ကလုတ်

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ကလုတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>410</id>
    <revision>
      <id>60087</id>
      <parentid>46210</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:55:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10725" sha1="2ws58nzlphi39v3e50f097wfksax0lg" xml:space="preserve">[[File:Organic mixed beans shoots.jpg|thumb|Mixed bean sprouts]]
'''ကလုတ်''' ({{Lang-en|Sprout}}) ဂှ် ဒှ်အရာလၟေင် မတိတ်ကၠုင် နူကဵုမ (ဟွံသေင်မ္ဂး) သတ် သွက်တၞံတၟိ ဂွံတိုန်ရ၊၊ နကဵုစၞမ္ဂး ကလုတ်တအ်ဂှ် စဂျိုင်င် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဵုဓါတ်ဂမ္တဴတုဲလေဝ် စဂွံရ၊၊ ကလုတ် ဂကူလဵုဟွံဟီု နွံကဵု ဗဳတာမေန်၊ ဓါတ်မေန်နိရာ ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ယဝ်ရစ ကလုတ်မ္ဂး ပခိုဟ်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ကေုာံ ပကဵု ညံင်စၞဂွံလာဲလောဲကီုရ၊၊ တုဲပၠန် ဗွဲမလောဲသွာ ကလုတ်ကေတ် ဂွံကီုရ၊၊ 

==မ သွက်ဂွံကလုတ်ဂမၠိုင်==

မသၞေဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကလုတ်ပ္တိတ်ဂွံတုဲ ကလုတ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် စဂျိုင်င် ဟွံဂွံလေဝ် နွံကီုရ၊၊ ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ညးမလေပ်ကလုတ်စ မၜဲတုဲ မၜဲၜါဂကူ မၜဲသ္ၚေက် (Mung bean) ကဵု ၜဲသဝ်ယျာ (Soybean) ၜါဏအ် ကလုတ်စဂၠိုင်ရ၊၊ လၟုဟ်မ္ဂး ပါဲနူ မၜဲနာနာသာ်တုဲ မရာဲ၊ မသြောအ်ဂန်၊ မကဴသၟိင်တ္ၚဲ၊ မလသိုန်ဗတာင်၊ မသြောအ်နာနာ၊ မသြောအ်ယဴ၊ တအ်လေဝ် ညးတအ် ကလုတ်စဒၟံင်ကီုရ၊၊ မမၞုံကဵုကာမ် ဗီုကဵု မသြောအ်၊ မသြောအ်ယဴ၊ မကဴသၟိင်တ္ၚဲတအ်ဂှ် ဒးကေတ် အခိင်ကလုတ် လအ်ညိတုဲ မမၞုံကဵုသၞော် ဗီုကဵုမၜဲတအ်ဂှ် ဒးကေတ် အခိင်အောန်ညိရ၊၊ 

==အဟာရ==
[[File:Moyashi.jpg|thumb|Mung bean sprouts in a bowl that have been bleached, dramatically reducing their nutritional content as is typical with store bought mung bean sprouts. See above for unbleached, natural green/white mung bean sprouts.]]

ကလုတ်တအ်ဂှ် ဓါတ်ဗဳတမေန် ကေုာံ ဓါတ်မေန်နိရာ ဂၠိုင်နူ မဍေဟ်တအ်ဏီတုဲ အခိင်မဒးကဵုဓါတ်ဂမ္တဴ(ဍုန်)လေဝ် အောန်ကီုရ၊၊ သၞေဝ်တအ်ဂှ် ဍုန်လအ်ခ္ဍင် ဓါတ်ဗဳတမေန်တအ် လီုဂၠိုင်ခ္ဍင်ရ၊၊ ပ္ဍဲကဵု ကလုတ်တအ်ဂှ် နွံကဵု ဓါတ်အဟာရ မကဵုဖဵု ကုပရေင်ထတ်ယုက် မပ္တံ ဗဳတမေန် (vitamins)၊ ဓါတ်မေန်နိရာ(minerals)၊ ဓါတ်အေန်ဇြာမ်(enzym)၊ ဓါတ်ပရဝ်တေန်(protein)၊ ဓါတ်မစဵုဒၞာအံက်ဇြဳဒေန်(antioxidants)၊ ဓါတ်ဖဳပါ(fibre)တအ်တုဲ ဓါတ်ကၠေင် မကဵုအန္တရာဲ ကုမၞိဟ်တအ် ဟွံမဲရ၊၊ ဓါတ်တအ် ကၠုင်နူလဵုရော ယဝ်ရသၟာန်မ္ဂး ဓါတ်တအ်ဂှ် ကၠုင်နူ တၞံဍေဟ် မစွံလဝ်ကဵု ပုင်ဂွဳ သွက်တၞံဍောတ်တ် ဂွံဂျိုင် ဂွံထတ် ဂွံစဵုဒၞာအန္တရာဲတၞဟ်မာန် ပ္ဍဲအခိင်ကာလမစကၠုတ်ဂှ်ရ၊၊ 

ဗီုဓါတ်ပရဝ်တေန် ကေုာံ ဖဳပါ ပ္ဍဲကလုတ်သြောအ်ယဴ (ဂျုံး)တၞဟ်ခြာ ပ္ဍဲအခိင် မဍေဟ်ကဵု ကလုတ်ဍေဟ်၊၊
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!  !! ဓါတ်ပရဝ်တေန် အတိုင်သဘာဝ &lt;br&gt;Crude Protein (% of DM) !! ဓါတ်ဖဳပါ အတိုင်သဘာဝ&lt;br&gt;Crude Fibre (% of DM)
|-
| ပ္ဍဲမသြောအ်ယဴ || 12.7% || 5.4%
|-
| ကလုတ် ၁ တ္ၚဲ || 12.7% || 5.6%
|-
| ကလုတ် ၂ တ္ၚဲ || 13.0% || 5.9%
|-
| ကလုတ် ၃ တ္ၚဲ || 13.6% || 5.8%
|-
| ကလုတ် ၄ တ္ၚဲ || 13.4% || 7.4%
|-
| ကလုတ် ၅ တ္ၚဲ || 13.9% || 9.7%
|-
| ကလုတ် ၆ တ္ၚဲ || 14.0% || 10.8%
|-
| ကလုတ် ၇ တ္ၚဲ || 15.5% || 14.1%
|}
တင်လ္ၚတ်ဝွံ မကၠောန်လဝ် နကဵု Peer ကဵု Leeson (1985) &lt;ref&gt;Cuddeford, D. (1 September 1989). &quot;Hydroponic grass&quot;. In Practice. 11 (5): 211–214. doi:10.1136/inpract.11.5.211.&lt;/ref&gt;

 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ဗွဲသၟဝ်ဝွံ မထ္ၜး ဗီုအဟာရ ပ္ဍဲမၜဲ (kidney beans ဗိုလ်စားပဲ) ၁၀၀ ဂရာမ်၊ ခၞေက် ကဵု မၜဲမလုတ်လဝ် ဗီုတၞဟ်ခြာ
! အဟာရ &lt;br&gt;Nutrient
! DRI&lt;ref&gt;[[Dietary Reference Intake|Dietary Reference Intake]]&lt;/ref&gt;
! ပ္ဍဲမၜဲခၞောက်&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/4766?manu=&amp;fgcd=&amp;ds=|title=Food Composition Databases Show Foods -- Beans, kidney, all types, mature seeds, raw|website=ndb.nal.usda.gov|language=en|access-date=2017-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190823143219/https://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/4766?manu=&amp;fgcd=&amp;ds=|archivedate=2019-08-23|accessdate=2019-01-07}}&lt;/ref&gt;
! ပ္ဍဲၜဲကလုတ်&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/2837?manu=&amp;fgcd=&amp;ds=|title=Food Composition Databases Show Foods -- Beans, kidney, mature seeds, sprouted, raw|website=ndb.nal.usda.gov|language=en|access-date=2017-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190818115733/https://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/2837?manu=&amp;fgcd=&amp;ds=|archivedate=2019-08-18|accessdate=2019-01-07}}&lt;/ref&gt;
! Ratio
|-
| Protein  (g) ||  50 || 26.72   || 45.15 || 1.7
|-
| Vitamin C (mg) ||  90||   5.1    || 416 || 81.56
|-
| Thiamin  (mg)  || 1.2 || 0.6 ||  3.98 ||  6.63
|-
| Riboflavin  (mg) || 1.3|| .248 || 2.78 ||  11.2
|-
| Niacin  (mg)  || 16|| 2.33  || 31.40 || 13.47
|-
| Vitamin B-6  (mg) || 1.3 || 0.45 || 0.91  || 2.02
|-
| Folate  (µg) || 400 || 446 ||  634.25  || 1.422
|-
| Vitamin E(mg)|| 15 ||  .25  || 0 || 0
|-
| Vitamin K (µg)  ||120|| 21.527  ||  0 || 0
|}

==ဗီုဂွံကလုတ်==
[[File:Sprouting mung beans in a jar.jpg|thumb|Sprouting mung beans in a glass sprouter jar with a plastic sieve-lid]]
ဗီုဂွံကလုတ်ဂှ် ကၠောန်ကေတ် ပ္ဍဲသ္ၚိဇကုလေဝ်ဂွံ ကၠောန်နဒဒှ် မပ္တိတ်သွံစလေဝ်ဂွံ၊၊ ဒးကဵုအခိင် အကြာ ၃ တ္ၚဲကဵု ၇ တ္ၚဲ၊၊ ဗွဲကိုပ်ကၠာ မတအ်ဂှ် ကြာတ်ထောအ် နမကြာတ်ပတိတ် ခဗိုက် ကေုာံ တိ၊၊ တုဲမ္ဂး တုင်ဖေါဝ်ထောအ် မတအ် လလအ်အခိင် အကြာ ၂၀ မိနေတ် ကဵု ၁၂ နာဍဳ၊၊ တန်တဴကဵု ဂကူမတအ်ရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုင် တုင်ပွိုင် ၁၂ နာဍဳဂၠိုင်ရ၊၊ တုင်ဍာ်ဂှ် ပကဵု ညံင်မတအ် ဂွံစကလုတ်တိုန်ရ၊၊ တုင်ကဵု ဍာ်ဂံက်က်လေဝ်ဂွံ၊၊ ဗီုကဵုၜဲသ္ၚေက်ဂှ် ညးလ္ၚဵုစဝ်စုတ် ဍာ်ဂမ္တဴကၞမ်မ်တုဲ တုင်လဝ်ရ၊၊ တုင်လဝ် ပ္ဍဲဍာ် ပွိုင် ၁၂ နာဍဳတုဲမ္ဂး မတအ်ဂှ် စကၠုတ် ထၟုက်ကၠုင်ရ၊၊ 

ဍာ်မတုင်လဝ်ဂှ် ချာဲထောအ်တုဲ စုတ်ကဵုအရာမွဲမွဲ မပ္တံကဵု ထိုင် ပၠုတ်မ၊ ပလင်ပလာသတေတ်၊ ကၞာဲဇာတအ်လေဝ်ဂွံရ၊၊ တုဲမ္ဂး စွံလဝ် ပ္ဍဲဒၞာဲအခန် မၞုံကဵုဂမ္တဴ အကြာ ၁၃ ကဵု ၂၁ ဒဳဂရဳ (ဟွံသေင်မ္ဂး) ၅၅ ကဵု ၇၀ ဖာရိဟာ်၊၊ အရာဒးတီလဝ်မွဲဂှ် မတအ်ဂှ် ယဝ်ရ ဒးဒၟံင်ဍာ်မ္ဂး မတအ်ဇြိုတ်ဍာ်တုဲ အုဲ၊ မတအ်ဂှ် ယဝ်ရ ကှ်ဒၟံင်မ္ဂး ဍေဟ်တိုန်ဟွံမာန်တုဲ ကှ်သြေင်အာ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒးဖဒှ်ကဵု ညံင်ဍာ်ဂွံအပ်ဒၟံင်တုဲ သၟုဟ်ဍာ်နွံဂေတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲပလင်မ္ဂး ကလုတ်တိုန်ခိုဟ်ရ၊၊ မွဲတ္ၚဲ အောန်အိုတ် မွဲအလန်၊ ခိုဟ်မ္ဂး ၜါအလန် ဒးဖ္ဍာ်ကဵုရ၊၊ 


ဟိုတ်ဟွံကလိဂွံ ကလုတ်ခိုဟ်ဟ်ဂှ် 

* ကြာတ်ကြဴလဝ် မဟွံအးဇ္ၚး၊
* တုင်လဝ် မလအ်အာ၊
* ဟွံဖ္ဍာ်တုဲ မတအ် ကှ်အာ၊
* ဓါတ်ဂမ္တဴ ကတဴလောန်အာ (ဟွံသေင်မ္ဂး) ဂံက်လောန်အာ၊
* အရပ်အရာ ဟွံအးၚး၊
* ကျာမောန်လောန်အာ၊
* မ ဟွံခိုဟ်၊


==နိဿဲ==


[[Category:ကဏ္ဍအဓိက!]]
[[Category:BEHM]]
[[Category:ရုက္ခဗေဒ]]
[[Category:စၞစဂမၠိုင်]]
{{DEFAULTSORT:ကလုတ်|ၜဲ}}</text>
      <sha1>2ws58nzlphi39v3e50f097wfksax0lg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နလ္လာ၊ နာဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>707</id>
    <revision>
      <id>60128</id>
      <parentid>46474</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T04:49:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59247-04</username>
        <id>5792</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ အလာံဂကူ</comment>
      <origin>60128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26432" sha1="8pk8buu8nafbnazjv1rblf0gnft8hhd" xml:space="preserve">{{Infobox person
|image = ဝှာင်:နာဲနလ္လာ.jpg
|name = အတ္ထုပ္ပတ္တိ နာဲနလ္လာ 
|image_caption =  ဗီုရုပ် နာဲနလ္လာ
|birth_date = {{Birth date|1917|04|02}}
|birth_place = ကွာန်သၞေဟ်ဗ္ဒဝ်၊ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊တွဵုရးဍုင်မန် {{Flag|Mon}}
|birth_name = မာံဆိတ်နိုအ်
|death_date = {{Death date and age|1989|08|08|1917|04|02}}
|death_place = ကျာ်ပိ ဗဒိုပ်ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ
|death cause = ယဲကောန်ကၟအ်
|disappeared_date =
|body_discovered =
|monuments = 
|education = 
|alma_mater =  
|occupation = သၟာပၠန်ဂတး သွက်ဗၠးၜးဂကူမန်
|nationality = {{Flag|Mon}} ဂကူမန်
|known_for = က္ဍိုပ်သကိုပ်ကောန်ဂကူမန်
|party = ဗော်ဍုင်မန်တၟိ
|spouse =  မိညိင်ယှိုဲ
|awards =
|children = မိသဳတာ၊ 
|honors =
|parents = နာဲမး၊ မိပရေအ်
|signature =
|footnotes =
}}
'''နာဲနလ္လာ (နာဲဆိတ်နိုအ်)''' (၁၉၁၇၊ ဨပြဳ ၂ - ၁၉၈၉၊ အဝ်ဂေတ် ၈) ဝွံ ဒှ် ဒုဥက္ကဋ္ဌ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (တြေံ)၊ နူ မကလိဂွံ အာယုက် (၂၂) သၞာံဂှ် ဂွံဒုင်ခပတိုန် နဒဒှ် မၞိဟ်ဇၞော်ကွာန် သၞေဟ်ဗဒဝ် မဒှ်ကွာန်ဇာတိဇကုရ၊၊ နူစ သၞာံ ၁၉၄၆ ဂှ် စလုပ် ချဳဓရာင် ပ္ဍဲဗော်သွးမန် ကောန်ဍုင်အရင် နဒဒှ် ညးတာလျိုင်ဗဟဵု မွဲတၠ မဒှ်ဗော် နာဲဖဝ်ချိုဝ် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ်တုဲ မဒက်ပ္တန်လဝ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်ကၠာအိုတ်ဂှ်ရ၊၊ ကာလစိုပ် သၞာံ ၁၉၄၈ အခိင် မန်တအ် မဒးတဝ်စၞေဟ် နကဵုလွဟ်ဂှ် စလုပ်ကၠုင် ပေါဲဗတိုက် သွက်ဗၠးၜးဂကူမန် နကဵုနဲလွပ်လွဟ်ကီုတုဲ ပ္ဍဲဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်ဂှ် ယိုက်ဂၠေင်လဝ် နဒဒှ် ကမ္မတဳဗဟဵုမွဲတၠ နကဵုလျိုင်ဌာနပရေင်ဘဏ္ဍာ၊၊ ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် သၠာဲလွဟ် ကုဒဳမဝ်ကရေသဳတုဲဂှ် ချဳဓရာင် သွက်အခေါင်ဂကူမန် အပ္ဍဲဍုင်၊ ကာလဒပ်ပၞာန်ဗၟာ နေဝေန် မသီအဝဵုဍုင်ဂှ် ဒးဒုင်ရပ်တုဲ ဒးဒုင်ကြိုင်လဝ် ပ္ဍဲထံင် ပွိုင် (၁၀) သၞာံတုဲ စိုပ်သၞာံ ၁၉၇၃ ကာလကလိဂွံအယုက် (၅၆) သၞာံဂှ် ဗၠးတိတ်နူထံင်ဗက် တိတ်အာ တိပၠန်ဂတး ဇရေင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိရ၊၊ ပ္ဍဲတ္ၚဲမကၠောန်သဘင်စၟတ်သမ္တီ မကၠောအ်သၞာံ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု အလုံဍုင် (၈)ပန်မ ပ္ဍဲ ဗဟဵုဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကျာ်ပိ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၉ ဂိတုအဝ်ဂေတ် (၈) ဂှ် အဃောမဟီုမြော်ဒၟံင်ဂလာန်ဂှ် ဒေါမ်စှ်ေတုဲ ဒးစုတိအာရ၊၊

==ပထမအဝဲ==
ဥက္ကဌဇၞော် နာဲနလ္လာ မဒှ်ကောန် နာဲမး၊ မိပရေအ်ဝွံ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၇၉၊ ဂိတု စဲ ၁၁ မမံက်၊ တ္ၚဲစန် သက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၁၇ ဂိတုဨပြဳ ၂ ဂှ် သၠးဂဝ်ဂၞဴရ။ လက်ကြဴ နာဲဍောအ် မိဍောင်တအ် လွဳဗစလဝ်ရ။ ကောဒေအ် နွံ (၇) တၠတုဲ ပၞောဝ်ကဵုကောဒေအ် (၇) တၠဂှ် ဒှ် ကောန် မရနုက်ကဵု (၅) ရ။ နူဍောတ်တ် ခုတ်တင်လဝ်ယၟု မာံဆိတ်နိုအ်တုဲ ကြဴဏအ် စိုပ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိတုဲ ခုတ်ပ္တန်ယၟု နာဲနလ္လာ ရ။

စိုပ်အဝဲ (၆) သၞာံဂှ် မံင်ဘာတန်မူလ ဘာလကျာ်တုဲ ဆက်တိုန် ဘာတန်လဒေါဝ်ရ။ ကြဴဏအ် လုပ်ကတ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲဘာပုဂ္ဂလိက ပ္ဍဲဍုင်မုဟ်ဍုင်တုဲ စိုပ်အာယုက် (၁၇) သၞာံဂှ် သ္ပထပိုဲ မင်မွဲသာသၞာ ပွိုင်ၜါဝှ်ရ။ စိုပ်အဝဲအယုက် (၂၀) သၞာံပြင်ဂှ် ထပ်တဲကဵု မိညိင်ယှိုဲ ရဲကွာန်ယံင်ဒံင်တုဲ က္လိဂွံကောန်ဗြဴမွဲ မိသဳဒါ တုဲ လွဳဗ္စလဝ် ကောန်တြုံမွဲရ။ စိုပ်အယုက် (၂၂) သၞာံပြင်ဂှ် ရဲကွာန်သၞေဟ်ဗ္ဒဝ် စိုတ်တုပ်ရုဲပ္တိုန် ညး နဒဒှ်ညးဇၞော်ကွာန်ရ။ စိုပ်ခေတ်ဂျပါန်ဂှ် ညး လုပ်ပ္ဍဲဂကောံသၟတ်အာယှ ပ္ဍဲဍုင်မုဟ်ဍုင်တုဲ ပ္တိတ်ဒြဟတ် စန်ဒက်ချဳဓရာင်ကၠုင် အပ္ဍဲဂကောံသၟတ်ဂှ်ရ။

==ပေါဲဗတိုက် သွက်ဗၠးၜးဂကူမန် နကဵုလွဟ်==
ကာလပၞာန်ဇၞော်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၉၄၆ ဂှ် နာဲဖဝ်ချိုဝ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ်တုဲ ဒက်ပ္တန်ကၠုင် ဗော်သွးမန်ကောန်ဍုင်အရင် မဒှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် ကၠာအိုတ်ဂှ် နာဲနလ္လာ ညးမကလိဂွံအာယုက် (၂၉) သၞာံဂှ် လုပ်ယိုက်ဂၠေင် ကေတ်တာလျိုင် နကဵုမၞိဟ်ဇၞော် ဗဟဵုမွဲရ။ သွက်ဂကူမန် ဂွံဗၠးတိတ် နူဘဝမဒးဒုင်ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် ဘဝဍိက်ဂကူညးတၞဟ်တုဲ ဂွံဇၞော်မောဝ်ပြာကတ်တိုန်မာန် ရန်တၟအ်တုဲ ဂိုတ်ဂ္စာန် ပ္တိတ်ဇြဟတ် အကြာတင်ဝါတ်ဂါတ် ခက်ခုဲနာနာသာ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၄၈ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၁၉ ကာလနာဲနလ္လာ မကလိဂွံအယုက် (၃၁) သၞာံဂှ် သွက်ဂကူမန် ဂွံဗၠးတိတ် နူဘဝဍိက်မာန် ရန်တုဲ ပံင်တောဲလုပ်ကၠုင်ပေဲါဗတိုက် ကရောမ်ဗော် (ဖဆပလ) မွဲစွံကီုလေဝ် ကာလဂွံဗၠးၜးတုဲဂှ် ဗော် (ဖဆပလ) ရပ်ကေမ်လဝ် ဝါဒမဟာဂကူဗၟာတုဲ ဟွံသ္ပသမ္တီကဵု တွဵုရးဍုင်မန်၊ ပမာန်ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် ကၟာတ်ကၠုင် အခေါင်နာနာသာ်ရ။ ၜိုန်ရ ကၠောန်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲဗွိုင်သၞောဝ်ကီုလေဝ် အလဵုအသဳ (ဖဆပလ) တအ် ဍဵုဍိုက်ဒၞာတာ နကဵုအဝဵု နဲနာနာသာ်တုဲ ဒုင်ဟွံမာန် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်(၁၃၁၀) ဂိတုခ္ဍဲသဳပေင်၊ သက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၄၈ နကဵုဂကောံပၠန်ဂတး နဲမရပ်လွဟ်ဂှ် စလုပ်ကၠုင်ရ။ ကာလစိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲတိဍာ်ပၠန်ဂတးလွပ်လွဟ်တုဲ ဒက်ပ္တန်ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၅၅ ကာလနာဲနလ္လာ မကလိဂွံအာယုက် (၃၈) သၞာံဂှ် ယိုက်ဂၠေင်ကၠုင် တာလျိုင် ကမ္မတဳက္ဍိုက်ပ်ဗဟဵု ညးလျိုင်ဌာန ပရေင်ဘဏ္ဍာရ။ အပ္ဍဲ ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် ဒုင်ဗြဲစဲတ္ၚဲ သၠာဲလမျီု လုပ်ကၠုင်ပေဲါဗတိုက်ရပ်လွဟ် ပွိုင်စှ်သၞာံစှ်ဗြဲရ။

==ပေါဲဗတိုက် သွက်အခေါင်ဂကူမန် နကဵုဒဳမဝ်ကရေသဳ==
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် (၁၃၂၀)၊ သက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၅၈ ဂိတုဂျူလာင် ၁၉ ကာလညး ကလိဂွံအယုက် (၄၁)သၞာံ မွဲကရောံ ကုဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် ပြံင်သၠာဲနဲကဲပရေင်ဍုင်ကွာန် သၠာဲလွဟ် ကဵု ဒဳမဵုကရေဇြဳ ပ္ညဳပ္ညပ်ကဵု အလဵုအသဳ (ဖဆပလ) တုဲ ဆက်လုပ်အာ ပေဲါဗတိုက် ပ္ဍဲဗွိုင်သၞောဝ် (ပါလဳမာန်)ရ။ ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၅၈ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၁၃ ပ္ဍဲကာလ မဒက်ပ္တန် ဒပ်ညဳသၟဟ် ကောန်ညးဍုင်ကွာန်မန် (မွန်ပြည်သူညီညွတ်ရေး တပ်ပေါင်းစု မပညတ) နကဵုဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်၊ ဗော်သွးမန် အလုံဍုင်ရာမည၊ ဗော်သွးကောန်ဍုင်အရင်မန်၊ သင်သၟတ်ဟိတဂဝေသဳတအ်ဂှ် ညးပါလုပ်လဝ် ပ္ဍဲဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် နဒဒှ် ညးပၠတရဴ က္ဍိုက်ပ်မွဲရ။ ပ္ဍဲ သက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၆၀ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၆ ပ္ဍဲ ဗိုလ်နေဝေန် မကၠောန်ဗဒှ် ပေဲါရုဲမာဲဂှ် ညံင်အမာတ်မန် သ္ဂောအ်ကလိဂွံဇမၞးမာန် ရေင်တၠုင်ဂစာန်ကၠုင်လဝ်ရ။ နအလဵုဇကုလေဝ် လုပ်ရုဲမာဲ ပ္ဍဲသ္ကုတ်ကျာ်မြဟ်ကီုရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဝွံ ညးမဇၞးမာဲ ကလိဂွံ နဒဒှ်အမာတ်ဂှ် ဒှ် နာဲဖဝ်ချိုဝ် (အမာတ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်)၊ နာဲအံင်ထောန် (အမာတ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု)၊ နာဲဖဝ်စိင် (အမာတ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်)၊ စၞးကောန်ဍုင်အရင် နာဲအံင်လှၚိုဲတအ်ရ။

ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၆၁ ပ္ဍဲဂကောံဗမံက်ပတိုန်ဍုင်မန်ဂှ် နာဲနလ္လာ ပါလုပ် နဒဒှ် ညးက္ဍိုပ် နူဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်မွဲတုဲ ချဳဓရာင်ရေင်တၠုင် ကေတ်လဝ် တာလျိုင်ရ။ ရန်လဝ် ပ္ဍဲ ၁၉၆၂ ဂိတုအဝ်ဂေတ်မ္ဂး ကၠောန်ဗဒှ်ပါလဳမာန် ပြံင်သၠာဲပရေင်ဍုင်ကွာန်တုဲ ဍုင်မန်သ္ဒးမံက်ဍာံဍာံရောင် ပတှ်ေကေတ်လဝ်တုဲ သၠုင်ပတိုန် ပရေင်စန်ဒက်ချဳဓရာင် ဗွဲမထတ်သ္ကာတ်ကီုရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၆၂ ဂိတုမာတ်ချ် ၂ ကာလ နာဲနလ္လာ မကလိဂွံအယုက် (၄၅) သၞာံဂှ် သ္ကိုပ်ပၞာန်နေဝေန် သီထောအ်အဝဵုကၟိန်ဍုင်တုဲ ပရေင်ၜိုဟ်လလံဍုင်ဟၟဲ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်ဂမၠိုင် ပံင်တောဲချဳဓရာင်ကၠုင် ကုဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် အလုံမွဲဍုင်တုဲ ဆက်ချဳဓရာင်ကၠုင် ပရေင်ၜိုဟ်လလံရ။

ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် (၁၃၂၅)၊ သက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၆၃ ဂိတုနဝ်ဝေန်ဗာ ၁၃ ကာလ နာဲနလ္လာ မကလိဂွံအယုက် (၄၆) သၞာံဂှ် ဂကောံသ္ကိုပ်ပၞာန် နေဝေန်တအ် နကဵုစိုတ်မဟာဝါဒဳဗၟာ ရပ်ပၠုပ်ထံင် ကုက္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင်ဂှ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်ဂမၠိုင်လေဝ် ဒးဒုင်ရပ် (၈) တၠကီုရ။ ညး (၈) တၠတအ်တုန် နာဲၚိုဲတိင်၊ နာဲထောန်သိင်၊ နာဲကျောင်၊ နာဲတေန်အံင်၊ နာဲသိင်မိုင်၊ နာဲဆာန်မန်၊ နာဲကောန်ဗၠာဲ ကေုာံ နာဲနလ္လာတအ် မဒှ်ကီုရ။ ဥက္ကဌဇၞော် နာဲနလ္လာ ဒးဒုင်ရပ်စုတ်ထံင် ကရောမ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်မန် တၞဟ်ဟ်ဂမၠိုင် ပွိုင် (၁၀) သၞာံကီုရ။

==ပေါဲဗတိုက် သွက်ဗၠးၜးဂကူမန် နကဵုလွဟ်==
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် (၁၃၃၅)၊ သက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၇၃ ကာလမကလိဂွံအယုက် (၅၆) သၞာံဂှ် ဗၠးတိတ် နူထံင်ရ။ တိတ်ဗၠးနူထံင် မံင်ဂွံပ္ဍဲသ္ၚိ ပွိုင်မွဲဂိတုပြင်တုဲ ကလေင်တိတ်ပၠန်ဂတး လုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိရ။ စိုပ်ကၠုင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ခြာဟွံလအ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ညးအုပ်ကာ ဂကောံက္ဍိုက်ပ်ပၞာန်ရ။ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် (၁၃၃၇)၊ သက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၇၅ ကာလမကလိဂွံအာယုက် (၅၈) ဂှ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ်ပ္တိုန် နဒဒှ် ညးအုပ်ကာနာနာဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိရ။ နူဂှ် ဆက်ယိုက်ဂၠေင်ကေတ်တာလျိုင် ဒု-ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ၊ ကေုာံ ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ ဂကောံက္ဍိုက်ပ်ပၞာန်ရ။ ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၈၁ ကာလမကလိဂွံအာယုက် (၆၄) သၞာံဂှ် ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဒှ်အာၜါလွးဂှ် နဒဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (လပါ်ဗဒိုပ်ဗညာနဲကျာ်ပိ) ယိုက်ဂၠေင်ကေတ်လဝ် တာလျိုင်ရ။ ဗော်ပၠန်ဂတးလွပ်လွဟ် သ္ဂောအ်ကေတ်ဇၞး နကဵုဒပ်ပံင်ကောံမာန် ရန်တၟအ်တုဲ လုပ်ကၠုင်ဂကောံ ဒဳမဝ်ကရေဇြဳကောန်ဂကူ (NDF) ရ။ ပ္ဍဲဒပ်ပံင်ကောံဂှ် ကေတ်တာလျိုင် ဂကောံသဘာပတိ (ဗဟဵု)ရ။ ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၈၇ ကာလဥက္ကဋ္ဌ နာဲနလ္လာ မကလိဂွံအာယုက် (၇၀) သၞာံဂှ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိၜါလွးဂှ် ကလေင်ပံင်ကောံညဳသာ ကလေင်ဒှ်ကၠုင်မွဲဗော်ဓဝ်ပၠန်တုဲ ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် နာဲနလ္လာဝွံ ကေတ်ကၠုင်တာလျိုင် နဒဒှ် ဒု-ဥက္ကဌ ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိပၠန်ရ။

ပ္ဍဲကဵုသၞာံ ၁၉၈၈ ကာလ ဒု-ဥက္ကဌဇၞော် နာဲနလ္လာ မကလိဂွံအယုက် (၇၁) သၞာံဂှ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကဵု ဗော်ကရေင် KNU တအ် ဒှ်ပဋိပက္ခဇၞော် နကဵုလွဟ် ပွိုင် (၂၇) တ္ၚဲရ။ ပ္ဍဲပေဲါဗတိုက်ဂှ် နာဲနလ္လာဝွံ က္ဍိုက်ပ်ပၠတရဴ ဂစာန်ကၠုင် ညံင်ဂွံဂွံပေါဲအံင်ဇၞးရ။ နကဵုဒပ်ပံင်ကောံ NDF ကၠုင်ပညဳပညပ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲအခိင်ဝွံ ဒှ်အခိင်ဗတိုက်သရိုဟ်သၞဗွဝ် မဟာဝါဒဳဂကူဗၟာရောင် မဒှ်တုဲ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကဵု ဗော်ကရေင် KNU တအ် ဒေါအ်ကၠုင်ပွန်ပှော်ရေင်သ္ကအ်ပၠန်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံဂှ်ဟေင် ပေဲါထ္ၜးဆန္ဒ ကလိုက်ကမဵုညးဍုင်ကွာန် က္တဵုဒှ်တုဲ အလဵုအသဳပၞာန် (နဝတ စောမောင်၊ ခင်ညွန်)တအ် သီထောအ်အဝဵု မွဲဝါပၠန်ရ။ ကြဴနူ မထ္ၜးဆန္ဒတုဲ က္ဍိုပ်သ္ကိပ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင်၊ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ကွးဘာဂမၠိုင်၊ ခမဳသင်ဂမၠိုင်၊ ညးဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင် တိတ်ကၠုင်စိုပ် ပၠန်ဂတးဂှ် ဒုင်တၠုင်ဖျေဟ်ကဵုဒၞာဲရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကွးဘာဂမၠိုင် ဒက်ဂကောံ (ဒပ်ကွးဘာ ABSDF)ဂှ်ကီု၊ ဂကောံညးမချဳဓရာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင် ပံင်ကောံတုဲ ပံက်ပတိုန် ဂကောံဂအုပ်မဟာမိတ် ဒဳမဝ်ကရေတ်တေတ်ဍုင်ဗၟာ မဒမခ (DAB)ဂှ်ကီု ဗိုင်ရီုဗင်ရေင်တၠုင်ကၠုင်ကီုရ။

အခိင်မယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင်တာလျိုင်ပ္ဍဲဗော် သၞာံအခါ ဗွဲမလအ်လဂှ် ဟိုတ် မယဵုလဂူတပ်တး၊ စေတနာဇၞော်၊ ဂိုတ်ဂ္စာန် ကမၠောန်ဗော် ဗွဲမလောန်တုဲ ဒှ်ညးမၞုံ ကုသမာဓိ၊ သၠးဂုဏ်ဖဵုဇကုမာန်၊ နွံကဵုစရာဲက္ဍိုပ်သ္ကိုပ်တုဲ ကောန်ဗော်ကောန်ဒပ် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်တအ် သ္ဍိုက်ဆာန်သၞေအ်သၞဴ လတူညး ဗွဲမလောန်အိုတ်ရ။ အပ္ဍဲဗွိုင်မဟာမိတ် ဆက်ဆောမ် ကုဂကူဂမၠိုင် ဗော်ဂမၠိုင်လေဝ် ညးဂမၠိုင် ထိုင်သး လတူညး ဗွဲမလောန်ကီုရ။

==လအိတ်ဘဝ==
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် (၁၃၅၁)၊ ဂိတုခ္ဍဲသဳ (၇) မမံက်၊ သက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၈၉ တ္ၚဲအၚာ ကာလဒု-ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် နာဲနလ္လာ ကလိဂွံအာယုက် (၇၂) သၞာံဂှ် ဂကောံသင်သၟတ် ကေုာံ ဂကောံကွးဘာတအ် သ္ပတိုင်ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲထ္ၜးဆန္ဒ (၈) ပန်မ ပေင်မွဲသၞာံ ပ္ဍဲကွာန်ကျာ်ပိတုဲ ဘိက်ကၠုင် ဒု-ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် နာဲနလ္လာ သွက်ဂွံကေတ်တာလျိုင် နဒဒှ်သဘာပတိ ပ္ဍဲအသေအဟာန်ဂှ်ရ။ နကဵုပရေင်ထတ်ယုက်ဟွံခိုဟ် ကတဵုဒှ်ဒၟံင် ယဲကောန်ကၟအ်ကီုလေဝ် နကဵုစိုတ်ကတိုင်ကတိုင်ကၟဟ်ကၟဟ်ဟေင် အဃောမကေတ်ဒၟံင်တာလျိုင် သဘာပတိ မကတဵုဟီုဒၟံင်ဂလာန် ပံက်အသေအဟာန်ဂှ် ဟီုဂွံဂလာန်ပ္ညုင်ပၠတရဴ ၜိုတ်ၜါပိမိဏေတ်တုဲ ဒေါမ်စှ်ေ လတူစင်ဂှ်တုဲ လမျီုအိုတ်အာ လတူစင်ဂှ်ရ။ အခိင်ဂှ် ဒှ် အခိင်နူဂယး ၈ နာဍဳ ကု ၂၀ မိနေတ် မဒှ်တုဲ မဒးစုတိကလိလောန်စဴအာ ဗွဲမအမ်သဝ်ကီုရ။ ၜိုန်ဟွံထတ်ယုက် မဒးဒှ်ဒၟံင်ဂဝိင် ကုပရေင်ထတ်ယုက်ဇကုကီုလေဝ် ဟွံရန်ကဵုဂုဏ်ဖဵုဇကု စေတနာဇၞော်ထတ် လတူကမၠောန်တုဲ အဃောမဟီုဒၟံင်ဂလာန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် လတူစင် မဒးစုတိအာဂှ် ရဲဗော်ကီု ခမဳသင်တအ်ကီု ညးဍုင်ကွာန်တအ်ကီု အလုံဂကူမန်တအ်ကီု ဂကောံကွးဘာတအ်ကီု သီုကဵုဂကောံ မဟာမိတ်တအ် အောန်စိုတ် ဟောံဇြ ဒှ်လၞီ ဗွဲမလောန်အိုတ်ရ။ လတူဂၠံင်တရဴအာဇာနဲ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်တအ်ဂှ် ကောန်ဗွဲကြဴ စဴဗွဲဂတ ဂွံဗှ်ဗၞုဟ် ဂွံရော်ဂုဏ် လတူက္ဍိုပ်သ္ကိုပ်မန်တအ် ရန်တၟအ်တုဲ ကောန်ကွးဂမၠိုင်၊ ညးဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင်၊ ကောန်ဇာတ်ဂမၠိုင် ဒက်ပ္တန်လဝ်ရုပ်မွဲ ပ္ဍဲ ကျာ်လဒေါဝ်ကွာန် မကော်ဂး ကျာ်ကြုက် ပ္ဍဲကွာန်သၞေဟ်ဗ္ဒဝ် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်ရ။ 


[[Category:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]]
[[Category:ကဏ္ဍအဓိက!]]
[[Category:BEHM]]
{{DEFAULTSORT:နလ္လာ| နာဲ}}</text>
      <sha1>8pk8buu8nafbnazjv1rblf0gnft8hhd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>60129</id>
      <parentid>60128</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T04:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59247-04</username>
        <id>5792</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ ပဠေဝ်တၚ်ဗၠေတ်</comment>
      <origin>60129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26432" sha1="k8zpg5laefgcm5sns0w40wf6j3r0m6n" xml:space="preserve">{{Infobox person
|image = ဝှာင်:နာဲနလ္လာ.jpg
|name = အတ္ထုပ္ပတ္တိ နာဲနလ္လာ 
|image_caption =  ဗီုရုပ် နာဲနလ္လာ
|birth_date = {{Birth date|1917|04|02}}
|birth_place = ကွာန်သၞေဟ်ဗ္ဒဝ်၊ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊တွဵုရးဍုင်မန် {{Flag|Mon}}
|birth_name = မာံဆိတ်နိုအ်
|death_date = {{Death date and age|1989|08|08|1917|04|02}}
|death_place = ကျာ်ပိ ဗဒိုပ်ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ
|death cause = ယဲကောန်တၟအ်
|disappeared_date =
|body_discovered =
|monuments = 
|education = 
|alma_mater =  
|occupation = သၟာပၠန်ဂတး သွက်ဗၠးၜးဂကူမန်
|nationality = {{Flag|Mon}} ဂကူမန်
|known_for = က္ဍိုပ်သကိုပ်ကောန်ဂကူမန်
|party = ဗော်ဍုင်မန်တၟိ
|spouse =  မိညိင်ယှိုဲ
|awards =
|children = မိသဳတာ၊ 
|honors =
|parents = နာဲမး၊ မိပရေအ်
|signature =
|footnotes =
}}
'''နာဲနလ္လာ (နာဲဆိတ်နိုအ်)''' (၁၉၁၇၊ ဨပြဳ ၂ - ၁၉၈၉၊ အဝ်ဂေတ် ၈) ဝွံ ဒှ် ဒုဥက္ကဋ္ဌ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (တြေံ)၊ နူ မကလိဂွံ အာယုက် (၂၂) သၞာံဂှ် ဂွံဒုင်ခပတိုန် နဒဒှ် မၞိဟ်ဇၞော်ကွာန် သၞေဟ်ဗဒဝ် မဒှ်ကွာန်ဇာတိဇကုရ၊၊ နူစ သၞာံ ၁၉၄၆ ဂှ် စလုပ် ချဳဓရာင် ပ္ဍဲဗော်သွးမန် ကောန်ဍုင်အရင် နဒဒှ် ညးတာလျိုင်ဗဟဵု မွဲတၠ မဒှ်ဗော် နာဲဖဝ်ချိုဝ် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ်တုဲ မဒက်ပ္တန်လဝ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်ကၠာအိုတ်ဂှ်ရ၊၊ ကာလစိုပ် သၞာံ ၁၉၄၈ အခိင် မန်တအ် မဒးတဝ်စၞေဟ် နကဵုလွဟ်ဂှ် စလုပ်ကၠုင် ပေါဲဗတိုက် သွက်ဗၠးၜးဂကူမန် နကဵုနဲလွပ်လွဟ်ကီုတုဲ ပ္ဍဲဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်ဂှ် ယိုက်ဂၠေင်လဝ် နဒဒှ် ကမ္မတဳဗဟဵုမွဲတၠ နကဵုလျိုင်ဌာနပရေင်ဘဏ္ဍာ၊၊ ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် သၠာဲလွဟ် ကုဒဳမဝ်ကရေသဳတုဲဂှ် ချဳဓရာင် သွက်အခေါင်ဂကူမန် အပ္ဍဲဍုင်၊ ကာလဒပ်ပၞာန်ဗၟာ နေဝေန် မသီအဝဵုဍုင်ဂှ် ဒးဒုင်ရပ်တုဲ ဒးဒုင်ကြိုင်လဝ် ပ္ဍဲထံင် ပွိုင် (၁၀) သၞာံတုဲ စိုပ်သၞာံ ၁၉၇၃ ကာလကလိဂွံအယုက် (၅၆) သၞာံဂှ် ဗၠးတိတ်နူထံင်ဗက် တိတ်အာ တိပၠန်ဂတး ဇရေင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိရ၊၊ ပ္ဍဲတ္ၚဲမကၠောန်သဘင်စၟတ်သမ္တီ မကၠောအ်သၞာံ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု အလုံဍုင် (၈)ပန်မ ပ္ဍဲ ဗဟဵုဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကျာ်ပိ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၉ ဂိတုအဝ်ဂေတ် (၈) ဂှ် အဃောမဟီုမြော်ဒၟံင်ဂလာန်ဂှ် ဒေါမ်စှ်ေတုဲ ဒးစုတိအာရ၊၊

==ပထမအဝဲ==
ဥက္ကဌဇၞော် နာဲနလ္လာ မဒှ်ကောန် နာဲမး၊ မိပရေအ်ဝွံ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၇၉၊ ဂိတု စဲ ၁၁ မမံက်၊ တ္ၚဲစန် သက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၁၇ ဂိတုဨပြဳ ၂ ဂှ် သၠးဂဝ်ဂၞဴရ။ လက်ကြဴ နာဲဍောအ် မိဍောင်တအ် လွဳဗစလဝ်ရ။ ကောဒေအ် နွံ (၇) တၠတုဲ ပၞောဝ်ကဵုကောဒေအ် (၇) တၠဂှ် ဒှ် ကောန် မရနုက်ကဵု (၅) ရ။ နူဍောတ်တ် ခုတ်တင်လဝ်ယၟု မာံဆိတ်နိုအ်တုဲ ကြဴဏအ် စိုပ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိတုဲ ခုတ်ပ္တန်ယၟု နာဲနလ္လာ ရ။

စိုပ်အဝဲ (၆) သၞာံဂှ် မံင်ဘာတန်မူလ ဘာလကျာ်တုဲ ဆက်တိုန် ဘာတန်လဒေါဝ်ရ။ ကြဴဏအ် လုပ်ကတ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲဘာပုဂ္ဂလိက ပ္ဍဲဍုင်မုဟ်ဍုင်တုဲ စိုပ်အာယုက် (၁၇) သၞာံဂှ် သ္ပထပိုဲ မင်မွဲသာသၞာ ပွိုင်ၜါဝှ်ရ။ စိုပ်အဝဲအယုက် (၂၀) သၞာံပြင်ဂှ် ထပ်တဲကဵု မိညိင်ယှိုဲ ရဲကွာန်ယံင်ဒံင်တုဲ က္လိဂွံကောန်ဗြဴမွဲ မိသဳဒါ တုဲ လွဳဗ္စလဝ် ကောန်တြုံမွဲရ။ စိုပ်အယုက် (၂၂) သၞာံပြင်ဂှ် ရဲကွာန်သၞေဟ်ဗ္ဒဝ် စိုတ်တုပ်ရုဲပ္တိုန် ညး နဒဒှ်ညးဇၞော်ကွာန်ရ။ စိုပ်ခေတ်ဂျပါန်ဂှ် ညး လုပ်ပ္ဍဲဂကောံသၟတ်အာယှ ပ္ဍဲဍုင်မုဟ်ဍုင်တုဲ ပ္တိတ်ဒြဟတ် စန်ဒက်ချဳဓရာင်ကၠုင် အပ္ဍဲဂကောံသၟတ်ဂှ်ရ။

==ပေါဲဗတိုက် သွက်ဗၠးၜးဂကူမန် နကဵုလွဟ်==
ကာလပၞာန်ဇၞော်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၉၄၆ ဂှ် နာဲဖဝ်ချိုဝ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ်တုဲ ဒက်ပ္တန်ကၠုင် ဗော်သွးမန်ကောန်ဍုင်အရင် မဒှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် ကၠာအိုတ်ဂှ် နာဲနလ္လာ ညးမကလိဂွံအာယုက် (၂၉) သၞာံဂှ် လုပ်ယိုက်ဂၠေင် ကေတ်တာလျိုင် နကဵုမၞိဟ်ဇၞော် ဗဟဵုမွဲရ။ သွက်ဂကူမန် ဂွံဗၠးတိတ် နူဘဝမဒးဒုင်ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် ဘဝဍိက်ဂကူညးတၞဟ်တုဲ ဂွံဇၞော်မောဝ်ပြာကတ်တိုန်မာန် ရန်တၟအ်တုဲ ဂိုတ်ဂ္စာန် ပ္တိတ်ဇြဟတ် အကြာတင်ဝါတ်ဂါတ် ခက်ခုဲနာနာသာ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၄၈ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၁၉ ကာလနာဲနလ္လာ မကလိဂွံအယုက် (၃၁) သၞာံဂှ် သွက်ဂကူမန် ဂွံဗၠးတိတ် နူဘဝဍိက်မာန် ရန်တုဲ ပံင်တောဲလုပ်ကၠုင်ပေဲါဗတိုက် ကရောမ်ဗော် (ဖဆပလ) မွဲစွံကီုလေဝ် ကာလဂွံဗၠးၜးတုဲဂှ် ဗော် (ဖဆပလ) ရပ်ကေမ်လဝ် ဝါဒမဟာဂကူဗၟာတုဲ ဟွံသ္ပသမ္တီကဵု တွဵုရးဍုင်မန်၊ ပမာန်ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် ကၟာတ်ကၠုင် အခေါင်နာနာသာ်ရ။ ၜိုန်ရ ကၠောန်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲဗွိုင်သၞောဝ်ကီုလေဝ် အလဵုအသဳ (ဖဆပလ) တအ် ဍဵုဍိုက်ဒၞာတာ နကဵုအဝဵု နဲနာနာသာ်တုဲ ဒုင်ဟွံမာန် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်(၁၃၁၀) ဂိတုခ္ဍဲသဳပေင်၊ သက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၄၈ နကဵုဂကောံပၠန်ဂတး နဲမရပ်လွဟ်ဂှ် စလုပ်ကၠုင်ရ။ ကာလစိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲတိဍာ်ပၠန်ဂတးလွပ်လွဟ်တုဲ ဒက်ပ္တန်ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၅၅ ကာလနာဲနလ္လာ မကလိဂွံအာယုက် (၃၈) သၞာံဂှ် ယိုက်ဂၠေင်ကၠုင် တာလျိုင် ကမ္မတဳက္ဍိုက်ပ်ဗဟဵု ညးလျိုင်ဌာန ပရေင်ဘဏ္ဍာရ။ အပ္ဍဲ ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် ဒုင်ဗြဲစဲတ္ၚဲ သၠာဲလမျီု လုပ်ကၠုင်ပေဲါဗတိုက်ရပ်လွဟ် ပွိုင်စှ်သၞာံစှ်ဗြဲရ။

==ပေါဲဗတိုက် သွက်အခေါင်ဂကူမန် နကဵုဒဳမဝ်ကရေသဳ==
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် (၁၃၂၀)၊ သက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၅၈ ဂိတုဂျူလာင် ၁၉ ကာလညး ကလိဂွံအယုက် (၄၁)သၞာံ မွဲကရောံ ကုဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် ပြံင်သၠာဲနဲကဲပရေင်ဍုင်ကွာန် သၠာဲလွဟ် ကဵု ဒဳမဵုကရေဇြဳ ပ္ညဳပ္ညပ်ကဵု အလဵုအသဳ (ဖဆပလ) တုဲ ဆက်လုပ်အာ ပေဲါဗတိုက် ပ္ဍဲဗွိုင်သၞောဝ် (ပါလဳမာန်)ရ။ ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၅၈ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၁၃ ပ္ဍဲကာလ မဒက်ပ္တန် ဒပ်ညဳသၟဟ် ကောန်ညးဍုင်ကွာန်မန် (မွန်ပြည်သူညီညွတ်ရေး တပ်ပေါင်းစု မပညတ) နကဵုဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်၊ ဗော်သွးမန် အလုံဍုင်ရာမည၊ ဗော်သွးကောန်ဍုင်အရင်မန်၊ သင်သၟတ်ဟိတဂဝေသဳတအ်ဂှ် ညးပါလုပ်လဝ် ပ္ဍဲဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် နဒဒှ် ညးပၠတရဴ က္ဍိုက်ပ်မွဲရ။ ပ္ဍဲ သက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၆၀ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၆ ပ္ဍဲ ဗိုလ်နေဝေန် မကၠောန်ဗဒှ် ပေဲါရုဲမာဲဂှ် ညံင်အမာတ်မန် သ္ဂောအ်ကလိဂွံဇမၞးမာန် ရေင်တၠုင်ဂစာန်ကၠုင်လဝ်ရ။ နအလဵုဇကုလေဝ် လုပ်ရုဲမာဲ ပ္ဍဲသ္ကုတ်ကျာ်မြဟ်ကီုရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဝွံ ညးမဇၞးမာဲ ကလိဂွံ နဒဒှ်အမာတ်ဂှ် ဒှ် နာဲဖဝ်ချိုဝ် (အမာတ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်)၊ နာဲအံင်ထောန် (အမာတ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု)၊ နာဲဖဝ်စိင် (အမာတ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်)၊ စၞးကောန်ဍုင်အရင် နာဲအံင်လှၚိုဲတအ်ရ။

ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၆၁ ပ္ဍဲဂကောံဗမံက်ပတိုန်ဍုင်မန်ဂှ် နာဲနလ္လာ ပါလုပ် နဒဒှ် ညးက္ဍိုပ် နူဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်မွဲတုဲ ချဳဓရာင်ရေင်တၠုင် ကေတ်လဝ် တာလျိုင်ရ။ ရန်လဝ် ပ္ဍဲ ၁၉၆၂ ဂိတုအဝ်ဂေတ်မ္ဂး ကၠောန်ဗဒှ်ပါလဳမာန် ပြံင်သၠာဲပရေင်ဍုင်ကွာန်တုဲ ဍုင်မန်သ္ဒးမံက်ဍာံဍာံရောင် ပတှ်ေကေတ်လဝ်တုဲ သၠုင်ပတိုန် ပရေင်စန်ဒက်ချဳဓရာင် ဗွဲမထတ်သ္ကာတ်ကီုရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၆၂ ဂိတုမာတ်ချ် ၂ ကာလ နာဲနလ္လာ မကလိဂွံအယုက် (၄၅) သၞာံဂှ် သ္ကိုပ်ပၞာန်နေဝေန် သီထောအ်အဝဵုကၟိန်ဍုင်တုဲ ပရေင်ၜိုဟ်လလံဍုင်ဟၟဲ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်ဂမၠိုင် ပံင်တောဲချဳဓရာင်ကၠုင် ကုဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် အလုံမွဲဍုင်တုဲ ဆက်ချဳဓရာင်ကၠုင် ပရေင်ၜိုဟ်လလံရ။

ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် (၁၃၂၅)၊ သက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၆၃ ဂိတုနဝ်ဝေန်ဗာ ၁၃ ကာလ နာဲနလ္လာ မကလိဂွံအယုက် (၄၆) သၞာံဂှ် ဂကောံသ္ကိုပ်ပၞာန် နေဝေန်တအ် နကဵုစိုတ်မဟာဝါဒဳဗၟာ ရပ်ပၠုပ်ထံင် ကုက္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင်ဂှ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်ဂမၠိုင်လေဝ် ဒးဒုင်ရပ် (၈) တၠကီုရ။ ညး (၈) တၠတအ်တုန် နာဲၚိုဲတိင်၊ နာဲထောန်သိင်၊ နာဲကျောင်၊ နာဲတေန်အံင်၊ နာဲသိင်မိုင်၊ နာဲဆာန်မန်၊ နာဲကောန်ဗၠာဲ ကေုာံ နာဲနလ္လာတအ် မဒှ်ကီုရ။ ဥက္ကဌဇၞော် နာဲနလ္လာ ဒးဒုင်ရပ်စုတ်ထံင် ကရောမ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်မန် တၞဟ်ဟ်ဂမၠိုင် ပွိုင် (၁၀) သၞာံကီုရ။

==ပေါဲဗတိုက် သွက်ဗၠးၜးဂကူမန် နကဵုလွဟ်==
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် (၁၃၃၅)၊ သက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၇၃ ကာလမကလိဂွံအယုက် (၅၆) သၞာံဂှ် ဗၠးတိတ် နူထံင်ရ။ တိတ်ဗၠးနူထံင် မံင်ဂွံပ္ဍဲသ္ၚိ ပွိုင်မွဲဂိတုပြင်တုဲ ကလေင်တိတ်ပၠန်ဂတး လုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိရ။ စိုပ်ကၠုင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ခြာဟွံလအ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ညးအုပ်ကာ ဂကောံက္ဍိုက်ပ်ပၞာန်ရ။ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် (၁၃၃၇)၊ သက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၇၅ ကာလမကလိဂွံအာယုက် (၅၈) ဂှ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ်ပ္တိုန် နဒဒှ် ညးအုပ်ကာနာနာဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိရ။ နူဂှ် ဆက်ယိုက်ဂၠေင်ကေတ်တာလျိုင် ဒု-ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ၊ ကေုာံ ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ ဂကောံက္ဍိုက်ပ်ပၞာန်ရ။ ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၈၁ ကာလမကလိဂွံအာယုက် (၆၄) သၞာံဂှ် ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဒှ်အာၜါလွးဂှ် နဒဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (လပါ်ဗဒိုပ်ဗညာနဲကျာ်ပိ) ယိုက်ဂၠေင်ကေတ်လဝ် တာလျိုင်ရ။ ဗော်ပၠန်ဂတးလွပ်လွဟ် သ္ဂောအ်ကေတ်ဇၞး နကဵုဒပ်ပံင်ကောံမာန် ရန်တၟအ်တုဲ လုပ်ကၠုင်ဂကောံ ဒဳမဝ်ကရေဇြဳကောန်ဂကူ (NDF) ရ။ ပ္ဍဲဒပ်ပံင်ကောံဂှ် ကေတ်တာလျိုင် ဂကောံသဘာပတိ (ဗဟဵု)ရ။ ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၈၇ ကာလဥက္ကဋ္ဌ နာဲနလ္လာ မကလိဂွံအာယုက် (၇၀) သၞာံဂှ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိၜါလွးဂှ် ကလေင်ပံင်ကောံညဳသာ ကလေင်ဒှ်ကၠုင်မွဲဗော်ဓဝ်ပၠန်တုဲ ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် နာဲနလ္လာဝွံ ကေတ်ကၠုင်တာလျိုင် နဒဒှ် ဒု-ဥက္ကဌ ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိပၠန်ရ။

ပ္ဍဲကဵုသၞာံ ၁၉၈၈ ကာလ ဒု-ဥက္ကဌဇၞော် နာဲနလ္လာ မကလိဂွံအယုက် (၇၁) သၞာံဂှ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကဵု ဗော်ကရေင် KNU တအ် ဒှ်ပဋိပက္ခဇၞော် နကဵုလွဟ် ပွိုင် (၂၇) တ္ၚဲရ။ ပ္ဍဲပေဲါဗတိုက်ဂှ် နာဲနလ္လာဝွံ က္ဍိုက်ပ်ပၠတရဴ ဂစာန်ကၠုင် ညံင်ဂွံဂွံပေါဲအံင်ဇၞးရ။ နကဵုဒပ်ပံင်ကောံ NDF ကၠုင်ပညဳပညပ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲအခိင်ဝွံ ဒှ်အခိင်ဗတိုက်သရိုဟ်သၞဗွဝ် မဟာဝါဒဳဂကူဗၟာရောင် မဒှ်တုဲ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကဵု ဗော်ကရေင် KNU တအ် ဒေါအ်ကၠုင်ပွန်ပှော်ရေင်သ္ကအ်ပၠန်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံဂှ်ဟေင် ပေဲါထ္ၜးဆန္ဒ ကလိုက်ကမဵုညးဍုင်ကွာန် က္တဵုဒှ်တုဲ အလဵုအသဳပၞာန် (နဝတ စောမောင်၊ ခင်ညွန်)တအ် သီထောအ်အဝဵု မွဲဝါပၠန်ရ။ ကြဴနူ မထ္ၜးဆန္ဒတုဲ က္ဍိုပ်သ္ကိပ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင်၊ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ကွးဘာဂမၠိုင်၊ ခမဳသင်ဂမၠိုင်၊ ညးဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင် တိတ်ကၠုင်စိုပ် ပၠန်ဂတးဂှ် ဒုင်တၠုင်ဖျေဟ်ကဵုဒၞာဲရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကွးဘာဂမၠိုင် ဒက်ဂကောံ (ဒပ်ကွးဘာ ABSDF)ဂှ်ကီု၊ ဂကောံညးမချဳဓရာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင် ပံင်ကောံတုဲ ပံက်ပတိုန် ဂကောံဂအုပ်မဟာမိတ် ဒဳမဝ်ကရေတ်တေတ်ဍုင်ဗၟာ မဒမခ (DAB)ဂှ်ကီု ဗိုင်ရီုဗင်ရေင်တၠုင်ကၠုင်ကီုရ။

အခိင်မယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင်တာလျိုင်ပ္ဍဲဗော် သၞာံအခါ ဗွဲမလအ်လဂှ် ဟိုတ် မယဵုလဂူတပ်တး၊ စေတနာဇၞော်၊ ဂိုတ်ဂ္စာန် ကမၠောန်ဗော် ဗွဲမလောန်တုဲ ဒှ်ညးမၞုံ ကုသမာဓိ၊ သၠးဂုဏ်ဖဵုဇကုမာန်၊ နွံကဵုစရာဲက္ဍိုပ်သ္ကိုပ်တုဲ ကောန်ဗော်ကောန်ဒပ် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်တအ် သ္ဍိုက်ဆာန်သၞေအ်သၞဴ လတူညး ဗွဲမလောန်အိုတ်ရ။ အပ္ဍဲဗွိုင်မဟာမိတ် ဆက်ဆောမ် ကုဂကူဂမၠိုင် ဗော်ဂမၠိုင်လေဝ် ညးဂမၠိုင် ထိုင်သး လတူညး ဗွဲမလောန်ကီုရ။

==လအိတ်ဘဝ==
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် (၁၃၅၁)၊ ဂိတုခ္ဍဲသဳ (၇) မမံက်၊ သက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၈၉ တ္ၚဲအၚာ ကာလဒု-ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် နာဲနလ္လာ ကလိဂွံအာယုက် (၇၂) သၞာံဂှ် ဂကောံသင်သၟတ် ကေုာံ ဂကောံကွးဘာတအ် သ္ပတိုင်ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲထ္ၜးဆန္ဒ (၈) ပန်မ ပေင်မွဲသၞာံ ပ္ဍဲကွာန်ကျာ်ပိတုဲ ဘိက်ကၠုင် ဒု-ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် နာဲနလ္လာ သွက်ဂွံကေတ်တာလျိုင် နဒဒှ်သဘာပတိ ပ္ဍဲအသေအဟာန်ဂှ်ရ။ နကဵုပရေင်ထတ်ယုက်ဟွံခိုဟ် ကတဵုဒှ်ဒၟံင် ယဲကောန်ကၟအ်ကီုလေဝ် နကဵုစိုတ်ကတိုင်ကတိုင်ကၟဟ်ကၟဟ်ဟေင် အဃောမကေတ်ဒၟံင်တာလျိုင် သဘာပတိ မကတဵုဟီုဒၟံင်ဂလာန် ပံက်အသေအဟာန်ဂှ် ဟီုဂွံဂလာန်ပ္ညုင်ပၠတရဴ ၜိုတ်ၜါပိမိဏေတ်တုဲ ဒေါမ်စှ်ေ လတူစင်ဂှ်တုဲ လမျီုအိုတ်အာ လတူစင်ဂှ်ရ။ အခိင်ဂှ် ဒှ် အခိင်နူဂယး ၈ နာဍဳ ကု ၂၀ မိနေတ် မဒှ်တုဲ မဒးစုတိကလိလောန်စဴအာ ဗွဲမအမ်သဝ်ကီုရ။ ၜိုန်ဟွံထတ်ယုက် မဒးဒှ်ဒၟံင်ဂဝိင် ကုပရေင်ထတ်ယုက်ဇကုကီုလေဝ် ဟွံရန်ကဵုဂုဏ်ဖဵုဇကု စေတနာဇၞော်ထတ် လတူကမၠောန်တုဲ အဃောမဟီုဒၟံင်ဂလာန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် လတူစင် မဒးစုတိအာဂှ် ရဲဗော်ကီု ခမဳသင်တအ်ကီု ညးဍုင်ကွာန်တအ်ကီု အလုံဂကူမန်တအ်ကီု ဂကောံကွးဘာတအ်ကီု သီုကဵုဂကောံ မဟာမိတ်တအ် အောန်စိုတ် ဟောံဇြ ဒှ်လၞီ ဗွဲမလောန်အိုတ်ရ။ လတူဂၠံင်တရဴအာဇာနဲ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်တအ်ဂှ် ကောန်ဗွဲကြဴ စဴဗွဲဂတ ဂွံဗှ်ဗၞုဟ် ဂွံရော်ဂုဏ် လတူက္ဍိုပ်သ္ကိုပ်မန်တအ် ရန်တၟအ်တုဲ ကောန်ကွးဂမၠိုင်၊ ညးဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင်၊ ကောန်ဇာတ်ဂမၠိုင် ဒက်ပ္တန်လဝ်ရုပ်မွဲ ပ္ဍဲ ကျာ်လဒေါဝ်ကွာန် မကော်ဂး ကျာ်ကြုက် ပ္ဍဲကွာန်သၞေဟ်ဗ္ဒဝ် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်ရ။ 


[[Category:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]]
[[Category:ကဏ္ဍအဓိက!]]
[[Category:BEHM]]
{{DEFAULTSORT:နလ္လာ| နာဲ}}</text>
      <sha1>k8zpg5laefgcm5sns0w40wf6j3r0m6n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယက္ခ၊ နာဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>833</id>
    <revision>
      <id>60124</id>
      <parentid>47559</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T04:37:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59247-04</username>
        <id>5792</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ အလာံဂကူ</comment>
      <origin>60124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12967" sha1="hfr68y4gnwmwlyi9yj32hzqyzg6dcof" xml:space="preserve">{{Infobox person
|name = နာဲယက္ခ
|image = Nai-Yekha.jpg
|image_caption =ဗီုရုပ် နာဲယက္ခ
|birth_date = {{Birth date and age|1959|01|17}}
|birth_place = ကွာန်ကအ်ဗိုတ် (ကာန်နဳ)
|birth_name = မာံနေဝေန်
|death_date = 
|death_place = 
|death cause = 
|disappeared_date =
|body_discovered =
|monuments = 
|education = BSc (Physics)
|alma_mater = တက္ကသိုလ်မတ်မလီု
|occupation = သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်
|nationality = {{Flag|Mon}}မန်
|known_for = 
|party = ဗော်ဍုင်မန်တၟိ
|spouse = 
|awards =
|children = မိစက္ကဝါ၊ မိကောန်ကြဳ၊ မာံအာဲဆာန်၊၊
|honors =
|parents = နာဲကျာင်၊ မိသဝ်ဃေန်
|signature =
|footnotes =
}}
'''နာဲယက္ခ''' ဝွံ ဒှ်သၟာပၠန်ဂတး သွက်ကလေင်ဒက်ပ္တန် ဍုင်မအံက်မန် မွဲဝါပၠန် မွဲ၊ ဒှ်ကောန်ဗော်ဍုင်မန်တၟိတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉ ဂှ် ဒးဒုင်ရပ်ကဵု အလဵုအသဳဗၟာတုဲ ဒးဖျေဟ်အမိင်ဂစိုတ် နကဵုအမှုတ် မဖန်ဂစိုတ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ဍုင်ရ၊၊ ဗွဲကြဴ ဂွံဖျအ်ဖျေဟ်ဒုဟ် နကဵုထံင်မွဲအာယုက်ရ၊၊ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဒေါအ်ပန်ပှော်တုဲ နကဵုတင်လတုပ်စိုတ် အကြာအလဵုအသဳ ကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိတုဲ ဂွံတိတ်ဗၠးကၠုင် နူထံင်ပၠန်ရ၊၊

== ပထမ အဝဲ ==
နာဲယက္ခဝွံ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၉ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၁၇၊ မဒှ်ကောန် နာဲကျာင် မိသဝ်ဃေန် ကွာန်ကအ်ဗိုတ် (ကာန်နဳ) ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်ရ၊၊ နာဲကျာင်ဂှ် ဒှ်ကောန်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (တြေံ) မကေင်ကေတ်လဝ် တာလျိုင် နဒဒှ် ညးအုပ်ကာ ပွိုင်ဍုင်မွဲရ၊၊ ယၟုနူတမ်တေအ် မာံနေဝေန်၊၊ နာဲယက္ခ နူဍောတ်တ် မံင်ဘာ ကွာန်ကအ်ဗိုတ် အံင်မွဲတန်တုဲ နူတန်ဒုတိယဂှ် ပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲ (ကုက္ကိုတန်း အ.မ.က)၊ စဵုစိုပ် (၅) တန် မံင်ဘာ ပ္ဍဲ အ.ထ.က (၁) ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊၊ ခါရစိုပ် (၆) တန် အပါတိတ်အာ ပၠန်ဂတးတုဲ ကလေင်ပြံင်အာ ကွာန်ကအ်ဗိုတ် စဵုကဵု အံင် (၈) တန်ရ၊၊ စိုပ်(၉)တန် ကလေင်မံင်ဘာ အ.ထ.က (၁) မုဟ်ဍုင် စဵုကဵုအံင် (၁၀)တန်ရ၊၊ အံင်စှ်တန်တုဲ တိုန်တက္ကသိုလ် ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီု ဂွံကၠုင်တဆိပ်ကြာ Β.Sc (Physics) ရ၊၊

== ပရေင်ချဳဓရာင် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် ==

အခိင်မတိုန်ဒၟံင် တက္ကသိုလ်ဂှ် ယိုက်ဂၠေင်လဝ် နဒဒှ် ညးအုပ်ကာ ပ္ဍဲကမ္မတဳကၠောန်ဗဒှ် လိက်မဂ္ဂဇြေန်မန် တက္ကသိုလ်မတ်မလီု၊၊ ပ္ဍဲသၞာံ တတိယ ဂှ် ကေတ်လဝ်အဆက် ကုဗော်ဍုင်မန်တၟိတုဲ ချဳဓရာင် နဒဒှ် မၞိဟ်စန်ဒက်သၟတ်တက္ကသိုလ်မွဲရ၊၊ 

== ပရေင်ချဳဓရာင် ကြဴနူကလိဂွံတဆိပ်ကြာ ==

နာဲယက္ခ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ နူတက္ကသိုလ်တုဲ လုပ်ကၠောန်ကမၠောန် အစာဘာ ဘာတန်ဒေါဝ် ပ္ဍဲကွာန်ကအ်ဗိုတ်ရ၊၊ အကြာဂှ် နဒဒှ် မၞိဟ်မချဳဓရာင်သၟဝ်တိ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မွဲဂှ် ဆက်ယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင်ရ၊၊ ကမၠောန်ချဳဓရာင်ညးအဓိကဂှ် သွက်ဂွံစန်ဒက် သၟတ်တအ် ညံင်ဂွံကၠိုဟ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ညံင်ဂွံပံင်တောဲ ကမၠောန်ပၠန်ဂတးရ၊၊ 

နာဲယက္ခ ဒက်အိန်ထံင် ကုမိချေတ်ဃေန် (B.Sc (Physics)) ညးမဒှ်အစာၝောအ် ကွာန်ကအ်ဗိုတ်တုဲ သီုဖအိုတ် ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ဝုတ် (၂) မိစက္ကဝါ ကဵု မိကောန်ကြဳ၊ ကောန်ဗၠာဲမွဲ မာံအာဲဆာန်၊၊


ပ္ဍဲအခိင် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ဒစာံပန်မဂှ် နာဲယက္ခ ပံင်တောဲ ကုဂကောံချဳဓရာင်နာနာရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် နာဲယက္ခပတိတ်လဝ် လိက်ၜါကၞပ် 

(၁) ဂၠံင်တရဴ (က)၊၊ (ဗီုဗၟာ က ကြီးလမ်းစဉ်) မဒှ်လိက် မချူလဝ် ဗီုလဵု ဂွံပံက်အလဵုအသဳအကြာ &lt;br&gt;

(၂) ဂၠံင်တရဴ (ခ) (ဗီုဗၟာ ခ ခွေးလမ်းစဉ်)ရ၊၊ &lt;br&gt;

ကာလပၞာန်သီအဝဵုဂှ် ညံင်သၟတ်တအ် ဂွံစိုပ်အာ တိဍာ်ပၠန်ဂတးဂှ် ပလံင်ဗစိုပ် ချဳဓရာင်လဝ်ရ၊၊ ကရောမ်သၟတ်ဂမၠိုင်ဂှ် ဂကောံဒံက်တာနိုင်အောင် (၃၈) တၠလေဝ် ပါကီုရ၊၊ ဒံက်တာနိုင်အောင်တအ် စိုပ်တိဗၠးၜးတုဲ ဒက်ပတန် ဒပ်ပၞာန်ကွးဘာအလုံဍုင်ဗၟာ (ABSDF) ရ၊၊ နာဲယက္ခ လေဝ် စိုပ်အာ ဇရေင်တိဗၠးၜး ဇရေင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိကီုရ၊၊

== ပရေင်ချဳဓရာင် ပ္ဍဲတိဗၠးၜး== 

နာဲယက္ခ ကေတ်လျိုင် ပ္ဍဲဌာနစန်ဒက်တုဲ စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၃ ဂှ် ဂွံဒုင်ကေတ်လျိုင် ကမ္မတဳခရိုင်၊ လက္ကရဴညိ ဒှ်အာ ကမ္မတဳကေင်ကာခရိုင်မတ်မလီုရ၊၊ နူဂှ် ပြံင်အာ ခရိုင်သဓီုရ၊၊ 

ပ္ဍဲကာလဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဒေါအ်ပန်ပှော် ၁၉၉၈ ဂှ် ဗော်ကဵုတာလျိုင် နဒဒှ် ဒုဂအုပ်ဘာ ဘာပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲကဵုဗဟဵုရ၊၊ တုဲ ဆက်ကဵုတာလျိုင် ပရေင်စန်ဒက်သၟတ် အပ္ဍဲဍုင် နဒဒှ်လျိုင်စန်ဒက် ဍုင်မတ်မလီုရ၊၊

အဃောမကေတ်ဒၟံင် တာလျိုင်ပရေင်စန်ဒက် ညးဍုင်ကွာန် မပ္တံ ကဵု ခမဳသင်၊ သၟတ်၊ ကွးဘာ၊ သၟာကမၠောန် သၟာဗ္ၚ ကေုာံ ဂကောံညးဗြဴမန်တအ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵုစၟတ်တ္ၚဲ ၁၇၊ ၀၇၊ ၂၀၀၃ ဂှ် ဒးဒုင်ရပ်ကဵုသၞ နကဵုပိုဒ်ၝောအ် ၁၂၂/၁ မဒှ်ဒုဟ် မဖန်ဂစိုတ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ဍုင်ရ၊၊ ကၠာတဲဂှ် ဒးဒုင်ဖျေဟ်အမိင်ဂစိုတ် လက္ကရဴဂှ် ပြံင်သၠာဲထောအ် ထံင်မွဲအာယုက်ရ၊၊

== ပရေင်ချဳဓရာင် ပ္ဍဲထံင် ==

နာဲယက္ခ ဒးဒုင်ဖျေဟ်ဒုဟ်တုဲ ဒးဒုင်ကြိုင်လဝ် ပ္ဍဲထံင်အင်စိင် ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်မၞုံ အပ္ဍဲထံင်ဂှ် ဗက်ဟီုတွဟ်စန်ဒက် သၠုင်ကဵု လညာတ် ကောန်ထံင်တအ် ညံင်ဂွံတီကၠိုဟ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ်၊၊ ပံင်တောဲ ကုညးလညာတ်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ဂကောံဒဳမဝ်ကရေသဳ မဒးဒၟံင်ထံင်တအ်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်တ္ၚဲတၟေင် မပ္တံ တ္ၚဲ ဒစာံပန်မ၊ တ္ၚဲဂျူလာင် (၇)၊ တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်တအ် ပ္ဍဲထံင်ကီုရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင် မၞုံပ္ဍဲထံင်ဂှ် ကဵုနင်ပရိုင် ကုဗော်ဍုင်မန်တၟိ ယဝ်ရသၞတအ် ရပ်စပ် နကဵုမထ္ၜးဟိုတ် ကုညးမွဲမွဲတုဲ နကဵုဗော် မဒးဒုင်တုပ်ဏာစိုတ် ကုသၞတအ်ဂှ် လ္ပပညိ၊၊ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲကာလဗော်ဍုင်မန်တၟိ မဒေါအ်ပန်ပှော်ဂှ် ညံင်ဂွံဗလးကဵု နာဲယက္ခ ဂှ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ အာတ်မိက်လဝ်တုဲ စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၂ ဂိတုဨပြဳ ၃၀ ဂှ် နာဲယက္ခ ဂွံဗၠးတိတ်ကၠုင် နူထံင် နကဵုတင်လတုပ်စိုပ် အကြာ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကဵု အလဵုအသဳပၞာန်ရ၊၊ 

== ပရေင်ချဳဓရာင် ကြဴနူမဗၠးတိတ်နူထံင် ==

နာဲယက္ခ ဂွံတိတ်ဗၠး နူထံင်တုဲ ကလေင်စိုပ်အာ ဇရေင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိပၠန်တုဲ ဆက်ယိုက်ဂၠေင်အာ နဒဒှ် ဒုလျိုင်ဌာနစန်ဒက်ဗဟဵု ကေုာံ အစာဘာပရေင်ဍုင်ကွာန်မွဲတၠရ၊၊ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳဗော် အလန်နဝမဂှ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ကမ္မတဳဗဟဵုမွဲတုဲ ကေတ်ဒၟံင်တာလျိုင် နဒဒှ် ဒုညးက္ဍိုက်ပ် ဂကောံက္ဍိုက်ပ်ဒေသပွဳပွူဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိရ၊၊ 

== လိက်မချူလဝ်တုဲ ==

၁၊၊ ရိုဟ်ကၞက်အစောံမၞိဟ် ဘာသာမန်၊ဗၟာ ယၟုကၞေဟ် နာဲယက္ခ&lt;br&gt;

၂၊၊ စိုတ်ဓါတ်နာဲ ယၟုကၞေဟ် မာံသုလွဳမာန်&lt;br&gt;

၃၊၊ ဝါဂကူမန် ယၟုကၞေဟ် မာံဓနဳပိုင်မန်&lt;br&gt;

၄၊၊ ဤခရီး ဝေးနေဆဲလာ နှင့် အခြာဆောင်းပါးများ ယၟုကၞေဟ် တစိုက်မွန်&lt;br&gt;


[[Category:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]]
[[Category:ကဏ္ဍအဓိက!]]
[[Category:BEHM]]
{{DEFAULTSORT:ယက္ခ| နာဲ}}</text>
      <sha1>hfr68y4gnwmwlyi9yj32hzqyzg6dcof</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဥတ္တမရမ္ဘ၊ ကျာ်ဇၞော်အစာအစွောအ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1018</id>
    <revision>
      <id>60118</id>
      <parentid>56706</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:45:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56609" sha1="5yleejtc5qxevz0crsvwvsgfrc2up95" xml:space="preserve">'''ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဥတ္တမရမ္ဘ''' (ယၟု ပြာကတ်တဴ '''ကျာ်ဇၞော်အစွောအ်''') ဝွံ ဒှ် အစာကဝိမန် မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင်လိက်ပတ်မန်တုဲ နကုကျာ်ဇၞော် ချူခၞံလဝ် လိက်သီုဖအိုတ် နွံၜိုတ် ၁၃၄ ကၞပ် ဒှ်ရ။ ကျာ်ဇၞော်ဝွံ က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲရးဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲ သက္ကရာဇ် ၁၀၆၁၊ ဗွဲကြဴ သၟိင်အဿဘုံမသာရ ညးမပိုင် ကွာန်အခေါန်ထဝ် (လၟုဟ် ဍုင်သောဲကျေန် (ရွှေကျင်မြို့) ရးဗဂေါ) ပ္တန် ဘာမွဲ ပ္ဍဲ ကွာန်အခေါန်ထဝ် (ဗွဲမဂၠိုင် ကော် ကွာန်ဆက်တိတ်)တုဲ ကဵုဒါန် ကုညးရ။ ဟိုတ်မဂွံဒှ် ညးမနွံပိုန် ဘာအစွောအ်တုဲ ယၟုညး ပြာကတ်တဴ ကျာ်ဇၞော်အစွောအ် ရ။ အခိင်သၞာံ ၁၇၃၉ (သက္ကရာဇ် ၁၁၀၂) ဂှ် ဟိုတ်နူ ဍုင်ကွာန် ကတံင်ကတဴတုဲ ကျာ်ဇၞော် ဒးပြံင်အာ ပဒတဴ ပ္ဍဲ [[ထီုဖာဗြ|ဖာဗြ]] ၜိုတ် ၇-၈ ဂိတု။ သၞာံ ၁၇၅၇ (သက္ကရာဇ် ၁၁၁၉) အခိင် ဍုင်မန်ဟံသာဝတဳလီုဂှ် အလဵုဇကု ကျာ်ဇၞော် ဂွံဆဵု ဂွံတီကေတ်လဝ်တုဲ ပရူဍုင်ဟံသာဝတဳလီုဂှ် သက်သဳ နကုလိက် နဘာသာမန်မ္ဂး က္လိဂွံ နူ ညး ဂၠိုင်အိုတ်ရ။ သက္ကရာဇ် ၁၁၃၈ ဂိတုကထိုန် ၈ မၟံက် တ္ၚဲသိုက်ဂှ် ကျာ်ဇၞော် ချူ လိက်ပ္တံပါရမဳ၊ ပ္ဍဲဘာအစွောအ် ကွာန်အခေါန်ထဝ်။ အခိင်ဂှ် ကျာ်ဇၞော် က္လိဂွံ အာယုက် ၜိုတ် ၇၇ သၞာံရ။ 

== ဘဝသၟတ် ==
ကျာ်ဇၞော်အစာ ဥတ္တမရမ္ဘ ဝွံ က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ၜိုတ် သၞာံ ၁၇၀၀ (သက္ကရာဇ် ၁၀၆၁)&lt;ref&gt;{{cite book |last= (ကျာ်ဇၞော်အစွောအ်)|first=ဥတ္တမရမ္ဘ |author-link= |date= |title= နိဂီု လိက်လောကသိဒ္ဓိ |url=|location= |publisher= |page= |isbn=|quote=(…)လိက်ဝွံဆန်ဗ္ဒဟ် ဟီုတွံမွဲတောင်၊ သက္ကရာဇ်ရောင် မွဲတောင်ဟီုအာ၊ သက္ကရာဇ်တၞံ ပ္ဍဲလ္ၚီကၠံၜါ ဂိတုမာ်ဟေင် ပိမံက်သေင်ဟာ၊ တ္ၚဲဗြဴဗတိ ဆန်အာဒိကၠာ၊ လက်ကုံဟွံခြာ ပ္ဍဲအခါဆန်၊ ဒေသဌာန်ကီု ပိုဲဟီုပျးပၠန်၊ ရးဍုင်ဟံသာ လလောင်ပြာသန်၊ ကွာန်အစွောံမာ နာမခုတ်ပ္တန်၊ ခုတ်ယၟုပကာန် တလကွာန်ပၠန်၊ ၜိုပ်ၜါအသဝ် သၟိင်ဓဝ်ခုတ်ပ္တန်၊ သ္ဍိုက်ရတ်ပိကၠာ သဒ္ဓါလောန်သန်၊ သိုင်ဘာမွဲဟေင် ဇရေင်ကွာန်ပၠန်၊ ပ္ဍဲဘာဂှ်ပြဲ လိက်ဝွံအဲဆန်၊ လောကသိဒ္ဓိ ဒမၠိခုတ်ပ္တန်၊ စိုပ်ဒတုဲလိုက် ဒိုက်သိုက်ဟွံခၠန်၊ ဝွံယၟုလိက် တိုင်ပမိက်ဇန်၊ မူဟိုတ်ရောဂး လိက်ဝွံဒးဆန်၊ နူအာဒိပၠန် ဍုင်က္တဴလောန်က္ဍင်၊ ဍိက်သၟိင်ဗၠာဲသၟိင် အနိင်တမၞင်၊ ဟွံမွဲကုဒုဟ် ပဒုဟ်ဇၟာပ်တင်၊ ကတဴကတာန်က္ဍင် ဇၟာပ်တင်အခါ၊ သာ်ဝွံတုန်ဂှ် အာဒိဒှ်ကၠာ၊ ကာလဂှ်ရော ပ္ဍဲဗဂေါမာ၊ နာဲသာအံင်ပ္ညုင် စဍုင်ဟံသာ၊ ဂွံဒှ်မြုဝန် ပိုင်မန်ဗမာ၊ ဟိုတ်စံင်ပၠေင်ညး လုံဍုင်ရးကၠာ၊ သရာံပါပ်အိုတ် ရာန်သကိုတ်သာ၊ မံင်ဟွံပိုင်ပ္ကာန် ဒုင်ဟွံမာန်ကၠာ၊ တုဲက္တဵုဒှ်ဟေင် သပုန်သေင်ဟာ၊ ဒဒှ်ပိုဲကီု ဟီုပၠန်မွဲဝါ၊ ပြံင်တၞဟ်ဟာန် ဌာန်ဖါဗြကၠာ၊ ဟိုတ်သာအံင်ဟေင် ပုန်အာသေင်ဟာ၊ နူဖာဗြဂး ပိုဲဒးပြးအာ၊ လိက်ပတ်အိုဿီု ထောံကၠေံသီုဘာ၊ ပိုဲအာစိုပ်သွံ ကွာန်အစွောံမာ၊ ပ္ဍဲအစွောံဟေင် မံင်တဴသေင်ဟာ၊ သၟိင်ၜိုပ်အသဝ် သိုင်လဝ်ကဵုဘာ၊ ပ္ဍဲဘာဂှ်ပၠန် ပိုဲတန်ဒၟံင်ကၠာ၊ ကောန်ညးအစွောံ ဂၠိုင်တိတ်စွံဘာ၊ ကဵုဗတောန်သၟတ် လိက်ပတ်ဇၟာပ်ရာ၊ လိက်တရေံဂး ထောံအိုတ်သ္အးအာ၊ လိက်ပတ်ဟွံမွဲ ပ္ဍဲဌာန်ဂှ်မာ၊ သိက်အဲပဒး ဂွံပ္ကတ်ကွးဘာ၊ ဂးတုဲအဲပၠန် ဆန်ပ္တိတ်လင်္ကာ၊ အဲဆန်လိက်ဂ္ညိ တၞံအာဒိကၠာ၊ ဝှ်အဲမဒှ် ကာလဂှ်မာ၊ ၜါစှ်ောမွဲဝှ် တိတ်ဒှ်ဟွံခြာ၊ အဲနွံပိုန်ဟေင် အစွောံသေင်ဟာ၊ သွက်ဂွံဗှ်ကၠဟ် ဂွံပ္ဍေန်ပ္ဍဟ်အာ၊ သွက်ဂွံသှ်ဇျာဲ လံလာဲဗွဲသွာ၊ သွက်ကောန်ကွးဘာ တီအာဂတ၊ သၟိက်ကဵုကွးဘာ ပညာစဳခၠ၊ သၟိက်ကဵုညာဏ်သၠဲ နဲပကာရ၊ သၟိက်ကဵုဂွံကၠာ ပညာက္ဍင်ပြ၊ ပညာနွံဟေင် စဳရေင်သဗ္ဗ၊ ပညာနွံသၟတ် လေပ်ကွတ်စဳခၠ(...)။}}&lt;/ref&gt;၊ ထေင်ကေတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗဂေါ။ ဗွဲမဗဗွဲ ကုအဝဲ မံင် ဘာ၊ ပ ထပိုယ်၊ ပ ခမဳတုဲ ဂွံကတ်လ္ၚတ်လဝ် လိက်လောကဳ လောကုတ္တဵုနာနာသာ်ရ။ စပ်် ကုပရူဘဝသၟတ်ညးတုဲ ညး ချူလဝ် ဗီုဏအ်ရ။

&quot;သုတ်ဝိနဲစိ အဘိဓမ္မာ
ဂွံကတ်စွံလဝ် ဓဝ်ဝါသၞာ
ဓဝီုတြဴကၞာတ် ဂွံညာတ်တုဲကၠာ
ကြက်အဒိန်က္ဍဝ် သံင်ဝစ္ဆဝ်ကၠာ
ဂှ်ကွတ်တံဂှ် ဗဒဟ်ဝါသၞာ
ပုတ်ဂၠတ်ပါန်ခဳ စေတဳဂၠိုင်ဝါ
ဓဝ်လေဝ်ဂွံတွံ ပျဟ်စိုတ်လိုက်ဗာ
ဂၠိင်ဝါတုန်သၟတ် ဂွံလ္ၚောတ်ကၠာ
ကွတ်တံသၟတ် လ္ၚောတ်ဂၠိုင်ဝါ
နူအဲသွတ် ဂွံကတ်သုတ်ဒါ
ပိတကတ်စိ သီုပိပြာကာ
ပြကိုဟ်ဗဟဳ ကဒဴပ္ညဳဏာ
ပြကိုဟ်ဗေဒင် စင်ခြင်ချပ်အာ
အဲဂွံကၠောန်ဗ္ဒဟ် ဂၠိုဟ်စမှာဝါ
ကွတ်ဗဳသ္ကဝ်ကၟပ် ပြာသာတ်ဇြပ်ဘာ
ဂၠိုင်ဝါကၠောန်သၟဟ် ဒှ်ဝါသၞာ
လ္ၚောတ်ကျာ်သမတ် ဝိပဿဏာ
လောကဳဗာဟဳ ဇၟာပ်ကွတ်ပ္ညဳဏာ
ဗ္ဒဟ်ဝါသၞာ မြာအိုတ်တုဲရ။&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last= |first= |author-link= |date= |title=Venerable Master Afoh, The Great Mon Poet |url=https://publications.spafajournal.org/index.php/spafapub/catalog/view/7/8/26-1 |location=Thailand |publisher=SEAMEO Regional Centre for Archaeology and Fine Arts |page=28 |isbn=978-616-7961-04-0 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231219034552/https://publications.spafajournal.org/index.php/spafapub/catalog/view/7/8/26-1 |date=2023-12-19 }}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ရးမန် သီုပိဂှ် နွံသၟဝ် သၟိင်ဗၟာအင်ဝ တၞောဝ်သၟိင်ညောင်ယာမ် (''ညောင်ရမ်းမင်းဆက်'') ရ။

== မနွံပိုန် ဘာအစွောအ် ==
သၟိင်အဿဘုံမသာရ ညး မပိုင် အခေါန်ထဝ် သြိုင်ဘာမွဲ ပ္ဍဲ ကွာန်ဆက်တိတ် (အခေါန်ထဝ်)၊ တုဲ ကဵုဒါန် ကုခမဳဥတ္တမရမ္ဘ။ ဘာဂှ် ညး ကော်စ ဘာအစွောအ် (လဆောဝ်ချူ သွောအ်/သွောံ)။ ဟိုတ်ဒှ် ညးမနွံပိုန်ဘာဂှ်တုဲ ယၟုညးလေဝ် ပြာကတ်တဴ နကုယၟု ကျာ်ဇၞော်အ္စာအစွောအ် (ဝါ) မနွံပိုန်ဘာအစွောအ် ရ။ ကာလညး မကလိဂွံအာယုက် ၂၅ အခိင်မမံင်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဘာအစွောအ်ဂှ်ဟေင် ပ္ဍဲ သက္ကရာဇ် ၁၀၈၆ ဂိတုပုဟ် ထပှ်စွေက် တ္ၚဲစန်ဂှ် ညးခၞံ လိက်ဝါရဝေါင်သ မွဲကၞပ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last= (ကျာ်ဇၞော်အစွောအ်)|first=ဥတ္တမရမ္ဘ |author-link= |date= |title=နိဒါန် လိက်ဝါရဝေါင်သ |url=|location= |publisher= |page= |isbn=|quote=(…)လိက်ဝွံဆန်ဗဒှ် တိုင်တွံဂုန်၊ သက္ကရာတ်တုန်ဟီုပ္ဍုဟ်လဝ်သၟဟ်၊ လ္ၚီတုန်ဂှ် ဒစာံစှော်တြဴ (၁၀၈၆) ဂိတုပုဟ်ရောင် ဟွံယောင်သ္ဘဴ ထပှ်စွေက်အဴ ဟီုတဴဟွံမှာ၊ တ္ၚဲစန်သေင်ဟာ ကၠာဟွံပၠိုတ်သၟဟ်၊ ဆန်ကာလဂှ်တုဲအိုတ်သၟဟ်န်၊ မူဂးဒေသ လိက်ဝွံညးဆန်၊ ရးဍုင်ဟံသာ ပြာကတ်လောန်ထောန်၊ ကွာန်ဆက်တိတ်ရ နာမခုတ်ပ္တန်၊ ပ္ဍဲဗ္တီဇာ ဒၟံင်မှာဇန်၊ သြာဲခေါန်ရ မူလကွာန်ပၠန်၊ အဿဘုံမ သာရခုတ်ပ္ညန်၊ တၠညးကၠာ ဒုင်ယၟုပၠန်၊ ပိုင်အခေါန်ထဝ် အံသဝ်က္ဍင်သန်၊ သြိုင်ဘာမွဲဟေင် ဇရေင်ဂှ်ပၠန်၊ ပ္ဍဲဘာဂှ်သၟး လိက်ဝွံညးဆန်၊ ဝါရဝေါင်သ နာမခုတ်ပ္ညန်၊ နွံပိုန်ဘာအသွောံ ဆန်စွံလဝ်ပၠန်၊ မူပၟိက်သၟး လိက်ဝွံညးဆန်၊ နူကၠာတေံပၠန် ညးဆန်မွဲဝါ၊ ပိုန်ဗျန်မူလ ယတိယောင်ယာ၊ ဒကုတ်ဖလှုတ် ဇၟောဝ်သ္ဂုတ်ကၠာ၊ ဟွံဍာံပြညိ ဂၠိုင်မြိပတ်အာ၊ သၟိက်သ္တပ်ညိတၟိမွဲဝါ၊ ဟိုတ်ဂှ်တုဲမှာ ဆန်လဝ်ကၠာရောင်။ (…)}}&lt;/ref&gt; ကွာန်ဆက်တိတ် ဟီုဂှ် ဒှ် ကွာန်မဗဒှ်တၟိ၊ ကွာန်ဏအ်ဂှ် ယၟု ဗတ်မန်မ္ဂး ညးခုတ်ခဴလဝ် ကွာန်အခေါန်ထဝ်၊ ဗတ်ဗၟာမ္ဂး ညးကော်စ သောဲကျေင် (ရွှေကျင်) နွံ ပ္ဍဲ ရးဗဂေါ ရ။&lt;ref name=acof3&gt;{{cite book |last=(ကျာ်ဇၞော်အစွောအ်) |first=ဥတ္တမရမ္ဘ |author-link= |date= |title=နိဒါန် လိက်ပ္တံပါရမဳ |url=https://www.mlpo.org/%e1%80%9c%e1%80%ad%e1%80%80%e1%80%ba%e1%80%87%e1%81%9f%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%9c%e1%80%80%e1%82%85%e1%80%ac%e1%80%99%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%90%e1%80%bc%e1%80%b1%e1%80%b6%e1%80%82%e1%80%99%e1%81%a0/ |location= |publisher= |page= |isbn= |quote=(…)လိက်ဝွံဆန်ဗ္ဒဟ်၊ တိုင်တဝှ်ဂုန်၊ သက္ကရာဇ်တုန်၊ ဟီုပ္ဍုန်သၟတ်သ္ဍာံ၊ လ္ၚီကၠံတုန်ဂှ်၊ ပိစှ်ောဒစာံ၊ ကထိုန်ဟီုလံက်၊ ဗွဲမံက်ဒစာံ၊ တ္ၚဲသိုက်ပြဲဗာံ၊ သၟတ်သ္ဍာံဗိုန်က္ညန်။ ကာလဂှ်ယး၊ လိက်ဝွံ ညးဆန်။ မူဒၞာဲဌာနဒေသဒတန်၊ လိက်ဝွံတန်ပၠန်၊ ညးမဆန်လဝ်၊ ဟံသာဝတဳ မြုကျာ်သြဳထဝ်၊ ရးဟံသာတၞံ၊ ကွာန်ပအံသဝ်၊ ကွာန်ဆက်တိတ်ရ၊ နာမခုတ်လဝ်၊ ကွာန်အခေါန်ထဝ် ခုတ်လဝ်ဗတ်မန်၊ ဗတ်ဗမာဟေင် သောဲကျေင်ခုတ်ပ္တန်၊ (…) }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231219073942/https://www.mlpo.org/%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%87%E1%81%9F%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%80%E1%82%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%B6%E1%80%82%E1%80%99%E1%81%A0/ |date=2023-12-19 }}&lt;/ref&gt;

== ဍုင်ကွာန်ကတံင်ကတဴ ==
သၞာံ ၁၇၃၉ (သက္ကရာဇ် ၁၁၀၂) ဂှ် ဂလာမဏိပူရ် (''ကသည်း'')တအ် ကၠုင်ဗတိုက် ဍုင်အင်ဝတုဲ သီဂွံအာ ရးသေတ်ကာင် (စစ်ကိုင်းတိုင်)။ မြုဝေါန်ဗၟာ မစဍုင်ဗဂေါ နာဲသာအံင် (''ငသာအောင်'') ဂွံတီကေတ် ပရူဂှ်တုဲ ညး လလောင်တြး ဍုင်ဗၠးၜး ပ္ဍဲ ဗဂေါ၊&lt;ref name=kyi&gt;{{cite book |last=အုန်းကြည် |first=ဒေါ် |date=၂၀၁၀ |title=အလောင်းမင်းတရား |trans-title= |url= |language=Burmese |location=Yangon |publisher=ဦးတင်အောင်စိုး|page= 12 |isbn=}}&lt;/ref&gt; သက္ကရာဇ် ၁၁၀၂ ဂိတုဇှ်ေ ဗပေင် တ္ၚဲဗြဴဗတိဂှ် ညး ဂစိုတ်ထောအ် စာရေဂဳ စက္ကာဲ နာဲထံင်တအ်တုဲ ပ သၟိင်ဨကရာဇ် ပ္ဍဲဗဂေါရ။&lt;ref name=acof&gt;{{cite book |last=အစွောအ် |first=ကျာ်ဇၞော်|date=ကလေင်ပ္တိတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀ |title=ရာဇာဝံသသံခိပ်|trans-title= |url= |language=Mon |location= |publisher=ကမ္မတဳဓမံက်ပ္တိုနပရေင်ကောန်ဂကူမန်|page= ၃၈ |isbn=}}&lt;/ref&gt; သၟိင်သာအံင် ဒှ် သၟိင်တုဲ ဗလးဏာ သရာဲပၞာန်မန်တအ် ကဵုအာဗတိုက် သြေင်။ ဆဂး သရာဲပၞာန်မန်တအ်ဂှ် စိုပ်သြေင်တုဲ ဟွံဗတိုက်၊ စၞးဂှ် ဒက်မိတ် ကုသြေင်တုဲ က္လေင်ပၠန် ကုသၟိင်သာအံင်။&lt;ref name=kyi/&gt; သၟိင်သာအံင် ဂွံဒှ် သၟိင် မွဲဂိတုလပါ် ပ္ဍဲ ဂိတုဒဂိုန် မွဲမၟံက် တ္ၚဲအဒိုတ်ဂှ် မန်တအ် ဂစိုတ်ထောအ် သၟိင်သာအံင်ရ။&lt;ref name=acof/&gt; ပရူ နာဲသာအံင် မလလောင်တြးဗၠးၜးဂှ် မြုဝေါန်ဗၟာဂမၠိုင် မနွံ ပ္ဍဲ ပြန်၊ ဓနုဖြူ၊ ဟင်္သာတ သီုဖအိုတ် ပ္ကောံဂွံ မြုဝေါန်ဗၟာ ၉ ကၠုင်ဗတိုက် ဗဂေါရ။ ပၞာန် ၉ ဍုင်ဂှ် ဗိုင်လဝ် မ္ၚးဍုင်ဗဂေါ၊ တုဲပၠန် နကုသၟိင်ဗၟာအင်ဝ မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိ လေဝ် ဗလးနင် အမူဒေအ်ဇကု (''မင်းရဲကျော်ခေါင်'') ကေုာံ ကောန်ပၞာန် ၅၀၀၀ ဂှ်လေဝ် စိုပ်ကၠုင်ပၠန်တုဲ နကုမန်တအ် ပ္အပ်ကဵု ကောန်ဇာတ် သၟိင်သာအံင် ကုမင်ရာဲကျဝ်ခေါင်တုဲ ဒုင်သစ္စာ ကု မင်ရာဲကျဝ်ခေါင် ရ။&lt;ref name=kyi/&gt; မင်ရာဲကျဝ်ခေါင် ပ္အပ် ဍုင်ဗဂေါ ကုမြုဝန်သြေင် မင်ရာဲအံင်နိင်တုဲ ကလေင်စဴအာ အင်ဝပၠန်ရ။&lt;ref name=kyi/&gt; မင်ရာဲအံင်နိင်ဂှ် ပဂွံ သၟိင် ပန်ဂိတု ၂၀ တ္ၚဲ၊ ဂိတုမြေက္ကသဵု ၁၁ မၟံက် တ္ၚဲအင္ၚာဂှ် မန် ကု သေံကောဲ ပံင်ကောံတုဲ ဂစိုတ်ထောအ်ပၠန်ရ။ ဗွဲကြဴ သၟိင်သေံကောဲ ဂွံယၟု သၟိင်ဓဝ်ဗုဒ္ဓကေသဳ ဂွံဒှ် ဨကရာဇ်ဍုင်ဗဂေါရ။&lt;ref name=acof/&gt; 

ပ္ဍဲအခိင် ဍုင်ကွာန် မကတံင်ကတဴဒၟံင်ဂှ် ကျာ်ဇၞော် ကေုာံ ကောန်ဍုင်ကွာန်လ္ၚဵု ဒးပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲ ကွာန်ဖာဗြ။ နူ ဖာဗြဂှ်  ကာလဍုင်ကွာန် က္လေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်ပၠန်ဂှ် ညး က္လေင်စဴကၠုင် ပ္ဍဲ ဘာညးတြေံ ဘာအစွောအ်ဂှ်ရ။ ကာလမကလေင်စဴစိုပ်ဘာတုဲ သွက်ဂွံဗတောန်ကွးဂမၠိုင် လိက်လောကသိဒ္ဓိ မူတြေံဂှ် ဂၠာဲဟွံဂွံတုဲ သက္ကရာဇ် ၁၁၀၂ ဂှ်ဟေင် ဂိတုမာ် ပိ မၟံက် တ္ၚဲဗြဴဗတိဂှ် လိက်ဂှ် ညး ကလေင်ခၞံတၟိပၠန်ရ။&lt;ref name=acof1&gt;{{cite book |last=ကျာ်ဇၞော်အစာအစွောအ် |first=|date= |title=လိက်လောကသိဒ္ဓိ|trans-title= |url= |language=Mon |location= |publisher=|page= |isbn=}}&lt;/ref&gt; 

ရံင်ကုဗီုညးမချူလဝ် ပ္ဍဲ လိက်လောကသိဒ္ဓိ ဂှ်မ္ဂး ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၁၀၂ ပ္ဍဲ ဗဂေါဂှ် ဍုင်ကွာန်ကတံင်ကတဴတုဲ ညး ပြံင်အာမံင် ဖာဗြ၊ အခိင်ဂှ် သၟိင်ၜိုပ် သြိုင်ဘာမွဲ ပ္ဍဲ ကွာန်အစွောအ်တုဲ ညး အာပဒတဴ ပ္ဍဲကွာန်အစွောအ်။ အခိင်ဂှ် ညးကလိဂွံ ၂၁ ဝှ်။&lt;ref name=acof1/&gt;

== ဟံသာဝတဳလီု ==
ကျာ်ဇၞော် က္လေင်စိုပ် ဘာတုဲ ပွိုင် ၁၇ သၞာံ ဆက်ခၞံအာ ပြကိုဟ် ဗ္တောန်အာ ကွးဂမၠိုင်တုဲ စိုပ်သၞာံ ၁၇၅၇ (သက္ကရာဇ် ၁၁၁၉) ပၞာန်ဗၟာအံင်ဇဲယျ လုပ်ပလီု ဍုင်ဟံင်သာဝတဳဂှ် အတိုင် ညးမချူလဝ် ပ္ဍဲလိက် ရာဇာဝံသသံခိပ် ဂှ်မ္ဂး &quot;ကာလဂှ် အိုတ်ဂမှဳဍုင်ရး မတဴမ္ၚးဍုင်တေံဂှ် ကၠုင်ကောံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗဂေါဝွံ သီုဖအိုတ်တုဲ ဗၞတ်ပိလ္ၚီပြင်ရ။ သၟီဗမာ ဂွံ ဍုင်ဗဂေါတုဲ ဂစိုတ်ကၠေံ ဂမှဳဖအိုတ်ရ။ ဆ ဂမှဳ မတဴဇိုင်ဂၞိင် ဗၟံက်ဍုင်သတိုင် ဗာန်ဆက်တိတ်ဂှ် ဒဴကၠောံအာ မတ်တၟတုဲ လောပ်အာ ဍုင်သေံလဗုန်ဇင်မှာဲတေံဂှ် မဂွံဗၠးဂစိုတ်ရ။&quot;&lt;ref name=acof2&gt;{{cite book |last=ကျာ်ဇၞော်အစာအစွောအ် |first=|date=ကလေင်ပ္တိတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀ |title=ရာဇာဝံသသံခိပ်|trans-title= |url= |language=Mon |location= |publisher=ကမ္မတဳဓမံက်ပ္တိုနပရေင်ကောန်ဂကူမန်|page= ၃၉ |isbn=}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကာလဂှ် ကျာ်ဇၞော် နွံ ပ္ဍဲ ဘာအစွောအ် ကွာန်ဆက်တိတ်ဂှ်တုဲ ဂွံဗၠးဂစိုတ်ဂှ် ပြာကတ်ဒၟံင်ရ။ ကွာန်ဆက်တိတ် (ကွာန်အခေါန်ထဝ်)ဝွံ နွံဗၟံက် ၜဳဗတာင် (သတိုင်) နူ လိက်ဏအ် ပိုယ် ဂွံတီကေတ်ရ။

သက္ကရာဇ် ၁၁၃၈ ဂိတုကထိုန် ၈ မၟံက် တ္ၚဲသိုက်ဂှ် ကျာ်ဇၞော် ချူ လိက်ပ္တံပါရမဳ။ အခိင်ဂှ် ကျာ်ဇၞော် ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲ ဘာအစွောအ်၊ ကွာန်အခေါန်ထဝ်ဖိုဟ်ရ။&lt;ref name=acof3/&gt; ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ကျာ်ဇၞော် က္လိဂွံ အာယုက် ၇၇ သၞာံဒှ်ရ။

== ကဝိ ==
ကျာ်ဇၞော်ဝွံ ဒှ် ညးမစိုန်သကီု ပ္ဍဲ လိက်မန် လိက်ပါဠိရ။ လိက်တြေံတအ်ဂှ် ဝါကျယောင်ယာကၠုင်မ္ဂး ညး ကလေင်ဇန်တၟိကီု၊ လိက်မစပ် ကုပိဋကတ်ပိ နူပါဠိဂှ် ညး စၠောအ် နဘာသာမန် နလင်္ကာ ကော်ဂး လိက် လေဝ်ကီု နအရေဝ်ပလးလေဝ်ကီုရ။ ဥပမာ ဇာတ် ၅၅၀ ဂှ် နအရေဝ်ဗလး ကော်ဂး သၠပတ်။ လိက်မစပ် ကုဝင်ဂကူမန်လေဝ် ချူခၞံလဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ စိုပ် သက္ကရာဇ် ၁၁၂၈ ဂိတုမြေက္ကသဵု ၁၂ မၟံက် တ္ၚဲစန်ဂှ် အခိင်ကျာ်ဇၞော် မကလိဂွံ အယုက် ၆၇ ဂှ် ကျာ်ဇၞော် ခၞံ ပြကိုဟ်ရာဇာဝင် (ရာဇာဝံသသံခိပ်)။ ပ္ဍဲ သက္ကရာဇ် ၁၁၃၀ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ၅ စွေက်ဂှ် ကျာ်ဇၞော် ခၞံ လိက်နယသၟတ်ဒြဳ။ လိက်ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဒးဒုင်ကၠေအ်အာကီု၊ လီုအာကီုတုဲ ဗွဲကြဴ လိက်တအ်ဂှ် တြေံအာကီုတုဲ အစာတၟိတအ် ကလေင်ဇန်တၟိလေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။ အတိုင်လိက် Venerable Master Afoh, The Great Mon Poet (2019) မ္ဂး ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ညးတအ် ပ္ကောံဂွံလဝ် လိက်ကျာ်ဇၞော်အစွောအ် သီုဖအိုတ် နွံ ၁၃၄ ကၞပ်ရ။

== တင်ဂၞင်ဂမၠိုင် ==
သၟဝ်ဝွံ ဒှ် လိက်ကျာ်ဇၞော်အစာ မခၞံလဝ် (ဝါ) လိက်ကျာ်ဇၞော် မကလေင်ဗဟဵုလဝ်တုဲ ဗၟံက်လဝ် ယၟုညး ၜိုတ်ဂၠာဲဆဵုကေတ်ရ။

'''လိက်လောကသိဒ္ဓိ ၁၁၀၂ '''
လိက်ဝွံဆန်ဗ္ဒဟ် ဟီုတွံမွဲတောင်၊ သက္ကရာဇ်ရောင် မွဲတောင်ဟီုအာ၊ သက္ကရာဇ်တၞံ ပ္ဍဲလ္ၚီကၠံၜါ ဂိတုမာ်ဟေင် ပိမံက်သေင်ဟာ၊ တ္ၚဲဗြဴဗတိ ဆန်အာဒိကၠာ၊ လက်ကုံဟွံခြာ ပ္ဍဲအခါဆန်၊ ဒေသဌာန်ကီု ပိုဲဟီုပျးပၠန်၊ ရးဍုင်ဟံသာ လလောင်ပြာသန်၊ ကွာန်အစွောံမာ နာမခုတ်ပ္တန်၊ ခုတ်ယၟုပကာန် တလကွာန်ပၠန်၊ ၜိုပ်ၜါအသဝ် သၟိင်ဓဝ်ခုတ်ပ္တန်၊ သ္ဍိုက်ရတ်ပိကၠာ သဒ္ဓါလောန်သန်၊ သိုင်ဘာမွဲဟေင် ဇရေင်ကွာန်ပၠန်၊ ပ္ဍဲဘာဂှ်ပြဲ လိက်ဝွံအဲဆန်၊ လောကသိဒ္ဓိ ဒမၠိခုတ်ပ္တန်၊ စိုပ်ဒတုဲလိုက် ဒိုက်သိုက်ဟွံခၠန်၊ ဝွံယၟုလိက် တိုင်ပမိက်ဇန်၊ မူဟိုတ်ရောဂး လိက်ဝွံဒးဆန်၊ နူအာဒိပၠန် ဍုင်က္တဴလောန်က္ဍင်၊ ဍိက်သၟိင်ဗၠာဲသၟိင် အနိင်တမၞင်၊ ဟွံမွဲကုဒုဟ် ပဒုဟ်ဇၟာပ်တင်၊ ကတဴကတာန်က္ဍင် ဇၟာပ်တင်အခါ၊ သာ်ဝွံတုန်ဂှ် အာဒိဒှ်ကၠာ၊ ကာလဂှ်ရော ပ္ဍဲဗဂေါမာ၊ နာဲသာအံင်ပ္ညုင် စဍုင်ဟံသာ၊ ဂွံဒှ်မြုဝန် ပိုင်မန်ဗမာ၊ ဟိုတ်စံင်ပၠေင်ညး လုံဍုင်ရးကၠာ၊ သရာံပါပ်အိုတ် ရာန်သကိုတ်သာ၊ မံင်ဟွံပိုင်ပ္ကာန် ဒုင်ဟွံမာန်ကၠာ၊ တုဲက္တဵုဒှ်ဟေင် သပုန်သေင်ဟာ၊ ဒဒှ်ပိုဲကီု ဟီုပၠန်မွဲဝါ၊ ပြံင်တၞဟ်ဟာန် ဌာန်ဖါဗြကၠာ၊ ဟိုတ်သာအံင်ဟေင် ပုန်အာသေင်ဟာ၊ နူဖာဗြဂး ပိုဲဒးပြးအာ၊ လိက်ပတ်အိုဿီု ထောံကၠေံသီုဘာ၊ ပိုဲအာစိုပ်သွံ ကွာန်အစွောံမာ၊ ပ္ဍဲအစွောံဟေင် မံင်တဴသေင်ဟာ၊ သၟိင်ၜိုပ်အသဝ် သိုင်လဝ်ကဵုဘာ၊ ပ္ဍဲဘာဂှ်ပၠန် ပိုဲတန်ဒၟံင်ကၠာ၊ ကောန်ညးအစွောံ ဂၠိုင်တိတ်စွံဘာ၊ ကဵုဗတောန်သၟတ် လိက်ပတ်ဇၟာပ်ရာ၊ လိက်တရေံဂး ထောံအိုတ်သ္အးအာ၊ လိက်ပတ်ဟွံမွဲ ပ္ဍဲဌာန်ဂှ်မာ၊ သိက်အဲပဒး ဂွံပ္ကတ်ကွးဘာ၊ ဂးတုဲအဲပၠန် ဆန်ပ္တိတ်လင်္ကာ၊ အဲဆန်လိက်ဂ္ညိ တၞံအာဒိကၠာ၊ ဝှ်အဲမဒှ် ကာလဂှ်မာ၊ ၜါစှ်ောမွဲဝှ် တိတ်ဒှ်ဟွံခြာ၊ အဲနွံပိုန်ဟေင် အစွောံသေင်ဟာ၊ သွက်ဂွံဗှ်ကၠဟ် ဂွံပ္ဍေန်ပ္ဍဟ်အာ၊ သွက်ဂွံသှ်ဇျာဲ လံလာဲဗွဲသွာ၊ သွက်ကောန်ကွးဘာ တီအာဂတ၊ သၟိက်ကဵုကွးဘာ ပညာစဳခၠ၊ သၟိက်ကဵုညာဏ်သၠဲ နဲပကာရ၊ သၟိက်ကဵုဂွံကၠာ ပညာက္ဍင်ပြ၊ ပညာနွံဟေင် စဳရေင်သဗ္ဗ၊ ပညာနွံသၟတ် လေပ်ကွတ်စဳခၠ(...)။


'''လိက်ဝါရဝေါင်သ ၁၀၈၆'''&lt;br&gt;

လိက်ဝွံကျာ်ဇၞော်အစွောအ် ခၞံလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၈၆ ပ္ဍဲကွာန်ဆက်တိတ်ဂှ်တုဲ ဗွဲကြဴမၞိဟ်မွဲ ကလေင်ဇန်လဝ်တၟိပၠန်ရ။&lt;br&gt;


(…)လိက်ဝွံဆန်ဗဒှ် တိုင်တွံဂုန်၊ သက္ကရာတ်တုန်ဟီုပ္ဍုဟ်လဝ်သၟဟ်၊ လ္ၚီတုန်ဂှ် ဒစာံစှော်တြဴ (၁၀၈၆) ဂိတုပုဟ်ရောင် ဟွံယောင်သ္ဘဴ ထပှ်စွေက်အဴ ဟီုတဴဟွံမှာ၊ တ္ၚဲစန်သေင်ဟာ ကၠာဟွံပၠိုတ်သၟဟ်၊ ဆန်ကာလဂှ်တုဲအိုတ်သၟဟ်န်၊ မူဂးဒေသ လိက်ဝွံညးဆန်၊ ရးဍုင်ဟံသာ ပြာကတ်လောန်ထောန်၊ ကွာန်ဆက်တိတ်ရ နာမခုတ်ပ္တန်၊ ပ္ဍဲဗ္တီဇာ ဒၟံင်မှာဇန်၊ သြာဲခေါန်ရ မူလကွာန်ပၠန်၊ အဿဘုံမ သာရခုတ်ပ္ညန်၊ တၠညးကၠာ ဒုင်ယၟုပၠန်၊ ပိုင်အခေါန်ထဝ် အံသဝ်က္ဍင်သန်၊ သြိုင်ဘာမွဲဟေင် ဇရေင်ဂှ်ပၠန်၊ ပ္ဍဲဘာဂှ်သၟး လိက်ဝွံညးဆန်၊ ဝါရဝေါင်သ နာမခုတ်ပ္ညန်၊ နွံပိုန်ဘာအသွောံ ဆန်စွံလဝ်ပၠန်၊ မူပၟိက်သၟး လိက်ဝွံညးဆန်၊ နူကၠာတေံပၠန် ညးဆန်မွဲဝါ၊ ပိုန်ဗျန်မူလ ယတိယောင်ယာ၊ ဒကုတ်ဖလှုတ် ဇၟောဝ်သ္ဂုတ်ကၠာ၊ ဟွံဍာံပြညိ ဂၠိုင်မြိပတ်အာ၊ သၟိက်သ္တပ်ညိတၟိမွဲဝါ၊ ဟိုတ်ဂှ်တုဲမှာ ဆန်လဝ်ကၠာရောင်။ (…)&lt;br&gt;


'''ရာဇာဝံသသံခိပ်၊ ၁၁၂၈'''&lt;br&gt;

(…)  ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၁၂၈ ဂှ် ဂိတုမြေဂ္ဂသဵု၊ ၁၂ မၟံက်၊ တ္ၚဲ ၁ဂှ်၊ ပြကိုဟ်ရာဇာဝင် မဒှ်တၞောဝ်ဒတောဝ်သၟီ အဆက်ဆက်တေံဂှ် တၞံနဒတုဲမြမောဝ်မှာဇန်တံညးဂမၠိုင် ဗွဲကမၞန်ဟေင် အဲနွံပိုန်ဘာအစွောံ စဳရေင်လဝ်တုဲတုဲ။&lt;br&gt;


'''လိက်သၠပတ်ပေါရဏံပေါရဒါံ၊'''&lt;br&gt;

(နွံပိုန်အစွောံ ဖျေန်ဒလိုအ်လိုက်ဗါ၊ (…)&lt;br&gt;


'''လိက်နယသၟတ်ဒြဳ၊ ၁၁၃၀။'''&lt;br&gt;

လိက်ဝွံကျာ်ဇၞော်အစာ ခၞံလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၁၃၀ ဂှ်တုဲ ညးမွဲမွဲ ကလေင်ခၞံတၟိလဝ်။&lt;br&gt;

(…) ကဝိမစိုန်ဒှ်တဝ်စရှ်ဂၠိုင်ကျာ်သြဳ အသွောံဝိဟာရ ထာဏမှာ(သောဂဳ၊ ဘိက္ခုဂကောံသင် လ္တူသ္ဒင်ဂြဳ၊ ဆန်လဝ်လိက်နာမ နဲယျသၟုဂြဳ၊ နဲဗီုမှာသၟိတ် ဗတ်မန်တိတ်ဟီုပညဳ၊ ပိုတ်ဗျန်ဝက်ကျတုန် နဲဗီုသုန္ဓရဳ၊ ဂလာန်မဒှ်ကြက် နဲဗီုအိန်တက္ခဳ၊ ရုန်တွိုန်လောကဳဂၠာဲပ္ညဳနဲအခဝ်၊ ဂိုန်တၞက်လင်္ကာဆန် ဟီုဖျေန်ဇမန်လဝ်၊ သတ်ဇန်တိက္ခညာန်နဳ ဒါန်ဒှ်အသဝ်ရး၊ ဟံသာဝတဳမြုဍုင်ကျာ်သြဳထဝ်၊ ဟီုဖျေန်ဇမန်လဝ် ညံင်ထဝ်နာဲရဳကာ၊ တၞံသက္ကရာတ်ဂှ် လ္ၚဳကၠံပိစှော်ကၠာ (၁၁၃၀)၊ ပ္ဍဲဖဝ်ရဂိုန်တန် မသုန်စွေက်မြာ၊ သိုက်ကြပၠိုတ်လောန်ညိ နာဍဳပိဟွံခြာ၊ ပါတ်ဇပင်ဇလံဒၟံင်ပၠန် ဂးပန်ဗိဇ္ဇနာ၊ ပိပြာန်အဒဝ်ကၞာတ် ဟောရာတ်ပသမာ၊ တြိယင်စန္ဒခုတ် နဝင်ဗုဒ္ဓဝါ၊ ဒွါဒသသိုကြ္ကကြဳသင်အဒိတ်တျာ၊ ဆတ္တတြဳသင် စန်သတ္တပ္ညန်ဗုဒ္ဓါ၊ သုရပိုတ်ဗုဒ္ဓဂြဟပိုတ်ဗုဒ္ဓါ၊ ဒိတှဳပန်ပြဲ ဂ္ညိဟတှိနက္ခတ္တာ၊ စန္ဒကောံလက်သၟဟ် လက်တူဒှ်အခါ၊ ဇၟန်ရုပ်အခဝ် ပ္တိုန်လဝ်ပ္ဍဲရိုတ္တာ။ (…)&lt;br&gt;


'''သၠပတ်အဓာန်မသုန်ရောင်'''&lt;br&gt;

(…) အဲနွံပိုန် ဘာအစွောံ သၟိက်ဂွံစိုပ်ဍုင်ဇၞော်နီဗာန်၊ လၟေင်တဝှ်ဂလာန်အကြီုမေတ္တဲယသုတ် မကတဵုဒှ်ဂတဂှ်၊ တၞံနသ္ကဵုဒှ် ဒတုဲမြမဝ် ဇန်တအ်မတဴပ္ဍဲသံသာ လၟေင်အဓာန်မသုန်ဂှ် အဲပ္ညီပ္ညပ်ဇန် သတုပ်လဝ်ကၠာတုဲ၊ ဗွဲကြဴဟေင် အဲစီရေင်ပ္ညီပ္ညပ်လဝ် သွက်ကောန်ဂကူတံညးဂမၠိုင်ညိအဴ။ (…)&lt;br&gt;


'''သ္ကေံဇာတ်ဝိဓူရ နဝဇာတ်'''&lt;br&gt;

(…) အဲနွံပိုန်ဘာအစွောံ၊ ဝေင်ထောံကၠေံဓဝ်လၞုဟ်၊ ဂိုင်ပ္ၚုဟ်လဝ်ဓဝ်သဒ္ဓါ၊ မေတ္တာ ကရုဏာပ္ဍဲဇန် ကောန်ဂကူတၠဝါသၞာတံညးဂမၠိုင် မၞံုပၟိက်ကုဒတုဲမြမောဝ် သၟိက်ဂွံပ္တန်လဝ်သာသၞာ ဒလောံဗ္တောန်ကျာ်တြဲဂှ်ဒှ်တုဲ၊ သ္ကေံသုတ်ဇာတ်ဝိဓူရပဏ္ဍိတ ဗွဲကမၞန်ဂှ် ကြက်အဲစဳရေင် ပ္ညဳပ္ညပ်သ္တပ်လဝ်ညိအဴ။ ။(…)&lt;br&gt;


'''မင်္ဂလသုတ်'''&lt;br&gt;

(…)  အဟံ၊ ယင်အဲ၊ နမာမိ၊ ပ္ဍံလ္ၚောဝ်ရအဴ၊ တံပရိတ္တံ၊ န်ကျာ်ဓဝ်သင်မစိုန်ဒှ်တဴပမင်ပမွဲနူရတ်ဂမိုင်ဂှ်၊ ဝန္ဒေတွာ၊ အဲလ္ၚောဝ်ကၠာတုဲ၊ မင်္ဂလသုတ်တပကာဏံ၊ န်ပြကိုဟ်င်္မဂလသုတ်မပျးကဵုမ္ၚဵုဗွဲကမၞန်ဂှ်၊ တိဏၞဝိဟာရဘောကဟံ၊ ယင်နွံပိုန်ဘာအစွောံဂှ်၊ ကရိဿာမိ၊ ပြာပ်အဲစဳရေင်လဝ်ညိအဴ။&lt;br&gt;


'''သၠပတ်မေတ္တယျသုတ်'''&lt;br&gt;

(…) အဲနွံပိုန်ဘာအစွောံ သၟိက်ဂွံစိုပ်ဍုင်ဇၞော်နီဗာန်၊ လၟေင်ထဝှ်ဂလာန်အကြီုမေတ္တဲယသုတ် မက္တဵုဒှ်ဂတဂှ်၊ တၞဟ်နသကဵုဒှ်ဒတုဲမြမောဝ်ဇန်တံ မတဴပ္ဍဲသံသာလေင်အဓာန် ၅ ဂှ်၊ အဲပ္ညီပ္ညပ်ဇန်သတုပ်လဝ်ကၠာတုဲ ဗွဲကြဴဟေင် အဲစီရေင်ပ္ညီပ္ညပ်လဝ် သွက်ကောန်ဂကူတံညးဂမၠိုင်ညိအဴ။  ။ (…)&lt;br&gt;


'''သၠပတ်သဗ္ဗစိတြသာဓာရဏ'''&lt;br&gt;

မူသၠရိုတ်ဝွံ အစာကၞေဟ်မဍောင်ဂဇေင် မကၠုင်ဍုင်သေံဂှ် ကလေင်ကှ်ေလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၅၆ ဂိတုဘတ် ၉ စွေက်။
(…) အဲနွံပိုန်ဘာသွောံတုန်ဂှ် ဟိုတ်ဓဝ်မေတ္တာကရုတ်ဏာ ဗတိုက်စိုတ်ဂှ်ဒှ်တုဲ တၞံနဒတုဲမြမောဝ်မှာဇန်တံညးဂမၠိုင် မတဴပ္ဍဲဍုင်ရးဟံသာဝတဳဂှ်၊ ပြကိုဟ်သဗ္ဗစိတြသာဓာရဏ မသာဓာကဵုစိုတ်ညးအိုဿီုဂှ်၊ အဲစဳရေင်ဗဟဵုပ္ညဳပ္ညပ်ဇန်သ္တပ်လဝ်ညိအဴ။  ။&lt;br&gt;

(…) သက္ကရာတ်လ္ၚီၜါကၠံ၅၆ (၁၂၅၆) ဂိတုဘတ်ဒ္စိတ်စွေက် တ္ၚဲသိုက် ပယျာံပိုန်တ္ၚဲစှ်မွဲနာဍဳ ဇိုင်ကၞေဟ်စိုပ်ဒတုဲရအဴ။ ။ ဖဵုအဲကှ်ေလဝ် အ္ခဝ်ညံဒွာ၊ ဖဵုမက်ပန်ဂှ် ကဵုဒှ်ပၠန်ကၠာ(…) ဂွံစဴရအရဳယျပိုန်၊ တုဲဂွံဒဂိုန်လဗိုန်သဳလှ၊ ဗလဗလ သတ်ဂၠုဇိုင်ကြုင်၊ တီနာဲဇုကၠုင် ၜှ်ဒုင်ၜှ်ဒုင် ပေင်ဂၠုင်နာဲရ။ ဓဝ်သ္တိဂှ် ဟီုတွံတုဲရ။ ဆထေက်ညာန်ပၠန် ဇၟန်ဝက္ကျ၊ ဆန်ဗဒှ်ရနာမအ္ခဝ်၊ ထာန်ဇာတိကၠာ ဒျောဒျာအသဝ်၊ ပ္ၚဟ်စိုတ်ရ ကျာ်တၠဳဓဝ်၊ ကျာ်လ္ဂုင်အဴ ကျာ်မုဟ်တဴသွဝ်၊ ဍတ်သၞာစိ ဣသိယဵုလဝ်၊ တုဲကြင်စိုပ်ပ္ညုင် ဂွံကၠုင်လ္ၚောဝ်၊ ဒယှ်တမ္ညဝ် သွဝ်ဗြီုလလောင်၊ ထမောင်ထမောင် သတ်ဂၠံင်ၜတ်တ်၊ တဗက်ရပ်ဟတ် မတ်ဗက်ဂမဳ သၟဝ်ဏဳထောင်ထောင်၊ ဖဵုကှ်ေလဝ်ရောင် ဍောင်ဓဝ်ကျာ်တြဲ၊ သုတ်သီုဝိနဲ ပ္ဍဲကဵုပလိ၊ ဒဒှ်ကြင်ကၠုင် စိုပ်ဍုင်မန်စိ၊ ဒဒိုက်စိုတ်အဲ ဟွံမွဲသ္တုံဇွိ၊ ဗော်မဂၠးမိ ဝေါင်သကၠော၊ ကၠင်ကၠောန်ဨကော ကၠောဒတောဝ်၊ ကယျောဝ်ကယျောဝ် သတ်လၟဝ်ဂဲါ၊ ဝုတ်တ်ဗၠာဲဗၠာဲ ပဂွံဒိပ်ဒါဲ ဖဴနာဲရုပ်ထဝ်၊ သၠပတ်ဝွံကၠာ မဟာတိက္ခ၊ ဝွံယၟုကၠာ ခုတ်လဝ်နာမ၊ သဗ္ဗစိတြာသာဓာရဏ၊ အဲကှ်ေလဝ်ကၠာ ဘာကံလှာရ၊ ယၟုတုန်ရော ဝေါဟာလောက၊ ထာန်ဒျောဒျာပ္ညုင် ဍုင်သေံနာမ၊ ခုတ်ယၟုရ မဍောင်ဂဇေင်၊ တၞေင်တၞေင် သတ်တရေင်ဗဝ်၊ ညာတ်ဝုတ်တံဂေါဝ် ကျောဝ်ပ္ဍဲဗတင် ဆင်ဗက်ခဍေင်။  ။&lt;br&gt;


'''သၠပတ်သဗ္ဗပမာ'''&lt;br&gt;

(…) နွံပိုန်အစွောံဂှ်တုန် တၞံနဒတုဲမြမောဝ် ညးဍုင်ဟံသာဝတဳတံဂမၠိုင်ကီု တၞံနဂမဳကောန်ဂကူတၠဝါသၞာ မပၟာကုသဵုစိုတ်ထၟိက် မသၟိက်ဂွံတွံဓဝ်ဒလောံဗ္တောန်ကဵုညးကီု၊ အဲပၟာစိုတ် ပ္ဍဲကုသဵု ဟွံသ္ၚေဝ်ကဵုလာဘ မလျုင်လဝ်သဒ္ဓါစေတနာမသၟး သၟိက်ဂွံပြာ်ဇကု သၟိက်ဂွံဏာဗ္စိုပ်ကဵု ကၟိန်ဍုင်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်ဂှ်ဒှ်တုဲ သဗ္ဗပမာပိုတ်အ္ခဝ်မမြိပတ်လီုလာ်အာဂှ်ဟေင် အဲကြက်စဳရေင်ဂဟဵုခၞံလဝ်ညိအဴ။ (…)&lt;br&gt;


'''သ္ကေံဨကနိပါတ်'''&lt;br&gt;

(…) အဲနွံပိုန်ဘာအစွောံပၠန်တုန်ဂှ် တၞံနဒတုဲမြမောဝ်ညးဍုင်ရးဟံင်သာဝတဳတံညးဂမၠိုင်။ ဓဝ်ကရုတ်ဏာဗိုင်ဗတိုက်စိုတ်အဲဂှ်ဒှ်တုဲ၊ ကုဂမှဳကောန်ဂကူတလဝါသဏာ မပၟာတဴစိုတ် ပ္ဍဲဓဝ်ကုသဵု၊ မဟွံၚဳကဵုအတုရေလာဘ၊ မလယုင်လဝ်သုဒ္ဓစေတဏာမသၟး၊ သၟိက်ဂွံဟံင်ပြာ်ညးဟံင်ပြာ်ဇကု၊ သၟိက်ဂွံဏာဗစိုပ်ကဵုကၟိန်မြုနိဗ္ဗာန်ဂှ်ဒှ်တုဲ သ္ကေံအဂုင်္တ္တရနိကာဲ မဒှ်တွံဇာတ်၅ကၠံ၅၀ဒေက်ပိဟေင်ဇာတ်ဂှ်ဟေင် အဲစဳရေင်ခနှံဗဒှ်လဝ်ညိအဴ။ ။ (…)&lt;br&gt;


'''လိက်ဓနန်ဇဲယျကုမ္မာ'''&lt;br&gt;

(…) ပညပ်ကျာ်ကီု ဟဆောတ်ဟီုလဝ်၊ ဒှ်ဓမ္မဝတ် ပြေင်ကၞတ်လဝ်၊ ဒှ်ရာဇာဝတ်ကွေတ်သၟီဆက်တဝ်၊ လောကဝတ်က္ဍဝ် ပရေင်ဓဝ်လိုက်၊ တီဝတ်ပိသွံတုဲရောင်ဂွံသိုက်၊ အိုတ်ဇန်ပ္ဍဲလိုက် သၟိက်ကဵုသိုက်တုန်၊ နွံပိုန်ဘာအစွောံ လိက်ဝွံသ္ကောံဆန်၊ လောကဝိနဲယာရသ္ကဲပ္တန်၊ လမေတ်လိုက်ဗာ ဗတ်ဝေါဟာမန်၊ သွက်ဒတုဲဇန် ပ္ဍဲရးမည၊ ပ္ဍဲရးဟံင်သာ ကဵုပါဂတ၊ ကဵုဒှ်မ္ၚဵု ပူဂဵုမန္ဒ၊ ညံင်ဗတဝ်သာဲ သီုတင်လာဲဂျ၊ ဖျုင်လဝ်စိုတ်တၟပ် အိုတ်ဇန်သဗ္ဗ၊ ပိုဲဟီုနင်ရ  ပ္ကီုစိတ္တညိ။  ။

'''လိက်ပါရမဳကာန် ၁၁၃၈'''

(…) လိက်မဟီုပပ္ညန် ပ္ဍဲရးမည၊ ပ္ဍဲရးဒေသ ဟံသာဝတဳ၊ ယၟုလိက်ကၠာပတံပါရမီ၊ ကဝိဆန္ဒ နာမခုတ်ပ္ညဳ၊ ပ္ဍဲဂကောံသင်တူသဒင်ဂြီ၊ အသွောံနာမထာဏဘောဂဳ။ ဆန်လဝ်သက်လက် ဗီုအိန်တက္ခဳ၊ ကဵုဂွံတီရော ဇၟာပ်ဇန်လောကဳ၊ (ပတံ)ပါရမဳ လိက်ခုတ်ပ္ညဳရောင်။ ။&lt;br&gt;

နဳဒါန်လိက်သ္ကဲ ဟီုကၠာမွဲတောင်၊ ဂမှဳမွဲတောင် နွံဂၠောင်ကျာ်သြဳ၊ ခုတ်ယၟုကၠာ ပညာရာသဳ၊ ဍုင်အင်ဝဂွိုင် ထာန်စေတ်ကိုင်ပ္ညဳ၊ ဒၟံင်တဴအနဳ ဒ္ဂေတ်အိန်ရဳပန်၊ ပါရမဳကာန် လိက်ထာန်လစောန်၊ ဗမာတံသၟတ် ပပြာကတ်လောန်၊ လိက်ဗမာသွံ ကၠာဲကၠောံမန်၊ ဝေါဟာမန်ဂး ကဵုစဳပျးအန်၊ အင်ဝစေတ်ကိုင် ကဝိဂၠိုန်သြန်၊ ပျးဟွံဒးကၞာတ် လိက်ဂှ်ဝါတ်သြန်၊ နူစေတ်ကိုင်အိုဝ် ပြင်ကဵုအဲဆန်၊ ကၠုင်စိုပ်အဲပၠန် ရးမန်တွဵု၊ ၚဳဂၠိတ်ဇၟာပ်ဂၠင် အဲချပ်ရံင်အဵု၊ တင်ဒွးနဳဒါန် ဂလာန်ဟိုတ်ဖဵု၊ ဟီုစဟဒး ချပ်တရးတွဵု၊ ကဝိကၠာအဵု တင်ဃဵုဇၞော်ပြဲ၊ ကဝိတမၠာ ဆန်လိက်ကၠာတဲ၊ စဒးပၠေပၠတ် (သွဗင်)ပင်မေတ်ကၠဲ၊ မတ်ဂေတ်လၜဲ စိုတ်ဘင်ဘုဲပၠန်၊ ကြီုပါရမဳ ဂၠာဲဟီုပ္ညဳဆန်၊ လ္ၚဵုဟီုဒး စဳပျးစိုတ်ဇန်၊ လ္ၚိုဝ်ဘင်ဘုဲ ဟွံတီထုဲထ္ၜန်၊ ဆဆိုက်ပါင်ပၠန် ဒၞာဲဂွံဆန်အာ၊ တင်ဒွးနဳဒါန် ဂလာန်ဗမာ၊ ချပ်ကေတ်ဟွံဂွံ ဇၟာပ်စွံဇၟာပ်ရာ၊ ပံင်မေတ်တိုန်ဂၠိုင် ဟီုကြာန်ဂၠိုင်အာ၊ ဟီုအာပ္တိ(င်) ဂေတ်င်ဂၠိုင်ရာ၊ အဲချပ်ဝါတ်ဟေင် လိက်ဂှ်သေင်ဟာ၊ သၠးဟွံမာန် နဳဒါန်ဂၠိုင်ရာ၊ လိက်ဂှ်တုန်ကၠာ သတောံဗမာပၠန်၊ ညံင်ပြေင်တက်ၜဲ ထုဲကြာန်ဂြဲတ္ၜန်၊ ညံင်ပြေင်ပၠိုန်တိ တုပ်ညိလက်သန်၊ ဂၠာဲတင်ဒွာသ္ကဲ ဟွံဂွံမွဲတန်၊ ကျာ်တြဲပ္တံပ္ညဳ ပါရမဳပၠန်၊ ညံင်သာ်မဒး အဲတလဆန်၊ ဆန်လိက်ဂှ် လၟုဟ်ဇၟာပ်တောင်၊ အဲဇၞော်အာရ မောဟဂၠိုင်သန်၊ ဟီုကၠာဝိုတ်ကြဴ ဝိုတ်ပၠန်၊ ထပှ်စှော်ပိ အယုက်ဂ္ညိပ္တန်၊ ပ္ဍဲစိုတ်ဟွံမြဟ် လိက်လၞုဟ်ဆန်၊ ပါရမဳကျာ်လွဳ ဂၠိုင်သင်ပၠန်၊ သၟိက်ကဵုတီအိုတ် တၟံစိုတ်ဇန်၊ ဗှ်ကုသဵုပၠန် တုဲဒးဆန်ရောင်။ (…)

ပ္ဍဲမူတၞဟ်မွဲပၠန်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဗီုဏအ် 

(...) ယၟုလိက်ကၠာ ပ္တံပါရမဳ၊ ကဝိဆန္ဒ၊ နာမခုတ်ပ္ညဳ၊ ပ္ဍဲဂကောံသင် တူသဒင်ဂြဳ၊ အသွောံနာမ၊ ဌာနဘောဂဳ၊ ဆန်လဝ်သက်လက်၊ ဗီုအိန်တက္ခဳ၊ ကဵုဂွံတီရော၊ ဇၟာပ်ဇန်လောကဳ၊ တၞံပါရမဳ၊ လိက်ခုတ်ပ္ညဳရောင်။
လိက်ဝွံဆန်ဗ္ဒဟ်၊ တိုင်တဝှ်ဂုန်၊ သက္ကရာဇ်တုန်၊ ဟီုပ္ဍုန်သၟတ်သ္ဍာံ လ္ၚီကၠံတုန်ဂှ် ပိစှ်ောဒစာံ၊ ကထိုန်ဟီုလံက်၊ ဗွဲမံက်ဒစာံ၊ တ္ၚဲသိုက်ပြဲဗာံ၊ သၟတ်သ္ဍာံဗိုန်က္ညန်၊ ကာလဂှ်ယး၊ လိက်ဝွံညးဆန်၊ မူဒၞာဲဌာန ဒေသဒတန်၊ လိက်ဝွံတန်ပၠန်၊ ညးမဆန်လဝ်၊ ကွာန်အခေါန်ထဝ်၊ ခုတ်လဝ်ဗတ်မန်၊ ဗတ်ဗမာဟေင် သောဲကျေင်ခုတ်ပ္တန်၊ မၞိဟ်ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် သဒ္ဓါသၟဟ်သၟန်၊ သ္ဍိုက်ရတ်ပိလောန်၊ စိုတ်ဟွံစောန်ကၠိ၊ ဍာ်ဇိုင်သင်သၟတ်၊ ပုင်ဝတ်ဒမၠိ၊ တောံပလံင်သၟတ် ဒဵုဌာန်ရတ်ပိ၊ ရိုဟ်တ္ၚဲဟွံဖိုတ်၊ အိုတ်တၟအ်သ္ၚိ၊ ဂယးသဝ်တ္ၚဲ စိုတ်သ္ဇုင်ပြဲဂၠိ။(...) 

'''တြာဲဝိသုဒ္ဓမက်'''

ရံင်ကဵုသက္ကရာဇ် ၁၁၉၂ မ္ဂး အာယုက်ကျာ်ဇၞော်အစွောအ် ဂွံဒှ် ၁၃၁ သၞာံဂှ်ဒှ်ဟွံမာန်တုဲ ခမဳဥတ္တမရမ္ဘ မကှ်ေလိက်ဝွံ ဒှ်ကျာ်ဇၞော်အစွောအ် ဟွံသေင်။&lt;br&gt;

သက္ကရာ်လ္ၚီကၠံထစိတ်စှော်ၜါ (၁၁၉၂) ဂတုစဲထပှ်စွေက် တ္ၚဲဗြဴပတိ ကဵုပိုန်တ္ၚဲလောန် တ္ၚဲစေင်ပန်စဍောန် ဇိုင်ကၞေဟ်စိုပ်ဒတုဲရအဴ၊ အဲနာဲဥတ္တမရမ္ဘ ကှ်ေဗဒှ်လဝ် ဍောင်ဓဝ်ကျာ်တြဲ ညံင်ဗၠဲဇမၞ်၊ သ္တုံရပ်ကၞေ၄်ပၠန် ဇွိသ္ဂန်သလှရိုတ် ပါင်ၜိုတ်အခဝ် ဂ္ဇံဂၠိုင်ဂၞိင်ကွိုင် ရံင်ဂၠံင်မတ်ကင် ဗန်တဲလင်ဇွောဝ် ဝွံရဍောင်ဓဝ် တိုင်ဗွဝ်ရတ် ကဵုဗိုန်စိုတ်ညိ။  ။ 
(သၟဝ်ဂှ် ကဵုသမ္တီမြဴသာ်ဝွံ)
ဟံသာဝတီတိုင်း၌ သိတင်းသုံးနေတော်မူသော ဥတ္တမမည်သော အဝှေါ့ကျောင်းထိုင်ဘုန်းတော်ကြီးက နောင်လာနောက်သားတို့၏အကျိုးငှာ အဘိဓမ္မတ္ထကျမ်းမှ ၎င်းဝိသုဒ္ဓိကျမ်းမှ ၎င်းထုတ်နှုတ်၍ ရေးထားပြုပြင်စီရင်တော်မူသော စာဖြစ်ပါသည်။

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:ကျာ်ဇၞော်အစာအစွောအ်}}
[[Category:ကဏ္ဍအဓိက!]]
[[Category:BEHM]]
[[Category:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]]
[[Category:လိက်ပတ်မန်]]</text>
      <sha1>5yleejtc5qxevz0crsvwvsgfrc2up95</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၚ်္ကြာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1021</id>
    <revision>
      <id>60113</id>
      <parentid>54937</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:31:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50971" sha1="ozi95coalkbrmzwpy37nwhkka4c2udp" xml:space="preserve">{{Infobox holiday
|holiday_name = အတးသင်္ကြာန်
|type = buddhist
|image = Bagan era painting of Thingyan.jpg
|imagesize =
|caption = ဗီုရုပ်ကသူ သဘင်အတး နူခေတ်ဗုကာံ
|official_name = သဘင်အတးသင်္ကြာန်
|nickname = 
|observedby = ဂကူမန်၊ ဂကူဗၟာ၊ ဂကူသေံ၊ ဂကူယခေင်
|litcolor = 
|longtype = 
|significance = သဘင်သၞာံတၟိ
|begins = ၁၃ ဨပြဳ (ဒစးအတး)
|ends = ၁၆ ဨပြဳ (လတိုန်အတး)
|date = ၁၇ ဨပြဳ (သၞာံမွဲမံက်)
|flower = ပကဴနာဍူ
|celebrations = သဘင်ဍာ်
|observances = ဝေင်ပက်ဍာ်၊ ပတုဲဒါန်၊ မင်သဳ၊ ကလအ်မၞိဟ်အာယုက်။ 
|relatedto = [[:en:Puthandu|Tamil New Year]] 
}}
{{Wiktionary}}
'''သဘင်အတးသင်္ကြာန်''' ဝွံ ဒှ် သဘင်မသၠာဲသၞာံ ပ္ဍဲ ဂကူမန်ကီု သီု ကုဂကူ ပ္ဍဲရးအာရှ ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ မလေပ်ကၠောန် ပ္ဍဲ အကြာ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ဂိတုစဲလပါ်စ ဗွဲမဂၠိုင် ကိတ်ညဳ ကုဂိတုဨပြဳ အကြာ၁၃-၁၅ ရ။ မအရေဝ် '''အတး သင်္ကြာန်'''ဂှ် အတးဂှ် ဒှ် အရေဝ်မန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် မပြံင်လှာဲတုဲ သင်္ကြာန်ဂှ် ကၠုင် နူ သံသကြိုတ် ＂သင်္ကြာန္တိ＂ မဂွံအဓိပ္ပါယ် မတုပ် ကုဗီုမန် မပြံင်လှာဲကီုရ။ ညံင်ရဴပ္ဍဲမန်ကီု ဗၟာတအ်လေဝ် ကော် (အတာသင်္ကြန်) ကီုရ။ ဆဂး ညးတအ် ဟီု အတာဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ်ပါဠိ ＂အန္တ＂ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ＂ကၞောတ်＂ရ။ အတိုင်လိက်စၟတ်သမ္တီ ရဲရးယူရောပ် ညးမစိုပ်လဝ် ဍုင်မန် ပ္ဍဲ အကြာသၞာံ ၁၅၈၀တအ်ဂှ်မ္ဂး ညးချူလဝ် (Sapan Daiche) သဘင်ဍာ်၊ မန်မွဲအခိင်ဂှ် ကော်စ သဘင်ဍာ် ဒှ်မာန်ရ။ ပ္ဍဲ အကြာလဟီုမန်တအ်ဂှ် ကော်စ သဘင်ဍာ်တုဲ ပ္ဍဲ လိက်တအ်မ္ဂး ချူ သဘင်အတးသင်္ကြာန် ဒှ်မာန်ရ။

သဘင်အတးဝွံ မွဲသၞာံကုမွဲသၞာံ လၟိဟ်တ္ၚဲမကၠောန် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။ သၞာံလ္ၚဵု တ္ၚဲလစှ်ေအတး (အတးစှ်ေ)၊ တ္ၚဲကြာပ်သၞာံ၊ တ္ၚဲဒတိုန်အတး(တ္ၚဲအတးတိုန်)၊ သၞာံလ္ၚဵု တ္ၚဲကြာပ်သၞာံ နွံၜါတ္ၚဲတုဲ ဗွဲမဂၠိုင် နွံပိတ္ၚဲတုဲ သၞာံလ္ၚဵု သီုဖအိုတ် နွံပန်တ္ၚဲရ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲအတးတအ်ဂှ် မၞိဟ်တအ် ဍောတ်တ် ဇၞော်ဇၞော်တိတ်ဝေင်ပက်ဍာ် ရေင်သကအ်တုဲ မၞိဟ်မလုပ်မင်သဳလ်ဇမၠိင် ဗွဲတၟေင် မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော်တအ် ပဒတဴ ပ္ဍဲဇြပ် ပ္ဍဲဘာရ။  ပ္ဍဲ တ္ၚဲဒတိုန်အတး (ဟွံ) တ္ၚဲသၞာံမွဲမံက်ဂှ်မ္ဂး ကၠာမၞိဟ်အာယုက်ဇၞော်တအ် ဟွံဂွံစဴသ္ၚိ နူမမင်ဒၟံင်သဳလ်ဂှ် မၞိဟ်သၟတ်တအ် ကလအ်စ၊ တုဲပၠန် မၞိဟ်သၟတ်၊ မၞိဟ်ဇၞော်တအ် ကောံ ရေင်သကအ်တုဲ ရပ်လဝ် က္ဍိုင်ဇၞောဝ်၊ ပ္ကဴသြဴ၊ ပၞာင်တုဲ တိတ်အာ ပူဇဴကျာ်ရ။ အရာတအ်ဂှ် ဟိုတ်နူမကၠောန်ပကၠုင် သၞာံ ဗွဲမလအ်တုဲ နဒဒှ် အခိုက်ကၞာမွဲ စၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲ ဂကူမန်တအ်ရ။

== နိရုတ္တိ ==
အတး သင်္ကြာန် မအရေဝ်ၜါမ၊ ပ္ဍဲ လဟီုမ္ဂး မန်တအ် မဟီု အတး ဂၠိုင်တုဲ ပ္ဍဲကာလမချူလိက်မ္ဂး ချူသီုၜါ အတးသင်္ကြာန် ရ။ အတး ဂှ် ဒှ် အရေဝ်မန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် မသၠာဲဂတးတုဲ သင်္ကြာန် ဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ်သံသကြိုတ် ＂သင်္ကြာန္တိ Saṅkrānti (सङ्क्रान्ति) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပြံင်လှာဲ (ဟွံ) မကၠောအ် နူဂြိုဟ်မွဲ ဗစိုပ်ကဵု ဂြိုဟ်မွဲ၊ (ဟွံ) မကၠောအ် နူရာသဳမွဲ ဗစိုပ်ရာသဳမွဲ၊ ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် မပြံင်လှာဲ နူ သၞာံမွဲ ဗစိုပ်သၞာံတၞဟ်မွဲရ။ &lt;ref&gt;[https://www.wisdomlib.org/definition/sankranti Wisdom Library], Sankranti, aka: Saṅkrānti; 4 Definition(s);saṅkrānti (संक्रांति).—f Transit or passage (of the sun or a planet from one sign of the zodiac into another). Passage from one time or condition in life to another. Colloq. Anyone adversely affecting one's interests. saṅkrānta basaṇēṃ To suffer the alighting or affecting of some malign influence of a planet. To suffer harm or injury from.&lt;/ref&gt; ညံင်ရဴပ္ဍဲမန်ကီု ဗၟာတအ်လေဝ် ကော် (အတာသင်္ကြန်) ကီုရ။ ဆဂး ညးတအ်ဟီု အတာဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ်ပါဠိ ＂အန္တ＂ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ＂ကၞောတ်＂တုဲ အတာ ဂှ် သၞာံတြေံစိုပ်ကၞောတ်တုဲ သင်္ကြန်ဂှ် ကၠောအ်သၞာံတၟိ&lt;ref name=Myan-Sow&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၃)&lt;/ref&gt; ဗီုဏအ် ညးတအ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ်ရ။ 

ဂကူဒါတ် [[:en:Jan_Huyghen_van_Linschoten|Jan Huyghen van Linschoten]] (၁၅၆၃ - ၈ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၆၁၁) ညး မံင်လဝ် အကြာဂကူမန်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၈၈ ဂှ် တိတ်နူ ဍုင်ဗဂေါ စိုပ်ဍုင်အိန္ဒိယ Goa တုဲ နူဂှ် ကလေင်စိုပ် ယူရောပ်။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၉၈ ဂှ် ညး ချူပ္တိတ် လိက်ပရူပရာ သီု ဗီုရုပ် ကေုာံ ဗီုတိဍာ် ပ္ဍဲ ဍုင်ရးအာရှဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဗီုရုပ်ဂကူမန် ကေုာံ ပရူဂကူမန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲ လိက်ဂှ် ညး ချူလဝ် သဘင်အတးဂှ် နယၟု သဘင်ဍာ် (Sapan Daiche)ရ။ &lt;ref name=Huyghen/&gt;

==သဘင်ဍာ်==
ဂကူဒါတ် [[:en:Jan_Huyghen_van_Linschoten|Jan Huyghen van Linschoten]] (၁၅၆၃ - ၈ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၆၁၁) ဂှ် ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၁၅၈၀တအ်ဂှ် စိုပ်အာ ဍုင်မန် ဗဂေါတုဲ ညး ချူစၟတ်သမ္တီလဝ် ဗီုအခိုက်အလိုက် ကေုာံ သဘင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဍုင်မန်ရ။ လိက် ကေုာံ ရုပ်ကသူ ညးမဓဇက်လဝ်ဂှ် ဒှ် ဗီုရုပ်အခိုက်မန် နရုပ်ကသူ ၜိုတ်မဂွံဆဵုကေတ်မ္ဂး ဒှ် အရာတြေံအိုတ်မွဲတုဲ ဒှ် တင်ဂၞင်ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ အရာမလ္ၚတ် အခိုက်အလိုက်ဘဝဂကူမန် ပ္ဍဲခေတ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံမွဲရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲဗီုအတးသင်္ကြာန်ဂှ် ညးဓဇက်လဝ် ဗီုမန်တအ် မဝေင်ဒၟံင်ဍာ် အဃောမပက်ဒၟံင်ဍာ် ရေင်သကအ်၊ ရံင် ကုလိက်ညးမချူလဝ် ဗွဲသၟဝ်ဂှ်တုဲ ရုပ်လဒေါဝ်ဂှ် ဒှ် ရုပ်ဨကရာဇ် ဍုင်ဗဂေါ မဝေင်ဒၟံင်အတး ကရောမ် ဂကောံအမာတ် သၟိင်တၠတအ် ဒှ်မာန်ရ။ လပါ်တဲပါဲဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ရုပ်မၞိဟ်မွဲ မဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲထၟာဲဇၞော်မွဲမတုဲ မၞိဟ်တအ် ဗလိုပ်ဒၟံင် မၞိဟ်ဂှ်၊ တုဲ မၞိဟ်လ္ၚဵုဂှ် ကၟံက်ကေတ် ဍာ် မဗလိုပ်လဝ်မၞိဟ်ဂှ်တုဲ သုင်ဒၟံင်ရ။ ရံင် လိက်ညးမချူလဝ် ဗွဲသၟဝ်ဂှ်တုဲ မၞိဟ် ပ္ဍဲထၟာဲ မဒုင်ဗလိုပ်ဍာ်ဂှ် ဒှ် လကျာ်ရ။ မၞိဟ်တအ် ပတှ်ေကေတ် ဍာ်မဗလိုပ်လဝ် လကျာ်ဂှ် ယဝ်ရသုင်မ္ဂး ယဲဘဲလာဲလေင်ရ။ လပါ်လက္ကရဴဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဗီုရုပ်ဂၠုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဒၞာဲဂှ် ညးချူလဝ် ဗီုမဝေင် Sapan Donon သဘင်ဒုန်ဂၠုင် ဒှ်မာန်ရ။ ကုညးမကလိဂွံပထမဂှ် သၟိင်ကဵု လာပ် ရုပ်စေတဳထဝ်မွဲတုဲ ကုညးမကလိဂွံဒုတိယဂှ် သၟိင်ကဵု လာပ် ရုပ်စေတဳသြန်မွဲရ။ မၞိဟ်မစိုပ် လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ညးကဵု ဂၠိက်ရ။ 

အတိုင်ညးမချူလဝ်ဂှ် ကၠာဲစၠောအ်လဝ် နကဵုဘာသာမန် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ။

&lt;blockquote&gt;...ပၞောဝ်ကဵု သဘင်ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဂကူမန်တအ် နွံ သဘင်မွဲ မကော်ခဴစ သဘင်ဍာ် (Sapan Daiche)။ ဨကရာဇ် စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဒၞာဲ မစၟတ်သမ္တီလဝ်မွဲဒၞာဲ မဒှ်ဒၞာဲ မၞိဟ်တအ် မပက်ဝေင်ဒၟံင်ဍာ် ရေင်သကအ် နကုဍာ်စၠန်ရ။ အမာတ် ဨကရာဇ်တအ်လေဝ် ပက်စဝ် ဍာ်စၠန် ကုရေင်သကအ်ကီုတုဲ ပလောအ်ညးတအ် ဍုက်ဍေက်ဒၟံင်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် သဘင်မွဲပၠန်ဂှ် ညးကော်စ သဘင် Sapan Donon (သဘင်ဒုန်(ဂၠုင်)) မကၠောန် ပ္ဍဲ Menao၊ ဨကရာဇ် ကု ဂၞကျာ်ဂှ် တိတ်အာ နကုဂၠုင် မကျိုင်ကျဝ်လဝ် ဗွဲမဒးရးမွဲရ။ ဂၠုင်ဍောတ်တ် ၜိုတ်ကၠံ လုပ်ပြိုင်၊ ဂၠုင်မွဲမ္ဂး မၞိဟ်ဒုန်ၜါ မဒုန်အာ တိုင်ပ္ကဴ မစၟတ်သမ္တီလဝ်ဂှ်ရ။ မၞိဟ်မဂွံပထမဂှ် ကလိဂွံ ရုပ်စေတဳထဝ်မွဲ၊ မၞိဟ်ဒုတိယဂှ် ကလိဂွံ စေတဳသြန်မွဲ၊ ကုမၞိဟ် မစိုပ်လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ကလိဂွံ ယာတ်ပလောအ်တုဲ ဒးဒုင်ပပရေအ် ကုဂၞကျာ်ဨကရာဇ်တအ်ရ။ ကောန်ဍုင်တအ်ဏအ် တ္ၚဲဂှ် သီုဒှ် တ္ၚဲတၟေင် အခိင်ကာလ ညးတအ် မဗလိုပ်လကျာ်ညးတအ်ရ။ ဍာ်ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဍာ်ပရဲတုဲ ဍာ်မဗလိုပ်လဝ် လကျာ်ဂှ် ညးတအ် သုင်အိုတ်ရ။ &lt;ref name=Huyghen&gt;[https://www.swaen.com/item.php?id=28560 XXI. Festorum Quorundam Aliorum in Pegu.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123040911/https://www.swaen.com/item.php?id=28560 |date=2025-01-23 }} (Other festivities in the kingdom of Pegu] E BRY, Th. Frankfurt, 1599: 
Among their many festivals, the Peguans had a particular one called Sapan Daiche – the Festival of Water. The king arrived at a certain place where everyone sprinkles each other with rose-water. The king’s noblemen also pour rose-water over each other, which soaked their clothing. There was also a festival called Sapan Donon, held at Menao, to which the king and his women travelled in a very ornate boat. About a hundred little boats, each with two rowers in, were waiting for their arrival before they began their race to a certain spot. The winner received a golden pagoda and the second, a silver pagoda but the last one receives a cloth and was mocked by the king’s women. The natives also had special days when they bathe their priests. The water they use was considered holy, so they drank it out of reverence to the priest&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== တမ်မူလ ==
သဘင်အတးသင်္ကြာန်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုအခိုက်ကြက္ကဒိန်ရ။ အခိုက်ကြက္ကဒိန်မန် တ္ၚဲဏအ်ဂှ် တမ်မူလ ကၠုင် နူ အိန္ဒိယ (ဝါ) ဟိန္ဒူတုဲ သဘင်အတးသင်္ကြာန်ဝွံလေဝ် တမ်မူလ ကၠုင်နူ ဟိန္ဒူကီုရ။ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ဂကူတမိလ် (Tamil) တအ်လေဝ် ဝေင်သဘင်သၠာဲသၞာံ အတိုင်ကြက္ကဒိန်ဟိန္ဒူ ပ္ဍဲ ဂိတုစဲ မွဲမံက်ကီုရ။ ဂိတုစဲမွဲမံက်ညးတအ်ဂှ် ဒတုံဒၞာဲ ကုကြက္ကဒိန် ဂြေဂေါရိယာန် (ကြက္ကဒိန်အင်္ဂလိက်) ဂိတုဨပြဳ ၁၄ ဇၟာပ်ပ်သၞာံရ။ &lt;ref name=&quot;Melton2011p633&quot;&gt;J. Gordon Melton (2011). ''Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations''. ABC-CLIO. p. 633. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Special:BookSources/978-1-59884-206-7|978-1-59884-206-7]].&lt;/ref&gt;အတးဍုင်မန်ဗၟာလေဝ် ဗက်လဝ် အတိုင်ကြက္ကဒိန်ဟိန္ဒူဏအ်ကီုတုဲ ကြပ်ဇၟာပ်သၞာံဂှ် အတးစှ်ေ အကြာ ဂိတုဨပြဳ ၁၄ ဂှ်ကီုရ။ ညံင်ရဴဂကူတမိလ်တအ်ကီု ဂကူတၞဟ် တွဵုရးတၞဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ ဗွဲမဂၠိုင်လေဝ် ကၠောန် သဘင်မသၠာဲသၞာံ ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် ကီုရ။ ဆဂး မွဲတွဵုရး ကုမွဲတွဵုရး၊ မွဲဂကူ ကုမွဲဂကူ ကော်စ ယၟုသဘင်ဂှ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ ဂကူတမိလ်ဂှ် ကော် တမိလ် ပုတ္တာဏ္ဋု (தமிழ்ப்புத்தாண்டு)၊ ပ္ဍဲတွဵုရးကေရလဂှ် ညးကော်စ ဝိၐု၊ ပ္ဍဲ ဒေသလဒေါဝ် ကေုာံ သၟဝ်ကျာအိန္ဒိယဂှ် ကော်စ ဝိသာခဳ။&lt;ref name=&quot;Melton2011p633&quot;/&gt;

ပ္ဍဲ တ္ၚဲမသၠာဲသၞာံဂှ်မ္ဂး ဂကူတမိလ်တအ် ဝေင်သဘင် နဒဒှ် သဘင်ဂကောံသ္ၚိကၟိန်တုဲ သအးဇ္ၚးသ္ၚိ၊ စုတ်လဝ် သတ်ဆု ကုထး/ဒုံလေင်၊ ပ္ကဴဒုံလေင်၊ ပၞာင်ဒုံလေင်တုဲ ပူဇဴ ပ္ဍဲ သ္ၚိကျာ်၊ အာဇရေင် ဘာကျာ်။ မၞိဟ်တအ် လတက်ပလောအ်တၟိတၟိ ကျိုင်လဝ်ကျေဝ်ကျေဝ်တုဲ အာကလအ်စ မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော်၊ ဒုင်ကေတ် ဂလာန်ရာဒနာ နူ မၞိဟ်ဇၞော်၊ နူ မိမတအ်တုဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် စ စၞသက္ကုဖျုန် ကေုာံ လမျီုရ။ &lt;ref&gt;Samuel S. Dhoraisingam (2006). ''Peranakan Indians of Singapore and Melaka''. Institute of Southeast Asian Studies. p. 38. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Special:BookSources/978-981-230-346-2|978-981-230-346-2]].&lt;/ref&gt;

နကုလညာတ် ဂုနသေဂရာမ် (Gunasegaram) မချူပ္တိတ်လဝ်လိက် သၞာံ ၁၉၅၇ ဂှ်မ္ဂး သဘင်သၞာံတၟိ မကၠောန်ဒၟံင် ပ္ဍဲ သဳရိလင်္ကာ၊ ကမ္ဗောဒဳယာ၊ စမ္ပါ၊ ဗိယေတ်နာမ်၊ ကေုာံ မန်ဗၟာဂှ် ကၠုင်နူ အခိုက်သဘင်သၞာံတၟိတမိလ်တုဲ အခိုက်ဝွံ စေန်ဆက်ကၠုင် နူ မောဟေန္ဇော-ဒရော (Mohenjo-daro) မဒှ် ဂကောံမၞိဟ်အိန္ဒူ ([[:en:Indus_Valley_Civilisation|Indus Valley Civilization]])&lt;ref&gt;Tamil cultural influences in South East Asia (1957) by Samuel Jeyanayagam Gunasegaram, Ceylon Printers p.18&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tamil Culture, Band 6 (1957), Academy of Tamil Culture p.79&lt;/ref&gt; မဒှ်ဂကောံမၞိဟ်တမၠာ နူ ဘဳသဳ ၃၃၀၀ - ၁၃၀၀ တေအ်ရ။ နကုလညာတ် နနစုရိယာန် (Nanacuriyan) မ္ဂး နူခေတ်လဒေါဝ် အခိုက်တမိလ် (အခိုက်ဟိန္ဒူ) မစိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲ ဒေသအာရှဒိုဟ်အဂၞဲတေအ်ဂှ် စကၠောန်ကၠုင် အခိုက်ဝေင်သဘင်မသၠာဲသၞာံဏအ် ဒှ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;An introduction to Tamil culture, Kirusna Nanacuriyan (1984), Institute for International Tamil Renaissance p.81&lt;/ref&gt;

==အာဂီု ကေုာံ ပုင်သင်္ကြာန် ==

ပ္ဍဲ အခိင်အတး သင်္ကြာန်မ္ဂး စၞတၟေင် မန်တအ် မကၠောန်ဖာပ်ဗ္စဂှ် ဒှ် ပုင်အတး (ဝါ) ပုင်သင်္ကြာန် ရ။ ပုင်သင်္ကြာန်ဂှ် ညးဍုန်တုဲ ကလေင်ကြာတ်လဝ် ညံင်ဂွံဂွံ အသာ်ဗုဗု ညံင်ဍောင်ပ္ကဴမၠဵုတုဲ စုတ် ကုဍာ်မောဝ်ဇောဝ်တုဲ စ ကုခၞာ မၞုံ ကုလသိုန်ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ကိတ်စ မြေက်ခၞာရ။

စပ် ကုပုင်အတးကီု စပ် ကုဟိုတ်သင်္ကြာန် မဂွံဒှ်ကၠုင်ကီုဂှ် မန်တမၠာတအ် သီုဇန်လဝ် ပေါမ်အာဂီုမွဲဏီရ။ မၞိဟ်အဓိက ပ္ဍဲ ပေါမ်အာဂီုဂှ် မဂွံယၟု ဓမ္မပါလ တုဲ ＂သၠပတ်ဓမ္မပါလ＂ ညးကော်စရ။ ပ္ဍဲ အာဂီုဂှ် ညး ချူလဝ် ဒဒှ်ရ က္ဍိုပ်သၟိင်မဟာဗြီုဂှ် တူလောန်တုဲ စွံဒၞာဲလဵု ဟွံဂွံ၊ ဒၞာဲမစွံဂှ် လီုလာ်အာမာန်ဂှ်ရ ကောန်ဗြဴသၟိင်အိန် ထပှ် နအလန် ဗွဲလၟေင်င် ဒးထ္ၜလဝ်ရ။ ပေင် ၃၆၅ တ္ၚဲမ္ဂး စၠောအ်တဲ ကောန်ဗြဴမွဲပၠန် ပ္ဍဲ အခိင်မစလောအ်တဲဂှ် ဒှ် အခိင်သင်္ကြာန် ညးကော်စရ။ 

အာဂီုဝွံ က္ဍိုပ်သၟိင်မဟာဗြီုဂှ် ဗွဲစၟတ် ညး ရန်တၟအ် သၟိင်တ္ၚဲ။ နဥပစာလင်္ကာ ပ္တိုန်စလဝ် တ္ၚဲဂှ် နဒဒှ် က္ဍိုပ်သၟိင်ဗြီုရ။ ပ္ဍဲ အခိင်သင်္ကြာန်ဂှ် ဒှ် အခိင် ဂၠးတိပိုဲ မဂေတ်ကၠောအ်ဂွံ တ္ၚဲ မွဲပဝူရ။ (အခိင်ကၠာတေအ် မၞိဟ်တအ် ထေင်ကေတ် သၟိင်တ္ၚဲမဂေတ်ဒၟံင် ဂၠးတိတုဲ ညးတအ် ထေင်ကေတ် တ္ၚဲဂေတ်ဂွံ မွဲပဝူရ။) ဂၠးတိပိုဲ ကလေင်စိုပ် ပ္ဍဲဒၞာဲ မတဝ် ကုဒေသဍုင်အိန္ဒိယ၊ ဍုင်မန် ကညင်အိုတ် ကၠောအ်တမ်သၞာံ သွက်ဂွံစိုပ် ဥတုဗြဲဂှ် ရာသဳဥတု ကလေင်စတၟိပၠန်ဂှ်ရ ညး စၟတ်သမ္တီလဝ် သၞာံတၟိရ။ အတိုင်လိက် ပြကိုဟ်သူရိယသိဒ္ဓန္တမ္ဂး ပွိုင်လလအ် ဂၠးတိပိုဲဏအ် မဂေတ် တ္ၚဲဂှ် နွံ ၃၆၅ တ္ၚဲ၊ ၆ နာဍဳ၊ ၁၂ မိနေတ်၊ ကု ၃၇ စက္က။ အတိုင် ပြကိုဟ်ပညာနက္သတ်တၟိမ္ဂး နွံ ၃၆၅ တ္ၚဲ၊ ၅ နာဍဳ၊ ၄၉ မိနေတ်၊ ကု ၄၆ စက္ကမ္ဂး ဂၠးတိပိုဲ ဂေတ်ဂွံ တ္ၚဲ မွဲဗဂေတ်ရ။&lt;ref name=Myan-Sow/&gt;


အာဂီုဓမ္မပါလဂှ် ညးချူလဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။ &lt;ref name=Htawsorn/&gt;


ပ္ဍဲ လက်ထက်ဘဒြကဝ်ဝွံ နွံ သေထဳမွဲ မပတၠပိုန်ဟာန် ညံင်တိသုန္ဓရဳ ထစေင်အာကီုရ။ နွံ ကာလမွဲတ္ၚဲ ထမှောံအရက် (အိက်အရက်) မွဲ ပ တၠကောန်တြုဟ်ၜါဂှ် ဍေဟ်တိုန်ပ္တီ နာဲပိုဲ သေထဳဂှ်

＂ပိုန်ဟာန်ယဿပတ် တၠအဲ ဇၞော်ကွေဟ်ရ။ ဆဂး တၠအဲ ဟွံတုပ်အဲဏီ။＂သာ်ဝွံ ဍေဟ် ဟီု ကုသေထဳရ။ သေထဳ မိင် လဟီုထမှောံအရက်ဂှ်တုဲ ကာလ သၟာန် တမှောံအရက်

＂မုဟိုတ် ဟွံတုပ် ကုတၠအဲရော။ ဂှ် သာ်ဝွံ တမှောံအရက် သ္ဂး ကုသေထဳဂှ်ရ။

＂ပိုန်ဟာန်တၠအဲဂှ် ဂၠိုင်ကွေဟ်၊ ဆဂး ကောန်တြုဟ် ကောန်ဗြဴ မွဲလေဝ် ဟွံမဲ၊ ကာလတၠအဲ စဴအာ ဘဝပလိုတ်တုဲ ပူဂိုလ် မဂွံပ ကုသိုလ် ကဵုဒါန်တုဲ ဂွံဇိုန်ပိုန်ပြင်ဏာ တၠအဲ သ္ဂောအ်ကလိဂွံ သမ္ပတ္တိတသိုက် ဟွံမဲသက်သက်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပိုန်ဟာန်တၠအဲဂှ် ဒှ်ဒၟံင် အာဲတၟာဲသံသာတုဲ ပိုန်ဟာန်တအ်ဂှ် သွက်တၠအဲ ဒှ်ဒၟံင် သၟးသၟးရ။ အဲဂှ် ပ တၠကောန်တြုဟ်ၜါတုဲ ဗတ်ရအဲ ချိုတ်အာကီုလေဝ် ဂဝိင်အစံင်အတူသောသၞာ ဟွံမဲရ။ အဲ ချိုတ်အာတုဲ ကောန်အဲ သ္ဂောအ်ပ္တုဲဓဝ်ကုသိုလ် သ္ဂောအ်ဇိုန်ပိုန် ပြင်ဏာ ကုသမ္ပတ္တိမပြဲပြဲဂှ် အဲ ကလိဂွံရ။ ဟိုတ်ဒၟာသာ်ဂှ်ရ တၠအဲ ဟွံတုပ် ကုအဲ အဲ မ္ဒးဂးရောင်။＂

သေထဳ မိင် ဂလာန်တမှောံအရက်ဂှ်၊ တုဲ သာ်ဝွံ သေထဳဂးရ။

＂တမှောံအရက်ဝွံ ဍေဟ် ဆက် တၞောဝ်ဒတောဝ်အနာဂတ်ရောင် ဟွံသေင်ဟာ ပသာ်အဲ ကလိဂွံ ကောန်တြုဟ်မွဲ မၞုံ ကုရုပ်သာ် မၞုံ ကုပညာသကာ မပ္ကင်ရင်လဝ် ရုပ်သာ်ကျာ်သြဳ မပြဲလောန် မတၟေင်လောန် နူညးသအာင်ဂှ်ရော။＂

သေထဳ ဂးတုဲ အာတ်ကောန် ကုသၟိင်ဂိတု၊ သၟိင်တ္ၚဲ လုကဴဂြိုပ်ပိသၞာံကီုလေဝ် သၟိင်ဂိတု သၟိင်တ္ၚဲ ကဵုဟွံမာန်၊ လုကဴပိသၞာံ လောန်အာတုဲ ပ္ဍဲ ကာလဇန်တအ် ဝေင်သဘင်ကၠောအ်သၞာံ သေထဳ တွဳပွိုင်ကေတ် ကမၠောန်မှံင်မှ မိမိန်ၝဲဂမာ သီုတွဳဝါရဂမၠိုင်၊ သီုက္ဍိုင်ထဝ် ဇၞောဝ်အလာံတုဲ ဇက်တိတ်အာ သြင်ဂင် သၟဝ်တၞံဇြဲသုံရ။ စိုပ်ဇြဲသုံတုဲ သေထဳ ပူဇဴ ဒေဝတဴဇြဲသုံ ကုပုနပဍုန်တုဲ လာင်ထပှ်ဝါ ညံင်ရဴ ခမောံမၠဵု သီုဍာ်ထီုမြမောဝ် ကေုာံ အမာဲမဒးရး ပူဇဴတုဲ သေထဳ အာတ်ကောန်တြုဟ်ရ။ ပိဏ္ဍပါတ် ပသၟိဟ်နူဂှ် စဟာပ်ဝေင်ဂြိုင်တုဲ ကဵုဒါန် ကုကမၠောန်မှံင်မှ မိမိန်ၝဲဂမာတုဲ သဳကၠဳဒၟံင် ဒေဝတဴ သီု ကုတွိင်တွိုက် မဂၠိုင် ကုသာ် ဗရုတမ္ညဝ်ဒၟံင်ရ။ တုဲ သေထဳ ကလေင်ဇက်စဴ ပြာသာဒ်ဇကုရ။

ဒေဝတဴဇြဲသုံဂှ်လေဝ် ဗီုသေထဳ မအာတ်ဂှ် ကဵုဟွံမာန်တုဲ တိုန်အာ ကုသၟိင်အိန်၊ အာတ် အရီုအဗင် သၟိင်အိန်ရ။ သၟိင်အိန် ပၠန်လေဝ် တရးမတ်ဒိပ် အလုံတာဝတိံ ညာတ်ဒး ကောန်ဒေဝတဴ ဓမ္မပါလ ကော်ပဆိုက်နင် ဓမ္မပါလတုဲ သၟိင်အိန် ဂးကဵု ကောန်ဒေဝတဴ ညံင်ဂွံအာတန် ပဋိသန္ဓိ ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် တၠသ္ၚိ/သမ္ဘာသေထဳရ။ ကောန်ဒေဝတဴ ဓမ္မပါလလေဝ် အာတန် ပဋိသန္ဓိ ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ်တၠသ္ၚိသေထဳ ပေင်ဒစိတ်ဂိတု ဒစိတ်တ္ၚဲတုဲ သၠးဂၠံဂဝ် နကုကောန်တြုဟ် မၞုံ ကုရုပ်သာ်ကျာ်သြဳ မတုပ်တဴ ရဴသၟိင်ဂိတု မအာစိုပ် စှ်သုန်မၟံက်ကီုရ။ သေထဳ မိပ်စိုတ် ဗွဲမလောန် ကဵု ယၟုဓမ္မပါလ၊ ခၞံ ပြသာဒ်မွဲ သၟဝ်တၞံဇြဲသုံဂှ်တုဲ ကောန်ဓမ္မပါလဂှ် တိုန်ထ္ၜုတ်လဝ် ပ္ဍဲ ခရေင်ထဝ် ပ္ဍဲ ပြသာဒ်ဂှ်ရ။ သီုကဵု ကမၠောန်မှံင်မှတအ် ပူဇဴဒေဝတဴ ဂြုဂြုဂြီုဂြီုအိုတ်ရ။

ကောန်သေထဳဓမ္မပါလဂှ် ဟိုတ်နူ ပါရမဳအတိက်တေအ်ဂှ်ရ ကာလမအာစိုပ် အာယုက်ထပှ်သၞာံဂှ် ပ တၠပညာ ဗွဲမလောန်တုဲ ဒယှ်တှ်အာ အလုံဂတဇမ္ဗုဒိတ် သီု ဒယှ်တိုန်အာ ဒဵုဍုင်ဗြီုရ။ ဗြီုမၞုံယၟု ကပ္ပဳလမှာဗြီု နူ ဍုင်ဗြီုဂှ် မိင်ပရိုင်ဒယှ် ဓမ္မပါလဂှ်တုဲ စှ်ေကၠုင် ကုဓမ္မပါလ သွက်သ္ဂောအ်စမ်ၜတ် ပညာ ဓမ္မပါလရ။ ပ္ဍဲ မစမ်ၜတ်ပညာဂှ် ကပ္ပဳလမှာဗြီု ပတိုန်ထ္ၜး သမာန်တုဲ ယဝ်ရ ဓမ္မပါလဂှ် သှ်ဒးမ္ဂး က္ဍိုပ်ညးတေအ် ကုတ်ကၠေအ်တုဲ ဒးဒုင်ပူဇဴ ကုဓမ္မပါလရ။ ယဝ်ရ ဓမ္မပါလ သှ်ဟွံဒးမ္ဂး က္ဍိုပ်ဓမ္မပါလဂှ် သ္ကုတ်ကၠေအ်တုဲ ဒးဒုင်ပူဇဴ ကုညးတေအ်ရောင် ညးတေအ်ဟီု ကုဓမ္မပါလရ။ သမာန်ကပ္ပဳလမှာဗြီုဂှ် 

＂ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲ ပၞောဝ်ကျာ်သြဳပိ ကျာ်သြဳတ္ၚဲယး ကျာ်သြဳတ္ၚဲ ကျာ်သြဳဗတံတအ်ဂှ် မုဒၞာဲ မတန်ရော။＂

ဓမ္မပါလ မိင် သမာန်ကပ္ပဳလမှာဗြီုတုဲ သမ္ၚာတ်ဒမြဴ က္တဵုဒှ် ဗွဲမလောန်တုဲ နူ တ္ၚဲဂှ် ထပှ်တ္ၚဲဂတ ညံင်ဂွံသှ်ကဵု သမာန် အာတ်အခေါင် ကုကပ္ပဳလမှာဗြီုရ။ ကပ္ပဳလမှာဗြီု ကဵု အခေါင်တုဲ စဴတန်တဴဒၟံင် ဌာန်ဇကုရ။ ဓမ္မပါလလေဝ် ဗ္စာရဏာကၠုင် စိုပ်တြဴတ္ၚဲကီုလေဝ် သှ်ဟွံဒးဏီတုဲ သှ်ဟွံဒးမ္ဂး ဒးဒုင်ကုတ် က္ဍိုပ်တုပ်ပ် ဒဴထောအ်တုဲ ဂစိုတ်ကေတ်ဇကုဇကုဂှ် ပြဲလောန်ရ ဂးတုဲ တိတ်အာ အကြာဂြိုပ် တိက်ဒၟံင် သၟဝ်တၞံဇြဲၜါတၞံရ။ ပ္ဍဲ ကာလဂှ် လတူတၞံဇြဲ ဟဝ်ကၠိုင်ၝောအ်ကၟက် ဟီုဒၟံင်အရေဝ်ဂှ်

ၝောအ် - ယးဂတ ပိုဲ သ္ဂောအ်စဇွရ။

ကၟက် - မုဟိုတ်တၠအဲ ဟီု သ္ဂောအ်စ ဇွဂှ်ရော။

ၝောအ် - ကပ္ပဳလမှာဗြီု သၟာန် ဓမ္မပါလဂှ် နူဂယးကျာ်သြဳ မဍုန်ဒၞာဲလဵုရော၊ တ္ၚဲ ကျာ်သြဳ မဍုန်ဒၞာဲလဵုရော၊ သဝ်တ္ၚဲ ကျာ်သြဳ မဍုန်ဒၞာဲလဵုရော။ သမာန်ကပ္ပဳလမှာဗြီုဂှ် ဓမ္မပါလ သှ်ဟွံဒးတုဲ က္ဍိုပ်ဓမ္မပါလဂှ် ကပ္ပဳလမှာဗြီု ကုတ်ကၠေအ် ကုသၞာ်တုဲ ဇွဂှ် ညး တိတ်ထောအ် မ္ၚးဍုင်တုဲ ပိုဲ သ္ဂောအ်စရ။

ကၟက် - သွဟ်ကပ္ပဳလမှာဗြီု အဲ မိက်ဂွံတီဂှ် ဟီုထ္ၜး ကုအဲ ဟွံမာန်ဟာ။

ၝောအ် - သၟိက်မိက်ဂွံတီမ္ဂး အဲ ဟီုထ္ၜးကဵုမာန်ရ။ သဘဴသတ်တအ်ဂမၠိုင် နူဂယး င္ၚုဟ်တုဲ စဗက လာင်မုက္ခဝါတုဲ ဗဗိုဟ်မြမောဝ် ပ္ဍဲ မုက္ခဝါဂှ်ရ ကျာ်သြဳဍုန် မုက္ခဝါရ။ တ္ၚဲပၠန်တုန် မပ္တံ မြမောဝ်ဗလိုပ်ဖုံသြိုဟ်ဂှ်ရ ကျာ်သြဳ ဍုန်သြိုဟ်ရ။ ဒး ကာလသဝ်တ္ၚဲပၠန် သတ်တအ် သအးဂတာဇိုင်တုဲ ဖုံဖလိုပ် မြမောဝ်ဂှ်ရ ကျာ်သြဳ ဍုန် ဇိုင်ရ။


ဓမ္မပါလဂှ် အရေဝ်ဂစေံကွေဟ်လေဝ် လေပ်လဝ်ဂှ်ရ၊ မိင် အရေဝ်ဟဝ်ကၠိုင်ၝောအ် ကု ကၟက်တုဲ မိပ်စိုတ် ဗွဲမလောန် ဒလိုက်ကတဵုစဴကၠုင် ပြာသာဒ်ဇကုတုဲ စၟဳဒၟံင် ကပ္ပဳလမှာဗြီုရ။ ဒးကာလထပှ်တ္ၚဲ ကပ္ပဳလမှာဗြီု စိုပ်ကၠုင်ဂှ် ဓမ္မပါလ သှ်ထ္ၜး သၟာန်ဂှ် သှ်ဒးအာတုဲ ကပ္ပဳလမှာဗြီု ဒုင်ပူဇဴ က္ဍိုပ်ညးတေအ်ရ။

က္ဍိုပ်ကပ္ပဳလမှာဗြီုဂှ် ဒကုတ်အာတုဲ ဒၞာဲသ္ဇက်စွံ ဟွံမဲ၊ ယဝ်ရ ပ္တိုန်စွံ လတူက္ဍိုပ်တၟအ် တၟအ် ပြောပ်ဒေါမ်အာ၊ ယဝ်ရ ဗိုတ်ပ္တိုန် လတူ အကာသ ဗြဲ ဟွံဂူ၊ ဗိုတ်ဏာ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် ဂြိုပ် တူအာ ညံင်ဗတ်သၟ၊ ဗိုတ်ဏာ ပ္ဍဲ မှာသၟိတ် မှာသၟိတ် ဒးကှ်အာ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတေအ် ကော် ကောန်သၟိင်ဗြဴထပှ် မဒှ်ကမၠောန်သၟိင်အိန်တုဲ မွဲသၞာံမွဲဝါ ဒုင်စလောအ်ယဵုကေတ် ညးသကအ်တုဲ အာထ္ၜုတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဂိုဟ်ဂန္ဓလဳဂှ် ညးတေအ် ဟီုထ္ၜး ကုကောန်ထပှ်ရ။ ဟိုတ်ထ္ၜးတုဲ ကုတ်က္ဍိုပ်၊ ကဵု ဓမ္မပါလရ။ ဒုင်ကေတ်တုဲ ဇကု ကပ္ပဳလမှာဗြီုဂှ် ဒှ်အာ သာ်ထဝ်ရ။


က္ဍိုပ်ကပ္ပဳလမှာဗြီုဂှ် ဗီုမညးတအ်စၞောန်ထ္ၜးလဝ်ရ ပၞောဝ် ကုကောန်ထပှ် ကောန်ဗြဴဇၞော်အိုတ် ဓံင်သဳဒေဝဳဂှ် ဒုင်ကေတ် နကုဒလာင်ထဝ် တွဳဗွိုင်ကေတ် ကောန်ဒေဝတဴဂမၠိုင်တုဲ အာ အလုံဂၠးကမာင်စက္ကဝါ ဒုင်ပူဇဴကောန်ဒေဝတဴ တြဴနာဍဳတုဲ ဗ္ဒက်သိုန် ကုသိန္နရာတ်ထပှ်လတုန်ရ။ ပ္ဍဲကာလဂှ် ကောန်ဒေဝတဴတအ်ဂမၠိုင် ဖေက် အာယုက်ပိုန်ဟာန် ကျာ်သြဳ ဟုတ်အာဂးတုဲ နူ တာဝတိံ တိတ်အာ ဥဒျာန် ပြာပ်အာ ဇရေင်ဂြိုပ်စိတ္တတာဝိုန် သတ်နူလွာဇုက် မၞုံယၟု အဿဝတဳဂှ် ၜှ်နင်တုဲ လာင်ကၠေအ် ပ္ဍဲ ကြုင်အစဳရဝတဳ ဗၞတ်ထပှ်ဝါ ဖောဝ်အာမောဝ်အာ ရဴ ကၠေင်သွဟ်ဒိပ်ကီုဂှ် ဂွံတုဲ ပ္ဍဲတၞာအဂ္ဂလဝတဳ နကုကွိင်ဒိပ် မသုန်သာ် စသုင်ဝေင်ဂြိုင်အိုတ်ရ။ ဟိုတ်နူဂှ်ရ ဒေဝတဴတအ်ဂှ် ပိုန်ဟာန် ကျာ်သြဳမောဝ်တိုန်အာရ။ ဒုင်ဗဇဴ ကောန်ဒေဝတဴ ပ္ဍဲတၞာအဂ္ဂလဝတဳတုဲ ပ္ဍဲ ကာလဂှ် သုဇ္ဇဒိန်လေဝ် ပြုအာမပေင် ၃၆၅ တ္ၚဲရ။ က္ဍိုပ်ကပ္ပဳလမှာဗြီု နူ တဲဓံင်သဳဒေဝဳဂှ် စလောအ် တဲမဟောရာဂဒေဝဳရ။ မဟောရာဂဒေဝဳ ထ္ၜုတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဂိုဟ်ဂန္ဓုလဳဂှ် ဒေဝတဴတအ် နကုဇၞောဝ်နာနာသာ် ပၞာင်တိုင် စံင်ဗ္ဂဵုလဝ်တုဲ နကုဂအတ်ရမ္သာင် ပူဇဴ က္ဍိုပ်ကပ္ပဳလမှာဗြီုဂှ် ကောန်ဗြဴကပ္ပဳလမှာဗြီုထပှ် ညာတ် ဗွဲသကာသၟိင်မတုဲ အိုဟ်တၟိုဟ်စိုတ် ဗွဲမလောန်ရ။ ညးကောန်ဗြဴကပ္ပဳလမှာဗြီုထပှ်ဂှ်ရော

(၁) ဓံင်သဳဒေဝဳ

(၂) မဟောရာဂဒေဝဳ

(၃) ဃောရာဂဒေဝဳ

(၄) ကညာဒေဝဳ

(၅) မန္ဒာဒေဝဳ

(၆) မိဿကဒေဝဳ

(၇) ရဿကဒေဝဳ မဒှ်ရ။


က္ဍိုပ်ကပ္ပဳလမှာဗြီု မထ္ၜုတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဂိုဟ်ဂန္ဓုလိဂှ် ပေင် ၃၆၅ တ္ၚဲတုဲ နူတဲ မဟောရာဒေဝဳ ဗွဲလၟေင် ဒုင်စၠောအ်တဲ မွဲသၞာံမွဲဝါရ။ အခိင်မစၠောအ်တဲဂှ် အခိင်သင်္ကြာန် ပိုဲ ကော်ခဴစအိုတ်ရ။ ဗီုမဟီုကၠုင် ဗွဲလတူဂှ်ပၠန် ကၠာဟွံဂွံစၠောအ်တဲဂှ် ကောန်ဗြဴကပ္ပဳလမှာဗြီုဂှ် စိုပ်အခိင်သင်္ကြာန်မ္ဂး ယဵုကေတ် က္ဍိုပ်သၟိင်မတုဲ တိတ်အာ အလုံဂၠးကမာင်စက္ကဝါ ဒုင်ပူဇဴ ကောန်ဒေဝတဴတအ်ဂမၠိုင် ဗ္ဒက်သိုန်ကဵု သိန္နရာတ် ထပှ်လတုန်တုဲ ဒုင်ပူဇဴ ပ္ဍဲ တၞာအဂ္ဂလဝတဳတုဲမ္ဂး စၠောအ်စိုပ်တဲ ကောန်ဗြဴတၞဟ်မွဲပၠန်ရ။

ဟိုတ်နူသေထဳ အာတ် ကောန် ဇရေင်ဒေဝတဴဇြဲသုံ ပူဇဴ ပုင်ဍုန်လဝ်တုဲ လာင် ထပှ်ဝါ ညံင်ဂွံဒှ် ရဴခမောံမၠဵု ကေုာံ ဍာ်ထီုမြမောဝ် သီုကဵုအမာဲ ဗွဲမဒးရးတအ်တုဲ ကလိဂွံ ကောန်တြုဟ်မွဲ မၞုံ ကုပညာ ကေက်သကာ ပိုန်ဟာန် ဍိုက်ပေင်ဂှ်ကီု၊ ကောန်ဒေဝတဴဂမၠိုင် သတ် နူလွာဇုက် အဿဝတဳဂှ် ၜှ်တုဲ လာင်ကၠေအ် ပ္ဍဲကြုင်အစဳရဝတဳ ဗၞတ်ထပှ်ဝါဂှ် ဖောဝ်တိုန် မောဝ်တိုန် ညံင်ရဴကၠေင်သွဟ်ဒိပ်တအ်ဂှ် ဂွံပူဇဴ က္ဍိုပ်ကပ္ပဳလမှာဗြီုတုဲ ဂွံစသုင်ဝေင်ဂြိုင်ဂှ် ပိုန် ကျာ်သြဳ မောဝ်တိုန်အာဂှ်ကီုတုဲ၊ ပိုဲမန်တအ် စိုပ်အခိင်သင်္ကြာန်မ္ဂး ပိုန်ဟာန် ကျာ်သြဳ ညံင်ဂွံဇၞော်မောဝ်တိုန်အာဂှ် ပုင်သင်္ကြာန် ကေုာံ ကွာင်ၜဲ ယိုဟ်ၜန် အမာဲ ဗွဲမဒးရးတအ်ဂှ် ကၠောန်တုဲ ကဵုဒါန် ဖါပ်ဗစကၠုင်ဂှ် ဟိုတ်နူ ကုစၞောန်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲ သၠပတ်ဓမ္မပါလရောင် စှ်ေကေတ်စိုတ်ရ။&lt;ref name=Htawsorn&gt;ထဝ်သောန်၊ နာဲ၊ ပုင်သင်္ကြာန်၊ သွက်တီခိုဟ်သန်ပရောဝၚ်မန်၊ မုက်လိက် ၈၁-၈၅&lt;/ref&gt;

==ဗီုမဝေင်သဘင်==
သဘင်အတးသင်္ကြာန်ဝွံ ဟိုတ်မရန်တၟအ် ကုရာသဳ ကလေင်စတၟိ မရိုဟ်စ သၞာံမစတၟိတုဲ ဒှ် သဘင်နက်သတ်မွဲ ဟီုဂွံတုဲ ဟွံဒှ် သဘင် မဒုင်သဇိုင် ကုပရေင်ဓဝ်ပတှ်ေ ဘာသာမွဲမွဲရ။ အခိင်မကၠောန်ဂှ် ပ္ဍဲဒေသအာရှ ဒှ် အခိင်ကၞောတ်ကညင် မဒှ် ရာသဳဥတု မကတဴတုဲ နကုဍာ် မၞုံဓါတ်မဂံက်ဂှ် လံင်စဝ် ပက် ကုရေင်သကအ်တုဲ မဝေင်သဘင်ဂှ်ရ သဘင်ဍာ် ဗီုဏအ် က္တဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ နူဂှ် မွဲကဆံင် က္တဵုဒှ်အာ နဒဒှ်အခိုက်ကၞာမွဲတုဲ ဒဒှ်ရ မပက်စဝ် ဍာ်စၠန်မေတ္တာ သွက်ဂွံကြာတ်ကြဴ အရာဟွံခိုဟ် ဟွံသန် နူသၞာံမတုဲကၠုင်ဏအ်ဂှ် ကံက်အဓိပ္ပါယ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ပ္ဍဲဒေသဍုင်မန်ဗၟာဂှ် ပ္ကဴနာဍူ မရာင်ကဴတုဲ ကေတ်ကၞာင်နာဍူ ကေုာံ ထာင်သတ်ဗြဴ မသၚေက်လၟိုင်ဂှ်တုဲ ပယျေဝ်ကၞာထးဝေင်ဍာ်၊ ပယျေဝ်ကွဳဝေင်ဍာ်တုဲ ဂေတ်ကြေဝ် ပက်စဝ်ဍာ် ရေင်သကအ်ရ။ ပ္ဍဲ ကၞာထးတအ်ဂှ် တၞဟ်နမဂွံလဟိင်စိုတ်တုဲ မၞုံ ကုတွိင်တွိုက် ရလှ်ေ ဒယှ်ေနာနာသာ်ရ။ 

စၞအဓိက ပ္ဍဲ အခိုက်ကၞာမန် ပ္ဍဲဍုင်မန်ကီု သီု ပ္ဍဲဍုင်သေံဂှ် ပုင်ဍာ်အတး ရ။ ပုင်အတးဂှ် ပုင်မစုတ်လဝ် ဍာ်ဂံက်ဂံက် မောဝ်မောဝ်တုဲ စ ကုခၞာမစုတ်လဝ် ကကှ်ကှ်/င္ၚုဲကှ်ကှ် ကေုာံ လသိုင်ဗကေတ် ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ကလေင်ကိတ်စ မြေက်ခၞာပၠန်တုဲ ဓါတ်ဂံက်၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ မၞုံ ကုရှ် ဍာတ်၊ ပ္ဍုင်၊ ရိင် ပံင်နှဴလဝ်တုဲ ဖါပ်ဗ္စ ရေင်သကအ်ရ။ 

သဘင်အတးသင်္ကြာန်ဝွံ ၜိုန်ရ ဟွံဆေင် ကုပရေင်ဘာသာကီုလေဝ် ညံင်ဂွံဒှ် ပရေင်ကာကုသိုလ်တုဲ သွက်ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာတအ်မ္ဂး မၞိဟ်(အာယုက်ဇၞော်)လ္ၚဵုတအ်ဂှ် မင်သဳလ်ဂလိင် ပ္ဍဲ ဘာလကျာ်၊ ကၠောန် သဘင်ဓရ်ရ။ မန် ပ္ဍဲဍုင်သေံမ္ဂး အကြာဘာလကျာ်ကီု အကြာအရာပ်ကီု ဂကောံသၟတ်ဝုတ်ဗၠာဲတအ် ဝေင်မဓနိဂှ် နဒဒှ်အခိုက်ကၞာမန်မွဲ ကၠောန်ကၠုင်ဒၟံင်ရ။ သွက်ကောန်ဟိန္ဒူတအ်မ္ဂး ကေတ်ဏာ ပ္ကဴသြဴ ပၞာင်သ္ဍဴ ပ္ဍဲ ဘာကျာ်ဟိန္ဒူတုဲ ပူဇဴအိုတ်ရ။ ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာကီု သီုကဵု ဟိန္ဒူဂှ် ကလအ်စ အာယုဝဍ္ဎိ သဳလဝဍ္ဎိ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ တ္ၚဲအတးတိုန်ဂှ်ရ။ 

ပ္ဍဲ တ္ၚဲအတးတိုန်ဂှ် နကုဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကဝါက်ပၞာင် ကဝါက်ဇၞောဝ်တုဲ အာပူဇဴ ကျာ်အိုတ်ရ။ အခိုက်ဏအ် ပ္ဍဲ ကွာန်မန် ဍုင်မန်ကီု သီု မန်ဍုင်သေံဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ဗွဲတၟေင် မန်ဍုင်သေံ ပ္ဍဲ ဖြပဍေင်ဂှ် ယၟုဇၞော်ကွေဟ်ရ။ ကျိုင်ကေတ် ကယျိုင် ဗီုအခိုက် သၟိင်ခေတ်တမၠာတုဲ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ရေင်အာ ပူဇဴကျာ်အိုတ်ရ။ 

&lt;gallery&gt;
File:Songkran-Phra Prdaeng 1.jpg|အတးမန်ဖြပဍေင် (ဍုင်သေံ) သၞာံ ၂၀၀၉
File:Songkran-Phra Pradaeng 2.jpg|အတးမန် ဖြပဍေင် ဍုင်သေံ သၞာံ ၂၀၀၉
File:Songkran-Phra Pradaeng 3.jpg|အတးမန် ဖြပဍေင် (ဍုင်သေံ) သၞာံ ၂၀၀၉
File:Songkran-Phra Pradaen 4.jpg|အတးမန် ဖြပဍေင် ဍုင်သေံ နူသၞာံ ၂၀၀၉
&lt;/gallery&gt;

==နိဿဲ==
{{Reflist}}

[[Category:ပရေၚ်ဘာသာ]]
[[Category:ကာလ]]
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:လိက်ပတ်မန်]]
[[Category:ကဏ္ဍအဓိက!]]
[[Category:BEHM]]
 
{{Mon Festival}}


{{DEFAULTSORT:အတးသၚ်္ကြာန်|သဘၚ်}}</text>
      <sha1>ozi95coalkbrmzwpy37nwhkka4c2udp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အံင်နာင်ဥူ၊ နာဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1054</id>
    <revision>
      <id>60134</id>
      <parentid>46811</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T05:22:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59247-04</username>
        <id>5792</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>60134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46459" sha1="7dnat71whxrbvrfk38p8t2jbcgtfd9i" xml:space="preserve">{{Infobox person
| honorific_prefix   = အမာတ်စၠတ်ထဝ်
| name = ဒံက်တာ အံင်နာင်ဥူ
| image = Dr.Aung-Naing-Oo.jpg
| image_caption = ဒု-ဥက္ကဌ ကၠတ်ထဝ် တွဵုရးဍုင်မန် ဒံက်တာအံင်နာင်ဥူ 
| birth_date = {{Birth date and age|1970|12|13}}
| birth_place = ကွာန်မုဟ်ဒုန် (တကအ်ခၟိုင်)
| birth_name = အံင်နာင်ဥူ
| death_date = 
| death_place = 
| education = B.V.Sc 
| alma_mater = ရေဆင်းတက္ကသိုလ်
| alt                = &lt;!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --&gt;
| caption            = 
| native_name        = ဒေါက်တာအောင်နိုင်ဦး
| native_name_lang   = 
| pronunciation      = 
| baptised           = &lt;!-- will not display if birth_date is entered --&gt;
| disappeared_date   = &lt;!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --&gt;
| disappeared_place  = 
| disappeared_status = 
| death_date         = 
| death_place        = 
| death_cause        = &lt;!--should only be included when the cause of death has significance for the subject's notability--&gt;
| body_discovered    = 
| resting_place      = 
| resting_place_coordinates = &lt;!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --&gt;
| burial_place       = &lt;!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays &quot;Burial place&quot; as label) --&gt;
| burial_coordinates = &lt;!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --&gt;
| monuments          = 
| nationality        = {{Flag|Mon}}မန်
| other_names        = 
| siglum             = 
| citizenship        = {{Flag|Myanmar}}ကောန်ဍုင်ဗၟာ
| years_active       = 
| era                = 
| employer           = 
| organization       = 
| agent              = &lt;!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --&gt;
| known_for          = အမာတ်စၠတ်ထဝ် ကေုာံ သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်
| notable_works      = &lt;!-- produces label &quot;Notable work&quot;; may be overridden by |credits=, which produces label &quot;Notable credit(s)&quot;; or by |works=, which produces label &quot;Works&quot;; or by |label_name=, which produces label &quot;Label(s)&quot; --&gt;
| style              = 
| net_worth          = &lt;!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --&gt;
| height             = &lt;!-- &quot;X cm&quot;, &quot;X m&quot; or &quot;X ft Y in&quot; plus optional reference (conversions are automatic) --&gt;
| television         = 
| title              = &lt;!-- Formal/awarded/job title. The parameter |office=may be used as an alternative when the label is better rendered as &quot;Office&quot; (e.g. public office or appointments) --&gt;
| term               = 
| predecessor        = 
| successor          = 
| party              = 
| movement           = 
| opponents          = 
| boards             = 
| criminal_charges   = &lt;!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --&gt;
| criminal_penalty   =  
| criminal_status    = 
| spouse             = မိသဳရိစံ&lt;!-- Use article title or common name --&gt;
| partner            = &lt;!-- (unmarried long-term partner) --&gt;
| children           = 
| parents = နာဲဍောတ် (နာဲထိန်ဝင်း)၊ မိ
| mother             = &lt;!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays &quot;Parent(s)&quot; as label) --&gt;
| father             = &lt;!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays &quot;Parent(s)&quot; as label) --&gt;
| relatives          = 
| family             = 
| callsign           = 
| awards             = [[ပဏဳတဟံသာ]]
| website            = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| module             = 
| module2            = 
| module3            = 
| module4            = 
| module5            = 
| module6            = 
| signature          = 
| signature_size     = 
| signature_alt      = 
| footnotes          = 
}}
'''နာဲဒံက်တာအံင်နာင်ဥူ''' ({{Lang-en| Mon politician Dr. Aung Naing Oo}}, ဒေါက်တာအောင်နိုင်ဦး)  ဝွံ ဒှ်သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် မဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် အမာတ် စၞးကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲကၠတ်ထဝ် တွဵုရးဍုင်မန် နူဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန် ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်) ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ (၁) ဂွံဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ ကၠတ်ထဝ် တွဵုရးဍုင်မန်၊ သီုဒှ်မၞိဟ် မကၠောန် ပရေင်မၞိဟ် ပရေင်ဂကူ ပရေင်သာသနာ သွက်ဒေသရးမန် ဂွံဇၞော်မောဝ်မွဲရ၊၊&lt;ref&gt;[https://ohkar.com/archives/341?fbclid=IwAR0Fr7ApOCpANoGQKxi1c1jrftGbQb9p1_7xtzX1rO3APQe-dSNrbwSrAv8 ဝင်ဘဝ အမာတ်မန်ဒံက်တာအံင်နာင်ဥူ]{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==ပထမအဝဲ==

မာံအံင်နာင်ဥူဝွံ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဇရေင်မိမ ဂကူမန်ၜါ နာဲဍောတ် (နာဲထိန်ဝင်း) ကဵု မိ-- ပ္ဍဲကွာန်မုဟ်ဒုန် တကအ်ခၟိုင် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၉၇၀ ဂိတုဒဳဇြေန်ပါ၊ ၁၃ (သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၃၂ ဂိတုမြေက္ကသဵုပေင် တ္ၚဲအဒိုတ်)ရ၊၊ ကာလ မာံအံင်နာင်ဥူ အဝဲမံင်ဘာစိုပ်ဂှ် မိမၜါတအ် ပအပ်ဘာ ပ္ဍဲကွာန်မုဟ်ဒုန်၊၊ နူစ တန်ဒုတိယဂှ် အာတိုန်ဘာ ဍုင်မတ်မလီု (အ.လ.က (၁) တုဲ ပ္ဍဲဘာ အလက(၁) ဂွံအံင်ကေကတ် တန်အဋ္ဌမတုဲ ပြံင်အာတိုန်ဘာ အ.လ.က (၉) ဘာမၞိဟ်တြုဟ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၈ ဂှ် ၜိုတ်ဂိတု သေတ်တေန်ပါ ဂှ် စရင်အံင်တိတ်တုဲ ပ္ဍဲဂိတုအဝ်ဂေတ်ဂှ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ၈၈၈၈ စကတဵုဒှ်ရ၊၊ ပရေင်ထ္ၜးဆန္ဒ ၈၈ ဂှ် ပ္ဍဲတကအ်ခၟိုင်ဂှ် ကွာန်မုဟ်ဒုန် ကတဵုဒှ် ကၠာအိုတ်တုဲ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် မာံအံင်နာင်ဥူ စတိုန်စင် ဟီုတွဟ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကွာန်မုဟ်ဒုန်ဂှ်ရ၊၊ 

ပ္ဍဲအခိင် ပရေင်ကလိုက်ကမဵုဂှ် ဂကောံကွးဘာ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ပလီုထောအ် ပါတဳယူနေတ် (ဗော်မဆလ)၊ ကဵုကလေင်ပအပ်ထောအ် ကာဒ်လုပ်ဗော်မဆလတအ် မပ္တံ မြဴသာ်ဝွံဒှ်တမ် ကၠောန် ပ္ဍဲတကအ်ခၟိုင်ဂှ်ရ၊၊ ဗွဲကြဴ ပၞာန်သီအဝဵုဍုင်တုဲ ပရေင်ချဳဓရာင်တအ်ဂှ် ဒးဒေါအ်ထောအ်အာကီုလေဝ် အရာမကၠောန်ဂွံ မစပ်ကဵု ပရေင်လိက်ပတ် ယေန်သၞာင်တအ်ဂှ် ဆက်ကၠောန်အာရ၊၊

သၞာံ ၁၉၉၀ ဂှ် မာံအံင်နာင်ဥူ စတိုန်ဘာ တက္ကသိုလ်ရေဆင်း နကဵုဘာသာဂဥုဲ လပါ်တိရစ္ဆာန်၊၊ မာံအံင်နာင်ဥူ လုပ်ဂကောံကွးဘာတက္ကသိုလ်မန် တုဲ ကေတ်လဝ်တာလျိုင် ပ္ဍဲလပါ်ဂဳတ ကေုာံ ပရေင်လိက်ပတ်ရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၆ ဂှ် ကလိဂွံတဆိပ်ကြာ B.V.Sc နူတက္ကသိုလ်ရေဆင်းဂှ်ရ၊၊ ဘာတုဲဗက်ဂှ် လုပ်ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲဒၞာဲလွဳစာင် ကွာန်သၟဝ်ၜဳ (မှော်ဘီ) ကဵု ရွာသာကြီး ပွိုင် ၂ သၞာံကီုရ၊၊

==ပရေင်ချဳဓရာင်ဂမၠိုင် ကေုာံ ကမၠောန်ဂယိုင်လမျီု==

စိုပ် သက္ကရာဇ် ၁၉၉၈ ဂှ် မာံအံင်နာင်ဥူ ကလေင်စဴကၠုင် ဌာန်တၟိုပ်သုက်ဇကု ကွာန်မုဟ်ဒုန်ပၠန်ရ၊၊ ညးဆက်ကၠောန်အာ ပ္ဍဲဂကောံလိက်ပတ်ယေန်သၞာင်မန်ပၠန်ရ၊၊ ပ္ဍဲဂကောံဂှ် နဒဒှ် ညးအုပ်နာနာ၊ လဆောဝ် လျိုင်လဟိင်စိုတ်ဒှ်တမ် ကၠောန်ကၠုင် အဆက်ဆက် စဵုကဵု အခိင်တ္ၚဲဏအ်ရ၊၊ မွဲလပါ်ဂှ်လေဝ် စပ်ကဵု ပရေင်ဂယိုင်လမျီုဂှ် နူကဵု မကလေင်စိုပ် ဌာန်တၟိုပ်သုက်ဇကု သၞာံ ၁၉၉၈ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ် ကမၠောန်လွဳယဲ ကေုာံ ကမၠောန်မတက်ဗဳဒဳယော ကေုာံ မတက်ဗီု သီုကဵု ပံက်ဗတောန် နဲပညာ ရပ်စပ်ကောန်ပျူတာ၊ နဲကဲတက်ဗီု တက်ဗဳဒဳယောတအ်ဂှ် ကၠောန်ကၠုင်လဝ်ရ၊၊

==ပရေင်ဍုင်ကွာန်==
===သဘင်ရုဲမာဲ ၂၀၁၀===

စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ် သွက်ဂွံပအပ် အဝဵုဍုင် ကုအလဵုအသဳ မတိုန်ကၠုင် နကဵုသၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ၂၀၀၈ ဂှ်တုဲ အလဵုအသဳပၞာန် ကၠောန်သဘင်ရုဲမာဲရ၊၊ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ၂၀၀၈ ဂှ် ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ဒစဵုဒစးကီုလေဝ် အလဵုအသဳပၞာန် ပထောအ်ဒတန် နကဵုပၟိက်ဆန္ဒညးဍုင်ကွာန် အတေင်ရ၊၊ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မဒှ်ဗော်ဒစဵုဒစးဇၞော်အိုတ် သၟဝ်ပၠတရဴ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳဂှ် ဒစဵုဒစး သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ၂၀၀၈ ကီုတုဲ သဘင်ရုဲမာဲ မကၠောန်ဗဒှ် အတိုင်သၞောဝ်၂၀၀၈ ဂှ်လေဝ် ညးတအ်ဗဂပ်ဗဗေင်ကီုရ၊၊

ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ပ္ဍဲဂကူမန် လညာတ်ဒှ်ကၠုင်ၜါလပါ်ရ၊၊ ညးမွဲက္ဍိုပ်ဂှ် ညံင်ရဴအေန်အေဝ်ဒဳကီု ညာတ်ကေတ် နကဵုသၞောတ် ၂၀၀၈ ဂှ်ရမ္ဂး အခေါင်အရာ သွက်ဂကူမန် သွက်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂှ် ကလိဂွံဟွံမာန်တုဲ ဗဂပ်ဗဗေင် လတူသဘင်ရုဲ ၂၀၁၀တုဲ ဟွံလုပ်ဒုင်ရုဲမာဲရ၊၊ ညးမွဲက္ဍိုပ်ပၠန်ဂှ် သၞောဝ် ၂၀၀၈ ဂှ် ဟွံထံက်ဂလာန် ဟွံဒးစိုတ်ဖိုဟ်ရ၊ ဆဂး ယဝ်ရ မန်ဟွံဒုင်ရုဲမာဲမ္ဂး အခေါင်သွက်ဂကူမန် ၜိုတ်မဂွံထေက်ဂှ် ဒးဆောံလေင်အာမာန်ရောင် ဟိုတ်ဂှ်ရ မုဒှ်ဒှ် ဒက်ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တုဲ ဒးလုပ်ဒုင်ရုဲမာဲထေက် ညာတ်တုဲ ဒက်ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန် ရ၊၊ နာဲအံင်နာင်ဥူ ပါလုပ် ပ္ဍဲဗော်ဏအ်တုဲ နူကဵုပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်ဂှ် ရုဲစှ် နာဲအံင်နာင်ဥူ သွက်ဂွံလုပ် ဒုင်ရုဲမာဲ နကဵုစၞးဗော် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ (၁) ဂှ်တုဲ နာဲအံင်နာင်ဥူ ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ်မၞိဟ်စၞး ညးဍုင်ကွာန်ရ၊၊ &lt;ref&gt;ဒေါက်တာအောင်နိုင်ဦး-ပြည်နယ်လွှတ်တော်၊ ချောင်းဆုံ(၁) မဲဆန္ဒနယ်မြေကိုယ်စားလှယ်လောင်း http://burmese.monnews.org/2015/08/28/ဒေါက်တာအောင်နိုင်ဦး-ပြည/ &lt;/ref&gt; ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳ အလုံဒေသရးမန် လုပ်ပြိုင်သီုဖအိုတ် ၃၄ ဒၞာဲဂှ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် မၞိဟ်စၞးကၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန် ၃ တၠ၊ ကၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ ၄ ဒၞာဲတုဲ ပ္ဍဲတွဵုရး ကဵု ရးတအ်ဂှ် ကလိဂွံ ၉ ဒၞာဲရ၊၊

===ဗော်မန် ဒုင်ရုဲမာဲ ဒှ်ၜါ===

စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၁ ဂိတုဒဳဇြေန်ပါ ၁၃ ဂှ် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ပတိုန်စရင် နဒဒှ်ဗော်မဒုင်ရုဲမာဲမွဲရ၊၊ ဂကောံကောန်ဍုင်အရင် ညးမဒစဵုဒစး သၞောဝ်ဥပဒေ ၂၀၀၈ တုဲ မဗဂပ်လဝ် ဗဗေင် ကုသဘင်ရုဲမာဲ သၞာံ ၂၀၁၀ ညံင်ရဴဗော်အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် လၟုဟ် ဟိုတ်နူ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ကေုာံ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ပၠောပ်စရင် ဗော်မဒုင်ရုဲမာဲဒုင်ရုဲမာဲတုဲ ပရေင်ဂၠံင်တရဴ ဒစဵုဒစး သၞောဝ် ၂၀၀၈ နကဵုမဟွံပံင်တောဲ ပရေင်ဍုင်ဂှ် ဒးရုပ်သီ ပလီုထောအ်၊ ဒးဖန်ချပ်ကၠုင် သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မလုပ်ရုဲမာဲမွဲကီုရ၊၊ မွဲအခိင်တေအ် တင်ရန်တၟအ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်တုပ် ဂၠံင်တရဴပရေင်ဍုင်ကွာန် ဟွံတုပ်ကီုလေဝ် အခိင်လၟုဟ် တင်ရန်တၟအ်ကီု သီုကဵု ဂၠံင်တရဴပရေင်ဍုင်ကွာန် မတွဟ်ဂး မလုပ်ဒုင်ရုဲမာဲ တုပ်ကီုလေဝ် ညံင်ဂွံပကောံဒှ်မွဲဗော် (ဝါ) ပ္ဍဲဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မၞုံဒၟံင်တုဲတုဲ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် ဂှ်၊ ဟွံလုပ် ပံင်တောဲကၠောန်မွဲသာ် နကဵုဗော်တၞဟ်ခြာမွဲ ဒက်ပ္တန် ဗော်မန်ဒဳမဵုကရေဇြဳ တုဲ ပတိုန်စရင် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၂ ဂိတုဨပြဳ ၁ ဂှ် အလဵုအသဳ သဘင်ရုဲမာဲအကြာ မဒှ်သဘင်ရုဲမာဲ သွက်ပ္ဍဲဒၞာဲကၠတ်ထဝ် မၞိဟ်မယအ်ဒၟံင်တအ်ဂှ် တၞဟ်နဂွံဗပေင်ရ၊၊ ပ္ဍဲသဘင်ရုဲမာဲအကြာဂှ် အလဵုဇကု ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ကေုာံ မၞိဟ်စၞး နူဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ (၄၃) တၠ လုပ်ဒုင်ရုဲမာဲရ၊၊ နကဵု ဗော်မန်ဒဳမဵုကရေဇြဳ ကီု သီုကဵု ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် လုပ်ပြိုင်ပကာန် ပ္ဍဲမွဲဒၞာဲဓဝ်တုဲ ဟိုတ်ဗော်မန် မဒှ်ၜါတုဲ လၟိဟ်မမာဲမန်တအ် ပြးဇးတုဲ ဒၞာဲမထေက်ကဵု ကလိဂွံဇမၞးဂှ် ဟွံကလိဂွံတုဲ သီုဖအိုတ်ဂှ် အေန်အေဝ်ဒဳ ဂွံဏာ သီုဖအိုတ်ရ၊၊ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ဂွံဇၞးမာဲတုဲ ဂွံလုပ်ဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် မၞိဟ်စၞး ကၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန် တုဲ သီုဂွံဒုင်ခပတိုန် နဒဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ကမ္မတဳသၞောဝ်ဥပဒေတန်ကြန် ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ (တရားဥပဒေစိုးမိုးရေး နှင့် တည်ငြိမ်အေးချမ်းရေး ကော်မတီ)ရ၊၊ 

ဒုင်သဇိုင်ကဵု အကာဲအရာဂှ်တုဲ ကောန်ဂကူမန် မပ္တံ သင်မန်တအ်ကီု၊ ဂကောံသၟတ်မန်တအ်ကီု သီုကဵု တၠပညာဂကူမန်တအ် အာတ်မိက်ကၠုင် ဗော်မန်ၜါ ညံင်ဂွံဒှ်မွဲဗော်ရ၊၊ ပညဳပညပ် ရေင်သကအ် မဂၠိုင်ကဵုအလန်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၂၆ ဂှ် ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳ အလုံဒေသရးမန် ကေုာံ ဗော်မန်ဒဳမဵုကရေဇြဳ တုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် မွဲဗော်၊ နကဵုယၟု ဗော်ကောန်ဂကူမန် ရ၊၊ ဆဂး အတိုင်မဖျေဟ်လဝ် သ္ဂုတ်သွာတ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဟွံကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ဥက္ကဋ္ဌ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် နာဲဇၞူမန် မွဲဟေင် စိုပ်အာ ပ္ဍဲဗော်ကောန်ဂကူမန် ဂှ်တုဲ ပရေင်ပံင်ကောံဂှ် ဟွံအံင်ဇၞးရ၊၊

===သဘင်ရုဲမာဲ သၞာံ ၂၀၁၅===
ပ္ဍဲသဘင်ရုဲမာဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ် နကဵုဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် လုပ်ပြိုင် ၃၅ ဒၞာဲဂှ် ဆနာဲအံင်နာင်ဥူ မွဲဟေင် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် ပ္ဍဲကၠတ်ထဝ်တွဵုရးဍုင်မန်ရ၊၊ ဗော်ကောန်ဂကူမန်ဂှ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် ၜါဒၞာဲ ပ္ဍဲကၠတ်ထဝ်တွဵုရးဍုင်မန်ဂှ်ရ၊၊ နာဲအံင်နာင်ဥူ ဂွံဒုင်ခပတိုန် နဒဒှ် ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ ကၠတ်ထဝ်တွဵုရးဍုင်မန်ရ၊၊

ဟိုတ်မန်မဂွံဒုင်ရုဲစှ်အောန်ဂှ် ဒၟာနူဗော်မန် ဒှ်ဒၟံင်ၜါရရောင် ဟိုတ်ဂှ်ရ ဗော်မန် ညံင်ဂွံဒှ်မွဲဂှ် သင်မန်၊ တၠပညာမန် ကေုာံ သၟတ်မန်တအ် ကဵုကၠုင် ဒြဟတ်ဓရိုဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ၊၊ ဆဂး ပရေင်ပံင်ကောံဂှ် သ္ၚောဲဒၟံင် ရေင်သကအ်ဖိုဟ်ရ၊၊ က္ဍိုပ်သကိုပ်မန်လ္ၚဵုတအ်ဂှ်ဟီု ＂ညးတအ် ဒးဂၞပ်စိုတ် သၞောတ်ဗော်ဇဳ＂ ဗော်မန် နွံမွဲမ္ဂး ဟွံခိုဟ်၊ ပိုဲဒးပတန် ဂကောံမၞိဟ်မန် မဒုင်တဲ လညာတ်တၞဟ်ခြာ လညာတ်ဗော်ဇဳရောင်၊၊＂ ဂးတုဲ ဟွံဒုင်တဲ လတူလညာတ် နူညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ၊၊ နကဵု လညာတ်ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ တၠပညာမန် သၟတ်မန်ဂှ် ＂အကာဲအရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်လၟုဟ်၊ နကဵုသၞောတ်ရုဲမာဲဍုင်ဗၟာ ညးမဂွံဂၠိုင်အိုတ် ကေတ်ဖအိုတ်ဏအ်ဂှ် ဝါဒဗော်ဇဳ ပ္ဍဲဂကူမန်ဂှ် ဟွံဒှ်ကမၠောန်၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဗော်မန် ဒးဒှ်မွဲဟေင် ၜိုန်ရ ဟီုကၠုင်ကီုလေဝ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဗော်မန်ၜါလပါ်တအ် စၞးဂၠံင်တရဴ ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂှ် ဒှ်အာ ပရေင်ပူဂဵု စိုတ်ဟွံတုပ် ပံင်ညးသကအ် ဟွံဂွံဂှ် ဂၠိုင်တုဲ ပရေင်ပံင်ကောံဂှ် သ္ၚောဲအာရ၊၊

===နုက်တိတ် နူဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန်===
နာဲအံင်နာင်ဥူ ဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မဒုင်တဲ လတူလညာတ် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ခမဳသင်တအ် ဒဒှ်ရ မန်ဒးဒှ်မွဲဗော်ဟေင်ဂှ်တုဲ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ဂျူလာင် ၂၄၊ ၂၀၁၇ ဂှ် လလောင်တရး လုကဴဗော်မန် ဟွံဒှ်မွဲမ္ဂး နကဵုပူဂိုလ်ညးတေအ်ကီု ကေုာံ ကောန်ဂကောံ ဗွဲမဂၠိုင်တအ် နုက်တိတ် နူဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် ရ၊၊ &quot;ပရေင်ဂိုတ်ဂစာန် ညံင်ဗော်ၜါ ဂွံဒှ်မွဲဂှ် ဂစာန်ကၠုင်ဒၟံင်ဂှ် စဵုကဵုလၟုဟ် မုလေဝ် ဟွံတၟေင်ကၠုင်ဏီဖိုဟ်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွက်ဂွံဆက်ကဵုအာ ဒြဟတ်ဂှ် ဟွံတၟေင်ရ။ နကဵုလညာတ်ဏအ်ဂှ် အဲပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူကဵု ဗော်ရ။&quot; မြဴသာ်ဝွံ ညးဟီုကဵု ဌာနပရိုင် The Voice Daily ရ။&lt;ref name=Voice17&gt;{{cite web|url=http://thevoicemyanmar.com/news/10450-mpn|title=မွန်လွှတ်တော် ဒုတိယ ဥက္ကဌ မိခင်ပါတီကနေ နှုတ်ထွက်|publisher=Open Publishing|date=24-July-2017|website=The Voice - News Myanmar|access-date=2020-08-09|accessdate=2021-01-03|archivedate=2017-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170725225637/http://thevoicemyanmar.com/news/10450-mpn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-40737460|title=မွန်လွှတ်တော် ဒုတိယ ဥက္ကဌ မိခင်ပါတီကနေ နှုတ်ထွက်|publisher=Open Publishing |date=27-July-2017 |website=BBC News, Burmese|access-date=2020-08-09}}&lt;/ref&gt;

===ဗော်ညဳသၟဟ်မန်===
နကဵု ဒံက်တာအံင်နာင်ဥူ နုက်တိတ် နူဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် တုဲ ကရောမ် တၠပညာမန်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ်သွာင်နာနာ ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ညးမနွံပၟိက် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် ညံင်ဂွံဒှ်မွဲတအ် ဂစာန်ပညဳကၠုင် အကြာဗော်ၜါဂှ်လေဝ် ကၞောတ်တဲ ဗီုကတဵုဒှ်ကၠုင်ဟွံမာန် ညာတ်ကေတ်တုဲ ကၠောန် ကောံဓရီုဇၞော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် မရနုက်ကဵု ဒုတိယ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ နူဂိတုမေ ၁၂ စဵုကဵုစိုပ် ၁၄ တုဲ နကဵုကောံဓရီုဇၞော်ဂှ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံဒက်ပ္တန်အာ ကမ္မတဳဒက်ပ္တန် ဗော်မပစၞးကောန်ဂကူမန်မွဲရ။ ပ္ဍဲဂှ် ဒေါက်တာအံင်နာင်ဥူ ယိုက်ဂၠေင် နဒဒှ် ကေင်ကာ ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ်ဒစိတ်တၠဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=625448597803910&amp;set=pb.100010163255998.-2207520000..&amp;type=3|title=လိက်လလောင်တြး ကောံဓရီုဇၞော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် (အလန်ဒုတိယ)|publisher=Open Publishing |date=16 May 2018 |website=Facebook, Talagoon Chit|access-date=2020-08-13}}&lt;/ref&gt; ကြဴနူ ဗော်မပစၞးဂကူမန် မမံက်ကၠုင် နူကဵုသွဟ် ကောံဓရီုဇၞော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်တုဲ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်ၜါ၊ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် ကဵု ဗော်ကောန်ဂကူမန် ၜါလေဝ် တုပ်ကၠုင်စိုတ် သွက်ဂွံပံင်ရေင်သကအ်တုဲ ဗော်မပစၞးဂကူမန်ဂှ် ဟွံဆက်ဒက်တုဲ ပံင်တောဲအာကဵု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=738040373211398&amp;set=pb.100010163255998.-2207520000..&amp;type=3|title=လိက်လလောင်တြး လစွံစိုတ် ဂကောံကဵုကသပ် ဗော်သ္ပစၞးဂကူမန် (၂၇)တၠ စပ်ကဵု ပံင်ကောံဒက်ပ္တန် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်၊ ၂၀၁၈၊ ဂိတုသေပ်တေမ်ပါ ၁၈|publisher=Open Publishing |date=19 September 2018 |website=Facebook, Talagoon Chit|access-date=2020-08-13}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵု ဗော်ညဳသၟဟ်မန်ဂှ် ဒံက်တာအံင်နာင်ဥူ ယိုက်ဂၠေင် နဒဒှ် ကေင်ကာဗဟဵု မွဲတၠရ။

===သဘင်မာဲ ၂၀၂၀===
ပ္ဍဲသဘင်မာဲ ၂၀၂၀ ဂှ် နကဵုဒံက်တာအံင်နာင်ဥူ ဆက်ဒုင်ရုဲစှ် နူကဵုပွိုင်ဆန္ဒမာဲ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် စၟတ် ၁ သွက်စၠတ်ထဝ်တွဵုရးဍုင်မန်ဂှ် ဂွံကလေင်ဒုင်စှ်ပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://uecdata.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/2020%20General%20Result/Region%20or%20%20State%20Hluttaw%20Result/11-11-2020/Announcement_225/PDF/225_2020.pdf|title=၁၃၈၂ ခုနှစ် သီတင်းကျွတ်လပြည့်ကျော် ၁၁ ရက် (၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၁ ရက်) တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် သို့မဟုတ် ပြည်နယ်လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခံရသူများ အမည်စာရင်းကြေညာခြင်း|publisher=Open Publishing|date=November 2020|website=Union Election Commission|access-date=2020-12-03|accessdate=2021-01-03|archivedate=2021-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201042517/https://uecdata.s3.ap-southeast-1.amazonaws.com/2020%20General%20Result/Region%20or%20%20State%20Hluttaw%20Result/11-11-2020/Announcement_225/PDF/225_2020.pdf}}&lt;/ref&gt;

===နုက်တိတ် နူ (ဂကောံကေင်ကာ) ဗော်ညဳသၟဟ်မန်===
နကဵုဒပ်ပၞာန် ထ္ၜးဟိုတ်ကဵု အလဵုအသဳအေန်အေဝ်ဒဳ ဟွံပသောင်ကိစ္စမာဲအလီတုဲ အရာဝွံ မဒှ်အရာ မဒစဵုဒစး ကုတၠုင်လအာ ဒဳမဝ်ကရေသဳ မတွဟ်ဂး အဝဵုကၞောတ်အထောတ်ဍုင် သ္ဒးစှ်ေကၠုင် နူညးဍုင်ကွာန်၊ မဒှ်ဟိုတ် ပကဵု ညံင်ပရေင်ညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူဂမၠိုင် ဂွံလီုလာ်၊ ပကဵု ပရေင်ရုသံင် အပ္ဍဲဍုင်တုဲ ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၊ ၂၀၂၁ အခိင်နူဂယး ကိုပ်ကၠာ ဟွံစပံက်စၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင်တၟိဂှ် နကဵု ဒုတိယသမ္မတ(၁) ဦးမြင့်ဆွေ လလောင်တြး အကာဲအရာကာတၟေင်တုဲ ပအပ်ထောအ် အဝဵုဍုင်သီုဖအိုတ် ကုသကိုပ်ကဍိုက်ကဍိုက်ပရေင်စဵုဒၞာ(ဒပ်ပၞာန်)ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|date=1 February 2021|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး ဥပဒေကဲ့သို့ အာဏာတည်သောအမိန့် အမိန့်အမှတ်(၁/၂၀၂၁) ၁၃၈၂ ခုနှစ်၊ ပြာသိုလပြည့်ကျော် ၅ ရက် (၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်)|work=Tatmadaw Information Team|url=http://dsinfo.org/node/930?fbclid=IwAR22utqRYb8Wr92iO6albm24KSRYvO9sIpdRSUJu3X2cPcKr8c9Eo6JkePI|access-date=2 February 2021|accessdate=22 February 2021|archivedate=9 April 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409172349/https://dsinfo.org/node/930?fbclid=IwAR22utqRYb8Wr92iO6albm24KSRYvO9sIpdRSUJu3X2cPcKr8c9Eo6JkePI}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=1 February 2021|title=The Republic of the Union of Myanmar The Office of the President Order Number (1/2021) February 1, 2021The Republic of the Union of Myanmar The Office of the President Order Number (1/2021) February 1, 2021|work=Tatmadaw Information Team|url=https://www.facebook.com/TatmadawInformationTeam/posts/239462831130686|access-date=2 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=1 February 2021|title=Myanmar military stages coup, declares state of emergency for a year|url=https://www.deccanherald.com/international/world-news-politics/myanmar-military-stages-coup-declares-state-of-emergency-for-a-year-945864.html|access-date=1 February 2021|website=[[Deccan Herald]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

နကဵု အလဵုအသဳပၞာန် ဒက်ပ္တန် [[ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်]] (နိုင်ငံတော် စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ) မွဲ နကဵုမၞိဟ်စၞး ၁၆ တၠ၊ နူကဵု ဒပ်ပၞာန် (၈)တၠ ညးဍုင်ကွာန် ကောန်ဍုင်အရင် (၈)တၠ သွက်ဂွံဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပကင်ရင်ဍုင်ရ။ ပ္ဍဲဂှ် နကဵု အလဵုအသဳပၞာန် အာတ်မိက်နင် ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ညံင်ဂွံဗလးကဵု မၞိဟ်စၞးမွဲကီုရ။ နကဵု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ကော်ကောံဓရီုကေင်ကာဗဟဵု ကောံဓရီုရေင်သကအ် ပ္ဍဲရုင်ပိုင်ခေတ်၊ ဍုင်မတ်မလီု ပ္ဍဲဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၁၆၊ ၂၀၂၁ ဂှ်တုဲ နကဵုမာဲလပါ်ဂၠိုင်ဂှ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် တုပ်စိုတ် သွက်ဂွံပလံင်မၞိဟ်စၞးရ။&lt;ref&gt;{{cite web|date=6 February 2021|title=အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီမှာ ပါဝင်ဖို့ စစ်အစိုးရကမ်းလှမ်းချက် မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ လက်ခံ|url=https://www.rfa.org/burmese/news/mup-accept-coup-council-02062021134515.html|access-date=16 February 2021|website=RFA|language=Burmese|quote=&quot;ကျွန်တော်တို့ သမိုင်းအတွေ့အကြုံအရ ကျွန်တော်တို့ ပြီးခဲ့တဲ့ သမိုင်းမှာ အပြန်အလှန် ထိပ်တိုက်ရင်ဆိုင်တဲ့ လမ်းကြောင်းမှာ သွေးမြေကျခဲ့တယ်။ ပြည်သူတွေ ဒုက္ခရောက်ခဲ့တယ်။ အဲဒီတော့ ထိပ်တိုက်ရင်ဆိုင်တဲ့ လမ်းကြောင်းက ကျွန်တော်တို့က အဲဒီနည်းနဲ့ နိုင်ငံရေးပြသနာကို အဖြေရှာလို့ မရဘူး။ အဲ့ဒီလိုထိပ်တိုက် အဖြေရှာလို့ မရတဲ့အတွက် နိုင်ငံရေးပြဿနာကို နိုင်ငံရေးနည်းနဲ့ ဖြေရှင်းဖို့လိုတယ်လို့ အဲဒီလို သုံးသပ် စဉ်းစားတယ်&quot;

&quot;နောက်တစ်ခု ကျွန်တော်တို့ ရည်မှန်းထားတဲ့ ပါတီရဲ့ နိုင်ငံရေးမူဝါဒ၊ မျှော်မှန်းထားတဲ့ ဖက်ဒရယ် ပြည်ထောင်စုကို နိုင်ငံရေးစားပွဲဝိုင်းမှာ နိုင်ငံရေးနည်းနဲ့ ဆွေး‌နွေးအဖြေရှာဖို့လိုအပ်တယ်။ နောက်ပြီး ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအောက်မှာ ပေးထားချက်တိုင်းရင်းသားတွေရဲ့ အခွင့်အရေးကို ခံစားနိုင်ဖို့က ထိပ်တိုက်သွေးယိုတဲ့ လမ်းကြောင်းကို မသွားဘဲနဲ့ ဆွေ‌နွေးညှိနှိုင်းတဲ့ အပြန်အလှန် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းပြီး အဖြေရှာတဲ့ လမ်းကြောင်းကို ရှာတဲ့အတွက် အဲဒီ နိုင်ငံတော် စီမံအုပ်ချုပ်ရေး‌ ကောင်စီကို ကျွန်တော်တို့ ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် စေလွှတ်ဖို့ ပါတီရဲ့ ဗဟိုကော်မတီဝင်တွေ အားလုံးက သဘောတူခဲ့တယ်&quot;

… လို့ နိုင်လယိတမက ပြောပါတယ်။}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကောံဓရီုကေင်ကာဗဟဵု မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပလံင်မၞိဟ်စၞးဂှ် ကေင်ကာ ၂၆ တၠတုပ်စိုတ်၊ ၁၀ တၠ ဒစဵုဒစးတုဲ ၂ တၠ မံင်လဒေါဝ်။ ကေင်ကာဗဟဵု ညးဟွံတုပ်စိုတ် (၁၃) တၠ ဟွံဒုင်တဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web|date=15 February 2021|title=စစ်အစိုးရကမ်းလှမ်းချက် မွန်ပါတီလက်ခံမှု ပါတီတွင်း ကန့်ကွက်ခဲ့သူ CEC ၁၀ ဦး ရှိခဲ့ဟု ဆို၊ ကန့်ကွက်သူ မရှိဆိုသည်မှာ မမှန်ကြောင်း ပြော|url=https://www.hintharmedia.com/%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%85%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%80%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%BE%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA/|access-date=16 February 2021|website=Hinthar Media|language=Burmese|quote=ဒေါက်တာမင်းစိုးလင်း – အစည်းအဝေးတက်ရောက်သူ ၃၈ ယောက်မှာ ကန့်ကွက်သူ ၁၀ ယောက်၊ ထောက်ခံသူ ၂၆ ယောက်၊ ကြားနေ ၂ ယောက် ရှိခဲ့ပါတယ်။ ကန့်ကွက်သူ မရှိဆိုတာကိုတော့ ကျွန်တော့်အနေနဲ့ လက်မခံပါဘူး။|accessdate=22 February 2021|archivedate=22 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210222024728/https://www.hintharmedia.com/%e1%80%85%e1%80%85%e1%80%ba%e1%80%a1%e1%80%85%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%b8%e1%80%9b%e1%80%80%e1%80%99%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%9c%e1%80%be%e1%80%99%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%81%e1%80%bb%e1%80%80%e1%80%ba/}}&lt;/ref&gt; ဒံက်တာအံင်နာင်ဥူဂှ် ဒှ်မၞိဟ် ဟွံဒးဂၞပ်၊ စုတ်မာဲ ညံင်ဟွံဂွံပါလုပ်ရ။ 

ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၁ ဂှ် နူကဵု အလဵုအသဳပၞာန် ကလေင်ဒက်ပ္တန် ကံင်သဳစၟိန်ပြဍုင် တွဵုရးဍုင်မန်တၟိ စၞး ဒံက်တာတင်ဌေး ဂှ် သၠာဲစုတ် ဦးဇော်လင်းထွန်း မဒှ်ညးအုပ်ကာနာနာ (တြေံ) အလဵုအသဳတွဵုရးဍုင်မန် ပ္ဍဲလက်ထက် အလဵုအသဳ သမ္မတဦးသိန်းစိန်ဂှ် ဒၞာဲသမၠးမွဲဒၞာဲဂှ် နကဵုဗော်ညဳသၟဟ်မန် တုပ်စိုတ် သွက်ဂွံစုတ် နာဲလျးတၟး ညးမဒှ် ဖက်ဆောညးအုပ်ကာနာနာ ဗော်ညဳသၟဟ်မန်ရ။ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၂၊ ၂၀၂၁ ဂှ် နကဵု ဒံက်တာအံင်နာင်ဥူ ပတိုန်လိက် သွက်ဂွံနုက်တိတ် နူကဵုဗော်ညဳသၟဟ်မန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|date=22 February 2021|title=ဒေါက်တာအောင်နိုင်ဦး မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီမှ နှုတ်ထွက်|url=https://thanlwintimes.com/2021/02/22/ဒေါက်တာအောင်နိုင်ဦး-မွန/?fbclid=IwAR1jSZKPzuMhZiZkKf1je5iDUfcwdZIxPa4TdHCsGlprdu3qO_rKMwlIEfs|website=Than Lwin Times Media|language=Burmese|quote=}}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

တ္ၚဲယးဂတ ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၃ ဂှ် နကဵု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ပွိုင်ဍုင်တကအ်ခၟိုင် ကေုာံ ခမဳသင်တအ် (ညးမတိုန်စိုပ် တၠဳပိုန်သင် (၅) ဇကု၊ ကောန်ဗော် (၅၆) တၠ သီုကဵု ဒံက်တာအံင်နာင်ဥူ) တုဲ ကလိဂွံ တင်လတုပ်စိုတ် ဒံက်တာအံင်နာင်ဥူဂှ် အာတ်မိက် နုက်တိတ် နူကဵု ဂကောံကေင်ကာ ပ္ဍဲဗော်ညဳသၟဟ်မန်ကီုလေဝ် ကမၠောန်ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်တကအ်ခၟိုင်ဂှ် ညးဆက်ယိုက်ဂၠေင်အာအတိုင်တြေံဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|date=22 February 2021|title=ဂကောံဓရီုသဳကၠဳကာ‌ေဇၞာ် ဗော်ညီသၟဟ်မန် ပွိုင်ဍုင်တ္ကံခၟိုင် ၁၃၈၂-သၞာံ ဂိတုမျာ (၁၂)မံကျ တ်ရဲအင်ရာ(၂၃-၂-၂၀၂၁) |url=https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=1145258499271112&amp;id=100013609172884|website=ဗညာမန်ဆာန်|language=Mon|quote=ဂကောံဓရီုသဳကၠဳကာ‌ေဇၞာ် ဗော်ညီသၟဟ်မန် ပွိုင်ဍုင်တ္ကံခၟိုင်
၁၃၈၂-သၞာံ ဂိတုမျာ (၁၂)မံကျ တ်ရဲအင်ရာ(၂၃-၂-၂၀၂၁)
#တင်သ္ဂုတ်သွာတ်ဂမၠိုင်
ဂကောံဗော်ညီသၟဟ်မန် ပွိုင်ဍုင်တ္ကံခၟိုင် အတိုင်အမါတ်ဒံက်တာအံင်နာင်ဥူ ၜိုန်ရနုက်တိတ်နူဂကောံကေင်ကာ ကမ္မတဳဗော်ညီသၟဟ်မန်(M.U.P)ကီုလေဝ်
၁။ အမာတ်ဒံက်တာအံင်နာင်ဥူဂှ် ဟွံနုက်တိတ်နူဗော်ညီသၟဟ်မန် ပွိုင်ဍုင်တ္ကံခၟိုင်ရောင်ဆက်တုဲ ချီဒရိုင်အာဂတပၠတရဴရောင်။
၂။ ကိစ္စပရေင်ဍုင်ကွာန်အနာဂတ် အပ္ဍဲဍုင်တ္ကံခၟိုင်ဏံ အမာတ်ဒံက်တာအံင်နာင်ဥူကီုသီုဗော်ညီသၟဟ်မန်ပိုဲကီု ဆက်ကွာ်အာတရဴရောင်။
ညးမတိုန်စိုပ် ကောံဓရီုသဳကၠဳဂမၠိုင်
တၠဳပိုန်သင် (၅)ဇကု
ခရှ်ဂကူမန် (၅၁)တၠ
ပံင် (၅၆)တၠ
ဗော်ညီသၟဟ်မန်
ပွိုင်ဍုင်တ္ကံခၟိုင်}}&lt;/ref&gt;

==ဆက်ဗှ်==
*[[ဗော်ညဳသၟဟ်မန်|ဗော်ညဳသၟဟ်မန်]]
*[[ပဏဳတဟံသာ|လာပ်ပဏဳတဟံသာ]]

==နိဿဲ==
&lt;references /&gt;

[[Category:ကဏ္ဍအဓိက!]]
[[Category:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]]
[[Category:BEHM]]</text>
      <sha1>7dnat71whxrbvrfk38p8t2jbcgtfd9i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟဝ်ချဳမေန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1117</id>
    <revision>
      <id>60114</id>
      <parentid>57837</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:33:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83763" sha1="qkn16akg0jxwfh7b65hqofdaip9pjdz" xml:space="preserve">{{Infobox person
|name=ဟဝ်ချဳမေန်&lt;br&gt;{{lang|vi|Hồ Chí Minh|italic=no}}
|office=[[Chairman of the Workers' Party of Vietnam|Chairman]] of the [[Central Committee of the Workers' Party of Vietnam|Central Committee]] of the [[Workers' Party of Vietnam]]
|image=Ho Chi Minh 1946.jpg|caption=Portrait of {{lang|vi|Hồ Chí Minh|italic=no}}, {{circa|1947}}
|predecessor=Position established|successor=Position abolished|signature=Ho Chi Minh Signature.svg|office2=[[First Secretary of the Workers' Party of Vietnam|First Secretary]] of the [[Central Committee of the Workers' Party of Vietnam|Central Committee]] of the [[Workers' Party of Vietnam]]|predecessor2={{lang|vi|[[Trường Chinh]]|italic=no}}|party=[[French Section of the Workers' International]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(1919–1921)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;[[French Communist Party]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(1921–1925)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;[[Communist Party of Vietnam]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(1925–1969)&lt;/small&gt;|successor2={{lang|vi|[[Lê Duẩn]]|italic=no}}|birth_name={{lang|vi|Nguyễn Sinh Cung|italic=no}}|birth_date={{birth date|df=y|1890|5|19}}|birth_place={{lang|vi|[[Kim Liên]]|italic=no}}, [[Nghệ An Province|{{lang|vi|Nghệ An|italic=no|nocat=y}} Province]], [[French Indochina]]|death_date={{death date and age|df=y|1969|09|02|1890|05|19}}|death_place=[[Hanoi]], [[North Vietnam]]|death_cause=Heart failure|nationality={{hlist|Vietnamese|}}|spouse={{marriage|{{lang|vi|[[Zeng Xueming]]|italic=no}}|1926}}&lt;ref name=&quot;Brocheux2007&quot; /&gt;|relations={{Plainlist}}
* {{lang|vi|[[Bạch Liên]]|italic=no}} (or {{lang|vi|Nguyễn Thị Thanh|italic=no}}; sister)
* {{lang|vi|[[Nguyễn Sinh Khiêm]]|italic=no}} (or {{lang|vi|Nguyễn Tất Đạt|italic=no}}; brother)
* {{lang|vi|Nguyễn Sinh Nhuận|italic=no}} (brother)
{{Endplainlist}}|parents={{Plainlist}}
* {{lang|vi|[[Nguyễn Sinh Sắc]]|italic=no}} (father)
* {{lang|vi|[[Hoàng Thị Loan]]|italic=no}} (mother)
{{Endplainlist}}
|alma_mater=[[Communist University of the Toilers of the East]]|profession=Politician|term_start=19 February 1951|term_end=2 September 1969|term_start2=1 November 1956|term_end2=10 September 1960
|office3=[[List of Presidents of Vietnam|1st]] [[President of Vietnam|President]] of the [[Democratic Republic of Vietnam]]|term_start3=2 September 1945
|term_end3=2 September 1969|predecessor3=Position established&lt;br/&gt;{{lang|vi|[[Bảo Đại]]|italic=no}} &lt;small&gt;(as Emperor)&lt;/small&gt;
|successor3={{lang|vi|[[Tôn Đức Thắng]]|italic=no}}
|office4=[[List of Prime Ministers of Vietnam|1st]] [[Prime Minister of Vietnam|Prime Minister]] of the [[Democratic Republic of Vietnam]]
|term_start4=2 September 1945
|term_end4=20 September 1955
|predecessor4=Position established&lt;br/&gt;{{lang|vi|[[Trần Trọng Kim]]|italic=no}} &lt;small&gt;(as Prime Minister of the [[Empire of Vietnam]])&lt;/small&gt;
|successor4={{lang|vi|[[Phạm Văn Đồng]]|italic=no}}|office5=[[Ministry of Foreign Affairs (Vietnam)|Minister of Foreign Affairs]]|term_start5=28 August 1945
|term_end5=2 March 1946
|predecessor5={{lang|vi|[[Trần Văn Chương]]|italic=no}} &lt;small&gt;([[Empire of Vietnam]])&lt;/small&gt;
|successor5={{lang|vi|[[Nguyễn Tường Tam]]|italic=no}}
|term_start6=3 November 1946
|term_end6=March 1947|predecessor6={{lang|vi|[[Nguyễn Tường Tam]]|italic=no}}
|successor6={{lang|vi|Hoàng Minh Giám|italic=no}}
|office7=Member of the [[Politburo of the Communist Party of Vietnam|Politburo]]
|term_start7=31 March 1935
|term_end7=2 September 1969
|module=
}}
'''ဟဝ်ချဳမေန်''' ({{Lang-en|'''Hồ Chí Minh'''}}) (/hoʊ tʃiː mɪn/; ဝဳယေတ်နာမ်: [hò cǐ mīŋ̟], Saigon: [hò cǐ mɨ̄n]; Chữ nôm: 胡志明; ၁၉ မေ ၁၈၉၀  – ၂ သေပ်တေန်ပါ ၁၉၆၉) မကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ '''Nguyễn Sinh Cung''',&lt;ref name=&quot;BBC2005&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/vietnamese/entertainment/story/2005/08/printable/050808_trongcoi.shtml|author=Trần Quốc Vượng|title=Lời truyền miệng dân gian về Hồ Chí Minh|publisher=BBC Vietnamese|accessdate=10 December 2013}}&lt;/ref&gt;{{efn|name=&quot;HL1&quot;|1=ယၟုညး ကာလမသၠးဂၠံဂဝ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်မွဲတၞး နူကဵု the director of ''{{lang|fr|Collège|italic=unset}} {{lang|vi|Quốc học|italic=unset}}'', မစၟတ်လဝ်တ္ၚဲ ၇ အဝ်ဂေတ် ၁၉၀၈&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hopluu.net/D_1-2_2-95_4-1862_5-8_6-3_17-108_14-2/ |author=Vũ Ngự Chiêu |date=October 23, 2011|title=Vài vấn nạn lịch sử thế kỷ XX: Hồ Chí Minh—Nhà ngoại giao, 1945–1946 |language=vi |work=Hợp Lưu Magazine |postscript=. Note: See the document in French, from {{lang|fr|Centre des archives d'Outre-mer [CAOM] (Aix)/Gouvernement General de l'Indochine [GGI]/Fonds Residence Superieure d'Annam [RSA]/carton R1}}, and the note in English at the end of the cited article|accessdate=10 December 2013}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref name=&quot;HL2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hopluu.net/D_1-2_2-117_4-1513/|author=Nguyễn Vĩnh Châu|title=Phỏng vấn sử gia Vũ Ngự Chiêu về những nghiên cứu lịch sử liên quan đến Hồ Chí Minh|work=Hợp Lưu Magazine|accessdate=10 December 2013|archivedate=3 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203025311/http://www.hopluu.net/D_1-2_2-117_4-1513}}&lt;/ref&gt; ယၟုဍုင်ဂှ် သီုကော်စ '''Nguyễn Tất Thành''', '''Nguyễn Ái Quốc''', '''Bác Hồ''' (&quot;Uncle Ho&quot;) or simply '''Bác''' (&quot;Uncle&quot;, pronounced [ʔɓaːk̚˦˥]), ဝွံ ဒှ်သၟာပၠန်ဂတး ဂကူဝဳယေတ်နာမ် ကေုာံ သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် မွဲတၠရ။ ညးမဂွံဒှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် ဒကုတ်သၟဝ်ကျာ နူ သၞာံ ၁၉၄၅ စဵုကဵုစိုပ် ၁၉၅၅၊ တုဲပၠန် နဒဒှ် သမတ နူသၞာံ ၁၉၄၅ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၆၉။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မဒ္ဂေတ်ကေတ် ကွေတ်မာက်သေတ်-လဳနေတ်  (Marxist-Leninist) တုဲ ညးကေတ်လဝ် တာလျိုင် နဒဒှ် ဥက္ကဌ ကေုာံ ညးအုပ်ကာနနာ ၁ ပ္ဍဲကဵုဗော်သၟာကမၠောန် ဝဳယေတ်နာမ် ရ။

ဟဝ်ချဳမေန် ဒှ်က္ဍိုပ်သကိုပ် ပၠန်ဂတး သွက်ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် (Việt Minh independence movement) နူကဵုသၞာံ ၁၉၄၁ စဵုကဵု ဒက်ပ္တန် စၟိန်ပြမာန် ဍုင်သမတ ဒဳမဝ်ကရာတ်တေန် ဝဳယေတ်နာမ် (ဝဳယေတ်နာမ် သၟဝ်ကျာ) ( Democratic Republic of Vietnam (North Vietnam)) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၄ တုဲ ကလိဂွံဇၞး သမဂ္ဂပြင်သေတ် (French Union) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၄ ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက် (Battle of Điện Biên Phủ) တုဲ ပၞာန်အေန်ဒဝ်ချာဲနာ အာစိုပ်ဒတုဲအာရ။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ်အဓိက ပ္ဍဲ ဒပ်ပၞာန်ညးဍုင်ကွာန် ဝဳယေတ်နာမ်   (People's Army of Vietnam ) ကေုာံ Việt Cộng ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ပၞာန်ဝဳယေတ်နာမ် အကြာသၞာံ ၁၉၅၅ စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၇၅ ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲပၞာန်ဂှ် ဝဳယေတ်နာမ်သၟဝ်ကျာ ကလိဂွံဇမၞးတုဲ ပံင်ပကောံ ပၠုပ် ဍုင်သမတ ဝဳယေတ်နာမ် (ဝဳယေတ်နာမ် သၠုင်ကျာ) ပ္ဍဲ ၁၉၇၆ ရ။ ဍုင်သာဲဂေါန် (Saigon) မဒှ်ဍုင်ဇၞော် ဝဳယေတ်နာမ်တြေံဂှ် တၞဟ်န မပတိုန်ဂုဏ်စရာဲညးတုဲ သၠာဲထောအ်ယၟု နကဵုယၟုညး ဍုင်ဟဝ်ချဳမေန် (Ho Chi Minh City) ရ။ ညးဒေါအ်ဇူ အဝဵုဍုင် နကဵုပ္ဍဲသၞောဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၅ ဟိုတ်နူ ပရေင်ထတ်ယုက် ဟွံခိုဟ်တုဲ စုတိ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ ရ။  

ပရူပရာ ဟဝ်ချဳမေန် ကိုပ်ကၠာ ညးဟွံကလိဂွံအဝဵု ပ္ဍဲဝဳယေတ်နာမ်ဂှ် ယှုက်ထုဲတုဲ ဟွံတီကၠးကၠးရ။ ယၟုပၞုက် ယၟုဓလုက်ညး သီုဖအိုတ် နွံၜိုတ် ၅၀၊&lt;ref name=&quot;Duiker&quot;&gt;
{{cite book |last=Duiker |first=William J. |date=2000 |title=''Ho Chi Minh: ALife''. |url=https://archive.org/details/hochiminh00duik|location=New York |publisher=Hyperion |page= |isbn= |author-link=}}&lt;/ref&gt;{{rp|582}} နွံဂၠိုင် စဵုကဵု ၂၀၀ လေဝ်ဒှ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Dennis J|last1=Duncanson|title=Ho Chi Minh in Hong Kong 1931–1932|publisher=The China Quarterly|volume=57|issue=Jan–Mar 1957|page=85}} &lt;/ref&gt; ဌာန်တၟိုပ်သုက်ညးကီု သီုကဵု စၟတ်တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ညးဂှ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်တုဲ စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ် ဟွံတီချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် ဏီရ။ လိက်အတ္ထုပ္ပတ္တိ မလုပ်ဗဗွဲဓဝ် ၜိုတ်ပန်ဂှ် ယၟု၊ စၟတ်တ္ၚဲ ကေုာံ တင်ဂၞင်ဂမၠိုင် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်အိုတ်တုဲ နူကဵုလိက် အတ္ထုပ္ပတ္တိ မလုပ်ဗဗွဲဓဝ်တအ်ဂှ်မ္ဂး ပရူပရာတၞဟ်ခြာဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဏီရ။ &lt;ref&gt;{{cite journal|title=Ho Chi Minh: A Post-War Re-evaluation|first1=Douglas|last1=Pike|publisher=30th Annual Congress of Orientalists|location=Mexico City|url=https://www.vietnam.ttu.edu/virtualarchive/items.php?item=2360513065|accessdate=21 December 2017|date=3 August 1976}} &lt;/ref&gt;

== ပထမ အဝဲ ==
ဟဝ်ချဳမေန် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဇရေင်အပါ Nguyễn Sinh Cung&lt;ref name=&quot;BBC2005&quot;/&gt;{{efn|name=&quot;HL1&quot;}}&lt;ref name=&quot;HL2&quot;/&gt; ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၀ ပ္ဍဲကွာန် Hoàng Trù (ယၟုဘာကျာ် ပ္ဍဲကွာန် ဗဒါဲ Làng Sen) မဒှ်ကွာန် မိအံက်ညးရ။ ၜိုန်ရ ဗွဲမဂၠိုင် ဒုင်လဝ်တဲ သၞာံ ၁၈၉၀ ဂှ် ဒှ်သၞာံ ညးမဒှ်မၞိဟ် ကီုလေဝ် သၞာံညးမဒှ်မၞိဟ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် နာနာသာ် မပ္တံကဵု ပ္ဍဲသၞာံ &lt;ref&gt;Tran Dan Tien, Nhung mau chuyen ve doi hoat dong cua Ho Chu Tich (Hanoi:Nha Xuat Ban Van Hoc 1972) (1948). &lt;/ref&gt; ၁၈၉၁၊&lt;ref&gt;Yen Son. &quot;Nguyen Ai Quoc, the Brilliant Champion of the Revolution.&quot; Thuong Tin Hanoi. 30 August 1945. &lt;/ref&gt; ၁၈၉၂၊&lt;ref&gt;In his application to the French Colonial School – &quot;Nguyen Tat Thanh, born 1892 at Vinh, son of Mr. Nguyen Sinh Huy (subdoctor in literature)&quot; &lt;/ref&gt; ၁၈၉၄&lt;ref&gt;He told Paris Police (Surete) he was born 15 January 1894. &lt;/ref&gt; ကေုာံ ၁၈၉၅ တအ်ရ။&lt;ref&gt;Ton That Thien 18, 1890 is the most likely year of his birth. There is troubling conflicting evidence, however. When he was arrested in Hong Kong in 1931, he attested in court documents that he was 36. The passport he used to enter Russia in 1921 also gave the year 1895 as his birth date. His application to the Colonial School in Paris gave his birth year as 1892 &lt;/ref&gt; နူ သၞာံ ၁၈၉၅ ညးဇၞော်ဂေါဝ် ပ္ဍဲဇရေင် အပါညး Nguyễn Sinh Sắc (Nguyễn Sinh Huy)'s ပ္ဍဲကွာန် Làng Sen, Kim Liên, Nam Đàn, ခရိုင် Nghệ An ရ။ ကောဒေအ်ညး နွံပိ  ၝောဲ Bạch Liên (Nguyễn Thị Thanh), မဒှ်စာရေ ပ္ဍဲဒပ်ပၞာန်ပြင်သေတ်၊ ကော Nguyễn Sinh Khiêm (Nguyễn Tất Đạt), မဒှ် စာရေၜတ်တိ ကေုာံ ဆေင်ဂဥုဲခရက်၊ ကောမွဲပၠန်ဂှ် (Nguyễn Sinh Nhuận), မစုတိ နူဍောတ်တ်ရ။ အခိင်ကာလ ညးတေအ် ဍောတ်တ်တေအ်ဂှ် ကၠာညးတေအ် ဟွံဂွံအာမံင်ဘာဏီဂှ် ညးတေအ် ဗတောန်လိက် ပ္ဍဲဇရေင်အပါညး ကၠာ၊ တုဲဂှ်  ညးတေအ်မံင်ဘာ Vuong Thuc Do။ ညးတေအ် ဂွံလေပ်ကၠိုဟ်ကေတ် ဗီုမချူလိက်ကြုက် ဗွဲမပြဟ်၊ တုဲပၠန် ဗတောန်ဝါဒကောန်ဖူ တုဲ ဗတောန်လိက် ဝဳယေတ်နာမ်ရ။&lt;ref name=Duiker /&gt;{{rp|21}} စပ်ကဵု ပရေင်ကတ်လ္ၚတ်ညးမ္ဂး ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မဒးဂၞပ် ဗလးဝဴ ကေုာံ အာရပ်ကမွဲရ။&lt;ref name=&quot;Duiker&quot;/&gt;{{rp|21}} နကဵုအတိုင်အခိုက်ကၞာသာသၞာကောန်ဖူမ္ဂး ကာလကောန်ညးတအ် ကလိဂွံအာယုက် ၁၀ သၞာံမ္ဂး ဒးကဵုယၟုတၟိတုဲ အပါညးကဵုညးယၟုတၟိ ငုယေန် တာတ်ထာန် ''Nguyễn Tất Thành'' (&quot;ငုယေန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် မစိုန်သကီု၊ ဍိုဟ်ကေက်&quot;)။

အပါညးဂှ် ဒှ်တၠပညာလပါ် သာသနာကောန်ဖူတုဲ ဒှ်အစာဘာမွဲတၠရ။ ဗွဲကြဴ ညးဂွံဒှ် နာဲဗစာ သၟိင်တၠ ပ္ဍဲခရိုင်ဍောတ်တ်မွဲ မနွံယၟု Binh Khe (Qui Nhơn)ရ။ အပါညးဂှ် နကဵုဒုဟ် မစကာအဝဵုဗၠေတ်တ်တုဲ ဒးဒုင်ဖျေဟ်ထောအ် နူတာလျိုင်၊ ဟိုတ်နူ မဖျေဟ်ဒဏ် လေအ်ဒဏ် ၁၀၂ လစုတ် ကုမၞိဟ်ဒယှ် ပ္ဍဲဒေသမွဲတၠတုဲ ဟိုတ်နူဘဲဒဏ်လေအ်ဂှ်တုဲ မၞိဟ်ဒယှ်ဂှ် ဂွံမွဲၜါတ္ၚဲတုဲ ဒးချိုတ်အာရ။&lt;ref name=Duiker /&gt;{{rp|21}} နူဂှ် အပါညး မဂွံဒုင်ရုဲစှ် သွက်ဂွံလုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲကဵုရုင်အုပ်ဓုပ်ဍုင် မွဲဒၞာဲကီုလေဝ် ညးတေအ် ဟွံဒုင်တဲ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး နကဵုညး ညးဟွံမိက်ကၠောန် သွက်ပြင်သေတ် (ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် နွံသၟဝ်ကဝ်လဝ်နဳ ပြင်သေတ်) ရ။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=The World Transformed 1945 To the Present|url=https://archive.org/details/worldtransformed0000hunt_e9u3|last=Hunt|first=Michael H.|publisher=Oxford University Press|year=2016|isbn=978-0-19-937102-0|location=New York City|pages=[https://archive.org/details/worldtransformed0000hunt_e9u3/page/125 125]|quote=|via=}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ ဟဝ်ချဳမေန်ဂှ် နူကဵုဍောတ်တ်တေအ်ရ စုက်လုက်ဒၟံင် ကုပရေင်ဒစဵုဒစး အလဵုအသဳပြင်သေတ် ဟီုဂွံရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ညးတိုန်ဘာ မံင်ဘာ ပ္ဍဲပရေင်ပညာပြင်သေတ်၊ ညးတိုန်ဘာကဝ်လိက်''Collège Quốc học'' ပ္ဍဲဍုင် Huế ရ။ ကောဒေအ်ညး Phạm Văn Đồng ကဵု Võ Nguyên Giáp လေဝ် တိုန်လဝ် ဘာဂှ်ကီုရ။ တုဲပၠန် Ngô Đình Diệm ဗွဲကြဴ ကတဵုဒှ် သမတ ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် သၠုင်ကျာဂှ်လေဝ် ကေင်တိုန်လဝ် ဘာဂှ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nguoi-viet.com/viet-nam/hang-tram-nguoi-cong-khai-lam-le-gio-tt-ngo-dinh-diem/|title=Ngo Dinh Diem and ho Chi Minh|publisher=nguoiviet.com}}&lt;/ref&gt;

=== ပဒတဴ ပ္ဍဲ ပြင်သေတ် အလန်ကိုပ်ကၠာ ===
ဗွဲကိုပ်ကၠာ၊ ပတှ်ေကေတ် ညးဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမထ္ၜးဆန္ဒ ဒစဵုဒစး ပရေင်သွံရာန်ဍိက် (anti-''corvée'') ပ္ဍဲဍုင် Huế ပ္ဍဲဂိတုမေ ၁၉၀၈ ပ္ဍဲအခိင် ညးမတိုန်ဒၟံင်ဘာ ပ္ဍဲကဝ်လိက် ''Collège Quốc học''ရ။ ဆဂး နကဵုသက်သဳ နူကဵုဗဟဵုအာခိပ် (Centre des archives d'Outre-mer) မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ညးစတိုန်ဘာဂှ် ဒှ်ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၈ အဝ်ဂေတ် ၁၉၀၈ တုဲ မဒှ်အခိင် ကြဴနူကဵု ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ဒစဵုဒစး ပရေင်သွံရာန်ဍိက် မဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ၉-၁၃ ဨပြဳ ၁၉၀၈ ဂှ် ဂိတုဗွဲမဂၠိုင်ရ။{{efn|name=&quot;HL1&quot;}}

ဗွဲကြဴဂှ် ညးဟီု ညးစပုန်တဝ်စၞေဟ်ကဵု ပြင်သေတ်ဂှ် စနူကဵု သၞာံ ၁၉၀၈ ဂှ်ရ။ ဆဂး ရံင်ကဵု ညးပတိုန်လိက် သွက်ဂွံတိုန် ဘာပရေင်ပကင်ရင် ကဝ်လဝ်နဳ ပြင်သေတ် (French Colonial Administrative School) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၁ ဂှ်တုဲ လညာတ်ဏအ်ဂှ် ဗီုဒှ် အောန်ဒၟံင်ညိရ။ ပ္ဍဲကဵုအခိင် ညးဟီုလဝ် ညးတိတ်နူဘာ သွက်ဂွံအာ ဍုင်တၞဟ်ရ။ ဟိုတ်ဇေတ်တ်ဂှ် အပါညးတေအ် ဒးဒုင်ပတိတ်ထောအ် နူကဵုတာလျိုင်ဍုင်တုဲ ညးတေအ် ဟွံဆက်ကလိဂွံ ပရေင်အထံက်အပင် ကွးဘာ (သကဝ်လာရှိပ်) နူကဵုအလဵုအသဳ၊ ညးတေအ် တိတ်အာ လပါ်သၠုင်ကျာတုဲ လုပ်ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲကဵု ဘာ Dục Thanh school ပ္ဍဲPhan Thiết ၜိုတ် တြဴဂိတု၊ တုဲဂှ် ညးတေအ် ဆက်တိတ်တရဴ အာဍုင်သာဲဂန်ရ။

ညးတေအ် လုပ်ကၠောန်ကမၠောန် နဒဒှ် မၞိဟ်မရီုပ္ဍဲဖဴ ပ္ဍဲကဵု က္ၜင်ပၟတ်ပြင်သေတ် ''Amiral de Latouche-Tréville'' သွက်ဂွံအာ ပြင်သေတ်ရ။ က္ၜင်ဂှ် တိတ်နူ ပ္ဍဲ ၅ ဂျောန် ၁၉၁၁ တုဲ စိုပ် ဍုင်မာသေလ် (Marseille) ဍုင်ပြင်သေတ် ပ္ဍဲ ၅ ဂျူလာင် ၁၉၁၁ ရ။ တုဲက္ၜင်ဂှ် တိတ်အာ Le Havre ကေုာံ Dunkirk တုဲ ကလေင်လုပ်မာသေလ်ပၠန် ပ္ဍဲလဒေါဝ်ဂိတုသေတ်တေမ်ပါ။ ပ္ဍဲကာလဂှ် ညးတေအ် ပတိုန်လိက် သွက်ဂွံတိုန် ဘာပရေင်ပကင်ရင် ကဝ်လဝ်နဳ ပြင်သေတ် (French Colonial Administrative School)ရ။ ဆဂး လိက်ဂရင်ဗတီညးတေအ်ဂှ် ဒးဒုင်တးပါဲထောအ်ရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ညးတေအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံတိတ်တရဴဂေတ်ဂၠးတိ ပ္ဍဲကဵုက္ၜင်ဂှ်ရ။ နူသၞာံ ၁၉၁၁ စဵုကဵု ၁၉၁၇ ဂှ် ညးတေအ် ဂွံစိုပ်အာ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 

=== ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ===
အဃော မကၠောန်ဒၟံင် နဒဒှ် ညးအရီုပ္ဍဲဖဴ လတူက္ၜင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၂ ဂှ် ညးစိုပ်အာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ရ။ နူသၞာံ ၁၉၁၂ စဵုကဵု ၁၉၁၃ ဂှ် ညးမံင်လဝ် နျူယံက် ပ္ဍဲဍုင်ဟာရ်လေမ် (Harlem) ကဵု ဍုင်ဗောတ်သတောန် (Boston) ဒှ်မာန်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးဟီု ညးလုပ်ကၠောန်ကမၠောန် နဒဒှ် မၞိဟ်ကၠောန်ကွာင် ပ္ဍဲဟဝ်တေဝ် ဖက်ကာဟု (Parker House Hotel)ရ။ သက်သဳ မဗဗိုန်ကဵု ဒဒှ်ရ ညးမမံင်လဝ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် လိက်တၞး မပလံင်ဗစိုပ်လဝ် ဌာနပကင်ရင် ကဝ်လဝ်နဳ ပြင်သေတ် (French colonial administrators) နကဵုစၟတ်တ္ၚဲ ၁၅ ဒဳဇြေန်ပါ ၁၉၁၂ တုဲ က္ဍိုပ်ရုပ်ဂှ် ကၠုင်နူ ဍုင်နျူယံက် (ပ္ဍဲလိက်ဂှ် ညးကဵုလဝ် လိက်စာ Poste Restante ပ္ဍဲ Le Havre တုဲကမၠောန်ညးတေအ်ဂှ် နဒဒှ် ကောန်က္ၜင်မွဲရ။)&lt;ref name=&quot;Quinn-Judge&quot;&gt;{{cite book | last=&quot;Quinn-Judge&quot; | first=&quot;Sophie&quot; | date=2002 | title=''Hồ Chí Minh: The Missing Years'' | url=https://archive.org/details/hochiminhmissing0000quin | publisher=University of California Press}}&lt;/ref&gt;{{rp|20}} တုဲပၠန် ညးပလံင်လဝ် ပေါတ်သကာတ် ကဵု Phan Chu Trinh ပ္ဍဲပဴရေတ်၊ ပ္ဍဲဂှ် ညးချူလဝ် ညးကၠောန်ဒၟံင်ကမၠောန် ပ္ဍဲဟဝ်တေဝ်ဖက်ကာဟု။ စပ်ကဵု ဟဝ်တေဝ်ဖက်ကာဟုတုဲ ဒဒှ်ရ ညးတေအ် မကၠောန်လဝ်ကမၠောန် ပ္ဍဲဟဝ်တေဝ်ဂှ် လိက်စၟတ်သမ္တီ ဆမွဲမွဲကီု ဟွံမဲရ။&lt;ref name=Duiker /&gt;{{rp|51}}တုဲပၠန် ညးဟီုလဝ် ညးလုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲသ္ၚိသေဌဳမွဲ ပ္ဍဲဗြောက်လေန် (Brooklyn) အကြာသၞာံ ၁၉၁၇ ကဵု ၁၉၁၈ တုဲပၠန် ကမ္မဏဳ General Motors နဒဒှ် မၞိဟ်မာန်နေဂျာမွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book | last=Winter | first=Marcus | title=Uncle Ho: Father Of A Nation | date=1989 | publisher=Limehouse Press, London}}&lt;/ref&gt;{{rp|46}} တုဲပၠန် ပ္ဍဲအခိင်ညးမပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ဂှ် ညးဂွံအဆက် ကုသၟာဆာန်ဂကူကိုဝ်ရဳယာတအ်တုဲ လညာတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကြံင်မ္ၚိုဟ်ကၠုင် ပ္ဍဲညးရ။ Sophie Quinn-Judge ဟီု အရာဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာမထေင်ကေတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Quinn-Judge&quot; /&gt;{{rp|20}} တုဲပၠန် လညာတ်ရဲဒစဵုဒစး သွက်အခေါင်အရာအာဖရိက မကော်ဂး (Pan-Africanist) ဂှ်ကီု မၞိဟ်လမ္စံက်အမေရိကာန် Marcus Garvey လေဝ် ညးတေအ် ကေင်စုက်လုက်လဝ်ကီုတုဲ ညးတေအ် ကေင်အာတိုန်လဝ် ကောံဓရီု ပ္ဍဲဂကောံသၠုင်ပတိုန်အခေါင်နေဂရဝ် ဂၠးကဝ (Universal Negro Improvement Association)ကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=r4WFjKG6vmUC&amp;pg=PA421&amp;dq=ho+chi+minh+influenced+by+marcus+garvey#v=onepage&amp;q=ho%20chi%20minh%20influenced%20by%20marcus%20garvey&amp;f=false|title=Encyclopedia of the Sixties: A Decade of Culture and Counterculture &amp;#91;2 volumes&amp;#93;: A Decade of Culture and Counterculture|isbn=9781440801020|last1=Debolt|first1=Abbe A|last2=Baugess|first2=James S|date=12 December 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=fllrAwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=ho+chi+minh+influenced+by+marcus+garvey#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Ho Chi Minh: A Life|isbn=9781401305611|last1=Duiker|first1=William J|date=13 November 2012}}&lt;/ref&gt;

=== ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်/အေန်ဂလာန် ===
ညးဟီု ပ္ဍဲအကြာ သၞာံ ၁၉၁၃ ကဵု ၁၉၁၉ ဂှ် ညးကေင်မံင်လဝ် ပ္ဍဲ West Ealing တုဲ ကြဴနူဂှ်ညိ ညးမံင်လဝ် ပ္ဍဲ Crouch End, Hornsey ရ။ ညးလုပ်ကၠောန်လဝ် ကမၠောန် နဒဒှ် မၞိဟ်မကြာတ်စပ္ၚာန် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်ထမောမ်ပုင် ပ္ဍဲဟဝ်တေဝ် Drayton Court Hotel ပ္ဍဲ West Ealing ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ealing.gov.uk/info/201131/historic_buildings/70/other_notable_buildings/2|title=The Drayton Court Hotel|publisher=Government of the United Kingdom|accessdate=30 January 2013}}&lt;/ref&gt; ညးဟီုလဝ် ညးဗတောန်ကၠောန် ညးမကၠောန်ကွာင် သၟဝ် မၞိဟ်ဇၞော် Auguste Escoffier ပ္ဍဲကဵု ဟဝ်တေဝ် Carlton Hotel ပ္ဍဲ Haymarket (London) ရ။ ဆဂး တင်ဏအ် သက်သဳ မထံက်ပခိုင်ကဵု ဂၠာဲဟွံမဲ။&lt;ref name=&quot;Quinn-Judge&quot;/&gt;{{rp|25}}&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Forbes|first1=Andrew|last2=Henley|first2=David|title=Vietnam Past and Present: The North|date=2012|publisher=Cognoscenti Books|location=Chiang Mai, Thailand}}&lt;/ref&gt; ဆဂး ပ္ဍဲကဵုဗဒင် New Zealand House မဒှ်သ္ၚိ သၟိင်တၠမဟာ နျူဇြဳလာန် (the New Zealand High Commission) ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဟဝ်တေဝ် ကာရ်တောန် (Carlton Hotel) ဒဒှ်ရ ဟဝ်ချဳမေန် ကေင်ကၠောန်လဝ် ကမၠောန် ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၃ ဂှ်ရ။ ညးသီုကဵု ကေင်ကၠောန်လဝ် နဒဒှ် မၞိဟ်မကၠောန်ကွာင် ပ္ဍဲကဵု က္ၜင် Newhaven–Dieppe ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၃ ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Harries|first1=David|title=Maritime Sussex|url=http://www.sussexexpress.co.uk/news/videos/vietnamese-ambassador-presents-newhaven-with-statue-of-ho-chi-minh-1-5114542|website=Sussex Express|accessdate=12 June 2015|archivedate=24 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924112156/http://www.sussexexpress.co.uk/news/videos/vietnamese-ambassador-presents-newhaven-with-statue-of-ho-chi-minh-1-5114542}}&lt;/ref&gt;

== ဘာပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ပြင်သေတ် ==
[[ဝှာင်:Nguyen Aïn Nuä'C (Ho-Chi-Minh), délégué indochinois, Congrès communiste de Marseille, 1921, Meurisse, BNF Gallica.jpg|thumb|left|upright|ဟဝ်ချဳမေန်၊ ၁၉၂၁]]
စတမ်နူသၞာံ ၁၉၁၉ စဵုကဵု ၁၉၂၃ ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် စိုတ်စလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲလပါ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲအခိင်ညးတေအ် မပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲပြင်သေတ် ဟိုတ်နူ မစုက်လုက် ကုသကအ်ရဲ ကေုာံ သကအ်ရဲ ကု မာရ်သေလ် သချေန် (Marcel Cachin) နူကဵု ဗော်သဵုယှေဲလေတ် ဍုင်ပြင်သေတ် (Socialist Party of France) ရ။ ဟဝ်ချဳမေန်ဟီုလဝ် ညးတေအ် စိုပ်ဍုင်ပဴရေတ် နူလာန်ဒါန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၇၊ ဆဂး ရုင်ဗၠာဲသၟိင်ပြင်သေတ် ကလိဂွံလဝ် ဆ လိက်သက်သဳ ညးမစိုပ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဂျောန် ၁၉၁၉ ဂှ်ဟေင်ရ။ &lt;ref name=&quot;Quinn-Judge&quot; /&gt; ပ္ဍဲပဴရေတ်ဂှ် ညးတေအ် လုပ် ''Groupe des Patriotes Annamites'' (ဂကောံသၟာဆာန်ဂကူ ဝဳယေတ်နာမ်) ပ္ဍဲဂကောံဂှ် Phan Chu Trinh, Phan Văn Trường, Nguyễn Thế Truyền ကေုာံ Nguyễn An Ninh တအ်လေဝ် နွံကီုရ။&lt;ref&gt;Gisele Bousquet, ''Behind the Bamboo Hedge: The Impact of Homeland Politics in Parisian Vietnamese Community'', University of Michigan Press, pp. 47–48&lt;/ref&gt; ဂကောံဂှ် ပတိတ်လိက်ပရိုင် မချူလိက်ပရေင် မဆဝ်မ္ၚုဟ် သွက်ဍုင်ဝိယေတ်နာမ် ဂွံဂွံသၠးပွး နကဵုယၟု ပတောအ်လိက်ပရိုင် Nguyễn Ái Quốc (&quot;ညးမဆာန်ဂကူ ငုယေန်&quot;)&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.vietquoc.com/hcm-04.htm | title=Unmasking Ho Chi Minh | last1=Phong | first1=Huy | last2=Anh | first2=Yen |year=1989 | website=&quot;Viet Quoc&quot; | accessdate=11 June 2015 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150510160521/http://www.vietquoc.com/hcm-04.htm | archivedate=10 May 2015 | df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; ဂကောံဂှ် အာတ်မိက် ညံင်ကောန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ် ဂွံဂွံအခေါင်ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲကဵုသၟဝ်အုပ်ဓုပ်ပြင်သေတ်၊ ညံင်ဂွံသဳကၠဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် သွက်အခေါင်အရာ ကောန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ်တအ်ကီုလေဝ်၊ ဆဂး ဂကောံဂှ် ဟွံဂွံဒုင် စွံအာရီု နူကဵုအလဵုအသဳပြင်သေတ်ရ။&lt;ref&gt;For a thumbnail of a photograph in the Library of Congress collection showing QuThành (Ho) at the Versailles Conference, see [https://www.loc.gov/pictures/item/2005684873 &quot;Ho Chi Minh, 1890–1969, half-length, standing, facing left; as a member of French Socialist Party at Versailles Peace Conference, 1919&quot;], Library of Congress Prints and Photographs Online Catalog.&lt;/ref&gt;နကဵုဂကောံဂှ် စၞးမကဵု အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင် ကုကောန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ်တအ်ဂှ် ညံင်ဂွံကဵု ညံင်ဂွံကဵု အခေါင်သၠးပွး ကုဍုင်ဝဳယေတ်နာမ်ဂှ် ညးတအ် အာတ်မိက် ဍုင်ဂကောံမဟာမိတ်ဂမၠိုင်ရ။

နူကဵုဂကောံဂှ် ပသဘင်သဳကၠဳဇၞော်မွဲတုဲ ပလံင်ဗစိုပ်လိက် ကုဍုင်ဂကောံမဟာမိတ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဗြိတိန် Georges Clemenceau ကေုာံ သမတအမေရိကာန် Woodrow Wilson တအ်ရ။ ဟိုတ်နူညးတအ် ဟွံကလိဂွံအခေါင် သဳကၠဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကုပြင်သေတ် ပ္ဍဲဍုင်ပြင်သေတ်တုဲ သွက်ဂွံဆက်လုပ်ပေါဲဗတိုက်ဗၠးၜးဂှ် ညးတအ် ရုဲစှ်ပတိုန် ဟဝ်ချဳမေန် နဒဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် မထ္ၜးစဂတ သွက်ဂွံဆက်လုပ်ပေါဲဗတိုက် ဖအိုတ်ဖအး သၞောဝ်ဝါဒကဝ်လဝ်နဳ ပ္ဍဲဍုင်ဝဳယေတ်နာမ်ရ။&lt;ref&gt;Huynh, Kim Kháhn, ''Vietnamese Communism, 1925–1945''. Ithaca, NY: Cornell University Press, 1982; pg. 60.&lt;!-- ISBN ?? --&gt;&lt;/ref&gt; စနူဂှ်တုဲ ဒုင်ယၟုဟဝ်ချဳမေန်တုဲ ညးတအ် ပ္တိတ်လိက်ရ။ မၞိဟ်မချူလိက်ဂှ် ဇေတ်တ်ဂှ် ဒှ် Phan Văn Trườngရ။&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Tran Dan|first1=Tien|title=Ho Chi Minh, Life and Work|url=http://dangcongsan.vn/cpv/Modules/News_English/News_Detail_E.aspx?CN_ID=150876&amp;CO_ID=30034|website=Communist Party of Vietnam Online Newspaper|publisher=Gioi Publishers|accessdate=17 June 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150617060828/http://dangcongsan.vn/cpv/Modules/News_English/News_Detail_E.aspx?CN_ID=150876&amp;CO_ID=30034|archivedate=17 June 2015}}&lt;/ref&gt; ခြာဟွံလအ်ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန်ဂှ် မၞိဟ်ဂမၠိုင် မတီလဝ် နကဵုယၟု Nguyễn Ái Quốc ရ။ နကဵုယၟုဏအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲအခိင်ညးမဒုင်သၟာန်သွဟ် ကုလိက်ပရိုင်ကြုက် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုသေတ်တေမ်ပါဂှ်ရ။&lt;ref name=Duiker/&gt;

အစာချူလိက် ဗွဲမဂၠိုင် ဟီုဂး ချူဒၟံင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၉ ဂှ် ယဝ်ရ သမတအမေရိကာန် ဒုင်တဲညးတေအ်မ္ဂး ညးဂှ် ဒှ်အာ မၞိဟ်ဒးဂၞပ်အမေရိကာန်မွဲတုဲ ဟွံဒှ် မၞိဟ်မစိုပ်တၞုင်တၞးမွဲလပါ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵုသဘင်သဳကၠဳ Versailles Conference ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် လးလဝ် ဂၠံင်တရဴသဵုယှေဲလေတ်မွဲမွဲတုဲရ။ ပ္ဍဲအခိင် မကၠောန်သဘင်သဳကၠဳဂှ် ညးဟီုဂလာန် ညံင်ဂွံ ဒစဵုဒစးပြင်သေတ်တုဲ ဒက်ပတန် ဝါဒသဵုယှေဲလေတ် ပ္ဍဲကဵုအာရှတုဲတုဲဒၟံင်ရ။&lt;ref&gt;Brett Reilly review of &quot;Embers of War: The Fall of an Empire and the Making of America's Vietnam&quot; by Fredrik Logevall, Journal of Vietnamese Studies 11.1 (2016), 147.r&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဒဳဇြေန်ပါ ၁၉၂၀ ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် မဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ညးစၞး သွက်ဂွံအာ တိုန် ကောန်ဖရေန် ဗော်သဵုယှေဲလေတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဍုင်ပြင်သေတ် မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ Tours ဂှ်ရ။ နကဵုကောန်ဖရေန်ဂှ် ဒက်ပတန်ပတိုန် ဗော်သဵုယှေဲလေတ် ပြင်သေတ် (French Communist Party)ရ။ နကဵုဟဝ်ချဳမေန်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကမ္မတဳကဝ်လဝ်နဳ ပ္ဍဲကဵုဗော်ဂှ်ရ။ ညးဗက်ဟီုတွဟ် ညံင်ကောန်ဂကောံတအ် ဂွံဒုင်တဲ သွက်ဂွံဖအိုတ်ကၠေအ် သၞောဝ်ကဝ်လဝ်နဳကီုလေဝ် ပ္ဍဲအာရှ သီုကဵု အေန်ဒဝ်နဳရှာကီုလေဝ် မၞိဟ်စိုတ်ဂွံလုပ်စ ပ္ဍဲလဟီုညးတေအ်ဂှ် အောန်ဗွဲမလောန်ရ။ အခိင်ညးတေအ် မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲပဴရေတ်ဂှ် ညးဒှ်ကဝေင် ကုညးဇိင်ပလောအ် Marie Brière ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ညးသီုကေင်ဒှ်လဝ် ကဝေင် မၞိဟ် နူကဵုဂကောံသၟိင်တၠဍုင်ကိုဝ်ရိယာ Kim Kyu-sik ကီုရ။&lt;ref&gt;[https://www.yna.co.kr/view/AKR20180929039500081|호찌민 감시 佛 경찰문건 대거발굴…한국 임시정부 활약상 생생]{{Dead link|date=August 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိင်ကာလဏအ်ဂှ် ညးတေအ် စချူကၠုင်လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထု မပတိတ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံညးမဆာန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲဂိတု မေ ၁၉၂၂ ဂှ် ညးချူလိက်ပရေင် သွက်မဂ္ဂဇြေန်ပြင်သေတ်မွဲ ပ္ဍဲလိက်ပြင်သေတ် ဟိုတ်မစကာ မအရေဝ်အင်္ဂလိက်တုဲ ဒးဒုင်ပါ်ပါဲနွံကီုရ။ &lt;ref name=&quot;Brocheux2007&quot;&gt;{{cite book|last=Brocheux|first=Pierre|title=Ho Chi Minh: A Biography|url=https://books.google.com/books?id=fJtqjYiVbUAC&amp;pg=PA39|date=12 March 2007|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-85062-9|page=39}}&lt;/ref&gt;{{rp|21}} လိက်ပရေင်ဂှ် နကဵုသကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဒးပတိတ်သၞောဝ် သွက်ဂွံကၟာတ်လဒဵုလဝ်ရ။ ဟိုတ်နူလိက်ပရေင် ကေုာံ တွဟ်လဟီု ညးတေအ်တအ်ဂှ်တုဲ ညးတေအ်ဂွံဒုင်ရုဲစှ် သွက်ဂွံအာတိုန်ကောံဓရီု ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်ရ။ ပ္ဍဲကောံဓရီုဂှ် ညးတေအ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် မၞိဟ်တာလျိုင်ကဆံင်လတူ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံကောန်မျူနေတ်သဵုဗိယေတ် မွဲတၠရ။&lt;ref name=&quot;Thien&quot; /&gt;{{rp|23–24}}

== ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ကေုာံ ဍုင်ကြုက် ==
[[ဝှာင်:Impasse Compoint.JPG|thumb|A plaque in [[:fr:Villa Compoint|Compoint Lane]], District 17, Paris indicates where Hồ Chí Minh lived from 1921 to 1923]]
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၃ ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် တိတ်နူ ပဴရေတ်တုဲ အာဍုင်မဝ်သကဝ် မရပ်လဝ် လိက်စၠောအ်ဍုင် (ပါတ်သပေါတ်) ကြုက် နကဵုယၟ ချေန်ဝင် Chen Vang နကဵု သၟာဗၞိက်ကြုက် ရ။&lt;ref name=Duiker /&gt;{{rp|86}}ညးတေအ် စိုပ်ဍုင်ရုရှာတုဲ ညးတေအ် တိုန်ဘာ တက္ကသိုလ်ကောန်မျူနေတ် (Communist University of the Toilers of the East)&lt;ref name=Duiker /&gt;{{rp|92}}&lt;ref name=&quot;NYT1969&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0519.html Obituary in ''The New York Times'', 4 September 1969]&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် တိုန်ကောံဓရီု ကောန်မေန်တာန်/ကောန်မျူနေတ် မရနုက်ကဵု မသုန် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဂျောန် ၁၉၂၄ ကိုပ်ကၠာညးတေအ် ဟွံဂွံတိတ်အာ ကန်တောန် (Canton) (လၟုဟ် ကော်စ Guangzhou) ဍုင်ကြုက် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါ ၁၉၂၄။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးတေအ် ကဵုလဝ်ယၟု လဳ ထူ (Ly Thuy) ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၅-၁၉၂၆ ညးတေအ် ပံက် &quot;တန်ဗတောန် ပရေင်ပညာ သၟတ် (Youth Education Classes)&quot; တုဲ ညးတေအ် ကဵုဘာလညာတ်သဵုယှေဲလေတ် ကုသၟတ်ဂကူဝဳယေတ်နာမ် မပဒတဴ ပ္ဍဲကဵု ကန်တောန် ပ္ဍဲကဵု ဘာကွတ်ပညာပၞာန်ဝှမ်ပဴ (Whampoa Military Academy)ရ။ သၟတ်တအ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်မဗဳဇ သွက်ပၠန်ဂတး မလုပ်ပေါဲဗတိုက် သွက်ဝါဒကောန်မျူနေတ် ပ္ဍဲဍုင်ဝိယေတ်နာမ် ရ။ အတိုင်လညာတ် William Duiker မ္ဂး ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် မံင်မွဲစွံ ကုဗြဴကြုက်မွဲ မနွံယၟု Zeng Xueming (Tăng Tuyết Minh) တုဲ ညးတအ် ဒက်အိန်ထံင် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ၁၈ အံက်တဝ်ပါ ၁၉၂၆ ရ။&lt;ref name=&quot;Brocheux2007&quot;/&gt; အခိင် မိတ်သဟာဲညးတေအ် မဒစဵုဒစးဂှ် ညးတေအ်ဟီုကဵု ညးတၞဟ်- &quot; ၜိုန်ရ မၞးတအ် ဒစဵုဒစးကီုလေဝ် အဲဒးကေတ်ဗြဴ၊ မူဟိုတ်ရောမ္ဂး အဲနွံပၟိက် မၞိဟ်ဗြဴမွဲ သွက်ဂွံ ဗတောန်ကဵုအဲ အရေဝ်ဘာသာ တုဲပၠန် ဂွံရံင်စံင်သ္ၚိ။&quot;&lt;ref name=&quot;Brocheux2007&quot;/&gt; ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် သၟတ်ဗြဴကြုက်ဂှ် အာယုက် ၂၁ ညးတေအ်ဂှ် အာယုက် ၃၆။ ညးတအ် ဖျေဟ်ဒၞာဲတုဲ ပဒတဴ ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲကောန်မေန်တာန်ဂမၠိုင် မပဒတဴ ပ္ဍဲကဵု Mikhail Borodin ရ။&lt;ref name=&quot;Brocheux2007&quot;/&gt;

Hoàng Văn Chí ဟီု ပ္ဍဲဂိတု ဂျောန် ၁၉၂၅ ဂှ် ညးတေအ် လီဏာ သြန် ၁၀၀ ၀၀၀ piastres နူကဵု Phan Bội Châu ညးမဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ပၠန်ဂတး ကေုာံ မိတ်သဟာဲအပါညးတေအ်တြေံ ရ။&lt;ref name=&quot;Davidson&quot;&gt;Davidson, Phillip B., [https://books.google.com/books?id=seXWfsD46QQC ''Vietnam at War: The History: 1946–1975''] (1991), p. 4.&lt;br/&gt;[[Hoàng Văn Chí]]. ''From Colonialism to Communism'' (1964), p. 18.&lt;/ref&gt; တင်ဂၞင်မွဲဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜး မုဟိုတ် ညးဂွံလီကေတ်သြန်ဂှ်ရော ညးပသောင်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ညးနွံပၟိက်သြန် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂကောံကောန်မျူနေတ် မွဲရ။&lt;ref name=&quot;Davidson&quot;/&gt; ပ္ဍဲလိက် ''Ho Chi Minh: A Life'' ဂှ် William Duiker ဟီု တင်ပသောင်ထ္ၜးဝွံ ဒှ်အရာမထေင်ကေတ်လဝ်တုဲ တင်ပသောင်ကလးဂှ် ညးတေအ် တးပါဲလဝ်ရ။&lt;ref name=Duiker/&gt;{{rp|126–128}} 

ကြဴနူ ချင်ကေ ရှုက် (Chiang Kai-shek) မသီအဝဵု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၇ဂှ်တုဲ ဟဝ်ချဳမေန် တိတ်နူကန်တောန်တုဲ ပ္ဍဲဂိတုဨပြဳ ၁၉၂၇ ဂှ် ညးကလေင်အာ မဝ်သကဝ်တုဲ မံင်ထောအ် ပ္ဍဲမဝ်သကဝ် ၜိုတ်မွဲကဝက်ကညင် သၞာံ ၁၉၂၇ နူဂှ် ညးကလေင်အာမံင် ပ္ဍဲပဴရေတ် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါဂှ်ရ။ နူဂှ် မွဲကဆံင် ညးတေအ် ကလေင်စဴ အာရှ နကဵုဂၠံင် ဗရူဇြေလ်၊ ပါလေန်၊ သွိတ်သလာန်၊ အဳတလဳ၊ နူအဳတလဳဂှ် ညးတေအ် ဍိုက်က္ၜင် စိုပ်ၜင်ကံက် ဍုင်သေံ ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင် ၁၉၂၈ ရ။ &quot;ၜိုန်ရ ပိုယ်တအ် ဒးသြာဲခြာ ရေင်သကအ် ပွိုင်ကြပ်မွဲသၞာံကီုလေဝ် ပရေင်ဒုင်စသိုင် လတူရေင်သကအ်ဂှ် ဟွံလီုလာ်အာဏီ&quot; ဗီုဏအ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၞးညးရ။&lt;ref name=&quot;Brocheux2007&quot;/&gt; ပ္ဍဲအခိင်ကာလဂှ် ညးတေအ် လုပ်ချဳဓရာင် နဒဒှ် မၞိဟ်ဓလုက် သွက်ကောန်မေန်တာန် ပ္ဍဲကဵုဒေသအာရှအဂၞဲရ။ 

[[ဝှာင်:NKPhaNom'NhaLuuNiem-HoChiMinh.jpg|thumb|House on Memorium for Hồ Chí Minh in Ban Nachok, [[Nakhon Phanom]], [[Thailand]]]]
ဟဝ်ချဳမေန် ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲကွာန်သေံ ကွာန်နချောက်၊ ခရိုင်နခေါန်ဖနောမ် (Nakhon Phanom Province၊ Nachok)&lt;ref name=&quot;Brocheux2007&quot;/&gt;{{rp|44 and xiii}} စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၂၉ ကြပ်အိုတ်ရ။ နူဂှ် ညးပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲအိန္ဒိယ၊ နူဂှ်မွဲကဆံင် ညးအာမံင် ပ္ဍဲရှင်ဟာဲ။ ပ္ဍဲဟံင်ကံင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၀ လပါ်စဂှ် ညးတေအ်ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ကောံဓရီု ကုမၞိဟ်စၞး နူဗော်ကောန်မျူနေတ်ဝဳယေတ်နာမ်ၜါဗော်တုဲ သွက်ဂွံဒက်ပတန် ဗော်ကောန်မျူနေတ် ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် (Communist Party of Vietnam) ရ။ ပ္ဍဲဂိတုဂျောန်ဂှ် ညးတေအ် ဒးဒုင်ရပ် ပ္ဍဲဟံင်ကံင်ရ။ သၞာံ ၁၉၃၂ ဂှ် တၞဟ်နဂွံဖအောန်ဖျေဟ် ဒြဟတ်ဓရိုဟ် နူပြင်သေတ်တုဲ ညးတေအ် ဒးဒုင်လလောင်တြးထောအ် ဒဒှ်ရ ချိုတ်အာရ။&lt;ref name=&quot;Brocheux2007&quot;/&gt;{{rp| 57–58}} တုဲဂှ် အလဵုအသဳဗြိတိန် ဗလးထောအ်ညး ပ္ဍဲဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၁၉၃၃ ရ။ ညးတေအ် ဂွံဗၠးတိတ်တုဲ ပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲသဵုဗိယေတ် မဝ်သကဝ်တုဲ လုပ်တိုန်ဘာ ပ္ဍဲကဵု အေန်သတဳကျုတ် လဳနေန် (Lenin Institute)ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.u-s-history.com/pages/h1863.html|title=Ho Chi Minh|work=u-s-history.com}}&lt;/ref&gt;ပ္ဍဲအခိင် မွဲကာလဏအ်ဂှ်မ္ဂး ညးဒးဒုင်ပတိတ်လဝ် နူကဵု ဂကောံကောန်မေန်တာန်၊ ဟိုတ်နူကဵု ဂွိင်ဖေက် ညးတေအ် ဖံက်သစ္စ လတူဂကောံရ။  ဆဂး နကဵုလညာတ် Ton That Thien မဂွံဆဵုကေတ်မ္ဂး ညးဝွံ ဒှ်လဝ် ကောန်ဂကောံ ကောန်မေန်တာန် ဟွံပိုတ်သကုတ်ရ။&lt;ref name=Thien&gt;{{cite book|title=Ho Chi Minh and the Comintern|author=Ton That Thien|publisher=Information and Resource Center|location=Singapore|date=1990|isbn=978-9810021399|url=https://www.vvfh.org/uploads/Ho_Chi_Minh_and_The_Comintern.pdf|accessdate=20 December 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230308110831/https://www.vvfh.org/uploads/Ho_Chi_Minh_and_The_Comintern.pdf |date=8 March 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Bác Hồ Trên Đất Nước Lê-Nin|author=Hong Ha|publisher=Nhà Xuất Bản Thanh Niên|date=2010}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၈ ဟဝ်ချဳမေန် ကလေင်အာ ဍုင်ကြုက်တုဲ လုပ်ကၠောန် နဒဒှ် ညးမကဵုကသပ် ကုဒပ်ပၞာန်ကောန်မျူနေတ်ကြုက်ရ။&lt;ref name=&quot;Quinn-Judge&quot;/&gt; တုဲပၠန် ညးသီုဒှ် မၞိဟ်ဇၞော် ပ္ဍဲဒပ်ဓလုက် ကောန်မျူနေတ် ပ္ဍဲကေင်ကာအာရှမွဲကီုရ။&lt;ref name=Thien/&gt;{{rp|39}} ၜိုတ်သၞာံ ၁၉၄၀ ဂှ် ညးတေအ် စရပ်စပ် စကာကၠုင် နကဵုယၟု ဟဝ်ချဳမေန်ရ။&lt;ref name=&quot;Quinn-Judge&quot;/&gt; ယၟုဟဝ်ချဳမေန်ဂှ် ဒှ်ယၟု နကဵုဘာသာဝိယေတ်နာမ်၊ ဟဝ် (Hồ, [[wikt:胡|胡]])ဂှ် ဒှ်ယၟုဗဳဇ ဓမ္မတာ ပ္ဍဲဍုင်ဝိယေတ်နာမ်မွဲတုဲ ချဳမေန်ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမလေပ်ဂွံလဝ် လျးညာဏ်ကၠိုဟ်ခၠင်&quot;၊  ([[wikt:志|志]] [[wikt:明|明]]: ချဳ မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;စိုတ်ဓါတ်&quot; မေန် ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;တၟး&quot;)&lt;ref name=Duiker/&gt;{{rp|248–49}}

== ပရေင်ချဳဓရာင် သွက်သၠးပွး ==
သၞာံ ၁၉၄၁ ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် ကလေင်စိုပ် ဝဳယေတ်နာမ် သွက်ဂွံ ပၠဒပ် ပ္ဍဲပရေင်ချဳဓရာင် သွက်သၠးပွး ပ္ဍဲဂကောံ ဝဳယေတ်မေန် (Việt Minh) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံဂှ် ဂျပေန်လုပ်သဳ အေန်ဒဝ်နဳယှာတုဲ ဆက်လုပ်သီအာဒၟံင် ဍုင်အာရှအဂၞဲတၞဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မဖန်ဗဒှ်ကဵု အခေါင်ခိုဟ် သွက်ညးဆာန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; နကဵုယၟု မကော်ဂး &quot;men in black (မၞိဟ်ပလောအ်လမ္စံက်&quot; နကဵုကောန်ဂကောံ မွဲလက်ဂှ် လုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲကဵု ဝဳယေတ်မေန်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0519.html &quot;Ho Chi Minh Was Noted for Success in Blending Nationalism and Communism&quot;], ''The New York Times''&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယဂှ် ညးတေအ် ဂွံမာန်ဇၞးကေတ် ပေါဲဗတိုက် ကုပၞာန်ပြင်သေတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပၞာန်ဂျာပေန် မလုပ်သီ ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ်ဂှ်လေဝ် နကဵု အရီုအဗင်အမေရိကာန်ဂှ် ညးတေအ် ဂွံမာန်ကေတ်တၟာဂလိုင်ကီုရ။ ညးဒးဒုင်ရပ် ဖျေဟ်ထံင် ကုညးဇၞော်ဒေသကြုက် ပၞာန်ချင်ကေရှက်တုဲ ကြဴညိဂှ် နူကဵုဒပ်ကောန်မျူနေတ်တအ် လုပ်ရီုတုဲ ညးတေအ် ဂွံဗၠးတိတ်ကၠုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Brocheux2007&quot;/&gt;{{rp|198}} ညးတေအ် ဂွံဗၠးတိတ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၃ ဂှ် ညးတေအ် ကလေင်စဴ ဝဳယေတ်နာမ်ပၠန်ရ။ 

[[ဝှာင်:Ho Chi Minh (third from left standing) and the OSS in 1945.jpg|thumb|left|ဟဝ်ချဳမေန် (မရနုက်ကဵုပိ နူပါဲ၊ ဒတဴဒၟံင်) ကရောမ် ညးတာလျိုင်မဟာဗျူဟာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၅]]
ပ္ဍဲဨပြဳ ၁၉၄၅ ညးတေအ် ဂွံဆဵုကဵု ညးတာလျိုင် ဂကောံမဟာဗျူဟာ (Office of Strategic Services - OSS) agent Archimedes Patti တုဲ ညးဟီုကဵု ညးဗိုင်ကၠောန်ပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမထံင်ပရိုင် သွက်ဒပ်မဟာမိတ်တအ်တုဲ ညးတေအ် ကေတ်လဝ် ပ္ဍဲအရာမဆက်စၠောအ် ကုမဟာမိတ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Interview with Archimedes L. A. Patti, 1981, http://openvault.wgbh.org/catalog/vietnam-bf3262-interview-with-archimedes-l-a-patti-1981 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210301131857/https://openvault.wgbh.org/catalog/V_3267C58E4C104A54A0AFDF230D618AE6 |date=2021-03-01 }}&lt;/ref&gt; ဂကောံမဟာဗျူဟာ ဒုင်တဲ တုပ်စိုတ် ကုညးတေအ်ဂှ် နူကဵု မဟာမိတ်တအ် ပလံင်ဏာ အစာဘာပၞာန် သွက်ဂွံဗတောန်ကဵု မၞိဟ်ညးတေအ်ကီု သီုကဵုအလဵုဇကုညးတေအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးဒှ်ယဲဇွဟ်တုဲ မဂွံဒုင်လွဳယဲဇွဟ် ကုအစာဂဥုဲ နူကဵု ဂကောံဗျူဟာတအ်ကီုရ။&lt;ref&gt;Interview with OSS officer Carleton Swift, 1981, http://openvault.wgbh.org/catalog/vietnam-9dc948-interview-with-carleton-swift {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305210732/http://openvault.wgbh.org/catalog/vietnam-9dc948-interview-with-carleton-swift |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;

၁၄ အဝ်ဂေတ် ၁၉၄၅ ဂှ် နကဵုဂကောံညးတေအ် ဝဳယေတ်မေန် အာဂတတုဲ ဒစဵုဒစး သၞောဝ်ကဝ်လဝ်နဳ ပြင်သေတ် မကော်ဂး ပၠန်ဂတးအဝ်ဂေတ် ပွိုင် ၜါသတ္တဟတုဲ ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵုဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် လပါ်သၟဝ်ကျာ၊ လဒေါဝ် ကေုာ သၠုင်ကျာ သီုကဵု ဍုင်ဟနောယ်ဂှ် သီဂွံတုဲ ညးဂွံဒှ် ဥက္ကဌ အလဵုအသဳယာယဳ (မကဵုယၟု ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဝဳယေတ်နာမ်) တုဲ လလောင်တြး သၠးပွး ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေတေတ် ဝဳယေတ်နာမ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Zinn|first=Howard|title=A People's History of the United States: 1492–present|url=https://archive.org/details/peopleshistoryof0000zinn_s7j6|publisher=Harper Perennial|year=1995|location=New York|page=[https://archive.org/details/peopleshistoryof0000zinn_s7j6/page/460 460]|isbn=978-0-06-092643-4}}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရ ညးကဵု ဨကရာဇ်ဗဳယေတ်နာမ် ဗဴဒါဲ (Bảo Đại) လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဟွံဆက်ဒှ် ဨကရာဇ်ရ ကီုလေဝ် အလဵုအသဳညးဂှ် ဍုင်လဵုမွဲကီု ဟွံစၟတ်သမ္တီရ။ ညးတေအ် အာတ်မိက် သမတအမေရိကာန် Harry S. Truman ဂၠိုင်ကဵုအလန် သွက်ဂွံထံက်ဂလာန် လတူသၠးပွး ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် ကီုလေဝ်&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://rationalrevolution.net/war/collection_of_letters_by_ho_chi_.htm|title=Collection of Letters by Ho Chi Minh|publisher=Rationalrevolution.net|accessdate=26 September 2009}}&lt;/ref&gt; citing the [[Atlantic Charter]], သမတအမေရိကာန် ဟွံကလေင်သွဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Zinn|first=Howard|title=A People's History of the United States|url=https://archive.org/details/peopleshistoryof0000zinn_s7j6|publisher=Harper Perennial|year=1995|location=New York|page=[https://archive.org/details/peopleshistoryof0000zinn_s7j6/page/461 461]|isbn=978-0-06-092643-4}}&lt;/ref&gt;

တင်ဂၞင် ဗွဲမဂၠိုင် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ရဲဂကောံဝဳယေတ်မေန်တအ် ပ္ဍဲအခိင် မပၠံင်အဝဵုဍုင်ဂှ် ဂစိုတ်မၞိဟ် ဟွံထံက်ဂလာန်ကဵုဇကု ဗီုကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တၞဟ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Joseph Buttinnger, ''Vietnam: A Dragon Embattled'', vol 1 (New York: Praeger, 1967)&lt;/ref&gt; အစာပရိုင် သၟာန်ညးတေအ် စပ်ကဵု ဂစိုတ် Tạ Thu Thâu ညးမဒှ်ရဲညးတေအ်မွဲဂှ် ညးတေအ် သှ်ကဵု - &quot;ညးလဵုမွဲဟွံဟီု ယဝ်ရ ဟွံကၠောန်ဗက် အတိုင်လၟေင်ဂၠံင်တရဴအဲမ္ဂး ဒးပသောင်ထောအ် ဖအိုတ်ရ။&quot;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ngo|first=Van|title=In The Crossfire: Adventures of a Vietnamese Revolutionary|url=https://archive.org/details/isbn_9781849350495|date=2 November 2010|publisher=AK Press|location=Oakland, CA|isbn=978-1849350136|page=163}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Lind|first=Michael|title=Vietnam: The Necessary War|date=18 October 1999|publisher=Free Press|location=New York|isbn=978-0684842547|page=[https://archive.org/details/vietnamnecessary00lind/page/141 141]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/vietnamnecessary00lind/page/141}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ အခိင်ညးမစိုပ်ဒၟံင် ဍုင်သအာင်ဂှ် မၞိဟ်ဗွက်ကြဴညးတေအ် ရပ်ထောအ် မၞိဟ်ကောန်မျူနေတ်ဟွံသေင် ၂၅၀၀ တုဲ မၞိဟ် ၆၀၀၀ ပြင် ဒးဒြေပ်ဒဴရ။&lt;ref&gt;Currey, Cecil B. ''Victory At Any Cost'' (Washington: Brassey's, 1997), p. 126 &lt;!-- ISBN ?? --&gt;&lt;/ref&gt; မၞိဟ်လညာတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဟွံတုပ်ကုညးတေအ် မဂၠိုင်ကဵု ကၠံ ဒးဒုင်စုတ်ထံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒြေပ်ဒဴနူဍုင် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဂျူလာင် ၁၉၄၆ ရ။&lt;ref&gt;Tucker, Spencer. ''Encyclopedia of the Vietnam War: a political, social, and military history'' (vol. 2), 1998 &lt;!-- ISBN ?? --&gt;&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ဒးဒုင်ကၟာတ်လဒဵုတုဲ အလဵုအသဳဒေသဂမၠိုင်လေဝ် ဒးဒုင်ပလီုထောအ်&lt;ref&gt;Colvin, John. ''Giap: the Volcano under the Snow'' (New York: Soho Press, 1996), p. 51 &lt;!-- ISBN ?? --&gt;&lt;/ref&gt; သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် မၞိဟ်ဒစဵုဒစးဇကု ဗွဲကြဴရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲကဵုကောန်ဂရေတ် ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဝဳယေတ်နာမ် ကၠာအိုတ်ဂှ် မၞိဟ်ပိဂအုံပြင်င်ဂှ် ကၠုင်နူကဵု ဂကောံဝဳယေတ်မေန် ဟွံသေင်၊ တုဲပၠန် မၞိဟ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဟွံဂွံဒုင်စှ်လဝ် နကဵုမာဲလေဝ် နွံတၟာဂလိုင်ဏီရ။ ဥက္ကဌ ဗော်ဆာန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ် Nguyễn Hải Thần ဂှ် ဂွံဒုင် ခပတိုန် နဒဒှ် ဒု-သမတ ရ။&lt;ref&gt;[[:vi:Nguyễn Hải Thần|Vietnamese Wikipedia profile of Nguyễn Hải Thần]]&lt;/ref&gt; နူကဵုဗော်ဂှ် သီုဂွံဒှ် ဝန်ဇၞော် ပန်တၠ ပ္ဍဲကဵု ဝန်ဇၞော်သီုဖအိုတ် နွံ စှ်ဒၞာဲဂှ်ရ။&lt;ref&gt;[[:vi:Chính phủ Liên hiệp Kháng chiến Việt Nam]]&lt;/ref&gt;

=== ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေတေတ် ဝဳယေတ်နာမ် မမံက်ဂတဝ်ကၠုင် ===
ဨကရာဇ် ဗဴဒါဲ (Emperor Bảo Đại) လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဇကုဂှ် ဨကရာဇ်မွဲ ဟွံသေင်ရ ပ္ဍဲ ၂ သေတ်တေမ်ပါ ၁၉၄၅ တုဲဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် လလောင်တြး ဍုင်သၠးပွး ဝဳယေတ်နာမ်&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://coombs.anu.edu.au/%7Evern/van_kien/declar.html |title=Vietnam Declaration of Independence |publisher=Coombs.anu.edu.au |date=2 September 1945 |accessdate=26 September 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091006235045/http://coombs.anu.edu.au/~vern/van_kien/declar.html |archivedate=6 October 2009 }}&lt;/ref&gt; နကဵု ယၟု ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေတေတ် ဝဳယေတ်နာမ် (Democratic Republic of Vietnam) ရ။ ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်သာဲဂေါန် ဂှ် မၞိဟ်ဒးစိုတ် လပါ်ဝဳယေတ်နာမ် ကဵု မၞိဟ်ထံက်ဂလာန် လပါ်ပြင်သေတ် ဒှ်ပေါဲဂစိုတ်ဂယိုင် ရေင်သကအ်တုဲ သကိုပ်ပၞာန်ဗြိတိတ် (General Sir Douglas Gracey) ဒးလလောင်တြး သၞောဝ်ပၞာန် (martial law) ရ။ ပ္ဍဲ ၂၄ သေတ်တေမ်ပါဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဝဳယေတ်မေန်တအ် လလောင်အာတ်မိက် ထ္ၜးဆန္ဒ လတူသၞောဝ်ပၞာန်ရ။&lt;ref&gt;Karnow, Stanley. ''Vietnam: a History''.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသေတ်တေမ်ပါ ၁၉၄၅ ဒပ်ပၞာန်ဍုင်ကြုက် ၂၀၀ ၀၀၀ စိုပ်ကၠုင် ဍုင်ဟနောဲ သွက်ဂွံဒုင်တဲ ကောန်ပၞာန်ဂျပေန် မဖျေဟ်လွဟ် ပ္ဍဲကဵုဒေသ အေန်ဒဝ်ဆာင်နာသၟဝ်ကျာဂှ်ရ။ ဟဝ်ချဳမေန် ကၠောန်ပရေင်ကဵုကေတ် ရေင်သကအ် ကုသကိုပ်ပၞာန်ကြုက် Lu Han သွက်ဂွံပလီုထောအ် ဗော်ကောန်မျူနေတ်တုဲ သွက်ဂွံ ကၠောန်ပေါဲရုဲမာဲ သွက်ဂွံဒက်ပတန် အလဵုအသဳပံင်ကောံရ။  ကာလပၞာန် Chiang ကဵုဒြဟတ်ဒမြိုဟ် ကုပြင်သေတ် ရှင်ဟာဲဂှ် ညံင်ဂွံကလေင်ပအပ် ကုကြုက်၊ နမလှဲရေင်သကအ်ဂှ် ကြုက် နုက်ကဵုပၞာန်ကြုက် နူကဵု အေန်ဒဝ်ချာင်နာဂှ် ဟဳချဳမေန် ပါဲဟွံဗၠး ဒးဒုင် ထ္ပက်စၟတ်တဲ ဒဒှ်ရ ဒုင်တဲ ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ်ဂှ် နဒဒှ် ဍုင်မနွံကဵုအဝဵုပကင်ရင်ဇကုအပိုင် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံပြင်သေတ်မွဲရ။ ဆဂး တင်လတုပ်စိုတ်ဂှ် ခြာဟွံလအ် လီုအာရ။ တင်ရန်တၟအ် တင်လတုပ်စိုတ်ဂှ် နကဵုဝဳယေတ်နာမ်ကီု သီုကဵု ပြင်သေတ်ဂှ် နွံပၟိက် မိက်ဂွံကဵု ပၞာန်ကြုက် နုက်တိတ် နူကဵု ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ်သၟဝ်ကျာရ။ ပၞာန်ကြုက် နုက်တိတ်အာတုဲဗက်ဂှ် ပေါဲဗတိုက် အကြာဝဳယေတ်နာမ် ကဵု ပြင်သေတ် စကတဵုဒှ် လွာဲဂှ်ရ။

ပါမောက္ခ အစာဝင် Liam Kelley နူတက္ကသိုလ်ဟဝါယ် ချူလဝ် ပ္ဍဲလိက်ညး ''Le Minh Khai's SEAsian History Blog'' ဟဝ်ချဳမေန် ဟီု ညး &quot;ဒးဆုင်အိက် ပြင်သေတ် မသုန်သၞာံဂှ် ခိုဟ်နူ ဒးစအိက်ကြုက် လ္ၚီသၞာံဏီ&quot;&lt;ref&gt;https://leminhkhai.wordpress.com/2012/09/01/ho-chi-minh-said-what/ [https://web.archive.org/web/20141014090118/http://manoa.hawaii.edu/history/node/44 proof that he runs the blog]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://leminhkhai.wordpress.com/2013/04/25/chiang-kai-shek-and-vietnam-in-1945/|title=Chiang Kai-shek and Vietnam in 1945|date=25 April 2013}}&lt;/ref&gt;

[[ဝှာင်:Giap-Ho.jpg|thumb|upright|ဟဝ်ချဳမေန် (ပုင်) ကရောမ်မွဲစွံ ကု Võ Nguyên Giáp (ပါဲ) ပ္ဍဲဟနောယ်၊ ၁၉၄၅]]
တုဲဂှ် ဂကောံဝဳယေတ်မေန် ပံင်တောဲ ကုဒပ်ပၞာန်ကဝ်လဝ်နဳပြင်သေတ်တုဲ ဗက်ဂစိုတ်မၞိဟ်မထံက်ဂလာန် ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဆာန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ် ပ္ဍဲကဵု အခိင်အကြာ ၁၉၄၅-၁၉၄၆&lt;ref&gt;{{cite book | last=Turner | first=Robert F. | title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development | url=https://archive.org/details/vietnamesecommun0000robe | publisher=Hoover Institution Press | year=1975 | pages=[https://archive.org/details/vietnamesecommun0000robe/page/57 57]–9, 67–9, 74}} တုဲပၠန် {{cite book | chapter=Myths of the Vietnam War | title=Southeast Asian Perspectives | date=September 1972 | pages=14–8}}; also {{cite book | first=Arthur J. | last=Dommen | title=The Indochinese Experience of the French and the Americans | url=https://archive.org/details/indochineseexper0000domm | publisher=Indiana University Press | year=2001 | pages=[https://archive.org/details/indochineseexper0000domm/page/153 153]–4}}&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် မၞိဟ်တရဝ်သကဳ (Trotskyist) တအ်ရ။ ရဲဝါဒတရဝ်သကဳ ပ္ဍဲဝဳယေတ်နာမ်ဂှ် ဟွံလုပ်ပြိုင်ပကာန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မ္ၚးဍုင်ဇၞော်ဇၞော်ကီုလေဝ်၊ ဍုင်ဒကုတ်သၠုင်ကျာဂှ် ပါလုပ်ပြိုင်ပကာန်၊ ပ္ဍဲကဵုဍုင်သာဲဂေါန်ဂှ် ညးတအ် ဒးဒုင်ဆဵုဂဗ ပရေင်ပြိုင်ပကာန် ဇၞော်ဇၞော်ရ။ နူကဵု လပါ်မ္ၚးဂှ် ညးတအ် ဆဝ်မ္ၚုဟ် ညံင်ဂွံဒစဵုဒစး ပရေင်ကမၠောန် ကလေင်ဒက်ပတန် ကဝ်လဝ်နဳပြင်သေတ်ပၠန်၊ တုဲပၠန် ညးတအ် အာတ်မိက် ရုင်ကမၠောန်ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံပအပ်ကဵု သၟာကမၠောန်တအ် ဗွဲမပြဟ်၊ တုဲပၠန် တိဗ္ၚတအ်ဂှ် ညံင်ဂွံပအပ်ကဵု ညးမလိင်ကၠောန်ဗ္ၚတအ်ရ။&lt;ref&gt;Daniel Hemery (1975) ''Revolutionnaires Vietnamiens et pouvoir colonial en Indochine''. François Maspero, Paris. 1975&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ngo Van (2000) ''Viet-nam 1920–1945: Révolution et contre-révolution sous la domination coloniale'', Paris: Nautilus Editions&lt;/ref&gt; က္ဍိုပ်သကိုပ်သဵုယှေဲလေတ် ပြင်သေတ် Daniel Guerin ကလေင်ချပ်ဂွံ ပရူဒဒှ် ညးတေအ် မဆဵုဂဗလဝ် ဟဝ်ချဳမေန် ပ္ဍဲပဴရေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ တုဲ ညးအာတ်လဝ် ဟဝ်ချဳမေန် စပ်ကဵု ပရူ က္ဍိုပ်သကိုပ်ဝါဒတရဝ်သကဳ Tạ Thu Thâu ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် ကလေင်သှ်လဝ် &quot;ဗွဲမတပ်တး&quot; &quot;Thâu ဂှ် ဒှ်ညးမဆာန်ဂကူ ဇၞော်ဇၞော်မွဲတုဲ ပိုယ်စိုတ်ဟွံခိုဟ် လတူညးကွေဟ်ဟ်ကီုရ။ ဆဂး တုဲဂှ် ညးတေအ် ဆက်ဟီု နကဵုရမ္သာင်ကြံင်င်မ္ၚုဟ်ဟ် ‘ညးလဵုဟွံဟီု ယဝ်ရ ဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင်ဂၠံင်တရဴ အဲမဖျေဟ်လဝ်မ္ဂး သ္ဒးပလီုထောအ် သီုဖအိုတ်ရ။’&quot;&lt;ref&gt;Daniel Guerin (1954) ''Aux services des colonises, 1930–1953'', Editions Minuit, Paris, p. 22&lt;/ref&gt;

ကောန်မျူနေတ်တအ်ဂှ် ပါဲနူ ကောန်မျူနေတ်တုဲ ညးတအ် လၞိန်ဗပိန် ဖအိုတ်ကီုလေဝ် ကုပြင်သေတ်ဂှ် ညးတအ် ဂစာန်ကေတ် ဓဝ်လလံရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ အိုတ်၊ ကြဴနူကဵု ပရေင်ဟီုဂး သဳကၠဳ ကုပြင်သေတ် ဟွံအံင်ဇၞး ပ္ဍဲမပ္တံကဵု သဘင်ကောံဓရီု Dalat ကေုာံ Fontainebleau conferences တအ်တုဲ အလဵုအသဳ ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဝဳယေတ်နာမ် ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ညံင်ဟွံဂွံဒှ်ပၞာန်ဂှ် ဝေင်ပါဲဟွံဂွံ သ္ဒးဒှ်ပၞာန်ဟေင်ရ။ ပၞာန်ပြင်သေတ် မနွံ ပ္ဍဲဟနောဲဂှ် အာထောအ်ဗုမ် ပ္ဍဲကဵု ဟာဲဖံင် (Haiphong) ဂှ် ထ္ၜးဒၟံင်သာဓက ဒဒှ်ရ ပြင်သေတ် ဟွံမဲပၟိက် သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် နဒဒှ် ဍုင်ဗၠးၜးမွဲရ။ လထောအ်ဗုမ် ပ္ဍဲဟာဲဖံင်ဂှ် ကောန်ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် ဒးချိုတ်အာ မၞိဟ် ၆၀၀၀ ပြင်ရ။ ပၞာန်တိုက်ပြင်သေတ် ဇက်လုပ်သီ ဍုင်ဟနောဲ မဒှ်ဍုင်ဇၞော်တၟိ ဍုင်သဵုယှေဲလေတ်ဝဳယေတ်နာမ်ရ။ ပ္ဍဲ ၁၉ ဒဳဇြေန်ပါ ၁၉၄၆၊ ကြဴနူ မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဟာဲဖံင်တုဲ၊ ဟဝ်ချဳမေန် လလောင်တြးပၞာန် ကုကၟိန်ဍုင်ပြင်သေတ်တုဲ ပၞာန်အေန်ဒဝ်ချာင်နာ စကတဵုဒှ်ရ။&lt;ref&gt;[[:vi:Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến]]&lt;/ref&gt; ဒပ်ပၞာန် ကောန်ဂကူ ဝဳယေတ်နာမ် (Vietnam National Army) မဒှ်ဒပ်ပၞာန် ဟဝ်ချဳမေန် ဗွဲမဂၠိုင် မရပ်လဝ် ၜုန် ကဵု သေနာတ်ဂြိုပ်တအ်ဂှ် စဗတိုက်ရ။ ညးတအ် လုပ်သီကေတ် ဒၞာဲဗဒိုပ်ပြင်သေတ် နကဵု ဗလုယက် မစုတ်လဝ် မြေက်၊ ပလီုကွဳစက်ပၞာန် နကဵုမခတိုဟ်၊ မလုပ်ခတိုဟ်ဗုမ် ဂစိုတ်ဇကုတအ် ဒှ်တမ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.lonesentry.com/articles/jp_tankhunters/|title=Lone Sentry: New Weapons for Jap Tank Hunters (U.S. WWII Intelligence Bulletin, March 1945)|website=lonesentry.com|access-date=27 May 2016}}&lt;/ref&gt; ကြဴနူ ပေါဲပၞာန်မကတဵုဒှ် ဗွိုင်ၜါဂိတုတုဲ ကြဴနူ ပလီုထောအ် ဂၠံင်တရဴ ဒတန်ကိစ္စဇၞော်ဇၞော်တအ်တုဲဂှ် ဒပ်ပၞာန်ဆာန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ်တအ် ဆုတ်နုက်ပၞာန်ရ။ ဟဝ်ချဳမေန်ဂှ် ဒးဒုင်လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဒးဒုင်ရပ် ကုကောန်ပၞာန်ပြင်သေတ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ဒပ် Jean-Étienne Valluy ပ္ဍဲ Việt Bắc ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်ရ။ ဆဂး မၞိဟ်ဂှ် ဒှ်ဟဝ်ချဳမေန်ဟွံသေင် ဒှ်မၞိဟ် မကဵုကသပ် ဝဳယေတ်မေန်မွဲတၠ၊ ဒးဒုင်ချိုတ်အာ ဟိုတ်နူမဂစာန်ဂြိပ်တိတ်ရ။ 

အတိုင်လညာတ် အစာပရိုင် Bernard Fall မ္ဂး ကြဴနူ မဒှ်ပေါဲဗတိုက် ကုပြင်သေတ် သၞာံဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ဟဝ်ချဳမေန် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံကေတ် ဓဝ်ကၠိုဟ်ခၠင် ကုပြင်သေတ်ရ။ ညးစၞးပြင်သေတ် စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဒၞာဲကောံဓရီုဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်တုဲ ကာလညးစၞးပြင်သေတ် မကလေင်စဴဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ကောန်ပၞာန်ဂျပေန် ဗွဲမဂၠိုင် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲဒပ်ဟဝ်ချဳမေန်ရ။ အပ္ဍဲဂှ် မၞိဟ်မဒးဒုင်စောဲလဝ်ဂဗုတ် ရာဇာဝတ်ပၞာန် ကာလပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယလေဝ် နွံဒၟံင်ကီုရ။ စပ်ကဵု ကိစ္စဝွံတုဲ ဟဝ်ချဳမေန် ကလေင်ကဵုပရိုင် ကောန်ပၞာန်ဂျပေန်တအ်ဂှ် ဒှ်မိတ်သဟာဲဇေတ်တ်အိုတ်တုဲ ကုညးတအ်ဂှ် ဆလအ်လေဝ် ဟွံပလီုသစ္စ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပိုယ်တအ် ဆက်ဗတိုက်ကၠုင်ပၞာန် (ကြဴနူပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယတုဲ) ပွိုင်ထပှ်သၞာံ။&lt;ref&gt;Fall, Bernard. ''Last reflections on a War'', p. 88. New York: Doubleday (1967).&lt;!--ISBN??--&gt;&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉၅၀၊ ကြဴနူထဍေင်ပတိတ် ပြင်သေတ် နူကဵုပယျဵုမာန်တုဲ၊&lt;ref&gt;[[:vi:Chiến dịch Biên giới]]&lt;/ref&gt; ဟဝ်ချဳမေန် ဆဵုဂဗ ကုက္ဍိုပ်သကိုပ်ရုရှ သတာလေန် (Joseph Stalin) ကဵု က္ဍိပ်သကိုပ်ကြုက် မဝ်ဇြဳဒေါင် (Mao Zedong) ပ္ဍဲမဝ်သကဝ် ကြဴနူ အလဵုအသဳသဵုဗိယေတ် မဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳတုဲရ။ ညးတအ် သီုဖအိုတ် တုပ်စိုတ် ကြုက် သ္ဒးကေတ်တာလျိုင် သွက်ဂွံဗိုင်ထံက်ဂလာန် ကုဝဳယေတ်မေန်ရ။&lt;ref&gt;Luo, Guibo. pp. 233–36&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲဂိတုအဝ်ဂေတ်ဂှ် ညးစၞးကြုက် ကဵုပရိုင် ကုသဵုဗိယေတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဖန်ဇန် သွက်ဂွံကဵုတန်ဗတောန် ကုဝဳယေန်မေန် မၞိဟ်အကြာ ၆၀၀၀၀-၇၀၀၀၀ ရ။&lt;ref&gt;Russian Ministry of Foreign Affairs, &quot;Chronology&quot;, p. 45.&lt;/ref&gt; စနူဂှ်တုဲ ဝဳယေတ်နာမ် ကလိဂွံဂၠံင်တိတ် သွက်ဂွံဆက်ဆောံ ကုဍုင်မ္ၚးရ။ ဟဝ်ချဳမေန် ဟီုကဵု ပြင်သေတ် &quot;အဲဂစိုတ်ဂွံမၞးတအ်မွဲ မၞးတအ် ဂစိုတ်ဂွံမၞိဟ်အဲ စှ်တၠလေဝ် ပၞာန်ဏအ် အဲဇၞးဟေင်ရ။&quot;&lt;ref&gt;McMaster, H.R. (1997) &quot;Dereliction of Duty: Lyndon Johnson, Robert McNamara, The Joint Chiefs of Staff, and the Lies that Led to Vietnam&quot;, pg. 35.&lt;/ref&gt; စိုပ်သၞာံ ၁၉၅၄ ဂှ် ကြဴနူ ပၞာန်ဝဳယေတ်နာမ် ရပ်ဂွံ ပၞာန်ပြင်သေတ် ၁၀၀၀၀ ပြင်င် ပ္ဍဲကဵု ပေါဲဗတိုက် Dien Bien Phu တုဲ ပၞာန်အေန်ဒဝ်ချာင်နာ အာစိုပ်ဒတုဲရ။ တုဲကုလသမဂ္ဂ ဓဇက်လၟေင်ကမၠောန် ၜိုဟ်လလံ ပ္ဍဲဝဳယေတ်နာမ်သၟဝ်ကျာရ။  

Arthur Dommen တၟော်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ကာလပၞာန်ဂှ် ဝဳယေတ်မေန် ဂစိုတ်ထောအ် ညးဍုင်ကွာန် အကြာၜိုတ် ၅၀၀၀၀ ကဵု ၁၀၀၀၀၀ ဒှ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;Dommen, Arthur J. (2001), ''The Indochinese Experience of the French and the Americans'', Indiana University Press, pg. 252.&lt;/ref&gt; ဆဂး Smedberg ထေင်ကေတ်မ္ဂး ညးဍုင်ကွာန် မဒးချိုတ်လဝ် အောန်နူ ၁၅၀၀၀၀ ဒှ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;Smedberg, M (2008), Vietnamkrigen: 1880–1980. Historiska Media, p. 88&lt;/ref&gt; ဒုင်သဇိုင် ကု တၟော် Dommen တုဲ Benjamin Valentino တော်ကေတ် ဟိုတ်နူပြင်သေတ်တုဲ ညးဍုင်ကွာန် မဒးချိုတ်အာဂှ် နွံအကြာ ၆၀၀၀၀-၂၅၀၀၀၀ ရ။&lt;ref name=&quot;Valentino&quot;&gt;{{cite book|last=Valentino|first=Benjamin|url=https://books.google.com/books?id=LQfeXVU_EvgC&amp;q=vietnam#v=onepage&amp;q=french%20suppression%20of%20Vietminh%20guerrillas&amp;f=false|title=Final Solutions: Mass Killing and Genocide in the 20th Century|publisher=[[Cornell University Press]]|year=2005|isbn=9780801472732|p=83}}&lt;/ref&gt;

== တင်စၟတ် ==
{{notelist}}

== နိဿဲ ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>qkn16akg0jxwfh7b65hqofdaip9pjdz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တ္ၚဲသင်မာတိန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1119</id>
    <revision>
      <id>60100</id>
      <parentid>57516</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:37:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13106" sha1="4t43trx405kqvwe319i5m2mkqnllu2a" xml:space="preserve">{{Celebration
|name = တ္ၚဲသင်မာတိန်
|image = El Greco - San Martín y el mendigo.jpg
|image_caption = ဗီုရုပ် သင်မာတိန် ကဵု သၟာလအာတ် (ပါန်သူ El Greco ၁၅၉၈)
|birth_date = {{Celebrated date and year|397|11|11}}
|birth_place = ပြင်သေတ်
|monuments = တ္ၚဲဖျဴသွဝ် သင်မာတိန်
|birth_name = မာတိန်သမာတ်
|occur_date = ({{Celebrated date and year|397|11|11}})
|occur_place = ပြင်သေတ်
|known_for = တ္ၚဲဖျဴသွဝ် သင်မာတိန်
|purpose = 
|movement = ဂကောံသ္ၚိကၟိန်၊ စစၞသဝ်တ္ၚဲ နကဵုသွအဟာန်
|celebrated_place = ဂၠးတိ (ဗွဲတၟေင် ဍုင်ခရေတ်ယာန်)
}}

'''တ္ၚဲသင်မာတိန်'''({{Lang-en|Saint Martin's day}}) လဆောဝ် ကော်စ တ္ၚဲဖျဴသွဝ် သင်မာတိန် (Funeral of Saint Martin) Martinstag ဟွံသေင်မ္ဂး Martinmas လဆောဝ် ဟီုစ ဟာလ္လောဝေန် တြေံ (Old Halloween and Old Hallowmas Eve)&lt;ref name=&quot;Bulik2015&quot;&gt;{{Cite book|last=Bulik|first=Mark|title=The Sons of Molly Maguire: The Irish Roots of America's First Labor War|date=1 January 2015|publisher=Fordham University Press|language=English |isbn=9780823262243|page=43}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Carlyle2010&quot;&gt;{{Cite book|last=Carlyle|first=Thomas|title=The Works of Thomas Carlyle|date=11 November 2010|publisher=Cambridge University Press|language=English |isbn=9781108022354|page=356}}&lt;/ref&gt;ဝွံ ဒှ်တ္ၚဲဖျဴသွဝ် သင်မာတိန် မဒှ်ကောန်ဍုင် တောရ် ဂကူရဝ်မ တုဲ ကၠောန်ကၠုင် သဘင် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါ ၁၁ ဇၟာပ်ပ်သၞာံရ။ အခိင်လဒေါဝ်ဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါဏအ်ဂှ် ဒှ်အခိင် သၟာဗ္ၚ ပ္ဍဲရးယူရောပ်တအ် မဖျေဟ် မသြောအ်ဂျာင်တုဲ၊ တုဲပၠန် ဒှ်အခိင် တိရစ္ဆာန်သွက်ဖျုန် မပတံ စာင်အဒါတအ် ဇၞော်စဂွံရ။&lt;ref&gt;George C. Homans, ''English Villagers of the Thirteenth Century'', 2nd ed. 1991, &quot;The Husbandman's year&quot; p355f.&lt;/ref&gt;တုဲပၠန် ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ်မ္ဂး သွက်ကောန်ရဲ ကမၠောန်ဗ္ၚတအ် ဒှ်အခိင် ဝတ်ကလိုဟ်တုဲ မဆက် အာယုက်ကမၠောန်တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠာဲသေဌဳတၟိရ။ 

သင် မာတိန် နူဍုင်တောရ် (Saint Martin of Tours) ဝွံ ဒှ်ကောန်ပၞာန်ရဝ်မ မွဲတၠတုဲ ဗွဲကြဴ ကတဵုဒှ် ကျာ်ဇၞော်ခရေတ်ယာန် ပ္ဍဲဍုင် ပြင်သေတ် မွဲဒၞာဲရ။ ဝင်အာဂီုညး မၞိဟ်ဂမၠိုင် မတီဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ညးပါ်ကဵု သ္ၚာညးမွဲကရောက် ကုညးဒိုက်ဂတ် သၟာလအာတ် ပ္ဍဲအခိင် မဳလံင်လတိုပ်၊ သွက်ဂွံရီု သၟာလအာတ်ဂှ် နူဘဲမဂံက်ဓဇောတ်ရ။ ပ္ဍဲဗတံဂှ် ညးကလိဂွံ သွပ်လပအ် ညးဂွံဆဵုကေတ် နာဲ[[ယေသှု]] မလတက်လဝ် သ္ၚာမွဲဒကုတ်တုဲ ဟီုကဵု ဂကောံဒေဝတဴဂမၠိုင် &quot;ညးဝွံ ဒှ်မာတိန်၊ ကောန်ပၞာန်ရဝ်မ လၟုဟ် မဒှ် ကျာ်ဇၞော်မွဲတၠ။ ညးဂြောပ်ကဵုအဲ ဗွိုက်လတက်ရ။&lt;ref&gt;[http://www.users.csbsju.edu/~eknuth/npnf2-11/sulpitiu/lifeofst.html#tp Sulpicius, ch 2 CSBSJU.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060909225230/http://www.users.csbsju.edu/~eknuth/npnf2-11/sulpitiu/lifeofst.html#tp |date=2006-09-09 }}&lt;/ref&gt;သင် မာတိန် စုတိ စဴသွဝ် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါ ၈ သၞာံ ၃၉၇ တုဲ ဖျေဟ်ကမ္မဌာန်ညး ပ္ဍဲ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါ ၁၁ သၞာံ ၃၉၇ ရ။ 

==အခိုက်ပြဝေဏဳ==
သင် မာတိန်ဝွံ ယၟုမြဟ်တဴ နကဵု မိဿဟာဲ ကောန်ၚာ်ဂမၠိုင် ကေုာံ ညးရီုဗင် ညးဒိုက်ဂတ်တအ် မွဲတၠရ။&lt;ref name=kaiserlautern&gt;{{Cite web |title=&quot;St. Martin’s Day traditions honor missionary&quot;, Kaiserlautern American, 7 November 2008 |url=https://www.kaiserslauternamerican.com/st-martins-day-traditions-honor-missionary/ |accessdate=9 November 2019 |archivedate=9 November 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191109221218/https://www.kaiserslauternamerican.com/st-martins-day-traditions-honor-missionary/ }}&lt;/ref&gt; သဘင်တ္ၚဲပရဲ တ္ၚဲတၟေင်ဝွံ စတမ် ကၠုင်နူ ပြင်သေတ်၊ နူဂှ် ပြးစိုပ်အာ ဍုင်သၟဝ်ဂမၠိုင် ဍုင်ဗြိတိန်၊ ဍုင်ဂျာမနဳ၊ ဍုင်သကေန်ဒိနေဗိယျာဂမၠိုင် ကေုာံ ဍုင်ယူရောပ် လပါ်ဗၟံက်တအ်ရ။ သဘင်ဏအ်ဂှ် ညးကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲအခိင် မသီသြောအ်တုဲအိုတ်ရ။
&lt;ref&gt;[httpsto supported sites ://www.germansociety.org/event_stmartin.html {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924021853/http://www.germansociety.org/event_stmartin.html |archivedate=2015-09-24 |title=Archive copy |url=http://www.germansociety.org/event_stmartin.html |accessdate=2021-08-20}} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924021853/http://www.germansociety.org/event_stmartin.html |archivedate=2015-09-24 |title=Archive copy |url=http://www.germansociety.org/event_stmartin.html |accessdate=2021-08-20}} &quot;Saint Martin's Day Parade&quot;, German Society of Pennsylvania]&lt;/ref&gt;ကျာ်ဇၞော် (Perpetuus of Tours) ဂှ် စုတိစဴသွဝ် ကြဴနူ သဘင်ဖျဴသွဝ် သင်မာတိန်တုဲ မွဲသတ္တဟရ။ ပ္ဍဲ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် နူကဵု ကံင်ဇြဳတအ် ပဒတန် ပါဲနူ တ္ၚဲသ္ၚိသဝ် အဒိုက်တုဲ စတမ်နူ တ္ၚဲသင်မာတိန်တုဲ စဵုကဵုစိုပ် တ္ၚဲဨပိဖနဳ (Epiphany)ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် သဘင်မင်သဳ ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲ သီုဖအိုတ် ၅၆ တ္ၚဲရ။ တ္ၚဲဨပိဖနိ (Epiiphany) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်တ္ၚဲ ညးမာဂုတၠပညာပိ ကဵု သၞံင် မဂွံညာတ်ကေတ် နိမိတ် နာဲ[[ယေသှု]] ကတဵုဒှ်မၞိဟ် အတိုင်မကၠုင်နူ လိက်သၠပတ် ခရေတ်ဝင်မာတ်သာဲ ၂၊ ၁-၁၂ မဒှ်တ္ၚဲ ဇာန်နဝါရဳ ၆ ရ။ ဟိုတ်မဒှ် တ္ၚဲမမင်သဳဇမၠိင် မတုပ်ကု တ္ၚဲလေန် (Lent) တုဲ တ္ၚဲတအ်ဂှ် ညးကော်စ Quadragesima Sancti Martini (တ္ၚဲသဳဇမၠိင် သင်မာတိန် Saint Martin's Lent)ရ။&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=hfVdAAAAQBAJ&amp;pg=PP42&amp;dq=Ambrosian+Advent&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=gWOaVP3QKqqy7Qbg_4GgDg&amp;ved=0CCYQ6AEwAQ#v=onepage&amp;q=Ambrosian%20Advent&amp;f=false Philip H. Pfatteicher, ''Journey into the Heart of God'' (Oxford University Press 2013] {{ISBN|978-0-19999714-5}})&lt;/ref&gt; တ္ၚဲသဳဇမၠိင်ဂှ် ဗွဲကြဴ ဟိုတ်နူ မၞိဟ်တအ် မင်သဳ တ္ၚဲဂၠေအ်အာတုဲ ဟွံကော်စ တ္ၚဲသဳဇမၠိင် စၞးဂှ် ညးကော်စ &quot;အေဒ်ဝေန် (ဒဒှ်မမံက်တိုန်) Advent&quot;ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/517764/Saint-Martins-Lent |title = Saint Martin’s Lent |last = |first = |publisher = Britannica |date = |website = Encyclopædia Britannica |accessdate= 4 December 2013 }}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသဘင် တ္ၚဲသင်မာတိန်ဂှ် ပွမစ အဟာန်ဂှ် ဒှ်အာ လက်သန်သဘင်မွဲရ။ ဟိုတ်တုန် အတိုင်မကၠုင် နူဝင်အာဂီုမ္ဂး ပ္ဍဲအခိင် ညးမခပတိုန် နဒဒှ် ကျာ်ဇၞော်ဘာဂှ် ညးတေအ် ဟွံမဲပၟိက်တုဲ ညးတေအ် အာအောပ်ထောအ် ပ္ဍဲခရိုင်အဟာန်ရ။ အဟာန်တအ် ဖံက်သစ္စ ကရေဲကဵုရမ္သာင်တုဲ မၞိဟ်တအ် ဂွံတီ ဂွံဆဵုကေတ် ညးရ။ ဆဂး တ္ၚဲသဘင်သင်မာတိန်ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲလဒေါဝ် ဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါ မဒှ်အခိင် စာင်အဒါ အဟာန် မဍတ်လဝ် သၞာံဂှ် ဇၞော် စဂွံတုဲ မစအဟာန် ပ္ဍဲသဘင်ဂှ် ဒှ်မာန်ရ။ တ္ၚဲသင်မာတိန်ဝွံ ပ္ဍဲအခိင် ခေတ်လဒေါဝ် မဒှ်ခေတ် သာသနာခရေတ် အဝဵုသြဇာ မဇၞော်ဂှ်မ္ဂး ဒှ်သဘင်ကၞောတ်သၞာံ (autumn) ကိစ္စဇၞော်မွဲရ။ အခိင်မစအဟာန် ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် နူပြင်သေတ် စိုပ်အာ စဵုကဵု ဍုင်သွိတ်ဒေန်ရ။ ပွမစ အဟာန်ဂှ် ဗွဲတၟေင် ညးဒြပ်ရတ် မနွံတအ်ဟေင် စမာန်တုဲ ကုညးလှုဲလှာ် ဟွံဍိုက်ပေင်တအ်မ္ဂး စၞးအဟာန်ဂှ် စအဒါ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး စာင်ရ။&lt;ref name=lilja&gt;[http://www.sweden.se/eng/Home/Lifestyle/Traditions/Celebrating-the-Swedish-way/St-Martins-Day---or-Martin-Goose/ Lilja, Agneta. &quot;St Martin's Day – or 'Martin Goose'&quot;, Sweden.SE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131025051449/http://www.sweden.se/eng/Home/Lifestyle/Traditions/Celebrating-the-Swedish-way/St-Martins-Day---or-Martin-Goose/ |date=2013-10-25 }}&lt;/ref&gt;

ဍုင်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ကၠောန်သဘင်ဏအ် ပ္ဍဲဂိတု ၁၁၊ အခိင် ၁၁ နာဍဳ၊ ၁၁ မိနေတ်၊ ၁၁ စက္က ရ။ ဆဂး ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် စၞးမကၠောန်သဘင် ပ္ဍဲတ္ၚဲ ၁၁ ဂှ် ကၠောန် ပ္ဍဲတ္ၚဲ ၁၀ အခိင်သဝ်တ္ၚဲ နဒဒှ် မစစၞသဝ်တ္ၚဲကီုရ။ တုပ်ညံင် တ္ၚဲခရေတ်မာတ် ဒဳဇြေန်ပါ ၂၅ ဂှ် ညးကၠောန်သဘင် စစၞသဝ်တ္ၚဲခရေတ်သမာတ် ပ္ဍဲ ဒဳဇြေန်ပါ ၂၄ ဂှ်ရ။ ဍုင်လ္ၚဵုဂှ်မ္ဂး ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် ဂကောံမသဂမၠိုင် ကောံတုဲ မၞိဟ်တအ် ကၠောန်ဂီု၊ တ္ၚဲဂၠုညိ တိတ်အာ ပ္ဍဲဂၠံင်တုဲ ဗလးဂီုရ။ ကိတ်ညဳ ကုအခိင်ကာလ ဒေသရးယူရောပ် မဒှ်အခိင်ဂံက် တုဲပၠန် ဂၠုပြဟ်ရ။ ကောန်ၚာ်တအ် ပြာပ်အာ ဇရေင်သ္ၚိ မၞိဟ်ဇကုမတီတအ်တုဲ ဒယှ်ေဒွက် တုဲ ကလိဂွံ မခၜေတ်ရ။

==နိဿဲ==
{{Reflist}}

[[Category:BEHM]]</text>
      <sha1>4t43trx405kqvwe319i5m2mkqnllu2a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟိန္ဒူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1344</id>
    <revision>
      <id>60115</id>
      <parentid>57406</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:33:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81113" sha1="r94th64rixwfcyrmq7j72j2xm9fdssm" xml:space="preserve">'''ဟိန္ဒူ''' ဂှ် ဒှ်ဘာသာစၜုဲစၜော် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မရနုက်ကဵုပိရ။ ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် ဒှ်ဘာသာ မကၠုင် နူဍုင်အိန္ဒိယ ကေုာံ မနွံကဵု ဓမ္မ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒ္ဂေတ်လၟေတ် မဆေင်ကဵု ဘဝ {{refn|group=note|name=&quot;definition&quot;}}တုဲ မၞိဟ်ပ္ဍဲဒေသ ဆာပ်တိုက် အိန္ဒိယ (Indian subcontinent) ကေုာံ ဍုင်အာရှ အဂၞဲဂမၠိုင် လျိုင်ပတှ်ေဒၟံင်ရ။ ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် မဂွံစၟတ်သမ္တီ ဒှ် ဘာသာတြေံအိုတ် ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိဝွံ၊{{refn|group=note|See:
* Fowler: &quot;probably the oldest religion in the world&quot; ({{harvnb|Fowler|1997|p=1}})
* Klostermaier: The &quot;oldest living major religion&quot; in the world ({{harvnb|Klostermaier|2007|p=1}})
* Kurien: &quot;There are almost a billion Hindus living on Earth. They practice the world's oldest religion...&quot;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kurien |first=Prema |title= Multiculturalism and American Religion: The Case of Hindu Indian Americans |url=https://archive.org/details/sim_social-forces_2006-12_85_2/page/723 |journal=Social Forces |volume=85 |issue=2 |year=2006 |pages= 723–741 |doi= 10.1353/sof.2007.0015 }}&lt;/ref&gt;
* Bakker: &quot;it [Hinduism] is the oldest religion&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal |first= F.L. |last= Bakker |title= Balinese Hinduism and the Indonesian State: Recent Developments |journal= Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde |year=1997 |volume=Deel 153, 1ste Afl. |issue= 1 |pages= 15–41 |jstor= 27864809|doi= 10.1163/22134379-90003943 }}&lt;/ref&gt;
* Noble: &quot;Hinduism, the world's oldest surviving religion, continues to provide the framework for daily life in much of South Asia.&quot;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Noble |first= Allen |title= South Asian Sacred Places |url=https://archive.org/details/journal-of-cultural-geography_spring-summer-1998_17_2/page/1 |journal= Journal of Cultural Geography |volume=17 |issue=2 |year=1998 |pages=1–3 |doi= 10.1080/08873639809478317 }}&lt;/ref&gt;}} တုဲ ညးမလျိုင်ပတှ်ေ ကေုာံ တၠပညာ ပရေင်ဘာသာတအ်ဟီု ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် ဒှ်ဘာသာ''သနာတနဳဓမ္မ (Sanātana Dharma)''၊ မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဒၠောအ်ဗတောန် ထာဝရ (the eternal tradition)&quot;၊ ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဂၠံင်တရဴထာဝရ (eternal way)&quot;၊ လက္ကရဴ တၞောဝ်ဝင်ဘဝ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။{{sfn|Knott|1998|pp=5, Quote: &quot;Many describe Hinduism as ''sanatana dharma'', the eternal tradition or religion. This refers to the idea that its origins lie beyond human history&quot;}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Bowker|2000}}; {{harvnb|Harvey|2001|p=xiii}};&lt;/ref&gt; တၠပညာတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် ဒှ်ဘာသာမွဲ မပံင်ပကောံလဝ် {{refn|group=note|name=Lockard}} ဟွံသေင်မ္ဂး ဒှ် ဘာသာမွဲ သမ္ဘာရလဝ်{{sfn|Samuel|2010|p=193}}{{refn|group=note|name= &quot;Hiltebeitel-synthesis&quot;}} အခိုက်ပြဝေဏဳ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကောန်ဍုင်အိန္ဒိယဂမၠိုင်&lt;ref name=&quot;Hiltebeitel 2007 12&quot;&gt;{{harvnb|Hiltebeitel|2007|p=12}}; {{harvnb|Flood|1996|p=16}}; {{harvnb|Lockard|2007|p=50}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|name= fusion}} နူကဵု တမ်ရိုဟ်အခိုက်ကၞာမူလ နာနာသာ်{{sfn|Narayanan|2009|p=11}}{{refn|group=note| Among its roots are the [[Historical Vedic religion|Vedic religion]] of the late [[Vedic period]] ({{harvnb|Flood|1996|p=16}}) and its emphasis on the status of Brahmans ({{harvnb|Samuel|2010|pp=48–53}}), but also the religions of the [[Indus Valley Civilisation]] ({{harvnb|Narayanan| 2009|p=11}}; {{harvnb|Lockard|2007|p=52}}; {{harvnb|Hiltebeitel|2007|p=3}}; {{harvnb|Jones|Ryan|2006|p=xviii}}) the [[Sramana]] or renouncer traditions of [[Maurya Empire|north-east India]] ({{harvnb|Flood|1996|p=16}}; {{harvnb|Gomez|2013|p=42}}), with possible roots in a non-Vedic Indo-European culture ({{harvnb|Brokhorst|2007}}), and &quot;popular or [[Adivasi|local traditions]]&quot; ({{harvnb|Flood|1996|p=16}}).}}တုဲ ဟွံမဲ ကုညးခၞံဗဒှ်ရ။{{sfn|Fowler|1997|pp=1, 7}} အရာမကော်ခဴ သမ္ဘာရဟိန္ဒူ မဒှ် အခိုက်ကၞာ ဓဝ်ပတှ်ေဂမၠိုင် မပံင်ပကောံလဝ်တုဲ မကော်ဂး ဘာသာဟိန္ဒူခေတ်လၟုဟ်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲအကြာ ဘဳသဳ ၅၀၀ ကဵု အေဒဳ ၃၀၀၊{{sfn|Hiltebeitel|2007|p=12}} ကြဴနူ ပယာံကာလဝေဒ (နူ ဘဳသဳ ၁၅၀၀ စဵုကဵု ဘဳသဳ၅၀၀) မစိုပ်ကၞောတ်အိုတ်အာတုဲ၊{{sfn|Hiltebeitel|2007|p=12}}{{sfn|Larson|2009}} ဇၞော်မောဝ်တိုန် အခိင်ခေတ်လဒေါဝ် အိန္ဒိယ၊ မဒှ်ခေတ် ကိုပ်ကၠာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဟွံမံက်ဂတဝ် ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယဏီဂှ်ရ။{{sfn|Larson|1995|p=109&amp;ndash;111}}  ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ဟိန္ဒူဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲအခိင်လဒေါဝ် အကြာ ကြဴနူ ခေတ်ဝေဒအိုတ်၊ ကၠာနူ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဟွံကတဵုဒှ်ဏီရ။

ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် ၜိုန်ရ နွံကဵု လညာတ်ဒဿနဂမၠိုင်ကီုလေဝ် ပရေင်ဘာသာဂှ် ဒက်ပတန် ပါ်ပရအ်လဝ် နကဵု လညာတ်သမ္တီ၊ အခိုက်အလိုက်၊ ပရူစက္ကဝါ၊ ပရူပရာကျာ်ဂမၠိုင် ကေုာံ ဒၞာဲဒတန် ဘာသာဂမၠိုင်ရ။ လိက် ဘာသာဟိန္ဒူတအ်ဂှ် နွံၜါဗီု၊ &quot;ၐြုတိ&quot; ဒဒှ်မမိင်ကေတ် ကဵု &quot;သ္မြတိ&quot; ဒဒှ်မသမ္တီလဝ်။ လိက်တအ်ဂှ် ဒှ်လိက်ဒ္ဂေတ်လၟေတ်ကျာ်၊ လိက်ဒဿန၊ ကေုာံ လိက်အာဂီုဝင်ကျာ်ဂမၠိုင် (ဒဏ္ဍာရဳ)၊ ယဇန၊ အဂမိစပူဇယ၊ ကေုာံ စမြိုင်ဘုတ်ဘာဂမၠိုင်ရ။{{sfn|Michaels|2004}} ပြကိုဟ်ဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင်မ္ဂး မပတံကဵု လိက်ဝေဒဂမၠိုင်၊ ''Vedas'' ကဵု လိက်ဥပနိသဒဂမၠိုင် (''Upanishads'')၊ လိက်ပုရဏာံဂမၠိုင် (''Puranas'') လိက်မဟာဘရတ(''Mahabharata'')၊ လိက်ယာမယန (လိက်သၟိင်ရာံ) (''Ramayana'') ကေုာံ လိက်အာဂမသတအ် (''Āgama (Hinduism)|Āgamas'')ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Hindu Scriptures|url=https://archive.org/details/isbn_0679410783| last=Zaehner|first=R. C.|publisher= Penguin Random House|year=1992|isbn= 978-0679410782|location=|pages=[https://archive.org/details/isbn_0679410783/page/n36 1]–7|quote=|via=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Klostermaier 2007 p46–52, 76–77&quot;&gt;{{Cite book| title= A Survey of Hinduism| url= https://archive.org/details/surveyofhinduism0003klos|last= Klostermaier| first=Klaus|publisher=State University of New York Press|year=2007|isbn=978-0791470824|edition=3rd|location=|pages=[https://archive.org/details/surveyofhinduism0003klos/page/46 46]–52, 76–77|quote=|via=}}&lt;/ref&gt; တင်ဂၞင် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် နူကဵုလိက်တအ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာအဓိက ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲဘာသာဟိန္ဒူကီုလေဝ်၊ စပ်ကဵု ဗီုကံက်အဓိပ္ပါယ် နူလိက်တအ်ဂှ် လညာတ်တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် နွံဗွဲမဂၠိုင်တုဲ အရာလဵု မဒှ်အရာဓဝ်ဍာံ အရာလဵု မဒှ်အခိုက်ကၞာဂှ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်အိုတ်ရ။&lt;ref name=frazierintrop2&gt;{{cite book|last1=Frazier|first1=Jessica|title=The Continuum companion to Hindu studies |url=https://archive.org/details/continuumcompani0000unse_q7j3| date=2011|publisher= Continuum| location= London|isbn= 978-0-8264-9966-0|pages=[https://archive.org/details/continuumcompani0000unse_q7j3/page/1 1]–15}}&lt;/ref&gt;

တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ တိုင်ပ္ကဴဘဝ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် နွံပန်သာ်၊ ဣဏအ်ဂှ် ညးကော်ဂး ပုရုၑါရထပန် (Puruṣārtha)။ ညးမ္ဂး ပန်သာ်ဂှ်ရော &quot;ဓမ္မ&quot; ပွမဒ္ဂေတ် ကေုာံ ကေတ်တာလျိုင်၊ &quot;အာရ်ထ&quot; (Artha) ပွမကၠောန်၊ &quot;ကာမ&quot; ပွမထၞေန်စေန်စပ် ကေုာံ &quot;မောက်ၐ&quot; ပွမတိတ်ဗၠး နူဘဲသံသာ ပွမဒးမချိုတ် ကေုာံ ပွမကလေင်ဂျိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Bilimoria 2007 p. 103&quot;&gt;{{Cite book|title=Indian Ethics: Classical Traditions and Contemporary Challenges|last=|first=|year=2007|isbn=|editor-last=Bilimoria|display-editors=etal|location=|pages= 103|quote=|via=}} See also {{Cite journal|last=Koller|first=John|year=1968|title= Puruṣārtha as Human Aims|url=|journal= Philosophy East and West|volume=18|issue= 4|pages=315–319|doi= 10.2307/1398408|jstor=1398408}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gavin Flood 1997 pages 11&quot;&gt;{{Cite book| title=The Bhagavadgītā for Our Times|last=Flood|first= Gavin|publisher=Oxford University Press| year= 1997 |isbn= 978-0195650396|editor-last= Lipner|editor-first=Julius J.|location=|pages= 11–27|chapter=The Meaning and Context of the Puruṣārthas|quote=|via=}}&lt;/ref&gt; ကာမ မဒှ်အရာ မပကဵု ညံင်ဂွံချဳဓရာင် ညံင်ဂွံထၞေန်စပ်တုဲ ဇလိင်ကဵု ဘဝသံသာ မတွဟ်ဂး ပွမချိုတ် ပွမဒှ်တုဲ နကဵုဂၠံင်တရဴယောဂ/ပၟဝ်ဓဝ် ဂှ် ဗစိုပ်ကဵု မောက်ၐ ရ။ &lt;ref name=&quot;Klostermaier 2007 p46–52, 76–77&quot; /&gt;{{sfn|Brodd|2003}} ပ္ဍဲဘာသာဟိန္ဒူဂှ် နွံကဵု အရာမကၠောန်ပ မပတံကဵု ပူဇဴ၊ ဖ္ဍောတ်ဗှ်၊ ဇပ၊ ပၟဝ်ဓဝ်၊ သဘင်လၟေင်သၞာံဂမၠိုင် ကေုာံ ပွမအာဂၠောဲအာလ္ၚောဝ်ကျာ်ဂမၠိုင်ရ။ ညးလ္ၚဵုဂှ်မ္ဂး သၠးထောအ် ဘဝပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်အရပ်အရာဝတ္ထုဂမၠိုင်တုဲ မံင်နဒဒှ် ဘဝခမဳ မကော်ဂး သညေ္ညသ သွက်ကလိဂွံ မောက်ၐ ရ။&lt;ref name=ellinger70&gt;{{cite book|author=Herbert Ellinger |title=Hinduism |url=https://books.google.com/books?id=pk3iAwAAQBAJ |year=1996|publisher= Bloomsbury Academic|isbn= 978-1-56338-161-4 |pages= 69–70 }}&lt;/ref&gt;ဒလောအ်ဗတောန် ဟိန္ဒူ လၟိုန်ထာဝရဂှ် ညံင်ဂွံ နွံကဵုစိုတ် ပွမတပ်တး၊ ဝေင်ပါဲ ပရေင်ပျဲပျာံ ဂစိုတ်သတ် မနွံကဵုလမျီု၊ ဒးနွံကဵု ဓဝ်ခန္တဳ ပွမအေင်ဒုင်၊ မဒးနွံစိုတ်တန်ကြန်၊ မဒးနွံကရုဏာ အကြာညးမွဲကုမွဲရ။&lt;ref group=web name=&quot;EB-sanatana dharma&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=History of Dharmasastra| last=Dharma|first=Samanya|last2=Kane|first2=P. V.|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=4–5|quote=|via=}} See also {{Cite journal|last=Widgery|first= Alban|year=1930|title=The Priniciples of Hindu Ethics|url=|journal=International Journal of Ethics|volume=40|issue=2|pages=232–245|doi=10.1086/intejethi.40.2.2377977}}&lt;/ref&gt; ဂကောံဂိုဏ်ဟိန္ဒူဇၞော်အိုတ် နွံပန်ဂိုဏ်၊ ဂိုဏ်ဝါဒဗိသၞုဟ် (Vaishnavism)၊ ဂိုဏ်ဝါဒသဳဝ (Shaivism)၊ ဂိုဏ်ဝါဒသကတ (Shaktism) ကေုာံ ဂိုဏ်ဝါဒသမာရတိ (Smartism)တအ်ရ။ &lt;ref&gt;Julius J. Lipner (2009), ''Hindus: Their Religious Beliefs and Practices'', 2nd Edition, Routledge, {{ISBN|978-0-415-45677-7}}, pages 377, 398&lt;/ref&gt;

ဟိန္ဒူဂှ် ဒှ်ဘာသာမစၜုဲစၜော် ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵုပိ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်တုဲ၊ ကုညးမလျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် ညးကော်စ ကောန်ဟိန္ဒူ၊ သီုဖအိုတ် နွံစ ၜိုတ် ၁.၁၅ ဗဳလဳယာန် မဒှ်လၟိဟ်မၞိဟ်ဂၠးတိ ၜိုတ် ၁၅-၁၆%။&lt;ref group= &quot;web&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-hindu.aspx |title=The Global Religious Landscape – Hinduism |date=18 December 2012 |publisher=Pew Research Foundation |work=A Report on the Size and Distribution of the World's Major Religious Groups &lt;!-- {{as of|2010|lc=y}}--&gt; |accessdate=31 March 2013 |archivedate=6 May 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130506104814/http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-hindu.aspx }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =&quot;gordonconwell.edu&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gordonconwell.edu/resources/documents/1IBMR2015.pdf|title=Christianity 2015: Religious Diversity and Personal Contact|website=gordonconwell.edu|date=January 2015|accessdate=29 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141543/http://www.gordonconwell.edu/resources/documents/1IBMR2015.pdf|archive-date=25 May 2017|url-status=dead|archivedate=25 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141543/http://www.gordonconwell.edu/resources/documents/1IBMR2015.pdf}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယ၊ ဍုင်နဳပဝ်၊ ဍုင်မဝ်ရိဂျုတ် (Mauritius)တအ်ဂှ် ဒှ်ဍုင် မၞိဟ်မရှ်ေသှ်ေ ဟိန္ဒူဂၠိုင်အိုတ်ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲတကအ်ပါလဳ ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳရှာဂှ်လေဝ် ဒှ်မၞိဟ် မရှ်ေသှ်ေ ဟိန္ဒူဂၠိုင်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sp2010.bps.go.id/index.php/page/warning|title=Peringatan|website=sp2010.bps.go.id}}&lt;/ref&gt; ပါဲနူဂှ်တုဲ ဂကောံမၞိဟ်ဟိန္ဒူဂှ် ပ္ဍဲကဵု တကအ်ကာရိဗ်ဗေန်(Caribbean) ဍုင်အာရှအဂၞဲ၊ ပ္ဍဲအမေရိကသၟဝ်ကျာ၊ ယူရောပ်၊ Oceania၊ [[အာဖရိက]] ကေုာံ ပ္ဍဲဍုင်တၞဟ်တအ်လေဝ် နွံကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book| first=Steven | last= Vertovec|title=The Hindu Diaspora: Comparative Patterns|url=https://books.google.com/books?id=FRVTAQAAQBAJ |year= 2013|publisher= Routledge|isbn= 978-1-136-36705-2|pages=1–4, 7–8, 63–64, 87–88, 141–143}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-hindu/|title=Hindus|date=18 December 2012|work=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project|accessdate=14 February 2015}};&lt;br/&gt;{{cite web|url=http://features.pewforum.org/grl/population-number.php?sort=numberHindu|title=Table: Religious Composition by Country, in Numbers (2010)|date=18 December 2012|work=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project|accessdate=14 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20130201224548/http://features.pewforum.org/grl/population-number.php?sort=numberHindu|archive-date=1 February 2013|url-status=dead|archivedate=1 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130201224548/http://features.pewforum.org/grl/population-number.php?sort=numberHindu}}&lt;/ref&gt;

== နိရုတ္တိ ==

[[File:Bratan Bali Indonesia Balinese-family-after-Puja-01.jpg|thumb|ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ဟိန္ဒူ ပ္ဍဲတကအ်ပါလဳ ကြဴနူ မပူဇဴကျာ် ပ္ဍဲကဵု ဘာကျာ်ဗြတာန် ပ္ဍဲတကအ်ပါလဳ၊ ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳရှာ]]
မအရေဝ်မ္ဂး ''ဟိန္ဒူ'' ဝွံ စေန်ဆက်ကၠုင် နူကဵု အရေဝ်အေန်ဒိ-အာရဳယာန်{{sfn|Flood|2008|p=3}}/သံသကြိုတ်{{sfn|Flood|1996|p=6}} နကဵုမအရေဝ်တမ် ''သိန္ဒု (Sindhu)''ရ။{{sfn|Flood|1996|p=6}}{{sfnp|Parpola, The Roots of Hinduism|2015|loc=Chapter 1}} နကဵုလညာတ် အစာပါမောက္ခ Asko Parpola မ္ဂး အရေဝ်တြေံတြဟ်အဳရာန်နဳယာန် (Proto-Iranian) ရမ္သာင် ''သ(*s)'' ဒှ်အာ&gt; ''ဟ'' ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအကြာ ဘဳသဳ ၈၅၀–၆၀၀ ရ။{{Citation needed|date=November 2019}}
ဟိန္ဒူ နဒဒှ် နကဵုယၟု ဘာသာမစၜုဲစၜော်မွဲဂှ် စစၟတ်သမ္တီကၠုင် ပ္ဍဲအခိင် ဗြိတိန် မလုပ်ပကဝ်လဳနဳ ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယရ။ ကိုပ်ကၠာနူဂှ်မ္ဂး ကောန်ဍုင်အိန္ဒိယတအ် ဟိန္ဒူဂှ် နဒဒှ်ဘာသာ မတၞဟ်ခြာ နူကဵု အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ဂကူညးတအ်မွဲဂှ် ဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ်တုဲ ဟိန္ဒူဂှ် သီုဒှ်ဂကူ၊ အခိုက်ကၞာ မၞိဟ်မပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသဂှ် သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Doniger&quot;&gt;{{Cite book|title=On Hinduism|url=https://archive.org/details/onhinduism0000doni|last=Doniger, Wendy.|isbn=9780199360079|location=Oxford|oclc=858660095|date = March 2014}}&lt;/ref&gt;{{page needed|date=October 2019}}

ယၟုမ္ဂး &quot;ဟိန္ဒူ&quot; ဂှ် နူတမ်တေအ် ဒှ်ယၟုၜဳအေန်ဒူ (Indus River) မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ် ဍုင်ပါကာတ်သတာန် ကဵု အိန္ဒိယလပါ်သၟဝ်ကျာရ။{{sfn|Flood|1996|p=6}}{{refn|group=note|The Indo-Aryan word ''Sindhu'' means &quot;river&quot;, &quot;ocean&quot;.{{sfn|Flood|2008|p=3}} It is frequently being used in the [[Rigveda]]. The Sindhu-area is part of [[Āryāvarta]], &quot;the land of the Aryans&quot;.}} နကဵုလညာတ် Gavin Floodမ္ဂး &quot;ယၟုဂကောံမၞိဟ် မကော်ဂး ''ဟိန္ဒူ'' ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်ပါသဳ (အဳရာန်) မကော်စ ဂကောံမၞိဟ်/ဂကူ မပဒတဴ ဗဒါဲၜဳအေန်ဒူ မဒှ်မအရေဝ် မကၠုင်နူ သံသကြိုတ်''သိန္ဒု''&quot;၊{{sfn|Flood|1996|p=6}} ဗွဲမကၠးဖ္ဍးဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ် Darius I (550–486 BCE) မချူလဝ် ပ္ဍဲဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;arvindsharmahhhh2&quot;&gt;{{Cite journal |jstor = 3270470|title = On Hindu, Hindustān, Hinduism and Hindutva|journal = Numen|volume = 49|issue = 1|pages = 1–36|last1 = Sharma|first1 = Arvind|year = 2002|doi = 10.1163/15685270252772759}}&lt;/ref&gt; ယၟုမ္ဂး ''ဟိန္ဒူ'' မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု အခိင်တမၠာတေအ်ဂှ် ဒှ်ယၟု ပထဝဳမွဲတုဲ ဟွံဒှ် ယၟုမပစၞး ဘာသာမစၜုဲစၜော်မွဲရ။{{sfn|Flood|1996|p=6}} ယၟုမ္ဂး &quot;ဟိန္ဒူ&quot; နဒဒှ် ဘာသာမစုဲစၜော်မွဲဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု လိက်ကြုက် နူကဵု ခေတ် ၇ ဗွဝ်ကၠံအေဒဳ မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပရူဘာသာရးပလိုတ် နကဵု Xuanzang၊&lt;ref name=&quot;arvindsharmahhhh2&quot;/&gt; တုဲပၠန် ပ္ဍဲ ၁၄ ဗွဝ်ကၠံဂှ် လိက်ပါသဳ ''Futuhu's-salatin'' နကဵု'Abd al-Malik Isami ရ။{{refn|group=note|There are several views on the earliest mention of 'Hindu' in the context of religion:

# Gavin Flood (1996) states: &quot;In Arabic texts, Al-Hind is a term used for the people of modern-day India and 'Hindu', or 'Hindoo', was used towards the end of the eighteenth century by the British to refer to the people of 'Hindustan', the people of northwest India. Eventually 'Hindu' became virtually equivalent to an 'Indian' who was not a Muslim, Sikh, Jain or Christian, thereby encompassing a range of religious beliefs and practices. The '-ism' was added to Hindu in around 1830 to denote the culture and religion of the high-caste Brahmans in contrast to other religions, and the term was soon appropriated by Indians themselves in the context of building a national identity opposed to colonialism, though the term 'Hindu' was used in Sanskrit and Bengali hagiographic texts in contrast to 'Yavana' or Muslim as early as the sixteenth century&quot;.({{harvnb|Flood|1996|p=6}})
# [[Arvind Sharma]] (2002) and other scholars state that the 7th-century Chinese scholar [[Xuanzang]], whose 17 year travel to India and interactions with its people and religions were recorded and preserved in Chinese language, uses the transliterated term ''In-tu'' whose &quot;connotation overflows in the religious&quot;.&lt;ref name=&quot;arvindsharmahhhh2&quot;/&gt; Xuanzang describes [[Hindu temple|Hindu Deva-temple]]s of the early 7th century CE, worship of [[Surya|Sun]] deity and [[Shiva]], his debates with scholars of Samkhya and Vaisheshika schools of Hindu philosophies, monks and monasteries of Hindus, Jains and Buddhists (both Mahayana and Theravada), and the study of the Vedas along with Buddhist texts at [[Nalanda]].&lt;ref&gt;Stephen Gosch and Peter Stearns (2007), ''Premodern Travel in World History'', Routledge, {{ISBN|978-0415229418}}, pages 88–99&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Arvind Sharma (2011), Hinduism as a Missionary Religion, State University of New York Press, {{ISBN|978-1438432113}}, pages 5–12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bonnie Smith et al. (2012), ''Crossroads and Cultures, Combined Volume: A History of the World's Peoples'', Macmillan, {{ISBN|978-0312410179}}, pages 321–324&lt;/ref&gt;
# Arvind Sharma (2002) also mentions the use of word ''Hindu'' in Islamic texts such those relating to 8th-century Arab invasion of Sindh by Muhammad ibn Qasim, Al Biruni's 11th-century text ''Tarikh Al-Hind'', and those of the Delhi Sultanate period, where the term ''Hindu'' retains the ambiguities of including all non-Islamic people such as Buddhists and of being &quot;a region or a religion&quot;.&lt;ref name=arvindsharmahhhh2&gt;{{Cite journal |jstor = 3270470|title = On Hindu, Hindustān, Hinduism and Hindutva|journal = Numen|volume = 49|issue = 1|pages = 1–36|last1 = Sharma|first1 = Arvind|year = 2002|doi = 10.1163/15685270252772759}}&lt;/ref&gt;
# [[David Lorenzen]] (2006) states, citing Richard Eaton: &quot;one of the earliest occurrences of the word 'Hindu' in Islamic literature appears in 'Abd al-Malik Isami's Persian work, ''Futuhu's-salatin'', composed in the Deccan in 1350. In this text, 'Isami uses the word 'hindi' to mean Indian in the ethno-geographical sense and the word 'hindu' to mean 'Hindu' in the sense of a follower of the Hindu religion&quot;.&lt;ref&gt;David Lorenzen (2006), ''Who Invented Hinduism: Essays on Religion in History'', Yoda Press, {{ISBN|978-8190227261}}, page 33&lt;/ref&gt;
# David Lorenzen (2006) also mentions other non-Persian texts such as ''Prithvíráj Ráso'' by ~12th century Canda Baradai, and epigraphical inscription evidence from Andhra Pradesh kingdoms who battled military expansion of Muslim dynasties in the 14th century, where the word 'Hindu' partly implies a religious identity in contrast to 'Turks' or Islamic religious identity.&lt;ref&gt;David Lorenzen (2006), ''Who Invented Hinduism: Essays on Religion in History'', Yoda Press, {{ISBN|978-8190227261}}, pages 32–33&lt;/ref&gt; One of the earliest uses of word 'Hindu' in religious context, in a European language (Spanish), was the publication in 1649 by Sebastiao Manrique.&lt;ref&gt;David Lorenzen (2006), ''Who Invented Hinduism: Essays on Religion in History'', Yoda Press, {{ISBN|978-8190227261}}, page 15&lt;/ref&gt;}}

Thapar ဟီု မအရေဝ်မ္ဂး ''ဟိန္ဒူ''ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ကိုပ်ကၠာတေအ် နကဵု ''ဟေပတဟိန္ဒု (heptahindu)'' ပ္ဍဲAvesta – မတုပ်ကဵု ''သပ္တ သိန္ဒု (sapta sindhu)''၊ ''hndstn'' (ပတိတ်ရမ္သာင် ''ဟိန္ဒုသတာန် (Hindustan)'') ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ် သသနဳယာန် (Sasanian inscription) နကဵု အေဒဳ ၃ ဗွဝ်ကၠံတုဲ ယၟုဂှ် မကော်စ ဒေသ ပ္ဍဲအာရှသၠုင်ကျာ ဗွဲဒိုဟ်ဗာယပ်ရ။&lt;ref&gt;Romila Thapar (2004), ''Early India: From the Origins to A.D. 1300'', University of California Press, {{ISBN|978-0520242258}}, page 38&lt;/ref&gt; မလိက်အာရာပ် ''အယ်-ဟိန်ဒ (al-Hind)'' ဂှ် ရန်တၟအ် မကော်စ ဂကူမၞိဟ် မပဒတဴ ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ် ၜဳအေန်ဒု ရ။ {{sfn|Thapar|1993|p=77}} မအရေဝ်အာရာပ်ဝွံလေဝ် ကေတ်နူကဵု မအရေဝ်ပါသဳ နူကဵုအခိင်ပါသဳ ကိုပ်ကၠာအေဿလာမ် ဟွံကတဵုဒှ် မရန်တၟအ် ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယဂမၠိုင်ရ။ ၜိုတ် ၁၃ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ယၟုဍုင် ဟိန္ဒူသတာန် (Hindustan) ဂှ် ဒှ်ယၟုတၞဟ် သွက်ဂကူအိန္ဒိယဂမၠိုင်၊ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဍုင်ဟိန္ဒူ (ဟိန္ဒူသန္ထာန်)ရ။{{sfn|Thompson Platts|1884}}{{refn|group=note|In ancient literature the name ''Bharata'' or ''Bharata Vrasa'' was being used.({{harvnb|Garg|1992|p=3}})}}

မအရေဝ် ''ဟိန္ဒူ'' ဂှ် ဗွဲကြဴ စချူကၠုင် ပ္ဍဲလိက်သံသကြိုတ် မပ္တံကဵု ပ္ဍဲလိက် ''ရာဇတရန္ဂိနဳ'' (Hinduka, c. 1450) တုဲပၠန် ပ္ဍဲ အကြာ ၁၆-၁၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲလိက်ဘာသာဗင်္ဂါလဳ လိက်ဂေါဒိယာ ဝိသနဝ (Gaudiya Vaishnava) သီုကဵု ပ္ဍဲလိက် စိန္တယ ဆရိတံရိတ (Chaitanya Charitamrita) ကေုာံ စိန္တယ ဘဂဝတ (Chaitanya Bhagavata)တအ်ရ။ လိက်တအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜး ဗီုဟိန္ဒူ မတၞဟ်ခြာ နူကဵု မုသလေန်ရ။ မုသလေန်ဂှ် ညးကော် ပ္ဍဲလိက်ဂှ် ယဝနဿ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ညးသအာင်/ညးဍုင်သအာင် ဟွံသေင်မ္ဂး မ္လေစ္ဆ (Mleccha) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အရိုင်&quot;၊ ပ္ဍဲကဵု လိက် ဘက္တ မလ (''Bhakta Mala'') မချူလဝ် &quot;''ဟိန္ဒူ ဓမ္မ''&quot;ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|title=The Word 'Hindu' in Gauḍīya Vaiṣṇava Texts| author = O'Conell, Joseph T.| journal= Journal of the American Oriental Society| volume= 93| number =3 | year =1973| pages=340–344| doi=10.2307/599467| jstor = 599467}}&lt;/ref&gt; စိုပ်ၜိုတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ကောန်ဗၞိက် ရဲယူရောပ်တအ် စိုပ်ကၠုင် အိန္ဒိယတုဲ ဘာသာစၜုဲစၜော် အိန္ဒိယဂှ် ကော်စ  ''ဟိန္ဒူ (Hindus)''ရ။

== ပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဂမၠိုင် ==

ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် စပ်ကဵု ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ကေုာံ အခိုက်ပြဝေဏဳတုဲ နွံလညာတ်နာနာသာ်ကီုလေဝ် မၞိဟ်ကဆံင်မသၠုင်ပြဲ မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဗီုကဵု လကျာ် ဟွံမဲ၊ ညးမကလိဂွံလဝ် အဝဵုအသဳ မဆေင်ကဵုဘာသာ ညးမရှ်ေသှ်ေတအ် သ္ဒးကဠင်အမိင်ဟေင် ဗီုဏအ်လေဝ် ဟွံမဲ၊ ဂကောံပကင်ရင်အုပ်ဓုပ် ဟွံမဲ၊ ပရောဗက် ဟွံမဲ၊ ဒးရှ်ေသှ်ေ ကျာ်မွဲဇကုဟေင် ဗီုဏအ် ဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ်တုဲ ၜိုတ်ဂလိုင်ဇကု မနွံပၟိက်ဂှ် ဇကုရုဲစှ်တုဲ ရှ်ေသှ်ေဂွံ၊ တုဲပၠန် အရာအိုတ်သီုဂှ် နဒဒှ်ညံင်ရဴကျာ်ဖအိုတ် စွံစိုတ်တုဲ ရှ်ေသှ်ေဂွံ၊ တုဲပၠန် ဇကုရုဲစှ်ကေတ် ကျာ်မွဲဇကုဓဝ်တုဲ ရှ်ေသှ်ေလေဝ်ဂွံ၊ မွဲဟွံရှ်ေသှ်ေ ဇကုမွဲဓဝ် မမံင်ကေတ်တ်လေဝ်ဂွံ၊ ကျာ် ဒေဝတဴ ဟွံမဲ စှ်ေစိုတ်ဗီုဏအ်လေဝ်ဂွံ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး စၞးမရှ်ေသှ်ေကျာ် ဒေဝတဴတအ်ဂှ် စွံအဓိက စေတနာလတူကောန်မၞိဟ် ဗီုဏအ်လေဝ်ဂွံကီုရ။&lt;ref&gt;[[Julius J. Lipner]] (2009), ''Hindus: Their Religious Beliefs and Practices'', 2nd Edition, Routledge, {{ISBN|978-0-415-45677-7}}, page 8; Quote: &quot;[...] one need not be religious in the minimal sense described to be accepted as a Hindu by Hindus, or describe oneself perfectly validly as Hindu. One may be polytheistic or monotheistic, monistic or pantheistic,henotheistic, panentheistic ,pandeistic, even an agnostic, humanist or atheist, and still be considered a Hindu.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lester Kurtz (Ed.), Encyclopedia of Violence, Peace and Conflict, {{ISBN|978-0123695031}}, Academic Press, 2008&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;MK Gandhi, ''[http://www.mkgandhi.org/ebks/essence_of_hinduism.pdf The Essence of Hinduism]'', Editor: VB Kher, Navajivan Publishing, see page 3; According to Gandhi, &quot;a man may not believe in God and still call himself a Hindu.&quot;&lt;/ref&gt; လညာတ် မဆေင်ကဵု ပြသၞာ မဆေင်ကဵု ဓဝ်ပတှ်ေ ကေုာံ အခိုက်မံင်စံင်ဘဝ မပတံကဵု မဟွံစဖျုန်၊ ဂၠံင်တရဴမဟွံပကီုပရာပ်၊ မပတှ်ေကေတ် ချိုတ်တုဲ ကလေင်ဒှ်၊ သီုကဵု ကဆံင်ဂကူမၞိဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာမဒးပါ်ပါဲတုဲ မဒှ်အရာ မဒးဒ္ဂေတ်ဗက်ဟေင် ဟွံသေင်ရ။&lt;ref name=&quot;Doniger&quot; /&gt;{{page needed|date=October 2019}}

ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် နွံကဵုအခိုက်ကၞာ ကေုာံ လညာတ်ဗွဲမလှဲလး မသက်ကုပယျဵုတုဲ ဂွံပံက်ပွံက် အရာလဵု မဒှ် ဘာသာဟိန္ဒူ ဒှ်အရာ မလောဲသွာမွဲ ဟွံသေင်ရ။ {{sfn|Flood|1996|p=6}} ဟိန္ဒူဂှ် ဒှ်အာဘာသာ &quot;ဗီုပိုယ် မနွံပၟိက် မိက်ဂွံ ကံက်အဓိပ္ပါယ်ဂှ် ကံက်ကေတ်ဂွံရ။&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |title= Hinduism: A Very Short Introduction|url= https://archive.org/details/hinduismveryshor0000knot|edition= |last= Knott|first= Kim|year= 1998|publisher= Oxford University press|location= Oxford|isbn= 978-0-19-285387-5|page= [https://archive.org/details/hinduismveryshor0000knot/page/117 117]}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ ဟိန္ဒူဂှ် ပံက် ပွံက်နာနာသာ် မပ္တံကဵု နဒဒှ် ဘာသာမစ္ၜုဲစ္ၜော်မွဲ၊ နဒဒှ် ဘာသာအခိုက်ကၞာမွဲ၊ (a religious tradition)၊ နဒဒှ် ဒတန်မဖန်ဗဒှ် သွက်ဂွံ လျိုင်ပတှ်ေဘာသာမွဲ၊ ကေုာံ နဒဒှ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ်သွက်ဘဝမွဲရ။{{sfn|Sharma|2003|p=12-13}}{{refn|group=note|name=&quot;definition&quot;|Hinduism is variously defined as a &quot;religion&quot;, &quot;set of religious beliefs and practices&quot;, &quot;religious tradition&quot;, &quot;a way of life&quot; ({{harvnb|Sharma|2003|pp=12–13}}) etc. For a discussion on the topic, see: &quot;Establishing the boundaries&quot; in {{harvnb|Flood|2008|pp=1–17}}}} နကဵု လညာတ် စၟတ်သမ္တီ ကောန်ရးပလိုတ်တအ်မ္ဂး ဟိန္ဒူဂှ် ဒှ်ဘာသာ မလျိုင်ပတှ်ေမွဲ မတုပ်ညံင်ရဴ ဘာသာတၞဟ်သအာင်တအ်ကီုရ။ ပ္ဍဲအိန္ဒိယ မအရေဝ်မ္ဂး ဓမ္မ/ဓရ် ဂှ် အဓိပ္ပါယ်လှဲလး နူကဵု လညာတ် ဗီုရဲရးပလိုတ်တအ် မကၠိုဟ်လဝ်ဏီရ။

ပွမလ္ၚတ် ပရူအခိုက်ကၞာ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ အိန္ဒိယဂှ် ဒှ်ပွံက် ဘာသာဟိန္ဒူရ။ (ဝါ) ဘာသာဟိန္ဒူဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ဘာသာ အိန္ဒိယရ။&lt;ref&gt;{{harvnb|Sweetman|2004}}; {{harvnb|King|1999}}&lt;/ref&gt; စတမ်နူ ၁၉၉၀တအ်တုဲ ပရူဘာသာဟိန္ဒူ ကေုာံ အရာမဆက်စပ် ကုဟိန္ဒူဂှ် ဒှ်အရာမပါ်ပါဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဗွိုင်တၠပညာ ဘာသာဟိန္ဒူတအ်ကီု{{sfn|Sweetman|2004}}{{Refn|group=note|Sweetman mentions:

* Wilhelm Halbfass (1988), ''India and Europe''
* IXth European Conference on Modern Asian Studies in Heidelberg (1989), ''Hinduism Reconsidered''
* [[Ronald Inden]], ''Imagining India''
* [[Carol Breckenridge]] and [[Peter van der Veer]], ''Orientalism and the Postcolonial Predicament''
* Vasudha Dalmia and [[Heinrich von Stietencron]], ''Representing Hinduism''
* [[S.N. Balagangadhara]], ''The Heathen in his Blindness...''
* [[Thomas Trautmann]], ''Aryans and British India''
* Richard King (1989), ''Orientalism and religion''}} သီုကဵု ဗွိုင်တၠပညာရးပလိုတ်တအ်ရ။{{sfn|Nussbaum|2009}}{{refn|group=note|See [[Rajiv Malhotra]] and [[Being Different]] for a critic who gained widespread attention outside the academia, [[Invading the Sacred]], and [[Hindu studies]].}}

=== ပြကာရဗေဒ (Typology) ===
[[File:Aum Om navy blue circle coral.svg|thumb|ဥုံ၊ မချူလဝ် နကဵု အက္ခရ် ဒေဝနာဂရဳ၊ မဒှ် သင်္ကေတ ဘာသာဟိန္ဒူ]]

ဘာသာဟိန္ဒူ မကော်ဒၟံင်လၟုဟ်ဂှ် ပါ်ကရေက် ဂိုဏ်ဇၞော်ဇၞော် မဂၠိုင်ကဵုပြာကာဂွံမာန်ရ။ အတိုင်အခိုက်တြေံ (ဝါ) အတိုင်ဝင်မ္ဂး နွံ ဆဋ္ဌဒေသနာ (တြဴဒေသနာ)၊ ၜါဂိုဏ်၊ ဝေဒန္တ ကေုာံ ယောဂ မြဴသာ်ဝွံ ဗွဲအပြောမ်ပါ်ကေတ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|title=Development and Religion: Theology and Practice|url=https://books.google.com/books?id=DIvHQc0-rwgC&amp;pg=PA28|author=Matthew Clarke|publisher=Edward Elgar Publishing|year=2011|page=28|isbn=9780857930736}}&lt;/ref&gt;ယဝ်ရ ပါ်နကဵု ဂကောံကျာ်ဒေဝတဴဂမၠိုင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵုဟိန္ဒူဂှ် ပါ်ဂွံပန်ဝါဒ - ဂကောံကျာ်ဗိသၞုဟ်ဂှ် ဝါဒဗိသၞုဟ်၊ ဂကောံကျာ်သဳဝဂှ် ဝါဒသဳဝ၊ ဂကောံကျာ်ဒေဝဳဂှ် ဝါဒသကတ၊ ကေုာံ ဂကောံဒေဝတဴမသုန်သမာရတိဂှ် ဝါဒသမာရတိ။{{sfn|Nath|2001|p=31}}{{sfn|Flood|1996|pp=113, 154}} ဘာသာဟိန္ဒူ သီုပတှ်ေကေတ် ညးတၠဣဓိ မပ္တံကဵု ဒေဝတဴဂမၠိုင်၊ ကျာ်တၠဣဓိကြဳဇှ် မွဲဇကုကီု သီုကဵု ဗွဲမဂၠိုင်၊ တုဲပၠန် ဒေဝတဴတအ်ပၠန်လေဝ် ဗွဲမဗဗွဲ ကုမဆေင်စပ် ကုညးဂှ် ညးနွံဣဓိကြဳဇှ် နကဵုကဆံင်နာနာသာ်ရ။{{sfn|Flood|1996|p=14}} အရာတၟေင်တၞဟ် မနွံ ပ္ဍဲဘာသာဟိန္ဒူဂှ် ညးတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ နွံကဵု အာတမင် (ātman) (နာမ် ကေုာံ အဲ)၊ အာတမင်ဂှ် နွံကဵု မကလေင်ကတဵု (ချိုတ်တုဲ ကလေင်ဒှ်)၊ တုဲပၠန် ကမ်၊ သီုကဵု ပတှ်ေကေတ် ပ္ဍဲဓမ္မ၊ ဓမ္မဟီုဂှ် (တာလျိုင်၊ အရာမဍာံ၊ သၞောဝ်/သဳလ်၊ အရာမဒးဇၞော်ပၟဝ်၊ ဒ္ဂေတ် ကေုာံ ဂၠံင်တရဴဒ္ဂေတ်ဘဝတအ်ဂှ် လုပ်လၟိဟ်ဓရ်ဖအိုတ်ရ။

== Notes ==
{{Reflist|group=note|30em}}

''Subnotes''

{{Reflist|group=subnote}}

== References ==

&lt;!-- Please do not edit here, if you came here to provide citations please read WP:CITE for more info on how to do so. Thank you. --&gt;

{{reflist|20em}}

== Sources ==

&lt;!-- ------------------------------------------------------------------------
 Only references that are actually used and cited in the article should be
 placed here. Mainly list only books, and journals (not websites, newspapers).
 List in alphabetical order, by first author's last name.
 Try maintaining a standard formatting style and add ISBN numbers if possible.
 See http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Cite_sources for further details.
---- --&gt;

=== Printed sources ===
{{Refbegin|30em}}
* {{Cite book | last =Anthony | first =David W. | year =2007 | title =The Horse The Wheel And Language. How Bronze-Age Riders From the Eurasian Steppes Shaped The Modern World | url =https://archive.org/details/horsewheellangua0000anth | publisher =Princeton University Press | ref =harv }}
* {{cite book |last=Avari |first=Burjor |authorlink=Burjor Avari |title=Islamic Civilization in South Asia: A history of Muslim power and presence in the Indian subcontinent |url=https://archive.org/details/islamiccivilizat0000avar |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-0-415-58061-8 |ref=harv }}
* {{Cite book |last=Ayalon |first=David |year=1986 |title=Studies in Islamic History and Civilisation |publisher=BRILL |isbn=978-965-264-014-7 |ref=harv}}
* {{Cite book | last=Basham | first=Arthur Llewellyn | authorlink=Arthur Llewellyn Basham | year=1989 | title=The Origins and Development of Classical Hinduism | publisher=Oxford University Press | url=https://books.google.com/books?id=2aqgTYlhLikC | ref=harv | isbn=9780195073492 }}
* {{Cite book | last =Basham | first =A. L. | authorlink =Arthur Llewellyn Basham | year =1999 | title =A Cultural History of India | publisher =[[Oxford University Press]] | isbn=978-0-19-563921-6 |ref=harv}}
*{{cite book |ref=harv |first=Surinder Mohan |last=Bhardwaj |title=Hindu Places of Pilgrimage in India: A Study in Cultural Geography |url=https://books.google.com/books?id=D6XJFokSJzEC |year=1983 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-04951-2 }}
* {{Cite book|last=Bhaskarananda|first=Swami|year=1994|title=Essentials of Hinduism|publisher=Viveka Press|isbn=978-1-884852-02-2|url=https://archive.org/details/isbn_9781884852022}}
* {{Cite book | last =Bowker | first =John | year =2000 | title =The Concise Oxford Dictionary of World Religions | url =https://archive.org/details/isbn_9780192800947 | publisher =Oxford University Press | ref =harv }}
* {{Cite book | last = Brodd | first = Jeffrey | title = World Religions | url = https://archive.org/details/worldreligionsvo00unse | publisher = Saint Mary's Press | year = 2003 | location = Winona, MN | isbn = 978-0-88489-725-5 | ref = harv }}
* {{Cite book | last =Bronkhorst | first =Johannes | year =2007 | title =Greater Magadha: Studies in the Culture of Early India | publisher =BRILL}}
* {{Cite book | last =Bryant | first =Edwin | authorlink =Edwin Bryant (author) | year =2007 | title =Krishna: A Sourcebook | url =https://archive.org/details/krishnasourceboo0000unse | publisher =Oxford University Press | ref =harv }}
* {{Cite book  |last =Burley | first =Mikel | year =2007 | title =Classical Samkhya and Yoga: An Indian Metaphysics of Experience | publisher =Taylor &amp; Francis |ref=harv}}
* {{Cite book | last = Clarke | first = Peter Bernard | authorlink = Peter B. Clarke | title = New Religions in Global Perspective | url = https://archive.org/details/newreligionsingl0000clar | publisher = Routledge | year = 2006 | page = [https://archive.org/details/newreligionsingl0000clar/page/209 209] | isbn = 978-0-7007-1185-7 | ref = harv }}
* {{Cite book | last =Comans | first =Michael | year =2000 | title =The Method of Early Advaita Vedānta: A Study of Gauḍapāda, Śaṅkara, Sureśvara, and Padmapāda | place =Delhi | publisher =Motilal Banarsidass |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Cousins | first =L. S. | year =2010 | chapter=Buddhism |title=The Penguin Handbook of the World's Living Religions | publisher =Penguin | chapter-url =https://books.google.com/books?id=bNAJiwpmEo0C |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Crangle | first =Edward Fitzpatrick | year =1994 | title =The Origin and Development of Early Indian Contemplative Practices | publisher =Otto Harrassowitz Verlag |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Doniger | first =Wendy | authorlink =Wendy Doniger | year =2000 | title =Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions | publisher =Merriam-Webster | url =https://books.google.com/books?id=ZP_f9icf2roC | ref =harv | isbn =9780877790440 }}
* {{Cite book | last =Doniger | first =Wendy | year =2010 | title =The Hindus: An Alternative History | publisher =Oxford University Press | url =https://books.google.com/books?id=nNsXZkdHvXUC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q=history%20of%20hinduism | ref =harv | isbn =9780199593347 }}
* {{Cite book |last =Eaton |first =Richard M. |year =1993 |title =The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher =University of California Press |url =http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft067n99v9;brand=ucpress |ref =harv }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527003759/http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft067n99v9;brand=ucpress |date=2016-05-27 }}
* {{Cite book |last =Eaton |first =Richard M. |year =2000a |title =Temple desecration in pre-modern India. Part I |journal =Frontline |url =http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/txt_eaton_temples1.pdf |ref =harv }}
* {{Cite book |last =Eaton |first =Richard M. |year =2006 |chapter =Introduction |editor-last1 =Chatterjee |editor-first1 =Indrani |editor-last2 =Eaton |editor-first2 =Richard M. |title =Slavery and South Asian History |publisher =Indiana University Press 0–2533 |isbn =978-0-253348104 |ref=harv}}
*{{cite book|ref=harv|author=Diana L. Eck|authorlink=Diana L. Eck|title=India: A Sacred Geography|url=https://books.google.com/books?id=uD_0P6gS-vMC|year=2012|publisher=Harmony|isbn=978-0-385-53190-0}}
* {{Cite book | last =Eliot | first =Sir Charles |authorlink=Charles Eliot (diplomat)|year=2003|title=Hinduism and Buddhism: An Historical Sketch|publisher= Munshiram Manoharlal|edition=Reprint|volume=I|isbn=978-81-215-1093-6 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Embree | first =Ainslie T. | authorlink=Ainslie Embree | year =1988 | title =Sources of Indian Tradition. Second Edition. volume One. From the beginning to 1800 | publisher =Columbia University Press |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Esposito | first =John | authorlink =John Esposito | year =2003 | chapter =Suhrawardi Tariqah | title =The Oxford Dictionary of Islam | url =https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_j1d2 | publisher =Oxford University Press | isbn =978-0195125597 | ref =harv }}
* {{Cite book | last = Feuerstein | first = Georg | authorlink = Georg Feuerstein | title = The Yoga Tradition | publisher = Motilal Banarsidass | year = 2002 | isbn = 978-3-935001-06-9 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Flood | first =Gavin D. | authorlink =Gavin Flood | year =1996 | title =An Introduction to Hinduism | url =https://archive.org/details/introductiontohi0000floo_n5j0 | publisher =Cambridge University Press | ref =harv }}
* {{Cite book | last =Flood | first =Gavin  |year =2006 | title =The Tantric Body. The Secret Tradition of Hindu Religion | publisher =I.B Taurus |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Flood | first =Gavin | year =2008 | title =The Blackwell Companion to Hinduism | publisher =John Wiley &amp; Sons |ref=harv}}
* {{Cite book |last =Fowler |first =Jeaneane D. |year =1997 |title =Hinduism: Beliefs and Practices |url =https://archive.org/details/hinduismbeliefsp0000fowl |publisher =Sussex Academic Press |ref =harv }}
* {{Cite book |last=Fuller |first=Christopher John |year=2004 |title=The Camphor Flame: Popular Hinduism and Society in India |url=https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-12048-5 |ref=harv }}
* {{Cite journal | last =Gaborieau | first =Marc | date =June 1985 | title =From Al-Beruni to Jinnah: Idiom, Ritual and Ideology of the Hindu-Muslim Confrontation in South Asia | url =https://archive.org/details/sim_anthropology-today_1985-06_1_3/page/7 | journal =Anthropology Today | volume =1 | issue =3 | pages =7–14 | doi =10.2307/3033123 | jstor =3033123 | ref =harv }}
* {{Cite book | last =Garg | first =Gaṅgā Rām | year =1992 | title =Encyclopaedia of the Hindu World, Volume 1 | publisher =Concept Publishing Company | url =https://books.google.com/books?id=w9pmo51lRnYC | ref =harv | isbn =9788170223740 }}
* {{Cite book | last =Ghurye | first =Govind Sadashiv | authorlink =G. S. Ghurye | year =1980 | title =The Scheduled Tribes of India | publisher =Transaction Publishers | url =https://books.google.com/books?id=pTNmCIc9hCUC | ref =harv | isbn =9781412838856 }}
* {{Cite book|last=Gombrich|first=Richard F.|authorlink=Richard Gombrich|title=Theravāda Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo|url=https://archive.org/details/theravadabuddhis00gomb|publisher=London: Routledge|year=1988|isbn=978-0-415-07585-5}}
* {{Cite book | last =Gombrich | first =Richard F. | authorlink=Richard Gombrich | year =1996 | title =Theravada Buddhism. A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo | place =London and New York | publisher =Routledge |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Gomez | first =Luis O. | year =2013 | chapter=Buddhism in India |editor=Joseph Kitagawa |title=The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture | publisher=Routledge | chapter-url=https://books.google.com/books?id=9fyzAAAAQBAJ&amp;pg=PA42 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Grapperhaus | first =F. H. M. | year =2009 | title =Taxes through the Ages | isbn =978-9087220549 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Halbfass | first =Wilhelm | year =1991 | title =Tradition and Reflection | publisher =SUNY Press | url =https://books.google.com/books?id=-5fImMZMqNIC | ref =harv | isbn =9780791403617 }}
* {{Cite book | last =Halbfass | first =Wilhelm | year =1995 | title =Philology and Confrontation: Paul Hacker on Traditional and Modern Vedānta | publisher =SUNY Press |ref=harv}}
* {{Cite book |last=Harman |first=William |chapter=Hindu Devotion |editor-last=Rinehart |editor-first=Robin |title=Contemporary Hinduism: Ritual, Culture, and Practice |url=https://archive.org/details/contemporaryhind0000unse_x1k0 |publisher=ABC-CLIO |year=2004 |isbn=978-1576079058 |pp=[https://archive.org/details/contemporaryhind0000unse_x1k0/page/99 99]–122 |ref=harv }}
* {{Cite book | last =Harshananda |first=Swami |year=1989 |title=A Bird's Eye View of the Vedas, in &quot;Holy Scriptures: A Symposium on the Great Scriptures of the World&quot; |place=Mylapore |publisher= Sri Ramakrishna Math |edition=2nd |isbn=978-81-7120-121-1 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Hardy | first =P. | year =1977 | title =Modern European and Muslim explanations of conversion to Islam in South Asia: A preliminary survey of the literature | journal =Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain &amp; Ireland| volume = 109| issue=2| pages= 177–206 |ref=harv | doi=10.1017/s0035869x00133866}}
* {{Cite book | last =Harvey | first =Andrew | authorlink =Andrew Harvey (religious writer) | year =2001 | title =Teachings of the Hindu Mystics | url =https://archive.org/details/teachingsofhindu0000unse | publisher =Shambhala | isbn =978-1-57062-449-0 | ref =harv }}
* {{Cite book | last =Hiltebeitel | first =Alf | year =2002 | chapter =Hinduism |editor=Joseph Kitagawa |title=The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture | publisher =Routledge | chapter-url =https://books.google.com/books?id=kfyzAAAAQBAJ&amp;printsec=frontcover |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Hiltebeitel | first =Alf | year =2007 | chapter=Hinduism |editor=Joseph Kitagawa |title=The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture |chapter-format=Digital printing | publisher =Routledge | chapter-url =https://books.google.com/books?id=9fyzAAAAQBAJ |ref=harv}}
* {{Cite book | last1 =Hopfe | first1 =Lewis M. | last2 =Woodward | first2 =Mark R. | authorlink2 =Mark R. Woodward | year =2008 | title =Religions of the World | publisher =Pearson Education | url =https://books.google.com/books?id=BVbiMBDVrdEC&amp;pg=PA79 | ref =harv | isbn =9780136061779 }}
* {{Cite book | last =Inden | first =Ronald | authorlink = Ronald Inden | year =1978 | chapter=Ritual, Authority, and Cycle Time in Hindu Kingship |editor=John F. Richards |title=Kingship and Authority in South Asia | place =New Delhi | publisher =South Asian Studies |ref=harv}}
* {{Cite book | last= Inden | first =Ronald B. | year =2000 | title =Imagining India | publisher =C. Hurst &amp; Co. Publishers |ref=harv}}
*{{cite book |ref=harv |author=Knut A. Jacobsen |title=Pilgrimage in the Hindu Tradition: Salvific Space |url=https://books.google.com/books?id=Kn6_3oBFAqIC |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-59038-9 }}
* {{Cite book | last = Johnson | first = W. J. | title = A Dictionary of Hinduism | url = https://archive.org/details/dictionaryofhind00unse | publisher = Oxford University Press | year = 2009 | isbn = 978-0-19-861025-0 | ref = harv }}
* {{Cite book | last1 =Jones | first1 =Constance | last2 =Ryan | first2 =James D. | year =2006 | title =Encyclopedia of Hinduism | publisher =Infobase Publishing | url =https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC&amp;pg=PR17#v=onepage&amp;q=hinduism%20neolithic | ref =harv | isbn =9780816075645 }}
* {{Cite journal | last =Jouhki | first =Jukka | year =2006 | title =Orientalism and India | journal =J@rgonia | volume =8 | url =http://research.jyu.fi/jargonia/artikkelit/jargonia8.pdf | ref =harv }}
*{{cite book |last=Kane |first=P. V. |authorlink=Pandurang Vaman Kane |year=1953 |title=History of Dharmaśāstra: Ancient and Medieval Religious and Civil Law in India |volume=4 |url=https://archive.org/details/HistoryOfDharmasastraancientAndMediaevalReligiousAndCivilLawV.4 |ref=harv }}
* {{Cite book | last =Khanna | first =Meenakshi | year =2007 | title =Cultural History Of Medieval India | publisher =Berghahn Books |ref=harv}}
* {{Cite book | last =King | first =Richard | authorlink =Richard E. King | year =1999 | title =Orientalism and Religion: Post-Colonial Theory, India and &quot;The Mystic East&quot; | url =https://archive.org/details/orientalismrelig0000king | publisher =Routledge | ref =harv }}
* {{Cite journal | last =King | first= Richard | year=1999 | title =Orientalism and the Modern Myth of &quot;Hinduism&quot; | journal =NUMEN |volume=46 | issue= 2 |pages=146–185 |ref={{sfnref|King|1999-B}} | doi=10.1163/1568527991517950}}
* {{Cite book | last =King | first =Richard | year =2001 | title =Orientalism and Religion: Post-Colonial Theory, India and &quot;The Mystic East&quot; | publisher =Taylor &amp; Francis e-Library |ref=harv}}
* {{Cite book | last =King | first =Richard | year =2002 | title =Orientalism and Religion: Post-Colonial Theory, India and &quot;The Mystic East&quot; | publisher =Routledge |ref=harv}}
*{{cite book |ref=harv |author=Klaus K. Klostermaier |title=Survey of Hinduism, A: Third Edition |url=https://books.google.com/books?id=8CVviRghVtIC |year=2010 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-8011-3 }}
* {{Cite book | last =Klostermaier | first =Klaus K. | authorlink=Klaus Klostermaier | year =1994 | title =A Survey of Hinduism |edition=2nd | publisher =SUNY Press |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Klostermaier | first =Klaus K. | year =2007 | title =A Survey of Hinduism | edition =3rd | publisher =SUNY Press | url =https://books.google.com/books?id=E_6-JbUiHB4C | ref =harv | isbn =9780791470824 }}
* {{Cite book | last =Knott | first =Kim | year =1998 | title =Hinduism: A Very Short Introduction | publisher =Oxford University Press | url =https://books.google.com/books?id=p4kzNzII3zAC&amp;pg=PA6#v=onepage&amp;q=roots%20of%20hinduism | ref =harv | isbn =9780191606458 }}
* {{Cite journal | last1 =Koller | first1 =J. M. | title =The Sacred Thread: Hinduism in Its Continuity and Diversity, by J. L. Brockington (Book Review) | url =https://archive.org/details/sim_philosophy-east-and-west_1984-04_34_2/page/234 | jstor =1398925 | pages =234–236 | volume =34 | issue =2 | journal =Philosophy East and West | year =1984 | ref =harv | doi =10.2307/1398925 }}
* {{Cite book | last=Kramer | first=Kenneth | year=1986 | title=World scriptures: an introduction to comparative religions | isbn=978-0-8091-2781-8 | url=https://books.google.com/books?id=RzUAu-43W5oC&amp;pg=PA34 | ref=harv }}
* {{Cite book | last1 =Kulke | first1 =Hermann | authorlink1 =Hermann Kulke | last2 =Rothermund | first2 =Dietmar | authorlink2 =Dietmar Rothermund | year =1998 | title =High-resolution analysis of Y-chromosomal polymorphisms reveals signatures of population movements from central Asia and West Asia into India | publisher =Routledge | accessdate =25 November 2008 | isbn =978-0-415-15482-6 | url =https://books.google.com/books?id=V0GEtXp-GsUC | ref =harv }}
* {{Cite book | last =Larson | first =Gerald | year =1995 | title =India's Agony Over Religion | publisher =SUNY Press | url =https://books.google.com/books?id=wIOSb97ph3EC | ref =harv | isbn =9780791424117 }}
* {{Cite book | last =Larson | first =Gerald James | year =2009 | chapter= Hinduism |title=World Religions in America: An Introduction |pages=179–198 | publisher =Westminster John Knox Press | chapter-url =https://books.google.com/books?id=34vGv_HDGG8C&amp;printsec=frontcover#v=onepage |ref=harv}}
*{{cite book |ref=harv |author=Robert Lingat |title=The Classical Law of India |url=https://books.google.com/books?id=Sauo8iSIj7YC |year=1973 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-01898-3 }}
*{{cite book|ref=harv|author=James G. Lochtefeld|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z|url=https://books.google.com/books?id=g6FsB3psOTIC|year=2002|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-0-8239-3180-4}}
* {{Cite book | last =Lockard | first =Craig A. | year =2007 | title =Societies, Networks, and Transitions. Volume I: to 1500 | publisher =Cengage Learning | url =https://books.google.com/books?id=yJPlCpzOY_QC&amp;pg=PA50 | ref =harv | isbn =978-0618386123 }}
* {{Cite book | last =Long | first =Jeffrey D. | year =2013 | title =Jainism: An Introduction | publisher =I. B. Tauris}}
* {{Cite journal | last =Lorenzen | first =David N. | year =1999 | title =Who Invented Hinduism? | url =https://archive.org/details/sim_comparative-studies-in-society-and-history_1999-10_41_4/page/630 | journal =Comparative Studies in Society and History | volume =41 | issue =4 | pages =630–659 | ref =harv | doi =10.1017/s0010417599003084 }}
* {{Cite book | last =Lorenzen | first =David N. | chapter =Early Evidence for Tantric Religion | editor-last1 =Harper | editor-first1 =Katherine Anne | editor-last2 =Brown | editor-first2 =Robert L. | year =2002 | title =The Roots of Tantra | url =https://archive.org/details/rootsoftantra0000unse | publisher =State University of New York Press | isbn =978-0-7914-5306-3 | ref =harv }}
* {{Cite book | last =Lorenzen | first =David N. | authorlink =David Lorenzen | year =2006 | title =Who Invented Hinduism: Essays on Religion in History | publisher =Yoda Press | url =https://books.google.com/books?id=SO-YmMWpcVEC&amp;printsec=frontcover | ref =harv | isbn =9788190227261 }}
* {{Cite book | last =Malik | first =Jamal | year =2008 | title =Islam in South Asia: A Short History | url =https://archive.org/details/islaminsouthasia0000mali_t5l2 | publisher =Brill Academic | isbn =978-9004168596 | ref =harv }}
* {{Cite book | last =McMahan | first =David L. | year =2008 | title =The Making of Buddhist Modernism | publisher =Oxford University Press | isbn =9780195183276 |ref=harv}}
* {{Cite book | last1 =Melton | first1 =Gordon J. | last2 =Baumann | first2 =Martin | year =2010 | title =Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices (6 volumes) | publisher =ABC-CLIO |ref=harv}}
*{{cite book |ref=harv |author1=Axel Michaels |author2=Barbara Harshav (Transl) |title=Hinduism: Past and Present |url=https://books.google.com/books?id=jID3TuoiOMQC |year=2004 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691089539 }}
* {{Cite book | last =Michaels | first =Axel | authorlink =Axel Michaels | year =2004 | title =Hinduism. Past and present | url =https://archive.org/details/hinduismpastpres0000mich | place =Princeton, New Jersey | publisher =Princeton University Press | ref =harv }}
* {{Cite book | last =Michell | first =George | year =1977 | title =The Hindu Temple: An Introduction to Its Meaning and Forms | publisher =University of Chicago Press | url =https://books.google.com/books?id=ajgImLs62gwC | ref =harv | isbn =9780226532301 }}
* {{Cite book | last =Misra | first =Amalendu | year =2004 | title =Identity and Religion: Foundations of Anti-Islamism in India | url =https://archive.org/details/identityreligion0000misr | publisher =SAGE | ref =harv }}
* {{Cite book |last=Monier-Williams |first=Monier |authorlink=Monier Monier-Williams |year=1974 |title=Brahmanism and Hinduism: Or, Religious Thought and Life in India, as Based on the Veda and Other Sacred Books of the Hindus |publisher=Adamant Media Corporation |url=https://books.google.com/?id=U5IBXA4UpT0C |accessdate=8 July 2007 |series=Elibron Classics |isbn=978-1-4212-6531-5 |ref=harv }}
* {{Cite book|last=Monier-Williams|first=Monier|authorlink=Monier Monier-Williams|year=2001|origyear=first published 1872|title=English Sanskrit dictionary|place=Delhi|publisher=Motilal Banarsidass|url=http://www.ibiblio.org/sripedia/ebooks/mw/index.html|accessdate=24 July 2007|isbn=978-81-206-1509-0|ref=harv}}
* {{Cite book | last =Muesse | first =Mark William | year =2003 | title =Great World Religions: Hinduism | url =http://www.docshut.com/rquv/lectures-on-great-world-religions-hinduism.html | ref =harv }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131227040433/http://www.docshut.com/rquv/lectures-on-great-world-religions-hinduism.html |date=2013-12-27 }}
* {{Cite book | last =Muesse | first =Mark W. | year =2011 | title =The Hindu Traditions: A Concise Introduction | url =https://archive.org/details/hindutraditionsc00mues | publisher =Fortress Press | ref =harv }}
* {{Cite book | last =Nakamura | first =Hajime | authorlink = Hajime Nakamura | year =2004 | title =A History of Early Vedanta Philosophy. Part Two | place =Delhi | publisher =Motilal Banarsidass Publishers Private Limited |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Narayanan | first =Vasudha | year =2009 | title =Hinduism | publisher =The Rosen Publishing Group | url =https://books.google.com/books?id=E0Mm6S1XFYAC&amp;printsec=frontcover | ref =harv | isbn =9781435856202 }}
* {{Cite journal | last =Nath | first =Vijay | year =2001 | title =From 'Brahmanism' to 'Hinduism': Negotiating the Myth of the Great Tradition | journal =Social Scientist  | volume =29 | issue =3/4 |pages=19–50 |ref=harv| doi =10.2307/3518337 | jstor =3518337 }}
* {{Cite book | last =Nicholson | first =Andrew J. | year =2010 | title =Unifying Hinduism: Philosophy and Identity in Indian Intellectual History | publisher =Columbia University Press |ref=harv| title-link =Unifying Hinduism: Philosophy and Identity in Indian Intellectual History }}
* {{Cite book | last =Novetzke | first =Christian Lee | year =2013 | title =Religion and Public Memory | url =https://archive.org/details/religionpublicme0000nove | publisher =Columbia University Press | isbn =978-0231512565 | ref =harv }}
* {{cite book | last =Nussbaum | first =Martha C. | year =2009 | title =The Clash Within: Democracy, Religious Violence, and India's Future | url =https://books.google.com/books?id=JLMQh4oc38gC&amp;pg=PA361#v=onepage&amp;q=%22rajiv%20malhotra%22 | accessdate =25 May 2013 | publisher =Harvard University Press | isbn =978-0-674-03059-6 | ref =harv }}
* {{Cite book|last= Oberlies|first=T.|year=1998|title=Die Religion des Rgveda|place=Vienna|publisher= Institut für Indologie der Universität Wien|isbn=978-3-900271-32-9 |ref=harv}}
* {{Cite book|last=Possehl|first=Gregory L. |authorlink=Gregory Possehl|title=The Indus Civilization: A Contemporary Perspective|chapter-url=https://books.google.com/books?id=XVgeAAAAQBAJ&amp;pg=PA154|date=11 November 2002|publisher=Rowman Altamira|isbn=978-0-7591-1642-9|pages=141–156|chapter=Indus religion |ref=harv}}
* {{Cite book|last=Radhakrishnan|given1=S.|surname2=Moore|given2=C.A.|authorlink=Sarvepalli Radhakrishnan|year=1967|title=A sSurcebook in Indian Philosophy|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-01958-1|ref=harv|url=https://archive.org/details/sourcebookinindi00radh}}
* {{Cite book|last= Radhakrishnan|first=S|authorlink=Sarvepalli Radhakrishnan|year=1996|title=Indian Philosophy|publisher=Oxford University Press|volume=1|isbn=978-0-19-563820-2 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Raju | first =P. T. | year =1992 | title =The Philosophical Traditions of India | url =https://archive.org/details/liang.philosophicaltra0000raju_v1y2 | place =Delhi | publisher =Motilal Banarsidass Publishers Private Limited | ref =harv }}
* {{Cite book|last=Ramstedt|first=Martin|year=2004|title=Hinduism in Modern Indonesia: A Minority Religion Between Local, National, and Global Interests|url=https://archive.org/details/isbn_9780700715336|place=New York|publisher=Routledge|isbn=978-0700715336|ref=harv}}
* {{Cite book |last= Renou |first=Louis |authorlink= Louis Renou |year=1964 |title=The Nature of Hinduism |publisher= Walker |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Rinehart | first =Robin | year =2004 | title =Contemporary Hinduism: Ritual, Culture, and Practice | publisher =ABC-CLIO |ref=harv}}
* {{Cite book| first= Ludo| last= Rocher| year= 1986| authorlink= Ludo Rocher| title= The Puranas| publisher= Otto Harrassowitz Verlag| isbn= 978-3447025225| url= https://books.google.com/books?id=n0-4RJh5FgoC| ref= harv}}
* {{Cite book | last =Samuel | first =Geoffrey | year =2010 | title =The Origins of Yoga and Tantra. Indic Religions to the Thirteenth Century | publisher =Cambridge University Press |ref=harv}}
* {{Cite journal | last =Sanderson | first =Alexis | year =2015 | editor-last =Makinson | editor-first =John | publisher =Allen Lane | url =http://www.sutrajournal.com/tolerance-exclusivity-inclusivity-and-persecution-by-alexis-sanderson | title =Tolerance, Exclusivity, Inclusivity, and Persecution in Indian Religion During the Early Mediaeval Period }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201229174134/http://www.sutrajournal.com/tolerance-exclusivity-inclusivity-and-persecution-by-alexis-sanderson |date=2020-12-29 }}
* {{Cite book |last1= Sargeant|first1=Winthrop|authorlink1=Winthrop Sargeant|last2=Chapple|first2=Christopher|year=1984|title=The Bhagavad Gita|place=New York|publisher= State University of New York Press|isbn=978-0-87395-831-8 |ref=harv|title-link=Bhagavad Gita (Sargeant)}}
* {{Cite journal | last1 =Shults | first1 =Brett | year =2014 | title =On the Buddha's Use of Some Brahmanical Motifs in Pali Texts | journal =Journal of the Oxford Centre for Buddhist Studies | volume =6 | pages =121–9 | url =http://jocbs.org/index.php/jocbs/article/view/76/96 }}
* {{Cite book |last= Sen Gupta|first=Anima|year=1986|title=The Evolution of the Sāṃkhya School of Thought|publisher= South Asia Books|isbn=978-81-215-0019-7 |ref=harv}}
* {{Cite journal|doi=10.1086/224812|last=Silverberg|first=James|year=1969|title=Social Mobility in the Caste System in India: An Interdisciplinary Symposium|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-sociology_1969-11_75_3/page/442|journal=The American Journal of Sociology|volume=75|issue=3|pages=442–443|ref=harv}}
* {{Cite book | last =Sharf | first =Robert H. | year =1993 | title =The Zen of Japanese Nationalism | journal =History of Religions | volume =33 | issue =1 | pages =1–43 | url =http://www.thezensite.com/ZenEssays/HistoricalZen/Zen_of_Japanese_Nationalism.html | ref =harv | doi =10.1086/463354 }}
* {{Cite web | last =Sharf | first =Robert H. | year =1995 | title =Whose Zen? Zen Nationalism Revisited | url =http://www.thezensite.com/ZenEssays/CriticalZen/whose%20zen_sharf.pdf | ref =harv }}
* {{Cite book | last =Sharma | first =Arvind | year =2003 | title =The Study of Hinduism | url =https://archive.org/details/studyofhinduism0000unse | publisher =University of South Carolina Press | ref =harv }}
* {{Cite book | last =Singh | first =Upinder | authorlink =Upinder Singh | year =2008 | title =A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century | publisher =Pearson Education India | isbn =978-81-317-1120-0 | url =https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&amp;pg=PA195 | ref =harv }}
* {{Cite journal | last =Sjoberg | first =Andree F. | year =1990 | title =The Dravidian Contribution to the Development of Indian Civilization: A Call for a Reassesment | journal =Comparative Civilizations Review | volume =23 | pages =40–74 | url =https://ojs.lib.byu.edu/spc/index.php/CCR/article/download/13469/13403 | ref =harv }}
* {{Cite book | last =Smart | first =Ninian | year =2003 | title =Godsdiensten van de wereld (The World's Religions) | place =Kampen | publisher =Uitgeverij Kok |ref=harv}}
* {{Cite book |editor1-last=Smelser|editor1-first=Neil J.|editor-link= Neil Smelser |editorlink2= Seymour Martin Lipset|editor2-last=Lipset|editor2-first=Seymour Martin|title=Social Structure and Mobility in Economic Development|publisher=Aldine Transaction|year=2005|isbn=978-0-202-30799-2 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Smith | first =W. C. | year =1962 | title =The Meaning and End of Religion | place =San Francisco | publisher =Harper and Row | url =https://books.google.com/books?id=-5fImMZMqNIC | ref =harv | isbn =9780791403617 }}
* {{Cite book|last=Smith|first=Huston|authorlink=Huston Smith|year=1991|title=The World's Religions: Our Great Wisdom Traditions|url=https://archive.org/details/worldsreligionso0000smit|place=San Francisco|publisher=HarperSanFrancisco|isbn=978-0-06-250799-0|ref=harv}}
* {{cite book |last=Smith|first=Vincent A.  |authorlink=Vincent Arthur Smith |year=1999|title=The early history of India |edition=3rd |publisher=Oxford University Press  |origyear=first published 1908 |pp=381–384 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Stein | first =Burton | authorlink =Burton Stein | year =2010 | title =A History of India, Second Edition | publisher =Wiley-Blackwell | url =http://www.investigacioneshistoricaseuroasiaticas-ihea.com/files/HISTORYINDIA-BurtonStein.pdf | ref =harv | url-status =dead | archiveurl =https://web.archive.org/web/20140114070555/http://www.investigacioneshistoricaseuroasiaticas-ihea.com/files/HISTORYINDIA-BurtonStein.pdf | archivedate =14 January 2014 | df =dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114070555/http://www.investigacioneshistoricaseuroasiaticas-ihea.com/files/HISTORYINDIA-BurtonStein.pdf |date=14 January 2014 }}
* {{Cite book | last =Sweetman | first =Will | year =2004 | title =The prehistory of Orientalism: Colonialism and the Textual Basis for Bartholomaus Ziegenbalg's Account of Hinduism | journal =New Zealand Journal of Asian Studies | volume =6 | issue =2 | pages =12–38 | url =http://www.nzasia.org.nz/downloads/NZJAS-Dec04/6_2_3.pdf | ref =harv }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130207044659/http://nzasia.org.nz/downloads/NZJAS-Dec04/6_2_3.pdf |date=2013-02-07 }}
* {{Cite book | last =Thapar | first =R. | year =1993 | title =Interpreting Early India | place =Delhi | publisher =Oxford University Press |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Thompson Platts | first =John | year =1884 | title =A dictionary of Urdu, classical Hindī, and English| publisher = W. H. Allen &amp; Co., Oxford University |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Tiwari | first =Shiv Kumar | year =2002 | title =Tribal Roots Of Hinduism | publisher =Sarup &amp; Sons |ref=harv}}
* {{Cite book | last1 = Toropov | first1 =Brandon | last2 =Buckles | first2 =Luke | year =2011 | title=The Complete Idiot's Guide to World Religions|publisher=Penguin |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Turner | first =Bryan S. | year =1996a | title =For Weber: Essays on the Sociology of Fate | authorlink =Bryan S. Turner (sociologist) | url =https://books.google.com/books?id=YDwRcguxbGwC | ref ={{sfnref|Turner|1996-A}} | isbn =9780803976344 }}
* {{Cite book | last =Vivekananda|first=Swami|authorlink=Swami Vivekananda|year=1987|title=Complete Works of Swami Vivekananda |place=Calcutta|publisher= Advaita Ashrama|isbn=978-81-85301-75-4 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Vivekjivandas | year =2010 | title =Hinduism: An Introduction - Part 1 | url =https://archive.org/details/hinduismintroduc0000vive | publisher =Swaminarayan Aksharpith | place =Ahmedabad | isbn =978-81-7526-433-5 | ref =harv }}
* {{Cite book | last =White | first =David Gordon | year =2000 | chapter=Introduction |editor=David Gordon White |title=Tantra in Practice | publisher =Princeton University Press |ref=harv}}
* {{Cite book | last =White | first =David Gordon | year =2006 | title =Kiss of the Yogini: &quot;Tantric Sex&quot; in its South Asian Contexts | publisher =University of Chicago Press | url =https://books.google.com/books?id=5RwARVMg2_4C | ref =harv | isbn =9780226027838 }}
* {{Cite book | last =Wink | first =Andre | year =1991 | title =Al-Hind: the Making of the Indo-Islamic World, Volume 1 | publisher =Brill Academic | isbn =978-9004095090 |ref=harv}}
* {{Cite book |last=Witzel |first=Michael |year=1995 |title=Early Sanskritization: Origin and Development of the Kuru state |journal=Electronic Journal of Vedic Studies |volume=1 |number=4 |url=http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |publisher=Praeger |ref=harv |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070611142934/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |archivedate=11 June 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220153727/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |date=20 February 2012 }}
* {{Cite book | last=Zimmer | first=Heinrich | authorlink= Heinrich Zimmer | year=1951 | title=Philosophies of India | publisher=Princeton University Press |ref=harv}}
{{Refend}}

=== Web sources ===
{{Reflist|group=web|30em}}

== Further reading ==

&lt;!-- only monographs dedicated to Hinduism in general should be listed here --&gt;

'''Introductory'''
* {{Cite book | last =Fowler | first =Jeaneane D. | year =1997 | title =Hinduism: Beliefs and Practices | publisher =Sussex Academic Press | url =https://books.google.com/books?id=RmGKHu20hA0C | isbn =978-1-898723-60-8 }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Cite book | last =Flood | first =Gavin D. | authorlink = Gavin Flood | year =1996 | title =An Introduction to Hinduism | url =https://archive.org/details/introductiontohi0000floo_n5j0 | publisher =Cambridge University Press}}

'''Origins'''
* {{Cite book | last =Parpola | first =Asko | year =2015 | title =The Roots of Hinduism. The Early Aryans and the Indus Civilization | url =https://archive.org/details/rootsofhinduisme0000parp | publisher =Oxford University Press |ref={{sfnref|Parpola, The Roots of Hinduism|2015}}}}
* {{Cite book | last =Samuel | first =Geoffrey | year =2010 | title =The Origins of Yoga and Tantra. Indic Religions to the Thirteenth Century | publisher =Cambridge University Press |ref=harv}}

'''Texts'''
* {{Cite book | last =Klostermaier | first =Klaus K. | year =2007 | title =A Survey of Hinduism: Third Edition | publisher =State University of New York Press | url =https://books.google.com/books?id=E_6-JbUiHB4C |ref=harv| isbn =9780791470824 }}
* {{Cite book | last=Flood |first=Gavin (Ed) | authorlink=Gavin Flood | year =2003 |title=Blackwell companion to Hinduism |publisher= [[Blackwell Publishing]] |isbn=978-0-631-21535-6 }}
* Richards, Glyn, ed. (1985). ''A Sourcebook of Modern Hinduism''. London: Curzon Press. x, 212 p. {{ISBN|0-7007-0173-7}}

== External links ==
{{Z148}}&lt;!-- {{No more links}}

       Please be cautious adding more external links.

Wikipedia is not a collection of links and should not be used for advertising.

     Excessive or inappropriate links will be removed.

 See [[Wikipedia:External links]] and [[Wikipedia:Spam]] for details.

If there are already suitable links, propose additions or replacements on
the article's talk page, or submit your link to the relevant category at
the Open Directory Project (dmoz.org) and link there using {{Dmoz}}.

 --&gt;

{{Sister project links|Hinduism|d=Q9089|n=Category:Hinduism|s=Category:Hinduism|voy=Hinduism}}

* [https://www.britannica.com/topic/Hinduism &quot;Hinduism&quot;]. ''[[Encyclopædia Britannica]]'' Online.
* [http://www.iep.utm.edu/hindu-ph/ Hindu Philosophy and Hinduism], IEP, Shyam Ranganathan, York University
* [http://www.people.fas.harvard.edu/~witzel/vedica.pdf Vedic Hinduism] SW Jamison and M Witzel, Harvard University
* [[Wikisource:The Complete Works of Swami Vivekananda/Volume 1/Lectures And Discourses/The Hindu Religion|The Hindu Religion]], Swami Vivekananda (1894), Wikisource
* [http://www.ramakrishna.org/catalog/archive/Spirit_of_Hinduism.htm Hinduism by Swami Nikhilananda], The Ramakrishna Mission (one of the Theistic Hindu Movements)
* [http://www.dlshq.org/download/hinduismbk.pdf All About Hinduism by Swami Sivananda (pdf)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222000944/http://www.dlshq.org/download/hinduismbk.pdf |date=2019-12-22 }}, The Divine Life Society (one of the Theistic Hindu Movements)
* [http://www.iep.utm.edu/adv-veda/ Advaita Vedanta Hinduism by Sangeetha Menon], IEP (one of the non-Theistic school of Hindu philosophy)
* [https://web.archive.org/web/20051103040233/http://hinduism.iskcon.com/ Heart of Hinduism: An overview of Hindu traditions], ISKCON (Hare Krishna Movement)
* [http://www.hinduismtoday.com/modules/wfchannel/index.php?wfc_cid=21 What is Hinduism?], Editors of Hinduism Today Magazine
* [http://www.pluralism.org/religion/hinduism/bibliography Hinduism outside India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150420084630/http://pluralism.org/religion/hinduism/bibliography |date=2015-04-20 }}, A Bibliography, Harvard University (The Pluralism Project)
* [https://hal.archives-ouvertes.fr/halshs-00196705/ What's in a Name? Agama Hindu Bali in the Making – Hinduism in Bali, Indonesia] Michel Picard, Le CNRS (Paris, France)

'''Research on Hinduism'''

* [http://www.ochs.org.uk/ The Oxford Center for Hindu Studies], University of Oxford
* [http://jhs.oxfordjournals.org/content/current Latest issue of The Journal of Hindu Studies], Oxford University Press
* [https://link.springer.com/journal/volumesAndIssues/11407 Latest issue of the International Journal of Hindu Studies], Springer
* [http://digitalcommons.butler.edu/jhcs/ Latest issue of The Journal of Hindu-Christian Studies], Butler University
* [https://web.archive.org/web/20220102080240/http://jewishstudies.fiu.edu/about-us/initiative-for-global-jewish-communities/society-for-indo-judaic-studies/journal-archives/ Latest issue of The Journal of Indo-Judaic Studies], Florida International University
* [http://www.internationaljournaldharmastudies.com Latest issue of the International Journal of Dharma Studies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160131101153/http://www.internationaljournaldharmastudies.com/ |date=2016-01-31 }}, Springer (Topical publications on Hinduism, other Indic religions)

'''Audio on Hinduism'''

* [https://archive.org/details/SwamiVivekanandaSwamiVivekananda1893Speech Hinduism as a Religion, by Swami Vivekananda], ''World Parliament of Religion'', Chicago in 1893 (Audio Version, [http://www.parliamentofreligions.org/_includes/FCKcontent/file/Vivekananda.pdf Text]{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }})
* [http://www.ochs.org.uk/lectures/previous Scholarly lectures on Hinduism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150620013322/http://www.ochs.org.uk/lectures/previous |date=2015-06-20 }}, OCHS, University of Oxford
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>r94th64rixwfcyrmq7j72j2xm9fdssm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂိတု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1496</id>
    <revision>
      <id>60093</id>
      <parentid>57417</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:21:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33254" sha1="gy7hq37sj1dwjq31pmupq3vqkc967ql" xml:space="preserve">{{Infobox planet
| name = ဂိတု
| apsis = gee
| symbol = [[file:Moon decrescent symbol (bold).svg|20px|☾]]
| image = FullMoon2010.jpg
| image_alt = Full Moon in the darkness of the night sky. It is patterned with a mix of light-tone regions and darker, irregular blotches, and scattered with varying sizes of impact craters, circles surrounded by out-thrown rays of bright ejecta.
| caption = [[Full moon]] seen from North America
| background = #ddd
| adjectives = {{hlist |[[wikt:lunar|Lunar]] |[[wikt:selenic|selenic]]}}
| periapsis = {{gaps |362 |600}}&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;({{gaps |356 |400}}–{{gaps |370 |400}}&amp;nbsp;km)
| apoapsis = {{gaps |405 |400}}&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;({{gaps |404 |000}}–{{gaps |406 |700}}&amp;nbsp;km)
| semimajor = {{val |384399 |u=km}}{{nbsp |2}}({{val |0.00257 |u=AU}})&lt;ref name=&quot;W06&quot;/&gt;
| eccentricity = {{val |0.0549}}&lt;ref name=&quot;W06&quot;/&gt;
| period = {{longitem |class=nowrap |{{val |27.321661 |ul=d}}&lt;br /&gt;{{smaller |(27&amp;thinsp;d 7&amp;thinsp;h 43&amp;thinsp;min 11.5&amp;thinsp;s&lt;ref name=&quot;W06&quot;/&gt;)}}}}
| synodic_period = {{longitem |class=nowrap |{{val |29.530589 |u=d}}&lt;br /&gt;{{smaller |(29&amp;thinsp;d 12&amp;thinsp;h 44&amp;thinsp;min 2.9&amp;thinsp;s)}}}}
| avg_speed = {{val |1.022 |ul=km/s}}
| inclination = {{nowrap |5.145° to the [[ecliptic]]&lt;ref name=&quot;Lang2011&quot;/&gt;{{efn|name=inclination}}}}
| asc_node = {{longitem |Regressing by one [[orbit|revolution]] in 18.61&amp;nbsp;years}}
| arg_peri = {{longitem |Progressing by one&lt;br/&gt; revolution in 8.85&amp;nbsp;years}}
| satellite_of = [[Earth]]{{efn|name=near-Earth asteroids}}&lt;ref name=&quot;Morais2002&quot;/&gt;
| flattening = {{val |0.0012}}&lt;ref name=&quot;NSSDC&quot;/&gt;
| equatorial_radius = {{nowrap |{{val |1738.1 |u=km}}{{nbsp |2}}{{smaller |&lt;br /&gt;(0.2725 of Earth's)}}&lt;ref name=&quot;NSSDC&quot;/&gt;}}
| polar_radius = {{nowrap |{{val |1736.0 |u=km}}{{nbsp |2}}{{smaller |&lt;br /&gt;(0.2731 of Earth's)}}&lt;ref name=&quot;NSSDC&quot;/&gt;}}
| mean_radius = {{nowrap |{{val |1737.4 |u=km}}{{nbsp |2}}{{smaller |&lt;br /&gt;(0.2727 of Earth's)}}&lt;ref name=&quot;W06&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NSSDC&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Smith |first1=David E. |last2=Zuber |first2=Maria T. |last3=Neumann |first3=Gregory A. |last4=Lemoine |first4=Frank G. |title=Topography of the Moon from the Clementine lidar |journal=[[Journal of Geophysical Research]] |date=1 January 1997 |volume=102 |issue=E1 |page=1601 |doi=10.1029/96JE02940 |bibcode=1997JGR...102.1591S|hdl=2060/19980018849|hdl-access=free |url=https://semanticscholar.org/paper/9cdbb161f908e6cc4e5c55c4daee9f766743c400 }}&lt;/ref&gt;}}
| circumference = {{nowrap |{{val |10921 |u=km}}{{nbsp |2}}{{smaller |([[equator]]ial)}}}}
| surface_area = {{nowrap |{{val |3.793 |e=7 |u=km2}}{{nbsp |2}}{{smaller |&lt;br /&gt;(0.074 of Earth's)}}}}
| volume = {{nowrap |{{val |2.1958 |e=10 |u=km3}}{{nbsp |2}}{{smaller |&lt;br /&gt;(0.020 of Earth's)&lt;ref name=&quot;NSSDC&quot;/&gt;}}}}
| mass = {{nowrap |{{val |7.342 |e=22 |u=kg}}{{nbsp |2}}{{smaller |&lt;br /&gt;({{val |0.012300}} of Earth's)&lt;ref name=&quot;W06&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NSSDC&quot;/&gt;}}}} {{Sfn|Terry|2013|p=226}}
| density = {{val |3.344 |ul=g/cm3}}&lt;ref name=&quot;W06&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NSSDC&quot;/&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;{{val |0.606}} × Earth&lt;/small&gt;
| surface_grav = {{nowrap |{{val |1.62 |ul=m/s2}}{{nbsp |2}}{{smaller |({{val |0.1654 |u=[[G-force|g]]}})&lt;ref name=&quot;NSSDC&quot;/&gt;}}}}
| moment_of_inertia_factor = {{val |0.3929 |0.0009}}&lt;ref name=&quot;Williams1996&quot; /&gt;
| escape_velocity= {{val |2.38 |ul=km/s}}
| sidereal_day = {{nowrap |{{val |27.321661 |u=d}}{{nbsp |2}}{{smaller |([[tidal locking|synchronous]])}}}}
&lt;!-- Wieczorek et al. 2006 --&gt;
| rot_velocity = {{nowrap |4.627 m/s}}
| axial_tilt = {{ublist |class=nowrap |1.5424° to [[ecliptic]]&lt;!--1.533° according to Conn 2007--&gt;|6.687° to [[Orbital plane (astronomy)|orbit plane]]&lt;ref name=&quot;Lang2011&quot;/&gt;&lt;!--6.4° according to Grego; &lt;ref name=&quot;Grego2005&quot;&gt;Grego, Peter,   [https://books.google.com/books?id=z6Pgt9xEW9gC&amp;pg=PA48 ''The Moon and How to Observe It''], Springer, 2005&lt;/ref&gt; 6.6783° according to Conn. &lt;ref name=&quot;Conn2007&quot;&gt;Conn, David (2007); ''Lednorf's Dilemma'', AuthorHouse, Bloomington (IN)&lt;/ref&gt;--&gt;|24° to Earth's equator&amp;thinsp;&lt;ref&gt;Makemson, Maud W. (1971); [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=1971Moon....2..293M&amp;link_type=ARTICLE&amp;db_key=AST&amp;high= &quot;Determination of Selenographic Positions&quot;], in ''The Moon'', volume 2, issue 3, pp. 293-308, {{DOI|10.1007/BF00561882}}, BibCode: 1971Moon....2..293M&lt;/ref&gt;}}
| epoch = [[J2000]]
| right_asc_north_pole =
  {{plainlist |
* {{RA|17|47|26}}
* 266.86°&lt;ref name=&quot;report&quot;&gt;{{Cite journal |doi=10.1007/s10569-010-9320-4 |title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2009 |url=http://astropedia.astrogeology.usgs.gov/alfresco/d/d/workspace/SpacesStore/28fd9e81-1964-44d6-a58b-fbbf61e64e15/WGCCRE2009reprint.pdf &lt;!-- |url=http://astropedia.astrogeology.usgs.gov/download/Docs/WGCCRE/WGCCRE2009reprint.pdf --&gt; |journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy |volume=109 |issue=2 |pages=101–135 |year=2010 |last1=Archinal |first1=Brent A. |last2=A'Hearn |first2=Michael F. |last3=Bowell |first3=Edward G. |last4=Conrad |first4=Albert R. |last5=Consolmagno |first5=Guy J. |display-authors = 5 |last6=Courtin |first6=Régis |last7=Fukushima |first7=Toshio |last8=Hestroffer |first8=Daniel |last9=Hilton |first9=James L. |last10          = Krasinsky |first10         = George A. |last11=Neumann |first11=Gregory A. |last12=Oberst |first12=Jürgen |last13=Seidelmann |first13=P. Kenneth |last14=Stooke |first14=Philip J. |last15=Tholen |first15=David J. |last16=Thomas |first16=Paul C. |last17=Williams |first17=Iwan P. |bibcode=2011CeMDA.109..101A |access-date     = 24 September 2018 |archive-url     = https://web.archive.org/web/20160304065344/http://astropedia.astrogeology.usgs.gov/alfresco/d/d/workspace/SpacesStore/28fd9e81-1964-44d6-a58b-fbbf61e64e15/WGCCRE2009reprint.pdf |archive-date    = 4 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
  }}
| declination = 65.64°&lt;ref name=&quot;report&quot; /&gt;
| albedo = 0.136&lt;ref name=&quot;Saari&quot;/&gt;
| temp_name1 = Equator
| min_temp_1 = 100 [[Kelvin|K]]
| mean_temp_1 = 220 K
| max_temp_1 = 390 K
| temp_name2 = 85°N&amp;nbsp;
| min_temp_2 =
| mean_temp_2 = 150 K
| max_temp_2 = 230 K&lt;ref name=&quot;Vasavada1999&quot;/&gt;
| magnitude = {{ublist |class=nowrap |−2.5 to −12.9{{efn |name=maxval}} |−12.74{{nbsp |2}}{{smaller |(mean [[full moon]])}}&lt;ref name=&quot;NSSDC&quot;/&gt;}}
| angular_size = {{nowrap |29.3 to 34.1 [[minute and second of arc|arcminutes]]&lt;ref name=&quot;NSSDC&quot;/&gt;{{efn |name=angular size}}}}
| atmosphere = yes
| atmosphere_ref = &lt;ref name=&quot;L06&quot;/&gt;
| surface_pressure = {{ublist |class=nowrap |10{{sup |−7}} [[Pascal (unit)|Pa]] (1 [[bar (unit)|picobar]]){{nbsp |2}}{{smaller |(day)}} |10{{sup |−10}} Pa (1 femtobar) {{nbsp |2}}{{smaller | &lt;br /&gt;(night)}}{{efn |name=pressure explanation}}}}
| atmosphere_composition = {{hlist |[[Helium|He]] |[[Argon|Ar]] |[[Neon|Ne]] |[[Sodium|Na]] |[[Potassium|K]] |[[Hydrogen|H]] |[[Radon|Rn]]}}
}}
'''ဂိတု''' ({{Lang-en|Moon}}; သင်္ကေတ: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) ဂှ် ရုပ်သန္ထာန် နက္ခတ္တမွဲ မဂေတ်လန်ဒၟံင် ဂၠးတိတုဲ ဒှ် ဂြိုဟ် မရနုက်ကဵု ပိ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲ (Solar System)ပိုယ်ရ။ ဂိတုဂှ် နွံကဵု တိဗမၠိုက်ဂြိုဟ်ဂမၠိုင် ကေုာံ တၟအ်ဂမၠိုင်တုဲ ရာသဳ ကေုာံ ဓါတ်ဇရောတ်ဍေဟ်လေဝ် ဟွံဂွံတၟေင်တၞဟ်ခြာ ကုဓါတ်ဇရောတ် ဂၠးတိပိုယ်ရ။ ဓါတ်ဇရောတ်ဂိတုဂှ် ၜတ် ကုဓါတ်ဇရောတ်ဂၠးတိမ္ဂး ဍိုန်လျ ဗွဲမလောန်တုဲ နွံၜိုတ် တြဴဂအုံ မွဲဂအုံ{{val |0.1654 |u=[[G-force|g]]}} ဒှ်ရ။ ဂၠံင်သြရ်ဗိတ်ဂိတုဂှ် ဗွဲသၟဟ်မ္ဂး နွံကဵုခြာ ကုဂၠးတိ {{cvt|384402|km|mi}}၊&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://spaceplace.nasa.gov/moon-distance/en/ |title=How far away is the moon? |work=Space Place |publisher=NASA |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161006220531/http://spaceplace.nasa.gov/moon-distance/en/ |archive-date=6 October 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scott |first=Elaine |title=Our Moon: New discoveries about Earth's closest companion |publisher=[[Houghton Mifflin]] Harcourt |year=2016 |page=7 |isbn=978-0-544-75058-6}}&lt;/ref&gt; 1.28&amp;nbsp;စက္က-လျး ဟွံသေင်မ္ဂး ၜိုတ် ၁၀ အလန် ကုဗွိုင်စက်ဂၠးတိ (Earth's circumference)၊ တုဲပၠန် ဒြဟတ်ဇရောတ်ဍေဟ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ဂွံဒှ်ဍာ်ဒဳ (ဍာ်တိုန် ဍာ်စှ်ေ) ကေုာံ ဗီုပြင်တိ ဂွံဂၠိင်တိုန်ညိညဂှ်ရ။

ဂိတုဂှ် လန်ဂေတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကရောင်ဂၠံင်ဇကု မပူဂေတ်ဒၟံင် ဂၠးတိ၊ တုဲပၠန် ကရေက်မုက်တုပ်ပ်ဂှ် ဂတးဒၟံင် ကုဂၠးတိဝွံရ။ ဂိတုကရေက် မဂတးမုက် ကုဂၠးတိဂှ် ညးကော်စ ကရေက်ကရပ်ဂိတု (near side of the Moon)။ ဟိုတ်နူ ပွူဂၠံင်ဂိတု မထၜာဲဒၟံင်တုဲ ဗလးမုက်ဂိတု ကဝက်ပြင်င် (ၜိုတ် ၅၉%)ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် နူကဵု ဂၠးတိဝွံရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www-istp.gsfc.nasa.gov/stargaze/Smoon4.htm |title=Libration of the Moon |last=Stern |first=David |date=30 March 2014 |website=NASA |access-date=11 February 2020 |archive-date=22 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522153419/https://www-istp.gsfc.nasa.gov/stargaze/Smoon4.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;အလုံမွဲ ဂၠံင်သြရ်ဗိတ် ဂိတု မဂေတ်ပူ ဂၠးတိဂှ် ဍေဟ်ဒးဂေတ် ပွိုင် ၂၇.၃ တ္ၚဲဂၠးတိ (နကဵု စနြမာသ)၊ နကဵု သူရိယမာသ မ္ဂး ၂၉.၅ တ္ၚဲ။ ကရေက်ကရပ်ဂိတုဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် အသာ်ဂၠုဂၠု၊ အသာ်ဗုဗု ကေုာံ တၟးတၟး မဒှ်ဒၞာဲသမၠုင် ကေုာံ ခလံင်တအ်ရ။ ဗလးဂိတု ဇေတ်တ်ဂှ် ဒှ်အရာမဗဵုစခိုဟ်မွဲ ဟွံသေင်၊ ဂိတုဂှ် ဟွံမဲကဵု လျးတုဲ ဆဒၞာဲပယးလျးတ္ၚဲ မတက်ဒးဂှ်ဟေင် ဂွံညာတ်ကေတ် မတၟးဒၟံင် နူကဵုဂၠးတိပိုယ်ဏအ်ရ။ တုဲပၠန် လျးတၟက်ကလေင်ဂှ် တၟးစိုပ်ကၠုင် ဂၠးတိပိုယ်ရ။ ဟိုတ်နူကဵုဂၠးတိဂှ် ဒးသမၞိင်ဂၠးတိတုဲ ကရေက်လ္ၚဵုဂှ် ဟွံဒးလျးတ္ၚဲတုဲ ဂၠုအာရ။ သမၞိင်ဂၠးတိ မတိတ်ကၠုင် ဟိုတ်နူလျးတ္ၚဲဂှ် တၟာကြပ်တုပ်ဒၟံင် တၟာဂိတုဂှ်ရ ပ္ဍဲကဵု တ္ၚဲဂိတုအိုတ်မ္ဂး ဗလးမုက်ဂိတု ဗဒန်ကြပ်အိုတ်အာရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ဟိုတ်နူ သမၞိင်ဂၠးတိ မဒးဗဒန်ထောအ် လျးတ္ၚဲ လတူစက်ဂိတုတုဲ ဂိတုမမံက် စဝေက် ဂွံဒှ်ကၠုင်ရ။

ဗွိုက်လၞင်စက်ဂိတုဂှ် နွံ{{val |3474.8 |u=km}}၊ ၜိုတ် မွဲဂအုံ ပန်ဂအုံဂၠးတိ (တိ ဇၞော်နူ ဂိတု ပန်အလန်)၊ ယဝ်ရ ဒးပတုပ်မ္ဂး ဂိတုဂှ် နွံတၟာတိုက်အဝ်သတြေလဳယျာမွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite website|url=https://theconversation.com/how-big-is-the-moon-let-me-compare-118840|date=18 July 2019|access-date=15 November 2020|title=How big is the Moon?|author=Jonti Horner|archive-date=7 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107223707/http://theconversation.com/how-big-is-the-moon-let-me-compare-118840|url-status=live}}&lt;/ref&gt;ရံင်ကဵု ဇမၞော်မ္ဂး ဂိတုဂှ် ပၞောဝ်ကဵုဂြိုဟ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲဏအ် ဒှ် ဇၞော်မရနုက်ကဵု မသုန်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lowrie |first=William |date=1997 |title=Fundamentals of Geophysics |url=https://archive.org/details/fundamentalsofge0000lowr |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |page=[https://archive.org/details/fundamentalsofge0000lowr/page/5 5]}}&lt;/ref&gt;ဂိတုဂှ် ဍောတ်နူ ဂျူပဳတာညိ၊ တုဲပၠန် ဓါတ်ဇရောတ် သၠုင်အိုတ် ကေုာံ ကမၠေတ်ခိုဟ်အိုတ် မရနုက်ကဵု ဒုတိယ ပၞောဝ်ကဵု ဂြိုဟ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲဝွံ ၜိုတ်မတီလဝ်ဂှ်ရ။

တၠပညာတအ် ပတှ်ေကေတ် ဂိတုဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵုသၞာံမတုဲကၠုင်ၜိုတ် ၄.၅၁ ကြဴနူ ဂၠးတိမကတဵုဒှ်တုဲ ဟွံလအ်ကွေဟ်ဟ်ရ။ လညာတ်မၞိဟ်မဒုင်တဲမာန်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဂိတုဝွံ က္တဵုဒှ်ကၠုင် ကြဴနူ ဂိတု ကဵု ဂြိုဟ်မနွံတၟာမာသ် မကော်ဂး တဴယျာ (Theia) ဇီုကပိုက်တုဲ ကလှ်ေကရေက် မပါ်တိတ်အာဂှ် ဒှ်အာ ဂိတုရ။ သွဟ်သုတေသနတၟိမလ္ၚတ်တၟအ် နူဂိတုဂှ်လေဝ် ဟွံဒစဵုဒစး လညာတ်ထေဣသဝွံရ။ ဆဂး အာယုက်သၞာံဂှ် လအ်နူဂှ် ဒှ်မာန်ရောင် စှ်ေစိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.universetoday.com/143025/the-moon-is-older-than-scientists-thought/ |title=The Moon is older than scientists thought |website=Universe Today |access-date=3 August 2019 |archive-date=3 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803125139/https://www.universetoday.com/143025/the-moon-is-older-than-scientists-thought/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ကပေါတ်မၞိဟ်မကၠောန် ပလံင်ဗစိုပ်ဏာ ဇရေင်ဂိတု မာန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်က္ၜင်ဂြိုဟ် နူကဵု ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံသဵုဗိယေတ် မနွံယၟု လူနာ၃ မစှ်ေလတူဂိတု ပ္ဍဲကဵု သေပ်တေမ်ဗါ ၁၉၅၉ ဂှ်ရ။ ဆက်ဂစာန်ကၠုင်တုဲ နကဵုနဲကဲမစှ်ေသိုက်က် လတူဂိတုမာန်ကၠုင်ဂှ် ဒှ်က္ၜင်ဂြိုဟ် လုနာ၉ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၆။ နကဵုကောန်မၞိဟ် ဂွံဖျေဟ်ဇိုင် လတူဂိတုမာန်ဂှ် နကဵု ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံအမေရိကာန် ဌာနနက္ခတ္တ နာသာ (NASA) ဖျေဟ်အစဳအဇန် အပေါလော (Apollo program) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၈ က္ၜင်ဂြိုဟ်အပေါလော၈၊ အကြာသၞာံ ၁၉၆၉ ကဵု ၁၉၇၂ ဂှ် မၞိဟ်တြဴတၠ တိုန်စိုပ်လဝ် လတူဂိတု၊ မၞိဟ်မဂွံ စိုပ်လတူဂိတု ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် နကဵုက္ၜင်ဂြိုဟ် အပေါလော၁၁ ဂိတုဂျူလာင် ၁၉၆၉ဂှ်ရ။ နကဵု ကမၠောန်ဏအ်ဂှ် ကေတ်ဖျေဟ်နင် တၟအ် နူကဵုဂိတုတုဲ စမ်ၜတ်လ္ၚတ်တုဲ ဂွံတီကၠုင် ပထဝဳဗေဒ ဗီုလဵု ဂိတုစကတဵုဒှ်ကၠုင် ကေုာံ ပရူဒဒှ်ဂိတု မဒှ်လဝ်လက္ကရဴအိုတ်တအ်ဒှ်တမ်ရ။ စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၇၂ အပေါလော ၁၇ ဂှ် ဂိတုမဂွံဒုင်ကၟုဲ နကဵုက္ၜင်ဂြိုဟ် မသက်ကုမၞိဟ်ဟေင်ရ။

==ယၟု==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဂိတု&quot; နကဵုဘာသာမန်ခေတ်လၟုဟ် ပ္ဍဲကဵု မန်ခေတ်တြေံဂှ် &quot;ကိန္တု&quot;၊ မန်လဒေါဝ် &quot;ကိတု&quot;။ ညံင်ကဵု ပ္ဍဲကဵု ဘာသာအင်္ဂလိက် ခေတ်တၟိ ပါ်ချူ စက်ဂိတု နဒဒှ် Moon တုဲ သွက် ဂိတုလၟိဟ်တ္ၚဲဂှ် month ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵုမန်ဂှ် ချူ ဂိတု တုပ်ပ်ရ။ အရာဏအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ကြက္ကဒိန်မန် မဒုင်သဇိုင် ကုဂိတုမမံက် ဂိတုစဝေက်တုဲ ယၟုမ္ဂး စက်ဂိတု ကဵု ဂိတုလၟိဟ်တ္ၚဲ ဗီုမန်ဂှ် ချူတုပ်ဒၟံင်ရေင်သကအ် (ဝါ) ပွံင်မအက္ခရ် ပြံင်လှာဲတုပ်ဒၟံင်ရေင်သကအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုလိက်မ္ဂး လဆောဝ်မ္ဂး သွက် စက်ဂိတုဂှ် ချူ သၟိင်ဂိတု။ 

{{multiple image
|width=135
 |align=center
 |title=ဂိတု 
 |image1=LRO WAC Nearside Mosaic.jpg
 |caption1= ကရေက်ကရပ်ဂိတု (ကရေက်မညာတ်ကေတ် နူကဵုဂၠးတိ)
|image2=Moon Farside LRO.jpg
 |caption2=ကရေက်ဇမ္ၚောဲဂိတု (ကရေက်လပါ်စး မဟွံညာတ်ကေတ် နူကဵုဂၠးတိ)
|image3=LRO WAC North Pole Mosaic (PIA14024).jpg
 |caption3= ပၞိဟ်သၟဝ်ကျာဂိတု (Lunar north pole)
|image4=LRO WAC South Pole Mosaic.jpg
 |caption4= ပၞိဟ်သမၠုင်ကျာဂိတု (Lunar south pole)
}}

==မကတဵုဒှ်==
ဂိတုဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၄.၅၁ ဗဳလဳယာန် မတုဲကၠုင်တေအ်၊ ကြဴနူ သၞောတ်တ္ၚဲ မကတဵုဒှ်လဝ်တုဲ ၆၀ မဳလဳယာန်သၞာံ။ ဗီုလဵု ဂိတုမကတဵုဒှ်ကၠုင်ဂှ် လညာတ်နာနာသာ် ဟီုဂးကၠုင်လဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1126/sciadv.1602365 |pmid=28097222 |pmc=5226643 |journal=[[Science Advances (journal)|Science Advances]] |date=2017 |volume=3 |issue=1 |title=Early formation of the Moon 4.51 billion years ago |last=Barboni |first=M. |author2=Boehnke, P. |author3=Keller, C.B. |author4=Kohl, I.E. |author5=Schoene, B. |author6=Young, E.D. |author7=McKeegan, K.D. |page=e1602365 |bibcode=2017SciA....3E2365B}}&lt;/ref&gt; ပၞောဝ်ကဵု လညာတ်တအ်ဂှ် မပ္တံကဵု  ဂိတုဂှ် က္တဵုကၠုင် နူကဵု ကဝေက်ဂၠးတိ မမေက်ပါ်တိတ် နူတိ&lt;ref name=&quot;Binder&quot; /&gt; (မဒှ် လညာတ် ဂၠးတိဂေတ်ပြဟ်လောန်တုဲ မေက် ကလေဟ်တိတ်အာ နူကဵုကဵုတိ)၊&lt;ref name=&quot;BotM&quot; /&gt; ခနိက်တိ မနွံမ္ၚး ဂၠးတိတအ်ဂှ် ဓါတ်ဇရောတ်တၞဟ် ဇြောတ်ပကောံတုဲ ဒှ်ကၠုင်၊&lt;ref name=&quot;Mitler&quot; /&gt;,&lt;ref name=&quot;BotM&quot;/&gt; မက္တဵုဒှ် မွဲစွံ ကုဂၠးတိ။&lt;ref name=&quot;BotM&quot;/&gt; လညာတ်တအ်ဏအ်ဂှ် ဟွံကိတ်ညဳ ကုသၞောတ်တိ-ဂိတု မဒက်ပ္တန်လဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Stevenson |first=D.J. |title=Origin of the moon–The collision hypothesis |journal=[[Annual Review of Earth and Planetary Sciences]] |date=1987 |volume=15 |issue=1 |pages=271–315 |bibcode=1987AREPS..15..271S |doi=10.1146/annurev.ea.15.050187.001415 |s2cid=53516498 |url=https://semanticscholar.org/paper/6cd05a92552fe0b618abbb1dbb1a8dba79acbba5 |access-date=2 December 2019 |archive-date=19 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819021911/https://www.semanticscholar.org/paper/Origin-of-the-Moon-The-Collision-Hypothesis-Stevenson/6cd05a92552fe0b618abbb1dbb1a8dba79acbba5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
[[ဝှာင်:Evolution of the Moon.ogv|thumb|ကသုဲ ဂိတု ကေုာံ တရဴဂိတု]]
လညာတ် မၞိဟ်မဒုင်တဲဂၠိုင်အိုတ် စပ်ကဵု ဗီုဂိတု က္တဵုဒှ်ကၠုင်ဂှ် သၞောတ်တိ-ဂိတု က္တဵုဒှ်ကၠုင် ကြဴနူ မဇီုကပိုက်ဇၞော် မတွဟ်ဂး ရုပ်သန္ထာန် မနွံတၟာမာသ်မွဲ (ကဵုလဝ်ယၟု ထေဣအ (Theia)) ကၠုင် ဇီုစုတ် ဂၠးတိတြေံ။ ဇၟီုဂှ် ပကဵု ညံင် ကိရိယာ မပ္တံတိ တၟအ် နူတိဂှ် ပရာတ်တိတ်အာ အပ္ဍဲသြရ်ဗိတ်တိတုဲ ကိရိယာတအ် ကောံတုဲ ဒှ်ကၠုင်ဂိတုရ။&lt;ref name=&quot;taylor1998&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/2015/04/150416-asteroids-scars-moon-formation-space/ |title=Asteroids Bear Scars of Moon's Violent Formation |date=16 April 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161008160812/http://news.nationalgeographic.com/2015/04/150416-asteroids-scars-moon-formation-space/ |archive-date=8 October 2016}}&lt;/ref&gt;

The Moon's far side has a crust that is {{convert|50|km|abbr=on}} thicker than that of the near side. This is thought to be because the Moon fused from two different bodies.

This hypothesis, although not perfect, perhaps best explains the evidence. Eighteen months prior to an October 1984 conference on lunar origins, Bill Hartmann, Roger Phillips, and Jeff Taylor challenged fellow lunar scientists: &quot;You have eighteen months. Go back to your Apollo data, go back to your computer, do whatever you have to, but make up your mind. Don't come to our conference unless you have something to say about the Moon's birth.&quot; At the 1984 conference at Kona, Hawaii, the giant impact hypothesis emerged as the most consensual theory. &lt;blockquote&gt;Before the conference, there were partisans of the three &quot;traditional&quot; theories, plus a few people who were starting to take the giant impact seriously, and there was a huge apathetic middle who didn't think the debate would ever be resolved. Afterward, there were essentially only two groups: the giant impact camp and the agnostics.&lt;ref name=Dana-Mackenzie&gt;{{cite book |author=Dana Mackenzie |title=The Big Splat, or How Our Moon Came to Be |url=https://archive.org/details/bigsplatorhowour00mack |url-access=registration |date=21 July 2003 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |isbn=978-0-471-48073-0 |pages=[https://archive.org/details/bigsplatorhowour00mack/page/166 166]–168 |df=dmy-all |access-date=11 June 2019 |archive-date=17 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617181357/https://archive.org/details/bigsplatorhowour00mack |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Giant impacts are thought to have been common in the early Solar System. Computer simulations of giant impacts have produced results that are consistent with the mass of the lunar core and the angular momentum of the Earth–Moon system. These simulations also show that most of the Moon derived from the impactor, rather than the proto-Earth.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Canup |first=R. |author2=Asphaug, E. |title=Origin of the Moon in a giant impact near the end of Earth's formation |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-08-16_412_6848/page/708 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=412 |pages=708–712 |date=2001 |doi=10.1038/35089010 |pmid=11507633 |issue=6848 |bibcode=2001Natur.412..708C|s2cid=4413525 }}&lt;/ref&gt; However, more recent simulations suggest a larger fraction of the Moon derived from the proto-Earth.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2007/12/071219-moon-collision.html |title=Earth-Asteroid Collision Formed Moon Later Than Thought |magazine=[[National Geographic (magazine)|National Geographic]] |date=28 October 2010 |access-date=7 May 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090418171528/http://news.nationalgeographic.com/news/2007/12/071219-moon-collision.html |archive-date=18 April 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=2008 Pellas-Ryder Award for Mathieu Touboul |journal=Meteoritics and Planetary Science |volume=43 |issue=S7 |pages=A11–A12 |date=2008 |url=http://digitalcommons.arizona.edu/objectviewer?o=uadc://azu_maps/Volume43/NumberSupplement/Touboul.pdf |bibcode=2008M&amp;PS...43...11K |last1=Kleine |first1=Thorsten |doi=10.1111/j.1945-5100.2008.tb00709.x |access-date=8 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727164701/http://digitalcommons.arizona.edu/objectviewer?o=uadc%3A%2F%2Fazu_maps%2FVolume43%2FNumberSupplement%2FTouboul.pdf |archive-date=27 July 2018 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180727164701/http://digitalcommons.arizona.edu/objectviewer?o=uadc%3A%2F%2Fazu_maps%2FVolume43%2FNumberSupplement%2FTouboul.pdf |date=27 July 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1038/nature06428 |title=Late formation and prolonged differentiation of the Moon inferred from W isotopes in lunar metals |date=2007 |last1=Touboul |first1=M. |last2=Kleine |first2=T. |last3=Bourdon |first3=B. |last4=Palme |first4=H. |last5=Wieler |first5=R. |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=450 |issue=7173 |pages=1206–1209 |pmid=18097403 |bibcode=2007Natur.450.1206T|s2cid=4416259 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=http://news.nationalgeographic.com/2015/04/150408-moon-form-giant-impact-earth |title=Flying Oceans of Magma Help Demystify the Moon's Creation |magazine=[[National Geographic (magazine)|National Geographic]] |date=8 April 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409220422/http://news.nationalgeographic.com/2015/04/150408-moon-form-giant-impact-earth/ |archive-date=9 April 2015}}&lt;/ref&gt; Other bodies of the inner Solar System such as Mars and [[4 Vesta|Vesta]] have, according to meteorites from them, very different oxygen and tungsten [[isotope|isotopic]] compositions compared to Earth. However, Earth and the Moon have nearly identical isotopic compositions. The isotopic equalization of the Earth-Moon system might be explained by the post-impact mixing of the vaporized material that formed the two,&lt;ref name=&quot;Pahlevan2007&quot; /&gt; although this is debated.&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Nield |first=Ted |title=Moonwalk (summary of meeting at Meteoritical Society's 72nd Annual Meeting, Nancy, France) |magazine=[[Geoscientist (magazine)|Geoscientist]] |volume=19 |page=8 |date=2009 |url=http://www.geolsoc.org.uk/gsl/geoscientist/geonews/page6072.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120927034348/http://www.geolsoc.org.uk/gsl/geoscientist/geonews/page6072.html |archive-date=27 September 2012}}&lt;/ref&gt;

The impact released a lot of energy and then the released material re-accreted into the Earth–Moon system. This would have melted the outer shell of Earth, and thus formed a magma ocean.&lt;ref name=&quot;Warren1985&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Tonks |first=W. Brian |author2=Melosh, H. Jay |date=1993 |title=Magma ocean formation due to giant impacts |journal=[[Journal of Geophysical Research]] |volume=98 |issue=E3 |pages=5319–5333 |bibcode=1993JGR....98.5319T |doi=10.1029/92JE02726}}&lt;/ref&gt; Similarly, the newly formed Moon would also have been affected and had its own [[lunar magma ocean]]; its depth is estimated from about {{Convert|500 |km |4=-2 |abbr=in}} to {{Convert |1737 |km |4=0 |abbr=in}}.&lt;ref name=&quot;Warren1985&quot; /&gt;

While the giant impact hypothesis might explain many lines of evidence, some questions are still unresolved, most of which involve the Moon's composition.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=[[Science (journal)|Science]] |author=Daniel Clery |title=Impact Theory Gets Whacked |url=https://archive.org/details/sim_science_2013-10-11_342_6155/page/183 |volume=342 |pages=183–185 |date=11 October 2013 |doi=10.1126/science.342.6155.183 |bibcode=2013Sci...342..183C |issue=6155 |pmid=24115419}}&lt;/ref&gt;
{{multiple image |total_width=600 |align=center
 |title=[[Oceanus Procellarum]] (&quot;Ocean of Storms&quot;)|width1=614 |height1=228 |image1=14-236-LunarGrailMission-OceanusProcellarum-Rifts-Overall-20141001.jpg |caption1=Ancient [[rift valley]]s – rectangular structure (visible – topography – [[Gravity Recovery and Interior Laboratory|GRAIL gravity gradients]]) |width2=1500 |height2=1500 |image2=PIA18822-LunarGrailMission-OceanusProcellarum-Rifts-Overall-20141001.jpg |caption2=Ancient [[rift valley]]s – context|width3=1546 |height3=905 |image3=PIA18821-LunarGrailMission-OceanusProcellarum-Rifts-Closeup-20141001.jpg |caption3=Ancient [[rift valley]]s – closeup (artist's concept)}}
In 2001, a team at the Carnegie Institute of Washington reported the most precise measurement of the [[isotopic signatures]] of lunar rocks.&lt;ref name=wiechert&gt;{{Cite journal |title=Oxygen Isotopes and the Moon-Forming Giant Impact |display-authors=1 |last1=Wiechert |first1=U. |last2=Halliday |first2=A.N. |last3=Lee |first3=D.-C. |last4=Snyder |first4=G.A. |last5=Taylor |first5=L.A. |last6=Rumble |first6=D. |volume=294 |issue=12 |pages=345–348 |date=October 2001 |doi=10.1126/science.1063037 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/294/5541/345 |access-date=5 July 2009 |journal=[[Science (journal)|Science]] |pmid=11598294 |bibcode=2001Sci...294..345W |s2cid=29835446 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090420154721/http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/294/5541/345 |archive-date=20 April 2009}}&lt;/ref&gt; The rocks from the Apollo program had the same isotopic signature as rocks from Earth, differing from almost all other bodies in the Solar System. This observation was unexpected, because most of the material that formed the Moon was thought to come from [[Theia (planet)|Theia]] and it was announced in 2007 that there was less than a 1% chance that Theia and Earth had identical isotopic signatures.&lt;ref name=ps2007&gt;{{Cite journal |last1=Pahlevan |first1=Kaveh |last2=Stevenson |first2=David |title=Equilibration in the Aftermath of the Lunar-forming Giant Impact |url=https://archive.org/details/earth-and-planetary-science-letters_2007-10-30_262_3-4/page/438 |journal=[[Earth and Planetary Science Letters]] |volume=262 |issue=3–4 |date=October 2007 |pages=438–449 |doi=10.1016/j.epsl.2007.07.055 |bibcode=2007E&amp;PSL.262..438P |arxiv=1012.5323|s2cid=53064179 }}&lt;/ref&gt; Other Apollo lunar samples had in 2012 the same titanium isotopes composition as Earth,&lt;ref name=&quot;test&quot; /&gt; which [[Giant impact hypothesis#Difficulties|conflicts]] with what is expected if the Moon formed far from Earth or is derived from Theia. These discrepancies may be explained by variations of the giant impact hypothesis.

==နိဿဲ==

===Citations===
{{reflist|25em|refs=
[[Category:BEHM]]
[[Category:ဂြိုဟ်]]
[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]</text>
      <sha1>gy7hq37sj1dwjq31pmupq3vqkc967ql</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဇဗ၊ ပ္ကဴ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1625</id>
    <revision>
      <id>60096</id>
      <parentid>57424</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:27:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19184" sha1="8cnbcgmpn68k79udi5zlj5r6ioeksnq" xml:space="preserve">{{Taxobox
|name = ပ္ကဴဇဗ &lt;br&gt; Hibiscus rosa-sinensis 
|image = Hibiscus Brilliant.jpg
|image_caption = ''Hibiscus rosa-sinensis'' 'Brilliant'
|regnum = Plantae
|unranked_divisio = Tracheophytes
|unranked_classis = Angiosperms
|unranked_ordo = Eudicots
|ordo = Malvales
|familia = Malvaceae
|genus = Hibiscus
|species = rosa-sinensis
|authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
|synonyms =
    {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; |
*''Hibiscus arnottii'' &lt;small&gt;Griff. ex Mast. &lt;/small&gt; 
*''Hibiscus boryanus'' &lt;small&gt; DC. &lt;/small&gt; 
*''Hibiscus cooperi '' &lt;small&gt;auct. &lt;/small&gt; 
*''Hibiscus festalis '' &lt;small&gt;Salisb. &lt;/small&gt; 
*''Hibiscus liliiflorus '' &lt;small&gt;Griff. ex Mast. &lt;/small&gt; 
*''Hibiscus rosiflorus '' &lt;small&gt;Stokes &lt;/small&gt; 
*''Hibiscus storckii '' &lt;small&gt;Seem. &lt;/small&gt;
    }}
|synonyms_ref = &lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2850448
|title=The Plant List: A Working List of All Plant Species
|accessdate=June 13, 2015}}&lt;/ref&gt;
}}
'''ပ္ကဴဇဗ''' နကဵုယၟုသိပ္ပံ (Hibiscus rosa-sinensis) ဗွဲမဂၠိုင် ကော်စ ဗီုအင်္ဂလိက် '''Chinese hibiscus''', '''China rose''', '''Hawaiian hibiscus''', '''rose mallow'''&lt;ref name=&quot;RHSPF&quot;&gt;{{Cite web|title=RHS Plant Selector - ''Hibiscus rosa-sinensis'' 'Cooperi'|url=http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=5351}}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ကေုာံ  '''shoeblackplant''',&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://wildlifeofhawaii.com/flowers/870/hibiscus-rosa-sinensis-chinese-hibiscus/|title=Hibiscus rosa-sinensis - Chinese Hibiscus, Shoeblackplant, Tropical Hibiscus, Red Hibiscus - Hawaiian Plants and Tropical Flowers|accessdate=2019-12-22|archivedate=2019-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191222192407/https://wildlifeofhawaii.com/flowers/870/hibiscus-rosa-sinensis-chinese-hibiscus/}}&lt;/ref&gt; ဝွံ ဒှ်တၞံ မနွံကဵု ကဴ မလုပ်လၟိဟ် ဂကူတၞံ Hibisceae tribe မလုပ်တၞောဝ်ဗဳဇ Malvaceae ရ။ တၞံပ္ကဴဇဗဝွံ ပ္ဍဲကဵု ဒေသဂမ္တဴ ကေုာံ ဒေသဆာပ်ဂမ္တဴဂမၠိုင် တဵုလွဳဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵုဂြိုပ် မတိုန်ဒၟံင် နဒဒှ်အရိုင်ဂှ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ဂှ်ရ တၞံပ္ကဴဝွံ တမ်ဗဳဇ စတိုန် နူလဵုရောဂှ် ဟွံဂွံတီကေတ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။&lt;ref name=&quot;FNA&quot;&gt;{{Cite book|title=Flora of North America ''(online)''}}
&lt;/ref&gt; တမ်ဗဳဇဍေဟ် ကၠုင်နူ ဒေသဂမ္တဴအာရှ ဒှ်မာန်ရ။ အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး ပ္ဍဲဍုင်ယူရောပ် ဒေသဂံက်ဂံက်တအ်ဂှ် နဒဒှ် ပ္ကဴ မစုတ်ကဝေက် ပ္ဍဲသ္ၚိဂှ် သွံဒၟံင်ကီုရ။{{Multiple image}}တၞံဂသဵု(share) မလုပ် တၞောဝ်ဗဳဇ Malvaceae ဂှ် တမ်ဗဳဇဍေဟ် စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအာရှဗမံက်တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး တဵုလွဳဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသဂမ္တဴ ကေုာံ ဆာပ်ဂမ္တဴဂမၠိုင်ရ။ 

== မခုတ်ကဵုယၟု ==
''ယၟု ရုက္ခဗေဒ Hibiscus rosa-sinensis'' ဂှ် ခုတ်ကဵုလဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၃ နကဵု Carl Linnaeus ပ္ဍဲကဵု လိက်ဂကူတၞံဆုဂမၠိုင် (''Species Plantarum)ရ။''&lt;ref name=&quot;L&quot;&gt;{{Cite book|first=Carl|last=Linnaeus|title=Species Plantarum|volume=2|page=694|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/358715#page/136/mode/1up|publisher=Impensis Laurentii Salvii|year=1753}}&lt;/ref&gt; ''rosa-sinensis'' ဂှ် ဒှ်ယၟု နကဵု ဘာသာလေတ္တေန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပ္ကဴရုသာ ဍုင်ကြုက် &quot;rose of China&quot;၊ ဆဂး တၞံဝွံ ဟွံလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲတၞောဝ်ဗဳဇ ပ္ကဴရုသာ (နှင်းဆီး) ရ။&lt;ref name=&quot;RHSLG&quot;&gt;{{Cite book|last=Harrison|first=Lorraine|title=RHS Latin for gardeners|url=https://archive.org/details/rhslatinforgarde0000harr|year=2012|publisher=Mitchell Beazley}}&lt;/ref&gt; 

ယၟုဗီုမန် &quot; ပ္ကဴဇဗ&quot; ဂှ် ပ္ဍဲလိက်ဂတဵုဇၞော်မဉ် မူလဖအံက် ပ္ဍဲခန်လ္ၚတ်ကၠာအိုတ် မုက်လိက် ၅ ဂှ်&lt;ref&gt;{{cite book |last=ကျာ်ဇၞော်စန္ဒိမာ မဟာထေရ် |first= |date=သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၃၀၊ ၃၊ ၁၆ |title=လိက်ဂတဵုဇၞော်မဉ် ကေုာံ လၟေင်ဖ္ဍောတ်ဝတ် |url= |location= |publisher= |page=၅ |isbn= |author-link=}}
&lt;/ref&gt; ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင်ကီုလေဝ် ယၟုဂှ် မကော် ကဴလဵုဂှ် မၞိဟ်မတီကေတ် အောန်ကွေဟ်ဟ်ရ။ ပ္ဍဲလိက်အဘိဓာန် မန်-ဗၟာ နာဲသက်လောန် မပကိတ်လဝ် လိက်ဇာတ်၅၅၀ မူကျာ်ဇၞော်အစွောအ် ကဵု မူဗီုဗၟာတုဲ ပ္ဍဲဇာတ်၃၁၈ မူကျာ်ဇၞော်အစွောအ်ဂှ် ညးချူလဝ် &quot;ပ္ဍဲကအ်ကမၠတ်ဂှ် သၠိုက်စုတ် ပ္ကဴဇဗ တုဲ-&quot;၊ ပ္ဍဲမူဗၟာ ညောင်ကန်ဂှ် &quot;ခိုးသူကြီး၏လည်၌ နီစွာသော ကုလားဇလပ်ပန်းကို ဆွဲပြီးလျှင်-&quot; တုဲ ဒဒှ်ရ ပ္ကဴဇဗ ဂှ် ဗၟာကော်စ ကုလားဇလပ်ပန်း ဂှ်တီကေတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lun |first=Nai Sac |date=2019 |title=A Mon-Burmese Dictionary |url= |location= |publisher= |page= ၈၅၁|isbn= |author-link=}}&lt;/ref&gt; ပ္ကဴဇဗ ဗီုမန်၊ ကုလားဇလပ်ပန်း ဗၟာမကော်ဂှ် ဒှ်ကဴလဵုဂှ် နာဲသုန်ဓန် ဒှ်ညးဗၟံက်ထ္ၜး နကဵုဗီုရုပ် ပ္ဍဲဝှုက်ၜံက်ညး ပ္ဍဲကဵု၂၂ ဒဳဇြေန်ပါ ၂၀၁၉ ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=Sripanngern |first=Sunthorn |date=December 22, 2019 |title=ပကဴဇဗ =hibicus flower =ကုလားဇလပ်ပန်း |url=https://www.facebook.com/jakkasiha.sripanngern/posts/10157081118229601?comment_id=10157081895279601&amp;notif_id=1577036551962818&amp;notif_t=feed_comment_reply|location= |publisher=Open publisher |page=Facebook page|isbn= |author-link=}}&lt;/ref&gt;မအရေဝ် &quot;ဇဗ&quot; ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ်တြာပ် ဍုင်သဓီု၊ မဒှ် လိက်တၟအ်မန် ခေတ်သုဝဏ္ဏဘုမ်ရ။ ဂကူဂျာဗာ ပ္ဍဲအေန်ဒဝ်နဳယှာဂှ် မန်ခေတ်သုဝဏ္ဏဘုမ်တအ် ကောန်စ &quot;ဇဗ&quot; ရ။  ပ္ကဴဝွံ နူတမ်ဝါဒိ ဂကူမန်တအ် ကလိဂွံ နူဂျာဗာ ဒှ်မာန်တုဲ စိုပ်ကၠုင် ဍုင်မန် ပ္ဍဲအခိင် ခေတ်သုဝဏ္ဏဘုမ် ဒှ်မာန်ရ။ မွဲသာ်ပၠန် ပ္ကဴဝွံ ပ္ဍဲကဵု အခိုက်ကၞာ ဟိန္ဒူဂှ် နဒဒှ် ပ္ကဴကိစ္စဇၞော် ပူဇဴကၠုင်ဒၟံင်ဂှ်ရ နကဵု ကရောမ် သာသနာဟိန္ဒူ မွဲစွံဂှ် စိုပ်ကၠုင် ဍုင်မန် ဒှ်မာန်ရ။

== လက်သန် ==
''တၞံပ္ကဴဇဗ ဝွံ ဒှ်တၞံသ္ၚေက်တွဵု မွဲဂကူတုဲ နဒဒှ် တၞံရာပ် ဟွံသေင်မ္ဂး တၞံဆုဍောတ်တ် သၠုင်စဵုကဵု အကြာ'' {{Convert|2.5|-|5|m|ft|0}} tall and {{Convert|1.5|-|3|m|ft|0}} ရ။ ပ္ကဴဍေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်အသာ်ဗကေတ်တုဲ နကဵုအသာ်နာနာသာ်ဂှ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။ ဍောင်ပ္ကဴဂှ် နွံဗွိုင် အကြာ ၁၀ သေန်ဒဳမဳတာ (၄ ၝောအ်တဲ)ရ။&lt;ref name=&quot;RHSAZ&quot;&gt;{{Cite book|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|url=https://archive.org/details/azencyclopediaof0000unse|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1405332965|pages=1136}}&lt;/ref&gt;
[[ဝှာင်:Chinarose1.jpg|thumb|ပ္ကဴဇဗ]]
ဍောင်ပ္ကဴဍေဟ်ဂှ် ဇၞော်တုဲ နွံဗီုပြင် ညံင်ကဵု လဟဝ် နွံကဵု ထာင်မသုန်၊ အသာ်ပ္ကဴဍေဟ်ဂှ် နွံနာနာသာ် မပ္တံကဵု အသာ်ဗု၊ အသာ်ဗကေတ်၊ အသာ်ပေန်၊ အသာ်လဳမဴ၊ အသာ်ဍာ်မိတ်ဒှ်တမ်ရ။ ဇမၞော်ပ္ကဴဍေဟ်ဂှ် နွံဒၟံင် အကြာ ၄-၁၈ ဇြေန်ဒဳမဳတာရ။ ဂကူဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် နွံကဵု ကထိုက်ပ္ကဴ မွဲထပ်ဂၠိုင်ကီုလေဝ် ကထိုက်ၜါထပ်လေဝ် နွံကီုရ။ ဂကူလ္ၚဵု မပ္တံ ''H. mutabilis'' ကဵု ''H. tiliaceus'', ဂှ် အာယုက်ဍေဟ်ဇၞော်ကၠုင်မ္ဂး အသာ်ဍောင်ပ္ကဴဍေဟ်လေဝ် ပြံင်လှာဲကၠုင်မာန်ရ။ ပ္ကဴဍေဟ် နွံကဵု ၝောအ်ကိုဋ်။ တၞးဍေဟ်ဂှ် နွံဗီုပြင်သြဝေတ် ညံင်ခၟာဲစာင် တၞုင်ကေက်ရ။ 

== လွပ် ==
[[ဝှာင်:Hibiscus_01.jpg|thumb|ပ္ကဴဇဗ ဗတာင်]]
ပ္ကဴဇဗဝွံ ဒှ်ပ္ကဴမစဂွံမွဲတုဲ မၞိဟ်ပ္ဍဲ တကအ်ပါသဳဖိတ်ဂမၠိုင် ကၠောန်နဒဒှ် သလေတ်/ကဝေက်ရ။{{Citation needed|date=May 2014}} ပ္ကဴဇဗဝွံ စုတ်ပ္ဍဲသော် သွက်သော်ဂွံခိုဟ်၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲအိန္ဒိယ ပေါတ်ဒၞပ် သွက်ဒၞပ်ဂွံပလေဲ။ တုဲပၠန် ပ္ကဴဇဗဝွံ နဒဒှ် ကိရိယာ မၜတ် ဓါတ်pH လေဝ် စကာဒၟံင်ကီုရ။ စုတ်ပ္ကဴ ပ္ဍဲကဵု ဍာ်pHမ္ဂး အသာ်ဍေဟ်ပြံင်လှာဲအာတုဲ ဂွံတီကေတ် ဂလိုင်ဓါတ်pH ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲဘာသာဟိန္ဒူမ္ဂး နကဵုပ္ကဴဇဗဂှ် ပူဇဴဒေဝတဴဂမၠိုင် ဗွဲတၟေင်ရ။ ပ္ဍဲဒေသဗေင်္ဂါ အိန္ဒိယဗမံက် ဂှ် ပ္ကဴအသာ်ဗကေတ်ဂှ် ပူဇဴကျာ်ကလဳ၊ ပ္ဍဲအေန်ဒဝ်နဳယှာ ညးကော်စ ပ္ကဴဏအ် &quot;kembang sepatu&quot;မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပ္ကဴဒၞပ်။ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် စဲဗကှ်တုဲ ကၠောန်လက်ဖက် ရ။ 

[[ဝှာင်:Pink_Hibiscus_Venkat.jpg|right|thumb|ပ္ကဴဇဗ အသာ်ပေန် ပ္ဍဲအိန္ဒိယသၠုင်ကျာ]]
ပ္ဍဲကဵု ဂြန်ဂဥုဲကြုက်မ္ဂး ပ္ကဴဇဗ ဝွံ လုပ်အဝေါင်ဂဥုဲ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ နကဵု အခိုက်ကၞာမ္ဂး ပ္ဍဲဍုင်ကြုက် ပ္ကဴဏအ်ဂှ် ညးပေတ်စဒၞပ်၊ တုဲပၠန် ညးဗြဴကြုက်တအ် ပေါတ်စုတ် ပ္ဍဲသော် ဂွံဂွံ သော်လမ္စံက်ဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Standley1923&quot;&gt;{{Cite journal|title=Trees and Shrubs of Mexico (Oxalidaceae-Turneraceae)|publisher=Department of Botany, [[Smithsonian Institute]]|date=1923}}&lt;/ref&gt;တုဲပၠန် ပ္ဍဲဍုင်ကြုက် ပ္ကဴဏအ်ဂှ် စုတ်ပ္ဍဲ ဍာ်နာနာသာ် သွက်ဂွံဂွံဖျုန်အသာ်ရ။ တုဲပၠန် တၞံပ္ကဴဇဗဂှ် နွံကဵုဓါတ် မပခိုဟ်ကဵု စၞာံဇကုမၞိဟ်တအ်တုဲ ဥပမာ ဍာ်နူပ္ကဴဍေဟ်ဂှ် နွံကဵုဓါတ် မစဵုဒၞာပသာန်တ္ၚဲ anti-solar ရ။

== မတဵုလွဳ ==
တၞံပ္ကဴဇဗဝွံ တဵုလွဳဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသဂမ္တဴ ကေုာံ ဆာပ်ဂမ္တဴဂမၠိုင်ရ။ ဓါတ်ဂမ္တဴ သၟဝ် {{Convert|10|C|F}} မ္ဂး ဍေဟ်ဂျိုင်ဟွံမာန်။ ပ္ဍဲဍုင်ဂံက်ဂံက်တအ်ဂှ် တဵုလွဳ ပ္ဍဲသ္ၚိဒ္ၚောဝ် မကဵုဓါတ်ဂမ္တဴတုဲ နဒဒှ် ပ္ကဴပ္ဍဲသ္ၚိဂှ် တဵုလွဳဒၟံင်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;RHSPF&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf|title=AGM Plants - Ornamental}}&lt;/ref&gt;

== သင်္ကေတ ကောန်ဂကူ ==
[[ဝှာင်:Taiwan_hibiscus.jpg|right|thumb|A dark pink cultivar]]
''ပ္ကဴဇဗ'' ဂှ် ဒှ်ပ္ကဴသင်္ကေတဍုင်မလေယှာ မကော်စ ''Bunga Raya'' နကဵုဘာသာမလေ။ ပ္ကဴဏအ် စိုပ်အာ ဇရေင်တကအ်ဒကုတ် မလေ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် အေဒဳ ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ၊ တုဲ စၟတ်သမ္တီ ပ္ကဴလက်သန်ကောန်ဂကူ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၈ နကဵု ဝန်ဇၞော်ပရေင်တဵုလွဳရ။ ကရောမ်ပ္ကဴဇဗဂှ် ပ္ကဴတၞဟ် မပ္တံ ပ္ကဴ ylang ylang, jasmine, lotus, rose, magnolia, ကဵု medlar တအ်လေဝ် ဂွံစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ပ္ကဴသင်္ကေတဍုင်ကီုရ။ ပ္ဍဲ ၂၈ ဂျူလာင် ၁၉၆၀ ဂှ် နကဵုအလဵုအသဳဍုင်မလေယှာ လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ပ္ကဴဇဗ ဂှ် ဒှ်ပ္ကဴကောန်ဂကူ ဍုင်မလေယှာ ရ။  

မအရေဝ်မလေ ''bunga'' ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပ္ကဴ&quot;၊ တုဲ''raya'' ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် သဘင် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ နကဵုအရေဝ်မလေ မ္ဂး ပ္ကဴဝွံ ဂွံအဓိပ္ပါယ် ပ္ကဴသဘင် ရ။ ညးတအ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် အသာ်ဗကေတ်ဂှ် ဒှ်အသာ်သင်္ကေတ လမျီုတုဲ မသုန်ထာင်ဂှ် ပစၞးကု ဍုင်ညးတအ် မသုန်နာဂရ ရ။

== ဗီုရုပ်ဂမၠိုင် ==
ပ္ကဴဇဗဝွံ နွံကဵု အသာ်နာနာ ဗီုပြင်နာနာသာ်ရ။ &lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Hibiscus rosa-sinensis of Tamilnadu.jpg|
Hibiscus rosa-sinensis 'Brilliant' flower in private Austrian garden on 2014-09-20.png|
Chemparathy Poovu .jpg|
Orange Hibiscus1.jpg|
Starr 070313-5691 Hibiscus rosa-sinensis.jpg|
Hibiscus A.JPG|
Hibiscus rosa-sinensis 'Rainbow Sherbet' flower in private Austrian garden on 2014-09-20.png|
3935 - Chinesischer Roseneibisch (Hibiscus rosa-sinensis).JPG|
Yellow red Hibiscus.jpg|
Hibiscus (5).jpg|
Hibiscus rosa-sinensis white-pink.jpg|
Pink Hibiscus at Sakherbazar ,Kolkata.jpg|
Starr 061223-2694 Hibiscus rosa-sinensis.jpg|
Hibiscus rosa-sinensis in Zijderveld, the Netherlands.JPG|
Hibiscus rosa-sinensis flower in private Austrian garden on 2016-03-20.png|
Closeup of multi color Hibiscus at Sakherbazar, Kolkata.jpg|
Hibiscus At Kerala.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== နိဿဲ ==
{{Reflist|30em}}

* Hibiscus rosa-sinensis(India)(http://in.pinterest.com/pin/
* {{Smallcaps|Baza Mendonça, Luciana &amp; dos Anjos,  Luiz}} (2005): Beija-flores (Aves, Trochilidae) e seus recursos florais em uma área urbana do Sul do Brasil  [Hummingbirds (Aves, Trochilidae) and their flowers in an urban area of southern Brazil]. [Portuguese with English abstract] ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''22'''(1): 51–59. &lt;small&gt;doi:10.1590/S0101-81752005000100007&lt;/small&gt; [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v22n1/a07v22n1.pdf PDF fulltext]
* &quot;Hibiscus rosa-sinensis&quot;. Integrated Taxonomic Information System.
* The International Hibiscus Society ([http://www.internationalhibiscussociety.org])
* The American Hibiscus Society ([http://americanhibiscus.org]),([http://www.trop-hibiscus.com])
* The Australian Hibiscus Society Inc. ([http://www.australianhibiscus.com])
* Hibiscusmania (France) ([http://hibiscusmania.free.fr])
* Hibiscusfreunde (Germany) ([https://web.archive.org/web/20210731183927/http://www.hibiscusweb.de/])
* Hibiscus Forrest (Hungary) ([http://www.hibiscusforrest.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180822185224/http://www.hibiscusforrest.com/ |date=2018-08-22 }})
* Hibiscus rosa-sinensis (Chinese) (http://baike.baidu.com/view/181048.htm)
* [https://www.thehibiscus.co.in/ The Hibiscus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222192402/https://www.thehibiscus.co.in/ |date=2019-12-22 }} (Gurgaon)


[[ကဏ္ဍ:ရုက္ခဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:ပ္ကဴဂမၠိုၚ်]]</text>
      <sha1>8cnbcgmpn68k79udi5zlj5r6ioeksnq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထဝ်မန် (ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1790</id>
    <revision>
      <id>60135</id>
      <parentid>46078</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T05:35:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59247-04</username>
        <id>5792</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>60135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65442" sha1="f1cj88ld0730ghe3hlt51vs0g8tnegv" xml:space="preserve">{{Infobox person
| honorific_prefix   = 
| name               = နာဲထဝ်မန် 
| honorific_suffix   = ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (ဂုဏ်တၟေင်)
| image              = Nai Htaw Mon.jpg
&lt;!-- filename only, no &quot;File:&quot; or &quot;Image:&quot; prefix, and no enclosing [[brackets]] --&gt;
| image_upright      = 
| landscape          = &lt;!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --&gt;
| alt                = &lt;!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --&gt;
| caption            = ဗီုနာဲထဝ်မန် နူ(၂၃-၀၄-၂၀၁၇)
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| pronunciation      = 
| birth_name         = မာံယှိုဲထာ
| birth_date         = {{Birth date|1946|10|15}} 
| birth_place        = ကွာန်ဖိုင်ကၠ (ကွာန်လှာ) 
| baptised           = &lt;!-- will not display if birth_date is entered --&gt;
| disappeared_date   = &lt;!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --&gt;
| disappeared_place  = 
| disappeared_status = 
| death_date         = {{Death date and age|2024|01|17|1946|10|15}}&lt;!-- (enter DEATH date then BIRTH date (e.g., ...|1908|31|8|1967|28|2}} use both this parameter and |birth_date to display the person's date of birth, date of death, and age at death) --&gt;
| death_place        = ရုင်ဂဥုဲဝင်က (ရးနိဂီုသေံ)
| death_cause        = 
| body_discovered    = 
| resting_place      = 
| resting_place_coordinates = &lt;!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --&gt;
| burial_place       = သ္ၚိစၞံင် ကွာန်ပလိုင်ဂျပါန်&lt;!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays &quot;Burial place&quot; as label) --&gt;
| burial_coordinates = &lt;!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --&gt;
| monuments          = ခၠိုင်ဇုတ် စွံလဝ် ပ္ဍဲ ဘုတ်မင်မှာ (အရာပ်ထံင်ဘုတ်)
| nationality        = {{Flag|Mon}}မန်
| other_names        = 
| siglum             = 
| citizenship        = 
| education          = 
| alma_mater         = 
| occupation         = သၟာပၠန်ဂတး သွက်ဗၠးၜးဂကူမန်
| years_active       = ၁၉၆၅ - ၂၀၁၉
| era                = 
| employer           = 
| organization       = 
| agent = &lt;!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --&gt;
| known_for          = ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ
| notable_works      = &lt;!-- produces label &quot;Notable work&quot;; may be overridden by |credits=, which produces label &quot;Notable credit(s)&quot;; or by |works=, which produces label &quot;Works&quot;; or by |label_name=, which produces label &quot;Label(s)&quot; --&gt;
| style              = 
| home_town          = [[ကၟာဝက်]]
| net_worth          = &lt;!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --&gt;
| height             = &lt;!-- &quot;X cm&quot;, &quot;X m&quot; or &quot;X ft Y in&quot; plus optional reference (conversions are automatic) --&gt;
| television         = 
| title              = ဥက္ကဋ္ဌဂုဏ်တၟေင်&lt;!-- Formal/awarded/job title. The parameter |office=may be used as an alternative when the label is better rendered as &quot;Office&quot; (e.g. public office or appointments) --&gt;
| term               = ၈ မာတ် ၂၀၀၃ - ၇ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၂၀
| predecessor        = [[ထေန်၊ နာဲ|နာဲထေန်]]
| successor          = [[ဟံသာ၊ နာဲ|နာဲဟံသာ]]
| party              = ဗော်ဍုင်မန်တၟိ
| movement           = သွက်အခေါင်ဗၠးၜးဂကူမန်
| opponents          = 
| boards             = 
| criminal_charges   = &lt;!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --&gt;
| criminal_penalty   =  
| criminal_status    = 
| spouse             = မိဝုတ် (ၜံင် ၁၉၄၈) 
| partner            = &lt;!-- (unmarried long-term partner) --&gt;
| children           = 
* မိစမ္ပါထဝ် (၁၉၇၃) 
* မာံအလာံ (၁၉၈၁) 
* မာံအံင်ဍုင် (၁၉၈၈)
| parents            = &lt;!-- overrides mother and father parameters --&gt;
| mother             = မိၚိုဲကျဳ&lt;!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays &quot;Parent(s)&quot; as label) --&gt;
| father             = နာဲဒိုင်သုင်&lt;!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays &quot;Parent(s)&quot; as label) --&gt;
| relatives          = 
| family             = 
| callsign           = 
| awards             = [[ဝဳရဟံသာ]]&lt;br&gt; ဝဏ္ဏကျော်ထင်
| website            = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| module             = 
| module2            = 
| module3            = 
| module4            = 
| module5            = 
| module6            = 
| signature          = စၟတ်တဲ နာဲထဝ်မန်.png
| signature_size     = 
| signature_alt      = 
| footnotes          = 
}}
'''နာဲထဝ်မန်''' ({{Lang-en|Nai Htaw Mon}}) (သၠးဂၠံဂဝ် ၁၅ အံက်တဝ်ဗါ ၁၉၄၆၊ စုတိ ၁၇ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၂၄) ဝွံ ဒှ်ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (တြေံ) သီုဒှ်လဝ် ညးလျိုင် ဂဥုပ်ကေင်ကာပၞာန် ပ္ဍဲကဵု ဒပ်ပၞာန်ဗၠးၜးကောန်ဂကူမန်ရ။

နာဲထဝ်မန်ဝွံ နူစ မအံင်တန်မလုပ်တက္ကသိုလ် (စှ်တန်)တုဲ သၞာံ ၁၉၆၅ ဂှ် တၞဟ်န ဂွံလုပ်ပေါဲဗတိုက် သွက်အခေါင်ဗၠးၜးဂကူမန်တုဲ နကဵုဂကောံသၟတ်မန် သီုဖအိုတ် မသုန်တၠ တိတ်အာ ဌာန်တိဗၠးၜး ဇရေင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိရ။ လုပ်စိုပ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိတုဲ ယိုက်ဂၠေင်ကၠုင် တာလျိုင်နာနာ မပ္တံကဵု တာလျိုင် ဥက္ကဋ္ဌ ပွိုင်ဍုင်၊ အစာဘာပၞာန်၊ နူဂှ် ဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲဂကောံ ကေင်ကာဗဟဵု စိုပ်သၞာံ ၂၀၀၅ ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် နာဲထေန် စုတိအာတုဲ ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ&lt;ref name=&quot;OMCC&quot;&gt;{{cite book |last=Monzel |first=Bee Htaw |date=Jaunaary 2011 |title=OMCC - Bulletin, No. 4 Januaary 2011 |url=https://www.monamerican.org/OMCC_bulletin_jan2011.pdf |location= |publisher=Open publisher |page=8-12 |isbn= |author-link= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160826211818/http://monamerican.org/OMCC_bulletin_jan2011.pdf |date=2016-08-26 }}&lt;/ref&gt; စဵုကဵုစိုပ် သဘင်သဳကၠဳဗော်ဍုင်မန်တၟိ အလန်ဒသမ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳအလန်ဒသမဂှ် ဒေါအ်ဇူ နူလျိုင် ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်တုဲ ညးဂမၠိုင် ခပတိုန် နဒဒှ်ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂုဏ်တၟေင်ရ။  &lt;ref name=&quot;IMNA&quot;&gt;{{cite web |url=http://monnews.org/2020/01/07/nai-hongsar-elected-chair-of-nmsp/|title=Nai Hongsar elected chair of NMSP |last=IMNA |first= |date=January 7, 2020 |website=monnews.org |publisher=Open publisher |access-date=January 11, 2020 |quote=}}&lt;/ref&gt; 

နာဲထဝ်မန်ဝွံ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကွာန်ဖိုင်ကၠ ဇၞော် ပ္ဍဲကွာန်ကၟာဝက် ကရောမ်အပါနော် ကေုာံ ဣနော်ရ။ နာဲထဝ်မန်ဝွံ ၜိုန်ရ အကာဲအရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် နကဵုဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကေတ်ဒေါအ်ပန်ပှော် ကုသၟိင်တၠဗၟာတအ်ကီုလေဝ် ဓဝ်ပတှ်ေညးနွံမွဲဂှ် &quot;အကာဲအရာလဵုဒှ်ဒှ် ဒပ်ပၞာန်ဗၠးၜးကောန်ဂကူမန် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ကောန်ဂကူမန်ဂှ် သ္ဒးနွံတန်တဴဒၟံင်လၟိုန်ရောင်။&quot; ဂှ် ညးရပ်ဂန်ကၠုင်လဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;Rev&quot;&gt;{{cite book |last=ကမ္မတဳမကၠောန်ဗဒှ် တ္ၚဲပၠန်ဂတးမန် (၆၀) ဝါ|first= |date=2007 |title=ဝင်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်မတဝ်စၞေဟ်ကၠုင် သွက်ဗၠးၜးဂကူမန်ဂမၠိုင် |url= |location= |publisher=Open publisher |page= 50 |isbn= |author-link=}}&lt;/ref&gt;

==ဘဝကောန်ၚာ် ကေုာံ သၟတ်==
နာဲထဝ်မန်ဝွံ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၀၈ သၞာံ ဂိတုဝှ် ၅ စွေက် (၁၅ အံက်တဝ်ဗါ ၁၉၄၆) တ္ၚဲအင္ၚာ နူမိမ နာဲဒိုင်သုင် (သောင်းစိန်)၊ မိၚိုဲကျဳ (ငွေကြည်) ပ္ဍဲကွာန်ဖိုင်ကၠ (မဒှ်ဒၞာဲ မိမတအ် အာကၠောန်ကၠအ်) ဗဒါဲကွာန်လှာ ၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင် မဒှ်ကောန် မရနုက်ကဵုဒုတိယ မကဵုလဝ်ယၟု မာံအထာ ကာလမံင်ဘာဂှ် ဒှ်အာ ယၟု မာံယှိုဲထာရ။&lt;ref name=&quot;inscription&quot;&gt;လိက်တၟအ်တိုင်၊ ညးမချူ ဘဒ္ဒန္တ စန္ဒကုမာရ၊ ဘာဇာဒိသိုင်၊ ဍုင်ကၟာဝက် ရးဇြာ။ ၁၆ မာတ် ၂၀၁၀ မပစူလဝ် ပ္ဍဲဘုတ် အရာပ်ထံင်ဘုတ် ဍုင်ကၟာဝက် မဒှ်ဘုတ် နာဲထဝ်မန် ကေုာံ ၝောဲညး ပကလေင်လဟဵုလဝ်။&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;OMCC&quot; /&gt; အခိင်ညးကလိဂွံ အာယုက် မွဲသၞာံဂှ် မိညး စုတိအာတုဲ ညးမံင်ဇရေင်အပါနော်ညး ကေုာံ ဣနာဲ (မွဲအပါ ၜါယာဲ) ပ္ဍဲအရာပ်ထံင်ဘုတ် ကွာန်ကၟာဝက်ရ။ ဣနာဲဂှ် လွဳလွတ်လဝ်ညး ညံင်ကောန်အရင်တုဲ ညးလေဝ် ကော်စ ဣနာဲ &quot;မိ&quot; ကီုရ။&lt;ref name=&quot;inscription&quot; /&gt;အခိင်မံင်ဘာစိုပ် ဘာတန်မူလဂှ် မံင်ဘာအရာပ်ကွာန်သေံ၊ စဵုကဵုစိုပ် ဘာတန်သမၠုင်ဂှ် မံင်လဝ် ပ္ဍဲကွာန်ကၟာဝက်တုဲ စှ်တန်ဂှ် အံင်ပ္ဍဲဘာတန်သမၠုင်လၟိဟ် (၁)ဍုင်မုဟ်ဍုင်ရ။&lt;ref name=&quot;inscription&quot; /&gt;

နူစ ၂၃ ဂျူလာင် ၁၉၅၈ ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် ဖျေဟ်လွဟ် လုပ်ကၠောန်ပရေင်ဍုင်ကွာန် အပ္ဍဲဍုင်တုဲ ကောန်ဍုင်အရင်နာနာတအ် အာတ်မိက်ကၠုင် သွက်ဂွံပသောင်ကလး ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ သွက်ဂွံ ဗၟံက်ပတိုန်ကဵု တွဵုရးဍုင်၊ သွက်ဂွံချူသၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်တၟိတုဲ နကဵု သကိုပ်ဝန်ဇၞော်ဥူနု ဟွံမိက်ပသောင် ပရေင်ကမၠောန်တအ်ဂှ်တုဲ ပ္ဍဲကဵုသၞာံ ၁၉၆၂ ဂိတုမာတ် ၂ ဂှ် ပအပ်ထောအ် အဝဵုဍုင် ကုသကိုပ်ပၞာန်ဗိုလ်နေဝင်း နကဵုယၟုပၞာန်သီအဝဵုဍုင်ရ။ က္ဍိုပ်သကိုပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် သီုကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ်ဂကူမန်တအ် ဒးဒုင်ရပ်ရ။ တုဲဂှ် သကိုပ်ပၞာန်နေဝင်း ကော်ဘိက် တက်ကျာ ဗော်ပၠန်ဂတး မနွံပ္ဍဲဂြိုပ် သွက်ဂွံ ဓရီုကျာ ပရေင်ၜိုဟ်လလံရ။ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ သကိုပ်ပၞာန်နေဝင်းဂှ် ဟိုတ်နူဒှ်ဒၟံင် သၟာပၠန်ဂတးတအ် ဒးဗက်အတိုင် ပၟိက်ဂၠံင်တရဴ အလဵုအသဳပၞာန်သၟးတုဲ ပရေင်ပညဳပညပ် ဓဝ်ၜိုဟ်လလံဂှ် ဟွံအံင်ဇၞး ဒးလီုကၠုင်ရ။ နကဵု ဂကောံကွးဘာတက္ကသိုလ်တအ် အာတ်မိက် ညံင်ဂွံဆက်ထိင်အာ ပရေင်ၜိုဟ်လလံဍုင်၊ ညံင်ဂွံပသောင် ပြသၞာပရေင်ဍုင်ကွာန် လတူခုင်ဂှ် အာတ်မိက်ကၠုင် ကုအလဵုအသဳနေဝင်းရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ကွးဘာတက္ကသိုလ်တအ် ဒးဒုင်ဗက်ရပ်ရ။ [[ဖေသိင်ဇြာ၊ နာဲ|နာဲဖေသိင်ဇြာ]] ညးမဒှ်က္ဍိုပ်သကိုပ်ကွးဘာတက္ကသိုလ် ဒးဒုင်ရပ် ဖျေဟ်ထံင်ရ။ က္ဍိုပ်သကိုပ်ကွးဘာ [[ဝင်ရော၊ နာဲ|နာဲဝင်ရော]]ဂှ် ဟွံဒုင်ရပ် ပါဲကၠုင်မံင် ပ္ဍဲကွာန်ကၟာဝက်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=ဇြာ|first=နိုင်ဖေသိန်း |date= |title=ဥက္ကဌကြီး နိုင်ရွှေကျင် နှင့် တော်လှန်ရေးသမား ဒို့မွန်ကျောင်းသား|url= |location= |publisher=Open publisher |page= |isbn= |author-link=}}&lt;/ref&gt;
အခိင်ဂှ် ညးတအ်ညာတ်ကေတ် ဒြဟတ်ပၠန်ဂတးမန်ဇၞော်ဟေင် အခေါင်မန် ကလိဂွံမာန်ရောင်။ ပ္ဍဲဒပ်ပၠန်ဂတးမန် (ဗော်ဍုင်မန်တၟိ)ဂှ် နွံပၟိက်ဒၟံင် ဒြဟတ်သၟတ် မလေပ်ပညာတအ်ရ။ နာဲထဝ်မန် ဂွံစုက်လုက် ကု[[ဝင်ရော၊ နာဲ|နာဲဝင်ရော]]တုဲ အလဵုဇကုလေဝ် ညာတ်ကေတ် ပါဲနူ ဂၠံင်တရဴပၠန်ဂတး နကဵုလွဟ်တုဲ အခေါင်ကောန်ဂကူမန် ကလိဂွံ ဟွံမာန်တုဲ ကသေအ်ဂွံ သကအ်ရဲဇကု သီုဖအိုတ်မသုန်တၠ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၅ ဂှ် တိတ်အာ တိပၠန်ဂတး ဇရေင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိရ။ &lt;ref name=&quot;OMCC&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Rev&quot; /&gt;

စပ်ကဵု ညးဂွံလုပ် ပံင်ဘဝ ကုပၠန်ဂတးမန်ဂှ် ညးဟီုကဵုလဝ် လိက်လၟေင်ပရိုင် မန်ဍုင်သအာင် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ဂိတုဒဳဇြေန်ပါ ဗီုဏအ်ရ။ 
{{Cquote|နူအဲဍောတ်တ် ဂွံစအာယုက် ၜါသၞာံဂှ် ဒပ်ဗၟာ ကၠုင်စံင်ကွာန်ပိုဲ။ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဗီုညးကဵုညး ဒးဒြေပ်ဒဴ ပြးဇး။ မိပိုဲ ဓရိပ်ဏာပိုဲ ကဵုအာပါဲမံင် ပ္ဍဲဘာလကျာ်။ ဒဒှ်စဏအ် ၜိုန်ရဍောတ်ဒၟံင်ကီုလေဝ် ညာတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲမတ် သမ္တီဒးဒၟံင်ရ။ (...) ကာလဇၞော်ကၠုင် မံင်ဘာ လေပ်လိက် ကၠိုဟ်ကၠင်ကၠုင်ဝင်မန်ဇကု၊ ဒဒှ်ရ မန်ဂှ် ဒှ်ဂကူမမံင်ကၠုင် နကဵုသၠးပွးဇကု သၞာံမဂၠိုင်ကဵုကၠံ စရာဲဂကူလေဝ် သၠုင်ပြဲမွဲတုဲ လၟုဟ် မုက်ဍောတ်မတ်သဝ် ဒးဒြေပ်ဒၟံင်ဘဲပၞာန်။ ညးလ္ၚဵုဂှ် အာပ္ဍဲဍုင် ဟွံဂံင်ဟီု အရေဝ်မန်ဇကု။ ညာတ်ကေတ်ဒၟံင် လတူအကာဲအရာ မကတဵုဒှ်ဒၟံင် နာနာသာ်တုဲ ညံင်ဂကူဇကု ကဆံင်ဂွံသၠုင် မွဲဝါပၠန် ဗီုကၠာတေအ်ဂှ် ဒှ်တာလျိုင် ဇၟာပ်မန်တအ်ရောင် စှ်ေစိုတ်ရ။ အကြာဂှ် စုက်လုက်ကဵု ညးမဆာနဂကူ နာဲဝင်ရောတအ် နာဲဖေသိင်တအ်။ ညးတအ်ဂှ် ဒှ်ကွးဘာတက္ကသိုလ်၊ ပိုယ်ဂှ် ဒှ်ကွးဘာတန်သမၠုင်၊ ညးတအ်ကသေအ်ကၟဝ်၊ ဇကုလေဝ် လညာတ်နွံဒၟံင်။ ကမၠောန်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ကမၠောန် ဝင်မကဵု ဒးကၠောန်တွဵုရောင်တုဲ ဒက်ပတန် ဂကောံသၟတ်တုဲ စချဳဓရာင်ကၠုင်။ နူဂှ် ကမၠောန်ဂှ် သၠုင်တိုန် စိုတ်ဓါတ်လေဝ်ခိုင်ကၠုင် စိုပ်ကၞောတ် ဟွံရပ်လွဟ်မ္ဂး အခေါင်မန်၊ ဍုင်မန် ကလိဂွံမာန် ဟွံသေင် ညာတ်ကေတ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၅ သှ်လိက်စှ်တန်တုဲ ၜိုန်ရအံင်ကီုလေဝ် တိတ်ကၠုင် တိပၠန်ဂတး ဟဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;OMCC&quot; /&gt;}}

==ဘဝသ္ၚိကၟိန်==
နာဲထဝ်မန်ဝွံ ပ္ဍဲအခိင် မယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင် ဓလေင်တဝ်စၞေဟ် သွက်ဗၠးၜးဂကူမန်ဂှ် ဂွံစုက်လုက် ဒှ် ကဝေင်ဇြဟာန် ကုမိဝုတ် (ၜံင် ၁၉၄၈) ဇာတိကွာန်တၟအ်ကၞေင်တုဲ ညးတအ် ဒက်အိန်ထံင် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၆၉ ဂိတုပသာ် ဂှ်ရ။ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ဇာတ် သီုဖအိုတ် တြဴတၠ၊ စုတိအာပိတၠတုဲ သှ်ေဒၟံင် ပိတၠဂှ် မိစမ္ပါထဝ် (ၜံင် ၁၉၇၃)၊ မာံအလာံ (ၜံင် ၁၉၈၁)၊ မာံအံင်ဍုင် (ၜံင် ၁၉၈၈)။&lt;ref name=&quot;OMCC&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;inscription&quot; /&gt;

==ဘဝသၟာတဝ်စၞေဟ် သွက်ဗၠးၜးဂကူ==
နာဲထဝ်မန် စိုပ်ဗော်ဍုင်မန်တၟိတုဲ ပ္ဍဲဒပ် ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ် ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ၜိုတ်တြဴဂိတုတုဲ၊ စိုပ်အာ ရုင်ဗဟဵု (ဗဒိုပ်ကြုင်ကွဳ)။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၇ ဂှ် အာဗ္တောန် ကွတ်စက် ဇ/ဟ ပ္ဍဲဒပ်ကရေင် တုဲဒှ်အာကီုရ။ ဆဂး သၞာံ ၁၉၆၈ ဒးယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ဥက္ကဋ္ဌပွိုင်ဍုင်ရေဝ် သၟဝ်ကျာတုဲ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ ဂှ် ပြံင်အာ လပါ်ဒပ်၊ ဒှ် သကိုပ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဒပ်ဒေသရေဝ်သၟဝ်ကျာ။ သၞာံ ၁၉၇၀ ဂှ် ဒှ်ညးလျိုင် ဗဒိုပ် ဗဒိုပ်မုက်ဥုမွဲတဲတုဲ၊ နူဂှ် ဆက်ဒှ် အစာဘာပၞာန််၊ ပ္ဍဲဘာသဇိုင် ကွတ်ပၞာန် လၟေင်လၟိဟ် (၂) ကဵု (၃) ပ္ဍဲဗဒိုပ်သာယေန်ကီုရ။ သၞာံ ၁၉၇၁ အခိင် ဒက် ဒပ်ပၞာန်ဗၠးၜးကောန်ဂကူမန် ဂှ် ဒှ်ညးတာလျိုင် ဒုသ္ကိုပ်ဒပ်လပါ်၊ ပ္ဍဲတမ်ဒပ် ဗညာလ္ဂန်အိန်ရ။&lt;ref name=&quot;OMCC&quot; /&gt;

နူ သဘင်သဳကၠဳက္ဍိုက်ပ်ဗဟဵု အလန်ပထမ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၁ ဂှ် မဂွံ ဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ကမ္မတဳဗဟဵုအရန် သီုကဵု ညးပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံကမ္မတဳပၞာန်ဗဟဵု မွဲတၠရ။ ညးလျိုင် သကိုပ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် တမ်ဒပ် ဗညာဓရာံလေဝ် ဒှ်မွဲတဲကီုရ။ တုဲဂှ် ဒှ် သကိုပ်တမ်ဒပ်လၟိဟ် (၉) ကီုရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၃ ဂှ် ဒှ်ကမ္မတဳဗဟဵု ကေုာံ ကမ္မတဳပၞာန်ဗဟဵုရ။ သၞာံ ၁၉၇၅ သဘင်သဳကၠဳက္ဍိုက်ပ်ဗဟဵု တတိယဂှ် ဂွံဒှ် ညးအုပ်ကာပၞာန် ကေုာံ ကမ္မတဳဗဟဵုရ။ သၞာံ ၁၉၇၈ ဂှ် သီုဒှ် သကိုပ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် တမ်ဒပ်ဒမၠုက် ဂေတ်င်ခရိုင်မတ်မလီုကီုတုဲ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၀၃ ဂှ် ဒှ်ကမ္မတဳရေင်တၠုင်ကေင်ကာဗဟဵု ကေုာံ ညးအုပ်ကာပၞာန် ညးဂအုပ်က္ဍိုက်ပ်ပၞာန်ရ။&lt;ref name=&quot;OMCC&quot; /&gt;

အကြာ သၞာံ ၁၉၈၁ - ၁၉၈၇ အခိင် ဗော် ဒှ်ဒၟံင် ၜါလွးဂှ် နာဲထဝ်မန် နွံ လ္ပာ်(ကျာ်ပိ) အစာနလ္လာတအ်တုဲ ဒးတာလျိုင် ညးလျိုင်ဌာနပရေင်စဵုဒၞာဗဟဵု ကေုာံ ကမ္မတဳရေင်တၠုင်ကေင်ကာဗဟဵု မွဲတၠရ။ သီု ညးအုပ်ကာ ကမ္မတဳပၞာန်ဗဟဵုရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fkawao1%2Fposts%2Fpfbid02jcH2RdA5Vn3x8ynMh2sTfiMmTD4wveM2ERmC1tMeoEd8mk2P2SiWXtPdd8Bj7Lr4l&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|title=ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် စုတိ|date=January 17, 2024 |website=Kawao Newsgroup |publisher=Open publisher |access-date=January 11, 2020 |quote=ဥက္ကဌဂုဏ်တၟေင် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ နာဲထဝ်မန် အာယုက် (၇၈) သၞာံဝွံ တ္ၚဲဏံ ၁၇-၁-၂၀၂၄ အခိင်နူဂယး (၇) နာဍဳဂှ် နကဵုယဲညးဇၞော် စုတိကလိလောန်အာ ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲဇၞော် သင်ခလပူရဳ (ဍုင်ဝင်က) ရ။
ဇွရုပ်ကလာဒ်ညး မသှ်ေၜက်မံင်ဂှ် ပြံင်ဗစိုပ်ဏာ ဒၞာဲဗဒိုပ်ပလိုင်ဂျပါန် တိဍာ်ဗော်ဍုင်မန်တၟိတုဲ တ္ၚဲအဒိုတ် ၂၁-၁-၂၀၂၄ ဏံမ္ဂး ကၠောန်အာဇျှာပနစံင်ဇွဂြးဇုတ်ရောင် ဂွံလဝ်ပရိုင်ကိုပ်ကၠာရ။|access-date=2024-01-17}}&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲသၞာံဂှ် ၂၀၀၃ ဂဟ် ဂွံဒှ် ဒုဥက္ကဋ္ဌ ကေုာံ ဥက္ကဋ္ဌ ကမ္မတဳပၞာန်ဗဟဵုရ။ နူသၞာံ ၂၀၀၅ ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် [[ထေန်၊ နာဲ|နာဲထေန်]] စုတိအာတုဲ ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကေုာံ ဥက္ကဋ္ဌ ကမ္မတဳပၞာန် ဗဟဵုရ။ စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၉ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳဗော်အလန်ဒသမ မပလဝ် နူသၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ၂၅ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၂၀ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ (၈) ဂှ် ဟိုတ်နူပရေင်ထတ်ယုက်ကီု၊ ဟိုတ်နူ အာယုက်ဇၞော်တုဲ ဟွံဆက်ဒုင်ရုဲမာဲရ။ နကဵုအခိုက်ဝင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိမ္ဂး ဥက္ကဌဇၞော်တအ်ဂှ် ယိုက်ဂၠေင် စဵုကဵု ဂွဳဇုတ် ပ္ဍဲခုင်ဥက္ကဌဇၞော်ကီုလေဝ် နာဲထဝ်မန် ပြံင်လှာဲထောအ် အခိုက်ဂှ်တုဲ ဟွံဆက်ဒုင်ရုဲရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ညးဂမၠိုင် ရံင်ကဵု ဂုဏ် ကေုာံ ပရေင်ဂိုတ်ဂစာန် မပအပ်လဝ်ဘဝ ကုပၠန်ဂတးမန်တုဲ ခပ္တိုန်ညး နဒဒှ် ဥက္ကဌဇၞော် (ဂုဏ်တၟေင်) ရ။ &lt;ref name=&quot;OMCC&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Rev&quot; /&gt;

စပ်ကဵု တင်ဒုင်ကေတ် လတူတာလျိုင်ဂကူတုဲ ညးဟီုကဵုလဝ် လိက်လၟေင်ပရိုင် မန်ဍုင်သအာင် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ဂိတုဒဳဇြေန်ပါ ဗီုဏအ်ရ။ 
{{Cquote|(...) နူစတိတ်ကၠုင် ပၠန်ဂတးဂှ်လေဝ် ရန်တၟအ် မိက်ဂွံကၠောန် သွက်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မွဲဓဝ် ဟွံသေင်။ ရန်တၟအ် မိက်ဂွံကၠောန် သွက်ဂကူမန်တုဲ မတိတ်ကၠုင်။ ဆဂး ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် လုပ်ပေါဲဗတိုက် နကဵုပရေင်ဍုင်ကွာန်ကီု သီုကဵု ပရေင်ပၞာန် မဟီုစ ပၠန်ဂတးရပ်လွဟ် မုက်ဒပ်ဂတတှေ်၊ ပ္ဍဲဗော်ဂှ် ဇကုဒးယိုက်ဂၠေင် နဒဒှ် ဥက္ကဌတှ်ေ ပ္ဍဲမုက်ဒပ်ဏအ်ဂှ် ညံင်ဂွံလုပ်အာ ပေါဲဗတိုက် စဵုစိုပ်တိုင်ပ္ကဴဂှ် ၜိုတ်အစောန်နွံဂှ် ပ္တိတ်လွဳ ပၠတရဴတုဲ ကၠောန်အာဏောဝ်။ ကၠောန်ဟီုဂှ် ပရေင်သဇိုင် ပိုဲပတန်ဍုင်မန်တှ်ေ ပရေင်ပၞာန်ကီု၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်ကီု၊ ပရေင်စုက်လုက် ကုညးဍုင်ကွာန်မန်ပိုဲ ဖအိုတ်ကီု ပါလုပ်ရ။&lt;ref name=&quot;OMCC&quot; /&gt;}}

==တဆိပ်တြာဂမၠိုင်== 
===ဝဳရဟံသာ===
ပ္ဍဲတ္ၚဲ ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂုဏ်တၟေင် နာဲထဝ်မန် မကၠောန်ဗဒှ် တ္ၚဲမဒှ်မၞိဟ် မပေင်အာယုက် ၇၅ (၂၅ အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၂၁) ဂှ် နူကဵု ဂကောံမန်နာနာတအ် ရံင်ကဵု အသဝ်ဂုဏ်တၟေင် ညးမဂံင်သၠးကၠုင်ဖိုလ်အတ္တ ကေုာံ လမျီု သွက်ဂကူ၊ မဂိုတ်ဂစာန်ကၠုင် ကမၠောန်သွက်ဂကူ နူဘဝသၟတ် စဵုကဵု အဝဲအာယုက်ဇၞော်ဗျု၊ မဍိုက်ပေင်တဴ ကုလညာတ်ညာဏ်ပညာ သွာင်နာနာတုဲ ဇိုန်ဏှင်ကဵု တဆိပ်တြာ[[ဝဳရဟံသာ]] ရ။

ပ္ဍဲသဘင်ပတိုန်ဂုဏ်စရာဲဂှ် ဟိုတ်မဒှ် အခိင်ကပ်[[ကဝ်ဝိဒ်-၁၉|ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉]] တုဲ ဟွံဂွံကၠောန် နကဵုသဘင်ဇၞော်ဇၞော်၊ စၞးဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲသ္ၚိ ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂုဏ်တၟေင် နာဲထဝ်မန် ပ္ဍဲကွာန်ဝင်က၊ ရးနိဂီုသေံ။ ပ္ဍဲသဘင်ကၞာဂှ် နာဲဇာတိနာဲ ကေတ်တာလျိုင် နဒဒှ် သကိုပ်အသေအဟာန်၊ ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ [[ဟံသာ၊ နာဲ|နာဲဟံသာ]] ဟီုမြော် ဂလာန်၊ နာဲဇာတိနာဲ ဗှ်ထ္ၜး ဝင်အတ္ထုပ္ပတ္တိ နာဲထဝ်မန် ဗွဲခမၞန်၊ နာဲကြက်ဇဝ် နကဵုစၞး ဂကောံမကၠောန်ဗဒှ်ဂမၠိုင် ဟီုဂလာန်တင်ဂုဏ် ကုညးမချဳဓရာင်ကၠုင်လဝ် ကမၠောန်ဏအ် သီုဖအိုတ် နကဵု Zoom။ နာဲမန်ဆာန်လာန် (ဇာတိကွာန်ကအ်ကြေင်မန်) နူကဵု ဍုင်ဂျပေန်ဂှ် လဴပူ မုဟိုတ် မဂွံကၠောန်ဗဒှ်ပတိုန် တဆိပ်တြာဝဳရဟံသာ ကေုာံ မုဟိုတ် မဂွံဇိုန်ကဵု ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂုဏ်တၟေင် နာဲထဝ်မန်၊ လဴထ္ၜး ယၟုဂကောံ ၁၉ ဂကောံ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန်တ္ၚဲဂှ်။ တုဲပၠန် သီုဆဝ်မ္ၚုဟ်ဏာ ညံင်မန်တအ် ဂွံပံင်တောဲတုဲ ကၠောန်အာ သွက်ဂကူမန် မြဴသာ်ဝွံ နကဵု Zoom ကီုရ။ နာဲဒြဟတ်မန် နကဵု စၞးဂကောံဂမၠိုင်ဂှ် ဇိုန်ဏှင် ကဵုတဆိပ်တြာဝဳရဟံသာ ကုဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂုဏ်တၟေင် နာဲထဝ်မန်။ တဆိပ်ထဝ်ဝဳရဟံသာဂှ် မိနန်ထဝ် (မိဇာ) သေဌဳမန်ဂှ် စင်ကဵု ပ္ဍဲသြိုဟ် ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂုဏ်တၟေင် နာဲထဝ်မန်။ မိနန်ထဝ်ဂှ် သီုကလအ်စ ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂုဏ်တၟေင် သြန်ဗာန်သေံ ၁၅,၀၀၀ (မွဲလက်ဘာ်)။ ပ္ဍဲကဵုသဘင်ဂှ် နူကဵု ဂကောံမကၠောန်ဗဒှ်သဘင်တအ် ကဵုလာပ်ဝဳရဟံသာ နကဵု သြန်ၜါတ်သေံ ၁၉၅,၂၇၅ (မွဲကိုဋ်ဒစိတ်လက်မသုန်လ္ၚီၜါကၠံထပှ်ဣသုန်) နာဲသိုက်ထဝ် ဗဂိန်ကဵု စၞးဂကောံဂမၠိုင်။ [[တၠညး (နာဲ)|နာဲတၠညး]] မိတာန်ရှေန် ကေုာံကောန်ဇာတ်ဂမၠိုင် ထံက်ပင် ကုဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂုဏ်တၟေင် သြန်ၜာတ်သေံ ၃၀,၀၀၀ (ပိလက်)၊ နာဲသိုက်လောန် မိဝေန်မာ ကေုာံ ကောန်ဇာတ်ဂမၠိုင် ထံက်ပင် ကုဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂုဏ်တၟေင် သြန်ၜာတ်သေံ ၃,၀၀၀ (ပိလ္ၚီ)။ တၠဂုဏ်အစာသူရဟံသာ ထံက်ပင် သြန်ၜာတ်သေံ ၂,၀၀၀ (ၜါလ္ၚီ)။ တုဲဂှ် [[အဇ္ဇ၊ တၠဂုဏ်|တၠဂုဏ်အဇ္ဇ]] နူကဵု[[တရဴအအာ]] ဟီုဂလာန် အုပ်နိဂီု သဘင်ကၞာဂှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု သဘင်မဇိုန်ဏှင်တဆိပ်တြာ ဝဳရဟံသာဂှ် နကဵု အလဵုဇကု ညးမကလိဂွံတဆိပ် နာဲထဝ်မန် ဟိုတ်နူယဲဝေဒနာ (မထေင်ကေတ် [[ပါကိန်သောန်၊ ယဲ|ယဲပါကိန်သောန်]] Parkinson's) တုဲ ဂလာန်တင်ဂုဏ်ကီု မဒုင်ရပ်ကေတ် နကဵုတဲဇကုကီုဂှ် ဟွံသၟဟ်ရထရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=280&amp;href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fbanyargita%2Fvideos%2F849528109078854%2F&amp;show_text=false&amp;width|title=အသေအဟာန် ပတိုန်စရာဲ တဆိပ်တြာဝဳရဟံသာ နာဲထဝ်မန် ဥက္ကဋ္ဌဂုဏ်တၟေင် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (Facebook Live) |access-date=2021-10-25}}&lt;/ref&gt;

===ဗီုရုပ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲသဘင်မဇိုန်ဏှင်ဝဳရဟံသာ===
&lt;gallery&gt;
Nai Hongsar, the Chairman of New Mon State Party, giving speech in Virahamsa Award Giving Ceremony.jpg|thumb|နာဲဟံသာ (ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ) မဟီုဂလာန် ပ္ဍဲသဘင်ကၞာမဇိုန်ဏှင် တဆိပ်တြာဝဳရဟံသာ
Giving-Virahamsa-award-to-Nai-Htaw-Mon.jpg|thumb|ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂုဏ်တၟေင် နာဲထဝ်မန် မဒုင်ကေတ်ဒၟံင် တဆိပ်တြာ ဝဳရဟံသာ နူနာဲဒြဟတ်မန်။
Virahamsa Award.jpg|thumb|နာဲဇာတိနာဲ ဗှ်ထ္ၜး မလိက်မချူလဝ် ပ္ဍဲတဆိပ်တြာဝဳရဟံသာ
Mi Non Htaw is giving Virahamsa Medal to Nai Htaw Mon.jpg|thumb|မိနန်ထဝ် (မိဇာ) စင်ကဵု တဆိပ်ထဝ်ဝဳရဟံသာ ကုဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂုဏ်တၟေင် နာဲထဝ်မန်
Virahamsa Prize to Nai Htaw Mon.jpg|thumb|မဒုင်ကဵု လာပ်ဝဳရဟံသာ နကဵုသြန်ဗာန် ဗဒါဲ ၂ ကိုဋ် နူကဵု ဂကောံမကၠောန်ဗဒှ်ဂမၠိုင်
Nai Jarti Nai as a host of the ceremony of Virahamsa Award Giving.jpg|thumb|နာဲဇာတိနာဲ မလုပ်ကေတ်လျိုင် နဒဒှ် သကိုပ်အသေအဟာန် သဘင်မဇိုန်ဏှင် တဆိပ်တြာဝဳရဟံသာ
Ven. Ajja as the speaker in Virahamsa Award Giving Ceremony.jpg|thumb|တၠဂုဏ်အစာအဇ္ဇ မဟီုဂလာန် အုပ်နိဂီု သဘင်ကၞာမဇိုန်ဏှင် တဆိပ်တြာဝဳရဟံသာ
Ceremony of Virahamsa Award Giving some people.jpg|thumb|စၟတ်သမ္တီ ညးမတိုန်စိုပ်လ္ၚဵု ပ္ဍဲကဵု သဘင်မဇိုန်ဏှင် တဆိပ်တြာဝဳရဟံသာ
&lt;/gallery&gt;

===ဝဏ္ဏကျော်ထင်===
နူကဵု အလဵုအသဳ[[ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်|ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ကၟိန်ဍုင်]] နကဵု [[မေန်အံင်လှာင်|ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော်မေန်အံင်လှာင်]] လောင်တြး နကဵုလိက်လလောင်တြး အမိင် စၟတ် ၆၃/၂၀၂၂ မပ္တိတ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၂၀၂၂ ဨပြဳ ၁၇ (၁၃၈၄၊ စဲ၊ ၂ စွေက်) ဇိုန်ဏှင်ပအပ်ကဵု လာပ်ဝဏ္ဏကျော်ထင် ကုနာဲထဝ်မန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last1= |first1= |last2= |first2= |date=18 April 2022 |title=ဦးနု၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း၊ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေအပါအဝင် အငြိမ်းစားတပ်မတော်ခေါင်းဆောင်များ၊ တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ခေါင်းဆောင်များ၊ နန်းတော်ရှေ့ဆရာတင်အပါအဝင် တေးရေး၊ ဂီတ၊ အတီး၊ အဆို၊ ဆိုင်း၊ ဇာတ်သဘင်၊ အနုပညာရှင်များကို ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များနှင့် တံဆိပ်များ ချီးမြှင့် |trans-title= |url=https://news-eleven.com/article/229134 |url-status= |language=Burmese |work=Eleven Media Group Co., Ltd. |location= |archive-url= |archive-date= |access-date= |via= |quote=ထို့ပြင်  ဝဏ္ဏကျာ်ထင်ဘွဲ့ချီးမြှင့်ရာတွင် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များ ခေါင်းဆောင်များ ၂၀ ဦးကိုပေးအပ်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့ထဲ တွင် ကရင်တော်လှန်ရေးကောင်စီ ဗဟိုအာဏာပိုင်အဖွဲ့မှ စောဟန်တာသာမွေး၊ မွန်ပြည်သစ်ပါတီမှနိုင်ရွှေကျင်၊  မြိုင်ကြီးငူ ဆရာတော်ဦးသုဇန၊ ကချင်အဖွဲ့ (NDAK)မှ ဦးစခုန် တိန့်ယိန်း၊ ပအိုဝ်းအဖွဲ့(PNO)မှ ဦးအောင် ခမ်းထီ၊ NCA ရေးထိုးထားသည့် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များမှ KNU ဥက္ကဋ္ဌ စောမူတူးစေးဖိုး၊ RCSS/SSA  ဥက္ကဋ္ဌ ယွက်ဆစ်နှင့် PNLO မှ ဦးခွန်ဥက္ကာ၊ မွန်ပြည်သစ် ပါတီမှ နိုင်ထောမွန်၊ ရခိုင်လွတ်မြောက်ရေး ပါတီ(ALP)မှ ခိုင်စိုးနိုင်အောင်၊ KNU/KLA-PC မှ ဗိုလ်ချုပ်ဌေးမောင်၊ လားဟူဒီမိုကရက် တစ်အစည်းအရုံး(LDU)မှ ကြာခွန်ဆာတို့ ပါဝင်ကြောင်းသိရသည်။}}&lt;/ref&gt; ဆဂး နကဵု အလဵုဇကုညး ဟွံအာတိုန်ကေတ် လာပ်ဂှ်ရ။

== လအိတ်ဘဝ ==
သၞာံ ၂၀၂၄ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၁၇ အခိင်သေံ ၀၇း၀၀ 
ဂှ် နာဲထဝ်မန် စုတိ က္လိလောန်စဴအာ ဘဝပရလိုက် ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲဝင်က (Sangkhla Buri Hospital, Sangkhla Buri District, Kanchanaburi, Thailand) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fmonmudoon%2Fposts%2Fpfbid0m9cT2dRtLM6sVmC7hPBehPVqDuGMbSMnVscrTRDhoRjD1xstYkRQ2pHj92ANZwntl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|title=ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် စုတိ|date=January 17, 2024 |website=Aot Jae's Facebook |publisher=Open publisher |access-date=January 17, 2024 |quote=အခိင်ဍုင်သေံ(7:00)Am ဒကာဘာဇၞော် ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂုဏ်တၟေင် နာဲထဝ်မန် ကလိဂွံအာယုက်(၇၈)သၞာံ စုတိအာ ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲဝင်္ကယျ 
ပ္ဍဲဘဝမပြဲ ဘုံတသိုက် ကဵုကလိဂွံဒုင်စသိုင်မာန်ညိအဴ|access-date=2024-01-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fkawao1%2Fposts%2Fpfbid02jcH2RdA5Vn3x8ynMh2sTfiMmTD4wveM2ERmC1tMeoEd8mk2P2SiWXtPdd8Bj7Lr4l&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|title=ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် စုတိ|date=January 17, 2024 |website=Kawao Newsgroup |publisher=Open publisher |access-date=January 17, 2024 |quote=ဥက္ကဌဂုဏ်တၟေင် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ နာဲထဝ်မန် အာယုက် (၇၈) သၞာံဝွံ တ္ၚဲဏံ ၁၇-၁-၂၀၂၄ အခိင်နူဂယး (၇) နာဍဳဂှ် နကဵုယဲညးဇၞော် စုတိကလိလောန်အာ ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲဇၞော် သင်ခလပူရဳ (ဍုင်ဝင်က) ရ။
ဇွရုပ်ကလာဒ်ညး မသှ်ေၜက်မံင်ဂှ် ပြံင်ဗစိုပ်ဏာ ဒၞာဲဗဒိုပ်ပလိုင်ဂျပါန် တိဍာ်ဗော်ဍုင်မန်တၟိတုဲ တ္ၚဲအဒိုတ် ၂၁-၁-၂၀၂၄ ဏံမ္ဂး ကၠောန်အာဇျှာပနစံင်ဇွဂြးဇုတ်ရောင် ဂွံလဝ်ပရိုင်ကိုပ်ကၠာရ။|access-date=2024-01-17}}&lt;/ref&gt;

ကလာပ်ရုပ် နာဲထဝ်မန်ဂှ် နူရုင်ဂဥုဲဂှ် အာစွံလဝ် ပ္ဍဲရုင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကွာန်ပလိုင်ဂျပါန်တုဲ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၂၁၊ တ္ၚဲအဒိုတ်ဂှ် စံင်ဇွ ဂြဇုတ် ပ္ဍဲကဵု သုသာန် ကွာန်ပလိုင်ဂျပါန်ရ။ 

အခိင် ၁၂း၃၀ ဂှ် နူကဵု ရုင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဂှ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန်၊ ခမဳသင်၊ ကောန်သ္ဂံင်မန် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် နူကဵုဒေသနာနာ သီုဖအိုတ် ၜိုတ် မသုန်လ္ၚီပြင်ပြင် ယိုက်ပလံင် ဖျေဟ် ကမ္မဌာန် နာဲထဝ်မန် ကွာ်အာ ဇရေင် သုသာန် ကွာန်ပလိုင်ဂျပါန်ရ။ ကေင်ကာကမ္မဌာန်ဂှ် ပါ်လဝ် ၜါသကုတ်၊ သကုတ်ပထမဂှ် ဒှ် ကေင်ကာသင်၊ သကုတ်ဒုတိယဂှ် ဒှ် ကေင်ကာဗော်။&lt;ref name=fun/&gt;

ပ္ဍဲသကုတ်ပထမဂှ် ကလာပ်ရုပ်နာဲထဝ်မန် မစုတ်လဝ် ပ္ဍဲခါင်တဠာဂှ် ပၠုပ်စွံလဝ် ပ္ဍဲ ဇြပ်ကမ္မဌာန် က္ဍိုပ်ဂတဏာ လပါ်ခမဳသင် မနွံတမ် ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာဟံသာထဝ် ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ကျာ်ဇၞော် ဘာဒဵုတၟအ်ဗြာတ်၊ ကျာ်ဇၞော် ဘာကျာ်ပိ (သြင်သေံ)၊ ကျာ်ဇၞော် ဘာကျာ်ပိ တအ်။&lt;ref name=fun/&gt;

ကလာပ်ရုပ် နာဲထဝ်မန်ဂှ် စွံလဝ် လဒေါဝ်ဇြပ်၊ ဂတ ကလာပ်ရုပ်ဂှ် အသုဘရာဇာ ဂ္ဇအ်ဒၟံင်၊ လပါ်ပုင် (နူကလာပ်ရုပ်)ဂှ် ဂကောံ ညးဇၞော် ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂမၠိုင်၊ လပါ်ပါဲဂှ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ဂမၠိုင် ဂ္ဇအ်ဒၟံင်ရ။ ဂကောံသင် နဒဒှ် ပရိသာတ်ဂမၠိုင် ဂ္ဇအ်ဒၟံင် လတူခုင် ဇကဲ ဇြပ်ၜါလပါ်၊ လဒေါဝ်ဂှ် ပရိသာတ်ဂမၠိုင် ဂ္ဇအ်ဒၟံင်ရ။ မ္ၚးဂှ် ကောန်သ္ဂံင်ပၠဒပ်ဂမၠိုင် ရေင်ဒၟံင်ရ။ ပရိသာတ် မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီဂှ် ဒၞာဲမဒးရးဂှ် ဗီုညးကဵုညး တန်တဴဒၟံင် မ္ၚးဇြပ်ရ။&lt;ref name=fun/&gt;

ပရိသာတ်တအ် ဒုင်ကေတ် ဍောင်ဓဝ်သဳလ်မသုန်၊ ခမဳသင်တအ် ဗ္စာရဏာ ကမ္မဌာန်။ ကျာ်ဇၞော်ဘာဒဵုတၟအ်ဗြာတ် ဟီုတွဟ်ဓဝ် ညိည၊ ကျာ်ဇၞော် ဘာဟံသာထဝ် တွဟ်ဓရ်ညိည၊ စရိုဟ်ဍာ်တုဲ ကိစ္စလပါ်သင် အာစိုပ် ဒတုဲ ပ္ဍဲအခိင် ၁၃း၀၃ ရ။&lt;ref name=fun/&gt;

အခိင်ဒေသ ၁၃း၀၅ ဂှ် ကောန်သ္ဂံင် ၈ တၠ၊ ယိုက်ပ္တိတ် ကလာပ်ရုပ် နာဲထဝ်မန် မနွံ ပ္ဍဲခါင်တဠာ နူဇြပ်ကမ္မဌာန်တုဲ ဖျေဟ်စွံလဝ် ပ္ဍဲသလာတ် လတူတိတုဲ ဆက်ရေင်တၠုင်အာ ကေင်ကာဗော်ရ။ ညးတာလျိုင်ဗော်ဂမၠိုင် သီုကဵု ညးတာလျိုင်ဗော်တြေံတအ် ပြာပ်ကၠုင် ဇရေင်ကလာပ်ရုပ်၊ လက်ကြဴ ညးတာလျိုင်တအ်ဂှ် သ္ဂံင်ပၠဒပ်တအ် ရေင်ကေတ်လဝ်ဒၞာဲရ။&lt;ref name=fun/&gt;

ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ နာဲဟံသာ ဗှ်ထ္ၜးကဵု ဝင်ပူဂိုလ် နာဲထဝ်မန် ဗွဲခမၞန်၊ ဒု-ညးက္ဍိုက်ပ်ပၞာန် နာဲစၠန်ထဝ် ဗှ်ထ္ၜးကဵု စရင်လိက်သဝဏ်ဂမၠိုင် မပလံင်ဗစိုပ်လဝ် နူကဵု ဂကောံမန်နာနာ ၁၁ တၞး၊ နူကဵု ဂကောံကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် ကေုာံ သၟိင်ဍုင်ဗၟာ သီုဖအိုတ် ၁၈ တၞး။ ပၞောဝ်တအ်ဂှ် လိက်သဝဏ် နူကဵု ဂကောံသင်ရာမညနိကာယပရဟိတ အလုံဒေသရးမန် ဂှ် မွဲဟေင် ဗှ်ထ္ၜးကဵု ပေင်ပေင်ရ။ တုဲဂှ် ပ္ဍဲအခိင် ၁၃း၂၂ မိနေတ်ဂှ် ကောန်ဗော်တအ်ကီု သီုကဵု ညးဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင် ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ နကဵု ပၠဒပ်တုဲ အခိင် ၁၃း၂၅ ဂှ် ညးအုပ်ကာနာနာဗဟဵု နာဲဇဲယ ဗှ်လိက်ပမိင် စၞး ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဗဟဵု နာဲဟံသာ ရ။&lt;ref name=fun/&gt;

{{Quote box
 |quote  = လိက်ဗှ်ပမိင် 

ယွံဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂုဏ်တၟေင် နာဲထဝ်မန်!&lt;br&gt;
ဥက္ကဋ္ဌဝွံ သွက်ဂကူမန် ဂွံဗၠးၜး ကေုာံ သွက်ဍုင်မန် ဂွံမံက်ဂတဝ် ဂွံ+++ ဂွံ++++  ဗွဲမပေင်ကဵုပၟိက်စိုတ်ဂှ် နကဵု စိုတ်သ္ဂံင် ပိသာ် ပိုတ်ပိုတ်သကုတ်သကုတ် ဒုင်တဝ်စၞဟ်ကဵုသၞတုဲ သ္ပပူဇဴကဵု ဆီ သၠးဏာလမျီု သွက်ဂကူပိုယ် တုဲရရောင်အဴ။ 

ယွံဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂုဏ်တၟေင်!&lt;br&gt;
ဥက္ကဋ္ဌဝွံ ဒဵုကဵုလမျီုအိုတ် လျးလျးတၟးတၟး ချူကၠုင် ဝင်ဗၠးၜးဂကူမန်ပိုယ် တုဲကၠုင်ရ။ စရာဲ သတ္တိ ရာင်ဆာဲ ဂံင်ဂံင်သကာသကာ ဒဒှ် ရဲဗော် ယးယးတၟးတၟး ချူဇန်ကၠုင် ဝင်သွက်ဂကူ ဏအ်ဂှ် ဒယှ်တမ္ညဝ် မံက်ဂတဝ်အာ လၟိုန်ကာလရောင်။ ကောန်ဗွဲကြဴ စဴဗွဲဂတ အလုံညးဍုင်ကွာန်မန်ဂမၠိုင်လေဝ် သ္ပအမ်သဝ်ထိုင်သး ယိုက်ဂုဏ်ပတုဲလဝ်ဂှ်  ဗွဲမဍိုန်ဍောတ် လဇောတ်လၟောဝ်ရရောင်အဴ။

ယွံ ဥက္ကဋ္ဌဂုဏ်တၟေင်!&lt;br&gt;
ဥက္ကဋ္ဌဝွံ သၠာဲကၠုင် လမျီု၊ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် အခိင်ပေင်ပေင် သွက်ဂကူမန် ကေုာံ ဗော်ဍုင်မန်တၟိပိုယ်ရ ဒှ်တုဲ တာလျိုင် ရဲဗော် ပြေအာရရောင်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ လတူရဲဗော်ဂှ် နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိကီု နကဵု ဒပ်ပၞာန်ဗၠးၜးကောန်ဂကူမန်ကီု ကဵုဇၞူမံင်တုဲ ကဵုထောအ် အခေါင်ဇူရအဴ။ 

ယွံဥက္ကဋ္ဌဂုဏ်တၟေင်!&lt;br&gt;
တာလျိုင် ကမၠောန် ရဲဗော် ကၠောန်ကၠုင် ဟွံတုဲက္ဍင် သှ်ေသၟေဟ်ဒၟံင်တအ်ဂှ် ပိုယ်ဆက်ကေတ်တာလျိုင်တုဲ ဒဵုစိုပ်တိုင်ပ္ကဴ ရဲဗော် သီုပိုယ်တအ် ရန်တၟအ်လဝ် ညံင်ဂကူမန် ဂွံဗၠးၜး ဍုင်မန်တၟိ ဂွံမံက်ဂတဝ်မာန်ဂှ် ပိုယ်တအ် ဆက်လုပ်အာ ပေါဲဗတိုက် ကုသၞ ပိုတ်ပိုတ်သကုတ်သကုတ် စၞးရဲဗော် ဗွဲစၟတ်ရောင်ဂှ် ပိုယ်ကဵုဏာ ဂတိပါင် ကုရဲဗော် ဗိုန်ဗိုန်ဇမအ်ဇမအ်ရအဴ။ ဗွဲမအောန်စိုတ် လတူ ရဲဗော်ဂှ် ပိုယ်ကၠိုဟ်ဓရ်စိုတ်တုဲ ဆက်ဇက်တိုန်အာ ဒဵုစိုပ် လအိတ်ရောင်အဴ။

ယွံဥက္ကဋ္ဌဂုဏ်တၟေင် ကဵုဂွံတသိုက် လၟိုန်ညိအဴ၊ ဒၞာဲဒေသ မနွံပၟိက်ဂှ် အာမာန်ရအဴ။&lt;br&gt;

ဍုင်မန်တၟိ မံက်ဂတဝ် မိပ်ဇြိပ်ရာင်ဆာဲတိုန် ဗွဲစၟတ်ရောင်။ &lt;br&gt;

သက္ကရာဇ် ၂၀၂၄ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၂၁&lt;br&gt;
နာဲဟံသာ&lt;br&gt;
ဥက္ကဋ္ဌဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ&lt;br&gt;&lt;ref name=fun/&gt;

 |author = 
 |source = 
 |quoted = 
}}

နာဲဇဲယ ဗှ်လိက်အမိင်တုဲ ပၠဒပ်ဂမၠိုင် နကဵု မရှ်ေသှ်ေအဲပရဲ ကုကလာပ်ရုပ် ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂုဏ်တၟေင်ဂှ် ပန်လွဟ် ၂၁ လစုတ်တုဲ ပၠဒပ်ဂှ် ပရးထောအ် ဒပ် ပ္ဍဲအခိင် ၁၃း၃၀ တုဲဂှ် ညးဆက်အာ အစဳအဇန် သွက်ဂွံ စံင်ဇွရ။

ကောန်သ္ဂံင်တအ် ယိုက်ဏာ ဇွ ဇရေင်သ္ၚိစၞံင်၊ စွံလတူချး၊ ရုပ်သီကေတ် အလာံ မဂြောပ်လဝ် လတူခါင်တဠာတုဲ ပံက်ခါင်တဠာ။ ညးတာလျိုင်ဗော်၊ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်၊ ညးဍုင်ကွာန် မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီတအ် ဗဵုရှ်ေသှ်ေ ကလာပ်ရုပ် နာဲထဝ်မန်တုဲ ကဵုဒါန် ပကဴ ကေုာံ ပၞာင်သ္ဍဴ (ပၞာင်ကြုက်) ပ္ဍဲကဵု တဠာဂှ်ရ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် နူကဵု စက်သမၠဲရမ္သာင်တေအ် ဗှ်ဖဍောတ်ဒၟံင် ပရူမဒးသြာဲခြာ ကေုာံ ဂလာန်လၞီစိုတ်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=fun&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=314&amp;href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fmonmudoon%2Fvideos%2F1603808267115165%2F&amp;show_text=false&amp;width=560&amp;t=0&quot;|title=ပရိသာတ်ကၠုင်သ္ပဂါရဝ ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂုဏ်တၟေၚ် နာဲထဝ်မန် ပလိုင်ဂျပါန်|date=January 21, 2024 |website=Aot Jae's Facebook Live |publisher=Open publisher |access-date=January 21, 2024 |quote=|}}&lt;/ref&gt; တုဲ ဇွကလာပ်ရုပ် ဥက္ကဋ္ဌဂုဏ်တၟေင် နာဲထဝ်မန်ဂှ် နကဵု ပၟတ်တေဇောဓါတ် ကဵုတူဆောမ်လေင်အာ ပ္ဍဲ သ္ၚိစၞံင် ကွာန်ပလိုင်ဂျပါန်ဂှ်ရ။

== စၟတ်သမ္တီ ==
ဇုတ် နာဲထဝ်မန်ဂှ် ပလံင်ဖျဴ ဇရေင် ဌာန်ဇာတိညး ဍုင်ကၟာဝက်။ သၞာံ ၂၀၂၄ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၂၈ ဂှ် ဇုတ်ဂှ် စိုပ်ကၠုင် ဍုင်ကၟာဝက်တုဲ ကောန်ဍုင်ကၟာဝက်တအ် နကဵု သဘင်ခန်ကၞာ သီုကဵု ကောန်ပၞာန်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဒုင်ဖျဴဏာ ဇုတ်ဂှ်တုဲ၊ ဇုတ်ဂှ် သၠိုင်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဘုတ်မင်မှာ (လဆောဝ်ကော် ဘုတ်မင်ဂြာဲ) မနွံ ပ္ဍဲအရာပ်ထံင်ဘုတ် ဍုင်ကၟာဝက်ရးဇြာ ရ။&lt;ref name=return&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=314&amp;href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fmonmudoon%2Fvideos%2F1603808267115165%2F&amp;show_text=false&amp;width=560&amp;t=0&quot;|title=ဒုင်ဖျဴ ဇုတ် ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂုဏ်တၟေင် နာဲထဝ်မန် |date=January 28, 2024 |website=Chem Tala Mon's Facebook Live |publisher=Open publisher |access-date=January 28, 2024 |quote=|}}&lt;/ref&gt; ဘုတ်မင်မှာဂှ် ဒှ်ဘုတ်တြေံတြဟ်၊ နွံဒၟံင် ပ္ဍဲမွဲကၠအ် ကုသ္ၚိမိမ နာဲထဝ်မန်တအ်တုဲ အခိင် တၠဂုဏ်အစာစန္ဒကုမာရ မအာဂတ ပၠတရဴတုဲ နကဵု နာဲထဝ်မန် ကဵုလဝ်ဒါန်တုဲ ကလေင်ဒက်ပ္တန်လဝ်တၟိရ။&lt;ref name=&quot;Pe&quot;&gt;{{cite book |last=ရးဇြာ|first=ဗညာစက္ကရတ် |date= ၂၀၁၄|title=ကၟာဝက် (တိဍုင်ဇြာ) ကေုာံ ဝင်ဓါတ်ကျာ်စေတဳဂမၠိုင် (ဗွဲခမၞန်)|url= |location= |publisher=Open publisher |page=၁၈ |isbn= |author-link=}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် ညးဍုင်ကၟာဝက်တအ် ၜိုတ်မွဲကၠံ ကေုာံ ကောန်သ္ဂံင် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ၜိုတ် ၁၅ တၠ တိုန်စိုပ် ဘုတ်မင်မှာ ဒၞာဲမစွံ ဇုတ် ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် နာဲထဝ်မန်ရ။ နကဵု ကျာ်ဇၞော်စန္ဒကုမာရ မနွံပိုန် ဘာဇာဒိသိုင် ပပဓါန်တုဲ ကောန်ဍုင်ကၟာဝက်တအ် ကလအ် ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် ကေုာံ ဒုင်ဂုဏ် အာတ်မေတ္တာ ညးဍုင်ကွာန်တအ် စၞး ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်နာဲထဝ်မန် ဗီုဏအ်ရ။&lt;ref name=return/&gt;
{{Cquote|
ယွံတၠဳပိုန် ပ္ဍဲကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် မနွံလၟိဟ်ပန် စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ် ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂုဏ်တၟေင် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ နာဲထဝ်မန် အာယုက် ၇၈ သၞာံ ကလိလောန်အာတုဲ ဒုဟ်ကာယကမ်၊ ဒုဟ်ဝစဳကမ်၊ ဒုဟ်မနောကမ်၊ ဒုဟ်တီကီုလဝ်၊ ဒုဟ်ဟွံတီကီုလဝ်၊ ဒုဟ်ဒဏ်အိုတ်သီု ယဝ်ရ ကလိလောန်အာ ချပ်ဗၠေတ်အာ လတူ ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် ယဝ်ရ နွံမ္ဂး ပိုယ်ဍိက်တအ် ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ သ္ပဂါရဝ ကလအ်ဇအ်သဝ်ရအဴ၊ ကလအ်ဇအ်သဝ်ရအဴ။ 

ပရေင်ပၞာန် ပရေင်ဂကူမ္ဂးဂှ် ကာလကြံင်မ္ၚုဟ် ကာလကြံင်မ္ၚုဟ် ဒးကၠောန် နဲကဲကြံင်ကြံင်မ္ဂး လတူကောန်ဂကူတအ် ဘဝပုထုဇန် နကဵု စေတနာ ဗၠေတ်မှာလဝ် ယဝ်ရနွံမ္ဂး မၞးတအ်လေဝ် ကောန်ဂကူတအ်လေဝ် အေင်ဒုင်ကဵုညိ။ စၞး ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် နာဲထဝ်မန် ပိုယ်အာတ်ဒုင်ဂုဏ်ဏာ နကဵု ဓဝ်မေတ္တာ အေင်ဒုင်အိုတ်ညိအဴ။ ဒုဟ်အိုတ်သီု ဘဲအိုတ်သီု အန္တရာယ်အိုတ်သီု သတြုအိုတ်သီု ဝိဝဲအိုတ်သီု ညံင်ထၜိုတ် ဒး ကၠေင်၊ ညံင်ပတေင် ဒး ကျာ၊ ကဵုလာဲလေင်အာတုဲ ဂုဏ်ညးတအ်ဂှ် စွံလတူကၞေင် ပြေင်စေတနာ စွံလဝ် ပ္ဍဲဂၠံဂြိုဟ်ပိုယ် ဗီုညးမင်မဲအာ ၜိုတ်မာန်ကဵုမာန် တာလျိုင်ညးကဵုညး တာလျိုင်ဝင် တာလျိုင်ဂကူ ပိုယ်ဍိက်တအ် ဗိုင်ယိုက်ဂၠေင်အာရောင် ဒုင်ဏာဂုဏ် ဖျေဟ်ဏာမေတ္တာ ကလအ်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ သ္ပဂါရဝရအဴ၊ သာဓု သာဓု သာဓု }}

တုဲ ကျာ်ဇၞော် ရာဒၞာဏာ ဗီုဏအ်ရ
{{Cquote|
ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် ဒဵုကဵုကဝ်တူတေအ် ခန္ဓ ၜိုန်ရကၠေအ်အာကီုလေဝ် ဂုဏ်ညးဂှ် သှ်ေအာ စဵုကဵုကဝ်တူတေအ်။ ဂုဏ်ညးတအ် ဂုဏ်ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂှ် သြဝ်ကဵုဂွံသှ်ေၜက်အာ ကဵုဂွံ ဆက်အာ ဒဵုကဵု ကဝ်တူတေအ်အိုတ်ညိဂှ် ပိုယ် ဗျာပ်ဏာ မေတ္တာ ဆဝ်မ္ၚုဟ်ဏာ ကောန်ဂကူတအ် သီုကဵု ညးဖအိုတ်ညိကၠာရ မိဂ္ဂး။}}
တုဲ ပုရိသာတ်တအ် ဒုင်သာဓုကာအိုတ်ရ။ တုဲပၠန် ကောန်ဍုင်ကၟာဝက်တအ် ကဵု ကောန်သ္ဂံင်တအ်ဂှ် ရှ်ေသှ်ေ ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် နကဵု အခိုက်ပၞာန်ကီုရ။&lt;ref name=return/&gt;

==နိဿဲ==
[[ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]]
[[ကဏ္ဍ:BEHM]]</text>
      <sha1>f1cj88ld0730ghe3hlt51vs0g8tnegv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟံသာ (ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1813</id>
    <revision>
      <id>60133</id>
      <parentid>55682</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T05:11:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59247-04</username>
        <id>5792</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ ပဠေဝ်မလိက်</comment>
      <origin>60133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38658" sha1="p26k1pnbcrsvblg6462i47jmvkyj29f" xml:space="preserve">{{Infobox person
| honorific_prefix   = 
| name               = နာဲဟံသာ
| honorific_suffix   = ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ
| image              = Nai Hongsar.jpg
&lt;!-- filename only, no &quot;File:&quot; or &quot;Image:&quot; prefix, and no enclosing [[brackets]] --&gt;
| image_upright      = 
| landscape          = &lt;!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --&gt;
| alt                = &lt;!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --&gt;
| caption            = ဗီုနာဲဟံသာ နူ(၂၃-၀၄-၂၀၁၇)
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| pronunciation      = 
| birth_name         = 
| birth_date         = {{Birth date and age|1948|01|16}} 
| birth_place        = ကွာန်ကုန်သာယာ (ဗဒါဲ ဇိုင်ကျာ်)
| baptised           = &lt;!-- will not display if birth_date is entered --&gt;
| disappeared_date   = &lt;!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --&gt;
| disappeared_place  = 
| disappeared_status = 
| death_date         = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (enter DEATH date then BIRTH date (e.g., ...|1908|31|8|1967|28|2}} use both this parameter and |birth_date to display the person's date of birth, date of death, and age at death) --&gt;
| death_place        = 
| death_cause        = 
| body_discovered    = 
| resting_place      = 
| resting_place_coordinates = &lt;!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --&gt;
| burial_place       = &lt;!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays &quot;Burial place&quot; as label) --&gt;
| burial_coordinates = &lt;!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --&gt;
| monuments          = 
| nationality        = {{Flag|Mon}}မန်
| other_names        = 
| siglum             = 
| citizenship        = 
| education          = 
| alma_mater         = 
| occupation         = က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ပၠန်ဂတး သွက်ဗၠးၜးဂကူမန်
| years_active       = ၁၉၆၈ - လၟုဟ်
| era                = 
| employer           = 
| organization       = 
| agent = &lt;!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --&gt;
| known_for          = ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ
| notable_works      = &lt;!-- produces label &quot;Notable work&quot;; may be overridden by |credits=, which produces label &quot;Notable credit(s)&quot;; or by |works=, which produces label &quot;Works&quot;; or by |label_name=, which produces label &quot;Label(s)&quot; --&gt;
| style              = 
| home_town          = ကုန်သာယာ/ဇိုင်ကျာ်
| net_worth          = &lt;!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --&gt;
| height             = &lt;!-- &quot;X cm&quot;, &quot;X m&quot; or &quot;X ft Y in&quot; plus optional reference (conversions are automatic) --&gt;
| television         = 
| title              = ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် &lt;!-- Formal/awarded/job title. The parameter |office=may be used as an alternative when the label is better rendered as &quot;Office&quot; (e.g. public office or appointments) --&gt;
| term               = ၈ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၂၀ - လၟုဟ်
| predecessor        = [[ထဝ်မန်၊ နာဲ|နာဲထဝ်မန်]]
| successor          = 
| party              = ဗော်ဍုင်မန်တၟိ(New Mon State Party)
| movement           = သွက်အခေါင်ဗၠးၜးဂကူမန်
| opponents          = 
| boards             = 
| criminal_charges   = &lt;!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --&gt;
| criminal_penalty   =  
| criminal_status    = 
| spouse             = မိညုင်
| partner            = &lt;!-- (unmarried long-term partner) --&gt;
| children           = ကောန်တြုဟ် ၃ တၠ၊ ကောန်ဗြဴ ၂ တၠ
| parents            = &lt;!-- overrides mother and father parameters --&gt;
| mother             = မိဇဳ&lt;!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays &quot;Parent(s)&quot; as label) --&gt;
| father             = နာဲဗမ်&lt;!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays &quot;Parent(s)&quot; as label) --&gt;
| relatives          = 
| family             = 
| callsign           = 
| awards             = [[ဝဳရဟံသာ]]
| website           = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| module             = 
| module2            = 
| module3            = 
| module4            = 
| module5            = 
| module6            = 
| signature          = 
| signature_size     = 
| signature_alt      = 
| footnotes          = 
}}
'''နာဲဟံသာ''' (ၜံင် ၁၆ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၄၈ ပ္ဍဲ ကွာန်ကုန်သာယာ&lt;ref name=&quot;banyaong&quot;&gt;{{cite book |last=Ong|first=Banya |date= 2010 |title=သၟာန်သွဟ် ပရူပရေင်ဆဵုဂဗဘဝ ကုနာဲဟံသာ|url=https://www.facebook.com/plugins/video.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2F1517108828308254%2Fvideos%2F2558604227717940%2F&amp;show_text=0&amp;width=560&quot;|publisher=Open publisher |location= |page= |isbn= |author-link=}}&lt;/ref&gt;) ဝွံ ဒှ်သၟာပၠန်ဂတး သွက်ဗၠးၜးဂကူမန်တုဲ စတမ်နူ သဘင်သဳကၠဳဗော်ဍုင်မန်တၟိ မရနုက်ကဵု ဒသမ မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဗဒိုပ်လုပ်ဍုင် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၂၅ ဒဳဇြေန်ပါ ၂၀၁၉ဂှ်တုဲ ဂွံဒုင်ခပတိုန် နဒဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ- ဗော်ဍုင်မန်တၟိ လၟေင် (၅)ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://monnews.org/2020/01/07/nai-hongsar-elected-chair-of-nmsp/|title=Nai Hongsar Elected Chair of NMSP |last=IMNA |first= |date=7 January 2020 |website=monnews.org |publisher=Open publisher |access-date=17 January 2020 |quote=}}&lt;/ref&gt; နာဲဟံသာဝွံ နူသၞာံ ၁၉၆၈ ဂှ် တိတ်ကၠုင်တိပၠန်ဂတး သွက်ဗၠးၜးဂကူမန်တုဲ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ်ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂှ် ယိုက်ဂၠေင်ကၠုင် တာလျိုင် ဒုဥက္ကဋ္ဌ၊ ညးအုပ်ကာနာနာ တအ်ဒှ်တမ်ရ။ နာဲဟံသာ စလုပ်ယိုက်ဂၠေင် ပ္ဍဲကဵု ကမ္မတဳကေင်ကာဗဟဵုဂှ် နူကဵုသၞာံ ၁၉၈၉ တေအ်ရ။&lt;ref name=&quot;MR&quot;&gt;{{cite book |last=ကမ္မတဳ မကၠောန်ဗဒှ် တ္ၚဲပၠန်ဂတးမန် (၆၀) ဝါ |first= |date= 2007 |title= |url= |location= |publisher= |page=52 -54 |isbn= |author-link=}}&lt;/ref&gt;

နာဲဟံသာဝွံ သီုဒှ် အစာချူလိက်ခိုဟ်မွဲတုဲ လိက်ပတ်သုတကီု သီုကဵု လိက်ပတ်ရသ မပ္တံကဵု ဒွက်၊ ကဗျ၊ လဝေင်ဇာတ်တအ်ဂှ် ချူကၠုင်တၟာဂလိုင်ရ။ ပါဲနူလိက်ပရေင် မရိုဟ်လၟိဟ်ဟွံမာန်တအ်တုဲ လိက်ကၞပ် ဂၠံင်တရဴ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကောန်ဍုင်အရင်၊ ဝင်ပၠန်ဂတးမန်တအ်လေဝ် နကဵုဘာသာဗၟာဂှ် ချူလဝ်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;MR&quot; /&gt;

==ပထမအဝဲ==
နာဲဟံသာဝွံ က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကွာန်ကုန်သာယာ (ဗဒါဲကွာန်ဇိုင်ကျာ်) ပွိုင်ဍုင်ပံင် ပ္ဍဲ ၁၆ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၄၈ မဒှ်ကောန် သၟာဗ္ၚ နာဲဗမ် မိဇဳ၊ ပၞောဝ်ကောဒေအ် (မၞိဟ်တြုဟ်သီုဖအို) တြဴတၠဂှ် ဒှ်ကောန်မရနုက်ကဵုပိရ။ ကာလ နာဲဟံသာကလိဂွံအာယုက် ၆ သၞာံဂှ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညး ပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲကွာန်ဇိုင်ကျာ်ရ။ နာဲဟံသာ က္လိဂွံ အာယုက် ၇ သၞာံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၅ ဂှ် ညးမံင်ဘာ တန်မူလ ပ္ဍဲကွာန်ဇိုင်ကျာ်ရ။&lt;ref name=&quot;banyaong&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MR&quot; /&gt; ပ္ဍဲသၞာံဂှ် အပါညး နာဲဗမ် စုတိအာရ။ ဂတဂှ် ပိသၞာံ အခိင် နာဲဟံသာ မက္လိဂွံ အာယုက် ၁၀ သၞာံဂှ် မိညး မိဇဳ စုတိအာကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံကောဒေအ်ညး ဒးပါ်မံင် ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိမသကလောဂမၠိုင်ရ။ ကောညးၜါဂှ် မံင် ပ္ဍဲသ္ၚိ မိနော်အပါနော်၊ နာဲဟံသာ ကဵု ဒေအ်ညးၜါဂှ် ဣစဳညးပိတၠ ပါ်ကေတ် ညးမွဲ မွဲတၠရ။ နာဲဟံသာဂှ် စိုပ်အာ ဇရေင်သ္ၚိ ဣစဳ မနွံတၞုင်ကွာန်ဟလာတ်တုဲ သ္ဂောအ်ဆက်တိုန်ဘာ ၄ တန် ကဵု ၅ တန်ဂှ် ဒးကွာ်အာ မွဲတိုင်ဘာ်ပြင်ပြင် သီုအာ သီုစဴမ္ဂး ဒးကွာ် ၃ တိုင်ဒှ်ရ။ စိုပ် ၆ တန်ဂှ် ပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲသ္ၚိမိနော်အပါနော် မနွံ ပ္ဍဲကွာန်ဇိုင်ကျာ်တုဲ ကြပ်အာကဵု ဘာ ဟွံဒးကွာ်သ္ၚောဲသ္ၚောဲရ။&lt;ref name=hongsa&gt;လိက်တၞး အတ္ထုပ္ပတ္တိ နာဲဟံသာ နကဵု အလဵုဇကု နာဲဟံသာ မချူလဝ်&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် လိက်မန်ဂှ် ဂွံအခေါင်ဗတောန် မွဲသတ္တာဟ ပွိုင်မွဲနာဍဳတုဲ နူကဵု ဘာဂှ် နာဲဟံသာ လေပ်စ လိက်မန်ညိညရ။ နာဲဟံသာဂှ် ဒှ်ကွးဘာမသကေက်သကာမွဲတုဲ ကာလသှ်လိက်မ္ဂး မလေပ်ကလိဂွံ လာပ်ပထမ ဒုတိယတအ်ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲကဵု တန်စတုတ္ထ မဒှ်တန် အလဵုအသဳစၟဳစၟတ်လိက်ဂှ် အလုံမွဲဘာ ကွးဘာ အံင်ၜါတၠဂှ် ညးပါမွဲတၠရ။&lt;ref name=&quot;banyaong&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MR&quot; /&gt; နာဲဟံသာ အံင် ၇တန်တုဲ အာတိုန်ဘာ တန်သၠုင် ပ္ဍဲဍုင်ပံင်။ လဆောဝ်မ္ဂး ဟိုတ်ကဵု စရိတ် ကွဳစက်ဟွံမဲတုဲ ဟွံဂွံတိုန်ဘာလေဝ် ကေင်ဒှ်လဝ် နွံကီုရ။ ကယျိုင်ကယျဝ်တိုန်ဘာလေဝ် ဟွံတၟိ ဗီုညးတၞဟ် ၜိုတ်ဒှ်ကဵုဒှ် ဗိုက်လတက်တုဲ မံင်ကၠုင်လဝ်ဘာရ။&lt;ref name=hongsa/&gt;

နူစမံင်ဘာ စဵုကဵုတန်နဝမဂှ် အံင်ကၠုင်ဆက်က်တုဲ ပ္ဍဲတန်ဒသမ မလုပ်သှ် သၞာံ ၁၉၆၅ ဂှ် ဟွံအံင်ရ။ သၞာံဂတ (၁၉၆၆)ဂှ် ညးတိုန် တန်ဗတောန်တဵုလွဳ ပ္ဍဲမုဟ်ဍုင်။ တန်ဗတောန်ဂှ် တိုန်အခိင်သဝ်တ္ၚဲ၊ ဘာတန်ဒသမဂှ် တိုန်အခိင်တ္ၚဲတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၆ ဂှ် ဂွံအံင်ကေတ် သီုတန်ဒသမ နကဵု (ခ)၊ ကေုာံ တန်ဗတောန်တဵုလွဳကီုရ။&lt;ref name=&quot;banyaong&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MR&quot; /&gt;

နာဲဟံသာ လုပ်ကၠောန် နဒဒှ် ညးပေါင်မသၟိင် ပ္ဍဲဌာနကောပ်ကာဲပရေင်တဵုလွဳ (စိုက်ပျိုးရေး ဦးစီးဌာန) ညးကော်စ ဗီုဗၟာ (ကျေးလက်မန်နေဂျာ) ပ္ဍဲဖျာပုံ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်လာတ် ရးဨရာဝတဳ ပွိုင် ၉ ဂိတုရ။&lt;ref name=&quot;banyaong&quot; /&gt;

==သ္ၚိကၟိန်==
နာဲဟံသာ ဒက်ဘဝသ္ၚိကၟိန် ကုမိညုင် ဇာတိကွာန်လှာၜိုပ် (ကွာန်နံင်ဗြေအ်) တွဵုရးဍုင်ကရေင်တုဲ ကလိဂွံကောန် (၅) တၠ၊ ကောန်တြုဟ် ၃ တၠ၊ ကောန်ဗြဴ ၂ တၠ။

==စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ဗီုမစိုပ်ကၠုင် တိပၠန်ဂတး==
နာဲဟံသာ လဴထ္ၜးကဵု နာဲဗညာအံင် စပ်ကဵု စိုတ်ဓါတ်ကောန်ဂကူ ကေုာံ စိုတ်ဓါတ်ပၠန်ဂတး သွက်ဗၠးၜးမန်ဂှ် အခိင်ညးမဒှ်ဘဝကွးဘာ တန်စတုတ္ထဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် ဗက်တွဟ် စန်ဒက်မာဲဂှ် ဂွံမိင်ကေတ်တုဲ စိုတ်ဓါတ်ဂကူ မတွဟ်ဂး မန်သ္ဒးဂွံ တွဵုရးဍုင်မန်ရောင်။ ဂကူမန်  သ္ဒးစုတ်မာဲကဵု ဗော်မန်ရောင်တုဲ စိုတ်ဓါတ်ဂကူဂှ် စလုပ်ကၠုင်ရ။ တုဲပၠန် ကွးဘာဂကူဗၟာတအ် ကော်မန်တအ် &quot;တလိုင်း&quot; မ္ဂး ဒုင်ဟွံမာန်တအ်ဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ်ရ။ မွဲပၠန် ဟိုတ်နူကွးဘာ ဂကူဗၟာ နူဒေသအညာမွဲ ဟီု မန်တအ်ဂှ် ဂကူဍိက်ကျာ် (သွက်ဂွံကၠောန်ကျာ် သွက်ဂွံမင်မဲကျာ်တုဲ ဗၟာတအ် ရပ်ဏာ ဒုင်သဇိုင် ကုဝင်ပါင်ဍုင်သဓီု)ဂှ်လေဝ် ဟိုတ်နူဟီု မန်ဂကူဍိက်တုဲ စိုတ်ဂိ ထေဲကၠုင်ကီုရ။ ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲ အစာဘာတန်အဋ္ဌမမွဲတၠ ဟီုတိုန် ဒဒှ်ရ ကွးဘာ နူကဵု ကွာန်ဝါကပိုဟ်တအ်ဂှ် ၜိုန်ရ စိုပ်တန်တၟာသၠုင်ရ ဟီုအရေဝ်ဗၟာ ခိုဟ်ဟ်ဟွံဂွံ၊ တုဲပၠန် အကြာဍေဟ်တအ်ကဵုဍေဟ်တအ် ဟီုဒၟံင်အရေဝ်မန်သၟး။ ကဵုဟီုအရေဝ်ဗၟာဂှ်လေဝ် ဟွံဟီုတုဲ ညးကလေင်ဟီုကဵုအစာဂှ် &quot;အစာ အရေဝ်မန်ဇကု ဇကုဟွံဟီုတှ်ေ ညးဂှ်ဂွံကၠုင်ဟီုရော။ ယဝ်ရပိုယ်ဟွံဟီုတှ်ေ အရေဝ်ပိုယ်ကၠေအ်အာရ။&quot; အစာဂှ် စိုတ်ဒှ်အာညိတုဲ ကော်စညး &quot;''မွန်ကိုယ်စာလှယ်'' (ညးစၞးဂကူမန်)&quot;။ တုဲပၠန် မွဲလပါ်ဂှ် ကာလဗတောန်ဝင်ပၠန် ဂွံတီကေတ် ဂကူမန်ဇကု မကေင်နွံလဝ် ဍုင်ဇကုကဵုဇကု ဨကရာဇ်ဇကုကဵုဇကုဂှ်ကီုတုဲ စိုတ်ဓါတ်ဂကူဂှ် ဇၞော်ကၠုင်ဒၟံင်ရ။ ဂကောံသကအ်ရဲတအ်ဂှ် ကေင်ချပ်ကၠုင် ဗီုလဵု ပိုယ်ဂွံဂွံအခေါင်ပိုယ်ရော။ ကာလဂှ် ဂကောံသကအ်ရဲညးတအ် ညာတ်ကေတ် ပါဲနူ နကဵုနဲကဲလွပ်လွဟ်တုဲ ကလေင်ကေတ် အခေါင်ဂကူမန် ဟွံမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;banyaong&quot;/&gt;

ကာလနာဲဟံသာ မနွံမုဟ်ဍုင် အခိင်မတိုန်တန်ဗတောန်တဵုလွဳဂှ် ဗက်ဂၠာဲကေတ်အဆက် မိက်ဂွံစုက်လုက် ကုသၟာပၠန်ဂတးမန်ကီုလေဝ် ဟွံကလိဂွံရ။ ကာလစိုပ်အာ ဖျာပုံ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်လာတ်တုဲ ပွိုင် ၉ ဂိတုဂှ် ကွာန်တအ်ဂှ် ၜိုန်ရ ယၟုဗီုမန် မဒှ် ဍုင် ကွာန်မန်တြေံကီုလေဝ် အခိင်လၟုဟ် ဒှ်အာဗၟာအိုတ်။ စိုတ်ဓါတ် သွက်ဂွံလုပ်ပၠန်ဂတးဂှ် ဇၞော်တိုန်ကၠုင်ရ။ အခိင်မစဴကၠုင် ကွာန်မွဲလစုတ် ဂွံစုက်လုက် ကုသဳမူတအ်တုဲ သၟာန်ဗီုလဵု ဂွံစိုပ် တိပၠန်ဂတးဂှ် မဂွံလဴဗ္စ ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲကလောမသဇကုဂှ် မၞိဟ်မယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင် ပ္ဍဲပၠန်ဂတးမန် နွံဒၟံင်ရ။ တုဲပၠန် အာမ္ဂး ညးပလံင်ကဵုရောင်။ တုဲဂှ် နာဲဟံသာ ဓရီုကဵု ရဲဇကု ညးအဃောမမံင်ဒၟံင်ဘာတအ်တုဲ သီုၜံက်သုင်ဆီ ရေင်သကအ်ဏီ။ တုဲဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၈ ဂိတုမာတ်ဂှ် တိတ်အာ ပၠန်ဂတး စိုပ်အာ ဗဒိုပ်ဒဵုထောင်။ ပ္ဍဲဗဒိုပ်ဂှ် ဂွံစုက်လုက် ကုနာဲသက်ထွန်း၊ နာဲဟကောတ် မဒှ်ကောန်ကွာန်ဇိုင်ကျာ်တအ် မံင် ပ္ဍဲဒဵုထောင် ပွိုင်ၜါဂိတုတုဲ တိုန်အာ ဗဟဵုကြုင်ကွဳ (ဇံင်ကွဳ) ရ။ &lt;ref name=&quot;banyaong&quot;/&gt;&lt;ref name=hongsa/&gt;
နာဲဟံသာဂှ် ဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ခိုဟ်မွဲ။

==တာလျိုင်ဂမၠိုင်==
သၞာံ ၁၉၆၈ ဂိတုမေဂှ် နာဲဟံသာ စိုပ်ဗဟဵုဇံင်ကွဳတုဲ ဟိုတ်နူ ဒှ်ညးမတိုန်လဝ်ဘာ၊ မကေင်ကၠောန်လဝ် ကမၠောန် ပ္ဍဲရုင်အလဵုအသဳတုဲ ဥက္ကဌဇၞော် [[ယှိုဲကျေန် (က္ဍိုပ်သကိုပ် ကောန်ဂကူမန်)|နာဲယှိုဲကျေန်]] ဖျေဟ်ကဵုတာလျိုင် ပ္ဍဲဌာနရုင်ဗဟဵုရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲဌာနဂဥုဲလေဝ် လုပ်ယိုက်ဂၠေင်လဝ်ကီုရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ ဂှ် တၞဟ်နဂွံလ္ၚတ် ပညာဂဥုဲတုဲ နူကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဗလးဏာ မၞိဟ်ပိတၠ နာဲဘမန်၊ မိတာန်ကျဳ၊ ကေုာံ နာဲဟံသာ ကဵုအာတိုန် တန်ဗတောန်ဂဥုဲ ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲခရေတ်ယာန် ပ္ဍဲကွာန်ဝင်က ပွိုင် ၃-၄ဂိတုကီုရ။&lt;ref name=&quot;banyaong&quot;/&gt;

သၞာံ ၁၉၇၀ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၂၀ အခိင်သၞတအ် ကၠုင်ဗတိုက်ပလီုထောအ် ဗဟဵုဇံင်ကွဳဂှ် နကဵုတာလျိုင် ညးအာဒၟံင် ပ္ဍဲခရိုင် (ကွာန်ဒဵုထောင်)တုဲ ဟွံဂွံဒးစုက်လုက် ကုပေါဲဗတိုက်ဂှ်ရ။ ဗဟဵုဇံင်ကွဳ လီုအာတုဲ ပြံင်အာဗဟဵုကျာ်ပိရ။ ကောန်ပၞာန်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ပဒတဴ ပ္ဍဲဗဒိုပ်မကသ (ကော်ဂး မုခ်ဦးစခန်း)ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဗဒိုပ်ဂှ် နာဲဟံသာ ဂွံယိုက်ဂၠေင်တာလျိုင် နဒဒှ် သကိုပ်ဗဒိုပ် လပါ်ပကင်ရင်တုဲ ညးတာလျိုင် လပါ်ပၞာန်ဂှ် ဒှ်သကိုပ်ဗိုလ်အံင်နာင် ရ။ &lt;ref name=&quot;banyaong&quot;/&gt;

သၞာံ ၁၉၇၀ ဂိတုမေဂှ် ဒက်ပတန် ဒပ်ပံင်ကောံပရေင်ညဳသၟဟ် ကေုာံ သၠးပွး ဂကူကောန်ဍုင်အရင် (တိုင်းရင်းသားလူမျိုးပေါင်းစုံ ညီညွတ်ရေးနှင့် လွတ်မြောက်ရေးတပ်ပေါင်းစု - တညလ) တုဲ နကဵုစၞးဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် နာဲဟံသာ ဒးအာကေတ်တာလျိုင် ပ္ဍဲဍုင်ၜင်ကံက် မွဲလစုတ်။ နူဂှ် သၞာံ ၁၉၇၁ ဂှ် နူကဵု တညလ ကၠောန် ဌာနဗလးရမ္သာင်တုဲ နာဲဟံသာ ဒးအာကေတ်တာလျိုင် သွက်အစဳအဇန်ဘာသာမန်ရ။ ကိုပ်ကၠာ ပွိုင် ၄-၅ ဂိတုဂှ် ညးမွဲဓဝ်တုဲ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဗလးဏာ နာဲမောင်မောင် တုဲ အစဳအဇန်ဘာသာမန်ဂှ် ဒှ်အာညးၜါတၠရ။ &lt;ref name=&quot;banyaong&quot;/&gt;

သၞာံ ၁၉၇၂ ဂှ် နဒဒှ်ပဳအေ ဥက္ကဌဇၞော် နာဲယှိုဲကျေန်ဂှ် ကလိဂွံတာလျိုင်တုဲ ပရေင်စုက်လုက် ကုက္ဍိုပ်သကိုပ်မဟာမိတ်ဂမၠိုင်လေဝ် ကလိဂွံကၠုင်ကီုရ။ &lt;ref name=&quot;banyaong&quot;/&gt;

သၞာံ ၁၉၇၂-၇၃ ဂှ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ဥက္ကဋ္ဌပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်တုဲ ပ္ဍဲဂိတုဨပြဳ ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်မွဲဒၞာဲဂှ် ဒးဝပ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ ဆက်ကေတ်တာလျိုင်ဟွံမာန် ဒးတိုန်ကၠုင် ဗဒိုပ်ပ္ဍဲ သွက်ဂွံအာလွဳယဲရ။ &lt;ref name=&quot;banyaong&quot;/&gt;

သၞာံ ၁၉၇၄ တိဍာ်ရေဝ်သၠုင်ကျာဂှ် ကရေင်ကလေင်ပအပ်ကဵုမန် (တိဍာ်တအ်ဂှ် နူအခိင် ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် လုပ်ဖျေဟ်ထောအ်လွဟ်တုဲ စိုပ်အာ သၟဝ်တဲကရေင်) နဒဒှ် ညးအုပ်ကာပွိုင်ဍုင်ဂှ် နာဲဟံသာ မဂွံယိုက်ဂၠေင်လဝ်ရ။ &lt;ref name=&quot;banyaong&quot;/&gt;

သၞာံ ၁၉၇၅ ဂှ် နာဲဟံသာ ဂွံခပတိုန် နဒဒှ် ဖက်ဆော ညးအုပ်ကာ [[မတ်မလီု၊ ဍုင်|ခရိုင်မတ်မလီု]] (အခိင်ဂှ် ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိ နွံဆ မွဲခရိုင်ဂှ်ရ)။ ဗွဲကြဴညိ နာဲအုပ်ကာ နာဲမေန်ထောန်ဂှ် အာဖျေဟ်ထောအ်လွဟ် ကုသၞတုဲ နာဲဟံသာ ဂွံခပတိုန် နဒဒှ် ညးအုပ်ကာ ခရိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;banyaong&quot;/&gt;

သၞာံ ၁၉၈၁ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ထကး နာဲဟံသာ ၜိုန်ရ ကေင်ဒှ်လဝ် ပဳအေ အစာဇၞော်နာဲယှိုဲကျေန်ကီုလေဝ် ဟွံပြံင်ဗက်အာမံင် ဝင်က မွဲသာ် ဆက်တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲဒၞာဲတြေံဖိုဟ်ရ။ ဟိုတ်နူ ဗော်ကရေက်တိတ်အာ ဗီုဂှ်တုဲ ကာလမရုဲစှ် မၞိဟ်တာလျိုင်တၟိဂှ် နာဲဟံသာ ဂွံဒုင်ခပတိုန် ပ္ဍဲဂကောံကေင်ကာဗဟဵု။ ကာလဗော်ၜါ ကလေင်ကောံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၇ဂှ် လျိုင်ဒှ်အာ ပ္ဍဲကမ္မတဳဗဟဵုရ။ ဆဂး ကာလကလေင်ကၠောန် သဘင်သဳကၠဳဗော် ပၠန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၉ ဂှ် နာဲဟံသာ ဂွံကလေင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ဖက်ဆောညးအုပ်ကာ ဗော်ဍုင်မန်တၟိပၠန်ရ။&lt;ref name=&quot;banyaong&quot;/&gt;

သၞာံ ၁၉၈၂ ဂိတုဂျူလာင်ဂှ် ဗော်ပၠန်ဂတး ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် ဒက်ပတန် &quot;ဒပ်ပံင်ကောံဒဳမဝ်ကရေဇြဳကောန်ဂကူ NDF&quot; ဂှ် နူကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (ကျာ်ပိ) လုပ်ဒပ်ပံင်ကောံဂှ်ကီုတုဲ နာဲဟံသာ မဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ညးကာနာနာ ပ္ဍဲဒပ်ပံင်ကောံဂှ်ရ။ တာလျိုင်ဂှ် ဆက်ယိုက်ဂၠေင်အာ ပွိုင် (၅) သၞာံ စဵုကဵုစိုပ်သၞာံ ၁၉၈၇ ရ။&lt;ref name=&quot;banyaong&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MR&quot; /&gt;

သၞာံ ၁၉၈၈ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ဒစဵုဒစး အလဵုအသဳ အလုံဍုင် ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ဂကောံကွးဘာတအ်လေဝ် စိုပ်ကၠုင် တိပၠန်ဂတးကီုရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၈၉ ရဲပၠန်ဂတးတအ် သီုဖအိုတ် သီုကဵု ဂကောံကွးဘာတအ် ဒက်ပတန် &quot;ဂကောံမဟာမိတ် ဒဳမဝ်ကရက်တေတ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ DAB ဂှ် နာဲဟံသာ ဂွံဒုင်ကေတ် တာလျိုင် နဒဒှ် ဖက်ဆော ညးအုပ်ကာနာနာ ပ္ဍဲကဵုဂကောံဂှ်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၃ ဂှ် နဒဒှ် တာလျိုင် ညးအုပ်ကာနာနာဂှ် နာဲဟံသာ မဂွံဒုင်ကေတ်တာလျိုင် ပ္ဍဲကဵုဂကောံဂှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိလေဝ် နာဲဟံသာဂှ် နဒဒှ် ဖက်ဆောညးအုပ်ကာဂှ် ကေတ်လဝ်တာလျိုင်ကီုရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၅ ဟိုတ်နူ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဒေါအ်ပန်ပှော် ကုဒပ်ပၞာန်နဝတတုဲ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဒးဒုင်ပ္တိတ်ထောအ် နူကဵု ဂကောံမဟာမိတ်ဂှ်တုဲ နာဲဟံသာလေဝ် ဒးနုက်တိတ် နူကဵု တာလျိုင်ဂှ်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;banyaong&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MR&quot; /&gt;

သၞာံ ၁၉၉၇ ဂှ် ဒပ်ပံင်ကောံ(NDF) ပတိုင်တုဲ ကော်ဘိက် ပေါဲသဳကၠဳဂကောံလွပ်လွဟ် ဂကူကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင်ရ။ နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိလေဝ် ဒှ်ဒၟံင် ကောန်ဂကောံမွဲကီုတုဲ ဂွံဒုင်ဘိက်ကီုရ။ နကဵု ဗဟဵုရုဲစှ်ဏာ နာဲဟံသာ နဒဒှ် မၞိဟ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်၊ နာဲကောရတ်၊ နာဲဇွာဟံင်မန် (နာဲထောန်ယျ) သွက်ဂွံ အာတိုန် ပေါဲသဳကၠဳဂှ်ရ။ ပေါဲသဳကၠဳဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကွာန်မေဝ်ထရဝ်ထာ မဒှ်ကွာန်ကရေင်မွဲရ။ ပေါဲသဳကၠဳဂှ် သဳကၠဳရေင်သကအ်တုဲအိုတ် ဂွံတင်တုပ်စိုတ်တုဲ နကဵု နာဲဟံသာ စၞးဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် သီုထ္ပက်ဏာ စၟတ်တဲကီုရ။ တင်လတုပ်စိုတ်ဂှ် လလောင်တြးတုဲ နကဵု အလဵုအသဳပၞာန်နဝတ ဂွံတီကေတ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိလေဝ် ထ္ပက်လဝ် စၟတ်တဲကီုတုဲ ညးတအ် ဟွံပေင်စိုတ် လတူဗော်ဍုင်မန်တၟိ တၟာဂလိုင်ကီုရ။ ညးတအ် ကရေပ်ဂရတ်ကၠုင် နာနာရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ညးဇၞော်ဗော်ဍုင်မန်တၟိတအ် ဒးကေတ်ထောအ် ဒုဟ် လတူညးပိတၠဂှ် နကဵု နဲမဖျဝ်ဖျေဟ်ကဆံင်ရ။ နာဲဟံသာဂှ် နူဖက်ဆော ညးအုပ်ကာ ဗဟဵုကီု နူကဵု ကေင်ကာဗဟဵုကီု ဖျေဟ်စွံ ဒှ်အာ ကမ္မတဳဗဟဵု မွဲတၠ။ နာဲကောရတ် ကဵု နာဲဇွာဟံင်မန်တအ်ဂှ် နူကမ္မတဳဗဟဵု ဒးဒုင်နုက်ပ္တိတ်ရ။ ဆဂး ပေင်ပွိုင်မွဲသၞာံတုဲ ညးတအ် က္လေင်ခပတိုန်ကဵု ကဆံင်ဒၞာဲတြေံဂှ် သီုညးပိ ဒၞာဲညးကဵုညးပၠန်ရ။&lt;ref name=hongsa/&gt;

သၞာံ ၂၀၀၃ မဒှ်အခိင် ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် နာဲယှိုဲကျေန် စုတိတုဲ နာဲဟံသာ ဂွံဒှ် ညးအုပ်ကာနာနာဗဟဵုရ။ &lt;ref name=&quot;banyaong&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MR&quot; /&gt;

သၞာံ ၂၀၁၃ ဂိတုဂျောန် ၁၅ ဂှ် နာဲရဿ စုတိအာတုဲ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://mon.monnews.org/2014/06/19/ကၠောန်အခန်ကၞာ-ဗှ်ဗၞုဟ်ဒ/|title=ကၠောန်အခန်ကၞာ ဗှ်ဗၞုဟ် ဒုဥက္ကဌ နာဲရဿ|last=IMNA |first= |date=19 June 2014 |website=monnews.org |publisher=Open publisher |access-date=17 January 2020 |quote=}}&lt;/ref&gt; နာဲဟံသာ ဂွံဒုင်ခပတိုန် နဒဒှ် ဒု-ဥက္ကဌ ဗော်ဍုင်မန်တၟိရ။ 

သၞာံ ၂၀၁၉ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳဗော် အလန်ဒသမ မစပ္တံ နူဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ၂၅ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၂၀ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၈ ဂှ် နာဲဟံသာ ဂွံဒုင်ခပတိုန် နဒဒှ် ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ပ္ဍဲဒၞာဲ[[ထဝ်မန်၊ နာဲ|နာဲထဝ်မန်]]ရ။ နာဲထဝ်မန်ဂှ် ဟိုတ်နူအာယုက်ဇၞော်၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်ထတ်ယုက် ဟွံသၟဟ်ရထတုဲ ဟွံဒုင်ဆက်ရုဲမာဲ ပ္ဍဲတာလျိုင်ရ။

နာဲဟံသာဝွံ ကြဴနူ မလုပ်ယိုက်ဂၠေင် ဓလေင်ပၠန်ဂတး သွက်ဗၠးၜးဂကူမန်တုဲ&lt;br&gt;
* ပ္ဍဲ ဒပ်ပံင်ကောံ (NDF) ဂှ် ယိုက်ဂၠေင်လဝ် ၆ သၞာံ
* ပ္ဍဲ ဒပ်ပံင်ကောံ (DAB) ဂှ် ၅ သၞာံ
* ပ္ဍဲဒပ်ပံင်ကောံ (UNFC) ဂှ် ၁၀ သၞာံပြင်
* နကဵု ညးစၞး ဗော်ဍုင်မန်တၟိကီု စၞးဒပ်ပံင်ကောံတအ်ကီု ကေင်အာလဝ် ဍုင်သအာင် အိန္ဒိယ၊ မလေသျှာ၊ သင်္ဂပူရ်၊ ကမ္ဗောဒဳယာ၊ ကြုက်၊ ဇပါန်၊ သဟရးအမေရိကာန်၊ ကနေဒါ၊ သဟရာဇ်ဗြိတိန်၊ သွေတ်ဇြာလာန်၊ နဝ်ဝေ၊ အဝ်သတေလျ။ (တင်စၟတ် မလေသျှာ၊ သင်္ဂပူရ်၊ ဇပါန်၊ သဟရးအမေရိကာန်၊ ကနေဒါ၊ နဝ်ဝေ ဂှ် နကဵု ကောန်ဂကူမန်တအ် ဘိက်တုဲ သွက်ဂွံ ဆဵုဂဗ ကောန်မန် မနွံ ပ္ဍဲဍုင်တအ်တုဲ စိုပ်အာလဝ်ရ။ သၟေဟ်ဂှ်မ္ဂး အာ နကဵု ပရေင်ကမၠောန်ဗော်)။&lt;ref name=hongsa/&gt;

==ကဝိ==
နာဲဟံသာဝွံ ပ္ဍဲမွဲတရဴဘဝပၠန်ဂတး ညးယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင်ဂှ် ယၟုမြဟ်တဴ သီုကဵု လပါ်အနုသုခုမကီုတုဲ အခိင်ညးစ လုပ်ယိုက်ဂၠေင် ကမၠောန်ဗော်ဂှ် သီုပါလုပ် နဒဒှ် ညးချဳဓရာင် ပ္ဍဲလဝေင်ဇာတ်၊ သီုချူလဝ် လဝေင်ဇာတ်ဂမၠိုင်၊ ဒွက်ဂမၠိုင်ကီုရ။ လဝေင်ဇာတ် ညးမချူလဝ်ဂှ်မ္ဂး &quot;သစ္စမေတ္တာ အကြာပေါဲပၞာန်&quot;၊ ကေုာံ &quot;ဂၠံင်ဍာန်ကွဳပၟတ် စံင်ယဇ်ဂကူပိုဲ&quot; တအ်ဂှ် ဒှ်လဝေင်ဇာတ် မပြာကတ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ကဵုပညာ ညံင်ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဂွံတီကၠိုဟ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ်မင်မဲဂကူ ဂွံမံက်မွဲကီုရ။ ဒွက်လေဝ် ညးချူလဝ် နွံတၟာဂလိုင်ကီုရ။ ပၞောဝ်ကဵုဒွက်တအ်ဂှ် &quot;သဇိုင်ဝင်ဍုင်မန်&quot;၊ မန်ၜါကောံသၞဴ စဴဍုင်ဟံသာ&quot;၊ &quot;လၞီဍုင်ဟံသာ&quot; ကေုာံ &quot;ချိုတ်ညံင်ဂွံဂျိုင်&quot; တအ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ လိက်ကၞပ် နကဵုဘာသာမန် နကဵုယၟုကၞေဟ် သၞဴမန် &quot;ဂၠံင်တရဴဂကူပိုဲ ဂွံဗၠးၜး&quot;၊ နကဵုဗီုဗၟာ &quot;စစ်မှန်သော ပြည်ထောင်စုတည်ဆောက်ရေး&quot;တအ်ဂှ် ချူလဝ်ကီုရ။ &lt;ref name=&quot;MR&quot; /&gt;

===ယၟုကၞေဟ်ဂမၠိုင်===
* ၜိုပ်ဍာဲ 
* သၞဴမန် 
* ရဲဘော် မင်းဟံ 
* နိုင်ဟံသာ 


==နိဿဲ==

[[ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]]
[[ကဏ္ဍ:BEHM]]</text>
      <sha1>p26k1pnbcrsvblg6462i47jmvkyj29f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သာဒ်ဂုရု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1983</id>
    <revision>
      <id>60111</id>
      <parentid>57537</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:28:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50394" sha1="50vr0lkw4j97tng1s4zf58zysxbbbcp" xml:space="preserve">&lt;br /&gt;{{Infobox person|name=Jaggi Vasudev &lt;!--Same as article title--&gt;|image=Sadhguru - February 2019 - 2 (cropped).jpg|caption=|birth_date={{Birth date and age|1957|09|03|df=yes}}|birth_place=[[Mysore]], [[Karnataka]], India|death_date=|nationality=[[Indian people|Indian]]|spouse={{marriage|Vijaya Kumari (Vijji)|1984}}&lt;ref name=&quot;family&quot;&gt;{{cite blog|work=[[Isha Foundation]] |url=http://isha.sadhguru.org/man/family-matters/vijji/|title=Family Matters - Sadhguru Speaks About His Family|accessdate=14 February 2018}}&lt;/ref&gt;|children=1|honors=[[Padma Vibhushan]]&lt;br&gt;Indira Gandhi Paryavaran Puraskar|organization=[[Isha Foundation]]|notable_works={{ubl|Inner Engineering|Dhyanalinga|Rally for Rivers|Linga Bhairavi|Adiyogi: The Source of Yoga|Mystic's Musings|Kaveri Calling}}|website={{url|isha.sadhguru.org}}}}
'''ဇဂ္ဂိ ဝိသုဒေဝ် (Jaggi Vasudev)'''&lt;ref name=&quot;name&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Waghorne|2013}}; Foreword by Pat MacEnulty in {{Harvard citation no brackets|Simone|Sadhguru|2008}}&lt;/ref&gt; (သၠးဂၠံဂဝ် ၃ သေပ်တေမ်ပါ ၁၉၅၇) ဗွဲမဂၠိုင် ကော်စညး '''သာဒ်ဂုရု'''  ('''Sadhguru)'''{{Efn|&quot;Sadhguru&quot;, also spelt &quot;[[Sadguru]]&quot;,&lt;ref name=&quot;Sanghvi2018&quot;&gt;{{citation|last=Sanghvi|first=Rajesh D|title=Going Beyond My Guru's for Human Welfare|url=https://books.google.com/books?id=Ded_DwAAQBAJ&amp;pg=PT30|year=2018|publisher=Notion Press|isbn=978-1-64429-901-2|page=30}}&lt;/ref&gt; means real or true guru. In Hindu meaning, it is a superlative and does not have any exclusive connotations.&lt;ref&gt;{{citation |last=Cornille |first=Catherine |authorlink=Catherine Cornille |title=The Guru in Indian Catholicism: Ambiguity of Opportunity of Inculturation? |url=https://books.google.com/books?id=vpGr1OkD9xMC&amp;pg=PA103 |year=1992 |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |isbn=978-0-8028-0566-9 |page=103}}&lt;/ref&gt;}} ဝွံ ဒှ်ယောဂဳ ဂကူအိန္ဒိယ ကေုာံ အစာချူလိက် ဒယှ်မွဲတၠရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၂ ဝသုဒေဝ် ခၞံဗဒှ် နိဓိဣရှ (ဣရှ ဖံင်ဒေရှေန် (Isha Foundation) တုဲ နကဵု ဖံင်ဒေရှေန်ဂှ် ချဳဓရာင် အရာဗွဲမဂၠိုင် ဗွဲတၟေင် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဓရ်၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်သဘာဝဂမၠိုင်ရ။  ဂကောံဂှ် ဒးဒုင်စောဲဒုဟ် ကၠောန်ကမၠောန် ဟွံကိတ်ညဳသၞောဝ်အလဵုအသဳ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲအရာ မဆေင်ကဵု ကမၠောန်မင်မဲသဘာဝ ဂြိုပ်ဆုတအ်ရ။ လညာတ်ဒဿန ပရေင်ဍုင်ကွာန်မၞိဟ် ဝိသုဒေဝ်ဂှ် ကြပ်ညောန် ကုဝါဒနေရဝ်လဳဗလဴဟိန္ဒူတွာ မဒှ်လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝါဒဗၠးၜး ကေုာံ သာသနာဟိန္ဒူရ။ လညာတ်ဝါဒဏအ်ဂှ် ဗော်ပရေင်ဍုင် ပ္ဍဲအိန္ဒိယ ဗော်ဘရတိယ ဇနတ (Bharatiya Janata Party) ဒ္ဂေတ်ဒၟံင်ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၇ ညးကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ပဒၟ ဝိဘူသန နူကဵု အလဵုအသဳ အိန္ဒိယ ဟိုတ်နူညးမဂစာန်ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲလပါ် ပရေင်မၞိဟ်ရ။ 

== အတ္ထုပ္ပတ္တိ ==

=== ပထမ အဝဲ ကေုာံ ပရေင်ပညာ ===
ၜံင် ပ္ဍဲ မာဲသဝ်ရေ (Mysore) ကာနတက (Karnataka) အိန္ဒိယ မိမမဟီုအရေဝ် တေလုဂု၊&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://isha.sadhguru.org/in/en/wisdom/sadhguru-spot/telugu-tamil-telugu|title=isha foundation - Sadhguru: My mother tongue is Telugu}}&lt;/ref&gt; ဇဂ္ဂိ ဝသုဒေဝ်ဝွံ ပၞောဝ်ကောန်ဇာတ်ပန်ဂှ် ဒှ်ကောန်ဍောတ်အိုတ် - ကောၜါ ၝောဲၜါ။ မိညးဂှ် ဒှ်သမ္ဘာသ္ၚိ (housewife) တုဲ အပါညးဂှ် ဒှ်အစာသဝ်မတ်ရ။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Inner Engineering A Yogi's guide to joy}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်နူ အပါဂှ် ဒးပြံင်ဒၟံင် ဒၞာဲကမၠောန်မွဲခဏ မွဲခဏတုဲ ညးတေအ်လေဝ် ဒးပြံင်မံင်လဝ် ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;bio&quot;&gt;{{Cite book|title=Jaggi Vasudev More Than A Life|url={{Google books|eRtMQQqlNY8C|page=|keywords=|text=more than a life|plainurl=yes}}}}&lt;/ref&gt;{{Rp|39}}

ကြဴနူ မအံင်ဇၞးကေတ် တန်ကိုပ်ကၠာတက္ကသိုလ် ကဵု ကဝ်လိက် ပ္ဍဲမာဲသဝ်ရေတုဲ ညးဆက်တိုန် တက္ကသိုလ်မာဲသဝ်ရာ ကလိဂွံ ဒဳဂရဳဗာတ်ချ်လာ ဘာသာအင်္ဂလိက် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၃ ရ။&lt;ref name=&quot;ieved&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/i-have-not-read-the-vedas-or-the-upanishads.-i-confess-i-havent-read-the-gita/282381/0|title='I have not read the Vedas or the Upanishads. I confess I haven't read the Gita'|accessdate=7 August 2012|publisher=[[Indian Express]]}}&lt;/ref&gt; ဝသုဒေဝ် ဟွံဆက်တိုန်ဘာဂတဂှ်တုဲ စၞးဂှ် ညးလုပ်ကၠောန် ကမၠောန်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။&lt;ref name=&quot;mid&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books/about/Midnights_with_the_Mystic.html?id=Q5yjIrrK8E4C|title=Midnights with the Mystic|last=Simone|first=Cheryl|publisher=[[Hampton Roads Publishing Company]]|year=2008|isbn=978-1-57174-561-3|location=|page=|pages=|authorlink=|accessdate=}}&lt;/ref&gt;

=== လညာတ်ပတှ်ေဘာသာ ===
ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ညးကလိဂွံအာယုက် ၂၅ ပ္ဍဲကဵု ၂၃ သေပ်တေမ်ပါ ၁၉၈၂ ဝသုဒေဝ် တိုန်အာ ဇရေင်ကုန်ဒဵုဆမုန္ဒဳ (Chamundi Hill) တုဲ ဂ္ဇအ်ဒၟံင် လတူတၟအ်ဇၞော်မွဲရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် ညးကလိဂွံ ဒုင်စသိုင် မဆေင်ကဵုဘာသာရ။&lt;ref name=&quot;mid&quot;/&gt; ဂတဂှ် တြဴ သတ္တဟ၊ ညးပအပ်ထောအ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ညး ကုရဲညးတုဲ ညးတိတ်တရဴ ဆက်ပၟဝ်ဓရ် သွက်ကလိဂွံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် မဆေင် ကုဘာသာရ။ ကြဴနူ ညးဂဇအ်ဓရ် ကေုာံ တိတ်တရဴ ပွိုင်မွဲသၞာံတုဲ ညးဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ ဗတောန်ယောကဳ/ ဖျေဟ်ဓရ် သွက်ဂွံ ပါ်ပရအ် အရာညးမတီကၠိုဟ်လဝ်ဂှ်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၃ ညးစပံက် တန်ယောကဳ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်မာဲသဝ်ရေဂှ် မၞိဟ်တိုန်စိုပ် လုပ်ဂဇအ်ဓဝ် ထပှ်တၠရ။ ညးဆက်ပံက်အာ ပ္ဍဲဒေသနာနာ ပ္ဍဲကဵုကာနတက ကေုာံ ဟာဲဒေရဗာတ်၊ ဒဳအာ နကဵုကွဳလိုန်ဓါတ်တုဲ သြန်မကလိဂွံ နူတန်ဗတောန်ယောကဳတအ်ဂှ် ဗက်ကဵုဒါန် ကုဂကောံ မရီုဗင် ညးဒိုက်ဂတ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;mid&quot;/&gt;

=== သ္ၚိကၟိန် ===
[[ဝှာင်:Jaggi_Vasudev_-_World_Economic_Forum_Annual_Meeting_Davos_2007.jpg|thumb|ဇဂ္ဂဳ ဝသုဒေဝ် ပ္ဍဲဍုင် ဒဝေါသ်၊ သွိတ်သလာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၇]]
ဇဂ္ဂဳ ဝသုဒေဝ် ကေင်ဖျေဟ်ဒၞာဲ ဒက်အိန်ထံင် ကုဝိဇယကုမာရဳ  (သီု မကော်စ ဝိဇ္ဇဳ)ရ။ ညးဂှ် ဒှ်တၠသ္ၚိ ဝိဇယကုမာရဳ မရနုက်ကဵု ဒုတိယရ။ ကိုပ်ကၠာ ဝိဇယကုမာရဳ ဟွံစှ်ေဒၞာဲ ကုဇဂ္ဂိ ဝသုဒေဝ်ဏီဂှ် ညးကၠောန်ဒၟံင်ကမၠောန် ပ္ဍဲကဵု ဘာန်မွဲရ။ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ဝုတ်မွဲ မနွံယၟု ရဓေ (Radhe)။ ဝိဇယကုမာရဳ စုတိအာ ပ္ဍဲကဵုသၞာံ ၁၉၉၇။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် အပါဝိဇယကုမာရဳ စုတ်စောဲဒုဟ် ကုဇဂ္ဂဳ ဒဒှ်ရ ညးတေအ် ဂစိုတ်ထောအ် ကောန်ဝုတ်ညးရ။ ဝသုဒေဝ် ဟီု အရာမစုတိဝွံ ဒှ်အရာ မဟာသမာဓိ တုဲ ညးဟီု ပရူဒဒှ်ဏအ်ဂှ် ဝိဇယ လဴလဝ် ကုညးတေအ် ကိုပ်ကၠာဟွံစုတိ ၜိုတ် တြဴဂိတုရ။ &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://hindi.theprint.in/opinion/how-much-education-is-required-to-speak-and-talk-on-every-subject-in-the-world/43872/|title=दुनिया के हर विषय पर फाइनल बात बोलने के लिए कितनी पढ़ाई की आवश्यकता है?|last=यादव|first=ज्योति|date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theweek.in/news/india/2019/03/05/congress-it-cell-murder-charge-sadhguru.html|title=Congress IT cell chief rakes up old murder charge against Sadhguru; Isha Foundation dismisses it as 'baseless charge'}}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရ ညးတေအ်ဟီု သမ္ဘာညး လုပ်စ မဟာသမာဓိ ကီုလေဝ် နကဵု အခိုက်ဟိန္ဒူမ္ဂး ယဝ်ရ မၞိဟ်မွဲ လုပ်စသမာဓိတုဲ မစုတိမ္ဂး ဇွဂှ် သ္ဒးတိုပ်ဟေင်ရ။ ဆဂး စၞးမတိုပ်ဂှ်  ညးစံင်ဇွ သမ္ဘာညးရ။ ဟိုတ်နူ ဗၠာဲသၟိင်တအ် ဟွံကလိဂွံ သက်သဳသာဓကတုဲ ဂဗုတ်ခမ်သဳညး မစောဲလဝ် ဒဒှ်ရ ညးဂစိုတ်ဗြဴညးဂှ် ဒးကၟာတ်ထောအ် အတိုင်ဂှ်ရ။

ကောန်ဝုတ် ဝိသုဒေဝ် ရဓေ ဂှ် ဒှ်သၟာလှ်ေမွဲရ။ သၟတ်ဗြဴဂှ် စှ်ေဒၞာဲ ဒက်အိန်ထံင် ကုသၟာဒယှ်ေဒွက်ဒယှ် သာန်ဒိပ် နရယာန် (Sandeep Narayan) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ ပ္ဍဲကဵု ဇြပ်သဘင်ဓရ် ဝသုဒေဝ် ပ္ဍဲဍုင်ကောမ်ဗတောရ်တုဲ ပ္ဍဲပေါဲမ္ၚဵုထပ်တဲဂှ် မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် တိုန်စိုပ်လဝ်ရ။

=== လိက် ကေုာံ တဝဟ်  ===
ဇဂ္ဂဳ ဝသုဒေဝ်ဂှ် ဒှ်အစာကဝိ လိက်ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ လိက်ညး ''Inner Engineering: A Yogi's Guide to Joy''(စက်ယာဉ်ခန္ဓ - ဂၠံင်တရဴယောဂဳ သွက်တသိုက်)&lt;ref name=&quot;bstand&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/don-t-vote-as-part-of-a-tribe-sadhguru-jaggi-vasudev-tells-americans-116101600189_1.html|title=Don't vote as part of a tribe, Jaggi Vasudev tells Americans|website=[[Business Standard]]|publisher=[[Indo-Asian News Service|IANS]]|accessdate=20 November 2016}}&lt;/ref&gt; ဂှ် ဒှ်လိက် လိက်ပရိုင် The New York Times မပၠုပ်စရင် လိက်မသွံခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵုဂကူလိက်ကဏ္ဍနာနာရ။&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/books/best-sellers/2016/10/09/health/|title=Health|work=The New York Times}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/books/best-sellers/2016/10/09/religion-spirituality-and-faith/|title=Religion, Spirituality and Faith|work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/books/best-sellers/2016/10/09/advice-how-to-and-miscellaneous|title=New York Times Bestsellers - Advice, How-To &lt;nowiki&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt; Miscellaneous: New this week INNER ENGINEERING|last=|date=2016-10-09|work=[[New York Times]]|access-date=2018-05-09}}&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် လိက်မၞိဟ်မတီဂၠိုင် လိက်''Mystic's Musings''&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/tantra-between-the-covers/article28584632.ece|title=Tantra between the covers|date=2005-07-15|work=The Hindu|access-date=2020-03-13|language=en-IN|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt; ကေုာံ လိက် ''Death: An Inside Story''ဂှ်လေဝ် ဒှ်လိက် ညးမချူလဝ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/spiritual-leader-sadhgurus-new-book-to-demystify-death/1699568|title=Spiritual leader Sadhguru's new book to demystify death|website=Outlook (India)|access-date=2020-03-13|accessdate=2020-08-21|archivedate=2020-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200506165718/https://www.outlookindia.com/newsscroll/spiritual-leader-sadhgurus-new-book-to-demystify-death/1699568}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/india/maha-shivratri-2020-vp-venkaiah-naidu-joins-sadhguru-in-celebrations-at-isha-foundation|title=Maha Shivratri 2020: VP Venkaiah Naidu joins Sadhguru in celebrations at Isha Foundation|website=Free Press Journal|language=en|access-date=2020-03-13}}&lt;/ref&gt;

ဝသုဒေဝ်ဂှ် ဒှ်အစာဓရ်ဒယှ် မတွဟ်ဓရ် နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက်မွဲတုဲ မဂွံဒုင်ဘိက် ဟီုတွဟ် ပ္ဍဲကဵုဝိုင်ဂၠးတိဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု ပ္ဍဲကဵု သဘင်ကောံဓရီုသၟိင်တၠဍုင်ဂမၠိုင် ကုလသမဂ္ဂ မဆေင်ကဵု ဓဝ်ၜိုဟ်လလံ (United Nation's Millennium World Peace Summit)၊ စၠတ်ထဝ်သၟိင်တၠ (House of Lords)၊ အေန်သတဳကျုတ် နဲပညာ မာသေချူသေတ် (Massachusetts Institute of Technology)၊ ကေုာံ အေန်သတဳကျုတ် ရးဍုင်နာနာ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နဲကဲပကင်ရင် (International Institute for Management Development)တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{harvnb|Hudson|Hudson|2017|p=2}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵု ဝှဝ်ရာံပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂၠးကဝ် (World Economic Forum) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၇၊&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Chandrasekhar |first1=Anand |title=Indian gurus and their Swiss watches: a history |url=https://www.swissinfo.ch/eng/clockwork-orange_indian-gurus-and-their-swiss-watches--a-history/44868044 |accessdate=3 February 2020 |work=SWI swissinfo.ch |language=en}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၇ ကေုာံ ၂၀၂၀ ဂှ်လေဝ် ညးဂွံဘိက်တိုန် ဟီုတွဟ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/sadhguru-to-deliver-keynote-conduct-meditation-session-at-davos-summit-2465795.html|title=Sadhguru to Deliver Keynote, Conduct Meditation Session at Davos Summit|website=News18|access-date=2020-01-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/Golf-with-the-Guru/article15941259.ece|title=Golf with the Guru|date=2009-03-15|work=The Hindu|access-date=2020-01-27|language=en-IN|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

=== အဲပရဲ ===
[[File:The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Vibhushan Award to Sadhguru Jagadish Vasudev, at the Civil Investiture Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on April 13, 2017.jpg|thumb|[[Pranab Mukherjee]] presenting the [[Padma Vibhushan]] to Vasudev at the [[Rashtrapati Bhavan]] in New Delhi on April 13, 2017]]
ဝသုဒေဝ် ဂွံဒုင် ဇိုန်နှင် လာပ်ပဒၟ ဝိဘုရှာန် (Padma Vibhushan)၊ မဒှ်လာပ်မဇိုန်နှင် ကုကောန်မၞိဟ် သၠုင်အိုတ်-ဒုတိယ နူကဵုအလဵုအသဳ အိန္ဒိယ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၇ ဟိုတ်မပစၟတ်သမ္တီကမၠောန်ပတန်သာသနာညးရ။&lt;ref name=&quot;padma&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/Sadhguru-Jaggi-Vasudev-Mariyappan-among-Padma-award-winners/article17095664.ece|title=Jaggi Vasudev, Mariyappan among Padma award winners|date=26 Jan 2017|work=The Hindu|access-date=31 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240902145823/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/Jaggi-Vasudev-Mariyappan-among-Padma-award-winners/article17095664.ece|archivedate=2 September 2024|accessdate=21 February 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/260117/sharad-pawar-sadhguru-jaggi-vasudev-awarded-with-padma-vibhushan.html|title=Padma Vibhushan award for Sharad Pawar and Jaggi Vasudev|date=26 January 2017|website=Deccan Chronicle|language=en|accessdate=31 October 2018}}&lt;/ref&gt;ပ္ဍဲကဵု (The Indian Express) မကၠောန်ပ္တိတ် စရင်ဂကူအိန္ဒိယ မၞိဟ်အဝဵုသြဇာဇၞော်အိုတ် ၁၀၀ တၠဂှ် ညးနွံ ပ္ဍဲကဵု စရင်မရနုက်ကဵု ၉၂။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ စရင်ဂကူအိန္ဒိယ မၞိဟ်အဝဵုသြဇာဇၞော်အိုတ် ၅၀ တၠဂှ် ညးနွံ ပ္ဍဲ မရနုက်ကဵု ၄၀ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/the-most-powerful-indians-in-2012-no.-91100/916140/1|title=The most powerful Indians in 2012: No. 91-100 - Indian Express|website=archive.indianexpress.com|access-date=2020-01-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20190805-top-50-power-people-the-high-mighty-part-4-1573244-2019-07-26|title=Top 50 power people {{!}} The High &amp; Mighty Part-4|author1= MG Arun |author2=Shwweta Punj |author3=Suhani Singh |author4=Kaushik Deka |author5=Prachi Bhuchar |author6=Chinki Sinha |author7=Anshuman Tiwari |author8=Sandeep Unnithan |author9=Amarnath K. Menon |author10=Anilesh S. Mahajan |author11=Uday Mahurkar |date=July 26, 2019|website=India Today|language=en|access-date=2020-03-13}}&lt;/ref&gt;

== ဣရှ ဖံင်ဒေရှေန် (Isha Foundation) ==
ဇဂ္ဂဳ ဝသုဒေဝ် ဒက်ပ္တန် ဣရှ ဖံင်ဒေရှေန် နဒဒှ် ဂကောံစေတနာ ဗဒါဲကောမ်ဗတောရ် (Coimbatore) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၂။&lt;ref name=&quot;most-powerful-indians&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/the-most-powerful-indians-in-2009-8084/432810/|title=The most powerful Indians in 2009: 80–84|date=9 March 2009|accessdate=22 January 2020|publisher=[[Indian Express]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110128080021/http://www.indianexpress.com/news/the-most-powerful-indians-in-2009-8084/432810/|archivedate=28 January 2011}}&lt;/ref&gt; ကမၠောန်ဖံင်ဒေရှေန် မကၠောန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒးဒုင်စောဲ မဒှ်ကမၠောန် မဗၠေတ် ကုသၞောဝ်ဍုင် ဂၠိုင်ကဵုအလန်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/ahead-isha-foundation-s-maha-shivaratri-event-tn-forest-dept-issues-precaution-list-97734?amp|title=Forest department issues notice to Isha foundation|date=|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2019-12-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.livemint.com/Politics/RY0zSYSF8H7qe2qrtr2QfM/Chorus-grows-louder-against-Modis-visit-to-Isha-Foundation.html|title=Chorus grows louder against Modi's visit to Isha Foundation event in Coimbatore|date=2017-02-23|accessdate=2019-12-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/120718/cag-slams-forest-dept-for-isha-foundation-encroachments.html|title=CAG slams forest dept for Isha Foundation 'encroachments'|date=2018-07-12|accessdate=2019-12-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thequint.com/news/isha-foundation-violation-forest-land|title=CAG Slams TN Govt On ISHA Foundations Unregulated Buildings|date=2018-07-11|accessdate=2019-12-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/150419/nation-current-affairs/article/row-over-land-given-isha-foundation|title=Row over land given to Isha foundation|date=2015-04-19|accessdate=2020-01-01}}&lt;/ref&gt;

=== ယောဂ ===

==== အစဳအဇန် ယောဂ ====
[[ဝှာင်:Bse_class.jpg|alt=|thumb|Jaggi Vasudev conducting the Inner Engineering Program at the Bombay Stock Exchange]]
ကြဴနူ မဒက်ပတန် ဇြပ်သဘင်ဓရ်တုဲ ဝသုဒေဝ် စပံက်ဓရ် အစဳအဇန်ယောဂ ပ္ဍဲကဵု ဇြပ်ယောဂဣရှ (Isha Yoga Center) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၄၊ သီုကဵု တန်ဗတောန် သွက် ဂကောံဝေင်ဓတ်ဟံက်ကဳ အိန္ဒိယ (Indian Hockey team) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၆ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.ishafoundation.org/component/option,com_newscomponent/Itemid,885/act,view/id,687/|title=Morale-Booster says Bhaskaran|date=26 November 1996|publisher=[[Indian Express]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Refreshed Team Begins Final Preparation|date=2 December 1996|url=https://www.ishafoundation.org/component/option,com_newscomponent/Itemid,885/act,view/id,688/|publisher=[[The Hindu]]}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ ၁၉၉၇ ညးစပံက်တန်ဗတောန် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်&lt;ref&gt;{{Cite news|url=|title=Yoga guru touts peace, not religion|date=15 October 1997|publisher=[[The Tennessean]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=|title=It doesn't take a guru to know which way the stress flows|date=17 March 1998|publisher=[[Dayton Daily News]]}}&lt;/ref&gt; တုဲ စနူ ၁၉၉၈ စဵုကဵုလၟုဟ် ပံက်ကဵု တန်ဗတောန် သွက်ကောန်ထံင် မဒးဒုင်ဖျေဟ်ထံင် မွဲဇမၠိင်အာယုက် ပ္ဍဲကဵု ထံင်တမိလ်နဒူ ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=|title=Yoga Brings 'Freedom' to Prisoners|date=16 February 1998|publisher=[[The Hindu]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;SingletonGoldberg2013&quot;&gt;{{Cite book|title=Gurus of Modern Yoga|url=https://books.google.com/books?id=walBCgAAQBAJ&amp;pg=PP1|date=6 November 2013|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-993871-1|pages=283 –295}}&lt;/ref&gt;

အစဳအဇန် မၞိဟ်မတီဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ်အစဳအဇန် နကဵုက္ဍိုပ်လိက် 'Inner Engineering (ဗဂေတ်စက် အပ္ဍဲခန္ဓ)' မဒှ်အစဳအဇန် မတွဟ်ထ္ၜးကဵု မၞိဟ်တအ် ဗီုမဂွံဂဇအ်ဓရ်ယောဂ ကေုာံ သံဘဝိ မဟာမုဒြာ (''Shambhavi Mahamudra'')&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dnaindia.com/lifestyle/report_in-pursuit-of-peace-of-mind_1496488|title=In pursuit of peace of mind|date=20 January 2011|accessdate=25 January 2011|publisher=[[Daily News and Analysis]]}}&lt;/ref&gt; မဒှ် အစဳအဇန် မဟီုတွဟ် သၟာန်သွဟ် မဆေင်ကဵု ဓရ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://businesstoday.intoday.in/bt/story/3428/1/the-route-to-dharmacracy.html|title=The route to 'dharmacracy'|date=27 November 2008|publisher=[[Business Today (business magazine)|Business Today]]|accessdate=25 January 2011}}&lt;/ref&gt; It views depression as the result of a false widespread belief about an ability to change the world according to one’s desires, and offers to teach the technology of mental well-being, to help one acclimatize with unavoidable work rigors.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books/about/The_Politics_of_Time_and_Youth_in_Brand.html?id=wd2cAQAAQBAJ|title=The Politics of Time and Youth in Brand India: Bargaining with Capital|date=2013|publisher=Anthem Press}}&lt;/ref&gt; Vasudev has frequently cited a study by the University of California which supposedly found mahamudra to lead to highly elevated levels (221%) of neuronal regeneration in the brain; it has since been noted that the study appeared in a fringe journal published by a discredited alternative medicine advocate and his allies, and that it merely reports lower levels of subjective stress from a medium-sized uncontrolled group practicing yoga daily for six weeks.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://scroll.in/article/927625/opinion-the-disturbing-irrationalism-of-jaggi-vasudev|title=Opinion: The disturbing irrationalism of Jaggi Vasudev|date=20 June 2019|accessdate=2019-12-31}}&lt;/ref&gt;

==== ဓျာန လိင်္ဂ ====
The Dhyanalinga (composed of the terms '' dhyāna'' and ''linga'') is a consecrated sculptural stone structure standing 4.3 metres (13 feet 9 inches) tall.&lt;ref name=&quot;berghella-74&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Berghella|2018}}&lt;/ref&gt; Its creation and consecration, according to  Vasudev, was his life's mission entrusted to him by his guru.&lt;ref name=&quot;mid&quot;/&gt; In 1998, the structure of the Dhyanalinga was ordered and arrived at the ashram, where the Dhyanalinga Yogic Temple was being built to hold it.&lt;ref name=&quot;berghella-70&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Berghella|2018}}&lt;/ref&gt; After three years of work, the temple was completed on 23 June 1999&lt;ref&gt;{{Cite news|url=|title=Dhyanalingam installed|date=26 July 1999|accessdate=|publisher=[[Indian Express]]}}&lt;/ref&gt; and opened to the public on 23 November.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=|title=A multi religious temple|date=19 November 1999|accessdate=|publisher=[[The Hindu]]}}&lt;/ref&gt; As a meditative space the Dhyanalinga Yogic Temple is not dedicated to any particular faith or belief system&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.hindu.com/fr/2003/07/25/stories/2003072501630600.htm|title=Transformation of the inner Self|date=25 July 2003|accessdate=4 June 2011|archivedate=9 November 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121109234053/http://www.hindu.com/fr/2003/07/25/stories/2003072501630600.htm}}&lt;/ref&gt; and is open to all visitors irrespective of their religion or nationality.&lt;ref name=&quot;berghella-72&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Berghella|2018}}&lt;/ref&gt;  A stone pillar named the Sarva Dharma stambha, located at the temple's front entrance, has religious symbols of several religions carved on to it to denote universal brotherhood.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.hinduonnet.com/2001/09/28/stories/13280795.htm|title=Haven for the spiritually inclined|date=28 September 2001|accessdate=4 June 2011|publisher=[[The Hindu]]|archivedate=27 January 2013|archiveurl=https://archive.is/20130127004810/http://www.hinduonnet.com/2001/09/28/stories/13280795.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Haven for the Spiritually Inclined - The Hindu - 28 September, 2001 - Isha Foundation|url=http://beta.ishafoundation.org/component/option,com_newscomponent/Itemid,288/act,view/id,670/lang,hi/|publisher=Isha Foundation|accessdate=17 January 2020|archivedate=3 February 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200203023014/http://beta.ishafoundation.org/component/option,com_newscomponent/Itemid,288/act,view/id,670/lang,hi/}}&lt;/ref&gt;

==== ပဋိမာရုပ် အဒိယောဂဳ သဳဝ ====
[[ဝှာင်:Adiyogi Shiva steel burst 2018.jpg|alt=|thumb|Adiyogi Shiva statue]]
Designed by Vasudev, the foundation built a 112-feet-tall and {{Convert|500|t}} Shiva statue for inspiring and promoting yoga. It was inaugurated by the Prime Minister of India, Narendra Modi&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.financialexpress.com/india-news/pm-narendra-modi-to-unveil-first-112-foot-tall-shiva-statue-in-coimbatore-on-mahashivratri-5-interesting-facts-to-know/563295/|title=PM Narendra Modi unveils first 112-foot tall Shiva statue in Coimbatore}}&lt;/ref&gt; and has been recognized as the &quot;Largest Bust Sculpture&quot; by Guinness World Records.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/458751-largest-bust-sculpture|title=Largest bust (sculpture)}}&lt;/ref&gt;

The Tamil Nadu government has since claimed the entire construction as illegal, for which no approval was granted;&lt;ref name=&quot;TNM_Illegal&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.thenewsminute.com/article/ishas-shiva-statue-has-no-approval-buildings-illegal-tn-government-takes-stand-57938|title=Isha's Shiva statue has no approval, buildings illegal: TN government takes a stand|date=1 March 2017|work=[[The News Minute]]|accessdate=6 March 2017}}&lt;/ref&gt; Comptroller and Auditor General's report further states the construction to have flagrantly violated the rules of biodiversity zones.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/india/cag-pulls-up-tamil-nadu-forest-department-over-unapproved-construction-by-isha-foundation-in-protected-zone-4718781.html|title=CAG pulls up Tamil Nadu forest department over unapproved construction by Isha Foundation in protected zone|work=Firstpost|accessdate=2019-12-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/isha-foundation-flouted-norms-cag/article24393672.ece|title=Isha Foundation flouted norms: CAG|date=2018-07-12|work=The Hindu|accessdate=2019-12-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thewire.in/environment/isha-foundation-jaggi-illegal-yoga-centre|title=But Why Is the Cauvery Calling?|work=The Wire|accessdate=2020-01-02}}&lt;/ref&gt;

==== Other consecrations ====
Vasudev regularly conducts gatherings (''mahasathsangs'') in the Indian states of Tamil Nadu and Karnataka.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hindu.com/2010/12/14/stories/2010121450650300.htm|title=Isha's Green Salem goes on stream|date=14 December 2010|accessdate=25 January 2011|publisher=[[The Hindu]]}}&lt;/ref&gt; He also takes spiritual aspirants on annual pilgrimages (''yatras'') to Mount Kailash and the Himalayas.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://newindianexpress.com/nation/article113158.ece|title=Isha shows the way|date=29 June 2009|accessdate=25 January 2011|publisher=[[Indian Express]]|archivedate=21 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150621102707/http://www.newindianexpress.com/nation/article113158.ece}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dnaindia.com/lifestyle/report_mansarovar-is-beyond-words_1431882|title=Mansarovar is beyond words|date=1 September 2010|accessdate=25 January 2011|publisher=[[Daily News and Analysis]]}}&lt;/ref&gt;

Every year at the Isha Yoga Center, Vasudev celebrates an all-night Mahashivarathri, the annual Hindu festival in honour of Shiva. It is estimated that these celebrations were attended by as many as 800,000 people in 2013.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.ishafoundation.org/news/newsclips/2013/Bazaar-15-June-2013.pdf|title=The Lure of Isha|date=June 2013|pages=106–108}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/fashion-label-to-yogi-donna-karan-on-an-indian-holiday/1087745/|title=Fashion label to 'yogi': Donna Karan on an Indian holiday|date=14 March 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;outlook&quot;&gt;{{Cite news|url=http://travel.outlookindia.com/article.aspx?284848|title=Holy Days|date=1 April 2013|accessdate=21 February 2020|archivedate=27 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927134803/http://travel.outlookindia.com/article.aspx?284848}}&lt;/ref&gt;

=== ဣရှ ဝိဓျာ Isha Vidhya ===
Isha Vidhya, an education initiative, aims to raise the level of education and literacy in rural India by providing quality English-language-based, computer-aided education. There are seven Isha Vidhya Schools in operation which educate around 3,000 students.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://hindu.com/2010/04/07/stories/2010040751230200.htm|title=LIC gives grant to Isha|date=7 April 2010|publisher=[[The Hindu]]|accessdate=2 February 2010}}&lt;/ref&gt;

=== Environmental initiatives ===

==== Project GreenHands ====
[[ဝှာင်:PGH_nurseries.jpg|right|thumb|Saplings being readied for transportation at a PGH nursery.]]
Project GreenHands (PGH) was established in 2004 as an environmental organization. Its activity is largely focused on Tamil Nadu. The organization received the  Indira Gandhi Paryavaran Puraskar, the Government of India's environmental award in 2010. The organisation's activities include agroforestry, plant nurseries in schools,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2018/feb/07/ishas-green-school-movement-kicks-off-in-kanchi-dist-1769618.html|title=Isha's Green School Movement kicks-off in Kanchi dist}}&lt;/ref&gt; and tree-planting in urban centers such as Tiruchirappalli&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Tiruchirapalli/Green-Tiruchi-Movement-seeks-to-rectify-ailing-environment/article15768688.ece|title=Green Tiruchi Movement seeks to rectify ailing environment}}&lt;/ref&gt; and Tiruppur.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/Stalin-inaugurates-Green-Tirupur-Movement/article16539707.ece|title=Stalin inaugurates Green Tirupur Movement}}&lt;/ref&gt;

==== Rally for Rivers ====
The Rally for Rivers campaign, which ran from September to October 2017,&lt;ref name=&quot;thirumurthy-tree-planting&quot;&gt;{{Cite news|title=‘Why tree planting is not the answer’: Experts question Jaggi’s 'shallow' Rally for Rivers|date=2017-09-06|url=https://www.thenewsminute.com/article/why-tree-planting-not-answer-experts-question-jaggi-s-rally-rivers-68004}}&lt;/ref&gt; intended to rejuvenate India's depleting rivers by growing large forests along their banks. Promoted by Vasudev all over the country, the campaign received support from a broad range of celebrities and the urban populace.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/india/rally-for-rivers-isha-foundations-campaign-has-good-intentions-but-minimal-scientific-backing-4022799.html|title=Rally for Rivers: Isha Foundation's campaign has good intentions but minimal scientific backing}}&lt;/ref&gt; MOUs were signed with state governments.

However, the campaign has been widely criticized by environmentalists for lacking in scientific basis and shifting the spotlight away from real concerns. Acclaimed water conservationist Rajendra Singh alleges that the campaign is motivated by the goal of money and fame.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://scroll.in/latest/862029/jaggi-vasudevs-rivers-campaign-meant-for-fame-power-money-says-indias-waterman-rajendra-singh|title=Jaggi Vasudev's rivers campaign meant for fame, power, money, says India's 'Waterman' Rajendra Singh|last=Staff|first=Scroll|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

==== Cauvery Calling ====
The project intends to support farmers in planting an estimated 2.4 billion trees through agroforestry and simultaneously cover one third of Cauvery basin with trees, as a means of conserving it.

The campaign got popular appreciation from politicians and film fraternity; however, environmentalists and public intellectuals rejected the claims, asserting that the program presented a simplistic view of river conservation, especially without accounting for social issues and had a potential to harm the tributaries and accompanying wild life habitats.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/cauvery-calling-ngos-urge-leonardo-dicaprio-to-withdraw-support/article29511545.ece|title=Cauvery Calling: NGOs urge Leonardo DiCaprio to withdraw support}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thewire.in/environment/leonardo-dicaprio-cauvery-calling-civil-society-groups|title=Civil Society Groups Ask Leonardo DiCaprio to Revoke Support for 'Cauvery Calling'}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thenewsminute.com/article/n-ram-questions-jaggi-vasudevs-cauvery-calling-asks-why-it-shifts-goal-posts-112838|title=N Ram questions Jaggi Vasudev's Cauvery Calling, asks why it shifts goal posts}}&lt;/ref&gt; A Public Interest litigation has been also filed in the Karnataka High Court questioning the huge amounts of fundraising for the movement and the usage of government owned land for a private purpose without any proper study.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.livelaw.in/news-updates/-karnataka-high-court-issues-notice-on-pil-challenging-fund-collection-for-cauvery-calling-project-148186|title=Karnataka High Court Issues Notice On PIL Challenging Fund Collection For 'Cauvery Calling' Project}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/140919/pil-filed-against-cauvery-calling-campaign.html|title=PIL filed against Cauvery Calling campaign}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2019/sep/18/pil-to-cap-cash-collection-for-cauvery-calling-project-2035326.html|title=PIL to cap cash collection for 'Cauvery Calling' project}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/hc-notice-to-state-on-plea-to-examine-isha-foundations-cauvery-calling-project/article29443669.ece|title=HC notice to State on plea to examine Isha Foundation's 'Cauvery Calling' project}}&lt;/ref&gt;

== Books and public engagement ==
Jaggi Vasudev is the author of several books. His ''Inner Engineering: A Yogi's Guide to Joy''&lt;ref name=&quot;bstand&quot;/&gt; appeared in &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwASU&quot;&gt;The New York Times&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; Best Seller list in the &quot;Health&quot;,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/books/best-sellers/2016/10/09/health/|title=Health}}&lt;/ref&gt; &quot;Religion, Spirituality and Faith&quot;,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/books/best-sellers/2016/10/09/religion-spirituality-and-faith/|title=Religion, Spirituality and Faith}}&lt;/ref&gt; and &quot;Advice, How-To &amp; Miscellaneous&quot; categories.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/books/best-sellers/2016/10/09/advice-how-to-and-miscellaneous|title=New York Times Bestsellers - Advice, How-To &lt;nowiki&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt; Miscellaneous: New this week INNER ENGINEERING}}&lt;/ref&gt;

Vasudev has been invited as a speaker at the India Economic Summit of the annual World Economic Forum event in 2007&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Chandrasekhar|first=Anand|title=Indian gurus and their Swiss watches: a history|url=https://www.swissinfo.ch/eng/clockwork-orange_indian-gurus-and-their-swiss-watches--a-history/44868044|language=en}}&lt;/ref&gt;, 2017 and 2020.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/sadhguru-to-deliver-keynote-conduct-meditation-session-at-davos-summit-2465795.html|title=Sadhguru to Deliver Keynote, Conduct Meditation Session at Davos Summit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/Golf-with-the-Guru/article15941259.ece|title=Golf with the Guru|language=en-IN}}&lt;/ref&gt;

== Politics, religion and pseudoscience ==
Critics note that Vasudev shares the sociopolitical ideology of Bharatiya Janata Party and Hindutva.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://thewire.in/politics/why-hindutva-nationalists-need-a-sadhguru|title=Why Hindutva Nationalists Need a Sadhguru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://scroll.in/article/948963/how-jaggi-vasudev-has-helped-strengthen-fears-about-muslims|title=How Jaggi Vasudev has helped strengthen fears about Muslims}}&lt;/ref&gt; He plays a vital role in Indian right-wing politics, using his suave and seemingly apolitical guru persona to spread an exclusionary brand of non-secular ethno-nationalism to an urban audience.

He advocates a total ban on cow slaughter and deems the Muslim Rule in India as centuries of &quot;oppressive occupation&quot;, which were far worse than the British Raj.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Vasudev has also spoken in favour of the 2019 Balakot airstrike, introduction of a comprehensive GST and Citizenship (Amendment) Act, 2019 whilst deeming the Thoothukudi protests as lynching of corporate industries.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thequint.com/voices/opinion/sadhguru-caa-video-misleading-on-nrc-protesters-gaslighting-attempt|title=Jaggi Vasudev's CAA Video: 22 Minutes of Half-Truths &amp; Gaslighting|date=2019-12-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|url=https://thewire.in/politics/an-unenlightened-sadhguru-in-king-modis-court|title=An (Un)Enlightened Sadhguru in King Modi's Court}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://scroll.in/video/948364/watch-jaggi-vasudev-wants-students-to-read-caa-before-protesting-but-hasnt-read-it-himself|title=Watch: Jaggi Vasudev wants students to read CAA before protesting, but hasn't read it himself}}&lt;/ref&gt; In an interview before Times Now, Vasudev had blamed the left liberal sections of the society for facilitating militancy in Kashmir and lamented about how Kanhaiya Kumar and Umar Khalid (of JNU sedition row fame) were hogging the public limelight instead of being behind the bars.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.asianage.com/life/more-features/040319/fuelling-peace-with-hatred.html|title=Fuelling peace with hatred|date=2019-03-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; His understanding of realpolitik and history, as displayed in delivering these stances has been widely criticized.

Vasudev has also been noted as a longstanding purveyor of pseudo-scientific information across a spectrum of topics, aligning to a politico-religious model.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nirmukta.com/2012/07/26/jaggi-vasudev-doesnt-understand-science-or-the-nature-of-the-universe/|title=Jaggi Vasudeva doesn't understand science|last=|first=|date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.thequint.com/voices/opinion/sadhguru-indian-mystics-deliver-lectures-top-colleges-india|title=Should Sadhguru be Hosted by India's Top Colleges?|date=2018-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

In 2015, he propagated long-debunked superstitions in his blog, about food turning poisonous and human health being adversely affected during lunar eclipse; the post has been since been broadcast across multiple mainstream media, for years; over a public discourse, he used a rudraksha garland as an 'energy' measuring device to prove his claim.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thewire.in/science/yash-pal-pushpa-bhargava-eclipse-jaggi-panchgavya|title=This Is No Way to Remember P.M. Bhargava and Yash Pal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.newslaundry.com/2018/02/03/lunar-eclipse-super-blue-blood-moon-superstition-sadhguru-jaggi-vasudev|title=How to spread lunar eclipse superstition using science, Sadhguru explains}}&lt;/ref&gt; AltNews has documented Vasudev to have perpetuated numerous myths around clinical depression; he had also protested against a potential prohibition on the use of mercury for Indian traditional medicines, despite its extreme toxicity which can lead to death.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.altnews.in/scientific-research-ascertains-mercury-toxicity-sadhguru-continues-endorse-indian-traditional-medicines/|title=Scientific research ascertains mercury toxicity but Sadhguru continues to endorse it for Indian traditional medicines|accessdate=2020-02-21|archivedate=2021-07-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210729024407/https://www.altnews.in/scientific-research-ascertains-mercury-toxicity-sadhguru-continues-endorse-indian-traditional-medicines/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.altnews.in/depression-the-myths-falseness-of-sadhgurus-quotes/|title=Depression: The myths &amp; falseness of Sadhguru's quotes|accessdate=2020-02-21|archivedate=2021-05-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210527193916/https://www.altnews.in/depression-the-myths-falseness-of-sadhgurus-quotes/}}&lt;/ref&gt; His views on the Higgs boson and alleged benefits for the Vibhuti have been refuted by the rationalists and have been labelled as anti-scientific.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nirmukta.com/2008/11/25/vibhuti-rudraksha-mahatmayam-a-wellness-guide-from-times-of-india/|title=Vibhuti &amp; Rudraksha Mahatmayam: A Wellness Guide from Times of India!|accessdate=2020-02-21|archivedate=2021-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210619003014/http://nirmukta.com/2008/11/25/vibhuti-rudraksha-mahatmayam-a-wellness-guide-from-times-of-india/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.livemint.com/Politics/ESRnWFGSsiAL7muro7GGmK/Its-a-battle-for-the-survival-of-scientific-research.html|title='It's a battle for the survival of scientific research'}}&lt;/ref&gt; In a talk delivered at IIT Madras, he propounded debunked theories about water memory.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.arre.co.in/pov/science-spirituality-and-the-psychobabble-of-sadhguru/|title=Science, Spirituality, and the Psychobabble of Sadhguru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200506101537/https://www.arre.co.in/pov/science-spirituality-and-the-psychobabble-of-sadhguru/|archivedate=2020-05-06|accessdate=2020-02-21}}&lt;/ref&gt;

Shashi Tharoor has noted about how the ideology of Hindutva has encouraged gurus to blend religion and pseudo-spirituality into a lucrative business to promote irrationality.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/features/politics/science-is-not-your-enemy-science-hinduism-1.2653600|title=Science is not your enemy|accessdate=2020-02-21|archivedate=2021-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210926172840/https://english.mathrubhumi.com/features/politics/science-is-not-your-enemy-science-hinduism-1.2653600}}&lt;/ref&gt; Another piece over Scroll.in, on similar veins, documented Vasudev's casting of religious politics into a meta-scientific narrative and popularization of a Hindutva-centered revisionist history featuring atavistic remembrances of a golden Hindu past; among others it consisted fundamental mis-interpretation of Darwin's work followed by appropriating it as something that has been long discovered in India, advocating for Hindu rituals after death since it spared a slow death (as allegedly justifiable from the continued growth of nail and hairs) and claiming of Hindu Tantric 'scientists' being capable of resurrecting the dead by citing the anecdote.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Babu Gogineni deemed of him as a spiritualist conman, who built a huge business empire by resorting to a mixture of pseudo-science with science, rather than old age magic tricks which were increasingly getting debunked.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/indias-own-carl-sagan-meet-babu-gogineni-science-populariser-hyderabad-70951|title=India's own Carl Sagan: Meet Babu Gogineni, the science populariser from Hyderabad}}&lt;/ref&gt;

== Honors ==
[[ဝှာင်:The_President,_Shri_Pranab_Mukherjee_presenting_the_Padma_Vibhushan_Award_to_Sadhguru_Jagadish_Vasudev,_at_the_Civil_Investiture_Ceremony,_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_April_13,_2017.jpg|thumb|Pranab Mukherjee presenting the Padma Vibhushan to Vasudev at the Rashtrapati Bhavan in New Delhi on April 13, 2017]]
Vasudev received the Padma Vibhushan, the second-highest civilian award from the Government of India in 2017 in recognition of his contribution to the field of spirituality.&lt;ref name=&quot;padma&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/260117/sharad-pawar-sadhguru-jaggi-vasudev-awarded-with-padma-vibhushan.html|title=Padma Vibhushan award for Sharad Pawar and Jaggi Vasudev|date=26 January 2017|accessdate=31 October 2018}}&lt;/ref&gt; Critics have opined it to be politically motivated in light of his support of political stances by Bharatiya Janata Party and overall ideological inclination towards Hindutva.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

He stood 92nd in The Indian Express' list of 100 most powerful Indians, in 2012.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/the-most-powerful-indians-in-2012-no.-91100/916140/1|title=The most powerful Indians in 2012: No. 91-100 - Indian Express}}&lt;/ref&gt;

== Notes ==
{{Notelist}}

== References ==
{{Reflist}}

== Bibliography ==

* Berghella, Vincenzo (2018), Chennai and Coimbatore, India, ISBN 978-0-578-20085-9
* Simone, Cheryl; Vasudev, Sadhguru Jaggi (2008), Midnights with the Mystic: A Little Guide to Freedom and Bliss, Hampton Roads Publishing, ISBN 978-1-61283-113-8
* Waghorne, Joanne Punzo (2013), &quot;Engineering an Artful Practice: On Jaggi Vasudev's Isha Yoga and Sri Sri Ravi Shankar's Art of Living&quot;,  in Mark Singleton; Ellen Goldberg (eds.), Gurus of Modern Yoga, Oxford University Press, pp. 283–307, ISBN 978-0-19-993872-8

== External links ==

* [http://ishafoundation.org Isha Foundation's official website]

{{DEFAULTSORT:Vasudev, Sadhguru Jaggi}}

[[ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ]]</text>
      <sha1>50vr0lkw4j97tng1s4zf58zysxbbbcp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2004</id>
    <revision>
      <id>60098</id>
      <parentid>44597</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:32:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10528" sha1="8nedh9zrgnwv77ty4r14l72oymeqf7u" xml:space="preserve">[[ဝှာင်:Stagnogley.JPG|thumb|ထပ်တိနွံဒၟံၚ်သၟဝ်ရိုဟ်ကၞက်တၞံဆုတံ]]
တိဟီုဂှ် ဒှ်ကပေါတ်ကြိယာက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်နူကဵုသဘာဝ ပွမသၠေက်သၠံၚ်သရိုဟ်ကောံကဠောံအာလၟေၚ်လၟေၚ်အခိၚ်ဂှ်ကီု၊ တုဲတှ်ေပၠန်  လပါ်ဓါတ်မတၟအ်ကေုာံဒ္ကေါဝ် သီုကဵုဓါတ်သဘာဝက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်နူကဵုတၞံဆုချိုတ်အာတုဲသရိုဟ်သၠေက်အာဂှ်ကီု သီုကဵုဇုတ်သတ်တိရစ္ဆာန်တံတုဲ နွံဗွဝ်ဒၟံၚ်ဗွဲလပါ်လ္တူတိတေံအိုတ်ရ၊ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်တုဲ တိမွဲမွဲဂကူပ္ဍဲကဵုမွဲမွဲဒေသတံဂှ်လေဝ် တၞဟ်ခြာဟွံတုပ်ညးသ္ကံဂှ် ဟိုတ်နူဗွဳဗွူသဘာဝဋ္ဌာန်ဒေသမွဲမွဲဒၞာဲမွဲမွဲဍုၚ်တံဂှ်ရ၊ တမ်မူနူစသိုန်ပ္တိုန်အရာသတ်နွံကဵုလမျီုတံဂှ်လေဝ် တိုန်တဴကဵုအခိၚ်သိုၚ်ပ္တိုန်ဖျုန်တိဂှ်ရ။

== ဂကူတိနာနာ ==
တိပလေဝ်(ကော်စတိဟရာမ်)ဏံဂှ် ဖျုန်တိသၠေက်ကၠေတ်မွဲရ၊ ယဝ်ရအခိၚ်ကှ်အာဏောၚ်တှ်ေ ထ္ကးတိတ်အာကလောံကလောဴတုဲ မ္ၚိုဟ်တဴကွေံကွေံရ၊  ပ္ဍဲအခိၚ်ဍုက်ဍာ်တှ်ေ ဖျုန်တိဇာဍိုန်ၜတ်တုဲ ကၠောန်မာန်အရာနာနာလေဝ်ဂွံ ယဝ်ရကတာတ်ပလုဲလုဲကေတ်ဂၠိၚ်ဂၠိၚ်လေဝ်ဂွံရ၊  ယဝ်ရပ်မ္ဂးတုဲ ဗါန်စတဲလောဲကွေံရ၊ တိဏံဂှ် ကျာဍာ်အာတိတ်စဝါတ်တုဲ ဆဂး ဂိုၚ်ဒေပ်စွံဍာ်ခိုဟ်တိမွဲဂကူဏံကီုရ၊ တၞံဆုတံရိုဟ်ကၞက်ကၟောန်ခိုၚ်ခိုဟ်ကွေံကီု တုဲတှ်ေ ပါ်ပရအ်သၠာဲဂတးစၞစဓါတ်ညးသ္ကံခိုဟ်ကွေံရ၊  ဒှ်တိခိုဟ်သွက်ဂွံကၠောန်ဝါဗ္ၚတဵုသြောံခိုတ်တုဲ စွံဂိုၚ်ဍာ်ဂွံတဴဗွဲမလအ်လရ၊ ဣဏံတိပလေဝ်တိဟရာမ်။

တိပြာဲပြာဲဏံဂှ်  ဖျုန်ဍေံသၠေက်ကွေံတုဲ အခိၚ်ကှ်တံဂှ်လေဝ် မ္ၚိဟ်နွံကဵုကလောံဍောတ်ဍောတ်ၜိုတ်ဓမ္မတာကီုရ၊  ပ္ဍဲအခိၚ်တိဍေက်တံဂှ်လေဝ် ဍိုန်ၜိုတ်ဓမ္မတာတုဲ ယဝ်ရပိုဲတံရပ်စုတ်လုက်ပ္ဍဲတဲပိုဲမ္ဂးတှ်ေ ညံၚ်ကဵုဟရက်မံၚ်ညိဂှ်ကီုရ၊ ယဝ်ပိုဲကေမ်ရပ်လဝ်တိကၟောန်ကၟောန်တုဲ ပၠးပ္တိတ်တဲပိုဲ ဂွံဆဵုကေတ်တိဏံကောံကဠောံမံၚ်အိုတ်တုဲဟွံထ္ကးအာညးသ္ကံရ၊ ဒှ်တိသွက်ကျာဍာ်တံဂွံအာကၠုၚ်ခိုဟ်ၜိုတ်လၟေၚ်လဒေါဝ်မွဲရ၊  ရုဲစှ်စွံလဝ်ပ္ဍဲဂကောံတိတဵုလွဳပရာစဂွံၜိုတ်ထေက်ကြိုက်မွဲဂကူကီုရ၊ ဣဏံတိပြာဲပြာဲ။

တိဗ္တဳဏံဂှ်ပၠန်လေဝ် ဖျုန်တိနွံပ္ဍဲအဝေါၚ်ဗ္တဳသၟးဂၠိုၚ်တုဲ တိ(၁၀၀)ဂှ်ဗ္တဳသၟးနွံၜိုတ်(85)တုဲ ဖျုန်တိထပ်မံၚ်မွဲမကဵုမွဲမဆဵုကၠးကေတ်သက်သက်တုဲ ယဝ်ပိုဲလုက်စုတ်ရပ်စမ်ရံၚ်တှ်ေ ဟရက်ဟရက်မံၚ်ပ္ဍဲတဲပိုဲတီကေတ်လောဲလောဲရ၊ ယဝ်ရပိုဲရပ်ကေမ်ကေတ်ပ္ဍဲဂတာတဲပိုဲကၟောန်ကၟောန်တုဲ ပၠးပ္တိတ်ဂတာတဲပိုဲတုဲ တိတံနွံမံၚ်ပ္ဍဲဂတာတဲပိုဲတံဂှ်လေဝ် လာဲပြာဲထ္ကးအာလောဲလောဲအိုတ်ရ၊ ယဝ်ရပိုဲကေမ်ရပ်တိဏံပ္ဍဲအခိၚ်အဃောဍေက်ဍေက်ဏောၚ်တှ်ေလေဝ် ကဠောံကဠောံလေဝ်ဂွံဆဵုကေတ်ကီု ယဝ်ပိုဲလုက်စုက်ဒးမ္ဂးတှ်ေဟေၚ် တိတံကလေက်ပြာဲထ္ကးအာလောဲလောဲအိုတ်ရ၊ ဣဏံတိဗ္တဳ ။

== တိသုၚ်စောဲလပါ်သိုၚ်ခၞံမာန်အရာမွဲမွဲ ==
တိ ဒှ်ကပေါတ်သွက်ဂွံသိုၚ်မာန်ပတိုန်သွက်ကမၠောန်( วิศวกรรมโยธา ) တုဲ ဒှ်ကပေါတ်ဍုက်ဍေက်မွဲအရာပံၚ်တောဲသိုၚ်ခၞံနာနာဟီုဂှ် ဗဝ်သၠုၚ်တိဂအာၚ်ညံၚ်ဂွံသၠုၚ်တိုန်တုဲ သွက်ဂွံသိုၚ်ခၞံသ္ၚိကေုာံတိုက်နာနာဂှ်ကီု၊  ( ဂၠံၚ်ဍာန် )  ( ရေးကာ−ပံက်ဍာ်လုပ်တိတ် ) တုဲတှ်ေ သုၚ်စောဲနှဴနဴပ္ဍဲအရာပွမကၠောန် ( ဍတ် ) ကေုာံ နဲကဲပံၚ်နှဴနာနာ ညံၚ်ရဴခပဵုထကှ်တံဂှ်တုဲ  ဒှ်သွက်ဂွံပခိုၚ်ပတိုန်တိကေုာံတိုက်တံဂှ်ဂွံခိုၚ်ကၟောန်ခိုၚ်ဗိုန်တုဲ ဒှ်ကပေါတ်ခိုဟ်မွဲသွက်ညးသၟာသိုၚ်ခၞံတံဗွဲမလောန်ရ၊ ပြဝေဏဳလ္ၚဵုတံဂှ်ပၠန် တိဏံကၠောန်ဗဒှ်မာန်ကေတ်ဗီုပြၚ်နာနာတုဲ လ္ၚဵုသိုၚ်ခၞံသ္ၚိ သုၚ်စောဲတိသၟးလေဝ်နွံမံၚ်အိုတ်ရ။  

== ဂုဏ်ဖဵုတိ ==

** တိဟီုဂှ် ဒှ်ကပေါတ်ကၠောန် [[:th:เครื่องปั้นดินเผา|( ကပေါတ်စံၚ်နာနာသာ်รื่องปั้นดินเผา )]] တုဲ တိဒးကေတ်သုၚ်စောဲဂွံဂှ်တှ်ေ တိပၠေတ်(တိသရာမ်)ဖျုန်တိနွံပွမကၠေတ်။
** တိဝွံ သိုၚ်ခၞံမာန်ပတိုန်ကေတ် သွက်ဂွံမံၚ်ကောန်တာဲသ္ၚိလေဝ်ဂွံ။
** တိလေဝ် ဒှ်ဖဵုသွက်ဂွံတဵုလွဳပရာနာနာ။
** တိဝွံ ဒှ်ဒၞာဲသွက်ဂွံခၠိုၚ်စွံဍာ်ခိုဟ်မွဲကီု။

== ပညာဆေၚ်စပ်ကဵုတိ ==
[[:th:ปฐพีศาสตร์|( ပထဖဳသာတ်−ปฐพีศาสตร์ )]] (soil science)

* (ပထဖဳဝိဓယာ−[https://web.archive.org/web/20250826180536/https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%9B%E0%B8%90%E0%B8%9E%E0%B8%B5%E0%B8%A7%E0%B8%B4%E0%B8%97%E0%B8%A2%E0%B8%B2 &quot;ปฐพีวิทยา&quot;]  (soil science)
* ( ပထဖဳကန်လသာတ်−[https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%9B%E0%B8%90%E0%B8%9E%E0%B8%B5%E0%B8%81%E0%B8%A5%E0%B8%A8%E0%B8%B2%E0%B8%AA%E0%B8%95%E0%B8%A3%E0%B9%8C ปฐพีกลศาสตร์]{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (soil mechanics)
*

== နိဿဲလပါ်တၞဟ်တၞဟ် ==

* [http://www.lesa.in.th/geo/soil/soil_index.htm တိ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071130034541/http://www.lesa.in.th/geo/soil/soil_index.htm |date=2007-11-30 }}
* [http://www.ldd.go.th/thaisoils_museum/INDEX.HTM တိဍုၚ်သေံ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200312222022/http://www.ldd.go.th/thaisoils_museum/INDEX.HTM |date=2020-03-12 }}
* [http://www.denichsoiltest.com/ လ္ၚတ်ပါ်ပဲါတိ]
* [http://techno.obec.go.th/content/www.din.com/index.htm တိ : အဓိကဇၞော်မွဲသွက်ပိုဲ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227033745/http://techno.obec.go.th/content/www.din.com/index.htm |date=2009-02-27 }}
* [http://www.kasetonline.net/newsite/index.php?id=97 ပြသၞာပရေၚ်တိ လပါ်ပရေၚ်တဵုလွဳ တုဲတှ်ေ နဲကဲသ္ဂောံပဠေဝ်] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172205/http://www.kasetonline.net/newsite/index.php?id=97 |date=2015-09-23 }}
* [http://www.usbr.gov/pmts/writing/earth/earth.pdf လိက်အုပ်−electronics: Earth Manual]
* [http://www.dmr.go.th/knowledge/soil.htm ပရေၚ်ပရောတိ အရာဆေၚ်စပ်ကဵုတိဗီုလဵုဒှ်ကၠုၚ်]</text>
      <sha1>8nedh9zrgnwv77ty4r14l72oymeqf7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2020</id>
    <revision>
      <id>60086</id>
      <parentid>57299</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:54:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61871" sha1="f6muagktprjwacfrwm2dyx7fp900pnb" xml:space="preserve">[[File:1918FluVictimsStLouis.jpg|thumb|upright=1.6|သၞာံ ၁၉၁၈-၂၀ &quot;ယဲဇွဟ် သပိန် (Spanish flu)&quot; မဒှ် ယဲကပ် ဂှ် မၞိဟ်ဒးစုတိအာ အလုံဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင်]]
'''ကပ်''' ({{Lang-en|pandemic}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ယဲ မကၠောအ် ကၞာန် ပ္ဍဲဒေသဗွဲမဇၞော် ဥပမာ ကၠောအ်ကၞာန် ပြးၜက် မွဲတိုက်ကဵုမွဲတိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး အလုံလိုက်မွဲရ။ 

ယဲအလုံမွဲဍုင် မကော်ဂး ဗီုအင်္ဂလိက် (endemic disease) ဂှ် ၜိုန်ရ လၟိဟ်မၞိဟ် မကတဵုဒှ် ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ် ယဝ်ရ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲမကောံဒၟံင် မွဲဒၞာဲဓဝ် ဟွံပြးတတ်ၜက်အာ တိုက်တၞဟ်မ္ဂး နကဵု သၞောတ်ဂၠးတိမ္ဂး ညးဟွံကော်စ ကပ် (pandemic) ဏီရ။ ပ္ဍဲမွဲဒမြေပ်ဝင်ဂှ် ကပ်ယဲ မကေင် ကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝ် နွံတၟာဂလိုင်ရ။ မပ္တံကဵု ယဲဗြန် (smallpox) ကေုာံ ယဲတဳဗဳ (တူဗါကူလဝ် tuberculosis)တအ် ဒှ်တမ်ရ။ ကပ်ယဲ ၜိုတ်မကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝ်တအ်ဂှ် ယဲပလုက်၊ ကာလမၞိဟ် မချိုတ် ကုယဲဏအ် ဟိုတ်နူဖျုန်စၞာံလမ္စံက်တုဲ ယဲဂမ္စိုတ်လမ္စံက် (Black Death) လေဝ်ကော်စကီုရ။ နကဵုကပ်ယဲပလုက်ဏအ် ပ္ဍဲကဵု ၁၄ ဗွဝ်ကၠံတေအ် မၞိဟ်ဒးချိုတ်အာ ၜိုတ် ၇၅-၂၀၀ ပြကောဋိကိုဋ်ဒှ်ရ။ ယဲကပ် မကတဵုဒှ်ဒၟံင်လၟုဟ်ဂှ် ယဲအေအာင်ဒဳအေတ် ကေုာံ ယဲကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် ၂၀၁၉ (ကဝ်ဝိဒ်-၁၉) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-51839944|title=Coronavirus confirmed as pandemic|website=BBC News|language=en|date=2020-03-11|access-date=2020-03-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/live/2020/mar/11/coronavirus-update-live-news-uk-health-minister-italy-lockdown-australia-us-china-stock-markets-outbreak-latest-updates?page=with:block-5e6911e18f08c2df6d2779a5#block-5e6911e18f08c2df6d2779a5|title=Coronavirus live updates: WHO says Covid-19 is pandemic. Covid-19 is expected to kill 100 million people
|website=The Guardian|language=en|date=2020-03-11|access-date=2020-03-11}}&lt;/ref&gt; ပၞောဝ်ကဵုယဲကပ် မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအတိက် မကြီုအိုတ်ဂမၠိုင်ဂှ် ယဲကပ်ဇွဟ် ၁၉၁၈ မကော်ဂး ယဲဇွဟ်သပိန် (Spanish flu) ကေုာံ ယဲဇွဟ် ၂၀၀၉ (H1N1)တအ်ရ။

== ပွံက် ကေုာံ ကဆံင်ဂမၠိုင် ==
[[File:WHO pandemic phases.png|thumb|[[World Health Organization]] influenza pandemic alert phases, The WHO does not use the old system of 6 phases]]
ကပ် ဂှ် ဒှ်ယဲ မကတဵုဒှ် နကဵုကဆံင် မကၠောအ်ကၞာန် မတတ်ၜက်ပယျဵုဍုင်နာနာ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး လၟိဟ်မကတဵုဒှ်ယဲ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်ရ။&lt;ref name=Porta2008&gt;{{cite book|author=Miquel Porta|editor=Miquel Porta|title=Dictionary of Epidemiology|url=https://books.google.com/books?id=3Dr8dyuzvTkC&amp;pg=PA179|accessdate=14 September 2012|year=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-531449-6|page=179}}&lt;/ref&gt; ကပ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓမတဵုလွဳဂမၠိုင် မဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ဇွောအ်မသတ်တအ် မပ္တံကဵု ကုတၞံသြောအ်ဂမၠိုင်၊ က၊ ဖျုန် ကေုာံ တၞံဆုဂမၠိုင်တုဲ မဗဒှ်ကဵု ကပ်ကၞောဝ် ကုကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ ယဲ ဟွံသေင်မ္ဂး အကာဲအရာမွဲမွဲ ဟိုတ်မဖန်ကဵု ညံင်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မဒးစုတိကီုလေဝ် ညးဟွံစၟတ်သမ္တီ ကပ်ဖအိုတ်ရ။ ဥပမာ ယဲကေန်သာဂှ် ၜိုန်ရ ဂစိုတ်ဒၟံင် မၞိဟ် လၟိဟ်ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ် ဟွံစၟတ်သမ္တီ ယဲကပ်မွဲဂကူရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ကေန်သာဂှ် ဒှ်ယဲ မကၠောအ်ကၞာန်လေပ် ဟွံသေင်မ္ဂး မလေပ်ကၠောအ် ဗွဲမလောဲသွာ ဟွံသေင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=A. M.|first1=Dumar|title=Swine Flu: What You Need to Know|url=https://archive.org/details/swinefluwhatyoun0000amdu|date=2009|publisher=Wildside Press LLC|isbn=9781434458322|page=[https://archive.org/details/swinefluwhatyoun0000amdu/page/7 7]|accessdate=}}&lt;/ref&gt;

နကဵု ဂကောံထတ်ယုက် ဂၠးကဝ် (World Health Organization -(WHO)) စၟတ်သမ္တီလဝ် နူယဲဓမ္မတာ မဂွံစၟတ်သမ္တီ ယဲကပ်ဂှ် ပိုင်ခြာလဝ် တြဴ-ကဆံင်ရ။ တင်တအ်ဂှ် စနူ ဝဳရုသ် ဗွဲမဂၠိုင် မကၠောအ်ကၞာန် အကြာတိရစ္ဆာန်၊ နူတိရစ္ဆာန်ဂှ် ကၠောအ် ကဵုမၞိဟ်၊ နူဂှ် မွဲကဆံင် ဝဳရုသ်ဂှ် ကၠောအ်ကၞာန် အကြာမၞိဟ်ကဵုမၞိဟ်၊ အကြာမၞိဟ်ကဵုမၞိဟ်ဂှ် ယဝ်ရ ကၠောအ်ကၞာန် ပြးအာ အလုံဂၠးတိမ္ဂး ညးကော်စ ယဲကပ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/uk-china-health-who-idUKKCN20I0PD|title=WHO says it no longer uses 'pandemic' category, but virus still emergency|date=24 February 2020|work=Reuters|access-date=29 February 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;

== ကပ် မကတဵုဒှ်ဒၟံင်ဂမၠိုင် ==

=== ယဲအေအာင်ဒဳအေတ် HIV/AIDS  ===
 [[File:HIV Epidem 2.png|thumb|upright=1.6|Estimated HIV/AIDS prevalence among young adults (15-49) by country as of 2008]]
စၟယဲ HIV ဂှ် နူတမ် ကၠုင်နူ အာဖရိက နူဂှ် ပြးစိုပ် အမေရိကာန် မွဲကဆံင် ဍုင်ဟာဲဒဳ ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၁၉၆၆ ကဵု ၁၉၇၂ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://articles.latimes.com/2007/oct/30/science/sci-aids30 | title=Analysis clarifies route of AIDS |work=Los Angeles Times |date=30 October 2007 |last=Chong |first=Jia-Rui |accessdate=6 July 2014}}&lt;/ref&gt;နကဵုစၟယဲHIV ဂှ် ကတဵုဗဒှ်ကဵု ယဲအေအာင်ဒဳအေတ် (AIDS) (ဝါ) ယဲအိဒ်သ် ရ။ ယဲအိဒ်သ်ဂှ် ညးစၟတ်သမ္တီလဝ် ယဲကပ် မွဲ မကတဵုဒှ်ဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။ နကဵု ယဲအိဒ်သ်ဝွံ မၞိဟ် ၂၅% ပ္ဍဲကဵု တိုက်အာဖရိက ကရေက်သၠုင်ကျာ ကေုာံ ဗမံက် မဒးဒုင်ကၠောအ်လဝ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၆ ဂှ် မၞိဟ်ဗြဴ မတန်ဂဝ်ဂၞဴ ၂၉% ပ္ဍဲဍုင်အာဖရိကသၠုင်ကျာ ဂှ် နွံကဵု ယဲအိဒ်သ်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.avert.org/safricastats.htm |title=The South African Department of Health Study |publisher=Avert.org |date=2006 |accessdate=26 August 2010 |archivedate=4 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100804025024/http://www.avert.org/safricastats.htm }}&lt;/ref&gt; နကဵု မကဵုပညာ ညံင်ဂွံဆက်ဆောံလိင် နကဵုနဲသက္ကုဘဲ ကေုာံ ဝေင်ပါဲ မစုက်လုက် နကဵုဆီ (အကြာ သရ ကဵု သရ) တအ်တုဲ ဖအောန်ကဵု ပရေင်ကၠောအ်ကၞာန် ယဲဝွံမာန်ကၠုင်ရ။

=== ယဲကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် ၂၀၁၉ (COVID-19) ===
[[File:Citizens of Wuhan lining up outside of a drug store to buy masks during the Wuhan coronavirus outbreak.jpg|thumb|People queueing outside a [[Wuhan]] pharmacy to buy face masks and medical supplies]]
ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်တၟိဝွံ ဂွံဆဵုကေတ်ကၠာအိုတ် နူကဵု ဍုင်ဝူဟာန်၊ ဟူဗေ၊ ဍုင်ကြုက် ပ္ဍဲကဵု ကၞောတ် ဒဳဇြေန်ပါ သၞာံ ၂၀၁၉၊&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/china/news/detail/09-01-2020-who-statement-regarding-cluster-of-pneumonia-cases-in-wuhan-china |title=WHO Statement Regarding Cluster of Pneumonia Cases in Wuhan, China |publisher=WHO |date=31 December 2019 |accessdate=12 March 2020 }}&lt;/ref&gt;ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ယဲဂၠံင်ကျာယဓီု မသကာတ်မြဟ် မကော်ဂး ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉) ရ။ ယဲကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်ဏအ်ဂှ် ဍုင် ၁၁၆ ဍုင်ပြင်င် ဒးဒုင်ကၠောအ်ကၞာန်တုဲ မၞိဟ်ကတဵုဒှ်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲဍုင်ကြုက်လဒေါဝ်၊ ဍုင်အဳတလဳ၊ ဍုင်ကဝ်ရဳယျာသၠုင်ကျာ ကေုာံ ဍုင်အဳရာန်ရ။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://gisanddata.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6|title=Coronavirus COVID-19 Global Cases by Johns Hopkins CSSE|last=|first=|date=|website=gisanddata.maps.arcgis.com|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-03-08}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် ၁၁၊ ၂၀၂၀ ဂှ် နကဵု ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးတိ စၟတ်သမ္တီ ကဝ်ဝိဒ်-၁၈ နဒဒှ် ကပ်ယဲ မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.who.int/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020 |title=WHO Director-General's opening remarks at the media briefing on COVID-19 - 11 March 2020 |publisher=WHO |date=11 March 2020 |accessdate=12 March 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-51839944|title=Coronavirus confirmed as pandemic|date=2020-03-11|work=BBC News|access-date=2020-03-11|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== ကပ်ယဲ မကတဵုဒှ်လဝ်ဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲမွဲဒမြေပ်ဝင် ကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ကပ်ယဲ ကေုာံ ယဲမကတဵုဒှ်အလုံဍုင် ကေင်ကတဵုဒှ်ကၠုင်ဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ စၟယဲ မကၠောအ်နူ တိရစ္ဆာန် မပ္တံ ယဲဇွဟ် (ဖလူ) (influenza) ကေုာံ ယဲစၟဂြိုဟ်တဳဗဳ (tuberculosis)တအ်ရ။ ပၞောဝ်ယဲဂမၠိုင်ဂှ် ယဲပလုက်၊ ယဲဗြန်တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် မဂၠိုင်ကဵုအလန်တုဲ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံဆဵုဂဥုဲတေအ်မ္ဂး ကတဵုဒှ်ကၠုင်မ္ဂး မၞိဟ် မဂၠိုင်ကဵု ပြကောဋိကိုဋ် မဒးစုတိ နကဵုယဲတအ်ရ။ ယဲကပ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲဂမၠိုင်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။

* ယဲပလုတ် အေတေန် (Plague of Athens) နူ ဘဳသဳ ၄၃၀ စဵုကဵု ၄၂၆။ ပ္ဍဲအခိင်ပၞာန် (Peloponnesian War) ဂှ် ယဲၚာင်ဂမ္တဴ (typhoid fever) ဂှ် ဂစိုတ်ထောအ် ကောန်ပၞာန်အေတေန် မွဲအစိတ် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် မွဲအစိတ် ပ္ဍဲကဵု ပွိုင် ပန်သၞာံဂှ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် မၞိဟ်တအ် ဟွံဂွံတီကေတ် ပရူယဲပလုက်ဏီတုဲ ကောန်ပၞာန်တအ် မဒးချိုတ်ဂှ် နကဵုယဲမုညးတအ် ဟွံတီကေတ်လဝ်ရ။ ဒဒှ်ရ ကောန်ပၞာန်အေတေန် မဒးချိုတ်လဝ် နကဵု ယဲပလုက်ဂှ် သၞာံ ၂၀၀၆ နူကဵုတက္ကသိုလ်အေတေန် ၜံက်ခါဲပတိတ် ဇုတ် နူအခိင်တေအ်တုဲ စမ်ၜတ်ရံင်ဂှ် ဂွံတီကေတ်ရ။ &lt;ref&gt;[http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=000BF619-9B78-13D6-9B7883414B7F0135&amp;ref=sciam&amp;chanID=sa003 &quot;Ancient Athenian Plague Proves to Be Typhoid&quot;]. ''Scientific American.'' 25 January 2006.&lt;/ref&gt;
[[File:Chevalier Roze à la Tourette - 1720.PNG|thumb|right|Contemporary engraving of Marseille during the [[Great Plague of Marseille]] in 1720–1721]]

* ယဲပလုက် အာန်တဝ်နဳနာ (Antonine Plague) နူ အေဒဳ ၁၆၅ စဵုကဵုစိုပ် ၁၈၀။ ဟိုတ်ယဲဗြန်ဏအ် ဂွံကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအဳတလဳဂှ် ညးတအ် စှ်ေစိုတ် ပါကၠုင် ကရောမ် ကောန်ပၞာန် မစဴကၠုင် နူ နေဝ်အိတ် (Near East) ရ။ မၞိဟ်ကမၠောအ် သီုဖအိုတ် မွဲအစိတ်ဂှ် ဒးချိုတ်တုဲ သီုဖအိုတ် ဒှ်အာမၞိဟ် မသုန် ပြကောဋိကိုဋ်ရ။&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/4381924.stm Past pandemics that ravaged Europe]. ''BBC News'', 7 November. 2005&lt;/ref&gt; နကဵုယဲဂှ်ပၠန် ကလေင်ကၞာန်တိတ် အလန်ဒုတိယ မကော်ဂး ယဲပလုတ် သာဲပရိယျေန် (Plague of Cyprian) (၂၅၁-၂၆၆) ဂှ် အတိုင်စၟတ်သမ္တီမ္ဂး မွဲမွဲတ္ၚဲ မၞိဟ်စုတိလဝ် ၅,၀၀၀ ပ္ဍဲဍုင်ရဝ်မ ရ။ 
* ယဲပလုက် ဂျာတ်သတိန်နဳယျေန် (Plague of Justinian) နူ ၅၄၁ စဵုကဵု ၇၅၀ ဂှ် ဒှ်ယဲပလုတ်ဗူဗဝ်နဳစ် (bubonic plague) မစၟတ်သမ္တီလဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ယဲဏအ် စကတဵုဒှ် နူအဳဂျေပ်၊ နူဂှ် ကၞာန်စိုပ် Constantinople ဂှ် အတိုင်လိက်ဝင် the Byzantine chronicler Procopius မ္ဂး ပ္ဍဲအခိင် အသိင်ယဲသၠုင်အိုတ်ဂှ် မွဲမွဲတ္ၚဲ မၞိဟ်ချိုတ် ၁၀,၀၀၀ တုဲ ကောန်ဍုင် ၄၀% ဂှ် ဒးအိုတ်အာရ ဒှ်မာန်ရ။ နကဵုယဲပလုက်ဂှ် ကောန်မၞိဟ် နူမွဲအစိတ် စဵုကဵု ကပါ် (ကဝက်) ဂှ် ဒးချိုတ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cambridge.org/us/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521846390&amp;ss=fro |title=Cambridge Catalogue page &quot;Plague and the End of Antiquity&quot; |publisher=Cambridge.org |date= |accessdate=26 August 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.speakeasy-forum.com/lofiversion/index.php/t18579.html Quotes from book &quot;Plague and the End of Antiquity&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716114235/http://www.speakeasy-forum.com/lofiversion/index.php/t18579.html |date=16 July 2011}} Lester K. Little, ed., ''Plague and the End of Antiquity: The Pandemic of 541–750'', Cambridge, 2006. {{ISBN|0-521-84639-0}}&lt;/ref&gt; အတိုင်စရင်မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲယူရောပ် ၅၀% အကြာ အေဒဳ ၅၅၀ ကဵု ၇၀၀ ဂှ် ဒးချိုတ်လဝ် နကဵု ယဲပလုက်ရ။&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |title=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos |magazine=National Geographic |accessdate=3 November 2008 |archive-date=28 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071128194106/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* ဂမ္စိုတ်လမ္စံက် (Black Death) နူကဵု ၁၃၃၁ စဵုကဵု ၁၃၅၃။ လၟိဟ်မၞိဟ် အလုံလိုက်မွဲ ဒးချိုတ်အာ ၜိုတ် ၇၅ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။&lt;ref&gt;[http://www.museumoflondonarchaeology.org.uk/English/News/Archive/News08/blackdeathcemetery.htm New MOL Archaeology monograph: Black Death cemetery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090928095658/http://www.museumoflondonarchaeology.org.uk/English/News/Archive/News08/blackdeathcemetery.htm |date=28 September 2009}}. ''Archaeology at the Museum of London.''&lt;/ref&gt; ယဲပလုက်ဏအ်ဂှ် ကြဴနူ မကၠေအ်ဒၟံင် ပွိုင် ဒစာံကၠံသၞာံတုဲ မကလေင်ဒှ် ပ္ဍဲယူရောပ်ရ။ နူတမ် စကတဵုဒှ် နူအာရှ၊ နူဂှ် မွဲကဆံင် ယဲဂှ် ကၠောအ်စိုပ် လဒေါဝ်ဗမံက်၊ ယူရောပ်ပလိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၄၈။ ပွိုင် တြဴသၞာံဂှ် ယဲဂှ် ဂစိုတ်ထောအ်မၞိဟ် ပ္ဍဲယူရောပ် ၜိုတ် ၂၀ ကဵု ၃၀ ပြကောဋိကိုဋ်၊&lt;ref&gt;[http://www.medhunters.com/articles/deathOnAGrandScale.html Death on a Grand Scale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903051705/http://www.medhunters.com/articles/deathOnAGrandScale.html |date=2009-09-03 }}. ''MedHunters.''&lt;/ref&gt; မဒှ်လၟိဟ်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ပိဂအုံ၊&lt;ref&gt;Stéphane Barry and Norbert Gualde, in ''[[L'Histoire]]'' n° 310, June 2006, pp. 45–46, say &quot;between one-third and two-thirds&quot;; Robert Gottfried (1983). &quot;Black Death&quot; in ''[[Dictionary of the Middle Ages]]'', volume 2, pp. 257–267, says &quot;between 25 and 45&amp;nbsp;percent&quot;.&lt;/ref&gt;  ပ္ဍဲဒၞာဲဒေသ မကတဵုဒှ်ဂၠိုင်ဂှ် မၞိဟ်စဵုကဵုကဝက်ရ။ &lt;ref&gt;{{cite EB1911 |wstitle=Plague |volume=21 |pages=693–705}}&lt;/ref&gt; It was the first of a cycle of European [[Second plague pandemic|plague epidemics]] that continued until the 18th century.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://urbanrim.org.uk/plague%20list.htm |title=A List of National Epidemics of Plague in England 1348–1665 |publisher=Urbanrim.org.uk |date=4 August 2010 |accessdate=26 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090508010316/http://urbanrim.org.uk/plague%20list.htm |archive-date=8 May 2009 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင်ကာလဂှ် ယဲပလုက် ၁၀၀ အလန်ပြင်င် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲယူရောပ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/may/16/health.books |title=Black Death blamed on man, not rats  |newspaper=The Observer |author=Jo Revill |date= 16 May 2004|accessdate=3 November 2008 | location=London}}&lt;/ref&gt; ယဲပလုက်ဂှ် ပ္ဍဲအေန်ဂလာန် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ၜါသၞာံ ဟွံသေင်မ္ဂး မသုန်သၞာံ မွဲအလန် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု အကြာသၞာံ ၁၃၆၁ ကဵု ၁၄၈၀ ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dshs.state.tx.us/preparedness/bt_public_history_plague.shtm |title=Texas Department of State Health Services, History of Plague |publisher=Dshs.state.tx.us |date= |accessdate=3 November 2008 |archivedate=11 April 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160411041422/http://www.dshs.state.tx.us/preparedness/bt_public_history_plague.shtm }}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၃၇၀တအ်ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် အေန်ဂလာန် ၅၀% ဂှ် ယအ်စှ်ေအာရ။&lt;ref&gt;{{cite web |author=Igeji, Mike|url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/black_09.shtml |title=Black Death |publisher=BBC |date= |accessdate=3 November 2008}}&lt;/ref&gt; ယဲမဟာပလုက် အေန်ဂလာန် (The Great Plague of London) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၆၅ - ၆၆ ဂှ် ကတဵုဒှ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ်ရ။ နကဵုယဲဏအ် ဂစိုတ်ထောအ် ကောန်ဍုင်အေန်ဂလာန် ၜိုတ် ၁၀၀၀,၀၀၀ မဒှ်လၟိဟ်မၞိဟ် ၂၀% ပ္ဍဲအေန်ဂလာန်ရ။&lt;ref&gt;[http://ocp.hul.harvard.edu/contagion/plague.html The Great Plague of London, 1665]. ''The Harvard University Library, Open Collections Program: Contagion.''&lt;/ref&gt;

* ကပ်ယဲ ပလုက် တတိယ စကတဵုဒှ် နူဍုင်ကြုက် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၅၅ တုဲ ပြးစိုပ် အိန္ဒိယ၊ ပ္ဍဲအိန္ဒိယ မၞိဟ်ဒးချိုတ်အာ ၁၀ ပြကောဋိကိုဋ်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.who.int/vaccine_research/diseases/zoonotic/en/index4.html |title=Zoonotic Infections: Plague |publisher=World Health Organization |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090420003315/http://www.who.int/vaccine_research/diseases/zoonotic/en/index4.html |archivedate=20 April 2009 |accessdate=5 July 2014}}&lt;/ref&gt; အခိင်ကာလ ကပ်ယဲဏအ်ဂှ် ယဲဏအ် စိုပ်ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သင်ဖြာန်သဳသကဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၀ - ၁၉၀၄ ရ။&lt;ref&gt;[https://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/entries/dm00bu.html Bubonic plague hits San Francisco 1900–1909]. ''A Science Odyssey. Public Broadcasting Service (PBS).''&lt;/ref&gt; 
* ယဲဇွဟ်သပိန် (Spanish flu) နူသၞာံ ၁၉၁၈ စဵုကဵု ၁၉၂၀။ နကဵုယဲဏအ် မၞိဟ်ကမၠောအ်သီုဖအိုတ် အလုံဂၠးတိ ၅၀၀ ပြကောဋိကိုဋ်&lt;ref name=&quot;Taubenberger&quot;/&gt; သီုကဵု မၞိဟ် မပဒတဴ ပ္ဍဲတကအ်ပသဳဖိစ် (Pacific islands) ကေုာံ ပ္ဍဲ အာတိစ် (Arctic) တအ်လေဝ် ကတဵုဒှ်ကီုရ။ နကဵုယဲဏအ် မၞိဟ်ဒးချိုတ်အာ အကြာ ၅၀ ကဵု ၁၀၀ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။&lt;ref name=&quot;Taubenberger&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| title=Historical Estimates of World Population| url=https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php| archive-url=https://web.archive.org/web/20120709092946/https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php| url-status=dead| archive-date=9 July 2012| access-date=29 March 2013}}&lt;/ref&gt; ယဲဇွဟ် ကၠောအ်ကၞာတ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကောန်ၚာ် ကဵု မၞိဟ်ဗယုတအ်ရ ဒးချိုတ်ဂၠိုင်ရ။ ဆဂး ယဲဇွဟ်သပိန်ဂှ် ဟွံရုဲ မၞိဟ်ဇၞော် မၞိဟ်ဍောတ် မၞိဟ်အဃောအဝဲဂမၠိုင်လေဝ် ဒးချိုတ်လဝ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Age-Specific Mortality During the 1918 Influenza Pandemic: Unravelling the Mystery of High Young Adult Mortality |journal=PLOS One |pmc=3734171 |pmid=23940526 |doi=10.1371/journal.pone.0069586 |bibcode=2013PLoSO...869586G |doi-access=free |volume=8 |issue=8 |year=2013 |page=e69586 |vauthors=Gagnon A, Miller MS, Hallman SA, Bourbeau R, Herring DA, Earn DJ, Madrenas J}}&lt;/ref&gt; 

===ကဝ်လာ Cholera ===
နူစတမ်နူ ယဲကဝ်လာ စပြးကၠုင် ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် မၞိဟ်ဒးချိုတ်အာ ဂၠိုင်ကဵုစှော်ပြကောဋိကိုဋ်ရ။&lt;ref&gt;Kelley Lee (2003) ''Health impacts of globalization: towards global governance''. Palgrave Macmillan. p. 131. {{ISBN|0-333-80254-3}}&lt;/ref&gt;
* ကပ်ယဲ ကဝ်လာ ၁၈၁၇-၁၈၂၄။ ယဲကဝ်လာဝွံ ဗွဲကိုပ်ကၠာ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဆာပ်တိုက် အိန္ဒိယ (Indian subcontinent) မကတဵုဒှ် နူကဵု ဗေင်္ဂါ (Bengal)၊ နူဂှ် ပြးကၞာန်အာ အလုံအိန္ဒိယ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၀။ ကောန်ပၞာန်ဗြိတိန် ဒးချိုတ် နကဵုယဲဏအ် ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ တုဲ ကောန်ဍုင်အိန္ဒိယလေဝ် ဒးချိုတ်အာ ရိုဟ်လၟိဟ်ဟွံမာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/intro/bio_cholera.htm |title=Cholera- Biological Weapons |publisher=Globalsecurity.org |date= |accessdate=26 August 2010}}&lt;/ref&gt; နူဂှ် ပြးဇး စိုပ်အာ ဍုင်ကြုက်၊ အေန်ဒဝ်နဳရှာ၊ ကေုာံ ဒေသၜဳCaspian Seaတအ်ရ။ အကြာသၞာံ ၁၈၁၇ ကဵု ၁၈၆၀ ဂှ် မၞိဟ်မဒးချိုတ် နကဵုယဲဏအ် ပ္ဍဲဆာပ်တိုက် အိန္ဒိယသၟးဂှ် ၜိုတ် ၁၅ ပြကောဋိကိုဋ်၊ အကြာ သၞာံ ၁၈၆၅ ကဵု ၁၉၁၇ ဂှ် မၞိဟ်ဒးချိုတ်အာ ၂၃ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။  ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ပ္ဍဲရုရှာ မၞိဟ်ချိုတ် ၜိုတ် ၂ ပြကောဋိကိုဋ်။ &lt;ref&gt;{{cite web|author=G. William Beardslee |url=http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part1.html |title=The 1832 Cholera Epidemic in New York State |publisher=Earlyamerica.com |date= |accessdate=26 August 2010}}&lt;/ref&gt;
* ကပ်ယဲ ကဝ်လာ ၁၈၂၆–၁၈၃၇။ စိုပ် ရုရှာ၊ ဟင်ဂေရဳ (ချိုတ် ၜိုတ် ၁၀၀,၀၀၀) တုဲပၠန် စိုပ်ဂျာမနဳ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၁၊ စိုပ် လာန်ဒါန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၂ (ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်/အေန်ဂလာန် မၞိဟ်ချိုတ် ဂၠိုင်နူ ၅၅,၀၀၀)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ph.ucla.edu/EPI/snow/pandemic1826-37.html |title=Asiatic Cholera Pandemic of 1826–37 |publisher=Ph.ucla.edu |date= |accessdate=26 August 2010}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲသၞာံဂှ်ကီု သီုပြးစိုပ် ပြင်သေတ်၊ ကနေဒါ (Ontario) ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (New York City) &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tngenweb.org/darkside/cholera.html |title=The Cholera Epidemic Years in the United States |publisher=Tngenweb.org |date= |accessdate=26 August 2010}}&lt;/ref&gt; သၞာံ ၁၈၃၄ ဂှ် စိုပ် ပြင်ၜဳဖသဳဖိစ် အမေရိကသၟဝ်ကျာ။ ပတှ်ေကေတ်မ္ဂး ကောန်ဍုင်အမေရိကာန် ဒးချိုတ်အာ နကဵုယဲကဝ်လာဏအ် ဂၠိုင်နူ ၁၅၀,၀၀၀ အကြာသၞာံ ၁၈၃၂ ကဵု ၁၈၄၉။&lt;ref name=Cholera&gt;[http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part2.html The 1832 Cholera Epidemic in New York State. p. 2]. By G. William Beardslee&lt;/ref&gt;
* ယဲကပ် ကဝ်လာ ၁၈၄၆-၁၈၆၀။ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲရုရှာ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် မၞိဟ်ဒးချိုတ်အာ မွဲပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င်။ ယဲဂှ် ပြးကၞာန် ပွိုင်ၜါသၞာံ ပ္ဍဲအေန်ဂလာန် ကေုာံ ဝေလ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၄၈ ဂှ် ဒးချိုတ်အာ မၞိဟ် ၅၂,၀၀၀။ &lt;ref&gt;[http://www.cbc.ca/health/story/2008/05/09/f-cholera-outbreaks.html Cholera's seven pandemics], cbc.ca, 2 December 2008&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵု သပိန်ဂှ် ယဲကဝ်လာ ဂစိုတ်ထောအ် မၞိဟ် ဂၠိုင်နူ ၂၃၆,၀၀၀ ပ္ဍဲ အကြာသၞာံ ၁၈၅၄-၅၅။&lt;ref&gt;{{Cite book
 | first = George C.
 | last = Kohn
 | title = Encyclopedia of plague and pestilence: from ancient times to the present
 | url = https://books.google.com/books?id=tzRwRmb09rgC&amp;pg=PA369&amp;dq#v=onepage&amp;q=&amp;f=false
 | publisher = Infobase Publishing
 | year = 2008
 | page = 369
 | isbn = 978-0-8160-6935-4}}
&lt;/ref&gt; It claimed 200,000 lives in Mexico.&lt;ref&gt;{{Cite book
 | first = Joseph Patrick
 | last = Byrne
 | title = Encyclopedia of Pestilence, Pandemics, and Plagues: A–M
 | url = https://books.google.com/books?id=5Pvi-ksuKFIC&amp;pg=PA101&amp;dq#v=onepage&amp;q=&amp;f=false
 | publisher = ABC-CLIO
 | year = 2008
 | page = 101
 | isbn = 978-0-313-34102-1
 }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ကပ်ယဲ ကဝ်လာ ၁၈၆၃-၇၅။ ယဲဏအ် ကၞာန်ကၠောအ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဥရဝ်ပ ကေုာံ အာဖရိက။ အောန်အိုတ် မၞိဟ်ဒးချိုတ်အာ ၃၀,၀၀၀ ဒးဒုင်ဘဲ နကဵုယဲဏအ် ၉၀,၀၀၀ ရ။ ပ္ဍဲရုရှာ မၞိဟ်ဒးချိုတ်အာ နကဵု ယဲကဝ်လာဏအ် ၉၀,၀၀၀ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၆။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.kehilalinks.jewishgen.org/Myadel/pandemics.htm |title=Eastern European Plagues and Epidemics 1300–1918 |publisher=kehilalinks.jewishgen.org |date= |accessdate=26 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120229141032/http://kehilalinks.jewishgen.org/Myadel/pandemics.htm |archivedate=29 February 2012 }}&lt;/ref&gt;
* ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၆ ယဲဏအ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု အမေရိကသၟဝ်ကျာ။ ယဲဏအ် ဂစိုတ်ထောအ် ကောန်ဍုင်အမေရိကာန် ၅၀,၀၀၀။&lt;ref name=Cholera/&gt;
* ယဲကပ် ကဝ်လာ ၁၈၈၁-၉၆။ ယဲဏအ် ပ္ဍဲအကြာ သၞာံ ၁၈၈၃-၁၈၈၇ ဂှ် မၞိဟ်ချိုတ် ၂၅၀,၀၀၀ ပ္ဍဲဥရဝ်ပ တုဲပၠန် ပ္ဍဲအမေရိကဂှ် အောန်အိုတ် ဒးချိုတ်အာ ၅၀,၀၀၀ ရ။ နကဵုယဲဏအ် ပ္ဍဲရုရှာ မၞိဟ်ဒးချိုတ်အာ ၂၆၇,၈၉၀ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၂၊ &lt;ref&gt;{{cite EB1911 |wstitle=Cholera |volume=6 |pages=262–267}}&lt;/ref&gt; ၁၂၀,၀၀၀ ပ္ဍဲသပိန်၊ &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E05EED7123BE533A25753C2A9609C94619ED7CF |title=The cholera in Spain | work=New York Times |date=20 June 1890 |accessdate=8 December 2008}}&lt;/ref&gt;၉၀,၀၀၀ ပ္ဍဲဂျပေန် ကေုာံ ၆၀,၀၀၀ ပ္ဍဲအဳရာန်။
* ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၂၊ ကဝ်လာ ကၠောအ်ဂွံ နူဍာ်မပလံင် ပ္ဍဲဍုင်ဟာမ်ဗဝ် (ဂျာမနဳ)တုဲ မၞိဟ် ၈,၆၀၆ ဒးချိုတ်အာရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Barry|first=John M.|authorlink=John M. Barry|title=The Great Influenza: The Epic Story of the Greatest Plague in History|publisher=Viking Penguin|year=2004|isbn=978-0-670-89473-4|series=|url=https://archive.org/details/greatinfluenzaep00john}}&lt;/ref&gt;
* ကပ်ယဲ ကဝ်လာ ၁၈၉၉ - ၁၉၂၃။ ပ္ဍဲဥရဝ်ပ ဟိုတ်နူ ဌာနထတ်ယုက်အလဵုအသဳ ကဵုသတိ စဵုဒၞာတုဲ မၞိဟ်ကတဵုဒှ် ဆညိညဓဝ်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲရုရှာ မၞိဟ်ဒးချိုတ်အာ ဂၠိုင်နူ ၅၀၀,၀၀၀။ &lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/114078/cholera/253250/Seven-pandemics cholera :: Seven pandemics], Britannica Online Encyclopedia&lt;/ref&gt; The sixth pandemic killed more than 800,000 in India. The 1902–1904 cholera epidemic claimed over 200,000 lives in the [[Philippines]].&lt;ref&gt;[http://www3.wooster.edu/History/jgates/book-ch3.html John M. Gates, Ch. 3, &quot;The U.S. Army and Irregular Warfare&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140629045949/http://www3.wooster.edu/History/jgates/book-ch3.html |date=29 June 2014 }}&lt;/ref&gt;
* ကပ်ယဲ ကဝ်လာ ၁၉၆၁-၇၅။ စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အေန်ဒဝ်နဳရှာ ကော်စ အဳလ်တောရ် (El Tor) နူဂှ် ပြးစပ် ဗေင်္ဂလာဒေသ် ပ္ဍဲ ၁၉၆၃၊ သၞာံ ၁၉၆၄ ဂှ် စိုပ် အိန္ဒိယ၊ သၞာံ ၁၉၆၆ ဂှ် စိုပ် ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်။ နူဂှ် ပြးစိုပ် အာဖရိက ကေုာံ လဒေါဝ်အမေရိက။ 

=== အေန်ဖလူအေန်သာ (ဇွဟ်) Influenza ===
 [[File:Pandemie.jpg|thumb|Advice (in French and English) for travellers on risks of epidemics abroad. Posters from the Charles De Gaulle airport, Paris.]]
* တၠပညာ ရူပဗေဒ ဂကူဂရိတ် ဟိပ္ပေါကရတေသ် (Hippocrates) ညးမဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီ  &quot;မအံက် ဂဥုဲ (Father of Medicine)&quot; ဂှ် ချူဗၟံက်ထ္ၜး ပရူ အေန်ဖလူအေန်သာ ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဘဳသဳ ၄၁၂။ &lt;ref&gt;[http://who.int/inf-pr-1999/en/pr99-11.html 50 Years of Influenza Surveillance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090501165850/http://www.who.int/inf-pr-1999/en/pr99-11.html |date=1 May 2009 }}. ''World Health Organization''.&lt;/ref&gt; အေန်ဖလူအေန်သာ ဂှ် ဟီုဗွဲခမၞန် ဖလူ (flu) ရ။
* အေန်ဖလူအေန်သာ နဒဒှ် ကပ်ယဲဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၈၀၊ စနူအခိင်ဂှ်တုဲ ကပ်ယဲ အေန်ဖလူအေန်သာ ကတဵုဒှ်ကၠုင်ဒၟံင် ဇၟာပ်ပ် ၁၀ ကဵု ၃၀ သၞာံ မွဲအလန်ရ။&lt;ref&gt;[http://www.gov.im/dhss/about/Public_Health/hp/pandemicflu/ &quot;Pandemic Flu&quot;]. Department of Health and Social Security.  {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120107000431/http://www.gov.im/dhss/about/Public_Health/hp/pandemicflu/ |date=7 January 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Beveridge, W.I.B. (1977) ''Influenza: The Last Great Plague: An Unfinished Story of Discovery'', New York: Prodist. {{ISBN|0-88202-118-4}}.{{page?|date=February 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last       = Potter
 |first      = C.W.
 |authorlink = C.W. Potter
 |title      = A History of Influenza
 |url       = https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-microbiology_2001-10_91_4/page/572
 |journal    = Journal of Applied Microbiology
 |volume     = 91
 |issue      = 4
 |pages      = 572–579
 |date       = October 2001
 |doi        = 10.1046/j.1365-2672.2001.01492.x
 |pmid       = 11576290
}}&lt;/ref&gt;
* ကပ်ယဲ ဖလူ ၁၈၈၉-၁၈၉၀၊ သီုမကော်စ ဖလူရုရှာ (ဇွဟ်ရုရှာ) ဂှ် စၟတ်သမ္တီ စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဂိတုမေ ၁၈၈၉ ပ္ဍဲ ဗုခရ (Bukhara)၊ ဥဇဗေကိသတာန် (Uzbekistan)။ ၜိုတ် ဂိတုအံက်တဝ်ပါဂှ် ယဲဂှ် စိုပ်အာ တောမ်သ်က် (Tomsk) ကေုာံ ကောကသုသ် (Caucasus)။ ယဲဂှ် ကၠောအ်ကၞာန် စိုပ် အမေရိကသၟဝ်ကျာ မဂၠိုင်ကဵုအလန် ပ္ဍဲ ဒဳဇြေန်ပါ ၁၈၈၉၊ ပ္ဍဲအမေရိကသၠုင်ကျာ ဖေဖဝ်ဝါရဳ-ဨပြဳ ၁၈၉၀၊ အိန္ဒိယ ပ္ဍဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ-မာတ် ၁၈၉၀၊ သြသတေလျာ မာတ်-ဨပြဳ ၁၈၉၀။ ဝဳရုသ် H3N8 ကေုာံ H2N2 မဒှ် ဆာပ်ဂကူ အေန်ဖလူအေန်သာ အေ ဝဳရုသ် ဂှ် ဒှ်ဝဳရုသ် ဟိုတ်ကပ်ယဲဏအ် ဂွံကတဵုဒှ်ရ။ ဝဳရုသ်ဏအ် ကၠောအ်ကၞာန်ဂွံ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ၜိုတ် မွဲပြကောဋိကိုဋ် ဒးချိုတ်လဝ်ရ။&lt;ref&gt;[http://www.cidrap.umn.edu/cidrap/content/influenza/panflu/biofacts/index.html CIDRAP] article ''Pandemic Influenza'' Last updated 16 June 2011&lt;/ref&gt;
* ဖလူ သပိန် (ယဲဇွဟ်သပိန်)၊ The &quot;Spanish flu&quot; ၁၉၁၈-၁၉၁၉။ မဂွံတီကေတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုမာတ် ၁၉၁၈ နူကောန်ပၞာန်အမေရိကာန် မနွံ ပ္ဍဲ Camp Funston၊ Kansas။ ၜိုတ် အံက်တဝ်ပါ ၁၉၁၈ ဂှ် ယဲဂှ် ပြးဇး အလုံလိုက်တုဲ ဒှ်အာ ကပ်ယဲတုဲ ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲဂၠးတိ ပိဂအုံ မွဲဂအုံဂှ် မဒးဒုင်ကၠောအ် (ဟွံသေင်မ္ဂး ≈ မၞိဟ် 500 ပြကောဋိကိုဋ်)။&lt;ref name=&quot;Taubenberger&quot;/&gt; ယဲဏအ် ကလေင်သ္ၚဲအာ ဗွဲမပြး အပ္ဍဲပွိုင် ၁၈ ဂိတု။ ပ္ဍဲပွိုင် တြဴဂိတုဂှ် မၞိဟ် ၅၀ ပြကောဋိကိုဋ် မဒးချိုတ်အာ နကဵု ကပ်ယဲဏအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Taubenberger&quot;&gt;{{cite journal
 |vauthors=Taubenberger JK, Morens DM
 |journal=Emerging Infectious Diseases
 |date=January 2006
 |url=https://www.cdc.gov/ncidod/eid/vol12no01/05-0979.htm
 |title=1918 Influenza: the mother of all pandemics
 |volume=12
 |issue=1
 |doi=10.3201/eid1201.050979
 |pmid=16494711
 |pages=15–22
 |pmc=3291398
 |ref=harv
 |access-date=7 September 2017
 |archive-url=https://www.webcitation.org/5kCUlGdKu?url=http://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol12no01/05-0979.htm
 |archive-date=1 October 2009
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt; လ္ၚဵုဂှ် တော်ကေတ်မ္ဂး မၞိဟ်အလုံလိုက်ဂှ် မဒးချိုတ်အာ နကဵု ကပ်ယဲဏအ် ဂၠိုင်နူဂှ် ၜါဆ ဒှ်မာန်ရ။ &lt;ref&gt;[https://www.sciencedaily.com/articles/s/spanish_flu.htm Spanish flu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150325113108/http://www.sciencedaily.com/articles/s/spanish_flu.htm |date=25 March 2015 }}, ScienceDaily&lt;/ref&gt; ၜိုတ် ၁၇ ပြကောဋိကိုဋ်ဂှ် ချိုတ် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ၊ ၆၇၅,၀၀၀ ဂှ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်&lt;ref&gt;[http://1918.pandemicflu.gov/the_pandemic/index.htm The Great Pandemic: The United States in 1918–1919] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126082941/http://1918.pandemicflu.gov/the_pandemic/index.htm |date=26 November 2011 }}, U.S. Department of Health &amp; Human Services.&lt;/ref&gt; တုဲ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်/အေန်ဂလာန်ဂှ် ၂၀၀,၀၀၀ ရ။ ယဲဇွဟ်သပိန်ဏအ်ဂှ် ဟိုတ်ကောန်ၚာ် မဒးဒုင်ကၠောအ်လောဲသွာတုဲ သီုစၟတ်သမ္တီ ယဲကပ် ကောန်ၚာ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal| author1=JA Vilensky| author2=P Foley| author3=S Gilman| title=Children and encephalitis lethargica: a historical review| url=http://www.pedneur.com/article/S0887-8994(07)00194-4/abstract| journal=Pediatric Neurology| volume=37| issue=2| pages=79–84| date=August 2007| pmid=17675021| doi=10.1016/j.pediatrneurol.2007.04.012| ref=harv}}&lt;/ref&gt; ဝဳရုသ်ဏအ်ဂှ် နကဵုအစာသိပ္ပံတအ် ကလေင်ခၞံဗဒှ်ပတိုန်ဂွံ ပ္ဍဲကဵု ဌာနဗဟဵု ထိင်ဒဝ်ယဲကၠောအ်ကၞာန် ကေုာံ စဵုဒၞာ (Centers for Disease Control and Prevention -CDC) တုဲ ထိင်ဒဝ် မင်မဲလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသဂံက်အာလသကာ (Alaskan permafrost) ရ။ ဝဳရုသ်H1N1 ဂှ် ဒှ်ဝဳရုသ်ဍောတ်၊ ဆဂး ဗီုပြင်လဒက်ပတန်ဍေဟ်ဂှ် တုပ်ဒၟံင် ကုဖလူသပိန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://blogs.scientificamerican.com/observations/h1n1-shares-key-similar-structures-to-1918-flu-providing-research-avenues-for-better-vaccines/|title=H1N1 shares key similar structures to 1918 flu, providing research avenues for better vaccines|publisher=}}&lt;/ref&gt;
* အာရှဖလူ ၁၉၅၇-၅၈။ ဝဳရုသ် H2N2 ဂွံဆဵုကေတ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ကြုက် ပ္ဍဲကၞောတ်ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉၅၇၊ အလုံလိုက်မွဲ မၞိဟ်ဒးချိုတ်အာ နကဵုဝဳရုသ်ဏအ် ၜိုတ် ၂ ပြကောဋိကိုဋ်။ &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/8017585.stm Q&amp;A: Swine flu]. ''BBC News.'' 27 April 2009.&lt;/ref&gt;. The Asian flu spread to the United States by June 1957 and caused about 70,000 deaths in the US. 
* ဟံင်ကံင်ဖလူ ၁၉၆၈-၆၉။ ဝဳရုသ်H3N2 ဂွံဆဵုကေတ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဟံင်ကံင် တမ်သၞာံ ၁၉၆၈၊ နူဂှ် ပ္ဍဲကၞောတ်သၞာံဂှ် ကၠောအ်စိုပ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်။ ကပ်ယဲဏအ် အလုံလိုက် ဂစိုတ်ထောအ်မၞိဟ် ၜိုတ် မွဲပြကောဋိကိုဋ်။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=A. M.|first1=Dumar|title=Swine Flu: What You Need to Know|url=https://archive.org/details/swinefluwhatyoun0000amdu|date=2009|publisher=Wildside Press LLC|isbn=9781434458322|page=[https://archive.org/details/swinefluwhatyoun0000amdu/page/20 20]}}&lt;/ref&gt; It caused about 34,000 deaths in the United States.
* ဝဳရုသ် အေန်ဖလူအေန်သာ အေ (H3N2) ဂှ် စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ် နွံဒၟံင် ဏီဖိုဟ်ရ။

=== တိပ်ဖါသ် Typhus ===
တိပ်ဖါသ် (Typhus) ဂှ် လဆောဝ်ကော်စ &quot;ယဲၚာင်ဂမ္တဴ ဗဒိုပ် camp fever&quot; &quot;ယဲၚာင်ဂမ္တဴထံင် gaol fever&quot; ကေုာံ &quot;ယဲၚာင်ဂမ္တဴက္ၜင် ship fever&quot; ဟိုတ်နူကဵု မလေပ်ပြးကၞာန် ပ္ဍဲဒၞာဲမၞိဟ်မံင်ကောံကောံ ဗီုကဵု ဗဒိုပ်၊ ထံင် ကေုာံ က္ၜင်တအ်ရ။ ယဲဏအ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲသပိန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၈၉။ အပ္ဍဲအခိင် မဒှ်ဒၟံင် ပေါဲဗတိုက် အကြာ သပိန်ခရေတ်ယာန် ကဵု မူသလေန် ပ္ဍဲဂြာနဒ  (Granada)၊ သပိန် ဒးဆောံလေင်အာ ကောန်ပၞာန် ဟိုတ်နူပၞာန်ဂှ် ၃,၀၀၀ တုဲ ဟိုတ်နူ တိပ်ဖါသ်ဂှ် ၂၀,၀၀၀။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၂၈ ပြင်သေတ် ဒးဆောံလေင်အာ ကောန်ပၞာန် ၁၈,၀၀၀ ပ္ဍဲအဳတလဳ၊ တုဲ ဒးလေင်အာ အဝဵုသြဇာ ပ္ဍဲအဳတလဳ ကုသပိန်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၄၂ ကောန်ပၞာန် ၃၀,၀၀၀ ဒးချိုတ်အာ ဟိုတ်နူကဵု တိပ်ဖါသ် အဃောမဗတိုက်ဒၟံင် ကုသြတ္တောမာန် ပ္ဍဲဗလ်ကာန် (Balkans)ရ။

ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်၃၀သၞာံ (Thirty Years' War) (၁၆၁၈–၁၆၄၈) ဂှ် ဂကူဂျာမာန် ဒးချိုတ်အာ ၈ ပြကောဋိကိုဋ် နကဵု ယဲပလုက်ဗုဗဝ်နိစ် (bubonic plague) ကေုာံ တိပ်ဖါသ် ရ။&lt;ref&gt;[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,794989,00.html War and Pestilence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090921004137/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,794989,00.html |date=2009-09-21 }}. ''Time.'' 29 April 1940&lt;/ref&gt; ယဲဂှ် ဒှ်အရာအဓိက သွက်ဂွံပလီုထောအ် ဒပ်ပၞာန် နပဝ်လဳယာန် (Napoleon's ''Grande Armée'' ပ္ဍဲရုရှာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၂ ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် မနုက်ပၞာန် နူမဝ်သကဝ်ဂှ် ကောန်ပၞာန်ပြင်သေတ် ဒးချိုတ်အာ နကဵုယဲတိပ်ဖါသ်ဂှ် ဂၠိုင်နူကဵု မဒးဒုင်ချိုတ် ဟိုတ်နူပၞာန်ရုရှာဏီရ။&lt;ref&gt;[http://entomology.montana.edu/historybug/TYPHUS-Conlon.pdf The Historical Impact of Epidemic Typhus] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100611213940/http://entomology.montana.edu/historybug/TYPHUS-Conlon.pdf |date=11 June 2010 }}. Joseph M. Conlon.&lt;/ref&gt; ပၞောဝ်ကဵု ကောန်ပၞာန် ၄၅၀,၀၀၀ မတတ်ကြုင်နေမေန် (Neman River) ပ္ဍဲ ၂၅ ဂျူလာင် ၁၈၁၂ ဂှ် ဆကောန်ပၞာန် အောန်နူ ၄၀,၀၀၀ ဂွံကလေင်စဴရ။ ကောန်ပၞာန် မဒးဒုင် ချိုတ် နကဵုယဲတိပ်ဖါသ် အကြာသၞာံ ၁၅၀၀-၁၉၁၄ ဂၠိုင်နူကဵု ပြဟ်လလုဲအာ ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်ဏီရ။&lt;ref name=&quot;TIME Magazine 1940&quot;&gt;[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,794989,00.html War and Pestilence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090921004137/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,794989,00.html |date=2009-09-21 }}. ''Time''.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၃ လပါ်စ၊ နပဝ်လဳယာန် ဇက်အာပၞာန် မွဲအလန်ပၠန် နကဵု ဒြဟတ်ကောန်ပၞာန် ၅၀၀,၀၀၀ သွက်ကလေင် ကလိဂွံ ဒၞာဲဇကု မကျဗြမ်လဝ် ကဵုရုရှာရ။ ပ္ဍဲကဵု ပေါဲပၞာန် ပ္ဍဲသၞာံဂှ် ကောန်ပၞာန် နပဝ်လဳယာန် ဒးချိုတ်အာ နကဵုတိပ်ဖါသ် ၂၁၉,၀၀၀ ပြင်င်ရ။&lt;ref name=Typhus/&gt;  ပ္ဍဲကဵု ဓိကဵုအာလူအာဲရေတ် (Irish Potato Famine) ဂှ်လေဝ် တိပ်ဖါသ် ပါလုပ်လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ကီုရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ပထမဂှ် တိပ်ဖါသ် ဂစိုတ်ထောအ်မၞိဟ် ၁၅၀,၀၀၀ ပြင်င် ပ္ဍဲကဵု သာပဳယျာ။ ပ္ဍဲရုရှာ အကြာသၞာံ ၁၉၁၈ ကဵု ၁၉၂၂ ဂှ် မၞိဟ်မဒးဒုင်ကၠောအ်ယဲ တိပ်ဖါသ် ၂၅ ပြကောဋိကိုဋ်တုဲ မၞိဟ် ၃ ပြကောဋိကိုဋ် ဒးချိုတ်အာ နကဵု တိပ်ဖါပ်ရ။&lt;ref name=Typhus&gt;{{cite web |url=http://entomology.montana.edu/historybug/TYPHUS-Conlon.pdf |title=The historical impact of epidemic typhus |author=Joseph M. Conlon |accessdate=21 April 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100611213940/http://entomology.montana.edu/historybug/TYPHUS-Conlon.pdf |archivedate=11 June 2010 }}&lt;/ref&gt; တိပ်ဖါသ် သီုဂစိုတ် လၟိဟ် ကောန်ထံင် ပ္ဍဲ ဗဒိုပ်ထိင်ဒဝ်နာဇြဳ (Nazi concentration camp) ကေုာံ ပ္ဍဲထံင်ဂၠုဲပၞာန် ဍုင်သဵုဗိယေတ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယဂှ်ရ။ ကောန်ပၞာန်သဵုဗိယေတ် ပ္ဍဲထံင် သဵုဗိယေတ် ဒးချိုတ်အာ နကဵုယဲဏအ် ၅.၇ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။&lt;ref&gt;[http://www.historynet.com/soviet-prisoners-of-war-forgotten-nazi-victims-of-world-war-ii.htm Soviet Prisoners of War: Forgotten Nazi Victims of World War II] By Jonathan Nor, TheHistoryNet&lt;/ref&gt;

=== ယဲဗြန် (Smallpox) ===
[[File:Child with Smallpox Wellcome L0032953.jpg|thumb|ဗီုကောန်ၚာ် မကတဵုဒှ် ယဲဗြန် ၜိုတ် ၁၉၀၈]]
ယဲဗြန်ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ဝဳရုသ် နာနာသာ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုသၞာံ ကြပ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံတေအ် ယဲဏအ် ဂစိုတ်ထောအ် ကောန်ဍုင်ဥရဝ်ပ ၜိုတ် ၄၀၀,၀၀၀ ရိုဟ်ဒဒှ်သၞာံရ။&lt;ref&gt;[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=vacc.chapter.3 Smallpox and Vaccinia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090601172056/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=vacc.chapter.3 |date=1 June 2009 }}. ''National Center for Biotechnology Information.''&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် မၞိဟ်မဒးဒုင်ချိုတ် နကဵု ယဲဗြန် နွံၜိုတ် အကြာ ၃၀၀ - ၅၀၀ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ucdavismagazine.ucdavis.edu/issues/su06/feature_1b.html |title=UC Davis Magazine, Summer 2006: Epidemics on the Horizon |accessdate=3 January 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081211181455/http://ucdavismagazine.ucdavis.edu/issues/su06/feature_1b.html |archivedate=11 December 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sciencedaily.com/releases/2008/01/080131122956.htm How Poxviruses Such As Smallpox Evade The Immune System], ScienceDaily, 1 February 2008&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၀တအ် လပါ်စဂှ် မၞိဟ်ၜိုတ် ၅၀ ပြကောဋိကိုဋ် ကတဵုဒှ်လဝ် ယဲဗြန် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။&lt;ref&gt;[http://www.who.int/mediacentre/factsheets/smallpox/en/ &quot;Smallpox&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070921235036/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/smallpox/en/ |date=21 September 2007 }}. ''WHO Factsheet.'' Retrieved on 22 September 2007.&lt;/ref&gt; ကြဴနူ ကလိဂွံ ဂဥုဲစဵုဒၞာတုဲ ပ္ဍဲအခိင် အကြာ ၁၉ ကဵု ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဗက်ဆဝ်မ္ၚုဟ် ညံင်ဂွံထပက်စဵုဒၞာ ယဲဗြန်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၉ ဂိတုဒဳဇြေန်ပါဂှ် နကဵု ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် ဂွံဖျေဟ်စိုတ် လတူယဲဗြန်ရ။ အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး ယဲဗြန်ဝွံ စဵုဒၞာမာန်ကၠုင်ပေင်င်ရ။ &lt;ref&gt;{{cite journal | author = De Cock KM | title = (Book Review) The Eradication of Smallpox: Edward Jenner and The First and Only Eradication of a Human Infectious Disease | url = http://www.nature.com/nm/journal/v7/n1/full/nm0101_15b.html| journal = Nature Medicine | year = 2001 | volume = 7 | pages = 15–16 | doi = 10.1038/83283 | issue=1 }}&lt;/ref&gt; 

=== ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်ဂမၠိုင် (Coronaviruses) ===
ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်ဂမၠိုင် (CoV) ဂှ် ဒှ်ဂကောံဝဳရုသ် မနွံ ဂၠိုင်ကဵု ဂကူတုဲ ဂကူလ္ၚဵုဂှ် ပကဵု ညံင်ဂွံဒှ် ဆယဲဓမ္မတာတုဲ ဂကူလ္ၚဵုဂှ် မပ္တံကဵု (Middle East Respiratory Syndrome -MERS-CoV) ကေုာံ (Severe Acute Respiratory Syndrome - SARS-CoV) တအ်ဂှ် ကဵုဘဲအန္တရာယ်လမျီု ကုမၞိဟ်တအ်ရ။ နဝ်ဝေလ် ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် (SARS-CoV-2) မဂွံဆဵုကေတ်တၟိဂှ် နကဵုမၞိဟ် စဵုဒၞာဟွံမာန်ဏီရ။ 

ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဒှ်ဝဳရုသ် ဇြူနဝ်တိစ် (zoonotic) မဂွံအဓိပ္ပါယ် နူတိရစ္ဆာန် မလေပ်ကၠောအ် ကဵုမာန်ရ။ ၜိုတ်မဂွံတီမ္ဂး SARS-CoV ဂှ် နူ ခၜဵု (civet cat)  ကၠောအ်စိုပ် မၞိဟ်၊ MERS-CoV ဂှ် နူ အုတ်ဂလာ (camel) ကၠောအ်စိုပ် မၞိဟ်ရ။ ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂေတ်လန်ဒၟံင် ပ္ဍဲတိရစ္ဆာန်တုဲ ဟွံ ကၠောအ်လုပ် မၞိဟ်ဏီရ။ ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်ဂှ် ကၠောအ်ဂွံ ပ္ဍဲမၞိဟ်မ္ဂး သၞောတ်အဳမျုန်မၞိဟ် တဝ်စၞေဟ် ကုကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်ဂှ်တုဲ မၞိဟ်ဂှ် ဇကုကတဴ (fever)၊ တုဲမ္ဂး မၞိဟ်ခ္ဍက်၊ ယီုဂၠေအ် တုဲမ္ဂး ယီုဝါတ် ကတဵုဒှ်ရ။ ယဝ်ရ သၞောတ်အဳမျုန်ဇကု တဝ်စၞေဟ် ဟွံမာန်မ္ဂး (kidney) လီုတုဲ စဵုဒးစုတိရ။ သွက်ဂွံစဵုဒၞာဲ ဝဳရုသ်တအ် နဲခိုဟ်အိုတ်ဂှ် ဒှ်နဲကြာတ်တဲရ။ ကုညး မနွံကဵု ဝဳရုသ်တအ် ညံင်ဝဳရုသ် ဟွံဂွံကၠောအ် ကုညးသအာင်တုဲ ကာလဇကု ခဍက် ခအှ်မ္ဂး ကၟာတ်လဝ်ပါင် နကဵုယာတ်ရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ဝဳရုသ်တအ်ဂှ် ဍောတ်သောဲလောန်တုဲ နူကဵု ဍာ်ပါင် ဍာ်မုဟ်ဇကု မပြးတိတ်သောဲသောဲတအ်ဂှ် ဝဳရုသ်တအ် ပြးစိုပ်ညးတၞဟ်မာန်ရ။ ယဝ်ရ ဇကု ခဍက် ခအှ်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲဂတာတဲဇကုတုဲ ဇကုအာရပ် မွဲမွဲဒၞာဲ ဗီုကဵု ဒရဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓလဲတအ်မ္ဂး ညးတၞဟ်ကၠုင်ရပ်ဒး ဒၞာဲဂှ်မ္ဂး ဝဳရုသ်ဂှ် စိုပ်အာ ပ္ဍဲတဲ ညးတၞဟ်ရ။ နူဂှ် မၞိဟ်ဂှ် အာဇွိတ်ဒး မုဟ်၊ ပါင်မ္ဂး ဝဳရုသ်ဂှ် စိုပ်အာ ပ္ဍဲခန္ဓမၞိဟ်ဂှ်တုဲ မၞိဟ်ဂှ် ဒးဒုင်ကၠောအ်အာရ။ 

အတိုင်ဌာနသုတေသန အမေရိကာန်မဆဵုကေတ်မ္ဂး ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်ဂှ် ကြဴနူမတိတ်အာ နူမၞိဟ် နကဵုခဍက် ဟွံသေင်မ္ဂး ခအှ်တုဲ ပ္ဍဲလတူကျာဂှ် ပွိုင် ပိ နာဍဳဂျိုင်မာန်ရ။ လတူပသဲ ဟွံမဲကဵုနှိင် ဗီုကဵု တဝ်တြင် ကေုာံ လတူပလာသတေတ်တအ်ဂှ် စဵုကဵု ပိတ္ၚဲဍေဟ်တအ်ဂျိုင်မာန်၊ လတူစက္ခဴတအ်ဂှ် ပွိုင် ၂၄ နာဍဳ၊ လတူဗရိုတ်တအ်ဂှ် ပွိုင် ၄ နာဍဳ ဍေဟ်ဂျိုင်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Corona-virus kan overleve på dørhåndtaget i op til tre dage: ’Håndvask og god hygiejne er vigtigt’|url=https://www.dr.dk/nyheder/viden/kroppen/corona-virus-kan-overleve-paa-doerhaandtaget-i-op-til-tre-dage-haandvask-og?cid=soc_facebook_drnyheder_post_rd89t0d1&amp;fbclid=IwAR1hwE44g71OBeQol4KdyRMReQzjxJeW7ccnq4mbIoIEiPtkH8-fV__q4wI|work=Danish Radio |date=13 March 2020}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
[[Category:BEHM]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:]]
&lt;references /&gt;
[[ကဏ္ဍ:ယဲကပ်]]</text>
      <sha1>f6muagktprjwacfrwm2dyx7fp900pnb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကၟိန်ဍုင်သမ္မတဒဳမံက်ကရေဇြဳ ထဳမဝ်လေဝ်သ်တေ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2220</id>
    <revision>
      <id>60089</id>
      <parentid>57486</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:13:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92406" sha1="t0rvy1dlhqgb5e7my6l1mg5oj2vwyz3" xml:space="preserve">{{About|the country|the former Indonesian province|East Timor (province)}}
{{pp-move|small=yes}}
{{EngvarB|date=December 2019}}
{{Use dmy dates|date=December 2019}}
{{short description|Country in Southeast Asia}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = Democratic Republic of Timor-Leste
| native_name = {{ubl|{{native name|tet|Repúblika Demokrátika Timór-Leste}}|{{native name|pt|República Democrática de Timor-Leste}}}}
| common_name = East Timor
| image_flag = Flag of East Timor.svg
| image_coat = Coat of arms of East Timor.svg
| national_motto = {{native phrase|pt|Unidade, Acção, Progresso|nolink=on}}&lt;br&gt;{{native phrase|tet|Unidade, Asaun, Progresu|nolink=on}}&lt;br&gt;({{Lang-en|&quot;Unity, Action, Progress&quot;}})
| national_anthem = {{native phrase|pt|&quot;[[Pátria]]&quot;|italic=no|nolink=on}}&lt;br&gt;({{Lang-en|&quot;Fatherland&quot;}})&lt;br&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.2em;&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;center&gt;[[File:East Timorese national anthem.wav]]&lt;/center&gt;
| image_map = Timor Leste (orthographic projection).svg
&lt;!--|map_caption = Location of East Timor (red) toward the eastern end of the [[Indonesian Archipelago]]. --&gt;
| image_map2 = 
| capital = [[Dili]]
| coordinates = {{Coord|8.55|S|125.56|E|display=inline,title}}
| largest_city = Dili
| official_languages = {{plainlist|
*[[Tetum]]
*[[Portuguese language|Portuguese]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;}}
| languages_type = {{nobold|[[National language]]s}}
| languages = {{Collapsible list|title=15 languages|titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;|
* [[Atauru language|Atauru]]
* [[Uab Meto language|Baikeno]]
* [[Bekais language|Bekais]]
* [[Bunak language|Bunak]]
* [[Fataluku language|Fataluku]]
* [[Galoli language|Galoli]]
* [[Habun language|Habun]]
* [[Idalaka language|Idalaka]]
* [[Kawaimina languages|Kawaimina]]
* [[Kemak language|Kemak]]
* [[Makalero dialect|Makalero]]
* [[Makasae language|Makasae]]
* [[Makuv'a language|Makuva]]
* [[Mambai language (Timor)|Mambai]]
* [[Tokodede]]}}
| religion = {{plainlist|
*97.57% [[Roman Catholic]]
*2.43% other religions}}
| religion_year = 2015 Census&lt;ref name=&quot;religion&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/3_2015-V2-Nationality-Citizenship-Religion.xls|title=Nationality, Citizenship, and Religion|date=25 October 2015|accessdate=29 January 2020|publisher=Government of Timor-Leste|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191221231647/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/3_2015-V2-Nationality-Citizenship-Religion.xls|archivedate=21 December 2019}}&lt;/ref&gt;
| demonym = {{plainlist|
*East Timorese
*Timorese
*Maubere (informal)&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=EEKDBAAAQBAJ&amp;pg=PA199&amp;lpg=PA199&amp;dq=east+timor+maubere#v=onepage&amp;q=east+timor+maubere&amp;f=false|title=Rhetoric and the Decolonization and Recolonization of East Timor|first=David|last=Hicks|date=15 September 2014|publisher=Routledge|via=Google Books|isbn=9781317695356}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=WRpHAAAAQBAJ&amp;pg=PA281&amp;lpg=PA281&amp;dq=east+timor+maubere#v=onepage&amp;q=east+timor+maubere&amp;f=false|title=No Return, No Refuge: Rites and Rights in Minority Repatriation|first=Howard|last=Adelman|date=28 June 2011|publisher=Columbia University Press|via=Google Books|isbn=9780231526906}}&lt;/ref&gt;}}
| government_type = {{nowrap|[[Unitary state|Unitary]] [[Semi-presidential system|semi-presidential]]}} [[Republic|constitutional republic]]&lt;ref name=&quot;Divided&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shoesmith|first=Dennis|date=March–April 2003|title=Timor-Leste: Divided Leadership in a Semi-Presidential System|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_march-april-2003_43_2/page/231|journal=[[Asian Survey]]|volume=43|issue=2|pages=231–252|issn=0004-4687|oclc=905451085|doi=10.1525/as.2003.43.2.231|quote=The semi-presidential system in the new state of Timor-Leste has institutionalized a political struggle between the president, Xanana Gusmão, and the prime minister, Mari Alkatiri. This has polarized political alliances and threatens the viability of the new state. This paper explains the ideological divisions and the history of rivalry between these two key political actors. The adoption of Marxism by Fretilin in 1977 led to Gusmão's repudiation of the party in the 1980s and his decision to remove Falintil, the guerrilla movement, from Fretilin control. The power struggle between the two leaders is then examined in the transition to independence. This includes an account of the politicization of the defense and police forces and attempts by Minister of Internal Administration Rogério Lobato to use disaffected Falintil veterans as a counterforce to the Gusmão loyalists in the army. The December 4, 2002, Dili riots are explained in the context of this political struggle.|ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SpL&quot;&gt;{{cite journal|last1=Neto|first1=Octávio Amorim|last2=Lobo|first2=Marina Costa|year=2010|title=Between Constitutional Diffusion and Local Politics: Semi-Presidentialism in Portuguese-Speaking Countries|url=https://papers.ssrn.com/sol3/Delivery.cfm/SSRN_ID1666842_code1512429.pdf|journal=APSA 2010 Annual Meeting Paper|ssrn=1644026|accessdate=25 August 2017|ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;InstET&quot;&gt;{{cite book|last=Beuman|first=Lydia M.|year=2016|title=Political Institutions in East Timor: Semi-Presidentialism and Democratisation|url=https://books.google.com/books?id=8GCFCwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover|location=Abingdon, Oxon|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1317362128|lccn=2015036590|oclc=983148216|accessdate=18 August 2017|via=Google Books|quote=}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = [[President of East Timor|President]]
| leader_name1 = [[José Ramos-Horta]]
| leader_title2 = [[Prime Minister of East Timor|Prime Minister]]
| leader_name2 = [[Taur Matan Ruak]]
| legislature = [[National Parliament of East Timor|National Parliament]]
| sovereignty_type = [[East Timor (province)|Independence]]
| sovereignty_note = from [[Portugal]] and [[Indonesia]]
| established_event1 = [[Portuguese Timor]]
| established_date1 = 16th century
| established_event2 = Independence declared
| established_date2 = 28 November 1975
| established_event3 = [[East Timor (province)|Annexation by Indonesia]]
| established_date3 = 17 July 1976
| established_event4 = Administered by [[United Nations Transitional Administration in East Timor|UNTAET]]
| established_date4 = 25 October 1999
| established_event5 = Independence restored
| established_date5 = 20 May 2002
| area_km2 = 15,007 &lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.easttimorgovernment.com/geography.htm|title=East Timor Geography|website=www.easttimorgovernment.com}}&lt;/ref&gt;
| area_rank = 154th &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_sq_mi = 5,794 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = negligible
| population_census = 1,183,643&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/2_2015-V2-Population-by-Age-Sex.xls|title=Population by Age &amp; Sex|date=25 October 2015|accessdate=29 January 2020|publisher=Government of Timor-Leste|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200125141940/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/2_2015-V2-Population-by-Age-Sex.xls|archivedate=25 January 2020}}&lt;/ref&gt;
| population_census_year = 2015
| population_density_km2 = 78
| population_density_sq_mi = 201 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| GDP_PPP = $7.221 billion
| GDP_PPP_year = 2019
| GDP_PPP_per_capita = $5,561&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=84&amp;pr.y=15&amp;sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=537&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=www.imf.org|accessdate=4 May 2019}}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal = $3.145 billion
| GDP_nominal_year = 2019
| GDP_nominal_per_capita = $2,422&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
| Gini = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year =
| Gini_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref =
| Gini_rank =
| HDI = 0.626&lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = 2018&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title=Human Development Indices and Indicators: 2018 Statistical update|publisher=United Nations Development Programme|date=15 September 2018|accessdate=15 September 2018}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 131st
| currency = [[United States dollar]]&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt;
| currency_code = USD
| time_zone =
| utc_offset = +9
| utc_offset_DST =
| time_zone_DST =
| drives_on = left
| calling_code = [[+670]]
| iso3166code = TL
| cctld = [[.tl]]&lt;sup&gt;c&lt;/sup&gt;
| footnote_a = Fifteen further &quot;national languages&quot; are recognised by the Constitution.
&lt;!----ORPHANED:
|footnote_ = [[Indonesia]] invaded East Timor on 7 December 1975 and left in 1999.
|footnote_ = Defined as a restoration by the Constitution.
 -----&gt;| footnote_b = [[East Timor centavo coins|Centavo coins]] also used.
| footnote_c = [[.tp]] has been phased out.
| country_code =
| official_website = [http://timor-leste.gov.tl/ timor-leste.gov.tl]
}}
&lt;!-- NOTE: Please do not change the lead sentence without consulting the talk page first. This lead has been discussed numerous times and there is general consensus that this is the best one. Thanks. --&gt;

'''East Timor''' ({{IPAc-en|audio=En-us-East Timor.ogg|-|ˈ|t|iː|m|ɔr}}) or '''Timor-Leste''' ({{IPAc-en|t|i|ˈ|m|ɔr|_|ˈ|l|ɛ|ʃ|t|eɪ}}; [[Tetum language|Tetum]]: ''Timór Lorosa'e''), officially the '''Democratic Republic of Timor-Leste'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/26th-gegn-docs/WP/WP54_UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%202011.pdf|title=UNGEGN list of country names|date=2–6 May 2011|accessdate=14 August 2016|publisher=[[United Nations Group of Experts on Geographical Names]]}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pt|República Democrática de Timor-Leste}},&lt;ref name=&quot;ConstitPORT&quot;&gt;{{cite web|title=Constituição da República Democrática de Timor|url=http://timor-leste.gov.tl/wp-content/uploads/2010/03/Constituicao_RDTL_PT.pdf|website=Government of Timor-Leste|accessdate=2 September 2016}}&lt;/ref&gt; {{lang-tet|Repúblika Demokrátika Timór-Leste}}),&lt;ref name=&quot;ConstitTETUM&quot;&gt;{{cite web|title=Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timór-Leste|url=http://timor-leste.gov.tl/wp-content/uploads/2010/03/Constituicao_RDTL_TT.pdf|website=Government of Timor-Leste|accessdate=2 September 2016}}&lt;/ref&gt; is a [[sovereign state|country]] in [[Southeast Asia]].&lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;{{cite web|last=CIA|title=East and Southeast Asia:Timor-Leste|work=The World Factbook|publisher=Washington, DC: Central Intelligence Agency|date=29 November 2012|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tt.html|accessdate=16 December 2012|archivedate=28 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180128152225/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tt.html}}&lt;/ref&gt; It comprises the eastern half of the island of [[Timor]], the nearby islands of [[Atauro Island|Atauro]] and [[Jaco Island|Jaco]], and [[Oecusse]], an [[enclave and exclave|exclave]] on the northwestern side of the island surrounded by [[Indonesia]]n [[West Timor]]. [[Australia]] is the country's southern neighbour, separated by the [[Timor Sea]]. The country's size is about 15,007&amp;nbsp;km{{smallsup|2}} (5,794 sq&amp;nbsp;mi).&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;

East Timor was colonised by [[Portugal]] in the 16th century, and was known as [[Portuguese Timor]] until 28 November 1975, when the [[Fretilin|Revolutionary Front for an Independent East Timor]] (Fretilin) declared the territory's independence. Nine days later, it was [[Indonesian invasion of East Timor|invaded]] and [[Indonesian occupation of East Timor|occupied]] by the [[Indonesian National Armed Forces|Indonesian military]], and was declared as the country's [[East Timor (province)|27th province]] the following year. The Indonesian occupation of East Timor was characterised by a highly violent, decades-long conflict between separatist groups (especially Fretilin) and the Indonesian military.

In 1999, following the United Nations-sponsored act of self-determination, Indonesia relinquished control of the territory. East Timor became the first new [[List of sovereign states|sovereign state]] of the 21st century on 20 May 2002 and joined the [[United Nations]] and the [[Community of Portuguese Language Countries]]. In 2011, East Timor announced its [[Accession of East Timor to the Association of Southeast Asian Nations|intention to become the eleventh member]] of the [[Association of Southeast Asian Nations]] (ASEAN).&lt;ref&gt;[http://www.bangkokpost.com/news/local/218897/east-timor-bid-to-join-asean-wins-trong-support East Timor Bid to Join ASEAN Wins 'Strong Support'], Bangkok Post, date: 31 January 2011.&lt;/ref&gt; It is one of only two predominantly [[Christianity in Asia|Christian]] nations in [[Southeast Asia]], the other being the [[Philippines]],&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cavanaugh |first=Ray |url=https://www.catholicworldreport.com/2019/04/24/timor-leste-a-young-nation-with-strong-faith-and-heavy-burdens/ |title=Timor-Leste: A young nation with strong faith and heavy burdens |date=24 April 2019 |work=The Catholic World Report}}&lt;/ref&gt; as well as the only [[Asia]]n country to be located completely in the [[Southern Hemisphere]].

==Etymology==
&quot;Timor&quot; derives from ''timur'', the word for &quot;east&quot; in [[Malay language|Malay]], which became recorded as ''Timor'' in [[Portuguese language|Portuguese]], thus resulting in the [[List of tautological place names|tautological toponym]] meaning &quot;East East&quot;: In Portuguese ''Timor-Leste'' (''Leste'' being the word for &quot;east&quot;); in [[Tetum]] ''Timór Lorosa'e'' (''Lorosa'e'' being the word for &quot;east&quot; (literally &quot;rising sun&quot;)). In Indonesian, the country is called ''Timor Timur'', thereby using the Portuguese name for the island followed by the word for &quot;east&quot;, as adjectives in Indonesian are put after the noun.

The official names under the Constitution are Democratic Republic of Timor-Leste in English,&lt;ref name=&quot;ConstitENG&quot;&gt;{{cite web|title=Constitution of the Democratic Republic of Timor-Leste|url=http://timor-leste.gov.tl/wp-content/uploads/2010/03/Constitution_RDTL_ENG.pdf|website=Government of Timor-Leste|accessdate=2 September 2016}}&lt;/ref&gt; República Democrática de Timor-Leste in Portuguese,&lt;ref name=&quot;ConstitPORT&quot; /&gt; and Repúblika Demokrátika Timór-Leste in Tetum.&lt;ref name=&quot;ConstitTETUM&quot; /&gt;

The [[International Organization for Standardization]] (ISO) [[ISO 3166-1|official short form]] in English and all other languages is ''Timor-Leste'' (codes: TLS &amp; TL), which has been adopted by the United Nations,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/members/list.shtml|title=United Nations Member States|publisher=United Nations|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071024134907/http://www.un.org/members/list.shtml|archivedate=24 October 2007 }}&lt;/ref&gt; the European Union,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/07/833&amp;format=HTML&amp;aged=0&amp;language=EN&amp;guiLanguage=en|title=European Union deploys Election Observation Mission to Timor Leste|work=Europa (web portal)|accessdate=28 March 2010}}&lt;/ref&gt; and the national standards organisations of [[France]] ([[AFNOR]]), the [[United States]] ([[ANSI]]),&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/p/eap/ci/tt|title=US Department of State: Timor-Leste|publisher=State.gov|date=20 January 2009|accessdate=28 March 2010}}&lt;/ref&gt; [[United Kingdom]] ([[BSI Group|BSI]]), [[Germany]] ([[DIN]]), and [[Sweden]] ([[Swedish Standards Institute|SIS]]), all diplomatic missions to the country by protocol and the CIA World Factbook.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/index.html|title=CIA World Factbook|publisher=US Govt.|accessdate=|date=1 July 2014}}&lt;/ref&gt;

== History ==
{{main|History of East Timor}}

===Prehistory===
Cultural remains at [[Jerimalai]] on the eastern tip of East Timor have been dated to 42,000 years ago, making it one of the oldest known sites of modern human activity in [[Maritime Southeast Asia]].&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Marwick|first1=Ben|last2=Clarkson|first2=Chris|last3=O'Connor|first3=Sue|last4=Collins|first4=Sophie|title=Early modern human lithic technology from Jerimalai, East Timor|journal=Journal of Human Evolution|date=December 2016|volume=101|pages=45–64|doi=10.1016/j.jhevol.2016.09.004|pmid=27886810|url=http://ro.uow.edu.au/smhpapers/4268|type=Submitted manuscript}}&lt;/ref&gt; Descendants of at least three waves of migration are believed still to live in East Timor. The first is described by anthropologists as people of the [[Vedda people|Veddo]]-[[Australoid]] type. Around 3000 BC, a second migration brought [[Melanesians]]. The earlier Veddo-Australoid peoples withdrew at this time to the mountainous interior. Finally, proto-Malays arrived from south [[China]] and north [[Indochina]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.uc.pt/Timor/CURSO1A.HTM |title=Lesson 1 (First Part): Population Settlements in East Timor and Indonesia |website=University of Coimbra |archive-url=https://web.archive.org/web/19990202035244/http://www.uc.pt/Timor/CURSO1A.HTM |archive-date=1999-02-02}}&lt;/ref&gt; Hakka traders are among those descended from this final group.&lt;ref name=&quot;TL&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.timor-leste.gov.tl/AboutTimorleste/history.htm |title=About Timor-Leste &gt; Brief History of Timor-Leste: A History |website=Timor-Leste.gov.tl |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081029065300/http://www.timor-leste.gov.tl/AboutTimorleste/history.htm |archive-date=29 October 2008 |accessdate=18 May 2020 |archivedate=29 October 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081029065300/http://www.timor-leste.gov.tl/AboutTimorleste/history.htm }}&lt;/ref&gt; Timorese origin myths tell of ancestors who sailed around the eastern end of Timor arriving on land in the south. Some stories recount Timorese ancestors journeying from the [[Malay Peninsula]] or the [[Minangkabau people|Minangkabau]] highlands of [[Sumatra]].&lt;ref name=&quot;Taylor 2003 378&quot;&gt;{{cite book|last=Taylor|first=Jean Gelman|title=Indonesia: Peoples and Histories|url=https://archive.org/details/indonesia00jean|url-access=registration|pages=[https://archive.org/details/indonesia00jean/page/378 378]|publisher=Yale University Press|year=2003|location= New Haven and London|isbn=978-0-300-10518-6}}&lt;/ref&gt; [[Austronesian]]s migrated to Timor, and are thought to be associated with the development of agriculture on the island.{{Citation needed|date=January 2008}}

===Classical era===
{{see also|Greater India}}
[[Pre-colonial Timor (pre-1515)|Before European colonialism]], Timor was included in Indonesian/Malaysian, Chinese and Indian trading networks, and in the 14th century was an exporter of aromatic [[sandalwood]], slaves, honey, and wax. Since the 1500s, the Timorese people had military ties with the [[Luções]] of present-day northern [[Philippines]].&lt;ref&gt;Pigafetta, Antonio (1969) [1524]. &quot;First voyage round the world&quot;. Translated by J.A. Robertson. Manila: Filipiniana Book Guild.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The former sultan of Malacca decided to retake his city from the Portuguese with a fleet of ships from Lusung in 1525 A.D., SOURCE: Barros, Joao de, Decada terciera de Asia de Ioano de Barros dos feitos que os Portugueses fezarao no descubrimiento dos mares e terras de Oriente [1628], Lisbon, 1777, courtesy of William Henry Scott, Barangay: Sixteenth-Century Philippine Culture and Society, Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1994, page 194.&lt;/ref&gt; It was the relative abundance of sandalwood in Timor that attracted European explorers to the island in the early 16th century.&lt;ref name=leibosteven&gt;{{citation|last1=Leibo|first1=Steven|title=East and Southeast Asia 2012|place=Lanham, MD|publisher=Stryker Post|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781610488853/page/161 161–165]|year=2012|edition=45|isbn=978-1-6104-8885-3|url=https://archive.org/details/isbn_9781610488853/page/161}}&lt;/ref&gt; During that time, European explorers reported that the island had a number of small chiefdoms or princedoms.{{citation needed|date=December 2012}}

[[File:Lesser coat of arms of Portuguese Timor.svg|thumb|left|upright=0.55|Arms of Portuguese Timor (1935–1975)&lt;ref name=&quot;Flags of the World&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fotw.net/flags/tl!1967.html|title=Flags of the World|publisher=Fotw.net|accessdate=17 July 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140408212757/http://www.fotw.net/flags/tl!1967.html|archivedate=8 April 2014 }}&lt;/ref&gt;]]

===Colonial era===
{{see also|Battle of Penfui}}

====Portuguese period (1769–1975)====
The Portuguese established outposts in [[Timor]] and [[Maluku Islands|Maluku]]. Effective European occupation of a small part of the territory began in 1769, when the city of [[Dili]] was founded and the colony of [[Portuguese Timor]] declared.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lusotopie.sciencespobordeaux.fr/carneiroSousa.rtf|title=The Portuguese Colonization and the Problem of East Timorese Nationalism|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061123193421/http://www.lusotopie.sciencespobordeaux.fr/carneiroSousa.rtf|archivedate=23 November 2006}}&lt;/ref&gt; A definitive border between the Dutch-colonised western half of the island and the Portuguese-colonised eastern half of the island was established by the [[Permanent Court of Arbitration]] of 1914,&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Deeley |first=Neil |title=The International Boundaries of East Timor |year=2001 |pages=8}}&lt;/ref&gt; and it remains the international boundary between the successor states East Timor and Indonesia. For the Portuguese, East Timor remained little more than a neglected trading post until the late nineteenth century, with minimal investment in infrastructure, health, and education. Sandalwood remained the main export crop with coffee exports becoming significant in the mid-nineteenth century. As was often the case, Portuguese rule was generally neglectful but exploitative where it existed.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

At the beginning of the twentieth century, a faltering home economy prompted the Portuguese to extract greater wealth from its colonies, which was met with East Timorese resistance.&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite book|last=Schwarz|first=A.|year=1994|title=A Nation in Waiting: Indonesia in the 1990s|page=[https://archive.org/details/nationinwaitingi00schw/page/198 198]|publisher=Westview Press|isbn=978-1-86373-635-0|url=https://archive.org/details/nationinwaitingi00schw/page/198}}&lt;/ref&gt;

During [[World War II]], first the [[Allies of World War II|Allies]] and later the [[Empire of Japan|Japanese]] occupied Dili, and the mountainous interior became the scene of a [[guerrilla warfare|guerrilla]] campaign, known as the [[Battle of Timor (1942–43)|Battle of Timor]]. Waged by East Timorese volunteers and Allied forces against the Japanese, the struggle resulted in the deaths of between 40,000 and 70,000 East Timorese.&lt;ref name=ASNCE&gt;{{cite web|url=http://www.defence.gov.au/army/asnce/history.htm|title=Department of Defence (Australia), 2002, &quot;A Short History of East Timor&quot;|accessdate=3 January 2007|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060103133824/http://www.defence.gov.au/army/asnce/history.htm|archivedate=3 January 2006 }} Access date: 3 January 2007.&lt;/ref&gt; The Japanese eventually drove the last of the Australian and Allied forces out. However, following the end of World War II and Japanese surrender, Portuguese control was reinstated.

Following the [[Carnation Revolution|1974 Portuguese revolution]], Portugal effectively abandoned its colony on Timor and civil war between East Timorese political parties broke out in 1975.

[[Fretilin|The Revolutionary Front for an Independent East Timor (Fretilin)]] resisted a [[Timorese Democratic Union]] (UDT) coup attempt in August 1975,&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ricklefs|first=M. C.|title=A History of Modern Indonesia since c.1300, Second Edition|publisher=MacMillan|year=1991|page=301|isbn=978-0-333-57689-2}}&lt;/ref&gt; and [[East Timorese declaration of independence|unilaterally declared independence]] on 28 November 1975. Fearing a communist state within the Indonesian archipelago, the Indonesian military launched an [[Indonesian invasion of East Timor|invasion of East Timor]] in December 1975.&lt;ref&gt;Jardine, pp. 50–51.&lt;/ref&gt; Indonesia declared [[East Timor (province)|East Timor its 27th province]] on 17 July 1976.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gov.east-timor.org/AboutTimorleste/distt.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120321012746/http://www.gov.east-timor.org/AboutTimorleste/distt.htm|archivedate=21 March 2012|title=Official Web Gateway to the Government of Timor-Leste – Districts|publisher=Government of the Democratic Republic of Timor-Leste|accessdate=16 July 2011}}&lt;/ref&gt; The UN Security Council opposed the invasion and the territory's nominal status in the UN remained as &quot;non-self-governing territory under Portuguese administration&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgov.shtml|title=The United Nations and Decolonization|website=www.un.org}}&lt;/ref&gt;

[[File:East Timor Demo.jpg|thumb|A demonstration for [[Indonesian occupation of East Timor|independence from Indonesia]] held in Australia during September 1999]]

====Indonesian occupation (1975–1999)====

[[Indonesian occupation of East Timor|Indonesia's occupation of East Timor]] was marked by violence and brutality. A detailed statistical report prepared for the [[Commission for Reception, Truth and Reconciliation in East Timor]] cited a minimum bound of 102,800 conflict-related deaths in the period 1974–1999, namely, approximately 18,600 killings and 84,200 &quot;excess&quot; deaths from hunger and illness, with an estimated figure based on Portuguese, Indonesian and Catholic Church data of approximately 200,000 deaths.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Benetech Human Rights Data Analysis Group|title=The Profile of Human Rights Violations in Timor-Leste, 1974–1999|work=A Report to the Commission on Reception, Truth and Reconciliation of Timor-Leste|publisher=Human Rights Data Analysis Group (HRDAG)|date=9 February 2006|url=http://www.hrdag.org/resources/timor_chapter_graphs/timor_chapter_page_02.shtml|url-status=dead|archiveurl=https://www.webcitation.org/65eZ8hHJe?url=http://www.hrdag.org/resources/timor_chapter_graphs/timor_chapter_page_02.shtml|pp=2–4|archivedate=22 February 2012 }}&lt;/ref&gt; The East Timorese guerrilla force (Forças Armadas da Libertação Nacional de Timor-Leste, [[Falintil]]) fought a campaign against the Indonesian forces from 1975 to 1998.{{citation needed|date=September 2014}}

[[File:Präsidentschaftswalhkampf JRH 2007.JPG|thumb|left|upright|[[José Ramos-Horta]], 1996 Nobel Peace Prize winner, second President of East Timor]]
The 1991 [[Dili Massacre]] was a turning point for the independence cause and an East Timor solidarity movement grew in Portugal, the Philippines, Australia, and other Western countries.

Following the [[Fall of Suharto|resignation of Indonesian President Suharto]], a UN-sponsored agreement between Indonesia and Portugal allowed for a UN-supervised popular [[East Timorese independence referendum, 1999|referendum]] in August 1999. A clear vote for independence was met with a [[1999 East Timorese crisis|punitive campaign of violence]] by East Timorese [[pro-Indonesia militia|pro-integration militia]] with the support of elements of the Indonesian military. With Indonesian permission, an Australian-led multi-national peacekeeping force ([[International Force East Timor|INTERFET]]) was deployed until order was restored. On 25 October 1999, the administration of East Timor was taken over by the UN through the [[United Nations Transitional Administration in East Timor]] (UNTAET), headed by [[Sergio Vieira de Mello]].&lt;ref&gt; https://thediplomat.com/2013/08/one-mans-legacy-in-east-timor/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/peace/etimor/etimor.htm|title=UNITED NATIONS TRANSITIONAL ADMINISTRATION IN EAST TIMOR – UNTAET|publisher=United Nations|accessdate=17 July 2011}}&lt;/ref&gt; The INTERFET deployment ended in February 2000 with the transfer of military command to the UN.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Etan/Us|url=http://www.etan.org/et2000a/february/13-19/14untake.htm|title=UN takes over East Timor command|publisher=Etan.org|date=15 February 2000|accessdate=17 July 2011}}&lt;/ref&gt;

===Contemporary era===
[[File:Xanana 2011.jpg|thumb|upright=0.9|[[Xanana Gusmão]], the first East Timorese President after Indonesian occupation.]]
On 30 August 2001, the East Timorese voted in their first election organised by the UN to elect members of the Constituent Assembly.&lt;ref name=&quot;ConstitENG&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;UNOct01&quot;&gt;{{cite press release|title=Council endorses proposal to declare East Timor's Independence 20 May 2002|url=https://www.un.org/press/en/2001/sc7192.doc.htm|website=United Nations|publisher=Security Council|date=31 October 2001|accessdate=2 September 2016}}&lt;/ref&gt; On 22 March 2002, the Constituent Assembly approved the Constitution.&lt;ref name=&quot;ConstitENG&quot; /&gt; By May 2002, over 205,000 refugees had returned.&lt;ref&gt;{{cite web|title=East Timor: More than 1,000 refugees return since beginning of month|url=http://reliefweb.int/report/timor-leste/east-timor-more-1000-refugees-return-beginning-month|publisher=ReliefWeb|accessdate=13 February 2013|date=10 May 2002}}&lt;/ref&gt; On 20 May 2002, the Constitution of the Democratic Republic of East Timor came into force and East Timor was recognised as independent by the UN.&lt;ref name=&quot;UNOct01&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Constitution of the Democratic Republic of East Timor|url=http://www.refworld.org/docid/3dd8dd484.html|website=refworld|date=20 May 2002|accessdate=2 September 2016}}&lt;/ref&gt; The Constituent Assembly was renamed the National Parliament and [[Xanana Gusmão]] was sworn in as the country's first President after Indonesian occupation. On 27 September 2002, East Timor was renamed to Timor-Leste, using the Portuguese language, and was admitted as a member state by the UN.&lt;ref&gt;{{cite press release|title=Unanimous Assembly decision makes Timor-Leste 191st United Nations member state|url=https://www.un.org/press/en/2002/ga10069.doc.htm|publisher=United Nations|date=27 September 2002|accessdate=2 September 2016}}&lt;/ref&gt;

The following year, Gusmão declined another presidential term, and in the build-up to the [[East Timorese presidential election, 2007|April 2007 presidential elections]] there were renewed outbreaks of violence. [[José Ramos-Horta]] was elected [[President of East Timor|President]] in the May 2007 election,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/worldlatest/story/0,,-6759703,00.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080113222417/http://www.guardian.co.uk/worldlatest/story/0%2C%2C-6759703%2C00.html|archivedate=13 January 2008|title=East Timor May Be Becoming Failed State|date=13 January 2008|location=London|url-status=dead }}&lt;/ref&gt; while Gusmão ran in the [[East Timorese parliamentary election, 2007|parliamentary elections]] and became Prime Minister. Ramos-Horta was critically injured in [[2008 East Timor coup attempt|an attempted assassination]] in February 2008. Prime Minister Gusmão also faced gunfire separately but escaped unharmed. Australian reinforcements were immediately sent to help keep order.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7238142.stm |title=Shot East Timor leader 'critical' |date=11 February 2008 |work=[[BBC News]] |access-date=17 July 2011}}&lt;/ref&gt; In 2006, the United Nations sent in security forces to restore order when unrest and factional fighting forced 15 percent of the population (155,000 people) to flee their homes. In March 2011, the UN handed over operational control of the police force to the East Timor authorities. The United Nations ended its peacekeeping mission on 31 December 2012.&lt;ref&gt;{{cite web|title=UN wraps up East Timor mission|url=http://www.abc.net.au/news/2012-12-31/an-un-wraps-up-east-timor-mission/4448044|publisher=[[ABC News (Australia)|ABC News]]|date=30 December 2012}}&lt;/ref&gt;

East Timor became a state party to the [[UNESCO]] [[World Heritage Convention]] on 31 January 2017.&lt;ref&gt;{{cite news |title=The World Heritage Convention has entered into force for Timor-Leste |url=https://whc.unesco.org/en/news/1625/ |accessdate=4 May 2019 |work=UNESCO World Heritage Centre |date=1 February 2017 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Politics and government==
{{main|Politics of East Timor}}
The [[head of state]] of East Timor is the [[President of East Timor|President of the Republic]], who is elected by popular vote for a five-year term. Although their executive powers are somewhat limited, the President does have the power to appoint the Prime Minister and veto government legislation. Following elections, the President usually appoints the leader of the majority party or [[coalition]] as [[Prime Minister of East Timor]] and the cabinet on the proposal of the latter. As [[head of government]], the Prime Minister presides over the cabinet.&lt;ref name=&quot;Divided&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SpL&quot; /&gt;
[[File:Präsidentenpalast 17-05-2015.jpg|thumb|[[Nicolau Lobato Presidential Palace]] in Dili.]]
[[File:Timorese Parliament.jpg|thumb|left|The National Parliament of East Timor]]
[[File:Procuradoria Geral da República.jpg|thumb|center|220px|East Timor's Attorney General's Office]]
The [[unicameral]] East Timorese parliament is the [[National Parliament (East Timor)|National Parliament]] or ''Parlamento Nacional'', whose members are elected by popular vote to a five-year term. The number of seats can vary from a minimum of fifty-two to a maximum of sixty-five. The East Timorese constitution was modelled on that of Portugal. The country is still in the process of building its administration and governmental institutions. Government departments include the [[Polícia Nacional de Timor-Leste]] (police), East Timor Ministry for State and Internal Administration, [[Civil Aviation Division of Timor-Leste]], and Immigration Department of Timor-Leste.{{Citation needed|date=July 2013}}
{{clear}}

==Administrative divisions== &lt;!--[[Administrative divisions of East Timor]] redirects here--&gt;
{{main|Municipalities of East Timor|Administrative posts of East Timor|Sucos of East Timor}}
[[File:2022 East Timor, administrative divisions - de - colour.tif|thumb|upright=1.75|The thirteen municipalities of East Timor]]
East Timor is divided into 14 municipalities, which in turn are subdivided into 66 administrative posts, 452 ''sucos'' (villages), and 2,233 ''aldeias'' (hamlets).&lt;ref&gt;{{Citation |url=http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |work=Jornal da Républica, Série I, N.° 33, 16 de Setembro de 2009, 3588-3620 |title=Diploma Ministerial No:199/GM/MAEOT/IX/09 de 15 de Setembro de 2009 Que fixa o número de Sucos e Aldeias em Território Nacional Exposição de motivos |archive-url=https://web.archive.org/web/20120301124211/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf|archive-date=1 March 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=Population and Housing Census 2015, Preliminary Results |url=http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2015/10/1-Preliminary-Results-4-Printing-Company-19102015.pdf |publisher=Direcção-Geral de Estatística |access-date=15 January 2018}}&lt;/ref&gt;
# [[Oecusse District|Oecusse]]
# [[Liquiçá District|Liquiçá]]
# [[Dili District|Dili]]
# [[Manatuto District|Manatuto]]
# [[Baucau District|Baucau]]
# [[Lautém District|Lautém]]
# [[Bobonaro District|Bobonaro]]
# [[Ermera District|Ermera]]
# [[Aileu District|Aileu]]
# [[Viqueque District|Viqueque]]
# [[Cova Lima District|Cova Lima]]
# [[Ainaro District|Ainaro]]
# [[Manufahi District|Manufahi]]
# [[Atauro]]

Articles 5 and 71 of the 2002 constitution provide that Oetcussi Ambeno be governed by a special administrative policy and economic regime. Law 3/2014 of 18 June 2014 created the Special Administrative Region of Oe-Cusse Ambeno (Região Administrativa Especial de Oecusse, RAEOA).&lt;ref&gt;{{Citation |title=Lei N.º 3/2014 de 18 de Junho Cria a Região Administrativa Especial de Oe-Cusse Ambeno e estabelece a Zona Especial de Economia Social de Mercado |work=Jornal da República, Série I, N.° 21, 18 de Junho de 2014, 7334-7341 |url=http://www.mj.gov.tl/jornal/public/docs/2014/serie_1/SERIE1_NO_21.pdf}}&lt;/ref&gt;

==Foreign relations and military==
{{main|Foreign relations of East Timor|Timor Leste Defence Force}}
[[File:F-FDTL soldiers standing in formation.JPG|thumb|F-FDTL soldiers standing in formation]]
East Timor is a full member state of the [[Community of Portuguese Language Countries]] (CPLP), also known as the Lusophone Commonwealth, an international organisation and political association of [[Lusophone]] nations across four continents, where [[Portuguese language|Portuguese]] is an official language. East Timor sought membership in the [[Association of Southeast Asian Nations]] (ASEAN) in 2007, and a formal application was submitted in March 2011.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://investvine.com/east-timor-aims-to-join-asean/|title=East Timor aims to join ASEAN|publisher=Investvine|date=30 December 2012|accessdate=30 December 2012|archivedate=2 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130102125115/http://investvine.com/east-timor-aims-to-join-asean/}}&lt;/ref&gt;

[[File:Europa Haus.jpg|thumb|left|The [[Casa Europa]] in Dili, the [[European Union]]'s representation in East Timor]]
[[File:Indo-timor border.jpg|thumb|[[Indonesia]]-East Timor border in [[Mota'ain]]]]

The East Timor Defence Force (''Forças de Defesa de Timor-Leste'', F-FDTL) is the [[Armed forces|military body]] responsible for the defence of East Timor. The F-FDTL was established in February 2001 and comprised two small infantry battalions, a small naval component, and several supporting units.

The F-FDTL's primary role is to protect East Timor from external threats. It also has an internal security role, which overlaps with that of the [[National Police of East Timor]] (Polícia Nacional de Timor-Leste, PNTL). This overlap has led to tensions between the services, which have been exacerbated by poor morale and lack of discipline within the F-FDTL.{{cn|date=March 2020}}

The F-FDTL's problems [[2006 East Timorese crisis|came to a head in 2006]] when almost half the force was dismissed following protests over discrimination and poor conditions. The dismissal contributed to a general collapse of both the F-FDTL and PNTL in May and forced the government to request foreign peacekeepers to restore security. The F-FDTL is being rebuilt with foreign assistance and has drawn up a long-term force development plan.

[[File:Oil demo Timor 2013.JPG|thumb|Demonstration against Australia in December 2013]]
Since the discovery of petroleum in the Timor Sea in the 1970s, there have been disputes surrounding the rights to ownership and exploitation of the resources situated in a part of the Timor Sea known as the [[Timor Gap]], which is the area of the Timor Sea which lies outside the territorial boundaries of the nations to the north and south of the Timor Sea.&lt;ref name=&quot;ta&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.theage.com.au/news/investigations/new-timor-treaty-a-failure/2007/04/20/1176697092049.html|title=New Timor treaty 'a failure'|author=Richard Baker|accessdate=3 January 2010|date=21 April 2007|work=[[Theage.com.au]]|publisher=The Age Company Ltd }}&lt;/ref&gt; These disagreements initially involved Australia and Indonesia, although a resolution was eventually reached in the form of the [[Timor Gap Treaty]]. After declaration of East Timor's nationhood in 1999, the terms of the Timor Gap Treaty were abandoned and negotiations commenced between Australia and East Timor, culminating in the [[Timor Sea Treaty]].

Australia's territorial claim extends to the bathymetric axis (the line of greatest sea-bed depth) at the Timor Trough. It overlaps East Timor's own territorial claim, which follows the former colonial power [[Portugal]] and the [[United Nations Convention on the Law of the Sea]] in claiming that the dividing line should be midway between the two countries.

It was revealed in 2013 that the [[Australian Secret Intelligence Service]] (ASIS) planted listening devices to listen to the East Timorese government during negotiations over the Greater Sunrise oil and gasfields. This is known as the [[Australia–East Timor spying scandal]].&lt;ref&gt;{{cite news |title=Timor-Leste activists 'shocked' by Australia's prosecution of spy Witness K and lawyer |url=https://www.theguardian.com/world/2018/jul/22/timor-leste-activists-shocked-by-australias-prosecution-of-spy-witness-k-and-lawyer |work=The Guardian |date=21 July 2018}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

==Geography==
{{main|Geography of East Timor}}
&lt;gallery mode=packed heights=120&gt;
File:Jaco_3.jpg|''[[Jaco Island|Ilha de Jaco]]'', [[Lautém Municipality|Lautém]], East Timor
File:Dili coast.jpg|Dili Coast
File:Matebian12.jpg|[[Matebian]], [[Baucau Municipality|Baucau]], Timor-Leste
File:View west towards Paitchau range off Hilapuna Beach, Tutuala, Lautem, Timor-Leste (8 Apr 2003).jpg|Paitchau range, East Timor
File:Loihuno River quiet on 25 Jul 2010 before heavy rain.jpg|Loi-Huno, [[Viqueque Municipality|Viqueque]], East Timor
File:Lariguto_valley_-_Ossu_de_cima_5.jpg|''Mundo Perdido'', Timor-Leste
File:Aldeia de Berau, Atauro.jpg|Aldeia de Berau, Atauro, East Timor
&lt;/gallery&gt;

Located in Southeast Asia,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/depts/dhl/maplib/worldregions.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100402083134/http://www.un.org/depts/dhl/maplib/worldregions.htm|archivedate=2 April 2010|title=United Nations|publisher=United Nations|accessdate=28 March 2010}}&lt;/ref&gt; the island of [[Timor]] is part of [[Maritime Southeast Asia]], and is the largest and easternmost of the [[Lesser Sunda Islands]]. To the north of the island are the [[Ombai Strait]], [[Wetar Strait]], and the greater [[Banda Sea]]. The [[Timor Sea]] separates the island from [[Australia]] to the south, and the [[Provinces of Indonesia|Indonesian Province]] of [[East Nusa Tenggara]] lies to East Timor's west. The total land size is {{convert|14,919|km2|mi2|0|abbr=on}}. East Timor has an [[exclusive economic zone]] of {{convert|70,326|km2|mi2|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://www.seaaroundus.org/eez/summaryInfo.aspx?eez=608# Exclusive Economic Zones] – Sea Around Us Project – Fisheries, Ecosystems &amp; Biodiversity – Data and Visualization.&lt;/ref&gt;

Much of the country is mountainous, and its highest point is [[Tatamailau]] (also known as Mount Ramelau) at {{convert|2,963|m}}.&lt;ref name=&quot;gb&quot;&gt;{{cite web|title=Mount Ramelau|url=http://www.gunungbagging.com/ramelau/|publisher=Gunung Bagging|accessdate=18 December 2016}}&lt;/ref&gt; The climate is tropical and generally hot and humid. It is characterised by distinct rainy and dry seasons. The capital, largest city, and main port is Dili, and the second-largest city is the eastern town of [[Baucau]]. East Timor lies between latitudes [[8th parallel south|8°]] and [[10th parallel south|10°S]], and longitudes [[124th meridian east|124°]] and [[128th meridian east|128°E]].
[[File:Koppen-Geiger Map TLS present.svg|thumb|center|[[Köppen climate classification]] map for East Timor.]]
The easternmost area of East Timor consists of the [[Paitchau]] Range and the Lake [[Ira Lalaro]] area, which contains the country's first conservation area, the [[Nino Konis Santana National Park]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Nino Konis Santana National Park declared as Timor-Leste's (formerly East Timor) first national park|url=http://www.wildlifeextra.com/go/safaris/nino-konis.html#cr|publisher=Wildlife Extra|accessdate=18 May 2020|archivedate=25 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125042905/http://www.wildlifeextra.com/go/safaris/nino-konis.html#cr}}&lt;/ref&gt; It contains the last remaining [[tropical dry]] forested area within the country. It hosts a number of unique plant and animal species and is sparsely populated.&lt;ref&gt;Norwegian energy and Water Resources Directorate (NVE) (2004), Iralalaro Hydropower Project Environmental Assessment&lt;/ref&gt; The northern coast is characterised by a number of [[coral reef]] systems that have been determined to be at risk.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://reefgis.reefbase.org/default.aspx?wms=RGWRR&amp;bbox=124.435391706464,-9.57341029858931,127.322447704801,-7.95947401551091|title=ReefGIS – Reefs At Risk – Global 1998|publisher=Reefgis.reefbase.org|accessdate=28 March 2010|archivedate=14 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180914203531/http://reefgis.reefbase.org/default.aspx?wms=RGWRR&amp;bbox=124.435391706464,-9.57341029858931,127.322447704801,-7.95947401551091}}&lt;/ref&gt;

==Economy==
{{main|Economy of East Timor}}
[[File:East Timor Export Treemap 2010.png|thumb|upright=1.35|East Timor export treemap, 2010]]
[[File:Timor Lorosa'e centavo coin -2.JPG|thumb|right|Fractional coins &quot;centavos&quot;]]
[[File:Mountain village.jpg|thumb|left|upright|Coffee plantations in [[Aileu District|Aileu]]]]
East Timor has a [[market economy]] that used to depend upon exports of a few commodities such as [[coffee]], [[marble]], [[petroleum]], and [[sandalwood]].&lt;ref name=debrowser&gt;{{citation|last=de Brouwer|first=Gordon|author-link=Gordon de Brouwer|editor-last=Hill|editor-first=Hal|editor2-last=Saldanha|editor2-first=João M.|title=East Timor: Development Challenges For The World's Newest Nation|place=Canberra, Australia|publisher=Asia Pacific Press|pages=39–51|year=2001|isbn=978-0-3339-8716-2}}&lt;/ref&gt; East Timor's economy grew by about 10% in 2011 and at a similar rate in 2012.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Timor-Leste's Economy Remains Strong, Prospects for Private Sector Development Strengthened|url=http://www.adb.org/news/timor-leste/timor-lestes-economy-remains-strong-prospects-private-sector-development-strengthen|publisher=Asian Development Bank|url-status=dead|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzCjw2H7?url=http://www.adb.org/news/timor-leste/timor-lestes-economy-remains-strong-prospects-private-sector-development-strengthen|archivedate=9 March 2013}}&lt;/ref&gt;

East Timor now has revenue from offshore oil and gas reserves, but little of it has gone to develop villages, which still rely on subsistence farming.&lt;ref name=&quot;Schonhardt&quot;/&gt; Nearly half the population lives in extreme poverty.&lt;ref name=&quot;Schonhardt&quot;&gt;{{cite news|last=Schonhardt|first=Sara|title=Former Army Chief Elected President in East Timor|work=[[The New York Times]]|publisher=[[The New York Times Company]]|date=19 April 2012|url=https://www.nytimes.com/2012/04/19/world/asia/former-army-chief-elected-president-in-east-timor.html}}&lt;/ref&gt;

The [[Timor-Leste Petroleum Fund]] was established in 2005, and by 2011 it had reached a worth of US$8.7 billion.&lt;ref name=&quot;irin-asia&quot;&gt;{{cite web|title=Observers divided over oil fund investment|url=http://www.irinnews.org/Report/94001/TIMOR-LESTE-Observers-divided-over-oil-fund-investment|publisher=IRIN Asia|date=18 October 2011}}&lt;/ref&gt; East Timor is labelled by the International Monetary Fund as the &quot;most oil-dependent economy in the world&quot;.&lt;ref name=art4&gt;{{cite web|title=Article IV Consultation with the Democratic Republic of Timor-Leste|url=http://www.imf.org/external/np/sec/pn/2011/pn1131.htm|publisher=IMF}}&lt;/ref&gt; The Petroleum Fund pays for nearly all of the government's annual budget, which has increased from $70 million in 2004 to $1.3 billion in 2011, with a $1.8 billion proposal for 2012.&lt;ref name=&quot;irin-asia&quot;/&gt; East-Timor's income from oil and gas stands to significantly increase after its announcement to cancel a controversial agreement with Australia, which has given Australia half of the income from oil and gas since 2006.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=East Timor axes Australia border treaty over oil reserves|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38551628|publisher=BBC UK|newspaper=BBC News|date=10 January 2017}}&lt;/ref&gt;
[[File:DSCI2950_Timor_Plaza.jpg|thumb|right|[[Shopping mall]] in Dili]]
The economy is dependent on government spending and, to a lesser extent, assistance from foreign donors.&lt;ref name=&quot;us-dos&quot;&gt;{{cite web|title=U.S. Relations With Timor-Leste|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/35878.htm|publisher=U.S. Department of State|date=3 July 2012}}&lt;/ref&gt; Private sector development has lagged due to human capital shortages, infrastructure weakness, an incomplete legal system, and an inefficient regulatory environment.&lt;ref name=&quot;us-dos&quot;/&gt; After [[petroleum]], the second largest export is [[coffee]], which generates about $10 million a year.&lt;ref name=&quot;us-dos&quot;/&gt; [[Starbucks]] is a major purchaser of East Timorese coffee.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Story of East Timorese Coffee|url=http://www.easttimornow.com.au/trade/coffee.aspx|publisher=East Timor Now|date=16 January 2018|accessdate=18 May 2020|archivedate=27 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151227094015/http://www.easttimornow.com.au/trade/coffee.aspx}}&lt;/ref&gt;
[[File:ANL_Timor_Trader,_Dili,_2018_(02).jpg|thumb|left|Port of Dili]] 9,000 tonnes of coffee, 108 tonnes of [[cinnamon]] and 161 tonnes of cocoa were harvested in 2012 making the country the 40th ranked producer of coffee, the 6th ranked producer of cinnamon and the 50th ranked producer of cocoa worldwide.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://faostat3.fao.org/browse/rankings/countries_by_commodity/E|title=FAOSTAT|website=faostat3.fao.org}}&lt;/ref&gt;
According to data gathered in the 2010 census, 87.7% of urban (321,043 people) and 18.9% of rural (821,459 people) households have electricity, for an overall average of 38.2%.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Highlights of the 2010 Census Main Results in Timor-Leste|url=http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Census%20Summary%20English/English%20Census%20Summary%202011.pdf|publisher=Direcção Nacional de Estatística|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928190541/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Census%20Summary%20English/English%20Census%20Summary%202011.pdf|archivedate=28 September 2013 }}&lt;/ref&gt;

The agriculture sector employs 80% of the active population.&lt;ref name=&quot;wb-expanding&quot;&gt;{{cite web|title=Expanding Timor – Leste's Near – Term Non – Oil Exports|url=http://siteresources.worldbank.org/INTTIMORLESTE/Resources/Volume1TimorLesteDTIS.pdf|publisher=World Bank|pages=iii|date=August 2010}}&lt;/ref&gt; In 2009, about 67,000 households grew coffee in East Timor, with a large proportion being poor.&lt;ref name=&quot;wb-expanding&quot;/&gt; Currently, the [[gross margin]]s are about $120 per hectare, with returns per labour-day of about $3.70.&lt;ref name=&quot;wb-expanding&quot;/&gt; There were 11,000 households growing [[Mung bean|mungbeans]] as of 2009, most of them subsistence farmers.&lt;ref name=&quot;wb-expanding&quot;/&gt;

The country was ranked 169th overall and last in the East Asia and Pacific region by the [[Ease of doing business index|Doing Business]] 2013 report by the World Bank. The country fared particularly poorly in the &quot;registering property&quot;, &quot;enforcing contracts&quot; and &quot;resolving insolvency&quot; categories, ranking last worldwide in all three.&lt;ref name=edb&gt;{{cite web|title=Doing Business in Timor-Leste|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/timor-leste/|publisher=World Bank|accessdate=13 February 2013}}&lt;/ref&gt;

Tourism is still of minor importance. In 2017, East Timor was visited by 74,000 tourists.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.travelbook.de/ziele/laender/ranking-die-am-wenigsten-besuchten-laender-der-welt|title=Keine Lust auf Massentourismus? Studie: Die Länder mit den wenigsten Urlaubern der Welt|date=10 September 2018|website=TRAVELBOOK}}&lt;/ref&gt;

As regards telecommunications infrastructure, East Timor is the second to last ranked Asian country in the World Economic Forum's Network Readiness Index (NRI), with only [[Myanmar]] falling behind it in southeast Asia. NRI is an indicator for determining the development level of a country's information and communication technologies. East Timor ranked number 141 overall in the 2014 NRI ranking, down from 134 in 2013.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www3.weforum.org/docs/GITR/2014/GITR_OverallRanking_2014.pdf| title=NRI Overall Ranking 2014| publisher=World Economic Forum| accessdate=28 June 2014}}&lt;/ref&gt;

The Portuguese colonial administration granted concessions to the Australia-bound Oceanic Exploration Corporation to develop petroleum and natural gas deposits in the waters southeast of Timor. However, this was curtailed by the Indonesian invasion in 1976.{{citation needed|date=November 2012}} The resources were divided between Indonesia and Australia with the [[Timor Gap Treaty]] in 1989.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://atns.net.au/biogs/A002026b.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050616125127/http://atns.net.au/biogs/A002026b.htm|archivedate=16 June 2005|title=TIMOR GAP TREATY between Australia and the Republic of Indonesia ...|publisher=Agreements, Treaties and Negotiated Settlements Project|date=|accessdate=11 February 2013}}&lt;/ref&gt; East Timor inherited no permanent maritime boundaries when it attained independence.{{citation needed|date=November 2012}} A provisional agreement (the [[Timor Sea Treaty]], signed when East Timor became independent on 20 May 2002) defined a Joint Petroleum Development Area (JPDA) and awarded 90% of revenues from existing projects in that area to East Timor and 10% to Australia.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aph.gov.au/library/pubs/RN/2001-02/02rn45.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604224608/http://www.aph.gov.au/library/pubs/RN/2001-02/02rn45.htm|archivedate=4 June 2011|title=The Timor Sea Treaty: Are the Issues Resolved?|publisher=Aph.gov.au|accessdate=17 July 2011}}&lt;/ref&gt; An agreement in 2005 between the governments of East Timor and Australia mandated that both countries put aside their dispute over maritime boundaries and that East Timor would receive 50% of the revenues from the resource exploitation in the area (estimated at [[Australian Dollar|A$]]26 billion, or about US$20 billion over the lifetime of the project)&lt;ref&gt;{{cite web|author=Geoff A. McKee|url=http://www.canb.auug.org.au/~wildwood/05mar26mckee.html|title=McKee: How much is Sunrise really worth?: True Value of a Timor Sea Gas Resource (26 Mar 05)|publisher=Canb.auug.org.au|accessdate=17 July 2011|archivedate=23 August 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060823032214/http://www.canb.auug.org.au/%7Ewildwood/05mar26mckee.html}}&lt;/ref&gt; from the Greater Sunrise development.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pm.gov.tp/bill.htm|title=Prime Minister and Cabinet, Timor-Leste Government – Media Releases|publisher=Pm.gov.tp|accessdate=17 July 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615034259/http://www.pm.gov.tp/bill.htm|archivedate=15 June 2011 }}&lt;/ref&gt; In 2013, East Timor launched a case at the [[Permanent Court of Arbitration]] in [[The Hague]] to pull out of a gas treaty that it had signed with Australia, accusing the [[Australian Secret Intelligence Service]] (ASIS) of [[Covert listening device|bugging]] the East Timorese cabinet room in Dili in 2004.&lt;ref name=ABC&gt;{{cite news|author=Australian Broadcasting Corporation|title=East Timor spying case: PM Xanana Gusmao calls for Australia to explain itself over ASIO raids|newspaper=Australian Broadcasting Corporation|date=5 December 2013|url=http://www.abc.net.au/news/2013-12-04/east-timor-pm-shocked-by-asio-raids-over-spying-case/5135146}}&lt;/ref&gt; East Timor is part of the [[Timor Leste–Indonesia–Australia Growth Triangle]] (TIA-GT).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timor-leste.gov.tl/?p=14966&amp;lang=en|title=Boosting Growth through the Growth Triangle « Government of Timor-Leste|website=timor-leste.gov.tl}}&lt;/ref&gt;

There are no [[Patent|patent laws]] in East Timor.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billanderson.com.au/Gazetteer-Patents.htm|title=Gazetteer – Patents|publisher=Billanderson.com.au|accessdate=28 March 2010|archivedate=26 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180926141115/http://www.billanderson.com.au/Gazetteer-Patents.htm}}&lt;/ref&gt;

A railway system has been proposed but the current government has yet to approve the proposal due to lack of funds and expertise. If established, the country's economy is projected to have an economic boom similar to that of [[Japan]] almost a century ago. 

==Demographics==
{{main|Demographics of East Timor}}
[[File:Man in traditional dress, East Timor.jpg|thumb|left|upright|An East Timorese man partially dressed in traditional clothing]]
{{Historical populations
|title = Historical populations
|percentages=pagr
|align = right|width =
|source = 2015 census&lt;ref&gt;{{cite web|title=East Timor: Administrative Division|url=http://www.citypopulation.de/php/timor-admin.php|publisher=City population}}&lt;/ref&gt;
|1980|555350
|1990|747557
|2001|787340
|2004|923198
|2010|1066582
|2015|1183643
}}
[[File:Timor-Lestepop.svg|thumb|Population pyramid]]
[[File:East Timor demographic change.png|thumb|East Timor demographic change between 1861 and 2010.]]
East Timor recorded a population of 1,183,643 in its 2015 census.&lt;ref name=&quot;census&quot; /&gt;

The CIA's World Factbook lists the English-language demonym for East Timor as Timorese,&lt;ref&gt;{{cite web|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tt.html|website=Cia.gov|accessdate=14 January 2018|archivedate=28 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180128152225/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tt.html}}&lt;/ref&gt; as does the Government of Timor-Leste's website.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Government of Timor-Leste|url=http://timor-leste.gov.tl/?p=547&amp;lang=en|website=Timor-leste.gov.tl|accessdate=14 January 2018}}&lt;/ref&gt; Other reference sources list it as East Timorese.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Dickson|first1=Paul|title=Labels for Locals: What to Call People from Abilene to Zimbabwe|year=2006|publisher=Collins|isbn=978-0-06-088164-1|url=https://archive.org/details/labelsforlocalsw00dick}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The International Thesaurus of Refugee Terminology|url=http://www.refugeethesaurus.org/|publisher=UNHCR &amp; FMO|accessdate=14 January 2018|archivedate=23 March 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180323091934/http://refugeethesaurus.org/}}&lt;/ref&gt;

The word ''Maubere'',&lt;ref&gt;[[:de:Maubere|&quot;Maubere&quot; article at the German Wikipedia]].&lt;/ref&gt; formerly used by the Portuguese to refer to native East Timorese and often employed as synonymous with the illiterate and uneducated, was adopted by Fretilin as a term of pride.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Fox|first1=James J.|author1-link=James J. Fox|last2=Soares|first2=Dionisio Babo|author2-link=Dionísio Babo Soares|title=Out of the Ashes: Destruction and Reconstruction of East Timor|url=https://books.google.com/books?id=Wu4yJjUqxUgC&amp;pg=PA60|year=2000|publisher=C. Hurst|isbn=978-1-85065-554-1|page=60}}&lt;/ref&gt; Native East Timorese consist of a number of distinct ethnic groups, most of whom are of mixed [[Austronesian peoples|Austronesian]] and [[Melanesians|Melanesian]]/[[Papuan peoples|Papuan]] descent.{{citation needed|date=December 2012}} The largest Malayo-Polynesian ethnic groups are the [[Tetum]]&lt;ref&gt;{{cite book|last=Taylor|first=Jean Gelman|title=Indonesia: Peoples and Histories|url=https://archive.org/details/indonesia00jean|url-access=registration|publisher=Yale University Press|year=2003|page=[https://archive.org/details/indonesia00jean/page/378 378]|isbn=978-0-300-10518-6}}&lt;/ref&gt; (100,000), primarily in the north coast and around Dili; the [[Mambai people (Timor)|Mambai]] (80,000), in the central mountains; the [[Tukudede]] (63,170), in the area around [[Maubara]] and [[Liquiçá]]; the [[Galoli]] (50,000), between the tribes of Mambae and [[Makasae]]; the [[Kemak people|Kemak]] (50,000) in north-central Timor island; and the [[Baikeno]] (20,000), in the area around [[Pante Macassar]].{{citation needed|date=February 2013}}

The main tribes of predominantly Papuan origin include the [[Bunak]] (84,000), in the central interior of Timor island; the [[Fataluku language|Fataluku]] (40,000), at the eastern tip of the island near [[Lospalos]]; and the [[Makasae]] (70,000), toward the eastern end of the island.{{citation needed|date=February 2013}} As a result of [[interracial marriage]] which was common during the Portuguese era, there is a population of people of mixed East Timorese and Portuguese origin, known in Portuguese as ''[[mestiço]]s''. There is a small [[overseas Chinese|Chinese]] minority, most of whom are [[Hakka people#East Timor|Hakka]].&lt;ref&gt;{{Citation |last=Berlie |first=Jean A. |title=Chinese in East Timor: Identity, Society and Economy |date=2015 |url=https://open.lnu.se/index.php/hn/article/view/355 |work=HumaNetten |issue=35 |pages=37–49 |doi=10.15626/hn.20153503|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Many Chinese left in the mid-1970s.&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Constâncio Pinto|author2=Matthew Jardine|title=East Timor's Unfinished Struggle: Inside the East Timorese Resistance|url=https://books.google.com/books?id=CdHlt6CSp54C&amp;pg=PA263|year=1997|publisher=South End Press|isbn=978-0-89608-541-1|page=263}}&lt;/ref&gt;

===Languages===
{{main|Languages of East Timor}}
[[File:Sprachen Osttimors-en.png|thumb|Major language groups in East Timor by ''[[suco]]'']]
East Timor's two official languages are [[Portuguese language|Portuguese]] and [[Tetum language|Tetum]]. [[English language|English]] and [[Indonesian language|Indonesian]] are sometimes used.&lt;ref name=&quot;thejakartapost.com&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.thejakartapost.com/news/2012/04/20/timor-leste-tetum-portuguese-bahasa-indonesia-or-english.html |title=Timor Leste, Tetum, Portuguese, Bahasa Indonesia or English? |last=Ramos-Horta |first=J. |date=20 April 2012 |work=The Jakarta Post |language=en |author-link=José Manuel Ramos-Horta}}&lt;/ref&gt; Tetum belongs to the [[Austronesian languages|Austronesian]] family of languages spoken throughout Southeast Asia and the Pacific.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Taylor|first=Jean Gelman|title=Indonesia: Peoples and Histories|url=https://archive.org/details/indonesia00jean|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/indonesia00jean/page/378 378]|publisher=Yale University Press|year=2003|location=New Haven and London|isbn=978-0-300-10518-6}}&lt;/ref&gt;

The 2015 census found that the most commonly spoken [[mother tongue]]s were [[Tetum language|Tetum Prasa]] (mother tongue for 30.6% of the population), [[Mambai language (Timor)|Mambai]] (16.6%), [[Makasai]] (10.5%), [[Tetum language|Tetum Terik]] (6.05%), [[Baikenu]] (5.87%), [[Kemak language|Kemak]] (5.85%), [[Bunak language|Bunak]] (5.48%), [[Tokodede]] (3.97%), and [[Fataluku language|Fataluku]] (3.52%). Other indigenous languages accounted for 10.47%, while 1.09% of the population spoke foreign languages natively.&lt;ref&gt;{{citation|title=Language|url=http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/4_2015-V2-Language.xls|work=Population and Housing Census of Timor-Leste, 2015|publisher=Timor-Leste Ministry of Finance}}&lt;/ref&gt;

Under [[Indonesian occupation of East Timor|Indonesian rule]], the use of [[Portuguese language|Portuguese]] was banned and only [[Indonesian language|Indonesian]] was allowed to be used in government offices, schools and public business.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Gross|first=Max L.|title=A Muslim Archipelago: Islam and Politics in Southeast Asia: Islam and Politics in Southeast Asia|url=https://books.google.com/books?id=tm8tSwyTa7AC&amp;pg=PA119|archiveurl=http://ni-u.edu/ni_press/pdf/A_Muslim_Archipelago.pdf|archivedate=21 November 2002|date=14 February 2008|publisher=Government Printing Office|isbn=978-0-16-086920-4|page=119}}&lt;/ref&gt; During the Indonesian occupation, Tetum and Portuguese were important unifying elements for the East Timorese people in opposing [[Javanese culture]].&lt;ref&gt;{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4A_RzBG4DjIC&amp;pg=PA106 |title=Portuguese and Luso-Asian Legacies in Southeast Asia, 1511–2011 |last=Paulino |first=Vicente |date=2012 |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |isbn=978-981-4345-50-7 |editor-last=Jarnagin |editor-first=Laura |volume=2 |location=Singapore |page=106 |chapter=Remembering the Portuguese Presence in Timor and Its Contribution to the Making of Timor's National and Cultural Identity}}&lt;/ref&gt; Portuguese was adopted as one of the two official languages upon independence in 2002 for this reason and as a link to [[Lusophone]] nations in other parts of the world. It is now being taught and promoted with the help of Brazil, Portugal, and the [[Community of Portuguese Language Countries]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://languagemagazine.com/?page_id=3465 |title=East Timor Pumps Up Portuguese |last=Bivona |first=Kristal |website=Language Magazine |access-date=14 January 2018 |accessdate=18 May 2020 |archivedate=25 January 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125042905/http://languagemagazine.com/?page_id=3465 }}&lt;/ref&gt;

According to the observatory of the Portuguese language, the East Timorese literacy rate was 77.8% in Tetum, 55.6% in Indonesian, and 39.3% in Portuguese, and that the primary literacy rate increased from 73% in 2009 to 83% in 2012.&lt;ref name=&quot;ILLP&quot;&gt;{{Cite web |url=https://iilp.wordpress.com/2015/05/29/o-estimulo-ao-uso-da-lingua-portuguesa-em-timor-leste-e-guine-bissau/ |title=O estímulo ao uso da língua portuguesa em Timor Leste e Guiné Bissau |date=29 May 2015 |website=Blog of the International Portuguese Language Institute |language=Portuguese}}&lt;/ref&gt; Indonesian and English are defined as working languages under the Constitution in the Final and Transitional Provisions, without setting a final date. In 2012, 35% could speak, read, and write Portuguese, which is up significantly from less than 5% in the 2006 UN Development Report. Portuguese is recovering as it is now been made the main official language of Timor, and is being taught in most schools.&lt;ref name=&quot;thejakartapost.com&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite report |url=http://jsmp.minihub.org/Reports/jsmpreports/Language%20Report/LanguageReport%28english%29.pdf |title=The Impact of the Language Directive on the Courts in East Timor
 |date=August 2004 |publisher=Judicial System Monitoring Programme |location=Dili, East Timor |access-date=1 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120211212631/http://www.jsmp.minihub.org/Reports/jsmpreports/Language%20Report/LanguageReport%28english%29.pdf |archive-date=11 February 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; It is estimated that English is understood by 31.4% of the population. East Timor is a member of the [[Community of Portuguese Language Countries]] (also known as the [[Lusophone]] Commonwealth) and of the [[Latin Union]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Estados Membros|url=http://www.unilat.org/SG/Etats_membres/pt|publisher=União Latina|accessdate=18 May 2020|archivedate=7 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180207005253/http://www.unilat.org/SG/Etats_membres/pt}}&lt;/ref&gt;

Aside from Tetum, [[Ethnologue]] lists the following indigenous languages: [[Adabe language|Adabe]], Baikeno, Bunak, Fataluku, [[Galoli language|Galoli]], [[Habun language|Habun]], [[Idaté]], [[Kairui-Midiki language|Kairui-Midiki]], Kemak, [[Lakalei language|Lakalei]], Makasae, [[Makuv'a]], Mambae, [[Nauete language|Nauete]], Tukudede, and [[Waima'a language|Waima'a]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Languages of East Timor|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=tl|publisher=Ethnologue}}&lt;/ref&gt; According to the [[Atlas of the World's Languages in Danger]], there are six endangered languages in East Timor: [[Adabe]], [[Habu language|Habu]], [[Kairui-Midiki]], [[Maku'a language|Maku'a]], [[Naueti language|Naueti]], and [[Waima'a language|Waima'a]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Interactive Atlas of the World's Languages in Danger|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|publisher=UNESCO}}&lt;/ref&gt;

===Education===
[[File:Portuguese School of Díli, Timor-Leste.jpg|thumb|[[Escola Portuguesa Ruy Cinatti]], the Portuguese School of Díli.]]
East Timor's adult [[literacy]] rate in 2010 was 58.3%, up from 37.6% in 2001.&lt;ref name=unescolit&gt;{{cite web|title=National adult literacy rates (15+), youth literacy rates (15–24) and elderly literacy rates (65+)|url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=210|publisher=UNESCO Institute for Statistics|accessdate=18 May 2020|archivedate=29 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029183908/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=210}}&lt;/ref&gt; Illiteracy was at 95% at the end of Portuguese rule.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Roslyn Appleby|title=ELT, Gender and International Development: Myths of Progress in a Neocolonial World|url=https://books.google.com/books?id=WYeGUXRBjGUC&amp;pg=PA92|date=30 August 2010|publisher=Multilingual Matters|isbn=978-1-84769-303-7|page=92}}&lt;/ref&gt;

The [[National University of East Timor]] is the country's main university. There are also four colleges.&lt;ref name=robinson /&gt;

Since independence, both [[Indonesian language|Indonesian]] and Tetum have lost ground as [[Medium of instruction|media of instruction]], while [[Portuguese language|Portuguese]] has increased: in 2001 only 8.4% of primary school and 6.8% of secondary school students attended a Portuguese-medium school; by 2005 this had increased to 81.6% for primary and 46.3% for secondary schools.&lt;ref name=edulang&gt;{{cite web|title=Table 5.7 – Profile Of Students That Attended The 2004/05 Academic Year By Rural And Urban Areas And By District|url=http://dne.mof.gov.tl/TLSLS/StatisticalData/5_Education/Main%20Tables/table5.7.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20091114124605/http://dne.mof.gov.tl/TLSLS/StatisticalData/5_Education/Main%20Tables/table5.7.htm|url-status=dead|archivedate=14 November 2009|publisher=Direcção Nacional de Estatística}}&lt;/ref&gt; Indonesian formerly played a considerable role in education, being used by 73.7% of all secondary school students as a medium of instruction, but by 2005 it was used by most schools in [[Baucau District|Baucau]], [[Manatuto District|Manatuto]], as well as the capital district. The [[Philippines]] has sent Filipino teachers to East Timor to teach [[English language|English]], so that a program between the two countries can begin, where deserving English-knowledgeable East Timorese nationals will be granted university scholarships in the Philippines.&lt;ref name=edulang/&gt;

===Health===
See [[Health in East Timor]]

===Religion===
{{main|Religion in East Timor}}
{{see also|Catholic Church in East Timor}}
[[File:Motael Church, Dili, East Timor (312012049).jpg|thumb|upright|The Church of [[Motael Church|Santo António de Motael]], Dili]]
According to the 2015 census, 97.57% of the population is [[Roman Catholic]]; 1.96% [[Protestant]]; 0.24% [[Muslim]]; 0.08% Traditional; 0.05% [[Buddhist]]; 0.02% [[Hindu]], and 0.08% other religions.&lt;ref name=&quot;religion&quot;/&gt; A 2016 survey conducted by the [[Demographic and Health Survey]] programme showed that Catholics made up 98.3% of the population, Protestants 1.2%, and Muslims 0.3%.&lt;ref name=&quot;DHS 2013&quot;&gt;{{cite web|url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR329/FR329.pdf|title=Timor-Leste: Demographic and Health Survey, 2016|publisher=General Directorate of Statistics, Ministry of Planning and Finance &amp; Ministry of Health|page=35|accessdate=21 April 2018}}&lt;/ref&gt;

The number of churches has grown from 100 in 1974 to over 800 in 1994,&lt;ref name=robinson&gt;Robinson, G. ''If you leave us here, we will die'', Princeton University Press 2010, p.&amp;nbsp;72.&lt;/ref&gt; with Church membership having grown considerably under [[Indonesia]]n rule as ''[[Pancasila Indonesia|Pancasila]]'', Indonesia's state ideology, requires all citizens to [[monotheism|believe in one God]] and does not recognise traditional beliefs. East Timorese [[animist]] belief systems did not fit with [[Constitution of Indonesia|Indonesia's constitutional]] [[monotheism]], resulting in mass conversions to [[Christianity]]. Portuguese clergy were replaced with Indonesian priests and [[Latin language|Latin]] and [[Portuguese language|Portuguese]] [[Mass in the Catholic Church|mass]] was replaced by [[Indonesian language|Indonesian]] mass.&lt;ref name=&quot;Taylor, Jean Gelman 2003, p.381&quot;&gt;{{cite book|last=Taylor|first=Jean Gelman|title=Indonesia: Peoples and Histories|url=https://archive.org/details/indonesia00jean|url-access=registration|publisher=Yale University Press|year=2003|page=[https://archive.org/details/indonesia00jean/page/381 381]|isbn=978-0-300-10518-6}}&lt;/ref&gt; While just 20% of East Timorese called themselves Catholics at the time of the 1975 invasion, the figure surged to reach 95% by the end of the first decade after the invasion.&lt;ref name=&quot;Taylor, Jean Gelman 2003, p.381&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4410917.stm| work=[[BBC News]]|first=Jonathan|last=Head|title=East Timor mourns 'catalyst' Pope|date=5 April 2005}}&lt;/ref&gt; In rural areas, Roman Catholicism is [[Religious syncretism|syncretised]] with local animist beliefs.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Hajek|first1=John|last2=Tilman|first2=Alexandre Vital|title=East Timor Phrasebook|url=https://archive.org/details/easttimorphraseb00haje|url-access=registration|date=1 October 2001|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74059-020-4|page=[https://archive.org/details/easttimorphraseb00haje/page/56 56]}}&lt;/ref&gt; With over 95% Catholic population, East Timor is currently one of the most densely Catholic countries in the world.&lt;ref&gt;[http://www.etan.org/et2000c/september/17-23/21etslow.htm East Timor slowly rises from the ashes] ETAN 21 September 2001 Online at [http://www.etan.org/ etan.org]. Retrieved 22 February 2008&lt;/ref&gt;

[[File:8-Igreja_da_Imaculada_Conceição_Viqueque_2015-08-22.jpg|thumb|left|''Igreja da Imaculada Conceição'' church, in [[Viqueque Municipality|Viqueque]]]]

The number of [[Protestant]]s and [[Muslim]]s declined significantly after September 1999 because these groups were disproportionately represented among supporters of integration with [[Indonesia]] and among the Indonesian civil servants assigned to work in the province from other parts of Indonesia, many of whom left the country in 1999.&lt;ref name=report&gt;[https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90135.htm International Religious Freedom Report 2007: Timor-Leste]. United States [[Bureau of Democracy, Human Rights and Labor]] (14 September 2007). ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''&lt;/ref&gt; There are also small Protestant and Muslim communities.&lt;ref name=report/&gt; The [[Indonesian National Armed Forces|Indonesian military forces]] formerly stationed in the country included a significant number of Protestants, who played a major role in establishing Protestant churches in the territory.&lt;ref name=report/&gt; Fewer than half of those congregations existed after September 1999, and many Protestants were among those who remained in [[West Timor]].&lt;ref name=report/&gt; The [[Assemblies of God]] is the largest and most active of the Protestant denominations.&lt;ref name=report/&gt;

While the [[Constitution of East Timor]] enshrines the principles of [[freedom of religion]] and [[separation of church and state]] in Section 45 Comma 1, it also acknowledges &quot;the participation of the Catholic Church in the process of national liberation&quot; in its preamble (although this has no legal value).&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{Cite web |url=http://timor-leste.gov.tl/wp-content/uploads/2010/03/Constitution_RDTL_ENG.pdf |title=Constitution of the Democratic Republic of Timor-Leste |publisher=Governo de Timor-Leste}}&lt;/ref&gt; Upon independence, the country joined the [[Philippines]] to become the only two predominantly Roman Catholic states in Asia, although nearby parts of eastern Indonesia such as [[West Timor]] and [[Flores]] also have Roman Catholic majorities.

The [[Roman Catholic Church]] divides East Timor into [[List of Roman Catholic dioceses in East Timor|three dioceses]]: the [[Roman Catholic Diocese of Díli|Diocese of Díli]], the [[Roman Catholic Diocese of Baucau|Diocese of Baucau]], and the [[Roman Catholic Diocese of Maliana|Diocese of Maliana]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Pope Benedict XVI erects new diocese in East Timor|url=http://www.catholicnewsagency.com/news/pope_benedict_xvi_erects_new_diocese_in_east_timor/|publisher=Catholic News Agency|accessdate=18 May 2020|archivedate=17 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130217015334/http://www.catholicnewsagency.com/news/pope_benedict_xvi_erects_new_diocese_in_east_timor/}}&lt;/ref&gt;

==Culture==
{{main|Culture of East Timor}}
[[File:Lospalos klein.jpg|thumb|upright|Sacred house (''lee teinu'') in [[Lospalos]]]]
The culture of East Timor reflects numerous influences, including Portuguese, Roman Catholic and Indonesian, on Timor's [[Indigenous peoples|indigenous]] [[Austronesian people|Austronesian]] and [[Melanesia]]n cultures. East Timorese culture is heavily influenced by Austronesian legends. For example, East Timorese [[creation myth]] has it that an ageing [[crocodile]] transformed into the island of Timor as part of a debt repayment to a young boy who had helped the crocodile when it was sick.&lt;ref name=&quot;wiseamanda&quot;&gt;{{Cite book |title=Exile and Return Among the East Timorese |url=https://archive.org/details/exilereturnamong0000wise |last=Wise |first=Amanda |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2006 |isbn=978-0-8122-3909-6 |location=Philadelphia, PA |pages=[https://archive.org/details/exilereturnamong0000wise/page/211 211]–218}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Legend and History of Timor Leste |url=https://visiteasttimor.com/legend-history-timor-leste/ |work=VisitEastTimo}}&lt;/ref&gt; As a result, the island is shaped like a crocodile and the boy's descendants are the native East Timorese who inhabit it. The phrase &quot;leaving the crocodile&quot; refers to the pained exile of East Timorese from their island. East Timor is currently finalising its dossiers needed for nominations in the [[UNESCO]] [[World Heritage List]], [[UNESCO Intangible Cultural Heritage Lists]], UNESCO [[Creative Cities Network]], UNESCO [[Global Geoparks Network]], and UNESCO [[Biosphere Reserve]] Network. The country currently has one document in the UNESCO [[Memory of the World Register]], namely, ''On the Birth of a Nation: Turning points''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/memory-of-the-world/register/access-by-region-and-country/tl/|title=Timor-Leste – Memory of the World Register – United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|website=www.unesco.org}}&lt;/ref&gt;

===Arts===
[[File:Timorese Dancers.jpg|thumb|left|upright|Traditional Timorese dancers]]
There is also a strong tradition of poetry in the country.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://lusofonia.x10.mx/timor.htm |title=Literatura timorense em língua portuguesa |website=lusofonia.x10.mx |trans-title=Timorese literature in the Portuguese language |archive-url=https://web.archive.org/web/20190929080148/http://lusofonia.x10.mx/timor.htm |archive-date=2019-09-29 |language=Portuguese |accessdate=18 May 2020 |archivedate=29 September 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190929080148/http://lusofonia.x10.mx/timor.htm }}&lt;/ref&gt; Prime Minister Xanana Gusmão, for example, is a distinguished poet, earning the moniker &quot;poet warrior&quot;.&lt;ref name=&quot;poetxan&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.abc.net.au/news/2015-02-09/xanana-gusmao-resignation-profile/6081170 |title=East Timor's president accepts Xanana Gusmao's resignation |date=9 February 2015 |work=ABC News |access-date=22 January 2017 |language=en-AU}}&lt;/ref&gt;

Architecturally, Portuguese-style buildings can be found, along with the traditional totem houses of the eastern region. These are known as ''uma lulik'' (&quot;sacred houses&quot;) in Tetum and ''lee teinu'' (&quot;legged houses&quot;) in Fataluku.{{citation needed|date=July 2013}} Craftsmanship and the weaving of traditional scarves (''tais'') is also widespread.{{citation needed|date=July 2013}}

An extensive collection of Timorese audiovisual material is held at the [[National Film and Sound Archive|National Film and Sound Archive of Australia]]. These holdings have been identified in a document titled The NFSA Timor-Leste Collection Profile, which features catalogue entries and essays for a total of 795 NFSA-held moving image, recorded sound and documentation works that have captured the history and culture of East Timor since the early 20th century.&lt;ref&gt;[http://www.nfsa.gov.au/about/media/releases/2012/12/14/nfsa-provides-insight-timor-leste-history/ NFSA provides insight into Timor-Leste history] on ''nfsa.gov.au''&lt;/ref&gt; The NFSA is working with the East Timorese government to ensure that all of this material can be used and accessed by the people of that country.&lt;ref&gt;[http://nfsa.gov.au/blog/2013/04/24/connection-timor-leste/ A connection with Timor-Leste] on ''nfsa.gov.au''&lt;/ref&gt;

===Cinema and TV drama===
In 2009 and 2010, East Timor was the setting for the Australian film ''[[Balibo (film)|Balibo]]'' and the South Korean film ''[[A Barefoot Dream]]''. In 2013, the first East Timorese feature film, ''[[Beatriz's War]]'', was released.&lt;ref name=&quot;SMH&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.smh.com.au/entertainment/movies/fresh-start-for-east-timors-film-scene-20131002-2urxt.html|title=Fresh start for East Timor's film scene|accessdate=3 October 2013|work=[[Sydney Morning Herald]]}}&lt;/ref&gt; Two further feature-length films, ''[[Abdul &amp; José]]'' and ''[[Ema Nudar Umanu]]'', were respectively released on 30 July 2017 through the television network of [[East Timor Broadcasting Service|RTTF]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Abdul &amp; José EN (2017)|url=https://www.fifotahiti.com/movie/abdul-jose-en/|website={{Interlanguage link|FIFO Tahiti|fr|Festival international du film documentaire océanien de Tahiti}}|publisher=Association FIFO|accessdate=10 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181211013706/https://www.fifotahiti.com/movie/abdul-jose-en/|archivedate=11 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=ETAN|author2=Media ONE Timor|title=The Stolen Child New Documentary|url=https://mediaonetimor.com/2017/07/25/the-stolen-child-new-documentary/|accessdate=10 December 2018|work=Media ONE Timor|publisher=MediaONETimor.com|date=25 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20181211072733/https://mediaonetimor.com/2017/07/25/the-stolen-child-new-documentary/|archive-date=11 December 2018|url-status=dead|author1-link=East Timor and Indonesia Action Network|archivedate=11 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181211072733/https://mediaonetimor.com/2017/07/25/the-stolen-child-new-documentary/}}&lt;/ref&gt; and on 16 August 2018 at the [[Melbourne International Film Festival]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ema Nudar Umanu|url=http://miff.com.au/program/film/ema-nudar-umanu|website=[[Melbourne International Film Festival|MIFF]]|publisher=Melbourne International Film Festival|accessdate=14 September 2018|archivedate=8 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180808151143/http://miff.com.au/program/film/ema-nudar-umanu}}&lt;/ref&gt; In 2010, the first East Timorese TV drama, ''[[Suku Hali]]'' was released.

===Cuisine===
The [[cuisine of East Timor]] consists of regional popular foods such as [[pork]], fish, [[basil]], [[tamarind]], [[legumes]], [[corn]], [[rice]], [[root vegetables]], and [[tropical fruit]]. East Timorese cuisine has influences from [[Southeast Asian cuisine]] and from [[Portuguese cuisine|Portuguese dishes]] from its colonisation by Portugal. Flavours and ingredients from other former Portuguese colonies can be found due to the centuries-old Portuguese presence on the island. Due to the East and West combination of East Timor's cuisine, it developed features related to [[Filipino cuisine]], which also experienced an East-West culinary combination.

===Sports===
{{Main|Sport in East Timor}}
Sports organisations joined by East Timor include the [[International Olympic Committee]] (IOC), the [[International Association of Athletics Federations]] (IAAF), the International Badminton Federation (IBF), the [[Union Cycliste Internationale]], the International Weightlifting Federation, the International Table Tennis Federation (ITTF), the International Basketball Federation (FIBA), and [[East Timor national football team|East Timor's national football team]] joined [[FIFA]]. East Timorese athletes competed in the [[2003 Southeast Asian Games]] held 2003. In the 2003 ASEAN [[Paralympics]] Games, East Timor won a bronze medal. In the [[2004 Summer Olympics|Athens 2004 Olympic Games]], East Timorese athletes participated in athletics, weightlifting and boxing. East Timor [[East Timor at the 2005 Southeast Asian Games|won three medals]] in [[Arnis at the 2005 Southeast Asian Games]]. East Timor competed in the [[2006 Lusophony Games|first]] [[Lusophony Games]] and, in October 2008, the country earned its first international points in a [[FIFA]] football match with a 2–2 draw against Cambodia.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Madra|first=Ek|url=http://uk.reuters.com/article/2008/10/30/soccer-asia-timor-idUKLNE49T08T20081030|title=World's worst football team happy to win first point|publisher=[[Reuters]]|date=30 October 2008|accessdate=11 February 2013|archivedate=8 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130508175959/http://uk.reuters.com/article/2008/10/30/soccer-asia-timor-idUKLNE49T08T20081030}}&lt;/ref&gt; East Timor competed at the [[2014 Winter Olympics]].

[[Thomas Americo]] was the first East Timorese fighter to fight for a world [[boxing]] title. He was murdered in 1999, shortly before the Indonesian occupation of East Timor ended.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://boxrec.com/media/index.php/Thomas_Americo|title=Thomas Americo – BoxRec|website=boxrec.com|accessdate=18 May 2020|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304084309/http://boxrec.com/media/index.php/Thomas_Americo}}&lt;/ref&gt;

==See also==
{{Portal|Asia}}
* [[Outline of East Timor]]
* [[Index of East Timor-related articles]]
* &lt;!--[[Bibliography of East Timor]]--&gt;
* &lt;!--{{Wikipedia books link|East Timor}}--&gt;
{{clear}}

==References==
{{Reflist}}

==Bibliography==
{{refbegin|40em}}
* Cashmore, Ellis (1988). ''Dictionary of Race and Ethnic Relations''. New York: Routledge. {{ASIN|B000NPHGX6}}
* Charny, Israel W. ''Encyclopedia of Genocide Volume I''. Denver: Abc Clio.
* {{cite book|last=Dunn|first=James|date=1996|title=East Timor: A People Betrayed|location=Sydney|pages=|publisher=Australian Broadcasting Corporation|isbn=|author-link=James Dunn (diplomat)}}
* {{cite book|last1=Durand|first1=Frédéric|title=East Timor: A Country at the Crossroads of Asia and the Pacific, a Geo-Historical Atlas|url=https://archive.org/details/easttimorcountry0000dura|date=2006|publisher=Silkworm Books|location=Chiang Mai|pages=|isbn=9749575989}}
* {{cite book|last1=Groshong|first1=Daniel J|title=Timor-Leste: Land of Discovery|date=2006|publisher=Tayo Photo Group|location=Hong Kong|pages=|isbn=988987640X}}
* Gunn, Geoffrey C. (1999), Timor Loro Sae: 500 years. Macau: Livros do Oriente. {{ISBN|972-9418-69-1|}} [https://www.amazon.com/dp/B07TM1KZFZ ]
* {{HD of East Timor}}
* Hägerdal, Hans (2012), ''Lords of the Land, Lords of the Sea; Conflict and Adaptation in Early Colonial Timor, 1600–1800.'' [http://www.oapen.org/download?type=document&amp;docid=408241 Oapen.org]
* {{cite book|last1=Kingsbury|first1=Damien|author1-link=Damien Kingsbury|last2=Leach|first2=Michael|title=East Timor: Beyond Independence|series=Monash Papers on Southeast Asia, no 65|date=2007|publisher=Monash University Press|location=Clayton, Vic|pages=|isbn=9781876924492}}
* {{cite book|editor1-last=Hill|editor1-first=H|editor2-last=Saldanha|editor2-first=J|title=East Timor: Development Challenges for the World's Newest Nation|url=https://archive.org/details/easttimordevelop0000unse_t1l7|last=|first=|date=2002|publisher=Palgrave Macmillan UK|location=London|pages=|isbn=978-0-333-98716-2}}
* {{cite book|editor1-last=Leach|editor1-first=Michael|editor2-last=Kingsbury|editor2-first=Damien|editor2-link=Damien Kingsbury|title=The Politics of Timor-Leste: Democratic Consolidation After Intervention|last=|first=|series=Studies on Southeast Asia, no 59|date=2013|publisher=Cornell University, Southeast Asia Program Publications|location=Ithaca, NY|pages=|isbn=9780877277897}}
* Levinson, David. ''Ethnic Relations''. Denver: Abc Clio.
* {{cite book|last1=Molnar|first1=Andrea Katalin|title=Timor Leste: Politics, History, and Culture|series=Routledge Contemporary Southeast Asia series, 27|date=2010|publisher=Routledge|location=London; New York|pages=|isbn=9780415778862}}
* Rudolph, Joseph R. ''Encyclopedia of Modern Ethnic Conflicts''. Westport: Greenwood P, 2003. 101–106.
* Shelton, Dinah. ''Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity''. Thompson Gale.
* Taylor, John G. (1999). ''East Timor: The Price of Freedom''. Australia: Pluto Press. {{ISBN|978-1-85649-840-1|}}.
* {{cite book|editor1-last=Viegas|editor1-first=Susana de Matos|editor2-last=Feijó|editor2-first=Rui Graça|title=Transformations in Independent Timor-Leste: Dynamics of Social and Cultural Cohabitations|last=|first=|date=2017|publisher=Routledge|location=London|pages=|isbn=9781315534992}}
* [https://web.archive.org/web/20110503184308/http://direct.bl.uk/bld/PlaceOrder.do?UIN=147446017&amp;ETOC=RN&amp;from=searchengine ''East Timor: a bibliography''], a bibliographic reference, [[Jean Berlie|Jean A. Berlie]], launched by PM [[Xanana Gusmão]], Indes Savantes editor, Paris, France, published in 2001. {{ISBN|978-2-84654-012-4|}}, {{ISBN|978-2-84654-012-4|}}.
* [https://web.archive.org/web/20040321134359/http://kyotoreview.cseas.kyoto-u.ac.jp/issue/issue2/article_232.doc ''East Timor, politics and elections'' (in Chinese)/ 东帝汶政治与选举 (2001–2006): 国家建设及前景展望], [[Jean Berlie|Jean A. Berlie]], Institute of Southeast Asian Studies of Jinan University editor, Jinan, China, published in 2007.
* Mats Lundahl and Fredrik Sjöholm. 2019. The Creation of the East Timorese Economy. Springer.
{{refend}}

==External links==
{{Sister project links|East Timor|voy=East Timor}}
&lt;!--
Wikipedia is not a link list nor a Web directory. If your link points to a website that does not cover many subjects about East Timor, it's most likely in the wrong place here and you should go and search for a more specific article.
--&gt;
'''Government'''
* [http://www.timor-leste.gov.tl/ Timor-Leste official government website]
* [http://www.timorleste.tl/ Timor-Leste official tourism website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250321142212/https://www.timorleste.tl/ |date=21 March 2025 }}
* [https://web.archive.org/web/20081210074013/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-t/timor-leste.html Chief of State and Cabinet Members]

'''General information'''
* {{CIA World Factbook link|tt|Timor-Leste}}
* [https://web.archive.org/web/20081029214745/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/etimor.htm East Timor] from ''UCB Libraries GovPubs''
* {{curlie|Regional/Asia/Timor-Leste|Timor-Leste}}
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596313/East-Timor East Timor] at ''[[Encyclopædia Britannica]]''
* [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-14919009 East Timor profile] [[BBC News]]
* {{Wikiatlas|East Timor}}
* [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=TL Key Development Forecasts for Timor-Leste] from [[International Futures]]
* [https://web.archive.org/web/20190326203827/http://www.tlstudies.org/index.html Timor Leste Studies Association]

{{Cookbook}}
{{East Timor topics}}
{{Navboxes
|title = Related articles
|list =
{{Municipalities of East Timor}}
{{Capitals of Municipalities of East Timor}}
{{Administrative posts of East Timor}}
{{Sucos of East Timor}}
{{Countries of Asia}}
{{Countries and territories of Southeast Asia}}
{{Countries of the Malay Archipelago}}
{{Pacific Islands Forum (PIF)}}
{{Association of Southeast Asian Nations (ASEAN)}}
{{East Asia Summit (EAS)}}
{{Non-Aligned Movement}}
{{World Trade Organization}}
{{Community of Portuguese Language Countries (CPLP)|state=collapsed}}
{{Portuguese overseas empire}}
}}
{{Authority control}}

[[Category:ရးနိဂီု]]</text>
      <sha1>t0rvy1dlhqgb5e7my6l1mg5oj2vwyz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂဗုဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2252</id>
    <revision>
      <id>60091</id>
      <parentid>42817</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:21:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6501" sha1="abv25rmjd3fo7ynzrflgs3l5lkald3p" xml:space="preserve">{{taxobox
|name = ''တၞံဂဗုဲ''
|image = Careya arborea.jpg
|image_caption=''တၞံဂဗုဲ''&lt;ref&gt;1819 illustration from Plants of the coast of Coromandel : selected from drawings and descriptions presented to the hon. court of directors of the East India Company Volume 3 of 3, by Roxburgh, William; Banks, Joseph, Sir; Mackenzie, D.; Nicol, George; Bulmer, W. Publisher: London : G. Nicol, bookseller, 1795-1819 (London : W. Bulmer).&lt;/ref&gt;
|regnum = Plantae
|unranked_divisio = Angiosperms
|unranked_classis = Eudicots
|unranked_ordo = Asterids
|ordo = Ericales
|familia = Lecythidaceae
|genus = ''Careya''
|species = '''''C. arborea'''''
|binomial = ''Careya arborea''
|binomial_authority=Roxb.
|synonyms_ref=&lt;ref name=j&gt;[http://apps.kew.org/wcsp/synonomy.do?name_id=313601 Kew World Checklist of Selected Plant Families]&lt;/ref&gt;
|synonyms = *''Barringtonia arborea'' &lt;small&gt;(Roxb.) F.Muell.&lt;/small&gt;
*''Careya sphaerica'' &lt;small&gt;Roxb.&lt;/small&gt;
*''Cumbia coneanae'' &lt;small&gt;Buch.-Ham.&lt;/small&gt;
*''Careya venenata'' &lt;small&gt;Oken&lt;/small&gt;
*''Careya orbiculata'' &lt;small&gt;Miers&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-313601&lt;/ref&gt;
|}}

'''ဂဗုဲ''' (Careya arborea) (လဟီု ဟဗုဲ) ဝွံ ဒှ်တၞံဆု ဂကူဝံသ Lecythidaceae၊ တုဲ တမ်မူလဍေဟ်ဂှ် ကၠုင်နူ ဆာပ်တိုက် အိန္ဒိယ၊ အဖဂါန်နေတ်သတာန်၊ အေန်ဒဝ်ဆာင်နာ။ နကဵုယၟုဟိန္ဒဳမ္ဂး ညးကော်စ Kumbhi ယၟုဗီုမန်ဂှ် စေန်ဆက်ကၠုင် နူဏအ် ဒှ်မာန်ရ။ နကဵုအရေဝ်ဓမ္မတာ ဘာသာအင်္ဂလိက်ဂှ် ကော်စ '''Slow Match Tree။''' ယၟုဗၟာ(ဘန့်ဗွေး)ဂှ် ကၠုင်နူ ဗီုမန် ဒှ်မာန်ရ။[[ဝှာင်:Careya_arborea_2.jpg|thumb|ပကဴဂဗုဲ]]

တၞံဂဗုဲဝွံ ဒှ်ဂကူ တၞံဆုပရဟ်တၞး သၠုင် ၂၀ မဳတာ၊ သၞောက်ဂဗြ အပ္ဍဲ သၞောက် နွံဇုက်ဍိုန်ဍိုန်။ တၞးနွံမွဲမွဲ ရုပ်ခၟာဲစာင် ရေင်ဂေတ် ဂရီုတၞး ရုပ်ၚေက်ဂတေက် တၞးကလိတ် ကၠာဟွံပရဟ်တၞး ဒှ်အရံင်လိမဴ အရံင်ဗ္ကေတ်။ ထိုက်ပ္ကဴအရံင်ဗုနွံ ၄ ထိုက် ကသဝ်ပ္ကဴကၟက်(ပန်းဝတ်မှုံအဖို)ဂၠိုင် အရံင်ဗု တမ်ထိုက်အရံင်ဗ္ကေတ်။ သတ်ဍေံခ္ဍမ် ဇၞော် ၅ - ၇ သေန်တဳမဳတာ က္ဍဟ်သတ်ဍေံနွံမယံင် ထိုက်မယံင်ဗိုန်ခိုင်၊ 

== ယၟု နကဵုဘာသာသအာင်ဂမၠိုင် ==

* English - Wild Guava, Ceylon Oak, Patana Oak
* Hindi - कुम्भी Kumbhi
* Marathi - कुम्भा Kumbha
* Tamil - பேழை Peezhai, Aima, Karekku, Puta-tanni-maram
* Malayalam - Peelam, Pela, Paer, Alam
* Telugu - araya, budatadadimma, budatanevadi, buddaburija
* Kannada - alagavvele, daddal, Koulu mara
* Bengali - Vakamba, Kumhi, Kumbhi
* Oriya - Kumbh
* Garo - Dimbil bol
* Khasi - Ka Mahir, Soh Kundur
* Assamese - Godhajam, কুম Kum, kumari, কুম্ভী kumbhi
* Sanskrit - Bhadrendrani, गिरिकर्णिका Girikarnika, Kaidarya, कालिंदी Kalindi
* Khmer - Kandaol (កណ្ដោល)
* Sinhala - Kahata 
* Vietnamese - Vừng (sometimes Vừng xoan)
* Burmese - Bam-bwe (ဘန့်ဗွေး)
* Thai - kradone (กระโดน)

== လွပ် ==
ဇုက် မနွံသၟဝ် သၞောက်ဂှ် ၜန်ဇုက်၊ ဗွဲတၟေင် ညးတမၠာ ပဇုက် ခဗါဲဂၠဴ။ ညးဟီု မုဟ်ဂၠဴၜိုဟ်သြိုဟ်ခိုဟ်တုဲ သီုခိုင်။ တၞးဂဗုဲဂှ် ညးသၟူပ သၠၜံက်။ ပ္ဍဲခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက်တအ် ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ဆုဂဗုဲဂှ် သာမ္ၚုဟ်တုဲ ညးကၠောန် ဒဳသေနာတ်။&lt;ref&gt;Cox, Arthur F., 1895. Madras District Manuals: North Arcot (North Arcot District Gazetteer). Madras: Government Press. p. 28. &quot;It [Careya arborea] is useful for gun-stocks, &amp;c.; its fibrous bark is used as matches for match-locks. The Ordnance Department, when searching for a wood suitable for fuses to be used instead of the English beech, were recommended to try this wood, and did so, pronouncing it in every way suitable for the purpose.&quot;&lt;/ref&gt;

ပကဴ ကေုာံ ကၟဝ်ဂဗုဲဂှ် ပ္ဍဲဍုင်သေံ စနဒဒှ်သၞေဝ်။ သတ်ဍေတ်ၜတ်တ်လေဝ် စဂွံကီု ဟီုလဝ်၊ ဆဂး မဍေဟ်ဂှ် ဂျိနွံညိည စဟွံဂွံရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://wildedibles.teriin.org/index.php?album=Wild-edibles/Leaves/Careya-arborea |accessdate=2020-05-27 |archivedate=2020-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201022152230/http://wildedibles.teriin.org/index.php?album=Wild-edibles/Leaves/Careya-arborea }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Careya arborea (Wild guava)fruit in Narsapur forest, AP W IMG 0148.jpg|သတ်ဂဗုဲ
File:Careya arborea (Wild guava) leaves in Narsapur forest, AP W IMG 0153.jpg|သတ် မနွံလတူတၞံ
File:Careya arborea (Wild guava) leaves in Narsapur forest, AP W IMG 0150.jpg|တၞးဂဗုဲ
File:Careya arborea (Wild guava) in Narsapur forest, AP W IMG 0152.jpg|တၞံ/ၝောအ်ဆု
File:Grey Count (Tanaecia lepidea) caterpillar on Careya arborea W IMG_2390.jpg|တၞံဂဗုဲဍောတ်တ် 
&lt;/gallery&gt;

==နိဿဲ==
{{Reflist}}
{{Refbegin}}
https://web.archive.org/web/20110526114001/http://www.worldagroforestry.org/Sea/Products/AFDbases/AF/asp/SpeciesInfo.asp?SpID=18147


{{DEFAULTSORT:ဂဗုဲ}}
[[Category:ရုက္ခဗေဒ]]
[[Category:BEHM]]</text>
      <sha1>abv25rmjd3fo7ynzrflgs3l5lkald3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>List of countries by age of consent</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2256</id>
    <revision>
      <id>60085</id>
      <parentid>58675</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:52:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="253204" sha1="8ddtf7uy0lfr2ek02duzof2xurwfimq" xml:space="preserve">{{Short description|Age of consent by jurisdiction}}
The [[age of consent]] is the age at which a person is considered to be [[legally competent]] to [[Sexual consent|consent]] to [[Human sexual activity|sexual acts]] and is thus the minimum age of a person with whom another person is legally permitted to engage in sexual activity. The distinguishing aspect of the age of consent laws is that the person below the minimum age is regarded as the victim, and his or her sex partner is regarded as the offender, unless both are underage. So leave them hoes don’t suck them toes.

== Maps ==
{|cellpadding=5 style=&quot;margin-left: auto; margin-right: auto; text-align: center&quot;
!
! colspan=2|Unlimited age of consent by country
|-
!
!Male
!Female
|-
!Heterosexual
|&lt;section begin=Map heterosexual males /&gt;{{Graph:Map|scale = 38|CN=#33a02c|JP=#1f78b4|DE=#33a02c|GB=#33a02c|FR=#33a02c|IN=#33a02c|IT=#33a02c|BR=#ff7f00|CA=#33a02c|KR=#cab2d6|RU=#33a02c|ES=#33a02c|ID=#33a02c|NL=#33a02c|TR=#33a02c|CH=#33a02c|SA=#33a02c|SE=#33a02c|NG=#33a02c|PL=#33a02c|AR=#33a02c|BE=#33a02c|VE=#e31a1c|NO=#33a02c|AT=#33a02c|IR=#33a02c|TH=#33a02c|AE=#33a02c|CO=#ff7f00|ZA=#e31a1c|DK=#33a02c|MY=#e31a1c|SG=#e31a1c|IL=#e31a1c|PH=#33a02c|EG=#33a02c|HK=#a6cee3|FI=#33a02c|CL=#33a02c|PK=#33a02c|IE=#fb9a99|GR=#33a02c|PT=#33a02c|IQ=#33a02c|KZ=#e31a1c|DZ=#e31a1c|QA=#33a02c|CZ=#33a02c|PE=#33a02c|RO=#33a02c|NZ=#e31a1c|VN=#e31a1c|BD=#ff7f00|KW=#fb9a99|AO=#e31a1c|HU=#33a02c|UA=#33a02c|MA=#33a02c|PR=#e31a1c|EC=#33a02c|SK=#33a02c|CU=#e31a1c|SD=#cab2d6|OM=#33a02c|BY=#e31a1c|AZ=#e31a1c|LK=#e31a1c|MM=#ff7f00|LU=#33a02c|DO=#33a02c|UZ=#e31a1c|KE=#33a02c|GT=#33a02c|UY=#33a02c|HR=#33a02c|BG=#33a02c|MO=#ff7f00|ET=#33a02c|LB=#33a02c|CR=#33a02c|SI=#33a02c|PA=#33a02c|LT=#33a02c|TZ=#33a02c|TM=#e31a1c|TN=#33a02c|RS=#33a02c|LY=#33a02c|GH=#e31a1c|YE=#6F6F6F|CD=#33a02c|JO=#e31a1c|CI=#33a02c|BH=#a6cee3|BO=#33a02c|CM=#a6cee3|LV=#33a02c|PY=#ff7f00|TT=#33a02c|UG=#33a02c|ZM=#e31a1c|EE=#33a02c|SV=#33a02c|CY=#33a02c|AF=#33a02c|HN=#ff7f00|NP=#e31a1c|BA=#33a02c|GA=#33a02c|KP=#fdbf6f|BN=#e31a1c|MZ=#e31a1c|IS=#33a02c|KH=#fdbf6f|GQ=#33a02c|PG=#e31a1c|GE=#33a02c|BW=#33a02c|SN=#e31a1c|ZW=#e31a1c|CG=#33a02c|JM=#e31a1c|NA=#6F6F6F|AL=#33a02c|TD=#e31a1c|BF=#33a02c|MU=#e31a1c|MN=#e31a1c|ML=#fdbf6f|NI=#33a02c|LA=#fdbf6f|MK=#33a02c|SS=#33a02c|AM=#e31a1c|MG=#ff7f00|MT=#33a02c|BJ=#e31a1c|TJ=#e31a1c|HT=#33a02c|BS=#e31a1c|NE=#a6cee3|MD=#33a02c|RW=#33a02c|KG=#e31a1c|KOSOVO=#e31a1c|MC=#33a02c|GN=#fdbf6f|LI=#33a02c|MW=#e31a1c|BM=#e31a1c|SR=#e31a1c|MR=#33a02c|TL=#ff7f00|SL=#33a02c|ME=#33a02c|TG=#fdbf6f|FJ=#e31a1c|SZ=#33a02c|BB=#e31a1c|ER=#33a02c|AD=#33a02c|CW=#fdbf6f|GY=#e31a1c|MV=#33a02c|BI=#33a02c|AW=#fdbf6f|LR=#33a02c|LS=#ff7f00|BT=#33a02c|CV=#e31a1c|SM=#33a02c|CF=#33a02c|BZ=#e31a1c|DJ=#33a02c|SC=#fdbf6f|LC=#e31a1c|SO=#33a02c|AG=#e31a1c|GW=#e31a1c|GM=#33a02c|WS=#e31a1c|VU=#33a02c|KM=#fdbf6f|DM=#e31a1c|ST=#e31a1c|KI=#fdbf6f|TV=#33a02c|SY=#fdbf6f|TW=#e31a1c|VA=#e31a1c }}&lt;section begin=Map heterosexual males /&gt;
|&lt;section begin=Map heterosexual females /&gt;{{Graph:Map|scale = 38|CN=#33a02c|JP=#1f78b4|DE=#33a02c|GB=#33a02c|FR=#33a02c|IN=#33a02c|IT=#33a02c|BR=#ff7f00|CA=#33a02c|KR=#cab2d6|RU=#33a02c|ES=#33a02c|ID=#33a02c|NL=#33a02c|TR=#33a02c|CH=#33a02c|SA=#fdbf6f|SE=#33a02c|NG=#33a02c|PL=#33a02c|AR=#33a02c|BE=#33a02c|VE=#e31a1c|NO=#33a02c|AT=#33a02c|IR=#fdbf6f|TH=#33a02c|AE=#33a02c|CO=#ff7f00|ZA=#e31a1c|DK=#33a02c|MY=#e31a1c|SG=#e31a1c|IL=#e31a1c|PH=#33a02c|EG=#33a02c|HK=#a6cee3|FI=#33a02c|CL=#33a02c|PK=#e31a1c|IE=#fb9a99|GR=#33a02c|PT=#33a02c|IQ=#33a02c|KZ=#e31a1c|DZ=#e31a1c|QA=#e31a1c|CZ=#33a02c|PE=#33a02c|RO=#33a02c|NZ=#e31a1c|VN=#e31a1c|BD=#ff7f00|KW=#fdbf6f|AO=#e31a1c|HU=#33a02c|UA=#33a02c|MA=#33a02c|PR=#e31a1c|EC=#ff7f00|SK=#33a02c|CU=#e31a1c|SD=#6a3d9a|OM=#33a02c|BY=#e31a1c|AZ=#e31a1c|LK=#e31a1c|MM=#ff7f00|LU=#33a02c|DO=#33a02c|UZ=#e31a1c|KE=#33a02c|GT=#33a02c|UY=#33a02c|HR=#33a02c|BG=#33a02c|MO=#ff7f00|ET=#33a02c|LB=#33a02c|CR=#33a02c|SI=#33a02c|PA=#33a02c|LT=#33a02c|TZ=#33a02c|TM=#e31a1c|TN=#33a02c|RS=#33a02c|LY=#e31a1c|GH=#e31a1c|YE=#FEEBE2|CD=#33a02c|JO=#e31a1c|CI=#33a02c|BH=#a6cee3|BO=#33a02c|CM=#a6cee3|LV=#33a02c|PY=#ff7f00|TT=#33a02c|UG=#33a02c|ZM=#e31a1c|EE=#33a02c|SV=#33a02c|CY=#33a02c|AF=#e31a1c|HN=#ff7f00|NP=#e31a1c|BA=#33a02c|GA=#33a02c|KP=#fdbf6f|BN=#e31a1c|MZ=#e31a1c|IS=#33a02c|KH=#fdbf6f|GQ=#33a02c|PG=#fb9a99|GE=#33a02c|BW=#33a02c|SN=#e31a1c|ZW=#e31a1c|CG=#33a02c|JM=#e31a1c|NA=#e31a1c|AL=#33a02c|TD=#e31a1c|BF=#33a02c|MU=#e31a1c|MN=#e31a1c|ML=#fdbf6f|NI=#33a02c|LA=#fdbf6f|MK=#33a02c|SS=#33a02c|AM=#e31a1c|MG=#ff7f00|MT=#33a02c|BJ=#e31a1c|TJ=#e31a1c|HT=#33a02c|BS=#e31a1c|NE=#a6cee3|MD=#33a02c|RW=#33a02c|KG=#e31a1c|KOSOVO=#e31a1c|MC=#33a02c|GN=#fdbf6f|LI=#33a02c|MW=#e31a1c|BM=#e31a1c|SR=#e31a1c|MR=#33a02c|TL=#ff7f00|SL=#33a02c|ME=#33a02c|TG=#fdbf6f|FJ=#e31a1c|SZ=#33a02c|BB=#e31a1c|ER=#33a02c|AD=#33a02c|CW=#fdbf6f|GY=#e31a1c|MV=#FEEBE2|BI=#33a02c|AW=#fdbf6f|LR=#33a02c|LS=#ff7f00|BT=#33a02c|CV=#e31a1c|SM=#33a02c|CF=#33a02c|BZ=#e31a1c|DJ=#33a02c|SC=#fdbf6f|LC=#e31a1c|SO=#33a02c|AG=#e31a1c|GW=#e31a1c|GM=#33a02c|WS=#e31a1c|VU=#33a02c|KM=#fdbf6f|DM=#e31a1c|ST=#e31a1c|KI=#33a02c|TV=#33a02c|SY=#fdbf6f|TW=#e31a1c|VA=#ff7f00 }}&lt;section end=Map heterosexual females /&gt;
|-
!Homosexual
|&lt;section begin=Map homosexual males /&gt;{{Graph:Map|scale = 38|CN=#33a02c|JP=#33a02c|DE=#33a02c|GB=#33a02c|FR=#33a02c|IN=#33a02c|IT=#33a02c|BR=#ff7f00|CA=#33a02c|KR=#cab2d6|RU=#33a02c|ES=#33a02c|ID=#33a02c|NL=#33a02c|TR=#33a02c|CH=#33a02c|SA=#2F2F2F|SE=#33a02c|NG=#2F2F2F|PL=#33a02c|AR=#33a02c|BE=#33a02c|VE=#e31a1c|NO=#33a02c|AT=#33a02c|IR=#2F2F2F|TH=#33a02c|AE=#2F2F2F|CO=#ff7f00|ZA=#e31a1c|DK=#33a02c|MY=#2F2F2F|SG=#e31a1c|IL=#e31a1c|PH=#33a02c|EG=#2F2F2F|HK=#2F2F2F|FI=#33a02c|CL=#33a02c|PK=#2F2F2F|IE=#fb9a99|GR=#33a02c|PT=#33a02c|IQ=#2F2F2F|KZ=#e31a1c|DZ=#2F2F2F|QA=#2F2F2F|CZ=#33a02c|PE=#33a02c|RO=#33a02c|NZ=#e31a1c|VN=#e31a1c|BD=#ff7f00|KW=#2F2F2F|AO=#e31a1c|HU=#33a02c|UA=#33a02c|MA=#2F2F2F|PR=#e31a1c|EC=#33a02c|SK=#33a02c|CU=#e31a1c|SD=#2F2F2F|OM=#2F2F2F|BY=#e31a1c|AZ=#e31a1c|LK=#e31a1c|MM=#ff7f00|LU=#33a02c|DO=#33a02c|UZ=#2F2F2F|KE=#2F2F2F|GT=#33a02c|UY=#33a02c|HR=#33a02c|BG=#33a02c|MO=#ff7f00|ET=#2F2F2F|LB=#33a02c|CR=#33a02c|SI=#33a02c|PA=#33a02c|LT=#33a02c|TZ=#2F2F2F|TM=#e31a1c|TN=#2F2F2F|RS=#33a02c|LY=#2F2F2F|GH=#e31a1c|YE=#2F2F2F|CD=#33a02c|JO=#e31a1c|CI=#2F2F2F|BH=#2F2F2F|BO=#33a02c|CM=#2F2F2F|LV=#33a02c|PY=#e31a1c|TT=#33a02c|UG=#33a02c|ZM=#e31a1c|EE=#33a02c|SV=#33a02c|CY=#33a02c|AF=#2F2F2F|HN=#ff7f00|NP=#e31a1c|BA=#33a02c|GA=#a6cee3|KP=#fdbf6f|BN=#e31a1c|MZ=#e31a1c|IS=#33a02c|KH=#fdbf6f|GQ=#2F2F2F|PG=#2F2F2F|GE=#33a02c|BW=#2F2F2F|SN=#2F2F2F|ZW=#2F2F2F|CG=#2F2F2F|JM=#e31a1c|NA=#2F2F2F|AL=#33a02c|TD=#e31a1c|BF=#2F2F2F|MU=#e31a1c|MN=#e31a1c|ML=#fdbf6f|NI=#33a02c|LA=#fdbf6f|MK=#33a02c|SS=#33a02c|AM=#e31a1c|MG=#a6cee3|MT=#33a02c|BJ=#a6cee3|TJ=#e31a1c|HT=#33a02c|BS=#33a02c|NE=#2F2F2F|MD=#33a02c|RW=#33a02c|KG=#e31a1c|KOSOVO=#e31a1c|MC=#33a02c|GN=#fdbf6f|LI=#33a02c|MW=#e31a1c|BM=#e31a1c|SR=#e31a1c|MR=#33a02c|TL=#ff7f00|SL=#33a02c|ME=#33a02c|TG=#fdbf6f|FJ=#e31a1c|SZ=#2F2F2F|BB=#e31a1c|ER=#33a02c|AD=#33a02c|CW=#fdbf6f|GY=#e31a1c|MV=#2F2F2F|BI=#2F2F2F|AW=#fdbf6f|LR=#2F2F2F|LS=#ff7f00|BT=#33a02c|CV=#e31a1c|SM=#33a02c|CF=#33a02c|BZ=#e31a1c|DJ=#2F2F2F|SC=#2F2F2F|LC=#e31a1c|SO=#2F2F2F|AG=#e31a1c|GW=#e31a1c|GM=#33a02c|WS=#e31a1c|VU=#33a02c|KM=#2F2F2F|DM=#e31a1c|ST=#e31a1c|KI=#2F2F2F|TV=#33a02c|SY=#fdbf6f|TW=#e31a1c|VA=#2F2F2F }}&lt;section end=Map homosexual males /&gt;
|&lt;section begin=Map homosexual females /&gt;{{Graph:Map|scale = 38|CN=#33a02c|JP=#33a02c|DE=#33a02c|GB=#33a02c|FR=#33a02c|IN=#33a02c|IT=#33a02c|BR=#ff7f00|CA=#33a02c|KR=#cab2d6|RU=#33a02c|ES=#33a02c|ID=#33a02c|NL=#33a02c|TR=#33a02c|CH=#33a02c|SA=#2F2F2F|SE=#33a02c|NG=#2F2F2F|PL=#33a02c|AR=#33a02c|BE=#33a02c|VE=#e31a1c|NO=#33a02c|AT=#33a02c|IR=#2F2F2F|TH=#33a02c|AE=#2F2F2F|CO=#ff7f00|ZA=#e31a1c|DK=#33a02c|MY=#2F2F2F|SG=#e31a1c|IL=#e31a1c|PH=#33a02c|EG=#2F2F2F|HK=#2F2F2F|FI=#33a02c|CL=#33a02c|PK=#2F2F2F|IE=#fb9a99|GR=#33a02c|PT=#33a02c|IQ=#2F2F2F|KZ=#e31a1c|DZ=#2F2F2F|QA=#2F2F2F|CZ=#33a02c|PE=#33a02c|RO=#33a02c|NZ=#e31a1c|VN=#e31a1c|BD=#ff7f00|KW=#2F2F2F|AO=#e31a1c|HU=#33a02c|UA=#33a02c|MA=#2F2F2F|PR=#e31a1c|EC=#ff7f00|SK=#33a02c|CU=#e31a1c|SD=#2F2F2F|OM=#2F2F2F|BY=#e31a1c|AZ=#e31a1c|LK=#e31a1c|MM=#ff7f00|LU=#33a02c|DO=#33a02c|UZ=#e31a1c|KE=#2F2F2F|GT=#33a02c|UY=#33a02c|HR=#33a02c|BG=#33a02c|MO=#ff7f00|ET=#2F2F2F|LB=#33a02c|CR=#33a02c|SI=#33a02c|PA=#33a02c|LT=#33a02c|TZ=#2F2F2F|TM=#e31a1c|TN=#2F2F2F|RS=#33a02c|LY=#2F2F2F|GH=#e31a1c|YE=#2F2F2F|CD=#33a02c|JO=#e31a1c|CI=#2F2F2F|BH=#2F2F2F|BO=#33a02c|CM=#2F2F2F|LV=#33a02c|PY=#e31a1c|TT=#33a02c|UG=#33a02c|ZM=#e31a1c|EE=#33a02c|SV=#33a02c|CY=#33a02c|AF=#2F2F2F|HN=#ff7f00|NP=#e31a1c|BA=#33a02c|GA=#a6cee3|KP=#fdbf6f|BN=#e31a1c|MZ=#e31a1c|IS=#33a02c|KH=#fdbf6f|GQ=#2F2F2F|PG=#2F2F2F|GE=#33a02c|BW=#2F2F2F|SN=#2F2F2F|ZW=#2F2F2F|CG=#2F2F2F|JM=#e31a1c|NA=#e31a1c|AL=#33a02c|TD=#e31a1c|BF=#2F2F2F|MU=#e31a1c|MN=#e31a1c|ML=#fdbf6f|NI=#33a02c|LA=#fdbf6f|MK=#33a02c|SS=#33a02c|AM=#e31a1c|MG=#a6cee3|MT=#33a02c|BJ=#a6cee3|TJ=#e31a1c|HT=#33a02c|BS=#33a02c|NE=#2F2F2F|MD=#33a02c|RW=#33a02c|KG=#e31a1c|KOSOVO=#e31a1c|MC=#33a02c|GN=#fdbf6f|LI=#33a02c|MW=#e31a1c|BM=#e31a1c|SR=#e31a1c|MR=#33a02c|TL=#ff7f00|SL=#33a02c|ME=#33a02c|TG=#fdbf6f|FJ=#e31a1c|SZ=#2F2F2F|BB=#e31a1c|ER=#33a02c|AD=#33a02c|CW=#fdbf6f|GY=#e31a1c|MV=#2F2F2F|BI=#2F2F2F|AW=#fdbf6f|LR=#2F2F2F|LS=#ff7f00|BT=#33a02c|CV=#e31a1c|SM=#33a02c|CF=#33a02c|BZ=#e31a1c|DJ=#2F2F2F|SC=#2F2F2F|LC=#e31a1c|SO=#2F2F2F|AG=#e31a1c|GW=#e31a1c|GM=#33a02c|WS=#e31a1c|VU=#33a02c|KM=#2F2F2F|DM=#e31a1c|ST=#e31a1c|KI=#2F2F2F|TV=#33a02c|SY=#fdbf6f|TW=#e31a1c|VA=#2F2F2F }}&lt;section end=Map homosexual females /&gt;
|-
|
|colspan=2|&lt;section begin=maps key /&gt;{{Legend0|#FEEBE2|9}} {{Legend0|#b15928|10}} {{Legend0|#ffff99|11}} {{Legend0|#6a3d9a|12}} {{Legend0|#cab2d6|13}} {{Legend0|#ff7f00|14}} {{Legend0|#fdbf6f|15}} {{Legend0|#e31a1c|16}} {{Legend0|#fb9a99|17}} {{Legend0|#33a02c|18}} {{Legend0|#b2df8a|19}} {{Legend0|#1f78b4|20}} {{Legend0|#a6cee3|21}}&lt;br&gt;{{Legend0|#2F2F2F|Forbidden at any age}} {{Legend0|#6F6F6F|Unknown}} {{Legend0|#C0C0C0|Varies by state}}&lt;section end=maps key /&gt;
|}

== Table ==
&lt;section begin=Definitions /&gt;

=== Definitions ===
{{Main|Age of consent#Defenses and exceptions}}
*'''Limited by age''': younger partner is deemed able to consent to having sex with an older one as long as their age difference doesn't exceed a specified amount.
*'''Limited by relationship''': younger partner is deemed able to consent to having sex with an older one as long as the latter is not in a position of trust or authority, or is not recognised to be abusing the inexperience of the younger one.
*'''Unlimited''': age from which one is deemed able to consent to having sex with anyone else or [[marriageable age]] if they must be married

Different jurisdictions express these definitions differently. Some, like most Australian states, may say the age of consent is 16 except if the older partner is in a position of authority over the younger one. So, effectively, the unrestricted age of consent there is 18. Others, like Argentina, may say the age of consent is 18, but an exception is made down to 13 years of age, if the older partner is not in a position of authority over the younger one. The data below reflects what each jurisdiction's legislation actually means, rather than what it states on the surface.
&lt;section end=Definitions /&gt;
{|class=&quot;nowrap sortable mw-datatable wikitable&quot; style=&quot;table-layout:fixed;margin:auto;text-align:right&quot;

|- valign=bottom
! rowspan=3 style=width:17em|Countries and States
! rowspan=3 style=width:6em|Region
! rowspan=3 style=width:3em|Must be&lt;br&gt;married
! colspan=4|{{abbr|Limited by age|Younger partner is deemed able to consent to having sex with an older one as long as their age difference doesn't exceed a specified amount.}}
! colspan=4|{{abbr|Limited by relationship|Younger partner is deemed able to consent to having sex with an older one as long as the latter is not in a position of trust or authority, or is recognised to be abusing the inexperience of the younger one.}}
! colspan=4|{{abbr|Unlimited|Age from which one is deemed able to consent to having sex with anyone else or marriageable age if they must be married}}
! rowspan=3 style=width:10em|Sources
|-
! colspan=2|{{abbr|Hetero|Heterosexual}}
! colspan=2|{{abbr|Homo|Homosexual}}
! colspan=2|{{abbr|Hetero|Heterosexual}}
! colspan=2|{{abbr|Homo|Homosexual}}
! colspan=2|{{abbr|Hetero|Heterosexual}}
! colspan=2|{{abbr|Homo|Homosexual}}
|-
!data-sort-type=&quot;number&quot; style=&quot;width:1em&quot;|{{abbr|M|Male}}
!data-sort-type=&quot;number&quot; style=&quot;width:1em&quot;|{{abbr|F|Female}}
!data-sort-type=&quot;number&quot; style=&quot;width:1em&quot;|{{abbr|M|Male}}
!data-sort-type=&quot;number&quot; style=&quot;width:1em&quot;|{{abbr|F|Female}}
!data-sort-type=&quot;number&quot; style=&quot;width:1em&quot;|{{abbr|M|Male}}
!data-sort-type=&quot;number&quot; style=&quot;width:1em&quot;|{{abbr|F|Female}}
!data-sort-type=&quot;number&quot; style=&quot;width:1em&quot;|{{abbr|M|Male}}
!data-sort-type=&quot;number&quot; style=&quot;width:1em&quot;|{{abbr|F|Female}}
!data-sort-type=&quot;number&quot; style=&quot;width:1em&quot;|{{abbr|M|Male}}
!data-sort-type=&quot;number&quot; style=&quot;width:1em&quot;|{{abbr|F|Female}}
!data-sort-type=&quot;number&quot; style=&quot;width:1em&quot;|{{abbr|M|Male}}
!data-sort-type=&quot;number&quot; style=&quot;width:1em&quot;|{{abbr|F|Female}}
&lt;section end=table header/&gt;
|-
|style=&quot;padding: 0px&quot; colspan=17|
{|class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;table-layout:inherit; width:81em; margin-top: 0px; margin-bottom: 0px; text-align: right&quot;
|align=left style=&quot;width:18em&quot;|{{flagg|pspew|Australia|plink=Ages of consent in Oceania#Australia}}
|align=center style=&quot;width:7em;background:DarkSalmon&quot;|[[Ages of consent in Oceania|Oceania]]
|align=center style=&quot;width:5em&quot;|No
|align=left colspan=13 style=&quot;width:37em&quot;|''Varies by state''
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Australian Capital Territory|plink=Ages of consent in Oceania#Australian Capital Territory}}
|align=center style=&quot;background:DarkSalmon&quot;|[[Ages of consent in Oceania|Oceania]]
|style=&quot;width:5em&quot; align=center|No
|10 || 10 || 10 || 10 || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite Legislation AU|ACT|act|ca190082|Crimes Act 1900|55}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|New South Wales|plink=Ages of consent in Oceania#New South Wales and Norfolk Island}}
|align=center style=&quot;background:DarkSalmon&quot;|[[Ages of consent in Oceania|Oceania]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|&lt;ref&gt;{{cite Legislation AU|NSW|act|ca190082|Crimes Act 1900|66C}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite Legislation AU|NSW|act|ca190082|Crimes Act 1900|66D}}.&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Queensland|plink=Ages of consent in Oceania#Queensland}}
|align=center style=&quot;background:DarkSalmon&quot;|[[Ages of consent in Oceania|Oceania]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left|&lt;ref&gt;{{cite Legislation AU|Qld|act|cc189994|Criminal Code Act 1899|215}} Carnal knowledge with or of children under 16.&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Victoria|plink=Ages of consent in Oceania#Victoria}}
|align=center style=&quot;background:DarkSalmon&quot;|[[Ages of consent in Oceania|Oceania]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|&lt;ref&gt;{{cite Legislation AU|Vic|act|swa1994129|Sex Work Act 1994|11}} &amp; s 11A.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite Legislation AU|Vic|act|ca195882|Crimes Act 1958|45}}(1).&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|South Australia|plink=Ages of consent in Oceania#South Australia}}
|align=center style=&quot;background:DarkSalmon&quot;|[[Ages of consent in Oceania|Oceania]]
|align=center|No
|16 || 16 || 16 || 16 || 17 || 17 || 17 || 17 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|&lt;ref&gt;{{cite Legislation AU|Cth|act|ma196185|Marriage Act|12}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite Legislation AU|Vic|act|ca195882|Crimes Act 1958|48}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite Legislation AU|SA|act|clca1935262|Criminal Law Consolidation Act 1935|49}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Northern Territory|plink=Ages of consent in Oceania#Northern Territory}}
|align=center style=&quot;background:DarkSalmon&quot;|[[Ages of consent in Oceania|Oceania]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|&lt;ref name=&quot;Crim Code NT&quot;&gt;''Criminal Code Act 2014'' {{cite Legislation AU|NT|act|cca115/sch1.html|Schedule 1 Criminal Code}}.&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Tasmania|plink=Ages of consent in Oceania#Tasmania}}
|align=center style=&quot;background:DarkSalmon&quot;|[[Ages of consent in Oceania|Oceania]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 17 || 17 || 17 || 17
|align=left|&lt;ref name=&quot;Tas Crim Code&quot;&gt;{{cite Legislation AU|Tas|act|cca1924115/sch1.html|Criminal Code Act 1924 Schedule 1}} s 124 Sexual intercourse with young person.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lawstuff.org.au/tas_law/topics/sex|title=Sex: When can I have sex? What are the ages of consent in Tasmania? Who cannot have sex with me?|website=lawstuff.org.au|publisher=National Children's and Youth Law Centre|accessdate=8 November 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Western Australia|plink=Ages of consent in Oceania#Western Australia}}
|align=center style=&quot;background:DarkSalmon&quot;|[[Ages of consent in Oceania|Oceania]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{cite Legislation AU|WA|act|ccaca1913252|Criminal Code Act Compilation 1913|320}} &amp; s 321.&lt;/ref&gt;
|}
|-
|style=&quot;padding: 0px&quot; colspan=17|
{|class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;table-layout:inherit; width:81em; margin-top: 0px; margin-bottom: 0px; text-align: right&quot;
|align=left style=&quot;width:18em&quot;|{{flagg|pspew|Mexico|plink=Ages of consent in North America#Mexico}}
|align=center style=&quot;width:7em;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center style=&quot;width:5em&quot;|No
|align=left colspan=13 style=&quot;width:37em&quot;|''Varies by state''
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Aguascalientes|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|[http://www.poderjudicialags.gob.mx/Resources/Marco/Estatal/codigos/Codigo%20Penal%20para%20el%20Estado%20de%20Aguascalientes.pdf 120] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602213115/http://www.poderjudicialags.gob.mx/Resources/Marco/Estatal/codigos/Codigo%20Penal%20para%20el%20Estado%20de%20Aguascalientes.pdf |date=2021-06-02 }} [http://www.poderjudicialags.gob.mx/Resources/Marco/Estatal/codigos/Codigo%20Penal%20para%20el%20Estado%20de%20Aguascalientes.pdf 118] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602213115/http://www.poderjudicialags.gob.mx/Resources/Marco/Estatal/codigos/Codigo%20Penal%20para%20el%20Estado%20de%20Aguascalientes.pdf |date=2021-06-02 }}
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Baja California|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|14 || 14 || 14 || 14 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|[http://www.ordenjuridico.gob.mx/Documentos/Estatal/Baja%20California/wo80296.pdf 177] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200403053517/http://www.ordenjuridico.gob.mx/Documentos/Estatal/Baja%20California/wo80296.pdf |date=2020-04-03 }} [http://www.ordenjuridico.gob.mx/Documentos/Estatal/Baja%20California/wo80296.pdf 182] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200403053517/http://www.ordenjuridico.gob.mx/Documentos/Estatal/Baja%20California/wo80296.pdf |date=2020-04-03 }}
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Baja California Sur|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|[http://contraloria.bcs.gob.mx/wp-content/uploads/C%C3%B3digo-Penal-para-el-Estado-de-Baja-California-Sur.pdf 286] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212203328/http://contraloria.bcs.gob.mx/wp-content/uploads/C%C3%B3digo-Penal-para-el-Estado-de-Baja-California-Sur.pdf |date=2019-12-12 }} [http://contraloria.bcs.gob.mx/wp-content/uploads/C%C3%B3digo-Penal-para-el-Estado-de-Baja-California-Sur.pdf 290] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212203328/http://contraloria.bcs.gob.mx/wp-content/uploads/C%C3%B3digo-Penal-para-el-Estado-de-Baja-California-Sur.pdf |date=2019-12-12 }}
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Campeche|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|[http://www.pgj.campeche.gob.mx/transparencia/comunes/i/Codigo_Penal_del_Estado_de_Campeche.pdf 162] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212203328/http://www.pgj.campeche.gob.mx/transparencia/comunes/i/Codigo_Penal_del_Estado_de_Campeche.pdf |date=2019-12-12 }} [http://www.pgj.campeche.gob.mx/transparencia/comunes/i/Codigo_Penal_del_Estado_de_Campeche.pdf 164] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212203328/http://www.pgj.campeche.gob.mx/transparencia/comunes/i/Codigo_Penal_del_Estado_de_Campeche.pdf |date=2019-12-12 }}
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Chiapas|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|[http://www.poderjudicialchiapas.gob.mx/forms/archivos/45d9codigo-penal-para-el-estado-de-chiapas%281%29.pdf 235] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212203328/http://www.poderjudicialchiapas.gob.mx/forms/archivos/45d9codigo-penal-para-el-estado-de-chiapas%281%29.pdf |date=2019-12-12 }} [http://www.poderjudicialchiapas.gob.mx/forms/archivos/45d9codigo-penal-para-el-estado-de-chiapas%281%29.pdf 239] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212203328/http://www.poderjudicialchiapas.gob.mx/forms/archivos/45d9codigo-penal-para-el-estado-de-chiapas%281%29.pdf |date=2019-12-12 }}
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Chihuahua|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|14 || 14 || 14 || 14 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|[http://www.congresochihuahua2.gob.mx/biblioteca/codigos/archivosCodigos/64.pdf 172] [http://www.congresochihuahua2.gob.mx/biblioteca/codigos/archivosCodigos/64.pdf 177]
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Coahuila|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left|[http://congresocoahuila.gob.mx/transparencia/03/Leyes_Coahuila/coa08_Nuevo_Codigo.pdf 229] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200630142142/http://congresocoahuila.gob.mx/transparencia/03/Leyes_Coahuila/coa08_Nuevo_Codigo.pdf |date=2020-06-30 }} [http://congresocoahuila.gob.mx/transparencia/03/Leyes_Coahuila/coa08_Nuevo_Codigo.pdf 235] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200630142142/http://congresocoahuila.gob.mx/transparencia/03/Leyes_Coahuila/coa08_Nuevo_Codigo.pdf |date=2020-06-30 }}
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Colima|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|14 || 14 || 14 || 14 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|[http://congresocol.gob.mx/web/Sistema/uploads/LegislacionEstatal/Codigos/codigo_penal_11jun2016.pdf 146] [http://congresocol.gob.mx/web/Sistema/uploads/LegislacionEstatal/Codigos/codigo_penal_11jun2016.pdf 148]
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Mexican Federal District|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|[http://www.aldf.gob.mx/archivo-d261f65641c3fc71b354aaf862b9953a.pdf 181 bis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212203328/http://www.aldf.gob.mx/archivo-d261f65641c3fc71b354aaf862b9953a.pdf |date=2019-12-12 }} [http://www.aldf.gob.mx/archivo-d261f65641c3fc71b354aaf862b9953a.pdf 180] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212203328/http://www.aldf.gob.mx/archivo-d261f65641c3fc71b354aaf862b9953a.pdf |date=2019-12-12 }}
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Durango|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|14 || 14 || 14 || 14 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|[http://congresodurango.gob.mx/Archivos/legislacion/CODIGO%20PENAL%20(NUEVO).pdf 177] [http://congresodurango.gob.mx/Archivos/legislacion/CODIGO%20PENAL%20(NUEVO).pdf 181]
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Guanajuato|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left|[https://portal.pgjguanajuato.gob.mx/PortalWebEstatal/Archivo/normateca/2.pdf 181] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212203332/https://portal.pgjguanajuato.gob.mx/PortalWebEstatal/Archivo/normateca/2.pdf |date=2019-12-12 }} [https://portal.pgjguanajuato.gob.mx/PortalWebEstatal/Archivo/normateca/2.pdf 185] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212203332/https://portal.pgjguanajuato.gob.mx/PortalWebEstatal/Archivo/normateca/2.pdf |date=2019-12-12 }}
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Guerrero|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|[http://tsj-guerrero.gob.mx/transparencia/instituto_mejoramiento_judicial/2017/Abril/LeyesMarcoNormativo/6.-CODIGOSDELESTADODEGUERRERO/3.-CODIGOPENALPARAELESTADOLIBREY.pdf 179] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181214164032/http://tsj-guerrero.gob.mx/transparencia/instituto_mejoramiento_judicial/2017/Abril/LeyesMarcoNormativo/6.-CODIGOSDELESTADODEGUERRERO/3.-CODIGOPENALPARAELESTADOLIBREY.pdf |date=2018-12-14 }} [http://tsj-guerrero.gob.mx/transparencia/instituto_mejoramiento_judicial/2017/Abril/LeyesMarcoNormativo/6.-CODIGOSDELESTADODEGUERRERO/3.-CODIGOPENALPARAELESTADOLIBREY.pdf 187] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181214164032/http://tsj-guerrero.gob.mx/transparencia/instituto_mejoramiento_judicial/2017/Abril/LeyesMarcoNormativo/6.-CODIGOSDELESTADODEGUERRERO/3.-CODIGOPENALPARAELESTADOLIBREY.pdf |date=2018-12-14 }}
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Hidalgo|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|[http://www.congreso-hidalgo.gob.mx/biblioteca_legislativa/Leyes/09Codigo%20Penal%20para%20el%20Estado%20de%20Hidalgo.pdf 180] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200110131413/http://www.congreso-hidalgo.gob.mx/biblioteca_legislativa/Leyes/09Codigo%20Penal%20para%20el%20Estado%20de%20Hidalgo.pdf |date=2020-01-10 }} [http://www.congreso-hidalgo.gob.mx/biblioteca_legislativa/Leyes/09Codigo%20Penal%20para%20el%20Estado%20de%20Hidalgo.pdf 185] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200110131413/http://www.congreso-hidalgo.gob.mx/biblioteca_legislativa/Leyes/09Codigo%20Penal%20para%20el%20Estado%20de%20Hidalgo.pdf |date=2020-01-10 }}
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Jalisco|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|[https://www.jalisco.gob.mx/sites/default/files/C%25C3%25B3digo%2520Penal%2520para%2520el%2520Estado%2520Libre%2520y%2520Soberano%2520de%2520Jalisco%2520%252826OCTU12%2529.pdf 142-L, 142-M] [https://www.jalisco.gob.mx/sites/default/files/C%25C3%25B3digo%2520Penal%2520para%2520el%2520Estado%2520Libre%2520y%2520Soberano%2520de%2520Jalisco%2520%252826OCTU12%2529.pdf 142-L, 142-M]
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|México (state)|México|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|15 || 15 || 15 || 15 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|[http://www.ordenjuridico.gob.mx/Documentos/Estatal/Estado%20de%20Mexico/wo29386.pdf 273] [http://www.ordenjuridico.gob.mx/Documentos/Estatal/Estado%20de%20Mexico/wo29386.pdf 271]
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Michoacán|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left|[http://leyes.michoacan.gob.mx/destino/O10020fue.pdf 240] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212203339/http://leyes.michoacan.gob.mx/destino/O10020fue.pdf |date=2019-12-12 }} [http://leyes.michoacan.gob.mx/destino/O10020fue.pdf 170] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212203339/http://leyes.michoacan.gob.mx/destino/O10020fue.pdf |date=2019-12-12 }}
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Morelos|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|[http://marcojuridico.morelos.gob.mx/archivos/codigos/pdf/CPENALEM.pdf 154] [http://marcojuridico.morelos.gob.mx/archivos/codigos/pdf/CPENALEM.pdf 159]
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Nayarit|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|13 || 12 || 13 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|[https://transparencia.nayarit.gob.mx/resources/uploads/cofonay/pdfs/16.-%20Codigo%20Penal%20para%20el%20Estado%20de%20Nayarit.pdf 289] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212203328/https://transparencia.nayarit.gob.mx/resources/uploads/cofonay/pdfs/16.-%20Codigo%20Penal%20para%20el%20Estado%20de%20Nayarit.pdf |date=2019-12-12 }} [https://transparencia.nayarit.gob.mx/resources/uploads/cofonay/pdfs/16.-%20Codigo%20Penal%20para%20el%20Estado%20de%20Nayarit.pdf 291] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212203328/https://transparencia.nayarit.gob.mx/resources/uploads/cofonay/pdfs/16.-%20Codigo%20Penal%20para%20el%20Estado%20de%20Nayarit.pdf |date=2019-12-12 }}
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Nuevo León|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|14 || 14 || 14 || 14 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|[https://www.pjenl.gob.mx/CJ/Transparencia/01MJ/CPENL.pdf 267] [https://www.pjenl.gob.mx/CJ/Transparencia/01MJ/CPENL.pdf 262]
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Oaxaca|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|[https://sspo.gob.mx/wp-content/uploads/2017/02/C%C3%93DIGO-PENAL-PARA-EL-ESTADO-LIBRE-Y-SOBERANO-DE-OAXACA.pdf 247] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212203328/https://sspo.gob.mx/wp-content/uploads/2017/02/C%C3%93DIGO-PENAL-PARA-EL-ESTADO-LIBRE-Y-SOBERANO-DE-OAXACA.pdf |date=2019-12-12 }} [https://sspo.gob.mx/wp-content/uploads/2017/02/C%C3%93DIGO-PENAL-PARA-EL-ESTADO-LIBRE-Y-SOBERANO-DE-OAXACA.pdf 243] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212203328/https://sspo.gob.mx/wp-content/uploads/2017/02/C%C3%93DIGO-PENAL-PARA-EL-ESTADO-LIBRE-Y-SOBERANO-DE-OAXACA.pdf |date=2019-12-12 }}
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Puebla|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|[http://www.auditoriapuebla.gob.mx/images/codigos/2017/06Codigo_Penal_puebla20sep16.pdf 272] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212203329/http://www.auditoriapuebla.gob.mx/images/codigos/2017/06Codigo_Penal_puebla20sep16.pdf |date=2019-12-12 }} [http://www.auditoriapuebla.gob.mx/images/codigos/2017/06Codigo_Penal_puebla20sep16.pdf 264, 265] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212203329/http://www.auditoriapuebla.gob.mx/images/codigos/2017/06Codigo_Penal_puebla20sep16.pdf |date=2019-12-12 }}
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Querétaro|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|[http://legislaturaqueretaro.gob.mx/app/uploads/2016/01/COD004_59_18.pdf 161] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214212740/http://legislaturaqueretaro.gob.mx/app/uploads/2016/01/COD004_59_18.pdf |date=2019-02-14 }} [http://legislaturaqueretaro.gob.mx/app/uploads/2016/01/COD004_59_18.pdf 167] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214212740/http://legislaturaqueretaro.gob.mx/app/uploads/2016/01/COD004_59_18.pdf |date=2019-02-14 }}
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Quintana Roo|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|[http://documentos.congresoqroo.gob.mx/codigos/C6-XV-20171227-132.pdf 127] [http://documentos.congresoqroo.gob.mx/codigos/C6-XV-20171227-132.pdf 130]
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|San Luis Potosí|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left|[http://www.pgjeslp.gob.mx/images/legislacion_slp/Codigo_Penal_del_Estado_de_San_Luis_Potosi_20_Feb_2018.pdf 173] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212203328/http://www.pgjeslp.gob.mx/images/legislacion_slp/Codigo_Penal_del_Estado_de_San_Luis_Potosi_20_Feb_2018.pdf |date=2019-12-12 }} [http://www.pgjeslp.gob.mx/images/legislacion_slp/Codigo_Penal_del_Estado_de_San_Luis_Potosi_20_Feb_2018.pdf 179] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212203328/http://www.pgjeslp.gob.mx/images/legislacion_slp/Codigo_Penal_del_Estado_de_San_Luis_Potosi_20_Feb_2018.pdf |date=2019-12-12 }}
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Sinaloa|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|[http://www.congresosinaloa.gob.mx/images/congreso/leyes/zip/codigo_penal_28-dic-2016.pdf 180] [http://www.congresosinaloa.gob.mx/images/congreso/leyes/zip/codigo_penal_28-dic-2016.pdf 184]
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Sonora|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|[http://www.stjsonora.gob.mx/acceso_informacion/marco_normativo/CodigoPenalSonora.pdf 219] [http://www.stjsonora.gob.mx/acceso_informacion/marco_normativo/CodigoPenalSonora.pdf 215]
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Tabasco|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 17 || 17 || 17 || 17
|align=left|[https://tabasco.gob.mx/leyes/descargar/0/481 150] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240615080846/https://tabasco.gob.mx/leyes/descargar/0/481 |date=2024-06-15 }} [https://tabasco.gob.mx/leyes/descargar/0/481 153] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240615080846/https://tabasco.gob.mx/leyes/descargar/0/481 |date=2024-06-15 }}
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Tamaulipas|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|[https://www.tamaulipas.gob.mx/procuraduria/wp-content/uploads/sites/14/2017/02/13-codigo-penal-para-el-estado-de-tamaulipas-211216.pdf 275] [https://www.tamaulipas.gob.mx/procuraduria/wp-content/uploads/sites/14/2017/02/13-codigo-penal-para-el-estado-de-tamaulipas-211216.pdf 270]
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Tlaxcala|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|14 || 14 || 14 || 14 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|[http://tsjtlaxcala.gob.mx/transparencia/Fracciones_a63/I/codigos/codigopenaltlaxcala.pdf 289] [http://tsjtlaxcala.gob.mx/transparencia/Fracciones_a63/I/codigos/codigopenaltlaxcala.pdf 291]
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Veracruz|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|14 || 14 || 14 || 14 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left|[http://www.legisver.gob.mx/leyes/LeyesPDF/PENAL200217.pdf 190 Quater] [http://www.legisver.gob.mx/leyes/LeyesPDF/PENAL200217.pdf 189]
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Yucatán|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|13 || 13 || 13 || 13 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left|[https://www.poderjudicialyucatan.gob.mx/digestum/marcoLegal/03/2012/DIGESTUM03002.pdf 315] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200311183309/https://www.poderjudicialyucatan.gob.mx/digestum/marcoLegal/03/2012/DIGESTUM03002.pdf |date=2020-03-11 }} [https://www.poderjudicialyucatan.gob.mx/digestum/marcoLegal/03/2012/DIGESTUM03002.pdf 311] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200311183309/https://www.poderjudicialyucatan.gob.mx/digestum/marcoLegal/03/2012/DIGESTUM03002.pdf |date=2020-03-11 }}
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Zacatecas|plink=Ages of consent in North America#Local laws}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|13 || 13 || 13 || 13 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|[http://www.congresozac.gob.mx/f/todojuridico&amp;cual=103 237.1] [http://www.congresozac.gob.mx/f/todojuridico&amp;cual=103 237.4]
|}
|-
|style=&quot;padding: 0px&quot; colspan=17|
{|class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;table-layout:inherit; width:81em; margin-top: 0px; margin-bottom: 0px; text-align: right&quot;
|align=left style=&quot;width:18em&quot;|{{flagg|pspew|United States|plink=Ages of consent in North America#United States}}
|align=center style=&quot;width:7em;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center style=&quot;width:5em&quot;|No
|align=left colspan=13 style=&quot;width:37em&quot;|''Varies by state''
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspw|District of Columbia|plink=Ages of consent in the United States#District of Columbia}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dccode.org/simple/Title-22/Chapter-30/|title=Chapter 30. Sexual Abuse|accessdate=4 July 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Alabama|plink=Ages of consent in the United States#Alabama}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://alisondb.legislature.state.al.us/alison/codeofalabama/1975/coatoc.htm|title=Code Of Alabama|website=alisondb.legislature.state.al.us|access-date=2019-10-09|accessdate=2020-05-28|archivedate=2024-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240123221654/http://alisondb.legislature.state.al.us/alison/CodeOfAlabama/1975/Coatoc.htm}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Alaska|plink=Ages of consent in the United States#Alaska}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.touchngo.com/lglcntr/akstats/Statutes/Title11/Chapter41/Section436.htm|title=Sec. 11.41.436. Sexual abuse of a minor in the second degree. – The Alaska Legal Resource Center|website=www.touchngo.com|access-date=2019-10-09|accessdate=2020-05-28|archivedate=2024-12-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241229135937/http://www.touchngo.com/lglcntr/akstats/Statutes/Title11/Chapter41/Section436.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.touchngo.com/lglcntr/akstats/Statutes/Title11/Chapter41/Section438.htm|title=Sec. 11.41.438. Sexual abuse of a minor in the third degree. – The Alaska Legal Resource Center|website=www.touchngo.com|access-date=2019-10-09|accessdate=2020-05-28|archivedate=2024-11-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241130185206/http://www.touchngo.com/lglcntr/akstats/Statutes/Title11/Chapter41/Section438.htm}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Arizona|plink=Ages of consent in the United States#Arizona}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|15 || 15 || 15 || 15 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azleg.gov/viewdocument/?docName=https://www.azleg.gov/ars/13/01405.htm|title=13-1405. Sexual conduct with a minor; classification|website=www.azleg.gov|access-date=2019-10-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azleg.gov/viewdocument/?docName=https://www.azleg.gov/ars/13/01407.htm|title=13-1407. Defenses|website=www.azleg.gov|access-date=2019-10-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azleg.gov/viewdocument/?docName=https://www.azleg.gov/ars/13/01401.htm|title=13-1401. Definitions; factors|website=www.azleg.gov|access-date=2019-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Arkansas|plink=Ages of consent in the United States#Arkansas}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|16 || 16 || 16 || 16 || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/arkansas/2010/title-5/subtitle-2/chapter-14/subchapter-1/5-14-103/|title=2010 Arkansas Code : : Title 5 - Criminal Offenses : : Subtitle 2 - Offenses Against The Person : : Chapter 14 - Sexual Offenses : : Subchapter 1 - General Provisions : : § 5-14-103 - Rape.|website=Justia Law|language=en|access-date=2019-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|California|plink=Ages of consent in the United States#California}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=PEN&amp;sectionNum=261.5.|title=CHAPTER 1. Rape, Abduction, Carnal Abuse of Children, and Seduction [261 - 269]|website=leginfo.legislature.ca.gov|access-date=2019-10-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=PEN&amp;sectionNum=286.|title=CHAPTER 5. Bigamy, Incest, and the Crime Against Nature [286]|website=leginfo.legislature.ca.gov|access-date=2019-10-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=PEN&amp;sectionNum=288.|title=CHAPTER 5. Bigamy, Incest, and the Crime Against Nature [288]|website=leginfo.legislature.ca.gov|access-date=2019-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Colorado|plink=Ages of consent in the United States#Colorado}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|14 || 14 || 14 || 14 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 17 || 17 || 17 || 17
|
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Connecticut|plink=Ages of consent in the United States#Connecticut}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|13 || 13 || 13 || 13 || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/connecticut/2005/title46b/sec46b-120.html|title=2005 Connecticut Code - Sec. 46b-120. (Formerly Sec. 51-301). Definitions.|website=Justia Law|language=en|access-date=2019-10-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/connecticut/2005/title46b/sec46b-127.html|title=2005 Connecticut Code - Sec. 46b-127. (Formerly Sec. 51-308). Transfer of child charged with a felony to the regular criminal docket.|website=Justia Law|language=en|access-date=2019-10-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/connecticut/2005/title46b/sec46b-133d.html|title=2005 Connecticut Code - Sec. 46b-133d. Serious sexual offender prosecution. Sentencing.|website=Justia Law|language=en|access-date=2019-10-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/connecticut/2005/title53a/sec53a-70.html|title=2005 Connecticut Code - Sec. 53a-70. Sexual assault in the first degree: Class B or A felony.|website=Justia Law|language=en|access-date=2019-10-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/connecticut/2005/title53a/sec53a-71.html|title=2005 Connecticut Code - Sec. 53a-71. Sexual assault in the second degree: Class C or B felony.|website=Justia Law|language=en|access-date=2019-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Delaware|plink=Ages of consent in the United States#Delaware}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|16 || 16 || 16 || 16 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://delcode.delaware.gov/title11/c005/sc02/index.shtml|title=TITLE 11 - CHAPTER 5. Specific Offenses - Subchapter II. Offenses Against the Person|website=delcode.delaware.gov|access-date=2019-10-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Florida|plink=Ages of consent in the United States#Florida}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|16 || 16 || 16 || 16 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|&lt;ref name=&quot;HHSpage&quot;&gt;&quot;[http://aspe.hhs.gov/hsp/08/sr/statelaws/statelaws.shtml Statutory Rape: A Guide to State Laws and Reporting Requirements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150703174841/http://aspe.hhs.gov/hsp/08/sr/statelaws/statelaws.shtml |date=2015-07-03 }}.&quot; [[United States Department of Health and Human Services]]. Retrieved on November 4, 2014. &quot;Florida[ ... ]A child under 16 years of age cannot consent to sexual activity, regardless of the age of the defendant.[189] A child who is at least 16 years of age and less than 18 years of age cannot consent to sexual activity if the defendant is 24 years of age or older.&quot; and &quot;Pennsylvania[ ... ]Sexual intercourse with someone less than 13 years of age is illegal regardless of the age of the defendant.[641] Sexual intercourse with someone at least 13 years of age and less than 16 years of age is illegal unless the defendant is less than four years older than the victim or is the victim's spouse.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://archive.flsenate.gov/statutes/index.cfm?mode=View%20Statutes&amp;SubMenu=1&amp;App_mode=Display_Statute&amp;Search_String=794.05&amp;URL=0700-0799/0794/Sections/0794.05.html|title=Flsenate Archive: Statutes &amp; Constitution &gt; View Statutes|website=archive.flsenate.gov|access-date=2019-10-10|accessdate=2020-05-28|archivedate=2019-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190826213720/http://archive.flsenate.gov/statutes/index.cfm?mode=View%20Statutes&amp;SubMenu=1&amp;App_mode=Display_Statute&amp;Search_String=794.05&amp;URL=0700-0799/0794/Sections/0794.05.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://www.leg.state.fl.us/Statutes/index.cfm?App_mode=Display_Statute&amp;Search_String=&amp;URL=0900-0999/0943/Sections/0943.04354.html Fla. Stat. 943.04354].&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Georgia (U.S. state)|plink=Ages of consent in the United States#Georgia}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://law.justia.com/codes/georgia/2010/title-16/chapter-6/16-6-3/|title=§&amp;nbsp;16-6-3 – Statutory rape: : 2010 Georgia Code|last=|first=|date=|publisher=|accessdate=18 July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://law.justia.com/codes/georgia/2010/title-16/chapter-6/16-6-2/|title=§&amp;nbsp;16-6-2 – Sodomy; aggravated sodomy; medical expenses: : 2010 Georgia Code|last=|first=|date=|publisher=|accessdate=18 July 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Hawaii|plink=Ages of consent in the United States#Hawaii}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|14 || 14 || 14 || 14 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.capitol.hawaii.gov/hrscurrent/Vol14_Ch0701-0853/HRS0707/HRS_0707-0730.htm|title=House Bill|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://ag.hawaii.gov/wp-content/uploads/2013/01/rpt_age_of_consent_tf.pdf REPORT OF THE AGE OF CONSENT TASK FORCE]&quot; (). State of Hawaii Department of the Attorney General. Retrieved on November 4, 2014. p. i (PDF p. 6/79). Submitted to The Twenty-Second State Legislature Regular Session of 2003 Pursuant to Act 1, Second Special Session, SLH 2001.&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Idaho|plink=Ages of consent in the United States#Idaho}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://legislature.idaho.gov/idstat/Title18/T18CH61SECT18-6101.htm|title=Idaho Statutes – 18-6101|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100730160147/http://legislature.idaho.gov/idstat/Title18/T18CH61SECT18-6101.htm|archivedate=30 July 2010|accessdate=28 July 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://legislature.idaho.gov/idstat/Title18/T18CH15SECT18-1508.htm|title=Idaho Statutes – 18-1508|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100731053852/http://legislature.idaho.gov/idstat/Title18/T18CH15SECT18-1508.htm|archivedate=31 July 2010|accessdate=28 July 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://legislature.idaho.gov/idstat/Title18/T18CH15SECT18-1508A.htm|title=Idaho Statutes – 18-1508A|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100731053904/http://legislature.idaho.gov/idstat/Title18/T18CH15SECT18-1508A.htm|archivedate=31 July 2010|accessdate=28 July 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://legislature.idaho.gov/idstat/Title18/T18CH15SECT18-1506.htm|title=Idaho Statutes – 18-1506|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100731053825/http://legislature.idaho.gov/idstat/Title18/T18CH15SECT18-1506.htm|archivedate=31 July 2010|accessdate=28 July 2010}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Illinois|plink=Ages of consent in the United States#Illinois}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 17 || 17 || 17 || 17 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{ILCS|720|5|11-1.20|title=Criminal Sexual Assault}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ILCS|720|5|11-1.50|title=Criminal sexual abuse}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ILCS|720|5|11-1.30|title=Aggravated Criminal Sexual Assault}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ILCS|720|5|11-1.40|title=Predatory criminal sexual assault of a child}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ILCS|720|5|11-1.60|title=Aggravated criminal sexual abuse}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ILCS|750|5|203}} and {{ILCS|750|5|208}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Indiana|plink=Ages of consent in the United States#Indiana}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|14 || 14 || 14 || 14 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://iga.in.gov/legislative/laws/2014/ic/titles/035/|title=Indiana Code 35-42-4|last=|first=|date=|publisher=|page=438|accessdate=9 June 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Indiana Code 35-42-4&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.in.gov/legislative/ic/2010/title35/ar42/ch4.html|title=Indiana Code 35-42-4|date=|publisher=In.gov|accessdate=10 August 2012|archivedate=29 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120329201144/http://www.in.gov/legislative/ic/2010/title35/ar42/ch4.html}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Iowa|plink=Ages of consent in the United States#Iowa}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|14 || 14 || 14 || 14 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Kansas|plink=Ages of consent in the United States#Kansas}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kslegislature.org/li/b2013_14/statute/021_000_0000_chapter/021_055_0000_article/|title=Kansas Statutes 21-5503, 21-5504, 21-5506 and 21-5507|year=2012|accessdate=September 10, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130516012118/http://www.kslegislature.org/li/b2013_14/statute/021_000_0000_chapter/021_055_0000_article/|archivedate=May 16, 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Kentucky|plink=Ages of consent in the United States#Kentucky}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|16 || 16 || 16 || 16 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kentuckytoday.com/stories/age-of-consent-change-considered-for-some-circumstances,11289|title=Age of consent change considered for some circumstances|last=Latek|first=Tom|date=January 19, 2018|accessdate=2018-12-06|periodical=Kentucky Today}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Louisiana|plink=Ages of consent in the United States#Louisiana}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 17 || 17 || 17 || 17
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://law.justia.com/codes/louisiana/2012/rs/title14/rs14-80|title=2012 Louisiana Laws, Revised Statutes, TITLE 14 — Criminal law, RS 14: 80 — Felony carnal knowledge of a juvenile|date=|publisher=Law.justia.com|accessdate=11 August 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Maine|plink=Ages of consent in the United States#Maine}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|14 || 14 || 14 || 14 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Maryland|plink=Ages of consent in the United States#Maryland}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|14 || 14 || 14 || 14 || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|&lt;ref name=&quot;so3&quot;&gt;[http://law.justia.com/codes/maryland/2010/criminal-law/title-3/subtitle-3/3-307/ Sexual offense in the third degree]. Maryland Code, Criminal Law §&amp;nbsp;3-307.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;so2&quot;&gt;[http://law.justia.com/codes/maryland/2010/criminal-law/title-3/subtitle-3/3-306/ Sexual offense in the second degree]. Maryland Code, Criminal Law §&amp;nbsp;3-306.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rape2&quot;&gt;[http://law.justia.com/codes/maryland/2010/criminal-law/title-3/subtitle-3/3-304/ Rape in the second degree]. Maryland Code, Criminal Law §&amp;nbsp;3-304.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://law.justia.com/codes/maryland/2010/criminal-law/title-3/subtitle-3/3-324/ Sexual solicitation of minor]. Maryland Code, Criminal Law §&amp;nbsp;3-324.&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Massachusetts|plink=Ages of consent in the United States#Massachusetts}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|16 || 16 || 16 || 16 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.malegislature.gov/Laws/GeneralLaws/PartIV/TitleI/Chapter272/Section35A|title=General Laws|work=malegislature.gov}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Michigan|plink=Ages of consent in the United States#Michigan}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.legislature.mi.gov/(S(lr1oeuc5b02dxe0a3cj3xzxl))/mileg.aspx?page=GetObject&amp;objectname=mcl-750-520d|title=Michigan Legislature - Section 750.520d|website=www.legislature.mi.gov|access-date=2019-10-10|accessdate=2020-05-28|archivedate=2020-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200719062410/http://www.legislature.mi.gov/(S(h5mmum54eovnwfqddc3qtc1j))/mileg.aspx?page=getobject&amp;objectname=mcl-750-520d}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gordonc&quot;&gt;Gordon, Claire. &quot;[http://jobs.aol.com/articles/2012/03/27/lawmakers-move-to-bar-teachers-from-having-sex-with-students/ Lawmakers Move To Bar Teachers From Having Sex With Students]&quot;. ''[[AOL News]]''. March 27, 2013. Retrieved on August 8, 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Murray, Dave. &quot;[http://www.mlive.com/education/index.ssf/2012/03/teachers_prohibited_from_havin.html Teachers prohibited from having sex with students of any age under bill approved by Michigan Senate]&quot;. ''[[MLive]]''. March 20, 2012. Retrieved on August 8, 2013.&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Minnesota|plink=Ages of consent in the United States#Minnesota}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|13 || 13 || 13 || 13 || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.revisor.mn.gov/statutes/cite/609.341|title=Sec. 609.341 MN Statutes|website=www.revisor.mn.gov|access-date=2019-10-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.revisor.mn.gov/statutes/cite/609.342|title=Sec. 609.342 MN Statutes|website=www.revisor.mn.gov|access-date=2019-10-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.revisor.mn.gov/statutes/cite/609.343|title=Sec. 609.343 MN Statutes|website=www.revisor.mn.gov|access-date=2019-10-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.revisor.mn.gov/statutes/cite/609.344|title=Sec. 609.344 MN Statutes|website=www.revisor.mn.gov|access-date=2019-10-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.revisor.mn.gov/statutes/cite/609.345|title=Sec. 609.345 MN Statutes|website=www.revisor.mn.gov|access-date=2019-10-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.revisor.mn.gov/statutes/cite/609.3451|title=Sec. 609.3451 MN Statutes|website=www.revisor.mn.gov|access-date=2019-10-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Mississippi|plink=Ages of consent in the United States#Mississippi}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://michie.lexisnexis.com/mississippi/lpext.dll?f=templates&amp;fn=main-h.htm&amp;cp=|title=§&amp;nbsp;97-3-65. Statutory rape; enhanced penalty for forcible sexual intercourse or statutory rape by administering certain substances.|publisher=LexisNexis.com|accessdate=18 February 2008|archivedate=19 May 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080519155603/http://michie.lexisnexis.com/mississippi/lpext.dll?f=templates&amp;fn=main-h.htm&amp;cp=}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Missouri|plink=Ages of consent in the United States#Missouri}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|14 || 14 || 14 || 14 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 17 || 17 || 17 || 17
|
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Montana|plink=Ages of consent in the United States#Montana}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.age-of-consent.info/states/Montana|title=What is the Montana Legal Age of Consent for 2012?|author=|date=|publisher=Age-of-consent.info|accessdate=10 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425202410/http://www.age-of-consent.info/states/Montana|archive-date=25 April 2012|url-status=dead|archivedate=25 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120425202410/http://www.age-of-consent.info/states/Montana}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Nebraska|plink=Ages of consent in the United States#Nebraska}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|16 || 16 || 16 || 16 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 17 || 17 || 17 || 17
|align=left|&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nebraskalegislature.gov/laws/statutes.php?statute=28-319.01|title=Nebraska Legislature|work=nebraskalegislature.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NewHHS&quot;&gt;&quot;[https://aspe.hhs.gov/report/statutory-rape-guide-state-laws-and-reporting-requirements-summary-current-state-laws Statutory Rape: A Guide to State Laws and Reporting Requirements. Summary of Current State Laws.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160623201900/https://aspe.hhs.gov/report/statutory-rape-guide-state-laws-and-reporting-requirements-summary-current-state-laws |date=2016-06-23 }}&quot;. [[U.S. Department of Health and Human Services]], December 15, 2014. Retrieved on May 15, 2016. &quot;A common misperception about statutory rape is that state codes define a single age at which an individual can legally consent to sex. Only 12 states have a single age of consent, below which an individual cannot consent to sexual intercourse under any circumstances, and above which it is legal to engage in sexual intercourse with another person above the age of consent. For example, in Massachusetts, the age of consent is 16. In the remaining 39 states, other factors come into play: age differentials, minimum age of the victim, and minimum age of the defendant. Each is described below.&quot; - The mathematics does not add up in this section as there are 50 states, unless DC is counted as #51.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://nebraskalegislature.gov/laws/statutes.php?statute=28-805 Chapter 28 Section 805]&quot;. Nebraska Legislature. Retrieved on May 15, 2016.&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Nevada|plink=Ages of consent in the United States#Nevada}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|New Hampshire|plink=Ages of consent in the United States#New Hampshire}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|13 || 13 || 13 || 13 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gencourt.state.nh.us/rsa/html/LXII/632-A/632-A-3.htm|title=Section 632-A: 3 Felonious Sexual Assault.|website=www.gencourt.state.nh.us|access-date=2019-10-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gencourt.state.nh.us/rsa/html/LXII/632-A/632-A-2.htm|title=Section 632-A: 2 Aggravated Felonious Sexual Assault.|website=www.gencourt.state.nh.us|access-date=2019-10-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gencourt.state.nh.us/rsa/html/LXII/632-A/632-A-4.htm|title=Section 632-A: 4 Sexual Assault.|website=www.gencourt.state.nh.us|access-date=2019-10-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|New Jersey|plink=Ages of consent in the United States#New Jersey}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|13 || 13 || 13 || 13 || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|{{Cite NJSA|title=2C|chapter=14|section=2|subsection=b}}
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|New Mexico|plink=Ages of consent in the United States#New Mexico}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|13 || 13 || 13 || 13 || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://law.justia.com/codes/new-mexico/2006/nmrc/jd_30-9-11-c28b.html|title=2006 New Mexico Statutes - Section 30-9-11 — Criminal sexual penetration.|website=Justia Law|language=en|access-date=2019-10-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://law.justia.com/newmexico/codes/nmrc/jd_30-9-11-c28b.html|title=2006 New Mexico Statutes – Section 30-9-11 — Criminal sexual penetration.|date=|publisher=Law.justia.com|accessdate=11 August 2016|archivedate=4 January 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100104073951/http://law.justia.com/newmexico/codes/nmrc/jd_30-9-11-c28b.html}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|New York|plink=Ages of consent in the United States#New York}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|11 || 11 || 11 || 11 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 17 || 17 || 17 || 17
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://codes.findlaw.com/ny/penal-law/|title=New York Consolidated Laws, Penal Law - PEN|website=Findlaw|language=en-US|access-date=2019-10-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|North Carolina|plink=Ages of consent in the United States#North Carolina}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|13 || 13 || 13 || 13 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ncleg.gov/Laws/GeneralStatutesTOC?Chapter=0014|title=General Statute Chapters - North Carolina General Assembly|website=www.ncleg.gov|access-date=2019-10-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|North Dakota|plink=Ages of consent in the United States#North Dakota}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Ohio|plink=Ages of consent in the United States#Ohio}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|13 || 13 || 13 || 13 || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;&quot;[http://oaesv.org/Uploads/Documents/Ohio-Age-of-Consent-Fact-Sheet.pdf OHIO AGE OF CONSENT/STATUTORY RAPE FACT SHEET]{{Dead link|date=March 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&quot;. Ohio Alliance to End Sexual Violence. Retrieved on August 29, 2017.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://codes.ohio.gov/orc/2907.04|title=Lawriter - ORC - 2907.04 Unlawful sexual conduct with minor.|website=codes.ohio.gov|access-date=2019-10-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://codes.ohio.gov/orc/2907.03|title=Lawriter - ORC - 2907.03 Sexual battery.|website=codes.ohio.gov|access-date=2019-10-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Oklahoma|plink=Ages of consent in the United States#Oklahoma}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|14 || 14 || 14 || 14 || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://webserver1.lsb.state.ok.us/os/os%5F21%2D1111.rtf|title=Oklahoma Statutes §&amp;nbsp;21-1111. Rape defined|date=|accessdate=10 August 2012|archivedate=26 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160126120114/http://webserver1.lsb.state.ok.us/os/os_21-1111.rtf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.oklahomalegalgroup.com/ageofconsent|title=Age of Consent in Oklahoma – Oklahoma Legal Group|work=oklahomalegalgroup.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://webserver1.lsb.state.ok.us/os/os%5F21%2D1111.rtf|title=Oklahoma Statutes §&amp;nbsp;21-1112. Age limitation on conviction for rape|date=|accessdate=10 August 2012|archivedate=26 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160126120114/http://webserver1.lsb.state.ok.us/os/os%5F21%2D1111.rtf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kuruvilla, Carol. &quot;[http://www.nydailynews.com/news/crime/english-teacher-avoids-jail-cops-nab-hotel-student-article-1.1739058 English teacher avoids jail after cops nab her in hotel room with 17-year-old student]&quot; (). ''[[New York Daily News]]''. Sunday March 29, 2014. Retrieved on October 5, 2014. &quot;The age of consent in Oklahoma is 16. But because Queen was the teenager's teacher, different rules apply. According to state laws, a sexual act is considered rape if the victim is a student between 16 and 18 years of age and the suspect is an employee of the student's school system.&quot;&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Oregon|plink=Ages of consent in the United States#Oregon}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Pennsylvania|plink=Ages of consent in the United States#Pennsylvania}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|13 || 13 || 13 || 13 || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|&lt;ref name=&quot;Boyerclearcut&quot;&gt;Boyer, Barbara. &quot;[http://articles.philly.com/2005-04-09/news/25427039_1_sexual-assault-marc-neff-defense-lawyers-question Chester sex case points up questions A high school administrator has been charged with two misdemeanors. Experts say the issues are not clear-cut.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126120114/http://articles.philly.com/2005-04-09/news/25427039_1_sexual-assault-marc-neff-defense-lawyers-question |date=2016-01-26 }}&quot; (). ''[[Philadelphia Inquirer]]''. April 9, 2005. Retrieved on August 4, 2015. &quot;Wilson's arrest highlights confusing questions about sexual relations between youths who are of the age of legal consent at 16 and adults. Sex with a minor younger than 16 is considered statutory rape.&quot; and &quot;In Pennsylvania, prosecutors turn to broader laws, such as corrupting the morals of a minor, that are not as clearly defined.&quot; and &quot;JoAnne Epps, dean of academic affairs at Temple University's Beasley School of Law, said that even though a teenager can legally consent to sex[ ... ]&quot;[ ... ]but that's irrelevant in determining whether a person is guilty of corrupting the morals of a minor.&quot;&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Smerconishabuse&quot;&gt;Smerconish, Michael. &quot;[http://articles.philly.com/2011-08-05/news/29854754_1_sexual-exploitation-crimes-victims The Pulse: Coming forward on abuse helps the community] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151018022718/http://articles.philly.com/2011-08-05/news/29854754_1_sexual-exploitation-crimes-victims |date=2015-10-18 }}&quot; (). ''[[Philadelphia Inquirer]]''. August 5, 2011. &quot;There are no statutory-rape charges pending as the age of consent in the commonwealth is 16.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Anastasia, George. &quot;[http://articles.philly.com/2002-06-18/news/25348434_1_tape-raid-preliminary-hearing D.A. to fight ruling on Rinick sex tape A judge said reporters were entitled to view it. Prosecutors said four women's privacy rights must be protected.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150913032248/http://articles.philly.com/2002-06-18/news/25348434_1_tape-raid-preliminary-hearing |date=2015-09-13 }}&quot; (). ''[[Philadelphia Inquirer]]''. August 5, 2011. Retrieved on August 6, 2015. &quot;Rinick's lawyer in that case, Nino Tinari, said yesterday that the charges were downgraded to corrupting the morals of minors after Rinick produced videotapes that indicated the girls took part in consensual sex. (The age of consent in Pennsylvania for sex is 16.)&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Finley, Ben. &quot;[http://articles.philly.com/2014-06-20/news/50714068_1_maximum-sentence-james-civello-six-to-12-years Corbett signs law targeting predatory youth coaches] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150915020340/http://articles.philly.com/2014-06-20/news/50714068_1_maximum-sentence-james-civello-six-to-12-years |date=2015-09-15 }}&quot; (). ''[[Philadelphia Inquirer]]''. June 20, 2014. Retrieved on September 15, 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.philly.com/2011-01-05/news/27010908_1_student-teacher-school-issued|title=Lower Merion High teacher suspended in student-romance allegation|last=Martin|first=John P.|date=January 5, 2011|work=[[Philadelphia Inquirer]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919090301/http://articles.philly.com/2011-01-05/news/27010908_1_student-teacher-school-issued|archive-date=September 19, 2015|accessdate=June 24, 2018|quote=Pennsylvania law sets the age of consent for sex at 16, although prosecutors in some counties have brought child endangerment and corruption-of-minors charges against teachers who have had relationships with 16- and 17-year-old students.|archivedate=March 4, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304093259/http://articles.philly.com/2011-01-05/news/27010908_1_student-teacher-school-issued}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Rhode Island|plink=Ages of consent in the United States#Rhode Island}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|14 || 14 || 14 || 14 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://statelaws.findlaw.com/rhode-island-law/rhode-island-rape-and-sexual-assault-laws.html|title=Rhode Island Rape and Sexual Assault Laws – FindLaw.com|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rilin.state.ri.us/statutes/TITLE11/11-37/11-37-6.HTM|title=11-37-6|date=|publisher=Rilin.state.ri.us|accessdate=10 August 2012|archivedate=5 September 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120905071652/http://www.rilin.state.ri.us/statutes/TITLE11/11-37/11-37-6.HTM}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rilin.state.ri.us/statutes/title11/11-37/11-37-8.1.htm|title=11-37-8.1|date=|publisher=Rilin.state.ri.us|accessdate=10 August 2012|archivedate=31 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110731195849/http://www.rilin.state.ri.us/Statutes/TITLE11/11-37/11-37-8.1.HTM}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|South Carolina|plink=Ages of consent in the United States#South Carolina}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|11 || 11 || 11 || 11 || 14 || 14 || 14 || 14 || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left|&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|South Dakota|plink=Ages of consent in the United States#South Dakota}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Tennessee|plink=Ages of consent in the United States#Tennessee}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|13 || 13 || 13 || 13 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lexisnexis.com/hottopics/tncode/|title=LexisNexis® Custom Solution: Tennessee Code Research Tool|work=lexisnexis.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Texas|plink=Ages of consent in the United States#Texas}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 17 || 17 || 17 || 17 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.versustexas.com/criminal/age-of-consent-in-texas/|title=Age of Consent in Texas|publisher=Varghese Summersett PLLC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Appellant's Brief, Texas Department of Public Safety v. Garcia, 2010 WL 1366961, at 8 (Tex. Ct. App. filed Feb. 1, 2010)&quot;. &quot;Under Texas law, a person commits the offense of Sexual Performance by a Child [...] Like the *8 Oregon statute, this Texas statute identifies the age of consent as 18.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20190414232357/https://www.leagle.com/decision/intxco20150813435 Ex parte Fujisaka, 472 S.W.3d 792, 800, 801 (Tex. Ct. App. 2015)]. &quot;Appellant contends that because it is legal for an adult to have consensual sexual relations with a seventeen-year-old child without violating the Texas Penal Code,[...]&quot; and &quot;Because seventeen years is the age of consent to sexual relations in Texas,[...]&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.criminaldefenselawyer.com/resources/texas-statutory-rape-laws.htm#|title=Texas Statutory Rape Laws &amp; Criminal Penalties – Criminal Law|publisher=}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Utah|plink=Ages of consent in the United States#Utah}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|16 || 16 || 16 || 16 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|&lt;ref name=&quot;utah&quot;&gt;{{cite web|url=http://le.utah.gov/xcode/Title76/Chapter5/76-5-S401.2.html|title=Utah State Legislature|work=utah.gov|quote=&quot;76-5-401.2 Unlawful sexual conduct with a 16- or 17-year-old&quot;|accessdate=2020-05-28|archivedate=2025-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250116065052/https://le.utah.gov/xcode/Title76/Chapter5/76-5-S401.2.html}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Vermont|plink=Ages of consent in the United States#Vermont}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|15 || 15 || 15 || 15 || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.leg.state.vt.us/statutes/fullsection.cfm?Title=13&amp;Chapter=072&amp;Section=03252|title=The Vermont Statutes Online|date=26 May 2006|publisher=Leg.state.vt.us|accessdate=16 February 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Virginia|plink=Ages of consent in the United States#Virginia}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|15 || 15 || 15 || 15 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|&lt;ref name=&quot;ageoldculturaldivide2&quot;&gt;Schulte, Brigide. &quot;An Age-Old Cultural Divide&quot;. ''[[Washington Post]]''. Sunday March 20, 2005. Page LZ21. Online p. [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A41011-2005Mar16.html 1](). &quot;In Virginia, the age of consent is 18.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ageoldculturaldivide2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SheppardVirginia&quot;&gt;Sheppard, Kate. &quot;[https://www.motherjones.com/mojo/2013/04/more-cuccinellis-defense-virginias-anti-sodomy-law More on Cuccinelli's Defense of Virginia's Anti-Sodomy Law]&quot; (). ''[[Mother Jones (magazine)|Mother Jones]]''. Thursday April 4, 2013. Retrieved on September 17, 2015. &quot;While that might be seen as creepy, in Virginia, the age of consent is 15 years old.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lawsonsexabuse&quot;&gt;Chandler, Michael Alison. &quot;[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/07/24/AR2010072400242.html Laws on child sex abuse in schools]&quot;. ''[[Washington Post]]''. July 24, 2010. Retrieved on September 17, 2015.&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Washington|plink=Ages of consent in the United States#Washington}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|12 || 12 || 12 || 12 || 16 || 16 || 16 || 16 || 21 || 21 || 21 || 21
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://apps.leg.wa.gov/RCW/default.aspx?cite=9A.44.096|title=RCW 9A.44.096: Sexual misconduct with a minor in the second degree.|website=apps.leg.wa.gov|access-date=2019-10-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Clark-Flory&quot;&gt;Clark-Flory, Tracy. &quot;[http://www.salon.com/2010/11/20/student_teacher/ Student-teacher sex: When is it OK?]&quot;. ''[[Salon (magazine)|Salon]]''. November 20, 2010. Retrieved on December 25, 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://apps.leg.wa.gov/RCW/default.aspx?cite=9A.44.010|title=RCW 9A.44.010: Definitions.|website=apps.leg.wa.gov|access-date=2019-10-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|West Virginia|plink=Ages of consent in the United States#West Virginia}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.legis.state.wv.us/wvcode/Code.cfm?chap=61&amp;art=8B|title=West Virginia Code|author=|date=|publisher=Legis.state.wv.us|accessdate=10 August 2012|archivedate=14 September 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120914083314/http://www.legis.state.wv.us/WVCODE/Code.cfm?chap=61&amp;art=8B}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Wisconsin|plink=Ages of consent in the United States#Wisconsin}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|16 || 16 || 16 || 16 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://docs.legis.wisconsin.gov/statutes/statutes/944/III/_1|title=Wisconsin Legislature: Subch. III of ch. 944 Title|date=|publisher=Docs.legis.wisconsin.gov|accessdate=10 August 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite web|url=https://docs.legis.wisconsin.gov/statutes/statutes/948/02|title=Wisconsin Legislature: 948.02|date=1 August 2012|publisher=Docs.legis.wisconsin.gov|accessdate=10 August 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://docs.legis.wisconsin.gov/statutes/statutes/948/02|title=Wisconsin Legislature: 948.02|date=1 August 2012|publisher=Docs.legis.wisconsin.gov|accessdate=10 August 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Wyoming|plink=Ages of consent in the United States#Wyoming}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 17 || 17 || 17 || 17
|
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Northern Mariana Islands|plink=Ages of consent in the United States#Northern Mariana Islands}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|13 || 13 || 13 || 13 || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|Puerto Rico|plink=Ages of consent in North America#Puerto Rico}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left|&lt;ref name=&quot;: 1&quot; /&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|U.S. Virgin Islands|plink=Ages of consent in North America#United States Virgin Islands}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|13 || 13 || 13 || 13 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.lexisnexis.com/hottopics/michie/|title=LexisNexis® Legal Resources|website=www.lexisnexis.com|access-date=2019-10-10|accessdate=2020-05-28|archivedate=2012-05-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120519094528/http://www.lexisnexis.com/hottopics/michie/}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left style=&quot;width:16em; padding-left: 2em&quot;|{{flagg|pspew|American Samoa|plink=Ages of consent in North America#American Samoa}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|style=&quot;width:5em; text-align: center&quot;|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.asbar.org/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;id=750&amp;Itemid=172|title=Chapter 36 - Sexual Offenses|publisher=American Samoa Bar Association|access-date=2019-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428120329/http://asbar.org/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;id=750&amp;Itemid=172|archive-date=2016-04-28|url-status=dead|accessdate=2020-05-28|archivedate=2016-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160428120329/http://asbar.org/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;id=750&amp;Itemid=172}}&lt;/ref&gt;
|}
|-
|align=left|{{flagg|pspew|China|plink=Ages of consent in Asia#China}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || 14 || 14 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;Zhang, Laney (Foreign Law Specialist). &quot;[http://loc.gov/law/help/child-rights/china.php Children's Rights: China]&quot; ([https://web.archive.org/web/20150416042905/http://www.loc.gov/law/help/child-rights/china.php Archive]). [[Library of Congress]]. August 2007. Last updated March 16, 2015. Retrieved on April 25, 2015. &quot;Having sexual intercourse with a girl under fourteen years of age is statutory rape, with a sentence of heavier punishment within the range of punishments for rape.&quot; and &quot;Having sex with girls under the age of fourteen who are acting as prostitutes may result in a fixed-term imprisonment of five years and fine.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english/2015-08/29/c_134568431.htm|title=New law repeals crime of sex with underage prostitutes - Xinhua {{!}} English.news.cn|last1=Shaohui|first1=Tian|date=29 August 2015|work=[[Xinhua News Agency]]|accessdate=17 January 2017|archivedate=20 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151120094643/http://news.xinhuanet.com/english/2015-08/29/c_134568431.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.spp.gov.cn/zdgz/201310/t20131025_63797.shtml|title=四部门关于依法惩治性侵害未成年人犯罪的意见 {{!}}|last1=最高人民法院 最高人民检察院 公安部 司法部|date=25 October 2013|work=[[中华人民共和国最高人民检察院]]|accessdate=25 October 2013|archivedate=4 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170904103603/http://www.spp.gov.cn/zdgz/201310/t20131025_63797.shtml}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Japan|plink=Ages of consent in Asia#Japan}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 13 || 13 || 13 || 13 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|&lt;ref name=&quot;japanesepenalcode&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cas.go.jp/jp/seisaku/hourei/data/PC.pdf|title=Penal Code of Japan (Japanese-English)|date=|publisher=[[Ministry of Justice (Japan)|Japanese Ministry of Justice]]|accessdate=2014-07-15|quote=Article 176. (Forcible Indecency) - 'A person who, through assault or intimidation, forcibly commits an indecent act upon a male or female of not less than thirteen years of age shall be punished by imprisonment with work for not less than 6 months but not more than 10 years. The same shall apply to a person who commits an indecent act upon a male or female under thirteen years of age.' Article 177 (Rape) - 'A person who, through assault or intimidation, forcibly commits sexual intercourse with a female of not less than thirteen years of age commits the crime of rape and shall be punished by imprisonment with work for a definite term of not less than 3 years. The same shall apply to a person who commits sexual intercourse with a female under thirteen years of age.'}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://law.e-gov.go.jp/htmldata/S22/S22HO164.html#1000000000002000000008000000000000000000000000000000000000000000000000000000000|title=児童福祉法　第八節　雑則　第三十四条|trans-title=Child Welfare Law (Act No. 164, December 12, 1947)|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221064534/http://law.e-gov.go.jp/htmldata/S22/S22HO164.html#1000000000002000000008000000000000000000000000000000000000000000000000000000000|url-status=dead|archive-date=21 December 2016|accessdate=28 May 2020|archivedate=21 December 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161221064534/http://law.e-gov.go.jp/htmldata/S22/S22HO164.html#1000000000002000000008000000000000000000000000000000000000000000000000000000000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://legal.3yen.com/2005-07-27/is-the-age-of-consent-in-japan-really-13/|title=Japan Legal FAQ – Is the age of consent in Japan really 13?|date=2005-07-27|publisher=Legal.3yen.com|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051025213840/http://legal.3yen.com/2005-07-27/is-the-age-of-consent-in-japan-really-13/|archivedate=25 October 2005|accessdate=2014-06-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www8.cao.go.jp/youth/kenkyu/jourei/pdf_index.html|date=2008-12-01|publisher=[[Cabinet Office (Japan)]]|language=Japanese|script-title=ja: 都道府県青少年保護育成条例集 (平成20年12月1日現在)|trans-title=State Seishonen hogo ikusei jorei Collection (December 1, 2008)|accessdate=2014-07-15|title=Archive copy|archivedate=2020-11-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201104030254/https://www8.cao.go.jp/youth/kenkyu/jourei/pdf_index.html}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Germany|plink=Ages of consent in Europe#Germany}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || 14 || 14 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gesetze-im-internet.de/englisch_stgb/englisch_stgb.html#StGB_000P182|title=German Criminal Code|date=|publisher=Gesetze-im-internet.de|accessdate=11 April 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dejure.org/gesetze/StGB/176.html|title=§ 176 StGB Sexueller Mißbrauch von Kindern - dejure.org|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/201/signatures Signatory] to the [[Council of Europe Convention on the Protection of Children against Sexual Exploitation and Sexual Abuse]], which criminalises &quot;engaging in sexual activities with a child where… abuse is made of a recognised position of trust, authority or influence over the child&quot; (Ch Vi, Art 18), where &quot;child&quot; is defined as &quot;any person under the age of 18 years&quot; (Ch I, Art 3).[https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/rms/0900001680084822]&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|United Kingdom|plink=Ages of consent in Europe#United Kingdom and Crown dependencies}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/radio1/advice/factfile_az/age_of_consent|title=Age of Consent according to BBC|date=|publisher=www.bbc.co.uk|accessdate=21 August 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.opsi.gov.uk/acts/acts2003/ukpga_20030042_en_2#pt1-pb5-l1g9|title=Sexual Offences Act 2003 s. 9|date=|publisher=Opsi.gov.uk|accessdate=11 April 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|France|plink=Ages of consent in Europe#France}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 15 || 15 || 15 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|&lt;ref name=&quot;frenchpenal22725&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichCodeArticle.do;jsessionid=B2410A60B956150F3AA2051DEC9E931D.tpdila22v_1?idArticle=LEGIARTI000006418101&amp;cidTexte=LEGITEXT000006070719&amp;dateTexte=20160306|title=French Penal Code, Article 227-25|date=|publisher=legifrance.gouv.fr|accessdate=5 March 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|India|plink=Ages of consent in Asia#India}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|&lt;ref name=&quot;2013 rape law&quot;&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/New-anti-rape-law-comes-into-force/articleshow/19359543.cms?referral=PM|title=New anti-rape law comes into force|date=3 April 2013|newspaper=[[The Times of India]]|accessdate=23 February 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;confusion&quot;&gt;{{cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/age-of-consent-sex-parliament-debate/1/259007.html|title=Age of Confusion|date=1 April 2013|newspaper=[[India Today]]|accessdate=23 February 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;govt relents&quot;&gt;{{cite news|url=http://zeenews.india.com/news/nation/govt-relents-keeps-age-of-consent-for-sex-at-18_836107.html|title=Govt relents, keeps age of consent for sex at 18|date=19 March 2013|newspaper=[[Zee News]]|accessdate=23 February 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://indiacode.nic.in/acts-in-pdf/132013.pdf|title=The Criminal Law (Amendment) Act 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161219085123/http://indiacode.nic.in/acts-in-pdf/132013.pdf|archivedate=19 December 2016|accessdate=2013-12-25|df=dmy}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Italy|plink=Ages of consent in Europe#Italy}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|13 || 13 || 13 || 13 || 14 || 14 || 14 || 14 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.diritto.it/codici/titolo/75-codice-penale-dei-delitti-contro-la-persona|title=Codice penale : : DEI DELITTI CONTRO LA PERSONA : : Diritto &amp; Diritti|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Brazil|plink=Ages of consent in South America#Brazil}}
|align=center style=&quot;background:YellowGreen&quot;|[[Ages of consent in South America|South America]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || 14 || 14
|align=left|&lt;ref name=&quot;Estadão&quot;&gt;[http://estadao.br.msn.com/ultimas-noticias/artigo.aspx?cp-documentid=26333837 Brazilian justice system frees man, 18, arrested for publicly kissing young teenager, 13 — 'Últimas Notícias' (Last News) - MSN Estadão] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426000846/http://estadao.br.msn.com/ultimas-noticias/artigo.aspx?cp-documentid=26333837 |date=2012-04-26 }}. Online version of [[Estadão]] newspaper. {{in lang|pt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{in lang|pt}} [http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/Decreto-Lei/Del2848compilado.htm Brazilian Penal Code - official text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313000246/http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/decreto-lei/Del2848compilado.htm|date=2016-03-13}} (see Article 217-A)&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Canada|plink=Ages of consent in North America#Canada}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cbc.ca/canada/story/2008/05/01/crime-bill.html|title=Canada's age of consent raised by 2 years|date=1 May 2008|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080502083604/http://www.cbc.ca/canada/story/2008/05/01/crime-bill.html|archivedate=2 May 2008|publisher=CBC News|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sacc.to/sya/crime/law.htm|title=Sexual Assault Care Centre: Since You Asked: The Law - SACC provides emergency nurse, medical care, information thoughts feelings collect physical evidence help legal|author=SACC Website Team|date=|publisher=Sacc.to|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110414194126/http://www.sacc.to/sya/crime/law.htm|archivedate=14 April 2011|accessdate=16 February 2011|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|South Korea|plink=Ages of consent in Asia#South Korea}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 13 || 13 || 13 || 13 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://elaw.klri.re.kr/eng_service/lawView.do?hseq=40950&amp;lang=ENG|title=Statutes of the Republic of Korea|website=elaw.klri.re.kr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://elaw.klri.re.kr/eng_service/lawView.do?hseq=28627&amp;lang=ENG|title=Statutes of the Republic of Korea|website=elaw.klri.re.kr}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Russia|plink=Ages of consent in Europe#Russia}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
| 16 || 16 || 16 || 16 || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.consultant.ru/popular/ukrf/|title=&quot;Уголовный кодекс Российской Федерации&quot; от 13.06.1996 N 63-ФЗ (ред. от 06.07.2016) / КонсультантПлюс|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.consultant.ru/popular/ukrf/10_26.html|title=ПРЕСТУПЛЕНИЯ ПРОТИВ ПОЛОВОЙ НЕПРИКОСНОВЕННОСТИ И ПОЛОВОЙ СВОБОДЫ ЛИЧНОСТИ - Уголовный кодекс РФ (УК РФ) от 13.06.1996 N 63-ФЗ \ Консультант Плюс|date=|publisher=Consultant.ru|accessdate=2014-05-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Spain|plink=Ages of consent in Europe#Spain}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/2015/03/31/pdfs/BOE-A-2015-3439.pdf|title=JEFATURA DEL ESTADO|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160730054950/http://boe.es/boe/dias/2015/03/31/pdfs/BOE-A-2015-3439.pdf|archivedate=30 July 2016|accessdate=2015-08-25|df=dmy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;radiointereconomia.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://radiointereconomia.com/2015/07/01/las-20-claves-del-nuevo-codigo-penal/|title=Las 20 claves del nuevo Código Penal|date=1 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025235807/http://radiointereconomia.com/2015/07/01/las-20-claves-del-nuevo-codigo-penal/|archive-date=25 October 2016|access-date=25 October 2016|df=dmy-all|accessdate=28 May 2020|archivedate=25 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161025235807/http://radiointereconomia.com/2015/07/01/las-20-claves-del-nuevo-codigo-penal/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Indonesia|plink=Ages of consent in Asia#Indonesia}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Kitab Undang-Undang Hukum Pidana|last=Kejaksaan Negeri|publisher=Kejaksaan Negeri|year=|isbn=|location=|pages=}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Netherlands|plink=Ages of consent in Europe#Netherlands}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wetten.overheid.nl/cgi-bin/deeplink/law1/title=WETBOEK%20VAN%20STRAFRECHT/article=245/|title=wetten.nl - Wet- en regelgeving - Wetboek van Strafrecht - BWBR0001854|date=|publisher=Wetten.overheid.nl|language=nl|accessdate=2014-05-17}}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wetten.overheid.nl/cgi-bin/deeplink/law1/title=WETBOEK%20VAN%20STRAFRECHT/article=247/|title=wetten.nl - Wet- en regelgeving - Wetboek van Strafrecht - BWBR0001854|date=|publisher=Wetten.overheid.nl|language=nl|accessdate=2014-05-17}}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Turkey|plink=Ages of consent in Europe#Turkey}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|&lt;ref name=&quot;turkishpenal&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.5237.pdf|title=Turkish Penal Code|publisher=Mevzuat.gov.tr.|language=Turkish|accessdate=3 July 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Switzerland|plink=Ages of consent in Europe#Switzerland}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.admin.ch/ch/f/rs/311_0/a187.html|title=RS 311.0 Code pénal suisse du 21 décembre 1937|date=|publisher=Admin.ch|accessdate=2014-05-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.admin.ch/ch/d/sr/311_0/a187.html|title=SR 311.0 Schweizerisches Strafgesetzbuch vom 21. Dezember 1937|date=|publisher=Admin.ch|accessdate=2014-05-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.admin.ch/ch/i/rs/311_0/a187.html|title=RS 311.0 Codice penale svizzero del 21 dicembre 1937|date=|publisher=Admin.ch|accessdate=2014-05-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Saudi Arabia|plink=Ages of consent in Asia#Saudi Arabia}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|Yes
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 15 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2013/12/16/New-Saudi-law-to-set-marital-age-of-consent-at-18.html|title=New Saudi law to set marital age of consent at 18|publisher=Al Arabiya|language=en|access-date=2017-11-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.arabianbusiness.com/no-minimum-age-for-marriage-of-girls-grand-mufti-576044.html|title=No minimum age for marriage of girls Grand Mufti|work=ArabianBusiness.com|access-date=2017-11-10|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SaudiGazeette&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&amp;contentID=2008102720339|title=Move to ban underage marriages|author=Muhammad Odhaib|date=1 January 2009|work=Saudi Gazette|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150920123300/http://www.saudigazette.com.sa/index.cfm?method=home.regcon&amp;contentID=2008102720339|archivedate=20 September 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Sweden|plink=Ages of consent in Europe#Sweden}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 15 || 15 || 15 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;[https://www.government.se/contentassets/5315d27076c942019828d6c36521696e/swedish-penal-code.pdf Swedish penal code] sweden.gov.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lagen.nu/1962: 700#K2P2S4|title=Brottsbalk (1962: 700) (BrB)|date=|publisher=Lagen.nu|accessdate=2014-05-17}}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lagen.nu/1962: 700#K6P6S1|title=Brottsbalk (1962: 700) (BrB)|date=|publisher=Lagen.nu|accessdate=2014-05-17}}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Nigeria|plink=Ages of consent in Africa#Nigeria}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.premiumtimesng.com/news/headlines/185851-fact-check-nigerias-sexual-offences-bill-stipulates-18-years-not-11-years-as-age-of-consent.html|title=FACT CHECK: Nigeria's Sexual Offences Bill stipulates 18 years, not 11 years, as age of consent|author=Ezeamalu, Ben|date=30 June 2015|work=[[Premium Times]]|accessdate=12 November 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Poland|plink=Ages of consent in Europe#Poland}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 15 || 15 || 15 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.era.int/domains/corpus-juris/public_pdf/polish_penal_code2.pdf|title=Part 2 of the unofficial English translation of the Polish Criminal Code|work=Academy of European Law|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070413010314/http://www.era.int/domains/corpus-juris/public_pdf/polish_penal_code2.pdf|archivedate=13 April 2007|accessdate=17 April 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://isip.sejm.gov.pl/servlet/Search?todo=file&amp;id=WDU19970880553&amp;type=3&amp;name=D19970553Lj.pdf|title=Polish Criminal Code|publisher=Isip.sejm.gov.pl|language=Polish|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060524012944/http://isip.sejm.gov.pl/servlet/Search?todo=file&amp;id=WDU19970880553&amp;type=3&amp;name=D19970553Lj.pdf|archivedate=24 May 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Argentina|plink=Ages of consent in South America#Argentina}}
|align=center style=&quot;background:YellowGreen&quot;|[[Ages of consent in South America|South America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 13 || 13 || 13 || 13 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://servicios.infoleg.gob.ar/infolegInternet/anexos/15000-19999/16546/texact.htm|title=CODIGO PENAL DE LA NACION ARGENTINA|website=servicios.infoleg.gob.ar|access-date=2019-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Belgium|plink=Ages of consent in Europe#Belgium}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1867060801/F&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=2&amp;rech=4&amp;cn=1867060801&amp;table_name=LOI&amp;nm=1867060850&amp;la=F&amp;dt=CODE+PENAL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt+contains++%27CODE%27&amp;+%27PENAL%27and+actif+=+%27Y%27&amp;tri=dd+AS+RANK+&amp;imgcn.x=41&amp;imgcn.y=12#LNK0094|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161203060924/http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/loi_a1.pl?DETAIL=1867060801%2FF&amp;caller=list&amp;row_id=1&amp;numero=2&amp;rech=4&amp;cn=1867060801&amp;table_name=LOI&amp;nm=1867060850&amp;la=F&amp;dt=CODE%20PENAL&amp;language=fr&amp;fr=f&amp;choix1=ET&amp;choix2=ET&amp;fromtab=loi_all&amp;trier=promulgation&amp;chercher=t&amp;sql=dt%20contains%20%20%27CODE%27&amp;%20%27PENAL%27and%20actif%20=%20%27Y%27&amp;tri=dd%20AS%20RANK%20&amp;imgcn.x=41&amp;imgcn.y=12|url-status=dead|title=LOI - WET|archivedate=December 3, 2016|website=www.ejustice.just.fgov.be}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi_loi/change_lg.pl?language=nl&amp;la=N&amp;cn=1867060801&amp;table_name=wet|title=LOI - WET|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Venezuela|plink=Ages of consent in South America#Venezuela}}
|align=center style=&quot;background:YellowGreen&quot;|[[Ages of consent in South America|South America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mp.gob.ve/LEYES/codigo%20penal/codigo%20penal.html|title=Venezuelan Penal Code|last=|first=|date=|website=|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20170119060537/http://www.mp.gob.ve/LEYES/codigo%20penal/codigo%20penal.html|archive-date=19 January 2017|url-status=dead|accessdate=28 May 2020|archivedate=19 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170119060537/http://www.mp.gob.ve/LEYES/codigo%20penal/codigo%20penal.html}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Norway|plink=Ages of consent in Europe#Norway}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lovdata.no/dokument/NLE/lov/2005-05-20-28|title=The Penal Code - Lovdata|website=lovdata.no|accessdate=15 March 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Austria|plink=Ages of consent in Europe#Austria}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || 14 || 14 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ris.bka.gv.at/Dokumente/Bundesnormen/NOR40023134/NOR40023134.html|title=RIS Dokument|date=2013-07-31|publisher=Ris.bka.gv.at|accessdate=2014-05-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ris.bka.gv.at/Dokumente/Bundesnormen/NOR40093644/NOR40093644.html|title=RIS Dokument|date=2009-08-31|publisher=Ris.bka.gv.at|accessdate=2014-05-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ris.bka.gv.at/Dokumente/Bundesnormen/NOR40033821/NOR40033821.html|title=RIS Dokument|date=|publisher=Ris.bka.gv.at|accessdate=2014-05-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Iran|plink=Ages of consent in Asia#Iran}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|Yes
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 15 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2008/dec/29/iran-gender|title=Premarital sex on rise as Iranians delay marriage, survey finds|last1=Tait|first1=Robert|date=2008-12-29|newspaper=The Guardian|accessdate=21 February 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rt.com/news/223079-iran-marriage-dating-website/|title=Iran to launch official marriage website to combat 'immoral' dating, premarital sex|accessdate=21 February 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/irancountrystudy00curt_2/page/114|title=Iran: a country study|last1=Curtis|first1=Glen E.|last2=Hooglund|first2=Eric|date=2008|publisher=Library of Congress, Federal Research Division|isbn=978-0-8444-1187-3|page=[https://archive.org/details/irancountrystudy00curt_2/page/114 114]|accessdate=2014-10-15|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Abrahamian, History of Modern Iran, (2008), p. 190&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2013/sep/26/iran-lawmakers-men-wed-adopted-daughters|title=The Guardian, 26 September 2013|author=The Guardian|date=26 September 2013|newspaper=The Guardian|publisher=theguardian.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iran/9500484/Alarm-as-hundreds-of-children-under-age-of-10-married-in-Iran.html|title=The Telegraph, 26 Aug 2012|author=The Telegraph|date=26 Aug 2012|publisher=Telegraph.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Thailand|plink=Ages of consent in Asia#Thailand}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|15 || 15 || 15 || 15 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nationmultimedia.com/breakingnews/read.php?newsid=30029866|title=Popular rocker given suspended jail term for having sex with underage girl|date=30 March 2007|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090612143232/http://www.nationmultimedia.com/breakingnews/read.php?newsid=30029866|archivedate=12 June 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nationmultimedia.com/2006/05/20/national/national_30004480.php|title=DNA test clears 'Dag'|date=20 May 2006|accessdate=28 May 2020|archivedate=26 January 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070126142435/http://www.nationmultimedia.com/2006/05/20/national/national_30004480.php}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|United Arab Emirates|plink=Ages of consent in Asia#United Arab Emirates}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|Yes
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/briton-faces-jail-for-sex-on-dubai-beach-863918.html|title=Briton faces jail for sex on Dubai beach|last1=Judd|first1=Terri|date=10 July 2008|work=The Independent|last2=Sajn|first2=Nikolina|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dubaifaqs.com/education-dubai.php|title=Education in Dubai|author=Dubai FAQs|publisher=Dubaifaqs.com|accessdate=11 April 2012|archivedate=12 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612142640/http://www.dubaifaqs.com/education-dubai.php}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Colombia|plink=Ages of consent in South America#Colombia}}
|align=center style=&quot;background:YellowGreen&quot;|[[Ages of consent in South America|South America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || 14 || 14
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.secretariasenado.gov.co/senado/basedoc/ley_1236_2008.html|title=Leyes desde 1992 - Vigencia expresa y control de constitucionalidad [LEY_1236_2008]|website=www.secretariasenado.gov.co|accessdate=2020-05-28|archivedate=2019-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190811022934/http://www.secretariasenado.gov.co/senado/basedoc/ley_1236_2008.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://perso.unifr.ch/derechopenal/assets/files/legislacion/l_20130808_01.pdf|title=Código Penal Colombiano (ley 599 de 2000)}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|South Africa|plink=Ages of consent in Africa#South Africa}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left|&lt;ref name=&quot;sa-amendment-act2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.gov.za/sites/www.gov.za/files/38977_7-7_Act5of2015CriminalLaw_a.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160706220207/http://www.gov.za/sites/www.gov.za/files/38977_7-7_Act5of2015CriminalLaw_a.pdf|url-status=dead|title=Criminal Law (Sexual Offences and Related Matters) Amendment Act Amendment Act, No. 5 of 2015|archivedate=July 6, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ci.org.za/depts/ci/pubs/pdf/resources/general/2011/ages_guide_april_2011.pdf|title=Legal guide to age thresholds for children and young people|last1=Mahery|first1=Prinslean|last2=Proudlock|first2=Paula|date=April 2011|publisher=Children's Institute, University of Cape Town|pages=20–22|accessdate=8 October 2011|edition=5|archivedate=24 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224212712/http://www.ci.uct.ac.za/}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Denmark|plink=Ages of consent in Europe#Denmark}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 15 || 15 || 15 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.retsinformation.dk/Forms/r0710.aspx?id=181992#idfb7ca177-33f0-4332-902c-cad2d4cb86c2|title=Bekendtgørelse af straffeloven|last=|first=|date=2016-07-04|website=www.retsinformation.dk|publisher=|access-date=2016-08-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Malaysia|plink=Ages of consent in Asia#Malaysia}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pdfdownload.org/pdf2html/pdf2html.php?url=http%3A%2F%2Fwww.interpol.int%2FPublic%2FChildren%2FSexualAbuse%2FNationalLaws%2FcsaMalaysia.pdf&amp;images=yes|title=Sexual Offences Laws – Malaysia – Interpol|publisher=Pdfdownload.org|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120324172851/http://www.pdfdownload.org/pdf2html/pdf2html.php?url=http%3A%2F%2Fwww.interpol.int%2FPublic%2FChildren%2FSexualAbuse%2FNationalLaws%2FcsaMalaysia.pdf&amp;images=yes|archivedate=24 March 2012|accessdate=11 April 2012}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=https://violenceagainstchildren.un.org/sites/violenceagainstchildren.un.org/files/documents/other_documents/sexual_offences_against_children_bill_eng.pdf |accessdate=2020-05-28 |archivedate=2021-05-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210506233231/https://violenceagainstchildren.un.org/sites/violenceagainstchildren.un.org/files/documents/other_documents/sexual_offences_against_children_bill_eng.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Singapore|plink=Ages of consent in Asia#Singapore}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || {{N/A}} || 16 || 18 || 18 || {{N/A}} || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;[http://statutes.agc.gov.sg/non_version/html/homepage.html Singapore Statutes OnLine] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161222092935/http://statutes.agc.gov.sg/non_version/html/homepage.html|date=22 December 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Israel|plink=Ages of consent in Asia#Israel}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|14 || 14 || 14 || 14 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Philippines|plink=Ages of consent in Asia#Philippines}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|&lt;ref name=&quot;state.gov&quot;&gt;{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2013/eap/220224.htm|title=Philippines|accessdate=2015-06-08|df=dmy}} on 2013-02-27)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2013/eap/220224.htm|title=Sexual Exploitation of Children|quote=The minimum age for consensual sex is 12 years. The statutory rape law criminalizes sex with minors under age 12 and sex with a child under age 18 involving force, threat, or intimidation. The maximum penalty for child rape is 40 years in prison plus a lifetime bar from political office. As of August the PNP reported 2,750 cases of child rape. The production, possession, and distribution of child pornography are illegal, and penalties range from one month to life in prison plus fines from 50,000 to five million pesos ($1,140 to $114,000), depending on the gravity of the offense.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/Depts/los/LEGISLATIONANDTREATIES/PDFFILES/PHL_revised_penal_code.pdf|title=The Revised Penal Code of the Philippines}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unescap.org/esid/psis/population/database/poplaws/law_phi/phi_018.htm|title=Republic Act No. 7610 (Special Protection of Children Against Child Abuse, Exploitation and Discrimination Act), Republic of the Philippines|date=22 July 1991|publisher=Unescap.org|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040223233428/http://www.unescap.org/esid/psis/population/database/poplaws/law_phi/phi_018.htm|archivedate=23 February 2004|accessdate=11 April 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chanrobles.com/cralaw/2013junedecisions.php?id=483|title=G.R. No. 198732, June 10, 2013 - CHRISTIAN CABALLO, Petitioner, v. PEOPLE OF THE PHILIPPINES, Respondent. : JUNE 2013 - PHILIPPINE SUPREME COURT JURISPRUDENCE - CHANROBLES VIRTUAL LAW LIBRARY|website=www.chanrobles.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Egypt|plink=Ages of consent in Africa#Egypt}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.refworld.org/pdfid/3f827fc44.pdf|title=Law No 58 01 The Year 1937}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;interpol-sexoffences&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/|title=Legislation of INTERPOL member states on sexual offences against children|publisher=INTERPOL|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20091003113552/http%3A//www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/|archive-date=2009-10-03|accessdate=2020-05-28|archivedate=2009-10-03|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20091003113552/http%3A//www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Hong Kong|plink=Ages of consent in Asia#Hong Kong}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hklii.org/eng/hk/legis/ord/200/s118D.html|title=Crimes Ordinance (Cap. 200) s.118D|publisher=HKLII|accessdate=6 July 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;s&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hklii.org/hk/legis/en/ord/200/s124.html|title=Crimes Ordinance (Cap. 200) s.124|publisher=HKLII|accessdate=2 March 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;s&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hklii.org/hk/legis/en/ord/200/s123.html|title=Crimes Ordinance (Cap. 200) s.123|publisher=HKLII|accessdate=2 March 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hklii.org/hk/legis/en/ord/200/s118c.html|title=Crimes Ordinance (Cap. 200) s.118C|publisher=HKLII|accessdate=2 March 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lo, Clifford and Lana Lam. &quot;[http://www.scmp.com/news/article/1851614/test-case-hong-kongs-underage-sex-law-after-boys-11-and-13-arrested-alleged Test case for Hong Kong's underage sex law after boys of 11 and 13 arrested for alleged intercourse with minor girl] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161129132247/http://www.scmp.com/news/article/1851614/test-case-hong-kongs-underage-sex-law-after-boys-11-and-13-arrested-alleged|date=29 November 2016}}.&quot; ''[[South China Morning Post]]''. Saturday 22 August 2015. Retrieved on 22 August 2015.&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Finland|plink=Ages of consent in Europe#Finland}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.finlex.fi/en/laki/kaannokset/1889/en18890039|title=Finnish Criminal Code|date=29 May 2009|publisher=Finlex.fi|accessdate=11 April 2012|archivedate=9 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120709032250/http://www.finlex.fi/en/laki/kaannokset/1889/en18890039}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Chile|plink=Ages of consent in South America#Chile}}
|align=center style=&quot;background:YellowGreen&quot;|[[Ages of consent in South America|South America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bcn.cl/publicadores/pub_leyes_mas_soli/admin/ver_archivo_codigos.php?id_codigo=4&amp;file=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20061206091709/http://www.bcn.cl/publicadores/pub_leyes_mas_soli/admin/ver_archivo_codigos.php?id_codigo=4&amp;file=1|url-status=dead|archive-date=2006-12-06|title=Wayback Machine|date=2006-12-06|access-date=2019-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Pakistan|plink=Ages of consent in Asia#Pakistan}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|Yes
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 16 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/3699814.stm|title=What is a 'right' age of consent?|last=Smith-Spark|first=Laura|date=1 October 2004|work=[[BBC Online]]|accessdate=10 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pakistan.unfpa.org/en/topics/child-marriage-4|title=UNFPA Pakistan {{!}} Child marriage|last=|first=|date=|website=[[United Nations Population Fund]]|access-date=September 29, 2018|accessdate=May 28, 2020|archivedate=June 2, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200602114451/https://pakistan.unfpa.org/en/topics/child-marriage-4}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Ireland|plink=Ages of consent in Europe#Ireland}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 17 || 17 || 17 || 17
|align=left|&lt;ref name=&quot;irlcitiz&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.citizensinformation.ie/en/justice/criminal_law/criminal_offences/law_on_sex_offences_in_ireland.html|title=The law on sexual offences in Ireland|work=Citizens Information|publisher=Citizens Information Board|location=Dublin, Ireland|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130628040525/http://www.citizensinformation.ie/en/justice/criminal_law/criminal_offences/law_on_sex_offences_in_ireland.html|archivedate=28 June 2013|accessdate=12 June 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;irlact2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.irishstatutebook.ie/2006/en/act/pub/0015/print.html|title=Criminal Law (Sexual Offences) Act 2006|date=2 June 2006|work=[[Irish Statute Book]]|accessdate=12 June 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ODwyer2&quot;&gt;O'Dwyer, Peter. [http://www.irishexaminer.com/lifestyle/features/the-age-of-consent-debate-where-does-ireland-stand-264694.html &quot;The age of consent debate: Where does Ireland stand?&quot;] ([https://web.archive.org/web/20160115215040/http://www.irishexaminer.com/lifestyle/features/the-age-of-consent-debate-where-does-ireland-stand-264694.html Archive]). ''[[Irish Examiner]]''. April 9, 2014. Retrieved on January 14, 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.irishstatutebook.ie/eli/2017/act/2/enacted/en/html|title=electronic Irish Statute Book (eISB)|last=(eISB)|first=electronic Irish Statute Book|website=www.irishstatutebook.ie|accessdate=15 March 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.irishstatutebook.ie/eli/2017/act/2/section/17/enacted/en/html#sec17|title=Sexual act with child under 17 years of age|last=(eISB)|first=electronic Irish Statute Book|website=www.irishstatutebook.ie|accessdate=15 March 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Greece|plink=Ages of consent in Europe#Greece}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 15 || 15 || 15 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.freelaw.gr/pk|title=Ποινικός Κώδικας - www.freelaw.gr|publisher=|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303164750/http://www.freelaw.gr/pk|archive-date=3 March 2018|access-date=3 March 2018|accessdate=28 May 2020|archivedate=3 March 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180303164750/http://www.freelaw.gr/pk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Portugal|plink=Ages of consent in Europe#Portugal}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || 14 || 14 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;[https://cfaematosinhos.eu/IC_F9.pdf Código Penal Português] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212203330/https://cfaematosinhos.eu/IC_F9.pdf |date=2019-12-12 }}, Art 171-173&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Iraq|plink=Ages of consent in Asia#Iraq}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://law.case.edu/saddamtrial/documents/Iraqi_Penal_Code_1969.pdf|title=The Penal Code with Amendments|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121021100954/http://law.case.edu/saddamtrial/documents/Iraqi_Penal_Code_1969.pdf|archivedate=21 October 2012|accessdate=2012-10-21|df=dmy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/mar/14/jafari-law-iraqi-violation-women-rights-marital-rape|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160808113535/https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/mar/14/jafari-law-iraqi-violation-women-rights-marital-rape|url-status=dead|title=Ja'fari law takes the Iraqi government's violation of women's rights to a new level &amp;#124; Haifa Zangana|first=Haifa|last=Zangana|date=March 14, 2014|archivedate=August 8, 2016|via=www.theguardian.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thedailybeast.com/articles/2014/04/09/iraq-wants-to-legalize-child-marriage.html The Daily Beast] {{webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20160426131506/http://www.thedailybeast.com/articles/2014/04/09/iraq-wants-to-legalize-child-marriage.html|date=26 April 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Kazakhstan|plink=Ages of consent in Europe#Kazakhstan}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.legislationline.org/download/action/download/id/1681/file/ca1cfb8a67f8a1c2ffe8de6554a3.htm/preview|title=ca1cfb8a67f8a1c2ffe8de6554a3.htm|publisher=Legislationline.org|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613061051/http://legislationline.org/download/action/download/id/1681/file/ca1cfb8a67f8a1c2ffe8de6554a3.htm/preview|archive-date=2010-06-13|accessdate=2014-05-17}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Algeria|plink=Ages of consent in Africa#Algeria}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sexualrightsdatabase.org/static/country-452.html#Age+of+sexual+consent+-+different+sex|title=Algeria|website=sexualrightsdatabase.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Routledge International Encyclopedia of Queer Culture edited by David A. Gerstner page 648&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Qatar|plink=Ages of consent in Asia#Qatar}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|Yes
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 16 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://dohanews.co/cohabitation-laws-cause-confusion-for-hotel-guests/|title=Cohabitation laws in Qatar cause confusion for hotel guests|date=2013-11-04|work=Doha News|access-date=2018-05-29|language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Czech Republic|plink=Ages of consent in Europe#Czech Republic}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 15 || 15 || 15 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;117/1852 Ř.z., Zákon trestní o zločinech, přečinech a přestupcích: § 128 Zprznění&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://trestni.juristic.cz/489540/oddil/trzo|title=§ 241 - § 246|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110517051618/http://trestni.juristic.cz/489540/oddil/trzo|archivedate=17 May 2011|accessdate=2007-04-10|df=dmy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Peru|plink=Ages of consent in South America#Peru}}
|align=center style=&quot;background:YellowGreen&quot;|[[Ages of consent in South America|South America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || 14 || 14 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.congreso.gob.pe/Sicr/Prensa/heraldo.nsf/CNnoticiasanteriores/fc34916372aa85c9052573070053ab5a?OpenDocument|title=Pleno Reconsidero Exoneracion de Sedunda Votacion a Proyecto Sobre Libertad Sexual|date=2007-06-27|publisher=El Heraldo|language=Spanish|trans-title=House Reconsidered and Excluded Second Vote for Project on Sexual Freedom|accessdate=2010-09-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cbsnews.com/stories/2007/06/22/world/main2970190.shtml|title=Peru Lowers Age Of Consent To 14|author=Lindsay Goldwert|date=2007-06-22|publisher=CBS NEWS|accessdate=2009-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tc.gob.pe/jurisprudencia/2013/00008-2012-AI.pdf|title=Demanda de inconstitucionalidad interpuesta por diez mil seiscientos nueve ciudadanos contra el artículo 1° de la Ley N° 28704 que modifica el artículo 173°, inciso 3° del Código Penal, sobre delito de violación sexual contra víctima entre 14 y 18 años de edad|date=2013-01-07|language=Spanish}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www2.congreso.gob.pe/sicr/cendocbib/con5_uibd.nsf/001CD7E618605745052583280052F800/$FILE/COD-PENAL_actualizado_16-09-2018.pdf&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Romania|plink=Ages of consent in Europe#Romania}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 15 || 15 || 15 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|&lt;ref name=&quot;avocatura.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.avocatura.com/ll491-noul-cod-penal.html|title=Noul Cod Penal (2014)|date=|publisher=Avocatura.com|language=ro|accessdate=2014-05-17|archivedate=2015-05-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150517054948/http://www.avocatura.com/ll491-noul-cod-penal.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;avocatura.com&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|New Zealand|plink=Ages of consent in Oceania#New Zealand}}
|align=center style=&quot;background:DarkSalmon&quot;|[[Ages of consent in Oceania|Oceania]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.legislation.govt.nz/act/public/1961/0043/latest/DLM329212.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190607173223/http://www.legislation.govt.nz/act/public/1961/0043/latest/DLM329212.html |url-status=live |title=Crimes Act 1961 No 43 (as at 01 July 2019), Public Act 134 Sexual conduct with young person under 16 |archivedate=2019-06-07 |website=New Zealand Legislation |publisher=[[Parliamentary Counsel Office (New Zealand)]] |accessdate=2020-01-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.austlii.edu.au/nz/legis/consol_act/naa2007146.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002092306/http://www.austlii.edu.au/nz/legis/consol_act/naa2007146.pdf|url-status=dead|title=Niue Amendment Act 2007|archivedate=October 2, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Vietnam|plink=Ages of consent in Asia#Vietnam}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/11/18/AR2005111800680.html|title=Shamed rocker Glitter on the run|date=17 November 2005|work=The Washington Post|accessdate=3 February 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4559658.stm|title=Glitter police 'drop rape charge'|date=2005-12-26|accessdate=3 February 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Bangladesh|plink=Ages of consent in Asia#Bangladesh}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || 14 || 14
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/print_sections_all.php?id=11|title=Penal Conde of Bangladesh|publisher=Government of Bangladesh|accessdate=7 March 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Kuwait|plink=Ages of consent in Asia#Kuwait}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|Yes
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 17 || 15 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left|&lt;ref name=&quot;unhchr.ch&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/2f5665ae20b956cb8025675a0033cafb?Opendocument|title=United Nations Human Rights Website – Treaty Bodies Database – Document – Summary Record – Kuwait|publisher=Unhchr.ch|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151031125832/http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/2f5665ae20b956cb8025675a0033cafb?Opendocument|archivedate=2015-10-31|accessdate=11 April 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kuwait&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/2f5665ae20b956cb8025675a0033cafb?Opendocument|title=Summary record of the 488th meeting : Kuwait|publisher=Committee on the Rights of the Child|accessdate=2009-09-05}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Angola|plink=Ages of consent in Africa#Angola}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|14 || 14 || 14 || 14 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/pt/ao/ao026pt.pdf|title=ANTEPROJECTO DE CÓDIGO PENAL}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Hungary|plink=Ages of consent in Europe#Hungary}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || 14 || 14 || 14 || 14 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://net.jogtar.hu/jr/gen/hjegy_doc.cgi?docid=A1200100.TV|title=2012. évi C. törvény - a Büntető Törvénykönyvről|author=Complex Kiadó Kft.|date=|publisher=Net.jogtar.hu|accessdate=2014-05-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Ukraine|plink=Ages of consent in Europe#Ukraine}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ukrainepravo.com/ukrainian_law/legal-news-in-ukraine-amendments-to-the-criminal-code-judges-qualification-assessment-model-decision/|title=LEGAL NEWS IN UKRAINE: AMENDMENTS TO THE CRIMINAL CODE, JUDGES' QUALIFICATION ASSESSMENT, MODEL DECISION OF THE SUPREME COURT, NEW PROCEDURE OF THE LAWYER'S EXAMINATION, RECALCULATION OF PENSIONS FOR STATE EMPLOYEES|date=2018-04-21|website=ukraine-pravo.com|publisher=|access-date=2019-03-28|quote=|accessdate=2020-05-28|archivedate=2022-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220413151234/https://ukrainepravo.com/ukrainian_law/legal-news-in-ukraine-amendments-to-the-criminal-code-judges-qualification-assessment-model-decision/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ukranews.com/en/news/558311-poroshenko-signs-law-defining-defines-16-years-as-legal-age-of-consent|title=Poroshenko Signs Law Defining Defines 16 Years As Legal Age Of Consent|date=2018-04-16|website=[[Ukrainian News Agency]]|publisher=|access-date=2019-03-28|quote=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ukrainepravo.com/ukrainian_law/legal-news-in-ukraine-amendments-to-the-criminal-code-judges-qualification-assessment-model-decision/|title=Legal news in Ukraine: amendments to the Criminal Code, judges' qualification assessment, model decision of the Supreme Court, new procedure of the lawyer's examination, recalculation of pensions for state employees|date=April 20, 2018|website=Українське право - інформаційно-правовий портал|accessdate=May 28, 2020|archivedate=April 13, 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220413151234/https://ukrainepravo.com/ukrainian_law/legal-news-in-ukraine-amendments-to-the-criminal-code-judges-qualification-assessment-model-decision/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Morocco|plink=Ages of consent in Africa#Morocco}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ageofconsent.com/morocco.htm|title=Penalties relating to sex offences and crime against children in the country|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170413093810/http://www.ageofconsent.com/morocco.htm|archive-date=2017-04-13|access-date=2017-03-02|accessdate=2020-05-28|archivedate=2017-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170413093810/http://www.ageofconsent.com/morocco.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://chartsbin.com/view/hxj|title=Minimum Legal Age of Consent - Female|last=ChartsBin|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/natlex/docs/SERIAL/69975/69182/F1186528577/MAR-69975.pdf|title=Code Penal du Maroc 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Puerto Rico|plink=Ages of consent in North America#Puerto Rico}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || 14 || 14 || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left|&lt;ref name=&quot;: 1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www2.pr.gov/ogp/Bvirtual/leyesreferencia/PDF/Justicia/146-2012/146-2012.pdf|title=Código Penal de Puerto Rico (2012-146)|date=30 July 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170207012022/http://www2.pr.gov/ogp/Bvirtual/leyesreferencia/PDF/Justicia/146-2012/146-2012.pdf|archive-date=7 February 2017|accessdate=20 May 2017|archivedate=7 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170207012022/http://www2.pr.gov/ogp/Bvirtual/leyesreferencia/PDF/Justicia/146-2012/146-2012.pdf}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Ecuador|plink=Ages of consent in South America#Ecuador}}
|align=center style=&quot;background:YellowGreen&quot;|[[Ages of consent in South America|South America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || 14 || 14 || 18 || 14 || 18 || 14
|align=left|&lt;ref name=&quot;asambleanacional.gob.ec&quot;&gt;http://www.asambleanacional.gob.ec/system/files/document.pdf&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Slovakia|plink=Ages of consent in Europe#Slovakia}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 15 || 15 || 15 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/CsaSlovakia.pdf|title=Internet / Home - INTERPOL|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20080229152458/http%3A//www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/CsaSlovakia.pdf|archive-date=2008-02-29|accessdate=2020-05-28|archivedate=2008-02-29|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20080229152458/http%3A//www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/CsaSlovakia.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Cuba|plink=Ages of consent in North America#Cuba}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gacetaoficial.cu/html/codigo_penal.html#A16|title=Official Gazette of the Republic of Cuba|date=March 1999|publisher=gacetaoficial.cu|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160402064841/http://www.gacetaoficial.cu/html/codigo_penal.html#A16|archivedate=2 April 2016|accessdate=23 March 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Sudan|plink=Ages of consent in Africa#Sudan}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|Yes
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 13 || 12 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ageofconsent.net/world/sudan|title=Sudan Age of Consent &amp; Statutory Rape Laws|website=www.ageofconsent.net|language=en|accessdate=16 June 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Oman|plink=Ages of consent in Asia#Oman}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|Yes
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interpol.com/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaOman.pdf|title=Interpol|publisher=Interpol|url-status=dead|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20160516065620/http://www.interpol.com/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaOman.pdf|archivedate=16 May 2016|accessdate=11 April 2012|df=dmy}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Belarus|plink=Ages of consent in Europe#Belarus}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.legislationline.org/legislations.php?jid=7&amp;ltid=15|title=Belarus Criminal Code|year=2005|work=National register of legal acts of Byelorussia|publisher=legislationline.org|at=paragraph № 74, 2/1112|language=Russian|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927182826/http://www.legislationline.org/legislations.php?jid=7&amp;ltid=15|archive-date=2007-09-27}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Azerbaijan|plink=Ages of consent in Asia#Azerbaijan}}
|align=center style=&quot;background:Yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaAzerbaijan.pdf|title=Internet / Home - INTERPOL|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20080229152337/http%3A//www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaAzerbaijan.pdf|archive-date=2008-02-29|accessdate=2020-05-28|archivedate=2008-02-29|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20080229152337/http%3A//www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaAzerbaijan.pdf}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Sri Lanka|plink=Ages of consent in Asia#Sri Lanka}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lawnet.lk/sec_process.php?chapterid=2001Y1V19C&amp;sectionno=363&amp;title=PENAL%20CODE&amp;path=5|title=LawNet : : Government of Sri Lanka|publisher=Lawnet.lk|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120311072013/http://www.lawnet.lk/sec_process.php?chapterid=2001Y1V19C&amp;sectionno=363&amp;title=PENAL%20CODE&amp;path=5|archivedate=11 March 2012|accessdate=11 April 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lawnet.lk/sec_process.php?chapterid=2001Y1V19C&amp;sectionno=365B&amp;title=PENAL%20CODE&amp;path=5|title=LawNet : : Government of Sri Lanka|publisher=Lawnet.lk|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120311072037/http://www.lawnet.lk/sec_process.php?chapterid=2001Y1V19C&amp;sectionno=365B&amp;title=PENAL%20CODE&amp;path=5|archive-date=11 March 2012|accessdate=11 April 2012|df=dmy-all|archivedate=11 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120311072037/http://www.lawnet.lk/sec_process.php?chapterid=2001Y1V19C&amp;sectionno=365B&amp;title=PENAL%20CODE&amp;path=5}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Myanmar|plink=Ages of consent in Asia#Myanmar}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mmtimes.com/national-news/yangon/26356-proposed-amendments-raise-statutory-rape-age-to-15.html|title=Proposed amendments raise statutory rape age to 15|date=2017-06-13|website=The Myanmar Times|language=en|access-date=2019-10-05|accessdate=2020-05-28|archivedate=2019-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190509030953/https://www.mmtimes.com/national-news/yangon/26356-proposed-amendments-raise-statutory-rape-age-to-15.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.myanmar-law-library.org/spip.php?page=pdfjs&amp;id_document=775|title=Myanmar Law Library|website=www.myanmar-law-library.org|access-date=2019-10-05}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Luxembourg|plink=Ages of consent in Europe#Luxembourg}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.legilux.public.lu/leg/textescoordonnes/codes/index.html#code_penal|title=Liste des codes|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161221084603/http://www.legilux.public.lu/leg/textescoordonnes/codes/index.html#code_penal|archivedate=21 December 2016|accessdate=2006-04-17|df=dmy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Dominican Republic|plink=Ages of consent in North America#Dominican Republic}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2009/wha/136110.htm|title=2009 Human Rights Report: Dominican Republic|date=11 March 2010|publisher=State.gov|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110228145630/http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2009/wha/136110.htm|archivedate=28 February 2011|accessdate=16 February 2011|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Uzbekistan|plink=Ages of consent in Asia#Uzbekistan}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || {{N/A}} || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ageofconsent.net/world/uzbekistan|title=Uzbekistan Age of Consent &amp; Statutory Rape Laws|website=www.ageofconsent.net|language=en|accessdate=16 June 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ILGA&quot;&gt;{{cite web|url=https://ilga.org/downloads/ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2012.pdf|title=State-sponsored Homophobia: A world survey of laws criminalising same-sex sexual acts between consenting adults|last1=Itaborah|first1=Lucas Paoli|publisher=ILGA, The International Lesbian, Gay, Bisexual, Trans and Intersex Association|accessdate=22 October 2019|archivedate=11 June 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120611181908/http://old.ilga.org/Statehomophobia/ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2012.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vertic.org/media/National%20Legislation/Uzbekistan/UZ_Criminal_Code.pdf|title=Law of the Republic of Uzbekistan On Enactment of the Criminal Code of the Republic of Uzbekistan|publisher=The Supreme Council of the Republic of Uzbekistan|accessdate=16 June 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Kenya|plink=Ages of consent in Africa#Kenya}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://theequalityeffect.org/pdfs/ConsentPaperKenya.pdf|title=LEGAL TREATMENT OF CONSENT IN SEXUAL OFFENCES IN KENYA|date=February 2013|work=[[University of Nairobi]]|page=18|accessdate=2020-05-28|archivedate=2024-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240625192852/https://theequalityeffect.org/pdfs/ConsentPaperKenya.pdf}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Guatemala|plink=Ages of consent in North America#Guatemala}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2009/wha/136114.htm|title=2009 Human Rights Reports: Guatemala|date=11 March 2010|publisher=State.gov|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110212084956/http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2009/wha/136114.htm|archivedate=12 February 2011|accessdate=16 February 2011|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Uruguay|plink=Ages of consent in South America#Uruguay}}
|align=center style=&quot;background:YellowGreen&quot;|[[Ages of consent in South America|South America]]
|align=center|No
|12 || 12 || 12 || 12 || 15 || 15 || 15 || 15 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;Uruguayan Penal Code Articles [https://www.impo.com.uy/bases/codigo-penal/9155-1933/272 272] and [https://www.impo.com.uy/bases/codigo-penal/9155-1933/267 267]&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Croatia|plink=Ages of consent in Europe#Croatia}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 15 || 15 || 15 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.zakon.hr/z/98/Kazneni-zakon|title=Croatian Criminal Code (in Croatian)|date=|publisher=Zakon.hr|accessdate=19 February 2013|archivedate=30 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190430224955/https://www.zakon.hr/z/98/Kazneni-zakon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Bulgaria|plink=Ages of consent in Europe#Bulgaria}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || 14 || 14 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|&lt;ref name=&quot;legislationline.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.legislationline.org/documents/section/criminal-codes|title=Criminal codes|date=|publisher=Legislationline.org|accessdate=11 April 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Macau|plink=Ages of consent in Asia#Macau}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || 14 || 14
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bo.io.gov.mo/bo/i/95/46/codpenpt/codpen0101.asp|title=Redirect page|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160328050908/http://bo.io.gov.mo/bo/i/95/46/codpenpt/codpen0101.asp|archivedate=28 March 2016|accessdate=2015-09-01|df=dmy}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Ethiopia|plink=Ages of consent in Africa#Ethiopia}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;https://www.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/et/et011en.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf|title=FACTSHEET: Child Marriage|work=Girl Up|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130909152040/http://www.girlup.org/assets/pdfs/factsheet1-about-child-marriage.pdf|archivedate=2013-09-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Lebanon|plink=Ages of consent in Asia#Lebanon}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://jurisdiarium.blogspot.com/2007/11/code-pnal-libanais.html|title=Juris diarium: Code pénal libanais|date=30 November 2007|publisher=Jurisdiarium.blogspot.com|accessdate=11 April 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Costa Rica|plink=Ages of consent in North America#Costa Rica}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 15 || 15 || 15 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://presidencia.go.cr/comunicados/2017/01/costa-rica-fortalece-medidas-para-proteger-a-las-personas-menores-de-edad-mediante-la-ley-de-relaciones-impropias/|title=Costa Rica fortalece medidas para proteger a las personas menores de edad mediante la Ley de Relaciones Impropias|date=2017-01-19|website=Presidencia de la República de Costa Rica|language=es|access-date=2019-04-08|accessdate=2020-05-28|archivedate=2020-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200804014549/https://www.presidencia.go.cr/comunicados/2017/01/costa-rica-fortalece-medidas-para-proteger-a-las-personas-menores-de-edad-mediante-la-ley-de-relaciones-impropias/}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Slovenia|plink=Ages of consent in Europe#Slovenia}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 15 || 15 || 15 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;[http://webarchive.loc.gov/all/20010927175825/http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaSlovenia.asp Interpol - National Laws - Slovenia] interpol.int&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Panama|plink=Ages of consent in North America#Panama}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || 14 || 14 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ministeriopublico.gob.pa/minpub/Portals/0/Pdfs/Prensa/CODIGO%20PENAL%20-%20AJUSTADO.pdf|title=Texto Único del Código Penal de la República de Panamá|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160509065526/http://www.ministeriopublico.gob.pa/minpub/Portals/0/Pdfs/Prensa/CODIGO%20PENAL%20-%20AJUSTADO.pdf|archivedate=9 May 2016|accessdate=22 March 2016|df=dmy}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Lithuania|plink=Ages of consent in Europe#Lithuania}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|&lt;ref name=&quot;: 0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_l?p_id=377767&amp;p_tr2=2|title=Lietuvos Respublikos Seimas - Dokumento tekstas|website=www3.lrs.lt|access-date=2016-08-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://infolex.lt/portal/start_ta.asp?act=doc&amp;fr=pop&amp;doc=66150|title=LR baudžiamasis kodeksas (BK)|date=|publisher=Infolex.Lt|accessdate=2014-05-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Tanzania|plink=Ages of consent in Africa#Tanzania}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;https://www.icmec.org/wp-content/uploads/2018/10/ICMEC-Tanzania-National-Legislation.pdf&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Turkmenistan|plink=Ages of consent in Asia#Turkmenistan}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interpol.com/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaTurkmenistan.pdf|title=Interpol|publisher=Interpol|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927104232/http://www.interpol.com/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaTurkmenistan.pdf|archive-date=27 September 2011|accessdate=11 April 2012|df=dmy-all|archivedate=27 September 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927104232/http://www.interpol.com/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaTurkmenistan.pdf}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Tunisia|plink=Ages of consent in Africa#Tunisia}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://theglobalobservatory.org/2017/08/tunisia-violence-against-women-law/|title=Tunisia's New Protections for Women: A Legislative Revolution and Missed Opportunity|last=Mahmoud|first=Youssef|date=2017-08-09|website=IPI Global Observatory|language=en-US|access-date=2019-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://majles.marsad.tn/2014/lois/57a1d468cf44126c17c5e19d/texte|title=مشروع قانون أساسي عدد 2016/60 يتعلق بالقضاء على العنف ضد المرأة {{!}} مرصد مجلس|website=Marsad Majles|language=en|access-date=2019-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Serbia|plink=Ages of consent in Europe#Serbia}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || 14 || 14 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.legislationline.org/download/action/download/id/901/file/576c23dc41967e427086bf4c2b45.pdf|title=Serbian Criminal Code in English (translated by the OSCE mission to Serbia in February 2006)|publisher=Legislationline.org|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613061222/http://legislationline.org/download/action/download/id/901/file/576c23dc41967e427086bf4c2b45.pdf|archive-date=2010-06-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Libya|plink=Ages of consent in Africa#Libya}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|Yes
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 16 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/ARCI_ARCInternational.pdf|title=Submission in the UPR review of Libya|work=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|accessdate=2020-05-28|archivedate=2014-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141022174536/http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/ARCI_ARCInternational.pdf}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Ghana|plink=Ages of consent in Africa#Ghana}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;https://www.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/gh/gh010en.pdf&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Yemen|plink=Ages of consent in Asia#Yemen}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|Yes
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 9 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left|&lt;ref name=&quot;Power2009&quot;&gt;{{Citation|last=Power|first=Carla|title=Nujood Ali &amp; Shada Nasser win &quot;Women of the Year Fund 2008 Glamour Award&quot;|date=12 August 2009|url=http://www.yementimes.com/DefaultDET.aspx?i=1207&amp;p=report&amp;a=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110405190616/http://www.yementimes.com/DefaultDET.aspx?i=1207&amp;p=report&amp;a=1|publisher=Yemen Times|accessdate=16 February 2010|archivedate=5 April 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HRWYemenReport2001&quot;&gt;{{Citation|author=Human Rights Watch|title=World Report 2001|chapter-url=https://www.hrw.org/wr2k1/mideast/yemen.html|year=2001|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100615214816/http://www.hrw.org/wr2k1/mideast/yemen.html|chapter=Yemen: Human Rights Developments|publisher=Human Rights Watch|accessdate=8 April 2010|archivedate=15 June 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Daragahi2008&quot;&gt;{{Cite news|url=https://articles.latimes.com/2008/jun/11/world/fg-childbride11|title=Yemeni bride, 10, says I won't|last=Daragahi|first=Borzou|date=11 June 2008|work=Los Angeles Times|accessdate=16 February 2010|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100218062844/http://articles.latimes.com/2008/jun/11/world/fg-childbride11|archivedate=18 February 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Assamiee&amp;Al-Sakkaf2010&quot;&gt;{{Citation|author1=Mahmoud Assamiee|title=Relative breakthrough in Yemen's early marriage dilemma|date=25 March 2010|url=http://www.yementimes.com/defaultdet.aspx?SUB_ID=33771|work=Yemen Times|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110608055754/http://www.yementimes.com/defaultdet.aspx?SUB_ID=33771|accessdate=8 April 2010|archivedate=8 June 2011|author2=Nadia Al-Sakkaf|authorlink2=Nadia Al-Sakkaf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nydailynews.com/news/world/child-bride-dies-wedding-night-yemen-article-1.1450874|title=Girl, 8, dies from internal injuries after wedding night in Yemen|last=Hastings|first=Deborah|work=NY Daily News|accessdate=10 September 2013|location=New York}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2013/09/10/us-yemen-childbride-idUSBRE98910N20130910|title=Child bride in Yemen dies of internal bleeding on wedding night: activist|date=10 September 2013|work=Reuters|accessdate=28 May 2020|archivedate=26 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151126230017/http://www.reuters.com/article/2013/09/10/us-yemen-childbride-idUSBRE98910N20130910}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Democratic Republic of the Congo|plink=Ages of consent in Africa#Democratic Republic of the Congo}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sexualrightsdatabase.org/countries/473/Democratic%20Republic%20of%20the%20Congo|title=Sexual Rights Database|website=sexualrightsdatabase.org|access-date=2019-10-05}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Jordan|plink=Ages of consent in Asia#Jordan}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;Schmitt, Arno &amp; Sofer, Jehoeda, 1992, ''Sexuality and Eroticism Among Males in Moslem Societies'', Binghamton: Harrington Park Press, 1992, {{ISBN|0-918393-91-4}}, pages 137-138/&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Ivory Coast|plink=Ages of consent in Africa#Côte d'Ivoire}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|15 || 15 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wipolex.wipo.int/en/text/492169|title=WIPOLex|website=wipolex.wipo.int|access-date=2019-10-05|accessdate=2020-05-28|archivedate=2019-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190507052117/https://wipolex.wipo.int/en/text/492169}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Bahrain|plink=Ages of consent in Asia#Bahrain}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|Yes
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 21 || 21 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unodc.org/res/cld/document/bhr/1976/bahrain_penal_code_html/Bahrain_Penal_Code_1976.pdf|title=Penal Cone of Bahrain|publisher=Government of Bahrain|accessdate=7 March 2013|archivedate=21 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150921155851/http://www.unodc.org/res/cld/document/bhr/1976/bahrain_penal_code_html/Bahrain_Penal_Code_1976.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ODwyer&quot;&gt;O'Dwyer, Peter. &quot;[http://www.irishexaminer.com/lifestyle/features/the-age-of-consent-debate-where-does-ireland-stand-264694.html The age of consent debate: Where does Ireland stand?]&quot; ([https://web.archive.org/web/20160115215040/http://www.irishexaminer.com/lifestyle/features/the-age-of-consent-debate-where-does-ireland-stand-264694.html Archive]). ''[[Irish Examiner]]''. April 9, 2014. Retrieved on January 14, 2016.&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Bolivia|plink=Ages of consent in South America#Bolivia}}
|align=center style=&quot;background:YellowGreen&quot;|[[Ages of consent in South America|South America]]
|align=center|No
|14 || 14 || 14 || 14 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|&lt;ref name=&quot;auto4&quot;&gt;{{cite web |title=Ley N° 2033: Ley de Protección a las Víctimas de Delitos Contra la Libertad Sexual (Artículos 308º Bis, 309º, 318º) |url=http://www.silep.gob.bo/norma/3936/ley_actualizada |website=SILEP{{emdash}}Sistema de Información Legal del Estado Plurinacional |archive-url=https://web.archive.org/web/20190811212424/http://www.silep.gob.bo/silep/masterley/118011 |url-status=live |archive-date=2019-08-11| |accessdate=2020-03-10}}&lt;/ref&gt;{{cbignore|bot=InternetArchiveBot}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/natlex/docs/WEBTEXT/59479/68751/S99BOL02.htm|title=Bolivia. Ley (No. 2033 ) de Protección a las Víctimas de Delitos Contra la Libertad Sexual, 1999|website=www.ilo.org|access-date=2019-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cepal.org/oig/noticias/paginas/9/46289/Bol2013Ley348Leyintegralibredeviolencia.pdf|title=Ley Integral Para Garantizar a las Mujeres una Vida Libre de Violencia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310042700/http://www.cepal.org/oig/noticias/paginas/9/46289/Bol2013Ley348Leyintegralibredeviolencia.pdf|archive-date=2016-03-10|access-date=2020-03-10|accessdate=2020-05-28|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304042310/http://www.cepal.org/oig/noticias/paginas/9/46289/Bol2013Ley348Leyintegralibredeviolencia.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://oig.cepal.org/es|title=Observatorio de Igualdad de Género|website=Observatorio de Igualdad de Género|language=es|access-date=2019-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://att.gob.bo/sites/default/files/archivosvarios/Codigo%20de%20familia.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191115221118/https://att.gob.bo/sites/default/files/archivosvarios/Codigo%20de%20familia.pdf |date=2019-11-15 }}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Cameroon|plink=Ages of consent in Africa#Cameroon}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|16 || 16 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 21 || 21 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dibussi.com/2016/07/cameroon-penal-code.html|title=An Overview and Full Text (English) of the New Cameroon Penal Code|website=Dibussi Tande: Scribbles from the Den|access-date=2019-10-05|accessdate=2020-05-28|archivedate=2019-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190619043050/https://www.dibussi.com/2016/07/cameroon-penal-code.html}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Latvia|plink=Ages of consent in Europe#Latvia}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://likumi.lv/doc.php?id=88966|title=Krimināllikums|website=likumi.lv|access-date=2019-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20161122153504/http://likumi.lv/doc.php?id=88966|archive-date=2016-11-22|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161122153504/http://likumi.lv/doc.php?id=88966|archivedate=2016-11-22|accessdate=2020-05-28}} (Latvian original text)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.legislationline.org/download/action/download/id/1683/file/4b5d86c3826746957aa400893abc.htm/preview] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613060304/http://www.legislationline.org/download/action/download/id/1683/file/4b5d86c3826746957aa400893abc.htm/preview|date=13 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Paraguay|plink=Ages of consent in South America#Paraguay}}
|align=center style=&quot;background:YellowGreen&quot;|[[Ages of consent in South America|South America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.glin.gov/view.action?searchDetails.queryType=ALL&amp;newSubjectTerm=&amp;searchDetails.subjectTerms=&amp;searchDetails.queryString=C%C3%B3digo+Penal+de+Paraguay&amp;searchDetails.showSummary=true&amp;searchDetails.publicationJurisdiction=&amp;__checkbox_searchDetails.showSummary=true&amp;searchDetails.issuanceDateToday=01&amp;searchDetails.publicationDateTo=&amp;searchDetails.publicationDateToday=01&amp;searchDetails.sortOrder=rank&amp;searchDetails.issuanceDateFromday=01&amp;searchDetails.issuanceDateFrom=&amp;searchDetails.issuanceDateFromyear=&amp;month=01&amp;month=01&amp;month=01&amp;month=01&amp;search=Buscar&amp;searchDetails.andSubjectTerms=true&amp;searchDetails.publicationDateFromday=01&amp;searchDetails.publicationDateFrom=&amp;request_locale=es&amp;searchDetails.publicationLanguage=&amp;fieldName=&amp;searchDetails.publicationDateToyear=&amp;searchDetails.publicationJurisdictionExclude=false&amp;searchDetails.includeAllFields=true&amp;popupSearch=false&amp;searchDetails.issuanceDateToyear=&amp;searchDetails.summaryLanguage=%27%27&amp;searchDetails.searchAll=true&amp;searchDetails.publicationDateFromyear=&amp;searchDetails.issuanceDateTo=&amp;searchDetails.activeDrills=&amp;searchDetails.hitsPerPage=10&amp;glinID=209226&amp;summaryLang=es&amp;fromSearch=true|title=GLIN.gov – Changes introduced by Law 3440/2008|language=es}} (click on PDF file in “texto completo”)&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Trinidad and Tobago|plink=Ages of consent in North America#Trinidad and Tobago}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 12 || 12 || 12 || 12 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ttparliament.org/legislations/a2012-12.pdf|title=Act No. 12 of 2012|work=ttparliament.org|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160204033453/http://www.ttparliament.org/legislations/a2012-12.pdf|archivedate=4 February 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.trinidadexpress.com/20150913/news/age-of-sexual-consent-raised-to-18|title=Age of sexual consent raised to 18|last1=Bruzual|first1=Alexander|date=13 September 2015|work=Trinidad Express|accessdate=15 September 2018|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150917054341/https://www.trinidadexpress.com/20150913/news/age-of-sexual-consent-raised-to-18|archive-date=17 September 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Uganda|plink=Ages of consent in Africa#Uganda}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://allafrica.com/stories/200803170444.html|title=Uganda: Time to Lower Country's Age of Consent|website=All Africa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ulii.org/ug/legislation/bill/2003/2003/bill_2003_2003.pdf|title=Domestic Relations Bill, 2003|website=Uganda Legal Information Institute|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180415063705/https://www.ulii.org/ug/legislation/bill/2003/2003/bill_2003_2003.pdf|archive-date=2018-04-15|access-date=2017-05-22|accessdate=2020-05-28|archivedate=2018-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180415063705/https://www.ulii.org/ug/legislation/bill/2003/2003/bill_2003_2003.pdf}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Zambia|plink=Ages of consent in Africa#Zambia}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;[http://www.saflii.org/zm/cases/ZMSC/2008/24.html] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308034615/http://www.saflii.org/zm/cases/ZMSC/2008/24.html|date=March 8, 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Estonia|plink=Ages of consent in Europe#Estonia}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || 14 || 14 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.legislationline.org/documents/section/criminal-codes|title=Criminal codes - Legislationline|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|El Salvador|plink=Ages of consent in North America#El Salvador}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 15 || 15 || 15 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.asamblea.gob.sv/eparlamento/indice-legislativo/buscador-de-documentos-legislativos/codigo-penal|title=Microsoft Word - El Salvador.doc|date=|format=PDF|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304193004/http://www.asamblea.gob.sv/eparlamento/indice-legislativo/buscador-de-documentos-legislativos/codigo-penal|archive-date=4 March 2016|accessdate=10 December 2015|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304193004/http://www.asamblea.gob.sv/eparlamento/indice-legislativo/buscador-de-documentos-legislativos/codigo-penal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;csj.gob.sv&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.csj.gob.sv/leyes.nsf/ed400a03431a688906256a84005aec75/29961fcd8682863406256d02005a3cd4|title=El Salvador Penal Code|url-status=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111053310/http://www.csj.gob.sv/leyes.nsf/ed400a03431a688906256a84005aec75/29961fcd8682863406256d02005a3cd4|archivedate=11 January 2012|accessdate=10 February 2010|df=}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Cyprus|plink=Ages of consent in Europe#Cyprus}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 17 || 17 || 17 || 17 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Gays Ruling 'Too Little, Too Late'|author=George Psyllides|date=6 July 2002|work=Cyprus Mail}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cylaw.org/nomoi/enop/non-ind/0_154/index.html|title=Ο περί Ποινικού Κώδικα Νόμος - ΚΕΦ.154|date=|publisher=Cylaw.org|accessdate=2014-05-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Afghanistan|plink=Ages of consent in Asia#Afghanistan}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|Yes
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 16 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aidsportal.org/news_details.aspx?ID=4236|title=Home|publisher=AIDSPortal|url-status=dead|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20081026065259/http://www.aidsportal.org/news_details.aspx?ID=4236|archivedate=26 October 2008|accessdate=11 April 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1142.html|title=Iran|publisher=Travel.state.gov|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130801084310/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1142.html|archivedate=1 August 2013|accessdate=11 April 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Honduras|plink=Ages of consent in North America#Honduras}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || 14 || 14
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;&quot;{{cite web|url=http://www.poderjudicial.gob.hn/CEDIJ/Leyes/Documents/C%C3%B3digo%20Penal%20%28Actualizado%20a%C3%B1o%202014%29.pdf|title=CÓDIGO PENAL|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150711055950/http://www.poderjudicial.gob.hn/CEDIJ/Leyes/Documents/C%C3%B3digo%20Penal%20%28Actualizado%20a%C3%B1o%202014%29.pdf|archivedate=11 July 2015|accessdate=7 March 2016|df=dmy}}.&quot; [[Can judiciary of Honduras Republic]] RAPE, statutory rape, indecent assault, kidnapping Article 140. It is an offense of rape: sexual intercourse with a person of either sex through violence or threat of causing the taxpayer's spouse or domestic partner he or one of his relatives within the fourth (4th) degree of consanguinity or second (2nd) affinity serious and imminent harm. For purposes of this article shall mean sexual intercourse, which have vaginal, anal or oral route. It will be punishable with ten (10) to fifteen (15) years of imprisonment. They are special cases of rape sexual intercourse with a person of either sex when without any violence or threats, meet any of the following circumstances. Such cases shall be punishable by fifteen (15) to twenty (20) years of imprisonment and are as follows: 1) When the victim is under fourteen (14) years of age; 2) When the victim is found deprived of reason or will or when for any reason can not resist; 3) When the active to commit the crime of rape intentionally diminishes or abolishes the will of the victim using this narcotic or psychotropic substances, including alcohol or committed the violation finding the taxpayer in the previous situation subject;. Article 141. commit acts of lust, who taking advantage of the conditions or using the means indicated in the preceding article makes victim to another or others in acts of lust other than sexual intercourse shall be punished with imprisonment of five (5) to eight (8) years. When the victim is under fourteen (14) years even if you have consented to the act or being older the taxable person suffers from a mental illness or incomplete mental development or retardation or private has reason or will or when by any cause can not resist the previous sentence is increased by half (1/2). When acts of lust consisting in the insertion of objects or instruments of any nature in the sexual organs or other natural orifices or artificial simulating the sexual organs of the taxpayer body, the offender shall be punished with imprisonment of ten (10) fifteen (15) years.&quot;&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Nepal|plink=Ages of consent in Asia#Nepal}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ageofconsent.net/world/nepal|title=Nepal Age of Consent &amp; Statutory Rape Laws|website=www.ageofconsent.net|language=en|accessdate=16 June 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Bosnia and Herzegovina|plink=Ages of consent in Europe#Bosnia and Herzegovina}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || 14 || 14 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.legislationline.org/download/action/download/id/1661/file/5863a4917995d1a282d020fb2715.htm/preview|title=5863a4917995d1a282d020fb2715.htm|date=|publisher=Legislationline.org|accessdate=11 April 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Gabon|plink=Ages of consent in Africa#Gabon}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|15 || 15 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 21 || 21
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wipolex.wipo.int/en/text/493430|title=WIPOLex|website=wipolex.wipo.int|access-date=2019-10-05}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|North Korea|plink=Ages of consent in Asia#North Korea}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 15 || 15 || 15
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2009/eap/135995.htm|title=2009 Human Rights Report: Democratic People's Republic of Korea|date=11 March 2010|publisher=State.gov|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100324230107/http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2009/eap/135995.htm|archive-date=24 March 2010|accessdate=11 April 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Brunei|plink=Ages of consent in Asia#Brunei}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left|&lt;ref name=&quot;Brunei_01&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/CsaBrunei.pdf|title=Legislation of Interpol member states on sexual offences against children – Brunei|year=2006|publisher=Interpol|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20080229151338/http%3A//www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/CsaBrunei.pdf|archive-date=2008-02-29|accessdate=2020-05-28|archivedate=2008-02-29|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20080229151338/http%3A//www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/CsaBrunei.pdf}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Mozambique|plink=Ages of consent in Africa#Mozambique}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www-rohan.sdsu.edu/faculty/rwinslow/africa/mozambique.html|title=Comparative Criminology &amp;#124; Africa - Mozambique|date=1975-06-25|publisher=Rohan.sdsu.edu|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130830030221/http://www-rohan.sdsu.edu/faculty/rwinslow/africa/mozambique.html|archive-date=2013-08-30|accessdate=2014-02-19|archivedate=2013-08-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130830030221/http://www-rohan.sdsu.edu/faculty/rwinslow/africa/mozambique.html}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Iceland|plink=Ages of consent in Europe#Iceland}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 15 || 15 || 15 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://visindavefur.hi.is/svar.php?id=3683|title=''Hver er samræðisaldur á Íslandi?''|language=Icelandic|trans-title=What is the age of consent in Iceland?}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''(Icelandic)'' [http://www.althingi.is/lagas/135a/1940019.html The Icelandic Penal Code] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160317171939/http://www.althingi.is/lagas/135a/1940019.html|date=17 March 2016}}
: 202. gr. Hver sem hefur samræði eða önnur kynferðismök við barn, yngra en 15[fimmtán] ára, skal sæta fangelsi ekki skemur en 1[eitt] ár og allt að 16[sextán] árum.
: : Section 202 Anyone who has carnal intercourse or other sexual intimacy with a child younger than 15 years shall be subject to imprisonment for at least 1 year and up to 16 years.
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Cambodia|plink=Ages of consent in Asia#Cambodia}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 15 || 15 || 15
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://articles.sfgate.com/2006-10-31/bay-area/17318180_1_san-francisco-police-phnom-penh-ramirez-s-death|title=SAN FRANCISCO / Questions linger over officer's death in Asia / Colleagues in S.F. recall he often traveled to region|date=31 October 2006|work=The San Francisco Chronicle|accessdate=2020-05-28|archivedate=2012-07-09|archiveurl=https://archive.today/20120709232812/http://articles.sfgate.com/2006-10-31/bay-area/17318180_1_san-francisco-police-phnom-penh-ramirez-s-death}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ki-media.blogspot.com/2006/12/frenchman-2-cambodians-cleared-of.html|title=KI Media: Frenchman, 2 Cambodians Cleared of Debauchery|author=socheata|date=2 December 2006|publisher=Ki-media.blogspot.com|accessdate=11 April 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.preda.org/main/archives/research/csa/r07031201.html|title=Preda Foundation, Inc. NEWS/ARTICLES: &quot;Germans, Americans and Cambodians sentenced in Global drive against child abuse&quot;|publisher=Preda.org|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110118071842/http://www.preda.org/main/archives/research/csa/r07031201.html|archivedate=18 January 2011|accessdate=11 April 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=9333|title=Russian Businessman Accused of Abuse in Cambodia's Biggest Pedophilia Case|date=16 November 2007|publisher=Irrawaddymedia.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229232127/http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=9333|archive-date=29 February 2012|accessdate=11 April 2012|df=dmy-all|archivedate=29 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120229232127/http://www.irrawaddymedia.com/article.php?art_id=9333}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.cdpcambodia.org/trafficking_law.asp {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100903024138/http://www.cdpcambodia.org/trafficking_law.asp|date=3 September 2010}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Equatorial Guinea|plink=Ages of consent in Africa#Equatorial Guinea}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2009/af/135951.htm|title=2009 Human Rights Report|date=2010-03-11|publisher=State.gov|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100323034724/http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2009/af/135951.htm|archive-date=2010-03-23|accessdate=2014-02-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Papua New Guinea|plink=Ages of consent in Oceania#Papua New Guinea}}
|align=center style=&quot;background:DarkSalmon&quot;|[[Ages of consent in Oceania|Oceania]]
|align=center|No
|12 || 14 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 17 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;sections 213 and 216 of the [http://www.paclii.org/pg/legis/consol_act/cc197494/ Criminal Code (1974)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050715053744/http://www.paclii.org/pg/legis/consol_act/cc197494/|date=15 July 2005}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Georgia|plink=Ages of consent in Asia#Georgia}}
|align=center style=&quot;background:Yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.humanrights.ge/files/crcreport.pdf|title=Rights of the Child in Georgia|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307204223/http://www.humanrights.ge/files/crcreport.pdf|archivedate=7 March 2012|accessdate=2010-07-30|df=dmy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Botswana|plink=Ages of consent in Africa#Botswana}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sapst.org/botswana-raises-age-of-consent-to-18-years/|title=Botswana Raises Age Of Consent To 18 Years|date=|publisher=Sapst.org|accessdate=2019-04-16|archivedate=2019-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416142447/http://www.sapst.org/botswana-raises-age-of-consent-to-18-years/}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Senegal|plink=Ages of consent in Africa#Senegal}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.justice.gouv.sn/droitp/CODE%20PENAL.PDF|title=Sommaire|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102035104/http://www.justice.gouv.sn/droitp/CODE%20PENAL.PDF|archivedate=2013-11-02|accessdate=2014-02-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Zimbabwe|plink=Ages of consent in Africa#Zimbabwe}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-33203462|title=Zimbabwe row over age of consent after Tomana's comments|date=19 June 2015|accessdate=26 August 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Republic of the Congo|plink=Ages of consent in Africa#Republic of the Congo}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2011/af/186185.htm|title=Country Reports on Human Rights Practices|date=|publisher=State.gov|accessdate=2014-02-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Jamaica|plink=Ages of consent in North America#Jamaica}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaJamaica.pdf|title=Microsoft Word - JAMAICA TEMPLATE START.doc|date=|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20080229152204/http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaJamaica.pdf|archive-date=29 February 2008|accessdate=16 February 2011|archivedate=29 February 2008|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20080229152204/http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaJamaica.pdf}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Namibia|plink=Ages of consent in Africa#Namibia}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || {{N/A}} || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaNamibia.pdf|title=Legislation of Interpol member states on sexual offences against children - Namibia|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20080229150736/http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaNamibia.pdf|archive-date=2008-02-29|accessdate=2020-05-28|archivedate=2008-02-29|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20080229150736/http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaNamibia.pdf}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Albania|plink=Ages of consent in Europe#Albania}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || 14 || 14 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.legislationline.org/download/action/download/id/1565/file/d46a10bcf55b80aae189eb6840b4.htm/preview|title=CRIMINAL CODE OF THE REPUBLIC OF ALBANIA|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100613054559/http://legislationline.org/download/action/download/id/1565/file/d46a10bcf55b80aae189eb6840b4.htm/preview|archivedate=2010-06-13|accessdate=11 April 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Chad|plink=Ages of consent in Africa#Chad}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://data.over-blog-kiwi.com/1/20/85/70/20170923/ob_d3b926_code-penal-2e-partie.pdf|title=Chad penal code}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Burkina Faso|plink=Ages of consent in Africa#Burkina Faso}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|15 || 15 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lesechosdufaso.net/wp-content/uploads/2018/06/Code-p%C3%A9nal-nouveau.rtf|title=Penal Code of Burkina Faso (French)|accessdate=2020-05-28|archivedate=2021-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211203153600/https://lesechosdufaso.net/wp-content/uploads/2018/06/Code-p%C3%A9nal-nouveau.rtf}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Mauritius|plink=Ages of consent in Africa#Mauritius}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;[http://arquivo.pt/wayback/20080229152518/http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaMauritius.pdf]&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Mongolia|plink=Ages of consent in Asia#Mongolia}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaMongolia.pdf|title=Microsoft Word – MONGOLIA TEMPLATE START.doc|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20080229151944/http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaMongolia.pdf|archive-date=2008-02-29|accessdate=2020-05-28|archivedate=2008-02-29|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20080229151944/http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaMongolia.pdf}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Mali|plink=Ages of consent in Africa#Mali}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 15 || 15 || 15
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.droit-afrique.com/upload/doc/mali/Mali-Code-2001-penal.pdf|title=Mali Penal Code (French text)|accessdate=2020-05-28|archivedate=2016-05-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160526180846/http://www.droit-afrique.com/upload/doc/mali/Mali-Code-2001-penal.pdf}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Nicaragua|plink=Ages of consent in North America#Nicaragua}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www2.ohchr.org/english/bodies/crc/docs/CRC.C.OPSC.NIC.1.doc|title=1040903|work=googleusercontent.com|url-status=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402081146/http://www2.ohchr.org/english/bodies/crc/docs/CRC.C.OPSC.NIC.1.doc|archivedate=2 April 2012|df=dmy}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Laos|plink=Ages of consent in Asia#Laos}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 15 || 15 || 15
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;Joe Cummings, Andrew Burke. ''Lonely Planet Guide to Laos'', p. 256&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaLaos.pdf|title=Interpol: Laos|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20080229152549/http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaLaos.pdf|archive-date=2008-02-29|accessdate=2020-05-28|archivedate=2008-02-29|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20080229152549/http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaLaos.pdf}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|North Macedonia|plink=Ages of consent in Europe#North Macedonia}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || 14 || 14 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;https://www.legislationline.org/download/action/download/id/8145/file/fYROM_CC_2009_am2018_en.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|South Sudan|plink=Ages of consent in Africa#South Sudan}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://mirayafm.net/index.php/southsudan/7278-state-assembly-urged-to-decide-on-minimum-age-of-marriage|title=MP calls for legal minimum age of marriage|last=Machrine|first=Birungi|date=22 November 2011|newspaper=Radio Miraya|accessdate=21 September 2012|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130222233819/http://mirayafm.net/index.php/southsudan/7278-state-assembly-urged-to-decide-on-minimum-age-of-marriage|archive-date=22 February 2013|quote=While the age of consent in South Sudan is 18,...|archivedate=22 February 2013|archiveurl=https://archive.is/20130222233819/http://mirayafm.net/index.php/southsudan/7278-state-assembly-urged-to-decide-on-minimum-age-of-marriage}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.sudantribune.com/Teachers-dismissed-over-schoolgirl,40897|title=Teachers dismissed over schoolgirl pregnancies in Rumbek|date=4 December 2011|newspaper=Sudan Tribune|accessdate=21 September 2012|quote=The legal age of consent in South Sudan in [sic] 18...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.goss-online.org/magnoliaPublic/en/Laws--Legislation--Policies/mainColumnParagraphs/0/content_files/file12/15.pdf|title=The Penal Code Act, 2008|url-status=dead|archiveurl=https://swap.stanford.edu/20130912135220/http://www.goss-online.org/magnoliaPublic/en/Laws--Legislation--Policies/mainColumnParagraphs/0/content_files/file12/15.pdf|archivedate=September 12, 2013|accessdate=August 22, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Armenia|plink=Ages of consent in Asia#Armenia}}
|align=center style=&quot;background:Yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left|&lt;ref name=&quot;legislationline.org&quot;/&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Madagascar|plink=Ages of consent in Africa#Madagascar}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || 21 || 21
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.africanchildforum.org/clr/Legislation%20Per%20Country/madagascar/madagascar_penal_1972_fr.pdf|title=Droit francophone: Code Pénal du 17 juin 1972 mis à jour au 30 juin 1998}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Malta|plink=Ages of consent in Europe#Malta}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|&lt;ref name=&quot;malta&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lp&amp;itemid=29057&amp;l=1|title=Gender-Based Violence and Domestic Violence Act, 2018&quot;|publisher=Docs.justice.gov.mt|format=PDF}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;maltachapter9&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&amp;itemid=8574|title=Criminal Code Chapter 9, 10 June 1854 - last amended III of 2004|publisher=Ministry for Justice, Culture and Local Government|format=PDF}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;attard&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.law.leiden.edu/general/img/Malta%20-%20Summary%20of%20legislation%202006_tcm19-55172.pdf|title=Summary of legislation implementing &quot;Directive 2000/78/EC establishing a general framework for equal treatment in employment and occupation&quot; with respect to sexual orientation in Malta|last=Attard|first=Christian|year=2005|publisher=Law.leiden.edu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://docs.justice.gov.mt/lom/legislation/english/leg/vol_2/chapt16.pdf|title=CHAPTER 16 CIVIL CODE|publisher=Docs.justice.gov.mt|accessdate=2020-05-28|archivedate=2009-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090521011500/http://docs.justice.gov.mt/lom/legislation/english/leg/vol_2/chapt16.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Benin|plink=Ages of consent in Africa#Benin}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 21 || 21
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sexualrightsdatabase.org/countries/482/Benin|title=Sexual Rights Database|website=sexualrightsdatabase.org|access-date=2019-10-05}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Tajikistan|plink=Ages of consent in Asia#Tajikistan}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.legislationline.org/download/action/download/id/1707/file/207b8150765af2c85ad6f5bb8a44.htm/preview|title=Tajikistan Criminal Code|publisher=Legislationline.org|accessdate=11 April 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Haiti|plink=Ages of consent in North America#Haiti}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2009/wha/136116.htm|title=2009 Human Rights Report: Haiti|date=11 March 2010|publisher=State.gov|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110217115746/http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2009/wha/136116.htm|archivedate=17 February 2011|accessdate=16 February 2011|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Bahamas|plink=Ages of consent in North America#Bahamas}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://laws.bahamas.gov.bs/Statutes/statute_CHAPTER_99.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011230829/http://laws.bahamas.gov.bs/Statutes/statute_CHAPTER_99.html|url-status=dead|title=Art. 16|archivedate=October 11, 2007}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Niger|plink=Ages of consent in Africa#Niger}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|13 || 13 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 21 || 21 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ageofconsent.net/world/niger|title=Niger Age of Consent &amp; Statutory Rape Laws|website=www.ageofconsent.net|language=en|accessdate=14 April 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Moldova|plink=Ages of consent in Europe#Moldova}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|&lt;ref name=&quot;legislationline.org&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Rwanda|plink=Ages of consent in Africa#Rwanda}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|&lt;ref name=&quot;interpol-sexoffences&quot;/&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Kyrgyzstan|plink=Ages of consent in Asia#Kyrgyzstan}}
|align=center style=&quot;background:Yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ageofconsent.net/world/kyrgyzstan|title=Kyrgyzstan Age of Consent &amp; Statutory Rape Laws|website=www.ageofconsent.net|language=en|accessdate=16 June 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Kosovo|plink=Ages of consent in Europe#Kosovo}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.assembly-kosova.org/common/docs/ligjet/Criminal%20Code.pdf|title=Criminal Code Of The Republic Of Kosovo|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304115712/http://www.assembly-kosova.org/common/docs/ligjet/Criminal%20Code.pdf|archivedate=4 March 2016|accessdate=2015-08-18|df=dmy}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Monaco|plink=Ages of consent in Europe#Monaco}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 15 || 15 || 15 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaMonaco.pdf|title=Internet / Home - INTERPOL|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20080229151443/http%3A//www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaMonaco.pdf|archive-date=2008-02-29|accessdate=2020-05-28|archivedate=2008-02-29|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20080229151443/http%3A//www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaMonaco.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Guinea|plink=Ages of consent in Africa#Guinea}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 15 || 15 || 15
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.refworld.org/pdfid/44a3eb9a4.pdf|title=Guinea penal code (French text)}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Liechtenstein|plink=Ages of consent in Europe#Liechtenstein}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || 14 || 14 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/CRC/docs/study/responses/Liechtenstein.pdf|title=Microsoft Word - Liechtenstein.doc|date=|accessdate=2014-05-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Malawi|plink=Ages of consent in Africa#Malawi}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2014/may/21/malawi-women-marriage-child-pregnancy|title=Parents before they are grown-up: child marriage in Malawi|accessdate=20 December 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Bermuda|plink=Ages of consent in North America#Bermuda}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://caribbean.unwomen.org/en/caribbean-gbv-law-portal/country-resources/british-virgin-islands|title=Caribbean GBV Law Portal: Country Resources: British Virgin Islands - UN Women – Multi-Country Office – Caribbean|work=Field Office Caribbean|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150311012926/http://caribbean.unwomen.org/en/caribbean-gbv-law-portal/country-resources/british-virgin-islands|archivedate=11 March 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Suriname|plink=Ages of consent in South America#Suriname}}
|align=center style=&quot;background:YellowGreen&quot;|[[Ages of consent in South America|South America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2010/wha/154520.htm|title=Suriname|website=U.S. Department of State}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Mauritania|plink=Ages of consent in Africa#Mauritania}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left|&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;https://www.africanchildinfo.net/clr/Harmonisation%20of%20Laws%20in%20Africa/other-documents-harmonisation_7_en.pdf&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Timor-Leste|plink=Ages of consent in Asia#Timor-Leste}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || 14 || 14
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wipo.int/wipolex/en/text.jsp?file_id%3D243617|title=WIPO Intellectual Property Laws and Treaties Database (WIPO Lex)|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304065054/http://www.wipo.int/wipolex/en/text.jsp?file_id=243617|archivedate=4 March 2016|accessdate=2015-05-20|df=dmy}} ([[WIPO Lex]])&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Sierra Leone|plink=Ages of consent in Africa#Sierra Leone}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/humanrightsreport/index.htm#wrapper|title=Country Reports on Human Rights Practices for 2012|date=|publisher=State.gov|accessdate=2014-02-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Montenegro|plink=Ages of consent in Europe#Montenegro}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || 14 || 14 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.legislationline.org/documents/action/popup/id/4168/preview|title=Legislationline|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Togo|plink=Ages of consent in Oceania#Togo}}
|align=center style=&quot;background:DarkSalmon&quot;|[[Ages of consent in Oceania|Oceania]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 15 || 15 || 15
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sexualrightsdatabase.org/countries/472/Togo|title=Sexual Rights Database|website=sexualrightsdatabase.org|access-date=2019-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Fiji|plink=Ages of consent in Oceania#Fiji}}
|align=center style=&quot;background:DarkSalmon&quot;|[[Ages of consent in Oceania|Oceania]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Eswatini|plink=Ages of consent in Africa#Swaziland}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://genderlinks.org.za/wp-content/uploads/2018/06/GBV_Eswatini_SexualOffencesandDomesticViolenceAct_2018.pdf |accessdate=2020-05-28 |archivedate=2021-06-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210602212234/http://genderlinks.org.za/wp-content/uploads/2018/06/GBV_Eswatini_SexualOffencesandDomesticViolenceAct_2018.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto5&quot;/&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Barbados|plink=Ages of consent in North America#Barbados}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/CsaBarbados.pdf|title=Microsoft Word - Barbados template start.doc|date=|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20080229151939/http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/CsaBarbados.pdf|archive-date=29 February 2008|accessdate=16 February 2011|archivedate=29 February 2008|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20080229151939/http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/CsaBarbados.pdf}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Eritrea|plink=Ages of consent in Africa#Eritrea}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/natlex/docs/ELECTRONIC/101051/121587/F567697075/ERI101051%20Eng.pdf|title=2015 penal code English translation}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Andorra|plink=Ages of consent in Europe#Andorra}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || 14 || 14 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;https://sherloc.unodc.org/res/cld/document/codi_penal_andorra_as_of_2014_html/Andorra_codi_penal_as_of_2014.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212203330/https://sherloc.unodc.org/res/cld/document/codi_penal_andorra_as_of_2014_html/Andorra_codi_penal_as_of_2014.pdf |date=2019-12-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Curaçao|plink=Ages of consent in North America#Curaçao}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 15 || 15 || 15
|align=left|&lt;ref name=&quot;decentrale.regelgeving.overheid.nl&quot;&gt;{{cite web|url=http://decentrale.regelgeving.overheid.nl/cvdr/XHTMLoutput/Historie/Nederlandse%20Antillen/2364/2364_1.html|title=Wetboek van de Nederlandse Antillen|publisher=[[Cabinet of the Netherlands|Government of the Netherlands]]|language=Dutch|accessdate=24 April 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Guyana|plink=Ages of consent in South America#Guyana}}
|align=center style=&quot;background:YellowGreen&quot;|[[Ages of consent in South America|South America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;http://www.unhcr.org/refworld/country,,FREEHOU,,GUY,,4738691564,0.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wiig.wordpress.com/2005/10/28/national-assembly-fixes-age-of-consent-at-16/|title=National Assembly fixes age of consent at 16|date=October 28, 2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.acdi-cida.gc.ca/acdi-cida/acdi-cida.nsf/eng/EMA-218121448-P6L {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140811072509/http://www.acdi-cida.gc.ca/acdi-cida/acdi-cida.nsf/eng/EMA-218121448-P6L |date=2014-08-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://typo3.lsvd.de/fileadmin/pics/Dokumente/Homosexualitaet/With_the_government_in_our_bedrooms_-_November_2006.pdf|title=November 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100821024746/http://typo3.lsvd.de/fileadmin/pics/Dokumente/Homosexualitaet/With_the_government_in_our_bedrooms_-_November_2006.pdf|archive-date=2010-08-21|access-date=2007-09-27|accessdate=2020-05-28|archivedate=2010-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100821024746/http://typo3.lsvd.de/fileadmin/pics/Dokumente/Homosexualitaet/With_the_government_in_our_bedrooms_-_November_2006.pdf}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Maldives|plink=Ages of consent in Africa#Maldives}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|Yes
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 9 || {{N/A}} || {{N/A}}
|
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Burundi|plink=Ages of consent in Africa#Burundi}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left|&lt;ref name=&quot;avert1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.avert.org/age-of-consent.htm|title=Age of Sexual Consent|date=|publisher=AVERT|accessdate=2014-02-19|archivedate=2015-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015200317/http://www.avert.org/age-of-consent.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.google.com.au/news?hl=en&amp;q=Burundi%20homosexuality&amp;um=1&amp;ie=UTF-8&amp;sa=N&amp;tab=wn|title=Burundi homosexuality|date=|accessdate=2014-02-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Aruba|plink=Ages of consent in North America#Aruba}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 15 || 15 || 15
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.overheid.aw/document.php?m=25&amp;fileid=16304&amp;f=67909eb151040dd6cf5b0f634d5cdde6&amp;attachment=0&amp;c=22925|title=Wetboek van Strafrecht van Aruba
|publisher=[[Government of Aruba]]|language=Dutch|accessdate=25 April 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Liberia|plink=Ages of consent in Africa#Liberia}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;http://www.icla.up.ac.za/images/un/use-of-force/africa/Liberia/Penal%20Code%20Liberia%201978.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216173449/http://www.icla.up.ac.za/images/un/use-of-force/africa/Liberia/Penal%20Code%20Liberia%201978.pdf |date=2019-12-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.doctorswithoutborders.org/publications/article.cfm?id=3463&amp;cat=special-report|title=Shattered Lives: Liberia|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100730092246/http://www.doctorswithoutborders.org/publications/article.cfm?id=3463&amp;cat=special-report|archivedate=July 30, 2010|accessdate=September 11, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sosyalarastirmalar.com/cilt3/sayi13kadinsayisipdf/lieblingkalifani_helen.pdf|title=Women War Survivors of Sexual Violence in Liberia|publisher=Sosyalarastirmalar.com|accessdate=2014-02-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Lesotho|plink=Ages of consent in Africa#Lesotho}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || 14 || 14
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/ls/ls022en.pdf|title=Lesotho Penal Code 2010}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Bhutan|plink=Ages of consent in Asia#Bhutan}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.judiciary.gov.bt/html/act/PENAL%20CODE.pdf|title=Penal Conde of Bhutan|publisher=Government of Bhutan|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706163637/http://www.judiciary.gov.bt/html/act/PENAL%20CODE.pdf|archivedate=6 July 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Cape Verde|plink=Ages of consent in Africa#Cape Verde}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|14 || 14 || 14 || 14 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wipolex.wipo.int/en/text/206287|title=WIPOLex|website=wipolex.wipo.int|access-date=2019-10-05}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|San Marino|plink=Ages of consent in Europe#San Marino}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || 14 || 14 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/898586b1dc7b4043c1256a450044f331/1bdcfbc31d86f66bc1256da600366876/$FILE/G0340784.pdf|title=unhchr.ch - unhchr Resources and Information.|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/HRBodies/CRC/Documents/Written%20Replies/wr-sanmarino-1.pdf|title=WRITTEN REPLIES BY THE GOVERNMENT OF SAN MARINO CONCERNING THE LIST OF ISSUES (CRC/C/Q/SMR/1) RECEIVED BY THE COMMITTEE ON THE RIGHTS OF THE CHILD RELATING TO THE CONSIDERATION OF THE INITIAL REPORT OF SAN MARINO (CRC/C/8/Add.46)|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304064835/http://www.ohchr.org/EN/HRBodies/CRC/Documents/Written%20Replies/wr-sanmarino-1.pdf|archivedate=4 March 2016|accessdate=2010-09-16|df=dmy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Central African Republic|plink=Ages of consent in Africa#Central African Republic}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://acjr.org.za/resource-centre/penal-code-of-the-central-african-republic-2010/view|title=Penal Code of the Central African Republic (2010) — Africa Criminal Justice Reform (ACJR)}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Belize|plink=Ages of consent in North America#Belize}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left|&lt;ref name=&quot;belize2013&quot;&gt;{{cite web|url=http://d02044893.brinkster.net/belizecan/PDF/BILL101/Criminal_Code_(Amendment)_(No._2)_Bill,_2013.pdf|title=Criminal Code (Amendment) (No. 2) Bill, 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160920141137/http://d02044893.brinkster.net/belizecan/PDF/BILL101/Criminal_Code_(Amendment)_(No._2)_Bill,_2013.pdf|archivedate=20 September 2016|accessdate=20 August 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogeneratedcc&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.oas.org/juridico/MLA/en/blz/en_blz-int-text-cc.pdf|title=CAP 101 CRIMINAL CODE ACT|date=|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110516160203/http://www.oas.org/JURIDICO/MLA/en/blz/en_blz-int-text-cc.pdf|archivedate=16 May 2011|accessdate=16 February 2011|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Djibouti|plink=Ages of consent in Africa#Djibouti}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|15 || 15 || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.refworld.org/docid/51cc2bfa4.html|title=Djibouti: Forced marriage|date=4 March 2013|work=Canada: Immigration and Refugee Board of Canada}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto2&quot;/&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Seychelles|plink=Ages of consent in Africa#Seychelles}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 15 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://greybook.seylii.org/w/se/CAP158#!fragment/zoupio-_Toc384202773/BQCwhgziBcwMYgK4DsDWszIQewE4BUBTADwBdoAvbRABwEtsBaAfX2zgGYAOAFgCYADHwDswjgEoANMmylCEAIqJCuAJ7QA5BskQ4ubABsDAYSRpoAQmQ7CYXAiUr1Wm3YQBlPKQBC6gEoAogAyAQBqAIIAcsYBkqRgAEbQpOzi4kA|title=SeyLII &amp;#124; Penal Code|website=greybook.seylii.org|accessdate=2020-05-28|archivedate=2020-11-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201127110715/https://greybook.seylii.org/w/se/CAP158#!fragment/zoupio-_Toc384202773/BQCwhgziBcwMYgK4DsDWszIQewE4BUBTADwBdoAvbRABwEtsBaAfX2zgGYAOAFgCYADHwDswjgEoANMmylCEAIqJCuAJ7QA5BskQ4ubABsDAYSRpoAQmQ7CYXAiUr1Wm3YQBlPKQBC6gEoAogAyAQBqAIIAcsYBkqRgAEbQpOzi4kA}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Saint Lucia|plink=Ages of consent in North America#Saint Lucia}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2009/wha/136125.htm|title=2009 Human Rights Report: Saint Lucia|date=11 March 2010|publisher=State.gov|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110228145645/http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2009/wha/136125.htm|archivedate=28 February 2011|accessdate=16 February 2011|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Somalia|plink=Ages of consent in Africa#Somalia}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left|&lt;ref name=&quot;Frspc&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.somaliweyn.com/pages/news/Aug_12/Somalia_Constitution_English_FOR_WEB.pdf|title=The Federal Republic of Somalia - Provisional Constitution|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130124010543/http://www.somaliweyn.com/pages/news/Aug_12/Somalia_Constitution_English_FOR_WEB.pdf|archivedate=24 January 2013|accessdate=13 March 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iaoc&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.endangeredchildren.org/PDF/Age-of-Consent.pdf|title=Age of Consent|publisher=IACAC|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140320065818/http://www.endangeredchildren.org/PDF/Age-of-Consent.pdf|archivedate=20 March 2014|accessdate=23 June 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Antigua and Barbuda|plink=Ages of consent in North America#Antigua and Barbuda}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left|&lt;ref name=&quot;Murdoch2&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.stlucianewsonline.com/caribbean-magistrate-says-do-not-tolerate-pre-consent-aged-teens-having-sex/|title=CARIBBEAN: Magistrate says do not tolerate pre-consent aged teens having sex|last=Murdoch|first=Kieron|date=March 13, 2017|work=St. Lucia News Online|access-date=2018-08-22|language=en-us|accessdate=2020-05-28|archivedate=2019-04-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190401100855/https://www.stlucianewsonline.com/caribbean-magistrate-says-do-not-tolerate-pre-consent-aged-teens-having-sex/}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Guinea-Bissau|plink=Ages of consent in Africa#Guinea-Bissau}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2009/af/135958.htm|title=2009 Human Rights Report: Guinea-Bissau|date=2010-03-11|publisher=State.gov|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100324230021/http://www.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2009/af/135958.htm|archive-date=2010-03-24|accessdate=2014-02-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Gambia|plink=Ages of consent in Africa#Gambia}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sexualrightsdatabase.org/static/country-447.html#Age%20of%20sexual%20consent%20-%20different%20sex|title=Gambia|website=sexualrightsdatabase.org|access-date=2019-10-05}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Samoa|plink=Ages of consent in Oceania#Samoa}}
|align=center style=&quot;background:DarkSalmon&quot;|[[Ages of consent in Oceania|Oceania]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left|&lt;ref name=&quot;palemene.ws&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.ilo.org/dyn/natlex/docs/ELECTRONIC/93579/124323/F-1523655815/WSM93579%202015.pdf|title= Samoa Crimes Act 2013|website = International Labour Organization}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Vanuatu|plink=Ages of consent in Oceania#Vanuatu}}
|align=center style=&quot;background:DarkSalmon&quot;|[[Ages of consent in Oceania|Oceania]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 15 || 15 || 15 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://vanuatucorrectionalservices.gov.vu/legislation.html|title=Legislation|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304135705/http://vanuatucorrectionalservices.gov.vu/legislation.html|archivedate=4 March 2016|accessdate=2015-11-11|df=dmy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ilga.org/statehomophobia/ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2009.pdf|title=State-sponsored Homophobia|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091029181019/http://www.ilga.org/statehomophobia/ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2009.pdf|archivedate=29 October 2009|accessdate=2009-05-19|df=dmy}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Comoros|plink=Ages of consent in Africa#Comoros}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 15 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.icla.up.ac.za/images/un/use-of-force/africa/Comoros/Penal%20Code%20Comoros%201981.pdf|title=Comoros Penal code (PDF)|accessdate=2020-05-28|archivedate=2019-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191212203330/http://www.icla.up.ac.za/images/un/use-of-force/africa/Comoros/Penal%20Code%20Comoros%201981.pdf}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Dominica|plink=Ages of consent in North America#Dominica}}
|align=center style=&quot;background:LightPink&quot;|[[Ages of consent in North America|North America]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaDominica.pdf|title=Internet / Home - INTERPOL|work=interpol.int|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20080229152223/http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaDominica.pdf|archive-date=29 February 2008|accessdate=28 May 2020|archivedate=29 February 2008|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20080229152223/http://www.interpol.int/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaDominica.pdf}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|São Tomé and Príncipe|plink=Ages of consent in Africa#São Tomé and Príncipe}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 14 || 14 || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telanon.info/suplemento/opiniao/2013/05/16/13197/as-novidades-do-novo-codigo-penal/|title=AS NOVIDADES DO NOVO CODIGO PENAL|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161009081538/http://www.telanon.info/suplemento/opiniao/2013/05/16/13197/as-novidades-do-novo-codigo-penal/|archivedate=2016-10-09|accessdate=2015-04-07}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Kiribati|plink=Ages of consent in Oceania#Kiribati}}
|align=center style=&quot;background:DarkSalmon&quot;|[[Ages of consent in Oceania|Oceania]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 18 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.paclii.org/ki/legis/consol_act/pc66/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160428161327/http://www.paclii.org/ki/legis/consol_act/pc66/|url-status=dead|title=Penal Code|archivedate=April 28, 2016|website=www.paclii.org}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Tuvalu|plink=Ages of consent in Oceania#Tuvalu}}
|align=center style=&quot;background:DarkSalmon&quot;|[[Ages of consent in Oceania|Oceania]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 15 || 15 || 15 || 18 || 18 || 18 || 18
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.paclii.org/tv/legis/consol_act/pc66/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303173229/http://www.paclii.org/tv/legis/consol_act/pc66/|url-status=dead|title=Penal Code|archivedate=March 3, 2016|website=www.paclii.org}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Syria|plink=Ages of consent in Asia#Syria}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 15 || 15 || 15 || 15
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.moj.gov.sy/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=11: 2013-10-01-20-45-36|title=قانون العقوبات السوري|website=www.moj.gov.sy|access-date=2019-04-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Taiwan|plink=Ages of consent in Asia#Taiwan}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || 16 || 16
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;ROC Criminal Law, Article 227, 227–1 229–1&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Vatican City|plink=Ages of consent in Europe#Vatican City}}
|align=center style=&quot;background:LightBlue&quot;|[[Ages of consent in Europe|Europe]]
|align=center|Yes
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 14 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{CCC|2353}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vaticanstate.va/content/dam/vaticanstate/documenti/leggi-e-decreti/Normative-Penali-e-Amministrative/Law%20N.%20VIII%20-%20Supplementary%20Norms%20on%20Criminal%20Law.pdf LAW N. VIII: SUPPLEMENTARY NORMS ON CRIMINAL LAW MATTERS] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160805202456/http://www.vaticanstate.va/content/dam/vaticanstate/documenti/leggi-e-decreti/Normative-Penali-e-Amministrative/Law%20N.%20VIII%20-%20Supplementary%20Norms%20on%20Criminal%20Law.pdf|date=5 August 2016}} vaticanstate.va&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.vatican.va/archive/ENG1104/__P3Y.HTM|title=Code of Canon Law - IntraText|date=|publisher=Vatican.va|accessdate=2019-06-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Gaza Strip|plink=Ages of consent in Asia#Palestinian Territories}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|Yes
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 15 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://corpus.learningpartnership.org/jordanian-penal-code-no-16-of-1960-selected-provisions-relating-to-women-2-title-vii-offences-against-public-ethics-and-morality-chapter-i-offences-against-honour|title=Jordanian Penal Code No.16 of 1960 (selected provisions relating to women) – 2: Title VII – Offences against Public Ethics and Morality – Chapter I – Offences against Honour|website=Corpus of Laws|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110225449/http://corpus.learningpartnership.org/jordanian-penal-code-no-16-of-1960-selected-provisions-relating-to-women-2-title-vii-offences-against-public-ethics-and-morality-chapter-i-offences-against-honour|archive-date=10 November 2017|accessdate=11 November 2017|df=dmy-all|archivedate=10 November 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171110225449/http://corpus.learningpartnership.org/jordanian-penal-code-no-16-of-1960-selected-provisions-relating-to-women-2-title-vii-offences-against-public-ethics-and-morality-chapter-i-offences-against-honour}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|West Bank|plink=Ages of consent in Asia#Palestinian Territories}}
|align=center style=&quot;background:yellow&quot;|[[Ages of consent in Asia|Asia]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 16 || 16 || {{N/A}} || {{N/A}}
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.scribd.com/document/265701032/Jordan-Penal-Code-1960|title=Jordan Penal Code (1960)|website=Scribd|publisher=Social Media Exchange Association|accessdate=10 November 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|align=left|{{flagg|pspew|Sahrawi Arab Democratic Republic|plink=Ages of consent in Africa#Sahrawi Arab Democratic Republic}}
|align=center style=&quot;background:Tan&quot;|[[Ages of consent in Africa|Africa]]
|align=center|No
|{{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || {{N/A}} || 13 || 13 || 13 || 13
|align=left style=&quot;width:12em&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2001318282/the-ages-of-sexual-consent-in-different-countries|title=The ages of sexual consent in different countries|first=Standard|last=Reporter|website=The Standard}}&lt;/ref&gt;
|}

== See also ==
{{Portal|Human sexuality|Law|LGBT}}
{{Div col|colwidth=30em}}
*[[Age of consent]]
**[[Ages of consent in Africa]]
**[[Ages of consent in Asia]]
**[[Ages of consent in Europe]]
**[[Ages of consent in North America]]
***[[Ages of consent in the United States]]
**[[Ages of consent in Oceania]]
**[[Ages of consent in South America]]
***[[Age of consent in Brazil]]
*[[Age of consent reform]]
**[[Age of consent reform in Canada]]
**[[Age of consent reform in the United Kingdom]]
**[[Age of Consent Act, 1891]]
** [[French petition against age of consent laws]]
* [[Youth]]
** [[Youth suffrage]]
** [[Youth rights]]
* [[Legal age]]
** [[Age of majority]]
** [[Age of reason (canon law)]]
** [[Age of accountability]]
** [[Mature minor doctrine]]
** [[Emancipation of minors]]
** [[Fitness to plead]], ''law of England and Wales''
** [[Minors and abortion]]
** [[Convention on the Rights of the Child]]
* ''[[Sexual Morality and the Law]]''
** [[Child sexual abuse]]
** [[Sex-positive movement]]
** [[Age disparity in sexual relationships]]
** [[Comprehensive sex education]]
** [[Adult film industry regulations]]
** [[Sodomy law]]
** ''[[The Maiden Tribute of Modern Babylon]]''
{{Div col end}}

== References ==
&lt;!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See https://en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --&gt;
{{reflist}}

[[Category:Sex laws]]
[[Category:Sexuality]]
[[Category:Adolescence by country]]</text>
      <sha1>8ddtf7uy0lfr2ek02duzof2xurwfimq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗော်ညဳသၟဟ်မန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2497</id>
    <revision>
      <id>60105</id>
      <parentid>57065</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:07:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="214477" sha1="i92ehl1cb5rey8ehk9bdnvxg1jk6cf8" xml:space="preserve">{{Infobox political party
|name=ဗော်ညဳသၟဟ်မန်
|position=
|country=သဟရးဗၟာ
|symbol=
&lt;!--|seats3={{Composition bar|2|31|hex=#CC232A}}
|seats3_title=အမာတ် စၠတ်ထဝ် တွဵုရးဍုင်မန်
|seats2={{Composition bar|0|440|hex=#CC232A}}
|seats2_title=အမာတ် စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန် 
|seats1={{Composition bar|1|224|hex=#CC232A}}
|seats1_title=အမာတ် စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ --&gt;
|colours=ဗကေတ်
|membership=၅၀,၀၀၀+
|international=
|ideology=အခေါင်အရာ သွက်ဂကူမန်&lt;br/&gt; သၞောတ်ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဖေဝ်ဒရေဝ်
|native_name=မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ
|website=
|headquarters=No. (324),22nd Street, Myaingthaya, Mawlamyine, Mon State, Myanmar 12016 
|founded={{Start date|df=yes|2019|5|18}}
|leader2_name=နာဲလွဳအံင်
|leader2_title=ဥက္ကဌ
|leader1_name=
|leader1_title=
|secretary_general= နာဲလျးတၟး
|chairman= 
|colorcode=#ED2124
|name_lang1=Mon Unity Party
|lang1=အင်္ဂလိက်
|flag=[[ဝှာင်:Mon-Unity-Party.png|200px]]
}}

[[ဝှာင်:Mon-Unity-Party-a-child.png|thumb]]

'''ဗော်ညဳသၟဟ်မန်''' ({{Lang-en|Mon Unity Party}})ဂှ် ဒှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂကူမန် မဒုင်ရုဲမာဲ ပ္ဍဲ သဟရးဗၟာမွဲရ။ ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ဂှ် ဒှ် ဗော်မပံင်ပကောံလဝ် နကုဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ၜါဗော်၊ ဗော်ကောန်ဂကူမန်၊ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် ကေုာံ သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်နာနာတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် နူ ဂိတုနဝ်ဝေမ္ဗာ ၂၅၊ သၞာံ ၂၀၁၈ ရ။ ဂၠံင်တရဴပရေင်ဍုင်ကွာန် အဓိက ဗော်ညဳသၟဟ်ဂကူမန်ဂှ် ညံင်ဂွံဒက်ပတန် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ကၟိန်ဍုင်၊ တုဲ ညံင်ဂွံဒက်ပတန် သၞောဝ်ဖေဝ်ဒရေဝ် မနွံ ကုအခေါင်မတုပ်သၟဟ် အကြာ ကောန်ဂကူဂမၠိုင် ပ္ဍဲ သဟရးဗၟာ ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဇၟာပ်ကောန်ဂကူ မပတဴ ပ္ဍဲ သဟရးဗၟာတအ်ဂှ် ညံင်ဂကူညးတအ် ဟွံဂွံကၠေအ်ကၠက်အာ၊ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန်သၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳရ။ 

ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ဝွံ ဟိုတ်နူ မပံင်ပကောံလဝ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်ဂမၠိုင် ကေုာံ သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်ဂမၠိုင်တုဲ မဒက်ပ္တန်လဝ်ဂှ်ရ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မနွံဗဟဵု အပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်မန်မ္ဂး ဒှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဒြဟတ်ဇၞော်အိုတ်မွဲ၊ ဒှ် ဗော်မရေင်တၠုင်ကၠောန် သွက်တွဵုရးဍုင်မန် ဂွံဇၞော်မောဝ်ရ။ ပါဲနူ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်တုဲ ဒတန်ဒၞာဲဂကူမန် မပဒတဴ မပ္တံ တွဵုရးဍုင်ကရေင်၊ ရးတၞင်သဳတအ်လေဝ် လုပ်ပြိုင်ရုဲမာဲကီုရ။

==ဝင်==
ဝင် ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲသဟရးဗၟာ ကြဴနူ သၞာံ ၂၀၀၈ (ဝါ) ကြဴနူ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် သဟရးဗၟာ မပဒတန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ်ရ။ သဟရးဗၟာဂှ် နူစ သၞာံ ၁၉၈၈ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ၈၈၈၈ က္တဵုဒှ်တုဲ နကုဒပ်ပၞာန် သီကေတ် အဝဵုဍုင်တုဲ ဒက်ပ္တန် ကံင်သဳကလေင်ဒက်ပတန် ၜိုဟ်လလံဍုင် (State Law and Order Restoration Council - SLORC)ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Reid|first=Robert|author2=Grosberg, Michael|title=Myanmar (Burma)|url=https://archive.org/details/lonelyplanetmyan0000robe|publisher=Lonely Planet|year=2005|pages=[https://archive.org/details/lonelyplanetmyan0000robe/page/35 35]|isbn=978-1-74059-695-4}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ ဂိတုသေတ္တေမ္ဗာ သၞာံ ၁၉၈၈ ဂှ်ရ နကုအလဵုအသဳပၞာန်ဂှ် လလောင်တြး တင်ရန်တၟအ် သွက်ဍုင် ပန်တင် 
(၁) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ၜိုဟ်လလံဍုင်၊ 
(၂)  သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်အပြံင်အလှာဲ ကုအလဵုအသဳတၟိ၊
(၃) သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန်ညးဍုင်ကွာန််၊
(၄) သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်မာဲ နကုဗော်နာနာ&lt;ref name=as&gt;{{cite journal|last=Guyot|first=James F|year=1991|title=Myanmar in 1990: The unconsummated election|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1991-02_31_2/page/205|journal=Asian Survey|publisher=University of California Press|volume=31|issue=2|pages=205–211|jstor=2644932|doi=10.2307/2644932}}&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် သီုကဵုလဝ် ဂတိပါင် ဒဒှ်ရ နကုဒပ်ပၞာန် ဟွံဆက်ရပ်လဝ် အဝဵုဍုင် အခိင်ဗွဲမလအ် ကီုရ။&lt;ref name=as/&gt; သၞာံ ၁၉၈၉ ဂိတုမေဂှ် နကုအလဵုအသဳပၞာန် ကလေင်ပံက် ဘာတက္ကသိုလ်တုဲ သီု လလောင်တြးလဝ် သၞာံ ၁၉၉၀ ဂိတုမေ မ္ဂး ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်မာဲရောင်တုဲ ကဵု အခေါင်ဒက်ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ling|first=Bettina|title=Aung San Suu Kyi: standing up for democracy in Burma|url=https://archive.org/details/aungsansuukyista00ling|url-access=registration|publisher=Feminist Press|year=1999|page=63 [https://archive.org/details/aungsansuukyista00ling/page/62 62]|isbn=978-1-55861-196-2}}&lt;/ref&gt; သဘင်မာဲဂှ် ဖာပ်လဝ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲ ဂိတုမေ ၂၇ သၞာံ ၁၉၉၀ ရ။ ဟိုတ်မဂွံရုဲစှ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၂၇ ဂှ် ဟိုတ်နူပတှ်ေကေတ် ၂+၇ = ၉၊ တုဲပၠန် သတ္တဟ မရနုက်ကဵုပန် ပ္ဍဲဂိတု မေ (၅) (၄+၅=၉) နကုအခိုက်ဗၟာမ္ဂး ဂၞန် (၉) ဂှ် ဒှ် ဂၞန်အံင်ဇၞးရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Perry|first=Peter John|title=Myanmar (Burma) since 1962: the failure of development|url=https://archive.org/details/myanmarburmasinc0000perr|publisher=Ashgate Publishing, Ltd|year=2007|pages=[https://archive.org/details/myanmarburmasinc0000perr/page/43 43]|isbn=978-0-7546-4534-4}}&lt;/ref&gt; 

သဘင်မာဲ ၁၉၉၀ ဂှ် သွက်ဂွံရုဲစှ် မၞိဟ်စၞးအမာတ် ဂွံဓဇက် သၞောဝ်သဇိုင် လဒက်ပတန် ကၟိန်ဍုင်ရ။ သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒၞာဲခုင်အမာတ် နွံ ၄၉၂ ဒၞာဲရ။ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဗော်ကောန်ဍုင်အရေင်သီုဖအိုတ် လုပ်ပြိုင် ၉၃ ဗော်၊ မၞိဟ်အလံင်အမာတ် ၂၂၉၇ တၠဂှ်&lt;ref name=eur&gt;{{cite book|last=Eur|title=Far East and Australasia 2003|url=https://archive.org/details/fareastaustralas0000unse_y7m0|publisher=Routledge|year=2002|pages=[https://archive.org/details/fareastaustralas0000unse_y7m0/page/863 863]|isbn=978-1-85743-133-9}}&lt;/ref&gt; ဂကောံဒဳမဝ်ကရေသဳကောန်ဂကူမန် (Mon National Democratic Front) ဂှ် ဒှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် မလုပ် ဒုင်ရုဲမာဲ သီုဖအိုတ် ဂွံဇၞးကေတ် (၅) ဒၞာဲ၊ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ (National League for Democracy) ဂွံဇၞးကေတ် ၃၉၂ ဒၞာဲ၊ ဗော်ညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူဂမၠိုင် (National Unity Party) မဒှ်ဗော် မၞိဟ်စၞးအလဵုအသဳ ဦးနေဝင်း တြေံဂှ် က္လိဂွံ ဇမၞး ၁၀ ဒၞာဲ၊ ဗော်သေံဇၞော် က္လိဂွံ ၂၃ ဒၞာဲ၊ တုဲ သၟေဟ်တအ် ဗော်ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် ကလိဂွံလဝ်ရ။&lt;ref name=eur /&gt; ဗွဲကိုပ်ကၠာ ၜိုန်ရ အလဵုအသဳပၞာန် မဟီုလဝ် ပအပ်ကဵု အဝဵုဍုင်ကီုလေဝ် ဗွဲကြဴညိ အလဵုအသဳပၞာန် တးပါဲထောအ် သွဟ်မာဲဂှ်တုဲ ညးမဇၞးမာဲလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဒးဒဴတိတ် နူဍုင်တုဲ ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳ ဌာန်ဇမ္ၚောဲ ရ။&lt;ref&gt;To stand and be counted: the suppression of Burma's members of Parliament (Bangkok: All Burma Students' Democratic Front, Documentation and Research Centre, 1998)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Gravers|first=Mikael|title=Nationalism as political paranoia in Burma: an essay on the historical practice of power|publisher=Taylor &amp; Francis|year=1999|edition=2|pages=69|isbn=978-0-7007-0981-6}}&lt;/ref&gt; နကု ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် အလဵုအသဳပၞာန်တအ် လလောင်တြးထောအ် ဗော်မ္ၚးသၞောဝ်ရ။ က္ဍိုပ်သကိုပ်ဂကူမန် ဥက္ကဌ ဂကောံဒဳမဝ်ကရေသဳကောန်ဂကူမန် [[ထဝ်သောန်၊ နာဲ|နာဲထဝ်သောန်]]၊ ဒုဥက္ကဌ [[ၚိုဲသိၚ်၊ နာဲ|နာဲၚိုယ်သိင်]]၊ ညးအုပ်နာနာၜါတၠ၊ နာဲစောန်တၟး ကေုာံ နာဲဟံင်ဍုင်၊ ဂအုပ်ရုင်ဗဟဵု နာဲဗလ တအ် ဒးဒုင်စုတ်ထံင်ရ။ ဆဗော်ဇၞော်ဇၞော် ဗီု ကုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ကေုာံ ဗော်သေံဇၞော်တအ်ဂှ် စွံလဝ်အတိုင်ဂှ်ရ။ နကု ဂကောံဒဳမဝ်ကရေသဳကောန်ဂကူမန် မဒှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မပစၞးဂကူမန် မွဲဗော်ဓဝ်ဂှ် အလဵုအသဳပၞာန် ထ္ၜးဟိုတ် ဗော်ဟွံကၟောန်ဓရောန်တုဲ ပ္ဍဲ ၁၉၉၂ ဂိတုမာတ် ၁၉ ဂှ် ပလီုထောအ်ရ။

===သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် သဟရး ၂၀၀၈===
သွက်ဂွံ ဓဇက်ချူ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်ဂှ် နကုအလဵုအသဳပၞာန် အာဂတပၠတရဴတုဲ နူသၞာံ ၁၉၉၄ ဂှ် ကၠောန်ကၠုင် သဘင်သဳကၠဳကောန်ဂကူ (အမျိုးသားညီလာခံ)ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၅ ဂှ် ညးစၞး နူ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် ဒးဒုင်ထဍေင်ပ္တိတ် နူ သဘင်သဳကၠဳကောန်ဂကူတုဲ ပ္ဍဲ သဘင်သဳကၠဳကောန်ဂကူဂှ် ဆမၞိဟ်စၞး အလဵုအသဳပၞာန် မရုဲစှ်လဝ်တအ်ဟေင် တိုန်စိုပ်မာန်တုဲ ညးစၞး နူ သၟာဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ မၞိဟ်စၞး နူ ကောန်ဍုင်အရင်ဇေတ်တ်ဂှ် ဟွံဂွံတိုန်စိုပ်လဝ်ရ။ ကြဴနူ မကၠောန်သဘင်သဳကၠဳ ပွိုင် ၁၄ သၞာံတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ် မူအပြောမ် တုဲဒှ်အာတုဲ ၂၀၀၈ ဂိတု မေ နူ (၁၀) စဵုကဵု (၂၄) ဂှ် ကၠောန် သဘင်ဆန္ဒညးဍုင်ကွာန် ရ။ အတိုင်လဟီု တၠအဝဵုပၞာန်မ္ဂး ညးဍုင်ကွာန် ၉၃.၈၂% ထံက်ဂလာန် လတူ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် သဟရးဗၟာဂှ်ရ။ ဥပဒေသဇိုင်ဂှ် ပဒတန် ပ္ဍဲ ၂၀၁၀ ဂိတုမာတ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article7054903.ece|title=Burma publishes new election laws|last=Parry|first=Richard Lloyd|date=9 March 2010|work=The Times|location=London|accessdate=8 August 2020|archivedate=29 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429091849/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article7054903.ece}}&lt;/ref&gt; နကုသၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်ဏအ်မ္ဂး သဟရးဗၟာဂှ် ဒှ် ဍုင်မဒ္ဂေတ်သၞောတ်သမ္မတ၊ နွံ ကုစၠတ်ထဝ်ၜါပြကာ၊ စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ ကု စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန်၊ စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုတွဵုရး ကေုာံ ရးဇမၞော်ဂမၠိုင်တုဲ မွဲမွဲရးမ္ဂး မၞိဟ်စၞး ၁၂ တၠ၊ သွက်စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုလၟိဟ်မၞိဟ် (ဝါ) ပွိုင်ဍုင်ဂမၠိုင်တုဲ ရုဲစှ်ပတိုန် မၞိဟ်စၞးဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲ တွဵုရး ကေုာံ ရးဇမၞော်တအ်ဂှ် နွံ ကုစၠတ်ထဝ်ရးရ။ ဇၟာပ်ပ်စၠတ်ထဝ်ဂှ် မၞိဟ်စၞး နူ ဒပ်ပၞာန် ကေတ်လဝ်ဒၞာဲဒတုဲ ၂၅% ရ။&lt;ref&gt;၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ အခန်း ၄ ပုဒ်မ ၇၄၊ ၁၀၉၊ ၁၄၁ &lt;/ref&gt;

===သဘင်မာဲ ၂၀၁၀===
သၞာံ ၂၀၀၉ ဂိတုဂျောန် ၂၉ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကၠောန် သဘင်ပစၟတ်သမ္တီ ဒေါအ်ပန်ပှော်တုဲ နိမန်လဝ် ခမဳသင် ကေုာံ ဂကောံမှာဇန် ကေုာံ သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ တိုက်ဗွဟ်လိက် ဥက္ကဋ္ဌ နာဲယှိုယ်ကျေန် ရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် သီုပ သဘင်ဆဵုဗဂ ချပ်သဳကၠဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် စပ်ကု ကောန်ဂကူမန်ကီုရ။ ပ္ဍဲ ကောံဓရီုဂှ် တုပ်လဝ်စိုတ် ရေင်သကအ် &quot;ပ္ဍဲပ္ၚံက်ပေါဲရုဲမာဲ ၂၀၁၀ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မပစၞး ကုကောန်ဂကူမန် မ္ဒးပံက်ထေက်၊ ဗော်မွဲဟေင် မ္ဒးဒှ်ထေက်&quot; ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ &quot;သွက်သ္ဂောအ် လ္ၚတ်အာ အကာဲအရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် အဓာန်ဂတကီု၊ သွက်သ္ဂောအ်ပလေဝ်ပလေတ်ကဵု တရဴသွက်ဗော်ဂှ်ကီု၊ ပံက်ကမ္မတီမွဲ နကု ပုဂ္ဂိုလ် (၁၅) တၠရ။ တာလျိုင်ကမ္မတဳဂှ် မ္ဒးဒက်ကဵု ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မပစၞး ဂကူမန်မွဲရ။ လုပ်ပေါဲရုဲမာဲဟာ၊ ဟွံလုပ်ဟာဂှ် အတိုင်ဆန္ဒ အတိုင်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗော် မဒှ်ကၠုင်တၟိဂှ်ရ။&quot; သွက်သ္ဂောအ်ဗၟံက် ရုပ်ကမၠောန်ဂှ် ဇၟာပ်ဇၟာပ်ဂိတု ကောံဓရီုသဳကၠဳတုဲ ယၟုဗော်ကီု၊ စေဝ်ပၞောန် သွက်သ္ဂောအ်ဒက်ပ္တန် ဗော်ဂှ်ကီု ရုဲစှ်၊ ချူဓဇက်ဒဵုကဵု စိုပ်ဒတုဲရ။&lt;ref name=AMDP1&gt;လိက်လလောင်တြး တရဴစွံစိုတ် ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳ အလုံရးမန် (ဗဟဵု) (၂/၂၀၁၁)၊ စၟတ်တ္ၚဲ။ ။ ၁၃၇၃ သၞာံ၊ ဂိတုမြေက္ကသဵု (၂) မံက် ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန် (ဗဟဵု)&lt;/ref&gt;
ခြာဟွံလအ် နကုအလဵုအသဳ လလောင်တြး သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳညးဍုင်ကွာန်တုဲ သကၠောန်အာ သဘင်မာဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ဂိတုနဝ်ဝေမ္ဗာ ၇ ဂှ်ရောင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |title = Myanmar junta sets election date of November 7 |url = http://www.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/08/13/myanmar.elections/index.html |work = [[CNN]] |date = 13 August 2010 |accessdate = 25 February 2019}}&lt;/ref&gt;တုဲပၠန် ကဵု အခေါင်သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင်ရ။ နကု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မဒှ် ဗော်ဒစဵုဒစး ဒြဟတ်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒ္စဵုဒ္စး သၞောဝ်သဇိုင် ၂၀၀၈ ကီု သီုကဵု ဗ္ဂပ် ဗဗေင် ကုသဘင်မာဲဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8592365.stm|title=Suu Kyi's NLD party to boycott Burma election|date=29 March 2010|publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt; ညံင်ရဴဂှ်ကီု ညးမကၠုင်နူ ဂကောံဒဳမဝ်ကရေသဳကောန်ဂကူမန် (တြေံ)တအ်လေဝ် &quot;ကေတ် အခေါင်အရာလပါ်လတူ နနဲကဲဟွံမဲ ကုဗဗွဲဓရ် ဟီုဖက်စဳဇန်တုဲ ရိုဟ်ထောအ်ကမ္မတဳ (၁၅) တၠ၊ ဗ္ဂပ်ဗဗေင် ကုပေါဲရုဲမာဲ ၂၀၁၀ ပၠန်၊ တာလျိုင် သွက်သ္ဂောအ်ပံက် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တၟိ ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠတအ်၊ မှာဇန် အလုံကောန်ဂကူတအ် မဖျေဟ်ကဵုလဝ်ဂှ်လေဝ် ဟွံဆက်ရေင်တၠုင် ကရဴထောအ်စးရ။ ညးသၟေဟ်လ္ၚဵုတအ် ကလေင်ချပ် ရေင်သကအ်တုဲ ဒက်ပ္တန်ပတိုန် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မပစၞး ကုဂကူမန်မွဲ ပ္ဍဲ (၂၄၊ ၀၅၊ ၂၀၁၀) နကုယၟု ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳ အလုံရးမန်&quot;(All Mon Region Democracy Party)ရ။&lt;ref name=AMDP1 /&gt; 

ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် ဟိုတ်နူ ဗ္ဂပ် ဗဗေင် ကုသဘင်မာဲဂှ်တုဲ ဒးဒုင်စၟတ်သမ္တီ ဗော်မ္ၚးသၞောဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;HT&quot;&gt;{{cite web|title=National League for Democracy disbanded in Myanmar|url=http://www.haitinews.net/story/630891|publisher=Haiti News|date=4 May 2010|accessdate=11 November 2010|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427155022/http://www.haitinews.net/story/630891|archivedate=27 April 2011}}&lt;/ref&gt;
ပ္ဍဲ သဘင်မာဲ သၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ် နကု ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳ အလုံဒေသရးမန် ဂွံဇၞးကေတ် မာဲ သီုဖအိုတ် ၁၆ ဒၞာဲ၊ ၃ ဒၞာဲ သွက် စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန်၊ ၄ ဒၞာဲ သွက်စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ၊ တုဲ သွက်စၠတ်ထဝ် တွဵုရးဂှ် ကလိဂွံ ဇမၞး ၉ ဒၞာဲရ။

===သဘင်မာဲအကြာ သၞာံ ၂၀၁၂===
အလဵုအသဳပၞာန်ရာံ ဂွံဒှ် အလဵုအသဳ သဟရးဗၟာတုဲ သၞာံ ၂၀၁၁ဂှ် ညးစၞး ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ကေုာံ အလဵုအသဳတအ် စဆဵုဂဗ သဳကၠဳကၠုင် ရေင်သကအ်သ္ၚိတ်တ်ရ။ စိုပ်ဂိတု အံက်တဝ်ပါဂှ် အလဵုအသဳတအ် ဗလးကဵု ကောန်ထံင် သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|title=Burma frees dozens of political prisoners|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-15269259|accessdate=19 November 2011|newspaper=BBC News|date=12 October 2011|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111118214652/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-15269259|archivedate=18 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Burma law to allow labour unions and strikes|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-15303968|accessdate=19 November 2011|newspaper=BBC News|date=14 October 2011|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111118122129/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-15303968|archivedate=18 November 2011}}&lt;/ref&gt; ကြဴနူ ဒဝ်[[အံင်သာန်သုကျဳ]] ကေုာံ ညးစၞးအလဵုအသဳကီု သီုကဵု တၠအဝဵုပၞာန်တြေံ ဂဥုပ်ဗိုလ်တာန်ယှိုယ် ဆဵုဂဗ သဳကၠဳရေင်သကအ် ကာပၞုက် မဂၠိုင် ကုအလန်တုဲ စိုပ်ဂိတုနဝ်ဝေမ္ဗာ ၁၈၊ ၂၀၁၁ ဂှ် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် နဒဒှ် ဗော်အပ္ဍဲသၞောဝ် ဂွံကလေင်ဒုင် စၟတ်သမ္တီတုဲ သဘင်မာဲအကြာ သွက်ဒၞာဲသမၠး ၄၈-ခုင် ပ္ဍဲဂိတုဨပြဳ ၁၊ ၂၀၁၂ ဂှ်လေဝ် နကု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ကေုာံ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ သ္လုပ််ပြိုင်ရုဲရောင် တုပ်အာစိုတ် ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|title=Suu Kyi's NLD democracy party to rejoin Burma politics|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-15787605|accessdate=19 November 2011|newspaper=BBC News|date=18 November 2011|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111119002541/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-15787605|archivedate=19 November 2011}}&lt;/ref&gt; ကြဴနူဂှ်ညိ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ဓရီုကျာ နကုဖုန် ကုသမ္မတအမေရိကာန် ဗာရံက် အဝ်ဗာမာ (Barack Obama) တုဲ က္လိဂွံ တင်လတုပ်စိုတ် ညးအုပ်ကာနာနာဍုင် ဟဳလာရဳ ကလိန်တောန် (Hillary Clinton) သွက်ဂွံကၠုင်ဝေင် သဟရးဗၟာရ။ အရာဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်သဟရးဗၟာ ဂွံကြပ်ညောန် ကုရးပလိုတ်တုဲ ဂွံသ္ၚောဲတိတ် နူကဵု ကြုက်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|title=U.S. sees Burma reforms as strategic opening to support democracy|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/us-sees-burma-reforms-as-strategic-opening-to-support-democracy/2011/11/18/gIQA22gwZN_story_1.html|accessdate=19 November 2011|newspaper=Washington Post|date=19 November 2011|first=Craig|last=Whitlock|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130728020152/http://www.washingtonpost.com/world/national-security/us-sees-burma-reforms-as-strategic-opening-to-support-democracy/2011/11/18/gIQA22gwZN_story_1.html|archivedate=28 July 2013}}&lt;/ref&gt; ဟဳလာရဳ ကလိန်တောန် ကၠုင်ဝေင်ဂှ် ပ္ဍဲနဝ်ဝေမ္ဗာ ၃၀၊ ၂၀၁၁။&lt;ref&gt;{{cite news|title='Hopeful' Hillary Clinton starts Burma visit|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-15956664|publisher=BBC News|accessdate=1 December 2011|date=30 November 2011|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111130174125/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-15956664|archivedate=30 November 2011}}&lt;/ref&gt; နကု ဒုဥက္ကဌ သမဂ္ဂဥရောပ (အဳယူ)လေဝ်ဟီု ယဝ်ရ ဍုင်ဗၟာ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်မာဲ မနွံ ကုဓရ်ယာမ္ဂး နကု သမဂ္ဂဥရောပ သ္ကလေင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ကဵု လတူပဝ်လသဳကာဍုင်သအာင် စပ်ကုသဟရးဗၟာရ။&lt;ref&gt;{{cite news|title=EU hails Myanmar moves, reviewing policy|url=https://www.reuters.com/article/2011/11/18/us-eu-myanmar-idUSTRE7AH1ER20111118|accessdate=19 November 2011|date=18 November 2011|work=Reuters|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111118193126/http://www.reuters.com/article/2011/11/18/us-eu-myanmar-idUSTRE7AH1ER20111118|archivedate=18 November 2011}}&lt;/ref&gt;

ညံင်ရဴ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳကီု ဗော်ကောန်ဍုင်အရင်တၞဟ် ညးမဒစဵုဒစးလဝ် သဘင်မာဲ ၂၀၁၀ တအ် မပ္တံကဵု ဗော်သေံ (SNLD)တအ်လေဝ် ဟိုတ်နူဒစဵုဒစး သဘင်မာဲ ၂၀၁၀ တုဲ မဒးဒုင်ပလီုလဝ်ဗော်ဂှ် စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ် ကောန်ဗော်မဒးဒုင်ဒၟံင်ထံင်တအ် ဂွံတိတ်ဗၠးကၠုင်၊ တုဲပၠန် ဗော်ညးတအ်လေဝ် သွက်ဂွံဒုင်ရုဲမာဲဂှ် ဒုင်လျိုင်တုဲ ဗော်လေဝ် ကလေင်ကလိဂွံ နဒဒှ် ဗော်အပ္ဍဲသၞောဝ်ပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Shan Nationalities League for Democracy|url=http://www.7daydaily.com/story/43676|website=7dailynews|accessdate=10 August 2015|archivedate=17 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117024153/http://www.7daydaily.com/story/43676}}&lt;/ref&gt;
စတမ်နူဂှ်တုဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် သဟရးဗၟာဂှ် ပြံင်လှာဲအာတုဲ သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် ညးမဒစဵုဒစးလဝ် သဘင်မာဲ ၂၀၁၀ တအ်ဂှ်လေဝ် ချပ်ဖန်ကၠုင် ညံင်ဂွံဒက်ပ္တန်ကၠုင် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။ စနူဂှ်တုဲ ညးဍုင်ကွာန်မန် ကေုာံ တၠပညာဂကူမန်တအ် ဒှ်ကၠုင် ဂဝိင် ဂွိင်ဖေက် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် ဒှ်အာ ၜါဗော်ရ။ ဗော်မဒုင်ရုဲမာဲ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန်ဂှ် နကုဗဟဵု ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ္ဗာ ၂၆-၂၇ သၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ် ပ ကောံဓရီုတုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် အနာဂတ်ဏအ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မဒုင်ရုဲမာဲ သ္ဒးဒှ် မွဲဟေင်တုဲ သွက်ဂွံပညဳပညပ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ်ပတိုန် ဗော်မန်မွဲဗော်ဂှ် ဒက်ပ္တန်ပတိုန် ကမ္မရှေန် မၞိဟ်ထပှ်ရ။ ပ္ဍဲ ကမ္မရှေန်ဂှ် နာဲချေတ်ဥူ ဒှ် မၞိဟ်သကိုပ်ကမ္မရှေန်တုဲ နာဲ[[အံက်သာ၊ နာဲ |အံက်သာ]] ဒှ် ဒုသကိုပ်ကမ္မရှေန်တုဲ သၟေဟ်မၞိဟ်မသုန်တၠ၊ နာဲချမ်းမြင့်၊ နိုင်နိုင်ဦး (တၠဆာန်)၊ နာဲမြင့်နိုင် (နာဲမင်မွဲ)၊ နိုင်တင့်လွင်၊ နိုင်မင်းကျော်စိန် (နာဲကျဝ်)ဂှ် ကောန်ဂကောံရ။&lt;ref&gt;ဗော်ဒီမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန်၊ အစည်းအဝေးဆုံးဖြတ်ချက်၊ နေရာ၊ &gt;MDP ဗဟိုရုံ၊ ၂၆/၂၇-၁၁-၂၀၁၁ &lt;/ref&gt;

လပါ်သင်မန်တအ်လေဝ် ပ္ဍဲ ဂကောံပညဳပညပ်ဂှ် တၠဂုဏ်အစာမေဓါနန္ဒ (ဂုဏ်အ္စာဂရု)၊ ကျာ်ဇၞော်ခေမာနန် (ဘာနန္ဒဝိုန်) ညးၜါ ကေတ်တာလျိုင်ဥက္ကဌတုဲ ကျာ်ဇၞော်ပုပ္ဖဟံသာ၊ ကျာ်ဇၞော်သဳဟ (တၠဂုဏ်ချေတ်)၊ တၠဂုဏ်အစာကုမာရ တအ်ဂှ် ညးတာလျိုင် ညးအုပ်ကာ ရ။ ဂကောံပညဳပညပ်ဂှ် စချဳဓရာင် နူ ဂိတုမတ်&lt;ref name=Chit&gt; တၠဂုဏ်အစာသဳဟ (တၠဂုဏ်ချေတ်) လဴထ္ၜး ကုနာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ ညးမချူလိက်ဝင်ဝွံ ပ္ဍဲ ၁၂၊ ၀၈၊ ၂၀၂၀&lt;/ref&gt;၊ မၞိဟ်စၞး နူ ဂကောံဒဳမဵုကရေဇြဳကောန်ဂကူမန် ဂှ်၊ နာဲတေန်အံင် (က) နာဲတၠနန်၊ အစာသဝ်နာဲစောန်တၟး၊ အစာသဝ်နာဲဟံင်ဍုင်၊ နာဲလျးတၟး၊ နာဲ[[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]]၊ နာဲကဝ်တာ၊ နာဲပါန်အံင်၊ နာဲသဵုမျေအ် မၞိဟ် (၈) တၠ ကောံဓရီုပညဳပညပ်တုဲ ပ္ဍဲကဵု ၂၂ ဨပြဳ ၂၀၁၂ ဂှ် တုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် သွက်ဂွံ ပံင်ဒက်ပ္တန်အာ မွဲဗော်ရ။&lt;ref name=aotsar /&gt;

တင်တုပ်စိုတ် သီုဖအိုတ် (၄) တင်ဂှ် 

# ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳကောန်ဂကူမန် ကေုာံ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန်ဝွံ ပံင်ဟေင် တုပ်စိုတ်ရ။
# စၟတ််တ္ၚဲ သွက်ဂွံပံင်ဂှ် လက္ကရဴအိုတ် ဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ၂၀၁၄ တေအ်မ္ဂး ဒးပံင်ရောင်။
# သွက်ဂွံသဳကၠဳအာလၟေင်လၟေင်ဂှ် မွဲဂိတုမွဲဝါ ပ္ဍဲ ဇၟာပ်တ္ၚဲသဳလ်ဂိတုအိုတ်ရောင်။
# နကုယၟုဗော်တၟိမွဲဂှ် ဒးဆက်သဳကၠဳအာရောင်။&lt;ref&gt;တင်တုပ်စိုတ် စၟတ်တ္ၚဲ ၂၂၊ ၄၊ ၂၀၁၂၊ ဌာန ဘာကျာ်ဒေါဝ်သာသနာ ၂၅၀၀၊ ဍုင်မတ်မလီု&lt;/ref&gt;

ထပက်စၟတ်တဲ ပံင် ရေင်သကအ်ဗက် တ္ၚဲယး (၂၃၊ ၀၄၊ ၂၀၁၂)ဂှ် နကု ဂကောံဒဳမဝ်ကရေသဳကောန်ဂကူမန်/ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳကောန်ဂကူမန် (တြေံ)တအ်ဂှ် တိုန်အာ နေပျေတဝ် သွက်ဂွံအာတ် အခေါင်ဒက်ပတန်ဗော်တၟိ နကုယၟု &quot;ဗော်ဒဳမဝ်ကရေသဳမန်&quot; ရ။ &lt;ref name=aotsar /&gt; 

မွဲလပါ်ဂှ်ပၠန် နကု ဗော်အလုံဒေသရးလေဝ် ညးအုပ်ကာနာနာ နာဲသဵုနဲ ကေုာံ မၞိဟ်ၜါတၠ ဟွံဒုင်တဲ လတူ မၞိဟ်စၞးဗော်ညး မၞိဟ် (၇) တၠ မတုပ်လဝ်စိုတ် မထ္ပက်လဝ်စၟတ်တဲ သွက်ဂွံပံင်ဒှ်မွဲဗော်ဂှ်တုဲ ဒးကော် ကောံဓရီုကေင်ကာဗဟဵုရ။ ပ္ဍဲကောံဓရီုဂှ် လညာတ်သွက်ဂွံပံင် ညံင်ဂွံဒှ် မွဲဗော်ဂှ်လေဝ်နွံ၊ လညာတ်ဟွံမိက်ပံင်ဂှ်လေဝ်နွံတုဲ ကၞောတ်တဲ ဖျေဟ် မာဲ နကုနဲဓလုက်ဂှ် မၞိဟ်ဒုင်တဲ တင်လတုပ်စိုတ် ညးပညဳပညပ်တအ်ဂှ် နွံ (၁၈) တၠ၊ မၞိဟ်ဟွံဒုင်တဲဂှ် နွံ (၃) တၠရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် နကု နာဲနဲသဵုဂှ် ညးဟီု တင်လတုပ်စိုတ်ဏအ်ဂှ် နကုဗော်တုပ်စိုတ် ဒုင်တဲတုဲ ထပက်လဝ်စၟတ်တဲ ဟွံသေင်၊ ဟိုတ်နူ မၞိိဟ်စၞးတအ် မဒးဒုင်ဂရတ် ကုခမဳသင်တအ်တုဲ ဒးထပက်ဏာလဝ် စၟတ်တဲရ။ မၞိဟ်စၞးတြေံ (၇) တၠဂှ် ညးပဒေါအ်ထောအ်တုဲ စၞးဂှ် ညးရုဲဏာ မၞိဟ်ညးမဒးဂၞပ်တုဲ ကဵုအာပညဳပညပ် ကုရဲဗော်ဒဳမဝ်ကရေသဳမန်တအ်ရ။&lt;ref name=aotsar&gt; နာဲ[[အံက်သာ၊ နာဲ |အံက်သာ]] ညးမပါဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံပညဳပညပ် နူကဵု ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳ အလုံဒေသရးမန် မွဲတၠ လဴထ္ၜး ကုနာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ။&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲ သဘင်မာဲအကြာ ၂၀၁၂ ဂှ် နကုဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် လုပ်ပြိုင်ကီုလေဝ် ဆညးမွဲကီု ဟွံကလိဂွံဇမၞးတုဲ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ က္လိဂွံအာ ဇမၞး ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ရ။

===ဗော်ကောန်ဂကူမန်===
{{Main|ဗော်ကောန်ဂကူမန်}}
ပရေင်ပညဳပညပ် သွက်ဂွံပံင်ကောံမွဲဗော်ဂှ် ဆက်ကၠောန် ပညဳပညပ်အာဒၟံင် ရေင်သကအ် လအ်အာ စဵုကဵု (၃၃)ဂိတုရ။ နကု ဂကောံပညဳပညပ် လပါ်ခမဳသင်တအ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၉၊ ၀၇၊ ၂၀၁၃ ဂှ် ကောံဓရီုရေင်သကအ် ပ္ဍဲ &quot;ကျာ်ဒေါဝ်သာသနာ ၂၅၀၀ ဍုင်မတ်မလီုတုဲ သင်မန် နူ ပွိုင်ဍုင်ဂမၠိုင် ရံင်ကုဒတုဲဖိုလ် ဂကူမန် ဂွံညဳသာ ပ္ဍဲအခိင်ပစ္စုပ္ပန်ဏအ်ကီု၊ ဒတုဲဖိုလ်ဂကူမန် အနာဂတ် သွက်ဂွံပဠေဝ်ပဠေတ်စ လုပ်ပေါဲရုဲမာဲ (၂၀၁၅)တေအ် ဗွဲမဂတာပ်အခိင်ကီုတုဲ၊ သင်မန်တအ် ကောံဓရီု သဳကၠဳ ဖျေဟ်တင်သ္ဂုတ်သွာတ် အာတ်မိက်ဏာ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဗော်ၜါတအ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။ 

၁၊ တုပ်လဝ်စိုတ် ပ္ဍဲ ဒေါဝ်သာသနာ (၂၂-၀၄-၂၀၁၂) တေအ် (၄) တင်၊ တင်မရနုက်ကဵု (၂) လက္ကရဴအိုတ် ဒဳဇြေမ္ဗာ ၂၀၁၄ ဒးပံင်ကဵုဂှ်၊ ဟိုတ်နူလ္ဇုဲလောန်အာ သွက်ဂွံပဠေဝ်စ လုပ်ပေါဲရုဲမာဲ (၂၀၁၅)တေအ် အခိင်အောန်လောန်အာတုဲ၊ လက္ကရဴအိုတ် ဒဳဇြေမ္ဗာ (၂၀၁၃)ဏအ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဗော်ၜါတအ် ပံင်ကဵုညိ။ (က) ပ္ဍဲဂိတု (၉-၁၀) ၜါဂိတုဂှ် ပ္ညဳ သၞောတ်ဗော်ၜါ သွက်ဂွံပံင်ကောံ ညံင်ဂွံအာစိုပ်ဒတုဲ။ (ခ) ဂိတု (၁၁-၁၂) တေအ် ၜါဂိတုဂှ် ပံင်ကောံ ညံင်ဂွံအာစိုပ်ဒတုဲ။ (၂) ဒဳဇြေမ္ဗာ (၂၀၁၃) ဏအ် ဟွံပံင်ကဵုမ္ဂး သင်မန် နူစၞးပွိုင်ဍုင်ဂမၠိုင် ကောံဓရီု ချပ် ကုဂကောံမှာဇန်မန်နာနာ ကေုာံ တၠပညာဂကူမန်တအ်တုဲ &quot;ဂကောံလ္ဒောဝ်တၟိမွဲ&quot; ညံင်ဂွံမံက် (ဒှ်)ကၠုင်ဂှ် ဖန်ဖက်အာရောင်။&lt;ref&gt;လိက်ကဵုဗစိုပ် ဗော်မန်ၜါ နူကဵု ဂကောံခမဳသင်ပွိုင်ဍုင်နာနာ၊ ၁၃၇၅ သၞာံ၊ ဂိတုဘတ် ၁၃ မံက်၊ တ္ၚဲအၚာ (၁၇?၊ ၀၉၊ ၂၀၁၃၊ နာဲပုပ္ဖဟံသာ၊ ညးအုပ်ကာ ဂကောံပညဳပညပ်အလုံဂကူမန်။&lt;/ref&gt; 

လိက်အာတ်မိက်ဏအ် စိုပ်ကၠုင်တုဲ နကုဗော်အလုံဒေသရးဂှ် ကော် ကောံဓရီုကေင်ကာဗဟဵုရ။ မၞိဟ်မွဲကရေက်ဂှ် ညာတ်ကေတ် ဒးဒှ်ထေက်၊ မွဲကရေက်ဂှ် ညာတ်ကေတ် ဒှ် ဟွံထေက်၊ နကု ညးအုပ်ကာနာနာ နာဲနဲသဵုဂှ် ဖျေဟ်ထောအ် သ္ဂုတ်သွာတ် လလောင်တြး ဒဒှ်ရ နကု ဗော်အလုံဒေသရးဂှ် ဟွံပံင်ကောံ ကုဗော်ဒဳမဝ်ကရေသဳမန် ရ။&lt;ref name=aotsar /&gt; ကုညး မိက်ဂွံပံင် ဒှ်မွဲဗော် ဥက္ကဋ္ဌ နာဲဇၞူမန်ကီု ကေုာံ ဂကောံကေင်ကာတၞဟ်တအ် က္တဵုတိတ် နူကောံဓရီုဂှ်ရ။ ကုညးမိက်ဂွံပံင် ဗီုကဵု နာဲဇၞူမန်၊ နာဲ[[အံက်သာ၊ နာဲ |အံက်သာ]]တအ်ဂှ် ဆက်သဳကၠဳပညဳပညပ်တုဲ ဂွံအာ တင်လတုပ်စိုတ် အကြာဗော်အလုံဒေသရး ကု ဗော်ဒဳမဝ်ကရေသဳမန် သွက်ဂွံပံင်အာ နကုဗော်တၟိ ယၟု ဗော်ကောန်ဂကူမန် (Mon National Party) ရ။ နကု ညးမိက်ဂွံပံင်တအ် ကလေင်ဒက်ပတန် ကေင်ကာဗဟဵု (၂၁)တၠရ။ နာဲဇၞူမန် ဥက္ကဋ္ဌ၊ နာဲချေတ်ဥူ ဒုဥက္ကဋ္ဌ၊ ညးအုပ်ကာဂှ် နာဲ[[အံက်သာ၊ နာဲ |အံက်သာ]]၊ ဖက်ဆော ညးအုပ်ကာဂှ် နာဲစောန်န်တအ်ရ။ နကုဂကောံသင် ကေုာံ ကောန်ဂကူမန်ဂမၠိုင် သ္ပကဵုဒတန် ပရေင်ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ဘာဒေါဝ်သာသနာ၊ ဍုင်မတ်မလီု ပ္ဍဲ ၂၀၁၄ ဇာန္နဝါရဳ ၂၆ ဂှ်ရ။ &lt;ref name=aotsar /&gt;&lt;ref name=7day&gt;{{cite web|url=http://www.7daydaily.com/story/45201|title=မွန်အမျိုးသားပါတီ|publisher=၇ ရက်သတင်းဂျာနယ်|date=၂၉ ဩဂုတ် ၂၀၁၅|accessdate=၂၁ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၅|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304223452/http://www.7daydaily.com/story/45201}}&lt;/ref&gt; ကာလဗၟံက်ရုပ်ရဴကမၠောန်ဂှ် ၜိုန်ရ တုပ်လဝ်စိုတ် ရေင်သကအ် ဗော်ၜါဂှ် ရိုဟ်ပလီုတုဲ ဒက်ပတန်တၟိကီုလေဝ် ထ္ၜးဟိုတ် ယဝ်ရပတိုန်စရင် ဗော်တၟိမ္ဂး ဂွိင်ဖေက်လအ်ဂွံ၊ ဂွိင်ဖေက် ဒှ် အခက်အခုဲတုဲ ဗော်ဒဳမဝ်ကရေသဳမန်ဂှ်ရ သၠာဲထောအ်ယၟုတုဲ ကၠောန်အာရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/254220998087201/photos/a.266503873525580/289162941259673/
|title=မြန္အမ်ိဳးသားပါတီ၀င္မ်ား အားလံုးသိသာရန္|publisher=Open Publishing |date=2014-05-01 |website=Mon National Party , Facebook Like page|access-date=2020-08-09}}&lt;/ref&gt;ဆဂး နကု မၞိဟ်လပါ် ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးတအ် ဟွံပေင်တြပ် ကုစိုတ် နကုအတိုင်မဟီု ဟွံကၠောန်ဂးတုဲ ပရေင်ပံင်ကောံဂှ် ဟွံဒှ်တုဲ ဆဥက္ကဌ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရး နာဲဇၞူမန် (နိုင်ငွေသိန်း) မွဲဟေင် လုပ်စိုပ်အာ ပ္ဍဲ ဗော်ကောန်ဂကူမန်တုဲ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် ဆက်က္တဵုဒှ်ဒၟံင် ၜါဖိုဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=သုတ |first=မာံ |date=2012-05-30 |title=ဗော်မန်ၜါ ပံင်မာန်ဟာ|url=http://mon.monnews.org/2012/05/30/ဗော်မန်ၜါ-ပံၚ်ညိမာန်ဟာ/|work=Mon News Agency |location=ဍုင်မန် |archiveurl= |archivedate= |access-date= 17-08-2020}}&lt;/ref&gt;နကုဂကောံပညဳပညပ်အလုံဂကူမန် ကမၠောန်ဟွံအံင်ဇၞး ဒးရုပ်သီထောအ် အတိုင်ဂှ်ရ။

===သဘင်မာဲ ၂၀၁၅===
သွက်သဘင်မာဲ ၂၀၁၅ (နဝ်ဝေမ္ဗာ ၈) ဂှ် တၞဟ်န ဂွံဝေင်ပါဲ ဗော်မန်ၜါ ညံင်ဟွံဂွံ ဒးပြိုင်ရေင်သကအ်တုဲ ညးဍုင်ကွာန် ခမဳသင်တအ် အာတ်မိက် ပါ်ဒၞာဲဆန္ဒမာဲတုဲ ဒုင်ရုဲစှ်ရ။ ဆဂး ဟွံဒှ်ကၠုင်။ နကု ဗော်ကောန်ဂကူမန်ဂှ် လုပ်ဒုင်ရုဲစှ် သီုဖအိုတ် ၅၄ ဒၞာဲဂှ် ဆသွက်စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ နူပွိုင်ဍုင်ရေဝ် (၇) ဂှ် နာဲသဳဟ မွဲဒၞာဲ၊ တုဲ သွက်စၠတ်ထဝ် တွဵုရး နာဲစောန်တၟး ကု နာဲဟံင်ဍုင် ၜါဒၞာဲဟေင် ကလိဂွံဇမၞးရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://elevenmyanmar.com/news/30193 |title=မွန်ဒေသလုံးဆိုင်ရာ ဒီမိုကရေစီပါတီနှင့် မွန်အမျိုးသားပါတီတို့ ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ပူးတွဲကြေညာချက်တစ်စောင်ကို ဇန်နဝါ ရီ ၃ ရက်နေ့စွဲဖြင့် ထုတ်ပြန်လိုက်သည်။ |publisher=Open Publishing |date=4 January 2018 |website=Eleven Media Group Co., Ltd. |access-date=2020-08-09 |accessdate=2020-08-09 |archivedate=2020-07-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200718104740/https://elevenmyanmar.com/news/30193 }}&lt;/ref&gt; နကု ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳ အလုံဒေသရးမန် ဂှ် လုပ်ပြိုင် သီုဖအိုတ် ၃၅ ဒၞာဲတုဲ ဆအမာတ် တွဵုရး နာဲဒံက်တာအံင်နာင်ဥူ မွဲတၠဟေင် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နူ ဒေသတကအ်ခၟိုင်ရ။&lt;ref name=Voice17 /&gt;

ဗော်မန်ဂမၠိုင် ဂွံကျမာဲ ဗွဲမဇၞော်ကုဒြဟတ်ဂှ် ဟိုတ်နူဗော်မန် မဒုင်ရုဲမာဲ သီုဖအိုတ် ဒှ်ဒၟံင်ပိဗော်၊ ဗော်ကောန်ဂကူမန်၊ ဗော်အလုံဒေသရး ကေုာံ ဗော်ညးဗြဴမန်တုဲ လၟိဟ်မမာဲမန် ပြးလောန်အာ၊ ဟိုတ်နူကဵု ဗော်မန်တအ် ထ္ကးဒၟံင် ရေင်သကအ်တုဲ က္ဍိုပ်သကိုပ်ဗော်တအ်ဂှ် ညးမွဲကုမွဲ ဟီုဂး ဖျေဟ်စ လတူ ရေင်သကအ်တုဲ ညးဍုင်ကွာန်တအ် စိုတ်အိုတ်အာကဵု သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်တုဲ စၞးမကဵုမာဲ ကုဗော်မန်ဇကုဂှ် ကဵုထောအ် ဗော်ဒြဟတ်တၞဟ် မြဴသာ်ဝွံ ဒံက်တာအံင်နာင်ဥူ ဟီုကဵု လညာတ်ညး ကုဌာနပရိုင်ဨရာဝတဳရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://burma.irrawaddy.com/election/interview/မြန္-ေဒသလံုးဆုိင္ၚာ-ဒီမု|title=မွန်ဒေသလုံးဆိုင်ရာ ဒီမိုကရေစီပါတီ အနိုင်ရကိုယ်စားလှယ် ဒေါက်တာ အောင်နိုင်ဦးနှင့် တွေံဆုံခြင်း|publisher=Open Publishing |date=12 Nov 2015 |website=The Irrawaddy  |access-date=2020-08-09}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်နူ ဗော်မန် သီုၜါ ကျမာဲ ဗွဲမဇၞော် ကုဒြဟတ်တုဲ ညးဍုင်ကွာန်မန်တအ် အာတ်မိက်ကၠုင် ညံင်ဗော်မန်တအ် ဂွံကောံဒှ်မွဲရ။ ၜိုန်ရ ညးလပါ်သၟဝ်တအ် ကောံရေင်သကအ်မာန်ကီုလေဝ် မၞိဟ်တာလျိုင် ဘုံလတူ ဥက္ကဋ္ဌၜါလပါ်ဂှ် စဵုကဵု ရံင်မုက် ညးသကအ်ဟွံမာန်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ပရေင်ပံင်ကောံဂှ် ဝါတ်ဂါတ်အာ တၟာဂလိုင်ရ။

===မၞိဟ်ဘုံသၟဝ် မဆာန်ဂကူတအ် ကောံရေင်သကအ်===
သဘင်ရုဲမာဲ သၞာံ ၂၀၁၅ (နဝ်ဝေမ္ဗာ ၈) တုဲဗက် ညးမဆာန်ဂကူ မနွံပၟိက် ဗော်မန်သ္ဒးဒှ်မွဲဟေင်ဂှ် ကသေအ်ကၟဝ် ရေင်သကအ်တုဲ ဆဵုဂဗ ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ဖျာစၞဆုကၠၜါ (ကျွန်းနှစ်ပင်) ဍုင်မုဟ်ဍုင် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၇ နဝ်ဝေမ္ဗာ ၂၀၁၅ ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲဂှ် 
* ညးစၞးစၠတ်ထဝ် အစာသဝ် နာဲဟံင်ဍုင် (ဗော်ကောန်ဂကူမန်)၊  
* ညးစၞးစၠတ်ထဝ် ဒံက်တာ နာဲအံင်နာင်ဥူ (ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန်)၊  
* ညးစၞးစၠတ်ထဝ် နာဲစောန်တၟး (ဗော်ကောန်ဂကူမန်)၊  
* ညးမဒေါအ်ဇူ နူဗော်ဍုင်မန်တၟိ နာဲတၠညး၊  
* နာဲမန်ရာဇာ (ကမ္မတဳကေင်ကာ ဗော်ကောန်ဂကူမန်)၊  
* နာဲအံက်သာ (ကမ္မတဳကေင်ကာ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန်)၊  
* နာဲစောနန် (ကမ္မတဳဗဟဵု ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန်)၊  
* နာဲဝေ (ကမ္မတဳကေင်ကာ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန်)၊  
* နာဲဒေန်ယှိင်
* အစာပရိုင် နာဲဝဏ္ဏမာန် ကေုာံ သၟတ်ဗြဴ မညးမဗိုင်ရေင််တၠုင် နူကွာန်ဖအံက် (၃) တၠတအ် ပါဒၟံင်ရ။ ပ္ဍဲဂှ် ဒးစ ပညဳပညပ် ရေင်သကအ် သီုကဵု ယာတ်ထမိင်က္ဍိုပ်ရ။ ညးမဂွံအမာတ်စၠတ်ထဝ်တအ် ကာလစိုပ် လတူစၠတ်ထဝ်မ္ဂး ထမိင်က္ဍိုပ်ဗီုလဵု စုတ်မ္ဂး ဂွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ ကာလဂှ် ပ္ဍဲမန် ယာတ်ထမာဲက္ဍိုပ် ဟွံဒှ် ဒတန်ခိုင်င်ဏီတုဲ စကာဒၟံင် ယာတ်ထမိင်က္ဍိုပ် မတုပ်ကုဗၟာတုဲ နွံကဵု အသာ်နာနာရ။&lt;ref name=rahmonnya&gt;လိက်ဂရင်ပ္တီ ဆဝ်မ္ၚုဟ် ကုတၠဳပိုန်သင် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်ဂကူမန်ဂမၠိုင်၊ ဒြဟတ်ရာမည၊ သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၇၉ သၞာံ၊ ဂိတုဘတ် ၁ မံက် ၂၂/၈/၂၀၁၇။&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/naiwannamarn/posts/1539768892861466|title=အသိၚ်ဗော်ပြးတုဲ ဒးပညဳစနူ ယာတ်ဓမိၚ်ဍိုပ် ကြဴတဲ ဗော်သ္ပစၞးဂကူ- ‘ဗော်ညဳသၟဟ်မန်’ |publisher=Open Publishing |date=29 Aug 2020 |website=မုက်လိက်ဝှုက်ၜေါက် နာဲဝဏ္ဏမာန် |access-date=2020-08-29}}&lt;/ref&gt; နူဂှ် ဆက်ကောံဓရီု ရေင်သကအ် ဂွံ (၇) ဝါတုဲ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁၂၊ အဝ်ဂေတ် ၂၀၁၇ ဂှ် ပ ကောံဓရီု ပ္ဍဲဘာဓါတုမာလာ ဍုင်မတ်မလီုတုဲ ဒက်ပ္ကောံကၠုင် ဇြဟတ်ရာမည ရ။ နကု ဇြဟတ်ရာမညဂှ် ကဵုလဝ် သမ္တီ ကုကောန်ဂကူမန်တအ် ပွိုင်သၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ် ကေတ်အခိင် သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး ကေတ်လညာတ် ညးဍုင်ကွာန်တအ်တုဲ သၞာံ ၂၀၁၈ မ္ဂး ညံင်ဂွံကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ကောံဓရီုဇၞော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်ရ။&lt;ref name=rahmonnya /&gt;

===သဘင်မာဲအကြာ ၂၀၁၇===
သွက်ဒၞာဲမၞိဟ်စၞးစၠတ်ထဝ်နာနာ မသမၠးဒၟံင် သီုဖအိုတ် ၁၉ ဒၞာဲ ဂှ် နူ ကမ္မတဳရုဲမာဲ သဟရး လလောင်တြး သွက်ဂွံကၠောန် သဘင်မာဲအကြာ ပ္ဍဲ ဂိတုဨပြဳ ၁၊ ၂၀၁၇ ရ။ ပၞောဝ် ကု ၁၉ ဒၞာဲဂှ် ဒၞာဲစၠတ်ထဝ် နူပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်လေဝ် ပါမွဲဒၞာဲကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=223.pdf&amp;type=law&amp;code=x&amp;sno=2819&amp;token=170c53d7b45c251598f52f8c147bcd6a709229e826562d32af6b2dd5c07aeecc0a49dd9441a99b87ecf5fb27893e977242ce9a76d51a95e8b36b8bd9681356a9 |title=ကြေညာချက်အမှတ် (၂၃/၂၀၁၆) |website=Union Election Commission |publisher=Union Election Commission |access-date=August 9, 2020 |accessdate=August 9, 2020 |archivedate=February 1, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201042437/https://uec.gov.mm/show_data_content.php?name=223.pdf&amp;type=law&amp;code=x&amp;sno=2819&amp;token=170c53d7b45c251598f52f8c147bcd6a709229e826562d32af6b2dd5c07aeecc0a49dd9441a99b87ecf5fb27893e977242ce9a76d51a95e8b36b8bd9681356a9 }}&lt;/ref&gt; သွက်သဘင်မာဲအကြာဏအ်ဂှ် ရံင် ကုညးဒေသတအ်ကီု ရံင်ကု အလံင်အမာတ်တုဲ အာတ်မိက်ကၠုင် ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳ အလုံဒေသရးမန် ဟေင်ပြိုင်တုဲ နကု ဗော်ကောန်ဂကူမန်ဂှ် လ္ပလုပ်ပြိုင်ညိကီုလေဝ် ဟွံက္တဵုဒှ်ကၠုင်။ နကု ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန်ဂှ် နာဲမျဝေန် (ဦးဝင်းထွဋ် (ခ) ဦးမြဝင်း) လုပ်ဒုင်ရုဲတုဲ နကု ဗော်ကောန်ဂကူမန်ဂှ် နာဲမြမံင် (နိုင်စိန်မြမောင် (ခ) နိုင်မြမောင်) လုပ်ဒုင်ရုဲရ။&lt;ref name=UEC2017&gt;{{cite web |url=https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=2017byelectionresultPyithu.pdf&amp;type=page_multiple_photo&amp;code=28&amp;sno=6841&amp;token=646ae2c18992008d0e9d9c89e4897f61a3c0f43cff6728f1209e179be84b6fd8171e8f0e39972e44b904df35bb58f1f0eb02733e7d587882ed963fdaa7bb34c9 |title=ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်း တစ်ဦးချင်းစီ၏ ဆန္ဒမဲရရှိမှုအခြေအနေ (၂၀၁၇ ခုနှစ်၊ ဨပြီလ ၁ ရက်နေံ ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲ) |website=Union Election Commission |publisher=Union Election Commission |access-date=August 9, 2020 |accessdate=August 9, 2020 |archivedate=February 1, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201042442/https://uec.gov.mm/show_data_content.php?name=2017byelectionresultPyithu.pdf&amp;type=page_multiple_photo&amp;code=28&amp;sno=6841&amp;token=646ae2c18992008d0e9d9c89e4897f61a3c0f43cff6728f1209e179be84b6fd8171e8f0e39972e44b904df35bb58f1f0eb02733e7d587882ed963fdaa7bb34c9 }}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်နူ က္တဵုဒှ်ကၠုင် ဗီုဏအ်တုဲ နကုဂကောံသၟတ် (ဌာန်ကောံသၟတ် MYF) လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဗိုင်ရီုဗင် ကု နာဲမျဝေန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://myanmarmultiparty.org/လာမည့္-ၾကားျဖတ္ေရြးေကာက/|title=လာမည့္ ၾကားျဖတ္ေရြးေကာက္ပြဲ ေအာင္ႏိုင္ေရးအတြက္ မြန္ေဒသလံုးဆုိင္ၚာ ဒီမိုကေရစီပါတီမွ ျပည္သူ႕လႊတ္ေတာ္ ကိုယ္စားလွယ္ေလာင္းအား ၀န္းရံသြားမည္ဟု Mon Youth Forum (MYF) ေၾကညာခ်က္ထုတ္ျပန္|website=Myanmar Multiparty Democracy Programme|publisher=DIPD|access-date=August 9, 2020}}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဟိုတ်နူ အလဵုအသဳအေန်အေဝ်ဒဳ ပၠံင်သၠာဲထောအ် ယၟုဒဒန်တကအ်ခၟိုင် အတေင် နကုယၟု &quot;ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းတံတား&quot; တုဲ ညးဒေသတအ် က္ဍုဟ်မၠေအ်ထေဲဒၟံင်ကဵု အလဵုအသဳအေန်အေဝ်ဒဳရ။&lt;ref&gt;Mon News Agency April 27, 2017 http://burmese.monnews.org/2017/04/27/ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းတံတ-4/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;TimeAyeyar by Ar Ti http://www.timeayeyar.com/2017/03/blog-post_797.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191106171006/http://www.timeayeyar.com/2017/03/blog-post_797.html |date=2019-11-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hinthar Media March 27, 2017 by ရွှေရိုး https://www.hintharmedia.com/ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းတံ/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613054430/https://www.hintharmedia.com/%E1%80%97%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%9C%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%86%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%B6/ |date=2021-06-13 }}&lt;/ref&gt;သွဟ်မာဲအကြာဂှ် ညးစၞးဗော်ကျဖောတ် (ပြည်ထောင်စုကြံခိုင်ရေးနှင့် ဖွံံဖြိုးရေးပါတီ) ဦးအောင်ကြည်သိန်း က္လိဂွံမာဲ ၄၁.၇၀% တုဲ ဂွံမာန်ကေတ်ရ။ နကု ဗော်အလုံဒေသရးဂှ် ကလိဂွံ ၂၃.၀၂%၊ ဗော်ကောန်ဂကူမန် ဂှ် ကလိဂွံ  ၄.၂၂% ရ။&lt;ref name=UEC2017 /&gt;

===ဂကောံပ္ညဳပ္ညပ်ဒက်ပ္တန်ဓဝ်ညဳသာ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂကူမန်===

သၞာံ ၂၀၁၆ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၂၃-၂၄ ဂှ် ကောန်ဂကူမန်တအ် ကၠောန်ဗဒှ် ကောံဓရီုဇၞော် ပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်ပှ်လှ်ဂှ် ပါဲနူ ကေင်ကာကောန်ဂကူမန်နာနာတုဲ စပ်ကု ညံင်ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် ဗွိုင်အပ္ဍဲဍုင် ညံင်ဂွံဒှ် မွဲဗော်ဂှ်လေဝ် ဖျေဟ်လဝ်သ္ဂုတ်သွာတ်ကီုရ။ ပ္ဍဲ ကောံဓရီုဇၞော်ဏအ်ဂှ် နကုဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် ၜိုန်ရမဂွံဒုင်ဘိက်ကီုလေဝ် ဟွံတိုန်စိုပ် နကုဗော်ကီုလေဝ် နကုကောန်ဗော် နကုမၞိဟ်စၞးပူဂိုလ် တိုန်စိုပ်လဝ်ရ။ နကုတင်သ္ဂုတ်သွာတ်ဏအ်တုဲ ဂိတုသေတ္တေမ္ဗာ ၁၈-၁၉-၂၀ ဂှ် ချပ်ဂၞန်ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ဘာဗဂေါပရိယတ္တိမန်၊ ဍုင်မတ်မလီုတုဲ နကုမၞိဟ်စၞး ခမဳသင် (၅)ဇကု၊ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (၅)တၠ၊ တၠပညာဂကူမန် (၅)တၠ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်စၞး (၁၅) တၠဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံပ္ညဳပ္ညပ်ဒက်ပတန် ဓဝ်ညဳသာ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂကူမန် မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=ပိုန် |first=မာံ |date=2017-04-03 |title=အတိုင်ဂၠံင်တရဴလးဖျေံလဝ်ဂှ် ဂကောံပ္ညဳပ္ညပ်ဒက်ပ္တန်ဓဝ်ညဳသာ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂကူမန် ဆက်ဓမံက်အာရုပ်ရဴရောင် |url= |work=လိက်ပရိုင်သၞံင်တိုင် |location=ဍုင်မန် |archiveurl= |archivedate= |access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://newmonstateparty.org/?p=503|title=ပရေင်ကောံဓရီုကမ္မတဳဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ|publisher=Open Publishing|date=9 May 2017|website=New Mon State Party|access-date=2020-08-09|accessdate=2020-08-09|archivedate=2020-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200116025207/http://newmonstateparty.org/?p=503}}&lt;/ref&gt;ညးစၞး နူကဵုဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် နာဲဟံသာ၊ နာဲဝေန်လှ၊ နာဲလွဳမန်၊ နာဲနာဍူ ကေုာံ နာဲအံင်မ္ၚဵု၊&lt;ref name=nmsp&gt;{{cite news |last=ပိုန် |first=မာံ |date=2016-10-14 |title=ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိ ဒေံါထောံ နူကဵုဂကောံပ္ညဳပ္ညပ်ဗော်ၜါဂှ်ဣယျ|url=http://mon.monnews.org/2017/05/12/ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိ-ဒေံါထောံ/|work=လိက်ပရိုင်သၞံင်တိုင် |location=ဍုင်မန် |archiveurl= |archivedate= |access-date=09-08-2020}}&lt;/ref&gt; လပါ်သွာင်တၠပညာဂှ် နာဲမိုင်တဝ် (နိုင်မောင်တိုး)၊ နာဲဝေန်ကျဳ၊ နာဲသဵုအံင် (နာဲစိုးအောင်)၊ နာဲယျေဝ်အံင်မျေအ် (အင်ဝ)၊ နာဲပညာမန် (ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်) လပါ်သင်တအ်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်သဳလာစာရ နွံပိုန်ဘာဗဂေါပရိယတ္တိ၊ ကျာ်ဇၞော်ကေတုမာလာ ဘာကအ်ပလိုင်၊ ကျာ်ဇၞော်အစာဝရဝံသ၊ နွံပိုန်ဘာၝောအ်နက် (တကအ်ခၟိုင်)၊ ကျာ်ဇၞော်သဳလဝန္တ ဘာဟံသာထဝ် ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ကျာ်ဇၞော်အစာသြဘာသာ (ကွာန်သၞေဟ်ဗဒဝ်)၊ ကျာ်ဇၞော်အစာတေဇ နွံပိုန် ဘာရာမညလင်္ကာရ ဍုင်လ္ဂုင်၊ ကျာ်ဇၞော်အစာဝဳရိယ နွံပိုန်ဘာဗမံက် ကွာန်ကြေဝ်ဏာ၊ ကျာ်ဇၞော်အစာသူရိယ နွံပိုန် ဘာသုဘာန်၊ ဍုင်သေံ၊ နွံတဴရ။&lt;ref name=Chit /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=သၟန် |first=သၟဟ် |date=2016-09-11 |title=ပ္ဍဲကဵုကၠောန်ပရေၚ်ညဳသာဂကူမန်ဂှ် ဂကောံသၚ်တံ ပါလုပ်အာပၠန်ရောၚ်|url=http://mon.monnews.org/2016/09/11/ပ္ဍဲကဵုကၠောန်ပရေၚ်ညဳသာ/|work=Mon News Agency |location=ဍုင်မန် |archiveurl= |archivedate= |access-date= 17-08-2020}}&lt;/ref&gt;နကု ဂကောံပ္ညဳပ္ညပ်ဝွံ ပ္ဍဲဂိတုသေတ္တေမ္ဗာ ၁၉၊ ၂၀၁၆ ဂှ် ကော်ဘိက် ညးစၞး ဗော်ကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲ ဘာဗဂေါပရိယတ္တိမန်၊ ဍုင်မတ်မလီုတုဲ နကုဗော်ကောန်ဂကူမန် ကဵု ဂတိပါင် ထ္ပက်စၟတ်တဲ ပံင်ဏောဝ်ရ။ တ္ၚဲယး သေတ္တေမ္ဗာ ၂၀ ဂှ် ကော်ဘိက် ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန်ဂှ် ညးတအ် မိက်ဂွံဆဵု ဆမၞိဟ်စၞး နူ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ သၟးဟေင် မိက်ဒုင်ဆဵုတုဲ ဆိင်ရေင်သကအ် ဂွံဆဵု ပ္ဍဲဟဝ်တေဝ်ရာမည ဍုင်မတ်မလီုရ။ ပ္ဍဲဂှ် တုပ်လဝ်စိုတ်ဂှ် နကုဗော်ၜါဂှ်&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/ဂေကာံပည႘ပညပ္ဒက္ပတန္ဓဝ္ည႘သာ-ေဗာ္ပေရင္ဍဳင္ကြာန္ဂကူမန္-1622937618002960/photos/pcb.1623371594626229/1623371451292910/|title=လိက်ဒုင်စဳရေင် ဂရင်ပ္တီ ဂကောံပညဳပညပ်ဒက်ပတန်ဓဝ်ညဳသာ ဗော်ရေင်ဍုင်ကွာန်ဂကူမန် ကဵု ဗစိုပ်မှာဇန်ညးဍုင်ကွာန် လၟေင် (၁)|publisher=Open Publishing |date= 10 December 2016|website=Facebook, ဂကောံပညဳပညပ်ဒက်ပတန်ဓဝ်ညဳသာ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂကူမန်|access-date=2020-08-19}}&lt;/ref&gt; နဲကဲဗီုလဵုဂွံပံင်ရေင်သကအ်ဂှ် နကုဗော်ဇကု သ္ဒးချူပ္တိတ်ကဵု လၟေင်ကမၠောန် မကော်ဂး (Road Map) အပ္ဍဲပွိုင် (၁၅) တ္ၚဲရ။ သေတ္တေမ္ဗာ ၂၆ ဂှ် နကု ဗော်ကောန်ဂကူမန် ပလံင်ဗစိုပ် လၟေင်ကမၠောန် ကုဂကောံပ္ညဳပ္ညပ်တအ်ကီုလေဝ် နကု ဗော်အလုံဒေသရးဂှ် ဟွံပလံင်ဗစိုပ်ရ။ နကု ဗော်အလုံဒေသရးဂှ် အပ္ဍဲဂကောံပ္ညဳပ္ညပ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ပါလုပ်ဒၟံင်တုဲ ဟွံမိက်ဒုင်တဲရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=ပိုန် |first=မာံ |date=2016-10-14 |title=အကာဲအရာပ္ညဳပ္ညပ်ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂကူမန်တအ်ဂှ် ပြဟ်ဟ်ဏအ် မုဟီုဟွံမာန်ဏီ |url=http://mon.monnews.org/2016/10/14/အကာဲအရာပ္ညဳပ္ညပ်ဗော်ပရ/|work=လိက်ပရိုင်သၞံင်တိုင် |location=ဍုင်မန် |archiveurl= |archivedate= |access-date=09-08-2020}}&lt;/ref&gt; နကုဗော်ဍုင်မန်တၟိ ထံက်ထ္ၜး စၞးဗော်ၜါ မဒှ်မွဲဂှ် ပ္တဝ်အာဒၟံင် ဂၠံင်ဗော်ပိဂှ်တုဲ ပ္ဍဲဂိတုမေ ၁၂ ဂှ်လလောင်တြး နုက်တိတ် နူကဵု ဂကောံပညဳပညပ်ရ။&lt;ref name=nmsp /&gt; စတမ်နူ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မနုက်တိတ်ထောအ်တုဲ ညးစၞး ပ္ဍဲဂကောံပ္ညဳပ္ညပ် ညးစၞးလ္ၚဵု ဗီုကုကျာ်ဇၞော်ကေတုမာလာ မနွံပိုန်ဘာကအ်ပလိုင်၊ ကု ကျာ်ဇၞော်သဳလဝန္တ မနွံပိုန် ဘာဟံသာထဝ်တအ်တအ်လေဝ် သြာဲခြာသ္ၚောဲအာကဵု ပရေင်ကမၠောန်ဏအ်ကီုရ။ အခိင်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်သဳလာစာရ မနွံပိုန် ဘာဗဂေါပရိယတ္တိဂှ် စိုတ်ဟွံမိပ် ဍာ်ရမတ် ညးဓဇူတုဲ ကျာ်ဇၞော်ဘာဓာတုမာလာ ဍုင်မတ်မလီု ဆက်ဖုန် ကုကျာ်ဇၞော်သဳဟ (တၠဂုန်ချေတ်)တုဲ ချပ်စ ပရောဒးဗိုင် ကရောမ်ကျာ်ဇၞော်သဳလာစာရရောင်ဂးတုဲ ကျာ်ဇၞော်သဳဟ ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံပညဳပညပ်ဂှ်ပၠန်ရ။&lt;ref name=Chit /&gt;

===ဂရုဂသံင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဗော်ၜါ===
ဟိုတ်နူ ပရေင်ပံင်ကောံ ဗော်ၜါဂှ် ရုပ်ရဴဟွံမံက်၊ သွက်ဂွံပံင်ကောံဂှ်လေဝ် ဗီုပြင် မကတဵုဒှ်မာန် အောန်စှ်ေအာ ဗွဲမလောန်တုဲ ညးမနွံ ကုလညာတ်ပံင်ကောံ ကေုာံ ညးမနွံကဵု လညာတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ကောန်ဂကူတအ်ဂှ် သီုဗော်ၜါလပါ် ၜိုန်ရ ဟွံကလိဂွံ အခေါင်နူဗဟဵုကီုလေဝ် ဖန်ဇန်ကၠုင် ပရေင်ချပ်ဂၞန်သဳကၠဳ ဂၠာဲကၠုင်ဂၠံင် သွက်ဗော်မန် မဂွံဒှ်မွဲဗော်ရ။ ကုညးမဂစာန်ဗီုတအ်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဥပမာ ပ္ဍဲ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳ အလုံဒေသရးမန် မ္ဂး နာဲ[[အံက်သာ၊ နာဲ |အံက်သာ]]ဂှ် နကု ကမ္မတဳဗဟဵုဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် နကုဒုဟ် ဖံက်ပကဝ် သၞောဝ်ဗော်၊ ဒုဟ်မဆဝ်ဗ္ၚုဟ် ညံင်ကောန်ဗော် ဂွံနုက်တိတ် နူဗော်ဂးတုဲ ပ္ဍဲဂိတုမာတ် ၂၄၊ ၂၀၁၇ ဂှ် နုက်ပ္တိတ်ထောအ် နူ ဗော်ရ။&lt;ref&gt;လိက်လလောင်တြး လစွံစိုတ် လတူကိစ္စ &quot;နာဲ[[အံက်သာ၊ နာဲ |အံက်သာ]]&quot; ဒးဒုင်နုက်ပတိတ် နူဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳ အလုံဒေသရးမန် AMDP လၟေင် ၅/၁၇၊ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၆၊ ၃၊ ၂၀၁၇၊ ဇာနှိက်သင်သၟတ်မန်&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/watch/?v=1025654170911283 |title=Interview နာဲအံက္သာ မုဟိုတ္ဒးဒုင္ပတိတ္ႏုက္တိတ္ ႏူေဗာ္ေရာ? ။ Mar-26-2017|publisher=Open Publishing |date=26-March-2017 |website=Men3 News|access-date=2020-08-09}}&lt;/ref&gt; တုဲဂှ် ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန် ကွာန်တံင်ပရင် ကောန်ဗော်တအ်သီုဖအိုတ် နုက်တိတ် နူဗော်တုဲ ရုင်ဗော်လေဝ် ကၟာတ်ထောအ် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဨပြဳ ၁၊ ၂၀၁၇ ရ။ ဟိုတ်မဂွံပဗီုဏအ်ဂှ် &quot;ခမဳသင်မန် တၠပညာမန် ပူဂိုလ်မဆာန်ဂကူ ကောန်ညးဍုင်ကွာန်ဂကူမန်ဂမၠိုင် ဟွံဒုင်တဲ ဗော်မန်ၜါ-ပိဗော်တုဲ အာတ်မိက်ကၠုင် ဗော်ညံင်ဂွံဒှ်မွဲရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အတိုင်သ္ဂုတ်သွာတ် ကောံဓရီုဇၞော် ပရေင်ဂကူမန် (၂၀၁၆)ဂှ် ဒက်ပ္တန်ကၠုင် ဂကောံပညဳပညပ် ဒက်ပ္တန်ဓဝ်ညဳသာ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂကူမန်တုဲ ကော်ဘိက်ကၠုင် ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန်ဂှ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဗော်တအ် သ္ပကၠုင် ဥပေက္ခာ လတူတင်လအာတ်မိက်ကောန်ဂကူမန် ဟွံသ္ပသမ္တီ ကုဂကောံပညဳပညပ် ဂွံတီကေတ်တုဲ နူ ဂကောံဗော် AMDP ကွာန်တံင်ပရင်ဂမၠိုင် ချပ်ဂၞန်သ္ၚဳဂၠိပ်တုဲ ဖျေဟ်ဏာသ္ဂုတ်သွာတ် (...) ဂကောံဗော် AMDP ကွာန်တံင်ပရင်ပိုယ်ညးဂမၠိုင် နုက်တိတ်အာ နူဗော်သၟးဟွံက ရုင်ဗော်မတန်တဴမံင် ပ္ဍဲကွာန်တံင်ပရင်ဂှ်လေဝ် ရုပ်သီကၠေအ်တုဲရောင်&quot;။&lt;ref&gt;လလောင်တြး နုက်တိတ် နူ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန်၊ စၟတ်တ္ၚဲ ၁/၄/၂၀၁၇၊ ဂကောံဗော်AMDP ကွာန်တံင်ပရင်&lt;/ref&gt;ကောန်ဗော်အလုံဒေသရး ကွာန်တံင်ပရင် သီုဖအိုတ် နွံ ၂၀၀ တၠပြင်ရ။

ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်) လေဝ် နာဲဒံက်တာအံင်နာင်ဥူ ပ္ဍဲ ဂျူလာင် ၂၄၊ ၂၀၁၇ ဂှ် ပ္တိုန်လိက် နုက်တိတ် နူကဵု ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳ အလုံဒေသရးမန်ရ။ &quot;ပရေင်ဂိုတ်ဂစာန် ညံင်ဗော်ၜါ ဂွံဒှ်မွဲဂှ် ဂ္စာန်ကၠုင်ဒၟံင်ဂှ် စဵုကဵုလၟုဟ် မုလေဝ် ဟွံတၟေင်ကၠုင်ဏီဖိုဟ်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွက်ဂွံဆက်ကဵုအာ ဒြဟတ်ဂှ် ဟွံတၟေင်ရ။ နကုလညာတ်ဏအ်ဂှ် အဲပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူကဵု ဗော်ရ။&quot; မြဴသာ်ဝွံ ညးဟီုကဵု ဌာနပရိုင် The Voice Daily ရ။&lt;ref name=Voice17&gt;{{cite web|url=http://thevoicemyanmar.com/news/10450-mpn|title=မွန်လွှတ်တော် ဒုတိယ ဥက္ကဌ မိခင်ပါတီကနေ နှုတ်ထွက်|publisher=Open Publishing|date=24-July-2017|website=The Voice - News Myanmar|access-date=2020-08-09|accessdate=2020-08-09|archivedate=2017-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170725225637/http://thevoicemyanmar.com/news/10450-mpn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-40737460|title=မွန်လွှတ်တော် ဒုတိယ ဥက္ကဌ မိခင်ပါတီကနေ နှုတ်ထွက်|publisher=Open Publishing |date=27-July-2017 |website=BBC News, Burmese|access-date=2020-08-09}}&lt;/ref&gt; နကုကောန်ဗော်ဒေသတအ်လေဝ် နုက်တိတ် နကုဂကောံ နကုကရောမ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုင် ဇၟာပ်ပ်ဒၞာဲရ။ ပါဲနူ နာဲအံင်နာင်ဥူတုဲ ကောန်ဗော်အလုံဒေသရး ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် ဗွဲမဂၠိုင်လေဝ် အာတ်လိက်နုက်တိတ် နူကဵုဗော်ကီုရ။ 

နကု ဗော်ကောန်ဂကူမန်လေဝ် မၞိဟ်အဓိက အပ္ဍဲဗော်ဗီုကဵု နာဲ[[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]]၊ နာဲဖေသန်း တအ်ဂှ် ပ္ဍဲဒဳဇြေမ္ဗာ ၁၉၊ ဂှ် ဒးဒုင်နုက်ပ္တိတ် နူကဵုဗော်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=368511470164292&amp;set=pb.100010163255998.-2207520000..&amp;type=3|title=နာဲ[[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]]၊ နာဲဖေသန်း ပါတီမှ ထုတ်ပယ်ကြောင်း အကြောင်းကြားခြင်း|publisher=ဗော်ကောန်ဂကူမန် |date=2016-12-19 |website=Facebook|access-date=2020-08-09}}&lt;/ref&gt;စပ်ကုကိစ္စဏအ် နာဲ[[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]] ညးကလေင်ခၠေဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်နုက်ပတိတ်လဝ်ညးဂှ် ဟွံကိတ်ညဳ ကုသၞောဝ်ဗော်၊ ကမ္မတဳဗဟဵု နွံ ၉၃ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ကောံဓရီု မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် နုက်ပ္တိတ်ညးတအ်ဂှ် ဆမၞိဟ်မတိုန်စိုပ် ကောံဓရီု ၂၅ တၠဓဝ်၊ တုဲပၠန် အတိုင်သၞောဝ်မ္ဂး ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံနုက်ပ္တိတ် ကောန်ဗော်မွဲမွဲဂှ် သ္ဒးစၟဳစၟတ်ကၠာဂှ်လေဝ် ဟွံဂွံဖန်တုဲ ပွမနုက်ပ္တိတ်ညးဂှ် ဒှ် ပွမဗက်မုက် မဗၠေတ်ကုသၞောဝ်ကီုလေဝ် ဟွံကလိဂွံအခေါင်ကလေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=368511860164253&amp;set=pb.100010163255998.-2207520000..&amp;type=3
https://www.facebook.com/photo.php?fbid=368511470164292&amp;set=pb.100010163255998.-2207520000..&amp;type=3|title=နာဲ[[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]]၊ နာဲဖေသန်း ပါတီမှ ထုတ်ပယ်ကြောင်း အကြောင်းကြားခြင်း|publisher=လိက်နာဲ[[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]] |date=2016-12-14 |website=Facebook|access-date=2020-08-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/photo?fbid=368511873497585&amp;set=pb.100010163255998.-2207520000..|title=နာဲ[[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]]၊ နာဲဖေသန်း ပါတီမှ ထုတ်ပယ်ကြောင်း အကြောင်းကြားခြင်း|publisher=လိက်နာဲ[[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]] |date=2016-12-14 |website=Facebook|access-date=2020-08-09}}&lt;/ref&gt;တုဲပၠန် ဒံက်တာနာဲစောန်တၟး (မင်းစိုးလင်း) ညးမဒှ်ဒၟံင် အမာတ်စၠတ်ထဝ် နူကဵု ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ ၁ ဂှ်လေဝ် နကု လိက်လလောင်တြး စၟတ် ၁/၂၀၁၇ ဂှ် ပ္ဍဲကဵု စၟတ်တ္ၚဲ ဂျူလာင် ၁၉၊ ၂၀၁၇ ဂှ် လလောင်တြးပ္တိတ်ထောအ် နူကဵုဗော်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/254220998087201/photos/a.266503873525580/840851779424117/|title=အတိုင္ေကာံဓ႐ုီေကင္ကာ ၁၃-၇-၂၀၁၇ မင္အာစိုပ္ ၁၈-၇-၂၀၁၇ တုုဲ ဂေကာံေကင္ကာ နာဲေစာန္တၼးဂွ္ ကုိဝ္ေဒံါဇူေထာံ ႏူတာလ်ိဳင္ေကင္ကာ အတိုင္လိက္လေလာင္ၾတးရ။|publisher=Open Publishing |date=2017-07-19 |website=Mon National Party , Facebook Like page|access-date=2020-08-09}}&lt;/ref&gt;

===ဖျေဟ်လိက်ဂတဵု ဗော်ကောန်ဂကူမန် ကွာန်ဆုကၠ===
ဂတဵုယၟုဗော် ဗော်ကောန်ဂကူမန် မပ္တိုန်လဝ် ပ္ဍဲ ကွာန်ဆုကၠ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်ဂှ် ကောန်ဗော်ကောန်ဂကူမန် (တြေံ)ပိတၠ၊ မိစန္ဒာနန်၊ မိသုမန်၊ ကေုာံ နာဲညာဏ်တၟးဂှ် သီုဟွံဂွံ အမိင် နူ ဗဟဵုမွဲသာ် ဖျေဟ်ထောအ်ရ။ နကုဗဟဵု ညာတ်ကေတ် အရာဏအ်ဂှ် ဒှ် ဟိုတ်မဖျေဟ်သိက္ခာဗော်တုဲ စောဲ အမှု နကုရာဇာသာတ်ဇၞော် ၝောအ်ပိုဒ် ၅၀၀/၄၂၇/၁၁၄ မဒှ် အမှုခ္ဍိုက်ဂရိုက်ဖျေဟ်သိက္ခာ/အမှုသ္ပလလေင်/အမှုတက်က္ဍိုပ်ပ္တိတ်ကသပ် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်ရ။ နကုအမှုဏအ်မ္ဂး ဒဏ်သ္ၚိစာတ် စဵုကဵု ၂ သၞာံ သီု ဒဏ်သြန် ဒးမာန်ရ။ နကုရုင်ဗစာ ကော် ညးပိတၠဂှ် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် ဂိတုဂျောန် ၁၊ ၂၀၁၈ ရ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် ညးဍုင်ကွာန် ၜိုတ် ၁၀၀ ပြင်င် ပြာပ်ကၠုင် ဗိုင်ကဵု ဒြဟတ်စိုတ် ကုညးမဒးဒုင်စောဲလဝ်ဒုဟ်ဂှ်တုဲ လပါ်ဗော်ကောန်ဂကူမန်ဂှ် ဂကောံရေင်တၠုင်ကေင်ကာဗဟဵု နာဲ[[ပါန်အံင်(နာဲ)|ပါန်အံင်]] ဒှ် မၞိဟ် မကၠုင်တိုန်စိုပ် ရုင်ဗစာဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://mon.monnews.org/2018/06/04/ဗော်ကောန်ဂကူမန်-စောဲလဝ်/|title=ဗော်ကောန်ဂကူမန် စောဲလဝ်အမှု ကောန်ဗော်တြေံ ၃ တၠဂှ် ရုၚ်သၞောဝ်ဓဝ် ကဵုတၚ်ဒုၚ်လျိုၚ်|publisher=Open Publishing |date=4 June 2018 |website=Mon News Agency - MNA|access-date=2020-08-09}}&lt;/ref&gt;

===ဒြဟတ်မှာဇန်မန်ဂမၠိုင် ဒက်ပတန် ဗော်မပစၞးကောန်ဂကူမန်===
နူစ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မတိတ်ထောအ် နူ ဂကောံပညဳပညပ်ဂှ်တုဲ ကမၠောန်ပညဳပညပ်ဂှ် ဂရံက်ဂရာက်ကၠုင်ကီုလေဝ် စၞး ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် နူ ဂကောံမှာဇန်မန်နာနာတအ် ဗိုင်ကၠောန်ကၠုင် ပ္ဍဲ ကမၠောန်ပညဳပညပ်ဂှ်ရ။ လပါ်သင်တအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် သင်မန်ပိဂိုဏ်တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံပညဳပညပ်ဂှ်ရ။ အတိုင်အကာဲအရာတအ်ဂှ် နကုဂကောံပညဳပညပ်တအ် ပ္တိတ် လိက်လလောင်တြးတုဲ ကဵု သမ္တီ ကုညးဍုင်ကွာန်မန်ရ။ နကုဂကောံပညဳပညပ်တအ် ညာတ်ကေတ် ဗော်ပရေင်ဍုင်မန်ၜါဏအ်ဂှ် ဗော်ကောန်ဂကူမန်ဂှ် ကော်ကလုက် ဆဂး ဟွံဟီုအရေဝ် ဟွံဒုင်သဳကၠဳ၊ ဗော်အလုံဒေသရးမန်ဂှ် ကော်လေဝ် ဟွံကလုက်၊ မံင်ထောအ်သောင်င်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ နကု ဂကောံပညဳပညပ်ဂှ် ညာတ်ကေတ် ဗော်ၜါဂှ် သွက်ဂွံပံင်ရေင်သကအ် ညံင်ဂွံဒှ် မွဲဗော်ဂှ် ပ္ဍဲညးတအ် ဆန္ဒဟွံမဲလးလးရတုဲ တၞဟ်နမိက်ဂွံတီ ပၟိက်ဆန္ဒညးဍုင်ကွာန်မန်တအ်တုဲ နကုဂကောံပညဳပညပ်ဂှ် စှ်ေပသောင်လဝ် ပရေင်ကမၠောန် သီုဖအိုတ် ၁၁ ဍုင်၊ ၁၂ ဒၞာဲရ။ ဇၟာပ်ဒေသ ဇၟာပ်ဒၞာဲဂှ် တုပ်စိုတ်ရေင်သကအ် (၁) ဗော်မပစၞးဂကူမွဲ ဒးနွံထေက်။ (၂) သွက်ဂွံဂၠာဲသွဟ်ကိစ္စဏအ်တုဲ ဒးကၠောန် ကောံဓရီုဇၞော် (၃) ဂကောံပညဳပညပ်တအ် ထေက်ကဵု ဒးစှ်ေသောင်ကလး ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ရ။ တုဲပၠန် ဂကောံဗော်ၜါလပါ် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်တအ်ဂှ်လေဝ် နွံပၟိက်ဒၟံင် ညံင်ဂွံဒှ် ဗော်မွဲဟေင်၊ (ဝါ) ဗော်မပစၞးဂကူမန်မွဲ မံက်ကၠုင်မ္ဂး မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် တိတ်နူ ဗော်ဇကုမနွံဒၟံင်လၟုဟ်တုဲ လုပ်ဆက်ယိုက်ဂၠေင်အာ ဇရေင် ဗော်မပစၞးဂကူမန်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/talagoon.chit/posts/545864842428953|title=မုက်လိက်ဝှုက်ၜောက် တၠဂုန်ချေတ် (Talagoon Chit)|publisher=Open Publishing |date=16 December 2017 |website=Facebook, Talagoon Chit|access-date=2020-08-13}}&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံကၠောန်ဗဒှ် ကောံဓရီုဇၞော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်ဂှ် နကုဂကောံပညဳပညပ် ကေုာံ ဂကောံနာနာဂမၠိုင်ဒက်ပ္တန် ကမ္မတဳတိုင်ဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲကမ္မတဳတိုင်ဂှ် 
# ဥက္ကဌ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တဝရဝံသ
# ဒုဥက္ကဌ (၁) ညးစၞးဗော်ဍုင်မန်တၟိမွဲတၠ၊
# ဒုဥက္ကဌ (၂) (၃) ရန်လဝ် သွက်မၞိဟ်စၞး နူဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်ၜါ။
# ညးအုပ်ကာ ၊ မိသုတဇဝ်
# ဖက်ဆော ညးအုပ်ကာ၊ အ္စာသဝ်နာဲတၟအ်တိုင်
# ဒုဖက်ဆော ညးအုပ်ကာ၊ နာဲဉာဏ်သိုက်ရာမာဉ်
# ညးလလောင်တြးပရိုင်၊ နာဲစိုးအောင်၊
# ဖက်ဆော ညးလလောင်တြးပရိုင် နာဲမေန်မေန်
# ဒုဖက်ဆော ညးလလောင်တြးပရိုင် နာဲဇမ္ဗုရတ်
# ညးထိင်ဘဏ္ဍာ နာဲဝေန်ကျဳ
# ဖက်ဆောညးထိင်ဘဏ္ဍာ မိၚိုယ်လေ
# ဒုဖက်ဆောညးထိင်ဘဏ္ဍာ နာဲကောန်ဆာန်

ညးလုပ်ဂကောံ 
# ကျာ်ဇၞော်သဳဟ (တၠဂုန်ချေတ်)၊  
# ကျာ်ဇၞော်အစာဘာသိရိမင်္ဂလ၊  
# ကျာ်ဇၞော်အစာကောသလ၊  
# တၠဂုဏ်အစာဥတ္တမ၊  
# တၠဂုန်အစာကုမာရ၊  
# တၠဂုန်အစာစန္ဒိမာ၊  
# နာဲဗညာမန်၊  
# မာံထဝ်၊  
# နာဲသုတ၊  
# မာံင်အံင်ဆာန်၊  
# နာဲပရ၊  
# နာဲစဴနန်၊  
# နာဲအမ်သဝ်၊  
# နာဲပညာအံင်၊  
# နာဲအံင်ထူ၊ 

ညးမပါလုပ် ဂကောံမကဵုကသပ်ဂမၠိုင် (၁) ညးစၞး ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မွဲတၠ၊ မိကောန်ဆာန်နန်၊ နာဲကသု၊&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=554396448242459&amp;set=pb.100010163255998.-2207520000..&amp;type=3|title=မုက်လိက်ဝှုက်ၜောက် တၠဂုန်ချေတ်|publisher=Open Publishing |date=03 January 2018 |website=Facebook, Talagoon Chit|access-date=2020-08-13}}&lt;/ref&gt; ကောံဓရီုဇၞော်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပွိုင်ၜါတ္ၚဲ ဇာန္နဝါရဳ ၁၃-၁၄၊ ၂၀၁၈၊ ပ္ဍဲ လွဳမာန်သာသနာ ၂၅၀၀၊ ဍုင်မတ်မလီု။ နကုဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ၜါဂှ် ပ္တိတ်လလောင်တြး ဒဒှ်ရ သွက်ဗော်မန် ဂွံဒှ်မွဲဂှ် ညးတအ် ချပ်ဒၟံင်ရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကောံဓရီုဇၞော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်ဂှ် နကု ဂကောံပွိုင်ဍုင်တအ် ညံင်ဟွံဂွံတိုန်စိုပ်ဂှ် နူဗဟဵု ညးအုပ်ကာနာနာ ပလံင်ဗစိုပ် ဇၟာပ်ပွိုင်ဍုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=556982264650544&amp;set=pb.100010163255998.-2207520000..&amp;type=3|title=မုက်လိက်ဝှုက်ၜောက် တၠဂုန်ချေတ်|publisher=Open Publishing |date=09 January 2018 |website=Facebook, Talagoon Chit|access-date=2020-08-13}}&lt;/ref&gt;ညံင်ရဴဂှ်ကီု ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန်လေဝ် ပ္တိတ်လိက်လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ကောံဓရီုဇၞော်ဂှ် ဟွံဒှ် ကောံဓရီု မပစၞးအလုံဂကူမန်မွဲတုဲ ညးတအ် ဟွံဗလးမၞိဟ်စၞးရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=556982264650544&amp;set=pb.100010163255998.-2207520000..&amp;type=3|title=မွန်ဒေသလုံးဆိုင်ရာဒီမိုကရေစီပါတီ၏ သဘောထားထုတ်ပြန်ချက်၊ ၂၀၁၈ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၇ ရက်။|publisher=Open Publishing |date=07 January 2018 |website=Facebook, နာဲထဝ်ရတ်|access-date=2020-08-13}}&lt;/ref&gt;
နကုဂကောံမှာဇန် ဂကောံသၟတ်နာနာ ရိုဟ်လၟိဟ်ဟွံမာန် ထံက်ဂလာန် လတူ ကောံဓရီုဇၞော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်ဂှ်ရ။ ကောံဓရီုဇၞော်ဂှ် မၞိဟ်တိုန်စိုပ် သီုဖအိုတ် (၈၀၀)ပြင်င်တုဲ ညးဍုင်ကွာန်၊ သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် သီုကဵု ညးတာလျိုင်ဒေသ နူ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ၜါလပါ်တအ်လေဝ် တိုန်စိုပ်ကီုရ။ နကု ကောံဓရီုဇၞော်ဂှ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ၜါတင်၊ (၁) ဗော်မပစၞးဂကူမန် ဂွံမံက်တိုန်ဂှ် ဆက်တုဲ ဒးဗမံက်အာရုပ်ရဴ၊ (၂) ဂကောံဒြဟတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂကူ (ဝါ) ဂကောံပၠတရဴဂကူမန်ဝွံ သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ သင်၊ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ပံင်ကောံတုဲ သွက်ဂွံကၠောန်ၜိုတ်ပၠတရဴအာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်၊ ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်မၞိဟ်နာနာ သွက်အလုံဂကူ။ သွက်ဂွံ ဗၟံက်ရုပ်ရဴကမၠောန်ဂှ် ပံက်လဝ်ကမ္မယှေန်မွဲ သွက်ဂွံချူသၞောတ်ဝ် ကေုာံ ဒက်ပ္တန်အာ ဗော်သ္ပစၞးဂကူမန် ပ္ဍဲကဵု ပွိုင် (၆) ဂိတု။ ဂကောံဗမံက်ရုပ်ရဴ ဗော်မပစၞးဂကူမန်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကု ကမ္မတဳ ၂၁ တၠ၊ သွက်ဂွံကဵုကသပ် ကုဂကောံဗမံက်ရုပ်ရဴဗော်မပစၞးဂကူမန်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လေဝ် ဂကောံကောပ်ကာဲ နကုမၞိဟ် (၁၉) တၠ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=559555794393191&amp;set=pb.100010163255998.-2207520000..&amp;type=3|title=လိက်လလောင်တြး ကောံဓရီုဇၞော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်၊ လွဳမာန်သာသၞာ ၂၅၀၀၊ ဍုင်မတ်မလီု၊ တွဵုရးဍုင်မန်|publisher=Open Publishing |date=14 January 2018 |website=Facebook, Talagoon Chit|access-date=2020-08-13}}&lt;/ref&gt; 

ကောံဓရီုဇၞော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် မရနုက်ကဵု ဒုတိယဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ ပွိုင်ပိတ္ၚဲ နူမေ ၁၂ စဵုစိုပ် ၁၄ ရ။ ကောံဓရီုအလန်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံဆက်ဗမံက်အာ ရုပ်ရဴကမၠောန် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် အဓာန်ဂတတုဲ ဖျေဟ်လဝ် သ္ဂုတ်သွာတ် &lt;br&gt;
(၁) သွက်ဂွံဗမံက်ရုပ်ရဴ ဗော်သ္ပစၞးဂကူမန်ဂှ် နူ ကောံဓရီုဇၞော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် အလန်ဒုတိယ ဒက်ခၞံပ္တိုန် ကမ္မတဳဒက်ပတန် ဗော်သ္ပစၞးဂကူဂကူမန် နကုသၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် လၟိဟ်မၞိဟ် (၇၅)တၠတုဲ နူဂှ် ထပ်ရုဲစှ်ဏာ မၞိဟ်ဒက်ပတန်ဗော် (၂၁)တၠရ။&lt;br&gt;
(၂) သွက်ဂွံကၠောန်ဗဒှ်အာ ကောံဓရီုဇၞော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် လၟေင်င်သၞာံမာန်ကီု သွက်ဂွံရေင်တၠုင် ပရေင်ညဳသၟဟ်ဂကူမန် ကေုာံ ကဵုကသပ် ကုဗော်သ္ပစၞးဂကူမန်ဂှ် ဒက်ပတန်ပတိုန် ဂကောံကဵုကသပ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်မွဲ ဂကောံနူကဵု ညးစၞးဗွိုင် (၈) ဗွိုင်ရ။&lt;br&gt; 
(၃) အဃောမဒက်ပတန် ဗော်သ္ပစၞးဂကူမန်ဝွံ ဗော်မန် ညံင်ဂွံဒှ်မွဲဂှ် ဂကောံကဵုကသပ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် ကေုာံ ဂကောံဒက်ပတန် ဗော်သ္ပစၞးဂကူမန်တအ် ရေင်တၠုင်အာကီုရောင်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=625448597803910&amp;set=pb.100010163255998.-2207520000..&amp;type=3|title=လိက်လလောင်တြး ကောံဓရီုဇၞော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် (အလန်ဒုတိယ)|publisher=Open Publishing |date=16 May 2018 |website=Facebook, Talagoon Chit|access-date=2020-08-13}}&lt;/ref&gt;

ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၃၀၊ ၂၀၁၈ ဂှ် ကောံဓရီု ကမ္မတဳ ၇၃ တၠ ကေုာံ ညးကဵုကသပ် ၂၇ တၠ၊ ပ္ဍဲ ဘာဓာတုမာလာ၊ ဍုင်မတ်မလီုတုဲ ဖျေဟ်ဏာ သ္ဂုတ်သွာတ်၊ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ် သီုဖအိုတ် ညံင်ဂွံဒှ် မွဲဗော် ဆက်ဂစာန်အာရောင်၊ သွက်ဂွံအာဆဵု ကုညးဗော်မန်တြေံၜါဂှ် ကဵုလဝ် တာလျိုင် ကု နာဲတၠညး၊ [[ရာင်ဆာဲ၊ နာဲ|နာဲရာင်ဆာဲ]] (နာဲရဲဇော်)၊ နာဲ[[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]]၊ နာဲ[[အံက်သာ၊ နာဲ |အံက်သာ]]၊ နာဲဗညာသာန် ကေုာံ မိကျေဝ်လာဲမန် တအ်ရ။

သွက်ဂွံပံင်ဗ္စိုပ် ဗော်ညံင်ဂွံဒှ်မွဲဂှ် ရုဲစှ်လဝ် ကမ္မတဳဗဟဵု ၂၀ တၠ၊ ပ္ဍဲဂှ် ရုဲစှ်လဝ် ကေင်ကာ ၉ တၠ။

ကေင်ကာ (၉) တၠဂှ်
# မိစုမန်
# မိစန္ဒာနန်
# [[အံင်နာင်ဥူ၊ နာဲ| နာဲအံင်နာင်ဥူ]]
# နာဲ[[အံက်သာ၊ နာဲ |အံက်သာ]]
# နာဲတၠညး
# နာဲ[[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]] 
# နာဲစောန်တၟး||||
# နာဲဗညာသာန်
# နာဲရာင်ဆာဲ (နာဲရဲဇော်)

ကမ္မတဳဗဟဵု (၂၀) တၠဂှ်
# မိစုမန်
# နာဲတၠညး
# နာဲရာင်ဆာဲ
# နာဲ[[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]]
# နာဲသောင်းရှိန်
# နိုင်ကိုကြီး
# နာဲဒေအ်
# မိစန္ဒာနန်
# နာဲကြာန်
# နာဲဝေ
# နာဲမေန်လာတ်
# နာဲဗညာသာန်
# နာဲအမ်သဝ်
# နာဲပါလေဝ်
# နာဲရးမန်
# မိကျေဝ်လာဲ
# နာဲအာမ်ဆာန်မန်
# နာဲစောန်တၟး
# နာဲ[[အံက်သာ၊ နာဲ |အံက်သာ]]
# နာဲအံင်နာင်ဥူ

စိုပ် ဂိတုသေတ္တေမ္ဗာ ၁၈ ဂှ် နကု ဂကောံကဵုကသပ် ဗော်သ္ပစၞးဂကူမန် (၂၇)တၠ လလောင်တြး &quot;လဂွံကဵု တင်သ္ဂုတ်သွာတ် သဘင်ကောံဓရီုဇၞော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် (၂)ဝါဝွံမ္ဂး တၞဟ်နသ္ဂောအ်ဗမံက် ရုပ်ရဴပရေင်ဒက်ပတန် ဗော်သ္ပစၞးဂကူမန်ဂှ် နူကဵု ညးတိုန်စိုပ် ဂကောံ (၈) ဂကောံတအ် ဒက်ပတန်ကမ္မတဳကေင်ကာ (၂၁)တၠ ကေုာံ ဂကောံကဵုကသပ် (၂၇)တၠတုဲ အပ်ပြာပ် တာလျိုင် ကၠောန်ၜိုတ် ရေင်တၠုင်ကၠုင် ကေင်ကာပလေဝ်ပလေတ် ပရေင်ဒက်ပတန် ဗော်သ္ပစၞးဂကူမန်မွဲရ။ စိုပ်ဂိတုဂျူလာင်၊ ၂၀၁၈ ဂှ် ချူဓဇက်သၞောဝ်ဗီုပြင် ဒက်ပ္တန်ဗော် အာစိုပ်လအိတ်တုဲ သွက်သ္ဂောအ်ပတိုန် ဗီုစၟတ် (registration) နဒဒှ် ဗော်သ္ပစၞးဂကူမွဲဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ဒတုဲရ။ ၜိုန်ဒှ်သာ်ဝွံကီုလေဝ် မွဲအခိင်တေအ် ဒှ်ဒၟံင် အခက်အခုဲ ကုပရေင်ပံင်ကောံ အကြာဗော်ဒဳမိုဝ်ကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် ကေုာံ ဗော်ကောန်ဂကူမန်ဂှ် အဃောကာလဂှ်ဝွံ လဂါံဇိုင် ပရေင်ပံင်ကောံလေဝ် ပြာကတ်ကၠုင် သိုက်က်ကီုရ။ ဂကောံပိုယ်တအ် စွံစိုတ်သၠဲ စေတနာပြဲ ဟွံမိက်ကဵု ဒြဟတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် ပါ်ဒကးအာတုဲ နူနဲကဲမဒက်ပတန် ဗော်သ္ပစၞးဂကူမန်မွဲဗော်တၞဟ်ခြာဂှ် ပြံင်သၠာဲကၠောန်ဗက် နဲကဲပံင်ပ္ကောံဒြဟတ်အလုံအိုတ်သီုရောင်။&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=738040373211398&amp;set=pb.100010163255998.-2207520000..&amp;type=3|title=လိက်လလောင်တြး လစွံစိုတ် ဂကောံကဵုကသပ် ဗော်သ္ပစၞးဂကူမန် (၂၇)တၠ စပ်ကဵု ပံင်ကောံဒက်ပ္တန် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်၊ ၂၀၁၈၊ ဂိတုသေတ္တေမ္ဗာ ၁၈|publisher=Open Publishing |date=19 September 2018 |website=Facebook, Talagoon Chit|access-date=2020-08-13}}&lt;/ref&gt;

===မပံင်ကောံ ဒှ်မွဲဗော်===
ကြဴနူ နကုဒြဟတ်ဂကောံမှာဇန်မန် (ဒြဟတ်ရာမည) ကၠောန် သဘင်ကောံဓရီုဇၞော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် အလန်ဒုတိယ ပ္ဍဲ ဂိတုမေ ၁၂၊ ၂၀၁၈ ဂှ်တုဲ ဖျေဟ်လဝ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန်အာ ဗော်မပစၞးကောန်ဂကူမန်မွဲတုဲ ဗော်ပရေင်ဍုင်မန်တြေံၜါဂှ် ဒှ်အာ ဗော်မပစၞးဂကူမန် လပါ်မၞိဟ်အောန်ကွေဟ်ဟ်ရ။ နကုဗော်ၜါဂှ် ကဵုကၠုင်လိက် သွက်ဂွံချပ်ဂၞန် ပရေင်ပံင်ကောံရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ် အလန်ပထမ ဆဵုဂဗ ရေင်သကအ် ပ္ဍဲဂိတုဂျောန် ၁၈၊ ၂၀၁၈ ပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီုဂှ် နကုဗော်ကောန်ဂကူမန်ဂှ် ဒုဥက္ကဌ(၁) နာဲတေန်အံင် ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ်ဇၞော်ဇၞော် (၅)တၠ၊ လပါ်ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန်ဂှ် ဒုဥက္ကဌ(၁) နာဲဆာန်တိ ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ်ဇၞော်ဇၞော် (၅) တၠ၊ ဆဵုဂဗရေင်သကအ်တုဲ က္လိဂွံ တင်တုပ်စိုတ် အဓိက ဗွဲသဇိုင် (၅) တင်ရ။ 

# မဆေင်ကဵု လတူ ဗော်မဟာမိတ်ဂမၠိုင် ဗီုလဵုဆက်စွံစိုတ်။
# ပါဲနူ ဗော်ၜါဝွံတုဲ သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် (ဗွဲတၟေင် ဒြဟတ်ရာမည) လေဝ် ဒးပါလုပ်ကီု။
# စပ်ကုဒၞာဲအလံင်အမာတ် မဒုင်ရုဲစှ်မာဲ သွက်သဘင်မာဲ ၂၀၂၀ ဂှ် ဗီုလဵုဂွံဖန်။
# စပ်ကုညးတာလျိုင်ကေင်ကာဗဟဵုဂှ် ဗီုလဵု ဒက်ပ္တန်ရော။
# စပ်ကုယၟု ဗော်ဂှ် ဗီုလဵုဂွံကဵုရော။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/MonUnityPartyMawlamyine/posts/683819725565406|title=မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ ပေါ်ပေါက်လာပုံအကျဉ်း - ဆရာနိုင်ကျန်ရစ်|publisher=Open Publishing |date=29 August 2020 |website=Mon Unity Party - Mawlamyine, Facebook Like Page|access-date=2020-08-29}}&lt;/ref&gt;

သတ္တဟဂတဂှ် ပ္ဍဲဂျောန် ၁၉ ဂှ် ဆက်ပ္ညဳပ္ညပ်အာ ရေင်သကအ်ပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://mon.monnews.org/2018/06/19/ကောံဓရီုအဆံၚ်က္ဍိုပ်သ္/?fbclid=IwAR0neFjVb2B7UMt0EL3auBFikvMg2Dp1bbDOa2s7Y1JBhmyuWZbWTLGN3Pw|title=ကောံဓရီုအဆံၚ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဗော်မန်ၜါဗော် အလန်ပထမဂှ် ဖျေံလဝ်မူပံၚ်ကောံ ၅ တၚ်|publisher=Open Publishing |date=19 June 2018 |website=Mon News Agency|access-date=2020-08-19}}&lt;/ref&gt;ဆက်သဳကၠဳအာတုဲ ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင် ၂၁၊ ၂၀၁၈ ဂှ် လလောင်တြး ဗော်ကောန်ဂကူမန် ကေုာံ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် ပံင်ကောံရေင်သကအ်တုဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nmg-news.com/2018/07/23/5036?fbclid=IwAR3nJtFyEwnBpN5heLvqw_1WVFJQkxhm2zc1_ehTilq2RJgUjIT0647lw5U|title=မွန်နိုင်ငံရေး ပါတီ နှစ်ခု ပေါင်းစည်း|publisher=Open Publishing|date=23 July 2018|website=Network Media Group|access-date=2020-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250417055604/http://www.nmg-news.com/2018/07/23/5036?fbclid=IwAR3nJtFyEwnBpN5heLvqw_1WVFJQkxhm2zc1_ehTilq2RJgUjIT0647lw5U|archivedate=2025-04-17|accessdate=2020-08-19}}&lt;/ref&gt; နူဂှ် ကလေင်ပံင်ကဵု ဗော်သ္ပစၞးကောန်ဂကူမန် (ဝါ) ဒြဟတ်ရာမညတုဲ ဒက်ပ္တန် နကုဗော်တၟိရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာ ကဵုလဝ်ယၟု ဗော်မန် ကီုလေဝ် နကုယၟုဂှ် ဟိုတ်နူ ဟွံကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နူအလဵုအသဳတုဲ ယၟုဗော်ဂှ် ဒှ်အာ ဗော်ညဳသၟဟ်မန်ရ။ ညးတာလျိုင် နူကဵု ဗော်ပိဗော်တအ် ပံင်ပ္ကောံတုဲ ဒက်ပတန်လဝ်ဂှ်ရ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကု ကမ္မတဳဗဟဵု ၁၄၀ တၠ၊ ကေင်ကာ ၅၉ တၠရ။ ဥက္ကဌ (၄)တၠ၊ ညးအုပ်ကာနာနာ (၆) တၠရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://7day.news/မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ-တည်ထောင်ဖွဲ့စည်းခွင့်ရ-----156402?fbclid=IwAR19kbxHaKRXG9_M-TnoBaiMWZsM3II08Pt-ogE4rZwcA6VmdbCeI6azQl8|title=မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ တည်ထောင်ဖွဲ့စည်းခွင့်ရ|publisher=Open Publishing|date=18 May 2019|website=Mon News Agency|access-date=2020-08-19}}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=891270247888409&amp;set=pb.100010163255998.-2207520000..&amp;type=3|title=မွန်ဒေသလုံးဆိုင်ရာဒီမိုကရေစဳပါတီ နှင့် မွန်အမျိုးသားပါတီတို့ ပူးပေါင်း၍ ပါတီတစ်ခုတည်းအဖြစ် တည်ထောင်ဖွဲ့စည်းခွင့်ပြုကြောင်း အကြောင်းကြားခြင်း မေလ ၁၇၊ ၂၀၁၉ |publisher=Open Publishing |date=17 May 2019 |website=Facebook, Talagoon Chit|access-date=2020-08-13}}&lt;/ref&gt;

စပ်ကုတင်လတုပ်စိုတ် မရနုက်ကု ပိဂှ် ကာလပံင် ကုဒြဟတ်ရာမည ဂှ် တုပ်လဝ် စိုတ်ရေင်သကအ် အခိင်ကာလ မၞိဟ်စၞး နူကဵု ဗော်တြေံၜါ ကု ညးဒြဟတ်ရာမည တုပ်ကၠုင်မ္ဂး နကု ဒြဟတ်ရာမည ဒးပါဲကဵုတုဲ သ္ဒးကဵု ဒၞာဲ ကုညးဗော်တြေံၜါဂှ်ရောင်။&lt;ref name=ong&gt;{{cite book |last=အံင် |first=တဝ်ပၞး |authorlink=က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂကောံသၟတ် |date=၂၀၂၀ |title=လိက်စၟတ်သမ္တီ အကာဲအရာ ရုဲစှ်အလံင်အမာတ် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်နူ တင်လတုပ်စိုတ်ဏအ်တုဲ ဗော်ညဳသၟဟ်မန်ဂှ် ကၠောန် သဘင်ကောံဓရီုဇၞော် ဟွံဂွံ၊ ကၠောန်မ္ဂး ညလ္ၚဵု ဂွိင်ဖေက် တင်ဏအ် ကၠေအ်အာတုဲ ကာလရုဲမာဲ ဂွိင်ဖေက် ဇကု/မၞိဟ်ဇကု ဟွံကလိဂွံ ဒၞာဲ။ တုဲပၠန် တင်ဏအ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု [[ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဒေသရးမန်ဂမၠိုင်|ကာလသဘင်မာဲ ၂၀၂၀]]ဂှ် ၜိုန်ရ မၞိဟ်ဒေသတအ် ဒးဂၞပ်စိုတ် မၞိဟ်နူကဵု ဒြဟတ်ရာမညဂၠိုင်ကီုလေဝ် နကုမၞိဟ်နူဒြဟတ်ရာမည ဒးပါဲကဵုဒၞာဲ ကုမၞိဟ်ဗော်တြေံၜါ က္တဵုဒှ်လဝ် နွံရ။ အရာဏအ်ဂှ် ဒ္စဵုဒ္စးအာ ကုလညာတ်မဒုင်သဇိုင် ကုညးဒေသတအ်ရ။

==ညးတာလျိုင်ဂမၠိုင် ၂၀၁၉ - ၂၀၂၂==
===ကေင်ကာဗဟဵု===
# [[တၠနန် (နာဲတေန်အံင်)|နိုင်တင်အောင်]]၊ ဇြပ်ဗု၊ ဥက္ကဌ
# ဒေါက်တာနိုင်လှအောင်၊ ကျာ်မြဟ်၊ ဒုဥက္ကဌ (၁)
# နိုင်ငွေသိန်း (ဇၞူမန်)၊ မတ်မလီု၊ ဒုဥက္ကဌ (၂)
# နိုင်ချမ်းတွဲ (ဆာန်တိ)၊ ရေဝ်၊ ဒုဥက္ကဌ (၃)
# ဒေါက်တာနိုင်နွယ်စိုး၊ မတ်မလီု၊ ညးအုပ််ကာနာနာ ( စုတိ ပ္ဍဲ ၁၄ သေတ္တေမ္ဗာ၂၀၂၀)
# နိုင်လယိတမ (လျးတၟး)၊ ဇြပ်ဗု၊ ဖက်ဆော ညးအုပ်ကာ(၁)
# နိုင်စံတင်၊ ကျာ်မြဟ်၊ ဖက်ဆော ညးအုပ်ကာ(၂)
# နိုင်စိုးမြင့်၊ မတ်မလီု၊ ဖက်ဆော ညးအုပ်ကာ (၃)
# နိုင်သန်းရွှေ၊ ဇြပ်ဗု၊ ဖက်ဆော ညးအုပ်ကာ (၄)
# ဒေါက်တာမင်းကြည်ဝင်း၊ မုဟ်ဍုင်၊ ဖက်ဆောညးအုပ်ကာ(၅) (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်မောင်မောင်၊ ပံင်၊ 
# နိုင်ရဲဇော်၊ ကျာ်မြဟ်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်ချစ်ဦး၊ ဘာအင်
# ဒေါက်တာခင်မောင်ရင်၊ ခၟိုင်၊
# [[အံင်နာင်ဥူ၊ နာဲ| ဒေါက်တာ အောင်နိုင်ဦး]]၊ ခၟိုင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၂-၀၂-၂၀၂၁)
# နိုင်ကျန်ရစ်၊ မတ်မလီု၊
# နိုင်စံလှိုင် (မဇလတ်)၊ မတ်မလီု၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# ဒေါက်တာမင်းစိုးလင်း၊ မတ်မလီု၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်မြင့်လွင် (တလညး)၊ မတ်မလီု၊
# မိဌေးလှ (ထဝ်ညာဏ်)၊ မတ်မလီု၊
# မိငွေလေး၊ မတ်မလီု၊
# မိလဝဳဟန်၊ ရေဝ်၊
# မင်းအောင်မွန်၊ ရေဝ်၊

===ဂကောံကေင်ကာဗဟဵု===
# ဒေါက်ဗညားအောင်မိုး၊ လှာဒကှ်၊
# နာဲဆာန်နန်၊ ကျာ်မြဟ်၊
# နိုင်အောင်၊ ကျာ်မြဟ်၊
# မိစန္ဒာနန်၊ ကျာ်မြဟ်၊
# နိုင်ခင်မောင်မြင့်၊ တၞင်သဳ၊
# နိုင်မင်းနိုင်၊ တၞင်သဳ၊
# နိုင်ထွန်းဖေ၊ ဘာအင်၊
# နိုင်စစ်ဦ (ရာဇာ)၊ ဘာအင်၊
# မင်းဝဏ္ဏကြီး၊ မုဟ်ဍုင်၊
# နိုင်မြင့်လွင် (မာန်ဂကူ)၊ မုဟ်ဍုင်၊
# နိုင်ဘိုးမြင့် (ဗညာဆာန်)၊ မုဟ်ဍုင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# မင်းစိုးဝင် ([[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]])၊ မုဟ်ဍုင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်အေးမောင်၊ မုဟ်ဍုင်၊
# မိနွယ်နွယ်လင်း၊ လ္ဂုင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်တင့်ဆွေ၊ လ္ဂုင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# မင်းဇေယျာဦး၊ လ္ဂုင်၊
# နိုင်ဗညာစန်း၊ လ္ဂုင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်အောင်လင်း၊ လ္ဂုင်၊
# မိမြင့်မြင့်ဝေ၊ လ္ဂုင်၊
# နိုင်ကျော်ဝင်း၊ လ္ဂုင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၄-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်နိုင်ဦး (တၠဆာန်)၊ ဇြပ်ဗု၊
# နိုင်စိန်မြမောင်၊ ဇြပ်ဗု၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နာဲဃောသိုက်၊ ဇြပ်ဗု၊
# နိုင်ခင်အောင်၊ ဇြပ်ဗု၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်မျိုးတင့်လွင် (သားကြီး)၊ ကအ်ကြိက်၊
# နိုင်တင့်လွင်၊ ခၟိုင်၊
# နိုင်ချမ်းမြင့်၊ ပံင်၊
# မိကျဲကျဲညီ၊ ပံင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်ထောရွတ်၊ ပံင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်လှခိုင်၊ ပံင်၊
# နိုင်မောင်ညွန့် (သိုက်ဆီ)၊ မတ်မလီု၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်ပန်းအောင်၊ မတ်မလီု၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်အောင်မောင်း၊ မတ်မလီု၊
# မိစုမွန်၊ မတ်မလီု၊ 
# နိုင်လဝဳအောင်၊ ရေဝ်၊
# နိုင်ခင်စိုး၊ ရေဝ်၊
# နိုင်အောင်ရှိန်၊ ရေဝ်၊
# နိုင်အောင်ဘ ([[အံက်သာ၊ နာဲ |အံက်သာ]])၊ ရေဝ်

===ကမ္မတဳဗဟဵု===
# နိုင်ဝင်မြင့်၊ ကအ်ကြိက်၊ ဗဟိုကော်မတီဝင်
# နာဲပါလေး၊ ကအ်ကြိက်၊
# နိုင်ရင်ထွန်း (ရတ်ထဝ်)၊ ကအ်ကြိက်၊
# နိုင်ရင်ထွေး၊ ကအ်ကြိက်၊
# နိုင်ငွေဝင်း၊ ကအ်ကြိက်၊
# နိုင်အောင်ကြိုင်၊ ကျာ်ထဝ်၊
# မိကျဲလိုင်မန်၊ ကျာ်မြဟ်၊
# နိုင်ခင်မောင်ဆင့်၊ ကျာ်မြဟ်၊
# နိုင်ထွန်းသောင်း၊ ကျာ်မြဟ်၊
# နိုင်လှတင်၊ ကျာ်မြဟ်၊
# နိုင်အောက်၊ ကျာ်မြဟ်၊
# နိုင်အောင်မြင့်၊ ကျာ်မြဟ်၊
# နိုင်ချမ်းလွန်၊ တၞင်သဳ၊
# နိုင်ဖေတင်၊ တၞင််သဳ၊
# နိုင်မောင်မြင့်၊ တၞင်သဳ၊
# နိုင်အောင်မျိုးခိုင်၊ တၞင်သဳ၊
# နိုင်စိုးသိမ်း၊ ဗဂေါ၊
# နိုင်ချစ်သိန်း၊ ဘာအင်၊
# နိုင်အောင်မြင့် (သြဃ)၊ ဘာအင်၊
# မင်းထွန်းမြင့်(ရိုဟ်ကၞက်)၊ မုဟ်ဍုင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# မိစန္ဒာမန်၊ မုဟ်ဍုင်၊
# မိလှလှရီ၊ မုဟ်ဍုင်၊
# မိသဇင်ထွေး၊ မုဟ်ဍုင်၊
# နိုင်(အမ်သဝ်)၊ မုဟ်ဍုင်၊
# နိုင်ကင်းမွန်၊ မုဟ်ဍုင်၊
# နိုင်ခင်ဖေ (ကြက်လောန်)၊ မုဟ်ဍုင်၊
# နိုင်စံထူး (အိန်ထဝ်)၊ မုဟ်ဍုင်၊
# နိုင်တင်ဦး (ဆာန်လၟိုန်)၊ မုဟ်ဍုင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်တူး၊ မုဟ်ဍုင်၊
# နိုင်ထွန်းမင်းအောင် (ဇြဝ်ရီု)၊ မုဟ်ဍုင်၊
# နိုင်လှမောင်၊ မုဟ်ဍုင်၊
# နိုင်ဝမ်း (နာဲဝါန်)၊ မုဟ်ဍုင်၊
# နိုင်သက်စံ (သဇိုင်မန်)၊ မုဟ်ဍုင်၊
# နိုင်ရွှေဌေး၊ မုဟ်ဍုင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# မင်းဗညားဦး၊ လ္ဂုင်၊
# နိုင်လှမောင်၊ လ္ဂုင်၊
# နာဲသဳဟအိန်၊ ဇြပ်ဗု၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်ဍေတ်)၊ ဇြပ်ဗု၊
# မိစုသက်အေး၊ ဇြပ်ဗု၊
# မိပန်းအိဖြူ၊ ဇြပ်ဗု၊
# မိချောစုလတ်၊ ဇြပ်ဗု၊
# နိုင်စံနီ၊ ဇြပ်ဗု၊
# နိုင်တင်အောင်၊ ဇြပ်ဗု၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆၊ ၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်ထွန်မင်းဦး၊ ဇြပ်ဗု၊
# နိုင်ဗညားအိန်၊ ဇြပ်ဗု၊
# နိုင်မင်းမင်းလတ်၊ ဇြပ်ဗု၊
# နိုင်ရန်လင်းအောင်၊ ဇြပ်ဗု၊
# နိုင်ဉာဏ်ထိန်၊ ဇြပ်ဗု၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်ကျော်သူရ၊ ဇြပ်ဗု၊
# နိုင်အောင်နိုင်ထူး၊ ဇြပ်ဗု၊
# နိုင်ကြည်စိုး (သဳဟ) ဇြပ်ဗု၊
# မင်းတင့်လွင်မိုး၊ ခၟိုင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်ကိုကြီး၊ ခၟိုင်၊
# နိုင်စိန်ကျင်၊ ခၟိုင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်ရန်နိုင်၊ ခၟိုင်၊
# နိုင်အောင်သိန်း၊ ခၟိုင်၊
# နာဲဒေံ၊ ပံင်၊
# မွန်စိန်အောင် (ဟံသာဝဏ်)၊ ပံင်၊
# နိုင်စိုးနိုင်၊ ပံင်၊
# နိုင်ဗိုလ်ဝင်း၊ ပံင်၊
# နိုင်သက်ထွန်း၊ ပံင်၊
# နိုင်မောင်အေး၊ ပံင်၊
# ဗညာဂုဏ်၊ မတ်မလီု၊
# မင်းစိုးခိုင် (အာမ်ဆာန်မန်)၊ မတ်မလီု၊
# မိသိုက္ခမာ၊ မတ်မလီု၊
# နိုင်စိုးသန် (နာဲဟို)၊ မတ်မလီု၊
# နိုင်မင်းမင်းနွယ်၊ မတ်မလီု၊
# နိုင်အကရိုင် (နာဲကြာန်)၊ မတ်မလီု၊
# နိုင်သောင်းရှိန်၊ မတ်မလီု၊
# နိုင်အောင်မြိုင်၊ မတ်မလီု၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နာဲတိက္ခ၊ ရေဝ်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နာဲအံင်လွဳမန်၊ ရေဝ်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နာဲဝေ၊ ရေဝ်၊
# နာဲကြက်လွဳ၊ ရေဝ်၊
# မိဨကြက်မန်၊ ရေဝ်၊
# နိုင်တင်မြ (တၠလွဳ)၊ ရေဝ်၊
# နိုင်ရဲမွန်၊ ရေဝ်၊
# နိုင်ဇော်ခင် (သဟာန်)၊ ရေဝ်၊
# နိုင်ချမ်းတုံ (ဆာန်ဍုင်) လှာဒကှ်၊

===ကမ္မတဳဗဟဵု အရန်===
# မင်းပြည့်ဖြိုးဦး၊ မုဟ်ဍုင်၊ အရံဗဟိုကော်မတီဝင်
# မိလေးမွန်၊ မုဟ်ဍုင်၊ 
# နိုင်ဆန်းသစ်၊ 
# နိုင်မျိုးမင်းသိန်း
# နိုင်ဝင်းထွန်း
# နိုင်ငွေသိန်း

==သဘင်မာဲ ၂၀၂၀==
{{Main|ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဒေသရးမန်ဂမၠိုင်}}

သွက် သဘင်မာဲ ၂၀၂၀ ဂှ် နကု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံရုဲစှ် ညးစၞးအလံင်အမာတ်ဗဟဵု (၁၆)တၠ၊ ဗွဲကြဴ ကလေင်ထပ်စုတ် မွဲတၠတုဲ ဒှ်အာ (၁၇) တၠ။ ပ္ဍဲ ဂကောံရုဲစှ်အလံင်အမာတ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် သီုဒှ်မၞိဟ် မသွက်ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ်အလံင်အမာတ်ကီုတုဲ ကိစ္စဏအ် ဒးဒုင်ပါ်ပါဲ မၞိဟ်ဒေင် သီုဒှ် မၞိဟ်ဝေင် ဗွဲမဇၞော်ကုဒြဟတ်ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲ အရာမရုဲမၞိဟ်စၞးဂှ်ပၠန် ဒုင်သဇိုင် ကုတင်တုပ်စိုတ် အခိင်မပံင်ကောံတေအ် ပ္ဍဲကုဒေသပွိုင်မာဲ ဒၞာဲမန်မဇၞးကေတ်မာန်တအ်ဂှ် သ္ဒးပါ်ပရအ်ရေင်သကအ်ဂှ်တုဲ ခက်ခုဲအာကဵု ပၟိက်ဆန္ဒ ညးဒေသတအ် တၟာဂလိုင်ရ။ သွက်သဘင်မာဲ ၂၀၂၀ ဂှ် နကုဗော်ညဳသၟဟ်မန် လုပ်ဒုင်ရုဲစှ် သီုဖအိုတ် ၆၇ ဒၞာဲ၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ တွဵုရးဍုင်ကရေင်၊ ရးတၞင်သဳ၊ ရးဗဂေါ၊ ရးလ္ဂုင်လေဝ် ဒၞာဲလ္ၚဵု လုပ်ဒုင်ရုဲကီုရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အလံင်အမာတ်ဂမၠိုင် နကု ကေင်ကာဗဟဵု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ပလဝ်ဒတန်
|-
! လၟေင် !! တွဵုရး/ရးဇမၞော် !! ပွိုင်ဍုင် !! စၠတ်ထဝ်ညးဍုင် !! စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ !! တွဵုရး (၁) !! တွဵုရး (၂) !! ညးစၞးဂကူရးတၞံ 
|-
| ၁ || တွဵုရးဍုင်မန် || ကျာ်ထဝ် || မင်းဝင်းမင်းထွန်း || မိယဉ်စုစုကြည် (၉) || မိဝါဝါထူး || မိဆွေဆွေအောင် ||  
|-
| ၂ ||  || ပံင် || မိယဉ်ယဉ်နု (ခ) မိကျေဝ်ကျေဝ်ညဳ || နိုင်မြင့်ဦး (၁၀) || နိုင်သက်ထွန်း || နိုင်ချမ်းမြင့် || 
|-
| ၃ ||  || မတ်မလီု || ဦးဖုန်းဝင်း || ဒေါ်ဆွေဆွေထက် (၃) || နိုင်ဝဏ္ဏစိုး || Dr. ဟိန်းပိုင်ထူးချစ် || ဦးအောင်စိုး (ဗမာ) 
|-
|  ||  ||  || ဒေါင်ကြင်စွမ် (၅) ||  ||  ||  || 
|-
| ၄ ||  || ကျာ်မြဟ် || နိုင်ရဲဇော် || နိုင်စိန်ထွန်း (၁) || မိညွန်ံရီ (ခ) မိစန္ဒာနန် || Dr. နိုင်လှအောင် || 
|-
| ၅ ||  || တကအ်ခၟိုင် (ၜါသွာင်) || ဦးစောလင်းအောင် || မင်းသန်းနိုင် (ခ) မာံသိုက်ရတ် (၂) || Dr. အောင်နိုင်ဦး || ဦးငွေဝင်း|| 
|-
| ၆ ||  || မုဟ်ဍုင် || နိုင်စံတင် || မင်းဌေးနိုင် (ခ) နာဲအမ်သဝ် (၃) || နာဲတၠညး  || [[[[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]]၊ နာဲ|နာဲ[[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]]]] ||  
|-
| ၇ || || ဇြပ်ဗု || နိုင်အောင်မြင့်စိန် (ခ) ဗညာအိန် || နာဲတၠဆာန် (၈) || နိုင်မင်းလတ် || နာဲလျးတၟး || 
|-
| ၈ || || ရေဝ် || Dr. ဗညားအောင်မိုး || နာဲသဳဟ (၆) || နိုင်ခင်စိုး || မင်းအောင်ထူး || 
|-
|  ||  ||  ||  || မိလွဳဟာန် (၇) ||  ||  ||  
|-
| ၉ ||ရးဇၞော်တၞင်သဳ || ဍာ်ဗု ||  ||  || || နိုင်အောင်မျိုးခိုင် ||  
|-
| ၁၀ ||  || ဘုတ်ပြင် ||  ||  || မိကေသီမွန် || မိအေးအေးမော် ||  
|-
| ၁၁ ||  || ဗိက် || နိုင်မောင်ထူး || နိုင်သန်းအောင် (၁၁) || နိုင်နေနိုင်ဦး || နိုင်အောင်မျိုး ||  
|-
|    ||  ||     ||           || နိုင်ကြည်မင်းဟန် (၁၂) ||  ||  || 
|-
| ၁၂ || တွဵုရးကရေင် || ကအ်ကြိက် || မင်းပလိုင်မွန် || မိအေးယဉ်ဝင်း (၂) || နိုင်ပါလေး ||  || မင်းထွန်းလွင် (မွန်) 
|-
| ၁၃ ||  || ဘာအင် ||  || မိဖြူမြင့်စံ (၇) || ဦးမင်းအေးမောင် || နိုင်မင်းလွင် || 
|-
| ၁၄ ||  || လှာဒကှ် || နိုင်ရွန်တိန်း || မိဝေသီဖြိုး (၄) || နိုင်ဝင်းလှိုင် || နာဲဆာန်မန် || 
|-
|  ||  ||  ||  || နိုင်စံထွန်း (၃) || ||  ||  
|-
| ၁၅ || ရးဇၞော်လ္ဂုင် || ဥက္ကလာသၠုင်ကျာ ||  ||  || မိအေးဇာဝင်း ||  ||  
|-
| ၁၆ ||  || ဒေါပုံ ||  ||  || မိမျိုးမြတ်မွန် || ||  
|-
| ၁၇ ||  || ရွှေပြည်သာ၊မှော်ဘီ၊ ထန်းတပင် ||  || ဦးရဲလင်းထိန် (၂) ||  ||  ||  
|-
| ၁၈ ||  || ရွှေပြည်သာ ||  ||  || မိခင်ဦးသိုက် (မိကျာ်သြဳ) || ||  
|-
| ၁၉ ||  || ထန်းတပင် ||  ||  || နိုင်စန်းနိုင် (ဇဲခိုဟ်) ||  || 
|-
| ၂၀ ||  || သာကေတ ||  ||  || မင်းသန်ထွန်းအောင် ||  || 
|-
| ၂၁ ||  || စမ်းချောင်း ||  ||  || မာံသိုက်ရတ် ||  || 
|-
| ၂၂ || ရးဇၞော်ဗဂေါ || ဗဂေါ ||  ||  || နိုင်မောင်ခိုင် || နာဲဗညာဉာဏ်ထွန်း ||  
|} 

ပ္ဍဲ သဘင်မာဲ ၂၀၂၀ ဏအ်ဂှ် နကု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် က္လိဂွံ ဇမၞး၊ ဂွံဒုင်ရုဲစှ် သီုဖအိုတ် ၁၁ ဒၞာဲ - နူ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်ဂှ် သွက်စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန်၊ စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ ကေုာံ စၠတ်ထဝ်တွဵုရး ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ (၁)၊ ပွိုင်ဍုင်တကအ်ခၟိုင်ဂှ် စၠတ်ထဝ်တွဵုရး ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ (၂) ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဂှ် စၠတ်ထဝ်တွဵုရး ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ(၂)၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်ဂှ် စၠတ်ထဝ်တွဵုရး ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ (၁)၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်ဂှ် စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန်၊ စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ (၂)ဒၞာဲ၊ စၠတ်ထဝ်တွဵုရး (၂)။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thevoicejournal.com/news/6934|accessdate=16 February 2021|title=မွန်တွင် မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီက ၁၁ နေရာအနိုင်ရ၊ ကျန် ၃၄ နေရာကို NLD  နိုင်|publisher=Open Publishing|date=09 November 2020|website=The Voice Journal|access-date=2021-02-14}}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

[[ဝှာင်:Burmese-Election result Pong State.jpg|thumb|350px|လၟိဟ်မာဲ သွက်စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန် နူကဵုပွိုင်ဍုင်ပံင် နူကဵု သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၁၅ ကဵု ၂၀၂၀။ 

သၞာံ ၂၀၁၅ ဟိုတ်နူ ဗော်မန် ဒှ်ဒၟံင် ၜါဗော်တုဲ ဗော်မန်ၜါဂှ် က္လိဂွံမာဲ သီုဖအိုတ် ၁၁,၄၄၀၊ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဂှ် က္လိဂွံ ၃၂,၈၃၁၊ ဗော်ကျဖောတ် ကလိဂွံ ၂၂.၇၄၈။ 

သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ဟိုတ်နူ ဗော်မန်ၜါ ဒှ်အာမွဲတုဲ ဗော်ညဳသၟဟ်မန် က္လိဂွံမာဲ ၂၇,၇၂၉၊ ဗော်ကျဖေတ်ဂှ် က္လိဂွံ ၂၁,၅၅၂ (ဟိုတ်နူကဵု ဗော်ညးတအ် ပါ်တိတ်အာ ပြည်ထောင်စုကောင်းကျိုးဆောင်ပါတီ တုဲ မာဲညးတအ်ပြး ဒှ်မာန်)၊ နကု အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် က္လိဂွံမာဲ သီုဖအိုတ် ၆၄,၈၆၃၊ ဂၠိုင်တိုန် နူအလန်မတုဲကၠုင် ၜါဆပြင်င်။ 

ဟိုတ်နူကဵု ဗော်မန် ဒှ်ၜါ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅တုဲ ကောန်မန် ဗွဲမဂၠိုင် စုတ်မာဲ ကုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ၊ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ဗော်မန် ဒှ်မွဲ ကောန်မန်တအ် စုတ်မာဲ ကုဗော်မန် ဂၠိုင်တိုန်ၜါဆမ္ဂး မၞိဟ်မစုတ်မာဲ ကုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် ဒးအောန်စှ်ေ နူသၞာံ ၂၀၁၅။ ဆဂး ဟွံဒှ်ဗီုဂှ် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ က္လိဂွံမာဲ ဂၠိုင်တိုန် ၜါဆပၠန်ဂှ်ရ လၟိဟ်မာဲ မဒှ်သံသယျ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မပၠုပ်စုတ်လဝ် မမာဲအလီ ပ္ဍဲ ပွိုင်ဆန္ဒမာဲဏအ် အောန်အိုတ် ၜါလက်ပြင်င် ဟီုမာန်။ ညံင်ရဴဏအ်ကီုဂှ် ပွိုင်ဍုင်တၞဟ်တအ်လေဝ် ဂွံဆဵုဒၟံင်ကီု။ (လၟိဟ်မမာဲတအ်ဂှ် ကေတ်နူ စရင် UEC)&lt;ref&gt;{{cite web|url=&lt;iframe src=&quot;https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=314&amp;href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fbee.monzel%2Fvideos%2F10158898498880040%2F&amp;show_text=true&amp;width=560&quot; width=&quot;560&quot; height=&quot;429&quot; style=&quot;border:none;overflow:hidden&quot; scrolling=&quot;no&quot; frameborder=&quot;0&quot; allowfullscreen=&quot;true&quot; allow=&quot;autoplay; clipboard-write; encrypted-media; picture-in-picture; web-share&quot; allowFullScreen=&quot;true&quot;&gt;&lt;/iframe&gt;|title=Analysis of Burmese 2020 Election based on data from Union Electoral Commission (UEC).|editor=Bee Htaw Monzel|date=5 January 2021|website=Bee Htaw Monzel's Facebook]]}}&lt;/ref&gt;]]

သဘင်မာဲ မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲနဝ်ဝေမ္ဗာ ၈ ဂှ် ဟွံစှ်ေ ကုဗဗွဲဓဝ်၊ နကုဗော်ကျဖောတ်၊ ဒပ်ပၞာန်ကီု သီု ဗော်ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် မပ္တံ ကုဗော်ညဳသၟဟ်ဂကူမန်လေဝ် ပ္တိုန်ထ္ၜးကဵုလဝ် ကမ္မရှေန်သဘင်မာဲ UEC၊ ကေုာံ သမ္မတဍုင်ရ။ တုဲပၠန် နကုဗော်တအ်ဏအ် နွံပၟိက် မိက်ဂွံလ္ၚတ် စရင်မာဲဂမၠိုင်တုဲ အာတ်မိက် စရင်မာဲဂမၠိုင်ကီုလေဝ် နကု ကမ္မရှေန်မာဲဂှ် ထ္ၜးဟိုတ် အခေါင်အရာပူဂိုလ်ဂမၠိုင်တုဲ ဟွံကဵု အခေါင်ဗဵုစရင်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=စံ|first=စိုင်းထွန်း|date=14 December 2020|title= သံဖြူဇရပ် မဲရလဒ်စာရွက်စာတမ်းများ UEC ထုတ်မပေးသဖြင့် MUP ကိုယ်စားလှယ်များက နိုင်ငံတော်သမ္မတထံ တင်ပြသွားမည် |work=BNI Multimedia Group|url=https://www.bnionline.net/mm/news-77442|access-date=02 February 2021|issn=|quote=“အချက်အလက် အချို့ရှိတယ် အဲတာတွေကို ခိုင်မာအောင်လုပ်ဖို့အတွက် စာရွက်စာတမ်းတောင်းတယ်။ သူတို့က မခိုင်မာရင်မတောင်းနဲ့ ဆိုတော့ ခိုင်မာနေမှတော့ ဘာလို့တောင်းတော့မှာလဲ။ ဟိုဘက်က တပ်ဘက်က တောင်းတာတော ဘာတွေ မသိဘူး။ ဒီတစ်ကြိမ်စဉ်စားထားတာ တိုင်ပင်ပြောဆိုထားကြတာက ရှိတဲ့အချက်တွေကြောင့် သံသယဖြစ်တယ်။ ဘယ်လိုဆက်လက်အရေးယူမလဲဆိုတာ သမ္မတရုံးကို စာတင်တာမျိုး ထုတ်ပြန်စာ ထုတ်တာမျိုး လုပ်သွားမယ်” ဟု MUP ပါတီမှ သံဖြူဇရပ်မြို့နယ် ပြည်နယ်လွှတ်တော် မဲဆန္ဒနယ်(၁) ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သူ ဦးထွန်းမြင့်ကျော်က ဆိုသည်။}}&lt;/ref&gt;

စပ်ကုသွဟ်မာဲ ကေုာံ မာဲဟွံဗဗွဲဓဝ်ဂှ်တုဲ နကုဒပ်ပၞာန် လ္ၚတ်စရင်မာဲဂမၠိုင်တုဲ ချူပ္တိတ်လိက်လလောင်တြး၊ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ပသောင်ပရိုင် နူကဵု ဒဳဇြေမ္ဗာ ၂၃၊ ၂၀၂၀ စဵု ဇာန္နဝါရဳ ၁၆ ဂှ် ဂွံအာ သီုဖအိုတ် ၂၀ အလန်။ သဘင်ပသောင်ပရိုင် အလန်လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဇာန္နဝါရဳ ၂၆ ပ္ဍဲ တိုက်ထ္ၜးပျးပၞာန်၊ နေပျဳတဝ်။ ပ္ဍဲဂှ် နကုဒပ်ပၞာန် အလုံမွဲသဟရး ပွိုင်ဍုင်နွံ ၃၁၄ ပွိုင်ဍုင်ဂှ် စၟဳစၟတ်ရံင် စရင်မာဲ ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် စရင်မာဲထပ်ဒၟံင်၊ စရင်မာဲမဖန်ကၠောန်ဗဒှ်လီဠာန်လဝ်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် သီုဖအိုတ် နွံ ၇,၆၂၃,၇၂၅ တၠ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ မၞိဟ်မွဲ မနွံ ကုစရင်မာဲ ၜါပိပွိုင်ဍုင်ဂှ်လေဝ် နွံဒၟံင်ပၠန်တုဲ သီုဖအိုတ် လၟိဟ်မာဲဟွံဗဗွဲဓဝ် နွံဒၟံင် ၈ ပြကောဋိကိုဋ်ပြင်င်ဂှ် ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=26 January 2021|title=တပ်မတော်သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့က မီဒီယာများအားတွေ့ဆုံ၍ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲပြုလုပ်|work=Tatmadaw Information Team|url=http://dsinfo.org/node/911?fbclid=IwAR2hQgC1fgwVSHihUu6DbWg6NQSLCMVMWYWTJzOw-ZPU_v4MvvvU6DG3Ryw|access-date=02 February 2021|issn=|quote=ရွေးကောက်ပွဲ ကျင်းပပြီးနောက် ပြန်လည်ဆန်းစစ်ရာတွင် တရားမျှတမှုမရှိသည့်အခြေအနေများ၊ မရိုးသားမှုများကို တွေ့ရှိရသဖြင့် ဝေဖန်ထောက်ပြမှုများကို လုပ်ဆောင်နေရခြင်းဖြစ် ကြောင်း၊ ဥပဒေကို မိမိလိုရာဆွဲ၍ လုပ်ဆောင်ခြင်းများတွင် မသင့်လျှော်ကြောင်း၊ ဖြစ်ပျက်ခဲ့သည့် အမှားအယွင်းများကို ထောက်ပြရခြင်းမှာ မိမိတို့နိုင်ငံ ရွေးကောက်ပွဲ၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို များစွာထိခိုက်စေနိုင်မည်ဖြစ်သည့်အတွက် ဝေဖန်ထောက်ပြနေခြင်းဖြစ်ကြောင်း” ဖြင့် ပြောကြားခဲ့ကြောင်း၊ တပ်မတော်အနေဖြင့် နိုင်ငံအတွင်းရှိ မြို့နယ် ၃၁၄ မြို့နယ်အား စာရင်းဇယားအရ စနစ်တကျစိစစ်ပြီး ထပ်နေသည့်မဲစာရင်းများ၊ မသမာမှုပြုနိုင်သည့် မဲစာရင်းများကို ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၂၃ ရက်နေ့မှ ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁၆ ရက်အထိ အကြိမ် ၂၀ ထုတ်ပြန်ခဲ့ကြောင်း၊ မြို့နယ်တစ်ခုချင်းအတွင်း မဲမသမာမှု ဖြစ်နိုင်သည့်စာရင်းများ ဖြစ်ပြီး မဲမသမာမှုပြုနိုင်သည့်စာရင်း စုစုပေါင်း ၇၆၂၃၇၂၅ ဦးရှိသည်ကို တွေ့ရှိရပါကြောင်း၊ တိုင်းဒေသကြီးနှင့် ပြည်နယ်တစ်ခုချင်း အတွင်းရှိသည့် မြို့နယ်တစ်ခုနှင့် တစ်ခုအကြား ထပ်နေသည့်မဲစာရင်းများကိုလည်း ၂၅ ရက်နေ့တွင် အပြီးသတ် ထုတ်ပြန်ပေးခဲ့ပြီး စုစုပေါင်း ၁၀၇၀၁၀၀ ဦးဖြစ်ကာ မဲသမာမှု ပြုနိုင်သည့်စာရင်း ၈ သန်း ကျော်ဖြစ်ပါကြောင်း။|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409015651/https://dsinfo.org/node/911?fbclid=IwAR2hQgC1fgwVSHihUu6DbWg6NQSLCMVMWYWTJzOw-ZPU_v4MvvvU6DG3Ryw|archivedate=9 April 2023|accessdate=18 April 2021}}&lt;/ref&gt;

==မပါလုပ် ပ္ဍဲကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်==

နကုဒပ်ပၞာန် ထ္ၜးဟိုတ် ကုအလဵုအသဳအေန်အေဝ်ဒဳ ဟွံပသောင် ကိစ္စမာဲအလီတုဲ အရာဝွံ မဒှ်အရာ မဒစဵုဒစး ကုတၠုင်လအာ ဒဳမဝ်ကရေသဳ မတွဟ်ဂး အဝဵုကၞောတ်အထောတ်ဍုင် သ္ဒးစှ်ေကၠုင် နူညးဍုင်ကွာန်၊ မဒှ်ဟိုတ် ပကဵု ညံင်ပရေင်ညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူဂမၠိုင် ဂွံလီုလာ်၊ ပကဵု ပရေင်ရုသံင် အပ္ဍဲဍုင်တုဲ ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၊ ၂၀၂၁ အခိင်နူဂယး ကိုပ်ကၠာ ဟွံစပံက်စၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင်တၟိဂှ် နကု ဒုတိယသမ္မတ(၁) ဦးမြင့်ဆွေ လလောင်တြး အကာဲအရာကာတၟေင်တုဲ ပအပ်ထောအ် အဝဵုဍုင် သီုဖအိုတ် ကုသကိုပ်ကဍိုက်ကဍိုက်ပရေင်စဵုဒၞာ(ဒပ်ပၞာန်)ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|date=1 February 2021|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး ဥပဒေကဲ့သို့ အာဏာတည်သောအမိန့် အမိန့်အမှတ်(၁/၂၀၂၁) ၁၃၈၂ ခုနှစ်၊ ပြာသိုလပြည့်ကျော် ၅ ရက် (၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်)|work=Tatmadaw Information Team|url=http://dsinfo.org/node/930?fbclid=IwAR22utqRYb8Wr92iO6albm24KSRYvO9sIpdRSUJu3X2cPcKr8c9Eo6JkePI|access-date=2 February 2021|accessdate=16 February 2021|archivedate=9 April 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409172349/https://dsinfo.org/node/930?fbclid=IwAR22utqRYb8Wr92iO6albm24KSRYvO9sIpdRSUJu3X2cPcKr8c9Eo6JkePI}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=1 February 2021|title=The Republic of the Union of Myanmar The Office of the President Order Number (1/2021) February 1, 2021The Republic of the Union of Myanmar The Office of the President Order Number (1/2021) February 1, 2021|work=Tatmadaw Information Team|url=https://www.facebook.com/TatmadawInformationTeam/posts/239462831130686|access-date=2 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=1 February 2021|title=Myanmar military stages coup, declares state of emergency for a year|url=https://www.deccanherald.com/international/world-news-politics/myanmar-military-stages-coup-declares-state-of-emergency-for-a-year-945864.html|access-date=1 February 2021|website=[[Deccan Herald]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

နကု အလဵုအသဳပၞာန် ဒက်ပ္တန် [[ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်]] (နိုင်ငံတော် စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ) မွဲ နကုမၞိဟ်စၞး ၁၆ တၠ၊ နူ ဒပ်ပၞာန် (၈)တၠ ညးဍုင်ကွာန် ကောန်ဍုင်အရင် (၈)တၠ သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပကင်ရင်ဍုင်ရ။ ပ္ဍဲဂှ် နကု အလဵုအသဳပၞာန် အာတ်မိက်နင် ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ညံင်ဂွံဗလးကဵု မၞိဟ်စၞးမွဲကီုရ။ နကု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ကော် ကောံဓရီုကေင်ကာဗဟဵု ကောံဓရီုရေင်သကအ် ပ္ဍဲရုင်ပိုင်ခေတ်၊ ဍုင်မတ်မလီု ပ္ဍဲဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၁၆၊ ၂၀၂၁ ဂှ်တုဲ နကုမာဲလပါ်ဂၠိုင်ဂှ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် တုပ်စိုတ် သွက်ဂွံပလံင်မၞိဟ်စၞးရ။ မၞိဟ်စၞး သွက်ဂွံပလံင်ဂှ် တုပ်လဝ်စိုတ် နာဲဒံက်တာဗညာအံင်မောဝ်၊ ညးမဂွံဒုင်ရုဲစှ်မာဲ နူ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ် သွက်စၠတ်ထဝ် ညးဍုင်ကွာန်ရ။ မုဟိုတ်သ္ဂောအ်ရုဲစှ် ပလံင်မၞိဟ်စၞးရောဂှ် နကု နာဲလျးတၟး ညးမဒှ် ညးအုပ်ကာနာနာဗော် ပသောင်ကလးကဵု &quot;နကု ပရေင်ဆဵုဂဗဝင်အတိက်မ္ဂး အဝဵုဍုင် စိုပ်အာ တဲပၞာန်တုဲ ယဝ်ရဗတိုက်စဵုဒစးမ္ဂး ပရေင်ဆီပါ်ဍာ်ဇွောဝ် က္တဵုဒှ်မာန်ရ။ ညးဍုင်ကွာန် ဒှ် ဒဒိုက်။ စၞးဂှ် နကုဗော်ပိုယ် ရုဲစှ်ကေတ် နဲကဲမဟီုချပ်ဂၞန် ပသောင်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲခုင်။ တုဲပၠန် အတိုင်ဂၠံင်တရဴ ပရေင်ဍုင်ကွာန်ပိုယ် မရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် သၞောဝ်ဖေဝ်ဒရေဝ်ဒဳမဝ်ကရေသဳဂှ်လေဝ် ပိုယ်တအ် ဆက်ပညဳပညပ်အာကီုရ။&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|date=6 February 2021|title=အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီမှာ ပါဝင်ဖို့ စစ်အစိုးရကမ်းလှမ်းချက် မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ လက်ခံ|url=https://www.rfa.org/burmese/news/mup-accept-coup-council-02062021134515.html|access-date=16 February 2021|website=RFA|language=Burmese|quote=&quot;ကျွန်တော်တို့ သမိုင်းအတွေ့အကြုံအရ ကျွန်တော်တို့ ပြီးခဲ့တဲ့ သမိုင်းမှာ အပြန်အလှန် ထိပ်တိုက်ရင်ဆိုင်တဲ့ လမ်းကြောင်းမှာ သွေးမြေကျခဲ့တယ်။ ပြည်သူတွေ ဒုက္ခရောက်ခဲ့တယ်။ အဲဒီတော့ ထိပ်တိုက်ရင်ဆိုင်တဲ့ လမ်းကြောင်းက ကျွန်တော်တို့က အဲဒီနည်းနဲ့ နိုင်ငံရေးပြသနာကို အဖြေရှာလို့ မရဘူး။ အဲ့ဒီလိုထိပ်တိုက် အဖြေရှာလို့ မရတဲ့အတွက် နိုင်ငံရေးပြဿနာကို နိုင်ငံရေးနည်းနဲ့ ဖြေရှင်းဖို့လိုတယ်လို့ အဲဒီလို သုံးသပ် စဉ်းစားတယ်&quot;

&quot;နောက်တစ်ခု ကျွန်တော်တို့ ရည်မှန်းထားတဲ့ ပါတီရဲ့ နိုင်ငံရေးမူဝါဒ၊ မျှော်မှန်းထားတဲ့ ဖက်ဒရယ် ပြည်ထောင်စုကို နိုင်ငံရေးစားပွဲဝိုင်းမှာ နိုင်ငံရေးနည်းနဲ့ ဆွေး‌နွေးအဖြေရှာဖို့လိုအပ်တယ်။ နောက်ပြီး ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအောက်မှာ ပေးထားချက်တိုင်းရင်းသားတွေရဲ့ အခွင့်အရေးကို ခံစားနိုင်ဖို့က ထိပ်တိုက်သွေးယိုတဲ့ လမ်းကြောင်းကို မသွားဘဲနဲ့ ဆွေ‌နွေးညှိနှိုင်းတဲ့ အပြန်အလှန် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းပြီး အဖြေရှာတဲ့ လမ်းကြောင်းကို ရှာတဲ့အတွက် အဲဒီ နိုင်ငံတော် စီမံအုပ်ချုပ်ရေး‌ ကောင်စီကို ကျွန်တော်တို့ ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် စေလွှတ်ဖို့ ပါတီရဲ့ ဗဟိုကော်မတီဝင်တွေ အားလုံးက သဘောတူခဲ့တယ်&quot;

… လို့ နိုင်လယိတမက ပြောပါတယ်။}}&lt;/ref&gt;

စပ်ကု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် မပလံင်မၞိဟ်စၞးဇကု ပ္ဍဲ ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်ဂှ် နကု ကောန်ဗော်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံဒးဂၞပ်တုဲ နကု ညးဂကောံကမ္မတဳဗဟဵု ၁၂ တၠ ထ္ပက်စၟတ်တဲတုဲ အာတ်မိက် ညံင်ဂွံကော် ကောံဓရီုကမ္မတဳဗဟဵုရ။&lt;ref&gt;{{cite web|date=9 February 2021|title=မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ ဗဟိုကော်မတီ အရေးပေါ်အစည်းအဝေး ပြုလုပ်မည်၊ အာဏာသိမ်း စစ်အစိုးရ၏ ကောင်စီဝင် ကမ်းလှမ်းချက် လက်ခံ မခံ ပြန်လည်ဆွေးနွေးမည်ဟု ဆို|url=https://www.bnionline.net/mm/news-78623|access-date=16 February 2021|website=BNI Multimedia Group|language=Burmese|quote=}}&lt;/ref&gt; ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံကော် ကောံဓရီု ဂကောံဗဟဵုကမ္မတဳ ပ္ဍဲကဵု ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၂ ဂှ်ကီုလေဝ်၊ ထ္ၜးဟိုတ် ကုယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ကေုာံ သၞောဝ်ဍုင်ပိုဒ် ၁၄၄ မဒှ်သၞောဝ် မၞိဟ်ဂၠိုင်နူ မသုန်တၠ ကောံဟွံဂွံတုဲ ကောံဓရီုဂှ် ပဆုဲထောအ်တ္ၚဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web|date=13 February 2021|title=စစ်အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီမှာ ပါဝင်/မဝင် ဆုံးဖြတ်ချက်ချမည့် မွန်ပါတီ အစည်းအဝေး ရက်ရွှေ့|url=https://thanlwintimes.com/2021/02/13/%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%85%E1%80%AE-2/?fbclid=IwAR1eA6wpTzB27_kAL3Qp5ptf91zzEjE_Sx7LrBOb6v2He1AweZnPl3cvEUc|access-date=16 February 2021|website=Thanlwin Times|language=Burmese|quote=|accessdate=16 February 2021|archivedate=23 March 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230323211633/https://thanlwintimes.com/2021/02/13/%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%85%E1%80%AE-2/?fbclid=IwAR1eA6wpTzB27_kAL3Qp5ptf91zzEjE_Sx7LrBOb6v2He1AweZnPl3cvEUc}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကောံဓရီုကေင်ကာဗဟဵု မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပလံင်မၞိဟ်စၞးဂှ် ကေင်ကာ ၂၆ တၠတုပ်စိုတ်၊ ၁၀ တၠ ဒစဵုဒစးတုဲ ၂ တၠ မံင်လဒေါဝ်။ ကေင်ကာဗဟဵု ညးဟွံတုပ်စိုတ် (၁၃) တၠ ဟွံဒုင်တဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web|date=15 February 2021|title=စစ်အစိုးရကမ်းလှမ်းချက် မွန်ပါတီလက်ခံမှု ပါတီတွင်း ကန့်ကွက်ခဲ့သူ CEC ၁၀ ဦး ရှိခဲ့ဟု ဆို၊ ကန့်ကွက်သူ မရှိဆိုသည်မှာ မမှန်ကြောင်း ပြော|url=https://www.hintharmedia.com/%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%85%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%80%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%BE%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA/|access-date=16 February 2021|website=Hinthar Media|language=Burmese|quote=ဒေါက်တာမင်းစိုးလင်း – အစည်းအဝေးတက်ရောက်သူ ၃၈ ယောက်မှာ ကန့်ကွက်သူ ၁၀ ယောက်၊ ထောက်ခံသူ ၂၆ ယောက်၊ ကြားနေ ၂ ယောက် ရှိခဲ့ပါတယ်။ ကန့်ကွက်သူ မရှိဆိုတာကိုတော့ ကျွန်တော့်အနေနဲ့ လက်မခံပါဘူး။|accessdate=16 February 2021|archivedate=22 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210222024728/https://www.hintharmedia.com/%e1%80%85%e1%80%85%e1%80%ba%e1%80%a1%e1%80%85%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%b8%e1%80%9b%e1%80%80%e1%80%99%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%9c%e1%80%be%e1%80%99%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%81%e1%80%bb%e1%80%80%e1%80%ba/}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဂှ် လညာတ်ဒှ်ဒၟံင် ပိသာ်၊ မွဲသာ်ဂှ် ပလံင်ထေက်၊ မွဲဂှ် ပလံင်ဟွံထေက်၊ သၟေဟ်မွဲဂှ် ပလံင် နကုပူဂိုလ်၊ လ္ပပလံင် နကု ဗော်။ သွက်ညးမဟွံထံက်ဂလာန်တအ်ဂှ် ညးဟီု အရာဏအ်ဂှ် ဒစဵုဒစးဒၟံင် ကုသၞောတ်ဗော် ဒဒှ်ရ နကုဗော်ဒးဗတိုက်သရိုဟ်တၠအဝဵုရောင်။ လၟုဟ်ဂှ် အာပံင် ကုတၠအဝဵု။ ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲတၟေင် ဂကူဗၟာ ကေုာံ ဂကူမန် ညးမထံက်ဂလာန် လတူဗော်အေန်အေဝ်ဒဳတအ် ဟီုဗျိၜေဟ်လက်ဒၟံင် ဗော်ညဳသၟဟ်မန်တုဲ ဥပဓိရုပ် ဗော်စှ်ေ မြဴသာ်ဝွံ ညးတအ် ညာတ်ကေတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|date=15 February 2021|title=မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ အတွင်းရေးမှူး (၃) နိုင်စိုးမြင့်နှင့် တွေ့ဆုံမေးမြန်းခြင်း|url=https://www.hintharmedia.com/%E1%80%99%E1%80%BD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%8A%E1%80%AE%E1%80%8A%E1%80%BD%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%AB%E1%80%90%E1%80%AE-%E1%80%A1%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA/|access-date=16 February 2021|website=Hinthar Media|language=Burmese|quote=|accessdate=16 February 2021|archivedate=7 April 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407102118/https://www.hintharmedia.com/%E1%80%99%E1%80%BD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%8A%E1%80%AE%E1%80%8A%E1%80%BD%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%AB%E1%80%90%E1%80%AE-%E1%80%A1%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA/}}&lt;/ref&gt;

ကောံဓရီုဗဟဵုကမ္မတဳဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် ၁၅ ပ္ဍဲ ဍုင်ဇြပ်ဗု။ ဂကောံကမ္မတဳဗဟဵု သီုဖအိုတ် နွံ ၉၀ တၠ၊ ညးမတိုန်စိုပ်ဟွံမာန် ၄ တၠ၊ မၞိဟ်ဟွံဒုင်တဲ နကုဗော် ပလံင်မၞိဟ်စၞးဇကု ပ္ဍဲကမ္မတဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်ဂှ် နွံ ၂၆ တၠ၊ မၞိဟ်မထံက်ဂလာန် နကုဗော် ပလံင်မၞိဟ်စၞးဇကု ပ္ဍဲကမ္မတဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် နွံ ၆၀ တၠ။&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 March 2021|title=နစကကောင်စီတွင်ဆက်လက်ပါဝင်သွားရန် MUP ဗဟိုကော်မတီဝင် ၃ ပုံ ၂ ပုံကျော် ထောက်ခံအတည်ပြု|url=http://burmese.monnews.org/2021/03/16/နစကကောင်စီတွင်ဆက်လက်ပါ/?fbclid=IwAR28CYL7aM51voIyGJHYxRkV5z5lJAJI5LDs1ZD5JtqT8GX4tkBpeeMM6T8|access-date=16 March 2021|website=Mon News Agency - MNA|language=Burmese|quote=အစည်းအဝေးတက်ရောက်သူ ဗဟိုကော်မတီဝင် ၉၀ ဦးအနက် ပျက်ကွက်သူ ၄ ဦး၊ ကန့်ကွက်မဲ ၂၆ မဲနှင့် ထောက်ခံမဲ ၆၀ တို့ဖြင့် ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင်၏ ယခင်ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဆက်လက်အတည်ပြုခဲ့သည်။}}&lt;/ref&gt;

==ကောန်ဗော် နုက်တိတ် ဗွဲမဂၠိုင်==
ပ္ဍဲဂိတုမာတ် ၁၅၊ ၂၀၂၁ ဂှ် ပ ကောံဓရီု ကမ္မတဳဗဟဵု ပ္ဍဲဍုင်ဇြပ်ဗုတုဲ မၞိဟ်စၞး သီုဖအိုတ် ၉၀ တၠဂှ် မၞိဟ် ၄ တၠ ဟွံတိုန်စိုပ်၊ ပ္ဍဲမၞိဟ်မတိုန်စိုပ်သီုဖအိုတ် ၆၀ တၠ တုပ်စိုတ် သွက်ဂွံပလံင် မၞိဟ်စၞးဗော် ပ္ဍဲကမ္မတဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်၊ မၞိဟ်မတိုန်စိုပ် ၂၆ တၠ ဟွံတုပ်စိုတ် သွက်ဂွံပလံင်။ နကု မာဲလပါ်ဂၠိုင် ၆၇% ဂှ် ဆက်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဆက်ပလံင်မၞိဟ်စၞးဗော် ပ္ဍဲကမ္မတဳစၟိန်ပြမာန်ဂှ်တုဲ ဂကောံကမ္မတဳဗဟဵု လ္ၚဵု ညးမကျမာဲတအ် ကေုာံ ကောန်ဗော် ဟွံဒးဂၞပ် ပလံင်မၞိဟ်စၞးလ္ၚဵုတအ် စနုက်တိတ် နူဗော်တုဲ ပ္ဍဲမာတ် ၂၄ ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် က္တဵုဒှ်ရ။ ပၞောဝ်ကုညးမနုက်တိတ်တအ်ဂှ် ဂကောံကေင်ကာ မၞိဟ်မယိုက်ဂၠေင်လဝ် ဂကောံကေင်ကာ ကု ဂကောံကမ္မတဳဗဟဵုတအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
 {| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!လၟေင်
!ယၟု
!တာလျိုင်
!တ္ၚဲနုက်တိတ်
!ပွိုင်ဍုင်
|-
|၁
|နိုင်ဟံသာဝဏ် (က) မွန်စိန်အောင်
|CC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|ပံင်
|-
|၂
|မိစန္ဒာမွန်
|CC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|မုဟ်ဍုင်
|-
|၃
|နိုင်ချစ်သိန်း
|CC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|ဖာအင်
|-
|၄
|နိုင်တင်အောင်
|CC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|ဇြပ်ဗု
|-
|၅
|နိုင်ဉာဏ်ထိန်
|CC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|ဇြပ်ဗု
|-
|၆
|နိုင်စိန်ကျင်
|CC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|ခၟိုင်
|-
|၇
|နိုင်တင့်လွင်မိုး
|CC
|၂၄-၀၂-၂၀၂၁
|ခၟိုင်
|-
|၈
|နိုင်အောင်မြိုင်
|CC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|မတ်မလီု
|-
|၉
|နိုင်တင်ဦး (က) ဆာန်လၟိုန်
|CC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|မုဟ်ဍုင်
|-
|၁၀
|နိုင်ထွန်းမြင့် (က) ရိုဟ်ကၞက်
|CC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|မုဟ်ဍုင်
|-
|၁၁
|နာဲသဳဟအိန်
|CC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|ဇြပ်ဗု
|-
|၁၂
|နိုင်တိက္ခ
|CC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|ရေဝ်
|-
|၁၃
|နာဲကြက်လွဳ
|CC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|ရေဝ်
|-
|၁၄
|နိုင်ရွှေဌေး
|CC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|မုဟ်ဍုင်
|-
|၁၅
|နာဲဗညာဂုဏ်
|CC
|၂၈-၀၃-၂၀၂၁
|မတ်မလီု
|-
|၁၆
|နိုင်တင့်ဆွေ
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|လ္ဂုင်
|-
|၁၇
|ဒေါက်တာအောင်နိုင်ဦး
|CEC
|၂၂-၀၂-၂၀၂၁
|ခၟိုင်
|-
|၁၈
|နာဲထဝ်ရတ်
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|ပံင်
|-
|၁၉
|မိကျေဝ်ကျေဝ်ညဳ
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|ပံင်
|-
|၂၀
|နိုင်ထွန်းဖေ
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|ဖာအင်
|-
|၂၁
|ဒေါက်တာမင်းကြည်ဝင်း
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|မုဟ်ဍုင်
|-
|၂၂
|ဒေါက်တာမင်းစိုးလင်း
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|မတ်မလီု
|-
|၂၃
|နိုင်စိုးမြင့်
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|မတ်မလီု
|-
|၂၄
|နိုင်ပန်းအောင်
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|မတ်မလီု
|-
|၂၅
|နိုင်စံလှိုင်
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|မတ်မလီု
|-
|၂၆
|နာဲမန်ရာဇာ
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|မုဟ်ဍုင်
|-
|၂၇
|နိုင်မောင်ညွှန့် (က) သိုက်ဆီ
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|မတ်မလီု
|-
|၂၈
|နာဲဗညာသာန်
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|လ္ဂုင်
|-
|၂၉
|နာဲဗညာဆာန်
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|မုဟ်ဍုင်
|-
|၃၀
|နိုင်ခင်မောင်
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|ဇြပ်ဗု
|-
|၃၁
|နိုင်ရဲဇော်
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|ကျာ်မြဟ်
|-
|၃၂
|နိုင်ကျော်ဝင်း
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|လ္ဂုင်
|-
|၃၃
|မိနွယ်နွယ်လင်း
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|လ္ဂုင်
|-
|၃၄
|မင်းဇေယျာဦး
|CEC
|၀၁-၀၆-၂၀၂၁
|
|}

==သဘင်သဳကၠဳဗော် (ဗဟဵု) အလန်ပထမ သၞာံ ၂၀၂၂==
သဘင်သဳကၠဳဗော် (ဗဟဵု) အလန်ပထမဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပွိုင် (၃)တ္ၚဲ ဂိတုမာတ် ၁၈ စဵု ၂၀ ပ္ဍဲဟဝ်တေဝ်ရာမည ဍုင်မတ်မလီု။ ပ္ဍဲ သဘင်သဳကၠဳဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂၠံင်တရဴ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ သဇိုင်လဒက်ပတန် သၞောဝ်ဗော်တုဲ ပ္ဍဲတ္ၚဲလက်ကြဴဂှ် ရုဲစှ် မၞိဟ်တာလျိုင်တၟိ နကု မာဲပၞုက်ဗၠးၜးရ။ ပ္ဍဲ ညးမဒုင်ရုဲစှ် သီုဖအိုတ်တအ်ဂှ် နာဲလွဳအံင် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ၊ နာဲတၠညး (ဒုဥက္ကဋ္ဌ(၁))၊ နာဲဆာန်တိ (ဥက္ကဋ္ဌ(၂))။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://burmese.monnews.org/2022/03/21/မွန်တမျိုးသားလုံးနှင့်/ |title=မွန်တမျိုးသားလုံးနှင့် ဒေသခံပြည်သူတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ရှေ့ရှုပြီး လူထုသွေးထွက်သံယို မဖြစ်စေသည့်နည်းလမ်းကို ရွေးချယ်ခဲ့သည်ဟု MUP ဆို |last= |first= |date=21 March 2022 |website=Mon News Agency |publisher=Open |access-date=21 March 2022 |quote=}}&lt;/ref&gt;သီုဖအိုတ် ညးလျိုင်ကေင်ကာ ၂၁ တၠ၊ ဂကောံကမ္မတဳဗဟဵု ၅၃ ကဵု ဂကောံကမ္မတဳဗဟဵု(အရန်) ၇ တၠ ရုဲစှ် ပ္တိုန်လဝ်ရ။

==ညးတာလျိုင် သၞာံ ၂၀၂၂ - ၂၀၂၅ ==
===ဂကောံကေင်ကာ ဗဟဵု===
# [[လွဳအံင်၊ နာဲ|နာဲလွဳအံင်]] (နာဲမျေအ်ဆွေ) ဥက္ကဋ္ဌ၊ (ရေဝ်)
# နာဲတၠညး ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ (၁) (မတ်မလီု)
# နာဲဆာန်တိ ဒုဥက္ကဋ္ဌ (၂) (ရေဝ်)
# နာဲသာန်တေန် (စံတင်) ညးအုပ်ကာနာနာ (မုဟ်ဍုင်)
# နာဲလျးတၟး ဖက်ဆော ညးအုပ်ကာ (၁) (ဇြပ်ဗု)
# မိစန္ဒာနန် ဖက်ဆော ညးအုပ်ကာ (၂) (ကျာ်မြဟ်)
# မိလွဳဟာန် (ရေဝ်)
# နာဲလျးဟံမန် (ကျန်ရစ်) (မတ်မလီု)
# မိထဝ်ညာဏ် (မတ်မလီု)
# ဒံက်တာဗညာအံင်မဵု (လှာဒကှ်)
# ဒံက်တာခေန်မောင်ယေန် (ခင်မောင်ရင်) (လ္ဂုင်)
# နာဲအံင်မန် (ရေဝ်)
# နာဲတာန်ယှိုယ် (သန်းရွှေ) (ဇြပ်ဗု)
# မိင္ၚိုယ်လေ (ငွေလေး) (မတ်မလီု)
# ဒံက်တာနာဲတေန်လှ (တင်လှ) (ကျာ်မြဟ်)
# ဒံက်တာနာဲလှအံင် (လှအောင်) (ကျာ်မြဟ်)
# နာဲဆာန်မျေအ် (ချမ်းမြင့်) (ပံင်)
# နာဲဃောသိုက် (ဇြပ်ဗု)
# နာဲ(မျိုးတင့်လွင်) (ကအ်ကြိက်)
# နာဲဗညာမန် (မင်းအောင်ထူး) (ရေဝ်)
# နာဲမေန်မေန် (နိုင်မင်းမင်း) (မတ်မလီု) (စုတိ {{Death date and age|2026|01|16|1965|07|16}} )
# မိသုမန် (စုမွန်) (မတ်မလီု)
# နာဲမာန်ဂကူ (မုဟ်ဍုင်)
# နာဲရာဇာ (နိုင်စစ်ဦး) (ဖာအင်)
# နာဲ(ရဲမွန်) (မတ်မလီု)
# နာဲMဆာန်မန် (မင်းစိုးခိုင်) (မော်လမြိုင်)
# နာဲကောလွဳ (မတ်မလီု)

===ကမ္မတဳဗဟဵု===
# ဒံက်တာ(မင်းကိုကိုမောင်) (တကအ်ခၟိုင်)
# နာဲ(မောင်မောင်) (ပံင်)
# မိဟံသာထဝ် (တကအ်ခၟိုင်)
# နာဲဗညာအိန် (နိုင်အောင်မြင့်စိန်) (ဇြပ်ဗု)
# နာဲမေန်လာတ် (မင်းလတ်) (ဇြပ်ဗု)
# နာဲသဳဟ (နိုင်ကြည်စိုး) (ဇြပ်ဗု)
# နာဲဆာန်လောန် (မင်းစန်းလွင်) (ဗိက်)
# နာဲထောန်မေန်ဥူ (ထွန်းမင်းဦး) (ဇြပ်ဗု)
# [[ရဲနာဲ၊ နာဲ|နာဲရဲနာဲ(ရန်နိုင်)]] (တကအ်ခၟိုင်) (စုတိ ပ္ဍဲ သက္ကရာဇ် ၂၀၂၅ ဂိတုဨပြဳ ၁၂၊ အာယုက် ၅၇)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpermalink.php%3Fstory_fbid%3Dpfbid02hmWGbpUUUkzJ2D47XZAuLiSuPaMDCba7BbhtVM9MgYJBgPdfkGnACje11rwy7ze8l%26id%3D100074238076236&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|title=အထူး၀မ်းနည်းခြင်း |last=Min |first=Ko Min |date=12 April 2025|website=Kominmin's Facebook |publisher=Open |access-date=13 April 2025 |quote=မွန်ညီညွတ်​ရေးပါတီ ဗဟို​ကော်မတီအဖွဲ့၀င်-နာဲရဲနာဲ အသက်(၅၇)နှစ်သည် ယ​နေ့နံက်(၇)နာရီအချိန်ခန့်တွင် ဘီးလူးကျွန်းက​ညှော်​ကျေးရွာရှိသူ၏နေအိမ်၌ ကွယ်လွန်သွား​ကြောင်း သိရှိရသည်။
ကြွင်ကျန်ရစ်သော ရုပ်ကလာပ်ကို ၁၃/၄/၂၀၂၅ရက်​နေ့ ​မွန်းလွဲ(၁၂:၃၀)မိနစ်အချိန်တွင် ၄င်း၏​နေအိမ်မှ က​ညှော်ရွာသင်္ချိုင်းသို့ ပို့​ဆောင်သင်္ဂြုလ်မည်ဖြစ်​ကြောင်း ရပ်နီးရပ်​ဝေးရှိ အသိမိတ်​ဆွေသင်္ဂဟအ​ပေါင်းတို့ အသုဘရှုတရား​တော်နာ ကြွ​ရောက်နိုင်ပါရန်နှင့် ကွယ်လွယ်သူအားရည်စူး၍ သံဃာ​တော်အရှင်သူမြတ်တို့အား လာမည့်၁၈/၄/၂၀၂၅နှစ်ဆန်း(၂)ရက်​နေ့တွင် အလုပ်အကိုင်နှင့် ၁၉/၄/၂၀၂၅နှစ်ဆန်း(၃)ရက်​နေ့ ​ရေစက်ချရက်လည်ဆွမ်းဆက်ကပ်မည်ဖြစ်​ကြောင်း အသိ​ပေးအပ်ပါသည်။}}&lt;/ref&gt;
# နာဲဝဏ္ဏဂျဳ (ဝဏ္ဏကြီး) (မုဟ်ဍုင်)
# မိ(တင်ချိုအေး) (ဗဂေါ)
# နာဲဆာန်နန် (နိုင်စိုးမြင့်) (ကျာ်မြဟ်)
# မိ(မေသျှမ်း) (တကအ်ခၟိုင်)
# နာဲဇေယျ (နိုင်စိုးသိုက်) (မတ်မလီု)
# နာဲဉာဏ်တမ 
# နာဲ(သက်ထွန်း) (ပံင်)
# နာဲဝဳရိယ (ကျာ်မြဟ်)
# [[ဆာန်အံင် (နိုင်စိန်ထွန်း)၊ နာဲ|နာဲ(စိန်ထွန်း)]] (တကအ်ခၟိုင်)
# နာဲ(ကိုကြီး) (တကအ်ခၟိုင်)
# နာဲ(မင်းကျော်သန်း) (တကအ်ခၟိုင်)
# နာဲ(စောလင်းအောင်) (တကအ်ခၟိုင်)
# နာဲအမ်သဝ် (မင်းဌေးနိုင်) (မုဟ်ဍုင်)
# နာဲထာဝရ (မုဟ်ဍုင်) (စုတိ ပ္ဍဲ သေပ်တေမ္ဗာ ၂၅၊ ၂၀၂၄)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpermalink.php%3Fstory_fbid%3Dpfbid0WnvD5xKyCvhCKMhaoF6R1gjYVdGD1Tdv2dMhigacujdLQKa3ZHTtxBZriRjNW5gMl%26id%3D61556956187899&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|title=အသုဘရှုနှင့် ရက်လည်ဆွမ်းကျွေးတရားတော်နာဖိတ်ကြားလွှာ |last=Phyu |first=Daw |date=26 September 2024 |website=Daw Phyu's Facebook |publisher=Open |access-date=26 September 2024 |quote=}}&lt;/ref&gt;
# နာဲခေန်ဖေ (ခင်ဖေ) (မုဟ်ဍုင်)
# မိစန္ဒာ (မုဟ်ဍုင်)
# နာဲတၠဆာန် (ဇြပ်ဗု)
# နာဲ(ခင်စိုး) (ရေဝ်)
# မာံသိုက်ဆာန်အံင် (ရေဝ်)
# နာဲ(အောင်သိန်း) (မတ်မလီု)
# မိ(မြစန္ဒာ) (မတ်မလီု)
# နာဲ(ပါလေး) (မတ်မလီု)
# နာဲ(မြင့်ဦး) (ပံင်)
# နာဲအံင်ဇၞး (ပံင်)
# နာဲ(ဗိုလ်ဝင်း) (ပံင်)
# နာဲ(အုံးမောင်) (ပံင်)
# နာဲ(ချစ်ဦး) (ဖာအင်)
# နာဲ(ထွန်းလွင်) (ဖာအင်)
# နာဲ(စိုးသိန်း) (ဗဂေါ)
# မိ(မြင့်မြင့်ဝေ (လ္ဂုင်)
# မိ(အေးဇာဝင်း) (လ္ဂုင်)
# နာဲဗညာဥူ (လ္ဂုင်)
# နာဲဖေတာန် (မင်းဖေသန်း) (လ္ဂုင်)
# နာဲအံင် (ကျာ်မြဟ်)
# နာဲ(ခင်မောင်ဆင့်) (ကျာ်မြဟ်)
# နာဲ(ငွေဝင်း) (ကအ်ကြိက်)
# နာဲ(ညိမ်းဖေ) (ကအ်ကြိက်)
# နာဲဆာန်ဍုင် (လှာဒကှ်)
# နာဲ(ခင်မောင်မြင့်) (ထဝါဲ)
# နာဲ(မင်းနိုင်) (ပလဝ်)
# နာဲ(အောင်မျိုးခိုင် (ဍာ်ဗု)
# နာဲ(ဖေတင်) (ဘုတ်ပြင်း)
#  (ဗြဝတဳ)
#  (သဓီု)

===ကမ္မတဳဗဟဵု အရန်===
# နာဲ(ကံထွန်း) (ဖာအင်)
# နာဲ(စိန်မြမောင်) (ဇြပ်ဗု)
# နာဲ(ရန်လင်းအောင်) 
# နာဲသူရိယသိုက်ညဳ (ဇြပ်ဗု)
# နာဲ(ကင်းမွန်) (မုဟ်ဍုင်)
# နာဲ(ရဲထွဋ်အောင်) (တကအ်ခၟိုင်)
# နာဲ(ကျော်စိုး) (ဖာအင်)

== ကောန်ဗော် မဒးဒုင်ဂစိုတ် ==

'''အလံင်အမာတ် မိဝေသဳဖျိုဝ်''' {{main|ဝေသဳဖျိုဝ်}}
သၞာံ ၂၀၂၁ ဂိတုဂျောန် ၈ အခိင်သဝ်တ္ၚဲ မိဝေသဳဖျိုဝ် ဒးဒုင်ပန် ကုရဲဂကောံလွပ်လွဟ်ဗၟာ (ဗွဲကြဴ ဒှ် [[ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ဗၟာ)|ဒပ်ပဳဒဳအေပ်]]) အဃော မဒဳတိတ် နူကွာန်တၟိ မအာ ဍုင်ကျာ်ပိ။ မိဝေသဳဖျိုဝ် ဒးဒုင်ပန်တုဲ ဒေါမ်စှ်ေ လတူကောန်မေန်ဇကု။ နူဒၞာဲဂှ် ဒရေပ်ပလံင်ဏာ ရုင်ဂဥုဲကျာ်ပိ၊ နကုဝပ်ဘဲသေနာတ်ဂှ် အခိင်ဗတံ ၁၉း၂၀ ဂှ် လမျီုဒးတိတ်အာ။&lt;ref&gt;{{cite news |title=ဘုရားသုံးဆူမြို့ အနီးတွင် MUP အမတ်လောင်း မိဝေသီဖြိုး သေနတ်ပစ်ခံရမှုကြောင့် သေဆုံး |url=https://www.mmpeacemonitor.org/306957 |access-date=29 June 2021 |work=MNA |date=9 June 2021 |accessdate=29 September 2024 |archivedate=29 June 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210629140810/https://www.mmpeacemonitor.org/306957 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=ဘုရားသုံးဆူမြို့အနီး အမတ်လောင်း လုပ်ကြံခံရမှု စုံစမ်းနေကြောင်း မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ ပြောဆို|url=https://www.mmpeacemonitor.org/307034|work=Myanmar Peace Monitor|author=|date=14 June 2021|accessdate=29 September 2024|archivedate=10 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210710215003/https://www.mmpeacemonitor.org/307034}}&lt;/ref&gt; သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် နကု မိဝေသဳဖျိုဝ် လုပ်ပြိုင်လဝ် မာဲ သွက် စၠတ်ဓဝ်ကောန်ဂကူ ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ စၟတ် (၄) ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ် နဒဒှ် စၞး ဗော်ညဳသၟဟ်မန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=314&amp;href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fwww.aar.mon%2Fvideos%2F993388934503317%2F&amp;show_text=false&amp;width=560&amp;t=0&quot;|title=မိဝေသီဖြိုး အမျိုးသားလွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ် မဲဆန္ဒနယ် အမှတ် (၄) ၊ ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့နယ် မိဝေသီဖြိုး အမျိုးသားလွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ် မဲဆန္ဒနယ် အမှတ် (၄) ၊ ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့နယ်|last= |first= |date= |website=မုက်လိက်တရဴအအာ |publisher= Open |access-date= 29 June 2021 |quote=}}&lt;/ref&gt;

'''ဥက္ကဋ္ဌ ပွိုင်ဍုင်ပံင် နာဲဘထံက်''' &lt;br&gt;
သၞာံ ၂၀၂၄ ဂိတုဨပြဳ ၁၃ (တ္ၚဲတၠုင်အတး) အခိင်ဂယး ၆ နာဍဳ အဃော နာဲဗထံက် (နိုင်ဘထောက်) မမင်ဒၟံင် ဗဒါဲဇိုင်တၞိန်သ္ၚိဇကု ပ္ဍဲကွာန်ခလံက်သပြု သွက်ဂွံ လံင်ပိဏ္ဍပါတ်ဂှ် ဒးဒုင်ပန် ကုညးလွပ်လွဟ်တအ်တုဲ ဒးချိုတ်အာ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ်ရ။ အတိုင်ဂကောံသ္ၚိကၟိန် နာဲဗထံက် မလဴထ္ၜးမ္ဂး ညးလွပ်လွဟ်ပန်တၠ မဍိုက်ကၠုင်ကွဳလိုန်ဓါတ်၊ ဗိုက်လဝ်ဂၠိက်မန် ဟီုအရေဝ်ဗၟာ၊ ပန်ဂစိုတ် နာဲဗထံက်တုဲ ဒဳအာ အတိုင်ဂၠံင်ဇၞော်လ္ဂုင်-မတ်မလီု လပါ်မအာသဓီုတေအ်ရ။ နာဲဗထံက်ဂှ် ဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ပွိုင်ဍုင်ပံင်၊ အခိင်မဒးစုတိဂှ် က္လိဂွံ အာယုက် ၇၈ သၞာံ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://news-eleven.com/article/290861|title=ပေါင်မြို့နယ် မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ ဥက္ကဋ္ဌ နိုင်ဘထောက် သေနတ်ဖြင့် ပစ်သတ်ခံရ|last= |first= |date=13 April 2024 |website=Eleven Media Group Co., Ltd. |publisher= Open |access-date= 29 September 2024 |quote=နိုင်ဘထောက်မှာ ယနေ့ နံနက် ၆ နာရီခွဲခန့်က ၎င်းနေထိုင်ရာ ပေါင်မြို့နယ် သဗြုချောင်ကျေးရွာရှိ နေအိမ်တွင်ရှိနေစဉ် မော်တော်ဆိုင်ကယ်နှစ်စီးဖြင့် လူငယ် လေးဦးရောက်ရှိလာပြီး သေနတ်ဖြင့် ပစ်ခတ်ခဲ့ရာ နိုင်ဘထောက်တွင် ဝမ်းဗိုက် နှင့် ချိုင်းတို့၌ သေနတ်ဒဏ်ရာများရရှိခဲ့ပြီး သေဆုံးခဲ့ရခြင်းဖြစ်ကြောင်း ဒေသခံတစ်ဦးက ပြောကြားသည်။

၎င်းကဆက်လက်ပြီး “နိုင်ဘထောက်က ဆွမ်းလောင်းဖို့ နေအိမ်ရဲ့ လှေကားအနားမှာ ရှိနေတဲ့အချိန်မှာ သေနတ်သမားတွေရောက်လာပြီး ပစ္စတိုသေနတ်တွေနဲ့ပစ်သွားတာလို့ သိရတယ်။ နိုင်ဘထောက်က အခင်းဖြစ်တဲ့နေရာမှာဘဲ သေဆုံးခဲ့ရပါတယ်” ဟု ပြောကြားသည်။

သေနတ်သမားများမှာ မွန်လုံချည် နှင့် အကျႌအမဲရောင်များဝတ်ဆင်ထားကြပြီး ဗမာအသံဖြင့် စကားပြောဆိုသွားသည်ဟု နိုင်ဘထောက်၏ မိသားစုဝင်တစ်ဦး၏ ပြောကြားချက်များအရ သိရသည်။

နိုင်ဘထောက် အား သေနတ်နှင့် ပစ်ခတ်သွားကြသည့် သေနတ်သမားများမှာ ရန်ကုန် - မော်လမြိုင်ကားလမ်းမအတိုင်း သထုံမြို့ဘက်သို့ မောင်းနှင်ထွက်ပြေးသွားကြကြောင်း ဒေသခံပြည်သူများထံမှ သိရသည်။}}&lt;/ref&gt;

== စၟတ်သမ္တီ ဗော် နကု ဗော်တွဵုရး ==
ပ္ဍဲဇာန္နဝါရဳ ၂၆၊ ၂၀၂၃ ဂှ် [[ကမ္မရှေန်မာဲ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁|ကမ္မရှေန်မာဲ သဟရးဗၟာ]] ချူပ္တိတ် သၞောဝ်စၟတ်သမ္တီဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ မပါ်လဝ် ဂကူ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ၜါဂကူ၊ ဗော်ပရေင်ကွာန် မစန်ဒက် အလုံမွဲသဟရး၊ ကု ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မစန်ဒက် ပ္ဍဲတွဵုရး ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲရးဇၞော်မွဲမွဲ။ သွက်ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မစန်ဒက် အလုံကၟိန်ဍုင်မ္ဂး နူတ္ၚဲ မကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီတုဲ အပ္ဍဲပွိုင် ၉၀ တ္ၚဲဂှ် အောန်အိုတ် ကောန်ဗော် ဒးပေင် မွဲကိုဋ်၊ သြန်ဂအုံဗော် ဒးနွံ မွဲလ္ၚီကိုဋ်၊ တုဲပၠန် ရုင်ဗော် ဒးပံက် ပွိုင်ဍုင်ဂမၠိုင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသဟရးဂှ် ကဝက် ဒးပံက်မာန်။ တုဲပၠန် ကာလစိုပ်အခိင် သဘင်မာဲမ္ဂး နကုဗော်ဂှ် ကဝက်ဒၞာဲပြင်ပြင် ဒးဒုင် လုပ်ပြိုင်။ 

သွက်ဗော်မစန်ဒက် အပ္ဍဲတွဵုရး/ရးဇၞော်မွဲမ္ဂး နူစ မကလိဂွံ အခေါင်တုဲ အပ္ဍဲ ၉၀ တ္ၚဲဂှ် ကောန်ဗော် အောန်အိုတ် မွဲလ္ၚီ၊ သြန်ဗော် ၁၀၀ကိုဋ်၊ ရုင် ၅ ပွိုင်ဍုင် ဒးနွံ၊ အခိင်သဘင်မာဲမ္ဂး အောန်အိုတ် မွဲဒၞာဲ ဒးဒုင်ရုဲ။ နူစ စၟတ်တ္ၚဲ သၞောဝ်ဂှ် မပဒတန်တုဲ အပ္ဍဲ ၆၀ တ္ၚဲဂှ် ဗော်ဂှ် ဒးပ္တိုန်စၟတ်သမ္တီ။&lt;ref name=party&gt;{{Cite web|url=https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=Party_law_27-1-2023_.pdf&amp;type=page_multiple_photo&amp;code=15&amp;sno=1531&amp;token=30dc743e69cfb5c2740edd71dc1d1ccabf0c1e066ca9ffc9fdf1b9a06a4f490a64ea2f43e51ac661fae3d655b580681c8a963bb3b570ef98453f741e08a7ae9b|title=နိုင်ငံရေးပါတီများမှတ်ပုံတင်ခြင်း ဥပဒေ|date=26 January 2023|work=Union Election Commission|accessdate=26 January 2023|archivedate=27 January 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230127181559/https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=Party_law_27-1-2023_.pdf&amp;type=page_multiple_photo&amp;code=15&amp;sno=1531&amp;token=30dc743e69cfb5c2740edd71dc1d1ccabf0c1e066ca9ffc9fdf1b9a06a4f490a64ea2f43e51ac661fae3d655b580681c8a963bb3b570ef98453f741e08a7ae9b}}&lt;/ref&gt;

နကု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ပ္ဍဲဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၁၊ ၂၀၂၃ ဂှ် ကောံဓရီု ကမ္မတဳဗဟဵု ပ္ဍဲရုင်ဌာန်ဂအုပ်ဗော် ဍုင်မတ်မလီုတုဲ နကု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ဒက်ပ္တန်အာ ဗော်ကဆံင်တွဵုရး (မန်)&lt;ref name=Snong/&gt; တုဲ ဂိတုမာတ် ၁၅၊ ၂၀၂၃ ဂှ် ပ္တိုန်လိက်ဂရင်ဗတီ ကု [[ကမ္မရှေန်မာဲ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁|ကမ္မရှေန်မာဲကၟိန်ဍုင်]]ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://npnewsmm.com/news/6412d82d20558b5d6611ed04|title=PPP, Mon Unity party, Rakhine State National United party applied party registrations|last=Khit |first=Ye Pyae |date= March 16, 2023 |website=NP News |publisher=Open |access-date=March 16, 2023 |quote=People’s Pioneer Party (PPP), Mon Unity Party and Rakhine State National United Party submitted applications for renewing the party registrations at the Union Election Commission (UEC) on March 15 as per Section 25 of the #Political_Parties_Registration_Law. (...) Currently, there are 6 parties that have applied under Section 3 of the Political Parties Registration Law, and 20 parties that have applied under Section 25 of the Political Parties Registration Law; altogether 26 parties in total, as the UEC has announced. Amongst, six parties will organize nationwide and 20 of them will organize within a region or state. And the Union Election Commission is continuing to verify the establishment and registration of those parties.}}&lt;/ref&gt; သွက် တွဵုရးဍုင်ကရေင်ဂှ် ညးတာလျိုင် တွဵုရးဍုင်ကရေင်တအ် ချပ်ဂၞန်ရေင်သကအ်တုဲ ဆက်ရေင်တၠုင်အာရ။&lt;ref name=Snong&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=314&amp;href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fguidingstarjournal%2Fvideos%2F1231861227760563%2F&amp;show_text=false&amp;width=560&amp;t=0&quot;|title=သၟာန်ဇာန်လဝ် ဗော်ညဳသၟဟ်မန် နာဲတာန်ယှိုဲ|last=မာန် |first=ဝဏ္ဏ |date=18 February 2023 |website=Sanong Time – သၞံင်တိုင် |publisher=Open |access-date=18 February 2023 |quote=}}&lt;/ref&gt;

နကု ဒေသ တွဵုရးကရေင် ကု ရးတၞင်သဳဂှ် ၜိုန်ရ မိက်ဂွံ ဆက်ပ္တိုန်စရင် နကု ယၟု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)၊ ဗော်ညဳသၟဟ်မန် (ရးတၞင်သဳ) ကီုလေဝ်၊ ကာလ ညးတွဵုရးဍုင်ကရေင်တအ် ပ္တိုန်စၟတ်သမ္တီ ဗော်ဂှ် နကု ကမ္မရှေန်မာဲ ဟွံကဵု အခေါင်တုဲ သွက်တွဵုရးဍုင်ကရေင်ဂှ် ဒးသၠာဲထောအ် နကု ယၟု [[ဗော်တောတက်မန်]]။ နကု ဂၠံင်တရဴ မူဝါဒ ပရေင်ဒတူလိုင်တအ်ဂှ် အတိုင် ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ရ&lt;ref&gt;{{cite interview |last= |first= |subject-link= |interviewer=ဌာန်ပရိုင်ဗၠးၜးမန် |title=သမာန်သွဟ် နာဲထောန်လောန် |work=Independent Mon News Agency |date=7 September 2023 |publisher=Independent Mon News Agency |location=Burma |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fimnaburmese%2Fposts%2Fpfbid02HYJJ37j4YDAb7JssEjNb9WXDJLo8YkbAAkMKtDQqrypUxuc9ZTM3k8FqUwRvv9mql&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|access-date=7 September|quote=သွဟ် - အခိၚ်တေံဂှ်တှ်ေ ဗော်ညဳသၟဟ်မန် (MUP) မွဲရနွံ၊ နကုခမဳသၚ်ကီု တၠပညာတအ်ကီု သီုဖအိုတ်ဂှ် ပကောံ တုဲတှ်ေ ဒှ်အာဗော်ညဳသၟဟ်မန်၊ လက္ကရဴဏံ အကာဲအရာပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (ကံင် သဳပၞာန်) တအ် (သီ) ထိၚ်ထောံအဝဵုတုဲ သွဟ်ပေါဲရုဲမာဲဂှ်လေဝ် ဟွံသ္ပသမ္တီရလေဝ်၊ ဟွံသ္ပသမ္တီ တုဲတှ်ေ ညးစၞးလုပ်လဝ် ပေါဲရုဲမာဲ နူကဵု (ဗော်) MUP ဂှ်လေဝ် ဟွံလုပ်အဝေါင်ရ အဓိပ္ပါယ် ဍေံဒှ်အာဗီုဂှ်ရ။ မွဲ ပၠန်ဂှ်တှ်ေ လက်ထက် (ကံင်သဳပၞာန်) နစကလၟုဟ်ဂှ်တှ်ေ နူကဵု ကဝ်မယှေန်ပေါဲရုဲမာဲ UEC တေံ ညးတအ်ပတိတ်ကၠုင်လဝ်သၞောဝ်တၟိရ၊ အတိုၚ်သၞောဝ်တၟိ ညးတအ် ပတိတ်လဝ်ဂှ်တှ်ေ ဗော် MUP ပိုယ်တအ်ဂှ် အလုံကၟိန်ဍုၚ်အာဟွံဂွံဂှ်ရ နကုဗော် MUP ဂှ် ညးတအ်ဒးက္လေင်ပ္တိုန်လဝ်စရင် စၞးတွဵု ရးဍုၚ်မန်ရဂွံ၊ ပါဲနူဂှ်မ္ဂး ရးတၞင်သဳကီု ဗဂေါကီု ဒေသကရေၚ်ကီု ဂွံပတန်ဗော်ဂှ် ယၟုတုပ် ဟွံဂွံ ပုဟ်လေဝ်။ ဇေတ်တ်တေံ မိက်ဂွံတၚ်ယၟုတၞဟ်ခြာဟွံသေၚ်၊ ယၟုဂှ် ဗော် MUP ရ၊ MUP တွဵုရး ကရေၚ်၊ ဆဂး နူကဵုညးတအ် (UEC) ဟွံကဵုအခေါၚ်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒးပြံင်သၠာဲထောံယၟု ဗော်မန်တော တက်ရောင်။ မူဝါဒကီု ပရေၚ်ဒတူလိုၚ် ကီုဂှ် တုပ်ပ်ရ။}}&lt;/ref&gt;

သၞာံ ၂၀၂၄ ဂိတုသေတ္တေမ္ဗာ ၉ ဂှ် နူ ကမ္မရှေန်မာဲ စၟတ်သမ္တီကဵု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် နဒဒှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://myanmar.gov.mm/news-media/news/latest-news/-/asset_publisher/idasset354/content/%25E1%2580%2599%25E1%2580%25BD%25E1%2580%2594%25E1%2580%25BA%25E1%2580%258A%25E1%2580%25AE%25E1%2580%258A%25E1%2580%25BD%25E1%2580%2590%25E1%2580%25BA%25E1%2580%259B%25E1%2580%25B1%25E1%2580%25B8%25E1%2580%2595%25E1%2580%25AB%25E1%2580%2590%25E1%25-1?_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_redirect=https%3A%2F%2Fmyanmar.gov.mm%2Fhome%3Fp_p_id%3Dcom_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_bGKbAOPbVS3E%26p_p_lifecycle%3D0%26p_p_state%3Dnormal%26p_p_mode%3Dview%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_bGKbAOPbVS3E_cur%3D0%26p_r_p_resetCur%3Dfalse%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_bGKbAOPbVS3E_assetEntryId%3D372845606%26p_p_auth%3DF8qGLWaq&amp;p_p_auth=F8qGLWaq|title=မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ (Mon Unity Party) ကို နိုင်ငံရေးပါတီအဖြစ် မှတ်ပုံတင်ခွင့်ပြုခြင်း|last= |first=|date=September 9, 2024 |website=Ministry of Information |publisher=Open |access-date=September 9, 2024 |quote=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်

ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်
ကြေညာချက်အမှတ် (၅ / ၂၀၂၄)
၁၃၈၆ ခုနှစ် ၊ တော်သလင်းလဆန်း ၇ ရက် (၂၀၂၄ ခုနှစ် ၊ စက်တင်ဘာလ ၉ ရက်)
မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ (Mon Unity Party) ကို နိုင်ငံရေးပါတီအဖြစ် မှတ်ပုံတင်ခွင့်ပြုခြင်း
မွန်ပြည်နယ်၊ မော်လမြိုင်မြို့၊ မြိုင်သာယာရပ်ကွက်၊ (၁၉) လမ်း၊ အိမ်အမှတ် (၁၆) တွင် ပါတီရုံးချုပ်ဖွင့်လှစ်ထားရှိသော မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ (Mon Unity Party) ကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၉ ရက်နေ့မှစ၍ နိုင်ငံရေးပါတီများမှတ်ပုံတင်ခြင်းဥပဒေပုဒ်မ ၉ နှင့်အညီ မှတ်ပုံတင်ခွင့်ပြုကြောင်း ကြေညာလိုက်သည်။
မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ (Mon Unity Party) ၏ မှတ်ပုံတင်အမှတ်မှာ (၅၂) ဖြစ်ပါသည်။

( ပုံ ) ကိုကို
ဥက္ကဋ္ဌ
ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်}}&lt;/ref&gt;

== သဘင်မာဲ ၂၀၂၅ ==
သွက် သဘင်မာဲ သၞာံ ၂၀၂၅ ဂှ် နကု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် လုပ်ဒုင်ရုဲမာဲ သီုဖအိုတ် ၃၈ ဒၞာဲ။ သွက် စၠတ်ဓဝ်ညးဍုင်ကွာန်ဂှ် ၇ ဒၞာဲ၊ သွက်စၠတ်ဓဝ်ကောန်ဂကူ ၁၂ ဒၞာဲ၊ သွက် စၠတ်ဓဝ်တွဵုရးဍုင်မန်ဂှ် နကုသၞောတ် FPTP ဂှ် ၉ ဒၞာဲ PR ဂှ် ၁၀ ဒၞာဲ။&lt;ref&gt;{{cite web |last= |first= |date=October 19, 2025 |title=ဗော်ညဳသၟဟ်မန် လုပ်ပြိုင်ပေါဲရုဲမာဲ ၃၈ ဒၞာဲဏောင် |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fimnaburmese%2Fposts%2Fpfbid02b1shpjNifsQpGHP2kXQWaVHfaVpYLt2f7PLMFxk1HHQ2nZFSPGHea5BChggXAzrFl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot; |website=Independent Mon News Agency |location= |publisher=Open |access-date=October 19, 2025}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
| valign=&quot;top&quot; |'''လၟေင်'''
|'''အလံင်အမာတ်'''
|'''ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ'''
|'''စၠတ်ဓဝ်'''
|-
|၁
|ဦးခင်ဖေ
|PR
|ကောန်ဂကူ
|-
|၂
|မင်းချမ်းမြေ့အောင်
|PR
|ကောန်ဂကူ
|-
|၃
|[[ဗညာအံင်မဵု၊ ဒံက်တာ|ဒေါက်တာဗညားအောင်မိုး]]
|PR
|ကောန်ဂကူ
|-
|၄
|ဦးရဲထွဋ်အောင်
|PR
|ကောန်ဂကူ
|-
|၅
|ဒေါ်ရီရီပြုံး
|PR
|ကောန်ဂကူ
|-
|၆
|ဦးအောင်မြင့်စိန်
|PR
|ကောန်ဂကူ
|-
| 
| 
| 
| 
|-
|၁
|ဦးစံတင်
|PR
|တွဵုရး
|-
|၂
|မင်းကြဝိထော
|PR
|တွဵုရး
|-
|၃
|ဦးစိုးသိုက်
|PR
|တွဵုရး
|-
|၄
|မင်းသိန်းထိုက်ဦး
|PR
|တွဵုရး
|-
|၅
|ဦးဇော်မင်းအောင်
|PR
|တွဵုရး
|-
|၆
|မင်းအောင်ထူး
|PR
|တွဵုရး
|-
|၇
|ဦးညီညီစိုး
|PR
|တွဵုရး
|-
|၈
|မင်းအောင်မွန်
|PR
|တွဵုရး
|-
|၉
|နိုင်ခင်မောင်ဇင်
|PR
|တွဵုရး
|-
|၁၀
|ဦးအုံးမောင်
|PR
|တွဵုရး
|-
| valign=&quot;top&quot; | 
| 
| 
| 
|}  
{| class=&quot;wikitable&quot;
| valign=&quot;top&quot; |'''လၟေင်'''
|'''အလံင်အမာတ်'''
|'''ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ'''
|'''စၠတ်ဓဝ်'''
|-
|၁
|ဒေါ်မြင့်မြင့်ဝေ
|FPTP
|ညးဍုင်ကွာန်
|-
|၂
|မင်းစိုးသူ
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
|ညးဍုင်ကွာန်
|-
|၃
|မင်းဝဏ္ဏကြီး
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
|ညးဍုင်ကွာန်
|-
|၄
|ဦးသန်းရွှေ
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
|ညးဍုင်ကွာန်
|-
|၅
|ဒေါ်မြင့်သန်း
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
|ညးဍုင်ကွာန်
|-
|၆
|ဦးဗိုလ်ဝင်း
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
|ညးဍုင်ကွာန်
|-
| 
| 
| valign=&quot;top&quot; | 
| 
|-
|၁
|မောင်ကျော်စွာထွန်း
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
|တွဵုးရ
|-
|၂
|နိုင်လှအောင်
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
| valign=&quot;top&quot; |တွဵုးရ
|-
|၃
|နိုင်ထွန်းဦး
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
| valign=&quot;top&quot; |တွဵုးရ
|-
|၄
|ဦးဌေးနိုင်
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
| valign=&quot;top&quot; |တွဵုးရ
|-
|၅
|နေလင်းကျော်
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
| valign=&quot;top&quot; |တွဵုးရ
|-
|၆
|ဦးရွှေလူး
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
| valign=&quot;top&quot; |တွဵုးရ
|-
|၇
|မိလဝီဟန်
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
| valign=&quot;top&quot; |တွဵုးရ
|-
|၈
|ဦးသန်းခိုင်
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
| valign=&quot;top&quot; |တွဵုးရ
|-
|၉
|ဟန်ဝင်းအောင်
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
| valign=&quot;top&quot; |တွဵုးရ
|-
| 
| 
| 
| 
|-
|၁
|မောင်ဟန်လင်းမွန်
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
|ကောန်ဂကူ
|-
|၂
|မင်းကျော်နိုင်ဝင်း
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
| valign=&quot;top&quot; |ကောန်ဂကူ
|-
|၃
|[[သဝ်နဲ၊ နာဲ|ခင်မောင်ထွေး]]
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
| valign=&quot;top&quot; |ကောန်ဂကူ
|-
|၄
|မင်းစိုးခိုင်
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
| valign=&quot;top&quot; |ကောန်ဂကူ
|-
|၅
|နိုင်ချမ်းတွဲ့
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
| valign=&quot;top&quot; |ကောန်ဂကူ
|-
|၆
|အောင်ဇန
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
| valign=&quot;top&quot; |ကောန်ဂကူ
|}

==နိဿဲ==
{{reflist|2}}
[[ကဏ္ဍ:BEHM]]
[[ကဏ္ဍ:ဂကောံ]]</text>
      <sha1>i92ehl1cb5rey8ehk9bdnvxg1jk6cf8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တေသြရဳ မသ္ၚေဝ်စိတ္တဇ ဖြောဒ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2891</id>
    <revision>
      <id>60099</id>
      <parentid>54526</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:33:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51416" sha1="drysdgtzm1misydrat6nrsi05790rfm" xml:space="preserve">[[ဝှာင်:Sigmund_Freud,_by_Max_Halberstadt_(cropped).jpg|thumb|272x272px|သိဂ်မုန် ဖြောဒ် Sigmund Freud (c. 1921)]]
သိဂ်မုန် ဖြောဒ် (Sigmund Freud) (၆ မေ ၁၈၅၆ - ၂၃ သေပ်တေမ်ပါ ၁၉၃၉) ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဂွံစၟတ်သမ္တီ မၞိဟ်မဂၠာဲဆဵု တီကေတ် ဒြဟတ်စိတ္တဇ (psychodynamic) မဆေင်စပ် ကုပညာစိတ္တဗေဒ မလ္ၚတ် ပြဝကောန်မၞိဟ် (human behavior) မကၠောန်ပ မတိတ်ကၠုင် နူကဵုအသညာစိုတ် (unconscious)။ ဖြောဒ် ပတှ်ေကေတ် စိုတ်ဂှ် ဒှ်အရာမဖန်ဗဒှ်ကဵု အရာပိုယ် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲကာလ သညာစိုတ်(စိုတ်အခိင်ကာလ ပိုယ်မနွံကဵု ဓဝ်သတိ)ကီု သီုကဵု အသညာစိုတ် (စိုတ်အခိင်ကာလ ပိုယ်မဟွံမဲ ကုဓဝ်သတိ)တုဲ အရာတအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု သဇိိုင်ဒြဟတ်ဒမြိုဟ်စိတ္တဗေဒ။ စိုတ်ဂှ် ပါ်ကရေက်လဝ် ပိဂအုံ မကော်ဂး ဣဒ (id)၊ ဨဂေါ (ego)၊ မဟာ-ဨဂေါ (super-ego) တုဲ နကဵုဖြောဒ် ညးပတှ်ေကေတ် နကဵုစိုတ်ပိဂအုံဂှ် ပိုယ်တအ် ပါ်ကရေက်ကေတ် စိုတ်စရိုတ် (ဝါ) ဂကူပူဂိုလ်မာန်ရ။ ဖြောဒ် ပတှ်ေကေတ် မၞိဟ်တအ်ဂှ် &quot;ဒှ်သၟာဇာတ် မဝေင်ပလှ်ေ အပ္ဍဲ လဝေင်ဇာတ် စိုတ်ညးတအ်၊ အၚောပ်ဂှ် ဓရိုဟ်၊ မွဲလပါ်ဂှ် ကလေင်ဂြဲ။ စိုတ်ပိုယ် ဗွဲအပ္ဍဲတေအ်ဂှ် တံင်ဂြဲကေတ်ဒၟံင်ဇမၞး ရေင်သကအ်တုဲ ဗၟံက်ထ္ၜးဒၟံင် ပူဂိုလ်ပိုယ်ရ&quot;။&lt;ref&gt;Understanding the Id, Ego, and Superego in Psychology. (n.d.). - For Dummies.&lt;/ref&gt;

== ဘာသာ ==
ဖြောဒ် ဟွံပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ မနွံကဵု  ဒြဟတ်ဣဓိအနုဘဴ မဖန်ဖက်ဒၟံင် မုဟိုတ်ပိုယ်ဂွံပ ပြဝပိုယ်မပရ။ နကဵုလညာတ်ညးမ္ဂး ဣဒ (id) ဂှ် ဒှ်အရာမပသောင်ကလးကဵု မုဟိုတ်မၞိဟ်တအ် မဂွံပပြဝဗီုဂှ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မဟွံသၟဟ်ကောံ ကုဨဂေါ (ego) ဟွံသေင်မ္ဂး မဟာဨဂေါ (super-ego)။ &quot;ဘာသာဂှ် ဒှ်အရာမချပ်ဗဒှ် (illusion) တုဲပၠန် ဘာသာဂှ် ဓရိုဟ်ဂြဲဏာပ္တိတ် နကဵုဒြဟတ် နူကဵု အရာမဒှ်ဒၟံင်ပကတိဇေတ်တ်တုဲ ဍေဟ်ပလံင်ဗစိုပ်ဏာ ဇရေင်အၚောပ်ဆန္ဒပိုယ်ရ။&quot;&lt;ref&gt;Freud &amp; Religion. (n.d.). About.com Psychology.&lt;/ref&gt; ဖြောဒ် ပတှ်ေကေတ် မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဗဒဗဒါဲ ပ္ဍဲဘာသာ သွက်ကလိဂွံ တင်ပသောင်ထ္ၜး အရာမဒှ်ဗဟေက်ဂမၠိုင် ကေုာံ ဂဝိင်ဂမၠိုင် အရာညးတအ် မဟွံမဲပၟိက်တအ်ရ။ ဖြောဒ် ဟီု မၞိဟ်တအ် ခၞံဗဒှ်ပတိုန် ကျာ် နကဵုဥပဓိညးတအ်ရ။ ဇၟာပ်ပ်ဘာသာဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵုစိုတ်။ နကဵု ဖြောဒ် ညးပတှ်ေကေတ် သြဇာစိုတ်ဂှ် ဒှ်အရာ မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲအခိင်ပိုယ် သညာ (မနွံကဵုသတိ) ကီု သီုကဵု ပ္ဍဲအခိင်ပိုယ် အသညာ (မဟွံမဲကုသတိ) မဒုင်သဇိုင် ကုဒြဟတ်ဒမြိုဟ်ရ။ ကသပ်မ္ဂး ဘာသာဂှ် ဒှ်အရာ မဖန်ပကဵု ညံင်မၞိဟ်တအ် ဂွံမံင် နကဵုဒ္ဂေတ်လၟေတ်ဂှ် နကဵုလညာတ် ဖြောဒ်မ္ဂး ဒှ်ဂၠံင်တရဴ မဍာံပြမွဲ ဟွံသေင်၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ညးပတှ်ေကေတ် နကဵုအစောမ်ဒြဟတ်လဵုမွဲလေဝ် ထိင်ဒဝ် ပြဝမၞိဟ်တအ် မပဟွံမာန်ရ။ အၚောပ်အသညာစိုတ်တအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်မၞိဟ်တအ် ဂွံပ အတိုင်ပၟိက်စိုတ်ညးတအ်ရ။ နကဵု ဖြောဒ် ကၠောန်ပလဝ် သုတေသန ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် တၟေင်င်တၟဟ်ဟ် ဇိပ်ပ်ဂၠိပ်ပ် ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ်တအ် မပ၊ မဆက်ဆောံရေင်သကအ် ပ္ဍဲကဵုဂကောံတအ်ရ။ ညးပတှ်ေကေတ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ် မပ နကဵုနဲနာနာသာ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ညးတအ် မနွံကဵု ဂကောံ ကဵု ပ္ဍဲကာလ ညးတအ် မနွံညးမွဲဓဝ်။ ပ္ဍဲကဵုလိက်ညး စိတ္တဗေဒဂကောံ ကေုာံ သမ္ၚေဝ်ဨဂေါ (''Group Psychology and the Analysis of the Ego)''ဂှ်  ဖြောဒ် ဟီု ဘာကျာ် ကေုာံ ဂကောံဘာသာဂှ် ဒှ်&quot;ဂကောံမာယာ (artificial group)&quot; မဒှ် ဒြဟတ်မ္ၚး သွက်ဂွံပံင်ကောံရေင်သကအ်ရ။ ဂကောံဗီုတအ်ဏအ်ဂှ် အရာအိုတ်သီုဂှ် တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဒြဟတ်မ္ၚး တုဲ သက်ကု ဒြဟတ်ဏအ်မ္ဂး ဂကောံဂှ် ဆက်တန်တဴ ဟွံမာန်ရ။ ဂကောံဗီုတအ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာမနွံပၟိက်မွဲ၊ နကဵုလညာတ် ဖြောဒ် မ္ဂး သွက်ဂွံဖအောန်ဖျေဟ် အတ္တပေမဝါဒ (narcissism) ပ္ဍဲဇၟာပ်မၞိဟ်တအ်တုဲ ဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ လတူရေင်သကအ်တုဲ နွံပၟိက် ဂကောံဘာသာတအ်ရ။ အတ္တမၞိဟ်မွဲကုမွဲ ပူဂိုလ်မၞိဟ်မွဲကုမွဲဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု အရာတၞဟ်ခြာပူဂိုလ်မွဲကုမွဲရ။ လညာတ်မ္ဂး မခၞံဗဒှ်ပတိုန် ဘာသာဂှ် နကဵု ဖြောဒ် ညးညာတ်ကေတ် မၞိဟ်တအ် ခၞံဗဒှ်ပတိုန်ဘာသာ သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် ညးတအ် မဂၠာဲသ္ၚေဝ်ဒၟံင် နကဵုအသညာစိုတ်ညးတအ်ရ။

== တေသြရဳ မသ္ၚေဝ်စိတ္တဇ ==
{{Main |ဣဒ၊ ဨဂေါ ကေုာံ မဟာ-ဨဂေါ}}

သမ္ၚေဝ်စိတ္တဇ ဂှ် မဂွံဆဵုကေတ် နကဵု သိဂ်မုန် ဖြောဒ်။ ဖြောဒ် ပတှ်ေကေတ် မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဒးလွဳ နကဵု ကသပ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင်ညးတအ် နူကဵု အသညာစိုတ် ညံင်ဂွံဒှ် သညာစိုတ်၊ နူဂှ် မွဲကဆံင် ညးတအ် ကလိဂွံ ကမၠိုဟ်တၟး (ဒဒှ်မကၠိုဟ်ကေတ် ဗီုမဒှ်ဒၟံင်ဍာံဍာံ) ဟီုဗီုအင်္ဂလိက် insight ရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် မၞိဟ်တအ်ဂှ် ကသပ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် ညးတအ်မကၠောန်ပဒၟံင် မကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု စိုတ်မဟွံစွံသတိဂှ် ညံင်ညးတအ် ဂွံညာတ် ဂွံတီ စွံသတိဂှ် ဒးစၞောန်ထ္ၜးကဵုညးတအ်ရ။ တင်ရန်တၟအ် နဲကဲလွဳနကဵုမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်စိတ္တဇဂှ် သွက်ဂွံဗလးကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင် ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ မအံင်ဂြေန်ဒၟံင်တအ်၊ ဥပမာ မပ အရာမဟွံစွံသတိ ညံင်ဂွံစွံသတိရ။ သမ္ၚေဝ်စိတ္တဇဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် လွဳ မၞိဟ်ဝေဒနာ စိုတ်လီု (စိုတ်ဓဍိုက် depression disorder) ကေုာံ မၞိဟ်ဝေဒနာ (anxiety disorder)တအ်ရ။ နကဵုမဟီုဂး ပံက်သြိုဟ် ပရေင်ဆဵုဂဗဇကုတအ်ဟေင် လွဳယဲတအ်ဏအ်မာန်ရ။ ဆဂး သမ္ၚေဝ်စိတ္တဇဂှ် လၟုဟ်မ္ဂး ပါဲနူလွဳယဲစိုတ်တုဲ ပ္ဍဲဒၞာဲနာနာ ပရေင်ကမၠောန်ဇၞော်မောဝ်စိုတ် ညးဍုင်ကွာန်၊ ပ္ဍဲအရာမလွဳလွတ်ကောန်ဇာတ်တအ်ဂှ်လေဝ် စကာကၠုင် ဗွဲမလှဲလးရ။

=== ဣဒ (Id) ===
'''ဣဒ''' နကဵုလညာတ် ဖြောဒ်မ္ဂး မဒှ် အသညာစိုတ် မဒှ်စိုတ် မဂၠာဲ ပရေင်မိပ်မြဟ်။ နကဵုလညာတ်ညးမ္ဂး ဣဒ ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜး ပသောင်ကလးကဵု မုဟိုတ်မၞိဟ်တအ် မချဳဓရာင် ဗီုဂှ်ရော၊ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မသက်ကု ဨဂေါ ဟွံသေင်မ္ဂး မဟာဨဂေါ။ ဣဒ ဂှ် ဒှ်လစှ်ေစိုတ် မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ်ကောန်မၞိဟ်တအ်တုဲ ဒှ်အရာကၞက်သဇိုင် ကေုာံ အဓိကဗဳဇစိုတ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ (ဣဒ ဂှ် ကော်စ ရာဂ လေဝ်ဂွံရ)။ ဣဒ ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ပိုယ်ဓဝ်သတိမတိတ်ဗၠး ဟိုတ်နူဒေါသ၊ ဟိုတ်နူမောဟ ဟိုတ်နူလောဘတုဲ စိုတ်ဣဒဂှ် ဒှ်အဝဲလစှ်ေ ပ္ဍဲစိုတ် မဒုင်သဇိုင် ကုလောဘ သွက်ဂွံဂၠာဲ တြပ်စိုတ် လဝါဲလဝါဲဂှ်ရ။ ဣဒ ဂှ် ဟွံချပ် အရာမဒှ်မာန် ကေုာံ အန္တရာယ်မကတဵုဒှ်ကၠုင်မာန်တအ်ရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ဣဒဂှ် တီဆ ပၟိက်ဆန္ဒဇကုသၟးတုဲ ဟွံမဲကဵု ပရေင်ချပ်ဗစာ အရာမဒှ်မာန် ဟွံဒှ်မာန်၊ တုဲပၠန် အရာမဗဒှ်ကဵု အန္တရာယ်ဓာန်ဂတတအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဖြောဒ် ဟီု မၞိဟ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဣဒ ဓလီုပ္ဍိုက်လဝ်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ်ဏာ အရာမွဲမွဲ ဖျေဟ်ဏာ သ္ဂုတ်သွာတ်မွဲမွဲ အတိုင်ပၟိက်ဆန္ဒမနွံပၟိက်ဟေင်တုဲ ဟွံချပ်ဗစာရဏာ ဒးဟာ ဗၠေတ်ဟာရ။ ဣဒ ကဵု ဨဂေါ ဂှ် ဖြောဒ် ပတောအ်လဝ် နကဵုဥပမာ ချေဟ် ကဵု လစဝ် (ညးမဍိုက်ချေဟ်) ရ။ ဣဒ ဂှ် တုပ်ညံင်ချေဟ် မဒးပတပ်ဂၠံင် ကေုာံ ထိင် နကဵု လစဝ် (ညးမဍိုက်ချေဟ်)။ နကဵုဥပမာဏအ် ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဣဒ ဂှ် ၜိုန်ရ မထိင်လဝ် နကဵု ဨဂေါကီုလေဝ် ဍေဟ်တအ်ညးၜါဂှ် မနွံကဵု အဆက်အစပ် ဂတးဂတန် ညးမွဲကုမွဲရ။ 

=== ဨဂေါ (Ego) ===
တၞဟ်န မၞိဟ်တအ် မဂွံထိင်ဒဝ်လဝ် အာရီုမဒှ်ဍာံ ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိဏအ်တုဲ ဨဂေါဂှ် ကေတ်တာလျိုင် သွက်ဂွံထိင် ဖျေဟ်သၠဒကေဝ် အကြာ မိပ်မြဟ် ကေုာံ ဂိသကေဝ်ရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ဨဂေါဂှ် ဒှ်အရာ မနွံကဵု ဗစာရဏာ ခိုဟ် ပရေအ်၊ ဗၠေတ် ဒး၊ ဟိုတ် ဖိုလ်ရ။ ဇၟာပ်ပ် အၚောပ်လောဘ ဣဒ မကတဵုဒှ်ဂှ် နကဵု ဨဂေါ စင်ခြင်တုဲ ထိင်ဒဝ်မာန်ဖအိုတ် ဒှ်ဟွံမာန်။ နကဵု ဨဂေါဂှ် ဇၟာပ်ဒၞာဲဂှ် ပါ်ပါဲ အရာလဵုဒး အရာလဵုဗၠေတ် ဟွံမာန်လေဝ်နွံ၊ တုဲပၠန် သွက်ဂွံဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ဒး အခိင်မကလိဂွံ ဟွံရုမ်ဂပ်လေဝ် နွံကီုရ။ သဘဴဓဝ် ဗီုဨဂေါ မကၠောန်ကမၠောန်ဂှ် သွက်ဂွံ ရီု၊ ထိင် ဣဒ နကဵု မဗစာရဏာရ။ ဨဂေါ ဂှ် ဒှ် အလဵုဇကု ပူဂိုလ်ဂှ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ပၟိက်အၚောပ်ဆန္ဒ အသညာစိုတ်ရ။ ပ္ဍဲဨဂေါဂှ် ပါဲနူ အၚောပ်ဆန္ဒတုဲ ပၠုပ်စုတ်လဝ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ်ကောန်မၞိဟ်၊ အခိုက်ကၞာယေန်သၞာင်မၞိဟ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဖျေဟ်သၠဒကေဝ် အကြာစိုတ်တမ်ဗဳဇ ပ္ဍဲကဵု ဣဒ ရ။ ၜိုန်ရ ဣဒ ကဵု ဨဂေါ သီုၜါဂှ် ဒှ်အရာ အသညာစိုတ် (ဝါ) ဒှ်အရာ မကတဵုဒှ်မာန် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ပိုယ်မဟွံမဲ ကုဓဝ်သတိကီုလေဝ် ဨဂေါဂှ် နွံအဆက်ကြပ်ညောန်ဒၟံင် ကုသၞောတ်စင်ခြင် (the perceptual system)ရ။ ဨဂေါဂှ် နွံကဵု ဗီုမကၠောန်ကမၠောန် မစဵုဒၞာဝေင်ပါဲဘဲ (the function of self-preservation) တုဲ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ်ဂှ် အလဵုအလဵု နွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သွက်ဂွံထိင် အသံအမိင် နူကဵု ဣဒ ရ။

=== မဟာဨဂေါ (super-ego) ===
မဟာဨဂေါ ဂှ် ဒှ်အရာ မစဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲမၞိဟ်တအ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ နူအာယုက် ပန် ဟွံသေင်မ္ဂး မသုန်သၞာံ မကလိဂွံ နူကဵု ဒ္ဂေတ်ပြဝ ဂကောံမၞိဟ်ရ။ ဖြောဒ် ပတှ်ေကေတ် မဟာဨဂေါဂှ် ဒှ်အရာမထိင်ကဵုစိုတ် ဟိုတ်နူ မရံင်ကဵုဒ္ဂေတ်လၟေတ်မၞိဟ်ရ။ မဟာဨဂေါဂှ် ဟိုတ်နူ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် အစောံ မပါ်ပါဲ အရာမဒှ်ဇေတ်တ်၊ သီုကဵု အရာလဵုဒး အရာလဵုဗၠေတ်တုဲ စၟတ်သမ္တီကေတ် ဒှ်သညာစိုတ် (ဝါ) စိုတ်အခိင်ကာလ မနွံကဵု ဓဝ်သတိမွဲလေဝ် ဂွံရ။ ဖြောဒ် ပတှ်ေကေတ် ယဝ်ရ မဟာဨဂေါ ဟွံမဲမ္ဂး မၞိဟ်တအ် ကၠောန်ပ ကြံကြတုဲ မလေပ်ကၠောန် ကြာန်န်ဓမာန်မာန်အိုတ်ရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး စိုတ်မၞိဟ်တအ်ဂှ် နကဵုနဲလဵုလေဝ် ဂွံပါ်ပါဲ ဂွံကၠိုဟ်ကေတ် အရာလဵုဒး အရာလဵုဗၠေတ်တုဲ ကၠောန်ပအာ အတိုင်ပၟိက်ဆန္ဒလောဘညးတအ်ရ။ မဟာဨဂေါဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် သညာစိုတ် ပူဂိုလ်မၞိဟ်မွဲမွဲတုဲ ထိင်ဒဝ်ပၜက်ထောအ် ဣဒ မာန်ရ။ ဖြောဒ် ပါ်လဝ် မဟာဨဂေါ ၜါပြကာ၊ ပကတိပူဂိုလ်ဇကု (the ideal self) ကေုာံ  စိုတ်သမ္တီ (conscience)။ ပကတိပူဂိုလ်ဇကု ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာဗီုပူဂိုလ်မွဲမွဲ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူမဗတောန်ဖျေန် လ္ၚတ်ကေတ်တုဲ။ စိုတ်သမ္တီ ဟီုဂှ် ဒှ်အရာ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ သိက္ခာ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ်ဂှ်ရ။ စိုတ်သမ္တီ (conscience) ဂှ် ဒှ်အရာ ဒ္ဂေတ်ပြဝ ကေုာံ သိက္ခာဘဝ အပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်ဂှ် မစဵုဒၞာဖျေဟ်လဝ်။ ပကတိပူဂိုလ်ဇကု (ideal self) ဟီုဂှ် ဒှ်ဥပဓိပူဂိုလ် ဗီုလဵုမၞိဟ်တအ် မဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင်ဒ္ဂေတ်ပြဝဂကောံမၞိဟ်။ ပကတိပူဂိုလ် ကဵု စိုတ်သမ္တီ ဗီုတၞဟ်ခြာဂှ် နကဵုဥပမာမ္ဂး သၟာကရိ (ညးမကွာ်တရဴ) မွဲ ဟိုတ်နူလှုဲအိုတ်အာ၊ ညးနွံပၟိက် သြန် ကပါ် (၅၀) သွက်ဂွံ စိုပ်ဌာန်စမတ်ညး။ ညးတေအ် ဒးသွံ နာဍဳညးတေအ်ရ။ နာဍဳညးဂှ် နကဵုဓမ္မတာမ္ဂး နွံင္ၚုဟ် မွဲကၠံဒကေဝ်။ ညးစုက်ကဵု ပကတိပူဂိုလ် မွဲမ္ဂး ညးလဴစ ဒဒှ်ရ နာဍဳဂှ် တန်င္ၚုဟ် မွဲကၠံ ညးနွံပၟိက် သြန်ကပါ် ညးဂွံစိုပ်တရဴညး၊ မၞိဟ်ပကတိပူဂိုလ်ဂှ် ညးဒးဂၞပ် နာဍဳဂှ်တုဲ ညးရာန်ကေတ် နကဵု သြန်မွဲကၠံရ။ ယဝ်ရ သၟာကရိဂှ် စုက်ကဵု မၞိဟ်စိုတ်သမ္တီမ္ဂး မၞိဟ်စိုတ်သမ္တီဂှ် ဓဂုတ်တုဲ ရာန်ကေတ် နကဵု င္ၚုဟ်ကပါ်ရ။ သွက်မၞိဟ်စိုတ်သမ္တီမ္ဂး ဟိုတ်နူဇကု မကၠတ်ပၠံင်ကေတ် ဟွံသေင်တုဲ ဟွံဗၠေတ်ကဵု သၞောဝ် ဟွံဗၠေတ်ကဵု သဳလဇကုရ။

== ကဆံင် လိင်္ဂစိတ္တဇ (Psychosexual stages) ==
[[File:The Psychopathology of Everyday Life.jpg|thumb|left|150px]]
လိင်္ဂစိတ္တဇ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာမကတဵုဒှ် အပ္ဍဲစိုတ် မဆေင်စပ်ကဵု ပရေင်ကိစ္စလိင် (ဝါ) ပရေင်ကာမဂုဏ် ပ္ဍဲပိုယ်တအ်ရ။ တေသြရဳ ဖြောဒ် မဆေင်ကဵု ဗီုလိင်္ဂစိတ္တဇမဇၞော်မောဝ်ဂှ် ညးပါ်လဝ် နွံ မသုန်ကဆံင်။ နကဵုလညာတ်ညးမ္ဂး ဇၟာပ်ပ်ကဆံင်ဂှ် ကတဵုဒှ် အပ္ဍဲအပိုင်အခြာအခိင်ကာလ ဘဝမၞိဟ်မွဲမွဲရ။ ယဝ်ရ မၞိဟ်မွဲမွဲ ကတဵုဒှ် ဥပါဒါန်စောဲဗာန်ဂွံ ပ္ဍဲကဵုကဆံင်ပန်ဂှ် မွဲမွဲတုဲမ္ဂး မၞိဟ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်အာ ပရေင်ပူဂိုလ်ညး နကဵုလက်သန်နာနာသာ်မာန်ရ။

* ကဆံင်သြရလ် (Oral Stage) (ကဆံင်ပါင်) – ကဆံင်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်ကဆံင်ပါင်။ ကောန်အံင်ၚေဝ်မွဲ ဟီုမ္ဂး နွံအာယုက် နူစၜံင် စဵုကဵု စှ်ဒစာံဂိတု။ တင်စွံအာရီု အဓိက ပ္ဍဲကဵု ကဆံင်ပါင်ဏအ်ဂှ် ဂၠာဲတသိုက်ကာမ နူကဵု သၟောန်ပါင်ရ။ ပ္ဍဲကာလကဆံင်ဏအ်မ္ဂး နွံပၟိက် မဒုင်စရှ် ကေုာံ ထၜေတ်ဂှ် ဒှ်အရာအဓိက သွက်ဂွံဒုင်စသိုင် အာရီုကာမမိပ်သၠောင်ရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် အရာအိုတ်သီုဂှ် အံင်ၚေဝ်တအ် ဒးစမ်ၜတ် ဒုင်စသိုင် နကဵုပါင်ဖအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုအခိင်ကာလဏအ်မ္ဂး ပရေင်ပကေင်ပကတ် ပါင်၊ ညံင်အံင်ၚေဝ်တအ် ဂွံဂွံအခေါင် ဗၜေတ်ဂၠိုင်င် ဖဲဖဲဂှ် ကိစ္စဇၞော်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မၞိဟ်ခေတ်လၟုဟ် ညးကဵု အံင်ၚေဝ်တအ် ခၜေတ် က္ဍိုပ်တှ် မကၠောန်လဝ် နကဵု ရဝ်ပါတအ်၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် ကဵု ခၜေတ် ကောန်ရုပ်၊ ခၜေတ်လပုဟ်တဲတအ်ရ။ ယဝ်ရ အံင်ၚေဝ်ဂှ် ဟွံကလိဂွံ အရာမနွံပၟိက်ဍေဟ် ပ္ဍဲအခိင်ဏအ် ဍိုက်က်ပေင်င်မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဒှ်အာဥပါဒါန်စောဲဗာန်အာကဵု ကဆံင်ပါင်ဂှ်ရ။ ဥပါဒါန် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ကဆံင်ဒၞာဲဏအ်ဂှ် ကာလစိုပ်အာယုက်ဇၞော်မ္ဂး ကတဵုဒှ် ဗီုကဵုအကေင် မထၜေတ်ၝောအ်တဲ၊ သုင်ၜံက်၊ ခပပ်ကဵုစၞ ကေုာံ ကိတ်စဏေမ်တဲတအ် သီုကဵု စောဲလာံဂဥုဲၜူမာဲတအ်မွဲမွဲ ကတဵုဒှ်မာန်ရ။ ယဝ်ရ အံင်ၚေဝ်ဂှ် ကလိဂွံဍိုက်ပေင် ရုမ်ဂပ်မ္ဂး ပ္ဍဲဘဝမၞိဟ်ဇၞော်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု မၞိဟ်မပေင်တြပ်ကဵုစိုတ် (optimism) ကေုာံ မၞိဟ်မဗၠးၜး (independence)မာန်တုဲ ယဝ်ရ ဟွံကလိဂွံ ရုမ်ဂပ်မ္ဂး ကတဵုဒှ် မၞိဟ်မဟွံပေင်တြပ်စိုတ် (pessimism) ကေုာံ မၞိဟ်မဂၠာဲသၞ (hostility) တအ်မာန်ရ။

* ကဆံင်အနလ် (Anal Stage) (ကဆံင်ကသိုင်အိက်) – ကဆံင်ဒုတိယဂှ် ဒှ်ကောန်ၚာ်အဝဲ နူ စှ်ဒစာံဂိတု ကဵု ပိသၞာံ။ ပ္ဍဲကဵု ကဆံင်ဏအ်မ္ဂး ကောန်ၚာ်တအ် စွံအာရီု ဂၠာဲသိုင်တသိုက် ပ္ဍဲကဵု ထိုင်အိက် ကေုာံ ထိုင်ဏမ်။ မွဲလပါ်ဂှ်ပၠန် အံက် (မိမ) ကောန်ၚာ်တအ်ဂှ်လေဝ် ပကေင်ဗတောန် ညံင်ကောန်ၚာ်တအ် ဂွံစကာ သ္ၚိဍာ်လေပ်။ကောန်ၚာ်တအ်လေဝ် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် အိက်ကလုဲ ဏမ်ကလုဲတအ် ဒှ်စလေပ်ရ။ ယဝ်ရ ကောန်ၚာ်ဇကု အိက်ကလုဲ ဏမ်ကလုဲမ္ဂး မလေပ် ထေဲ အဟုက်ဂှ် ဒှ်ကၠုင်မာန်ရ။ ဟိုတ်နူအံက် ထေဲ အဟုက်တုဲ ကောန်ၚာ်ဂှ် ဟွံအိက် ဟွံဏမ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အိက်ကလုဲ ဏမ်ကလုဲ ဒှ်ကၠုင်မာန်ရ။ အံက်ၜါ ဗ္တောန်ကဵု စကာထၟာဲဂဒေါအ်တုဲ ကောန်ၚာ်ဂှ် ဟွံစကာတုဲ အိက်ကလုဲ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဏမ်ကလုဲမ္ဂး ဗျိဒေန်မ္ဂး ဒှ်အရာ အရာဟွံၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲကောန်ၚာ်တအ်တုဲ ဥပါဒါန်စောဲစပ်ကဵု ကဆံင်ဏအ် ဒှ်အာမာန်ရ။ ဥပါဒါန်စောဲစပ် ကုကဆံင်ကသိုင်အိက်မ္ဂး ကာလဇၞော်ဂေါဝ်မ္ဂး နကဵုပူဂိုလ် သိပ်ဂၠိပ်ၜက်လောန်ကာဲ၊ ဒှ်မၞိဟ်ကိုန်ဂစိုတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒှ်ဂၠံင်ဂတး မံင်ဆဆဵု ဟွံမဲ ကုစဳပၞောန်၊ တုဲပၠန် ဟွံပေင်တြပ်စိုတ်ကဵု ခန္ဓကာယဇကုတအ်ဒှ်တမ် ကတဵုဒှ်မာန်ရ။ 

* ကဆံင်ဖလ်လိစ် (Phallic Stage) (ကဆံင်အင်္ဂဇာတ်) – ကဆံင်တတိယဂှ် ဒှ်ကောန်ၚာ် အဝဲ နူကဵု ပိသၞာံ စဵုကဵုစိုပ် တြဴသၞာံ။ ပ္ဍဲအခိင်ဏအ်မ္ဂး ကောန်ၚာ်တအ် ပရေင်အာရီုစိုတ်ဂှ် ကောံအာ ပ္ဍဲကဵု အင်္ဂဇာတ်တုဲ ပွမဇဝိတ်ဇပေါတ်လိင် (လိင် သီုၜါ)ဂှ် ဒှ်အရာ မဒုင်စသိုင်တသိုက်တၟိရ။ ကောန်ၚာ်တအ် စွံကၠုင်သတိ ဒဒှ်ရ လိင်တၞဟ်ခြာ လိင်ၝောအ် လိင်ကၟက်၊ တီကၠုင် လိင်တၞဟ်ခြာတုဲ စိုတ်လုပ်စ ပ္ဍဲကဵုလိင် ဟွံတုပ်ကဵု ဇကုဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ စိုတ်ဣစ္ဆာလုပ်ကၠုင်ရ။ ကောန်ၚာ်တြုဟ်မ္ဂး စိုတ်လုပ်စကဵု မိဇကုတုဲ စိုတ်ဣစ္ဆာ လတူအပါဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ အရာဏအ်ဂှ် သွက်ကောန်တြုဟ်မ္ဂး ဖြောဒ် ကော်စ ပြသၞာ သြဒိပုသ် (Oedipus complex)၊ သွက်ကောန်ဗြဴဂှ် ဗွဲကြဴ ကောန်ကွး ဖြောဒ် ကဵုလဝ်ယၟု ပြသၞာဨလေစ်တြာ (Electra complex)။ ဒးကၠိုဟ်လဝ် ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ်ဂှ် ကောန်ၚာ်တြုဟ်ဂှ် ဒးစိုတ် မိဂၠိုင်တုဲ ကောန်ၚာ်ဗြဴမ္ဂး ဒးစိုတ်အပါဂၠိုင်ရ။ ကောန်ၚာ်ဗြဴမ္ဂး ထေင်ကေတ် မဆလူ ဂှ် ဒှ်အရာအဝဵုအာဏာတုဲ မိက်ဂွံဂွံ မွဲတၞုင်ကီု။ ယဝ်ရ အံက်ကောန်ၚာ်ဂှ် ဟွံကၠိုဟ်တုဲ ကၟာတ်လဒဵု အဟုက်မ္ဂး ကောန်ၚာ်တအ်ဂှ် ဒှ်ဥပါဒါန် ကုကဆံင်ဏအ်တုဲ ကာလဇၞော်ဂေါဝ်ကၠုင်မ္ဂး ဥပမာ ကောန်ၚာ်တြုဟ်မွဲ ဒှ်ဥပါဒါန် ကုကဆံင်ဏအ်မ္ဂး ဍေဟ်ဟွံတီကၠးကေတ် လိင်ဍေဟ်ဇေတ်တ် ဥပမာ ကောန်ၚာ်တြုဟ်မ္ဂး စၞးမပတုပ်ဗက် အပါဂှ် ပတုပ်ဗက်မိတုဲ ဇကုဇကုဂှ် ညာတ်ကေတ် နဒဒှ် မၞိဟ်ဗြဴ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အထေင်ဍောတ် အထေင်သောဲ ကုမၞိဟ်ဗြဴတုဲ ကြမ်ကြ ကဵုမၞိဟ်ဗြဴ။ မၞိဟ်ဗြဴမ္ဂး အထေင်ဇၞော် လတူမဆလူဂှ်တုဲ ဂၠုကဵု မၞိဟ်တြုဟ် အရာလဵုလေဝ် ကေတ်ဟွံဒး၊ မဆလူ (ဝါ) မၞိဟ်တြုဟ်ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်အိုတ်၊ ဂွပါပ်အောန်။ 

* ကဆံင်လတေန်စဳ (Latency Stage) (ကဆံင်သကအ်လ္ၚောဝ်) – ကဆံင်စတုတ္ထဂှ် ဒှ်ကောန်ၚာ် အဝဲ နူစ အာယုက် တြဴသၞာံ စဵုကဵု စှ်မွဲသၞာံ။ ပ္ဍဲကဵုအခိင်ကာလဏအ်မ္ဂး ဟွံစွံအာရီုမိပ်လဟိင် ပ္ဍဲကဵုခန္ဓကာယဇကုဇကု၊ စၞးဂှ် ပရေင်အာရီုကာမ (ဝါ) အာရီုလိင် သီုဖအိုတ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကောန်ၚာ်တအ်ဂှ် အစောမ်စရာဲ ပရေင်မၞိဟ်လေဝ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ရတုဲ ပရေင်မိပ်မြဟ်ဂှ် ကလိဂွံ အကြာသကအ်ရဲ အဝဲတုပ်ကဵုဇကု၊ လိင်မတုပ်ကဵုဇကု ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင်အကြာ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ဇကုတအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲအဝဲဏအ် ညံင်ဂွံဂွံ သကအ်ရဲ အဝဲမတုပ်ကဵုဍေဟ်တအ် ကေုာံ ပရေင်မိပ်မြဟ် အကြာမိမကောဒေအ်တအ်ဂှ် နွံပၟိက် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကောန်ၚာ် အဝဲအကြာဏအ် ညံင်ဂွံမံင်ကရောမ်အံက် (မိမ)ဂှ် ကိစ္စဇၞော်ကွေဟ်ရ။ ကောန်ၚာ်အဝဲဏအ်ဂှ် ဒှ်အဝဲ သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ်တိုန် ဘဝဇကုတုဲ ဒှ်အဝဲမကတ်လ္ၚတ်လေဝ် ဟီုဂွံရ။ 

* ကဆံင်လိင်္ဂ (Genital Stage) – ကဆံင်လက်ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ်လိင်္ဂစိတ္တဇ ဂှ် ဒှ်ကဆံင်လိင်္ဂ။ ကဆံင်ဏအ်ဂှ် စနူကဵု စှ်မွဲသၞာံ စဵုကဵု အဝဲကောန်ၚာ်အိုတ် အာယုက် မပေင်စှ်ဒစာံသၞာံ။ ပ္ဍဲအခိင်အာယုက်ဏအ်ဂှ် စိုတ်လုပ်စ ပ္ဍဲ မၞိဟ်လိင်တၞဟ်ခြာ ကုဇကုဂှ် ကလေင်ကတဵုဒှ်ကၠုင်ပၠန်။ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကုဥပါဒါန်မစောဲစပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵုကဆံင်မတုဲကၠုင်မွဲမွဲမ္ဂး မၞိဟ်ဂှ် စိုပ်ကဆံင်လိင်္ဂမ္ဂး ဇၞော်မောဝ်အာ ကောန်မၞိဟ်မနွံကဵုသၠဒကေဝ်မခိုဟ်မွဲ (a well-balanced human being)၊ ဒှ်မၞိဟ်မနွံကဵု ပူဂိုလ်မခိုဟ် ဟွံစိုပ်တၞုင်တၞးမွဲကရေက်ရ။ ပ္ဍဲကဵု အဝဲဏအ် ညးဟီု ဆာန် ကၠောန်။ ဆာန်ကၠောန်။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ဆာန်အာ မၞိဟ်လိင်တၞဟ်ခြာ တုဲပၠန် ပ္ဍဲအခိင်တုပ်ပ်ဂှ် ကၠောန်အာ ကမၠောန် (မံင်ဘာလေဝ် လုပ်လၟိဟ် ကမၠောန်ကီု)ရ။

== ဗဟေက်  ကေုာံ စက်ယန်ဒစဵုဒၞာ (Anxiety and defense mechanisms) ==
ဖြောဒ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဂကောံစက်ယန်ဒစဵုဒၞာ မနွံ ပ္ဍဲခန္ဓပူဂိုလ်မွဲမွဲရ။ စက်ယန်တအ်ဏအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်၊ ကာလဂှ်မ္ဂး မၞိဟ်မွဲမွဲ ဂွံဆက်ထိင်အာ ဖိုလ်ဂုဏ်ဇကုဇကု ညံင်ဟွံဂွံလီုလာ်ရ။ ဥပမာ၊ ပ္ဍဲကဵု အကာဲအရာမွဲ၊ ဟိုတ်မွဲမွဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင် သွက်ဂွံပကီုပရာပ် ဂုဏ်ဖိုလ်ညးမွဲမွဲမ္ဂးရ။ ဖြောဒ် ဟီု သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ဂုဏ်ဖိုလ်မၞိဟ်ဂှ် စက်ယန်ဒစဵုဒၞာ ကတဵုဒှ်ကၠုင်ဂှ် ဒှ်အရာမနွံပၟိက်မွဲရ။ ဣဏအ်ဂှ် ညးကော်စ စက်ယန်ဒစဵုဒၞာရ။ ဖြောဒ် လ္ၚတ် ဗီုလဵု ဨဂေါ ကၠောန်ကမၠောန် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ဟိုတ်မွဲမွဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ယဝ်ရ ဟိုတ်ဂှ် ဟွံဒှ်ဖိုလ်ဂုဏ် ကုဨဂေါဇကုရ။ စက်ယန်ဒစဵုဒၞာဏအ်ဂှ် မလေပ်ကတဵုဒှ် ဗီုရပ်စပ် ပြသၞာ အကြာ ဣဒ၊ ဨဂေါ ကေုာံ မဟာဨဂေါရ။ 

ဖြောဒ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒြဟတ်ကိစ္စဇၞော် သွက်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မဖအောန်ကၠေအ် အရာမပတေင်ပရံင်လဝ် တုဲပၠန် အရာဟိုတ်မပတေင်ပရံင်ဂှ် ဒှ်ဗဟေက်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://changingminds.org/explanations/behaviors/coping/defense_mechanisms.htm|title=Defense Mechanisms}}&lt;/ref&gt; ညးဂွံဆဵုကေတ် ဗဟေက် နွံပိသာ်။ ဗဟေက်စၟတ် (reality anxiety)၊ ဗဟေက်ယဝံင် (neurotic anxiety) ကေုာံ ဗဟေက်သိက္ခာ (moral anxiety)။ 
* ဗဟေက်စၟတ် (Reality anxiety) ဂှ် ဒှ်ဗီုပြင်မဖေက် မကၠုင်နူတမ်မူလတုဲ ဗဟေက်ဏအ်ဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵုဨဂေါ။ ဗဟေက်ဏအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒုင်သဇိုင် ကုပွမဖေက် အရာမဒှ်ဒၟံင်ဍာံဍာံစၟတ်တ်၊ မဒှ်မာန်၊ ဥပမာ မဖေက် ကၠဵုကိတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖေက်ဒတုံစှ်ေ နူကၟဳ။ 
* ဗဟေက်ယဝံင် (Neurotic anxiety) ဂှ် ဒှ်အရာမယံင်တုဲ ဖေက်၊ ဒှ်ဗဟေက် မကၠုင်နူ အသညာစိုတ်တုဲ ဒှ်အရာမကၠုင်နူ ဣဒ မရပ်ဂန်လဝ် ပူဂိုလ်ဇကု။ 
* ဗဟေက်သိက္ခာ (Moral anxiety) ဂှ် ဒှ်ဗဟေက် မကၠုင်နူ မဟာဨဂေါ။ ဗဟေက်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဟိုတ်နူမဖေက် ကလိလောန်ဒုဟ် ရာဇာဝတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒ္ဂေတ်လၟေတ်သိက္ခာမၞိဟ် ကေုာံ ယဝ်ရကၠောန်ဒးမ္ဂး ဒးဒုင်စသိုင် မနွံကဵုဒုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဂွကဵုညးဂမၠိုင်။ 

အခိင်ကာလ ဗဟေက် ကတဵုဒှ်ကၠုင်မ္ဂး ဗွဲကိုပ််ကၠာ စိုတ်ဂှ် ဍေဟ်ဗက်ဂၠာဲ ဂၠံင်မဒဴပါဲမာန် နူကဵု အကာဲအရာဂှ် နကဵု မဂလိုင်ပတိုန် ဗီုလဵုဂွံပသောင်ကလးပြသၞာ ကေုာံ ပံက်စက်ယန်ဒစဵုဒၞာရ။ နကဵု ဖြောဒ် ဗၟံက်ထ္ၜးပ္တိုန် စက်ယန်ဒစဵုဒၞာ ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဗွဲကြဴညိ ကောန်ဝုတ်ညး အာန္နာ ဖြောဒ် ဆက်ဗၟံက်ထ္ၜးပတိုန်ပၠန်တုဲ သီုဖအိုတ်ဂွံဆဵုကေတ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။  
# ပွမတးပါဲ (Denial) ဂှ် မပတှ်ေကေတ် အရာမဒှ်ဍာံဂှ် ဗွဲစၟတ် ဒှ်ဟွံမာန်။ ဥပမာ အဲဟွံထေင်ပုဟ် ဗီုဂှ်။ 
# ပွမဗလေတ်ဒၞာဲ (Displacement) ဂှ် ဒှ်အရာမပ္တိတ် ဗလေတ်ထောအ်ဒၞာဲ။ ဥပမာ၊ မုဟွံဆေင်ကဵု အဲ။ စၠောအ်စဒုဟ်ဂှ် ကုညးမွဲသအာင်။ 
# ပွမစကာညာဏ် (Intellectualization) ဂှ် ဒှ်အရာ မဝေင်ပါဲ မဒုင်စသိုင် နကဵုမဟွံဒုင်တဲ နကဵု မစွံအာရီု နကဵုညာဏ်။ ဥပမာ၊ နကဵုနဲလဵုလေဝ် အဲဖန်ဟွံဂွံ။  
# ပွမပသၞကဵုညးတၞဟ် (Projection) ဂှ် ဒှ်အရာ မကၠောန်ပ ဟွံပေင်စိုတ် ထေဲကဵု ညးမွဲသအာင်။ ဥပမာ၊ ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲကမၠောန် ဟွံပြေပြံင် ကုမၞိဟ်ဇၞော်တုဲ စဴစိုပ်သ္ၚိ ဂၠာဲသၞ ကဵုသမ္ဘာ ကောန်ဇာတ်။  
# ပွမဂၠာဲဟိုတ်ဖိုလ် (Rationalization) ဂှ် ဒှ်အရာမခၞံဗဒှ်ပတိုန် ပတောအ်၊ ဆဂး စှ်ေစိုတ် မနွံကဵုဗဗွဲဓရ်။ 
# ပွမခၞံဗဒှ်ကလေင်ပၠန် (Reaction Formation) ဂှ် ဒှ်အရာ မပတှ်ေကေတ်ဂၠံင်ဂတး၊ ပတှ်ေဂၠံင်ဒှ်ဇေတ်တ်မ္ဂး ဒှ်အရာမဖေက်ဂၟံက်။  
# ပွမကလေင်ဆုတ် (Regression) ဂှ် ကလေင်အာဒၞာဲတြေံ။ 
# ပွမဍဵုပသဝ် (Repression) ဂှ် ဒှ်အရာမဍဵုပ္တိတ်ထောအ် ကသပ်မဟွံဒးဂၞပ်တအ် ညံင်ဂွံဒှ် အရာမတီကေတ်။   
# ပွမၚိတ်ပလေအ်ထောအ် (Suppression) ဂှ် ဒှ်အရာ နကဵုမတီဂှ် ၚိတ်ပလေအ်ထောအ် ကသပ်ဟွံမဲပၟိက် ညံင်ဂွံဒှ်အာ အရာမတီကေတ်။ 
# ပွမပဍိုန်လျထောအ်စိုတ် (Sublimation)ဂှ် ဒှ်အရာ အရာမဗၠေတ်ဂှ် မကလေင်ပတဝ်ဏာဂၠံင် ညံင်ဂွံဒှ် အရာမဒုင်တဲမာန်။ 

ဒစဵုဒၞာတအ်ဏအ်ဂှ် ဟွံကတဵုဒှ်ကၠုင် သၟဝ် အထိင်ဒဝ်သညာစိုတ်ပိုယ် တုဲ နကဵုအသညာစိုတ်ဂှ် နကဵုမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူမွဲဂှ် ကေတ်တုဲ စဵုဒၞာဇကုပိုယ် နူကဵု အကာဲအရာစိုတ်မထုဲထံင်တအ်ရ။ အရာတအ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာသဘာဝ ကေုာံ ဓမ္မတာမွဲတုဲ သက်ကုစက်ယန်ဒစဵုဒၞာတအ်ဏအ်မ္ဂး ပိုယ်တအ် စိုပ်အာ ကဆံင်ဗဟေက်၊ စိုတ်ဂရံက်ဂစာ်၊ ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေတအ် မာန်ရ။

== နိဿဲ ==
{{reflist}}

=== ပြကိုဟ်ဂမၠိုင် ===
{{Refbegin}}
* Anxiety and Ego-Defense Mechanisms. (n.d.). Anxiety and Ego-Defense Mechanisms. Retrieved November 28, 2013, from http://homepages.rpi.edu/~verwyc/defmech.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202074819/http://homepages.rpi.edu/~verwyc/defmech.htm |date=2013-12-02 }}
*{{cite journal | last1 = Barg | first1 = J. A. | last2 = Morsella | first2 = E. | year = 2008 | title = The Unconscious Mind | journal = Perspect Psychol Sci| volume =  3| issue = 1| pages =  73–79| pmc=2440575 | pmid=18584056 | doi=10.1111/j.1745-6916.2008.00064.x}}
*Cherry, K. (n.d.). Dream Interpretation: What Do Dreams Mean? About.com Psychology. Retrieved from http://psychology.about.com/od/statesofconsciousness/p/dream-interpret.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405000454/http://psychology.about.com/od/statesofconsciousness/p/dream-interpret.htm |date=2016-04-05 }}
*Cherry, K. (n.d.). Life and Death Instincts. About.com Psychology. Retrieved from http://psychology.about.com/od/sigmundfreud/a/instincts.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160119233914/http://psychology.about.com/od/sigmundfreud/a/instincts.htm |date=2016-01-19 }}
*Cherry, K. (n.d.). What Is a Freudian Slip? About.com Psychology. Retrieved from http://psychology.about.com/od/sigmundfreud/f/freudian-slip.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416002211/http://psychology.about.com/od/sigmundfreud/f/freudian-slip.htm |date=2016-04-16 }}
* Defense Mechanisms. (2013, November 28). Defense Mechanisms. Retrieved from http://changingminds.org/explanations/behaviors/coping/defense_mechanisms.htm
*Freuds book. (1998). PBS. Retrieved from https://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/entries/dh00fr.html
*The Freud Museum. (n.d.). Freud Museum ~ Education. Retrieved from http://www.freud.org.uk/education/topic/10573/freud-and-religion/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180313122548/http://freud.org.uk/education/topic/10573/freud-and-religion/ |date=2018-03-13 }}
* Green, C. (n.d.). Classics in the History of Psychology—Freud (1901) Index. Classics in the History of Psychology—Freud (1901) Index. Retrieved November 28, 2013, from http://psychclassics.yorku.ca/Freud/Psycho/
* Id, Ego and Superego. (n.d.). Id Ego Superego. Retrieved from http://www.simplypsychology.org/psyche.html
*Lapsley, Daniel. &quot;The Id, Ego and Superego.&quot; Encyclopedia of Human Behavior, 2nd Ed, 2012. Web. 03 Dec. 2013.
* McLeod, S. (n.d.). Defense Mechanisms. - Simply Psychology. Retrieved December 3, 2013, from http://www.simplypsychology.org/defense-mechanisms.html
*McLeod, S. A. (2008). Psychosexual Stages - Simply Psychology. Retrieved from http://www.simplypsychology.org/psychosexual.html
*McLeaod, S. (2009). Unconscious Mind. - Simply Psychology. Retrieved from http://www.simplypsychology.org/unconscious-mind.html
* Roberts, A. (n.d.). Extracts from Sigmund Freud's Totem and Taboo (1913). Extracts from Sigmund Freud's Totem and Taboo (1913). Retrieved November 28, 2013, from http://studymore.org.uk/xfre1913.htm
* Sammons, A. (n.d.). Psychodynamic approach: The basics. Psychodynamic Approach: The Basics. Retrieved November 2013
* Solms, Mark. (2012). The &quot;Id&quot; Knows More than the &quot;Ego&quot; Admits: Neuropsychoanalytic and Primal Consciousness Perspectives on the Interface Between Affective and Cognitive Neuroscience. Brain Sciences, 2(2), 147-175. Retrieved from http://www.mdpi.com/2076-3425/2/2/147
*Strachey, J. (Trans.). (1922). [[Group Psychology and the Analysis of the Ego]]. The International Psycho-analytical Library, 6. Retrieved December 2013.
* Strong reading. (2013, August 14). : Sigmund Freud. Retrieved November 28, 2013, from http://strongreading.blogspot.com/2011/08/sigmund-freud-totem-and-taboo.html
*The Freud Museum. (n.d.). Freud Museum ~ Education. Retrieved from http://www.freud.org.uk/education/topic/10573/freud-and-religion/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180313122548/http://freud.org.uk/education/topic/10573/freud-and-religion/ |date=2018-03-13 }}
*The life of Sigmund Freud. (2004). PBS. Retrieved from https://www.pbs.org/wgbh/questionofgod/twolives/freudbio.html
*Thornton, S. P. (2001, April 16). Sigmund Freud. Freud, Sigmund []. Retrieved from http://www.iep.utm.edu/freud/
* Understanding the Id, Ego, and Superego in Psychology. (n.d.). - For Dummies. Retrieved from http://www.dummies.com/how-to/content/understanding-the-id-ego-and-superego-in-psycholog.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811135909/http://www.dummies.com/how-to/content/understanding-the-id-ego-and-superego-in-psycholog.html |date=2016-08-11 }}
* Vector, R. (2013, November 28). Sigmund Freud on the Origins of Religion. Yahoo Contributor Network. Retrieved from http://voices.yahoo.com/sigmund-freud-origins-religion-396693.html?cat=38
*Wilson, K. (n.d.). Introduction to Sigmund Freud's theory of Dreams. Insomnium. Retrieved from http://dreams.insomnium.co.uk/dream-theory/introduction-freud-theory-on-dreams {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021221845/http://dreams.insomnium.co.uk/dream-theory/introduction-freud-theory-on-dreams/ |date=2013-10-21 }}
{{Refend}}

[[Category:BEHM]]
[[Category:စိတ္တဗေဒ]]

== လေန်မ္ၚး ==

* [http://www.iep.utm.edu/freud/ Sigmund Freud]
* [http://www.apa.org/pubs/journals/special/5622302.aspx/ Psychoanalytic Psychology]
* [http://www.biography.com/people/sigmund-freud-9302400/ Biography on Sigmund Freud]
* [http://www.prospectmagazine.co.uk/magazine/freud-the-last-great-enlightenment-thinker/#.Up_QXmRDuJU/ The Last Great Enlightenment Thinker]
* [https://www.youtube.com/watch?v=X6oqfg2g3fs/ Freud's Belief in God]
[[ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ]]

[[ကဏ္ဍ:BEHM]] [[ကဏ္ဍ:စိတ္တဗေဒ]]</text>
      <sha1>drysdgtzm1misydrat6nrsi05790rfm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပၞာန်သီအဝဵု ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3580</id>
    <revision>
      <id>60104</id>
      <parentid>57160</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:59:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100879" sha1="tpategdi3oz8czkg36osc7pabfhd6uj" xml:space="preserve">{{current|date=February 2021}}
{{Infobox military conflict
| conflict          = ပၞာန်သီအဝဵု ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁&lt;br&gt;2021 Myanmar coup d'état
| partof            = ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဗၟာ
| image             = Aung San Suu Kyi &amp; Min Aung Hlaing collage.jpg
| image_size        = 
| alt               = 
| caption           = ညးမကဵုကသပ်ဍုင် (တြေံ)[[အံင်သာန်သုကျဳ]] (ပါဲ)၊ ကေုာံ သကိုပ်သီအဝဵုဍုင် မင်းအောင်လှိုင် (ပုင်)
| date              = ၁ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁
| place             = ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ
| result            = ပၞာန်သီအဝဵု နကဵုယၟု အကာဲအရာကာတၟေင် အံင်ဇၞး
* အဝဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ အိုတ် ပ္ဍဲမသုန်သၞာံ 
* အံင်သာန်သုကျဳ ကေုာံ ဝေန်မျေအ် ဒးဒုင်ရပ် ကေုာံ ဒးဒုင်ပ္တိတ် နူတာလျိုင်
* ဝန်ဇၞော် ၂၄ ဒးဒုင်ပ္တိတ် နူတာလျိုင်&lt;ref name=&quot;bbc1&quot; /&gt;
* စၠတ်ထဝ် ဒးဒုင်ပဒေါအ် {{cn|date=February 2021}}
* အကာဲအရာကာတၟေင် ပ္တိတ်လဝ် ပွိုင်မွဲသၞာံ
| combatant1        = {{flagdeco|Myanmar}} အလဵုအသဳ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ
| combatant2        = {{flagicon image|Flag of the Ministry of Defense (Myanmar).svg}} ဒပ်ပၞာန်
| commander1        = {{flagicon image|Flag_of_National_League_for_Democracy.svg}} အံင်သာန်သုကျဳ &lt;br&gt;(ညးမကဵုကသပ်ကၟိန်ဍုင်)&lt;br&gt;{{flagicon image|Flag_of_National_League_for_Democracy.svg}} ဝန်မျေအ် &lt;br&gt;(သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ)
| commander2        = {{flagicon image|Flag of the Ministry of Defense (Myanmar).svg}} မင်းအောင်လှိုင် (ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇမၞော်ဒပ်ပၞာန်)&lt;br&gt;{{flagicon image|Flag_of_the_Union_Solidarity_and_Development_Party.svg}}မျေအ်ဆွေ&lt;br&gt;(ဒုတိယသမ္မတ (၁))
| casualties1       = 
| casualties2       = 
| casualties3       = ချိုတ်၊ လီုလာ် ဟွံမဲ
| notes             = 
| campaignbox       = 
}}
'''ပၞာန်သီအဝဵု ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁''' ({{Lang-en| '''2021 Myanmar coup d'état'''}}) ဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁ ပ္ဍဲအခိင်ဂယး ကြဴနူ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ၊ သမ္မတဝေန်မျေအ် ကေုာံ ကောန်ဂကောံဗော်အေန်အေဝ်ဒဳဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင်ရပ်ကြိုင် နကဵုဒပ်ပၞာန်ဗၟာ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=Beech|first=Hannah|date=31 January 2021|title=Myanmar’s Leader, Daw Aung San Suu Kyi, Is Detained Amid Coup|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2021/01/31/world/asia/myanmar-coup-suu-kyi.html|access-date=31 January 2021|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Mahtani|first1=Shibani|last2=Lynn|first2=Kyaw Ye|title=Myanmar military seizes power in coup after detaining Aung San Suu Kyi|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/myanmar-aung-sun-suu-kyi-arrest/2021/01/31/c780ce6a-6419-11eb-886d-5264d4ceb46d_story.html|date=1 February 2021|access-date=1 February 2021|work=[[The Washington Post]]}}&lt;/ref&gt;တုဲဂှ် နကဵု ဒပ်ပၞာန် လလောင်တြး အကာဲအရာတၟေင် ပွိုင်မွဲသၞာံတုဲ အဝဵုဍုင်ဂှ် ပအပ်ကဵု သကိုပ်ဗိုလ်ဇမၞော် မင်းအောင်လှိုင်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.trust.org/item/20210201014444-5u7cm|title=Myanmar military seizes power, detains elected leader Aung San Suu Kyi|author=Reuters|date=1 February 2021|website=news.trust.org|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201053645/https://news.trust.org/item/20210201014444-5u7cm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2021-02/01/c_139712581.htm|title=Myanmar gov't declares 1-year state of emergency: President's Office|editor=huaxia|date=1 February 2021|website=[[Xinhua News Agency|xinhuanet]]|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201102057/http://www.xinhuanet.com/english/2021-02/01/c_139712581.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Myanmar Leader Aung San Suu Kyi, Others Detained by Military|url=https://www.voanews.com/east-asia-pacific/myanmar-leader-aung-san-suu-kyi-others-detained-military|date=1 February 2021|website=voanews.com|publisher=VOA (Voice of America)|access-date=1 February 2021}}&lt;/ref&gt;ပရေင်မသီအဝဵုဍုင်ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲတ္ၚဲကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံစပံက်ပါလဳမာန်ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ၊ နကဵု အမာတ်မဂွံဒုင်ရုဲစှ် နူကဵု သဘင်မာဲ ၂၀၂၀ မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲနဝ်ဝေမ်ပါ၊ နကဵု ဟိုတ်သဘင်မာဲဂှ် မဟွံမဲ ကုပရေင်ဗဗွဲဓဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.trust.org/item/20210201014444-5u7cm|title=Myanmar military seizes power, detains elected leader Aung San Suu Kyi|author=Reuters|date=1 February 2021|website=news.trust.org|access-date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201053645/https://news.trust.org/item/20210201014444-5u7cm|url-status=live|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201053645/https://news.trust.org/item/20210201014444-5u7cm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2021-02/01/c_139712581.htm|title=Myanmar gov't declares 1-year state of emergency: President's Office|editor=huaxia|date=1 February 2021|website=[[Xinhua News Agency|xinhuanet]]|access-date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201102057/http://www.xinhuanet.com/english/2021-02/01/c_139712581.htm|url-status=live|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201102057/http://www.xinhuanet.com/english/2021-02/01/c_139712581.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Myanmar Leader Aung San Suu Kyi, Others Detained by Military|url=https://www.voanews.com/east-asia-pacific/myanmar-leader-aung-san-suu-kyi-others-detained-military|date=1 February 2021|website=voanews.com|publisher=VOA (Voice of America)|access-date=1 February 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131316/https://www.voanews.com/east-asia-pacific/myanmar-leader-aung-san-suu-kyi-others-detained-military|url-status=live}}&lt;/ref&gt;သမ္မတ ဥူဝေန်မျေအ် ကေုာံ ညးမကဵုကသပ်ဍုင် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ မဒးဒုင်ကြိုင်၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဝန်ဇၞော်ဂမၠိုင်လေဝ် ဒးဒုင်ပ္တိတ်ထောအ် နူကဵု တာလျိုင်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=Beech|first=Hannah|date=31 January 2021|title=Myanmar’s Leader, Daw Aung San Suu Kyi, Is Detained Amid Coup|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2021/01/31/world/asia/myanmar-coup-suu-kyi.html|access-date=31 January 2021|issn=0362-4331|archive-date=31 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131235036/https://www.nytimes.com/2021/01/31/world/asia/myanmar-coup-suu-kyi.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Mahtani|first1=Shibani|author2=Kyaw Ye Lynn|title=Myanmar military seizes power in coup after detaining Aung San Suu Kyi|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/myanmar-aung-sun-suu-kyi-arrest/2021/01/31/c780ce6a-6419-11eb-886d-5264d4ceb46d_story.html|date=1 February 2021|access-date=1 February 2021|work=[[The Washington Post]]|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182106/https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/myanmar-aung-sun-suu-kyi-arrest/2021/01/31/c780ce6a-6419-11eb-886d-5264d4ceb46d_story.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ကြဴနူ မသီအဝဵုတုဲ ခြာဟွံလအ်ဂှ် ဒပ်ပၞာန်စောဲဂဗုတ် လတူဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ဒဒှ်ရ မရာန်ပၠုပ် စက်ရမ္သာင် walkie talkies ဟွံစှ်ေကဵု ဗဗွဲသၞောဝ်။&lt;ref&gt;{{cite web | last=Solomon | first=Feliz | title=After Myanmar Coup, Aung San Suu Kyi Accused of Illegally Importing Walkie Talkies | website=The Wall Street Journal | date=2021-02-03 | url=https://www.wsj.com/world/asia/after-myanmar-coup-aung-san-suu-kyi-accused-of-illegally-importing-walkie-talkies-11612361563 | access-date=2025-11-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=Press | first=Associated | title=Myanmar comes up with charges against Aung San Suu Kyi: Using illegal walkie-talkies | website=Los Angeles Times | date=2021-02-03 | url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2021-02-03/myanmars-military-junta-plans-probe-of-last-years-election | access-date=2025-11-26}}&lt;/ref&gt;

==ဝင်==
ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာဂှ် ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ်တန်ကြန် နူစ ကလိဂွံဗၠးၜး နူဗြိတိန် သၞာံ ၁၉၄၈ တေအ်ဂှ်ရ။ အကြာသၞာံ ၁၉၅၈ ကဵု ၁၉၆၀ ဂှ် နကဵု ဥူနု ၜိုန်ရ ဇမၞးမာဲ မဂွံဒှ် အလဵုအသဳကီုလေဝ် တၞဟ်နဂွံထိင်ဒဝ် အခက်အခုဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂးတုဲ နကဵုဒပ်ပၞာန် ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳပၟင်ပၟဲဍုင်။&lt;ref&gt;{{cite web|date=26 September 2020|title=On This Day {{!}} The Day Myanmar’s Elected Prime Minister Handed Over Power|url=https://www.irrawaddy.com/specials/on-this-day/day-myanmars-elected-prime-minister-handed-power.html|access-date=1 February 2021|website=[[The Irrawaddy]]|language=en-US|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201010110/https://www.irrawaddy.com/specials/on-this-day/day-myanmars-elected-prime-minister-handed-power.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; နကဵုဒပ်ပၞာန်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်မာဲသၞာံ၁၉၆၀တုဲ ကလေင်ဒက်ပ္တန်ကဵု အလဵုအသဳညးဍုင်ကွာန်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Butwell|first=Richard|author2=von der Mehden, Fred|year=1960|title=The 1960 Election in Burma|url=https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_1960-06_33_2/page/144|journal=Pacific Affairs|publisher=Pacific Affairs, University of British Columbia|volume=33|issue=2|pages=144–157|jstor=2752941}}&lt;/ref&gt; နကဵုအလဵုအသဳညးဍုင်ကွာန် တိုန်ဂွံ ၜါသၞာံဟွံပေင်၊ နကဵုဒပ်ပၞာန် ကလေင်သီကေတ်ထောအ် အဝဵုဍုင် ပ္ဍဲကဵုသၞာံ ၁၉၆၂ နကဵုက္ဍိုပ်သကိုပ်ဂဥုပ်ဗိုလ်နေဝေန်တုဲ ပကင်ရင်အာဍုင် နကဵုသၞောဝ်ပၞာန် ပွိုင် ၂၆ သၞာံ။&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Taylor|first=Robert|url=http://dx.doi.org/10.1355/9789814620147|title=General Ne Win|date=25 May 2015|publisher=ISEAS Publishing|isbn=978-981-4620-14-7|access-date=1 February 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131316/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1355/9789814620147/html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၈ဂှ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု အလုံဍုင်မွဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ နေဝေန် တိတ်ထောအ် နူကဵုအဝဵုဍုင်။&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news|title=How A Failed Uprising Set The Stage For Myanmar's Future|url=https://time.com/5360637/myanmar-8888-uprising-30-anniversary-democracy/|access-date=1 February 2021|website=[[Time (magazine)|Time]]|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919162950/https://time.com/5360637/myanmar-8888-uprising-30-anniversary-democracy/|url-status=live|accessdate=1 February 2021|archivedate=19 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200919162950/https://time.com/5360637/myanmar-8888-uprising-30-anniversary-democracy/}}&lt;/ref&gt; ဂိတုသေပ်တေမ်ဗါ ၁၉၈၈ ဂှ် နကဵုဒပ်ပၞာန် ဒက်ပ္တန် ကံင်သဳကလေင်ပတန်ပရေင်ၜိုဟ်လလံဍုင် (State Law and Order Restoration Council - SLORC) တုဲ သီကေတ်အဝဵုဍုင်။&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ မဒှ်ကောန် သကိုပ်ဗိုလ်အံင်သာန် ဂှ် ဒှ်ကၠုင် မၞိဟ်မပၠတရဴ သွက်ပေါဲဗတိုက်ဒဳမဝ်ကရေသဳ။ သၞာံ ၁၉၉၀ ဒပ်ပၞာန် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်မာဲတုဲ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ကလိဂွံဇမၞး၊ ဆဂး ဟွံပအပ်အဝဵု။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Burma: 20 Years After 1990 Elections, Democracy Still Denied|url=https://www.hrw.org/news/2010/05/26/burma-20-years-after-1990-elections-democracy-still-denied#|website=Human Rights Watch|access-date=1 February 2021|archive-date=26 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926222650/https://www.hrw.org/news/2010/05/26/burma-20-years-after-1990-elections-democracy-still-denied|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author-link1=Dieter Nohlen|first1=Dieter|last1=Nohlen|first2=Florian|last2=Grotz|first3=Christof|last3=Hartmann|title=Elections in Asia: A data handbook, Volume I|year=2001|url=https://archive.org/details/electionsinasiap0000unse|isbn=0-19-924958-X|pages=[https://archive.org/details/electionsinasiap0000unse/page/599 599], 611|publisher=[[Oxford University Press]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Yan Aung|first1=Wei|title=Myanmar’s 1990 Election: Born of a Democratic Uprising, Ignored by the Military|url=https://www.irrawaddy.com/elections-in-history/myanmars-1990-election-born-democratic-uprising-ignored-military.html|work=[[The Irrawaddy]]|date=7 October 2020|access-date=1 February 2021|archive-date=31 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131234239/https://www.irrawaddy.com/elections-in-history/myanmars-1990-election-born-democratic-uprising-ignored-military.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

ဒပ်ပၞာန် ကေမ်ဇျာမ်လဝ် အဝဵုဍုင် ဂတဂှ် ပွိုင် ၂၂ သၞာံပၠန် စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၁၁၊&lt;ref&gt;{{cite news|title=How Myanmar's Fragile Push for Democracy Collapsed in a Military Coup|url=https://time.com/5934896/myanmar-aung-san-suu-kyi-detained-coup/|access-date=1 February 2021|website=Time|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201014938/https://time.com/5934896/myanmar-aung-san-suu-kyi-detained-coup/|url-status=live|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201014938/https://time.com/5934896/myanmar-aung-san-suu-kyi-detained-coup/}}&lt;/ref&gt; အတိုင်လၟေင်အစဳအဇန် သွက်ဒဳမဝ်ကရေသဳ နကဵုဒပ်ပၞာန် မပ္တိတ်လဝ်ဂှ်တုဲ ချူခၞံဗဒှ် သဇိုင်သၞောဝ်လဒက်ပတန်ဍုင်မွဲ တုဲဒှ်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈။ အကြာသၞာံ ၂၀၁၁ ကဵု ၂၀၁၅ ဂှ် အလဵုအသဳညးဍုင်ကွာန် နကဵုဗော်ကျဖောတ် ဂွံဒှ် အလဵုအသဳဍုင်။ နကဵုသဘင်မာဲ၂၀၁၅ ဂှ် နကဵုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဂွံဒှ်အလဵုအသဳ။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=As Myanmar opens to the world, the mess inside becomes more apparent|first=Nisid|last=Hajari|date=12 September 2017|work=[[Bloomberg News|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/quicktake/myanmars-transition|access-date=1 February 2021|archive-date=16 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201016104957/https://www.bloomberg.com/quicktake/myanmars-transition|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ဝှာင်:Burmese-Election result Pong State.jpg|thumb|350px|လၟိဟ်မာဲ သွက်စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန် နူကဵုပွိုင်ဍုင်ပံင် နူကဵု သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၁၅ ကဵု ၂၀၂၀။ 

သၞာံ ၂၀၁၅ ဟိုတ်နူ ဗော်မန် ဒှ်ဒၟံင်ၜါဗော်တုဲ ဗော်မန်ၜါဂှ် ကလိဂွံမာဲ သီုဖအိုတ် ၁၁,၄၄၀၊ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဂှ် ကလိဂွံ ၃၂,၈၃၁၊ ဗော်ကျဖောတ် ကလိဂွံ ၂၂.၇၄၈။ 

သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ဟိုတ်နူ ဗော်မန်ၜါ ဒှ်အာမွဲတုဲ ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ကလိဂွံမာဲ ၂၇,၇၂၉၊ ဗော်ကျဖေတ်ဂှ် ကလိဂွံ ၂၁,၅၅၂ (ဟိုတ်နူကဵု ဗော်ညးတအ် ပါ်တိတ်အာ ပြည်ထောင်စုကောင်းကျိုးဆောင်ပါတီ တုဲ မာဲညးတအ်ပြး ဒှ်မာန်)၊ နကဵု အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် ကလိဂွံမာဲ သီုဖအိုတ် ၆၄,၈၆၃၊ ဂၠိုင်တိုန် နူအလန်မတုဲကၠုင် ၜါဆပြင်င်။ 

ဟိုတ်နူကဵု ဗော်မန်ဒှ်ၜါ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅တုဲ ကောန်မန် ဗွဲမဂၠိုင် စုတ်မာဲကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ၊ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ဗော်မန် ဒှ်မွဲ ကောန်မန်တအ် စုတ်မာဲကဵု ဗော်မန် ဂၠိုင်တိုန်ၜါဆမ္ဂး မၞိဟ်မစုတ်မာဲကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် ဒးအောန်စှ်ေ နူသၞာံ ၂၀၁၅။ ဆဂး ဟွံဒှ်ဗီုဂှ် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ကလိဂွံမာဲ ဂၠိုင်တိုန်ၜါဆပၠန်ဂှ်ရ လၟိဟ်မာဲ မဒှ်သံသယျ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မပၠုပ်စုတ်လဝ် မမာဲအလီ ပ္ဍဲပွိုင်ဆန္ဒမာဲဏအ် အောန်အိုတ် ၜါလက်ပြင်င်ဂှ် မဟီုမာန်။ ညံင်ရဴဏအ်ကီုဂှ် ပွိုင်ဍုင်တၞဟ်တအ်လေဝ် ဂွံဆဵုဒၟံင်ကီု။ (လၟိဟ်မမာဲတအ်ဂှ် ကေတ်နူ စရင် UEC)
&lt;ref&gt;{{cite web|url=&lt;iframe src=&quot;https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=314&amp;href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fbee.monzel%2Fvideos%2F10158898498880040%2F&amp;show_text=true&amp;width=560&quot; width=&quot;560&quot; height=&quot;429&quot; style=&quot;border:none;overflow:hidden&quot; scrolling=&quot;no&quot; frameborder=&quot;0&quot; allowfullscreen=&quot;true&quot; allow=&quot;autoplay; clipboard-write; encrypted-media; picture-in-picture; web-share&quot; allowFullScreen=&quot;true&quot;&gt;&lt;/iframe&gt;|title=Analysis of Burmese 2020 Election based on data from Union Electoral Commission (UEC).|editor=Bee Htaw Monzel|date=5 January 2021|website=Bee Htaw Monzel's Facebook]]}}&lt;/ref&gt;]]
[[File:Map_Pyithu_Hluttaw_Election_Results_2020_IFES_MIMU1707v02_24Nov2020_A3.pdf|thumb|သွဟ်မာဲ အတိုင်ကမ္မရှေန်သဘင်မာဲ မပလဝ်ဒတန်၊ ဒၞာဲအသာ်ဗကေတ်ဂှ် မဒှ်ဒၞာဲ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မဂွံဇၞးလဝ်။]]

ပ္ဍဲကဵု ဂိတု နဝ်ဝေမ်ပါ ၈၊ ၂၀၂၀ ဂှ် အာယုက်ပါလဳမာန်ဍုင်ဗၟာ ကြပ်ပေင်မသုန်သၞာံတုဲ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်မာဲနာနာ။ အတိုင်ကမ္မရှေန်သဘင်မာဲ မလလောင်တြးမ္ဂး သွက်ခုင်ပါလဳမာန် သီုဖအိုတ် ၄၇၆ ခုင်ဂှ် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မဒှ်ဗော်သၟဝ်ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ကလိဂွံ ၃၉၆ ခုင်၊ ဗော်မထံက်ဂလာန် ဒပ်ပၞာန် ဗော်ကျဖောတ် ကလိဂွံ ဆ ၃၃ ခုင်၊ ဗော်ဂကူသေံဇၞော် ကလိဂွံ ၁၅ ခုင်၊ ဗော်ယခေင် ၈ ခုင်၊ နကဵုဗော်ညဳသၟဟ်မန် ကလိဂွံ ၅ ခုင်တုဲ သၟေဟ်ဂှ် ဗော်ကောန်ဍုင်အရင်တၞဟ်တအ် ကလိဂွံညိညရ။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news|last=Beech|first=Hannah|date=31 January 2021|title=Myanmar’s Leader, Daw Aung San Suu Kyi, Is Detained Amid Coup|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2021/01/31/world/asia/myanmar-coup-suu-kyi.html|access-date=31 January 2021|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;သဘင်မာဲဂှ် ဟွံစှ်ေကဵုဗဗွဲဓဝ်၊ နကဵုဗော်ကျဖောတ်၊ ဒပ်ပၞာန်ကီု သီုကဵု ဗော်ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဗော်ညဳသၟဟ်ဂကူမန်လေဝ် ပတိုန်ထ္ၜးကဵုလဝ် ကမ္မရှေန်သဘင်မာဲ UEC၊ ကေုာံ သမ္မတဍုင်ရ။ တုဲပၠန် နကဵုဗော်တအ်ဏအ် နွံပၟိက် မိက်ဂွံလ္ၚတ်စရင်မာဲဂမၠိုင်တုဲ အာတ်မိက် စရင်မာဲဂမၠိုင်ကီုလေဝ် နကဵု ကမ္မရှေန်မာဲဂှ် ထ္ၜးဟိုတ်ကဵု အခေါင်အရာပူဂိုလ်ဂမၠိုင်တုဲ ဟွံကဵုအခေါင်ဗဵုစရင်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=စံ|first=စိုင်းထွန်း|date=14 December 2020|title= သံဖြူဇရပ် မဲရလဒ်စာရွက်စာတမ်းများ UEC ထုတ်မပေးသဖြင့် MUP ကိုယ်စားလှယ်များက နိုင်ငံတော်သမ္မတထံ တင်ပြသွားမည် |work=BNI Multimedia Group|url=https://www.bnionline.net/mm/news-77442|access-date=02 February 2021|issn=|quote=“အချက်အလက် အချို့ရှိတယ် အဲတာတွေကို ခိုင်မာအောင်လုပ်ဖို့အတွက် စာရွက်စာတမ်းတောင်းတယ်။ သူတို့က မခိုင်မာရင်မတောင်းနဲ့ ဆိုတော့ ခိုင်မာနေမှတော့ ဘာလို့တောင်းတော့မှာလဲ။ ဟိုဘက်က တပ်ဘက်က တောင်းတာတော ဘာတွေ မသိဘူး။ ဒီတစ်ကြိမ်စဉ်စားထားတာ တိုင်ပင်ပြောဆိုထားကြတာက ရှိတဲ့အချက်တွေကြောင့် သံသယဖြစ်တယ်။ ဘယ်လိုဆက်လက်အရေးယူမလဲဆိုတာ သမ္မတရုံးကို စာတင်တာမျိုး ထုတ်ပြန်စာ ထုတ်တာမျိုး လုပ်သွားမယ်” ဟု MUP ပါတီမှ သံဖြူဇရပ်မြို့နယ် ပြည်နယ်လွှတ်တော် မဲဆန္ဒနယ်(၁) ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သူ ဦးထွန်းမြင့်ကျော်က ဆိုသည်။}}&lt;/ref&gt;

စပ်ကဵု သွဟ်မာဲ ကေုာံ မာဲဟွံဗဗွဲဓဝ်ဂှ်တုဲ နကဵုဒပ်ပၞာန် လ္ၚတ်စရင်မာဲဂမၠိုင်တုဲ ချူပ္တိတ်လိက်လလောင်တြး၊ ကၠောန်ဗဒှ်သဘင်ပသောင်ပရိုင် နူကဵု ဒဳဇြေန်ပါ ၂၃၊ ၂၀၂၀ စဵုကဵု ဇာန်နဝါရဳ ၁၆ ဂှ် ဂွံအာ သီုဖအိုတ် ၂၀ အလန်။ သဘင်ပသောင်ပရိုင် အလန်လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဇာန်နဝါရဳ ၂၆ ပ္ဍဲကဵု တိုက်ထ္ၜးပျးပၞာန်၊ နေပျဳတဝ်။ ပ္ဍဲဂှ် နကဵုဒပ်ပၞာန် အလုံမွဲကၟိန်ဍုင် ပွိုင်ဍုင်နွံ ၃၁၄ ပွိုင်ဍုင်ဂှ် စၟဳစၟတ်ရံင် စရင်မာဲ ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် စရင်မာဲထပ်ဒၟံင်၊ စရင်မာဲမဖန်ကၠောန်ဗဒှ်လီဠာန်လဝ်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် သီုဖအိုတ် နွံ ၇,၆၂၃,၇၂၅ တၠ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ မၞိဟ်မွဲ မနွံကဵုစရင်မာဲ ၜါပိပွိုင်ဍုင်ဂှ်လေဝ် နွံဒၟံင်ပၠန်တုဲ သီုဖအိုတ် လၟိဟ်မာဲဟွံဗဗွဲဓဝ် နွံဒၟံင် ၈ ပြကောဋိကိုဋ်ပြင်င်ဂှ် ညးတအ်ဂွံဆဵုကေတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=26 January 2021|title=တပ်မတော်သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့က မီဒီယာများအားတွေ့ဆုံ၍ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲပြုလုပ်|work=Tatmadaw Information Team|url=http://dsinfo.org/node/911?fbclid=IwAR2hQgC1fgwVSHihUu6DbWg6NQSLCMVMWYWTJzOw-ZPU_v4MvvvU6DG3Ryw|access-date=02 February 2021|issn=|quote=ရွေးကောက်ပွဲ ကျင်းပပြီးနောက် ပြန်လည်ဆန်းစစ်ရာတွင် တရားမျှတမှုမရှိသည့်အခြေအနေများ၊ မရိုးသားမှုများကို တွေ့ရှိရသဖြင့် ဝေဖန်ထောက်ပြမှုများကို လုပ်ဆောင်နေရခြင်းဖြစ် ကြောင်း၊ ဥပဒေကို မိမိလိုရာဆွဲ၍ လုပ်ဆောင်ခြင်းများတွင် မသင့်လျှော်ကြောင်း၊ ဖြစ်ပျက်ခဲ့သည့် အမှားအယွင်းများကို ထောက်ပြရခြင်းမှာ မိမိတို့နိုင်ငံ ရွေးကောက်ပွဲ၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို များစွာထိခိုက်စေနိုင်မည်ဖြစ်သည့်အတွက် ဝေဖန်ထောက်ပြနေခြင်းဖြစ်ကြောင်း” ဖြင့် ပြောကြားခဲ့ကြောင်း၊ တပ်မတော်အနေဖြင့် နိုင်ငံအတွင်းရှိ မြို့နယ် ၃၁၄ မြို့နယ်အား စာရင်းဇယားအရ စနစ်တကျစိစစ်ပြီး ထပ်နေသည့်မဲစာရင်းများ၊ မသမာမှုပြုနိုင်သည့် မဲစာရင်းများကို ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၂၃ ရက်နေ့မှ ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁၆ ရက်အထိ အကြိမ် ၂၀ ထုတ်ပြန်ခဲ့ကြောင်း၊ မြို့နယ်တစ်ခုချင်းအတွင်း မဲမသမာမှု ဖြစ်နိုင်သည့်စာရင်းများ ဖြစ်ပြီး မဲမသမာမှုပြုနိုင်သည့်စာရင်း စုစုပေါင်း ၇၆၂၃၇၂၅ ဦးရှိသည်ကို တွေ့ရှိရပါကြောင်း၊ တိုင်းဒေသကြီးနှင့် ပြည်နယ်တစ်ခုချင်း အတွင်းရှိသည့် မြို့နယ်တစ်ခုနှင့် တစ်ခုအကြား ထပ်နေသည့်မဲစာရင်းများကိုလည်း ၂၅ ရက်နေ့တွင် အပြီးသတ် ထုတ်ပြန်ပေးခဲ့ပြီး စုစုပေါင်း ၁၀၇၀၁၀၀ ဦးဖြစ်ကာ မဲသမာမှု ပြုနိုင်သည့်စာရင်း ၈ သန်း ကျော်ဖြစ်ပါကြောင်း။|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409015651/https://dsinfo.org/node/911?fbclid=IwAR2hQgC1fgwVSHihUu6DbWg6NQSLCMVMWYWTJzOw-ZPU_v4MvvvU6DG3Ryw|archivedate=9 April 2023|accessdate=18 April 2021}}&lt;/ref&gt; အစာပရိုင်မွဲသၟာန်တုဲ ညးမပသောင်ပရိုင် ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇော်မင်းထွန်းဟီု &quot;နကဵုဒပ်ပၞာန်ဂှ် ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ ဟွံသီအဝဵုဂှ် ဟီုဟွံမာန်။&quot;။&lt;ref&gt;[https://www.myanmar-now.org/mm/multimedia/5594 အာဏာမသိမ်းဘူးလို့ ‘မပြောနိုင်’ ဟု တပ်မတော် ခြိမ်းခြောက်]&lt;/ref&gt; စပ်ကဵု တင်မပတိုန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဟွံစှ်ေကဵုဗဗွဲဓဝ်ဂှ် ဇာန်နဝါရဳ ၂၈ဂှ် နကဵုကမ္မရှေန်သဘင်မာဲ (UEC) ကလေင်ခၠေဝ်ဟီု &quot;သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် စရင်မာဲဗၠေတ်ယောင်ယာညိညနွံကီုလေဝ် ညံင်ရဴဒပ်ပၞာန်စုတ်စောဲ ဒဒှ်ရ ပရေင်မဟွံဂွံစှ်ေကဵုသၞောဝ်ဂှ် ဟွံမဲ&quot;။ အတိုင်ဒပ်ပၞာန် မအာတ်မိက်လဝ် နကဵုကမ္မရှေန်မာဲ ပ္ညဳကုအလဵုအသဳတုဲ ညံင်ဂွံဂၠာဲသွဟ်ဂှ် နကဵုကမ္မရှေန်သဘင်မာဲဟီု &quot;အတိုင်သဇိုင်ဥပဒေမ္ဂး ကမ္မရှေန်သဘင်မာဲဂှ် ကလိဂွံလဝ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ်ရတုဲ နကဵုကမ္မရှေန် သွက်ဂွံပ္ညဳ ကုအလဵုအသဳ ပ္ဍဲသၞောဝ် ဟွံဗၟံက်ထ္ၜးလဝ်&quot;။&lt;ref&gt;{{cite news|last=ခွား|first=စောဖိုး|date=28 January 2021|title=တပ်မတော်စွပ်စွဲသလို ရွေးကောက်ပွဲ မဲမသမာမှု မရှိခဲ့ကြောင်း ကော်မရှင် တုံ့ပြန်|work=RFA News|url=https://www.rfa.org/burmese/news/myanmar-election-update-uec-response-army-01282021054530.html|access-date=02 February 2021|issn=|quote=ရွေးကောက်ပွဲ အငြင်းပွားမှုတွေနဲ့ ပတ်သက်ပြီး တပ်မတော်က တောင်းဆိုထားသလို ကော်မရှင်နဲ့ အစိုးရတို့ အမြန်ညှိနှိုင်း အဖြေရှာကြဖို့ကိစ္စနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်ဟာ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေအရ လုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာ ပေးအပ်ခံထားရတဲ့အဖွဲ့ဖြစ်ပြီး ရွေးကောက်ပွဲဆိုင်ရာကိစ္စရပ်တွေကို လက်ရှိအာဏာရ အစိုးရနဲ့ ညှိနှိုင်းရမယ်လို့ ဥပဒေမှာပြဌာန်းထားတာ မရှိဘူးလို့လည်း ကော်မရှင်က ပြောပါတယ်။}}&lt;/ref&gt;

ဇာန်နဝါရဳ ၂၈ နကဵု ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇမၞော် မင်းအောင်လှိုင် ကဵုဗစိုပ်လိက် ဇရေင်ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ နကဵုတၞးလိက် မချူလဝ် နကဵုတဲ ဘာသာဗၟာဂှ် ကလေင်ကၠာဲလဝ် နကဵုဘာသာမန် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။

{{quote|တင်မနွံပၟိက်ဒပ်ပၞာန် 

စၟတ်တ္ၚဲ ၂၈၊ ၁၊ ၂၀၂၁

၁။ သဘင်မာဲ မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါ (၈) ဂှ် ပ္ဍဲစရင်မာဲတမ်မူလဂမၠိုင်ဂှ် အဆံင်ပွိုင်ဍုင်၊ ရး ကေုာံ တွဵုရးဂမၠိုင် နကဵုအလုံမွဲကမိန်ဍုင်ဂှ် ကလေင်စၟဳစၟတ်ရံင်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် စရင်ယၟုထပ်ဒၟံင်၊ ဂၞန်စၟတ်သမ္တီကောန်ဍုင် တုပ်ဒၟံင်၊ မၞိဟ်အာယုက် လတူ (၁၀၀) နွံဗွဲမဂၠိုင်။ ၜိုတ်မဂွံဆဵုကေတ်မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် (၁၀,၄၈၂,၁၁၆) ဂှ် စရင်ထပ်ဒၟံင်တုဲ မဒးဒှ်သံသယျမာန် ဂွံဆဵုကေတ်လဝ်ဂှ်ရ သ္ဒးပံက်ဂကောံစၟဳစၟတ်တုဲ ကလေင်စၟဳစၟတ်ကဵုညိ။ 

၂။ ပ္ဍဲအရာမကလေင်စၟဳစၟတ်စရင်မာဲတအ်ဂှ် နကဵု &quot;UEC&quot; ၜိုန်ရ သ္ဒးကၠောန် နဒဒှ် အဓိကကီုလေဝ်၊ လတူ &quot;UEC&quot; ဂှ် ဓဝ်ပတှ်ေ ဟွံမဲတုဲ၊ ညံင်ဂွံဒက်ကဵု &quot;UEC&quot; တၟိ၊ ကာလဒက်ပၠန်ရ မၞိဟ်ပူဂိုလ် မနွံကဵုဓဝ်ယာ နူကဵုဒပ်ပၞာန်လေဝ် ညံင်ဂွံပါလုပ်။ 

၃။ နကဵု &quot;UEC&quot; တၟိ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မကလေင်စၟဳစၟတ်ဒၟံင် လၟိဟ်မမာဲ မဒးဒှ်သံသယ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ဂှ် နကဵုအမိင်အသံ သမ္မတ ညံင်ဂွံပဆုဲထောအ် ကမၠောန်မကော်စၠတ်ထဝ် အလန်တတိယ တုဲပၠန် အရာမနွံပၟိက် မဒးကၠောန်တအ်ဂှ် စနူတ္ၚဲဏအ် (၂၈၊ ၀၁၊ ၂၀၂၁) တုဲ ဆက်ကၠောန်အာညိ။ 

၄။ စရင်အင် အတိုင် ဒပ်ပၞာန်မဂၠာဲဆဵုလဝ််တအ်ဂှ်လေဝ် ကရောမ်လိက်ဏအ်ဂှ် တောဲဗစိုပ်လဝ်ကီုရ။

၅။ အတိုင် တင်မနွံပၟိက် ဒပ်ပၞာန်ဏအ် ယဝ်ရ ဟွံကၠောန်ဖန်ကဵုမ္ဂး နကဵုဒပ်ပၞာန် ဆက်ရေင်တၠုင်ကၠောန်အာ အတိုင်သဇိုင်သၞောဝ်ဥပဒေလဒက်ပတန် ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံသမ္မတဗၟာ သၞာံ ၂၀၀၈။ 

ဂဥုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေင်စဵုဒၞာဒပ်ပၞာန် (စၞး)}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-02-01|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ထံသို့ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ပေးပို့ခဲ့တဲ့စာ|url=https://www.rfa.org/burmese/news/army-letter-to-dassk-02012021012235.html|access-date=2021-02-01|website=RFA-Burmese|language=Burmese|quote=
တပ်မတော်၏လိုလားချက်

ရက်စွဲ ၂၈.၁.၂၀၂၁

၁။     ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်၊ နိုဝင်္ဘာလ (၈) ရက်နေ့တွင် ကျင်းပပြလုပ်ခဲ့သည့် ရွေးကောက်ပွဲနှင့် ပတ်သက်၍ မူလမဲစာရင်းများအား မြို့နယ်အဆင့်၊ တိုင်းနှင့် ပြည်နယ်အဆင့်နှင့် တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာအရ မဲစာရင်းများအား ပြန်လည်စိစစ်ခဲ့ရာ ယနေ့အထိ အမည်စာရင်း ထပ်နေခြင်း၊ မှတ်ပုံတင်အမှတ်တူညီနေခြင်း၊ အသက် (၁၀၀) နှစ် ကျော်နေသူများစွာ ပါဝင်နေခြင်း စသဖြင့် အချက်အလက်တူများ ဖော်ထုတ် စိစစ်တွေ့ရှိရပါသည်။ တွေ့ရှိချက်အရ စာရင်းထပ်နေမှုသည် (၁၀,၄၈၂,၁၁၆) ဦးခန့် ထပ်နေသဖြင့် အဆိုပါ မသင်္ကာဖွယ်တွေ့ရှိမှုအပေါ် ပြန်လည်၍ အဖွဲ့စုံဖြင့် စစ်ဆေးပေးရန်။

၂။     ထိုသို့ မဲစာရင်း ထပ်နေမှုအား စစ်ဆေးရာတွင် &quot;UEC&quot; မှ အဓိက ဆောင်ရွက်ရမည်ဖြစ်သော်လည်း &quot;UEC&quot; အား ယုံကြည်ရသည့်အဆင့် မရှိသဖြင့် &quot;UEC&quot; အသစ်အား အသစ်ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းပေးရန်နှင့် ဖွဲ့စည်းရာတွင် တပ်မတော်၏ အကြံပြုသည့် သမာသမတ်ရှိသည့် လူပုဂ္ဂိုလ်များကိုလည်း ထဲ့သွင်း ဖွဲ့စည်းပေးရန်။

၃။     မဲစာရင်းများ မသင်္ကာဖွယ် အမြောက်အများ ကိန်းဂဏန်းမှားယွင်းမှုအပေါ် &quot;UEC&quot; ကော်မရှင်အဖွဲ့ အသစ်ဖြင့် စစ်ဆေးစဉ်ကာလအတွင်း တတိယအကြိမ်လွှတ်တော် ခေါ်ယူကျင်းပမှုအား နိုင်ငံတော် သမ္မတ၏ အခွင့်အာဏာအရ ဆိုင်းငံ့ပေးပါရန်နှင့် လိုလားချက်များအား ယနေ့ (၂၈.၁.၂၀၂၁) ရက်နေ့မှ စတင် ဆောင်ရွက်ပေးနိုင်ပါရန်။

၄။     တပ်မတော်၏ စစ်ဆေးတွေ့ရှိချက် ဦးစီးဇယားတစ်စုံကိုလည်း ဤစာနှင့်အတူ ပူးတွဲပေးပို့ပါသည်။

၅။     တပ်မတော်၏ လိုလားချက်အပေါ် တုန့်ပြန်အရေးယူ ဆောင်ရွက်ခြင်းမပြုပါက ၂၀၀၈ ခုနှစ် ပြည်ထောင်စုသမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေနှင့်အညီ တပ်မတော်မှ ဆက်လက် ဆောင်ရွက်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ကိုယ်စား)}}&lt;/ref&gt; 

၂၉ ဇာန်နဝါရဳ ဂှ် နူကဵု ဂကောံလ္ၚတ်သဘင်မာဲ ၁၂ ဂကောံ အပ္ဍဲဍုင် လလောင်တြး၊ နကဵုဒပ်ပၞာန်ကီု ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ်ကီု ဒုင်တဲ လတူသွဟ်မာဲတုဲ ပ္ဍဲအခိင်မစၠောအ်တဲ အဝဵုဍုင်ဂှ် ညံင်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂွံၜိုဟ်သြိုဟ် ဗိုင်ရီုဗင်ကဵုညိ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=29 January 2021|title=ရွေးကောက်ပွဲရလဒ် လက်ခံကြဖို့ စောင့်ကြည့်လေ့လာသူတွေ တိုက်တွန်း|work=RFA News|url=https://www.rfa.org/burmese/news/election-observers-urge-political-stability-01292021065642.html|access-date=02 February 2021|issn=|quote=၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲအကြိုကာလ လုပ်ငန်းစဉ်တွေကစလို့ ရွေးကောက်ပွဲအလွန်ကာလ အထိ စောင့်ကြည့်လေ့လာခဲ့တဲ့ ရွေးကောက်ပွဲဆိုင်ရာပြည်သူ့လှုပ်ရှားမှုအဖွဲ့ PACE၊ လွတ်လပ်မျှတသော ရွေးကောက်ပွဲများဆိုင်ရာပံ့ပိုးရေးကွန်ရက်အဖွဲ့ (MYNFREL)၊ နယူးမြန်မာဖောင်ဒေးရှင်း၊ ဖန်တီးအိမ် စတဲ့ စောင့်ကြည့်လေ့လာရေးအဖွဲ့ ၁၂ ဖွဲ့က ကြေညာချက်ထုတ်လိုက်တာပါ။}}&lt;/ref&gt; ပါဲနူဂှ်တုဲ နကဵု သံဃမဟာနာယကကီု သီုကဵု ရုင်ကလုတ်ဍုင်နာနာ ဖတိုက်ဖအောဝ် ညံင်ဂွံပသောင်ပြသၞာ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=29 January 2021|title=တပ်မတော်ကို သံဃမဟာနာယကနဲ့ နိုင်ငံတကာသံရုံးတွေ ဝေဖန်တိုက်တွန်း|work=RFA News|url=https://www.rfa.org/burmese/news/statements-and-views-over-military-stages-a-coup-01292021172115.html|access-date=02 February 2021|issn=|quote=}}&lt;/ref&gt; ဇာန်နဝါရဳ ၃၁ ဂှ် နကဵုဒပ်ပၞာန် လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဂကောံဍုင်နာနာတအ် ညံင်ဟွံဂွံထံက်ဂလာန် လတူသွဟ်မာဲ မကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲနဝ်ဝေမ်ဗါ (၈)။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲလိက်လလောင်တြးဂှ် ဆက်ချူလဝ် နကဵုဒပ်ပၞာန်ဂှ် အတိုင်သဇိုင်သၞောဝ် ၂၀၀၈ ဗွဲမကိတ်ညဳ ကုဍာ်ဒကေဝ်ဒဳမဝ်ကရေသဳဂှ် ဆက်ကၠောန်အာ စပ်ကဵုသဘင်မာဲဂှ်ရောင်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=31 January 2021|title= ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်ကို မထောက်ခံဖို့ နိုင်ငံတကာအသိုင်းအဝိုင်းကို တပ်မတော် တိုက်တွန်း|work=RFA News|url=https://www.rfa.org/burmese/news/army-urges-diplomats-not-support-election-result-01312021104723.html|access-date=02 February 2021|issn=|quote=တပ်မတော်အနေနဲ့ ရွေးကောက်ပွဲနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံနဲ့အညီ ဒီမိုကရေစီစံနှုန်းတွေနဲ့အညီဖြစ်ဖို့ လုပ်ဆောင်သွားမယ်လို့ တပ်မတော်ရဲ့ထုတ်ပြန်ချက်မှာ ပြောထားပေမယ့် ဘာဆက်လုပ်မယ်ဆိုတာကို သေသေချာချာပြောမထားပါဘူး}}&lt;/ref&gt;

==မကတဵုဒှ်==
ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၊ ၂၀၂၁ ဂှ် နကဵု ဒုတိယသမ္မတ(၁) ဦးမြင့်ဆွေ ညးမဒှ်သမ္မတ မဂွံဒုင်ခပ္တိုန်လဝ် နူကဵုသွာင်ပၞာန် နူသၞာံ ၂၀၁၆ မာတ် ၁၅ ဂှ် ရုဲစှ်ပ္တိုန် နဒဒှ်သမ္မတ (ယာယဳ)တုဲ ပ္တိတ်လိက်အသံ စၟတ် (၁/၂၀၂၁)၊ ပ္ဍဲလိက်အသံဂှ် ချူလဝ် ဒဒှ်ရ သဘင်မာဲမကၠောန်လဝ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ဒစဵုဒစး ကုသၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ၊ ဗၠေတ်ယောင်ယာဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ဒစဵုဒစးဒၟံင် ကုတၠုင်လအာ ဒဳမဝ်ကရေသဳ မတွဟ်ဂး အဝဵုကၞောတ်အထောတ်ဍုင် သ္ဒးစှ်ေကၠုင် နူညးဍုင်ကွာန်ရ။ သွက်ဂွံပသောင်ပြသၞာစရင်မာဲဂှ် နကဵု ကမ္မရှေန်မာဲကီု သီုကဵု ညးမဂွံလဝ်အဝဵုဂှ် တးပါဲဒၟံင်ရ။ ကောံဓရီုစၠတ်ထဝ်ဂှ် ညံင်ဂွံပဆုဲကဵု မအာတ်မိက်လဝ်ဂှ်လေဝ် ဟွံပဆုဲကဵု။ အတိုင်သဇိုင်ဥပဒေ (၂၀၀၈) ပိုဒ်ဇမၞော် ၄၁၇ မ္ဂး အရာဝွံ ဒှ်အရာ မကေမ်ဇြာပ်ကေတ် အဝဵုဍုင် နကဵုနဲအဓမ္မတုဲ အရာဝွံ မပကဵု ညံင်ပရေင်ညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူဂမၠိုင် ဂွံလီု၊ တုဲပၠန် ပရေင်ရုသံင်လေဝ် ကတဵုဒှ်ဒၟံင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွက်ဂွံဆက်အာ တရဴဒဳမဝ်ကရေသဳဂှ် ဝါတ်ဂါတ်၊ ဟွံလောဲသွာကၠုင်ရ။ တၞဟ်နဂွံ စၟဳစၟတ်စရင်မာဲ၊ ကေတ်အရေဝ် လတူ ညးမကလိလောန်လဝ်ဒုဟ်တအ်ဂှ်တုဲ အတိုင်သဇိုင်ဥပဒေ (၂၀၀၈) ပိုဒ်ဇမၞော် ၄၁၈ ပိုဒ်လပါ် (က)ဂှ် အဝဵုပတန်သၞောဝ်၊ အဝဵုပကင်ရင်၊ အဝဵုသ္ဂုတ်သွာတ်သၞောဝ်တအ်ဂှ် ပအပ်ကဵု ဂဥုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်ပရေင်စဵုဒၞာဒပ်ပၞာန်ရ။ အကာဲအရာကာတၟေင်ဂှ် ဆက်စပ် အလုံမွဲပယျဵုကမိန်ဍုင်တုဲ အတိုင်သဇိုင်ဥပဒေ ပိုဒ်ဇမၞော် ၄၁၇ စနူတ္ၚဲဝွံတုဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ။&lt;ref&gt;{{cite news|date=1 February 2021|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး ဥပဒေကဲ့သို့ အာဏာတည်သောအမိန့် အမိန့်အမှတ်(၁/၂၀၂၁) ၁၃၈၂ ခုနှစ်၊ ပြာသိုလပြည့်ကျော် ၅ ရက် (၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်)|work=Tatmadaw Information Team|url=http://dsinfo.org/node/930?fbclid=IwAR22utqRYb8Wr92iO6albm24KSRYvO9sIpdRSUJu3X2cPcKr8c9Eo6JkePI|access-date=2 February 2021|accessdate=2 February 2021|archivedate=9 April 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409172349/https://dsinfo.org/node/930?fbclid=IwAR22utqRYb8Wr92iO6albm24KSRYvO9sIpdRSUJu3X2cPcKr8c9Eo6JkePI}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=1 February 2021|title=The Republic of the Union of Myanmar The Office of the President Order Number (1/2021) February 1, 2021The Republic of the Union of Myanmar The Office of the President Order Number (1/2021) February 1, 2021|work=Tatmadaw Information Team|url=https://www.facebook.com/TatmadawInformationTeam/posts/239462831130686|access-date=2 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=1 February 2021|title=Myanmar military stages coup, declares state of emergency for a year|url=https://www.deccanherald.com/international/world-news-politics/myanmar-military-stages-coup-declares-state-of-emergency-for-a-year-945864.html|access-date=1 February 2021|website=[[Deccan Herald]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁ အခိင်ဂယး ကိုပ်ကၠာ တ္ၚဲဟွံတၟးဂှ် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ၊ သမ္မတဝေန်မျေအ်၊ ကေုာံ မၞိဟ်ဇၞော် နူကဵုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဗွဲမဂၠိုင် နကဵုပၞာန် ကၠုင်ကော်ဏာရ။&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|last=Foundation|first=Thomson Reuters|title=Aung San Suu Kyi and other leaders arrested, party spokesman says|url=https://news.trust.org/item/20210131230656-kkg7f|access-date=1 February 2021|website=news.trust.org|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201003325/https://news.trust.org/item/20210131230656-kkg7f|url-status=live|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201003325/https://news.trust.org/item/20210131230656-kkg7f}}&lt;/ref&gt;တုဲ နူကဵု ဌာနတဳဝဳ မြဝတဳ လလောင်တြး ဒဒှ်ရ နကဵုဍုင် လလောင်တြးလဝ် အကာဲအရာကာတၟေင်၊ ပွိုင်မွဲသၞာံရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|date=1 February 2021|title=Myanmar military says it is taking control of the country|url=https://apnews.com/article/aung-san-suu-kyi-myanmar-dda3d013897e14d5d0bd44d19eac9cd1|access-date=1 February 2021|work=[[Associated Press]]}}&lt;/ref&gt; 

[[File:Military blocked Mandalay Region Government Office.jpg|thumb|ပၞာန် ကၟာတ်လဝ် ဂၠံင်မအာကဵု ပါလဳမာန်ရးဇမၞော်မာန္တလေ]]
တုဲပၠန် ဝန်ဇၞော် ၂၄ တၠဂှ် ပ္တိတ်ထောအ် နူကဵုတာလျိုင်တုဲ ဝန်ဇၞော်တၟိ ၁၁ တၠဂှ် ထပ်ဗပေင်စုတ် ပ္ဍဲဒၞာဲတအ်ဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;bbc1&quot;&gt;{{cite news|date=2021-02-01|title=Myanmar coup: Aung San Suu Kyi detained as military seizes control|language=en-GB|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-55882489|access-date=2021-02-01}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲတ္ၚဲမသီအဝဵုဂှ်ဟေင် နူကဵုရုင်ဂဥုပ်ကဍိုက်ကဍိုပ်ပရေင်စဵုဒၞာဒပ်ပၞာန် လလောင်တြး ပရေင်ကမၠောန်အဓိက (၅) 
# ကလေင်ဒက်ပ္တန် ကမ္မရှေန်သဘင်မာဲတၟိတုဲ စရင်မာဲဂမၠိုင် ကလေင်စၟဳစၟတ်တုဲမ္ဂး အရာမကၠောန်ထေက်တအ်ဂှ် ဆက်ကၠောန်အာ အတိုင်သၞောဝ်ဥပဒေရောင်။
# ပရေင်ကမၠောန်မစဵုဒၞာ ကပ်ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ဂှ် ညံင်အသိင်ဟွံဂွံလီု ဆက်ကၠောန်အာရောင်။
# ဟိုတ်နူ ကပ်ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဒးဒုင်လီုလာ်ဒၟံင်တအ်ဂှ် ၜိုတ်မကၠောန်ဖန်ဂွံဂှ် ဗွဲမပြဟ် ပလေဝ်ပလေတ်ကၠောန်အာရောင်။
# ညံင်အလုံမွဲကၟိန်ဍုင် ဂွံၜိုဟ်သြိုဟ်မာန်ဂှ် လိက်ကသုက်ပရေင်ဒေါအ်ပန်ပှ်ောအလုံမွဲဍုင် ညံင်ဂွံဒှ်ဂှ် ၜိုတ်မကၠောန်ဖန်ဂွံဂှ် စွံအရီုတုဲ ကၠောန်အာရောင်။
# ကမၠောန်မသ္ဒးကၠောန် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ အကာဲအရာကာတၟေင်တုဲဒှ်အာတုဲ အတိုင်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (၂၀၀၈) ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်အာ သဘင်မာဲသၞောတ်ဗော်ဇဳ မနွံကဵုဗၠးၜးဓဝ်ယာတုဲ အဝဵုဍုင်ဂှ် ကလေင်ပအပ်ကဵုပၠန်ရောင်။&lt;ref&gt;{{Cite news|date=1 February 2021|title=ကြေညာချက်အမှတ် (၁/၂၀၂၁)|url=https://www.facebook.com/TatmadawInformationTeam/posts/239269197816716|access-date=3 February 2021|work=တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=1 February 2021|title=ကြေညာချက်အမှတ် (၁/၂၀၂၁)|url=http://dsinfo.org/node/931?fbclid=IwAR2qkwyIt3jtgmmcdm7It7OQDlosgQDayNUEbc7R2hR3UC-GiyyWLiHvFSo|access-date=3 February 2021|work=တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး}}{{Dead link|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

ကြဴနူ မသီကေတ်အဝဵုဍုင်တုဲ ဒက်ပ္တန် ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန် နကဵုမၞိဟ် ၁၆ တၠ။ ပ္ဍဲဂှ် နူကဵုဒပ်ပၞာန် ၈ တၠ၊ ညးဍုင်ကွာန် ၈ တၠ။ ညးဍုင်ကွာန် ၈ တၠဂှ် မန်းငြိမ်မောင် ဂှ် ကေင်ကာဗဟဵုကေအေန်ယူ (တြေံ) (ဗော်ကရေင်)၊ နူကဵုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ(တြေံ) ၜါတၠ၊ ဦးသိန်းညွန့် ကဵု ဦးခင်မောင်ဆွေ ဂှ် မၞိဟ်နူဗော်အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအင်အားစု မဒှ်ဗော် မပါ်တိတ် နူကဵု အေန်အေဝ်ဒဳ၊ ဒေါ်အေးနုစိန် ဂှ် ဒုဥက္ကဋ္ဌ ဗော်ကောန်ဂကူယခေင်၊ စောဒန်နီယယ် ဂှ် ညးအုပ်ကာနာနာ ဗော်ဇၞော်မောဝ်ကောန်ဂကူကရေင်ဍာဲ အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''လၟေင်'''
|'''ယၟု'''
|'''ဌာနန္တရ'''
|-
|၁
|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]]
|ဥက္ကဋ္ဌ
|-
|၂
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|စိုးဝင်း]]
|ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ
|-
|၃
|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မြထွန်းဦး]]
|rowspan=12|ကောန်ဂကောံ
|-
|၄
|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[တင်အောင်စန်း]]
|-
|၅
|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မောင်မောင်ကျော်]]
|-
|၆
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး[[မိုးမြင့်ထွန်း]]
|-
|၇
|ဖဒို[[မန်းငြိမ်းမောင်]]
|-
|၈
|ဦး[[သိန်းညွန့် (နိုင်ငံရေးသမား)|သိန်းညွန့်]]
|-
|၉
|ဦး[[ခင်မောင်ဆွေ]]
|-
|၁၀
|ဒေါ်အေးနုစိန်
|-
|၁၁
|Jeng Phang နော်တောင်
|-
|၁၂
|ဦးမောင်းဟာ
|-
|၁၃
|ဦးစိုင်းလုံးဆိုင်
|-
|၁၄
|စောဒန်နီယယ်
|-
|၁၅
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး[[အောင်လင်းဒွေး]]
|ညးအုပ်ကာနာနာ
|-
|၁၆
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး[[ရဲဝင်းဦး]]
|ဖက်ဆော ညးအုပ်ကာနာနာ
|}

၂၀၂၁ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂ ဂှ် နကဵု ဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် (ဝါ) ဂဥုပ်သကိုပ်ဗိုလ်ပၞာန် မင်းအောင်လှိုင် ဒက်ပ္တန် ကမ္မရှေန်သဘင်မာဲကၟိန်ဍုင် သွက်ဂွံစၟဳစၟတ်မာဲ မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၈ အတိုင်မၞိဟ်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။ 

#ဦးသိန်းစိုး (ဥက္ကဋ္ဌ)
#ဦးသောင်းတင် (ကောန်ဂကောံ)
#ဦးသန်းထွန်း (ကောန်ဂကောံ)
#ဦးကျောက် (ကောန်ဂကောံ)
#ဦးအောင်စောဝင်း (ကောန်ဂကောံ)
#ဦးသန်းဝင်း (ကောန်ဂကောံ)
#ဦးစောဘလှိုင် (ကောန်ဂကောံ)
#ဦးစိုးဦး (ကောန်ဂကောံ)

===ဗလးကောန်ထံင်===
ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၂၊ ၂၀၂၁ ဂှ် နကဵု ဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇမၞော် မင်းအောင်လှိုင် ဗလးကဵု ကောန်ထံင် ၂၃၃၁၄ တၠ၊ ပၞောဝ်ကဵုကောန်ထံင် မဗၠးတိတ်ကၠုင်တအ်ဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ဂကူယခေင် ဒံက်တာအေးမောင် ကေုာံ အစာချူလိက် ဂကူယခေင် ဝေဟင်အောင် ညးမဒးလဝ်ထံင် ဟိုတ်နူမကၠောန် တ္ၚဲဍုင်ယခေင်လီု ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ဂှ်တုဲ မဒးဒုင်ဖျေဟ်လဝ်ထံင် ၂၀ သၞာံဂှ်ကီု၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ်မဗၠးတိတ်တအ်ဂှ် ဂကူယခေင် ပါလုပ်ဒၟံင် သီုဖအိုတ် ၆၄၀ တၠ၊ ကောန်ဍုင်သအာင် ပါ ၅၅ တၠ၊ ဦးကြည်လင်း မၞိဟ်မဒးဒုင်ရပ်လဝ် နကဵုဒုဟ် မဂစိုတ် ဦးကိုနီဂှ်လေဝ် ဂွံဗၠးတိတ်ကၠုင်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|date=12 February 2021|title=အကျဉ်းသား နှစ်သောင်းကျော်ကို စစ်ကောင်စီ လွတ်ငြိမ်းသက်သာခွင့်ပေး|url=https://www.rfa.org/burmese/news/nationwide-prisoners-released-02122021050910.html|access-date=12 February 2021|work=RFA Burmese, ရဲစည်သူကာ}}&lt;/ref&gt;ဦးကိုနီဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မကဵုကသပ် လပါ်သၞောဝ် ကုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳမွဲတၠတုဲ ဒးဒုင်ပန်ဂစိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞေဟ်က္ၜင်ကျာလ္ဂုင်။

==ကလေင်ပၠန်==
===ထၜးဆန္ဒ===

ပ္ဍဲတ္ၚဲပၞာန်သီအဝဵုဂှ် ကောန်ဍုင်ဗၟာၜိုတ် ၂၀၀ ကောံရေင်သကအ်တုဲ အာထၜးဆန္ဒ ဂတမုက်ရုင်ကလုတ်ဗၟာ ပ္ဍဲဍုင်က္ၜင်ကံက်၊ ရးနိဂီုသေံ။&lt;ref name=&quot;Thaiprotest&quot;&gt;{{cite web|date=1 February 2021|title=ด่วน! ชาว 'เมียนมา' ชู 3 นิ้วบุกประท้วงหน้าสถานทูต ต้านรัฐประหารในประเทศ|url=https://www.bangkokbiznews.com/news/detail/920306|access-date=1 February 2021|website=Bangkok Biz News|language=th|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182031/https://www.bangkokbiznews.com/news/detail/920306|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ထၜးဆန္ဒဂှ် နကဵုဗၠာဲသၟိင်သေံ လုပ်ပသောင်တုဲ တုဲဒှ်အာ၊ ညးထၜးဆန္ဒၜါတၠ ဒးအာဝပ်တုဲ ဒးတိုန်ရုင်ဂဥုဲ၊ မၞိဟ်ၜါတၠ ဒးဒုင်ရပ်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/2/1/myanmar-military-stages-coup-against-aung-san-suu-kyi-live|title=Myanmar’s military stages coup d’etat: Live news|first1=Virginia|last1=Pietromarchi|first2=Mersiha|last2=Gadzo|website=[[Al Jazeera]]|accessdate=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182055/https://www.aljazeera.com/news/2021/2/1/myanmar-military-stages-coup-against-aung-san-suu-kyi-live|url-status=live}}&lt;/ref&gt;ညံင်ရဴဂှ်ကီု ကောန်ဍုင်ဗၟာ မနွံပ္ဍဲတဝ်ကျဝ်၊ ရးနိဂီုဂျပါန်တအ် ကောံအာ ဂတမုက် တက္ကသိုလ်ကုလသမဂ္ဂတုဲ ထ္ၜးဆန္ဒ ဒစဵုဒစး ပၞာန်သီအဝဵု။&lt;ref&gt;{{cite web|date=1 February 2021|title=Myanmar workers in Japan protest against Tatmadaw’s actions|url=https://www.mmtimes.com/news/myanmar-workers-japan-protest-against-tatmadaws-actions.html|access-date=1 February 2021|website=[[The Myanmar Times]]|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182053/https://www.mmtimes.com/news/myanmar-workers-japan-protest-against-tatmadaws-actions.html|url-status=live|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201182053/https://www.mmtimes.com/news/myanmar-workers-japan-protest-against-tatmadaws-actions.html}}&lt;/ref&gt;

နကဵုအပ္ဍဲဍုင်ဂှ် ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂ ဗတံ ၈ နာဍဳ မၞိဟ်ညိည ရပ်လဝ် ဗီုရုပ် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳတုဲ တိတ်ထ္ၜးဆန္ဒ ၜိုတ် ၁၅ မိနေတ်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=စစ်အာဏာသိမ်းမှုကို အနုနည်းအာဏာဖီဆန်မှု တချို့ရှိလာခြင်း|url=https://burmese.voanews.com/a/myanmar-civil-disobedience-movement-/5762587.html|access-date=2021-02-02|website=ဗွီအိုအေ|language=my}}&lt;/ref&gt; တ္ၚဲယး ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၄ ဂတမုက်တက္ကသိုလ်ဂဥုဲမာန္တလေ မၞိဟ်ၜိုတ် ၃၀ တၠ တိတ်ထ္ၜးဆန္ဒတုဲ ဒးဒုင်ရပ်။&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-02-04|title=Mandalay citizens protest against Tatmadaw rule|url=https://www.mmtimes.com/news/mandalay-citizens-protest-against-tatmadaw-rule.html|access-date=2021-02-04|website=The Myanmar Times|accessdate=2021-02-11|archivedate=2021-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204113803/https://www.mmtimes.com/news/mandalay-citizens-protest-against-tatmadaw-rule.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Four arrested in Mandalay after street protest against military coup|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/four-arrested-in-mandalay-after-street-protest-against-military-coup|access-date=2021-02-04|website=Myanmar NOW|language=en}}&lt;/ref&gt; စနူဂှ်တုဲ လၟိဟ်မၞိဟ် မတိတ်ထ္ၜးဆန္ဒဂှ် ဂၠိုင်င်တိုန် ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲ ကၠောအ်ကြပ်မွဲအလုံဍုင်တုဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၈ ဂှ် အလဵုအသဳပ္တိတ် အမိင်တိတ်ဗတံဟွံဂွံ တုဲပၠန် မၞိဟ်ဂၠိုင်နူမသုန် ကောံဟွံဂွံ နကဵုပိုဒ်ဇၞော် ၁၄၄။ ဆဂး ပရေင်ထၜးဆန္ဒဂှ် ဟွံဍိုန်စှ်ေ ဆက်ဂၠိုင်တိုန်။ 

=== ဒစဵုဒစး ===
ပ္ဍဲ ၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ ဂှ် သၟာကမၠောန်ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပေါင်မသၟိင်ဂမၠိုင် ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင် အလုံမွဲဍုင် သီုကဵု ဍုင်ဇၞော်နေပျဳတဝ်၊ ဖန်ဗဒှ် ကာမ်ပုင်ဟွံကလင်အမိင် (a national civil disobedience campaign) နကဵုမဒစဵုဒစး လတူပၞာန်သီအဝဵု။&lt;ref&gt;{{cite web|date=2 February 2021|title=Nay Pyi Taw, Mandalay healthcare staff to join 'Civil Disobedience Campaign'|url=https://www.mmtimes.com/news/nay-pyi-taw-mandalay-healthcare-staff-join-civil-disobedience-campaign.html|access-date=2 February 2021|website=The Myanmar Times|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131330/https://www.mmtimes.com/news/nay-pyi-taw-mandalay-healthcare-staff-join-civil-disobedience-campaign.html|url-status=live|accessdate=3 February 2021|archivedate=3 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203131330/https://www.mmtimes.com/news/nay-pyi-taw-mandalay-healthcare-staff-join-civil-disobedience-campaign.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=2 February 2021|title=Myanmar Medics Prepare Civil Disobedience Against Military Rule|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-medics-prepare-civil-disobedience-military-rule.html|access-date=2 February 2021|website=The Irrawaddy|language=en-US|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131324/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-medics-prepare-civil-disobedience-military-rule.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&quot;ပရေင်ချဳဓရာင် ဒဒှ်မဟွံကလင်အမိင် ညးဍုင်ကွာန် - Civil Disobedience Movement&quot; ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် မုက်လိက်ဝှုက်ၜောက်မွဲဂှ် ပွိုင်ၜါတ္ၚဲ မၞိဟ်ဗွက်ကြဴ ဒှ်အာ ၁၀၀,၀၀၀ ပြင်င်။&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web|title=Thailand's Amata halts $1bn Myanmar property project after coup|url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Thailand-s-Amata-halts-1bn-Myanmar-property-project-after-coup|access-date=2021-02-02|website=Nikkei Asia|language=en-GB|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203020504/https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Thailand-s-Amata-halts-1bn-Myanmar-property-project-after-coup|url-status=live|accessdate=2021-02-03|archivedate=2021-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203020504/https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Thailand-s-Amata-halts-1bn-Myanmar-property-project-after-coup}}&lt;/ref&gt;သၟာကမၠောန်ပရေင်ထတ်ယုက် နူကဵု ရုင်ဂဥုဲဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင် စုတ်လဝ်တဆိပ်ပ္ဍဲသြိုဟ်တုဲ ထ္ၜးဆန္ဒ ဒဒှ် မဟွံမဲပၟိက် လတူပၞာန်သီအဝဵုရ။&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|date=2021-02-02|title=After coup, medical workers spearhead civil disobedience campaign|url=https://www.frontiermyanmar.net/en/after-coup-medical-workers-spearhead-civil-disobedience-campaign/|access-date=2021-02-02|website=Frontier Myanmar|language=en-US|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131438/https://www.frontiermyanmar.net/en/after-coup-medical-workers-spearhead-civil-disobedience-campaign/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Matthew Tostevin |author2=Grant McCool |author3=Stephen Coates |title=Myanmar doctors stop work to protest coup as UN considers response |url=https://www.afr.com/world/asia/myanmar-doctors-stop-work-to-protest-coup-as-un-considers-response-20210203-p56z7z |website=Financial Review |access-date=3 February 2021 |date=3 February 2021|archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131358/https://www.afr.com/world/asia/myanmar-doctors-stop-work-to-protest-coup-as-un-considers-response-20210203-p56z7z |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ကောန်ဍုင်လ္ဂုင်တအ် ထ္ၜးဆန္ဒတက်စေဝ် ပ္ဍဲအခိင်သဝ်တ္ၚဲ နဒဒှ် မဒစဵုဒစး လတူပၞာန်သီအဝဵု။&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Reuters Staff |title=Anti-coup protests ring out in Myanmar's main city |url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics/anti-coup-protests-ring-out-in-myanmars-main-city-idUSKBN2A139S |website=Reuters |access-date=3 February 2021 |date=2 February 2021 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131442/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics/anti-coup-protests-ring-out-in-myanmars-main-city-idUSKBN2A139S |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Myanmar coup latest: UN Security Council stops short of issuing statement|url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Myanmar-coup-latest-UN-Security-Council-stops-short-of-issuing-statement|access-date=2021-02-02|website=Nikkei Asia|language=en-GB|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203015938/https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Myanmar-coup-latest-UN-Security-Council-stops-short-of-issuing-statement|url-status=live|accessdate=2021-02-03|archivedate=2021-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203015938/https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Myanmar-coup-latest-UN-Security-Council-stops-short-of-issuing-statement}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၊ အခိင်သဝ်တ္ၚဲ ၈ နာဍဳဂှ် လတူဍုင်လ္ဂုင် မၞိဟ်ညိည တိတ်ထ္ၜးဆန္ဒ ကရေဲဗလးကဵုဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ပွိုင်ၜိုတ် ၁၅ မိနေတ်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=စစ်အာဏာသိမ်းမှုကို အနုနည်းအာဏာဖီဆန်မှု တချို့ရှိလာခြင်း|url=https://burmese.voanews.com/a/myanmar-civil-disobedience-movement-/5762587.html|access-date=2021-02-02|website=ဗွီအိုအေ|language=my|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131338/https://burmese.voanews.com/a/myanmar-civil-disobedience-movement-/5762587.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===ဂကောံမၞိဟ်ဂၠးကဝ်===
&lt;!-- Do not add tweets. It is [[WP:UNDUE]]. Need a secondary source. --&gt;[[File:Reacció al cop d'estat de Myanmar de 2021.svg|thumb|{{legend|#0000ffff|ဍုင်ဗၟာ}}&lt;div class=&quot;legend&quot;&gt;&lt;span class=&quot;legend-color&quot; style=&quot;background:#4daf4aff;&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&amp;nbsp;ဒစဵုဒစး ပၞာန်သီအဝဵု&lt;/div&gt;{{legend|#80c87dff|မဒှ်ဓဝိင် ဗွဲတၟေင်}}{{legend|#fee000ff|မံင်လဒေါဝ်}}{{legend|#c0c0c0ff|မုဟွံဟီု}}]]

ရးနိဂီု ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု [[Bangladesh]],&lt;ref&gt;{{cite news|title=Bangladesh wants democratic process upheld in Myanmar|url=https://www.dhakatribune.com/world/south-east-asia/2021/02/01/military-coup-in-myanmar-not-necessarily-to-affect-rohingya-repatriation|access-date=1 February 2021|work=[[Dhaka Tribune]]|publisher=2A Media Limited.|date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201063550/https://www.dhakatribune.com/world/south-east-asia/2021/02/01/military-coup-in-myanmar-not-necessarily-to-affect-rohingya-repatriation|url-status=live}}&lt;/ref&gt;  [[China]],&lt;ref&gt;{{cite web|year=1 February 2021|title=China 'notes' Myanmar coup, hopes for stability|publication-place=REUTERS|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics-china/china-notes-myanmar-coup-hopes-for-stability-idUSKBN2A11P2?il=0|access-date=1 February 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131344/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics-china/china-notes-myanmar-coup-hopes-for-stability-idUSKBN2A11P2?il=0|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[India]],&lt;ref&gt;{{cite web|date=1 February 2021|title=Deeply concerned by developments in Myanmar, says India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/deeply-concerned-by-developments-in-myanmar-says-india/articleshow/80623041.cms|access-date=1 February 2021|website=The Times of India|language=en|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182036/https://timesofindia.indiatimes.com/india/deeply-concerned-by-developments-in-myanmar-says-india/articleshow/80623041.cms|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Indonesia]],&lt;ref&gt;{{cite web|title=Indonesia Urges All Parties in Myanmar to Exercise Self-Restraint|url=https://kemlu.go.id/portal/en/read/2118/siaran_pers/indonesia-urges-all-parties-in-myanmar-to-exercise-self-restraint|publisher=[[Ministry of Foreign Affairs (Indonesia)|Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Indonesia]]|accessdate=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182046/https://kemlu.go.id/portal/en/read/2118/siaran_pers/indonesia-urges-all-parties-in-myanmar-to-exercise-self-restraint|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Malaysia]],&lt;ref&gt;{{cite web|title=Press Release: Latest Situation in Myanmar|url=https://twitter.com/MalaysiaMFA/status/1356122970159104000|publisher=[[Ministry of Foreign Affairs (Malaysia)]]|accessdate=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182040/https://twitter.com/MalaysiaMFA/status/1356122970159104000|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Pakistan]],&lt;ref&gt;{{cite web|title=Pakistan hopes from all sides in Myanmar to be restraint, work for peace: Zahid Hafeez|url=https://www.radio.gov.pk/01-02-2021/pakistan-hopes-from-all-sides-in-myanmar-to-be-restraint-work-for-peace-zahid-hafeez|access-date=1 February 2021|website=www.radio.gov.pk|language=en|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201144030/https://www.radio.gov.pk/01-02-2021/pakistan-hopes-from-all-sides-in-myanmar-to-be-restraint-work-for-peace-zahid-hafeez|url-status=live|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201144030/https://www.radio.gov.pk/01-02-2021/pakistan-hopes-from-all-sides-in-myanmar-to-be-restraint-work-for-peace-zahid-hafeez}}&lt;/ref&gt; [[Philippines]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Lee-Brago |first1=Pia |title=Philippines following Myanmar situation with deep concern |url=https://www.philstar.com/headlines/2021/02/03/2074984/philippines-following-myanmar-situation-deep-concern |access-date=2 February 2021 |work=Philstar.com |date=3 February 2021 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131356/https://www.philstar.com/headlines/2021/02/03/2074984/philippines-following-myanmar-situation-deep-concern |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[South Korea]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20210201009200325|title=S. Korea expresses concerns over Myanmar coup|website=[[Yonhap News Agency]]|date=1 February 2021|accessdate=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201100350/https://en.yna.co.kr/view/AEN20210201009200325|url-status=live}}&lt;/ref&gt; and [[Singapore]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mfa.gov.sg/Newsroom/Press-Statements-Transcripts-and-Photos/2021/02/20210201-Myanmar|title=MFA Spokesperson's Comments in Response to Media Queries on the Detention of Myanmar Leaders and Officials|date=1 February 2021|website=Ministry of Foreign Affairs Singapore|access-date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182043/https://www.mfa.gov.sg/Newsroom/Press-Statements-Transcripts-and-Photos/2021/02/20210201-Myanmar|url-status=live}}&lt;/ref&gt; တအ်ဂှ် ဟီုပ္တိတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဒှ်ဓဝိင် လတူပၞာန်သီအဝဵုတုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဗ္တိုက်ဖအောဝ် ညံင်ဂွံဂၠာဲသွဟ် နကဵုမဆဵုဂဗတက်ကျာ အကြာအလဵုအသဳ ကေုာံ ဒပ်ပၞာန်။ [[Australia]],&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Tillett |first1=Andrew |title=Australia joins global condemnation of Myanmar generals |url=https://www.afr.com/world/asia/myanmar-leader-aung-san-suu-kyi-detained-20210201-p56ycy |website=Financial Review |access-date=3 February 2021 |language=English |date=Feb 1, 2021 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201020736/https://www.afr.com/world/asia/myanmar-leader-aung-san-suu-kyi-detained-20210201-p56ycy |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=|first=|date=|title=Statement on Myanmar|url=https://www.foreignminister.gov.au/minister/marise-payne/media-release/statement-myanmar|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201093854/https://www.foreignminister.gov.au/minister/marise-payne/media-release/statement-myanmar|archive-date=1 February 2021|access-date=|website=Minister for Foreign Affairs – Minister for Women – Senator the Hon Marise Payne|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201093854/https://www.foreignminister.gov.au/minister/marise-payne/media-release/statement-myanmar}}&lt;/ref&gt; [[Canada]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cultmtl.com/2021/02/justin-trudeau-on-myanmar-the-democratic-process-must-be-respected/|title=Justin Trudeau on Myanmar: “The democratic process must be respected”|date=2 February 2021|website=Cult MTL|access-date=2 February 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131331/https://cultmtl.com/2021/02/justin-trudeau-on-myanmar-the-democratic-process-must-be-respected/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[France]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://uk.sports.yahoo.com/news/myanmar-aung-san-suu-kyi-072052284.html|title=France calls on Myanmar military to release Suu Kyi, respect election results|website=uk.sports.yahoo.com|access-date=2 February 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131433/https://consent.yahoo.com/v2/collectConsent?sessionId=2_cc-session_74704c41-a143-4ae4-8f5b-1e4af6cd3535|url-status=live|accessdate=3 February 2021|archivedate=3 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203131433/https://consent.yahoo.com/v2/collectConsent?sessionId=2_cc-session_74704c41-a143-4ae4-8f5b-1e4af6cd3535}}&lt;/ref&gt; [[Germany]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/germany-condemns-myanmar-coup-in-strongest-terms-/2129847 |title=Germany condemns Myanmar coup ‘in strongest terms’ |publisher=Aa.com.tr |date=2020-11-08 |accessdate=2021-02-02 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201104100/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/germany-condemns-myanmar-coup-in-strongest-terms-/2129847 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Japan]],&lt;ref&gt;{{cite news |title=Japan urges Myanmar military to free Suu Kyi, restore democracy |url=https://mb.com.ph/2021/02/01/japan-urges-myanmar-military-to-free-suu-kyi-restore-democracy/ |access-date=2 February 2021 |work=Manila Bulletin |agency=Agence France-Presse |date=1 February 2021 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201094835/https://mb.com.ph/2021/02/01/japan-urges-myanmar-military-to-free-suu-kyi-restore-democracy/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[New Zealand]],&lt;ref&gt;{{cite web|last=Mahuta|first=Nanaia|date=1 February 2021|title=New Zealand statement on Myanmar|url=https://www.beehive.govt.nz/release/new-zealand-statement-myanmar|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=1 February 2021|website=via beehive.gov.nz}}&lt;/ref&gt; [[Spain]],&lt;ref&gt;{{cite web|date=1 February 2021|title=Sánchez condena el golpe de Estado en Myanmar y pide vuelta a la democracia|url=https://www.lavanguardia.com/politica/20210201/6213485/sanchez-condena-golpe-myanmar-pide-vuelta-democracia.html|access-date=1 February 2021|website=[[La Vanguardia]]|language=es|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131521/https://www.lavanguardia.com/politica/20210201/6213485/sanchez-condena-golpe-myanmar-pide-vuelta-democracia.html|url-status=live|accessdate=1 February 2021|archivedate=3 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203131521/https://www.lavanguardia.com/politica/20210201/6213485/sanchez-condena-golpe-myanmar-pide-vuelta-democracia.html}}&lt;/ref&gt; [[Sweden]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sverigesradio.se/artikel/foreign-minister-condemns-military-coup-in-myanmar|title=Foreign Minister condemns military coup in Myanmar|publisher=Sveriges Radio|website=sverigesradio.se|access-date=2 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201221458/https://sverigesradio.se/artikel/foreign-minister-condemns-military-coup-in-myanmar|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Turkey]],&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Bir|first1=Burak|title=Turkey condemns, 'deeply concerned' by coup in Myanmar|url=https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkey-condemns-deeply-concerned-by-coup-in-myanmar/2129572|access-date=1 February 2021|work=[[Anadolu Agency]]|date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182117/https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkey-condemns-deeply-concerned-by-coup-in-myanmar/2129572|url-status=live}}&lt;/ref&gt; the [[United Kingdom]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/uk-condemns-military-coup-in-myanmar/2129749|title=UK condemns military coup in Myanmar|date=1 February 2021|work=[[Anadolu Agency]]|language=en|access-date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182110/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/uk-condemns-military-coup-in-myanmar/2129749|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ကေုာံ [[ကုလသမဂ္ဂ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/01/31/statement-by-white-house-spokesperson-jen-psaki-on-burma/|title=Statement by White House Spokesperson Jen Psaki on Burma|date=1 February 2021|website=The White House|access-date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201072432/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/01/31/statement-by-white-house-spokesperson-jen-psaki-on-burma/|url-status=live|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201072432/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/01/31/statement-by-white-house-spokesperson-jen-psaki-on-burma/}}&lt;/ref&gt; ဒစဵုဒစး လတူပၞာန်သီအဝဵုတုဲ သီုဗ္တိုက်ဖ္အောဝ် ညံင်ဂွံဗလးကဵု မၞိဟ်မရပ်လဝ်တအ်၊ ဟိုတ်နူ ပၞာန်သီအဝဵုတုဲ နကဵု သ္ၚိဗတာင် ရးနိဂီုပံင်ကောံကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ထ္ပိုတ်အဆက် ကုဍုင်ဗၟာ။&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Patrick Wintour |author2=Julian Borger |title=Myanmar coup: Joe Biden threatens to resume sanctions |url=https://www.theguardian.com/world/2021/feb/01/myanmar-coup-us-and-china-divided-in-response-to-army-takeover-aung-san-suu-kyi |website=The Guardian |access-date=2 February 2021 |language=English |date=2 February 2021 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201113643/https://www.theguardian.com/world/2021/feb/01/myanmar-coup-us-and-china-divided-in-response-to-army-takeover-aung-san-suu-kyi |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=‘Serious blow to democracy’: World condemns Myanmar military coup|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/2/1/world-reacts-to-military-coup-in-myanmar|access-date=1 February 2021|work=[[Al Jazeera]]|date=1 February 2021|language=en|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201175726/https://www.aljazeera.com/news/2021/2/1/world-reacts-to-military-coup-in-myanmar|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.aa.com.tr/fr/monde/la-maison-blanche-menace-les-auteurs-du-coup-d%c3%a9tat-militaire-du-myanmar-de-sanctions/2129551|title=La Maison Blanche menace les auteurs du coup d'État militaire du Myanmar de sanctions|trans-title=White House threatens perpetrators of Myanmar military coup with sanctions|last=Cherni|first=Hajer|date=1 February 2021|work=[[Anadolu Agency]]|accessdate=1 February 2021|language=French|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182127/https://www.aa.com.tr/fr/monde/la-maison-blanche-menace-les-auteurs-du-coup-d%C3%A9tat-militaire-du-myanmar-de-sanctions/2129551|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Cambodia]], [[Thailand]], ကေုာံ [[Vietnam]] ဟီု ဒဒှ်ရ မထံက်ဂလာန် မွဲလပါ်ဂှ် ဟွံဒုင်တဲတုဲ အရာဝွံ ဆေင်စပ်ဒၟံင် ကုကိစ္စအပ္ဍဲဍုင်ညးတအ်ဟေင်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=West condemns Myanmar coup but Thailand, Cambodia shrug|url=https://www.bangkokpost.com/world/2060651/west-condemns-myanmar-coup-but-thailand-cambodia-shrug|access-date=1 February 2021|work=[[Bangkok Post]]|publisher=Bangkok Post Public Company Ltd.|date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182126/https://www.bangkokpost.com/world/2060651/west-condemns-myanmar-coup-but-thailand-cambodia-shrug|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Myanmar's army seizes power, detains Aung San Suu Kyi|url=https://nationalpost.com/pmn/news-pmn/myanmars-army-seizes-power-detains-aung-san-suu-kyi-5|access-date=1 February 2021|work=[[National Post]]|agency=Reuters|date=1 February 2021|language=en-CA|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182127/https://nationalpost.com/pmn/news-pmn/myanmars-army-seizes-power-detains-aung-san-suu-kyi-5|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title= Myanmar military coup: Nordic and Asian reactions|date= 2 February 2021|url= https://scandasia.com/myanmar-military-coup-nordic-and-asian-reactions/|work= ScandAsia|access-date= 2 February 2021|archive-date= 3 February 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210203131348/https://scandasia.com/myanmar-military-coup-nordic-and-asian-reactions/|url-status= live}}&lt;/ref&gt;

ဂကောံရးနိဂီု ဍုင်နာနာ မပ္တံကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/sg/en/content/sg/statement/2021-01-31/statement-attributable-the-spokesperson-for-the-secretary-general-myanmar|title=Statement attributable to the Spokesperson for the Secretary General – on Myanmar|date=31 January 2021|website=United Nations Secretary-General|access-date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182155/https://www.un.org/sg/en/content/sg/statement/2021-01-31/statement-attributable-the-spokesperson-for-the-secretary-general-myanmar|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ASEAN]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/myanmar-politics-asean-int/asean-calls-for-return-to-normalcy-in-myanmar-after-coup-idUSKBN2A124A|title=ASEAN calls for &quot;return to normalcy&quot; in Myanmar after coup|work=[[Reuters]]|date=1 February 2021|accessdate=1 February 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131337/https://www.reuters.com/article/myanmar-politics-asean-int/asean-calls-for-return-to-normalcy-in-myanmar-after-coup-idUSKBN2A124A|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.detik.com/internasional/d-5357097/negara-negara-asean-bahas-kudeta-militer-di-myanmar|title=Negara-negara ASEAN Bahas Kudeta Militer di Myanmar|trans-title=Intergovernmental Organization ASEAN Discusses Military Coup in Myanmar|first=Novi|last=Christiastuti|date=1 February 2021|accessdate=1 February 2021|lang=id|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182144/https://news.detik.com/internasional/d-5357097/negara-negara-asean-bahas-kudeta-militer-di-myanmar|url-status=live|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201182144/https://news.detik.com/internasional/d-5357097/negara-negara-asean-bahas-kudeta-militer-di-myanmar}}&lt;/ref&gt; ကေုာံ ဥရောပသမဂ္ဂ တအ် ပ္တိတ်လလောင်ဟီု ဒဒှ်ရ ဒှ်ဓဝိင် လတူအရာဏအ်တုဲ အာတ်မိက် သီုၜါလပါ် ညံင်ဂွံဂၠာဲသွဟ် နကဵုနဲတက်ကျာရေင်သကအ်။ နကဵု ဥရောပသမဂ္ဂဂှ် ဒစဵုဒစး ပ္ဍဲအရာပၞာန်မသီအဝဵုတုဲ ညံင်ဂွံဗလးကဵု မၞိဟ်မရပ်လဝ်တအ်ဂှ်လေဝ် အာတ်မိက်ဏာကီုရ။&lt;ref name=politcoeu&gt;{{cite news|url=https://www.politico.eu/article/europe-reacts-to-myanmar-military-coup/|title=EU leaders condemn military coup in Myanmar|last=Adkins|first=William|date=1 February 2021|work=[[Politico]]|access-date=1 February 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131434/https://www.politico.eu/article/europe-reacts-to-myanmar-military-coup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူ ပၞာန်သီအဝဵုဏအ်တုဲ နကဵု [[ကံင်သဳဂီုကၠီု|ကံင်သဳဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ]] ကော်ကောံဓရီု ကာမံက်တိုန်မွဲ သွက်ဂွံချူပ္တိတ် လိက်ပဋိညာန် &quot;အရာမလဇုဲလဇကဵုဒဳမဝ်ကရေသဳ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ (&quot;restoration of democracy&quot; in Myanmar)၊ တုဲ ဒစဵုဒစး လတူပၞာန်ဗၟာ မသီအဝဵုတုဲ အာတ်မိက် ညံင်ဂွံဗလးကဵု မၞိဟ်မရပ်လဝ်တအ်ကီုလေဝ်၊ လိက်လလောင်တြးဂှ် ဟွံဒှ်ပ္တိတ် ဟိုတ်နူကဵု ဟွံကလိဂွံ အထံက်ဂလာန် နူကဵု ဂကောံထာဝရ ၁၅ ဍုင်သီုဖအိုတ်၊ ဗွဲတၟေင် ဍုင်ကြုက် ကဵု ဍုင်ရုရှာ ဒစဵုဒစးရ။&lt;ref&gt;{{cite news |title=UNSC takes no action on coup in Myanmar |url=https://www.gulftoday.ae/news/2021/02/03/unsc-takes-no-action-on-coup-in-myanmar |access-date=3 February 2021 |work=Gulf Today |date=3 February 2021 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131416/https://www.gulftoday.ae/news/2021/02/03/unsc-takes-no-action-on-coup-in-myanmar |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author1=AFP |author2=jt |title=UN Security Council searches for unity on Myanmar |url=https://www.channelnewsasia.com/news/world/myanmar-un-security-council-emergency-meeting-uk-china-14097148 |website=Channel News Asia |access-date=3 February 2021 |language=English |date=Feb 2, 2021 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131415/https://www.channelnewsasia.com/news/world/myanmar-un-security-council-emergency-meeting-uk-china-14097148 |url-status=live |accessdate=3 February 2021 |archivedate=3 February 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203131415/https://www.channelnewsasia.com/news/world/myanmar-un-security-council-emergency-meeting-uk-china-14097148 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author1=AL JAZEERA AND NEWS AGENCIES |title=Security Council fails to agree statement condemning Myanmar coup |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/2/3/security-council-fails-to-agree-statement-condemning-myanmar-coup |website=Al Jazeera |access-date=3 February 2021 |language=English |date=Feb 3, 2021 |quote=The UN Security Council has failed to agree on a joint statement condemning Monday’s coup in Myanmar, after a two hour long emergency meeting failed to secure the support of China, a key Myanmar ally and a veto-holding permanent member of the council. |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203041029/https://www.aljazeera.com/news/2021/2/3/security-council-fails-to-agree-statement-condemning-myanmar-coup |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author1=AP |title=UN Security Council takes no action on Myanmar coup |url=https://www.euronews.com/2021/02/03/un-security-council-takes-no-action-on-myanmar-coup |website=Euronews |access-date=3 February 2021 |language=English |date=February 3, 2021 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131406/https://www.euronews.com/2021/02/03/un-security-council-takes-no-action-on-myanmar-coup |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ဍုင်ကြုက် မဒှ်ဍုင် ကောန်ဂကောံထာဝရ ပ္ဍဲကဵု ကံင်သဳဂီုကၠီုဂှ်တုဲ ကလိဂွံလဝ် အဝဵုဗေတဝ် (ဝါ) အဝဵုတးပါဲ သွက်ဂွံပ္တိတ်လိက်လလောင်တြးဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |author1= |title=Myanmar coup: China blocks UN condemnation as protest grows |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-55913947 |website=BBC News |access-date=3 February 2021 |language=English |date=Feb 3, 2021 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203101508/https://www.bbc.com/news/world-asia-55913947 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; စၞးဂှ် နကဵု ကံင်သဳဂီုကၠီု ပ္တိတ်လိက်လလောင်တြး ပ္ဍဲကဵု ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၄၊ မဟီု ဒဒှ်ရ နကဵု ကံင်သဳဂီုကၠီု ဒှ်ဓဝိင်ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ပ္ဍဲအရာ နကဵုဒပ်ပၞာန် လလောင်တြး အကာဲအရာကာတၟေင် ပ္ဍဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁။ တုဲပၠန် နကဵုကံင်သဳမိက်ဂွံကဵု ဍုင်ဗၟာ ဆက်အာ ဂၠံင်တရဴဒဳမဝ်ကရေသဳတုဲ ညံင်ဟွံဂွံဒှ် ပရေင်ဆီပါ်ဍာ်ဇွောဝ်ဂှ် ဝေင်ပါဲညိရ။&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Security Council |title=Security Council Press Statement on Situation in Myanmar |url=https://www.un.org/press/en/2021/sc14430.doc.htm |website=United Nations |access-date=4 February 2021 |language=English |date=February 5, 2021 |archive-date=5 February 2021}}&lt;/ref&gt;

==ဆက်ဗှ်==
* [[သဘင်မာဲ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၀]]
* [[ထၜးဆန္ဒဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁]]

==နိဿဲ==
{{reflist|30em}}

[[Category:BEHM]]
[[Category:ဝင်]]</text>
      <sha1>tpategdi3oz8czkg36osc7pabfhd6uj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂရိန်လာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3746</id>
    <revision>
      <id>60092</id>
      <parentid>59770</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:21:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30458" sha1="3zt12a1y0cp0vrg9t82idxt0b35ltjm" xml:space="preserve">{{Infobox country
| name = Greenland
| native_name = {{nobold|{{native name|kl|Kalaallit Nunaat}}}}&lt;br /&gt;{{nobold|{{native name|da|Grønland}}}}
| settlement_type = [[The unity of the Realm|Autonomous territory within the Kingdom of Denmark]]
| image_flag = Flag of Greenland.svg
| flag_size = 125px
| flag_link = Flag of Greenland
| image_seal = Coat of arms Greenland.svg
| seal_size = 85px
| seal_type = Coat of arms
| seal_link = Coat of arms of Greenland
| nickname =
| nickname_link =
| motto_link =
| motto =
| anthem_link =
| anthem = {{native name|kl|&quot;[[Nunarput utoqqarsuanngoravit]]&quot;|italics=off}}&lt;br /&gt;({{Lang-en|&quot;You Our Ancient Land&quot;}})&lt;!-- Self government and national anthem --&gt;
| song_type = [[Kalaallit]] anthem
| song = {{native name|kl|&quot;[[Nuna asiilasooq]]&quot;|italics=off}}&lt;br /&gt;({{Lang-en|&quot;The Land of Great Length&quot;}}){{efn|1=''Nuna asiilasooq'' has equal status as a [[regional anthem]] but is generally used only on the [[Self-governance|self-government]] of Greenland.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 October 2003 |title=03EM/01.25.01-50 Spørgsmål til Landsstyret: Hvornår fremsætter Landsstyret beslutning om Grønlands |trans-title=03EM/01.25.01-50 Questions to the Home Rule Government: When does the Home Rule Government make a decision on Greenland |url=http://www.inatsisartut.gl/groenlands_landsting/landstingssamlinger/em_2003/dgopkt_behdato/spoergsmaal/50.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213120446/http://www.inatsisartut.gl/groenlands_landsting/landstingssamlinger/em_2003/dgopkt_behdato/spoergsmaal/50.html |archive-date=13 December 2014 |access-date=13 December 2014 |publisher=[[Inatsisartut|Government of Greenland]]}}&lt;/ref&gt;}}
| image_map = Greenland (orthographic projection).svg
| map_caption = Location of Greenland
| mapsize = 290px
| image_map2 = Greenland in the Kingdom of Denmark (globe zoom).svg
| map_caption2 = {{map caption |location_color=red |region=the [[Kingdom of Denmark]] |region_color=red and beige}}
| mapsize2 = 290px
| subdivision_type = [[Sovereign state]]
| subdivision_name = [[Kingdom of Denmark]]
| established_title = [[Kingdom of Norway (872–1397)|Union with Norway]]
| established_date = 1262
| established_title2 = [[Dano-Norwegian empire|Danish-Norwegian recolonization]]
| established_date2 = 1721
| established_title3 = [[Treaty of Kiel|Cession to Denmark]]
| established_date3 = 14 January 1814
| established_title4 = [[Home rule]]
| established_date4 = 1 May 1979
| established_title5 = Further [[autonomy]] and [[self rule]]
| established_date5 = 21 June 2009&lt;ref name=selvstyre /&gt;&lt;ref name=&quot;selfrule&quot;&gt;{{Cite news |date=21 June 2009 |title=Self-rule introduced in Greenland |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8111292.stm |url-status=live |access-date=4 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425041746/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8111292.stm |archive-date=25 April 2010}}&lt;/ref&gt;
| official_languages = [[Greenlandic language|Greenlandic]]{{efn|name=languages|Greenlandic has been the sole official language of Greenland since 2009.&lt;ref name=&quot;selvstyre&quot;&gt;{{in lang|da}} [http://nyhederne-dyn.tv2.dk/article.php/id-23165644:gr%C3%B8nland-g%C3%A5r-over-til-selvstyre.html?rss TV 2 Nyhederne – &quot;Grønland går over til selvstyre&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230809031528/https://nyheder.tv2.dk/2009-06-21-groenland-gaar-over-til-selvstyre |date=2023-08-09 }} TV 2 Nyhederne (''[[TV 2 (Denmark)|TV 2]] News'') – Ved overgangen til selvstyre, er grønlandsk nu det officielle sprog. Retrieved 22 January 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;law&quot;&gt;{{in lang|da}} [http://www.stm.dk/multimedia/selvstyreloven.pdf Law of Greenlandic Selfrule] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208032617/http://www.stm.dk/multimedia/selvstyreloven.pdf |date=8 February 2012 }} (see chapter 7)&lt;/ref&gt;}}&lt;br /&gt;{{hlist|style=font-size: 85%;|([[West Greenlandic|Kalaallisut]]|[[Inuktun]]|[[Tunumiisut]])}}
| languages_type = Recognised languages
| languages = [[Danish language|Danish]], [[English Language|English]] and other languages if necessary{{efn|name=languages}}
| capital = [[Nuuk]]
| coordinates = {{Coord|64|10|N|51|44|W|type:city}}
| largest_city = capital
|ethnic_groups = Indigenous status:&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 October 1997 |title=Bekendtgørelse af ILO-konvention nr. 169 af 28. juni 1989 vedrørende oprindelige folk og stammefolk i selvstændige stater |url=https://www.retsinformation.dk/eli/ltc/1997/97 |website=Retsinformation.dk}}&lt;/ref&gt;
*88.9% [[Greenlandic Inuit|Inuit]] {{small|(including multi-ethnic [[Ethnic groups in Europe|European]]-[[Inuit]], mainly [[Danish people in Greenland|Danish]] and other [[Nordic countries|Nordic]])}} 
Non-Indigenous: 
*7.8% [[Danish people in Greenland|Danish]] 
*1.1% [[Nordic countries|Nordic]] 
*1.4% others
| ethnic_groups_year = 2018&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot; /&gt;{{ref label|bbb|b}}
| religion = [[Christianity]] ([[Church of Greenland]])
| demonym = {{hlist|Greenlander|Greenlandic}}
| government_type = [[Devolution|Devolved government]] within a [[Parliamentary system|parliamentary]] [[constitutional monarchy]]
| leader_title1 = [[Monarchy of Denmark|Monarch]]
| leader_name1 = [[Margrethe II of Denmark|Margrethe II]]
| leader_title2 = {{nowrap|[[List of Danish High Commissioners in Greenland|High Commissioner]]}}
| leader_name2 = [[Mikaela Engell]]
| leader_title3 = [[List of Prime Ministers of Greenland|Premier]]
| leader_name3 = [[Kim Kielsen]]
| leader_title4 = [[List of Speakers of the Inatsisartut|Speaker of the ''Inatsisartut'']]
| leader_name4 = Vivian Motzfeldt
| legislature = [[Parliament of Greenland|''Inatsisartut'']]
| upper_house =
| lower_house =
| national_representation_type1 = ''[[Folketing]]''
| national_representation1 = [[List of members of the Folketing, 2019–2023|2 members]]
| area_km2 = 2,166,086&lt;!-- (410,449 ice-free) --&gt;
| area_rank = &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]];should not be any here --&gt;
| area_sq_mi = 836,109&lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = 83.1{{efn|As of 2000: {{convert|410449|km2|abbr=on|0}} ice-free; {{convert|1755637|km2|abbr=on|0}} ice-covered.&lt;br /&gt;Density: 0.14/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (0.36 /sq.&amp;nbsp;mi) for ice-free areas.}}
| elevation_max_ft =
| elevation_max_m = 3,700
| population_estimate = 56,081&lt;ref name=&quot;population&quot;&gt;{{Cite web |title=Population and Population Growth 1901-2020 |url=https://bank.stat.gl/pxweb/en/Greenland/Greenland__BE__BE01/BEXSAT1.PX/table/tableViewLayout1/?rxid=27d6ab46-03f8-43bd-868c-24a2a5a0a8e0 |access-date=7 April 2020 |publisher=Statistical Greenland |accessdate=7 April 2021 |archivedate=13 November 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221113070950/https://bank.stat.gl/pxweb/en/Greenland/Greenland__BE__BE01/BEXSAT1.PX/table/tableViewLayout1/?rxid=27d6ab46-03f8-43bd-868c-24a2a5a0a8e0 }}&lt;/ref&gt;
| population_census =
| population_estimate_year = 2020
| population_estimate_rank = 210th
| population_census_year =
| population_density_km2 = 0.028 &lt;!-- (0.16 on ice-free areas) --&gt;
| population_density_sq_mi = 0.069 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank =
| GDP_PPP = $1.8 billion&lt;ref name=&quot;Greenland in Figures 2013&quot;&gt;{{Cite book |url=http://www.stat.gl/publ/en/GF/2013/pdf/Greenland%20in%20Figures%202013.pdf |title=Greenland in Figures 2013 |work=Greenland in Figures |publisher=[[Statistics Greenland]] |isbn=978-87-986787-7-9 |issn=1602-5709 |access-date=2 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921054558/http://www.stat.gl/publ/en/GF/2013/pdf/Greenland%20in%20Figures%202013.pdf |archive-date=21 September 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2011
| GDP_PPP_rank = not ranked
| GDP_PPP_per_capita = $37,000
| GDP_PPP_per_capita_rank = 40-th
| GDP_nominal =
| GDP_nominal_year =
| GDP_nominal_rank =
| GDP_nominal_per_capita =
| GDP_nominal_per_capita_rank =
| Gini =
| Gini_year =
| Gini_ref =
| HDI = 0.786 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = 2010 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Avakov |first=Aleksandr Vladimirovich |url=https://books.google.com/books?id=p--IYwyuog0C&amp;pg=PA51 |title=Quality of Life, Balance of Powers, and Nuclear Weapons (2012): A Statistical Yearbook for Statesmen and Citizens |date=2012 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-892-9 |page=51}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 61st
| currency = [[Danish krone]]
| currency_code = DKK
| timezone =
| utc_offset_list = [[UTC±00:00]] to [[UTC-04:00]]
| date_format = dd-mm-yyyy
| drives_on = right
| calling_code = [[Telephone numbers in Greenland|+299]]
| postal_code_type = [[List of postal codes in Greenland|Postal codes]]
| postal_code = 39xx
| iso_code = [[ISO 3166-2:GL|GL]]
| cctld = [[.gl]]
}}

'''ဂရိန်လာန်''' (အရေဝ်ဂရိန်လာန်: Kalaallit Nunaat), [{{IPA|kaˈla:ɬit ˈnuna:t}}]&lt;ref name=&quot;InuitDictionary&quot;&gt;{{cite book|last1=Stern |first1=Pamela |title=Historical dictionary of the Inuit |url=https://archive.org/details/historicaldictio00ster |accessdate=21. juni 2009|year= juli 2004 |publisher=The Scarecrow Press, Inc. |location=Lanham, Maryland |isbn=0810850583 |oclc=54768167 |page=[https://archive.org/details/historicaldictio00ster/page/n131 89] |chapter=The Dictionary}}&lt;/ref&gt;) ဂှ် ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင် အပ္ဍဲရးနိဂီုသၟိင်တၠဒိန်မက်တုဲ နွံဒၟံင် အကြာၜဳဍာ်ကမြံင် ကေုာံ ၜဳအာတ္တလာန်တိစ်၊ ဗၟံက် တကအ်ဒေသပၞိဟ် ကနေဒါဂမၠိုင်ရ။ ဂရိန်လာန်ဂှ် နကဵုပထဝဳမ္ဂး နွံပ္ဍဲတိုက်အမေရိကသၟဝ်ကျာ၊ ဆဂး နကဵုပထဝဳပရေင်ဍုင်ကွာန်မ္ဂး နွံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵုတိုက်ဥရဝ်ပ ရ။ ဂရိန်လာန်ဂှ် နကဵုယေန်သၞာင်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မ္ဂး ကြပ်ညောန် ကုဥရဝ်ပ (ဗွဲတၟေင် ရးသကေန်ဒိနေဗိယျာ ကေုာံ ဍုင်ဒိန်မက် ပ္ဍဲကဵုခေတ်လ္ၚီသၟာံ ဗွဲကြဴဏအ်ရ။ ပ္ဍဲ ၂၀၀၈ ဂှ် ကၠောန်သဘင်ဆန္ဒညးဍုင်ကွာန် ဂရိန်လာန် သွက်အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင်တုဲ မာဲ ၇၅%ဂှ် စုတ်မာဲ သွက်ကလိဂွံ အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင်ရ။

စတမ်နူ သၞာံ ၂၀၁၈ ဇာန်နဝါရဳ ၁ တုဲ ဍုင်ဂရိန်လာန်ဂှ် ပါ်ခြာလဝ် နကဵု ပွိုင်ဍုင် မသုန်ပွိုင်ဍုင်ရ။ 

ဂရိန်လာန်ဂှ် ဒှ်တကအ်ဇမၞော်မွဲတုဲ ဂၠးတိဏအ် ဒှ်ကအ်ဇၞော်အိုတ်မွဲ၊&lt;ref name=&quot;jc&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.worldislandinfo.com |title=Joshua Calder's World Island Info |publisher=Worldislandinfo.com |date= |accessdate=6. september 2010}}&lt;/ref&gt; တကအ်ဂှ် ၃/၄ (ပန်ဂအုံ ပိဂအုံ)ဂှ် ဂြောပ်ဒၟံင် နကဵု ဍာ်ကမြံင်တုဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ဍာ်ကမြံင်မဂြောပ်လဝ် မ္ၚးပွဳပွူပၞိဟ်ဂှ် နွံဆ ပ္ဍဲဂရိန်လာန်ဏအ်မွဲဟေင်ရ။ ဂရိန်လာန်ဂှ် ပါဲနူ တကအ်ဇၞော်မွဲဂှ်တုဲ တကအ်သၟတ် ဂၠိုင်နူ မွဲကၠံတကအ် နွံဒၟံင်ရ။ ဂရိတ်လာန်ဂှ် ကောန်ဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် နွံ ၅၅,၈၆၀ (၂၀၁၇)&lt;ref&gt;[http://www.stat.gl/publ/da/BE/201701/pdf/Gr%C3%B8nlands%20befolkning%202017.pdf ''Greenland in Figures'']''.'' [[Grønlands Statistik]]. Hentet 10. marts 2018.&lt;/ref&gt;တုဲ မဒှ်ဒၞာဲဒေသ မၞိဟ်မပဒတဴကြဳအိုတ် ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိဝွံရ။&lt;ref&gt;&quot;[http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST?order=wbapi_data_value_2010+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&amp;sort=asc Population density (people per sq. km of land area)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605122932/http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST?order=wbapi_data_value_2010+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&amp;sort=asc |date=2013-06-05 }}&quot;. Verdensbanken. Hentet 3. november 2012&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် ကောန်ဍုင်ဂရိန်လာန် ၁၈,၅၆၃ ဂှ် ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ဒိန်မက်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.udsattegroenlaendere.dk/wp-content/uploads/dnag-groenlaendere-20i-20danmark-201-1.pdf|title=Grønlændere bosiddende i Danmark|publisher=Den Nordatlantiske Gruppe i Folketinget|date=|accessdate=10. marts 2012|archivedate=2020-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201030034658/http://www.udsattegroenlaendere.dk/wp-content/uploads/dnag-groenlaendere-20i-20danmark-201-1.pdf}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဂရိန်လာန်ဂှ် ကောန်မၞိဟ်စပဒတဴကၠုင် နူသၞာံမတုဲကၠုင် ၜိုတ် ၄,၅၀၀ သၞာံတေအ်ရ။ မၞိဟ်တအ်ဂှ် ပြံင်မံင်စိုပ်ကၠုင် နူကဵု ကနေဒါ။&lt;ref&gt;[http://natmus.dk/forsknings-og-formidlingsafdelingen/etnografisk-samling/sila-arctic-centre/prehistory-of-greenland/saqqaq/ &quot;Saqqaq-kulturen kronologi&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207035806/http://natmus.dk/forsknings-og-formidlingsafdelingen/etnografisk-samling/sila-arctic-centre/prehistory-of-greenland/saqqaq/ |date=2013-12-07 }}.[[Nationalmuseet]]. Modtaget 2. august 2013&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၀ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စဂှ် ဝိခိန် နူကဵု သကေန်ဒိနေဗဳယျာ စမံင်ကၠုင် ပ္ဍဲဂရိန်လာန် ကရေက်လပါ်သၟဝ်ကျာ။ ကောန်ဂကူဣနိုတ် (Inuit) စစိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဂရိန်လာန်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ။ ပ္ဍဲကၞောတ် ၁၅ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ကဝ်လဝ်နဳ နူသကေန်ဒိနေဗဳယျာ အလန်ကိုပ်ကၠာဂှ် ပိုတ်အာ။ ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စဂှ် ကောန်သကေန်ဒိနေဗိယျာ ကလေင်ဆက်ကဵု ဂရိန်လာန်ပၠန်တုဲ စနူအခိင်ဂှ် နကဵု ဍုင်ဒိန်မက် ပိုင်ပြဳကၠုင်ဒၟံင် အဝဵုကၞောတ်အထောအ် ဂရိန်လာန်ရ။

ဍုင်ဂရိန်လာန်ဂှ် စဵုကဵုသၞာံ ၁၈၁၄ ဂှ် နွံသၟဝ် ဍုင်ဒိန်မက်-နဝ်ဝေတုဲ ကြဴနူဂှ် ဍုင်ဒိန်မက် ကဵု နဝ်ဝေ ဒကးအာရေင်သကအ်တုဲ ဂရိန်လာန်ဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်ဍုင်ဒိန်မက်သၟးရ။ ပ္ဍဲအခိင်ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယဂှ် အဆက် အကြာ ဒိန်မက် ကဵု ဂရိန်လာန် ပိုတ်အာ ရေင်သကအ်ရ။ ကလုတ်ဒိန်မက် ဟေန်ရိက် ဝေါန် ခေါပ်မာန် (Henrik Von Kauffmann (ၜံင် 1888) ကေတ်တင်တုပ်စိုတ် ကုရးနိဂီုပံင်ကောံအမေရိကာန် မကော် လိက်ကသုက်ဂရိန်လာန်၊ ဒဒှ်ရ နကဵုအမေရိကာန် နွံအခေါင်ပဒတဴ ပ္ဍဲကဵုတကအ်ဂှ် စဵုကဵု အခိင် နကဵုဍုင်ဒိန်မက် မဒုင်တဲတုပ်စိုတ်ရ။ အရာဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မဖန်ကဵု ဒပ်ပၞာန်အမေရိကာန် မဂွံတန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲဂရိန်လာန်ရ။ ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယတုဲ အလဵုအသဳဒိန်မက် ကလေင်ကလိဂွံ အဝဵုအာဏာ လတူဂရိန်လာန်ပၠန်ရ။ ဆဂး ဒပ်ပၞာန် အမေရိကာန်ဂှ် ဟွံတိတ်အာ နူကဵုတကအ်ဂှ်ရ။ သၞာံ ၁၉၄၆ ဂှ် နကဵုအမေရိကာန် အာတ်ရာန်ကေတ် ဂရိန်လာန် နူဒိန်မက် နကဵု င္ၚုဟ် ၁၀၀ မဳလဳယာန်ဒဝ်လာ၊ ဆဂး အလဵုအသဳ ဒိန်မက် ဟွံဒုင်တဲ။ သၞာံကြဴနူဂှ် ၜိုန်ရ ဒိန်မက် ဂစာန် ညံင်အမေရိကာန် ဂွံနုက်တိတ် ဒပ်ပၞာန်ဇကု နူဂရိန်လာန်ကီုလေဝ် ဟွံအံင်ဇၞး၊ ဆဂး နကဵုဒိန်မက် ဂွံအခေါင်ပလေဝ် ဘဝကောန်ဂကောံပၞာန်ပံင်ကောံ နေတဝ် ရ။ သၞာံဗွဲကြဴဂှ် ပ္ဍဲလတူဂရိန်လာန်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ဗဒိုပ်က္ၜင်ကျာထူလေ (Thule Air base)။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=https://time.com/5653894/trump-greenland-history/ |accessdate=2021-04-07 |archivedate=2020-10-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201020125236/https://time.com/5653894/trump-greenland-history/ }}&lt;/ref&gt;

သၞာံ ၁၉၅၃ ဂိတုဂျောန် ၅ ဂှ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်ဒိန်မက် ပြံင်လှာဲအာတုဲ သၞောတ်ကဝ်လဝ်နဳဂှ် ပလီုထောအ်တုဲ ဂရိန်လာန်ဂှ် ဒှ်အာ ခရိုင်သၟဝ်ဒိန်မက်မွဲရ။ သၞာံ ၁၉၇၃ ဍုင်ဒိန်မက် လုပ်ဂကောံပံင်ကောံဥရဝ်ပတုဲ နကဵုဂရိန်လာန်လေဝ် ကရောမ်မွဲစွံ ကုဒိန်မက်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံပံင်ကောံဥရဝ်ပကီုရ။ သၞာံ ၁၉၈၂ ဂှ် ကေတ်ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ဂရိန်လာန်တုဲ နကဵု ပၟိက်မၞိဟ်လပါ်ဂၠိုင်ဂှ် ဂရိန်လာန် တိတ်အာ နူကဵု ဂကောံပံင်ကောံဥရဝ်ပ။ သၞာံ ၁၉၇၉ ဂိတုမေ ၁ ဂှ် နကဵု ဂရိန်လာန် ကလိဂွံ အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင်၊ သၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ် နကဵု အလဵုအသဳဒိန်မက် ပါ်ဂလိုင်ကဵု ဂရိန်လာန် အခေါင်ပကင်ရင်ဇကု အခေါင်ဖန်ကေတ်တ် ဂၠိုင်တိုန်တုဲ အခေါင်မပါ်ပရအ်လဝ်ဂှ် လမျီုစလုပ် နူကဵု တ္ၚဲ ၂၁ ဂျောန် ၂၀၀၉ ရ။ နကဵု ဍုင်ဒိန်မက် ဆက်ကေတ်လဝ် အဝဵုမဆေင်ကဵု ကေင်ကာဍုင်သအာင်၊ စဵုဒၞာ၊ ဗၠာဲသၟိင် ကေုာံ သၞောတ်သၞောဝ်ဓဝ်တအ်တုဲ သၟေဟ်တအ်ဂှ် နကဵုဂရိန်လာန် ဖန်ကေတ်တ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ကိစ္စလှုဲလာ်လေဝ် နကဵု ဍုင်ဒိန်မက် ဆက်ထိင်လဝ်ဖိုဟ်ရ။ နကဵု ဍုင်ဒိန်မက် မွဲမွဲသၞာံ ဒးထံက်ပင်ဒၟံင် ကုဂရိန်လာန် သြန်ခရဝ်နာ ၃.၆၄ ဗဳလဳယာန်ရ။ ပါဲနူ သြန်မဒးကဵု လၟေင်သၞာံတုဲ သြန်ကိစ္စတၞဟ်သအာင်လေဝ် နကဵု ဒိန်မက် ဒးကဵုဒၟံင် ကုဂရိန်လာန် ဥပမာ သၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ် ၄.၃ ဘဳလဳယာန်ခရဝ်နာရ။ ယဝ်ရ ဒးတော် ကုလၟိဟ်မၞိဟ်မ္ဂး ကောန်ဂရိန်လာန်မွဲမွဲ နကဵု ဍုင်ဒိန်မက် ဒးထံက်ပင်ဒၟံင် မွဲမွဲသၞာံ ၇၆,၅၀၀ ခရဝ်နာ (= ၁၂,၂၃၂.၁၅ $) ဒှ်ရ။ 

== ဝင် ==
[[File:Arctic cultures 900-1500.png|thumb|ဂရိန်လာန် ၜိုန်သၞာံ ၁၅၀၀]]

=== ယေန်သၞာင် ကိုပ်ကၠာဝင် ===
ပ္ဍဲအခိင် ခေတ်ကိုပ်ကၠာဝင်တေအ်ဂှ် ဂရိန်လာန်ဂှ် ဒှ်ဒတန် ဂကူဣနိုတ် (ဣသကဳမဝ်)ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;HCG&quot;&gt;{{cite web|url=http://books.google.gl/books?id=aSaxAnPvgqIC&amp;pg=PA358&amp;lpg=PA358&amp;dq=pal%C3%A6oeskimoiske+kulturer+gr%C3%B8nland&amp;source=bl&amp;ots=iIpr4yJVbl&amp;sig=VCE6DWPFvhk_pQ37xz5bbDTzQv4&amp;hl=da&amp;sa=X&amp;ei=2-R0T82YK8bb0QHo2oWqDQ&amp;ved=0CCcQ6AEwAjgK#v=onepage&amp;q=pal%C3%A6oeskimoiske%20kulturer%20gr%C3%B8nland&amp;f=false|title=''Grønlands forhistorie'' af Hans Christian Gulløv|publisher=[[Gyldendal]] via [[Google Books]]||accessdate=29. marts 2012}}&lt;/ref&gt; ဂကူဣနိုတ် (ဗွဲမဂၠိုင် ကော်စ ဂကူဣသကဳမဝ်)တအ်ဂှ် တမ်မူလ ကၠုင်နူ အာရှ၊ မၞိဟ်တအ်ဏအ်ဂှ် နူအာရှ၊ ပြံင်စိုပ် အလသကာ (အမေရိကာန်)၊ နူဂှ် မွဲအဆက် ပြံင်စိုပ် ဂရိန်လာန်၊ ပတှ်ေကေတ် နူကဵုသၞာံ ဘဳသဳ ၂၅၀၀ တေအ်ရ။ ဂကောံမၞိဟ်ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ဂကောံမၞိဟ်ဗၠးၜးမွဲရ။&lt;ref name=&quot;GTE&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.greenland.com/da/about-greenland/kultur-sjael/historie/indvandringerne-til-groenland.aspx|publisher=Grønlands Turist og Erhvervsråd|title=Indvandringerne til Grønland|accessdate=29. marts 2012|archivedate=2012-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120324163303/http://www.greenland.com/da/about-greenland/kultur-sjael/historie/indvandringerne-til-groenland.aspx}}&lt;/ref&gt; ဂကောံမၞိဟ်ဏအ် ပဒတဴလဝ် စဵုကဵု စိုပ်သၞာံၜိုတ် ဘဳသဳ ၁၃၀၀ သၞာံ။&lt;ref name=&quot;natmus&quot;/&gt;

နူသၞာံ ၜိုတ် ၂၅၀၀ ဘဳသဳ စဵုကဵု ၈၀၀ ဘဳသဳဂှ် ဂရိန်လာန် ကရေက်သၠုင်ကျာ ကဵု ပလိုတ်ဂှ် ဂကောံမၞိဟ် ဂကူသဳကွတ် (Saqqaq) မဒှ်ဂကောံမၞိဟ်လၟ စပဒတဴလဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;natmus&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.natmus.dk/sw18632.asp|title=Saqqaq-kulturen|accessdate=29. marts 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419200203/http://www.natmus.dk/sw18632.asp|archivedate=2011-04-19}}&lt;/ref&gt; ဗွဲကြဴ ဂကောံမၞိဟ်သဳကွတ်ဂှ် ကၠေအ်ကၠက်အာတုဲ ဂကောံမၞိဟ်ယေန်သၞာင်ဗၠးၜး အလန်ဒုတိယ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဂရိန်လာန် ကရေက်သၟဝ်ကျာ၊ တုဲ ဂကောံမၞိဟ်ဒဝ်သေတ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကရေက်ပလိုတ်။ အခိင်အခါ အကြာ ဂကောံမၞိဟ်သဳကွတ် ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဒဝ်သေတ်ဂှ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref name=&quot;natmus&quot;/&gt;

ဂကောံမၞိဟ် ဒဝ်သေတ်ဂှ် ဒှ်ဂကောံမၞိဟ် အလုံမန်တကအ်ဂရိန်လာန် မပဒတဴ ပ္ဍဲဇိုင်သြင်ၜဳဂမၠိုင် ကရေက်ဗမံက်ကီု သီုကဵု ကရေက်လပါ်ပလိုတ်ရ။ ဂကောံမၞိဟ်ဒဝ်သေတ်တအ်ဂှ် ဂယိုင်လမျီု နကဵု သတ်တိရစ္ဆာန်လတူဒဵု ဗီုကဵု ဂြာဲဍာ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;GTE&quot;/&gt;

=== မၞိဟ် နူသကေန်ဒိနေဗိယျာ ===
ပ္ဍဲအခိင် ဂကူဣနိုတ်ဂမၠိုင် မပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဂရိန်လာန် နဒဒှ် ဘဝလၟဂှ် ဂကောံမၞိဟ် နူသကေန်ဒိနေဗိယျာ (ဒိန်မက်၊ နဝ်ဝေ) တအ်လေဝ် နူအခိင်တမၠာတေအ်ရ ကၠုင်ပဒတဴ မဂျိုင်တဴ နကဵု ကမၠောန်တဵုလွဳ ပ္ဍဲဂရိန်လာန်ဂှ် နွံကီုရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးတအ် ပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသကရေက်သၠုင်ကျာ မဒှ်အခိင်ကာလ ရာသဳကမ္တဴ မကတဵုဒှ် မွဲအခေတ်ဍောတ်ဂှ်ရ။ မၞိဟ်တအ်ဏအ်ရ ကဵုလဝ်ယၟု တကအ်ဂှ် ဂရိန်လာန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဍုင်သင္ၚေက်။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ပ္ဍဲဂရိန်လာန်ဂှ် ရာသဳဥတုကတဴၜိုတ်ဒးရးတုဲ နွံကဵု ဂြိုပ်ဆု၊ သတ်ဂြိုပ်ဂမၠိုင်တုဲ မၞိဟ်တအ် ကၠောန်ဗ္ၚ တဵုသြောအ်ဂျာင်ဂွံကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gutenberg.org/files/17946/17946-h/17946-h.htm |title=12. februar 2007 |publisher=Gutenberg.org|date=8. marts 2006|accessdate=6. september 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Þorgilsson, Ari. [http://ia331434.us.archive.org/3/items/slendingasgu0104valduoft/slendingasgu0104valduoft.pdf &quot;Íslendingabók.&quot;] fra ''Íslendinga Sögur.'' Reykjavik: Sigurður Kristjánsson, 1891. p. 10, set 29. maj 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref name = ancientstandard&gt;[http://ancientstandard.com/2010/12/17/how-greenland-got-its-name/ How Greenland got its name]. ''The Ancient Standard''. Set 2. januar 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Grove, Jonathan. [http://cambridge.academia.edu/JonathanGrove/Papers/397439/The_Place_of_Greenland_In_Medieval_Icelandic_Saga_Narrative &quot;The place of Greenland in medieval Icelandic saga narrative&quot;], fra ''Norse Greenland: Selected Papers of the Hvalsey Conference 2008'', Journal of the North Atlantic Special Volume 2 (2009), 30–51, p. 30&lt;/ref&gt;

[[File:Hvalsey Church.jpg|thumb|left| De sidste skriftlige vidnesbyrd om [[nordboerne|norrøne]] grønlændere er fra et ægteskab i 1408 i [[Hvalsey Kirke]], der i dag er de bedst bevarede ruiner efter nordboerne i Grønland.]]
နူ သၞာံဘဳသဳ ၉၈၆ ဂှ် ဂရိန်လာန် ကရေက်ပလိုတ် ဒှ်လဝ် ကဝ်လဝ်နဳ အာက်သလာန် ကေုာံ နဝ်ဝေ ညးတအ် ပဒတဴလဝ် ပ္ဍဲကရေက်နေရတိ တကအ်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;[http://www.archaeology.org/online/features/greenland/ The Fate of Greenland's Vikings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104204345/http://www.archaeology.org/online/features/greenland/ |date=2012-11-04 }}, af Dale Mackenzie Brown, ''Archaeological Institute of America'', 28. februar 2000&lt;/ref&gt; ညးတအ် ပဒတဴမံင်ကၠုင် ကုဂကောံမၞိဟ်ဒဝ်သေတ် ညးမပဒတဴ ကရေက်သၟဝ်ကျာ ကဵု ကရေက်ဗမံက်၊ ဗွဲကြဴ စုက်လုက် ကုဂကောံမၞိဟ်ထူလေ မပဒတဴဒၟံင် ကရေက်သၟဝ်ကျာတအ်ကီုရ။ ပ္ဍဲ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံဂှ် နဝ်ဝေ လုပ်စိုပ် ကရောမ်ဒိန်မက်မွဲရ။ နကဵုဨကရာဇ်နဝ်ဝေဂှ် ပံင်ကောံ ကုဍုင်ဒိန်မက် နူကဵု သၞာံ ၁၃၈၀ တုဲ နူသၞာံ ၁၃၉၇ ဂှ် ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် နကဵုသမဂ္ဂ မကော်ဂး သမဂ္ဂကာမာ (Kalmar Union)ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Boraas | first=Tracey | year=2002|title=Sweden|url=https://archive.org/details/sweden0000bora |publisher=Capstone Press | page=[https://archive.org/details/sweden0000bora/page/24 24] | isbn=0-7368-0939-2 }}&lt;/ref&gt;

==နိဿဲ==</text>
      <sha1>3zt12a1y0cp0vrg9t82idxt0b35ltjm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3810</id>
    <revision>
      <id>60117</id>
      <parentid>44384</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:36:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30987" sha1="jih7m1z80j1xcmq5k4lenp2xxndthu9" xml:space="preserve">{{Infobox government cabinet
| cabinet_name            = အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ
| cabinet_number          = 
| cabinet_type            = အလဵုအသဳပံင်ကောံ
| jurisdiction            = ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ
| flag                    = Flag of Myanmar.svg
| flag_border             = true
| flag_width              =
| incumbent               = ၂၀၂၁-လၟုဟ်
| image                   = File:Win Myint 2017 cropped.jpg
| image2.                 = File:Remise du Prix Sakharov à Aung San Suu Kyi Strasbourg 22 octobre 2013-18.jpg
| image3.                 = File:Mahn Win Khaing Than.jpg
| caption.                = သကိုပ်သကအလဵုအသဳဂမၠိုင် 
| image_size.             = x85px
| image_size2.            = x85px
| image_size3             = x85px
| image_size              =
| alt                     =
| date_formed             = {{Start date|2021|04|16|df=y}}
| date_dissolved          = &lt;!-- {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --&gt;
| state_head_title        = သမ္မတ
| state_head              = ဦးဝင်မြင့်
| government_head_title   = အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ
| government_head         = ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်
| government_head_history = 
| deputy_government_head_title = ဒုတိယသမ္မတကၟိန်ဍုင်
| deputy_government_head  = ဒူဝါလရှီးလ
| other_government_minister_title = ဝန်ဇၞော်ကၟိန်ဍုင်
| other_government_minister = မန်းဝင်းခိုင်သန်း
| governor_title          = 
| governor                =
| governor_general_title  =
| governor_general        =
| represented_by_title    =
| represented_by          =
| members_number          = &lt;!-- or | current_number = --&gt;
| former_members_number   = 
| total_number            = 
| political_parties       = အေန်အေဝ်ဒဳ&lt;br&gt;ပူဂိုလ်ဂမၠိုင်
| legislature_status      = 
| opposition_cabinet      = 
| opposition_party        = 
| opposition_leader       = 
| election                = 
| last_election           = 
| legislature_term        = 
| budget                  = 
| advice_and_consent1     = 
| advice_and_consent2     = &lt;!-- up to | advice_and_consent5 = --&gt;
| incoming_formation      = &lt;!-- events leading to formation of govt.: e.g., [[Norway debate]] --&gt;
| outgoing_formation      = &lt;!-- events or debate leading to dissolution --&gt;
| predecessor             = 
| successor               = 
}}
'''အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ''' ({{lang-en|National Unity Government}}) ဂှ် ဒှ်အလဵုအသဳပကာန် ကေုာံ ကာလအကြာ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဗၟာ မစဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲဨပြဳ ၁၆၊ ၂၀၂၁ တ္ၚဲတွိုန်အတး နကဵု [[ကမ္မတဳ မပစၞး စၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင်]]ရ။ အလဵုအသဳဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုပဋိညာန် ဖေတ်ဒရေဝ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ မပ္တိတ်လဝ် နကဵု ကမ္မတဳ မပစၞး စၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင် ပ္ဍဲကဵု ၃၁ မာတ် ၂၀၂၁ဂှ်ရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာ အလဵုအသဳဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု မၞိဟ်စၞး သီုဖအိုတ် ၂၆ တၠ၊ ဦးဝင်းမြင့် ညးမဒုင်ကြိုင်လဝ် နကဵုဒပ်ပၞာန်ဂှ် ဆက်ဒှ် သမ္မတ၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းကြည် ညးမဒုင်ကြိုင်လဝ် နကဵုဒပ်ပၞာန်ဂှ် ဆက်ဒှ် ညးမကဵုကသပ်ကၟိန်ဍုင်တုဲ သၟေဟ်တအ်ဂှ် အမာတ်နူကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် ကောန်ဍုင်အရင် နကဵုပူဂိုလ်ကီု သီုကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် ညးမထ္ၜးဆန္ဒတအ် ပါလုပ်ဒၟံင်ကီုရ။ အလဵုအသဳဂှ် နွံကဵု ဌာနဝန်ဇၞော် သီုဖအိုတ် ၁၁ ဌာန - ဌာနဝန်ဇၞော်ကာဍုင်သအာင်၊ ဌာနဝန်ဇၞော်ကာဒစဵုဒၞာ၊ ဌာနဝန်ဇၞော်ကာကၟိန်ဍုင်ဖေတ်ဒရေဝ်၊ ဌာနဝန်ဇၞော်မဖျေဟ်လၟေင်ကမၠောန်၊ ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ဓလိုက်တမ်ရိုဟ်၊ ဌာနဝန်ဇၞော်စၟိန်ပြမာန် ကိစ္စပရေင်ရီုဗင်ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ဘယ်အန္တရာယ်၊ ဌာနဝန်ဇၞော်မပံင်တောဲ ရးနိဂီုနာနာ၊ ဌာနဝန်ဇၞော်ကာပညာ၊ ဌာနဝန်ဇၞော်ကာထတ်ယုက်၊ ဌာနဝန်ဇၞော်ပၟင်ပၟဲသယံဇာတ ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ၊ ဌာနဝန်ဇၞော်ကာညးဗြဴ၊ သၟတ် ကေုာံ ကောန်ၚာ်။&lt;ref name=CRPH&gt;{{cite web |url=https://crphmyanmar.org/nug160421/ |title=Formation of the National Unity Government |last= |first= |date=16.04.2021 |website=Committee Representing Pyidaungsu Hluttaw - CRPH |publisher=Open |access-date=17.04.2021 |quote= |accessdate=2021-04-17 |archivedate=2021-04-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210423054926/https://crphmyanmar.org/nug160421/ }}&lt;/ref&gt;

==ဝင်==
နကဵု အလဵုအသဳအေန်အေဝ်ဒဳ ပ္ဍဲအခိင်မတွဟ်မာဲဂှ် ညးမဂွံအခေါင်ဟီုဂးအလဵုအသဳ ဦးဇော်ဌေး ဟီု ပ္ဍဲပသောင်ပရိုင် ပ္ဍဲနဝ်ဝေမ်ဗါ ၄၊ သဘင်မာဲတုဲမ္ဂး အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ မကော်စ ဗီုအင်္ဂလိက် &quot;National Unity Government&quot; ကတဵုဒှ်ကၠုင်မာန်ရောင်။ အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူဟီုဂှ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယ အခိင်ဗြိတိန် မဒးဗတိုက်ဒၟံင် ကုပၞာန်ဂျာမနဳ ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၁၉၄၀-၁၉၄၅ ဂှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်သီုဖအိုတ် သီုကဵုဗော်ဒစဵုဒစးပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်အလဵုအသဳရ။ ဆဂး [[သဘင်မာဲ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၀|သဘင်မာဲ]]ဂှ်ကၠောန်တုဲ နကဵုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ကလိဂွံမာဲဂၠိုင်နူ သွဟ်မာဲမတုဲကၠုင်ဂှ်တုဲ ညးမဂွံအခေါင်ဟီုဂလာန် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဒေါက်တာမျိုးညွန့် ဟီု &quot;နကဵုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် သွက်ဂွံဒက် အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူဂှ် နကဵုညး မုဟွံဂွံတီလဝ်၊ နကဵုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် ဂၠံင်တရဴ ကောန်ဂကူဂွံညဳသၟဟ် (အမျိုးသား ရင်ကြားစေ့ရေးမူ) ဟေင်ရနွံ။ စပ််ကဵု ကိစ္စဏအ်တုဲ ဝန်ဇၞော်လလောင်ပရိုင် ဦးရဲထွဋ် ဟီု &quot;အရေဝ် ဦးဇော်ဌေး မဟီုလဝ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူဂှ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလဒစးဒုင် သဘင်မာဲဂှ် ရန်တၟအ် အကာဲအရင် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဂွံခိုဟ်စဟေင်တုဲ မဟီုရောင်ဂှ် အဲထေင်ကေတ်ရ။ ဂစာန်ဂွက်ဒၟံင်ဂၞဴ ကောန်ဍုင်အရင်တအ် နကဵုဍာ်သာဲဟာ&quot; မြဴသာ်ဝွံ ညးဟီုရ။&lt;ref name=voice&gt;{{cite web |url=https://thevoicejournal.com/news/7009 |last= |first= |date=22.11.2020 |website=The Voice Journal |publisher=Open |access-date=18.04.2021 |quote=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဟောင်း ဦးရဲထွဋ်ကမူ &quot;ကျွန်တော်ကတော့ ဦးဇော်ဌေးဟာ အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရဆိုတဲ့ စကားကို ရွေးကောက်ပွဲ အကြိုကာလမှ အင်န်အယ်လ်ဒီပါတီ အခြေအနေကောင်းအောင် ရည်ရွယ်ပြောဆိုလိုက်တာများလားလို့ သံသယဖြစ်မိတယ်&quot;  &quot;တိုင်းရင်းသားတွေကို ပျားရည်နဲ့ ဝမ်းချဖို့များ ကြိုးစားနေလေသလား&quot;ဟု သူ၏ လူမှုကွန်ရက်စာမျက်နှာတွင် နိုဝင်ဘာ ၈ ရက်နေ့က ရေးသားခဲ့သည်။ }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

သွဟ်မာဲ ၂၀၂၀ ဂှ် နကဵု ဗော်ကျဖောတ်ကီု သီုကဵု ဗော်ကောန်ဍုင်အရင်လ္ၚဵုတအ် ဟွံပေင်စိုတ်လးလး၊ ဒဒှ်ရ ဒှ်ဒၟံင်မာဲအလီ၊ မကၠောန်လဝ် ဟွံတပ်တး၊ ညံင်ရဴဂှ်ကီု လပါ်ဒပ်ပၞာန်လေဝ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ သဘင်မာဲဂှ် ဒှ်သဘင်မာဲအလီကီုရ။ စပ်ကဵု သွဟ်မာဲ ကေုာံ မာဲဟွံဗဗွဲဓဝ်ဂှ်တုဲ နကဵုဒပ်ပၞာန် လ္ၚတ်စရင်မာဲဂမၠိုင်တုဲ ချူပ္တိတ်လိက်လလောင်တြး၊ ကၠောန်ဗဒှ်သဘင်ပသောင်ပရိုင် နူကဵု ဒဳဇြေန်ပါ ၂၃၊ ၂၀၂၀ စဵုကဵု ဇာန်နဝါရဳ ၁၆ ဂှ် ဂွံအာ သီုဖအိုတ် ၂၀ အလန်။ သဘင်ပသောင်ပရိုင် အလန်လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဇာန်နဝါရဳ ၂၆ ပ္ဍဲကဵု တိုက်ထ္ၜးပျးပၞာန်၊ နေပျဳတဝ်။ ပ္ဍဲဂှ် နကဵုဒပ်ပၞာန် အလုံမွဲကၟိန်ဍုင် ပွိုင်ဍုင်နွံ ၃၁၄ ပွိုင်ဍုင်ဂှ် စၟဳစၟတ်ရံင် စရင်မာဲ ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် စရင်မာဲထပ်ဒၟံင်၊ စရင်မာဲမဖန်ကၠောန်ဗဒှ်လီဠာန်လဝ်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် သီုဖအိုတ် နွံ ၇,၆၂၃,၇၂၅ တၠ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ မၞိဟ်မွဲ မနွံကဵုစရင်မာဲ ၜါပိပွိုင်ဍုင်ဂှ်လေဝ် နွံဒၟံင်ပၠန်တုဲ သီုဖအိုတ် လၟိဟ်မာဲဟွံဗဗွဲဓဝ် နွံဒၟံင် ၈ ပြကောဋိကိုဋ်ပြင်င်ဂှ် ညးတအ်ဂွံဆဵုကေတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=26 January 2021|title=တပ်မတော်သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့က မီဒီယာများအားတွေ့ဆုံ၍ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲပြုလုပ်|work=Tatmadaw Information Team|url=http://dsinfo.org/node/911?fbclid=IwAR2hQgC1fgwVSHihUu6DbWg6NQSLCMVMWYWTJzOw-ZPU_v4MvvvU6DG3Ryw|access-date=02 February 2021|issn=|quote=ရွေးကောက်ပွဲ ကျင်းပပြီးနောက် ပြန်လည်ဆန်းစစ်ရာတွင် တရားမျှတမှုမရှိသည့်အခြေအနေများ၊ မရိုးသားမှုများကို တွေ့ရှိရသဖြင့် ဝေဖန်ထောက်ပြမှုများကို လုပ်ဆောင်နေရခြင်းဖြစ် ကြောင်း၊ ဥပဒေကို မိမိလိုရာဆွဲ၍ လုပ်ဆောင်ခြင်းများတွင် မသင့်လျှော်ကြောင်း၊ ဖြစ်ပျက်ခဲ့သည့် အမှားအယွင်းများကို ထောက်ပြရခြင်းမှာ မိမိတို့နိုင်ငံ ရွေးကောက်ပွဲ၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို များစွာထိခိုက်စေနိုင်မည်ဖြစ်သည့်အတွက် ဝေဖန်ထောက်ပြနေခြင်းဖြစ်ကြောင်း” ဖြင့် ပြောကြားခဲ့ကြောင်း၊ တပ်မတော်အနေဖြင့် နိုင်ငံအတွင်းရှိ မြို့နယ် ၃၁၄ မြို့နယ်အား စာရင်းဇယားအရ စနစ်တကျစိစစ်ပြီး ထပ်နေသည့်မဲစာရင်းများ၊ မသမာမှုပြုနိုင်သည့် မဲစာရင်းများကို ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၂၃ ရက်နေ့မှ ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁၆ ရက်အထိ အကြိမ် ၂၀ ထုတ်ပြန်ခဲ့ကြောင်း၊ မြို့နယ်တစ်ခုချင်းအတွင်း မဲမသမာမှု ဖြစ်နိုင်သည့်စာရင်းများ ဖြစ်ပြီး မဲမသမာမှုပြုနိုင်သည့်စာရင်း စုစုပေါင်း ၇၆၂၃၇၂၅ ဦးရှိသည်ကို တွေ့ရှိရပါကြောင်း၊ တိုင်းဒေသကြီးနှင့် ပြည်နယ်တစ်ခုချင်း အတွင်းရှိသည့် မြို့နယ်တစ်ခုနှင့် တစ်ခုအကြား ထပ်နေသည့်မဲစာရင်းများကိုလည်း ၂၅ ရက်နေ့တွင် အပြီးသတ် ထုတ်ပြန်ပေးခဲ့ပြီး စုစုပေါင်း ၁၀၇၀၁၀၀ ဦးဖြစ်ကာ မဲသမာမှု ပြုနိုင်သည့်စာရင်း ၈ သန်း ကျော်ဖြစ်ပါကြောင်း။|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409015651/https://dsinfo.org/node/911?fbclid=IwAR2hQgC1fgwVSHihUu6DbWg6NQSLCMVMWYWTJzOw-ZPU_v4MvvvU6DG3Ryw|archivedate=9 April 2023|accessdate=18 April 2021}}&lt;/ref&gt; စပ်ကဵု တင်မပတိုန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဟွံစှ်ေကဵုဗဗွဲဓဝ်ဂှ် ဇာန်နဝါရဳ ၂၈ဂှ် နကဵုကမ္မရှေန်သဘင်မာဲ (UEC) ကလေင်ခၠေဝ်ဟီု &quot;သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် စရင်မာဲဗၠေတ်ယောင်ယာညိညနွံကီုလေဝ် ညံင်ရဴဒပ်ပၞာန်စုတ်စောဲ ဒဒှ်ရ ပရေင်မဟွံဂွံစှ်ေကဵုသၞောဝ်ဂှ် ဟွံမဲ&quot;။ အတိုင်ဒပ်ပၞာန် မအာတ်မိက်လဝ် နကဵုကမ္မရှေန်မာဲ ပ္ညဳကုအလဵုအသဳတုဲ ညံင်ဂွံဂၠာဲသွဟ်ဂှ် နကဵုကမ္မရှေန်သဘင်မာဲဟီု &quot;အတိုင်သဇိုင်ဥပဒေမ္ဂး ကမ္မရှေန်သဘင်မာဲဂှ် ကလိဂွံလဝ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ်ရတုဲ နကဵုကမ္မရှေန် သွက်ဂွံပ္ညဳ ကုအလဵုအသဳ ပ္ဍဲသၞောဝ် ဟွံဗၟံက်ထ္ၜးလဝ်&quot;။&lt;ref&gt;{{cite news|last=ခွား|first=စောဖိုး|date=28 January 2021|title=တပ်မတော်စွပ်စွဲသလို ရွေးကောက်ပွဲ မဲမသမာမှု မရှိခဲ့ကြောင်း ကော်မရှင် တုံ့ပြန်|work=RFA News|url=https://www.rfa.org/burmese/news/myanmar-election-update-uec-response-army-01282021054530.html|access-date=02 February 2021|issn=|quote=ရွေးကောက်ပွဲ အငြင်းပွားမှုတွေနဲ့ ပတ်သက်ပြီး တပ်မတော်က တောင်းဆိုထားသလို ကော်မရှင်နဲ့ အစိုးရတို့ အမြန်ညှိနှိုင်း အဖြေရှာကြဖို့ကိစ္စနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်ဟာ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေအရ လုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာ ပေးအပ်ခံထားရတဲ့အဖွဲ့ဖြစ်ပြီး ရွေးကောက်ပွဲဆိုင်ရာကိစ္စရပ်တွေကို လက်ရှိအာဏာရ အစိုးရနဲ့ ညှိနှိုင်းရမယ်လို့ ဥပဒေမှာပြဌာန်းထားတာ မရှိဘူးလို့လည်း ကော်မရှင်က ပြောပါတယ်။}}&lt;/ref&gt;ဇာန်နဝါရဳ ၂၈ နကဵု ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇမၞော် မင်းအောင်လှိုင် ကဵုဗစိုပ်လိက် ဇရေင်ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ဒဒှ်ရ ညးဟွံဒုင်တဲ သွဟ်မာဲဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-02-01|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ထံသို့ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ပေးပို့ခဲ့တဲ့စာ|url=https://www.rfa.org/burmese/news/army-letter-to-dassk-02012021012235.html|access-date=2021-02-01|website=RFA-Burmese|language=Burmese|quote=}}&lt;/ref&gt; 

ဇာန်နဝါရဳ ၃၁ ဂှ် နကဵုဒပ်ပၞာန် လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဂကောံဍုင်နာနာတအ် ညံင်ဟွံဂွံထံက်ဂလာန် လတူသွဟ်မာဲ မကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲနဝ်ဝေမ်ဗါ (၈)။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲလိက်လလောင်တြးဂှ် ဆက်ချူလဝ် နကဵုဒပ်ပၞာန်ဂှ် အတိုင်သဇိုင်သၞောဝ် ၂၀၀၈ ဗွဲမကိတ်ညဳ ကုဍာ်ဒကေဝ်ဒဳမဝ်ကရေသဳဂှ် ဆက်ကၠောန်အာ စပ်ကဵုသဘင်မာဲဂှ်ရောင်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=31 January 2021|title= ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်ကို မထောက်ခံဖို့ နိုင်ငံတကာအသိုင်းအဝိုင်းကို တပ်မတော် တိုက်တွန်း|work=RFA News|url=https://www.rfa.org/burmese/news/army-urges-diplomats-not-support-election-result-01312021104723.html|access-date=02 February 2021|issn=|quote=တပ်မတော်အနေနဲ့ ရွေးကောက်ပွဲနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံနဲ့အညီ ဒီမိုကရေစီစံနှုန်းတွေနဲ့အညီဖြစ်ဖို့ လုပ်ဆောင်သွားမယ်လို့ တပ်မတော်ရဲ့ထုတ်ပြန်ချက်မှာ ပြောထားပေမယ့် ဘာဆက်လုပ်မယ်ဆိုတာကို သေသေချာချာပြောမထားပါဘူး}}&lt;/ref&gt; ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၊ ၂၀၂၁ အခိင်နူဂယးဂှ် နကဵုဒပ်ပၞာန် [[ပၞာန်သီအဝဵု ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁|ထိင်ကေတ်ထောအ်အဝဵုဍုင်]]ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|date=1 February 2021|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး ဥပဒေကဲ့သို့ အာဏာတည်သောအမိန့် အမိန့်အမှတ်(၁/၂၀၂၁) ၁၃၈၂ ခုနှစ်၊ ပြာသိုလပြည့်ကျော် ၅ ရက် (၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်)|work=Tatmadaw Information Team|url=http://dsinfo.org/node/930?fbclid=IwAR22utqRYb8Wr92iO6albm24KSRYvO9sIpdRSUJu3X2cPcKr8c9Eo6JkePI|access-date=2 February 2021|accessdate=18 April 2021|archivedate=9 April 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409172349/https://dsinfo.org/node/930?fbclid=IwAR22utqRYb8Wr92iO6albm24KSRYvO9sIpdRSUJu3X2cPcKr8c9Eo6JkePI}}&lt;/ref&gt;

ကြဴနူပၞာန်ထိင်ကေတ် အဝဵုဍုင်တုဲ နကဵု ညးမဇၞးလေဝ်မာဲ နူကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဒက်ပ္တန်လဝ် [[ကမ္မတဳ မပစၞး စၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင်|ကမ္မတဳမပစၞးထဝ်ကၟိန်ဍုင်]]ရ။ နကဵု ကမ္မတဳဏအ်ဂှ်ရ ပံင်တောဲ ကုနူကဵု ဒြဟတ်နာနာတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ ပ္ဍဲဨပြဳ ၁၆၊ ၂၀၂၁ ရ။

==လဒက်ပတန်==
အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုလိက်ပဋိညာန်ဖေတ်ဒရေဝ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ မပ္တိတ်လဝ် နကဵု [[ကမ္မတဳ မပစၞး စၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင်]] ပ္ဍဲကဵု ဂိတုမာတ် ၃၁၊ ၂၀၂၁ မလလောင်တြး ပ္ဍဲကဵုတ္ၚဲတွိုန်အတး ဂိတုဨပြဳ ၁၆၊ ၂၀၂၁။ ဒုတိယသမ္မတယာယဳ မန်းဝင်းခိုင်သန်း နကဵု ကမ္မတဳမပစၞးစၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင် မခပတိုန်လဝ်ဂှ် သ္ဂောအ်ဒှ် ဂဥုပ်ဝန်ဇၞော်ကၟိန်ဍုင်၊ ဦးဝင်းမြင့် ညးမဒးဒုင်ရပ်လဝ်ဂှ် ဂွံဆက်ဒှ် သမ္မတတုဲ ညးမဒးဒုင်ရပ်လဝ် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ဂှ် ဂွံဆက်ဒှ် ညးမကဵုကသပ်ကၟိန်ဍုင် ပၠန်ရ။ တာလျိုင် ဒၞာဲဝန်ဇၞော်ကၟိန်ဍုင်ဂမၠိုင်ဂှ် ခပတိုန်လဝ် ဗွဲတၟေင် နူကဵုမၞိဟ်စၞး ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳတုဲ ဒုတိယဝန်ဇၞော်ကၟိန်ဍုင် ဒၞာဲလ္ၚဵုဂှ် စုတ်လဝ် မၞိဟ်မ္ၚး နူဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ နူကဵု ကောန်ဍုင်အရင် ဟွံသေင်ကဵု ဂကူဗၟာလေဝ် ပါလုပ်ဒၟံင်ညိညကီုရ။&lt;ref name=CRPH /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.myanmar-now.org/mm/news/6518 |title=ကြားကာလ အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်း |last=Myanmar Now |first= |date=16.04.2021 |website=Myanmar Now News|publisher=Open |access-date=17.04.2021 |quote=အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်အစိုးရ ပထမသက်တမ်းကုန်ဆုံးသည့် မတ် ၃၁ တွင် CRPH က တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်ခေါင်းဆောင်များ၊ တိုင်းရင်းသားနိုင်ငံရေးပါတီများနှင့် ပူးပေါင်းကာ အစည်းအဝေးများ အကြိမ်ကြိမ်ကျင်းပခဲ့ပြီးနောက် ကြားကာလ အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရအဖွဲ့ကို သင်္ကြန်အတက်နေ့ (ဧပြီ ၁၆) တွင် ဖွဲ့စည်းနိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။}}&lt;/ref&gt;

=== ဂကောံအလဵုအသဳ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
!ယၟု
!ကဆံင်
|-
|ဦးဝင်းမြင့်
|သမ္မတ
|-
|[[အံင်သာန်သုကျဳ]]
|ညးမကဵုကသပ်ကၟိန်ဍုင်
|-
|ဒူဝါလရှီးလ
|ဒုတိယသမ္မတ
|-
|မန်းဝင်းခိုင်သန်း
|သကိုပ်ဝန်ဇၞော်ကၟိန်ဍုင်
|}
{{CRPH Cabinet}}
&lt;ref name=CRPH/&gt;

==ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန်==
နကဵု အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူဂှ် နူစ ဂိတုမေ ၅၊ ၂၀၂၁ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် [[ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန်]] (ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်) (People's Defense Force – PDF) နဒဒှ် သွာင်ပၞာန်အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူရ။&lt;ref&gt;[https://burmese.voanews.com/a/nug-people-defence-force/5879011.html ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်ဖွဲ့စည်းကြောင်းကြေညာ။] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506062554/https://burmese.voanews.com/a/nug-people-defence-force/5879011.html |date=6 May 2021 }} ၅ မေ ၂၀၂၁&lt;/ref&gt;

== လလောင်တြး ကာတၟေင် (ဝါ) D-day ==
၂၀၂၁ သေပ်တေမ်ဘာ ၇ ဂှ် နကဵု အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ သမ္မတယာယဳ ဒူဝါလရှီးလ လလောင်တြးအကာဲအရာတၟေင်ရ။ ဟိုတ်နူအကာဲအရာ သွက်ဂွံသရိုဟ်ပလီုထောအ် စက်ယန်အလဵုအသဳပၞာန် စဵုကဵုဖအိုတ်တုဲ အလုံမွဲကၟိန်ဍုင်ဂှ် စတမ်နူ သေပ်တေမ်ဘာ ၇ ဝွံတုဲ စဵုကဵု အဝဵုဍုင် ကလေင်စိုပ် ညးဍုင်ကွာန်ပၠန်ဂှ် လလောင်တြးလဝ် ကာတၟေင်ရ။ တုဲပၠန် စတမ်နူ သေပ်တေမ်ဘာ ၇ ဝွံတုဲ စၟတ်သမ္တီလဝ် တ္ၚဲကၟာတ်ရုင် မဟွံမဲကုတ္ၚဲအပိုင်အခြာရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဟွံဒးစှ်ေကမၠောန်ရဂှ် ပ္ဍဲကဵုလလောင်တြးဂှ် ဟီုလဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=စက်တင်ဘာ ၇ ရက်မှစ၍ အရေးပေါ်အခြေအနေသတ်မှတ်ကြောင်း NUG အစိုးရကြေညာ |url=http://burmese.dvb.no/archives/486139 |website=DVB |access-date=၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၁ |language=en |date=7 စက်တင်ဘာ 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=တစ်နိုင်ငံလုံးရှိ ဝန်ထမ်းများ အလုပ်မဆင်းရန် NUG အရေးပေါ်အခြေအနေ ကြေညာ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/nug-declared-state-of-emergency-09062021234323.html |website=Radio Free Asia |access-date=၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၁ |language=en}}&lt;/ref&gt;


==ဆက်ဗှ်==
* [[သဘင်မာဲ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၀|သဘင်မာဲ ၂၀၂၀]]
* [[ပၞာန်သီအဝဵု ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁|ပၞာန်သီအဝဵုဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၂၁]]
* [[ကမ္မတဳ မပစၞး စၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင်]]

==နိဿဲ==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့]]</text>
      <sha1>jih7m1z80j1xcmq5k4lenp2xxndthu9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် သၞာံ ၂၀၂၀တအ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4835</id>
    <revision>
      <id>60103</id>
      <parentid>55408</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:53:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="310310" sha1="0eufu0agxycx82arxz2ve1iwy7j3tzu" xml:space="preserve">'''ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် သၞာံ ၂၀၂၀တအ်''' ({{Lang-en|Mon political situation year 2020s}}) ဂှ် ဒှ်ပရူပရာ မဆေင်ကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကောန်ဂကူမန် မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဗွိုင်ကာလ အကြာ သၞာံခရေတ် ၂၀၂၀ ကဵု ၂၀၃၀။ 

သဘင်မာဲ စၠတ်ထဝ်နာနာ မကၠောန်ပလဝ် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် နကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မဒှ် ဗော်ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳဂှ် ၜိုတ်မဆိင်လဝ် ဟွံက က္လိဂွံဇမၞး ဂၠိုင်နူကဵု သဘင်မာဲမတုဲကၠုင်ဏီဂှ်ရ။ ကိုပ်ကၠာ သဘင်မာဲဂှ် ညးလ္ၚတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ် လ္ၚတ်တော်လဝ် နကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ က္လိဂွံဇမၞး ဗီုတြေံ ဟွံမာန် နကဵုဟိုတ် မတွဟ်ဂး ဗော်ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် မပြးဒၟံင် ၜါပိဗော်ဂှ် ညးတအ် ပ္ကောံဒှ်မွဲဗော်တုဲ ပ္ဍဲကဵု တွဵုရးဂမၠိုင်ဂှ် ဗော်ကောန်ဍုင်အရင်တအ် ဇၞးဂၠိုင်မာန်၊ တုဲပၠန် အခိင်အလဵုအသဳ အေန်အေဝ်ဒဳ မဂွံလဝ် အဝဵုဍုင်မသုန်သၞာံဂှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ လပါ်ခိုဟ်မွဲမွဲ ထ္ၜးရုပ်ရဴကမၠောန်ဟွံမာန်တုဲ ပါဲနူ ဒၞာဲဒြဟတ် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဟွံဇၞော်ကွေဟ်ကွေဟ်ဂှ် ဗော်တၞဟ်တအ် ဂွံဇၞးဂၠိုင်တုဲ နကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မွဲဓဝ် စဵုကဵု မဒက်အလဵုအသဳမာန်ဂှ် က္လိဂွံမာဲ ဟွံမာန်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ နကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ သ္ဒးပံင်တောဲ ကုဗော််ကောန်ဍုင်အရင်တအ်တုဲဟေင် ဒက်အလဵုအသဳမာန်ရ။ နကဵု ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်လေဝ် နူမဒှ်ဒၟံင် ၜါဗော်ဂှ် ဒက်ပ္တန် ဗော်ညဳသၟဟ်မန် တုဲ ဒှ်ကၠုင်မွဲဗော်။ တုဲပၠန် ဒက်မဟာမိတ် ကုဗော်ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် နူတွဵုရးတၞဟ်တၞဟ်တုဲ ချဳဓရာင်ကၠုင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မွဲစွံ။ ရံင်ကဵု အကာဲအရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်တုဲ နကဵု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ဟီုတွဟ် သွက်ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု အလဵုအသဳပံင်ကောံတုဲ လုပ်ပြိုင်မာဲရ။ ဆဂး နကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် ညးတအ်ဟီု ညးတအ် လုပ်ပြိုင်မာဲ သွက်နကဵုဗော်ညးတအ် မွဲဓဝ်ဟေင် ညံင်ဂွံဆက်ဒက် အလဵုအသဳမာန်ပၠန်ရ။ ကြဴနူ အေန်အေဝ်ဒဳ မဂွံဒှ် အလဵုအသဳတုဲ ဂၠံင်တရဴပရေင်ဍုင်ကွာန် စပ််ကဵု အခေါင်ကောန်ဍုင်အရင်လေဝ် နူကဵု ကောန်ဍုင်အရင်တအ် မဒးနွံကဵု အခေါင်အရာဂကူဂှ် ပြံင်လှာဲကၠုင် အခေါင်အရာကောန်ဍုင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ တဝှ်သဘင်မာဲဂှ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဟွံဓဝ်ယာ၊ ပရေင်ဝဵုစၞာဲတအ် နွံဒၟံင်ဂှ် ပ္ဍဲကဵုပရိုင်ဂမၠိုင်၊ ပရေင်ပါ်ပါဲဂမၠိုင် ဟီုဂး ချူဒၟံင်အိုတ်ရ။ သဘင်မာဲတုဲ နကဵု ဗော်ဒစဵုဒစးတအ် ဟွံပေင်စိုတ် လတူသွဟ်မာဲဂှ်ရ။ နကဵု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် လေဝ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ပသောင်ပရိုင် ဒဒှ်ရ ပရေင်မလီဠာန်၊ မမာဲစၞာဲ သွက်ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ နွံဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဟီုဂးလဝ်ရ။ နကဵု ဒပ်ပၞာန်လေဝ် အာတ်မိက်ကၠုင် ကမ္မရှေန်မာဲ သွက်ဂွံ က္လေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပ္သောင်ကဵု ကိစ္စမာဲဂှ် ဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ နကဵု ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ဟီု &quot;ပွမလီမာဲဂှ် ဒှ်အရာမပၠံင်သီကေတ် အဝဵုဍုင် ဗွဲအနိက်အထက်မွဲတုဲ ဒှ်အရာ မဒစဵုဒစး ကုသၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳမွဲရ။ နကဵု ဒပ်ပၞာန် သွက်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဂွံက္လေင်စိုပ် ဂၠံင်မဍာံ ဂၠံင်ဒွးတုဲ ညးတအ် ဒးထိင်ကေတ် အဝဵုဍုင် ပ္ဍဲတ္ၚဲမပံက်ပါလဳမာန်တၟိ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၊ ၂၀၂၁ ဂှ်ရ။ 

ပၞာန်ထိင်အဝဵုဍုင်တုဲ ဒက်ပ္တန် ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်၊ နကဵု ကံင်သဳဂှ် အာတ်မိက်ကၠုင် ဗော်ကောန်ဍုင်အရင်တအ် သွက်ဂွံပလံင်မၞိဟ်စၞးဇကု ပ္ဍဲကံင်သဳဂှ်ရ။ ဗော်ကောန်ဍုင်အရင်လ္ၚဵု ဟွံပလံင်နဗော်၊ စၞးဂှ် ပလံင်နကဵု ပူဂိုလ်၊ ဗော်ညဳသၟဟ်မန်ဂှ် နကဵုမာဲဂကောံကေင်ကာ လပါ်ဂၠိုင် တုပ်စိုတ် ပလံင်မၞိဟ်စၞး နကဵုဗော်တုဲ ပလံင်ဏာ ဒံက်တာဗညာအံင်မဵု ရ။ ကိစ္စဏအ် သွက်ကောန်ဗော် ဟွံဒးဂၞပ်တအ် နုက်တိတ် နူကဵု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် က္တဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ 

မွဲလပါ်ဂှ် ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲတၟေင် ကောန်ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳတအ် ထ္ၜးဆန္ဒ၊ နူကဵု မထ္ၜးဆန္ဒ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ်ဂှ် ဒှ်ကၠုင် ပရေင်ပလီုပလာ်၊ မွဲလပါ်ဂှ်လေဝ် နကဵု သၟိင်တၠတအ် (ဗၠာဲသၟိင် / သၞာဲဒဴ) လၞိန်ဗပိန် နကဵုဒြဟတ်တုဲ ကၞောတ်တဲ ညးဍုင်ကွာန်တအ် တိတ်ဂြိပ် ဇရေင်တိပၠန်ဂတး တုဲ ဒက်ပ္တန် ဒပ်ပၞာန်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် မကော်ဂး ဒပ်ပဳဒဳအေပ် (PDF) သၟာပရေင်ဍုင်ကကွာန် ရဲဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ညးမတိတ်ကၠုင် မ္ၚးတအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန် ကမ္မတဳမပစၞးစၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင် (Committe Representing Pyidaungsu Hluttaw – CRPH) နူဂှ်မွဲကဆံင် ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ မကော်ဂး အေန်ယူဂျဳ (National Unity Government) ရ။ 

နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် ဆက်ထိင်အာ ပရေင်ဒေါအ်ပန်ပှ်ော ကုဒပ်ပၞာန်ဗၟာရ။ ညးဍုင်ကွာန် မဒဴတိတ်ကၠုင် သွက်ဂွံဆက်လုပ် ပေါဲဗတိုက် နကဵုလွဟ်ဂှ် ပံင်ကဵု ဒပ်ကရေင်ကေအေန်ယူ၊ ဒပ်ကချေင် ကေအေန်အဝ်၊ ဒပ်ပလံင်တအ်ရ။ ကောန်ဂကူမန်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ညာတ်ကေတ် နကဵုမန်လေဝ် ဒပ်ပၞာန် မပန်ကဵု ဒပ်ပၞာန် သ္ဒးနွံကီုရောင်တုဲ ဒက်ပ္တန်ပတိုန် ဒပ်တၟိ ဒပ်စဵုဒၞာဍုင်မန်၊ ပါဲနူဏအ်လေဝ် ဒပ်တၞဟ် မံက်တိတ်ကၠုင် နွံဗွဲမဂၠိုင်ကီုရ။ ဒပ်ပဳဒဳအေပ်တအ် ဗွဲကြဴ ဂွံကၠုင်ဒြဟတ် လေပ်ကၠုင် ကွတ်ပၞာန်တုဲ ဗက်ဗတိုက် ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ၊ တုဲပၠန် မၞိဟ်မဆက်စပ် ကုအလဵုအသဳ မကော်ဂး နကဵုဘာသာဗၟာ (ဒလံ) တုဲ ဗက်ဂစိုတ်ထောအ် မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အကြာဂှ် ပေါင်မသၟိင် ဗီုကဵု အစာဘာ၊ ညးအုပ်ဓုပ်ကွာန်၊ ကောန်ဗော်ကျဖေတ် တအ်လေဝ် ဒှ်ပွန်တုဲ ဒးဒုင်ဂစိုတ် တၟာဂလိုင်ကီုရ။ 

သွက်ဂွံလၞိန်ဗပိန် ဒပ်ကရေင် ဒပ်ပဳဒဳအေပ်တအ်ဂှ်တုဲ နကဵုဒပ်ပၞာန်ဗၟာ နကဵုပၞာန်တိုက် ပၞာန်ကျာဂှ် စကာကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲဒေသအကြာကွာန်မန်ဂှ် ဟွံဒးဘဲပၞာန်တပ်တပ်ရ။ ဆဂး ဗွဲကြဴ နကဵု ဒပ်ကရေင်ဟီု &quot;ပိုယ်ဗဒှ်ပၞာန် ပ္ဍဲကွာန်ပိုယ်မ္ဂး ကောန်ဍုင်ကွာန်ပိုယ်ပၠန်ရ လေင်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ စၞးဂှ် ပိုယ်ဒးဗဒှ် ပေါဲဗတိုက် ပ္ဍဲကွာန်ဂကူတၞဟ်&quot;။ အတိုင်လဟီုဂှ်ရ ဒပ်ကရေင် ကေုာံ ပဳဒဳအေပ်တအ်ဂှ် စၞးမလုပ်ဗတိုက် ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ၊ ရုင်သၟိင်တၠ၊ ရုင်ဗၠာဲသၟိင် ပ္ဍဲဒေသညးတအ်ဂှ် လုပ်အာ ကွာန်မန် ဗီုကဵု ကွာန်ကအ်ဗိုတ် ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်၊ ကွာန်သၞေဟ်ခြေင် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်တုဲ ဗဒှ်ပေါဲပၞာန် အပ္ဍဲကွာန်မန်ရ။ နကဵု ဒပ်ကရေင် ဒပ်ပဳဒဳအေပ်တအ်ဂှ် လုပ်ကၠုင် ကွာန်မန်တုဲ ညးဍုင်ကွာန်မန်တအ် ဖေက်ဘဲပၞာန် ဒြေပ်တိတ် နူကွာန်၊ ဒပ်ပဳဒဳအေပ်တအ် စံင် သ္ၚိညးဇၞော်ကွာန်မန်တုဲ ဟွံကဵု အခေါင် ကုညးဍုင်ကွာန်ပလိုတ်ပၟတ်၊ ပၟတ်ဂှ် ကၠောအ်ကၞာန်တုဲ ကွာန်ကအ်ဗိုတ်တူအာ။ ဟိုတ်နူ ဒပ်ကရေင် ဒပ်ပဳဒဳအေပ်တအ် နွံပ္ဍဲကွာန်တုဲ ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ လုပ်ပန် နကဵု အမၠံက်၊ နကဵုက္ၜင်ကျာတုဲ သ္ၚိသရိုဟ်လီု၊ မၞိဟ်ဒးချိုတ်တအ် ဒှ်ကၠုင်ကီုရ။ နကဵု ဒပ်ပဳဒဳအေပ်တအ်ဂှ် ချူလိက် အာတ်လှုဲ ကုညးဍုင်ကွာန်မန်၊ တံင်မၞိဟ်တုဲ မိက်လှုဲတအ်လေဝ် နွံကီုရ။

== ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် အပ္ဍဲဍုင်==
ပ္ဍဲသဘင်မာဲ ၂၀၁၅ တေအ်ဂှ် ဟိုတ်နူဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ကလိဂွံမာဲဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ဓလီုလဝ် ပ္ဍဲစၠတ်ထဝ်ၜါကဆံင်ကီု သီုကဵု စၠတ်ထဝ်ရးဂမၠိုင်တုဲ သီုကဵုအလဵုအသဳကၟိန်ဍုင် ကေုာံ ရးဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ် အာယုက်အလဵုအသဳအေန်အေဝ်ဒဳဂှ် ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင် ပရေင်ဟွံသၟဟ်န် ကယျာန်ဓဝါတ် က္တဵုဒှ်လဝ် နွံရ။ ဗီုကဵု ယၟု[[ဒဒန်တကအ်ခၟိုင်]] ရုပ်ဗရိုတ် [[အံင်သာန်၊ ဂဥုပ်ဗိုလ်|ဂဥုပ်ဗိုလ်အံင်သာန်]] တုဲပၠန် အလဵုအသဳအေန်အေဝ်ဒဳ ကဵု ဂကူကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင်လေဝ် လညာတ်တၞဟ်ခြာတၞဟ်တအ် က္တဵုဒှ်လဝ် နွံကီုရ။ နကဵုကောန်ဍုင်အရင်တအ် စၞးမကဵုဒြဟတ် ကုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် အပ္ဍဲဂကူ ဇကုကဵုဇကု ကေုာံ အကြာကောန်ဍုင်အရင်တအ်ဂှ် ပံင်ကောံရေင်သကအ်တုဲ ညံင်ဂွံဇၞးမာဲဂှ် ဂ္စာန်ကၠုင်ရ။&lt;ref name=Ein/&gt; 

နကဵုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳလေဝ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မဆေင်ကဵု အခေါင်အရာကောန်ဍုင်အရင်တအ်ဂှ် နူသဘင်မာဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ကဵု သွက်သဘင်မာဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ပြံင်လှာဲအာရ။ အတိုင်လိက်လလောင်တြး ပရေင်ဍုင်ကွာန် သွက်အခေါင်ကောန်ဍုင်အရင်တအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ် ပ္ဍဲအခန် ၁ ပိုဒ်ဇၞော် ၃ ဂှ် &quot;မဒုင်သဇိုင် ကုမူဝါဒ အခေါင်ဗၠးၜး၊ ကဆံင်တုပ် ကေုာံ အခေါင်ပတန်သၞောဝ်အလဵုဇကုတုဲ ဒက်ပတန်အာ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဖက်ဒရေဝ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ&quot; (''လွတ်လပ်ခွင့်၊ တန်းတူရေး နှင့် ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့် စသည့် မူဝါဒများကို အခြေခံ၍ ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီပြည်ထောင်စုကြီး ကို တည်ထောင်ရန် ကြိုးပမ်းသွားမည်'')။ သွက်သၞာံ ၂၀၂၀ဂှ် စၞးဒၞာဲဂှ် ဒှ်အာ &quot;အခေါင်ကောန်ဍုင်ဂမၠိုင် မတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ညံင်ဂွံဒက်ပတန်အာ ကၟိန်ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေသဳဖက်ဒရေဝ် မနွံကဵု အခေါင်ပတန်သၞောဝ်အလဵုဇကု (‘''တန်းတူညီမျှသောနိုင်ငံသားအခွင့်အရေးများနှင့်ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့်ရရှိပြီး ဒီမိုကရေစီ ဖက်ဒရယ်ပြည်ထောင်စု တည်ဆောက်ရေး''’)။ ပ္ဍဲကဵု ဂၠံင်တရဴပရေင်ဍုင်ကွာန် အေန်အေဝ်ဒဳ မပြံင်လှာဲဏအ်ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမကလိဂွံမာဲဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ပကင်ရင်တုဲ သၞောတ်ဖက်ဒရေဝ်ဂှ် ဒှ်လစှ်ေဂမၠိုင် သၟဝ်ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံတုဲ ကလေင်ပံင်ကောံတုဲ ပကင်ရင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Lynn |first1=Kyaw |last2= |first2= |date=07-10-2020 |title=အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ပါတီသည် ဒီမိုကရေစီအတွက်လား၊ ဖက်ဒရယ်အတွက်လား |trans-title= |url=https://www.tni.org/en/node/25183|url-status= |language=Burmese |work=The Transnational Institute (TNI) |location=Burma |archive-url= |archive-date= |access-date=28-08-2022 |via= |quote=အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ပါတီမှ ၂၀၁၅ ရွေးကောက်ပွဲ ကြေညာစာတမ်း၏ ‘တိုင်းရင်းသားများအရေးနှင့် ပြည်တွင်းငြိမ်းချမ်းရေးခေါင်းစဉ်’ (အခန်း-၁)၊ ပုဒ်မ (၃) တွင် ‘လွတ်လပ်ခွင့်၊ တန်းတူရေး နှင့် ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့် စသည့် မူဝါဒများကို အခြေခံ၍ ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီပြည်ထောင်စုကြီး ကို တည်ထောင်ရန် ကြိုးပမ်းသွားမည်’ ဟု ဖော်ပြထားသည်။သို့သော် ၂၀၂၀ ရွေးကောက်ပွဲကြေညာစာတမ်း၏ ‘တိုင်းရင်းသားများ အရေးနှင့် ပြည်တွင်းငြိမ်းချမ်းရေးခေါင်းစဉ်’ (အခန်း-၁)၊ ပုဒ်မ(၁) တွင်တော့ ‘တန်းတူညီမျှသောနိုင်ငံသားအခွင့်အရေးများနှင့်ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့်ရရှိပြီး ဒီမိုကရေစီ ဖက်ဒရယ်ပြည်ထောင်စု တည်ဆောက်ရေး’ ဟုသာ ဖော်ပြထားပေသည်။ ထိုကဲ့သို့ အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်၏ ရွေးကောက်ပွဲကြေညာချက်တွင် အသုံးအနှုန်းပြောင်းလဲ ခဲ့ခြင်းသည် စကားလုံးဆိုင်ရာရွေးချယ်မှု အပြောင်းအလဲမျှမဟုတ်၊ ပါတီ၏ဖက်ဒရယ်နှင့် ဒီမိုကရေစီပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများဆီသို့ ဦးတည်ချက်ကိုပါ ပြောင်းလဲလိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်ပေ သည်။ 
 
ဒီမိုကရေစီစနစ်၏ အရိုးရှင်းဆုံးအဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုမှုမှာ မဲအများစု၊ လူအများစုမှ အုပ်ချုပ်ခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ဖက်ဒရယ်စနစ်ဟူသည် ပြည်ထောင်စု၏ အစိတ်အပိုင်းအသီးသီးမှ တစ်ခုချင်း နှင့်ပူးပေါင်းအုပ်ချုပ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံရေးပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုအားဖြင့် ဆိုလျှင် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ပါတီ၏ ဒီမိုကရေစီဖက်ဒရယ် ဟူသော အသုံအနူန်းအား ရွေးချယ်မှုသည် ဖက်ဒရယ်စနစ်အား အများစု၏သဘောထားအတိုင်းသာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲ သွားမည်ဟူသော ညွှန်းဆိုချက်ပင်ဖြစ်ပေသည်။ တခြားတဖက်တွင် ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီ ဟူသည် ပြည်ထောင်စု၏ဒေသနှင့် လူမျိုးအသီးသီးမှ တန်းတူစွာပါဝင်ကြခြင်းဖြင့် ဒီမိုကရေစီပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများအား ပြုလုပ်ခြင်းကို ဆိုလိုပါသည်။အဆိုပါ မူဝါဒများအား တရားဝင်လူသိရှင်ကြားပြောကြားကြသည်များတော့ ယခုအချိန်အထိ မရှိသေးပေ။ သို့သော်အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ပါတီအနေဖြင့် နိုင်ငံတွင်း လူများစုဖြစ်သာ ဗမာ လူမျိုးစု၏ ဆန္ဒသဘောထားကိုသာ အခြေပြုသော ဖက်ဒရယ်ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကို လုပ်ဆောင်သွားရန် တဖက်သတ် ရွေးချယ်ခဲ့ပုံရသည်။ ထိုကဲ့သို့ ရွေးချယ်မှုသည်ပင် ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီအား လိုလားကြသော တခြားသော ဒီမိုကရက်တစ်နှင့် လူမျိုးစု နိုင်ငံရေးအင်အားစုများ၏ ဦးစားပေးမှုနှင့် သိသာစွာ ကွဲလွဲနေပေသည်။ 
}}&lt;/ref&gt;

=== သဘင်မာဲ ၂၀၂၀ ===

နကဵုဗော် ပရေင်ဍုင်မန် မဒှ်ဒၟံင်ၜါဂှ် ပံင်ကောံဒှ်မွဲတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဗော်ညဳသၟဟ်မန်ဂှ် ပ္ဍဲသဘင်မာဲ ၂၀၂၀ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ၈ ဂှ် နကဵု ဗော်ညဳသၟဟ် လုပ်ဒုင်ရုဲ သီုဖအိုတ် ၆၂ ဒၞာဲ၊ ပ္ဍဲကဵု တွဵုရးဍုင်မန်ဂှ် ပါဲနူ ပွိုင်ဍုင်သဓီု ကဵု ပွိုင်ဍုင်ၜဳကလေင်တုဲ သၟေဟ် ၈ ပွိုင်ဍုင်ဂှ် ဒၞာဲဆန္ဒမာဲ ၁၀ ဒၞာဲ၊ စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန် ၈ ဒၞာဲ၊ စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ ၁၀ ဒၞာဲ ကေုာံ ဒၞာဲဝန်ဇၞော်ကောန်ဂကူဗၟာမွဲဒၞာဲ။ သွက်စၠတ်ထဝ်တွဵုရးဍုင်မန်ဂှ် ၁၇ ဒၞာဲ။ ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်မန်သၟးဂှ် သီုဖအိုတ် ၃၅ ဒၞာဲ၊ တွဵုရးကရေင် ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်၊ ဖာအင်၊ ကဵု လှာဒကှ်ဂှ် သွက်စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ ၄ ဒၞာဲ၊ သွက်စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန်ဂှ် ၂ ဒၞာဲ၊ တုဲပၠန် သွက်စၠတ်ထဝ်တွဵုရးဂှ် စၞးဝန်ဇၞော်ဂကူမန် မွဲဒၞာဲ၊ အမာတ်စၠတ်ထဝ် ၆ ဒၞာဲ၊ သီုဖအိုတ် ၁၂ ဒၞာဲ၊ ရးတၞင်သဳဂှ် ပွိုင်ဗိက်၊ ဍာ်ဗု ဂှ် သွက်စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ ၂ ဒၞာဲ၊ စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန် ၁ ဒၞာဲ၊ စၠတ်ထဝ်ရးဂှ် ၃ ဒၞာဲ သီုဖအိုတ် ၈ ဒၞာဲ။ ရးလ္ဂုင်ဂှ် ပွိုင်ဍုင် ဒဵုပုင်၊ စမ်းချောင်း၊ ဥက္ကလာသၠုင်ကျာ၊ ယှိုဲပျဳတာ ကေုာံ ထာန်တပေန်တအ်ဂှ် သွက်စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ ၁ ဒၞာဲ၊ စၠတ်ထဝ်ရး ၆ ဒၞာဲ သီုဖအိုတ် ၇ ဒၞာဲ လုပ်ဒုင်ရုဲစှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last1= |first1=|last2= |first2= |date=27-07-2020 |title=၂၀၂၀ ရွေးကောက်ပွဲတွင် ကိုယ်စားလှယ်လောင်း ၆၂ ဦး ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်သွားမည်ဖြစ်ကြောင်း မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ MUP အတည်ပြု|trans-title= |url= https://www.bnionline.net/mm/news-74500?fbclid=IwAR0fKCKB8c_SXGFyU8Av7SYUoUt5Vhump2r0BiQ4S_sjhznoixswflhJ4P0|url-status= |language=Burmese |work=Mon News Agency |location=Burma |archive-url= |archive-date= |access-date=28-08-2022 |via= |quote=}}&lt;/ref&gt; တော်ကဵု သဘင်မာဲမတုဲကၠုင်မ္ဂး ကလိဂွံဇမၞး ဒၞာဲဂၠိုင်ကၠုင်ရ။ သီုဖအိုတ် သွက်စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ ကေုာံ စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန်ဂှ် ၅ ဒၞာဲ၊ သွက်စၠတ်ထဝ်တွဵုရးဂှ် ၆ ဒၞာဲ၊ နူကဵု တွဵုရးကရေင် သွက်ဒၞာဲဝန်ဇၞော်ကောန်ဍုင်အရင်မန်ဂှ် မွဲတၠ။ ကြဴနူ သွဟ်မာဲဂမၠိုင်မတိတ်တုဲ ညးအုပ်ကာနာနာ ဗော်ညဳသၟဟ်မန် နာဲလျးတၟး ဟီု &quot; ပ္ဍဲကဵုပွိုင်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂတဏအ်မ္ဂး အတိုင်ဂၠံင်တရဴ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မဖျေဟ်လဝ်ဂှ် အပ္ဍဲဗွိုင်စၠတ်ထဝ်ကီု သီုကဵု မ္ၚးစၠတ်ထဝ်ဂှ် သၠုင်အသိင်တုဲ ဆက်ချဳဓရာင်အာရောင်။ ပ္ဍဲဗွိုင်စၠတ်ထဝ်မ္ဂး သၞောဝ်သဇိုင် ၂၀၀၈ ဂှ် ညံင်ဂွံဒှ်ပလေဝ်ဂှ် ပံင်တောဲ ကုဂကောံကောန်ဍုင်အရင် ကေုာံ ဂကောံဒဳမဝ်ကရေသဳတအ်တုဲ ကၠောန်အာရောင်။ ပ္ဍဲဗွိုင်မ္ၚးစၠတ်ထဝ်ဂှ်မ္ဂး ညံင်ရဴ သဘင်သဳကၠဳပင်လံင် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ညံင်ဂကောံပရေင်ဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ဂွံပါလုပ်တုဲ ညံင်ကလိဂွံတင်လတုပ်စိုတ် သၞောတ်ဖက်ဒရေဝ်ဂှ် ဂစာန်ကၠောန်အာရောင်။&quot; နကဵု ဗော်ညဳသၟဟ်မန်ဂှ် ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံပါလုပ် အပ္ဍဲအလဵုအသဳပံင်ကောံတုဲ အခေါင်အရာဂကူမန် ကေုာံ ဖိုလ်ဂုဏ်တွဵုရးဍုင်မန် ညံင်ဂွံမံက်ကၠုင် ဂၠိုင်င်ဂှ် ဂစာန်အာရောင် ဟီုလဝ်ရ။&lt;ref name=Ein&gt;{{cite news |last1=အိန် |first1=နိုင်ကွန်း |last2= |first2= |date=10-11-2020 |title=မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ လွှတ််တော်နေရာတွေ ပိုရလာ |trans-title= |url= https://burmese.voanews.com/a/mon-unity-party/5655152.html|url-status= |language=Burmese |work=VOA |location=Burma |archive-url= |archive-date= |access-date=28-08-2022 |via= |quote=မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ အတွင်းရေးမှူး (၁) နိုင်လယီတမကပြောပါတယ်။
“ဒီလာမယ့် နိုင်ငံရေးအခင်းအကျင်းမှာ မူလက ပါတီရဲ့ရပ်တည်ချက်ပါ လွှတ်တော်နိုင်ငံရေးလမ်းကြောင်းနဲ့ လွှတ်တော် ပြင်ပနိုင်ငံရေးလမ်းကြောင်းကို နှစ်လမ်းစလုံးသွားဖို့ ရှိတယ်။ လွှတ်တော်အတွင်းမှာဆိုလို့ရှိရင် အဓိက ၂၀၀၈ အခြေခံဥပဒေပြင်ဆင်ရေးအတွက်ကို တိုင်းရင်းသားအင်အားစုတွေနဲ့ ဒီမိုကရက်တစ်အင်အားစုတွေနဲ့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ပြီး တော့ အဲဒီအခြေခံဥပဒေပြင်ဆင်နိုင်ရေး ကျနော်တို့ လွှတ်တော်အတွင်းမှာ ကြိုးပမ်းမယ်။ လွှတ်တော်ပြင်ပမှာ ၂၁ ရာစု ပင်လုံညီလာခံ ကဲသို့သော အားလုံးပါဝင်တဲ့ နိုင်ငံရေးဆွေးနွေးပွဲမှာ ဖက်ဒရယ်ပြည်ထောင်စုရဲ့ အခြေခံမူကို တည်ဆောက်နိုင်ဖို့အတွက် ကျနော်တို့ ရည်မှန်းထားတယ်။” မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီဟာ ရွေးကောက်ပွဲအလွန်မှာ ညွန့်ပေါင်းအစိုးရဖွဲ့စည်းနိုင်ဖို့ ရည်ရွယ်ချက်တွေရှိနေတယ်လို့လည်း နိုင်လယီတမက ပြောပါတယ်။

“ညွန့်ပေါင်းအစိုးရဆိုတာက ကျနော်တို့ နိုင်ငံရဲ့ နိုင်ငံရေးလိုအပ်ချက်တခုလို့ အနိုင်ရတဲ့ပါတီက အဲဒီလိုရပ်တည်ချက် ရှိခဲ့မယ်ဆိုရင်တော့ ညွန့်ပေါင်းအစိုးရတော့ဖြစ်ကောင်းဖြစ်လာနိုင်မယ်။ သို့သော် အနိုင်ရပါတီက ဒီရပ်တည်ချက် ဒီခံယူချက် မရှိဘူးဆိုလို့ရှိရင်တော့ ညွန့်ပေါင်းဖွဲ့စည်းနိုင်ရေး အလားအလာက နည်းပါးသွားပါလိမ့်မယ်။”}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု တွဵုရးဍုင်မန်ဂှ် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ကလိဂွံ ၃၁ ဒၞာဲ၊ ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ကလိဂွံ ၁၁ ဒၞာဲ၊ သီုဖအိုတ် ဗော်ၜါဝွံဟေင် ဂွံဒုင်ရုဲစှ်ရ။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nei-myanmar.com/%E1%80%99%E1%80%BD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA-nld-%E1%81%83%E1%81%81-%E1%80%94%E1%80%B1%E1%80%9B%E1%80%AC/ |title=မွန်ပြည်နယ်တွင် NLD (၃၁) နေရာနှင့် MUP (၁၁) နေရာ အနိုင်ရရှိ |last= |first= |date= |website=NEI's Election Infor Desk |publisher=Open |access-date=28-08-2022 |quote=(၂၀၂၀) ပြည့်နှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲအတွက် မွန်ပြည်နယ်တွင် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ပါတီ (NLD) မှ (၃၁) ဦး နှင့် မွန်ညီညွှတ်ရေးပါတီမှ (၁၁) ဦးအနိုင်ရရှိခဲ့ပါသည်။
မွန်ပြည်နယ်၏ ကိုယ်စားလှယ်များတွင် ကျား၊မ ပါဝင်မှုမှာ ကျား – ၃၁ ဦး (၇၃.၈၁%)
မ – ၁၁ ဦး (၂၇.၁၉%) ဖြစ်ပါသည်။
(တိုင်းရင်းသားကိုယ်စားလှယ်များမပါဝင်သေးပါ) |accessdate=2022-08-28 |archivedate=2022-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220828124955/https://www.nei-myanmar.com/%E1%80%99%E1%80%BD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA-nld-%E1%81%83%E1%81%81-%E1%80%94%E1%80%B1%E1%80%9B%E1%80%AC/ }}&lt;/ref&gt;

ရံင်နကဵု အလုံမွဲကၟိန်ဍုင်မ္ဂး သွက်ခုင်ပါလဳမာန် သီုဖအိုတ် ၄၇၆ ခုင်ဂှ် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မဒှ်ဗော်သၟဝ်ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ကလိဂွံ ၃၉၆ ခုင်၊ ဗော်မထံက်ဂလာန် ဒပ်ပၞာန် ဗော်ကျဖောတ် ကလိဂွံ ဆ ၃၃ ခုင်၊ ဗော်ဂကူသေံဇၞော် ကလိဂွံ ၁၅ ခုင်၊ ဗော်ယခေင် ၈ ခုင်၊ နကဵုဗော်ညဳသၟဟ်မန် ကလိဂွံ ၅ ခုင်တုဲ သၟေဟ်ဂှ် ဗော်ကောန်ဍုင်အရင်တၞဟ်တအ် ကလိဂွံညိညရ။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news|last=Beech|first=Hannah|date=31 January 2021|title=Myanmar’s Leader, Daw Aung San Suu Kyi, Is Detained Amid Coup|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2021/01/31/world/asia/myanmar-coup-suu-kyi.html|access-date=31 January 2021|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;သဘင်မာဲဂှ် ဟွံစှ်ေကဵုဗဗွဲဓဝ်၊ နကဵုဗော်ကျဖောတ်၊ ဒပ်ပၞာန်ကီု သီုကဵု ဗော်ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဗော်ညဳသၟဟ်ဂကူမန်လေဝ် ပတိုန်ထ္ၜးကဵုလဝ် ကမ္မရှေန်သဘင်မာဲ UEC၊ ကေုာံ သမ္မတဍုင်ရ။ တုဲပၠန် နကဵုဗော်တအ်ဏအ် နွံပၟိက် မိက်ဂွံလ္ၚတ်စရင်မာဲဂမၠိုင်တုဲ အာတ်မိက် စရင်မာဲဂမၠိုင်ကီုလေဝ် နကဵု ကမ္မရှေန်မာဲဂှ် ထ္ၜးဟိုတ်ကဵု အခေါင်အရာပူဂိုလ်ဂမၠိုင်တုဲ ဟွံကဵုအခေါင်ဗဵုစရင်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=စံ|first=စိုင်းထွန်း|date=14 December 2020|title= သံဖြူဇရပ် မဲရလဒ်စာရွက်စာတမ်းများ UEC ထုတ်မပေးသဖြင့် MUP ကိုယ်စားလှယ်များက နိုင်ငံတော်သမ္မတထံ တင်ပြသွားမည် |work=BNI Multimedia Group|url=https://www.bnionline.net/mm/news-77442|access-date=02 February 2021|issn=|quote=“အချက်အလက် အချို့ရှိတယ် အဲတာတွေကို ခိုင်မာအောင်လုပ်ဖို့အတွက် စာရွက်စာတမ်းတောင်းတယ်။ သူတို့က မခိုင်မာရင်မတောင်းနဲ့ ဆိုတော့ ခိုင်မာနေမှတော့ ဘာလို့တောင်းတော့မှာလဲ။ ဟိုဘက်က တပ်ဘက်က တောင်းတာတော ဘာတွေ မသိဘူး။ ဒီတစ်ကြိမ်စဉ်စားထားတာ တိုင်ပင်ပြောဆိုထားကြတာက ရှိတဲ့အချက်တွေကြောင့် သံသယဖြစ်တယ်။ ဘယ်လိုဆက်လက်အရေးယူမလဲဆိုတာ သမ္မတရုံးကို စာတင်တာမျိုး ထုတ်ပြန်စာ ထုတ်တာမျိုး လုပ်သွားမယ်” ဟု MUP ပါတီမှ သံဖြူဇရပ်မြို့နယ် ပြည်နယ်လွှတ်တော် မဲဆန္ဒနယ်(၁) ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သူ ဦးထွန်းမြင့်ကျော်က ဆိုသည်။}}&lt;/ref&gt;

ညးပါ်ပါဲတအ် တော်ကေတ်မ္ဂး နကဵုကမ္မရှေန်မာဲဂှ် ဖန်လီလာန်လဝ်မာဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ်ဒၞာဲရောင်။ လ္ၚတ်ရံင် မမာဲ ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ်ဂမၠိုင်မ္ဂး ဒဒှ်ရ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မွဲမွဲကၠတ်ကေတ်လဝ်မာဲ မွဲမွဲပွိုင်ဆန္ဒမာဲမ္ဂး ထပ်စုတ်လဝ် မမာဲအလီနွံဒၟံင် အကြာ ၁၀၀၀၀ စဵုကဵု ၂၀၀၀၀ နွံရောင်ဂှ် နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ ဒုင်သဇိုင် ကုတင်ဂၞင်လၟိဟ်မာဲဂမၠိုင်တုဲ ဟီုလဝ်ရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ပွိုင်ဍုင်ပံင်ဂှ် ဟိုတ်နူ မိကောန်ဆာန် ဒှ်မၞိဟ် မပၠုပ်ဂလာန် စပ်ကဵု ယၟုဒဒန်တကအ်ခၟိုင်ဂှ် လၟိဟ်မာဲအလီ ၜါလက်ပြင်ပြင် လီလဝ်ရောင်ဂှ် ညးဟီုပါ်ပါဲလဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=od462PnLepk|title=Analysis of Burmese election 2020|last= |first= |date= |website=Bee Htaw Monzel's YouTube |publisher=Open |access-date=28-08-2022 |quote=}}&lt;/ref&gt;

[[ဝှာင်:Burmese-Election result Pong State.jpg|thumb|350px|လၟိဟ်မာဲ သွက်စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန် နူကဵုပွိုင်ဍုင်ပံင် နူကဵု သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၁၅ ကဵု ၂၀၂၀။ 

သၞာံ ၂၀၁၅ ဟိုတ်နူ ဗော်မန် ဒှ်ဒၟံင်ၜါဗော်တုဲ ဗော်မန်ၜါဂှ် ကလိဂွံမာဲ သီုဖအိုတ် ၁၁,၄၄၀၊ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဂှ် ကလိဂွံ ၃၂,၈၃၁၊ ဗော်ကျဖောတ် ကလိဂွံ ၂၂.၇၄၈။ 

သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ဟိုတ်နူ ဗော်မန်ၜါ ဒှ်အာမွဲတုဲ ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ကလိဂွံမာဲ ၂၇,၇၂၉၊ ဗော်ကျဖေတ်ဂှ် ကလိဂွံ ၂၁,၅၅၂ (ဟိုတ်နူကဵု ဗော်ညးတအ် ပါ်တိတ်အာ ပြည်ထောင်စုကောင်းကျိုးဆောင်ပါတီ တုဲ မာဲညးတအ်ပြး ဒှ်မာန်)၊ နကဵု အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် ကလိဂွံမာဲ သီုဖအိုတ် ၆၄,၈၆၃၊ ဂၠိုင်တိုန် နူအလန်မတုဲကၠုင် ၜါဆပြင်င်။ 

ဟိုတ်နူကဵု ဗော်မန်ဒှ်ၜါ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅တုဲ ကောန်မန် ဗွဲမဂၠိုင် စုတ်မာဲကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ၊ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ဗော်မန် ဒှ်မွဲ ကောန်မန်တအ် စုတ်မာဲကဵု ဗော်မန် ဂၠိုင်တိုန်ၜါဆမ္ဂး မၞိဟ်မစုတ်မာဲကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် ဒးအောန်စှ်ေ နူသၞာံ ၂၀၁၅။ ဆဂး ဟွံဒှ်ဗီုဂှ် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ကလိဂွံမာဲ ဂၠိုင်တိုန်ၜါဆပၠန်ဂှ်ရ လၟိဟ်မာဲ မဒှ်သံသယျ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မပၠုပ်စုတ်လဝ် မမာဲအလီ ပ္ဍဲပွိုင်ဆန္ဒမာဲဏအ် အောန်အိုတ် ၜါလက်ပြင်င်ဂှ် မဟီုမာန်။ ညံင်ရဴဏအ်ကီုဂှ် ပွိုင်ဍုင်တၞဟ်တအ်လေဝ် ဂွံဆဵုဒၟံင်ကီု။ (လၟိဟ်မမာဲတအ်ဂှ် ကေတ်နူ စရင် UEC)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=314&amp;href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fbee.monzel%2Fvideos%2F10158898498880040%2F&amp;show_text=true&amp;width=560&quot;|title=Analysis of Burmese 2020 Election based on data from Union Electoral Commission (UEC).|editor=Bee Htaw Monzel|date=5 January 2021|website=Bee Htaw Monzel's Facebook]]}}&lt;/ref&gt;]]

မိသုမန် (မိစုမန်) ညးမရေင်တၠုင် ညံင်ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ် သ္ဂောအ်ဇၞးမာဲဂှ် ပ္ဍဲ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၃ ပံက်အမှု စောဲဒုဟ် ကု ''ဒေါ်ခင်မျိုးမြင့်'' ညးမဒှ်အလံင်အမာတ် နူဗော်အေန်အေဝ်ဒဳတုဲ ညးမဇၞးလဝ်မာဲ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ် သွက်စၠတ်ထဝ်တွဵုရးပွိုင်ဆန္ဒမာဲ စၟတ် (၁) နကဵုဒုဟ် ဒဒှ်ရ ဒေါ်ခင်မျိုးမြင့် ဂှ် ကုမၞိဟ်ဟွံမဲ ပ္ဍဲစရင်မာဲဂှ် ကဵုစုတ်မာဲအတေင်၊ စကာအဝဵုသြဇာ ကဆံင်အမာတ်စၠတ်ထဝ်တွဵုရးတုဲ ဘပဠညးဍုင်ကွာန် ညံင်ဂွံကဵုစုတ်မာဲ ဗော်ဇကု၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲအရာမဓရတ် ဟီုဘပဠဂှ် ကၠောန်ပလဝ် အပ္ဍဲအရှာံမာဲ ၂၀၊ ၃၀ ပေ။ တင်မဟီုလဝ်တအ်ဂှ် ဗၠေတ်ဒၟံင် ကုသၞောဝ်သဘင်မာဲတွဵုရးပိုဒ်ဇၞော် ၆၁ ကဵု ၆၂။&lt;ref&gt;{{cite news |last1=လင်း |first1=ခိုင်စိုး |last2= |first2= |date=27-11-2020 |title=NLD အနိုင်ရအမတ်ကို မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ အမှုဖွင့် |trans-title= |url=https://www.rfa.org/burmese/news/mup-lawsuit-nld-khinmyomyint-11262020235703.html|url-status= |language=Burmese |work=RFA လွတ်လပ်တဲ့အာရှအသံ |location=Burma |archive-url= |archive-date= |access-date=28-08-2022 |via= |quote=အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် NLD ကိုယ်စားပြု မွန်ပြည်နယ်၊ ကျိုက်မရောမြို့နယ် ပြည်နယ်မဲဆန္ဒနယ်အမှတ်(၁) မှာ ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ပြီး အနိုင်ရရှိခဲ့တဲ့ ပြည်နယ်လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်း ဒေါ်ခင်မျိုးမြင့်ကို မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ MUP ရဲ့  ဗဟိုကော်မတီဝင်တစ်ဦးက ကျိုက်မရောမြို့နယ်၊ ချောင်းနှစ်ခွနယ်မြေရဲစခန်းမှာ တိုင်တန်းပြီး အမှုဖွင့်ထားပါတယ်။

မဲရုံတွေမှာ မဲစာရင်းမပါသူတွေကို ရွေးကောက်ပွဲနေ့မှာ မဲထည့်ဖို့ ဖိအားပေးတယ်ဆိုပြီး သက်သေတွေရှိနေတယ် လို့  မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ ဗဟိုကော်မတီဝင် မိစုမွန်က စွပ်စွဲပြီး နိုဝင်ဘာလ ၂၃ ရက်နေ့က အမှုဖွင့်တိုင်ကြားထား တယ်လို့  ပြောပါတယ်။

“မဲစာရင်းမပါတဲ့သူတွေကို မဲလာထည့်ခိုင်းတယ်။ အတင်းထည့်ခိုင်းတယ် ဒါကတစ်ချက်။ နောက်တစ်ချက်က ကိုယ့်ရဲ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ပါဝါအာဏာကို သုံးပြီးတော့ ပြည်သူကို ခြိမ်းခြောက်တယ်။ နောက်တစ် ချက်က မဲရုံရဲ့ပရဝုဏ်အတွင်းမှာ ပေ ၂၀၊ ၃၀ လောက်အကွာကနေပြီးတော့ ခြိမ်းခြောက်တယ်၊ သောင်းကျန်း တယ်။ ဒါတွေကို ပြောနေတာပေါ့နော် အဲဒီအချက်တွေကြောင့် ကျွန်မတို့က အမှုဖွင့်ရခြင်းဖြစ်တယ်”

ဒေါ်ခင်မျိုးမြင့်ဟာ NLD ကနေ ၂၀၁၅ ရွေးကောက်ပွဲမှာ ကျိုက်မရောမြို့နယ် ပြည်နယ်အမှတ်(၁) ကိုယ်စားလှယ် တစ်ဦးလည်းဖြစ်၊ အခု ရွေးကောက်ပွဲမှာလည်း ဒီမဲဆန္ဒနယ်မြေကနေ ထပ်မံအနိုင်ရရှိထားပါတယ်။ ဒေါ်ခင်မျိုးမြင့် က တိုင်းဒေသကြီး (သို့မဟုတ်) ပြည်နယ်လွှတ်တော်ရွေးကောက်ပွဲဥပဒေ ပုဒ်မ ၆၁ နဲ့ ၆၂ ပြဌာန်းချက်ကို ဖောက် ဖျက်ကျူးလွန်ထားတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ရွေးကောက်ပွဲကျင်းပတဲ့နေ့ မဲရုံပရဝုဏ်အတွင်း ဆူညံမှုတွေဖြစ်ပေါ်နေတာကို မျက်မြင်တွေ့ရှိခဲ့သူ အတ္ထရံကျေးရွာအုပ်စု၊ ပေါလောကျေးရွာ ဦးညာဏ်ထွန်းကတော့ အခုလို ရှင်းပြပါတယ်။

“မနက်ပိုင်းကတော့ အတ္ထရံအုပ်စုနဲ့ ကျွန်တော်နဲ့အတူတူပဲ မဲလာထည့်တယ်။ တန်းစီနေကြတာပဲ။ သူတို့ နောက်ပိုင်းမှာ မဲထည့်လို့မရဘူး။ သူ့နာမည်မပါလို့ စာရင်းမပါလို့ ပြန်သွားကြတာ တစ်ဖွဲ့တော့ တွေ့တယ်။ ၁၁ နာရီကျော်ကျော်လောက်ကျတော့ ဒေါ်ခင်မျိုးမြင့်ကားဝင်လာတော့ ကျွန်တော်တွေ့ လိုက်တယ်။ ကားအဖြူ ရောင်လေးနဲ့။ အနောက်ကတစ်စီးတော့ သူ့အဖွဲ့ကားလား။ ဘယ်သူ့ကားလဲဆိုတာ ကျွန်တော်မသိဘူး။ ပြန် သွားတဲ့တစ်ဖွဲ့က နောက်ထပ်ကားတစ်စီးနဲ့ ပြန်ဝင်လာတာတွေ့တယ်။ အဲဒီမှာ မဲထည့်ဖို့ပြောနေကြတာပေါ့။ အဲဒီမှာ ထည့်လို့မရဘူးဆိုပြီးတော့ ဒေါ်ခင်မျိုးမြင့်က သူကတော့ အသံအကျယ် ကြီးပြောနေတာပေါ့။ ဆူညံ နေတာပေါ့။ အဲဒါနဲ့ ကျွန်တော်လည်း နားထောင်နေတာပေါ့”}}&lt;/ref&gt;

=== ဗော်မန် ကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဟွံဒှ်ဆဵု ===

ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ က္လိဂွံဇမၞးမာဲဂၠိုင်အိုတ်တုဲ သွက်ဂွံ ဆဵုဂဗ ကုဗော်ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင်ဂှ် နကဵုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ကဵုတာလျိုင် ကု သကိုပ်ဝန်ဇၞော်ရးမကွေ ဒေါက်တာအောင်မိုးညို၊ သကိုပ်ဝန်ဇၞော်တွဵုရးကရေင် ဒေါ်နန်းခင်ထွေးမြင့် ကဵု ညးစၞးစၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ နူတွဵုရးကချေင် ဦးအင်ထုံခါးနော်ဆမ် တအ် ညးပိ၊ ကြဴနူ မအာဆဵု ကုဗော်ဂကူကချေင်၊ ဂကူလဳသူ၊ တုဲကၠုင်စိုပ် ဍုင်မတ်မလီု သွက်ဂွံဆဵုဂဗ ကုဗော်မန် ဂှ် ဆိင်လဝ် ပ္ဍဲဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၅၊ ၂၀၂၁ ဂှ်ရ။ နကဵု ဗော်ညဳသၟဟ်ဂကူမန်ဂှ် အာတ်မိက်လဝ် ပရေင်ဆဵုဂဗဂှ် တၞဟ်နမရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ ရေင်သကအ်တုဲ သ္ဒးဒှ် ပ္ဍဲဒၞာဲဗၠးၜးမွဲဒၞာဲရ။ ဆဂး နကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် နူကဵု ဗဟဵုညးတအ် ဖျေဟ်လဝ် ဒးဆဵုဂဗ ပ္ဍဲရုင်ဗော်ညးတအ်ဟေင်တုဲ ဟိုတ်နူဟွံကလိဂွံ တင်လတုပ်စိုတ် ဒၞာဲသွက်ဂွံဆဵုတုဲ ပရေင်ဆဵုဂဗဂှ် လီုအာရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last1=မြင့် |first1=ဘိုဘို |last2= |first2= |date=04-01-2021 |title=အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ပါတီနှင့် မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ တွေ့ဆုံမည့်နေရာ ညှိနှိုင်းမရသည့်အတွက် တွေ့ဆုံပွဲ ပျက်ပြယ်|trans-title= |url=https://news-eleven.com/article/201365|url-status= |language=Burmese |work=Eleven Media Group Co., Ltd.|location=Burma |archive-url= |archive-date= |access-date=28-08-2022 |via= |quote=NLD ပါတီအနေဖြင့် ပြည်နယ်များသို့ သွားရောက်ပြီး တိုင်းရင်းသား နိုင်ငံရေးပါတီများနှင့် တွေ့ဆုံသည့်အခါတွင် ပြည်နယ်တွေမှာရှိသည့် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ပါတီ အလုပ်အမှုဆောင်အဖွဲ့ ပြည်နယ်ရုံးများတွင်သာ တွေ့ဆုံရန် ညွန်ကြားချက်ရှိကြောင်း လက်ရှိ အာဏာရပါတီဖြစ်သည့် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ပါတီ ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင် ကော်မတီဝင် နှင့် တိုင်းရင်းသားပါတီများနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးရေးအဖွဲ့ခေါင်းဆောင် ဒေါက်တာအောင်မိုးညို က ပြောကြားသည်။

၎င်းကဆက်လက်ပြီး &quot;ကျွန်တော်တို့ မြစ်ကြီးနားတုန်းလည်း တိုင်းရင်းသားပါတီ သုံးပါတီဖြစ်တဲ့ ကချင်ပြည်နယ် ပြည်သူ့ပါတီ၊ လီဆူးအမျိုးသားဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးပါတီ၊ ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီသစ် (ကချင်) တွေနဲ့ တွေ့တုန်းကလည်း ပြည်နယ်ရုံးတွေမှာဘဲ တွေ့တာပါဘဲ။ ပြောရရင် ကျွန်တော်တို့ကလည်း ကိုယ်ပြည်နယ်ရုံးမှာ လာတွေ့ပေမယ့် အထက်စီးက အနိုင်ကျင့်တာမျိုးလည်း မရှိပါဘူး။ လေးလေးစားစားနဲ့ ခင်ခင်မင်မင် ရင်းရင်းနှီးနှီးပါဘဲ။ သူတို့ တင်ပြတာတွေကို ကျွန်တော်တို့က ဘာမှ ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့်မှ မရှိဘူး။ ဘာပေးမယ်၊ ညာပေးမယ် ပြောတာတွေ မရှိဘူး။ သူတို့တင်ပြတဲ့ အထဲမှာလည်း ကျွန်တော်တို့ လုပ်ပေးနိုင်တာတွေ မပါဘူး။ တချို့ကိစ္စတွေမှာ ဖယ်ဒရယ်ကိစ္စတို့ ၊ ပြည်တွင်းငြိမ်းချမ်းရေးကိစ္စတို့၊ လက်နက်ကိုင် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးတို့ အဲ့ဒါတွေပေါ့လေ။ အဲ့ဒီကိစ္စတွေက ပြည်ထောင်စုက ရှင်းရမယ့် ကိစ္စတွေဘဲလေ။ ဒါကို ကျွန်တော်တို့ ဘာမှလုပ်ပေးမယ်။ မလုပ်ပေးဘူး မပြောခဲ့ပါဘူး။ အစ်ကိုကြီးတို့ ညီလေးတို့ တင်ပြချင်တာ တင်ပြ၊ ပါတီဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင်ကို တင်ပြပေးမယ်လို့ဘဲ ပြောခဲ့တာပါ&quot; ဟု ပြောကြားသည်။
(...)
&quot;နောက်တစ်ချက်က ဇန်နဝါရီလ ၄ ရက် မနက် ၉ နာရီမှာတွေ့ဖို့ သဘောတူကြောင်းကို ကျွန်တော်က အကြောင်းပြန်ခဲ့ပါတယ်။ နောက်တစ်ချက်က တွေ့ဆုံမယ့်နေရာကိုတော့ နှစ်ဖက်စလုံးက အဆင်ပြေနိုင်အောင်၊ အကယ်၍ NLD ဘက်က ကျွန်တော်တို့ရုံးကိုလာပြီးတော့ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးလိုတဲ့ ဆန္ဒရှိမယ်ဆိုရင်လည်း ကျွန်တော်တို့က ကြိုဆိုတွေ့ဆုံပေးမယ်၊ အကယ်၍ ကျွန်တော်တို့ရုံးကို လာဖို့အခက်အခဲ ဖြစ်မယ်ဆိုရင်လည်း ကြားတစ်နေရာ၊ တတိယနေရာ တစ်နေရာမှာ တွေ့ဆုံနိုင်အောင် စီစဉ်ပေးပါလို့ ကျွန်တော်က အကြောင်းပြန်ခဲ့ပါတယ်။ တတိယနေရာမှာ တွေ့ဆုံမယ်ဆိုတဲ့အကြောင်းကို ဇန်နဝါရီ ၂  ရက် ညနေ ၄ နာရီကျော်အထိကို သုံးကြိမ်ဆက်သွယ်ပြီးတော့ မေတ္တာရပ်ခံခဲ့ပါတယ်။ အဲ့ဒီမေတ္တာရပ်ခံချက်အပေါ်မှာ မွန်ပြည်နယ် NLD ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါက်တာခင်ဆောင်ကနေ တတိယနေရာမှာ လက်ခံတွေ့ဆုံမလား။ မတွေ့ဆုံဘူး ဆိုတာကို အခုလက်ရှိအချိန်အထိ တရားဝင် အကြောင်းပြန်လာခြင်း မရှိသေးပါဘူး&quot; ဟု နိုင်လယိတမ က ပြောကြားသည်။
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=အိန် |first1=နိုင်ကွန်း |last2= |first2= |date=04-01-2021 |title=NLD နဲ့ မွန်ပါတီဆွေးနွေးပွဲပျက်|trans-title= |url=https://burmese.voanews.com/a/nld-mon-mup/5723692.html|url-status= |language=Burmese |work=VOA News|location=Burma |archive-url= |archive-date= |access-date=28-08-2022 |via= |quote=မွန်ပြည်နယ် မော်လမြိုင်မြို့ကို ရောက်နေတဲ့ ဒေါက်တာအောင်မိုးညို ဦးဆောင်တဲ့ NLD ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ဟာ MUP ပါတီကိုယ်စားလှယ်တွေနဲ့ ဒီကနေ့တွေ့ဆုံဖို့ စီစဉ်ထားပေမဲ့ တွေ့မယ့်နေမယ့်နေရာ ရွေးချယ်ရာမှာ သဘောတူညီမှု မရခဲ့တာကြောင့် ပျက်ပြားသွားပါတယ်။ နိုဝင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့ ရွေးကောက်ပွဲမှာ NLD ပါတီ အနိုင်ရခဲ့ပြီးနောက် ဒီမိုကရေစီ ဖက်ဒရယ်ပြည်ထောင်စု ပေါ်ထွန်းရေး လက်တွဲဆောင်ရွက်ဖို့ တိုင်းရင်းသားပါတီတွေကို ကမ်းလှမ်းခဲ့ပြီးနောက် ဒီနှစ်ဆန်းကစလို့ တိုင်းရင်းသား ပါတီတွေနဲ့ တွေ့ဆုံနေတာပါ။ ဒါပေမဲ့လည်း မွန်တိုင်းရင်းသား ပါတီ MUP နဲ့ တွေ့ဆုံမယ့် အစီအစဉ်ကတော့ အထမမြောက်ခဲ့ဘူးလို့ MUP မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီတွဲဖက်အတွင်းရေးမှူး နိုင်လယီတမကပြောပါတယ်။

“သူတို့ဘက်က NLD ပြည်နယ်ရုံးမှာတွေ့ဖို့ ကျနော်တို့ကိုကမ်းလှမ်းတယ်။ ကျနော်တို့ဘက်က ပါတီချင်းအပြန်လှန်လေးစားမှု အပြန်အလှန် တန်းတူထားရှိမှုအပေါ်အခြေခံပြီး ကျနော်တို့က တတိယနေရာတခုခုမှာ တွေ့ဆုံနိုင်ဖို့အတွက် ကျနောတို့ NLD ပါတီကို ၃ ကြိမ်တိတိမေတ္တာရပ်ခံခဲ့ပါတယ်။ အဲဒီ ၃ ကြိမ်တိတိမေတ္တာရပ်ခံတဲ့အပေါ်မှာ တတိယနေရာမှာ တွေ့မလား၊ မတွေ့ဘူးလားဆိုတာ ဒီအချိန်ထိက NLD ဘက်က တရားဝင် ကျနော်တို့ကို အကြောင်းပြန်တာမျိုး မရှိသေးပါဘူး။ အခုဆွေးနွေးပွဲက NLD ဘက်က ဖျက်သိမ်းလိုက်ပြီးလား ကျနော်တို့ဘက်ကို တရားဝင် အကြောင်းပြန်တာမျိုး မရှိသေးဘူး။ သူတို့ NLD ပြည်နယ် ပါတီရုံးက လွဲရင် တခြားနေရာမှာ ဘယ်နေရာမှမတွေ့ဘူး အခြေအနေမှာ အဆင်မပြေမှုတွေ ရှိခဲ့ကြပါတယ်။”

NLD ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ကအနေနဲ့ ပါတီဗဟိုက ချမှတ်ထားတဲ့အတိုင်း ပါတီပြည်နယ်ရုံးမှာပဲ တွေဆုံဖို့ စောင့်ဆိုင်းနေပြီး မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ ကိုယ်စားလှယ်တွေ မလာတာကြောင့် တွေ့ဆုံမယ့် အစီအစဉ် ပျက်ရတာလို့လည်း ဒေါက်တာအောင်မိုးညိုက သတင်းထောက်တွေကို ပြောခဲ့ပါတယ်။}}&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံဆဵုဂဗ ဗီုဏအ်ဂှ် နကဵု အေန်အေဝ်ဒဳ ပလံင်ဗစိုပ်လဝ် လိက်ကု ဗော်ဍုင်ကောန်အရင် သီုဖအိုတ် ၃၉ ဗော်။&lt;ref&gt;{{cite news |last1=|first1= |last2= |first2= |date=04-01-2021 |title=အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ပါတီနှင့် မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ တွေ့ဆုံမည့်နေရာ ညှိနှိုင်းမရသည့်အတွက် တွေ့ဆုံပွဲ ပျက်ပြယ်|trans-title= |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fmm7news%2Fposts%2Fpfbid02NvD8HNdFCLkRUuqEHzfAAgQdpBNCGYsZTyBqojonJyUDxY5USz94qdL7ddmhgT7Ml&amp;show_text=true&amp;width=500|url-status= |language=Burmese |work=Mm7news|location=Burma |archive-url= |archive-date= |access-date=28-08-2022 |via= |quote=အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချူပ်မှ &quot;နောင်အနာဂတ်မြန်မာနိုင်ငံအတွက် ရှေးရှုရမည့် ပြည်ထောင်စုအရေးကိစ္စ&quot; နှင့် ပတ်သက်၍ အောက်ဖော်ပြပါ တိုင်းရင်းသားနိုင်ငံရေးပါတီများသို့ ပေးပို့လိုက်သည့် စာ...

၁။ လားဟူအမျိုးသားဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးပါတီ
၂။ ကယန်းအမျိုးသားပါတီ
၃။ ကရင်ပြည်သူ့ပါတီ
၄။ တအာင်း(ပလောင်) အမျိုးသားပါတီ
၅။ ရှမ်းတိုင်းရင်းသားများ ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ
၆။ ဖလုံ - စဝေါ် ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ
၇။ ကမန်အမျိုးသား တိုးတက်ရေးပါတီ
၈။ ခမီအမျိုးသားဖွံ့ဖြိုး တိုးတက်ရေးပါတီ
၉။ မြိုတိုင်းရင်းသားပါတီ
၁၀။ တိုင်းလိုင်(ရှမ်းနီ) အမျိုးသားများဖွံ့ဖြိုး တိုးတက်ရေ ပါတီ
၁၁။ အရှိုချင်းအမျိုးသားပါတီ
၁၂။ ရှမ်းတိုင်းရင်းသားများဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်
၁၃။ ဓနုတိုင်းရင်းသားလူမျိုးများဒီမိုကရေစီပါတီ
၁၄။ ဇိုမီးဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ပါတီ
၁၅။ ရှမ်းပြည်ကိုးကန့်ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ
၁၆။ ကချင်အမျိုးသားကွန်ဂရက်ပါတီ
၁၇။ ထားဝယ်တိုင်းရင်းသားများပါတီ
၁၈။ ပြည်ထောင်စုပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (ပ.အ.မ.ဖ)ပါတီ
၁၉။ ရခိုင်အမျိုးသားပါတီ
၂၀။ ခူမီး(ခမီး)အမျိုးသားပါတီ
၂၁။ ကရင်အမျိုးသား ပါတီ
၂၂။ မြိုအမျိုးသားဒီမိုကရေစီပါတီ
၂၃။ ဓနုအမျိုးသားများအဖွဲ့ချုပ် ပါတီ
၂၄။ ရှမ်းနီ(တိုင်းလျန်)သွေးစည်းညီညွတ်ရေးပါတီ [Shan-ni Solidarity Party(SSP)]
၂၅။ လော်ဝေါ်အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေး ပါတီ
၂၆။ အာခါအမျိုးသားဖွံ့ဖြိုး တိုးတက်ရေးပါတီ
၂၇။ ဇိုတိုင်းရင်းသားဒေသ ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ
၂၈။ အမျိုးသမီးပါတီ (မွန်)
၂၉။ ဒိုင်းနက်လူမျိုးများ တိုးတက်ရေးပါတီ
၃၀။ ရခိုင်ဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် ပါတီ
၃၁။ ရခိုင့်ဦးဆောင်ပါတီ [Arakan Front Party(AFP)]
၃၂။ ကချင်ပြည်နယ်ပြည်သူ့ပါတီ [Kachin State People`s Party(KSPP)]
၃၃။ ချင်းအမျိုးသားဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်ပါတီ(Chin National League For Democracy Party)
၃၄။ မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ (Mon Unity Party)
၃၅။ ချင်းတိုင်းရင်းသားများပါတီ [Chin National Party (CNP)]
၃၆။ ဒီမိုကရေစီပါတီသစ်(ကချင်) [New Democracy Party (Kachin)] [N.D.P (Kachin)]
၃၇။ နာဂအမျိုးသားပါတီ [Naga National Party (NNP)]
၃၈။ အင်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်ပါတီ (Inn National League Party)
၃၉။ ကချင်အမျိုးသားပါတီ (Kachin National Party) 
}}&lt;/ref&gt;

=== ဒပ်ပၞာန်အာတ်မိက် အေန်အေဝ်ဒဳ ညံင်ဂွံပသောင် ကိစ္စသဘင်မာဲ===

နကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် သွက်ဂွံ ဆက်ပံက် ပါလဳမာန်ဂှ် ဆက်ကၠောန်အာ အတိုင်လၟေင်ကမၠောန် မွဲလပါ်ဂှ် နကဵုရဲဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ဗော်ကျဖေတ်တအ်ဂှ် ဆက်ပ္တိတ်ဒၟံင် လိက်လလောင်တြး၊ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ပသောင်ပရိုင် ကိစ္စသွဟ်မာဲ ကေုာံ မာဲဟွံဗဗွဲဓဝ်ဂှ်ရ။ နူကဵု ဒဳဇြေန်ပါ ၂၃၊ ၂၀၂၀ စဵုကဵု ဇာန်နဝါရဳ ၁၆ ဂှ် နကဵုဒပ်ပၞာန် ကၠောန်သဘင်ပသောင်ပရိုင် ဂွံအာ သီုဖအိုတ် ၂၀ အလန်။ သဘင်ပသောင်ပရိုင် အလန်လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဇာန်နဝါရဳ ၂၆ ပ္ဍဲကဵု တိုက်ထ္ၜးပျးပၞာန်၊ နေပျဳတဝ်။ ပ္ဍဲဂှ် နကဵုဒပ်ပၞာန် အလုံမွဲကၟိန်ဍုင် ပွိုင်ဍုင်နွံ ၃၁၄ ပွိုင်ဍုင်ဂှ် စၟဳစၟတ်ရံင် စရင်မာဲ ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် စရင်မာဲထပ်ဒၟံင်၊ စရင်မာဲမဖန်ကၠောန်ဗဒှ်လီဠာန်လဝ်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် သီုဖအိုတ် နွံ ၇,၆၂၃,၇၂၅ တၠ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ မၞိဟ်မွဲ မနွံကဵုစရင်မာဲ ၜါပိပွိုင်ဍုင်ဂှ်လေဝ် နွံဒၟံင်ပၠန်တုဲ သီုဖအိုတ် လၟိဟ်မာဲဟွံဗဗွဲဓဝ် နွံဒၟံင် ၈ ပြကောဋိကိုဋ်ပြင်င်ဂှ် ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=26 January 2021|title=တပ်မတော်သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့က မီဒီယာများအားတွေ့ဆုံ၍ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲပြုလုပ်|work=Tatmadaw Information Team|url=http://dsinfo.org/node/911?fbclid=IwAR2hQgC1fgwVSHihUu6DbWg6NQSLCMVMWYWTJzOw-ZPU_v4MvvvU6DG3Ryw|access-date=02 February 2021|issn=|quote=ရွေးကောက်ပွဲ ကျင်းပပြီးနောက် ပြန်လည်ဆန်းစစ်ရာတွင် တရားမျှတမှုမရှိသည့်အခြေအနေများ၊ မရိုးသားမှုများကို တွေ့ရှိရသဖြင့် ဝေဖန်ထောက်ပြမှုများကို လုပ်ဆောင်နေရခြင်းဖြစ် ကြောင်း၊ ဥပဒေကို မိမိလိုရာဆွဲ၍ လုပ်ဆောင်ခြင်းများတွင် မသင့်လျှော်ကြောင်း၊ ဖြစ်ပျက်ခဲ့သည့် အမှားအယွင်းများကို ထောက်ပြရခြင်းမှာ မိမိတို့နိုင်ငံ ရွေးကောက်ပွဲ၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို များစွာထိခိုက်စေနိုင်မည်ဖြစ်သည့်အတွက် ဝေဖန်ထောက်ပြနေခြင်းဖြစ်ကြောင်း” ဖြင့် ပြောကြားခဲ့ကြောင်း၊ တပ်မတော်အနေဖြင့် နိုင်ငံအတွင်းရှိ မြို့နယ် ၃၁၄ မြို့နယ်အား စာရင်းဇယားအရ စနစ်တကျစိစစ်ပြီး ထပ်နေသည့်မဲစာရင်းများ၊ မသမာမှုပြုနိုင်သည့် မဲစာရင်းများကို ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၂၃ ရက်နေ့မှ ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁၆ ရက်အထိ အကြိမ် ၂၀ ထုတ်ပြန်ခဲ့ကြောင်း၊ မြို့နယ်တစ်ခုချင်းအတွင်း မဲမသမာမှု ဖြစ်နိုင်သည့်စာရင်းများ ဖြစ်ပြီး မဲမသမာမှုပြုနိုင်သည့်စာရင်း စုစုပေါင်း ၇၆၂၃၇၂၅ ဦးရှိသည်ကို တွေ့ရှိရပါကြောင်း၊ တိုင်းဒေသကြီးနှင့် ပြည်နယ်တစ်ခုချင်း အတွင်းရှိသည့် မြို့နယ်တစ်ခုနှင့် တစ်ခုအကြား ထပ်နေသည့်မဲစာရင်းများကိုလည်း ၂၅ ရက်နေ့တွင် အပြီးသတ် ထုတ်ပြန်ပေးခဲ့ပြီး စုစုပေါင်း ၁၀၇၀၁၀၀ ဦးဖြစ်ကာ မဲသမာမှု ပြုနိုင်သည့်စာရင်း ၈ သန်း ကျော်ဖြစ်ပါကြောင်း။|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409015651/https://dsinfo.org/node/911?fbclid=IwAR2hQgC1fgwVSHihUu6DbWg6NQSLCMVMWYWTJzOw-ZPU_v4MvvvU6DG3Ryw|archivedate=9 April 2023|accessdate=18 April 2021}}&lt;/ref&gt; အစာပရိုင်မွဲသၟာန်တုဲ ညးမပသောင်ပရိုင် ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇော်မင်းထွန်းဟီု &quot;နကဵုဒပ်ပၞာန်ဂှ် ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ ဟွံသီအဝဵုဂှ် ဟီုဟွံမာန်။&quot;။&lt;ref&gt;[https://www.myanmar-now.org/mm/multimedia/5594 အာဏာမသိမ်းဘူးလို့ ‘မပြောနိုင်’ ဟု တပ်မတော် ခြိမ်းခြောက်]&lt;/ref&gt; စပ်ကဵု တင်မပတိုန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဟွံစှ်ေကဵုဗဗွဲဓဝ်ဂှ် ဇာန်နဝါရဳ ၂၈ဂှ် နကဵုကမ္မရှေန်သဘင်မာဲ (UEC) ကလေင်ခၠေဝ်ဟီု &quot;သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် စရင်မာဲဗၠေတ်ယောင်ယာညိညနွံကီုလေဝ် ညံင်ရဴဒပ်ပၞာန်စုတ်စောဲ ဒဒှ်ရ ပရေင်မဟွံဂွံစှ်ေကဵုသၞောဝ်ဂှ် ဟွံမဲ&quot;။ အတိုင်ဒပ်ပၞာန် မအာတ်မိက်လဝ် နကဵုကမ္မရှေန်မာဲ ပ္ညဳကုအလဵုအသဳတုဲ ညံင်ဂွံဂၠာဲသွဟ်ဂှ် နကဵုကမ္မရှေန်သဘင်မာဲဟီု &quot;အတိုင်သဇိုင်ဥပဒေမ္ဂး ကမ္မရှေန်သဘင်မာဲဂှ် ကလိဂွံလဝ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ်ရတုဲ နကဵုကမ္မရှေန် သွက်ဂွံပ္ညဳ ကုအလဵုအသဳ ပ္ဍဲသၞောဝ် ဟွံဗၟံက်ထ္ၜးလဝ်&quot;။&lt;ref&gt;{{cite news|last=ခွား|first=စောဖိုး|date=28 January 2021|title=တပ်မတော်စွပ်စွဲသလို ရွေးကောက်ပွဲ မဲမသမာမှု မရှိခဲ့ကြောင်း ကော်မရှင် တုံ့ပြန်|work=RFA News|url=https://www.rfa.org/burmese/news/myanmar-election-update-uec-response-army-01282021054530.html|access-date=02 February 2021|issn=|quote=ရွေးကောက်ပွဲ အငြင်းပွားမှုတွေနဲ့ ပတ်သက်ပြီး တပ်မတော်က တောင်းဆိုထားသလို ကော်မရှင်နဲ့ အစိုးရတို့ အမြန်ညှိနှိုင်း အဖြေရှာကြဖို့ကိစ္စနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်ဟာ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေအရ လုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာ ပေးအပ်ခံထားရတဲ့အဖွဲ့ဖြစ်ပြီး ရွေးကောက်ပွဲဆိုင်ရာကိစ္စရပ်တွေကို လက်ရှိအာဏာရ အစိုးရနဲ့ ညှိနှိုင်းရမယ်လို့ ဥပဒေမှာပြဌာန်းထားတာ မရှိဘူးလို့လည်း ကော်မရှင်က ပြောပါတယ်။}}&lt;/ref&gt;

ဇာန်နဝါရဳ ၂၈ နကဵု ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇမၞော် မင်းအောင်လှိုင် ကဵုဗစိုပ်လိက် ဇရေင်ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ နကဵုတၞးလိက် မချူလဝ် နကဵုတဲ ဘာသာဗၟာဂှ် ကလေင်ကၠာဲလဝ် နကဵုဘာသာမန် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။

{{quote|တင်မနွံပၟိက်ဒပ်ပၞာန် 

စၟတ်တ္ၚဲ ၂၈၊ ၁၊ ၂၀၂၁

၁။ သဘင်မာဲ မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါ (၈) ဂှ် ပ္ဍဲစရင်မာဲတမ်မူလဂမၠိုင်ဂှ် အဆံင်ပွိုင်ဍုင်၊ ရး ကေုာံ တွဵုရးဂမၠိုင် နကဵုအလုံမွဲကမိန်ဍုင်ဂှ် ကလေင်စၟဳစၟတ်ရံင်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် စရင်ယၟုထပ်ဒၟံင်၊ ဂၞန်စၟတ်သမ္တီကောန်ဍုင် တုပ်ဒၟံင်၊ မၞိဟ်အာယုက် လတူ (၁၀၀) နွံဗွဲမဂၠိုင်။ ၜိုတ်မဂွံဆဵုကေတ်မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် (၁၀,၄၈၂,၁၁၆) ဂှ် စရင်ထပ်ဒၟံင်တုဲ မဒးဒှ်သံသယျမာန် ဂွံဆဵုကေတ်လဝ်ဂှ်ရ သ္ဒးပံက်ဂကောံစၟဳစၟတ်တုဲ ကလေင်စၟဳစၟတ်ကဵုညိ။ 

၂။ ပ္ဍဲအရာမကလေင်စၟဳစၟတ်စရင်မာဲတအ်ဂှ် နကဵု &quot;UEC&quot; ၜိုန်ရ သ္ဒးကၠောန် နဒဒှ် အဓိကကီုလေဝ်၊ လတူ &quot;UEC&quot; ဂှ် ဓဝ်ပတှ်ေ ဟွံမဲတုဲ၊ ညံင်ဂွံဒက်ကဵု &quot;UEC&quot; တၟိ၊ ကာလဒက်ပၠန်ရ မၞိဟ်ပူဂိုလ် မနွံကဵုဓဝ်ယာ နူကဵုဒပ်ပၞာန်လေဝ် ညံင်ဂွံပါလုပ်။ 

၃။ နကဵု &quot;UEC&quot; တၟိ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မကလေင်စၟဳစၟတ်ဒၟံင် လၟိဟ်မမာဲ မဒးဒှ်သံသယ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ဂှ် နကဵုအမိင်အသံ သမ္မတ ညံင်ဂွံပဆုဲထောအ် ကမၠောန်မကော်စၠတ်ထဝ် အလန်တတိယ တုဲပၠန် အရာမနွံပၟိက် မဒးကၠောန်တအ်ဂှ် စနူတ္ၚဲဏအ် (၂၈၊ ၀၁၊ ၂၀၂၁) တုဲ ဆက်ကၠောန်အာညိ။ 

၄။ စရင်အင် အတိုင် ဒပ်ပၞာန်မဂၠာဲဆဵုလဝ််တအ်ဂှ်လေဝ် ကရောမ်လိက်ဏအ်ဂှ် တောဲဗစိုပ်လဝ်ကီုရ။

၅။ အတိုင် တင်မနွံပၟိက် ဒပ်ပၞာန်ဏအ် ယဝ်ရ ဟွံကၠောန်ဖန်ကဵုမ္ဂး နကဵုဒပ်ပၞာန် ဆက်ရေင်တၠုင်ကၠောန်အာ အတိုင်သဇိုင်သၞောဝ်ဥပဒေလဒက်ပတန် ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံသမ္မတဗၟာ သၞာံ ၂၀၀၈။ 

ဂဥုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေင်စဵုဒၞာဒပ်ပၞာန် (စၞး)}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-02-01|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ထံသို့ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ပေးပို့ခဲ့တဲ့စာ|url=https://www.rfa.org/burmese/news/army-letter-to-dassk-02012021012235.html|access-date=2021-02-01|website=RFA-Burmese|language=Burmese|quote=
တပ်မတော်၏လိုလားချက်

ရက်စွဲ ၂၈.၁.၂၀၂၁

၁။     ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်၊ နိုဝင်္ဘာလ (၈) ရက်နေ့တွင် ကျင်းပပြလုပ်ခဲ့သည့် ရွေးကောက်ပွဲနှင့် ပတ်သက်၍ မူလမဲစာရင်းများအား မြို့နယ်အဆင့်၊ တိုင်းနှင့် ပြည်နယ်အဆင့်နှင့် တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာအရ မဲစာရင်းများအား ပြန်လည်စိစစ်ခဲ့ရာ ယနေ့အထိ အမည်စာရင်း ထပ်နေခြင်း၊ မှတ်ပုံတင်အမှတ်တူညီနေခြင်း၊ အသက် (၁၀၀) နှစ် ကျော်နေသူများစွာ ပါဝင်နေခြင်း စသဖြင့် အချက်အလက်တူများ ဖော်ထုတ် စိစစ်တွေ့ရှိရပါသည်။ တွေ့ရှိချက်အရ စာရင်းထပ်နေမှုသည် (၁၀,၄၈၂,၁၁၆) ဦးခန့် ထပ်နေသဖြင့် အဆိုပါ မသင်္ကာဖွယ်တွေ့ရှိမှုအပေါ် ပြန်လည်၍ အဖွဲ့စုံဖြင့် စစ်ဆေးပေးရန်။

၂။     ထိုသို့ မဲစာရင်း ထပ်နေမှုအား စစ်ဆေးရာတွင် &quot;UEC&quot; မှ အဓိက ဆောင်ရွက်ရမည်ဖြစ်သော်လည်း &quot;UEC&quot; အား ယုံကြည်ရသည့်အဆင့် မရှိသဖြင့် &quot;UEC&quot; အသစ်အား အသစ်ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းပေးရန်နှင့် ဖွဲ့စည်းရာတွင် တပ်မတော်၏ အကြံပြုသည့် သမာသမတ်ရှိသည့် လူပုဂ္ဂိုလ်များကိုလည်း ထဲ့သွင်း ဖွဲ့စည်းပေးရန်။

၃။     မဲစာရင်းများ မသင်္ကာဖွယ် အမြောက်အများ ကိန်းဂဏန်းမှားယွင်းမှုအပေါ် &quot;UEC&quot; ကော်မရှင်အဖွဲ့ အသစ်ဖြင့် စစ်ဆေးစဉ်ကာလအတွင်း တတိယအကြိမ်လွှတ်တော် ခေါ်ယူကျင်းပမှုအား နိုင်ငံတော် သမ္မတ၏ အခွင့်အာဏာအရ ဆိုင်းငံ့ပေးပါရန်နှင့် လိုလားချက်များအား ယနေ့ (၂၈.၁.၂၀၂၁) ရက်နေ့မှ စတင် ဆောင်ရွက်ပေးနိုင်ပါရန်။

၄။     တပ်မတော်၏ စစ်ဆေးတွေ့ရှိချက် ဦးစီးဇယားတစ်စုံကိုလည်း ဤစာနှင့်အတူ ပူးတွဲပေးပို့ပါသည်။

၅။     တပ်မတော်၏ လိုလားချက်အပေါ် တုန့်ပြန်အရေးယူ ဆောင်ရွက်ခြင်းမပြုပါက ၂၀၀၈ ခုနှစ် ပြည်ထောင်စုသမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေနှင့်အညီ တပ်မတော်မှ ဆက်လက် ဆောင်ရွက်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ကိုယ်စား)}}&lt;/ref&gt; 

၂၉ ဇာန်နဝါရဳ ဂှ် နူကဵု ဂကောံလ္ၚတ်သဘင်မာဲ ၁၂ ဂကောံ အပ္ဍဲဍုင် လလောင်တြး၊ နကဵုဒပ်ပၞာန်ကီု ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ်ကီု ဒုင်တဲ လတူသွဟ်မာဲတုဲ ပ္ဍဲအခိင်မစၠောအ်တဲ အဝဵုဍုင်ဂှ် ညံင်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂွံၜိုဟ်သြိုဟ် ဗိုင်ရီုဗင်ကဵုညိ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=29 January 2021|title=ရွေးကောက်ပွဲရလဒ် လက်ခံကြဖို့ စောင့်ကြည့်လေ့လာသူတွေ တိုက်တွန်း|work=RFA News|url=https://www.rfa.org/burmese/news/election-observers-urge-political-stability-01292021065642.html|access-date=02 February 2021|issn=|quote=၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲအကြိုကာလ လုပ်ငန်းစဉ်တွေကစလို့ ရွေးကောက်ပွဲအလွန်ကာလ အထိ စောင့်ကြည့်လေ့လာခဲ့တဲ့ ရွေးကောက်ပွဲဆိုင်ရာပြည်သူ့လှုပ်ရှားမှုအဖွဲ့ PACE၊ လွတ်လပ်မျှတသော ရွေးကောက်ပွဲများဆိုင်ရာပံ့ပိုးရေးကွန်ရက်အဖွဲ့ (MYNFREL)၊ နယူးမြန်မာဖောင်ဒေးရှင်း၊ ဖန်တီးအိမ် စတဲ့ စောင့်ကြည့်လေ့လာရေးအဖွဲ့ ၁၂ ဖွဲ့က ကြေညာချက်ထုတ်လိုက်တာပါ။}}&lt;/ref&gt; ပါဲနူဂှ်တုဲ နကဵု သံဃမဟာနာယကကီု သီုကဵု ရုင်ကလုတ်ဍုင်နာနာ ဖတိုက်ဖအောဝ် ညံင်ဂွံပသောင်ပြသၞာ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=29 January 2021|title=တပ်မတော်ကို သံဃမဟာနာယကနဲ့ နိုင်ငံတကာသံရုံးတွေ ဝေဖန်တိုက်တွန်း|work=RFA News|url=https://www.rfa.org/burmese/news/statements-and-views-over-military-stages-a-coup-01292021172115.html|access-date=02 February 2021|issn=|quote=}}&lt;/ref&gt; ဇာန်နဝါရဳ ၃၁ ဂှ် နကဵုဒပ်ပၞာန် လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဂကောံဍုင်နာနာတအ် ညံင်ဟွံဂွံထံက်ဂလာန် လတူသွဟ်မာဲ မကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲနဝ်ဝေမ်ဗါ (၈)။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲလိက်လလောင်တြးဂှ် ဆက်ချူလဝ် နကဵုဒပ်ပၞာန်ဂှ် အတိုင်သဇိုင်သၞောဝ် ၂၀၀၈ ဗွဲမကိတ်ညဳ ကုဍာ်ဒကေဝ်ဒဳမဝ်ကရေသဳဂှ် ဆက်ကၠောန်အာ စပ်ကဵုသဘင်မာဲဂှ်ရောင်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=31 January 2021|title= ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်ကို မထောက်ခံဖို့ နိုင်ငံတကာအသိုင်းအဝိုင်းကို တပ်မတော် တိုက်တွန်း|work=RFA News|url=https://www.rfa.org/burmese/news/army-urges-diplomats-not-support-election-result-01312021104723.html|access-date=02 February 2021|issn=|quote=တပ်မတော်အနေနဲ့ ရွေးကောက်ပွဲနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံနဲ့အညီ ဒီမိုကရေစီစံနှုန်းတွေနဲ့အညီဖြစ်ဖို့ လုပ်ဆောင်သွားမယ်လို့ တပ်မတော်ရဲ့ထုတ်ပြန်ချက်မှာ ပြောထားပေမယ့် ဘာဆက်လုပ်မယ်ဆိုတာကို သေသေချာချာပြောမထားပါဘူး}}&lt;/ref&gt;

=== ပၞာန်သီအဝဵု ၂၀၂၁===

ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၊ ၂၀၂၁ ဂှ် နကဵု ဒုတိယသမ္မတ(၁) ဦးမြင့်ဆွေ ညးမဒှ်သမ္မတ မဂွံဒုင်ခပ္တိုန်လဝ် နူကဵုသွာင်ပၞာန် နူသၞာံ ၂၀၁၆ မာတ် ၁၅ ဂှ် မဂွံဒုင်ရုဲစှ်ပ္တိုန် နဒဒှ်သမ္မတ (ယာယဳ)တုဲ ပ္တိတ်လိက်အသံ စၟတ် (၁/၂၀၂၁)၊ ပ္ဍဲလိက်အသံဂှ် ချူလဝ် ဒဒှ်ရ သဘင်မာဲမကၠောန်လဝ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ဒစဵုဒစး ကုသၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ၊ ဗၠေတ်ယောင်ယာဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ဒစဵုဒစးဒၟံင် ကုတၠုင်လအာ ဒဳမဝ်ကရေသဳ မတွဟ်ဂး အဝဵုကၞောတ်အထောတ်ဍုင် သ္ဒးစှ်ေကၠုင် နူညးဍုင်ကွာန်ရ။ သွက်ဂွံပသောင်ပြသၞာစရင်မာဲဂှ် နကဵု ကမ္မရှေန်မာဲကီု သီုကဵု ညးမဂွံလဝ်အဝဵုဂှ် တးပါဲဒၟံင်ရ။ ကောံဓရီုစၠတ်ထဝ်ဂှ် ညံင်ဂွံပဆုဲကဵု မအာတ်မိက်လဝ်ဂှ်လေဝ် ဟွံပဆုဲကဵု။ အတိုင်သဇိုင်ဥပဒေ (၂၀၀၈) ပိုဒ်ဇမၞော် ၄၁၇ မ္ဂး အရာဝွံ ဒှ်အရာ မကေမ်ဇြာပ်ကေတ် အဝဵုဍုင် နကဵုနဲအဓမ္မတုဲ အရာဝွံ မပကဵု ညံင်ပရေင်ညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူဂမၠိုင် ဂွံလီု၊ တုဲပၠန် ပရေင်ရုသံင်လေဝ် ကတဵုဒှ်ဒၟံင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွက်ဂွံဆက်အာ တရဴဒဳမဝ်ကရေသဳဂှ် ဝါတ်ဂါတ်၊ ဟွံလောဲသွာကၠုင်ရ။ တၞဟ်နဂွံ စၟဳစၟတ်စရင်မာဲ၊ ကေတ်အရေဝ် လတူ ညးမကလိလောန်လဝ်ဒုဟ်တအ်ဂှ်တုဲ အတိုင်သဇိုင်ဥပဒေ (၂၀၀၈) ပိုဒ်ဇမၞော် ၄၁၈ ပိုဒ်လပါ် (က)ဂှ် အဝဵုပတန်သၞောဝ်၊ အဝဵုပကင်ရင်၊ အဝဵုသ္ဂုတ်သွာတ်သၞောဝ်တအ်ဂှ် [[ပၞာန်သီအဝဵု ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁|ပအပ်ကဵု ဂဥုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်ပရေင်စဵုဒၞာဒပ်ပၞာန်]]ရ။ အကာဲအရာကာတၟေင်ဂှ် ဆက်စပ် အလုံမွဲပယျဵုကမိန်ဍုင်တုဲ အတိုင်သဇိုင်ဥပဒေ ပိုဒ်ဇမၞော် ၄၁၇ စနူတ္ၚဲဝွံတုဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ။&lt;ref&gt;{{cite news|date=1 February 2021|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး ဥပဒေကဲ့သို့ အာဏာတည်သောအမိန့် အမိန့်အမှတ်(၁/၂၀၂၁) ၁၃၈၂ ခုနှစ်၊ ပြာသိုလပြည့်ကျော် ၅ ရက် (၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်)|work=Tatmadaw Information Team|url=http://dsinfo.org/node/930?fbclid=IwAR22utqRYb8Wr92iO6albm24KSRYvO9sIpdRSUJu3X2cPcKr8c9Eo6JkePI|access-date=2 February 2021|accessdate=29 August 2022|archivedate=9 April 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409172349/https://dsinfo.org/node/930?fbclid=IwAR22utqRYb8Wr92iO6albm24KSRYvO9sIpdRSUJu3X2cPcKr8c9Eo6JkePI}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=1 February 2021|title=The Republic of the Union of Myanmar The Office of the President Order Number (1/2021) February 1, 2021The Republic of the Union of Myanmar The Office of the President Order Number (1/2021) February 1, 2021|work=Tatmadaw Information Team|url=https://www.facebook.com/TatmadawInformationTeam/posts/239462831130686|access-date=2 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=1 February 2021|title=Myanmar military stages coup, declares state of emergency for a year|url=https://www.deccanherald.com/international/world-news-politics/myanmar-military-stages-coup-declares-state-of-emergency-for-a-year-945864.html|access-date=1 February 2021|website=[[Deccan Herald]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁ အခိင်ဂယး ကိုပ်ကၠာ တ္ၚဲဟွံတၟးဂှ် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ၊ သမ္မတဝေန်မျေအ်၊ ကေုာံ မၞိဟ်ဇၞော် နူကဵုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဗွဲမဂၠိုင် နကဵုပၞာန် ကၠုင်ကော်ဏာရ။&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|last=Foundation|first=Thomson Reuters|title=Aung San Suu Kyi and other leaders arrested, party spokesman says|url=https://news.trust.org/item/20210131230656-kkg7f|access-date=1 February 2021|website=news.trust.org|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201003325/https://news.trust.org/item/20210131230656-kkg7f|url-status=live|accessdate=29 August 2022|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201003325/https://news.trust.org/item/20210131230656-kkg7f}}&lt;/ref&gt;တုဲ နူကဵု ဌာနတဳဝဳ မြဝတဳ လလောင်တြး ဒဒှ်ရ နကဵုဍုင် လလောင်တြးလဝ် အကာဲအရာကာတၟေင်၊ ပွိုင်မွဲသၞာံရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|date=1 February 2021|title=Myanmar military says it is taking control of the country|url=https://apnews.com/article/aung-san-suu-kyi-myanmar-dda3d013897e14d5d0bd44d19eac9cd1|access-date=1 February 2021|work=[[Associated Press]]}}&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲတ္ၚဲပၞာန်သီအဝဵုဂှ် ကောန်ဍုင်ဗၟာၜိုတ် ၂၀၀ ကောံရေင်သကအ်တုဲ အာထၜးဆန္ဒ ဂတမုက်ရုင်ကလုတ်ဗၟာ ပ္ဍဲဍုင်က္ၜင်ကံက်၊ ရးနိဂီုသေံ။&lt;ref name=&quot;Thaiprotest&quot;&gt;{{cite web|date=1 February 2021|title=ด่วน! ชาว 'เมียนมา' ชู 3 นิ้วบุกประท้วงหน้าสถานทูต ต้านรัฐประหารในประเทศ|url=https://www.bangkokbiznews.com/news/detail/920306|access-date=1 February 2021|website=Bangkok Biz News|language=th|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182031/https://www.bangkokbiznews.com/news/detail/920306|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ထၜးဆန္ဒဂှ် နကဵုဗၠာဲသၟိင်သေံ လုပ်ပသောင်တုဲ တုဲဒှ်အာ၊ ညးထၜးဆန္ဒၜါတၠ ဒးအာဝပ်တုဲ ဒးတိုန်ရုင်ဂဥုဲ၊ မၞိဟ်ၜါတၠ ဒးဒုင်ရပ်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/2/1/myanmar-military-stages-coup-against-aung-san-suu-kyi-live|title=Myanmar’s military stages coup d’etat: Live news|first1=Virginia|last1=Pietromarchi|first2=Mersiha|last2=Gadzo|website=[[Al Jazeera]]|accessdate=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182055/https://www.aljazeera.com/news/2021/2/1/myanmar-military-stages-coup-against-aung-san-suu-kyi-live|url-status=live}}&lt;/ref&gt;ညံင်ရဴဂှ်ကီု ကောန်ဍုင်ဗၟာ မနွံပ္ဍဲတဝ်ကျဝ်၊ ရးနိဂီုဂျပါန်တအ် ကောံအာ ဂတမုက် တက္ကသိုလ်ကုလသမဂ္ဂတုဲ ထ္ၜးဆန္ဒ ဒစဵုဒစး ပၞာန်သီအဝဵု။&lt;ref&gt;{{cite web|date=1 February 2021|title=Myanmar workers in Japan protest against Tatmadaw’s actions|url=https://www.mmtimes.com/news/myanmar-workers-japan-protest-against-tatmadaws-actions.html|access-date=1 February 2021|website=[[The Myanmar Times]]|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182053/https://www.mmtimes.com/news/myanmar-workers-japan-protest-against-tatmadaws-actions.html|url-status=live|accessdate=29 August 2022|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201182053/https://www.mmtimes.com/news/myanmar-workers-japan-protest-against-tatmadaws-actions.html}}&lt;/ref&gt;

နကဵုအပ္ဍဲဍုင်ဂှ် ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂ ဗတံ ၈ နာဍဳ မၞိဟ်ညိည ရပ်လဝ် ဗီုရုပ် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳတုဲ တိတ်ထ္ၜးဆန္ဒ ၜိုတ် ၁၅ မိနေတ်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=စစ်အာဏာသိမ်းမှုကို အနုနည်းအာဏာဖီဆန်မှု တချို့ရှိလာခြင်း|url=https://burmese.voanews.com/a/myanmar-civil-disobedience-movement-/5762587.html|access-date=2021-02-02|website=ဗွီအိုအေ|language=my}}&lt;/ref&gt; တ္ၚဲယး ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၄ ဂတမုက်တက္ကသိုလ်ဂဥုဲမာန္တလေ မၞိဟ်ၜိုတ် ၃၀ တၠ တိတ်ထ္ၜးဆန္ဒတုဲ ဒးဒုင်ရပ်။&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-02-04|title=Mandalay citizens protest against Tatmadaw rule|url=https://www.mmtimes.com/news/mandalay-citizens-protest-against-tatmadaw-rule.html|access-date=2021-02-04|website=The Myanmar Times|accessdate=2022-08-29|archivedate=2021-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204113803/https://www.mmtimes.com/news/mandalay-citizens-protest-against-tatmadaw-rule.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Four arrested in Mandalay after street protest against military coup|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/four-arrested-in-mandalay-after-street-protest-against-military-coup|access-date=2021-02-04|website=Myanmar NOW|language=en}}&lt;/ref&gt; စနူဂှ်တုဲ လၟိဟ်မၞိဟ် မတိတ်ထ္ၜးဆန္ဒဂှ် ဂၠိုင်တိုန် ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲ ကၠောအ်ကြပ်မွဲ အလုံဍုင်တုဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၈ ဂှ် အလဵုအသဳပ္တိတ် အမိင်တိတ်ဗတံဟွံဂွံ တုဲပၠန် မၞိဟ်ဂၠိုင်နူမသုန် ကောံဟွံဂွံ နကဵုပိုဒ်ဇၞော် ၁၄၄။ ဆဂး ပရေင်ထၜးဆန္ဒဂှ် ဟွံဍိုန်စှ်ေ ဆက်ဂၠိုင်တိုန်။ 

ပ္ဍဲ ၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ ဂှ် သၟာကမၠောန်ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပေါင်မသၟိင်ဂမၠိုင် ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင် အလုံမွဲဍုင် သီုကဵု ဍုင်ဇၞော်နေပျဳတဝ်၊ ဖန်ဗဒှ် ကာမ်ပုင်ဟွံကလင်အမိင် (a national civil disobedience campaign) နကဵုမဒစဵုဒစး လတူပၞာန်သီအဝဵု။&lt;ref&gt;{{cite web|date=2 February 2021|title=Nay Pyi Taw, Mandalay healthcare staff to join 'Civil Disobedience Campaign'|url=https://www.mmtimes.com/news/nay-pyi-taw-mandalay-healthcare-staff-join-civil-disobedience-campaign.html|access-date=2 February 2021|website=The Myanmar Times|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131330/https://www.mmtimes.com/news/nay-pyi-taw-mandalay-healthcare-staff-join-civil-disobedience-campaign.html|url-status=live|accessdate=29 August 2022|archivedate=3 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203131330/https://www.mmtimes.com/news/nay-pyi-taw-mandalay-healthcare-staff-join-civil-disobedience-campaign.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=2 February 2021|title=Myanmar Medics Prepare Civil Disobedience Against Military Rule|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-medics-prepare-civil-disobedience-military-rule.html|access-date=2 February 2021|website=The Irrawaddy|language=en-US|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131324/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-medics-prepare-civil-disobedience-military-rule.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&quot;ပရေင်ချဳဓရာင် ဒဒှ်မဟွံကလင်အမိင် ညးဍုင်ကွာန် - Civil Disobedience Movement&quot; ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် မုက်လိက်ဝှုက်ၜောက်မွဲဂှ် ပွိုင်ၜါတ္ၚဲ မၞိဟ်ဗွက်ကြဴ ဒှ်အာ ၁၀၀,၀၀၀ ပြင်င်။&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web|title=Thailand's Amata halts $1bn Myanmar property project after coup|url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Thailand-s-Amata-halts-1bn-Myanmar-property-project-after-coup|access-date=2021-02-02|website=Nikkei Asia|language=en-GB|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203020504/https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Thailand-s-Amata-halts-1bn-Myanmar-property-project-after-coup|url-status=live|accessdate=2022-08-29|archivedate=2021-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203020504/https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Thailand-s-Amata-halts-1bn-Myanmar-property-project-after-coup}}&lt;/ref&gt;သၟာကမၠောန်ပရေင်ထတ်ယုက် နူကဵု ရုင်ဂဥုဲဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင် စုတ်လဝ်တဆိပ်ပ္ဍဲသြိုဟ်တုဲ ထ္ၜးဆန္ဒ ဒဒှ် မဟွံမဲပၟိက် လတူပၞာန်သီအဝဵုရ။&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|date=2021-02-02|title=After coup, medical workers spearhead civil disobedience campaign|url=https://www.frontiermyanmar.net/en/after-coup-medical-workers-spearhead-civil-disobedience-campaign/|access-date=2021-02-02|website=Frontier Myanmar|language=en-US|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131438/https://www.frontiermyanmar.net/en/after-coup-medical-workers-spearhead-civil-disobedience-campaign/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Matthew Tostevin |author2=Grant McCool |author3=Stephen Coates |title=Myanmar doctors stop work to protest coup as UN considers response |url=https://www.afr.com/world/asia/myanmar-doctors-stop-work-to-protest-coup-as-un-considers-response-20210203-p56z7z |website=Financial Review |access-date=3 February 2021 |date=3 February 2021|archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131358/https://www.afr.com/world/asia/myanmar-doctors-stop-work-to-protest-coup-as-un-considers-response-20210203-p56z7z |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ကောန်ဍုင်လ္ဂုင်တအ် ထ္ၜးဆန္ဒတက်စေဝ် ပ္ဍဲအခိင်သဝ်တ္ၚဲ နဒဒှ် မဒစဵုဒစး လတူပၞာန်သီအဝဵု။&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Reuters Staff |title=Anti-coup protests ring out in Myanmar's main city |url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics/anti-coup-protests-ring-out-in-myanmars-main-city-idUSKBN2A139S |website=Reuters |access-date=3 February 2021 |date=2 February 2021 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131442/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics/anti-coup-protests-ring-out-in-myanmars-main-city-idUSKBN2A139S |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Myanmar coup latest: UN Security Council stops short of issuing statement|url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Myanmar-coup-latest-UN-Security-Council-stops-short-of-issuing-statement|access-date=2021-02-02|website=Nikkei Asia|language=en-GB|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203015938/https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Myanmar-coup-latest-UN-Security-Council-stops-short-of-issuing-statement|url-status=live|accessdate=2022-08-29|archivedate=2021-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203015938/https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Myanmar-coup-latest-UN-Security-Council-stops-short-of-issuing-statement}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၊ အခိင်သဝ်တ္ၚဲ ၈ နာဍဳဂှ် လတူဍုင်လ္ဂုင် မၞိဟ်ညိည တိတ်ထ္ၜးဆန္ဒ ကရေဲဗလးကဵုဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ပွိုင်ၜိုတ် ၁၅ မိနေတ်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=စစ်အာဏာသိမ်းမှုကို အနုနည်းအာဏာဖီဆန်မှု တချို့ရှိလာခြင်း|url=https://burmese.voanews.com/a/myanmar-civil-disobedience-movement-/5762587.html|access-date=2021-02-02|website=ဗွီအိုအေ|language=my|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131338/https://burmese.voanews.com/a/myanmar-civil-disobedience-movement-/5762587.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် ===

နကဵုဒပ်ပၞာန်ဗၟာလေဝ် [[ပၞာန်သီအဝဵု ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁|သီကေတ်အဝဵုဍုင်]]တုဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂ ဂှ် ဒက်ပ္တန် [[ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်]] ဗွဲကိုပ်ကၠာ နကဵု မၞိဟ်စၞး ၁၁ တၠ (မၞိဟ်စၞး နူပၞာန် ၈ တၠ၊ ညးဍုင်ကွာန် ၃ တၠ)ရ။&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mmtimes&quot;&gt;{{Cite web|date=2 February 2021|title=Myanmar military announces new State Administration Council|url=https://www.mmtimes.com/news/myanmar-military-announces-new-state-administrative-council.html|access-date=2 February 2021|website=The Myanmar Times|accessdate=29 August 2022|archivedate=3 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203131316/https://www.mmtimes.com/news/myanmar-military-announces-new-state-administrative-council.html}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ ၄ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ မၞိဟ်စၞး နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် မသုန်တၠ ထပ်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ကံင်သဳဂှ်တုဲ ဒှ်အာ နူကဵု ဒပ်ပၞာန် ၈ တၠ၊ နူညးဍုင်ကွာန် ၈တၠတုဲ သီုဖအိုတ် ဒှ်အာ ၁၆ တၠ။&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite web|title=SNLD, DPNS reject offer to participate in new government|url=https://elevenmyanmar.com/news/snld-dpns-reject-offer-to-participate-in-new-government|access-date=2021-02-06|newspaper=Eleven Media Group Co., Ltd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{cite web|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ အမိန့်အမှတ် ( ၁၄ / ၂၀၂၁) ၁၃၈၂ ခုနှစ်၊ ပြာသိုလပြည့်ကျော် ၇ ရက် ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၃ ရက်|url=http://www.dsinfo.org/node/973|access-date=4 February 2021|publisher=Tatmadaw Information Team|language=my|accessdate=29 August 2022|archivedate=7 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307110636/http://www.dsinfo.org/node/973}}&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲကဵု ကံင်သဳဂှ် မၞိဟ်မပါလုပ် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် (၈)တၠဂှ် ဒှ် စိုင်းလုံးဆိုင် ညးမဒှ် ဥက္ကဋ္ဌစၠတ်ထဝ်တွဵုရးသေံဇၞော် နူကဵု ဗော်ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ (ကျဖောတ်)၊ ဦးသိန်းညွန့် နူကဵု ဗော်အမျိုးသားဒီမိုကရေစီပါတီ(သစ်)၊ ဦးခင်မောင်ဆွေ နူကဵု ဗော် အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီအင်အားစု၊ ဖဒိုမန်းငြိမ်းမောင် နူကဵုဗော်ညးဍုင်ကွာန်ကရေင် (ကရင်ပြည်သူ့ပါတီ)၊ ဒေါ်အေးနုစိန်၊ နူကဵု ဗော်ကောန်ဂကူယခေင် (ရခိုင်အမျိုးသားပါတီ)၊ စောဒန်နီယယ် နူကဵု ဗော်ဒဳမဝ်ကရေတ်တွဵုရးဍုင်ကရေင်ဍာဲ (ကယားပြည်နယ်ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ) (နုက်တိတ် နူဗော်)။&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web|title=မန်းငြိမ်းမောင်၊ ဦးသိန်းညွန့်နဲ့ ဦးခင်မောင်ဆွေတို့ကို တပ်မတော်နေရာပေး|url=https://www.rfa.org/burmese/news/military-coup-myanmar-new-government-02022021114403.html|access-date=2 February 2021|publisher=Radio Free Asia|language=my}}&lt;/ref&gt; ဦးခင်မောင်ဆွေ ကဵု ဦးသိန်းညွန့်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဒက်ပ္တန် ဗော် အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီအင်အားစု တုဲ ဗော်ဂှ် ဒှ်ဗော်မပါ်တိတ်ကၠုင် နူကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳမွဲရ။ ဖဒိုမန်းငြိမ်းမောင်ဂှ် ဒှ်က္ဍိုပ်သကိုပ် ဗော်ကောန်ဂကူကရေင် (ကေအေန်ယူ) တြေံမွဲတၠရ။&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

သွက်ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကံင်သဳဏအ်ဂှ် အလဵုအသဳပၞာန် အာတ်မိက် ဗော်တၞဟ်တအ်ကီုရ။ ဗော်လ္ၚဵုဒုင်တဲတုဲ ဗော်လ္ၚဵု တးပါဲအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;reject&quot;&gt;{{Cite news |url=https://elevenmyanmar.com/news/snld-dpns-reject-offer-to-participate-in-new-government |title=SNLD, DPNS reject offer to participate in new government|last= |first= |date= 6 February 2021|work=Elevenmyanmar news}}&lt;/ref&gt; ဗော်မဒုင်တဲတအ်ဂှ် ဒှ် ဗော်ကြံ့ခိုင်ရေးနဲ့ ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ၊ အမျိုးသားဒီမိုကရေစီ အင်အားစုပါတီ၊ အမျိုးသားဒီမိုကရေစီပါတီသစ်၊ ကရင်ပြည်သူ့ပါတီ၊ ရခိုင်အမျိုးသားပါတီကေုာံ ဗော်ညဳသၟဟ်ဂကူမန်။&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.rfa.org/burmese/news/mup-accept-coup-council-02062021134515.html/ampRFA |title=အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီမှာ ပါဝင်ဖို့ စစ်အစိုးရကမ်းလှမ်းချက် မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ လက်ခံ|last= |first= |date=၆ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |work=RFA}}&lt;/ref&gt; ဗော်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ကံင်သဳဂှ် ၜိုန်ရ ဟွံပါလုပ်ကီုလေဝ် လုပ်ကေတ်တာလျိုင် ပ္ဍဲဒၞာဲ မပ္တံကဵု ဝန်ဇၞော် ကၟိန်ဍုင်၊ တွဵုရး၊ ရးဇမၞော်ဂမၠိုင်လေဝ် နွံကီုရ။

မဂွံအာတ်မိက်ဖိုဟ် နကဵုဗော် ဟွံဒုင်တဲဂှ် ဒှ် ဗော် အရှိုချင်းအမျိုးသားပါတီ&lt;ref name=&quot;aye&quot;&gt;{{Cite news |url=https://burma.irrawaddy.com/opinion/interview/2021/02/05/237708.html |title=အာဏာသိမ်း အစိုးရ၏ ကမ်းလှမ်းမှုကို ငြင်းဆန်လိုက်သည့် အရှိုချင်းအမျိုးသားပါတီ|last= |first= |date=၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |work=ဧရာဝတီသတင်းဌာန}}&lt;/ref&gt;ရှမ်းတိုင်းရင်းသားများ ဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် (SNLD) ကေုာံ [[လူ့ဘောင်သစ်ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ]] တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;reject&quot;/&gt;

ပ္ဍဲအခိင် အလဵုအသဳပၞာန် မအာတ်မိက်နင် ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ညံင်ဂွံဗလးကဵု မၞိဟ်စၞးမွဲဂှ် နကဵု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ကော်ကောံဓရီုကေင်ကာဗဟဵု ကောံဓရီုရေင်သကအ် ပ္ဍဲရုင်ပိုင်ခေတ်၊ ဍုင်မတ်မလီု ပ္ဍဲဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၆၊ ၂၀၂၁ ဂှ်တုဲ နကဵုမာဲလပါ်ဂၠိုင်ဂှ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် တုပ်စိုတ် သွက်ဂွံပလံင်မၞိဟ်စၞးရ။ မၞိဟ်စၞး သွက်ဂွံပလံင်ဂှ် တုပ်လဝ်စိုတ် နာဲဒံက်တာဗညာအံင်မောဝ်၊ ညးမဂွံဒုင်ရုဲစှ်မာဲ နူကဵု ပွိုင်ဍုင်ရေဝ် သွက်စၠတ်ထဝ် ညးဍုင်ကွာန်ရ။ မုဟိုတ်သ္ဂောအ်ရုဲစှ် ပလံင်မၞိဟ်စၞးရောဂှ် နကဵု နာဲလျးတၟး ညးမဒှ် ညးအုပ်ကာနာနာဗော် ပသောင်ကလးကဵု &quot;နကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗဝင်အတိက်မ္ဂး အဝဵုဍုင် စိုပ်အာ တဲပၞာန်တုဲ ယဝ်ရဗတိုက်စဵုဒစးမ္ဂး ပရေင်ဆီပါ်ဍာ်ဇွောဝ် ကတဵုဒှ်မာန်ရ။ ညးဍုင်ကွာန် ဒှ်ဒဒိုက်။ စၞးဂှ် နကဵုဗော်ပိုယ် ရုဲစှ်ကေတ် နဲကဲမဟီုချပ်ဂၞန် ပသောင်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲခုင်။ တုဲပၠန် အတိုင်ဂၠံင်တရဴ ပရေင်ဍုင်ကွာန်ပိုယ် မရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် သၞောဝ်ဖေဝ်ဒရေဝ်ဒဳမဝ်ကရေသဳဂှ်လေဝ် ပိုယ်တအ် ဆက်ပညဳပညပ်အာကီုရ။&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|date=6 February 2021|title=အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီမှာ ပါဝင်ဖို့ စစ်အစိုးရကမ်းလှမ်းချက် မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ လက်ခံ|url=https://www.rfa.org/burmese/news/mup-accept-coup-council-02062021134515.html|access-date=16 February 2021|website=RFA|language=Burmese|quote=&quot;ကျွန်တော်တို့ သမိုင်းအတွေ့အကြုံအရ ကျွန်တော်တို့ ပြီးခဲ့တဲ့ သမိုင်းမှာ အပြန်အလှန် ထိပ်တိုက်ရင်ဆိုင်တဲ့ လမ်းကြောင်းမှာ သွေးမြေကျခဲ့တယ်။ ပြည်သူတွေ ဒုက္ခရောက်ခဲ့တယ်။ အဲဒီတော့ ထိပ်တိုက်ရင်ဆိုင်တဲ့ လမ်းကြောင်းက ကျွန်တော်တို့က အဲဒီနည်းနဲ့ နိုင်ငံရေးပြသနာကို အဖြေရှာလို့ မရဘူး။ အဲ့ဒီလိုထိပ်တိုက် အဖြေရှာလို့ မရတဲ့အတွက် နိုင်ငံရေးပြဿနာကို နိုင်ငံရေးနည်းနဲ့ ဖြေရှင်းဖို့လိုတယ်လို့ အဲဒီလို သုံးသပ် စဉ်းစားတယ်&quot;

&quot;နောက်တစ်ခု ကျွန်တော်တို့ ရည်မှန်းထားတဲ့ ပါတီရဲ့ နိုင်ငံရေးမူဝါဒ၊ မျှော်မှန်းထားတဲ့ ဖက်ဒရယ် ပြည်ထောင်စုကို နိုင်ငံရေးစားပွဲဝိုင်းမှာ နိုင်ငံရေးနည်းနဲ့ ဆွေး‌နွေးအဖြေရှာဖို့လိုအပ်တယ်။ နောက်ပြီး ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအောက်မှာ ပေးထားချက်တိုင်းရင်းသားတွေရဲ့ အခွင့်အရေးကို ခံစားနိုင်ဖို့က ထိပ်တိုက်သွေးယိုတဲ့ လမ်းကြောင်းကို မသွားဘဲနဲ့ ဆွေ‌နွေးညှိနှိုင်းတဲ့ အပြန်အလှန် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းပြီး အဖြေရှာတဲ့ လမ်းကြောင်းကို ရှာတဲ့အတွက် အဲဒီ နိုင်ငံတော် စီမံအုပ်ချုပ်ရေး‌ ကောင်စီကို ကျွန်တော်တို့ ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် စေလွှတ်ဖို့ ပါတီရဲ့ ဗဟိုကော်မတီဝင်တွေ အားလုံးက သဘောတူခဲ့တယ်&quot;

… လို့ နိုင်လယိတမက ပြောပါတယ်။}}&lt;/ref&gt;

===ဂရံက်ဂရာ် အပ္ဍဲဗော်ညဳသၟဟ်မန် ===

စပ်ကဵု နကဵု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် မပလံင်မၞိဟ်စၞးဇကု ပ္ဍဲ ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်ဂှ် နကဵု ကောန်ဗော်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံဒးဂၞပ်တုဲ နကဵု ညးဂကောံကမ္မတဳဗဟဵု ၁၂ တၠ ထ္ပက်စၟတ်တဲတုဲ အာတ်မိက် ညံင်ဂွံကော် ကောံဓရီုကမ္မတဳဗဟဵုရ။&lt;ref&gt;{{cite web|date=9 February 2021|title=မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ ဗဟိုကော်မတီ အရေးပေါ်အစည်းအဝေး ပြုလုပ်မည်၊ အာဏာသိမ်း စစ်အစိုးရ၏ ကောင်စီဝင် ကမ်းလှမ်းချက် လက်ခံ မခံ ပြန်လည်ဆွေးနွေးမည်ဟု ဆို|url=https://www.bnionline.net/mm/news-78623|access-date=16 February 2021|website=BNI Multimedia Group|language=Burmese|quote=}}&lt;/ref&gt; ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံကော် ကောံဓရီု ဂကောံဗဟဵုကမ္မတဳ ပ္ဍဲကဵု ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၂ ဂှ်ကီုလေဝ်၊ ထ္ၜးဟိုတ် ကုယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ကေုာံ သၞောဝ်ဍုင်ပိုဒ် ၁၄၄ မဒှ်သၞောဝ် မၞိဟ်ဂၠိုင်နူ မသုန်တၠ ကောံဟွံဂွံတုဲ ကောံဓရီုဂှ် ပဆုဲထောအ်တ္ၚဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web|date=13 February 2021|title=စစ်အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီမှာ ပါဝင်/မဝင် ဆုံးဖြတ်ချက်ချမည့် မွန်ပါတီ အစည်းအဝေး ရက်ရွှေ့|url=https://thanlwintimes.com/2021/02/13/%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%85%E1%80%AE-2/?fbclid=IwAR1eA6wpTzB27_kAL3Qp5ptf91zzEjE_Sx7LrBOb6v2He1AweZnPl3cvEUc|access-date=16 February 2021|website=Thanlwin Times|language=Burmese|quote=|accessdate=29 August 2022|archivedate=23 March 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230323211633/https://thanlwintimes.com/2021/02/13/%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%85%E1%80%AE-2/?fbclid=IwAR1eA6wpTzB27_kAL3Qp5ptf91zzEjE_Sx7LrBOb6v2He1AweZnPl3cvEUc}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကောံဓရီုကေင်ကာဗဟဵု မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပလံင်မၞိဟ်စၞးဂှ် ကေင်ကာ ၂၆ တၠတုပ်စိုတ်၊ ၁၀ တၠ ဒစဵုဒစးတုဲ ၂ တၠ မံင်လဒေါဝ်။ ကေင်ကာဗဟဵု ညးဟွံတုပ်စိုတ် (၁၃) တၠ ဟွံဒုင်တဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web|date=15 February 2021|title=စစ်အစိုးရကမ်းလှမ်းချက် မွန်ပါတီလက်ခံမှု ပါတီတွင်း ကန့်ကွက်ခဲ့သူ CEC ၁၀ ဦး ရှိခဲ့ဟု ဆို၊ ကန့်ကွက်သူ မရှိဆိုသည်မှာ မမှန်ကြောင်း ပြော|url=https://www.hintharmedia.com/%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%85%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%80%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%BE%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA/|access-date=16 February 2021|website=Hinthar Media|language=Burmese|quote=ဒေါက်တာမင်းစိုးလင်း – အစည်းအဝေးတက်ရောက်သူ ၃၈ ယောက်မှာ ကန့်ကွက်သူ ၁၀ ယောက်၊ ထောက်ခံသူ ၂၆ ယောက်၊ ကြားနေ ၂ ယောက် ရှိခဲ့ပါတယ်။ ကန့်ကွက်သူ မရှိဆိုတာကိုတော့ ကျွန်တော့်အနေနဲ့ လက်မခံပါဘူး။|accessdate=29 August 2022|archivedate=22 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210222024728/https://www.hintharmedia.com/%e1%80%85%e1%80%85%e1%80%ba%e1%80%a1%e1%80%85%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%b8%e1%80%9b%e1%80%80%e1%80%99%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%9c%e1%80%be%e1%80%99%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%81%e1%80%bb%e1%80%80%e1%80%ba/}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဂှ် လညာတ်ဒှ်ဒၟံင် ပိသာ်၊ မွဲသာ်ဂှ် ပလံင်ထေက်၊ မွဲဂှ် ပလံင်ဟွံထေက်၊ သၟေဟ်မွဲဂှ် ပလံင် နကဵုပူဂိုလ်၊ လ္ပပလံင် နကဵု ဗော်။ သွက်ညးမဟွံထံက်ဂလာန်တအ်ဂှ် ညးဟီု အရာဏအ်ဂှ် ဒစဵုဒစးဒၟံင် ကုသၞောဝ်ဗော် ဒဒှ်ရ နကဵုဗော်ဒးဗတိုက်သရိုဟ်တၠအဝဵုရောင်။ လၟုဟ်ဂှ် အာပံင်ကဵု တၠအဝဵု။ ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲတၟေင် ဂကူဗၟာ ကေုာံ ဂကူမန် ညးမထံက်ဂလာန် လတူဗော်အေန်အေဝ်ဒဳတအ် ဟီုဗျိၜေဟ်လက်ဒၟံင် ဗော်ညဳသၟဟ်မန်တုဲ ဥပဓိရုပ် ဗော်စှ်ေ မြဴသာ်ဝွံ ညးတအ် ညာတ်ကေတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|date=15 February 2021|title=မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ အတွင်းရေးမှူး (၃) နိုင်စိုးမြင့်နှင့် တွေ့ဆုံမေးမြန်းခြင်း|url=https://www.hintharmedia.com/%E1%80%99%E1%80%BD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%8A%E1%80%AE%E1%80%8A%E1%80%BD%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%AB%E1%80%90%E1%80%AE-%E1%80%A1%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA/|access-date=16 February 2021|website=Hinthar Media|language=Burmese|quote=|accessdate=29 August 2022|archivedate=7 April 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407102118/https://www.hintharmedia.com/%E1%80%99%E1%80%BD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%8A%E1%80%AE%E1%80%8A%E1%80%BD%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%AB%E1%80%90%E1%80%AE-%E1%80%A1%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA/}}&lt;/ref&gt;

ကောံဓရီုဗဟဵုကမ္မတဳဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုမာတ် ၁၅ ပ္ဍဲဍုင်ဇြပ်ဗု။ ဂကောံကမ္မတဳဗဟဵု သီုဖအိုတ် နွံ ၉၀ တၠ၊ ညးမတိုန်စိုပ်ဟွံမာန် ၄ တၠ၊ မၞိဟ်ဟွံဒုင်တဲ နကဵုဗော် ပလံင်မၞိဟ်စၞးဇကု ပ္ဍဲကမ္မတဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်ဂှ် နွံ ၂၆ တၠ၊ မၞိဟ်မထံက်ဂလာန် နကဵုဗော် ပလံင်မၞိဟ်စၞးဇကု ပ္ဍဲကမ္မတဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် နွံ ၆၀ တၠ။&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 March 2021|title=နစကကောင်စီတွင်ဆက်လက်ပါဝင်သွားရန် MUP ဗဟိုကော်မတီဝင် ၃ ပုံ ၂ ပုံကျော် ထောက်ခံအတည်ပြု|url=http://burmese.monnews.org/2021/03/16/နစကကောင်စီတွင်ဆက်လက်ပါ/?fbclid=IwAR28CYL7aM51voIyGJHYxRkV5z5lJAJI5LDs1ZD5JtqT8GX4tkBpeeMM6T8|access-date=16 March 2021|website=Mon News Agency - MNA|language=Burmese|quote=အစည်းအဝေးတက်ရောက်သူ ဗဟိုကော်မတီဝင် ၉၀ ဦးအနက် ပျက်ကွက်သူ ၄ ဦး၊ ကန့်ကွက်မဲ ၂၆ မဲနှင့် ထောက်ခံမဲ ၆၀ တို့ဖြင့် ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင်၏ ယခင်ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဆက်လက်အတည်ပြုခဲ့သည်။}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်နူ မၞိဟ်လပါ်ပလံင်မၞိဟ်စၞး နကဵုဗော် ကလိဂွံမာဲလပါ်ဂၠိုင်တုဲ ဂတဂှ် မွဲၜါတ္ၚဲ ဂကောံကေင်ကာ ကေုာံ ဗဟဵုကမ္မတဳလ္ၚဵုတအ် သီုဖအိုတ် ၃၄ တၠ ပ္တိုန်လိက် နုက်တိတ် နူကဵု [[ဗော်ညဳသၟဟ်မန်]]ရ။

=== ဗော်ညဳသၟဟ်မန် စၟတ်သမ္တီ နကဵု ဗော်တွဵုရး ===
ပ္ဍဲဇာန္နဝါရဳ ၂၆၊ ၂၀၂၃ ဂှ် [[ကမ္မရှေန်မာဲ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁|ကမ္မရှေန်မာဲ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ]] ချူပ္တိတ် သၞောဝ်စၟတ်သမ္တီဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ မပါ်လဝ် ဂကူ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ၜါဂကူ၊ ဗော်ပရေင်ကွာန် မစန်ဒက် အလုံမွဲကၟိန်ဍုင်၊ ကဵု ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မစန်ဒက် ပ္ဍဲတွဵုရး ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲရးဇၞော်မွဲမွဲ။ သွက်ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မစန်ဒက် အလုံကၟိန်ဍုင်မ္ဂး နူကဵု မကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီတုဲ အပ္ဍဲပွိုင် ၉၀ တ္ၚဲဂှ် အောန်အိုတ် ကောန်ဗော် ဒးပေင် မွဲကိုဋ်၊ သြန်ဂအုံဗော် ဒးနွံ မွဲလ္ၚီကိုဋ်၊ တုဲပၠန် ရုင်ဗော် ပွိုင်ဍုင်ဂမၠိုင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဂှ် ကဝက် ဒးပံက်မာန်။ တုဲပၠန် ကာလစိုပ်အခိင် သဘင်မာဲမ္ဂး နကဵုဗော်ဂှ် ကဝက်ဒၞာဲပြင်ပြင် ဒးဒုင် လုပ်ပြိုင်။ သွက်ဗော်မစန်ဒက် အပ္ဍဲတွဵုရး/ရးဇၞော်မွဲမ္ဂး နူစ မကလိဂွံ အခေါင်တုဲ အပ္ဍဲ ၉၀ တ္ၚဲဂှ် ကောန်ဗော် အောန်အိုတ် မွဲလ္ၚီ၊ သြန်ဗော် ၁၀၀ကိုဋ်၊ ရုင် ၅ ပွိုင်ဍုင် ဒးနွံ၊ အခိင်သဘင်မာဲမ္ဂး အောန်အိုတ် မွဲဒၞာဲ ဒးဒုင်ရုဲ။ နူစ စၟတ်တ္ၚဲ သၞောဝ်ဂှ် မပဒတန်တုဲ အပ္ဍဲ ၆၀ တ္ၚဲဂှ် ဗော်ဂှ် ဒးပ္တိုန်စၟတ်သမ္တီ။&lt;ref name=party&gt;{{Cite web|url=https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=Party_law_27-1-2023_.pdf&amp;type=page_multiple_photo&amp;code=15&amp;sno=1531&amp;token=30dc743e69cfb5c2740edd71dc1d1ccabf0c1e066ca9ffc9fdf1b9a06a4f490a64ea2f43e51ac661fae3d655b580681c8a963bb3b570ef98453f741e08a7ae9b|title=နိုင်ငံရေးပါတီများမှတ်ပုံတင်ခြင်း ဥပဒေ|date=26 January 2023|work=Union Election Commission|accessdate=26 January 2023|archivedate=27 January 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230127181559/https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=Party_law_27-1-2023_.pdf&amp;type=page_multiple_photo&amp;code=15&amp;sno=1531&amp;token=30dc743e69cfb5c2740edd71dc1d1ccabf0c1e066ca9ffc9fdf1b9a06a4f490a64ea2f43e51ac661fae3d655b580681c8a963bb3b570ef98453f741e08a7ae9b}}&lt;/ref&gt;

နကဵု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ပ္ဍဲဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၁၊ ၂၀၂၃ ဂှ် ကောံဓရီု ကမ္မတဳဗဟဵု ပ္ဍဲရုင်ဌာန်ဂအုပ်ဗော် ဍုင်မတ်မလီုတုဲ နကဵု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ဒက်ပ္တန်အာ ဗော်ကဆံင်တွဵုရး (မန်) တုဲ ပ္တိုန်စၟတ်သမ္တီဗော်ရ။ သွက် တွဵုရးဍုင်ကရေင်ဂှ် ညးတာလျိုင် တွဵုရးဍုင်ကရေင်တအ် ချပ်ဂၞန်ရေင်သကအ်တုဲ ဆက်ရေင်တၠုင်အာရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=314&amp;href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fguidingstarjournal%2Fvideos%2F1231861227760563%2F&amp;show_text=false&amp;width=560&amp;t=0&quot;|title=သၟာန်ဇာန်လဝ် ဗော်ညဳသၟဟ်မန် နာဲတာန်ယှိုဲ|last=မာန် |first=ဝဏ္ဏ |date=18 February 2023 |website=Sanong Time – သၞံင်တိုင် |publisher=Open |access-date=18 February 2023 |quote=}}&lt;/ref&gt; နကဵု ဒေသ တွဵုရးကရေင် ကဵု ရးတၞင်သဳဂှ် ၜိုန်ရ မိက်ဂွံ ဆက်ပ္တိုန်စရင် နကဵု ယၟု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)၊ ဗော်ညဳသၟဟ်မန် (ရးတၞင်သဳ) ကီုလေဝ်၊ ကာလ ညးတွဵုရးဍုင်ကရေင်တအ် ပ္တိုန်စၟတ်သမ္တီ ဗော်ဂှ် နကဵု ကမ္မရှေန်မာဲ ဟွံကဵုအခေါင်တုဲ သွက်တွဵုရးဍုင်ကရေင်ဂှ် ဒးသၠာဲထောအ် နကဵု ယၟု [[ဗော်တောတက်မန်]]။ နကဵု ဂၠံင်တရဴ မူဝါဒ ပရေင်ဒတူလိုင်တအ်ဂှ် အတိုင် ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ရ&lt;ref&gt;{{cite interview |last= |first= |subject-link= |interviewer=ဌာန်ပရိုင်ဗၠးၜးမန် |title=သမာန်သွဟ် နာဲထောန်လောန် |work=Independent Mon News Agency |date=7 September 2023 |publisher=Independent Mon News Agency |location=Burma |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fimnaburmese%2Fposts%2Fpfbid02HYJJ37j4YDAb7JssEjNb9WXDJLo8YkbAAkMKtDQqrypUxuc9ZTM3k8FqUwRvv9mql&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|access-date=7 September|quote=သွဟ် - အခိၚ်တေံဂှ်တှ်ေ ဗော်ညဳသၟဟ်မန် (MUP) မွဲရနွံ၊ နကဵုခမဳသၚ်ကီု တၠပညာတအ်ကီု သီုဖအိုတ်ဂှ် ပကောံ တုဲတှ်ေ ဒှ်အာဗော်ညဳသၟဟ်မန်၊ လက္ကရဴဏံ အကာဲအရာပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (ကံင် သဳပၞာန်) တအ် (သီ) ထိၚ်ထောံအဝဵုတုဲ သွဟ်ပေါဲရုဲမာဲဂှ်လေဝ် ဟွံသ္ပသမ္တီရလေဝ်၊ ဟွံသ္ပသမ္တီ တုဲတှ်ေ ညးစၞးလုပ်လဝ် ပေါဲရုဲမာဲ နူကဵု (ဗော်) MUP ဂှ်လေဝ် ဟွံလုပ်အဝေါင်ရ အဓိပ္ပါယ် ဍေံဒှ်အာဗီုဂှ်ရ။ မွဲ ပၠန်ဂှ်တှ်ေ လက်ထက် (ကံင်သဳပၞာန်) နစကလၟုဟ်ဂှ်တှ်ေ နူကဵု ကဝ်မယှေန်ပေါဲရုဲမာဲ UEC တေံ ညးတအ်ပတိတ်ကၠုင်လဝ်သၞောဝ်တၟိရ၊ အတိုၚ်သၞောဝ်တၟိ ညးတအ် ပတိတ်လဝ်ဂှ်တှ်ေ ဗော် MUP ပိုယ်တအ်ဂှ် အလုံကၟိန်ဍုၚ်အာဟွံဂွံဂှ်ရ နကဵုဗော် MUP ဂှ် ညးတအ်ဒးက္လေင်ပ္တိုန်လဝ်စရင် စၞးတွဵု ရးဍုၚ်မန်ရဂွံ၊ ပါဲနူဂှ်မ္ဂး ရးတၞင်သဳကီု ဗဂေါကီု ဒေသကရေၚ်ကီု ဂွံပတန်ဗော်ဂှ် ယၟုတုပ် ဟွံဂွံ ပုဟ်လေဝ်။ ဇေတ်တ်တေံ မိက်ဂွံတၚ်ယၟုတၞဟ်ခြာဟွံသေၚ်၊ ယၟုဂှ် ဗော် MUP ရ၊ MUP တွဵုရး ကရေၚ်၊ ဆဂး နူကဵုညးတအ် (UEC) ဟွံကဵုအခေါၚ်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒးပြံင်သၠာဲထောံယၟု ဗော်မန်တော တက်ရောင်။ မူဝါဒကီု ပရေၚ်ဒတူလိုၚ် ကီုဂှ် တုပ်ပ်ရ။}}&lt;/ref&gt;

=== ဗော်ညးဗြဴ(မန်)===

[[ဗော်ညးဗြဴ(မန်)]] မဒက်ပ္တန်လဝ် နူသၞာံ ၂၀၁၄ တေအ်ဂှ် သၞာံ ၂၀၂၃ ကမ္မရှေန်မာဲ ကၠောန်ခၞံ သၞောဝ်ဥပဒေ မဆေင်ကုဗော်ဍုင်ကွာန်တၟိတုဲ နကဵု [[ဗော်ညးဗြဴ(မန်)]] ပ္တိုန်ပၠုပ်လဝ်စရင် နဒဒှ် ဗော်မစန်ဒက် အလုံမွဲကၟိန်ဍုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uec.gov.mm/news_preview_detail.php?action=news_detail&amp;news_id=wlulzBggvZWg9WIhHVDc4ljVA8G95ouCZZ5S1e9%2FAaE%3D |title=နိုင်ငံရေးပါတီများတည်ထောင်ခွင့်၊ မှတ်ပုံတင်ခွင့်လျှောက်ထားခြင်းနှင့် ပါတီဖျက်သိမ်းခြင်းတို့နှင့်စပ်လျဉ်း၍ ကြေညာခြင်း |last= |first= |date=29 March 2023 |website=UEC |publisher=Open |access-date=March 31, 2023 |quote= |accessdate=31 March 2023 |archivedate=31 March 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230331185927/https://www.uec.gov.mm/news_preview_detail.php?action=news_detail&amp;news_id=wlulzBggvZWg9WIhHVDc4ljVA8G95ouCZZ5S1e9/AaE%3D }}&lt;/ref&gt;

==ဗော်လွပ်လွဟ်ဂမၠိုင်==
ကြဴနူပၞာန်သီအဝဵုဍုင်တုဲ ဂကောံမၞိဟ်ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳတအ် ဒက်ပ္တန် [[အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ]]၊ တုဲပၠန် ညးစိုတ်မထတ် သွာင်ပၞာန်တအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန် ဒပ်ပၞာန် မကော်ဂး [[ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ဗၟာ)|ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန်]] (People's Defence Force – PDF) ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Can Myanmar's New 'People's Defense Force' Succeed?|url=https://thediplomat.com/2021/05/can-myanmars-new-peoples-defense-force-succeed/|date=6 May 2021}}&lt;/ref&gt; ဒပ်ဝွံ ပ္ဍဲ ဂိတုမေ ၈၊ ၂၀၂၁ဂှ် နကဵုအလဵုအသဳပၞာန် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဂကောံပကီုပရာပ်မွဲရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Myanmar junta designates shadow government as 'terrorist' group|url=https://www.dw.com/en/myanmar-junta-designates-shadow-government-as-terrorist-group/a-57473057|date=8 May 2021}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵု အကြာဂကူမန်လေဝ် ကုမၞိဟ်မဒစဵုဒစး ဒပ်ပၞာန်ဗၟာတုဲ မဒးဒြေပ်ဒဴတိတ် နူဍုင်ကွာန်ဇကုတအ်ဂှ် လုပ်ပံင်တောဲ ကုဗော်ဍုင်မန်တၟိဟာ၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် ဒက်ပ္တန် ဒပ်တၟိဟာဂှ် ဒှ်ကၠုင်တုဲ ဟိုတ်နူကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဟွံပလီု တင်လတုပ်စိုတ် ဒေါအ်ပန်ပှ်ောတုဲ စၞးမလုပ်ပံင် ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် ဒက်ပ္တန် [[ဒပ်စဵုဒၞာဍုင်မန် - သ္ကုတ်သၠုင်ကျာ|ဒပ်စဵုဒၞာဍုင်မန် သ္ကုတ်သၠုင်ကျာ]] ပ္ဍဲဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၇၊ ၂၀၂၁ ဂှ်ရ။&lt;ref name=mizzima&gt;{{cite news |last=Win |first=Tun Tun |date= 19 May 2022 |title= စစ်မှုထမ်းရန် ဖိတ်ခေါ်နေသည့် မွန်ပြည်နယ်ကာကွယ်ရေးတပ်၊ မြောက်ပိုင်းဒေသ တာဝန်ခံ နိုင်ကိုသူအား ဆက်သွယ် မေးမြန်းခြင်း|url=https://www.mizzimaburmese.com/article/107401 |url-status= |work=Mizzima Daily|location=Burma |archive-url= |archive-date= |access-date=30 July 2022}}&lt;/ref&gt; တင်ပတိုန်ဂလာန် နူကဵု ညးမဒက်ဒပ်ဝွံမ္ဂး ယဝ်ရ မန်ဇကု ဟွံဒက်လဝ် ဒပ်ဗီုဏအ်မ္ဂး ညးတၞဟ်ကၠုင် ဒက်ဒပ်ပ္ဍဲဒေသမန်ဇကုမ္ဂး ဇကုဖန်ဝါတ်ရ။ ဇကုဒက်လဝ် ဒပ်မ္ဂး ညးတၞဟ်တအ် လုပ်ပံင်တောဲ ကုဇကုတုဲ ဒှ်ဒြဟတ်ဇကုရောင်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒက်စဵုဒၞာဍုင်မန်ဂှ် ဟီုလဝ် ဒပ်စဵုဒၞာဍုင်မန်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵုဂကူမန် ကေုာံ ဂကူ၊ ဘာသာ မပဒတဴ ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်လဵုဟွံဟီု ကေုာံ မၞိဟ်မနွံစိုတ် တွဵုရးဍုင် ဂွံခိုဟ်စတအ် သီုဖအိုတ် လုပ်မာန်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲကဵုနတဲဂှ် ကောန်ဒပ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ်ဂကူမန် သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=အောင် |first=ရဲမာန် |date= 4 September 2022 |title=နွေဦးတော်လှန်ရေးဟာ နောက်ဆုံးတိုက်ပွဲလို့ ယူဆတဲ့အတွက် မွန်ပြည်ကာကွယ်ရေးတပ်ကို တည်ထောင်တာပါ|url=https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=314&amp;href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2F107815298463322%2Fvideos%2F639690970816317%2F&amp;show_text=false&amp;width=560&amp;t=0 |url-status= |work=ငွေမောင်းသံ မီဒီယာ|location=Burma |archive-url= |archive-date= |access-date=7 September 2022}}&lt;/ref&gt; ကောန်တွဵုရးဍုင်မန် ညးမဟီုအရေဝ်ဗၟာ (ဝါ) ဂကူဗၟာ မနွံပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်မန်တအ်ဂှ် ဍေဟ်တအ် ဟွံလုပ် ဒပ်စဵုဒၞာဍုင်မန် ဝွံတုဲ စၞးဂှ် ဍေဟ်တအ် ဒက်ပ္တန် ဒပ်ဍေဟ်ကဵုဍေဟ် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ရေဝ်သၟးဂှ် ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ မဗတိုက်ကဵုအလဵုအသဳ သီုဖအိုတ် နွံပန်ဂကောံ၊ [[ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ယေဗလူ)|ယေဗလူ (ရေးဘီလူး)]]၊ YSTF, MSRO (Mon State Revolutionary Union), YGF (Ye Guerrilla Force, ရေးပြောက်ကျားတပ်ဖွဲ့)။ စတမ်နူ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၂၊ ၂၀၂၂ ဂှ် ဂကောံဗၟာတအ်ဏအ်ဂှ် ဍေဟ်တအ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နဒဒှ် ဂကောံမဟာမိတ် ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpermalink.php%3Fstory_fbid%3Dpfbid0rw9qiuuHunyVUEX9HqwGBKeAGqR9F5wgcgA8Y5e5RRmtaQB22Yj8YoUcJcvioSNil%26id%3D100079334066131&amp;show_text=true&amp;width=500|title=ဒက်မိတ် ကုဂကောံပၠန်ဂတးဒေသတွဵုရးဍုင်မန် |last= |first= |date=28 June 2022 |website=ရေး ဘီလူး |publisher=Open |access-date=05 September 2022 |quote=၀၂၂ခုနှစ် ဇွန်လ၂၈ရက်နေ့ နေ့လည်တစ်နာရီအချိန် မွန်ပြည်နယ်ရဲ့ အထူးတပ်ဖွဲ့ ရေးဘီလူးအဖွဲ့နှင့် မွန်ပြည်နယ်အခြေပြုတော်လှန်ရေးအဖွဲ့အစည်း MSROတို့သည် မဟာမိတ်အဖြစ် ပူးပေါင်းခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်း စစ်ဆင်ရေးအချို့တွေကိုလည်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သွားမည်ဖြစ်သလို အာဏာရှင်စနစ် အမြစ်ပြတ်သည့်မဟာမိတ်များ အတူတကွလက်တွဲ ဆောင်ရွက်သွားမည်ဖြစ်ကြောင်းပြည်သူသို့ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာစွာ တင်ပြအပ်ပါသည်။}}&lt;/ref&gt;

===ဗော်ဍုင်မန်တၟိ===
{{Main|ဗော်ဍုင်မန်တၟိ}}
နကဵု ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် မကော်ဂး အလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာဂှ် ဒက်လဝ် ကမ္မတဳပညဳပညပ် ပရေင်ညဳသၟဟ်ဍုင် ကေုာံ ခၞံဗဒှ်ဓဝ်ၜိုဟ်လလံ (အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးဖော်ဆောင်မှုညှိနှိုင်းရေးကော်မတီ) မွဲရ။ ဥက္ကဋ္ဌကမ္မတဳဏအ်ဂှ် ဒှ် ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော်မေန်အံင်လှာင် (မင်းအောင်လှိုင်) တုဲ ကမၠောန်ကမ္မတဳဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံဆဵုဂဗ ကုဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင် မနွံအပ္ဍဲဍုင် ကေုာံ သွက်ဂွံ သဳကၠဳ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ကုဗော်လွပ်လွဟ် ဗွဲတၟေင် ဗော်လွပ်လွဟ်ကောန်ဍုင်အရင်တအ်ရ။ နကဵု မေန်အံင်လှာင်ဂှ် လလောင်တြးလဝ် သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် နဒဒှ် သၞာံပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်တုဲ ပဋိပက္ခလွဟ် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် အပ္ဍဲဍုင် အလုံအိုတ်သီု သ္ဒးညိင်ၜိုဟ်အာရောင်ဂှ် လလောင်တြးလဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=07 May 2022|title=ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးပွဲကို PPST အဖွဲ့ဝင် တချို့နှင့် NDAA တက်မည်|work=CNI News|url=https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/6019-ppst-ndaa|access-date=30 August 2022|issn=}}&lt;/ref&gt; နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဂွံဒုင်ကော်ဘိက်ကီုတုဲ ပ္ဍဲဂိတုမေ ၂၃ ဂှ် အာဆဵုဂဗ ကုမေန်အံင်လှာင်ရ။ နူကဵု လပါ်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကာလမအာဆဵုဂဗဂှ် အာတ်မိက် ပ္ဍဲသၞောဝ်သဇိုင်လဒက်ပ္တန်ဍုင်ဖက်ဒရေဝ်ဂှ် ညံင်တွဵုရးဂမၠိုင် မနွံကဵု သဇိုင်သၞောဝ်ဥပဒေလဒက်ပ္တန် တွဵုရး၊ တုဲပၠန် နကဵုဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ညံင်ဂွံကဵု ဂတိပါင် သွက်ဂွံဒက်ပတန်အာ သၞောတ်ကၟိန်ဍုင်ဖက်ဒရေဝ်ဂှ် နကဵု မေန်အံင်လှာင် ဟီုဒဒှ်ရ ဟိုတ်နူသဘင်မာဲ ၂၀၂၀ဂှ် ဟွံဒှ်ဗဗွဲဓဝ်တုဲ ညးတအ် ဒးထိင်ထောအ်အဝဵုဍုင်၊ စိုပ်သၞာံ ၂၀၂၃ ဂိတုအဝ်ဂေတ်တေအ်မ္ဂး သွက်ဂွံကၠောန်အာ သဘင်မာဲနွံရ။ တုဲမ္ဂး ညးတအ် ပအပ်အဝဵု ကုအလဵုအသဳ မဇၞးမာဲဂှ်ရောင်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=23 May 2022|title=စစ်ကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌ နဲ့ မွန်ပြည်သစ်ပါတီ တွေ့ဆုံ|work=RFA News|url=https://www.rfa.org/burmese/news/minaunghlaing-meets-nmsp-05232022073437.html|access-date=30 August 2022|issn=|quote=စစ်ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်နဲ့ မွန်ပြည်သစ်ပါတီ (NMSP) တို့ မေလ ၂၃ ရက် ဒီနေ့ နေပြည်တော်မှာ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးရာမှာ မွန်ပြည်သစ်ပါတီ (NMSP) အနေနဲ့ ပြည်နယ်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေရေးဆွဲခွင့်ရဖို့နဲ့ ဖက်ဒရယ်ပြည်ထောင်စု တည်ဆောက်ရေးအတွက် စစ်တပ်ဘက်က အာမခံချက်ပေးဖို့ တောင်းဆိုခဲ့တယ်လို့ မွန်ပြည်သစ်ပါတီ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ နိုင်အောင်မငေးက RFA ကို ပြောပါတယ်။ ဒီတောင်းဆိုမှုနဲ့ ပတ်သက်လို့ စစ်ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌက ပြည်နယ်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ရေးဆွဲခွင့်ပေးခဲ့သလို ဖက်ဒရယ်ပြည်ထောင်စု တည်ဆောက်ရေးအတွက်လည်း ကတိပြုခဲ့တယ်လို့ သူက ပြောပါတယ်။}}&lt;/ref&gt; နူကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် ဒု-ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် နာဲအံင်မေန်၊ ညးအုပ်ကာနာနာ နာဲဝေန်လှ၊ ကေင်ကာ နာဲဗညာလဴ တအ် အာဆဵု ကုမေန်အံင်လှာင် ပ္ဍဲနေပျဳဒဝ် ပ္ဍဲ ဘုရင့်နောင်ဧည့်ရိပ်သာ ဧည့်ခန်းမရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=23 May 2022|title=နစကဥက္ကဋ္ဌ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်နှင့် မွန်ပြည်သစ်ပါတီ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဦးဆောင်သော ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ နေပြည်တော်တွင် တွေ့ဆုံဆွေးနွေး|work=Eleven Media Group Co., Ltd.|url=https://news-eleven.com/article/231173|access-date=05 September 2022|issn=|quote=}}&lt;/ref&gt;

ညံင်ရဴဗော်ဍုင်မန်တၟိကီု ဂကောံလွပ်လွဟ်တၞဟ်တအ် မပ္တံ ကုဗော်ညဳသၟဟ်ဍုင်ဝ (UWSP)၊ ဗော်ဇၞော်မၟောဝ်ဍုင်သေံ (SSPP)၊ ဒပ်မဟာမိတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳကောန်ဂကူ (NDAA) မကော်ဂး ဂကောံမာင်လာ၊ ဗော်ဗၠးၜးဍုင်ယခေင် (ALP)၊ ကံင်သဳကလေင်ဒက်ပတန်ဍုင်သေံ (RCSS)၊ ကံင်သဳၜိုဟ်လလမ်ကောန်ဂကူကရေင် (KNLA-PC)၊ ဂကောံပၠတရဴကောန်ဂကူဗၠးၜးပအိုအ် (PNLO)၊ ဒပ်ကရေင်မရေင်တၠုင်ဖိုလ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ (DKBA) တအ်ဂှ် အာဆဵုဂ္ဗ ကုမေန်အံင်လှာင်တုဲ ဒပ်ဟွံဒုင်တဲဆဵုဂှ် ဂကောံဗၠးၜးဍုင်ကချေင် (KIO)၊ ဗော်သွးကောန်ဂကူကရေင် (KNU)၊ ဗော်ဇၞော်မၟောဝ်ကောန်ဂကူကရေင်ဍာဲ (KNPP)၊ ဗော်ပၠတရဴကောန်ဂကူချေင် (CNF)တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ အလဵုအသဳပၞာန် ဟွံဘိက်ကော် ဂကောံလွပ်လွဟ် [[ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ဗၟာ)|ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန်]] (PDF) ကေုာံ[[အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ|အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ]] ဟွံပါလုပ်တုဲ ဇကုတအ်လေဝ် ဟွံကၠုင်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=09 May 2022|title=အင်အားကြီး EAO အများစု ငြိမ်းချမ်းရေးကမ်းလှမ်းချက်ကို လက်မခံ|work=RFA Burmese|url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/most-powerful-eaos-not-accept-military-peace-offer-05092022065405.html|access-date=28 September 2022|issn=|quote=ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးပွဲကို တက်မယ်ဆိုရင် ဒီကနေ့ မေလ ၉ ရက်မှာ နောက်ဆုံးထားပြီး စာရင်းပေးဖို့ စစ်ကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌကပြီးခဲ့တဲ့ ဧပြီ ၂၂ ရက်နေ့မှာ ဖိတ်ခေါ်ခဲ့တာပါ။ (...)KIO, KNU, KNPP စတဲ့အဖွဲ့တွေက စစ်ကောင်စီရဲ့ ကမ်းလှမ်းချက်ကို ငြင်းပယ်ထားပေမဲ့ NCA လက်မှတ်မထိုးရသေးတဲ့ ၀ပြည်သွေးစည်းညီညွတ်ရေးပါတီ (UWSP)၊ ရှမ်းပြည်တိုး တက်ရေးပါတီ (SSPP) နဲ့ မိုင်းလားအဖွဲ့ (NDAA) တို့က စစ်ကောင်စီဖိတ်ခေါ်တဲ့ ငြိမ်းချမ်း ရေးဆွေးနွေးပွဲတွေကို တက်ရောက်ဖို့ ရှိနေပါတယ်။ ဒါ့အပြင် ရခိုင်ပြည်လွတ်မြောက်ရေးပါတီ (ALP)၊ ရှမ်းပြည်ပြန်လည်ထူထောင်ရေး ကောင်စီ(RCSS)၊ ကရင်အမျိုးသားငြိမ်း ချမ်းရေးကောင်စီ(KNLA-PC)၊ ဒီမိုကရေစီ အကျိုးပြု ကရင့်တပ်မတော် ( DKBA) ၊ မွန်ပြည်သစ်ပါတီ (MNSP) နဲ့ ပအိုဝ်းအမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ချုပ် (PNLO) တို့လည်း တက်ရောက်မှာပါ။ ဒီအဖွဲ့တွေဟာ NCA လက်မှတ်ထိုးအဖွဲ့တွေရဲ့ ငြိမ်းချမ်းရေးလုပ်ငန်းစဉ် ဦးဆောင် အဖွဲ့ (PPST) အဖွဲ့ဝင်တွေ ဖြစ်ပါတယ်။
}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကာလ မဆဵုဂဗ အလန်ဒုတိယဂှ် သေမ်တေပ်ဗါ ၂၆ ဂှ် ဂကောံလွပ်လွဟ်ဒေသသၟဝ်ကျာ ပိဂကောံ၊ ဗော်ဇၞော်မၟောဝ်ဍုင်သေံ (SSPP)၊ ဗော်ညဳသၟဟ်ဍုင်ဝ (UWSP)၊ ဒပ်မဟာမိတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳကောန်ဂကူ (NDAA) တအ် ပံင်ကောံတုဲ ဆဵုဂဗရ။ ပ္ဍဲဂှ် နကဵု SSPP အာတ်မိက် တၞဟ်နကောန်ဂကူဂမၠိုင် ပရေင်ညဳသၟဟ်ဂွံဒှ်တုဲ တွဵုရးသွက်ဗၟာမွဲဂှ် ဒးဒက်ပ္တန်ပ္တိုန်ထေက်၊ နကဵုဗော်ညဳသၟဟ်ဍုင်ဝ ဂှ် အာတ်မိက် ညံင်ဂွံဗၟံက်ပ္တိုန်ကဵု တွဵုရးဍုင်ဝ အပ္ဍဲသၞောဝ်ရ။ သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် တွဵုရးဍုင်ဝဂှ် နကဵု မေန်အံင်လှာင် တုပ်လဝ်စိုတ်တုဲ၊ သွက်ဂွံဒက်ပ္တိုန် တွဵုရးဂကူဗၟာဂှ် နကဵု မေန်အံင်လှာင် မုဟွံကလေင်ဟီုလဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=27 September 2022|title=ဗမာပြည်နယ်ဖွဲ့စည်းဖို့ SSPP က စစ်ကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌကို တိုက်တွန်း|work=RFA Burmese|url=https://www.rfa.org/burmese/news/min-aung-hlaing-sspp-09272022071544.html|access-date=28 September 2022|issn=|quote=စစ်ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ နဲ့ SSPP ခေါင်းဆောင်တွေ စက်တင်ဘာ ၂၆ ရက် မနေ့က နေပြည်တော် မှာ တွေ့ဆုံချိန် အခုလိုတိုက်တွန်းခဲ့တာလို့ ဒုတိယ ဗိုလ်မှူးကြီး စိုင်းဆုက ပြောပါတယ်။ “ပြည်နယ်ဘယ်နှခု ရှိရမယ်ဆိုတာမျိုး အကန့်အသတ်နဲ့ပြောတာမျိုးတော့ မဟုတ်ဘူးဗျ။ အရေးကြီးတာက ကျနော်တို့ နိုင်ငံရေးအရတန်းတူတယ်လို့ပြောရင် ဗမာလူမျိုးကကော။ အခုက တိုင်းတစ်တိုင်းနဲ့ ပြည်နယ်တစ်ခုကို တန်းတူတယ်ဆိုပြီး ပြောတဲ့အခါ ဖက်ဒရယ် စနစ်နဲ့ မကိုက်ညီဘူး ဖြစ်နေတယ်။ ဘယ်နှပြည်နယ်ဖြစ်ဖြစ် တစ်ပြည်နယ်နဲ့ တစ်ပြည်နယ်က တန်းတူရမယ်”
SSPP ရဲ့ ဆွေးနွေးမှုကို စစ်ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌက တစ်စုံတစ်ရာ တုံ့ပြန်တာ မရှိဘူးလို့ ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီးစိုင်းဆုက ပြောပါတယ်။}}&lt;/ref&gt;

ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ၁၁၊ ၂၀၂၂ ဂှ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကဵု ဂဥုပ်သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် မေန်အံင်လှာင် ဆဵုဂဗရေင်သကအ် အလန်ဒုတိယ ပ္ဍဲကဵု ဗဒမ်ကၟုဲဇၞူဖရင်နံင် (ဘုရင့်နောင်ရိပ်သာဧည့်ခန်းမဆောင်)ရ။ ညးတာလျိုင် လပါ်ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် ဒုဥက္ကဋ္ဌ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ နာဲအံင်မေန်၊ ဂကောံကေင်ကာဗဟဵု နာဲဗညာလဴ၊ ဂကောံကမ္မတဳဗဟဵု နာဲအေမ်သိုက်ဆာန် ညးလပါ် ပၞာန်ဗၟာဂှ် ဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်၊ ဂဥုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေင်စဵုဒၞာဒပ်ပၞာန် ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော်မေန်အံင်လှာင်၊ ဒုဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်၊ ဒုဥက္ကဋ္ဌဂဥုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေင်စဵုဒၞာဒပ်ပၞာန်၊ ဂဥုပ်သကိုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်ပၞာန်တိုက် ဒုတိယဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော် စိုးဝင်း၊ ဂကောံကံင်သဳစၟိန်ပြမာန် ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော် မြထွန်းဦး၊ ဒုတိယ ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော် မိုးမြင့်ထွန်း၊ ဒုတိယဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော် ရာပြည့် တအ် ဒှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=11 October 2022|title=နစက ဥက္ကဋ္ဌနှင့် မွန်ပြည်သစ်ပါတီ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဦး​ဆောင်သည့် ငြိမ်းချမ်း​ရေးကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့တို့ ​ဒုတိယအကြိမ် တွေ့ဆုံ​ဆွေး​နွေး|work=Eleven Media Group Co., Ltd.|url=https://news-eleven.com/article/238711|access-date=12 October 2022|issn=|quote=ထို့​နောက် မွန်ပြည်သစ်ပါတီ(NMSP) ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌနှင့် အဖွဲ့ဝင်များက ဒုတိယအကြိမ် ငြိမ်းချမ်း​ရေး ​တွေ့ဆုံ​ဆွေး​နွေးခွင့်ရပြီး မည်သည့်ကန့်သတ်ချက်မျှမထားရှိဘဲ ​ဆွေး​နွေးခွင့်ရရှိသည့်အတွက် အားရ​ကျေးဇူးတင်ရှိသည့် အ​ခြေအ​နေများ၊ မွန်ပြည်သစ်ပါတီအ​နေဖြင့် တစ်နိုင်ငံလုံးငြိမ်းချမ်း​ရေးရရှိ​ရေးကို ရည်မှန်းချက်ထားပြီး ငြိမ်းချမ်း​ရေး လမ်း​ကြောင်း​ပေါ်တွင် အစဉ်တစိုက်ပါဝင်​လျှောက်လှမ်း​နေသည့် အ​ခြေအ​နေများ၊ နိုင်ငံ​​ရေးအရ ဖြစ်​ပေါ်လာသည့် သ​ဘောထားကွဲလွဲမှုများကို နိုင်ငံ​​ရေးအရသာ ​ဆွေး​​ဆွေး​ဖြေရှင်း​ရေးကိုလည်း ရပ်တည်လျက်ရှိသည့် အ​ခြေအ​နေများနှင့်ပတ်သက်၍ သ​ဘောထားအမြင်များကို တင်ပြ​ဆွေး​နွေးခဲ့​ကြောင်း သိရသည်။

​ဆွေး​နွေးတင်ပြမှုများနှင့်ပတ်သက်၍ နစက ဥက္ကဋ္ဌက ဒီမိုက​ရေစီစနစ်တွင် လွှတ်​တော်သည် နိုင်ငံ​​ရေးအရ အမြင့်ဆုံးဖြစ်ပြီး တိုင်းရင်းသားများအ​နေဖြင့်လည်း မိမိတို့​ဒေသ၏ အခွင့်အ​ရေးများကို တရားဥပ​ဒေနှင့်အညီ ​တောင်းဆိုနိုင်​ရေးအတွက် နိုင်ငံ​ရေးစင်မြင့် လွှတ်​တော်တွင် ပိုမိုပါဝင်လာရမည်ဖြစ်သည့် အ​ခြေအ​နေများ၊ ပါတီများကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာကြည့်ပါက နိုင်ငံ​​ရေးကို အ​ခြေခံသည့်ပါတီ၊ ​ဒေသကို ကိုယ်စားပြုသည့်ပါတီ၊ တိုင်းရင်းသားကို ကိုယ်စားပြုသည့်ပါတီ ဟူ၍ရှိပြီး မိမိတို့ တစ်ဖွဲ့တည်း၊ တစ်ပါတီတည်း ကြည့်၍မရဘဲ ပြည်​ထောင်စုစိတ်ဖြင့် ပြည်​ထောင်စုအကျိုးကို ​ရှေးရှု​ဆောင်ရွက်ကြရန် လိုသည့် အ​ခြေအ​နေများနှင့်ပတ်သက်၍ ပြန်လည်​ဆွေး​နွေး​ပြောကြားပြီး ငြိမ်းချမ်း​ရေးဆိုင်ရာကိစ္စရပ်များ၊ ​ဒေသဖွံ့ဖြိုး​ရေးဆိုင်ရာကိစ္စများနှင့်ပတ်သက်၍ နှစ်ဖက်အမြင်များကို အပြန်အလှန် ​​ဆွေး​နွေးခဲ့ကြ​ကြောင်း သိရသည်။

အဆိုပါ မွန်ပြည်သစ်ပါတီ(NMSP) ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဦး​ဆောင်သည့် ငြိမ်းချမ်း​ရေး ​ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့သည် နိုင်ငံ​တော်စီမံအုပ်ချုပ်​ရေး​ကောင်စီမှ ဖွဲ့စည်း​ပေးထားသည့် ​ကောင်စီဝင်များ ပါဝင်သည့် ငြိမ်းချမ်း​ရေး​ဆွေး​နွေး​ရေးအဖွဲ့၊ အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွှတ်​ရေးနှင့် ငြိမ်းချမ်း​​ရေး​ဆွေး​နွေးမှု ညှိနှိုင်း​ရေး​ကော်မတီတို့နှင့် ငြိမ်းချမ်း​ရေး ​ဆွေး​နွေးမှုများကို ဆက်လက်ပြုလုပ်သွားမည်ဖြစ်​ကြောင်း သိရသည်။}}&lt;/ref&gt; အံက်တဝ်ဗါ ၁၅ ဂှ် နကဵုဗော်ဍုင်မန်တၟိ ပ္တိတ်လိက်လလောင်တြး ဒဒှ်ရ သွက်ဂွံဆက်ချပ်ဂၞန် ပ္တိုန်လညာတ် ကုကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် မဆေင် ကုသၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ၂၀၀၈ ပ္ဍဲကိစ္စ ဇရာ ၁၊ ကဵု ဇရာ ၂၊ အခေါင်လဵု မထေက်ကဵု ဆက်စွံ ပ္ဍဲဇရာ ၁ (အခေါင်အလဵုအသဳကၟိန်ဍုင်)၊ အခေါင်လဵု မထေက်ကဵု ဒးစွံ ပ္ဍဲဇရာ၂ (အခေါင်အလဵုအသဳတွဵုရး)ဂှ်တုဲ တုပ်လဝ်စိုတ် သွက်ဂွံကလေင်ဆဵုညးသကအ်ပၠန် နွံရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=27 September 2022|title=ဗမာပြည်နယ်ဖွဲ့စည်းဖို့ SSPP က စစ်ကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌကို တိုက်တွန်း|work=RFA Burmese|url=https://www.rfa.org/burmese/news/min-aung-hlaing-sspp-09272022071544.html|access-date=28 September 2022|issn=|quote=စစ်ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ နဲ့ SSPP ခေါင်းဆောင်တွေ စက်တင်ဘာ ၂၆ ရက် မနေ့က နေပြည်တော် မှာ တွေ့ဆုံချိန် အခုလိုတိုက်တွန်းခဲ့တာလို့ ဒုတိယ ဗိုလ်မှူးကြီး စိုင်းဆုက ပြောပါတယ်။ “ပြည်နယ်ဘယ်နှခု ရှိရမယ်ဆိုတာမျိုး အကန့်အသတ်နဲ့ပြောတာမျိုးတော့ မဟုတ်ဘူးဗျ။ အရေးကြီးတာက ကျနော်တို့ နိုင်ငံရေးအရတန်းတူတယ်လို့ပြောရင် ဗမာလူမျိုးကကော။ အခုက တိုင်းတစ်တိုင်းနဲ့ ပြည်နယ်တစ်ခုကို တန်းတူတယ်ဆိုပြီး ပြောတဲ့အခါ ဖက်ဒရယ် စနစ်နဲ့ မကိုက်ညီဘူး ဖြစ်နေတယ်။ ဘယ်နှပြည်နယ်ဖြစ်ဖြစ် တစ်ပြည်နယ်နဲ့ တစ်ပြည်နယ်က တန်းတူရမယ်”
SSPP ရဲ့ ဆွေးနွေးမှုကို စစ်ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌက တစ်စုံတစ်ရာ တုံ့ပြန်တာ မရှိဘူးလို့ ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီးစိုင်းဆုက ပြောပါတယ်။}}&lt;/ref&gt;

ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ၁၁၊ ၂၀၂၂ ဂှ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကဵု ဂဥုပ်သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် မေန်အံင်လှာင် ဆဵုဂဗရေင်သကအ် အလန်ဒုတိယ ပ္ဍဲကဵု ဗဒမ်ကၟုဲဇၞူဖရင်နံင် (ဘုရင့်နောင်ရိပ်သာဧည့်ခန်းမဆောင်)ရ။ ညးတာလျိုင် လပါ်ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် ဒုဥက္ကဋ္ဌ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ နာဲအံင်မေန်၊ ဂကောံကေင်ကာဗဟဵု နာဲဗညာလဴ၊ ဂကောံကမ္မတဳဗဟဵု နာဲအေမ်သိုက်ဆာန် ညးလပါ် ပၞာန်ဗၟာဂှ် ဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်၊ ဂဥုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေင်စဵုဒၞာဒပ်ပၞာန် ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော်မေန်အံင်လှာင်၊ ဒုဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်၊ ဒုဥက္ကဋ္ဌဂဥုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေင်စဵုဒၞာဒပ်ပၞာန်၊ ဂဥုပ်သကိုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်ပၞာန်တိုက် ဒုတိယဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော် စိုးဝင်း၊ ဂကောံကံင်သဳစၟိန်ပြမာန် ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော် မြထွန်းဦး၊ ဒုတိယ ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော် မိုးမြင့်ထွန်း၊ ဒုတိယဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော် ရာပြည့် တအ် ဒှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=15 October 2022|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ၊ နိုင်ငံတော်ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးရေးအဖွဲ့တို့နှင့် မွန်ပြည်သစ်ပါတီတို့ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍ သတင်းထုတ်ပြန်ချက်|work=Men3|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fmen3.tv%2Fposts%2Fpfbid0LWtM93RRkzRp1A7yMoHDWAbVAoY1Nb7dBZQrsowyJKngpKuiFDUXUAXXppiZkn7Kl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|access-date=15 October 2022|issn=|quote=၂၀၂၂ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ (၁၂) ရက်နေ့မှ (၁၄)ရက်နေ့အထိ နိုင်ငံတော်ငြိမ်းချမ်းရေး ဆွေးနွေးရေးအဖွဲ့နှင့် (၃) ရက်တာ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးရာတွင် နိုင်ငံတော်ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးအဖွဲ့မှ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈) ဇယား (၁) ပြည်ထောင်စုဥပဒေပြုစာရင်း၊ ဇယား(၂) တိုင်းဒေသကြီး (သို့) ပြည်နယ်ဥပဒေပြုစာရင်း (၉) ကြိမ်မြောက် JICM ဆုံးဖြတ်ချက်ပါ ဆက်လက်ညှိနှိုင်းဆွေးနွေးရမည့် ၂၀၂၀ အလွန် အဆင့်လိုက် လုပ်ငန်းစဉ်များနှင့် အဆင့်လိုက် အကောင်းအထည်ဖော်မှုများ (ဇယား-၂)၊ ပြည်ထောင်စုသဘောတူစာချုပ် အစိတ်အပိုင်း (၁၊ ၂၊ ၃)တို့ပါ သဘောတူညီမှုများအား ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈ ခုနှစ်)၊ တည်ဆဲဥပဒေများနှင့် ကိုက်ညီမှုမှရှိ မရှိတို့ကို ရှင်းလင်းဆွေးနွေးခဲ့ပါသည်။ အထက်နံပါတ် (၃)ပါ အချက်များအား မွန်ပြည်သစ်ပါတီမှ မရှင်းလင်းသည်တို့ကို ပြန်လည်မေးမြန်းဆွေးနွေးပြီး မိမိတို့ပါတီအတွင်း အသေးစိတ်ဆွေးနွေးပြင်ဆင်ရန် လိုအပ်နေပါသဖြင့် နောက်ဆက်လက် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးသွားရန် သဘောတူလက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပါကြောင်း ထုတ်ပြန်အပ်ပါသည်။}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမဒေါအ်လဝ်ပန်ပှ်ော ကုအလဵုအသဳဗၟာ သီုဖအိုတ် နွံ ၁၀ ဂကောံဂှ်၊ ၇ ဂကောံဂှ် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံပၠတရဴချပ်ဂၞန်သဳကၠဳ ကိစ္စၜိုဟ်လလံဍုင် ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန်ၜိုဟ်လလံ (နိုင်ငံတော်၏ ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးရေးအဖွဲ့ နှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးလုပ်ငန်းစဉ် ဦးဆောင်အဖွဲ့) (PPST) ရ။ ပ္ဍဲဂကောံဂှ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိလေဝ် ပါလုပ်ဒၟံင်ကီုရ။ ကိစ္စဓရီုသဳကၠဳ ပရေင်ၜိုဟ်လလံဂှ် ဗွဲကိုပ်ကၠာ နကဵု ဂကောံညးကဵုညး ဆဵုဂဗ ရေင်သကအ် ကုအလဵုအသဳဗၟာတုဲ ဗွဲကြဴ သွက်ဂွံဆဵု နကဵုဂကောံရ။ နကဵု ဂကောံဏအ် သွက်ဂွံအာသဳကၠဳ ပရေင်ကမၠောန်ၜိုဟ်လလံ ပ္ဍဲနေပျဳဒဝ်ဂှ် နူကဵု အလဵုအသဳဗၟာ ကော်ဘိက်တုဲ ဆဵုဂဗ ပွိုင်ပန်တ္ၚဲ နူဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၇ စဵုကဵု ၃၀၊၊ ၂၀၂၂။ နူကဵုဂကောံ ၇ ဂကောံဂှ်&lt;ref name=peace22/&gt;
* ခွန်ဥက္ကာ ညးမဒှ် နာယက ဗော်ဗၠးၜးကောန်ဂကူပအိုဝ် (ပအိုဝ်းအမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ချုပ်)(PNLO)
* စောမြရာဇာလင်း ညးမဒှ် ဒုဥက္ကဋ္ဌ ဗော်ဗၠးၜးဍုင်ယခေင် (ရခိုင်ပြည်လွတ်မြောက်ရေးပါတီ) (ALP)
* စောစတီး ညးမဒှ် ဂဥုပ်သကိုပ်ဗိုလ် ဒပ်ပၞာန်ကရေင် သွက်ဒဳမဝ်ကရေသဳ (ဒီမိုကရေစီအကျိုးပြုကရင်တပ်မတော်) (DKBA)
* ဒေါက်တာနော်ကပေါ်ထူး ညးမဒှ် ဒုဥက္ကဋ္ဌ ဗော်သွးဂကူကရေင် (KNU/KNLA)
* ကျာဖူး ညးမဒှ် ဒုဥက္ကဋ္ဌ ဗော်သွးဒဳမဝ်ကရေတ်တေတ်လာဟူ (LDU)&lt;ref name=peace22&gt;{{cite news|last=|first=|date=28 December 2022|title=နိုင်ငံတော်၏ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးရေးအဖွဲ့နှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးလုပ်ငန်းစဉ် ဦးဆောင်အဖွဲ့ (PPST) အဖွဲ့ဝင် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ ၅ ဖွဲ့၏ ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့တို့ ဒုတိယနေ့ တွေ့ဆုံဆွေးနွေး|work=Myanmar National Portal|url=https://myanmar.gov.mm/news-media/news/latest-news/-/asset_publisher/idasset354/content/%25E1%2580%2594%25E1%2580%25AD%25E1%2580%25AF%25E1%2580%2584%25E1%2580%25BA%25E1%2580%2584%25E1%2580%25B6%25E1%2580%2590%25E1%2580%25B1%25E1%2580%25AC%25E1%2580%25BA%25E1%2581%258F%25E1%2580%2584%25E1%2580%25BC%25E1%2580%25AD%25E1%2580%2599%25E1-35|access-date=29 December 2022|issn=|quote=|accessdate=29 December 2022|archivedate=29 December 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221229142906/https://myanmar.gov.mm/news-media/news/latest-news/-/asset_publisher/idasset354/content/%25E1%2580%2594%25E1%2580%25AD%25E1%2580%25AF%25E1%2580%2584%25E1%2580%25BA%25E1%2580%2584%25E1%2580%25B6%25E1%2580%2590%25E1%2580%25B1%25E1%2580%25AC%25E1%2580%25BA%25E1%2581%258F%25E1%2580%2584%25E1%2580%25BC%25E1%2580%25AD%25E1%2580%2599%25E1-35}}&lt;/ref&gt;

မၞိဟ်စၞး လပါ်အလဵုအသဳဗၟာဂှ် 
# ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့်
# ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မိုးမြင့်ထွန်း
# ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မင်းနောင်
# ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မင်းနိုင်
# ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဝင်းဗိုလ်ရှိန်
# ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး အေးဝင်
# ဗိုလ်မှူးကြီး ဝဏ္ဏအောင်&lt;ref name=peace22/&gt;

ကောံဓရီုဂှ် မၞိဟ်စၞး နူကဵု ကံင်သဳကလေင်ဒက်ပ္တန်ဍုင်သေံ (သျှမ်းပြည်ပြန်လည်ထူထောင်ရေးကောင်စဳ) (RCSS) ကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဟွံတိုန်စိုပ်ရ။ နကဵု ဂကောံ (၇)ဗော်ဏအ် အာတ်မိက်လဝ် အလဵုအသဳဗၟာ ညံင်ဂွံဒှ်ဆဵု ပ္ဍဲဇင်မာဲကၠာကီုလေဝ် နကဵုအလဵုအသဳဗၟာ ဟွံဒုင်တဲရ။ &lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=29 December 2022|title=စစ်ကောင်စီနဲ့ အပစ်ရပ်အဖွဲ့တွေ ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးပွဲ လေးရက်ကြာကျင်းပ|work=BBC Burmese|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c3g4e5jv0zlo|access-date=29 December 2022|issn=|quote=RCSS နဲ့ NMSP တို့မတက်
 
ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့် ဦးဆောင်တဲ့ စစ်ကောင်စီ ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးရေးအဖွဲ့နဲ့
အပစ်ရပ် လက်မှတ်ထိုးထားတဲ့ တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ ၅ ဖွဲ့ တို့ နေပြည်တော်မှာ ဒီဇင်ဘာ ၂၇ ရက်က စလို့နေပြည်တော်မှာတွေ့ဆုံနေပြီး ဒီဆွေးနွေးပွဲကိုဒီဇင်ဘာ၃၀ ရက်နေ့အထိ လေးရက်ကြာပြုလုပ်မှာဖြစ်ပါတယ်။
ငြိမ်းချမ်းရေးနဲ့ ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံပြင်ဆင်ရေးအတွက် ဖိတ်ခေါ်ထားတဲ့
ဒီဆွေးနွေးပွဲမှာ PPST ထဲက စစ်ကောင်စီနဲ့ အရင်တွေ့ဆုံပွဲတွေမှာ ပါဝင်တဲ့ နှစ်ဖွဲ့ကတော့
နှစ်ဖွဲ့ကတော့ ဒီဆွေးနွေးပွဲကို တက်ရောက်လာတာမရှိပါဘူး။
“မြန်မာနိုင်ငံရဲ့ နိုင်ငံရေးပြဿနာကို အင်အားသုံးမဖြေရှင်းဘဲနဲ့ စားပွဲခုံပေါ်မှာဖြေရှင်းရေးဆိုတဲ့ NCA ကနေ ဆင်းသက်လာတဲ့အစဥ်အလာအရပဲ ဒီကိစ္စတွေအပေါ်မှာ ကျွန်မတို့ဆွေးနွေး နေခြင်းဖြစ်ပါတယ်” လို့ ဆွေးနွေးပွဲကိုတက်ရောက်နေတဲ့  ရခိုင်ပြည်လွတ်မြောက် ရေး ပါတီ(ALP) ဒုတိယ ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်စောမြရာဇာလင်းကပြောပါတယ်။
ပထမနေ့က နှစ်ဘက်ညှိနှိုင်းသဘောတူ ထားတဲ့ အစီအစဉ် ၈ ရပ်ကို ဒီဇင်ဘာ ၂၈ ရက်နေ့မှာ
စတင်ဆွေးနွေးနေကြတာပါ။ (...) ပြီးခဲ့တဲ့နိုဝင်ဘာလတုန်းက ငြိမ်းချမ်းရေးလုပ်ငန်းစဉ် ဦးဆောင်အဖွဲ့(PPST)ဟာ ထိုင်းနိုင်ငံ၊
ချင်းမိုင်မြို့မှာ စစ်ကောင်စီနဲ့ အလွတ်သဘောဆွေးနွေးဖို့ စတင် အဆိုပြု ကမ်းလှမ်းခဲ့ပေမယ့်
စစ်ကောင်စီဘက်က အဲဒီအချိန်တုန်းက လက်မခံခဲ့ပါဘူး။
အဲဒီနောက် စစ်ကောင်စီဘက်ကဦးစီးကျင်းပတဲ့ ဒီဇင်ဘာ ၂၇ ရက် အခုကျင်းပနေတဲ့
နေပြည်တော်ဆွေးနွေး ပွဲအတွက် PPSTအဖွဲ့ဝင် ၇ဖွဲ့ကို ပြန်ဖိတ်ကြားခဲ့ပေမဲ့
သျှမ်းပြည်ပြန်လည်ထူထောင်ရေးကောင်စီ RCSS နဲ့ မွန်ပြည်သစ်ပါတီ(NMSP) တို့က ဆွေးနွေးပွဲ
မတက်ရောက်တော့တာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။}}&lt;/ref&gt;

ဂကောံမတိုန်စိုပ် ၅ ဂကောံပံင်ကောံတုဲ ပ္ဍဲ ၂၉ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္တိတ်လိက်လလောင်တြးမွဲ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲဒုတိယဂှ် ဂွံအာ တင်စၟတ်သမ္တီ (၅) တင် ကဵု တင်လတုပ်စိုတ် (၄) တင်။ တင်လတုပ်စိုတ် (၄) တင်ဂှ် 
# သွက်ဂွံဒုင်တဲ သၞောတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗော်ဇဳ (Political system)
# သွက်ဂွံဒက်ပ္တန်အာဍုင် နကဵု သၞောတ်ဒဳမဝ်ရေသဳ ကေုာံ ဖေက်ဒရေဝ် (Form of state)
# သွက်ဂွံဒက်ပတန် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Peace and Development)
# သၞောဝ်ဥပဒေ ညံင်ဂွံအုပ်ဓလီု၊ ပရေင်တန်ကြန်၊ သၞောတ်ရုဲမာဲဗော်ဇဳဗဗွဲဓဝ် (Rule of Laws, Stability and Multi Party general election convening with free, fair, direct, secret and general)တအ်ဂှ် ပါလုပ်ရ
တင်သွက်ဂွံဒးပလေဝ် သဇိုင်သၞောဝ် ၂၀၀၈ သီုဖအိုတ် (၁၀) တင်ဂှ် နဒဒှ် တင်ပတိုန်ထ္ၜး (မူအပြောမ်) ဂှ် ပါလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု (၄) တင် ဗွဲလတူဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=29 December 2022|title=ငြိမ်းချမ်းရေးလုပ်ငန်းစဉ် ဦးဆောင်အဖွဲ့ (PPST) အဖွဲ့ဝင်၊ တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ EAOs (၅)ဖွဲ့၏ ထုတ်ပြန်ကြေညာချက်|work=တိုင်းရင်းသားများအဖွဲ့|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fphoto.php%3Ffbid%3D10160197581023959%26set%3Da.10151198410568959%26type%3D3&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|access-date=29 December 2022|issn=|quote=ယင်းသဘောတူညီချက် (၄) ချက်တွင် ယေဘူယျအားဖြင့် အောက်ပါအချက်များပါဝင်ပါသည်။
# ပါတီစုံဒီမိုကရေစဳနိုင်ငံရေးစနစ်ကို လက်ခံခြင်း 
# ဒီမိုကရေစီနှင့် ဖက်ဒရယ်စနစ်တို့ကို အခြေခံသော ပြည်ထောင်စုတည်ဆောက်ခြင်း 
# ပြည်ထောင်စုငြိမ်းချမ်းရေး နှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး 
# တရာဥပဒေစိုးမိုးရေး၊ ဒေသတည််ငြိမ်ရေး၊ ပါတီစုံဒီမိုကရေစီရွေးကောက်ပွဲများကျင်းပနိုင်ရေး၊ နှင့် လွတ်လပ်ခြင်း၊ တရားမျှတခြင်း၊ တိုက်ရိုက်စနစ်-လျို့ဝှက်မဲပေးစနစ်ဖြစ်ခြင်း၊ တစ်နိုင်ငံလုံး၌ တစ်ပြိုင်နက်တည်းဖြစ်ခြင်း ဟူသော ရွေးကောက်ပွဲစံချိန်စံညွန်းများနှင့်အညီ ဆောင်ရွက်နိုင်ရေး။ 
အဆိုပါ သဘောတူညီချက် (၄) ချက်အနက် (၂၀၀၈)ဖွဲ့စည််းပုံအခြေခံဥပဒေကို ပြင်ဆင်ရန် (၁၀)ချက်ပါဝင်ပြီး၊ ၄င်း (၁၀)ချက်ပါ ပြင်ဆက်မည့်စာတမ်းကို &quot;အဆိုပြုချက် (မူကြမ်း) များအဖြစ် ထားရှိရန် နှစ်ဦနှစ်ဖက် သဘောတူခဲ့ကြပါသည်။}}&lt;/ref&gt;

ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၃-၁၅၊ ၂၀၂၃ ဂှ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ နကဵုမၞိဟ်စၞး ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ နာဲအံင်မေန်၊ ဖက်ဆောညးအုပ်ကာ နာဲဝေန်လှ၊ ကေင်ကာဗဟဵု နာဲဗညာလဴ ကေုာံ နာဲအံင်မ္ၚဵု ဆဵုဂဗ ကုဂကောံသဳကၠဳပရေင်ၜိုဟ်လလံကၟိန်ဍုင် (နိုင်ငံတော်၏ ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးရေးအဖွဲ့) နကဵုမၞိဟ်စၞး လပါ်အလဵုအသဳဗၟာ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့်၊ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မိုးမြင့်ထွန်း၊ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မင်းနိုင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဝင်းဗိုလ်ရှိန် ပ္ဍဲနေပျဳဒဝ်တုဲ သဳကၠဳပ္တိုန်ထ္ၜး ရေင်သကအ် လ္တူတင်မဒးပလေဝ်ထေက် ပ္ဍဲသၞောဝ်သဇိုင် ၂၀၀၈ ပ္ဍဲအရာမဒက်ပ္တန် သၞောဝ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ ဖေက်ဒရေဝ်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|date=13 February 2023|title=ဒီမိုကရေစီနှင့်ဖက်ဒရယ်စနစ်ကို အခြေခံသော ပြည်ထောင်စုတည်ဆောက်ရာတွင် ဖွဲ့စည်းပုံအ ခြေခံဥပဒေ(၂၀၀၈)ခုနှစ်မှ အခြေခံကျသောပုဒ်မများကိုပြင်ဆင်နိုင်ရန် NSPNC နှင့် NMSP တို့ဆွေးနွေး|url=https://www.popularmyanmar.com/?p=103322|access-date=13 February 2023|website=Popular News Journal|language=my|quote=ဒီမိုကရေစီနှင့်ဖက်ဒရယ်စနစ်ကို အ ခြေခံသော ပြည်ထောင်စုတည်ဆောက်ရာတွင် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ(၂၀၀၈)ခုနှစ်မှ အခြေခံကျသောပုဒ်မများကို ပြင်ဆင်နိုင်ရေးနှင့်နှစ်ဖက်ဆွေးနွေးလိုသည့် အဆိုပြုချက်များကို တက်ရောက်လာကြသူများက မိမိတို့၏သဘောထားများ၊လိုလားချက်များကို ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းခဲ့ကြသည်။}}&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် ကိစ္စဇၞော်မမောဝ်ဒေသ၊ ကိစ္စဗတောန်လိက်မန် ကေုာံ ကိစ္စနာနာတအ်ဂှ် ပ္ညဳပ္ညပ်ရေင်သကအ်တုဲ ပ္ဍဲတင်လတုပ်စိုတ်ဂမၠိုင်ဂှ် ထ္ပက်လဝ်စၟတ်တဲနွံရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|date=15 February 2023|title=နိုင်ငံတော်၏ ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးရေးအဖွဲ့နှင့် မွန်ပြည်သစ်ပါတီ (NMSP) ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဦးဆောင်သော ငြိမ်းချမ်းရေးကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ တတိယနေ့ တွေ့ဆုံဆွေးနွေး|url=https://www.mougo.gov.mm/nmsp-3rd-day-peace-talk/?fbclid=IwAR2n1LzGcY2M4Hi6mUvzVQr9wVe6obMygLY6ePHLnx10Jr1CoYJsb7vtRsw|access-date=25 February 2023|website=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးဝန်ကြီးဌာန|language=my|quote=တွေ့ဆုံဆွေးနွေးပွဲတွင် ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေးကိစ္စများ၊ မွန်စာပေသင်ကြားရေးကိစ္စများနှင့် အထွေထွေကိစ္စရပ်များ ဆွေးနွေးခဲ့ကြပြီး ၃ ရက်တာ ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းချက်များအရ နှစ်ဖက်သဘောတူညီချက်များ ရယူနိုင်ရန် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းကြပြီး အပြီးသတ်ရရှိလာသည့် သဘော တူညီချက်များကို အတည်ပြုလက်မှတ်ရေးထိုးကာ အပြန်အလှန် လဲလှယ်ကြသည်။|accessdate=25 February 2023|archivedate=25 February 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230225095921/https://www.mougo.gov.mm/nmsp-3rd-day-peace-talk/?fbclid=IwAR2n1LzGcY2M4Hi6mUvzVQr9wVe6obMygLY6ePHLnx10Jr1CoYJsb7vtRsw}}&lt;/ref&gt;

ဂျောန် ၂၆-၂၈၊ ၂၀၂၃ ဂှ် နကဵု ဂကောံလွပ်လွဟ်မဒေါအ်ပန်ပှ်ောဂမၠိုင် (၅) ဂကောံ - 
* ခွန်ဥက္ကာ ညးမဒှ် နာယက ဗော်ဗၠးၜးကောန်ဂကူပအိုဝ် (ပအိုဝ်းအမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ချုပ်)(PNLO)
* စောမြရာဇာလင်း ညးမဒှ် ဒုဥက္ကဋ္ဌ ဗော်ဗၠးၜးဍုင်ယခေင် (ရခိုင်ပြည်လွတ်မြောက်ရေးပါတီ) (ALP)
* စောစတီး ညးမဒှ် ဂဥုပ်သကိုပ်ဗိုလ် ဒပ်ပၞာန်ကရေင် သွက်ဒဳမဝ်ကရေသဳ (ဒီမိုကရေစီအကျိုးပြုကရင်တပ်မတော်) (DKBA)
* ဒေါက်တာနော်ကပေါ်ထူး ညးမဒှ် ဒုဥက္ကဋ္ဌ ဗော်သွးဂကူကရေင် (KNU/KNLA)
* ကျာဖူး ညးမဒှ် ဒုဥက္ကဋ္ဌ ဗော်သွးဒဳမဝ်ကရေတ်တေတ်လာဟူ (LDU) 
တအ် ဆဵုဂဗ ကုညးစၞး ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်ဗၟာ သွက်ဂွံ ချပ်ဂၞန် ကိစ္စကမၠောန်နတဲ ပ္ဍဲအရာမပလေဝ်သၞောဝ်သဇိုင် ၂၀၀၈ အတိုင်မဂွံလဝ် တင်လတုပ်စိုတ် မတုဲကၠုင်တေအ်ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲပရေင်ဆဵုဂဗဏအ်လေဝ် ညံင်ရဴ အလန်ကိုပ်ကၠာတေအ်ပၠန် နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကေုာံ ကံင်သဳကလေင်ဒက်ပ္တန်ဍုင်သေံ (RCSS) တအ် ၜိုန်ရ ဒှ်ဗော်မဒေါအ်လဝ်ပန်ပှ်ောကီုလေဝ် ဟွံတိုန်စိုပ်လဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|date=27 June 2023|title=ဖွဲ့စည်းပုံပြင်ဆင်ရေးနှင့် ညီလာခံကျင်းပရေး NSPNC နှင့် NCA-S EAO (၅) ဖွဲ့ ဆွေးနွေး|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpermalink.php%3Fstory_fbid%3Dpfbid0vDZbPXhX5vQyYXCfAkjA3y9vahXzNHG4j6TDF42ayjsH5kBUmbjGTFNKMnzthqhGl%26id%3D100092466086837&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|website=Kaowao News Group|language=my|quote=၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေမှ ပြင်ဆင်လိုသောအချက်များ၊ ယခင် ဆွေးနွေးပွဲများမှ သဘောတူထားသည့် အချက်များအား အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်နိုင်ရေးကိစ္စ၊ ငြိမ်းချမ်းရေး ညီလာခံကျင်းပရေးကိစ္စ၊ ဒေသတည်ငြိမ်ရေးကိစ္စနှင့် မူးယစ်ဆေးဝါးတိုက်ဖျက်ရေးကိစ္စတို့ကို အပြန် အလှန် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းခဲ့ကြကြောင်း သိရသည်။}}&lt;/ref&gt;

နကဵုဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဟီုလဝ် ကုအလဵုအသဳပၞာန်ဂှ် ဂၠံင်တရဴ သွက်ဂွံပသောင်ကလး ပရေင်ဍုင်ကွာန်ကီု၊ ဗီုဂွံ ဒက်ပ္တန် သၞောဝ်ဖေက်ဒရေဝ်ဍုင်ကီုတုဲ ဒှ်ဒၟံင်အိုတ်ရတုဲ ကိစ္စသွက်ဂွံ ဆက်သဳကၠဳအာပၠန်ဂှ် ဟိုတ်နူ ဟွံမဲရတုဲ နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဟွံဆက်ဆဵုဂဗ ကိစ္စပရေင်သဳကၠဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။ ဆဂး နူကဵု အလဵုအသဳပၞာန် အာတ်မိက်နင် သွက်ဂွံဆဵု ကုညးတာလျိုင် ကဆံင်ဒုဥက္ကဋ္ဌ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မွဲဝါပၠန်တုဲ ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင် ၅-၆၊ ၂၀၂၃ ဂှ် ဒုဥက္ကဋ္ဌ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ နာဲအံင်မေန် ကေုာံ ညးတာလျိုင်တၞဟ်တအ် အာဆဵုဂဗ ကုညးစၞးအလဵုအသဳပၞာန် ပ္ဍဲနေပျဳဒဝ်ပၠန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု နကဵု အလဵုအသဳပၞာန် ဟီု ညးတအ် သွက်ဂွံ ကၠောန်သဘင်သဳကၠဳပရေင်ၜိုဟ်လလံ နွံဒၟံင်ရ။ နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဗီုလဵု စှ်ေစိုတ်။ နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ က္လေင်ဟီု နကဵုအကာဲအရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် လၟုဟ်မ္ဂး ဂကောံအဓိကဂမၠိုင် သီုကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ညံင်ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳဂှ်၊ တုဲပၠန် ဒပ်လွပ်လွဟ်အဓိကတအ် သီုဖအိုတ် တိုန်စိုပ် သဳကၠဳမာန်ဟေင် ပရေင်သဳကၠဳပရေင်ၜိုဟ်လလံဂှ် အံင်ဇၞးမာန်ရ။ သာ်ဂှ်ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ဂွံက္တဵုဒှ်မာန် ဟွံလောဲသွာ။ တုဲပၠန် နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် ဆက်ဒုင်လဝ်တဲ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ အကြာအလဵုအသဳ ကေုာံ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မနွံဒၟံင်လၟုဟ်၊ တုဲပၠန် ပတှ်ေဒုင်ကေတ်လဝ် သွဟ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂှ် သှ်ပလး နကဵု နဲကဲ ဆဵုဂဗသဳကၠဳ ရေင်သကအ်ဟေင် က္လိဂွံသွဟ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|date=10 july 2023|title=မွန်ပြည်သစ်ပါတီ၏ နေပြည်တော်ခရီးစဉ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ တွေ့ဆုံ မေးမြန်းချက်|url=https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=314&amp;href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FNMSP.Info%2Fvideos%2F1325437954717315%2F&amp;show_text=false&amp;width=560&amp;t=0&quot;|website=ပရိုင်ဍုင်မန်တၟိ|language=မန်|quote=}&lt;/ref&gt;

စတမ်နူ ဂိတုဂျူလာင် ဒုတိယသတ္တာဟဂှ် နကဵု ဒပ်ပၞာန် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ နကဵု ကယျိုင် ကေုာံ လွဟ်ပေင်ပေင်ဂှ် ဂေတ်လန် ပ္ဍဲကဵု ကွာန်မန်ဂမၠိုင် မနွံ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်ရ။ နူသၞာံ ၁၉၉၅ ပ္ဍဲတင်လတုပ်စိုတ် ဒေါအ်ပန်ပှ်ော ကုအလဵုအသဳနဝတတေအ်ဂှ် နကဵုဗော်ဍုင်မန်တၟိ နူတိဍာ် မနွံပလိုတ်ဂၠံင်ကွဳစက် မတ်မလီု-ဇြပ်ဗု-ရေဝ်-ထဝါဲဂှ် ဒးနုက်တိတ်လဝ်ရ။ ပ္ဍဲ ဂျူလာင် ၅-၆ ဂှ် နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဆဵုဂဗလဝ် ကုအလဵုအသဳပၞာန်ဂှ် ဂွံလဝ် တင်တုပ်စိုတ် ဒဒှ်ရ နကဵု ကရောင်ပၞာန် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ အခေါင်ကဵုဂီုကၠီု ကွာန်မန် မနွံပလိုတ်ဂၠံင်ကွဳစက်ဂှ် ဒှ်မာန်ရ။ ဟိုတ်နူ ဒပ်ပၞာန်ကရေင် ကေုာံ ဒပ်ပဳဒဳအေပ်တအ် လုပ်ပထုဲ လုပ်ဗဒှ်ပၞာန် အကြာကွာန်မန်ဂမၠိုင်တုဲ ညးဍုင်ကွာန်မန်ဂမၠိုင် ဂွိင်ဖေက်ဒၟံင်ဂှ် ညာတ်ကေတ် ကောန်ပၞာန်ဇကု လုပ်ကၠုင် ကဵုဂီုကၠီု ပ္ဍဲကွာန်မန်ဇကုဂှ် မိပ်ဇြိပ် ဒုင်တၠုင်တဴအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|date=10 july 2023|title=မြေပြင်လှုပ်ရှားမှုများ တွေ့လာရသည့် မွန်ပြည်သစ်တပ်များ|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2023/07/27/371945.html?fbclid=IwAR0XusDPxn4nw31lLHlz6yMMnjnHKThD25zwL12d8CXTlhgu_UFnrV4n7AA|website=ဧရာဝတီ|language=ဗၟာ|quote=NMSP ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့သည့် မကြာသေးသည့် ဇူလိုင်လ ၅ ရက်နှင့် ၆ ရက်နေ့တွင် နေပြည်တော်၌ စစ်ကောင်စီကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့နှင့် ဆွေးနွေးခဲ့ပြီး မွန်ရွာများအတွင်း NMSP တပ်များဝင်ရောက်ခွင့်ရရေး သဘောတူညီချက် တစုံတရာ ရခဲ့ခြင်း ဖြစ်နိုင်ကြောင်း ဒေါက်တာပညာ့မွန်က ဆိုသည်။

၎င်းက “အရင်ကလည်း မွန်ပြည်သူတွေက မွန်ပြည်သစ်ပါတီကို လုံခြုံရေးပေးဖို့ တောင်းဆိုထားတယ်။ အဲဒါနဲ့ပတ်သက်ပြီး SAC က ခွင့်မပြုဘူး။ မွန်ပြည်သစ်ပါတီဟာ သူတို့ထိန်းချုပ်နယ်မြေကလွဲရင် သွားလာလို့မရဘူး။ အခုကျတော့ သူတို့ ဒီတခေါက် နေပြည်တော်ကို သွားပြီးတော့ SAC နဲ့ တွေ့ပြီး စစ်ရေး ၊ လုံခြုံရေး ပေးရေးဆိုတဲ့ အခွင့်အရေးတွေ တောင်းဆိုလာတယ်လို့ သုံးသပ်မိပါတယ်” ဟုဆိုသည်။}&lt;/ref&gt;

နကဵု အလဵုအသဳပၞာန် ကၠောန်သဘင် စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲလိက်ကသုက်အေန်သဳအေ ပေင် ၈ သၞာံ။ နကဵု အလဵုအသဳပၞာန် ဘိက်လဝ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မၞိဟ်ဒစာံတၠဂှ် နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဗလးဏာ မၞိဟ်ပိတၠ၊ ကေင်ကာဗဟဵု မွဲတၠ၊ ကမ္မတဳဗဟဵု ၂ တၠ။ အခိင်ကာလ မဂွံဆဵုကု ဥက္ကဋ္ဌအလဵုအသဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် ဂအုပ်ဗိုလ်ဇၞော် မေန်အံင်လှာင်ဂှ် နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ပ္တိုန်ဂလာန် ညံင်ဂွံ ကော်ဆဵုဂဗ ကုဂကောံလွပ်လွဟ် မကတဵုဒှ်ကၠုင်တၟိတၟိ ဗီုကဵု ပဳဒဳအေပ်တအ်ကီုဂှ် နကဵု မေန်အံင်လှာင်ဟီု နကဵုညး ပဳဒဳအေပ်ဂှ် ညးတအ် စွံကဆံင်တုပ် ကုဗော်ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် ဟွံမာန်၊ ယဝ်ရ ဆဵုဗဂ သဳကၠဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန်မ္ဂး ဒှ်အာ အကေင်တုဲ ဗွဲကြဴလေဝ် ဆက်ကတဵုဒှ်ကၠုင်ပၠန်မာန်။ အသိင်ဍေဟ်အိုတ်မ္ဂး ဍေဟ်ဒေါအ်အာ ကေတ်တ်။ နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဟီု နကဵု ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော်မေန်အံင်လှာင်ဟီုဒၟံင် ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံအနာဂတ်ဂှ် ဒက်ပတန်အာ နကဵု ဒေသ၊ ဟွံဒက်ပ္တန် နကဵု ဂကူဂှ် ကောန်ဂကူ မကလိဂွံ တွဵုရးတုဲတုဲတအ်ကီု သီုကဵု ကောန်ဂကူ မဂစာန်ဒၟံင် ညံင်ဂွံဂွံ တွဵုရးတအ် ဒှ်ဒၟံင် ဂဝိင်။ လတူလဟီုဂှ် နကဵု မေန်အံင်လှာင် က္လေင်ဟီု၊ အရာဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မပလေဝ်လောဲသွာမွဲ ဟွံသေင်၊ ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်လဒက်ပ္တန်ဍုင် ၂၀၀၈ ဏအ်ဂှ်လေဝ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဂကူနွံ နကဵုဒေသနွံဒၟံင်တုဲတုဲရ။ မွဲတင်ပၠန် နကဵု ညးစၞး ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကလေင်ဟီုဂှ် ဟိုတ်နူ ဂကောံလွပ်လွဟ်တအ် မကြပ်ညောန်စိုပ်ကၠုင် ဇရေင်ကွာန်မန်တအ်တုဲ နကဵု ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ အာပန်ကဵု က္ၜင်ကျာတုဲ ဒးသ္ၚိဌာန် ညးဍုင်ကွာန်၊ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဒှ်ဒဒိုက်။ ကိစ္စတအ်ဏအ် မိက်ဂွံကဵု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ညိ။ နကဵု မေန်အံင်လှာင် ဟီုကဵု ညးတာလျိုင် လွာဲဂှ် ညံင်ဂွံစၟဳစၟတ် ဟီုကဵု ဂဥုပ်ပၞာန်ဒိုဟ်အဂၞဲရ။&lt;ref&gt;{{cite interview |last=လဴ |first=ဗညာ |subject-link= |interviewer=မိဒေဝဳဆာန် |title= |work= |date=20-10-2023 |publisher=ပရိုင်ဍုင်မန်တၟိ |location= |url=https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=314&amp;href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FNMSP.Info%2Fvideos%2F3686162091704621%2F&amp;show_text=false&amp;width=560&amp;t=0&quot;|access-date=20-10-2023}}&lt;/ref&gt;

=== ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (ဗ္တိုက်သရိုဟ်တၠအဝဵုပၞာန်) ===
သၞာံ ၂၀၂၄ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၄ ဂှ် ညးအုပ်ကာနာနာ ဗဟဵု နာဲဇဲယ၊ ဒုညးဂအုပ်က္ဍိုက်ပ်ဒပ်ပၞာန် ဒုသကိုပ်ပၞာန် စၠန်ထဝ် ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ်ဗော်၊ ကောန်ဗော် ဗွဲမဂၠိုင် လလောင်တြး သွက်ဂွံ ဗတိုက်ကဵု အလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=February 14, 2024 |title=မွန်ပြည်သစ်ပါတီ(စစ်အာဏာရှင်တိုက်ဖျက်ရေး)၏ ထုတ်ပြန်ကြေငြာချက် |url=https://www.facebook.com/story.php?story_fbid=122098359914217933&amp;id=61556537998062 |work=New Mon State Party - AD |location= |access-date=}}&lt;/ref&gt; တုဲဂှ် နူကဵု ဗော််ဍုင်မန်တၟိ ပ္တိတ် လိက်မကဵုသမ္တီ ကုညးဍုင်ကွာန် မွဲတၞးကီုရ။ ပ္ဍဲလိက်မကဵုသမ္တီဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဂကောံမပါ်တိတ်ဏအ်ဂှ် အာစန်ဒက်ကေတ် ခရိုင်မတ်မလီုတုဲ ပါ်တိတ်အာ နူကဵု ဗော်ရ။ နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဆဝ်မ္ၚုဟ်လဝ် ညးဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံ ဗိုင်စန်ဒက် ညးမပါ်တိတ်တအ် ညံင်ဂွံ က္လေင်လုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဗော်ပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=February 14, 2024 |title=မွန်ပြည်သူထံသို့ အသိပေးအကြောင်းကြားခြင်း |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FNMSP.Info%2Fposts%2Fpfbid0yP4VBDFbV3XwzuWj5T8AztnoHMMHKA2RKMGCwfwu3w4nvdQkZZYMB8EZW2LMcMggl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot; width=&quot;500&quot;|work=New Mon State Party |location= |access-date=}}&lt;/ref&gt; ဆဂး ညးဍုင်ကွာန်မန်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံညာတ်ကေတ် ဂကောံနာဲဇဲယတအ်ဂှ် ပါ်တိတ် နူဗော်ဍုင်မန်တၟိ၊ ညာတ်ကေတ် နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဖန်နဲပြယာဲပၞာန်၊ ဝေင်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တုဲ မဖန်လဝ်ရောင်။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ramanya |first=Ravika |date=February 14, 2024 |title=ပရေင်ဟီုတွဟ် ကျာ်ဇၞော်အစာ ရာဝိက |url=https://www.facebook.com/100035186630358/videos/375161008592708/|work=|location= |access-date=}}&lt;/ref&gt;

===ဒပ်စဵုဒၞာၜိုဟ်လလမ်ဂကူမန်===
{{Main|ဒပ်စဵုဒၞာၜိုဟ်လလမ်ဂကူမန်}}
ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ၁၀၊ ၂၀၂၂ ဂှ် ဒပ်စဵုဒၞာၜိုဟ်လလမ်ဂကူမန် ဂဥုပ်ဗိုလ် နာဲရှံင် (နိုင်ရှောင်) အာယုက်ဇၞော်တုဲ တာလျိုင်ဂဥုပ်ဗိုလ်ဂှ် ပ္အပ်ကဵု ကောန်စဴဇကု နာဲအံင်ထောန်။ တုဲပၠန် နကဵု ဒပ်စဵုဒၞာၜိုဟ်လလမ်ဂှ် ဟီု၊ နကဵု ဒပ်ဇကုဂှ် ပ္အပ်လဝ်လွဟ် ကုအလဵုအသဳဗၟာ ပေင်အာ ၁၂ သၞာံတုဲရလေဝ် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ဟိုတ်နူကဵု ရဲပၠန်ဂတး ဗွဲတၟေင် [[ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ယေဗလူ)|ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန်]] မကော်ဂး ပဳဒဳအေပ်တအ် ဂစိုတ်ဒၟံင် ညးဍုင်ကွာန်၊ ညးဓလေင်ကာဍုင်၊ ဥက္ကဋ္ဌကွာန်တအ်တုဲ နကဵု ဒပ်စဵုဒၞာၜိုဟ်လလမ်ဂကူမန် ဒုင်အသံ အမိင် ပၞာန်အလဵုအသဳဗၟာတုဲ နဒဒှ် ဒပ်ညးဍုင်ကွာန်ဒေသ (ဌာနေပြည်သူ့စစ်) ဂှ် က္လေင်ရပ်လွဟ်ပၠန်ရောင် မြဴသာ်ဝွံ လလောင်တြးလဝ်ရ။ ဒပ်စဵုဒၞာၜိုဟ်လလမ်ဂကူမန်ဝွံ ဒှ်ဒပ် မပါ်တိတ် နူဗော်ဍုင်မန်တၟိ နကဵု က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဂဥုပ်ဗိုလ်အံင်နာင် နူသၞာံ ၂၀၀၈ တေအ်ရ။ သၞာံ ၂၀၀၉ ဂဥုပ်ဗိုလ် နာဲယှံင် ညးမဒေါအ် ဇူနူဗော်ဍုင်မန်တၟိ လုပ်ပံင် ကုဂဥုပ်ဗိုလ်အံင်နာင်ရ။သၞာံ ၂၀၁၀ အံက်တဝ်ဗာ ၁၀ ဂှ် နကဵု ဒြဟတ်ကောန်ဒပ် ၂၆၈၊ လွဟ်ဇၞော် လွဟ်ဍောတ် ၇၂ ဇကိုအ်ဂှ် လုပ်ဖျေဟ်လွဟ် ကု ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ဂဥုပ်ဌာနပၞာန်ရးအဂၞဲရ။ သၞာံ ၂၀၁၂ နာဲအံင်နာင် စုတိအာတုဲ စၞးဂှ် နာဲရှံင် (ရှောင်) ဒှ်ဂဥုပ်ဗိုလ် နဒဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ဒပ်ဝွံရ။ လၟုဟ် နာဲရှံင် အာယုက်ဇၞော်တုဲ ပ္အပ်ကဵု ကောန်စဴဇကု နာဲအံင်ထောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=10 October 2022|title=မွန်ငြိမ်းချမ်းကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့၏ ထုတ်ပြန်ချက်|work=Than Lwin Times|url=https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=314&amp;href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Ftltmonedition%2Fvideos%2F1861982294194210%2F&amp;show_text=false&amp;width=560&amp;t=0&quot;|access-date=12 October 2022|issn=|quote=မွန်ပြည်သစ်ပါတီကနေ ခွဲထွက်ထားတဲ့ မွန်ငြိမ်းချမ်းကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ဟာ စစ်ကောင်စီတပ်နဲ့ လက်တွဲပြီး ဌာနေ ပြည်သူ့စစ်အဖြစ် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သွားမယ်လို့ အောက်တိုဘာလ (၁၀) ရက်နေ့မှာ ထုတ်ပြန်ကြေညာလိုက်ပါတယ်။ မွန်ငြိမ်းချမ်းကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ကတော့ မွန်ပြည်နယ်အတွင်း ငြိမ်းချမ်းရေးနဲ့ အကြမ်းဖက်မှုအန္တရာယ်တွေကို ကာကွယ်ဖို့အတွက် ပြည်သူ့စစ်အဖြစ် ပြောင်းလဲ ဆောင်ရွက်ရတာလို့ ထုတ်ပြန်ချက်မှာ ဖော်ပြထားပါတယ်။ ဒါ့အပြင်  အကြမ်းဖက်လုပ်ရပ်မှန်သမျှကို ပြတ်သားစွာကန့်ကွက် ရှုတ်ချပြီး ပြည်သူတွေရဲ့ နေ့စဉ် လူမှုဘဝအေးချမ်း တည်ငြိမ်ရေးအတွက် ကြိုးပမ်းဆောင်ရွက်သွားမယ်လို့ ဆိုထားပါတယ်။
}}&lt;/ref&gt;

===ဒပ်ပၠန်ဂတးဍုင်မန် / ဒပ်စဵုဒၞာဍုင်မန် ===
[[ကံင်ဇြဳဖေဝ်ဒရေဝ်ဍုင်မန်]] ({{lang-en|Mon State Federal Council (MSFC)}}, {{lang-my|မွန်ပြည်ဖက်ဒရယ်ကောင်စဳ}}) ဂှ် ဒှ် ဂကောံကံင်ဇြဳ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကု သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်လ္ၚဵု သွက်ဂွံ ဗမံက် ရုပ်ရဴကမၠောန် ပဋိညာဥ်ဖေဝ်ဒရေဝ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ (ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစဳပဋိညာဥ်) မဒှ် ပဋိညာဥ် [[အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ]] (အေန်ယူဂျဳ) သွက်တွဵုရးမန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://msfc-mon.org/burmese/2023/06/27/about-msfc/ |title=မွန်ပြည်ဖက်ဒရယ်ကောင်စီ (MSFC) အကြောင်း |last= |first= |date=November 15, 2023 |website=Mon State Federal Council |publisher=Open |access-date=September 16, 2024 |quote=နွေဦးတော်လှန်ရေးကာလအတွင်း ထူထောင်ခဲ့သည့် မွန်ပြည်ကြားကာလ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးကော်မီတီ (Mon State Interim Coordinating Committee-MSICC) အနေဖြင့် ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီပြည်ထောင်စု တည်ဆောက်ရေးအတွက် အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အတိုင်ပင်ခံကောင်စီတွင်လည်းကောင်း၊ အမျိုးသားညီညွတ် ရေးအစိုးရတွင်လည်းကောင်း တက်တက်ကြွကြွပါဝင်ခဲ့ပေသည်။ ပထမအကြိမ်ပြည်သူ့ညီလာခံတွင် ဖက်ဒရယ် ဒီမိုကရေစီပဋိညာဉ် အစိတ်အပိုင်း(၁) နှင့် အစိတ်အပိုင်း (၂) တို့အား အတည်ပြုလိုက်ပြီဖြစ်သည့်အတွက် MSICC အနေဖြင့် ပဋိညာဉ်ပါ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ၏ ကိုယ်ပိုင်ပြဌာန်းခွင့်အခွင့်အရေးနှင့် မိမိပြည်နယ် အတွင်း အာဏာ (၃)ရပ် တည်တန့်ရေးအတွက် လုပ်ကိုင်ဆောင်ရွက်ရမည့်တာဝန် အများအပြားရှိနေသည့် အတွက် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးကော်မီတီအဆင့်မှ ပြည်နယ်ဖက်ရယ်ကောင်စီအဆင့်သို့ တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းကာ ပဋိညာဉ် (၂) ရပ်စလုံးအား အကောင်အထည်ဖော်သွားမည်ဖြစ်သည်။ |accessdate=September 17, 2024 |archivedate=September 16, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240916201749/https://msfc-mon.org/burmese/2023/06/27/about-msfc/ }}&lt;/ref&gt; နကု ကံင်ဇြဳဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဌာနနာနာသာ် သီုကဵု ဌာနပရေင်စဵုဒၞာ နကုယၟု [[ဒပ်ပၠန်ဂတးဍုင်မန်]] ရ။ 

=== ဒပ်ပၞာန် ဗၠးၜးဍုင်မည်===
{{Main|ဒပ်ပၞာန် ဗၠးၜးဍုင်မည်}}
[[ဒပ်ပၞာန် ဗၠးၜးဍုင်မည်]] ဂှ် ကောန်ဂကူမန် ညးမိက်ဂွံ သၠုင်ပ္တိုန် ပရေင်ဒပ်ပၞာန်မန်တုဲ အာတိုန်လဝ် ဘာပၞာန် ပ္ဍဲ ဒပ်ပၞာန် ဗၠးၜးဂကူတအင် (TNLA)၊ ဒက်မိတ် ဗွဲတၟေင် ကုဂကူတၞောဝ်ဗဳဇမတုပ် ကုမန် ဂကူဝ၊ ဂကူပလံံင် တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ်။

=== ဒပ်ကရေင် ကေအေန်ယူ ===
ကြဴနူ ဒပ်ကရေင် ကေအေန်ယူ မကလိဂွံ ဒြဟတ်မၞိဟ် ဒြဟတ်လွဟ် နူကဵု [[ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ဗၟာ)|ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန်]] မကော်ဂး ပဳဒဳအေပ်တအ်တုဲ ဒၞာဲတိဍာ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ သြဇာတဴ ဒေသကၞောတ်ၜဳရေဝ်ဂှ် သွက်ဂွံ ပံက်ဗဒှ် ဒပ်မဟာ (၈) ဂှ် ဖန်ဇန်လဝ်ရ။ နကဵု ဒုသကိုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်ပၞာန်ကေအေန်ယူ ''ဘောကျော်ဟဲ '' ကော်သဘင်သဳကၠဳ သကိုပ်ဒပ်ကရေင်ဂမၠိုင်တုဲ နူကဵု သဘင်သဳကၠဳဂှ် ညးတအ် တုပ်စိုတ် သွက်ဂွံ ပံက်ဒပ်မဟာ(၈) ပ္ဍဲကဵု ဒေသကၞောတ်ၜဳရေဝ် မဒှ်ဒၞာဲ တိဍာ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ သြဇာတဴရ။ ဒပ်မဟာ (၈) ဂှ် ပါ်ပ္တိတ် ဒြဟတ် နူကဵု ဒပ်မဟာ (၆) တမ်ဒပ် (၂၇)၊ တမ်ဒပ် (၂၈) ကဵု တမ်ဒပ် (၂၉) တုဲပၠန် ကရောင်ပၞာန်ကၠဗတာင် (ကျားဖြူစစ်ကြောင်း)၊ ကရောင်ပၞာန်ဒဵုဒၞး (ဒေါနစစ်ကြောင်း)၊ ကရောင်ပၞာန်နာ်ဍာဲ (နဂါးနီစစ်ကြောင်း)၊ ကရောင်ပၞာန်ဒဵုဗျု (တောင်ညိုစစ်ကြောင်း)တအ်ဂှ် နဒဒှ် ဒပ်မဟာ(၈) မြဴသာ်ဝွံ ပံက်လဝ်ရ။ သကိုပ်ဒပ်မဟာဂှ် ခပ္တိုန်လဝ် သကိုပ်တမ်ဒပ် (၂၇) သကိုပ်ဒပ် ယာန်နာင် (ရန်နိုင်) မကော်ဂး နယ်ဒါထူး မြဴသာ်ဝွံ နူကဵု Rehmonnya Institute for Civic Engagement - RICE ဂွံတီကေတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite report |author=Rehmonnya Institute for Civic Engagement - RICE |author-link=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpermalink.php%3Fstory_fbid%3Dpfbid0ieoAp9xN5UwGdfdy3aQHnysBxytNsmCHVN5cfDsDJgE1zAEWBxxvZUyGnVu9sSTml%26id%3D100067334892829&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|authors= |date=July 1, 2023 |title=ခေတ်သစ် ကရင်နီပြည် အစိုးရ နှင့် မွန်နိုင်ငံရေးရေချိန် |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpermalink.php%3Fstory_fbid%3Dpfbid0ieoAp9xN5UwGdfdy3aQHnysBxytNsmCHVN5cfDsDJgE1zAEWBxxvZUyGnVu9sSTml%26id%3D100067334892829&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|publisher=Open |page=4 |docket= |access-date=July 2, 2023 |quote=ပေါက်ကြားလာသော သတင်းအရင်းအမြစ်တစ်ခုအရ (KNU) ဒုစစ်ဉီးစီးချုပ် ဘောကျော်ဟဲ ဦးဆောင်၍ တပ်မှူးများညီလာခံတစ်ရပ်ကို ခေါ်ယူကျင်းပခဲ့ပြီး ထိုညီလာခံမှ တပ်မဟာ(၈)ကို တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြောင်း RICE သုတေသီတစ်ဦးက စုံစမ်းသိရှိထားသည်။ KNU/KNLA ၏ တပ်မဟာ(၆) လက်အောက်ခံ တပ်ရင်း (၂၇)၊ တပ်ရင်း (၂၈) နှင့် တပ်ရင် (၂၉) တို့ ကို လည်းကောင်း၊ ယင်အပြင် အင်အား ၅၀၀ နီးပါခန့်ရှိသော ကျားဖြူစစ်ကြောင်း၊ ဒေါနစစ်ကြောင်း၊ နဂါးနီစစ်ကြောင်းနှင့် တောင်ညိုစစ်ကြောင်းတို့ကိုလည်းကောင်း တပ်မဟာ(၈) လက်အောက်ခံအဖြစ် ထည့်သွင်းဖွဲ့စည်း သွားမည်ဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။ တပ်မဟာ(၈)၏ ယာယီတပ်မဟာမှူးအဖြစ် တပ်ရင်း(၂၇) ၏ တပ်ရင်းမှူး ရန်နိုင် (ခ) နယ်ဒါထူးက တာဝန်ယူသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြပါရှိသည်။}}&lt;/ref&gt; စပ်ကဵု ကိစ္စဝွံ နကဵု ကရေင်ကေအေန်ယူ မုဟွံလလောင်တြး ဗဗွဲဏီကီုလေဝ် ပရေင်ကမၠောန် မဗၟံက်ရုပ်ရဴပၞာန် ပ္ဍဲဒေသတိဍာ်မန်တအ်ဂှ် စဗၟံက်ကၠုင် နူကဵု ၜိုတ်ဂိတုဂျောန်၊ ၂၀၂၃ ဂှ်ရ။

=== ဒပ်လွပ်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် ===
ကြဴနူ ပၞာန်ထိင်အဝဵုဍုင် ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၊ ၂၀၂၁ တုဲ ဗွဲတၟေင် ကောန်ဗော် ကေုာံ မၞိဟ်မထံက်ဂလာန် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳတအ် ဒြေပ်ဒဴတိတ် ပ္ဍဲကဵု တိပၠန်ဂတး ဒၞာဲကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် ဗွဲတၟေင် ဒေသချေင်၊ ဒေသကချေင်၊ ဒေသကရေင်ဍာဲ ကေုာံ ဒေသကရင်ရ။ ဟိုတ်နူ မၞိဟ်မထံက်ဂလာန် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ဒြေပ်စိုပ်ကၠုင် ဒၞာဲဇကု၊ အာတ်မိက် ညံင်ဂွံဗတောန် ကဵုကွတ်ပၞာန်၊ အရီုအဗင်လွဟ်တအ်တုဲ ဒပ်ကောန်ဍုင်အရင်တအ်ဏအ် ပါဲဟွံဂွံ ဒေါအ်ဟွံဂွံ ဒးဗ္တောန် ကဵုကွတ်ပၞာန် ကေုာံ အရီုအဗင်လွဟ်ရ။ ညးမထံက်ဂလာန် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳတအ်ဂှ် လေပ်ကွတ်ပၞာန်တုဲ ဒက်ပ္တန်ပတိုန် ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် ရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာ ရန်တၟအ်လဝ် ဗ္တောန်ကဵု ကွတ်ပၞာန်တုဲ ညံင်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဂွံက္လေင်စဴ ဒေသညးတအ်တုဲ ကဵုညးတအ် ဆက်လုပ်အာ ပေါဲဗတိုက် ပ္ဍဲဒေသညးတအ်ရ။ ညံင်ရဴ မၞိဟ်မလေပ် ကွတ်ပၞာန်တုဲ က္လေင်လုပ်ပၠန်ဂတး ပ္ဍဲဒေသဇကု နွံကီု၊ ဟိုတ်နူပရေင်ဂီုကၠီု မၞိဟ်မက္လေင်စဴတအ်ဂှ် ဒးဒုင်ရပ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်ကၠုင်တုဲ ဒပ်ပဳဒဳအေပ်တအ်ဂှ် သှ်ေတန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ကောန်ဍုင်အရင်တအ်ဂှ်ရ။ ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ ပေါဲဗတိုက် အကြာ ဒပ်ကောန်ဍုင်အရင်တအ်ဂှ် ကဵု ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ က္တဵုဒှ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ်ကီုရ။

သၞာံ ၂၀၂၃ ဂိတုအံက်တဝ်ဗာ ၂၇ ဂှ် ဒပ်မဟာမိတ်ကောဒေအ်ပိ မတွဟ်ဂး ဒပ်ပၞာန်ယခေင် (Arakan Army - AA) (ဒပ်ယခေင်)၊ ဒပ်ပၞာန်ဒဳမဝ်ကရေတ္တေစ်ကောန်ဂကူမျာန်မာ (Myanmar National Democratic Alliance Army - MNDAA (ဒပ်ကဝ်က)၊ ဒပ်ပၞာန်ဗၠးၜးကောန်ဂကူတအင် (Ta'ang National Liberation Army -TNLA) (ဒပ်တအင်) တအ် လလောင်တြး ပရေင်ပၞာန် ၁၀၂၇။ ပရေင်ပၞာန်ဏအ် နကုရဲပၠန်ဂတးတအ် ပ္ဍဲဒေသသေံသၟဝ်ကျာဂှ် သိမ်ဂွံအာ ဒပ်မဟာပၞာန်တိုက် စၟတ်(၁၆) မနွံ ပ္ဍဲဍုင်သိန္နဳ၊ ဂဥုပ်အုပ်ဓုပ်ဒေသလံက်ကိုင်၊ တမ်ဒပ်ဗွဲမဂၠိုင် ကောံကု ၁၈ ဍုင် သီဂွံအာရ။ နကုကြုက် ပ္ညဳတုဲ ဆဵုဂဗ ပ္ဍဲ တွဵုရးယူနာန်၊ ဍုင်ကူမေန်၊ ဟဝ်တေတ်ဟာင်ဂေန်တုဲ က္လိဂွံ တင်လတုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် ဒေါအ်ပန်ပှ်ော ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၄ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၁၁ ဗတံ ၉ နာဍဳရ။ ပၞာန်ပ္ဍဲဒေသယခေင်ဂှ် ဟွံဆက်စပ် ကုပရေင်တုပ်စိုတ်ဟာင်ဂေန်။&lt;ref name=mynow&gt;{{cite web |url=https://myanmar-now.org/mm/news/58072/?fbclid=IwY2xjawFxGkVleHRuA2FlbQIxMAABHbZ8KNONCEvPUBoNQVOcWai3YzkdzGBVXNwN2bKjef2yIphBcH0swkpphg_aem_tO4VVgt38ZVe2gvtjERF9w |title=KNDF တပ်ဖွဲ့ဝင် ပြောပြတဲ့ ရှမ်းမြောက်စစ်ပွဲအတွေ့အကြုံ |last=ရယ် |first=စော |date=October 2, 2024 |website=Myanmar Now |publisher=Open |access-date=October 7, 2024 |quote=}}&lt;/ref&gt; 

ဟိုတ်နူ နူကဵု ပၞာန်ဗၟာ အာဗတိုက် ဒပ်တအင် မနွံ ပ္ဍဲဍုင် ကျံက်မေဝ် ကီု၊ သီုကဵု ပန်ဍုင်သိန္နဳ၊ ကွတ်ခါင်၊ နံင်ချိုဝ်၊ မဝ်မိတ်၊ မဝ်ကုတ်တုဲ သၞာံ ၂၀၂၄ ဂိတုဂျောန် ၉ ဂှ် နကုဒပ်တအင် လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ပၞာန်ဗၟာ ပလီု တင်လတုပ်စိုတ်တုဲ ပရေင်ပၞာန်၁၀၂၇ ဂှ် ဆက်ပြေင်အာပၠန်ရောင်ရ။&lt;ref name=mynow/&gt;

==ညးဍုင်ကွာန်မန်==
ကြဴနူ ပရေင်ကလိုက်ကၟဵု ပရေင်ပၞာန် နကဵုဂကောံလွပ်လွဟ်ကရေင် ကေုာံ ဂကောံဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် မကော်ဂး ပဳဒဳအေပ်တအ် သၠုင်ပတိုန်အသိင် ပေါဲဗတိုက် ကေုာံ ပရေင်ပကီုပရာပ်၊ ပရေင်ပလီုပလာ်နာနာတုဲ ညးဍုင်ကွာန်မန် ဗွဲတၟေင် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်ဂှ် ဒးဒုင်ဘဲပၞာန် ဂၠိုင်အိုတ်ရ။ ပါဲနူ ဘဲပၞာန် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကွာန်ဇကုတုဲ နူကဵု ရဲဂကောံလွပ်လွဟ် ပဳဒဳအေပ်တအ်ဂှ် သွက်ဂွံရာန်လွဟ် ကေုာံ ခရိတ်စသုင် ကောန်ဒပ်ညးတအ်တုဲ ဓရတ်သြန် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန်မန် ဗွဲတၟေင် ညးတၠပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ နူညးအုပ်ဓုပ်ကွာန်မန်တအ်ရ။ နူကဵု ညးအုပ်ဓုပ်ကွာန်မန် ဗီုကဵု ကွာန်ကွာန်ပါင်မ္ၚဵုဂှ် မွဲမွဲအလန် ဒးဒုင်ဓရတ်သြန် ၄၀၀ ကိုဋ်။ ညးဇၞော်ကွာန်တအ် ဒးဒုင်ဓရတ် ဗီုဏအ်မ္ဂး သွက်ဂွံဂွံသြန်တအ်ဂှ် ဒးဂၠာဲဗက် အကြာကောန်ကွာန်။ ယဝ်ရ ဟွံကဵုမ္ဂး ညးဇၞော်ကွာန်တအ်ဂှ် နကဵုဒုဟ် မၞိဟ်မကဵုပရိုင်သၞ (ဒလံ) ဂးတုဲ ကၠုင်ပန်ဂစိုတ်ထောအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=3 June 2023|title=ဂကောံရပ်လွဟ်မွဲဂကောံ အာတ်မိက်လဝ်သြန်ကွာန်၊ ညးဒးညးဒုင်ရဟာ ညးဇၞော်ကွာန်ဟီု|work=Kaowao News Group|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpermalink.php%3Fstory_fbid%3Dpfbid02pRk4QWpyxNHDkW2sTieFGjRPfx5kpXGBfmJkFACLnKhDnEwGZTb1JvPBngd2sdKdl%26id%3D100092466086837&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|access-date=2 July 2023|issn=|quote=“ပရူဏံ ဗော်ဍုင်မန်တၟိကီု လပါ်အလဵုအသဳကီု ပိုဲလဴစလဝ်တုဲ ညးတံတီမံင်ရ၊ ညးဒးညးဒုင်ကေတ်တ်ရဟာ ဟွံမင်မွဲရံင်စံင်ညးသ္ကံရဟာ ပ္ဍဲကဵုပွိုင်ဍုင်ရေဝ်သၠုင်ကျာကီု ရေဝ်သၟဝ်ကျာကီု ဂကောံပၠန်ဂတးမွဲက္ဍိုပ် ရေးပြောက်ကျား YGS ဂှ် ဇၟာပ်ဥက္ကဌကွာန် အုပ်ချုပ်ရေးမှူးကွာန်ဂှ်တှ်ေ ဍေံအာတ်ဓရင်လဝ်သြန်” ညးဇၞော်ကွာန်မွဲဟီုရ။ 
ဆဂး လ္တူပရေင်ဏံဒဒှ်နွံဗီုလဵု နူဌာန်ပရိုင်ကဴဝဴ သ္ပဒတန်ဟွံဂွံဏီ။ 
အကြာဏံ ဂကောံရပ်လွဟ်လဵုဟွံတီ အာတ်မိက်လဝ်သြန်ကု ညးဇၞော်ကွာန်ပါင်မ္ၚဵု(ပါင်မဟေဝ်) ၄၀၀ ကိုဋ်နွံမံင်တုဲ ဂွံဗၠးဘဲလမျီုဂှ် ဥက္ကဌကွာန်ဒးဂြိပ်ပါဲအာမွဲဒၞာဲရဂှ် ရဲကွာန်မွဲတၠ ဟီုရ။  
ပြည်သူ့စစ်တြေံ နာဲပါန်ယှိုဲ ရဲကွာန်သၞေဟ်ကာ (ဍုင်ရေဝ်သြင်မွဲလပါ်တေံ) ဂျောန် ၂ နူတနေံဗတမ် ၇ နာဍဳ အဃောကလေင်စဴသ္ၚိ တိတ်ကၠုင်နူခုင်ဝေင်ဘိလိယက်ဂှ် ဒးဒုင်ပန် ၄ လစုတ်တုဲ ချိုတ်လဝ်ဒၞာဲဂှ် ဂွံပရိုင်ရ}}&lt;/ref&gt;

=== ဘဲပၞာန် ပွဳပွူ ကွာန်ကအ်ဗိုတ် (ကာန္နဳ) ===
ဒပ်ကရေင် နကဵုသကိုပ်ဒပ် ဗိုလ်စောအယ်စေးဝါး ကေုာံ ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ဗၟာ) မကော်ဂး ပဳဒဳအေပ်တအ် ပံင်တောဲတုဲ ပၠဒပ် Lion Battalion Commando တုဲ ဇာန္နဝါရဳ ၁၊ ၂၀၂၃ ဂှ် စိုပ်ကၠုင် ဇရေင် အကြာကွာန်ကအ်ပံက်ရ။ ဇာန္နဝါရဳ ၂၁ ဂှ် ဒပ်တအ်ဏအ် လုပ်မံင်ဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ကအ်ကျာ် ဗဒါဲကွာန်ကအ်ဗိုတ် (ကာန္နဳ)ရ။ နကဵုဒပ်အလဵုအသဳဗၟာ ဒပ်ခမရ ၅၄၅ ဂွံတီကေတ်တုဲ လုပ်ကၠုင် ကွာန်ကအ်ဗိုတ်။ ဒပ်ခမရ ၅၄၅ မံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် အခိင် နူဂယး ၜိုတ် ၁ နာဍဳ ပ္ဍဲဇာန္နဝါရဳ ၂၂ ဂှ် ဒပ်ခမရ ၅၄၅ ဂှ် တိတ်အာ နူကွာန်ကအ်ဗိုတ်တုဲ အာမံင်ဒၟံင် ကွာန်ဗဒါဲဂှ် ကွာန်ကအ်ကာ ရ။ ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ တိတ်အာ နူကွာန်ကအ်ဗိုတ် ဗက်ဟွံဂတာပ် ဒပ်ကရေင် ဗိုလ်စောအယ်စေးဝါး ကဵု ဒပ်ပဳဒဳအေပ်တအ်ဂှ် လုပ်ကၠုင် ကွာန်ကအ်ဗိုတ်ရ။ နကဵု ဒပ်ဗၟာခမရ ၅၄၅ ဂှ် ခဍိုန်ပန်နင် အမၠံက် လပါ်ကွာန်ကအ်ဗိုတ် ကေုာံ ကွာန်က္ဍိုပ်ဒဒန်တအ်ရ။ ဇာန္နဝါရဳ ၂၃ ဂှ် နကဵု ဒပ်ဗၟာခမရ ၅၄၅ ဂှ် လုပ်ကြပ်ကၠုင် ကဵုကွာန်ကအ်ဗိုတ်တုဲ ဒှ်ပေါဲဗတိုက် ကုဒပ်ကရေင်ဗိုလ်စောအယ်စေးဝါး ကဵု ဒပ်ပဳဒဳအေပ် မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲဂှ်ရ ဒပ်ကရေင် ကဵု ဒပ်ပဳဒဳအေပ်တအ် စံင်ထောအ် ရုင်အုပ်ဓုပ်ကွာန်ရ။&lt;ref name=nmsp&gt;{{cite news|last=|first=|date=29 January 2023|title=ကမ်းနီ နှင့် အနီးတဝိုက်ရှိ ကျေးရွာများ မီးရှိူ့ခဲ့ရသည့် ဖြစ်စဉ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ သတင်းထုတ်ပြန်ချက်|work=ခရိုင်အလုပ်အမှုဆောင် ကော်မတီ သထုံခရိုင် မွန်ပြည်သစ်ပါတီ|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FNMSPnews%2Fposts%2Fpfbid0E8wb7Kw5ysHoABJZJ376uKNqf1GAQ2eH8aHzhFAZkjEDD9wtQqYQA3tiimJG7ZXrl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot; |access-date=29 January 2023|issn=|quote=}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူ ကောန်ပၞာန်ကရေင် ကေုာံ ကောန်ပၞာန်ပဳဒဳအေပ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင် မံင်ဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ်တုဲ ရဲကွာန်တအ် ဖေက် ဒှ်ပေါဲဗတိုက် ကုပၞာန်အလဵုအသဳဗၟာတုဲ စဒြေပ်ဒဴတိတ် နူကွာန်ဂှ်ရ။ အတိုင်ညးဍုင်ကွာန်တအ် မဒှ်ဂဝိင်ဂှ်ရပေါဲဗတိုက် အကြာ ဒပ်ပၞာန်အလဵုအသဳဗၟာ ကဵု ဒပ်ကရေင် ကဵု ဒပ်ပဳဒဳအေပ် က္တဵုဒှ် အပ္ဍဲကွာန်၊ နကဵု ပၞာန်အလဵုအသဳ သီုစကာ နကဵု က္ၜင်ကျာရ။ ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ ကောန်ကွာန် မနွံဗဒါဲကွာန်ကအ်ဗိုတ် (ကာန္နဳ) ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်၊ ကွာန်ကဍိုပ်ဒဒန်၊ ကွာန်ကအ်ကျာ်၊ ကွာန်သာယာဝတဳ၊ (ကွာန်ကအ်ကာ၊ ကအ်ခိုက်) သီုဖအိုတ် ၉ ကွာန် ဒးဒြေပ်ပါဲ ဘဲပၞာန်ဂှ်ရ။&lt;ref name=imna2/&gt;

ဇာန္နဝါရဳ ၂၄၊ ၂၀၂၃ဂှ် နကဵု ဒပ်ကရေင် ကဵု [[ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ဗၟာ)]] မကော်ဂး ပဳဒဳအေပ်တအ်ဂှ် စံင်သ္ၚိ ညးဍုင်ကွာန် နကဵုဒပ်ကရေင် ကေုာံ ပဳဒဳအေပ်တအ် မစုတ်စောဲလဝ်ဒုဟ် မၞိဟ်ဒစုက်ဒလုက် (ဒလံ) ကေုာံ သ္ၚိကောန်ပၞာန်ညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။&lt;ref name=nmsp/&gt;&lt;ref name=imna2/&gt; ကောန်ကွာန်တအ် ဂွိင်ဖေက် ပၟတ်ကၠောအ် ကုသ္ၚိတၞဟ်တုဲ ၜိုန်ရ ဗက်ပလိုတ်ပၟတ်ကီုလေဝ် နကဵုကောန်ပၞာန်ကရေင် ကဵု ကောန်ပၞာန်ဗၟာပဳဒဳအေပ်တအ် ဟွံကဵုပလိုတ်တုဲ ပၟတ်ဂှ် ကၠောအ်ကၞာင် သ္ၚိပ္ဍဲကွာန်ကအ်ဗိုတ် (ကာန္နဳ)၊ ပွိုင်ဍုင်ကြုင်ဒဵု၊ ဒေသရးမန် တူအာ သီုဖအိုတ် ၂၀ မ၊ ဟိုတ်နူ ဒးမကမ်ဇၞော်တုဲ ဒးအာသ္ၚိ ၂ မရ။&lt;ref name=imna2&gt;{{cite news|last=|first=|date=26 January 2023|title=တိုက်ပွဲ နှင့် အုပ်ချုပ်ရေးမှုးအိမ်တို့ အား မီးတင်ရှို့ မှုကြောင့် ကမ်းနီအပါအဝင်  မွန်ရွာ (၉) ရွာမှ ရွာလုံးကျွတ် ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်နေရ|work=လွတ်လပ်သော မွန်သတင်းအေဂျင်စီ|url=https://burmese.monnews.org/2023/01/26/တိုက်ပွဲ-နှင့်-အုပ်ချုပ်/?fbclid=IwAR1AD1_bYdXhPuC0I0f8gsxHlvpv73hBJFWBq3ASz9lJXunvklfS_Tg_yRE|access-date=27 January 2023|issn=|quote=“အိမ်မီးလောင်ဖြစ်စဥ်က သူတို့ပြောတဲ့ ဒလန်ဆိုတဲ့အိမ်ကို ကရင်က မီးရှို့ရာကနေ ဒလန်မဟုတ်တဲ့အိမ်တွေကို မီးကကူးစက်သွားပြီး လောင်ကုန်တာ၊ အားလုံး အိမ် ၂၄ လုံးလောင်သွားတယ် ကမ်းနီမှာ ပြီးတော့ လက်နက်ကြီးကျပြီး လောင်သွားတာက  ၂ လုံး၊ ဒီမနက်မှာက ညောင်ရိပ်သာမှာ နေအိမ်တွေ မီးလောင်တယ်” ဟု ဒေသခံတစ်ဦးက ပြောသည်။}}&lt;/ref&gt;

ဇာန္နဝါရဳ ၂၆ ဂှ် ကောန်ပၞာန်ကရေင် ကဵု ကောန်ပၞာန်ပဳဒဳအေပ်တအ် ကၠုင်သ္ၚိၝောအ်မၞိဟ်ကွာန်တုဲ ကပေါတ်ပ္ဍဲသ္ၚိညးဂှ် ကၠတ်ဂၠံက်ကေတ်ဏာတုဲ သ္ၚိဂှ် စံင်ထောအ်ရ။ ကောန်ကွာန်သၟေဟ် မနွံ ပ္ဍဲကွာန်တအ် ၜိုန်ရ လုပ်ပြာ်ကီုလေဝ် ဍေဟ်တအ် ဟွံကဵု အခေါင်ပလိုတ်ပၟတ်။ ညံင်သ္ၚိကရပ်ဇိုင်တအ် ဟွံဂွံတူဟေင် ဍေဟ်တအ် ကဵုအခေါင်စကာပက်ဍာ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=26 January 2023|title=ကရေင် ပဳဒဳအေပ် စံင်သ္ၚိၝောအ်မၞိဟ်ကွာန်|work=Talagoon Nāradahongsā|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FTalagoonNaradahongsa%2Fposts%2Fpfbid0ToUhpP8Fe5GNmaRpght23DJJG7twiiNqebon2x5EaxZjnEGWPSfWt46XQFqnJENul&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|access-date=27 January 2023|issn=|quote=တ္ၚဲဏံ (၂၆-၀၁-၂၀၂၃) ဒပ်ကရေင်ကေုာံပဳဒဳအေတ်တအ် ထပ်လုပ်စံင်သ္ၚိၝောံမၞိဟ်ကွာန်တုဲ ကောန်ကွာန်သှ်ေသၟေဟ်တအ် နွံတဴဒၟံင်ပ္ဍဲကွာန်တေံ လုပ်ပြာ်ပလိုတ် ဍေံတအ်ဟွံကဵုအခေါင်ပလိုတ်ရ။ သ္ၚိကရပ် ဇိုင်သ္ၚိတူဂှ် ဍေံတအ် စကာပက်ဍာ်ရ ဂွိင်သ္ၚိတၞဟ်တူဗက်အာ ဂွံအခေါင်ဆၜိုတ်ဏံရ။}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=26 January 2023|title=ကရေင် ပဳဒဳအေပ် စံင်သ္ၚိၝောအ်မၞိဟ်ကွာန်|work=Ka Thi|url=https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=476&amp;href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fmin.minlay.372%2Fvideos%2F1358036238303136%2F&amp;show_text=false&amp;width=267&amp;t=0&quot;|access-date=27 January 2023|issn=|quote=ရပ်ကျေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးအိမ်မှပစ္စည်းတွေကိုကားနဲ့အပြည့်သယ်ပြီးအိမ်အားမီးရှို့လိုက်သည်ဟုရွာသားများမှပြောကြားနေခြင်း}}&lt;/ref&gt;

ကောန်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒြေပ်ဒဴ ဇရေင် မၞိဟ်ညးတအ် မတီညာတ် ဗီုကဵု မနွံ ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီု၊ ကြေဝ်ဏာ၊ ခအံင်ကြေဟ်တအ်တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် စိုပ်အာ ဇရေင် ကွာန်သာံလှေဝ်ဂၠိုင်ရ။ နူကဵု ဘာလကျာ်မန်ဂမၠိုင်လေဝ် ကော်ဒုင်တၠုင် သွက်ဂွံပဒတဴ ပ္ဍဲကဵု ဘာညးတအ်ကီုရ။ ဇာန္နဝါရဳ ၂၅ ဂှ် ခမဳသင် ကေုာံ ခရှ် ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်တအ် ကောံဓရီု ပ္ဍဲဘာကွာန်ကအ်ဂူတုဲ ဒက်ပ္တန် ဂကောံရီုဗင်ဘဲပၞာန်တုဲ နကဵု ဂကောံဏအ် ဒုင်တဲ မဒါန်ဂမၠိုင်ကီု မဒါန်တအ် ညံင်ဂွံ စိုပ် ညးဒၟုင်ဒါန် (ဝါ) ညးလဒဴပၞာန်တအ်ရ။ နကဵု ဂကောံဝွံဂှ် ဖန်ဇန် ရံင်စံင် ဗ္စဖျုင်လဝ် ညးလဒဴပၞာန်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=26 January 2023|title=ဂကောံရီုဗင်ဘဲပၞာန် ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်|work=အအာ|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fwww.aar.mon%2Fposts%2Fpfbid02XHdDvJEvcvFHirBoFvWpbbthxLg7kUBAeLTrZ9MHs6PbeKiFiMVbPuRHzcQXvaTVl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|access-date=27 January 2023|issn=|quote=ခမဳသၚ် ကေုာံ ဒကာ ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်တံ ကောံဓရီုပ္ဍဲဘာကွာန်ကအ်ဂူတုဲ (၂၅-၁-၂၉၂၃)ဂှ် ရန်တၟံကဵုဂွံဗိုၚ်ရီုဗၚ်ညးပါဲဒဴဘဲပၞာန်တံတုဲ ပံက်လဝ်ဂကောံဂကောံရီုဗၚ်ဘဲပၞာန်ရ }}&lt;/ref&gt; 

ဇာန္နဝါရဳ ၂၇ ဂှ် ပၞာန်သီုၜါလပါ် ဆုတ်တိတ် နူကွာန်ကအ်ဗိုတ် (ကာန္နဳ) တုဲ ကောန်ကွာန် မၞိဟ်တြုဟ်တြုဟ်တအ်လေဝ် ကလေင်စဴအာ သ္ၚိဇကု သိုက်သိုက်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=27 January 2023|title=ပၞာန်ၜါလပါ်တအ် ဆုတ်ပါဲတိတ် နူကဵုကွာန်ကအ်ဗိုတ်|work=ရာမညဌာနဳ|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FTaingpaKao20%2Fposts%2Fpfbid02WCijRZWjsvZY4mJirMBZpaDf646jGzV4fm4QzwDS6SBoqxjwSgcbubMLgrRxUcLSl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|access-date=27 January 2023|issn=|quote=ပၞာန်ၜါလ္ပာ်တအ် ဆုတ်ပဲါတိတ်နူကဵု ဒေသကွာန်ကအ်ဗိုတ်(ကာန်နဳ) ယျ မၞိဟ်တြုံတြုံတအ် ယောန်ကလေၚ်စဴကၠုၚ်ကွာန်ညးတအ် သိုက်သိုက်ယျ။ 
စိုတ်ဖေက်လုပ်မံၚ်တုဲ ကဵုမံၚ်ပရိုၚ်ညးကအ် ပရိုၚ်ဟွံဍာံတုဲ မွဲဏှမွဲဏှ ဒးဂြိပ်မံၚ် ဂၠိုၚ်ကဵုအလန်ရ။ 
ပရိုၚ်ဒဒှ်ဍာံဂှ် ပိုဲတအ် ဘိုၚ်ပလံၚ်ကဵု ညးတအ်ညိ။}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင် အဃောမဒှ်ဒၟံင်ပၞာန်ဂှ်လေဝ် ရဲကွာန်ကအ်ဗိုတ်လ္ၚဵု တၞဟ်နဂွံမင်မဲအာကွာန်ဂးတုဲ ဆက်တန်တဴအာဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် နွံရ။ သ္ၚိဌာန် ညးတၠသ္ၚိ ဟွံမဲတအ်ဂှ် ဒြပ်ရတ်ညးတအ် ဒးဒုင်ကၠတ်ဂၠံက်ဏာလဝ်လေဝ် နွံကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=27 January 2023|title=ဒြပ်ရတ် ဒးဒုင်ကၠတ်ဂၠံက်|work=Ka Thi|url=https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=476&amp;href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fmin.minlay.372%2Fvideos%2F659511325926746%2F&amp;show_text=false&amp;width=267&amp;t=0&quot;|access-date=27 January 2023|issn=|quote=}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူပေါဲဗတိုက် အကြာ ဒပ်ကရေင် ဗိုလ်စောအယ်စေးဝါး ကဵု ဒပ်ပဳဒဳအေပ်တအ် ဒှ်ပေါဲဗတိုက် ပ္ဍဲအကြာကွာန်ဝွံတုဲ ပ္ဍဲကွာန်ကအ်ဗိုတ်ဂှ် သ္ၚိဒးတူအာပၟတ် ၂၁ မ၊ ကွာန်ညောင်ရိပ်ဂှ် သ္ၚိတူအာ ၁၈ မ၊ သ္ၚိဒးလီုအာ ပ္ဍဲကွာန်ကအ်ဗိုတ်ဂှ် ၃ မ၊ ကွာန်ညောင်ရိပ်ဂှ် ၁ မ၊ ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်ဂှ် ၇ မ။ ညးဍုင်ကွာန် ဒးအာဝပ် ၂ တၠ။&lt;ref name=nmsp/&gt;

=== ဘဲပၞာန် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ရေဝ် ===
၂၀၂၃ ဂိတုဂျောန် ၁၆ အခိင်သဝ်တ္ၚဲ ၄း၃၀ ဂှ် နူကဵု ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ခလရ ၃၁ မဖျေဟ်လဝ်ဒပ် ပ္ဍဲဍုင်ခေါဇာဂှ် ဟိုတ်မပသဘင်တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်တုဲ ပန်ပၠုပ်နင် အမၠံက်မွဲမ ဒတုံစှ်ေ ပ္ဍဲအရာပ်ဝင်တၟအ်တုဲ ဒးအာ မိဌေကျဳ အာယုက် ၄၀ မဒှ်ကောန် နာဲအံင် မိလှ အဃောမဟုံဒၟံင်ဍာ်တုဲ ဒးချိုတ်အာ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=June 16, 2023|title=ခေါဇာမြို့မြန်မာစစ်တပ်မှ လက်နက်ကြီးပစ်ခတ်မှုကြောင့် အမျိုးသမီးတစ်ဦး ဦးခေါင်းထိမှန်ပွဲချင်းပြီးသေဆုံး|work=Kaowao News Group|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpermalink.php%3Fstory_fbid%3Dpfbid0HgZMPvwL6Ekb5rDKYyYMx4mNShXK2pGNXUaFVi9Ar27CGAzxD37cW1QdqHkW6xDEl%26id%3D100092466086837&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|access-date=June 26, 2023|issn=|quote=ယနေ့ ဇွန် ၁၆ ရက် မွန်းလွဲ ၃ နာရီခွဲအချိန်ခန့်တွင် ခေါဇာမြို့အခြေစိုက် ခလရ(၃၁) မှ ပစ်ခတ်လာသော လက်နက်ကြီးတစ်လုံး မြို့၏အနောက်ဘက်အရပ်ရှိ ဝင်းတမော့(ကျောက်အိုင်) ရွာနေ မိဌေးကြည် အသက် (၄၀) နှစ် နိုင်အောင်၊ မိလှတို့၏သမီး ဦးခေါင်းထိမှန်၍ ပွဲချင်းပြီးသေဆုံးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၃ ဂိတုဂျောန် ၂၂ အခိင်နူဂယး ၁၀ဂှ် နူကဵု [[ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ယေဗလူ)|ဒပ်ပဳဒဳအေပ် (ယေဗလူ)]] လုပ်ပန်ဂစိုတ်ထောအ် မိခင်စန်းကြွယ် မညးဒှ် ကောန်ကမၠောန် ရုင်စၟတ်သမ္တီစရင်မၞိဟ် ဍုင်လၟိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=June 26, 2023|title=ရေးမြို့နယ်၊ ဒူးယားကျေးရွာ မြို့ဟောင်းသုဿာန်တွင် ပစ်ခတ်မှုများဖြစ်ပွားခဲ့ရာ အမျိုးသားတစ်ဦး သေဆုံးပြီး၊ အမျိုးသမီးတစ်ဦး ကျည်ထိမှန် ဒဏ်ရာရရှိ|work=Kaowao News Group|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpermalink.php%3Fstory_fbid%3Dpfbid02fYVCHgWb2gh14p3vt3XdX7Y3E4yd765PvmVRCTKaNf5WtyThKZftyVL91LYvddgBl%26id%3D100092466086837&amp;show_text=true&amp;width=500&quot; |access-date=June 26, 2023|issn=|quote=ဇွန်လ (၂၂) ရက် နံနက် (၁၀) နာရီအချိန်ခန့်ကလည်း ရေးမြို့နယ် လမိုင်းမြို့နေ ဒေါ်ခင်စန်းကြွယ် ဆိုသူ အမျိုးသမီးတစ်ဦးကိုလည်း ရေးဘီလူးအဖွဲ့က လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခဲ့သေးကြောင်း သိရသည်။}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ စတမ်နူ ဂျောန် ၂၆၊ ၂၀၂၃ ဂှ် ရုင်သၟိင် မနွံ ပ္ဍဲဍုင်လၟိုင်သီုဖအိုတ် ပါဲနူ ရုင်ဌာနပရေင်ထတ်ယုက်မွဲတုဲ ပြံင်အာစွံလဝ် ပ္ဍဲဍုင်ရေဝ် ဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=June 26, 2023|title=ဌာနရုင်အလဵုအသီ နွံမံင်လ္တူဍုင်လၟိုင်တံဂှ် သ္ဒးဆုဲပြံင်ထောံပ္ဍဲလ္တူဍုင်ရေဝ်|work=Kaowao News Group|url=https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=314&amp;href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2F100092466086837%2Fvideos%2F1015424596065008%2F&amp;show_text=false&amp;width=560&amp;t=0&quot; |access-date=June 26, 2023|issn=|quote=&quot;ဌာနပရေင်ထတ်ယုက်မွဲရ ပံက်လဝ်တုဲတှ်ေ ရုင်သှ်ေတံဂှ်ကၟာတ်လဝ်ဖအိုတ်ရ 
ဆေင်စပ်ကဵုပရေင်ကေမၠာန်တံဂှ် ပြံင်ကၠောန်မံင်ပ္ဍဲဍုင်ရေဝ်အိုတ်ယျ
ရဲကမၠောန်အလဵုအသဳ(၀န်ထမ်း)တံစဂှ်လေဝ် ဒးဆုဲပြံင် ဒးအာတိုန်ကၠောန်မံင်ပ္ဍဲဍုင်ရေဝ်တေံဖအိုတ်ရ သာ်ဏံညးတံဟီုရ။
ရုၚ်တၞးကောန်ဍုင်(မှတ်ပုံတၚ်)လ္တူဍုင်လၟိုင် ကၟာတ်လဝ်တုဲ တုဲကၠုင် ဂိတုဂျောန် စၟတ်တ္ၚဲ (၂၂)တေံလေဝ်  
 ဂကောံလကိုဟ်တံ ဟိုတ်နူပန်ထောံနကဵုလွဟ်တုဲ မၞိဟ်ဗြဴ ညးမရေင်တၠုင် ကၠောန်မံင်ကဵု တၞးကောန်ဍုၚ်(မှတ်ပုံတင်) မွဲတၠ အိုတ်အာလမျီုဒးချိုတ်အာ နွံမံင်ကီုရ
&quot; ရုင်ဌာနတံ ဟိုတ်နူဒးကၟာတ်လဝ်တုဲ ဒးအာကၠောန်မံင်ပ္ဍဲဍုင်ရေဝ်တေံဂှ် ဟွံပြေပြံင်ရ
ဒးအာဒးကၠုင်မံင်တံဂှ်လေဝ် စိုပ်မံင်ကဆံင် ဟွံဂံင်ဖျေံစိုတ်တံ ဒှ်မံင်ရ&quot; သာ်ဏံ ညးဒေသဍုင်လၟိုင်တံဟီုရ။}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၃ ဂိတုဂျောန် ၂၄ ဂှ် [[ဗော်သွးကောန်ဂကူကရေင်|ဒပ်ပၞာန်ကရေင်ကေအေန်ယူ (KNU)]] ကဵု ဒပ်စဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် မကော်ဂး [[ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ဗၟာ)|ဒပ်ပဳဒဳအေပ် (PDF)]] တအ် ပံင်ကောံတုဲ လုပ်တံင်ဏာ မာန္နေဂျာ မွဲတၠ ကေုာံ ညးရပ်စရင် ၜါတၠ ကမ္မဏဳပၟတ်လလဳ Southern Myanmar Development – SMD နူကဵု ရုင်ကမၠောန် သၞေဟ်ပြင်ဗ္တဳ ကွာန်ဒဵုကြေင်တုဲ အာတ်မိက်လဝ် သြန်ဂၠိုင်ကဵုကၠံကိုဋ် (ဆဂး ဟွံတီ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်) ရ။ ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ နူကဵု ဒပ်အမၠံက်ဗၟာ အမတ ၃၁၇ မနွံ ပ္ဍဲကွာန်ဝါဘာဂှ် ခဍိုန်ပန်ပၠုပ်ဏာ အမၠံက် လပါ်ကွာန်ကရေင် မနွံဗမံက် ကွာန်သၞေဟ်ခြေင် မပ္တံကဵု ကွာန်ကၠအ်လဳမဴ၊ အံင်သာယာ၊ ၝောအ်လၟိုင်၊ ကၞေင်တၟအ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=June 26, 2023|title=ညးတာလျိုင်တြးပၟတ်လလဳ SMD ဒဵုကြေင် ဂကောံ KNU/PDF ကော်ဏာအာတ်မိက်လဝ်သြန်အကံက်|work=Kaowao News Group|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpermalink.php%3Fstory_fbid%3Dpfbid02CiF1tRu3vb6uwHxYAVQBuFaT5va8bgv2s4fuZCizdDjJvaUQ1fJowrdPX9vrnbDql%26id%3D100092466086837&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|access-date=June 26, 2023|issn=|quote=သွက်ဂွံကေတ်သြန်အကံက် အထံက်ပင်ဂးတုဲ ဂကောံ KNU/PDF တံ ကော်ဏာအာတ်မိက်လဝ်သြန် ကုညးတာလျိုင် မာန်နေဂျာတြးပၟတ်ဓါတ်လလဳ Southern Myanmar Development-SMD မွဲတၠ ကေုာံ သီုရဲရပ်စရင်သြန် ၂ တၠတံ နူကဵုရုင်ကမၠောန် သၞေဟ်ပြင်ဗ္တဳ ကွာန်ဒဵုကြေင် ပ္ဍဲဂျောန် ၂၄ အခိင်သဝ်တ္ၚဲဂှ် ဟွံကလေင်ဗၠးစဴဏီ ဂွံပရိုင်ရ။}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၃ ဂိတုဂျောန် ၂၅ဂှ် [[ဗော်သွးကောန်ဂကူကရေင်|ဒပ်ပၞာန်ကရေင်ကေအေန်ယူ (KNU)]] ကဵု ဒပ်စဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် မကော်ဂး [[ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ဗၟာ)|ဒပ်ပဳဒဳအေပ် (PDF)]] တအ် ပံင်ကောံတုဲ လုပ်ပန် ဗဒိုပ်ဗၠာဲသၟိင် ပ္ဍဲကွာန်သၞေဟ်ခြေင် ပ္ဍဲအခိင်လပါ်ဂယး ၁၁း၀၀တုဲ ဒှ်ပေါဲဗတိုက် ပွိုင်ၜိုတ် ၄ နာဍဳ။ ဒပ်အမၠံက် အမတ ၃၁၇ မနွံ ပ္ဍဲကွာန်ဝါဘာဂှ် ခဍိုန်ပန်နင် အမၠံက်တုဲ ဒးအာ သ္ၚိရဲကွာန်၊ မၞိဟ်မနွံ အပ္ဍဲသ္ၚိဂှ် ၄ တၠ ဒးအာဝပ်တုဲ ညးဗြဴမွဲ အာယုက် ၁၆ သၞာံဂှ် ဒးချိုတ်အာ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ်ရ။ အခိင်ၜိုတ် ၄ နာဍဳသဝ်တ္ၚဲဂှ် က္ၜင်ကျာပၞာန် MI-35 နူဂအုပ်ပၞာန်ရးအဂၞဲ စိုပ်ကၠုင်တုဲ ဂေတ်ပဝ်ဒၟံင် လတူကွာန်၊ ဒၞာဲမဒှ်သံသယဂှ် ပန်ကဵု သေနာတ်စက်၊ ထောအ်ဖျေဟ်ဗုမ် နွံရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=June 25, 2023|title=မြန်မာစစ်တပ်အဖွဲ့စုံစစ်ကြောင်းနှင့် KNU/PDF တို့ နှစ်ကရင်ရဲစခန်းတွင် ၄ နာရီကြာခန့်တိုက်ပွဲဖြစ်ပွား၊ စစ်ရဟတ်ယာဥ် လာရောက်ပစ်ကူပေး၊ ထိခိုက်ဒဏ်ရာသေဆုံးမှုများ အတည်မပြုနိုင်သေးဟုဆို|work=Kaowao News Group|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpermalink.php%3Fstory_fbid%3Dpfbid02P9Nk1QtG23KZLLUdfzHuXKSyGEx5iu133NvHzyHmXhZ9crZC3SMtgn6GKdPCRUC7l%26id%3D100092466086837&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|access-date=June 25, 2023|issn=|quote=ယနေ့နေ့လည်ပိုင်းက နှစ်ဖက်အပြန်အလှန်တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားနေစဥ်အတွင်း အမတ ၃၁၇ ဝယ်ဖယ်အခြေစိုက် အမြောက်တပ်ရင်းမှ ပစ်ခတ်လာသော လက်နက်ကြီးတစ်လုံး နေအိမ်တစ်အိမ်ထိမှန်သဖြင့် အိမ်သား ၄ ဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိပြီး မိန်းခလေးတစ်ဦးသေဆုံးခဲ့ကြောင်း လူနာယာဥ်ပို့ဆောင်နေသော နှစ်ကရင်ပရဟိတအသင်းဝင်တစ်ဦးက ပြောသည်။  
၄င်းက “လေယာဥ်မလာခင် အမြောက်တပ်က လက်နက်ကြီးကျလာတယ် အဲဒီအိမ်က အသက် ၁၆ နှစ်သမီး ပွဲချင်းပြီးသေတယ်၊ သားယောကျ်ား ဒဏ်ရာပြင်းထန်၊ အဖေက ဒူးခေါင်းရိုးကျိုး၊ အမေလည်းဒဏ်ရာရ၊ ကျန်တဲ့နေရာတွေ တိုက်ပွဲဖြစ်တဲ့နေရာ လေယာဥ်ဗုံးထိတဲ့နေရာ ပစ်ခတ်တဲ့နေရာမှာ လူတွေထိခိုက်သေဆုံးတာ အများကြီးရှိနိုင်သေးတယ် လောလောဆယ် သတင်းမရသေးဘူး” ဟု ပြောသည်။}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၃ ဂိတုဂျောန် ၂၆ ဂှ် ပ္ဍဲကွာန်ဒူရာ၊ အဃောညးဍုင်ကွာန်တအ် မဖျေဟ်ဒၟံင်ကမ္မဋ္ဌာန် ပ္ဍဲသုဿာန်ဍုင်တြေံဂှ်  [[ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ယေဗလူ)|ဒပ်ပဳဒဳအေပ် (ယေဗလူ)]] တအ် လုပ်ပန်တုဲ မၞိဟ်တြုဟ်မွဲတၠ မနွံ အာယုက် ၆၄ နာဲသဵုအံင် (ဦးစိုးအောင်) ဒးချိုတ်အာ၊ မၞိဟ်ဗြဴမွဲတၠ မနွံယၟု မဇင်မာနွယ် ဇာတိကုန်ဓမင်၊ ကွာန်အစေန် ဒးအာ မကမ် ပ္ဍဲဒဳ လပါ်ပါဲရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=June 26, 2023|title=ရေးမြို့နယ်၊ ဒူးယားကျေးရွာ မြို့ဟောင်းသုဿာန်တွင် ပစ်ခတ်မှုများဖြစ်ပွားခဲ့ရာ အမျိုးသားတစ်ဦး သေဆုံးပြီး၊ အမျိုးသမီးတစ်ဦး ကျည်ထိမှန် ဒဏ်ရာရရှိ|work=Kaowao News Group|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpermalink.php%3Fstory_fbid%3Dpfbid02fYVCHgWb2gh14p3vt3XdX7Y3E4yd765PvmVRCTKaNf5WtyThKZftyVL91LYvddgBl%26id%3D100092466086837&amp;show_text=true&amp;width=500&quot; |access-date=June 26, 2023|issn=|quote=ရေးမြို့နယ်၊ ဒူးယားကျေးရွာအုပ်စု၊ မြို့ဟောင်းသုဿာန်တွင် ယနေ့မွန်းလွဲပိုင်းအချိန်က နာရေးပို့ဆောင်စဉ် ပစ်ခတ်မှုများဖြစ်ပွားခဲ့ရာ အမျိုးသားတစ်ဦး သေဆုံးပြီး၊ အမျိုးသမီးတစ်ဦး ကျည်ထိမှန် ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကြောင်း ဒေသခံများထံမှ သိရသည်။
ယနေ့ ဇွန်လ (၂၆) ရက် အဆိုပါ ပစ်ခတ်မှုအတွင်း သေဆုံးခဲ့သည့် အမျိုးသားမှာ မြို့ဟောင်းကုန်းရပ်နေ အသက် (၆၄) နှစ်အရွယ် ဦးစိုးအောင် ဆိုသူဖြစ်ပြီး၊ သေနတ်ဖြင့် ပစ်ခတ်ခံရသည့်အတွက် လည်ပင်းဝဲဘက်ကျည်ဖောက်ဝင်ဒဏ်ရာ (၁) ချက်၊ မေးစေ့ အောက်ကျည်ဖောက်ဝင်ဒဏ်ရာ (၁) ချက်၊ ဝဲ/ယာရင်အုံ ကျည်ဖောက်ထွက်ဒဏ်ရာ (၄) ချက်၊ ဝဲခါး ကျည်ဖောက်ဝင်ဒဏ်ရာ (၁) ချက်၊  ကျောကုန်းကျည်ဖောက်ဝင်ဒဏ်ရာ (၃) ချက်၊ ယာပေါင်ကျည်ဖောက် ဝင်ဒဏ်ရာ (၁) ချက်တို့ရရှိခဲ့ကာ အခင်းဖြစ်ရာ နေရာ၌ပင် သေဆုံးခဲ့ကြောင်း ဒေသခံတစ်ဦးက ပြောကြားသည်။}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၃ ဂိတုဂျောန် ၂၇ ဂှ် နကဵု ဒပ်ကရေင် ကေုာံ ပဳဒဳအေပ်တအ် ထ္ၜးဟိုတ် မဂွံဆဵုကေတ် ကယျိုင်ဗၠာဲသၟိင် ပ္ဍဲကွဳစက်ဂဒေါအ် (Passager Bus) တုဲ စံင်ထောအ် ကွဳစက်ဂဒေါအ်ဂှ် ပ္ဍဲဗဒါဲ ကွာန်ၝောအ်လၟိုင် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်ရ။ နူကဵု ဂိတုဂျောန် ၁၀၊ ၂၀၂၃ ဂှ် နကဵု ဒပ်ပၞာန်ကရေင်ကေအေန်ယူ (KNLA) တမ်ဒပ် ၂၇ လလောင်တြးလဝ် ဒဒှ်ရ ကွဳစက် မဒြေပ်အာကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဂၠံင်ဇၞော်စၟတ် (၈) မဒှ်ဂၠံင်ဇၞော် ကမၠောအ်ဍုင် မတ်မလီု - မုဟ်ဍုင် - ဇြပ်ဗု - ရေဝ် - ထဝါဲ - ဗိက်ဂှ် နကဵု ဒပ်ညးတအ် စၟဳစၟတ်အာရောင်။ ကွဳစက်လဵုဟွံဟီု သီုကဵု ကွဳစက် သၟာပၠန်ဂတး ဂကူနာနာတအ်လေဝ် ညံင်ဂွံဒုင်စၟဳစၟတ် ကုညးတအ်ဂှ် လလောင်တြးလဝ်ရ။ ယဝ်ရ ဟွံဒုင်စၟဳစၟတ်မ္ဂး ဒးဒုင်ကဵု ဘဲပရိုက်မာန်ဒၟံင်ဂှ်လေဝ် ဟီုလဝ်ရ။ စတမ်နူ ဂိတုဂျောန် ၁၅ ဂှ်တုဲ နကဵု ဒပ်ကရေင် ကဵု ဒပ်ပဳဒဳအေပ်တအ် ပံင်တောဲတုဲ စၟဳစၟတ်ကၠုင် ကွဳစက်နာနာရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=June 27, 2023|title=သံဖြူဇရပ် - ရေး ကားလမ်းတွင် ခရီးသည်တင်မှန်လုံယာဉ်တစ်စီးပေါ်မှ သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်ဆိုသည့် ရဲအသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများအား KNU/KNLA/PDF ပူးပေါင်းအဖွဲ့မှ သိမ်းဆည်း မီးရှိူ့ခဲ့|work=Kaowao News Group|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpermalink.php%3Fstory_fbid%3Dpfbid0342nP89JxYgzUS1QMQGvtBDnpTkMMn8vfR7QjpyAVbH6NeyQvMksitPrHH7v7xt9Ul%26id%3D100092466086837&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|access-date=June 27, 2023|issn=|quote=KNU/KNLA/PDF ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့မှ ရေးမြို့နယ်၊ ဘေးလမိုင်းရွာအနီးရှိ သံဖြူဇရပ် - ရေး ကားလမ်းတွင် စစ်ဆေးနေစဥ် ရွှေစင်စင်္ကြာခရီးသည်တင်ကားဖြင့် တင်ဆောင်လာသည့် ရဲအသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများ သိမ်းဆည်းရမိခဲ့ကြောင်း၊ ထိုသို့ သိမ်းဆည်းရမိသည့် ရဲအသုံးအဆောင် ပစ္စည်းများအား မီးရှို့ဖျက်ဆီးခဲ့ကြောင်း သတင်းထုတ်ပြန်ထားသည်။}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၃ ဂိတုဂျောန် ၃၀ ဂှ် နူကဵု ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ခလရ ၃၁ ဗက်လလောင်တြး နကဵု စက်သမၠဲရမ္သာင် ပ္ဍဲဒေသ ပွဳပွူ ဍုင်ခေါဇာ၊ ဒဒှ်ရ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ညံင်ဟွံဂွံမံင် ပ္ဍဲကၠအ်တုဲ ညံင်ဂွံစဴမံင် ပ္ဍဲကွာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=July 1, 2023|title=ခေါဇာမြို့အနီးတဝိုက်ရှိ ဥယျာဉ်ခြံများအတွင်း နေထိုင်ခြင်းမပြုရန် စစ်ကောင်စီတပ်မှ လိုက်လံကြေငြာခဲ့|work=Kaowao News Group|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpermalink.php%3Fstory_fbid%3Dpfbid02gebgehrbu3XZUKCaZKoshqZrk7aGmHAY6Aik3i4soo1QvAZD2MB5PvbPLJoZXt1fl%26id%3D100092466086837&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|access-date=July 6, 2023|issn=|quote=ရေးမြို့နယ် ခေါဇာမြို့အနီးတဝိုက်ရှိ ရော်ဘာ၊ ကွမ်းသီး၊ ဒူးရင်း၊ ကွမ်း အစရှိသော နှစ်ရှည် နှင့် ဥယျာဉ်ခြံများအတွင်း နေထိုင်ခြင်းမပြုရန် စစ်ကောင်စီလက်အောက်ခံ ခလရ - ၃၁ တပ်မှ ဇွန်လ (၃၀) ရက် မွန်းလွဲပိုင်းက အသံချဲ့စက်ဖြင့် လိုက်လံကြေငြာခဲ့ကြောင်း ဒေသခံများ၏ ပြောကြားချက်များအရ သိရသည်။}}&lt;/ref&gt;

=== ဘဲပၞာန် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ် ===
သၞာံ ၂၀၂၃ နူစ ဂိတုနဝ်ဝေမ္ဗာ ၁၀ ဂှ် ဒပ်ကရေင်ကေအေန်ယူ ကဵု ဒပ်ပဳဒဳအေပ် ပံင်တောဲတုဲ လုပ်ဗတိုက် ဗဒိုပ်ဗၠာဲသၟိင် ကေုာံ ဗဒိုပ်ပၞာန်ကင်ဒဒန် [[ဒဒန်ၜါသွာင် (ၜဳကဍတ်)]] ရ။ ရဲဂကောံလွပ်လွဟ်ကရေင် ကဵု ပဳဒဳအေပ်တအ် သီဂွံ ဒဒန်ဂှ်တုဲ ပ္ဍဲ နဝ်ဝေမ္ဗာ ၁၇ ဂှ် ခတိုဟ်ပကဝ်ထောအ်ရ။ ဟိုတ်နူ အသိင် ပေါဲဗတိုက်ဂှ် သကာတ်မြဟ်ကၠုင်တုဲ ညးဒေသ ကွာန်ၜါသွာင်၊ ကွာန်ကုန်မြာင်၊ ကွာန်မတေဲ၊ ကွာန်ဘာဒဵု၊ ကွာန်လှာဂဇိုင်၊ ကွာန်တၟအ်ထကး၊ ကွာန်တၟအ်ဗြဴ၊ ကွာန်ကၞာလဵု၊ ကွာန်ကအ်ပှ်လှ်၊ ကွာန်ကအ်ချး ၜိုတ် ၁၀ ကွာန် ဒးဒြေပ်ပါဲဒဴတိတ် နူကဵု ကွာန်ဇကုအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fmen3.tv%2Fposts%2Fpfbid028wh2GzGYoNpNDw5yqJAK3oMrrkuYKAtwJriEbvKuRk2gJL7ZKQigQqdkQuP4MYFml&amp;show_text=true&amp;width=500&quot; width=&quot;500&quot;|title=ပရေင်ပန်ပှော် ပ္ဍဲဒေသပွဳပွူ ကွာန်ၜါသွာင် ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်ဂှ် ညးဒေသတအ် ဒးဒုင်ကၟာတ်လဝ်ဂၠံင်|last= |first= |date=November 13, 2022 |website=Men3 News|publisher=Open |access-date=November 27, 2023 |quote=}}&lt;/ref&gt; အတိုင် ရဲကွာန်မတေဲ ညးမဆက်ပဒတဴ ပ္ဍဲကွာန်ဟီုမ္ဂး ကောန်ပၞာန်ကရေင် ကဵု ကောန်ပၞာန်ပဳဒဳအေပ်တအ်ဂှ် အာပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဘာလကျာ် (ဘာသဳရိမင်္ဂလ) ဂှ်တုဲ နကဵု က္ၜင်ကျာပၞာန်ဗၟာ ကၠုင်ပန်ဒၟံင် ဘာဂှ်ရ။ ညးလသာသ္ၚိဌာန် ဟိုတ်နူ ဘဲပၞာန် လ္ၚဵုတအ်ဂှ် အာပဒတဴ ပ္ဍဲဘာကလျာဏမိတ္တ ကွာန်ဆုကၠ၊ ညးလ္ၚဵု အာပဒတဴ ပ္ဍဲ ဘာလွဳမာန်ရတ်မန်၊ ဍုင်ကၟာဝက်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=314&amp;href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fmen3.tv%2Fvideos%2F1082765923072226%2F&amp;show_text=false&amp;width=560&amp;t=0&quot;|title=ဌာနဒုင်တဲ ညးပါဲဒဴဘဲပၞာန် ဘာလွဳမာန်ရတ်မန်|last= |first= |date=November 22, 2022 |website=Men3 News|publisher=Open |access-date=November 27, 2023 |quote=ပ္ဍဲဒၞဲါဌာနဒုင်တဲညးပါဲဒဴဘဲပၞါန် ဘာလွဳမာန်ရတ်မန် ဍုင်ကၟာဝက်ဂှ် မၞိဟ်လဵုဟွံရုဲ ကွာန်လဵုဟွံရုဲ ကၠုင်ဇူဒီုမာန်ကီု ၊ ဟိုတ်နူဒှ်မံင်အခိင်ဥတုၜိုဟ်ဂံက်တုဲ နွံပၟိက်မံင်ကဵု ယာတ်လ္တက်ကီု ၊ ပြဟ်ဟ်ဏံ ပ္ဍဲဌာနဒုင်တဲညးပါဲဒဴဘဲပၞါန် ပ္ဍဲဘာလွဳမာန်ရတ်မန် ဍုင်ကၟာဝက်ဂှ် ညးပါဲဒဴဘဲပၞါန် နွံဒၟံင် (၆၀) တၠပြင်င်ကီုရောင် ဂွံတီကေတ်ရ။}}&lt;/ref&gt; 

ဒပ်ကရေင် ကဵု ဒပ်ပဳဒဳအေပ်တအ်ဂှ် ဆက်အာဗတိုက် ဗဒိုပ်ကင်ဒဒန် [[ထီုမၠဵု (ဒဒန်)|ဒဒန်ထီုမၠဵု]] ပ္ဍဲ နဝ်ဝေမ္ဗာ ၂၇ (ပ္ဍဲ တ္ၚဲကထိုန်ပေင်) တုဲ ဒှ်ပေါဲဗတိုက် ပွိုင်ၜိုတ် ၂၀ မိနေတ်၊ တုဲပၠန် ဒပ်ကရေင် ကဵု ဒပ်ပဳဒဳအေပ်တအ်ဂှ် အာပန် ရုင်စက်တိဗဳလာတ် MCL မနွံ ပ္ဍဲဒဵုတၟအ်သာဲဂှ်ရ။ နကဵု ဒပ်ပၞာန်ဗၟာလေဝ် ပန်ပလံင်ဏာ နကဵု လွဟ်ဇမၞော်၊ ကွာန် မနွံ ဇိုင်ဒဵုတၟအ်သာဲ ကွာန်ကအ်ဒုန် ကအ်ပၞဟ်တအ်ဂှ် ကောန်ကွာန်တအ် ဖေက်ဘဲပၞာန်တုဲ ဒးဒြေပ်ပါဲဒဴတိတ် နူကဵုကွာန်ဇကုကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fmen3.tv%2Fposts%2Fpfbid0mJktU8cJuZUjYRwHVVTYomdAWeMPUPdFmmoGUk8JEy9gaWSiEKVyMBpmASdohoFcl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|title=ကင်မင်ဒဒန်ၜဳအတ္ထရံ (ၜဳကဍတ်) ထီုပ္ကဴမၠဵု ဒဒုင်ဗတိုက်တုဲ ကတဵုဒှ်ပရေင်ပန်ပှော်|last= |first= |date=November 27, 2022 |website=Men3 News|publisher=Open |access-date=November 27, 2023 |quote=ပ္ဍဲဂိတုကထိုန် (၁၅) မံက် အခိင်လဒေါဝ်တ္ၚဲ ၜိုတ် (၁၂) နာဍဳဂှ် ကင်ပၞါန်ဗၟာ မင်ဒဒန်ၜဳအတ္ထရံ (ၜဳကဍတ်) ထီုပ္ကဴမၠဵု ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ် ဒဒုင်ဗတိုက်တုဲ ပရေင်ပန်ပှော်ကတဵုဒှ်လဝ်ရောင် ညးဒေသဂှ်ဟီုရ။
ပရေင်ပန်ပှော်ဏံဂှ် နူလပါ်ပၞါန်ကရေင်ကဵုဒပ်ပံင်ကောံတအ် လုပ်ဗတိုက် ကင်ပၞါန်ဗၟာ မင်ဒဒန်ၜဳအတ္ထရံ (ၜဳကဍတ်) ထီုပ္ကဴမၠဵုတုဲ ပရေင်ပန်ပှော်ကတဵုဒှ်အာ ၜိုတ်(၂၀)မိနေတ် ရောင် ဟီုရ။
ဟိုတ်နူပရေင်ပန်ပှော်ဏံဂှ် နူလပါ်ပၞါန်ဗၟာတအ် ကလေင်ထပ်ဗပေင်လဝ်ဒြဟတ်ပၞါန်တုဲ ထပ်ကလေင်ပန်ဘမံင်ကဵုလွဟ်နွံရောင် ဟီုရ။
အသိင်ပရေင်ပန်ပှော် လပါ်ကွာန်ၜါသွာင် ကွာန်မတေဲတေံဂှ် လပါ်ဒေသဒဵုသာဲဏံလေဝ် ပၞါန်ကရေင်ကဵုဒပ်ပံင်ကောံတအ် ချဳဒရာင်မံင် လပါ်ရုင်စက်တိဗဳလာတ် MCL ဂှ် နူပၞါန်ဗၟာတအ် ပန်ပလံင်နင်မံင်လွဟ်ဇၞော်တုဲ ညးဒေသကွာန်ကအ်ဒုန်ကအ်ပၞဟ်တအ် ဒးပဲါဓလေတ်မံင်ဘဲပၞါန်နွံရောင် ဟီုရ။}}&lt;/ref&gt;

ဒပ်ကရေင် ကဵု ဒပ်ပဳဒဳအေပ်တအ် အခိင်မနွံ ပ္ဍဲကွာန်မန်ဂမၠိုင် ဗီုကဵု ကွာန်မတေဲဂှ် ကပေါတ်ဒြပ်ရတ် ညးဍုင်ကွာန် ပါဲနူ ကပေါတ်စသုင်တုဲ ကပေါတ်မကေတ်ဏာ လောဲလောဲတအ်ဂှ် ကၠတ်ဂၠံက်ကေတ်ဏာတုဲ ပ္ဍဲၜိုတ် ဒဳဇြေမ္ဗာ ၂၈ ဂှ် နကဵု ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ လုပ်ဗတိုက် ဒပ်ကရေင် ကဵု ဒပ်ပဳဒဳအေပ် မနွံ ပ္ဍဲ ကွာန်မတေဲဂှ်တုဲ သ္ၚိဌာန်လီုလာ်အာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်ရ။ ကရေင် ကဵု ဗၟာပဳဒဳအေပ်တအ် ဆုတ်တိတ် နူကဵုကွာန်ဂှ်တုဲ ကပေါတ်ဒြပ်ရတ် ညးဍုင်ကွာန် အရာမကေတ်ဏာဂွံ သီုဖအိုတ် သီုကဵု ကပေါတ်မကေတ်ဏာဝါတ်ဝါတ် ဗီုကဵု ကပေါတ်ပရိဘောဂ မပ္တံ ကုခုင်ဂဇအ်၊ ခုင်သတဳ၊ ဒူကမုဟ် (ကဠာဂံက်ဂံက်)၊ ကပေါတ်သ္ၚိ မပ္တံ ကုထၟာဲ၊ ပ္ၚာန်၊ ဇန်၊ ကပေါတ်ဗွိုက်လတက် ဂၠိက် ယာတ် ပလောအ်၊ ဖုန်၊ ဂၞဳ၊ ကွဳလိုန်ဓါတ်တအ်ဂှ် ကောန်ပၞာန်ဗၟာတအ် သီဖ္ၜောဝ်ဖ္ဍိုက်ကေတ်ဏာ နကဵုကွဳစက်ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲဂတမုက် ညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=29 December 2023 |title=ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ဇက်ကေတ်ဏာ ကပေါတ် သုင်စောဲသ္ၚိ ညးဒေသကျာ်မြဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင်နွံ |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fimnaburmese%2Fposts%2Fpfbid02bzd4E6aNYCouqJPxHgAp5Tv2Qnkf4yVdNBZZdv8d6PEV2LFoDqsZESqx1DsuS2yHl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|work=Independent Mon News Agency |location= |access-date=1 January 2024|quote=ဒပ်ပၞာန်ဗၟာတအ် ကေတ်ဏာကပေါတ် ဒြပ်ရတ်ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲကွာန်မတေဲဂှ် ဒဒှ်ဍာံဍာံရဟာ သၟာန် ကေတ်အဆက် ကောန်ကွာန်မတေဲ မွဲတၠဂှ် ဂလာန်တၠဂုဏ်အ္စာ ဂုဏ်အဇ္ဇ ဟီုဏာဂှ် ဒှ်ဂလာန်ဍာံဍာံရရောၚ် ညးဒေသ မွဲတၠ ဟီုကၠုင်သာ်ဝွံရ။
“ဂလာန်ဂုဏ်အ္စာ အဇ္ဇ ဟီုဏာဂှ် ဍာံမံၚ်ရ၊ ဂကောံရပ်လွဟ်လ္ပာ်တေံ ကၠုၚ်လေဝ် ၜိုတ်ဍေံကေတ်ဂှ် ကေတ်ဏာ ဆဂး လ္ပာ်တေံဂှ် ကဵုကာဟွံသေၚ်ဍေံကေတ်ဏာ ဆညိညရ၊ ဒပ်ပၞာန်ကၠုၚ်ကဵုကာဂွံ နွံသီုကာဂှ် ဇက်ကေတ်ဏာကပေါတ် ဒြပ်ညးဍုၚ်ကွာန်တအ် သက်ဟီုဟွံမွဲရ။ ကပေါတ်ဒြပ်ရတ်ညးဍုၚ်ကွာန်တအ် လေၚ်ဒိုက်အာအိုတ်ရ” သာ်ဏအ် ညးဒေသမွဲတၠ ဟီုထ္ၜးရ။
ကပေါတ်ဒြပ်ရတ်ဒပ်ပၞာန်ဗၟာတအ် ကေတ်ဏာဂှ် မပ္တံကဵု ကဠာဍာ်ဂံက်ဂံက်၊ ခုၚ်ဂဇအ်၊ ခုၚ်သတဳ၊ ကွဳလိုန်ဓါတ် ကပေါတ်သုၚ်စောဲပ္ဍဲသ္ၚိနာနာဂှ် နူကဵုဒပ်ပၞာန်ဗၟာတအ် ဖ္ဍိုက်ကေတ်ဏာအဓမ္မတုဲ ကွာန်တၟံဗြဴဂှ် မွဲအရာပ်၊ ကွာန်မတေဲဂှ် ဒးလဝ် သီုအလုံမွဲကွာန်ရောၚ် ညးဒေသဂှ် သ္ဂးရ။ 
စပ်ကဵုညးဍုၚ်ကွာန်တအ် ဒးဒုၚ်မံၚ်ဘဲပေါဲပၞာန် က္တဵုဒှ်မံၚ်ဒဒိုက်တ္ၚဲဏံဂှ် ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိကီု၊ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဂကူမန် မှာဇန် ခမဳသၚ် သွာၚ်နာနာ တာလျိုၚ်နွံမံၚ်ရောၚ်ဂှ်လေဝ် ညးဒေသတအ်ကီု ညးရီုဗင်ဒၟံင်ကုညးဒဴပၞာန်တအ်ကီု ဟီုဂးမံင်အိုတ်ရ။
ဒေသၜါသွာင်ဝွံ စတမ်နူတနေံတေံ ဒဳဇြေမ်ဗာ ၂၈ ဂှ်တုဲ ပေါဲဗ္တိုက်အကြာဒပ်ပၞာန်ကရေင် ပံၚ်တောဲတအ်ကဵု ဒပ်ပၞာန် ဗၟာတအ် က္တဵုဒှ်ပၠန်တုဲ မကမ်လွဟ်အမၠံက်ဒတုံစှ်ေလဝ် အကြာစမြိုၚ်သ္ၚိ၊ စမြိုၚ်ဘာနွံဂှ်ရ သ္ၚိဒၟံင်ညးဍုင်ကွာန်ဒေသတအ် လီုသရိုဟ်လီုလာ်အာလဝ်နွံရောၚ် အတိုင်ညးဒေသတအ် လဴနင်လဝ်ဂှ် ဂွံတီကေတ်ရ။ 
ဒေသကွာန်တၟံဗြဴ ကွာန်မတေဲ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်မြဟ် ကွာန်မွဲဒမြိပ်ကွာန်ဆက်စပ်ဗၞတ် (၇)ကွာန်ဝွံ တုဲကၠုၚ်ဂိတုနဝ်ဝေမ် ဗာ ၁၀ တုဲကၠုၚ်တေံ ဒပ်ပၞာန်ကောန်ဂကူကရေင် ပံၚ်တောဲတအ် လုပ်ပန်ပှော် ဗဒိုပ်ကံၚ်သဳပၞာန် ဒၞာဲဒဒန်ၜါသွာၚ်ဂှ်တုဲ နူအခိၚ်တေံ စဵုကဵုလၟုဟ် ညးဍုၚ်ကွာန်မၞုံပ္ဍဲဒေသကွာန်မွဲဒမြိပ်ဂှ် ဒးဂြိပ်ဒဴမံၚ်ဘဲပၞာန်ဖိုဟ်ရ။
}}&lt;/ref&gt;

=== ဘဲပၞာန် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု ===


=== ဘဲပၞာန် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင် ===
၂၀၂၃ ဂျောန် ၂၂ ဂှ် အခိင်ၜိုတ် ၃ နာဍဳသဝ်တ္ၚဲဂှ် ရုပ်ကင် သွက်ဂွံမင်မဲ ကွးဘာ ဘာတန်သမၠုင် ဍုင်ကၟာဝက်ဂှ် ဗုမ်ခတိုဟ်တုဲ ပၟင်ကင် (ဂကောံဒပ်မင်ကွာန်) နာဲမျဵုလွေန်ဂှ် ချိုတ်အာ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် နာဲတေန်လှာင်ဂှ် ဒးအာဝပ် ပ္ဍဲတဲတုဲ ဒးပ္တိုန်ဏာ ရုင်ဂဥုဲမုဟ်ဍုင်ရ။ &lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=June 23, 2023|title=ကရပ်ဘာစှ်တန် ပ္ဍဲဍုၚ်ကၟာ၀က် ဟိုတ်နူမခတိုဟ် ခတိုဟ်တုဲ ဂကောံဒပ်မၚ်ကွာန်(ပြည်သူစစ်)မွဲတၠချိုတ်အာတုဲ မွဲတၠဂှ်ဒးအာ၀ပ်|work=Kaowao News Group|url=https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=314&amp;href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2F100092466086837%2Fvideos%2F815268826807940%2F&amp;show_text=false&amp;width=560&amp;t=0&quot;|access-date=June 26, 2023|issn=|quote=ဂိတုဂျောန် စၟတ်တ္ၚဲ ၂၂ အခိၚ်ၑိုတ်(၃)နာဍီကလေၚ်ပြၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်ကၟာ၀က် ကရပ်ဘာစှ်တန်ပ္ဍဲတာဲကၚ်ဂီုကၠီုဂှ် ဟိုတ်နူမခတိုဟ် ခတိုဟ်အာတုဲ 
ဒပ်မၚ်ကွာန်(ပြည်သူစစ်) ချိုတ်အာမွဲတၠ ဒးအာ၀ပ်မွဲတၠနွံဂှ် ညးတေံသမွဲတၠဟီုလ၀်ကဵုဋ္ဌာန်ပရိုၚ်ကဴ၀ဴနွံ ဂွံတီကေတ်ရ၊}}&lt;/ref&gt;

=== ဘဲပၞာန် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်သဓီု ကဵု ၜဳကလေင် ===
၂၀၂၃ ဂျောန် ၂၉၊ အခိင်နူဂယး ၄ နာဍဳဂှ် ဒပ်ကရေင်ကေအေန်ယူ တမ်ဒပ် ၂၊ နူကဵု ဒပ်မဟာ (၁) ပံင်တောဲ ကုဒပ်ပဳဒဳအေပ်တအ်တုဲ ခတိုဟ်ပလီုထောအ် ဒဒန်ကြုင်အိက် မဒှ်ဒဒန်စၟတ် ၁၃၂/၃ မနွံအကြာ တိုင် ၁၃၁/၆ ကဵု ၁၃၁/၇ မဆက်စၠောအ်လဝ် ဂၠံင်ဇၞော် လ္ဂုင်-မတ်မလီု မနွံ ပွိုင်ဍုင်သဓီုကဵု ပွိုင်ဍုင်ၜဳကလေင်တုဲ ဒဒန်မွဲကရေက်ဂှ် ကဝ်လီုအာရ။ အခိင်ဗုမ်ခတိုဟ်ဂှ် ကွဳစက်မနွံလတူဒဒန်ဂှ် ၃ ဖ္ဍိုက်ဂှ် ၂ ဖ္ဍိုက်ဂှ် ဒတုံကရောမ်ဒဒန်ဂှ်တုဲ မွဲချိုတ်အာမွဲ၊ သၟေဟ်မွဲတၠဂှ် ဒးဝပ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ အခိင်ဂယး ၜိုတ် ၈း၀၀ နာဍဳ ဂကောံသၟိင်တၠ ကေုာံ ကောန်ပၞာန်ဗၟာတအ် ကၠုင်ရံင်ဒဒန်ဂှ် ဒးဒုင်ထောအ် ဗုမ်နကဵုဒရုမ် ၅ မတုဲ ကောန်ပၞာန်ဗၟာ ၁၂ တၠ၊ ဗၠာဲသၟိင် ၉ တၠ၊ ညးအုပ်ဓုပ်ဍုင် ၂ တၠ၊ ဂကောံဗလိုတ်ပၟတ် ၃ တၠ ဒးအာဝပ်ရ။ ပါဲနူ ကောန်ပၞာန်မွဲတၠ မဒးဝပ် သကာတ်မြဟ်ဂၠိုင်ညိတုဲ သၟေဟ်ဂှ် ဟွံဒးဂွိင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=June 29, 2023|title=မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးခံရသည့် ကျုံအိတ်တံတားအား စစ်ဆေးရန် သွားရောက်ခဲ့သည့် ဌာနဆိုင်ရာ ၃၀ ဦးနီးပါး ပစ်ခတ်ခံရပြီး ထိခိုက်သေဆုံးမှုများရှိခဲ့|work=Kaowao News Group|url=https://www.kaowao.asia/2023/06/29/%E1%80%99%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%96%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%86%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%B6%E1%80%9B%E1%80%9E%E1%80%8A%E1%80%B7/?fbclid=IwAR39weiPDeo9bc4akgu5QdK0AvJBzdgWzXfZCXHO0w6incl59iZ_EXk3Vvc|access-date=July 6, 2023|issn=|quote=ယနေ့ နံနက် (၄) နာရီခွဲအချိန်ခန့်က ရန်ကုန် - မော်လမြိုင်ကားလမ်း သထုံမြို့နယ် နှင့် ဘီးလင်းမြို့နယ်ကြားရှိ မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးခံခဲ့ရသည့် ကျုံအိတ်တံတား အား စစ်ဆေးရန် သွားရောက်ခဲ့သည့် ဌာနဆိုင်ရာတာဝန်ရှိသူများအားလက်နက်ကိုင်များမှ ပစ်ခတ်ခဲ့သည့်အတွက် ဝန်ထမ်း ၃၀ ဦးနီးပါး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိကာ သေဆုံးမှုများ ရှိခဲ့ကြောင်း လူမှုကူညီကယ်ဆယ်ရေး အဖွဲ့များ ထံမှ သိရသည်။
KNU/PDF ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့က ယနေ့နံနက် ၈ နာရီမထိုးခင်မိနစ်ပိုင်းအလိုတွင် Drop Bone (၅)လုံး လာရောက်ကြဲချ တိုက်ခိုက်သဖြင့် မြန်မာစစ်တပ်မှ ၁၂ ဦးထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိပြီး အရာရှိငယ်တစ်ဦးမှလွဲ၍ ကျန် မစိုးရိမ်ရဒဏ်ရာ၊ ရဲတပ်ဖွဲ့ဝင် ၉ ဦး မစိုးရိမ်ရဒဏ်ရာ၊ ထွေ/အုပ် ( ၂) ဦး အားလုံး မစိုးရိမ်ရ ဒဏ်ရာ မီးသတ် ၃ ဦး မစိုးရိမ်ရ ဒဏ်ရာ၊ ရွှေသံလွင် ဝန်ထမ်း (၂) ဦး ဒဏ်ရာမစိုးရိမ်ရ စုစုပေါင်း ၂၈-ဦး အသီးသီး ဒဏ်ရာရရှိပြီး သထုံခရိုင်ပြည်သူ့ ဆေးရုံသို့ ပို့ဆောင်ထားရှိခဲ့ကြောင်း သိရသည်။|accessdate=July 6, 2023|archivedate=July 7, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230707162708/https://www.kaowao.asia/2023/06/29/%E1%80%99%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%96%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%86%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%B6%E1%80%9B%E1%80%9E%E1%80%8A%E1%80%B7/?fbclid=IwAR39weiPDeo9bc4akgu5QdK0AvJBzdgWzXfZCXHO0w6incl59iZ_EXk3Vvc}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်နူဒဒန် သှ်ေမွဲကရေက်ဓဝ် ကွဳစက် အာဂွံမွဲမဓဝ်တုဲ ညးဍုင်ကွာန်တအ်၊ သၟာဗၞိက်တအ် ဒှ်တင်ဝါတ်ဂါတ် အိုတ်အခိင်တၟာဂလိုင်ရ။

==နိဿဲ==
{{Reflist}}

[[ကဏ္ဍ:BEHM]]</text>
      <sha1>0eufu0agxycx82arxz2ve1iwy7j3tzu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဨလဳသဗေသ် ဒုတိယ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4840</id>
    <revision>
      <id>60119</id>
      <parentid>55007</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="160223" sha1="flryrib0427gnfcx2piqpact4mg14b4" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| image        = File:Queen Elizabeth II in March 2015.jpg
| title        = ၝောအ်ကိုဋ် ဂကောံဓနသဟာန
| alt          = A photograph of Elizabeth II in her 89th year
| caption      = ဨလဳသဗေတ် ဒုတိယ နူသၞာံ ၂၀၁၅
| succession  = ဨကရာဇ်ဗြဴ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဍုင်ဨကရာဇ် ကေုာံ ဂကောံဓနသဟာယဂမၠိုင်
| reign        = ၆ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉၅၂ -&lt;br&gt;၈ သေပ်တေမ်ဗါ ၂၀၂၂
| cor-type     = ရာဇာဘိသိက်
| coronation   = ၂ ဂျောန် ၁၉၅၃
| predecessor  = George VI
| successor    = Charles, King of the United Kingdom
| birth_name   = Princess Elizabeth of York
| birth_date   = {{Birth date|df=yes|1926|04|21}}
| birth_place  = Mayfair, London, United Kingdom
| death_date   = {{Death date and age|2022|09|08|1926|04|21|df=yes}}
| death_place  = Balmoral Castle, Aberdeenshire, United Kingdom
| spouse       = {{Marriage|[[Prince Philip, Duke of Edinburgh]]|20 November 1947|9 April 2021|reason=d}}
| issue-link   = #Issue
| issue        = {{Plainlist|
* [[Charles, King of the United Kingdom]]
* [[Anne, Princess Royal]]
* [[Prince Andrew, Duke of York]]
* [[Prince Edward, Earl of Wessex]]
}}
| full name    = Elizabeth Alexandra Mary
| house        = Windsor
| father       = George VI
| mother       = Elizabeth Bowes-Lyon
| signature    = Elizabeth II signature 1952.svg
}}

'''ဨလဳသဗေတ် ဒုတိယ'''( '''Elizabeth II''') (ဨလဳသဗေတ် အာလေက်သေန်ဒြာ မာရဳ (Elizabeth Alexandra Mary) ၂၁ ဨပြဳ ၁၉၂၆ – ၈ သေပ်တေမ်ဗါ ၂၀၂၂)&lt;ref&gt;{{cite web |last=Furness |first=Hannah |date=8 September 2022 |title=Queen Elizabeth II dies aged 96 at Balmoral |url=https://www.telegraph.co.uk/royal-family/2022/09/08/queen-dead-age-96-royal-family-balmoral-buckingham-palace/ |website=[[The Daily Telegraph]]}}&lt;/ref&gt; ဂှ် ဨကရာဇ်ဗြဴ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ဍုင်ဨကရာဇ် ကေုာံ ရးနိဂီု ဂကောံဍုင်ဓနသဟာယဂမၠိုင် သီုဖအိုတ် ၁၄ ဍုင်ရ။{{efn|name=constitutional|As a [[constitutional monarch]], the Queen was head of state, but her executive powers were limited by [[Constitutional convention (political custom)|constitutional conventions]].&lt;ref&gt;{{Citation |title=Britain's monarchy |date=16 May 2002 |last1=Alden|first1=Chris|url=https://www.theguardian.com/world/2002/may/16/qanda.jubilee |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;}}{{efn|name=realms|The other 14 realms are: [[Monarchy of Antigua and Barbuda|Antigua and Barbuda]], [[Monarchy of Australia|Australia]], [[Monarchy of the Bahamas|The Bahamas]], [[Monarchy of Belize|Belize]], [[Monarchy of Canada|Canada]], [[Monarchy of Grenada|Grenada]], [[Monarchy of Jamaica|Jamaica]], [[Monarchy of New Zealand|New Zealand]], [[Monarchy of Papua New Guinea|Papua New Guinea]], [[Monarchy of Saint Kitts and Nevis|Saint Kitts and Nevis]], [[Monarchy of Saint Lucia|Saint Lucia]], [[Monarchy of Saint Vincent and the Grenadines|Saint Vincent and the Grenadines]], the [[Monarchy of Solomon Islands|Solomon Islands]], and [[Monarchy of Tuvalu|Tuvalu]].}} ညးစၟိန်ပြမာန်ဍုင် သီုဖအိုတ် ပွိုင် ၇၀ သၞာံ၊ ထပှ်ဂိတု နူကဵု ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၆၊ ၁၉၅၂ တုဲ ပ္ဍဲကဵု ဝင်သၟိင်ဨကရာဇ် ဍုင်ဗြိတိန်မ္ဂး ညးဒှ်မၞိဟ် မပကင်ရင်ဍုင် သၞာံလအ်အိုတ်မွဲရ။

ဨလဳသဗေတ် က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲမေဝှေလ် (Mayfair)၊ လာန်ဒါန်၊ နဒဒှ် က ကောန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် သၟိင်စဍုင်ယံက် (ဗွဲကြဴ မဂွံဒှ် ဨကရာဇ်ဂျောတ် ဆတ္တမ (King George VI) ကေုာံ ဂၞကျာ်ဨလဳသဗေတ် (Queen Elizabeth))ရ။ အပါညး မဂွံဒုင်အာဲၝောအ်ကိုဋ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၆ နဒဒှ် မဂွံကေတ်အာဲ နူကောညး ဨကရာဇ်အေတ်ဝတ် ဆဋ္ဌမ (King Edward VIII)ရ။ တၠညးဨလဳသဗေတ်ဝွံ ဗ္တောန်ပညာ ပ္ဍဲသ္ၚိဝင်နန်တုဲ စယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင်ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲအခိင်ကာလပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယ၊ မယိုက်ဂၠေင်ကၠောန် ပ္ဍဲကဵု Auxiliary Territorial Service မဒှ်ဒပ်ပၞာန်ဗြဴဗြိတိန်ရ။ ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၄၇ ဂှ် ညးသၞက်ကရောဲ ကု ဖိလိပ် မောန်တ်ဗတ္တေန် (Philip Mountbatten) ညးမဒှ် ကောန်သၟိင် ဍုင်ဂရိတ် ကဵု ဍုင်ဒိန်မက်တုဲ ဘဝသ္ၚိကၟိန်ညးတအ်ဂှ် နွံ ပွိုင် ၇၃ သၞာံ စဵုကဵု ဖိလိပ်မစုတိ ပ္ဍဲဂိတုဨပြဳ ၂၀၂၁ ဂှ်ရ။ ညးတအ် က္လိဂွံကောန်ဇာတ် ပန်၊ ချာလ် တတိယ (Charles III) ဗွဲကြဴ ဂွံဒှ် ဨကရာဇ်ချာလ်၊ အာန္နေ (Anne)၊ အာန်ဒြေဝ် (Andrew) သၟိင်စဍုင်ယံက်၊ ကေုာံ အေဒ်ဝတ် (Edward) သၟိင်ဍုင်ဝေသ်သက် (Earl of Wessex)။

အခိင်ကာလ မအံက်ညး စုတိ ပ္ဍဲဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉၅၂၊ အခိင်ဂှ် ညးနွံအာယုက် ၂၅ သၞာံ၊ ညးဂွံဒှ် ဨကရာဇ်ဗြဴ ဍုင်ဗၠးၜး ဂကောံဓနသဟာယ ထပှ်ဍုင် မတွဟ်ဂး ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဍုင်ဨကရာဇ် (United Kingdom)၊ ကနေဒါ၊ အဝ်သတေလျာ၊ နျူဇြဳလာန်၊ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံအဖရိကသၠုင်ကျာ၊ ပါကိသတာန် ကေုာံ သဳရိလင်္ကာ၊ တုဲပၠန် ညးသီုဒှ် ၝောအ်ကိုဋ် ဂကောံဓနသဟာယ မွဲကီုရ။ ပ္ဍဲအခိင်ညးပကင်ရင်ဍုင် သၟဝ်သဇိုင်သၞောဝ်ဥပဒေဂှ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဇၞော်ဇၞော် က္တဵုဒှ်ကၠုင်လဝ် နွံတၟာဂလိုင် မပ္တံကဵု ပဋိပက္ခ ပ္ဍဲဣဳယျာလာန်သကုတ်သၟဝ်ကျာ (the Troubles in Northern Ireland)၊ ပရေင်ပါ်ကရေက်အဝဵု ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဍုင်ဨကရာဇ်၊ မဗလးသၠးသၞောတ်ကဝ်လဝ်နဳ ပ္ဍဲအဖရိက၊ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဍုင်ဨကရာဇ် လုပ်ပံင်တောဲ ပ္ဍဲသမဂ္ဂဥရဝ်ပ၊ ကေုာံ နုက်တိတ် နူကဵု သမဂ္ဂဥရဝ်ပ တအ်ရ။ တုဲပၠန် ကၟိန်ဍုင်ညး ကရေက်ပါ်တိတ် နဒဒှ် ဍုင်သၠးပွးတုဲ က္တဵုဒှ် ဍုင်သမတတအ်လေဝ် နွံကီုရ။ တရဴမလုပ်ဝင် ညးမအာဝေင်လဝ် ရးနိဂီုတၞဟ်ဂမၠိုင်ဂှ် သၞာံ ၁၉၈၆ ဂှ် အာဝေင် ရးနိဂီုကြုက်၊ သၞာံ ၁၉၉၄ ဂှ် အာဝေင် ရးနိဂီုရုရှာ၊ သၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ်အာဝေင် ရးနိဂီုသမတ ဣဳယျာလာန် တုဲပၠန် အာဝေင်လဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဂွံဒုင်တၠုင် သၟိင်သင်ပေါပ် မသုန်ဇကုရ။ 

သဘင်တၟေင်တၟဟ်ဂမၠိုင် မကၠောန်ဗဒှ် သွက်ညးမ္ဂး သဘင်မ္ၚဵုအဘိသိက် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၃၊ သဘင်စၟိန်ပြမာန် မပေင်စိုပ် ရတုသြန်၊ ရတုထဝ်၊ ရတုဗိုတ် ကေုာံ ရတုထဝ်ဗတာင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၇၊ ၂၀၀၂၊ ၂၀၁၂၊ ကေုာံ ၂၀၂၂ တအ်ရ။ တၠညးဨလဳသဗေတ်ဝွံ ပၞောဝ်ကဵု ဨကရာဇ်ဗြိတိန် သီုဖအိုတ်မ္ဂး ညးဝွံ ဒှ်ဨကရာဇ် အာယုက်ဂၠိင်အိုတ်၊ အခိင်စၟိန်ပြမာန်ဍုင် လအ်အိုတ်တုဲ ယိုက်ဂၠေင်လဝ် ကမၠောန်ဍုင်အခိင်ဂၠိုင်အိုတ်ရ။ နကဵုအလုံလိုက်မွဲမ္ဂး ညးဒှ်မၞိဟ်မဂွံပကင်ရင်ဍုင် အာယုက်ဂၠိင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ဒုတိယရ။ ပ္ဍဲဝင်ဂၠးတိဏအ် ဨကရာဇ်မပကင်ရင်လအ်နူညးဂှ် ဒှ်ဨကရာဇ်ပြင်သေတ် လူဝေသ် ၁၄ (Louis XIV)။ ညးဝွံ ဒးဒုင်ပါ်ပါဲ ကုပရိုင်နေဝ်ဇြေန်ဂမၠိုင် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲအခိင်ကောန်ညး ဘဝအိန်ထံင်လီုလာ် ကေုာံ အခိင်ခအှ်ညး ဒါယ်ယျာဏာ (Diana) မစုတိ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၇ ဂှ်ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ညးဍုင်ကွာန်ဗြိတိန်တအ် ထံက်ဂလာန် ရှ်ေသှ်ေလတူဂှ် နွံဂၠိုင်ဗွဲမလောန်ဏီဖိုဟ်ရ။ တၠညးဨလဳသဗေတ် က္လိလောန်စဴအာ ဘဝပရလိုက် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုသေပ်တေမ်ဗါ ၈၊ ၂၀၂၂ ရ။

== ပထမအဝဲ ==
{{Multiple image|width=150|perrow=1/1
|image2=Philip de László - Princess Elizabeth of York - 1933.jpg
|alt2=Elizabeth as a rosy-cheeked young girl with blue eyes and fair hair
|caption2=Portrait by [[Philip de László]], 1933
|image1=Princess Elizabeth on TIME Magazine, April 29, 1929.jpg
|alt1=Elizabeth as a thoughtful-looking toddler with curly, fair hair
|caption1=On the [[List of covers of Time magazine (1920s)#1929|cover]] of [[Time (magazine)|''Time'']], April 1929
}}

ဨလဳသဗေတ် က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲအခိင် 02:40 (GMT) ပ္ဍဲ ၂၁ ဨပြဳ ၁၉၂၆၊ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ အပါနော်ညး ဨကရာဇ်ဂျောတ် ပဉ္စမ (King George V) မပကင်ရင်ဍုင်ရ။ မအံက်ညး ညးမဒှ်သၟိင်စဍုင်ယံက် (ဗွဲကြဴ ဒှ် ဨကရာဇ်ဂျောတ်ဆတ္တမ) ဂှ် ဒှ်ကောန်မရနုက်ကဵုၜါ ဨကရာဇ်။ မိအံက်ညးဂှ် ဒှ်ကန္တဝ်သၟိင်စဍုင်ယံက် (ဗွဲကြဴ ဒှ် ဂၞကျာ်ဨလဳသဗေတ် မိအံက်ဨကရာဇ်)ဂှ် ဒှ်ကောန်ခဒေအ် တၞောဝ်သၟိင်ဂကူသကတ်၊ မက္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ပ္ဍဲဍုင်လာန်ဒါန် ဂၞန် ၁၇ ဂၠံင်ဗြုတောန် (Bruton Street) မေဝှေလ် (Mayfair) ရ။&lt;ref&gt;Bradford (2012), p. 22; Brandreth, p. 103; Marr, p. 76; Pimlott, pp. 2–3; Lacey, pp. 75–76; Roberts, p. 74&lt;/ref&gt; ညးဒုင်မ္ၚဵုၜါတ္တိဇာံ ပ္ဍဲဘာကျာ်ဨဝံဂလိ ဇရေင် တၠဳပိုန်ဇၞော်ယံက် မဟိမု ကောဿမော ဂေါရ်ဒေါန် လင် (Cosmo Gordon Lang) ပ္ဍဲကဵု နန်ဗုက်ခိန်ဟာမ် (Buckingham Palace) ပ္ဍဲ ဂိတုမေ ၂၉၊&lt;ref&gt;Hoey, p. 40&lt;/ref&gt;{{efn|name=baptism|Her godparents were: King George V and Queen Mary; Lord Strathmore; [[Prince Arthur, Duke of Connaught and Strathearn]] (her paternal great-granduncle); [[Princess Mary, Viscountess Lascelles]] (her paternal aunt); and [[Mary Elphinstone, Lady Elphinstone|Lady Elphinstone]] (her maternal aunt).&lt;ref&gt;Brandreth, p. 103; Hoey, p. 40&lt;/ref&gt;}} တုဲ က္လိဂွံ ယၟု ဨလဳသဗေတ် မဒှ်ယၟု နူကဵု မိအံက်ညး၊ အာလေက်သေန်ဒြာ မဒှ်ယၟု နူကဵုမနက်ညး နူဒိန်မက်၊ မစုတိအာ ကိုပ်ကၠာညး ဟွံက္တဵုဒှ်မၞိဟ် တြဴဂိတု၊ တုဲ မာရဳ ဂှ် မဒှ်ယၟု နူမိနော်ညးရ။&lt;ref&gt;Brandreth, p. 103&lt;/ref&gt; မသကောဒေအ် ကြပ်ပ်တအ်ဂှ် နမသ္ဍိုက်မၠာ်ဂှ် ကော်စညး &quot;လဳလဳဗေတ်&quot; &quot;Lilibet&quot;&lt;ref&gt;Pimlott, p. 12&lt;/ref&gt; မဒှ်ရမ္သာင် ညးမကော်ယၟုညး ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;Williamson, p. 205&lt;/ref&gt; ညးဂှ် ဇၞော်ဂေါဝ်လဝ် ပ္ဍဲဇရေင် အပါနော်ညး ဨကရာဇ်ဂျောတ် ပဉ္စမ၊ ညးမလေပ်ကော်စ နကဵုယၟု &quot;အပါနော်အေန်ဂလာန်&quot; &quot;Grandpa England&quot;၊ &lt;ref&gt;Pimlott, p. 15&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် တုဲပၠန် ပ္ဍဲအခိင် အပါနော်အာယုက်ဇၞော် မံင်စဟွံခိုဟ်ဂှ်မ္ဂး ညးမလေပ်ကၠုင်ဝေင် ကၠုင်ရံင်အပါနော် မွဲခဏမွဲခဏ ပရူဂှ်ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု ပရိုင်နေဝ်ဇြေန်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;Lacey, p. 56; Nicolson, p. 433; Pimlott, pp. 14–16&lt;/ref&gt;

ဨလဳသဗေတ် နွံဆဒေအ်ဗြဴမွဲ မနွံယၟု ကောန်သၟိင်ဗြဴ မာဂရေတ် (Princess Margaret) ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၀ ဂှ်ရ။ ကောန်သၟိင်ဗြဴၜါဝွံ တိုန်ဘာ ကတ်ပညာ ပ္ဍဲကဵုသ္ၚိ ကေုာံ ညးမစၞောန်ထ္ၜးဗတောန် မဒှ်မိအံက်ညးတအ် ကေုာံ ညးသၟိင်တၠဗြဴ မာရဳယောန် ခြဝ်ဝှောဒ် (Marion Crawford)ရ။&lt;ref&gt;Crawford, p. 26; Pimlott, p. 20; Shawcross, p. 21&lt;/ref&gt; တန်ဗတောန်ဂမၠိုင်ဂှ် စွံအာရီု ဗွဲတၟေင် မဆေင်ကဵု ဝင်၊ အရေဝ်ဘာသာ၊ လိက်ပတ် ကေုာံ ဂဳတတအ်ရ။&lt;ref&gt;Brandreth, p. 124; Lacey, pp. 62–63; Pimlott, pp. 24, 69&lt;/ref&gt; ခြဝ်ဝှောဒ် ချူပ္တိတ် လိက်အတ္ထုပ္ပတ္တိ ဘဝကောန်င္ၚာ် ဨလဳသဗေတ် ကေုာံ မာဂရေတ် မွဲကၞပ် မကဵုလဝ်ယၟု &quot;ရာဇကုမ္မာရဳသၟတ်ဂမၠိုင်&quot; ''The Little Princesses'' ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၀တုဲ လိိက်ဂှ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ပ္ဍဲဂကောံသၟိင်တၠတအ်ရ။&lt;ref&gt;Brandreth, pp. 108–110; Lacey, pp. 159–161; Pimlott, pp. 20, 163&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲလိက်ဂှ် ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဨလဳသဗေတ် ဆာန် ချေဟ် ကဵု ကၠဵု ကေုာံ ပရူဗီုညးစဳပၞောန်ချိုတ် ကေုာံ စိုတ်စရိုတ်ညးတအ်ရ။&lt;ref&gt;Brandreth, pp. 108–110&lt;/ref&gt; နကဵု ညးမဒှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော်တြေံ ဝိန်သတောန် ချာချဳလ် (Winston Churchill) ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;a character. She has an air of authority and reflectiveness astonishing in an infant.&quot;&lt;ref&gt;Brandreth, p. 105; Lacey, p. 81; Shawcross, pp. 21–22&lt;/ref&gt; ကောန်ၝောဲကောန်ဒေအ်ညး Margaret Rhodes ဗၟံက်ထ္ၜးညး နဒဒှ် သၟတ်ဗြဴမမိပ်မြဟ်မွဲ၊ ဆဂး ဗွဲသဇိုင်မ္ဂး ဒှ်မၞိဟ်မနွံကဵု ဓဝ်ဗစာရဏာ ကေုာံ စိုတ်ခိုဟ်မွဲရ &quot;a jolly little girl, but fundamentally sensible and well-behaved&quot;.&lt;ref&gt;Brandreth, pp. 105–106&lt;/ref&gt;

== ဥပ္ပရာဇဳ ==
ပ္ဍဲအခိင် အပါနော်ညး မပကင်ရင်ဒၟံင်ဍုင်ဂှ် ဨလဳသဗေတ် နွံမရနုက်ကဵုတတိယ သွက်ဂွံ ဆက်အာဲကၟာဲ ၝောအ်ကိုဋ်ဗြိတိန်၊ အနာဲညး အေဒ်ဝတ် (Edward) ဂှ် ပထမတုဲ အပါညးဂှ် နွံပ္ဍဲဒုတိယ ရ။ ပ္ဍဲခိင်ညးမကတဵုဒှ်မၞိဟ်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု အေဒ်ဝတ် အာယုက်ဍောတ်ဒၟံင်တုဲ စှ်ေဒၞာဲ က္လိဂွံကောန်ဇာတ်မာန်ဒၟံင်ဏီတုဲ ညးဂမၠိုင် ဟွံစၟဳလဝ် ဒဒှ်ရ ဨလဳသဗေတ် မွဲတ္ၚဲ သ္ဂောအ်ဒှ်ဨကရာဇ်မာန်ရောင်ရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး အေတ်ဝတ် ယဝ်ရကလိဂွံကောန်ဇာတ်မ္ဂး လၟေင်အာဲကၟာဲ ၝောအ်ကိုဋ်ဂှ် ပြံင်အာ လပါ်ကောန်ဇာတ် အေတ်ဝတ်ရ။&lt;ref&gt;Bond, p. 8; Lacey, p. 76; Pimlott, p. 3&lt;/ref&gt; ကာလအပါနော်ညး စုတိစဴအာသွဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၆ ဂှ် အနာဲညး ဂွံဆက်ဒုင်အာဲတုဲ ဂွံဒှ် ဨကရာဇ် အေဒ်ဝတ် ဆဋ္ဌမ (Edward&amp;nbsp;VIII)၊ ညးနွံအာ ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ဒုတိယ သွက်ဂွံဆက်အာဲၝောအ်ကိုဋ်၊ ကြဴနူအပါညးရ။ ဨကရာဇ်အေဒ်ဝတ် ဆဋ္ဌမ ဒှ်ဨကရာဇ်တုဲ ခြာဟွံလအ် ပ္ဍဲသၞာံဂှ် ညးသၞက်ကရောဲ ကု ကောန်သမ္ၚေဟ်အမေရိကာန် ဗြဴကၟာဲ ဝလ္လေသ် သိမ်သောန် (Wallis Simpson) တုဲ အရာမဟွံကိတ်ညဳ ကုသၞောတ်ဝ်သၟိင်ဨကရာဇ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် မၞိဟ်မပြးလဝ် သ္ၚိကၟိန်တအ်ဂှ် အခေါင်သၞက်ကရောဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာကျာ်ဟွံဂွံရ။&lt;ref&gt;Lacey, pp. 97–98&lt;/ref&gt; ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ သၟိင်အေဒ်ဝတ် ဒးဒုင်ဖျေဟ် နူဒဒှ်ဨကရာဇ်တုဲ စၞးဂှ် အပါဨလဳသဗေတ် ဂွံဒှ် ဨကရာဇ်တုဲ မဂွံမဟိမု ဂျောတ်ဆဋ္ဌမ (George&amp;nbsp;VI)ရ။ ဟိုတ်နူ သၟိင်ဂျောတ် မဟွံမဲ ကုကောန်တြုဟ်တုဲ ဨလဳသဗေတ် ဂွံဒှ် ဥပ္ပရာဇဳရ။ ယဝ်ရဒေအ်ညး မၞိဟ်တြုဟ် နွံမ္ဂး မၞိဟ်တြုဟ်ဂှ်ဂွံနွံဂတညး သွက်ဂွံ ဆက်အာဲကၟာဲၝောအ်ကိုဋ်ရ။&lt;ref&gt;Marr, pp. 78, 85; Pimlott, pp. 71–73&lt;/ref&gt;

ဨလဳသဗေတ် က္လိဂွံ အစာပုဂ္ဂလိက နူကဵုတက္ကသိုလ် ဣဳတောန်ကဝ်လိက် (Eton College)၊&lt;ref&gt;Brandreth, p. 124; Crawford, p. 85; Lacey, p. 112; Marr, p. 88; Pimlott, p. 51; Shawcross, p. 25&lt;/ref&gt; တုဲ ဗ္တောန် အရေဝ်ပြင်သေတ် နူကဵု ဂကူပြင်သေတ်မွဲရ။&lt;ref name=&quot;Edu&quot;&gt;{{Citation |title=Her Majesty The Queen: Early life and education |date=29 December 2015 |url=https://www.royal.uk/her-majesty-the-queen?ch=5 |publisher=Royal Household |access-date=18 April 2016 |archive-date=7 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160507231247/https://www.royal.uk/her-majesty-the-queen?ch=5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; တၞဟ်နညးသ္ဂောအ်ဂွံ သကအ်ရဲ ကုသၟတ်ဗြဴ အဝဲတၟာညးတုဲ ပ္ဍဲကဵု ဝင်နန်ဗုက်ခိန်ဟာမ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်ပတိုန် ဂကောံသ္ဂံင်သၟတ်ဗြဴမွဲ နကဵု ကောန်ဇာတ် သမ္ၚေဟ်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;Marr, p. 84; Pimlott, p. 47&lt;/ref&gt; ဗွဲကြဴညိ ညးလုပ်ဂကောံ သ္ဂံင်ဗြဴပၞာန်ဍာ် (Sea Ranger) ရ။&lt;ref name=Edu/&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၉၊ အံက် ဨလဳသဗေတ်တအ် ညးၜါ တိတ်တရဴ အာဍုင်ကနေဒါ ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံအမေရိကာန်ရ။ သၞာံ ၁၉၂၇ ပ္ဍဲအခိင် အံက်ညးၜါ တိတ်တရဴ အာအဝ်သတေလျာ ကေုာံ နျူဇြဳလာန်ဂှ် ညးသှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲဗြိတိန်၊ ဟိုတ်နူ အပါညးစှ်ေစိုတ် ညးဂှ် အာယုက်ဍောတ်လောန်အာ ဂွံအာတရဴဇမ္ၚောဲဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;p54&quot;&gt;Pimlott, p. 54&lt;/ref&gt; အခိင်မိမညးၜါ မတိတ်အာဂှ် ညးဍာ်ရမတ်ဒဇူရ။&lt;ref name=&quot;p55&quot;&gt;Pimlott, p. 55&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင် အံက်ညး မတိတ်ဒၟံင်တရဴဂှ် ညးတအ် ပလံင်ဗစိုပ် ကဵုဒၟံင်လိက်ရေင်သကအ် ပယျတ်ပယျတ်၊&lt;ref name=p55/&gt; တုဲပၠန် ညး ကဵု အံက်ညး ဟီုကျာ နကဵုဖုင် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဂိတုမေ ၁၈ ဂှ်ရ။&lt;ref name=p54/&gt;

=== ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ ===
[[File:Hrh Princess Elizabeth in the Auxiliary Territorial Service, April 1945 TR2832.jpg|thumb|right|ဨလဳသဗေတ် နကဵု ကယျိုင် Auxiliary Territorial Service, ဨပြဳ ၁၉၄၅}}]]
ပ္ဍဲဂိတုသေပ်တေမ်ဗါ ၁၉၃၉၊ ဗြိတိန် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယ ရ။ ဟိုတ်နူပၞာန်ဂျာမနဳ ကၠုင်ထောအ်ဗုမ် ပ္ဍဲလာန်ဒါန်တုဲ အမာတ်ဟာဲရှမ် (Lord Hailsham) ဂရင်ဗ္တီ ကောန်ဝုတ်သၟိင်ၜါဂှ် သ္ဒးပလံင်စွံ ပ္ဍဲကနေဒါထေက်ရ။&lt;ref&gt;{{Citation |last=Warwick |first=Christopher |title=Princess Margaret: A Life of Contrasts |year=2002 |page=102 |place=London |publisher=Carlton Publishing Group |isbn=978-0-233-05106-2}}&lt;/ref&gt; ဆဂး မိအံက်ညး ဟွံကဵုအခေါင် တုဲ ဟီု &quot;ကောန်င္ၚာ်တအ်ဂှ် အဲဟွံပါမ္ဂး အာဟွံဂွံ၊ ဨကရာဇ်ဟွံအာမ္ဂး အဲ ဟွံအာ၊ တုဲပၠန် ဨကရာဇ် ဆလအ်လေဝ် ဟွံတိတ်အာ နူကဵုဍုင်ဏအ်ရ (The children won't go without me. I won't leave without the King. And the King will never leave.)&quot;&lt;ref&gt;{{Citation |title=Queen Elizabeth the Queen Mother |date=21 December 2015 |url=https://www.royal.uk/queen-elizabeth-queen-mother |publisher=Royal Household |access-date=18 April 2016 |archive-date=7 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160507183311/https://www.royal.uk/queen-elizabeth-queen-mother |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ကောန်ဝုတ်သၟိင်ၜါဂှ် ပဒတဴ ပ္ဍဲကဵု နန်ဗလ်မဝ်ရလ် (Balmoral Castle)၊ သကောတ်လာန် စဵုကဵု တ္ၚဲခရေတ်သမာတ် ၁၉၃၉၊ တုဲ ညးတအ် ပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲသာန်ရိန်ဟာမ် (Sandringham House)၊ ပ္ဍဲနဝ်ဝှောက် (Norfolk)။&lt;ref&gt;Crawford, pp. 104–114; Pimlott, pp. 56–57&lt;/ref&gt; နူကဵု ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ စဵုကဵု ဂိတုမေ ၁၉၄၀ ဂှ် ညးတအ် ပဒတဴ ပ္ဍဲကဵု Royal Lodge၊ ဝေန်သောရ် (Windsor) စဵုကဵု ညးတအ်ပြံင်မံင် ပ္ဍဲ နန်ဝေန်သောရ် (Windsor Castle)။ ပ္ဍဲကဵု နန်ဂှ် ညးမံင်လဝ် ပွိုင်မသုန်သၞာံရ။&lt;ref&gt;Crawford, pp. 114–119; Pimlott, p. 57&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵုဝိန်သောရ်ဂှ် ပ္ဍဲတ္ၚဲခရေတ်သမာတ်ဂှ် ကောန်ဝုတ်သၟိင်ၜါလှ်ေပျးဇာတ်ကောန်ဒေဝတဴရ။&lt;ref&gt;Crawford, pp. 137–141&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၀ ဨလဳသဗေတ် အာယုက်၁၄သၞာံ ဟီုဂလာန် ဗလးရမ္သာင်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲရေဒဳယောဗဳဗဳသဳ ပ္ဍဲအစဳအဇန် အခိင်ကောန်င္ၚာ် မဟီုပရူ ကောန်င္ၚာ် မဒးပါဲဒဴ နူကဵု ဍုင်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;CH&quot;&gt;{{Citation |title=Children's Hour: Princess Elizabeth |date=13 October 1940 |url=https://www.bbc.co.uk/archive/childrens-hour--princess-elizabeth/z7wm92p |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127053143/https://www.bbc.co.uk/archive/childrens-hour--princess-elizabeth/z7wm92p |work=BBC Archive |access-date=22 July 2009 |archive-date=27 November 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ညးဟီု &quot;ပိုယ်တအ်ဂှ် ၜိုတ်ပိုယ်ဂစာန်မာန် ကၠောန်မာန်ဂှ် ဂစာန်ရီုဗင်ဒၟံင် ကောန်ပၞာန်ပိုယ်၊ ဒပ်ပၞာန်ပိုယ်၊ တုဲပၠန် ပိုယ်တအ်ဂစာန်ယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင် ဂလေင်တာလျိုင်ပိုယ် မဆေင်ကဵုအန္တရာယ် ကေုာံ လၞီမဆေင်ကဵုပၞာန်ရ။ ပိုယ်တီ၊ ပိုယ်တအ် သီုညးဖအိုတ် တီဒၟံင်ရ။ ကၞောတ်တဲ ဒးစိုပ်ဒတုဲ နကဵုတသိုက်မိပ်မြဟ်လပါ်ခိုဟ် သီုညးဖအိုတ်ရ &quot;We are trying to do all we can to help our gallant sailors, soldiers, and airmen, and we are trying, too, to bear our own share of the danger and sadness of war. We know, every one of us, that in the end all will be well.&quot;&lt;ref name=CH/&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၃ ညးတိုန်စိုပ် သဘင်ကဵု တဆိပ်ကြာ ကုကောန်ပၞာန်ဂမၠိုင် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{Citation |title=Early public life |url=http://www.royal.gov.uk/HMTheQueen/Publiclife/EarlyPublicLife/Earlypubliclife.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20100328170101/http://www.royal.gov.uk/HMTheQueen/Publiclife/EarlyPublicLife/Earlypubliclife.aspx |publisher=Royal Household |access-date=20 April 2010 |archive-date=28 March 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင် ညးမပေင်အာယုက် ၁၈ သၞာံဂှ် နကဵုပါလဳမာန် ပ္တန်သၞောဝ် ဒဒှ်ရ ညးဂွံပါလုပ် မၞိဟ်မကဵုကသပ်ဍုင်မွဲတၠ ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ်မသုန်တၠ၊ ပ္ဍဲအခိင် အပါညးမတိတ်ဒၟံင်တရဴ တိုန်စိုပ် သဘင်မွဲမွဲဟွံမာန်မ္ဂး ညးတိုန်စိုပ် ပ္ဍဲဒၞာဲစၞးအပါညးရ။&lt;ref&gt;Pimlott, p. 71&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉၄၅ ဂှ် ညးဂွံခပတိုန် နဒဒှ် မၞိဟ်တၠကဆံင်ဒုတိယ ပ္ဍဲကဵု Auxiliary Territorial Service နကဵု မဂၞန်ဒၟုင်ကာ 230873 ရ။&lt;ref&gt;{{London Gazette| issue=36973| date=6 March 1945|page=1315 |supp=y |mode=cs2}}&lt;/ref&gt; ညးဗတောန်လဝ် နဒဒှ် သၟာကစဝ် ကေုာံ အစာစက် တုဲ ဂတဂှ် မသုန်ဂိတုဂှ် ဂွံဒုင်ကေတ် ကဆံင် သကိုပ်ဒပ်သၟတ် (junior commander) (female equivalent of captain) at the time) ရ။&lt;ref&gt;Bradford (2012), p. 45; Lacey, p. 148; Marr, p. 100; Pimlott, p. 75&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{London Gazette| issue=37205| date=31 July 1945|page=3972 |supp=y |mode=cs2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Rothman |first=Lily |title=The World War II Auto Mechanic in This Photo Is Queen Elizabeth II. Here's the Story Behind the Picture |date=25 May 2018 |url=http://time.com/5287517/world-war-ii-queen-elizabeth-photo |magazine=Time |access-date=8 September 2022 |archive-date=6 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606155138/https://time.com/5287517/world-war-ii-queen-elizabeth-photo/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[File:Special Film Project 186 - Buckingham Palace 2.jpg|thumb|ဨလဳသဗေတ် (လပါ်ပါဲ) ပ္ဍဲကမေင်ဒုင်စမုက် နန်ဗုက်ခိန်ဟာန် ကေုာံ သ္ၚိကၟိန်ညး ကေုာံ ဝန်ဇၞော်ဝိန်သတောန်ချာချဳလ် ပ္ဍဲ ဂိတုမေ ၈၊ ၁၉၄၅]]
ပ္ဍဲအခိင်ကာလပၞာန်မအာဒတုဲ ပ္ဍဲဥရဝ်ပ၊ ပ္ဍဲတ္ၚဲဇမၞး ပ္ဍဲဥရဝ်ပဂှ် ဨလဳသဗေတ် ကေုာံ မာဂရေတ် တိတ်ဝေင်သဘင် ကရောမ် ညးတၞဟ်မွဲစွံ ပ္ဍဲဂၠံင် ဍုင်လာန်ဒါန်ကီုရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲကဵုသမာန်သွဟ်အေန်တာပျူဂှ် ညးလဴထ္ၜး &quot;ပိုယ်အာတ်အခေါင် မိမပိုယ် သွက်ဂွံတိတ်ဗဵု နကဵုအလဵုဇကုညးတအ်ကေတ်တ်ရ။ အဲသမ္တီဒးဒၟံင်ဏီ ပိုယ်ဂွံအခေါင်ဂှ် ပိုယ်မိပ်သွက်ဟီုဟၟဲရ။ ... အဲသမ္တီဒးဒၟံင် မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် မရပ်ဆက်လဝ်တဲတုဲ ကွာ်ဇက်ဂၠောဲစှ်ေအာ ဝါက်ဟဝ် (Whitehall) ပိုယ်တအ် မိပ်မြဟ် ဍာ်ရမတ်ပဳတိဒတုံပြဟ်တုဲ စိုတ်ၜိုဟ်စှ်ေအာရ။&quot;&lt;ref&gt;Bond, p. 10; Pimlott, p. 79&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိင်ကာလပၞာန်ဂှ် တၞဟ်နမဂွံထိင် ပရေင်ညဳသၟဟ် အပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံတုဲ ဨလဳသဗေတ်ဂှ် ကဵုတန်တဴ ကြပ်ကု ရးနိဂီုဝေလ်ဂၠိုင်ရ။ ဗီုမကၠောန်ဂှ်မ္ဂး ဥပမာ ခပတိုန်ညး နဒဒှ် သၟိင်တၠနန်ခေရ်နာဝှောန် (Caernarfon Castle) ကေုာံ ဂကောံသၟတ်ပံင်ကောံရးနိဂီုဝေလ် (Urdd Gobaith Cymru) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Citation |title=Royal plans to beat nationalism |date=8 March 2005 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/4329001.stm |work=BBC News |access-date=15 June 2010 |archive-date=8 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120208181209/http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/4329001.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်ဝေလ်တအ် ပ္တိုန်ဂလာန် မိက်ဂွံခပတိုန်ညး နဒဒှ် သၟိင်ဍုင်ဝေလ် ပ္ဍဲကဵု တ္ၚဲညးမပေင်အာယုက် ၁၈ ဂှ်ရ။ လညာတ်ဂှ် ညးကေင်ကာနာနာ ကိစ္စအပ္ဍဲဍုင် ဟေရ်ဗာတ် မောရ်ရိသောန် (Herbert Morrison) ထံက်ဂလာန်ကီုလေဝ် ဨကရာဇ် ဟွံဒုင်တဲ၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး မဟိမုဂှ် ဒှ်မဟိမု ကန္တဝ်သၟိင်ဍုင်ဝေလ်ရ။&lt;ref&gt;Pimlott, pp. 71–73&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ ညးဂွံဒုင်အာတ်မိက် သွက်ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု Gorsedd of Bard ပ္ဍဲ National Eisteddfod of Wales ရ။&lt;ref&gt;{{Citation |title=Gorsedd of the Bards |url=http://www.museumwales.ac.uk/911 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518203811/http://www.museumwales.ac.uk/911 |publisher=National Museum of Wales |access-date=17 December 2009 |archive-date=18 May 2014}}&lt;/ref&gt;

ကောန်ဝုတ်ဨကရာဇ် ဨလဳသဗေတ် တိတ်တရဴ ဍုင်မ္ၚးအလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၇ မွဲစွံ ကုအံက်ညးၜါ ဇရေင်အဖရိကသၠုင်ကျာ။ ပ္ဍဲအခိင်မအာဒၟံင်တရဴဂှ် ညးဗလးရမ္သာင် ပ္ဍဲဂကောံဓနသဟာယဗြိတိန် ပ္ဍဲတ္ၚဲညးမပေင်အာယုက် ၂၁ သၞာံဂှ် ညးဟီု &quot;အဲကဵုဂတိပါင် ပ္ဍဲမွဲလအိတ်အာယုက်အဲ လအ်ကဵုဒှ် ဂၠေအ်ကဵုဒှ် အဲပအပ်ဘဝ ယိုက်ဂၠေင် ရေင်တၠုင် သွက်မၞးတအ် ကေုာံ ယိုက်ဂၠေင် ရေင်တၠုင် သွက်ဂကောံသ္ၚိကၟိန်မဟာပိုယ် မဒှ်အရာပိုယ် သီုညးဖအိုတ် မပိုင်ပြဳလဝ်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{Citation |title=A speech by the Queen on her 21st birthday |date=20 April 1947 |url=https://www.royal.uk/21st-birthday-speech-21-april-1947 |publisher=Royal Household |access-date=18 April 2016 |archive-date=3 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170103191402/https://www.royal.uk/21st-birthday-speech-21-april-1947 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; သြဝါဒဂှ် ချူလဝ် နကဵုအစာချူလိက် Dermot Morrah ညးမဒှ် အစာပရိုင် သွက် မဂ္ဂဇြေန် The Times ရ။&lt;ref name=&quot;Oldie&quot;&gt;{{Citation |last1=Utley |first1=Charles |title=My grandfather wrote the Princess's speech |url=https://www.theoldie.co.uk/article/my-grandfather-wrote-the-princesss-speech |work=The Oldie |date=June 2017 |access-date=2022-09-08 |archive-date=2022-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531074419/https://www.theoldie.co.uk/article/my-grandfather-wrote-the-princesss-speech |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== သၞက်ကရောဲ ===
[[File:Huwelijk Prinses Elisabeth, Bestanddeelnr 902-4693 (cropped).jpg|thumb|left|upright=1.1|မဒုင်တက်ဗီု ပ္ဍဲကဵု နန်ဗုက်ခိန်ဟာမ် ကရောမ်မွဲစွံ ကုတၠသ္ၚိတၟိ သၟိင်ဖိလိပ် ကြဴနူသဘင်သၞက်ကရောဲတုဲ၊ ၁၉၄၇]]
ဨလဳသဗေတ် စုက်ကု တြုဟ်တၠသ္ၚိဇကု ကောန်သၟိင်ဂရိတ် ကဵု ဒိန်မက် မနွံယၟု ဖိလိပ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၄ ကေုာံ မွဲအလန်ပၠန်ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၇ ရ။&lt;ref&gt;Brandreth, pp. 132–139; Lacey, pp. 124–125; Pimlott, p. 86&lt;/ref&gt; ညးတအ်ဂှ် ဒှ်ကောန်ၝောအ်ကောန်ဒေအ်၊ မဒှ်ကောန်သၟိင်ဍုင်ဒိန်မက် ဨကရာဇ်ခရိရှာန် နဝမ ညးမဒှ်ကောန်ၝောအ်ကောန်ဒေအ် ကုဨကရာဇ်ဗြဴဝိက်တဝ်ရဳယျာ (Queen Victoria)ရ။ ကြဴနူ ညးတအ် မဂွံဆဵု ညးသကအ် မရနုက်ကဵုပိအလန် ပ္ဍဲကဝ်လိက် Royal Naval College ပ္ဍဲ in Dartmouth ပ္ဍဲ ဂိတုဂျူလာင် ၁၉၃၉တုဲ ဨလဳသဗေတ် ချပ် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးဂွံအာယုက် ၁၃ သၞာံဓဝ်ရ၊ ညးဆာန်အာ ဖိလိပ် တုဲ ညးတအ် စကဵုကေတ်လိက်ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;Bond, p. 10; Brandreth, pp. 132–136, 166–169; Lacey, pp. 119, 126, 135&lt;/ref&gt; She was 21 when their engagement was officially announced on 9&amp;nbsp;July 1947.&lt;ref&gt;Heald, p. 77&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု သၟာန်သၟုက်ဂှ် အခက်အခုဲဟၟဲ ဟွံသေင်ရ။ ဖိလိပ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မနွံကဵု ကြက်ဒြပ်ဇၞော်ဇၞော် ဟွံသေင်၊ တုဲပၠန် ဒှ်မၞိဟ် ကောန်ဍုင်သအာင်၊ တုဲပၠန် နွံကဵု ကောဒေအ် မစှ်ေလဝ်ဒၞာဲ ကုဂျာမနဳ မဆက်စပ်ဒၟံင် ကုနာဇြဳ။&lt;ref&gt;{{Citation |last=Edwards |first=Phil |title=The Real Prince Philip |date=31 October 2000 |url=http://www.channel4.com/history/microsites/R/real_lives/prince_philip_t.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209095416/http://www.channel4.com/history/microsites/R/real_lives/prince_philip_t.html |publisher=[[Channel 4]] |access-date=23 September 2009 |archive-date=9 February 2010}}&lt;/ref&gt; Marion Crawford ချူ &quot;ညးမကဵုကသပ်ဨကရာဇ်တအ် ဟွံထေင်ဟာ ဒဒှ်ရ ဖိလိပ်ဂှ် ခိုဟ်ဟွံရုမ်ဂပ် ကုဨလဳသဗေတ်ဂှ်။ ဖိလိပ်ဂှ် ကောန်သၟိင် မဟၟဲကုသ္ၚိ ကေုာံ ဍုင်။ ညးလ္ၚဵုဂှ်ချူ ဒဒှ်ရ ညးဂှ် ကောန်ဍုင်သအာင်။ &lt;ref&gt;Crawford, p. 180&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲလိက်အတ္ထုပ္ပတ္တိ ဗွဲကြဴဏအ် ဗၟံက်ထ္ၜးချူလဝ် &quot;မိအံက် ဨလဳသဗေတ် စပ်ကဵုပရူဏအ်တုဲ ဟွံမိက်ဟီုဂး ကွေဟ်ကွေဟ်ရ။ ညးဟီုဂး ကော်စ ဖိလိပ် &quot;The Hun&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အဂျာမာန်&quot; ရ။&lt;ref&gt;{{Citation |last=Davies |first=Caroline |title=Philip, the one constant through her life |date=20 April 2006 |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1400208/Philip-the-one-constant-through-her-life.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220109050110/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1400208/Philip-the-one-constant-through-her-life.html |archive-date=9 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |work=[[The Daily Telegraph]] |place=London |access-date=23 September 2009 }}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Brandreth, p. 314&lt;/ref&gt; ဗွဲကြဴညိ မိအံက်ညး ဟီုကဵု မၞိဟ်မချူအတ္ထုပ္ပတ္တိ ထိမ်ဟေလ်ဒ် (Tim Heald) ဒဒှ်ရ ဖိလိပ်ဂှ် ဒှ်ညးပရဲဂကူအင်္ဂလိက်မွဲ &quot;an English gentleman&quot;ရ။&lt;ref&gt;Heald, p. xviii&lt;/ref&gt;

ကိုပ်ကၠာ ဟွံစှ်ေဒၞာဲဏီဂှ် ဖိလိပ် ဒးလလောင်တြး ဒဒှ်ရ ညးနုက်တိတ် နူကဵု မဟိမု ဂရိတ် ကဵု ဒိန်နေတ် နူကဵု ညးမရှ်ေသှ်ေသာသၞာခရေတ်အံက်သဝ်ဒံက်ဂှ် လျိုင်ပတှ်ေ ဒုင်ကေတ် ဨဝံဂလိတုဲ ဒုင်ကေတ် မဟိမု ''Lieutenant Philip Mountbatten''၊ နမသၠာဲကေတ် ယၟုဂကောံသ္ၚိကၟိန် Mountbatten မဒှ်ယၟု ဂကောံသ္ၚိကၟိန် လပါ်မိအံက်ညး မဒှ်ဂကူဗြိတိန်ရ။&lt;ref&gt;Hoey, pp. 55–56; Pimlott, pp. 101, 137&lt;/ref&gt; ကိုပ်ကၠာ ဟွံလုပ် သဘင်သၞက်ကရောဲဍင်ဂှ် ညးမဂွံခုတ်ပတန် နဒဒှ် သၟိင်ဨဒိန်ဗုဂ် (Duke of Edinburgh) တုဲ မဂွံဒုင်ကေတ် ကဆံင်အလံင် တၠညး ''His Royal Highness'' ရ။&lt;ref&gt;{{London Gazette| issue=38128|page=5495| date=21 November 1947 |mode=cs2}}&lt;/ref&gt; ဨလဳသဗေတ် ကဵု ဖိလိပ် သၞက်ကရောဲ ပ္ဍဲ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၊ သၞာံ ၁၉၄၇ ပ္ဍဲ ဘာကျာ်ဝေတ်မိန်သတာ အာဗ္ဗေရ် (Westminster Abbey)ရ။ ညးတအ် က္လိဂွံ တၟာဲတဲသၞက်ကရောဲ ၂,၅၀၀ နူကဵု အလုံမွဲလိုက်ရ။&lt;ref name=&quot;news1&quot;&gt;{{Citation |title=60 Diamond Wedding anniversary facts |date=18 November 2007 |url=http://www.royal.gov.uk/LatestNewsandDiary/Factfiles/60diamondweddinganniversaryfacts.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203033258/http://www.royal.gov.uk/LatestNewsandDiary/Factfiles/60diamondweddinganniversaryfacts.aspx |publisher=Royal Household |access-date=20 June 2010 |archive-date=3 December 2010}}&lt;/ref&gt; ဨလဳသဗေတ် အာတ်မိက် အစု (ration coupons) သွက်ဂွံ ကယျိုင်မ္ၚဵုသၞက်ကရောဲညး (Norman Hartnell မဒှ်မၞိဟ်မဖျေဟ်လဝ် ဒဳဇြာင်)၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဗြိတိန် စိုတ်ဟွံပြေ ပ္ဍဲပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယဂှ်ဏီရ။&lt;ref&gt;Hoey, p. 58; Pimlott, pp. 133–134&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင်ပၞာန်မတုဲဂှ် ဂကူဗြိတိန်တအ် ဟွံဒုင်တဲ မသကလောကောဒေအ် ဗိလိပ် လပါ်ဂျာမနဳ၊ သီုကဵု ၝောအ်ဒေအ်ညးပိတၠဂှ်လေဝ် ဟွံဘိက် သွက်ဂွံတိုန်စိုပ် မ္ၚဵုသၞက်ကရောဲဂှ်ရ။&lt;ref&gt;Hoey, p. 59; Petropoulos, p. 363&lt;/ref&gt; ပါဲနူဂှ်တုဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဨကရာဇ်တြေံ အေဒ်ဝတ် အဋ္ဌမ ဂှ်လေဝ် ဟွံဘိက်ကီုရ။&lt;ref&gt;Bradford (2012), p. 61&lt;/ref&gt;

ဨလဳသဗေတ် သၠးဂဗ္ဘ ကောန်ညးကိုပ်ကၠာအိုတ် ကောန်သၟိင်ချာလ် (ဗွဲကြဴ ဒှ်ဨကရာဇ်ချာလ်) ပ္ဍဲ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၄၊ ၁၉၄၈။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံသၠးဂဝ်ဍင် မွဲဂိတုဂှ် ဨကရာဇ်ပတိတ်လိက်အသံ ဒဒှ်ရ ကောန်ညးဂှ် မနွံအခေါင် သွက်ဂွံဒုင်ကေတ် ကောန်သၟိင်ရ။&lt;ref&gt;Letters Patent, 22 October 1948; Hoey, pp. 69–70; Pimlott, pp. 155–156&lt;/ref&gt; ကောန်ဒုတိယဂှ် ဒှ်ကောန်ဝုတ် မနွံယၟု အာန်နေ (Princess Anne) မသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၁၅၊ ၁၉၅၀ ရ။&lt;ref&gt;Pimlott, p. 163&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ ညးတအ် ဒက်ဘဝသ္ၚိကၟိန်တုဲ ညးတအ် ပဒတဴ ပ္ဍဲသ္ၚိ ဝိန်လေရှမ် မောရ် (Windlesham Moor) မနွံဗဒါဲ နန်ဝိန်သောရ် (Windsor Castle) စဵုကဵု စိုပ် ဂိတုဂျူလာင် သၞာံ ၁၉၄၉၊&lt;ref name=news1/&gt; တုဲ ညးတအ် ပြံင်မံင် ပ္ဍဲကဵု တမၞက်ခၠာရေန်ဟောသ် (Clarence House) ပ္ဍဲလာန်ဒါန်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်အကြာ သၞာံ ၁၉၄၉ ကဵု သၞာံ ၁၉၅၁ ဂှ် ဖိလိပ် တိတ်မုက်ပၞာန် ပ္ဍဲဒပ်ပၞာန်ဨကရာဇ် မနွံပ္ဍဲ မလ်တ (Malta) နဒဒှ် သကိုပ်ဒပ် ဂၠိုင်ကဵုအလန်တုဲ ညးကဵု ဨလဳသဗေတ် ပဒတဴလဝ် ပ္ဍဲမလ်တ ဂၠိုင်ကဵုအလန်ရ။ ကောန်ညးတအ်ၜါဂှ် သှ်ေစွံလဝ် ပ္ဍဲဗြိတိန်ရ။&lt;ref&gt;Brandreth, pp. 226–238; Pimlott, pp. 145, 159–163, 167&lt;/ref&gt;

== စၟိန်ပြမာန် ==
=== မဒုင်အာဲကၟာဲ ကေုာံ ရာဇာဘိသိက် ===
[[File:Elizabeth and Philip 1953.jpg|thumb|ဥပဓိ ရာဇာဘိသိက် မွဲစွံ ကုတၠသ္ၚိဖိလိပ်၊ ၁၉၅၃]]

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၁ ဂှ် ဂျောတ် ဆဋ္ဌမ ပရေင်ထတ်ယုက် ဟွံခိုဟ်တုဲ စၞးညးဂှ် နကဵု ဨလဳသဗေတ်ရ လုပ်ကေတ်တာလျိုင် ပ္ဍဲသဘင်ညးဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ညးမတိတ်ဒၟံင်တရဴ ဍုင်ကနေဒါ ကေုာံ မဆဵုကုသမတ ဟာရ်ရဳ တြုမာန် (Harry S. Truman) ပ္ဍဲဝတ်ရှေန်တောန် ဒဳသဳ ပ္ဍဲဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ၁၉၅၁ ဂှ် ညးရေင်တၠုင်ကေင်ကာပူဂိုလ်ညး Martin Charteris ကေတ်နင်လိက် ဒဒှ်ရ ဨကရာဇ် ယဲကြမ် စုတိမာန်ဒၟံင်ရ။&lt;ref&gt;Brandreth, pp. 240–241; Lacey, p. 166; Pimlott, pp. 169–172&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲတမ်သၞာံ ၁၉၅၂ ဂှ် ဨလဳသဗေတ် ကဵု ဖိလိပ် တိတ်တရဴ အဝ်သတေလျာ ကေုာံ နျူဇြဳလာန် မအဆက်ကု တရဴကေန်ယျ။ ပ္ဍဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၆ ၁၉၅၂ ကြဴနူ ညးတအ် မကလေင်စိုပ်ကၠုင်သ္ၚိ ဂွံမွဲဗတံ ပ္ဍဲဟဝ်တေဝ် Treetops Hotel ဂှ် ညးတအ် ဂွံပရိုင် ဒဒှ်ရ ဨကရာဇ်ဂျောတ် ဆဋ္ဌမ စုတိစဴအာသွဝ်တုဲ ဨလဳသဗေတ် မဂွံဒှ် ညးမဆက်အာဲကၟာဲ ၝောအ်ကိုဋ်ရ။&lt;ref&gt;Brandreth, pp. 245–247; Lacey, p. 166; Pimlott, pp. 173–176; Shawcross, p. 16&lt;/ref&gt; ညးရုဲစှ် ဆက်စကာအာ ယၟုမ္ဂး ဨလဳသဗေတ် နဒဒှ် မဟိမုဨကရာဇ်၊&lt;ref&gt;Bousfield and Toffoli, p. 72; Bradford (2002), p. 166; Pimlott, p. 179; Shawcross, p. 17&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးဂွံဒုင်ယၟု ဨလဳသဗေတ် ဒုတိယ၊ ယၟုဂှ် ဂကူသကတ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံဒးဂၞပ်၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ယၟုဨလဳသဗေတ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် ညးမပကင်ရင် သကတ်လာန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{Citation |last=Mitchell |first=James |title=Britain Since 1945 |page=113 |year=2003 |editor-last=Hollowell |editor-first=Jonathan |chapter=Scotland: Cultural Base and Economic Catalysts |doi=10.1002/9780470758328.ch5 |isbn=978-0-631-20967-6 |publisher=Wiley-Blackwell}}&lt;/ref&gt; ညးမဂွံဒုင်လလောင်တြး နဒဒှ် ဨကရာဇ်ဗြဴ ဗြိတိန်။&lt;ref&gt;Pimlott, pp. 178–179&lt;/ref&gt; ဨလဳသဗေတ် ကဵု ဖိလိပ် ပြံင်လုပ်ပဒတဴ ပ္ဍဲ နန်ဗုက်ခိန်ဟာန် ရ။&lt;ref&gt;Pimlott, pp. 186–187&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ဨလဳသဗေတ် မဆက်ဒုင်အာဲ ၝောအ်ကိုဋ်ဂှ် မဟိမုဨကရာဇ်ဂှ် မတုပ်တဴ ညံင်ရဴ မဟိမုတၠသ္ၚိညး မကော်ဂး Edinburgh ဂှ် ဆက်ဒှ်အာ ယၟုတၞောဝ်ဨကရာဇ်ရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး အတိုင်ပြဝေဏဳမ္ဂး ယၟုတၞောဝ်ဂှ် ဒးဗက်အတိုင် မၞိဟ်တြုဟ်/တၠသ္ၚိ။ အမာတ််ဟီု ဒးကေတ်ယၟု လပါ်ဨလဳသဗေတ် ''House of Mountbatten''။ ဆဂး ဖိလိပ် ပ္တိုန်လညာတ် ကေတ် ''House of Edinburgh'' မဒှ်ယၟုတၞောဝ်ညးဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{Citation |last=Soames |first=Emma |title=Emma Soames: As Churchills we're proud to do our duty |date=1 June 2012 |url=https://www.telegraph.co.uk/history/9305749/Emma-Soames-As-Churchills-were-proud-to-do-our-duty.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120602100737/http://www.telegraph.co.uk/history/9305749/Emma-Soames-As-Churchills-were-proud-to-do-our-duty.html |url-status=dead |archive-date=2 June 2012 |work=The Daily Telegraph |place=London |access-date=12 March 2019}}&lt;/ref&gt; ဝန်ဇၞော်ဗြိတိန် ဝိန်သတောန် ချာချဳလ်၊ မိနော်ဨလဳသဗေတ် ဂၞကျာ်မာရဳ ဒးဂၞပ် House of Windsor၊ တုဲ ဨလဳသဗေတ် လလောင်တြး ပ္ဍဲ ဨပြဳ ၉၊ ၁၉၅၂ နကဵုယၟုတၞောဝ် ''Windsor'' မဒှ်ယၟုတၞောဝ်ဨကရာဇ်ညးရ။ ဖိလိပ် ဟီု &quot;ပ္ဍဲတြုဟ် ပ္ဍဲဍုင်ဏအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဆအဲမွဲရ ဟွံဂွံအခေါင် ကဵုယၟု ကောန်အဲ နကဵု ယၟုအဲရ။&quot;&lt;ref&gt;Bradford (2012), p. 80; Brandreth, pp. 253–254; Lacey, pp. 172–173; Pimlott, pp. 183–185&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၀ ဂှ် နကဵု ယၟုဗဳဇ မတွဟ်ဂး ''[[Mountbatten-Windsor]]'' ဂှ် ဂွံပဒတန် သွက်ကောန်ဇာတ်မၞိဟ်တြုဟ် ညးဟွံဂွံဒုင်မဟိမုဨကရာဇ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{London Gazette| issue=41948 |supp=y|page=1003| date=5 February 1960 |mode=cs2}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိင် အဃောမစဳရေင်ဒၟံင် သွက်သဘင်ဘိသိက်ဂှ် ဒေအ်ညး မာဂရေတ် ဟီု ဒဒှ်ရ ညးမိက်ဂွံ ဖျေဟ်ဒၞာဲ ကုပဳတာ ထောဝ်သေန် (Peter Townsend) မဒှ်မၞိဟ် အာယုက်ဇၞော်နူ မာဂရေက် ၁၆ သၞာံ၊ တုဲပၠန် နွံကဵု ကောန်တြုဟ်ၜါ နူကဵုသမ္ဘာတြေံရ။ ဨလဳသဗေတ် အာတ်မိက် မင်ကဵု ၜိုတ်မွဲသၞာံ၊ နကဵုဨလဳသဗေတ်မ္ဂး လလအ်ထောအ် အခိင်ၜိုတ်မွဲသၞာံမ္ဂး ညးတအ် ညးၜါ ပိုတ်အာ ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;Brandreth, pp. 269–271&lt;/ref&gt; သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင် ဒစဵုဒစး တုဲပၠန် နကဵု ဘာကျာ်လေဝ် ဟွံဒုင်တဲ သွက်ဂွံ ပမ္ၚဵုသၞက်ကရောဲ ပ္ဍဲဘာကျာ်၊ ဟိုတ်နူ မပြးလဝ် ကုသ္ၚိကၟိန်တြေံ။ ယဝ်ရ ညးဒက်သ္ၚိကၟိန် နဒဒှ် ဗီုမၞိဟ်ဓမ္မတာမ္ဂး ညးဒးဒုင်တဲ ဒဒှ်ရ သၠးထောအ် အခေါင်မဒုင်စသိုင် ကောန်သၟိင်တၠရ။&lt;ref&gt;Brandreth, pp. 269–271; Lacey, pp. 193–194; Pimlott, pp. 201, 236–238&lt;/ref&gt; Margaret decided to abandon her plans with Townsend.&lt;ref&gt;Bond, p. 22; Brandreth, p. 271; Lacey, p. 194; Pimlott, p. 238; Shawcross, p. 146&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ ဂၞကျာ်မာရဳ စုတိအာ ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် ၂၄၊ ၁၉၅၃ ဂှ်ကီုလေဝ် သဘင်အဘိသိက်ဂှ် ဆက်ကၠောန်အာ အတိုင်အစဳအဇန် ပ္ဍဲဂိတုဂျောန် ၂၊ အတိုင်မဂရင်ဗ္တီလဝ် မာရဳ ကိုပ်ကၠာ ညးဟွံစုတိဂှ်ရ။&lt;ref&gt;Bradford (2012), p. 82&lt;/ref&gt; သဘင်အဘိသိက်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဘာကျာ်ဝေတ်မိန်သတာ အာဗ္ဗေရ်တုဲ ဗလးကဵု ရုပ်ဒမျိုင် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{Citation |title=50 facts about The Queen's Coronation |date=25 May 2003 |url=https://www.royal.uk/50-facts-about-queens-coronation-0 |publisher=Royal Household |access-date=18 April 2016 |archive-date=7 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210207234935/https://www.royal.uk/50-facts-about-queens-coronation-0 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{efn|name=television|Television coverage of the coronation was instrumental in boosting the medium's popularity; the number of [[Television licensing in the United Kingdom|television licences in the United Kingdom]] doubled to 3&amp;nbsp;million,&lt;ref&gt;Pimlott, p. 207&lt;/ref&gt; and many of the more than 20&amp;nbsp;million British viewers watched television for the first time in the homes of their friends or neighbours.&lt;ref&gt;Briggs, pp. 420 ff.; Pimlott, p. 207; Roberts, p. 82&lt;/ref&gt; In North America, almost 100&amp;nbsp;million viewers watched recorded broadcasts.&lt;ref&gt;Lacey, p. 182&lt;/ref&gt;}} ပ္ဍဲကဵု သဘင်အဘိသိက်ဂှ် ပယျေဝ်လဝ် နကဵုပကဴဂမၠိုင် မကေတ်နင် နူကဵု ရးနိဂီုဂမၠိုင် မလုပ်လဝ် ဂကောံဓနသဟာယတအ်ရ။&lt;ref&gt;Lacey, p. 190; Pimlott, pp. 247–248&lt;/ref&gt;

=== ပရေင်အပြံင်အလှာဲ မဆက်ကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဂကောံဓနသဟာယ ===
[[File:British Empire in February 1952.svg|thumb|upright=1.25|တိဍာ် ရးဂမၠိုင် (ဗကေတ်တၟးတၟး ကဵု ဗကေတ်ၜတ်တ်) ကေုာံ ပယျဵုတိဍာ်ညးတအ် (ဗကေတ်ကြံင်ကြံင်) ပ္ဍဲအခိင် ညးမစပကင်ရင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၂]]
နူစ ဨလဳသဗေတ် မသၠးဂဝ်တုဲ ဆက်ကတဵုဒှ်ဒၟံင် ဒဒှ်ရ အေန်ပါယျာဗြိတိန်ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဒှ်အာ ဍုင်မလုပ်ဂကောံဓနသဟာယျရ။&lt;ref&gt;Marr, p. 272&lt;/ref&gt; By the time of her accession in 1952, her role as head of multiple independent states was already established.&lt;ref&gt;Pimlott, p. 182&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၃၊ ဨလဳသဗေတ် ကေုာံ တၠသ္ၚိညး တိတ်တရဴ လုကဴ ပွိုင် ထပှ်ဂိတု သွက်ဂွံ ဂေတ်ဂၠးတိ၊ အာဝေင်လဝ် ၁၃ ရးနိဂီု၊ နွံဂလိုင်ကဳလဳမဳတာ {{convert|40000|mi|km|abbr=off}} ပြင်ပြင် မအာတရဴတိုက်၊ တရဴဍာ်ကီု သီုကဵု တရဴကျာရ။&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Commonwealth: Gifts to the Queen |url=https://www.royalcollection.org.uk/exhibitions/gifts-to-the-queen |publisher=Royal Collection Trust |access-date=20 February 2016 |archive-date=1 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301123708/https://www.royalcollection.org.uk/exhibitions/gifts-to-the-queen |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ညးဒှ်လဝ် ဨကရာဇ် မအာဝေင် ဍုင်အဝ်သတေလျာ ကေုာံ ဍုင်နျူဇြဳလာန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{Citation |title=Australia: Royal visits |date=13 October 2015 |url=https://www.royal.uk/australia |publisher=Royal Household |access-date=18 April 2016 |archive-date=1 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190201044226/https://www.royal.uk/australia |url-status=live }}&lt;br /&gt;{{Citation |title=New Zealand: Royal visits |date=22 December 2015 |url=https://www.royal.uk/new-zealand |publisher=Royal Household |access-date=18 April 2016 |archive-date=22 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190322052936/https://www.royal.uk/new-zealand |url-status=live }}&lt;br /&gt;Marr, p. 126&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင် ညးမအာဝေင်လဝ်ဂှ် ကောန်ဍုင်အဝ်သတေလျာ ပန်ဂအုံ ပိဂအုံဂှ် ကောံကၠုင်ဗဵုညးရ။&lt;ref&gt;Brandreth, p. 278; Marr, p. 126; Pimlott, p. 224; Shawcross, p. 59&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ် ညးမဒှ်ဨကရာဇ်ဂှ် ကေင်အာဝေင်လဝ် ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်ကီု သီုကဵု ဍုင်မလုပ်လဝ် ဂကောံဓနသဟာယတအ်ကီုရ။ တုဲပၠန် သၟိင်တၠဍုင်တၞဟ်တအ်လေဝ် ကၠုင်ဝေင်လဝ် ဇရေင်ညး ဂၠိုင်ဗွဲမလောန်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{Citation |last=Campbell |first=Sophie |title=Queen's Diamond Jubilee: Sixty years of royal tours |date=11 May 2012 |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/news/Queens-Diamond-Jubilee-sixty-years-of-royal-tours |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/ZsXhc |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |work=The Daily Telegraph |access-date=20 February 2016}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၆ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဗြိတိန် Sir Anthony Eden ကဵု ဝန်ဇၞော်ပြင်သေတ် Guy Mollet ချပ်ဂၞန်ရေင်သကအ် ဂၠာဲနဲကဲဗီုမဒှ်မာန် သွက်ပြင်သေတ် မဂွံလုပ် ပ္ဍဲဂကောံဓနသဟာယရ။ အစဳအဇန်ဂှ် ဆလအ်ဟွံကလိဂွံ ဒုင်တဲတုဲ သၞာံဂတဂှ် နကဵုပြင်သေတ် ထ္ပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက်ရဝ်မ (Treaty of Rome)၊ မဒှ်လိက်ကသုက် မဒက်ပ္တန် ဂကောံပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဥရဝ်ပ (European Economic Community)၊ နူဂှ် ဗွဲကြဴ ပြံင်ဒှ်အာ သမဂ္ဂဥရဝ်ပ မကော်ဂး အဳယူ (European Union) ရ။&lt;ref&gt;{{Citation |last=Thomson |first=Mike |title=When Britain and France nearly married |date=15 January 2007 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6261885.stm |work=BBC News |access-date=14 December 2009 |archive-date=23 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090123072141/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6261885.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲနဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၅၆၊ ဗြိတိန် ကဵု ပြင်သေတ် အာလုပ်သီအဳဂျေပ် သွက်ဂွံလုပ်သီကေတ် မြံင်ဍာ်သူဇ် (Suez Canal)ရ။ . အမာတ်မောန်ဗာတ္တေန် (Lord Mountbatten) ဟီု အရာဏအ်ဂှ် ဨလဳသဗေတ် ဒစဵုဒစး ဆဂး ဟွံကဵု လုပ်ၜက်ၜေတ် ဍုင်ညးတၞဟ်၊ ဆဂး သကိုပ်ဝန်ဇၞော် Eden တးပါဲ။ ကြဴနူမအာဗတိုက်တုဲ ၜါဂိတုဂှ် Eden နုက်တိတ် နူကဵု တာလျိုင်သကိုပ်ဝန်ဇၞော်ရ။&lt;ref&gt;Pimlott, p. 255; Roberts, p. 84&lt;/ref&gt;
[[File:Queen Elizabeth II and the Prime Ministers of the Commonwealth Nations, at Windsor Castle (1960 Commonwealth Prime Minister's Conference).jpg|thumb|left|alt=A formal group of Elizabeth in tiara and evening dress with eleven politicians in evening dress or national costume.|မွဲစွံ ကုသၟိင်ဍုင် ဓနသဟာယဂမၠိုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ ပ္ဍဲသဘင်ကောံဓရီု သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဓနသဟာယ။]]

The absence of a formal mechanism within the [[Conservative Party (UK)|Conservative Party]] for choosing a leader meant that, following Eden's resignation, it fell to Elizabeth to decide whom to [[Kissing hands|commission to form a government]]. Eden recommended she consult [[Robert Gascoyne-Cecil, 5th Marquess of Salisbury|Lord Salisbury]], the [[Lord President of the Council]]. Lord Salisbury and [[Lord Kilmuir]], the [[Lord Chancellor]], consulted the [[British Cabinet]], Churchill, and the Chairman of the backbench [[1922 Committee]], resulting in Elizabeth appointing their recommended candidate: [[Harold Macmillan]].&lt;ref&gt;Marr, pp. 175–176; Pimlott, pp. 256–260; Roberts, p. 84&lt;/ref&gt;

The Suez crisis and the choice of Eden's successor led, in 1957, to the first major personal criticism of Elizabeth. In a magazine, which he owned and edited,&lt;ref&gt;Lacey, p. 199; Shawcross, p. 75&lt;/ref&gt; [[John Grigg (writer)|Lord Altrincham]] accused her of being &quot;out of touch&quot;.&lt;ref&gt;Lord Altrincham in ''[[National Review (London)|National Review]]'' quoted by Brandreth, p. 374 and Roberts, p. 83&lt;/ref&gt; Altrincham was denounced by public figures and slapped by a member of the public appalled by his comments.&lt;ref&gt;Brandreth, p. 374; Pimlott, pp. 280–281; Shawcross, p. 76&lt;/ref&gt; Six years later, in 1963, Macmillan resigned and advised Elizabeth to appoint [[Alec Douglas-Home|the Earl of Home]] as the prime minister, advice she followed.&lt;ref name=&quot;r84&quot;&gt;Hardman, p. 22; Pimlott, pp. 324–335; Roberts, p. 84&lt;/ref&gt; Elizabeth again came under criticism for appointing the prime minister on the advice of a small number of ministers or a single minister.&lt;ref name=r84/&gt; In 1965, the Conservatives adopted a formal mechanism for electing a leader, thus relieving her of involvement.&lt;ref&gt;Roberts, p. 84&lt;/ref&gt;

[[File:Queen Elizabeth II and Prince Philip sit on thrones before a full Parliament.jpg|thumb|upright=0.85|Seated with Philip on thrones at Canadian parliament, 1957]]
In 1957, Elizabeth made a state visit to the United States, where she addressed the [[United Nations General Assembly]] on behalf of the Commonwealth. On the same tour, she opened the [[23rd Canadian Parliament]], becoming the first [[monarch of Canada]] to open a parliamentary session.&lt;ref name=&quot;Canada&quot;&gt;{{Citation |title=Queen and Canada: Royal visits |url=http://www.royal.gov.uk/MonarchAndCommonwealth/Canada/Royalvisits.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20100504150511/http://www.royal.gov.uk/MonarchAndCommonwealth/Canada/Royalvisits.aspx |publisher=Royal Household |access-date=12 February 2012 |archive-date=4 May 2010}}&lt;/ref&gt; Two years later, solely in her capacity as Queen of Canada, she revisited the United States and toured Canada.&lt;ref name=Canada/&gt;&lt;ref&gt;Bradford (2012), p. 114&lt;/ref&gt; In 1961, she toured [[Cyprus]], India, Pakistan, [[Kingdom of Nepal|Nepal]], and [[Imperial State of Iran|Iran]].&lt;ref&gt;Pimlott, p. 303; Shawcross, p. 83&lt;/ref&gt; On a visit to Ghana the same year, she dismissed fears for her safety, even though her host, [[List of heads of state of Ghana|President]] [[Kwame Nkrumah]], who had replaced her as head of state, was a target for assassins.&lt;ref name=mac/&gt; Harold Macmillan wrote, &quot;The Queen has been absolutely determined all through&amp;nbsp;... She is impatient of the attitude towards her to treat her as&amp;nbsp;... a film star&amp;nbsp;... She has indeed '[[Speech to the Troops at Tilbury|the heart and stomach of a man]]'&amp;nbsp;... She loves her duty and means to be a Queen.&quot;&lt;ref name=&quot;mac&quot;&gt;Macmillan, pp. 466–472&lt;/ref&gt; Before her tour through parts of Quebec in 1964, the press reported extremists within the [[Quebec sovereignty movement|Quebec separatist movement]] were plotting Elizabeth's assassination.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Speaight |first=Robert |title=Vanier, Soldier, Diplomat, Governor General: A Biography |url=https://archive.org/details/vaniersoldierdip00spea |year=1970 |place=London |publisher=William Collins, Sons and Co. Ltd. |isbn=978-0-00-262252-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Dubois |first=Paul |title=Demonstrations Mar Quebec Events Saturday |date=12 October 1964 |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1946&amp;dat=19641012&amp;id=3K4tAAAAIBAJ&amp;sjid=YZ8FAAAAIBAJ&amp;pg=6599,2340498 |work=[[The Gazette (Montreal)|The Gazette]] |page=1 |access-date=6 March 2010 |archive-date=23 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123163032/https://news.google.com/newspapers?nid=1946&amp;dat=19641012&amp;id=3K4tAAAAIBAJ&amp;sjid=YZ8FAAAAIBAJ&amp;pg=6599,2340498 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; No attempt was made, but a riot did break out while she was in Montreal; Elizabeth's &quot;calmness and courage in the face of the violence&quot; was noted.&lt;ref&gt;Bousfield, p. 139&lt;/ref&gt;

Elizabeth gave birth to her third child, [[Prince Andrew, Duke of York|Prince Andrew]], on 19&amp;nbsp;February 1960, which was the first birth to a reigning British monarch since 1857.&lt;ref&gt;{{Citation |url=https://www.bbc.com/news/uk-23272491 |title=Royal Family tree and line of succession |work=BBC News |date=4 September 2017 |access-date=13 May 2022 |archive-date=11 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210311001051/https://www.bbc.com/news/uk-23272491 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Her fourth child, [[Prince Edward, Earl of Wessex|Prince Edward]], was born on 10&amp;nbsp;March 1964.&lt;ref&gt;{{London Gazette |issue=43268 |date=11 March 1964 |page=2255}}&lt;/ref&gt;

In addition to performing traditional ceremonies, Elizabeth also instituted new practices. Her first royal walkabout, meeting ordinary members of the public, took place during a tour of Australia and New Zealand in 1970.&lt;ref&gt;Hardman, pp. 213–214&lt;/ref&gt;

=== Acceleration of decolonisation ===
[[File:Elizabeth II in Queensland, Australia, 1970.jpg|thumb|left|upright=0.9|In [[Queensland]], Australia, 1970]]

The 1960s and 1970s saw an acceleration in the [[decolonisation]] of Africa and the [[Caribbean]]. More than 20 countries gained independence from Britain as part of a planned transition to self-government. In 1965, however, the [[Rhodesia]]n prime minister, [[Ian Smith]], in opposition to moves towards majority rule, [[Rhodesia's Unilateral Declaration of Independence|unilaterally declared independence]] while expressing &quot;loyalty and devotion&quot; to Elizabeth, declaring her &quot;[[Queen of Rhodesia]]&quot;.&lt;ref&gt;{{citation |url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2019/aug/18/tv-show-the-crown-returns-series-three-historian-kate-williams |last1=Williams |first1=Kate |author-link1=Kate Williams (historian) |title=As The Crown returns, watch out for these milestones |work=The Guardian |date=18 August 2019 |access-date=5 July 2021 |archive-date=4 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210704002344/https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2019/aug/18/tv-show-the-crown-returns-series-three-historian-kate-williams |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Although Elizabeth formally dismissed him, and the international community applied sanctions against Rhodesia, his regime survived for over a decade.&lt;ref&gt;Bond, p. 66; Pimlott, pp. 345–354&lt;/ref&gt; As Britain's ties to its former empire weakened, the British government sought entry to the European Community, a goal it [[Accession of the United Kingdom to the European Communities|achieved in 1973]].&lt;ref&gt;Bradford (2012), pp. 123, 154, 176; Pimlott, pp. 301, 315–316, 415–417&lt;/ref&gt;
[[File:Stevan Kragujevic, Elizabeth II i Josip Broz Tito,1972, u Beogradu.jpg|thumb|upright=0.8|With President Tito of Yugoslavia in Belgrade, 1972]]
Elizabeth toured Yugoslavia in October 1972, becoming the first British monarch to visit a communist country.&lt;ref&gt;{{citation|page=58|title=Her Majesty Queen Elizabeth II Platinum Jubilee Celebration-70 Years: 1952–2022|isbn=978-1-84165-939-8|year=2022|publisher=Pitkin|first=Brian|last=Hoey}}&lt;/ref&gt; She was received at the airport by President [[Josip Broz Tito]], and a crowd of thousands greeted her in Belgrade.&lt;ref&gt;{{citation|title=Big Crowds in Belgrade Greet Queen Elizabeth|date=18 October 1972|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1972/10/18/archives/big-crowds-in-belgrade-greet-queen-elizabeth.html|access-date=8 September 2022|archive-date=6 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220606155117/https://www.nytimes.com/1972/10/18/archives/big-crowds-in-belgrade-greet-queen-elizabeth.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

In February 1974, the British prime minister, [[Edward Heath]], advised Elizabeth to call a [[February 1974 United Kingdom general election|general election]] in the middle of her tour of the [[Austronesia]]n [[Pacific Rim]], requiring her to fly back to Britain.&lt;ref&gt;Bradford (2012), p. 181; Pimlott, p. 418&lt;/ref&gt; The election resulted in a [[hung parliament]]; Heath's Conservatives were not the largest party, but could stay in office if they formed a coalition with the [[Liberal Party (UK)|Liberals]]. When discussions on forming a coalition foundered, Heath resigned as prime minister and Elizabeth asked the [[Leader of the Opposition (United Kingdom)|Leader of the Opposition]], [[Labour Party (UK)|Labour's]] [[Harold Wilson]], to form a government.&lt;ref&gt;Bradford (2012), p. 181; Marr, p. 256; Pimlott, p. 419; Shawcross, pp. 109–110&lt;/ref&gt;

A year later, at the height of the [[1975 Australian constitutional crisis]], the Australian prime minister, [[Gough Whitlam]], was dismissed from his post by [[Governor-General of Australia|Governor-General]] Sir [[John Kerr (governor-general)|John Kerr]], after the Opposition-controlled [[Australian Senate|Senate]] rejected Whitlam's budget proposals.&lt;ref name=&quot;Aus&quot;&gt;Bond, p. 96; Marr, p. 257; Pimlott, p. 427; Shawcross, p. 110&lt;/ref&gt; As Whitlam had a majority in the [[House of Representatives (Australia)|House of Representatives]], [[Speaker of the Australian House of Representatives|Speaker]] [[Gordon Scholes]] appealed to Elizabeth to reverse Kerr's decision. She declined, saying she would not interfere in decisions reserved by the [[Constitution of Australia]] for the Governor-General.&lt;ref&gt;Pimlott, pp. 428–429&lt;/ref&gt; The crisis fuelled [[Australian republicanism]].&lt;ref name=Aus/&gt;

=== Silver Jubilee ===
[[File:Jimmy Carter with Queen Elizabeth - NARA - 174724.jpg|thumb|[[3rd G7 summit|Leaders of the G7 states]], members of the royal family and Elizabeth (centre), London, 1977]]
In 1977, Elizabeth marked the [[Silver Jubilee of Elizabeth II|Silver Jubilee]] of her accession. Parties and events took place throughout the Commonwealth, many coinciding with [[List of events during the Silver Jubilee of Elizabeth II|her associated national and Commonwealth tours]]. The celebrations re-affirmed Elizabeth's popularity, despite virtually coincident negative press coverage of Princess Margaret's separation from her husband, [[Lord Snowdon]].&lt;ref&gt;Pimlott, p. 449&lt;/ref&gt; In 1978, Elizabeth endured a state visit to the United Kingdom by Romania's communist leader, [[Nicolae Ceaușescu]], and his wife, [[Elena Ceaușescu|Elena]],&lt;ref&gt;Hardman, p. 137; Roberts, pp. 88–89; Shawcross, p. 178&lt;/ref&gt; though privately she thought they had &quot;blood on their hands&quot;.&lt;ref&gt;Elizabeth to her staff, quoted in Shawcross, p. 178&lt;/ref&gt; The following year brought two blows: one was the unmasking of [[Anthony Blunt]], former [[Surveyor of the Queen's Pictures]], as a communist spy; the other was the assassination of her relative and in-law Lord Mountbatten by the [[Provisional Irish Republican Army]].&lt;ref&gt;Pimlott, pp. 336–337, 470–471; Roberts, pp. 88–89&lt;/ref&gt;

According to [[Paul Martin Sr.]], by the end of the 1970s Elizabeth was worried the Crown &quot;had little meaning for&quot; [[Pierre Trudeau]], the [[Canadian prime minister]].&lt;ref name=Post/&gt; [[Tony Benn]] said Elizabeth found Trudeau &quot;rather disappointing&quot;.&lt;ref name=&quot;Post&quot;&gt;{{Citation |last=Heinricks |first=Geoff |title=Trudeau: A drawer monarchist |date=29 September 2000 |work=[[National Post]] |page=B12 |place=Toronto}}&lt;/ref&gt; Trudeau's supposed republicanism seemed to be confirmed by his antics, such as sliding down banisters at Buckingham Palace and pirouetting behind Elizabeth's back in 1977, and the removal of various [[Canadian royal symbols]] during his term of office.&lt;ref name=Post/&gt; In 1980, Canadian politicians sent to London to discuss the [[patriation]] of the [[Canadian constitution]] found Elizabeth &quot;better informed&amp;nbsp;... than any of the British politicians or bureaucrats&quot;.&lt;ref name=Post/&gt; She was particularly interested after the failure of Bill C-60, which would have affected her role as head of state.&lt;ref name=Post/&gt;

=== Press scrutiny and Thatcher premiership ===
[[File:ElizabethIItroopingcolour crop.jpg|thumb|right|alt=Elizabeth in red uniform on a black horse|Riding [[Burmese (horse)|Burmese]] at the 1986 [[Trooping the Colour]] ceremony]]
During the 1981 [[Trooping the Colour]] ceremony, six weeks before the [[wedding of Prince Charles and Lady Diana Spencer]], six shots were fired at Elizabeth from close range as she rode down [[The Mall, London|The Mall]], London, on her horse, [[Burmese (horse)|Burmese]]. Police later discovered the shots were blanks. The 17-year-old assailant, [[Marcus Sarjeant]], was sentenced to five years in prison and released after three.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Queen's 'fantasy assassin' jailed |date=14 September 1981 |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/14/newsid_2516000/2516713.stm |work=BBC News |access-date=21 June 2010 |archive-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728131747/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/14/newsid_2516000/2516713.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Elizabeth's composure and skill in controlling her mount were widely praised.&lt;ref&gt;Lacey, p. 281; Pimlott, pp. 476–477; Shawcross, p. 192&lt;/ref&gt; That October Elizabeth was the subject of another attack while on a visit to [[Dunedin]], New Zealand. [[Christopher John Lewis]], who was 17 years old, fired a shot with a [[.22 rifle]] from the fifth floor of a building overlooking the parade, but missed.&lt;ref&gt;{{Citation |last=McNeilly |first=Hamish |title=Intelligence documents confirm assassination attempt on Queen Elizabeth in New Zealand |date=1 March 2018 |url=https://www.smh.com.au/world/oceania/intelligence-documents-confirm-assassination-attempt-on-queen-elizabeth-in-new-zealand-20180301-p4z282.html |work=[[The Sydney Morning Herald]] |access-date=1 March 2018 |archive-date=26 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626183822/https://www.smh.com.au/world/oceania/intelligence-documents-confirm-assassination-attempt-on-queen-elizabeth-in-new-zealand-20180301-p4z282.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Lewis was arrested, but never charged with attempted murder or [[treason]], and sentenced to three years in jail for unlawful possession and discharge of a firearm. Two years into his sentence, he attempted to escape a psychiatric hospital with the intention of assassinating Charles, who was visiting the country with [[Diana, Princess of Wales|Diana]] and their son [[Prince William]].&lt;ref&gt;{{Citation |last=Ainge Roy |first=Eleanor |title='Damn&amp;nbsp;... I missed': the incredible story of the day the Queen was nearly shot |date=13 January 2018 |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2018/jan/13/queen-elizabeth-assassination-attempt-new-zealand-1981 |work=[[The Guardian]] |access-date=1 March 2018 |archive-date=1 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180301120257/https://www.theguardian.com/uk-news/2018/jan/13/queen-elizabeth-assassination-attempt-new-zealand-1981 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[File:President Ronald Reagan Riding Horses with Queen Elizabeth Ii During Visit to Windsor Castle - DPLA - 934bb1fd137bd8789fa9648e928f9ded.jpg|thumb|left|alt=Elizabeth and Ronald Reagan on black horses. He bare-headed; she in a headscarf; both in tweeds, jodhpurs and riding boots.|Riding at Windsor with [[President Reagan]], June 1982]]
From April to September 1982, Elizabeth's son, Prince Andrew, served with British forces in the [[Falklands War]], for which she reportedly felt anxiety&lt;ref&gt;Bond, p. 115; Pimlott, p. 487&lt;/ref&gt; and pride.&lt;ref&gt;Pimlott, p. 487; Shawcross, p. 127&lt;/ref&gt; On 9&amp;nbsp;July, she awoke in her bedroom at Buckingham Palace to find an intruder, [[Michael Fagan incident|Michael Fagan]], in the room with her. In a serious lapse of security, assistance only arrived after two calls to the Palace police switchboard.&lt;ref&gt;Lacey, pp. 297–298; Pimlott, p. 491&lt;/ref&gt; After hosting US president [[Ronald Reagan]] at Windsor Castle in 1982 and visiting [[Rancho del Cielo|his California ranch]] in 1983, Elizabeth was angered when his administration ordered the [[United States invasion of Grenada|invasion of Grenada]], one of her Caribbean realms, without informing her.&lt;ref&gt;Bond, p. 188; Pimlott, p. 497&lt;/ref&gt;

Intense media interest in the opinions and private lives of the royal family during the 1980s led to a series of sensational stories in the press, not all of which were entirely true.&lt;ref&gt;Pimlott, pp. 488–490&lt;/ref&gt; As [[Kelvin MacKenzie]], editor of ''[[The Sun (United Kingdom)|The Sun]]'', told his staff: &quot;Give me a Sunday for Monday splash on the Royals. Don't worry if it's not true—so long as there's not too much of a fuss about it afterwards.&quot;&lt;ref&gt;Pimlott, p. 521&lt;/ref&gt; Newspaper editor [[Donald Trelford]] wrote in ''[[The Observer]]'' of 21&amp;nbsp;September 1986: &quot;The royal soap opera has now reached such a pitch of public interest that the boundary between fact and fiction has been lost sight of&amp;nbsp;... it is not just that some papers don't check their facts or accept denials: they don't care if the stories are true or not.&quot; It was reported, most notably in ''[[The Sunday Times]]'' of 20&amp;nbsp;July 1986, that Elizabeth was worried that [[Margaret Thatcher]]'s [[Thatcherism#economicposition|economic policies]] fostered social divisions and was alarmed by high unemployment, [[1981 England riots|a series of riots]], the violence of a [[UK miners' strike (1984–85)|miners' strike]], and Thatcher's refusal to apply sanctions against the [[apartheid]] regime in South Africa. The sources of the rumours included royal aide [[Michael Shea (diplomat)|Michael Shea]] and [[Commonwealth Secretary-General]] [[Shridath Ramphal]], but Shea claimed his remarks were taken out of context and embellished by speculation.&lt;ref&gt;Hardman, pp. 216–217 and Pimlott, pp. 503–515; see also Neil, pp. 195–207 and Shawcross, pp. 129–132&lt;/ref&gt; Thatcher reputedly said Elizabeth would vote for the [[Social Democratic Party (UK)|Social Democratic Party]]—Thatcher's political opponents.&lt;ref&gt;Thatcher to [[Brian Walden]] quoted in Neil, p. 207; [[Andrew Neil]] quoted in [[Woodrow Wyatt]]'s diary of 26 October 1990&lt;/ref&gt; Thatcher's biographer, [[John Campbell (biographer)|John Campbell]], claimed &quot;the report was a piece of journalistic mischief-making&quot;.&lt;ref&gt;Campbell, p. 467&lt;/ref&gt; Reports of acrimony between them were exaggerated,&lt;ref&gt;Hardman, pp. 167, 171–173&lt;/ref&gt; and Elizabeth gave two honours in her personal gift—membership in the [[Order of Merit]] and the [[Order of the Garter]]—to Thatcher after her replacement as prime minister by [[John Major]].&lt;ref&gt;Roberts, p. 101; Shawcross, p. 139&lt;/ref&gt; [[Brian Mulroney]], Canadian prime minister between 1984 and 1993, said Elizabeth was a &quot;behind the scenes force&quot; in ending apartheid.&lt;ref name=&quot;Geddes&quot;&gt;{{Citation |last=Geddes |first=John |title=The day she descended into the fray |work=[[Maclean's]] |page=72 |year=2012 |edition=Special Commemorative Edition: The Diamond Jubilee: Celebrating 60 Remarkable years}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MacQueen&quot;&gt;{{Citation |last1=MacQueen |first1=Ken |title=The Jewel in the Crown |work=Maclean's |pages=43–44 |year=2012 |edition=Special Commemorative Edition: The Diamond Jubilee: Celebrating 60 Remarkable years |last2=Treble |first2=Patricia}}&lt;/ref&gt;

In 1986, Elizabeth paid a six-day state visit to China, becoming the first British monarch to visit the country.&lt;ref&gt;{{citation|url=https://www.nytimes.com/1986/10/13/world/queen-fulfills-a-royal-goal-to-visit-china.html|title=Queen fulfills a Royal Goal: To visit China|work=The New York Times|date=13 October 1986|access-date=8 September 2022|archive-date=6 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220606155118/https://www.nytimes.com/1986/10/13/world/queen-fulfills-a-royal-goal-to-visit-china.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The tour included the [[Forbidden City]], the [[Great Wall of China]], and the [[Terracotta Warriors]].&lt;ref&gt;{{citation|page=181|title=The BBC Book of Royal Memories: 1947–1990|isbn=978-0-56336008-7|publisher=BBC Books|year=1991}}&lt;/ref&gt; At a state banquet, Elizabeth joked about the first British emissary to China being lost at sea with Queen Elizabeth I's letter to the [[Wanli Emperor]], and remarked, &quot;fortunately postal services have improved since 1602&quot;.&lt;ref&gt;{{citation|title=Queen Of The World |year=2019|first1=Robert|last1=Hardman|publisher=Penguin Random House|isbn=978-1-78-089818-6|page=437}}&lt;/ref&gt; Elizabeth's visit also signified the acceptance of both countries that sovereignty over Hong Kong would be transferred from the United Kingdom to China in 1997.&lt;ref&gt;{{citation|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1986/10/13/queen-elizabeth-ii-arrives-in-peking-for-6-day-visit/60fd4c89-992c-4399-ae6a-3e38f15f7aad/|title=Queen Elizabeth II Arrives In Peking for 6-Day Visit|date=13 October 1986|newspaper=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;

By the end of the 1980s, Elizabeth had become the target of satire.&lt;ref&gt;Lacey, pp. 293–294; Pimlott, p. 541&lt;/ref&gt; The involvement of younger members of the royal family in the charity game show ''[[It's a Royal Knockout]]'' in 1987 was ridiculed.&lt;ref&gt;Hardman, pp. 82–83; Lacey, p. 307; Pimlott, pp. 522–526&lt;/ref&gt; In Canada, Elizabeth publicly supported politically divisive [[Meech Lake Accord|constitutional amendments]], prompting criticism from opponents of the proposed changes, including Pierre Trudeau.&lt;ref name=Geddes/&gt; The same year, the elected Fijian government was deposed in [[1987 Fijian coups d'état|a military coup]]. As [[monarch of Fiji]], Elizabeth supported the attempts of [[Governor-General of Fiji|Governor-General]] Ratu Sir [[Penaia Ganilau]] to assert executive power and negotiate a settlement. Coup leader [[Sitiveni Rabuka]] deposed Ganilau and declared Fiji a republic.&lt;ref&gt;Pimlott, pp. 515–516&lt;/ref&gt;

=== Turbulent 1990s and ''annus horribilis'' ===
In the wake of coalition victory in the [[Gulf War]], Elizabeth became the first British monarch to address a [[Joint session of the United States Congress|joint meeting]] of the [[United States Congress]] in May 1991.&lt;ref&gt;Pimlott, p. 538&lt;/ref&gt;

[[File:Bundesarchiv Bild 199-1992-089-19Acropped.jpg|thumb|left|upright|alt=Elizabeth, in formal dress, holds a pair of spectacles to her mouth in a thoughtful pose|Philip and Elizabeth in Germany, October 1992]]
On 24 November 1992, in a speech to mark the [[Ruby Jubilee of Elizabeth II|Ruby Jubilee]] of her accession to the throne, Elizabeth called 1992 her ''[[annus horribilis]]'' (a Latin phrase, meaning &quot;horrible year&quot;).&lt;ref&gt;{{citation |title=Annus horribilis speech |date=24 November 1992 |url=https://www.royal.uk/annus-horribilis-speech |website=royal.uk |publisher=The Royal Household |access-date=18 April 2016 |archive-date=3 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170103191553/https://www.royal.uk/annus-horribilis-speech |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Republicanism in the United Kingdom|Republican feeling in Britain]] had risen because of press estimates of Elizabeth's private wealth—contradicted by the Palace—and reports of affairs and strained marriages among her extended family.&lt;ref&gt;Pimlott, pp. 519–534&lt;/ref&gt; In March, her second son, Prince Andrew, separated from his wife, [[Sarah, Duchess of York|Sarah]], and [[Mauritius]] removed Elizabeth as [[Queen of Mauritius|head of state]]; her daughter, Princess Anne, divorced Captain [[Mark Phillips]] in April;&lt;ref&gt;Lacey, p. 319; Marr, p. 315; Pimlott, pp. 550–551&lt;/ref&gt; angry demonstrators in [[Dresden]] threw eggs at Elizabeth during a state visit to Germany in October;&lt;ref&gt;{{citation |last=Stanglin |first=Douglas |title=German study concludes 25,000 died in Allied bombing of Dresden |date=18 March 2010 |url=http://content.usatoday.com/communities/ondeadline/post/2010/03/official-german-study-concludes-25000-died-in-allied-bombing-of-dresden/1 |work=[[USA Today]] |access-date=19 March 2010 |archive-date=15 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100515131113/http://content.usatoday.com/communities/ondeadline/post/2010/03/official-german-study-concludes-25000-died-in-allied-bombing-of-dresden/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; and [[1992 Windsor Castle fire|a large fire broke out at Windsor Castle]], one of her official residences, in November. The monarchy came under increased criticism and public scrutiny.&lt;ref&gt;Brandreth, p. 377; Pimlott, pp. 558–559; Roberts, p. 94; Shawcross, p. 204&lt;/ref&gt; In an unusually personal speech, Elizabeth said that any institution must expect criticism, but suggested it might be done with &quot;a touch of humour, gentleness and understanding&quot;.&lt;ref&gt;Brandreth, p. 377&lt;/ref&gt; Two days later, Prime Minister John Major announced plans to reform the royal finances, drawn up the previous year, including Elizabeth paying [[income tax]] from 1993 onwards, and a reduction in the [[civil list]].&lt;ref&gt;Bradford (2012), p. 229; Lacey, pp. 325–326; Pimlott, pp. 559–561&lt;/ref&gt; In December, Prince Charles and his wife, Diana, formally separated.&lt;ref&gt;Bradford (2012), p. 226; Hardman, p. 96; Lacey, p. 328; Pimlott, p. 561&lt;/ref&gt; At the end of the year, Elizabeth sued ''[[The Sun (United Kingdom)|The Sun]]'' newspaper for breach of copyright when it published the text of her [[Royal Christmas Message|annual Christmas message]] two days before it was broadcast. The newspaper was forced to pay her legal fees and donated £200,000 to charity.&lt;ref&gt;Pimlott, p. 562&lt;/ref&gt; Elizabeth's solicitors had taken action against ''The Sun'' five years earlier for breach of copyright, after it published a photograph of her daughter-in-law the Duchess of York and her granddaughter [[Princess Beatrice]]. The case was solved with an [[out-of-court settlement]] that ordered the newspaper to pay $180,000.&lt;ref&gt;{{citation|url=https://apnews.com/article/5b6c71ab1ca6e966a27db134c49909ec|title=Queen Threatens to Sue Newspaper|website=AP News|location=London|date=3 February 1993|access-date=27 December 2021|archive-date=7 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407111152/https://apnews.com/article/5b6c71ab1ca6e966a27db134c49909ec|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

In January 1994, Elizabeth broke the [[scaphoid bone]] in her left wrist as the horse she was riding at Sandringham House tripped and fell.&lt;ref&gt;{{citation | work=AP News | date=17 January 1994 | title=Queen Breaks Wrist in Riding Accident | url=https://apnews.com/article/cf58eee09036d3885bc872e5662ff027 | accessdate=1 September 2022 | archive-date=31 August 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220831195506/https://apnews.com/article/cf58eee09036d3885bc872e5662ff027 | url-status=live }}&lt;/ref&gt; In October 1994, she became the first reigning British monarch to set foot on Russian soil.{{efn|name=russia|The only previous state visit by a British monarch to Russia was made by King Edward&amp;nbsp;VII in 1908. The King never stepped ashore, and met Nicholas&amp;nbsp;II on royal yachts off the Baltic port of what is now Tallinn, Estonia.&lt;ref&gt;{{citation | newspaper=Evansville Press | date=15 July 1994 | page=2 | title=Elizabeth II to visit Russia in October | url=https://www.newspapers.com/clip/97450734/queen-russia/ | agency=Associated Press | access-date=8 September 2022 | archive-date=6 June 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220606155117/https://www.newspapers.com/clip/97450734/queen-russia/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation | last=Tomaszewski | first=F.K. | title=A Great Russia: Russia and the Triple Entente, 1905–1914 | publisher=Praeger | year=2002 | isbn=978-0-275-97366-7 | url=https://books.google.com/books?id=ORBUeMM3guAC&amp;pg=PA22 | access-date=12 March 2022 | page=22 | archive-date=12 March 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220312142712/https://books.google.com/books?id=ORBUeMM3guAC&amp;pg=PA22 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;{{citation |url=https://www.csmonitor.com/1994/1019/19092.html |title=Not all's forgiven as queen tours a czarless Russia |date=19 October 1994 |work=The Christian Science Monitor |last=Sloane |first=Wendy |location=Moscow |access-date=8 September 2022 |archive-date=5 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220905181532/https://www.csmonitor.com/1994/1019/19092.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; During the four-day visit, which is considered to be one of the most important foreign trips of Elizabeth's reign,&lt;ref&gt;{{citation |agency=United Press International |title=British queen in Moscow |date=17 October 1994 |url=https://www.upi.com/Archives/1994/10/17/British-queen-in-Moscow/3900782366400/ |location=Moscow |access-date=8 September 2022 |archive-date=12 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312020810/https://www.upi.com/Archives/1994/10/17/British-queen-in-Moscow/3900782366400/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; she and Philip attended events in Moscow and St. Petersburg.&lt;ref&gt;{{citation|first=Thomas|last=de Waal|newspaper=Moscow Times|date=15 October 1994|title=Queen's Visit: Lifting the Clouds of the Past}}&lt;/ref&gt; In October 1995, Elizabeth was tricked into a hoax call by Montreal radio host [[Pierre Brassard]] impersonating Canadian prime minister [[Jean Chrétien]]. Elizabeth, who believed that she was speaking to Chrétien, said she supported Canadian unity, and would try to influence [[1995 Quebec referendum|Quebec's referendum]] on proposals to break away from Canada.&lt;ref&gt;{{citation|title=Allo! Allo! Ici the Queen. Who's This?|date=29 October 1995|url=https://www.nytimes.com/1995/10/29/world/allo-allo-ici-the-queen-who-s-this.html|work=The New York Times|access-date=8 September 2022|archive-date=6 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220606155117/https://www.nytimes.com/1995/10/29/world/allo-allo-ici-the-queen-who-s-this.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation|title=Queen falls victim to radio hoaxer|date=28 October 1995|url=https://www.independent.co.uk/news/queen-falls-victim-to-radio-hoaxer-1579745.html|work=The Independent|access-date=8 September 2022|archive-date=3 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220603193700/https://www.independent.co.uk/news/queen-falls-victim-to-radio-hoaxer-1579745.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

In the year that followed, public revelations on the state of Charles and Diana's marriage continued.&lt;ref&gt;Brandreth, p. 356; Pimlott, pp. 572–577; Roberts, p. 94; Shawcross, p. 168&lt;/ref&gt; In consultation with her husband and John Major, as well as the [[Archbishop of Canterbury]], [[George Carey]], and her private secretary, [[Robert Fellowes, Baron Fellowes|Robert Fellowes]], Elizabeth wrote to Charles and Diana at the end of December 1995, suggesting that a divorce would be advisable.&lt;ref&gt;Brandreth, p. 357; Pimlott, p. 577&lt;/ref&gt;

In August 1997, a year after the divorce, Diana was killed in [[Death of Diana, Princess of Wales|a car crash in Paris]]. Elizabeth was on holiday with her extended family at Balmoral. Diana's two sons, Princes William and [[Prince Harry, Duke of Sussex|Harry]], wanted to attend church, so Elizabeth and the Duke of Edinburgh took them that morning.&lt;ref&gt;Brandreth, p. 358; Hardman, p. 101; Pimlott, p. 610&lt;/ref&gt; Afterwards, for five days the royal couple shielded their grandsons from the intense press interest by keeping them at Balmoral where they could grieve in private,&lt;ref&gt;Bond, p. 134; Brandreth, p. 358; Marr, p. 338; Pimlott, p. 615&lt;/ref&gt; but the royal family's silence and seclusion, and the failure to fly a flag at [[half-mast]] over Buckingham Palace, caused public dismay.&lt;ref name=MacQueen/&gt;&lt;ref&gt;Bond, p. 134; Brandreth, p. 358; Lacey, pp. 6–7; Pimlott, p. 616; Roberts, p. 98; Shawcross, p. 8&lt;/ref&gt; Pressured by the hostile reaction, Elizabeth agreed to return to London and address the nation in a [[Addresses to the nation by Elizabeth II|live television broadcast]] on 5&amp;nbsp;September, the day before [[Funeral of Diana, Princess of Wales|Diana's funeral]].&lt;ref&gt;Brandreth, pp. 358–359; Lacey, pp. 8–9; Pimlott, pp. 621–622&lt;/ref&gt; In the broadcast, she expressed admiration for Diana and her feelings &quot;as a grandmother&quot; for the two princes.&lt;ref name=&quot;b&amp;b&quot;&gt;Bond, p. 134; Brandreth, p. 359; Lacey, pp. 13–15; Pimlott, pp. 623–624&lt;/ref&gt; As a result, much of the public hostility evaporated.&lt;ref name=&quot;b&amp;b&quot; /&gt;

In October 1997, Elizabeth and Philip made a state visit to India, which included a controversial visit to the site of the [[Jallianwala Bagh massacre]] to pay her respects. Protesters chanted &quot;Killer Queen, go back&quot;,&lt;ref name=&quot;goback&quot;&gt;{{citation |date=14 October 1997 |title=Indian group calls off protest, accepts queen's regrets |url=http://edition.cnn.com/WORLD/9710/14/india.queen/ |access-date=3 May 2021 |publisher=CNN |location=Amritsar, India |archive-date=3 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503202629/http://edition.cnn.com/WORLD/9710/14/india.queen/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; and there were demands for her to apologise for the action of British troops 78 years earlier.&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;{{citation |last=Burns |first=John F. |date=15 October 1997 |title=In India, Queen Bows Her Head Over a Massacre in 1919 |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1997/10/15/world/in-india-queen-bows-her-head-over-a-massacre-in-1919.html?smid=pl-share |access-date=12 February 2013 |archive-date=17 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130517191611/http://www.nytimes.com/1997/10/15/world/in-india-queen-bows-her-head-over-a-massacre-in-1919.html?smid=pl-share |url-status=live }}&lt;/ref&gt; At the memorial in the park, she and the Duke paid their respects by laying a wreath and stood for a 30‑second [[moment of silence]].&lt;ref name=&quot;NYT&quot; /&gt; As a result, much of the fury among the public softened and the protests were called off.&lt;ref name=&quot;goback&quot; /&gt; That November, Elizabeth and her husband held a reception at [[Banqueting House]] to mark their golden wedding anniversary.&lt;ref name=&quot;G-Wedding-Anniversary&quot;&gt;{{citation |title=A speech by The Queen on her Golden Wedding Anniversary |date=20 November 1997 |url=https://www.royal.uk/golden-wedding-speech |website=royal.uk |publisher=The Royal Household |access-date=10 February 2017 |archive-date=10 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190110073945/https://www.royal.uk/golden-wedding-speech |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Elizabeth made a speech and praised Philip for his role as a consort, referring to him as &quot;my strength and stay&quot;.&lt;ref name=&quot;G-Wedding-Anniversary&quot; /&gt;

=== Golden Jubilee ===
[[File:Queen Elizabeth II with her British Prime Ministers during her Golden Jubilee in 2002.jpg|thumb|At a Golden Jubilee dinner with British prime minister [[Tony Blair]] and former prime ministers, 2002. From left to right: Blair, [[Margaret Thatcher]], [[Edward Heath]], Elizabeth, [[James Callaghan]] and [[John Major]]]]
On the eve of the new millennium, Elizabeth and the Duke of Edinburgh boarded a vessel from [[Southwark]], bound for the [[Millennium Dome]]. Before passing under [[Tower Bridge]], Elizabeth lit the National Millennium Beacon in the [[Pool of London]] using a laser torch.&lt;ref&gt;{{citation|url=https://www.london-se1.co.uk/news/1299/queen.html|title=Queen to visit Southwark on Millennium Eve|work=London SE1|access-date=13 February 2022|archive-date=13 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213021754/https://www.london-se1.co.uk/news/1299/queen.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation|work=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/586264.stm|title=Beacons blaze across UK|date=31 December 1999|access-date=13 February 2022|archive-date=13 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213021743/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/586264.stm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Shortly before midnight, she officially opened the Dome.&lt;ref&gt;{{citation|page=24|title=The Queen at 90: A Royal Birthday Souvenir|isbn=978-0-75097-031-0|year=2016|publisher=Pitkin|author=Knappett, Gill}}&lt;/ref&gt; During the singing of ''[[Auld Lang Syne]]'', Elizabeth held hands with the Duke and British prime minister [[Tony Blair]].&lt;ref&gt;Shawcross, p. 224&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation|page=423|title=Elizabeth the Queen: The Woman Behind the Throne|year=2017|isbn=9781405932165|publisher=Penguin Books|author-link=Sally Bedell Smith|first=Sally|last=Bedell Smith}}&lt;/ref&gt;

In 2002, Elizabeth marked her [[Golden Jubilee of Elizabeth II|Golden Jubilee]], the 50th anniversary of her accession. Her sister and mother died in February and March respectively, and the media speculated on whether the Jubilee would be a success or a failure.&lt;ref&gt;Bond, p. 156; Bradford (2012), pp. 248–249; Marr, pp. 349–350&lt;/ref&gt; She again undertook an extensive tour of her realms, beginning in Jamaica in February, where she called the farewell banquet &quot;memorable&quot; after a power cut plunged the [[King's House, Jamaica|King's House]], the [[official residence]] of the [[Governor-General of Jamaica|governor-general]], into darkness.&lt;ref&gt;Brandreth, p. 31&lt;/ref&gt; As in 1977, there were street parties and commemorative events, and monuments were named to honour the occasion. One million people attended each day of the three-day main Jubilee celebration in London,&lt;ref&gt;Bond, pp. 166–167&lt;/ref&gt; and the enthusiasm shown for Elizabeth by the public was greater than many journalists had anticipated.&lt;ref&gt;Bond, p. 157&lt;/ref&gt;

[[File:Queen at NASA.jpg|thumb|left|Greeting [[NASA]] employees at the [[Goddard Space Flight Center]], [[Maryland]], May 2007]]
In 2003, Elizabeth sued ''[[Daily Mirror]]'' for breach of confidence and obtained an injunction which prevented the outlet from publishing information gathered by a reporter who posed as a footman at Buckingham Palace.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Higham |first=Nick |title=Analysis: The Royal Family's history of legal action |date=14 September 2012 |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-19599899 |work=BBC News |access-date=31 May 2022 |archive-date=6 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606155117/https://www.bbc.com/news/world-europe-19599899 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The newspaper also paid £25,000 towards her legal costs.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Wells |first=Matt |title=Palace and Mirror settle over fake footman |date=24 November 2003 |url=https://www.theguardian.com/media/2003/nov/25/pressandpublishing.themonarchy |work=The Guardian |access-date=22 May 2022 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601015921/https://www.theguardian.com/media/2003/nov/25/pressandpublishing.themonarchy |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Though generally healthy throughout her life, in 2003 Elizabeth had [[keyhole surgery]] on both knees. In October 2006, she missed the opening of the new [[Emirates Stadium]] because of a strained back muscle that had been troubling her since the summer.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Queen cancels visit due to injury |date=26 October 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6087724.stm |work=BBC News |access-date=8 December 2009 |archive-date=17 February 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070217060327/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6087724.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

In May 2007, citing unnamed sources, ''[[The Daily Telegraph]]'' reported that Elizabeth was &quot;exasperated and frustrated&quot; by the policies of Tony Blair, that she was concerned the [[British Armed Forces]] were overstretched in Iraq and Afghanistan, and that she had raised concerns over rural and countryside issues with Blair.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Alderson |first=Andrew |title=Revealed: Queen's dismay at Blair legacy |date=28 May 2007 |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1552769/Revealed-Queens-dismay-at-Blair-legacy.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/OFaqF |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |work=The Daily Telegraph |access-date=31 May 2010}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; She was, however, said to admire Blair's efforts to [[Northern Ireland peace process|achieve peace]] in Northern Ireland.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Alderson |first=Andrew |title=Tony and Her Majesty: an uneasy relationship |date=27 May 2007 |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1552767/Tony-and-Her-Majesty-an-uneasy-relationship.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/d1rD2 |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |work=The Daily Telegraph |access-date=31 May 2010}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; She became the first British monarch to celebrate a diamond wedding anniversary in November 2007.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Queen celebrates diamond wedding |date=19 November 2007 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/7101094.stm |work=BBC News |access-date=10 February 2017 |archive-date=13 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913162744/https://secure-uk.imrworldwide.com/cgi-bin/m?rnd=1631550463567&amp;ci=bbc&amp;cg=0&amp;sr=1600x1000&amp;ts=v51.js&amp;cd=24&amp;lg=en-US&amp;je=n&amp;ck=y&amp;tz=0&amp;ct=&amp;hp=&amp;tl=BBC%20NEWS%20%7C%20UK%20%7C%20Queen%20celebrates%20diamond%20wedding&amp;si=http%3A%2F%2Fnews.bbc.co.uk%2F2%2Fhi%2F7101094.stm&amp;rp= |url-status=live }}&lt;/ref&gt; On 20&amp;nbsp;March 2008, at the [[Church of Ireland]] [[St Patrick's Cathedral, Armagh (Church of Ireland)|St Patrick's Cathedral, Armagh]], Elizabeth attended the first [[Royal Maundy|Maundy service]] held outside England and Wales.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Historic first for Maundy service |date=20 March 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/7305675.stm |work=BBC News |access-date=12 October 2008 |archive-date=12 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090412102120/http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/7305675.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Elizabeth addressed the UN General Assembly for a second time in 2010, again in her capacity as Queen of all Commonwealth realms and Head of the Commonwealth.&lt;ref name=&quot;UN&quot;&gt;{{Citation |title=A speech by the Queen to the United Nations General Assembly |date=6 July 2010 |url=https://www.royal.uk/address-united-nations-general-assembly-6-july-2010 |publisher=Royal Household |access-date=18 April 2016 |archive-date=14 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114061854/https://www.royal.uk/address-united-nations-general-assembly-6-july-2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The UN Secretary General, [[Ban Ki-moon]], introduced her as &quot;an anchor for our age&quot;.&lt;ref name=&quot;BBCUN&quot;&gt;{{Citation |title=Queen addresses UN General Assembly in New York |date=7 July 2010 |url=https://www.bbc.co.uk/news/10518044 |work=BBC News |access-date=7 July 2010 |archive-date=15 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100715050818/http://www.bbc.co.uk/news/10518044 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; During her visit to New York, which followed a tour of Canada, she officially opened a memorial garden for British victims of the [[September 11 attacks]]&lt;!--Use common name--&gt;.&lt;ref name=BBCUN/&gt; Elizabeth's 11-day visit to Australia in October 2011 was her 16th visit to the country since 1954.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Royal tour of Australia: The Queen ends visit with traditional 'Aussie barbie' |date=29 October 2011 |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/queen-elizabeth-II/8857106/Royal-tour-of-Australia-The-Queen-ends-visit-with-traditional-Aussie-barbie.html |work=The Daily Telegraph |archive-url=https://web.archive.org/web/20111030150841/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/queen-elizabeth-II/8857106/Royal-tour-of-Australia-The-Queen-ends-visit-with-traditional-Aussie-barbie.html |access-date=30 October 2011 |archive-date=30 October 2011 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; By invitation of the Irish president, [[Mary McAleese]], she made the first [[State visit of Elizabeth II to the Republic of Ireland|state visit to the Republic of Ireland]] by a British monarch in May 2011.&lt;ref&gt;Bradford (2012), p. 253&lt;/ref&gt;

=== Diamond Jubilee and longevity ===
[[File:Day 194 - West Midlands Police - Royal Diamond Jubilee Visit (7555521830).jpg|thumb|Visiting [[Birmingham]] in July 2012 as part of the Diamond Jubilee tour]]
Elizabeth's [[Diamond Jubilee of Elizabeth II|2012 Diamond Jubilee]] marked 60 years on the throne, and celebrations were held throughout her realms, the wider Commonwealth, and beyond. She and her husband undertook an extensive tour of the United Kingdom, while her children and grandchildren embarked on royal tours of other Commonwealth states on her behalf.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Prince Harry pays tribute to the Queen in Jamaica |date=7 March 2012 |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-17281585 |work=BBC News |access-date=31 May 2012 |archive-date=18 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120318154923/http://www.bbc.co.uk/news/uk-17281585 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=Their Royal Highnesses The Prince of Wales and The Duchess of Cornwall to Undertake a Royal Tour of Canada in 2012 |date=14 December 2011 |url=https://www.canada.ca/en/news/archive/2011/12/their-royal-highnesses-prince-wales-duchess-cornwall-undertake-royal-tour-canada-2012.html |publisher=Office of the Governor General of Canada |access-date=31 May 2012 |archive-date=20 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180520183506/https://www.canada.ca/en/news/archive/2011/12/their-royal-highnesses-prince-wales-duchess-cornwall-undertake-royal-tour-canada-2012.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; On 4 June, Jubilee beacons were lit around the world.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Event News |url=http://www.diamond-jubilee-beacons.buzzsites.co.uk/pages/event_news_162371.cfm |publisher=The Queen's Diamond Jubilee Beacons |access-date=28 April 2016 |archive-date=16 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116075010/http://www.diamond-jubilee-beacons.buzzsites.co.uk/pages/event_news_162371.cfm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; While touring Manchester as part of her Jubilee celebrations, Elizabeth made a surprise appearance at a wedding party at Manchester Town Hall, which then made international headlines.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Queen joins wedding party at Manchester Town Hall |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-manchester-17496666 |work=BBC News |date=24 March 2012 |access-date=8 September 2022 |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407111152/https://www.bbc.com/news/uk-england-manchester-17496666 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; In November, Elizabeth and her husband celebrated their blue sapphire wedding anniversary (65th).&lt;ref&gt;{{Citation |last=Rayner |first=Gordon |title=Queen and Duke of Edinburgh celebrate 65th wedding anniversary |date=19 November 2012 |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/queen-elizabeth-II/9689130/Queen-and-Duke-of-Edinburgh-celebrate-65th-wedding-anniversary.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/xy6oC |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |work=The Daily Telegraph |access-date=10 February 2017}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; On 18 December, she became the first British sovereign to attend a peacetime [[Cabinet of the United Kingdom|Cabinet meeting]] since [[George&amp;nbsp;III]] in 1781.&lt;ref&gt;{{Citation |title=UK to name part of Antarctica Queen Elizabeth Land |date=18 December 2012 |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-20757382 |work=BBC News |access-date=9 June 2019 |archive-date=28 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130128080212/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-20757382 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Elizabeth, who opened the [[1976 Summer Olympics]] in Montreal, also opened the [[2012 Summer Olympics]] and [[2012 Summer Paralympics|Paralympics]] in London, making her the first [[List of people who have opened the Olympic Games|head of state to open]] two Olympic Games in two countries.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Canada's Olympic Broadcast Media Consortium Announces Broadcast Details for London 2012 Opening Ceremony, Friday |date=24 July 2012 |url=http://www.newswire.ca/en/story/1011615/canada-s-olympic-broadcast-media-consortium-announces-broadcast-details-for-london-2012-opening-ceremony-friday |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402092404/http://www.newswire.ca/en/story/1011615/canada-s-olympic-broadcast-media-consortium-announces-broadcast-details-for-london-2012-opening-ceremony-friday |access-date=22 March 2015 |archive-date=2 April 2015 |agency=PR Newswire}}&lt;/ref&gt; For the London Olympics, she played herself in [[Production of the James Bond films#Happy and Glorious (2012)|a short film]] as part of the [[2012 Summer Olympics opening ceremony|opening ceremony]], alongside [[Daniel Craig]] as [[James Bond]].&lt;ref&gt;{{Citation |last=Brown |first=Nicholas |title=How James Bond whisked the Queen to the Olympics |date=27 July 2012 |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-19018666 |work=BBC News |access-date=27 July 2012 |archive-date=19 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190419193112/https://www.bbc.co.uk/news/uk-19018666 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; On 4 April 2013, she received an honorary [[BAFTA]] for her patronage of the film industry and was called &quot;the most memorable [[Bond girl]] yet&quot; at the award ceremony.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Queen honoured with Bafta award for film and TV support |date=4 April 2013 |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-22035942 |work=BBC News |access-date=7 April 2013 |archive-date=7 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130407054746/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-22035942 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[File:Official Opening of the Borders Rail - 21086557488.jpg|thumb|Opening the [[Borders Railway]] on the day she became the longest-reigning British monarch, 2015. In her speech, she said she had never aspired to achieve that milestone.&lt;ref&gt;{{Citation|url=https://www.royal.uk/queens-speech-borders-railway-scotland-9-september-2015|work=Royal.uk|title=A speech by The Queen at the Borders Railway, Scotland|date=9 September 2015|access-date=8 September 2022|archive-date=6 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220606155117/https://www.royal.uk/queens-speech-borders-railway-scotland-9-september-2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

On 3 March 2013, Elizabeth stayed overnight at [[King Edward VII's Hospital]] as a precaution after developing symptoms of [[gastroenteritis]].&lt;ref&gt;{{Citation |title=Queen leaves hospital after stomach bug |date=4 March 2013 |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-21659635 |work=BBC News |access-date=4 March 2013 |archive-date=4 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304151251/http://www.bbc.co.uk/news/uk-21659635 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; A week later, she signed the new [[Charter of the Commonwealth]].&lt;ref&gt;{{Citation |title=Recovering Queen signs Commonwealth charter |date=11 March 2013 |url=https://www.bbc.com/news/uk-21737817 |work=BBC News |access-date=23 October 2016 |archive-date=24 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161024024324/http://www.bbc.com/news/uk-21737817 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Because of her age and the need for her to limit travelling, in 2013 she chose not to attend the biennial [[Commonwealth Heads of Government Meeting]] for the first time in 40 years. She was represented at the summit in Sri Lanka by Prince Charles.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Queen to miss Commonwealth meeting |date=7 May 2013 |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-22431757 |work=BBC News |access-date=7 May 2013 |archive-date=25 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125220445/https://www.bbc.co.uk/news/uk-22431757 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; On 20 April 2018, the Commonwealth heads of government announced that she would be succeeded by Charles as [[Head of the Commonwealth]], which she stated was her &quot;sincere wish&quot;.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Charles to be next Commonwealth head |date=20 April 2018 |url=https://www.bbc.com/news/uk-43840710 |work=BBC News |access-date=21 April 2018 |archive-date=20 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180420141358/http://www.bbc.com/news/uk-43840710 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; She underwent [[cataract surgery]] in May 2018.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Collier |first=Hatty |title=The Queen undergoes eye surgery to remove cataract |date=8 June 2018 |url=https://uk.news.yahoo.com/queen-undergoes-eye-surgery-remove-141520545.html |publisher=Yahoo! News |access-date=19 March 2021 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308052447/https://uk.news.yahoo.com/queen-undergoes-eye-surgery-remove-141520545.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; In March 2019, she gave up driving on public roads, largely as a consequence of a car crash involving her husband two months earlier.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Queen slams brakes on driving in public |date=31 March 2019 |url=https://www.thetimes.co.uk/article/queen-slams-brakes-on-driving-in-public-5q5k8dchn |work=The Times |first=Roya |last=Nikkash |access-date=31 March 2019 |archive-date=31 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331174928/https://www.thetimes.co.uk/article/queen-slams-brakes-on-driving-in-public-5q5k8dchn |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Elizabeth surpassed her great-great-grandmother, Queen Victoria, to become the [[List of British monarchs by longevity|longest-lived British monarch]] on 21 December 2007, and the [[List of monarchs in Britain by length of reign#Overall|longest-reigning British monarch]] and [[List of longest-reigning monarchs|longest-reigning queen regnant]] and female head of state in the world on 9 September 2015.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Elizabeth Set to Beat Victoria's Record as Longest Reigning Monarch in British History |date=6 September 2014 |url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2014/09/06/elizabeth-set-to-beat-victorias-record-as-longest-reigning-monarch-in-british-history_n_5777134.html |work=[[HuffPost]] |access-date=28 September 2014 |archive-date=26 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140926132141/http://www.huffingtonpost.co.uk/2014/09/06/elizabeth-set-to-beat-victorias-record-as-longest-reigning-monarch-in-british-history_n_5777134.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Modh |first=Shrikant |title=The Longest Reigning Monarch Queen Elizabeth II |date=11 September 2015 |url=http://philatelynews.com/the-longest-reigning-monarch-queen-elizabeth-ii |work=Philately News |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201033651/http://philatelynews.com/the-longest-reigning-monarch-queen-elizabeth-ii/ |access-date=20 November 2017 |archive-date=1 December 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=Enthralling 'Audience' puts Britain's queen in room with politicians |date=24 August 2017 |url=https://chicago.suntimes.com/entertainment/enthralling-audience-puts-britains-queen-in-room-with-politicians |work=Chicago Sun-Times |first=Hedy |last=Weiss |access-date=20 November 2017 |archive-date=26 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326201420/https://chicago.suntimes.com/entertainment/enthralling-audience-puts-britains-queen-in-room-with-politicians/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; She became the oldest current monarch after [[King Abdullah of Saudi Arabia]] died on 23 January 2015.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Queen Elizabeth II is now world's oldest monarch |date=24 January 2015 |url=http://www.thehindu.com/news/international/world/queen-elizabeth-ii-becomes-worlds-oldest-monarch/article6818895.ece |work=The Hindu |access-date=20 November 2017 |archive-date=2 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102192250/https://www.thehindu.com/news/international/world/queen-elizabeth-ii-becomes-worlds-oldest-monarch/article6818895.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Rayner |first=Gordon |title=Queen becomes world's oldest monarch following death of King Abdullah of Saudi Arabia |date=23 January 2015 |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/queen-elizabeth-II/11364902/Queen-becomes-worlds-oldest-monarch-following-death-of-King-Abdullah-of-Saudi-Arabia.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/bB0Fi |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |work=The Daily Telegraph |access-date=20 November 2017}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; She later became the longest-reigning current monarch and the [[List of current state leaders by date of assumption of office|longest-serving current head of state]] following the death of [[King Bhumibol]] of Thailand on 13 October 2016,&lt;ref&gt;{{Citation |title=Thailand's King Bhumibol Adulyadej dies at 88 |date=13 October 2016 |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-37643326 |work=BBC News |access-date=23 April 2022 |archive-date=13 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161013123050/http://www.bbc.com/news/world-asia-37643326 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Addley |first=Esther |date=13 October 2016 |title=Queen Elizabeth II is longest-reigning living monarch after Thai king's death |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2016/oct/13/queen-elizabeth-ii-is-longest-reigning-living-monarch-after-thai-kings-death |work=The Guardian |access-date=23 April 2022 |archive-date=23 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423145926/https://www.theguardian.com/uk-news/2016/oct/13/queen-elizabeth-ii-is-longest-reigning-living-monarch-after-thai-kings-death |url-status=live }}&lt;/ref&gt; and the [[Lists of state leaders by age|oldest current head of state]] on the resignation of [[Robert Mugabe]] on 21 November 2017.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Proctor |first=Charlie |title=BREAKING: The Queen becomes the world's oldest living Head of State following Mugabe resignation |date=21 November 2017 |url=https://royalcentral.co.uk/uk/queen/breaking-the-queen-becomes-the-worlds-oldest-living-head-of-state-following-mugabe-resignation-91833/ |work=Royal Central |access-date=21 November 2017 |archive-date=2 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102193257/https://royalcentral.co.uk/uk/queen/breaking-the-queen-becomes-the-worlds-oldest-living-head-of-state-following-mugabe-resignation-91833/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=Queen Elizabeth II will be the world's oldest head of state if Robert Mugabe is toppled |date=14 November 2017 |url=https://www.msn.com/en-us/news/world/queen-elizabeth-ii-will-be-the-world-e2-80-99s-oldest-head-of-state-if-robert-mugabe-is-toppled/ar-BBF0dPV |publisher=MSN |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115195819/https://www.msn.com/en-us/news/world/queen-elizabeth-ii-will-be-the-world-e2-80-99s-oldest-head-of-state-if-robert-mugabe-is-toppled/ar-BBF0dPV |access-date=20 November 2017 |archive-date=15 November 2017}}&lt;/ref&gt; On 6 February 2017, she became the first British monarch to commemorate a [[Sapphire Jubilee of Elizabeth II|Sapphire Jubilee]],&lt;ref&gt;{{Citation |last=Rayner |first=Gordon |title=The Blue Sapphire Jubilee: Queen will not celebrate 65th anniversary but instead sit in 'quiet contemplation' remembering father's death |date=29 January 2017 |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/01/28/blue-sapphire-jubilee-queen-will-not-celebrate-65th-anniversary |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/IGX3p |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |work=The Daily Telegraph |access-date=3 February 2017}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; and on 20 November, she was the first British monarch to celebrate a platinum wedding anniversary.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Queen and Prince Philip portraits released to mark 70th anniversary |date=20 November 2017 |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2017/nov/20/queen-prince-philip-portraits-platinum-wedding-70th-anniversary |work=The Guardian |access-date=20 November 2017 |agency=Press Association |archive-date=20 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120085334/https://www.theguardian.com/uk-news/2017/nov/20/queen-prince-philip-portraits-platinum-wedding-70th-anniversary |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Philip had retired from his official duties as the Queen's consort in August 2017.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Bilefsky |first=Dan |title=Prince Philip Makes His Last Solo Appearance, After 65 Years in the Public Eye |date=2 August 2017 |url=https://www.nytimes.com/2017/08/02/world/europe/uk-prince-philip-retired-queen-elizabeth.html |work=The New York Times |access-date=4 August 2017 |archive-date=25 December 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071225043955/http://www.enet.gr/online/online_text/c=111,dt=21.12.2007,id=20843136 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== COVID-19 pandemic ===
On 19 March 2020, as the [[COVID-19 pandemic in the United Kingdom|COVID-19 pandemic hit the United Kingdom]], Elizabeth moved to Windsor Castle and sequestered there as a precaution.&lt;ref&gt;{{Citation|title=The royal family is canceling events because of the coronavirus, and the Queen may be asked to self-isolate for up to 4 months|date=16 March 2020|url=https://www.insider.com/how-coronavirus-will-impact-queen-elizabeth-royal-schedule-2020-3|access-date=5 July 2021|work=Insider|archive-date=8 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908185425/https://www.insider.com/how-coronavirus-will-impact-queen-elizabeth-royal-schedule-2020-3|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Public engagements were cancelled and Windsor Castle followed a strict sanitary protocol nicknamed &quot;HMS Bubble&quot;.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Coronavirus: Queen and Prince Philip return to Windsor Castle for lockdown|date=2 November 2020|url=https://news.sky.com/story/coronavirus-queen-and-prince-philip-return-to-windsor-for-lockdown-12121882|access-date=5 July 2021|publisher=Sky News|archive-date=21 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210621150341/https://news.sky.com/story/coronavirus-queen-and-prince-philip-return-to-windsor-for-lockdown-12121882|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:A private audience with Her Majesty Queen Elizabeth II.jpg|thumb|left|In a virtual meeting with [[Dame Cindy Kiro]] during the [[COVID-19 pandemic]], October 2021]]
On 5&amp;nbsp;April, in a televised broadcast watched by an estimated 24&amp;nbsp;million viewers in the UK,&lt;ref&gt;{{Citation|title=Coronavirus: The Queen's message seen by 24 million|date=6 April 2020|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-52183327|access-date=5 July 2021|work=BBC News|archive-date=10 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210710073241/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-52183327|url-status=live}}&lt;/ref&gt; she asked people to &quot;take comfort that while we may have more still to endure, better days will return: we will be with our friends again; we will be with our families again; we will meet again.&quot;&lt;ref&gt;{{Citation|title=Coronavirus: The Queen's broadcast in full|date=5 April 2020|url=https://www.bbc.com/news/uk-52176208|access-date=5 July 2021|work=BBC News|archive-date=25 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825205418/https://www.bbc.com/news/uk-52176208|url-status=live}}&lt;/ref&gt; On 8&amp;nbsp;May, the 75th anniversary of [[VE Day]], in a TV broadcast at 9{{nbsp}}p.m.—the exact time at which her father George&amp;nbsp;VI had broadcast to the nation on the same day in 1945—she asked people to &quot;never give up, never despair&quot;.&lt;ref&gt;{{Citation|title=VE Day: UK's streets not empty as filled with love, says Queen|date=8 May 2020|url=https://www.bbc.com/news/uk-52590865|access-date=5 July 2021|work=BBC News|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709230720/https://www.bbc.com/news/uk-52590865|url-status=live}}&lt;/ref&gt; In October, she visited the UK's [[Defence Science and Technology Laboratory]] in Wiltshire, her first public engagement since the start of the pandemic.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Queen Elizabeth Is Joined by Prince William for Her First Public Outing in Seven Months |date=15 October 2020 |url=https://www.townandcountrymag.com/society/tradition/a34380401/queen-elizabeth-prince-william-first-engagement-coronavirus-photos/ |access-date=5 July 2021 |work=Town &amp; Country |last=Murphy |first=Victoria |archive-date=24 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624154419/https://www.townandcountrymag.com/society/tradition/a34380401/queen-elizabeth-prince-william-first-engagement-coronavirus-photos/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; On 4&amp;nbsp;November, she appeared masked for the first time in public, during a private pilgrimage to the [[Tomb of the Unknown Warrior]] at Westminster Abbey, to mark the centenary of his burial.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Queen wears face mask as she marks Unknown Warrior centenary |date=7 November 2020 |url=https://www.bbc.com/news/uk-54856877 |access-date=5 July 2021 |work=BBC News |archive-date=13 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813224955/https://www.bbc.com/news/uk-54856877 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; In 2021, she received her first and second [[COVID-19 vaccinations]] in January and April respectively.&lt;ref&gt;{{Citation|title=The Queen and Prince Philip receive first dose of Covid vaccine|date=9 January 2021|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/jan/09/the-queen-and-prince-philip-receive-first-dose-of-covid-vaccine|access-date=5 July 2021|work=The Guardian|first=Mattha|last=Busby|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709184958/https://www.theguardian.com/uk-news/2021/jan/09/the-queen-and-prince-philip-receive-first-dose-of-covid-vaccine|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Petit |first1=Stephanie |title=Queen Elizabeth Received Her Second COVID-19 Vaccine Before First Maskless Outing of the Year |url=https://people.com/royals/queen-elizabeth-received-second-covid-vaccine-before-outing/ |work=People |date=1 April 2021 |access-date=8 September 2022 |archive-date=8 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808020126/https://people.com/royals/queen-elizabeth-received-second-covid-vaccine-before-outing/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Prince Philip [[Death and funeral of Prince Philip, Duke of Edinburgh|died on 9&amp;nbsp;April 2021]], after 73 years of marriage, making Elizabeth the first British monarch to reign as a widow or widower since Queen Victoria.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Prince Philip: After over 70 years by her side, the Queen faces a future without her 'strength and stay' |date=9 April 2021 |url=https://www.itv.com/news/2021-04-09/prince-philip-after-over-70-years-by-her-side-the-queen-faces-a-future-without-her-strength-and-stay |work=ITV News |access-date=9 April 2021 |archive-date=9 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210409125554/https://www.itv.com/news/2021-04-09/prince-philip-after-over-70-years-by-her-side-the-queen-faces-a-future-without-her-strength-and-stay |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=Queen will complete her reign in the same sad way as great-great grandmother Queen Victoria |date=9 April 2021 |url=https://www.goodto.com/royal-news/queen-reign-prince-philip-died-queen-victoria-593479 |work=GoodtoKnow |access-date=11 June 2021 |archive-date=11 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210611164919/https://www.goodto.com/royal-news/queen-reign-prince-philip-died-queen-victoria-593479 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; She was reportedly at her husband's bedside when he died,&lt;ref&gt;{{Citation |last=Tominey |first=Camilla |author-link=Camilla Tominey |date=9 April 2021 |title=Prince Philip's peaceful passing reflects a remarkable life lived in self-effacing dignity |url=https://www.telegraph.co.uk/royal-family/2021/04/09/prince-philips-peaceful-passing-reflects-remarkable-life-lived/ |newspaper=The Telegraph |access-date=11 May 2021 |archive-date=10 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410160905/https://www.telegraph.co.uk/royal-family/2021/04/09/prince-philips-peaceful-passing-reflects-remarkable-life-lived/|url-access=subscription |url-status=live}}&lt;/ref&gt; and remarked in private that his death had &quot;left a huge void&quot;.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Prince Philip: The Queen says his death has 'left a huge void' – Duke of York |date=11 April 2021 |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-56710086 |work=BBC News |access-date=8 September 2022 |archive-date=8 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908161855/https://www.bbc.co.uk/news/uk-56710086 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Due to the [[COVID-19]] restrictions in place in England at the time, Elizabeth sat alone at Philip's funeral service, which evoked sympathy from people around the world.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Social Media Reacts to 'heartbreaking' Image of Queen Sitting Alone at Prince Philip's Funeral|work=The Independent|first=Ellie|last=Abraham|url=https://www.independent.co.uk/life-style/royal-family/queen-alone-prince-philip-funeral-b1833152.html|date=17 April 2021|access-date=8 September 2022|archive-date=6 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706220849/http://www.independent.co.uk/life-style/royal-family/queen-alone-prince-philip-funeral-b1833152.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|newspaper=The Washington Post|first=Jennifer|last=Hassan|title=Image of Queen Elizabeth II sitting alone at Philip's funeral breaks hearts around the world|url=https://www.washingtonpost.com/world/2021/04/17/queen-funeral-alone-chapel-philip/|date=17 April 2021|access-date=8 September 2022|archive-date=12 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512191857/https://www.washingtonpost.com/world/2021/04/17/queen-funeral-alone-chapel-philip/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; In her Christmas broadcast that year, she paid a personal tribute to her &quot;beloved Philip&quot;, saying, &quot;That mischievous, inquiring twinkle was as bright at the end as when I first set eyes on him&quot;.&lt;ref&gt;{{Citation|work=BBC News|title=Queen's Christmas message pays tribute to 'beloved' Philip|date=25 December 2021|url=https://www.bbc.com/news/uk-59768736|access-date=8 September 2022|archive-date=20 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220143732/https://www.bbc.com/news/uk-59768736|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|last=Ship|first=Chris|date=25 December 2021|url=https://www.itv.com/news/2021-12-25/queen-remembers-mischievous-twinkle-of-philip-in-emotional-christmas-message|title=Queen remembers 'mischievous twinkle' of Prince Philip in emotional Christmas message|work=ITV News|access-date=2022-09-08|archive-date=2022-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220215133432/https://www.itv.com/news/2021-12-25/queen-remembers-mischievous-twinkle-of-philip-in-emotional-christmas-message|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Despite the pandemic, Elizabeth attended the [[2021 State Opening of Parliament]] in May,&lt;ref&gt;{{Citation |title=Queen's Speech 2021: What can we expect? |date=10 May 2021 |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-56987630 |work=BBC News |access-date=10 May 2021 |archive-date=10 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510025817/https://www.bbc.com/news/uk-politics-56987630 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; and the [[47th G7 summit|47th G7&amp;nbsp;summit]] in June.&lt;ref&gt;{{Citation |title=G7 summit: Queen charms prime ministers and presidents |date=12 June 2021 |url=https://news.sky.com/story/g7-summit-queen-charms-prime-ministers-and-presidents-12330626 |publisher=Sky News |access-date=12 June 2021 |last=Mills |first=Rhiannon |archive-date=12 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612035541/http://news.sky.com/story/g7-summit-queen-charms-prime-ministers-and-presidents-12330626 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; On 5&amp;nbsp;July, the 73rd anniversary of the founding of the UK's [[National Health Service]], she announced that the NHS will be awarded the [[George Cross]] to &quot;recognise all NHS staff, past and present, across all disciplines and all four nations&quot;.&lt;ref&gt;{{Citation|date=5 July 2021|title=Queen gives George Cross to NHS for staff's 'courage and dedication'|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/uk-57714088|access-date=5 July 2021|archive-date=7 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407012127/https://www.bbc.com/news/uk-57714088|url-status=live}}&lt;/ref&gt; In October 2021, she began using a [[walking stick]] during public engagements for the first time since her operation in 2004.&lt;ref&gt;{{Citation|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/oct/12/the-queen-seen-using-walking-stick-at-service-for-british-legion|title=Queen seen using walking stick for first time in 20 years|work=The Guardian|date=12 October 2021|first=Jessica|last=Murray|access-date=8 September 2022|archive-date=31 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331202326/https://www.theguardian.com/uk-news/2021/oct/12/the-queen-seen-using-walking-stick-at-service-for-british-legion|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Following an overnight stay in hospital on 20&amp;nbsp;October, visits to Northern Ireland,&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Taylor |first1=Harry |title=The Queen spent night in hospital after cancelling Northern Ireland visit |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/oct/21/the-queen-spent-night-in-hospital-after-cancelling-northern-ireland-visit |work=The Guardian |date=21 October 2021 |access-date=8 September 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225193105/https://www.theguardian.com/uk-news/2021/oct/21/the-queen-spent-night-in-hospital-after-cancelling-northern-ireland-visit |url-status=live }}&lt;/ref&gt; the [[COP26]] summit in Glasgow,&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Lee |first1=Joseph |title=Queen will not attend COP26 climate change summit |url=https://www.bbc.com/news/uk-59056725 |work=BBC News |date=26 October 2021 |access-date=8 September 2022 |archive-date=1 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220201115457/https://www.bbc.com/news/uk-59056725 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; and the 2021 [[National Service of Remembrance]] were cancelled on health grounds.&lt;ref&gt;{{Citation|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-59280608|title=The Queen to miss Remembrance Sunday service|date=14 November 2021|author=Becky Morton|work=BBC News|access-date=8 September 2022|archive-date=9 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309025216/https://www.bbc.co.uk/news/uk-59280608|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Platinum Jubilee ===
Elizabeth's [[Platinum Jubilee of Elizabeth II|Platinum Jubilee]] began on 6 February 2022, marking 70 years since she acceded to the throne on her father's death. On the eve of the date, she held a reception at Sandringham House for pensioners, local [[Women's Institute]] members and charity volunteers.&lt;ref&gt;{{Citation|last=Turner|first=Lauren|date=5 February 2022|title=Queen holds reception to mark Platinum Jubilee|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-60272124|access-date=5 February 2022|archive-date=21 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220221164719/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-60272124|url-status=live}}&lt;/ref&gt; In her [[Accession Day]] message, Elizabeth renewed her commitment to a lifetime of public service, which she had originally made in 1947.&lt;ref&gt;{{Citation|url=https://www.royal.uk/accession-day-2022|title=Accession Day 2022|date=5 February 2022|website=Royal Family|access-date=8 September 2022|archive-date=20 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220174327/https://www.royal.uk/accession-day-2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Later that month, Elizabeth had &quot;mild cold-like symptoms&quot; and tested positive for COVID-19, along with some staff and family members.&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Lee |first1=Dulcie |last2=Durbin |first2=Adam |title=The Queen tests positive for Covid |url=https://www.bbc.com/news/uk-60453566 |access-date=20 February 2022 |work=BBC News |date=20 February 2022 |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220115305/https://www.bbc.com/news/uk-60453566 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Foster |first1=Max |last2=Said-Moorhouse |first2=Lauren |title=Britain's Queen Elizabeth tests positive for Covid-19 |url=https://www.cnn.com/2022/02/20/uk/queen-elizabeth-coronavirus-intl-gbr/index.html |publisher=CNN |date=20 February 2022 |access-date=8 September 2022 |archive-date=27 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527235154/https://www.cnn.com/2022/02/20/uk/queen-elizabeth-coronavirus-intl-gbr/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; She cancelled two virtual audiences on 22&amp;nbsp;February,&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Coughlan |first1=Sean |title=Queen cancels virtual engagements as mild Covid persists |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-60477065 |access-date=7 March 2022 |work=BBC News |date=22 February 2022 |archive-date=4 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304231039/https://www.bbc.co.uk/news/uk-60477065 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; but held a phone conversation with Prime Minister [[Boris Johnson]] the following day amid [[Prelude to the 2022 Russian invasion of Ukraine|a crisis on the Russo-Ukrainian border]],{{efn|Russia [[2022 Russian invasion of Ukraine|invaded Ukraine]] one day later.}}&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Elston |first1=Laura |title=Queen holds telephone audience with PM despite Covid |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/boris-johnson-prime-minister-government-her-majesty-buckingham-palace-b2021845.html |access-date=7 March 2022 |work=The Independent |date=23 February 2022 |archive-date=7 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307155515/https://www.independent.co.uk/news/uk/boris-johnson-prime-minister-government-her-majesty-buckingham-palace-b2021845.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; following which she made a donation to the [[Disasters Emergency Committee]] (DEC) Ukraine Humanitarian Appeal.&lt;ref&gt;{{Citation |url=https://www.telegraph.co.uk/royal-family/2022/03/03/queen-makes-generous-private-donation-ukraine-fund-show-royal/ |title=The Queen makes 'generous' private donation to Ukraine fund as Royal family shows its support |work=[[The Daily Telegraph]] |first=Hannah |last=Furness |date=3 March 2022 |access-date=5 March 2022 |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305182024/https://www.telegraph.co.uk/royal-family/2022/03/03/queen-makes-generous-private-donation-ukraine-fund-show-royal/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; On 28&amp;nbsp;February, she was reported to have recovered and spent time with her family at Frogmore.&lt;ref&gt;{{Citation|url=https://www.lbc.co.uk/news/queen-recovers-from-covid/|title=Queen enjoys time with family after recovering from Covid|work=LBC|date=28 February 2022|last=Hinton|first=Megan|access-date=8 September 2022|archive-date=5 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220305043126/https://www.lbc.co.uk/news/queen-recovers-from-covid/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; On 7&amp;nbsp;March, Elizabeth met Canadian prime minister [[Justin Trudeau]] at Windsor Castle, in her first in-person engagement since her COVID diagnosis.&lt;ref&gt;{{Citation|url=https://www.standard.co.uk/news/uk/queen-canadian-pm-justin-trudeau-covid-battle-b986490.html|title=Queen holds in-person meeting with Justin Trudeau in front of blue and yellow flowers|work=Evening Standard|date=7 March 2022|access-date=7 March 2022|last=Waddell|first=Lily|archive-date=7 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307130729/https://www.standard.co.uk/news/uk/queen-canadian-pm-justin-trudeau-covid-battle-b986490.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; She later remarked that COVID infection &quot;leave[s] one very tired and exhausted ... It's not a nice result&quot;.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Selby |first=Jenn |date=10 April 2022 |title=Covid left me 'exhausted', Queen tells bereaved couple |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2022/apr/10/covid-left-me-exhausted-queen-tells-bereaved-couple |work=The Guardian |access-date=10 April 2022 |archive-date=10 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410211644/https://www.theguardian.com/uk-news/2022/apr/10/covid-left-me-exhausted-queen-tells-bereaved-couple |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Elizabeth was present at [[A Service of Thanksgiving for the life of The Duke of Edinburgh|the service of thanksgiving for Prince Philip]] at Westminster Abbey on 29 March,&lt;ref&gt;{{Citation|url=https://www.bbc.com/news/uk-60902088|title=Queen attends Prince Philip memorial service at Westminster Abbey|work=BBC News|first=Turner|last=Lauren|date=29 March 2022|access-date=5 April 2022|archive-date=6 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220606155117/https://www.bbc.com/news/uk-60902088|url-status=live}}&lt;/ref&gt; but was unable to attend the annual [[Commonwealth Day]] service that month&lt;ref&gt;{{Citation |date=14 March 2022 |title=Prince Charles Fills in for Queen Elizabeth II at Commonwealth Day Service Alongside Prince William |first=Eliza |last=Thompson |url=https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/queen-elizabeth-ii-misses-2022-commonwealth-day-service/ |access-date=14 March 2022 |website=Us Weekly |archive-date=14 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220314202741/https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/queen-elizabeth-ii-misses-2022-commonwealth-day-service/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; or the [[Royal Maundy|Royal Maundy Service]] in April.&lt;ref&gt;{{Citation|work=BBC News|title=Prince Charles stands in for Queen at Maundy Service|first=Charley|last=Adams|date=14 April 2022|url=https://www.bbc.com/news/uk-61111303|access-date=8 September 2022|archive-date=6 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220606155117/https://www.bbc.com/news/uk-61111303|url-status=live}}&lt;/ref&gt; She missed the [[State Opening of Parliament]] in May for the first time in 59 years. (She did not attend in 1959 and 1963 as she was pregnant with Prince Andrew and Prince Edward, respectively.)&lt;ref&gt;{{Citation|publisher=Sky News|url=https://news.sky.com/story/queen-wont-be-attending-state-opening-of-parliament-12609353|title=Queen to miss State Opening of Parliament – Prince of Wales to read speech instead|date=9 May 2022|access-date=8 September 2022|archive-date=11 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220611195207/https://news.sky.com/story/queen-wont-be-attending-state-opening-of-parliament-12609353|url-status=live}}&lt;/ref&gt; In her absence, Parliament was opened by the Prince of Wales and the Duke of Cambridge as [[Counsellors of State]].&lt;ref&gt;{{Citation|work=The Telegraph|first=Hannah|last=Furness|url=https://www.telegraph.co.uk/royal-family/2022/05/10/prince-william-counsellors-state-queens-speech-state-opening/|date=10 May 2022|title=Queen's Speech: Why Prince William is attending State Opening of Parliament|access-date=8 September 2022|archive-date=12 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220612154417/https://www.telegraph.co.uk/royal-family/2022/05/10/prince-william-counsellors-state-queens-speech-state-opening/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; On 17&amp;nbsp;May, Elizabeth officially opened the [[Elizabeth line]] in central London.&lt;ref&gt;{{Citation|work=BBC News|title=Elizabeth line: Queen makes surprise visit to Paddington Station|date=17 May 2022|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-london-61465207|access-date=8 September 2022|archive-date=26 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220826124750/https://www.bbc.com/news/uk-england-london-61465207|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

During the Platinum Jubilee celebrations, Elizabeth was largely confined to balcony appearances, and missed the [[Platinum Jubilee National Service of Thanksgiving|National Service of Thanksgiving]].&lt;ref&gt;{{Citation|url=https://www.telegraph.co.uk/royal-family/2022/06/02/queen-miss-service-thanksgiving-suffering-discomfort/|title=The Queen to miss service of thanksgiving after suffering discomfort|work=The Telegraph|first=Hannah|last=Furness|date=2 June 2022|access-date=8 September 2022|archive-date=27 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627180802/https://www.telegraph.co.uk/royal-family/2022/06/02/queen-miss-service-thanksgiving-suffering-discomfort/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; For the [[Platinum Party at the Palace|Jubilee concert]], she took part in a sketch with [[Paddington Bear]], that opened the event outside Buckingham Palace.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Queen's Jubilee surprise: A starring role with Paddington Bear (and what she really keeps in her handbag)|date=5 June 2022|url=https://www.telegraph.co.uk/royal-family/2022/06/04/queens-jubilee-surprise-starring-role-paddington-bear-really/|work=The Telegraph|first=Hannah|last=Furness|access-date=8 September 2022|archive-date=9 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220809105719/https://www.telegraph.co.uk/royal-family/2022/06/04/queens-jubilee-surprise-starring-role-paddington-bear-really/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; On 13 June 2022, she became the second-longest reigning monarch in history among those whose exact dates of reign are known, with 70 years, 127 days reigned—surpassing King [[Bhumibol Adulyadej]] of Thailand.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Queen Elizabeth II becomes second-longest serving monarch|url=https://www.bbc.com/news/uk-61774853|work=BBC News|first=Lauren|last=Turner|date=13 June 2022|access-date=8 September 2022|archive-date=15 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220615204423/https://www.bbc.com/news/uk-61774853|url-status=live}}&lt;/ref&gt; On 6 September 2022, she appointed her 15th British prime minister, [[Liz Truss]], at Balmoral Castle in Scotland, the first and only time she did not receive a new prime minister at Buckingham Palace during her reign.&lt;ref&gt;{{cite news |last1 = Foster |first1 = Max |first2 = Lauren |last2 = Said-Moorhouse |url = https://www.cnn.com/2022/08/31/uk/queen-elizabeth-prime-minister-balmoral-intl-gbr/index.html |title = Queen won't return to London to appoint new British PM, for first time in her reign |publisher = CNN |date =31 August 2022 |access-date = 2 September 2022 |archive-date = 2 September 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220902004500/https://www.cnn.com/2022/08/31/uk/queen-elizabeth-prime-minister-balmoral-intl-gbr/index.html |url-status = live }}&lt;/ref&gt;

Elizabeth never planned to [[abdicate]],&lt;ref&gt;Brandreth, pp. 370–371; Marr, p. 395&lt;/ref&gt; though she took on fewer public engagements as she grew older and Prince Charles took on more of her duties.&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Mansey |first1=Kate |title=Queen and Charles start to 'job-share' |date=19 January 2014 |url=http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/National/royalwedding/article1365067.ece |work=[[The Sunday Times]] |access-date=20 January 2014 |last2=Leake |first2=Jonathan |last3=Hellen |first3=Nicholas |archive-date=3 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203044636/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/National/royalwedding/article1365067.ece |url-status=dead }}&lt;br /&gt;Marr, p. 395&lt;/ref&gt; In June 2022, she met with the Archbishop of Canterbury, [[Justin Welby]], who &quot;came away thinking there is someone who has no fear of death, has hope in the future, knows the rock on which she stands and that gives her strength.&quot;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Sherwood|first=Harriet |date=9 September 2022 |title=Queen had no fear of death, says archbishop of Canterbury |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2022/sep/09/queen-had-no-fear-of-death-says-archbishop-of-canterbury-justin-welby |work=The Guardian |access-date=9 September 2022}}&lt;/ref&gt;

==စုတိ==

ပ္ဍဲ သေပ်တေမ်ဗါ ၈၊ သၞာံ ၂၀၂၂ နန်ဗုက်ခိန်ဟာန် လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဨလဳသဗေတ် မဒးဒုင်လွဳဒၟံင်ယဲ ပ္ဍဲကဵု နန်ဗလ်မောရလ် (Balmoral Castle) ကြဴနူ အစာသဝ်မဟီု ယဲမစိုပ်ကဆံင် မဒးဂွိင်ရ။ ပ္ဍဲလလောင်တြးဂှ် ဟီု &quot;နူဂယးဏအ် အစာဂဥုဲ ဨလဳသဗေတ် ဒှ်ဂဝိင် လတူပရေင်ထတ်ယုက် တၠညးတုဲ ကဵုကသပ် ညံင်ညးဂွံဒုင်ဆက်လွဳကိစ္စဇၞော်ရ။ ဨကရာဇ်တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲနန်ဗလ်မောရလ် ဗွဲခိုဟ်မိုဟ်ရ။&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-62836057|title=Queen's doctors concerned for her health – palace|website=BBC News|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022|archive-date=8 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908113739/https://www.bbc.co.uk/news/uk-62836057|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2022/sep/08/queen-under-medical-supervision-at-balmoral-after-doctors-concerns|title=Queen under medical supervision at Balmoral after doctors' concerns|website=The Guardian|last=Davies|first=Caroline|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022|archive-date=8 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908114820/https://www.theguardian.com/uk-news/2022/sep/08/queen-under-medical-supervision-at-balmoral-after-doctors-concerns|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ကောန်ညးပန်တၠ ကေုာံ ခအဟ်ညး၊ ကောန်စဴညး ဝဳလ္လဳယာမ် ကေုာံ ဟာရ်ရဳတအ်လေဝ် တိတ်အာ ဇရေင်နန်ဗလ်မောရလ်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.sky.com/story/queen-under-medical-supervision-as-doctors-are-concerned-for-her-health-12692805|title=Queen under medical supervision as doctors are concerned for her health. Prince Charles, Camilla and Prince William are currently travelling to Balmoral, Clarence House and Kensington Palace said|publisher=Sky News|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022|archive-date=8 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908113720/https://news.sky.com/story/queen-under-medical-supervision-as-doctors-are-concerned-for-her-health-12692805|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.plymouthherald.co.uk/news/uk-world-news/duke-york-princess-anne-prince-7562410|title=Duke of York, Princess Anne and Prince Edward all called to Queen's side|website=Plymouth Live|last=Shaw|first=Neil|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022|archive-date=8 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908161855/https://www.plymouthherald.co.uk/news/uk-world-news/duke-york-princess-anne-prince-7562410|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ပရူညးမစုတိစဴသွဝ်ဂှ် ပဒတန် ပ္ဍဲအခိင် သဝ်တ္ၚဲ ဗြိတိန် ၁၈း၃၀၊&lt;ref&gt;{{cite news |date=8 September 2022 |title=Queen Elizabeth II has died |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-61585886 |url-status=live |access-date=8 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908173314/https://www.bbc.co.uk/news/uk-61585886 |archive-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Kottasová |first1=Ivana |last2=Picheta |first2=Rob |last3=Foster |first3=Max |last4=Said-Moorhouse |first4=Lauren |date=8 September 2022 |title=Queen Elizabeth II dies at 96 |url=https://www.cnn.com/2022/09/08/uk/queen-health-supervision-gbr-intl/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908200025/https://www.cnn.com/2022/09/08/uk/queen-health-supervision-gbr-intl/index.html |archive-date=8 September 2022 |access-date=8 September 2022 |publisher=CNN}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲသကတ်လာန်၊ သဘင်ဖျဴသွဝ်ညးဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲလာန်ဒါန်။

== တင်စၟတ်ဂမၠိုင် ==
{{Notelist|30em}}

==နိဿဲ==
=== Citations ===
{{reflist|30em}}

===ပြကိုဟ် မနိဿဲဂမၠိုင်===
{{Refbegin|30em}}
* [[Jennie Bond|Bond, Jennie]] (2006). ''Elizabeth: Eighty Glorious Years''. London: Carlton Publishing Group. {{ISBN|1-84442-260-7}}
* Bousfield, Arthur; Toffoli, Gary (2002). ''Fifty Years the Queen''. Toronto: Dundurn Press. {{ISBN|978-1-55002-360-2}}
* [[Sarah Bradford|Bradford, Sarah]] (2002). ''Elizabeth: A Biography of Her Majesty the Queen''. Second edition. London: [[Penguin Books|Penguin]]. {{ISBN|978-0-141-93333-7}}
* Bradford, Sarah (2012). ''Queen Elizabeth II: Her Life in Our Times''. London: Penguin. {{ISBN|978-0-670-91911-6}}
* [[Gyles Brandreth|Brandreth, Gyles]] (2004). ''Philip and Elizabeth: Portrait of a Marriage''. London: Century. {{ISBN|0-7126-6103-4}}
* [[Asa Briggs|Briggs, Asa]] (1995). ''The History of Broadcasting in the United Kingdom: Volume 4''. Oxford: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-212967-8}}
* [[John Campbell (biographer)|Campbell, John]] (2003). ''Margaret Thatcher: The Iron Lady''. London: Jonathan Cape. {{ISBN|0-224-06156-9}}
* [[Marion Crawford|Crawford, Marion]] (1950). ''The Little Princesses''. London: Cassell &amp; Co.
* Hardman, Robert (2011). ''Our Queen''. London: Hutchinson. {{ISBN|978-0-09-193689-1}}
* [[Tim Heald|Heald, Tim]] (2007). ''Princess Margaret: A Life Unravelled''. London: Weidenfeld &amp; Nicolson. {{ISBN|978-0-297-84820-2}}
* Hoey, Brian (2002). ''Her Majesty: Fifty Regal Years''. London: HarperCollins. {{ISBN|0-00-653136-9}}
* [[Robert Lacey|Lacey, Robert]] (2002). ''Royal: Her Majesty Queen Elizabeth II''. London: Little, Brown. {{ISBN|0-316-85940-0}}
* [[Harold Macmillan|Macmillan, Harold]] (1972). ''Pointing The Way 1959–1961'' London: Macmillan. {{ISBN|0-333-12411-1}}
* [[Andrew Marr|Marr, Andrew]] (2011). ''The Diamond Queen: Elizabeth II and Her People''. London: Macmillan. {{ISBN|978-0-230-74852-1}}
* [[Andrew Neil|Neil, Andrew]] (1996). ''Full Disclosure''. London: Macmillan. {{ISBN|0-333-64682-7}}
* [[Harold Nicolson|Nicolson, Sir Harold]] (1952). ''King George the Fifth: His Life and Reign''. London: Constable &amp; Co.
* [[Jonathan Petropoulos|Petropoulos, Jonathan]] (2006). ''Royals and the Reich: the princes von Hessen in Nazi Germany''. New York: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-516133-5}}
* [[Ben Pimlott|Pimlott, Ben]] (2001). ''The Queen: Elizabeth II and the Monarchy''. London: HarperCollins. {{ISBN|0-00-255494-1}}
* [[Andrew Roberts (historian)|Roberts, Andrew]]; Edited by [[Antonia Fraser]] (2000). ''The House of Windsor''. London: Cassell &amp; Co. {{ISBN|0-304-35406-6}}
* [[William Shawcross|Shawcross, William]] (2002). ''Queen and Country''. Toronto: McClelland &amp; Stewart. {{ISBN|0-7710-8056-5}}
* Williamson, David (1987). ''[[Debrett's]] Kings and Queens of Britain''. Webb &amp; Bower. {{ISBN|0-86350-101-X}}
* [[Woodrow Wyatt|Wyatt, Woodrow]]; Edited by Sarah Curtis (1999). ''The Journals of Woodrow Wyatt: Volume II''. London: Macmillan. {{ISBN|0-333-77405-1}}
{{Refend}}</text>
      <sha1>flryrib0427gnfcx2piqpact4mg14b4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ခရိုင်ရေဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4841</id>
    <revision>
      <id>60090</id>
      <parentid>44127</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:14:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10466" sha1="lojogc6yd96eura9mpbfez0cgo0v9v3" xml:space="preserve">{{Infobox district
| name = ခရိုင်ရေဝ်
| pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ
| pushpin_label_position = left
| pushpin_map_caption = 
| settlement_type = ခရိုင်မနွံပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်
| image_skyline = 
| image_map = Mon State Districts Map from24-06-2022.png
| map_caption = ဒၞာဲမနွံ အပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်မန် (သ္ၚေက်)
| subdivision_type = ရးနိဂီု
| subdivision_name = {{flag|Burma}}
| subdivision_type1 = တွဵုရး
| subdivision_name1 = [[တွဵုရးဍုင်မန်]]
| subdivision_type2 = လၟိဟ် ပွိုင်ဍုင်
| subdivision_name2 = ၁
| subdivision_type3 = ဍုင်ဇၞော်
| subdivision_name3 = [[ရေဝ်]]
| unit_pref = Imperial
| area_total_km2 = 
| population = 
| population_as_of = 
| population_footnotes = 
| population_density_km2 = auto
| coordinates_display = inline,title
| coordinates_region = MM
| latNS = N
| latd = 15
| latm = 46
| lats = 
| longEW = E
| longd = 97
| longm = 51
| longs = 
| timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]]
| utc_offset = +6:30
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 
| elevation_ft = 
| website = 
| footnotes = 
}}

'''ခရိုင်ရေဝ်''' ({{lang-en|Ye District}}) ဂှ် ဒှ်ခရိုင်မနွံကဵု ရုင်သၟိင်ခရိုင်တုဲ နွံပ္ဍဲ [[တွဵုရးဍုင်မန်]] မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဍုင်ရေဝ်၊ ဍုင်လၟိုင်၊ ဍုင်ခေါဇာ။ 


==ဍုင်မပါလုပ်ဂမၠိုင်==
ခရိုင်ရေဝ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုပွိုင် ကေုာံ ဍုင် အတိုင်သၟဝ်ဝွံရ။&lt;ref name=gad&gt;{{cite web|url=https://www.mlis.gov.mm/lsScPop.do?lawordSn=17844|title=မွန်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ ခရိုင်အမည်များ တိုးချဲ့ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခြင်|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230520055916/https://www.mlis.gov.mm/lsScPop.do?lawordSn=17844|archivedate=2023-05-20|accessdate=2026-06-20}}&lt;/ref&gt;
*[[ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်]]
**[[ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်|ဍုင်ရေဝ်]]
**[[လၟိုင်၊ ဍုင်|ဍုင်လၟိုင်]]
**[[ဍုင်ခေါဇာ]]

==ဝင်==
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂိတုဨပြဳ ၃၀ ဂှ် အလုံမွဲဍုင် ဂလိုင်ပတိုန် ခရိုင်တၟိတုဲ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ် အခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ် မနွံ ပ္ဍဲခရိုင်မတ်မလီုဂှ် ပါ်ပ္တိတ်တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ခရိုင်ရေဝ်ရ။&lt;ref name=new&gt;{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/229873|title=နေပြည်တော်၊ တိုင်းဒေသကြီးနှင့် ပြည်နယ်များတွင် ခရိုင် ၄၆ ခရိုင် အသစ်တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းသည့်အတွက် စုစုပေါင်းခရိုင် ၁၂၁ ခရိုင်ရှိလာ}}&lt;/ref&gt; သွက်ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံစၟိန်ပြမာန်ခရိုင်ရေဝ် (ခရိုင်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့) ဂှ် ကော်ဘိက် ဗော်ညဳသၟဟ်ဂကူမန် ကီုလေဝ် နကဵု ဗော်ညဳသၟဟ်ဂကူမန်ဂှ် ဟိုတ်နူဂၠာဲမၞိဟ်စၞးဟွံဂွံတုဲ ဟွံဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကံင်ဇြဳစၟိန်ပြမာန်ခရိုင်ရေဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://news-eleven.com/article/236062|title=ရေးခရိုင် စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီအဖွဲ့ဝင်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ရန်အတွက် မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီမှ ကိုယ်စားလှယ်တစ်ဦး စေလွှတ်ပေးရန် ပြည်နယ်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီက ကမ်းလှမ်းခဲ့သော်လည်း ပါတီက ငြင်းပယ်ခဲ့ကြောင်း သိရ|last= |first= |date=21 August 2022 |website=Eleven Media Group Co., Ltd. |publisher=Open |access-date=10 September 2022 |quote=“ပြည်နယ်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီကနေ ပါတီကို ရေးခရိုင်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင် စီအဖွဲ့ဝင်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ပေးဖို့ ကမ်းလှမ်းလာတာရှိခဲ့တယ်။ ကျွန်တော်တို့လည်း သြဂုတ်လပထမပတ်အတွင်းမှာ အစည်းအဝေး တွေခေါ်ခဲ့တယ်။ ဒါပေမဲ့လည်း ကျွန်တော်တို့ မှာက လူရှာလို့မရဘူး။ အဓိကက လုံခြုံရေးအခြေအနေကြောင့်ပေါ့လေ။ အဲဒီတော့ ရေးခရိုင် စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီအဖွဲ့ဝင်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်မယ့်သူမရှိတော့ ကမ်းလှမ်း ချက်ကို ငြင်းပယ်ခဲ့ပါတယ်”ဟု မွန်ညီညွတ် ရေးပါတီ အတွင်းအရေးမှူးဖြစ်သူ နိုင်စံတင်က ပြောကြားသည်။}}&lt;/ref&gt; 

ဂိတုဂျူလာင် ၁၊ ၂၀၂၂ ဂှ် စပံက် ရုင်ဌာနက္ဍိုက်က္ဍိုပ်ပရေင်အုပ်ဓုပ်နာနာခရိုင် (ခရိုင်အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာနရုံး) တုဲ ပ္ဍဲဂိတုသေတ်တေမ်ဗါ ၂၊ ၂၀၂၂ အခိင်ဂယး ၉ နာဍဳဂှ် ကၠောန်သဘင်ပံက် ရုင်သၞောဝ်ဓဝ်ခရိုင်ရေဝ် မပံက်လဝ် ပ္ဍဲကဵုအရာပ် (ရန်ကြီးအောင်) အကြာဂၠံင်ဗိုလ်ဂျုပ် ကဵု ဂၠံင်ကြုင်ဖက် (ကျုံးဘက်လမ်း)ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု သဘင်ဂှ် ဥက္ကဋ္ဌ ဂကောံစၟိန်ပြမာန်ခရေဝ်ရေဝ် ဦးစန်းမင်း၊ ညးတာလျိုင်သၞောဝ်ဓဝ်ခရိုင် ဦးအေးမင်း ကဵု နာဲဗစာဇၞော် ခရိုင် ဦးဇော်ဇော်သန်း တအ် ခေပ်ဇုက်ဗၠဲတုဲ ပံက်ရုင်သၞောဝ်ဓဝ်ခရိုင်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.mmnationalpost.com/2022/09/blog-post_91.html|title=ရေးမြို့နယ်တွင် ခရိုင်တရားရုံးဖွင့်ပွဲ အခမ်းအနားကျင်းပ|last= |first= |date=2 September 2022 |website=Myanmar National Post News Agency |publisher=Open |access-date=10 September 2022 |quote=မွန်ပြည်နယ်ရေးမြို့ တံတားကြီးစစ်ဆေးရေးဂိတ်ကို ကျွန်ုပ်တို့ရေးဘီလူးအဖွဲ့မှ နံနက်၁၀နာရီခွဲအချိန်တွင် ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့သည့် ရုပ်သံ။}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဂိတုသေတ်တေမ်ဗါ ၉၊ ၂၀၂၂ အခိင်လဒေါဝ်တ္ၚဲ ၁၁ နာဍဳ ကဵု ၄၅ မိနေတ် ဂှ် [[ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ယေဗလူ)|ဂကောံဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် ယေဗလူ]] လုပ်ပန် ရုင်သၞောဝ်ဓဝ် ခရိုင်ရေဝ် မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲလဒေါဝ်ဍုင်ရေဝ် အရာပ်အံင်သုခ (၂)။ ဂကောံယေဗလူတအ် ဍိုက်ကၠုင် နကဵုကွဳစက် လုပ်စိုပ် ဗဒါဲရုင် ၜိုတ် ၆၀ ဂေက်ဂှ် ပန်ပၠုပ် M.40 ပန်တဲ၊ တုဲပၠန် ပန်ပၠုပ် နကဵုလွဟ်ဍောတ်ဍောတ် ၜိုတ် ၃၀ တဲတုဲ ဒဳတိတ်အာရ။ မၞိဟ်မဒးဝပ် မၞိဟ်မချိုတ် ဟိုတ်နူဏအ် ဟၟဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://burmese.monnews.org/2022/09/10/ရေးခရိုင်တရားရုံး-ပစ်ခတ/|title=ရေးခရိုင်တရားရုံး ပစ်ခတ်ခံရ|last= |first= |date=25 August 2022 |website=မွန်သတင်းအေဂျင်စီ |publisher=Open |access-date=05 September 2022 |quote=မွန်ပြည်နယ်ရေးမြို့ တံတားကြီးစစ်ဆေးရေးဂိတ်ကို ကျွန်ုပ်တို့ရေးဘီလူးအဖွဲ့မှ နံနက်၁၀နာရီခွဲအချိန်တွင် ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့သည့် ရုပ်သံ။}}&lt;/ref&gt;

==နိဿဲ==
{{reflist}}

{{တွဵုရးဍုင်မန်}}

[[ကဏ္ဍ:ပထဝဳ]]</text>
      <sha1>lojogc6yd96eura9mpbfez0cgo0v9v3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တတာသတာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4846</id>
    <revision>
      <id>60097</id>
      <parentid>44380</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:30:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57276" sha1="1xtyqxqfvho8cb69q6ro4wijvxyxbj3" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                     = ဍုင်သမတ တတာသတာန်
| subdivision_type         = ရးနိဂီု
| settlement_type          = ဍုင်သမတ
| image_flag               = Flag of Tatarstan.svg
| image_map                = Map of Russia (2014–2022) - Tatarstan.svg
| subdivision_name         = {{flag|Russia}}
| coordinates              = {{coord|55|33|N|50|56|E|type:adm1st_region:RU|display=inline,title}}
| coor_pinpoint            = 
| subdivision_type2        = [[Federal districts of Russia|Federal district]]&lt;ref&gt;{{Cite Russian law|ru_entity=Президент Российской Федерации|ru_type=Указ|ru_number=849|ru_date=13 мая 2000 г.|ru_title=О полномочном представителе Президента Российской Федерации в федеральном округе|ru_effective_date=13 мая 2000 г|ru_published_in=&quot;Собрание законодательства РФ&quot;, No.&amp;nbsp;20, ст. 2112|ru_published_date=15 мая 2000 г|ru_amendment_type=Указа|ru_amendment_number|ru_amendment_date=19 января 2010 г|ru_amendment_title|en_entity=President of the Russian Federation|en_type=Decree|en_number=849|en_date=May 13, 2000|en_title=On the Plenipotentiary Representative of the President of the Russian Federation in a Federal District|en_effective_date=May 13, 2000|en_url|en_amendment_type=Decree|en_amendment_number|en_amendment_date=January 19, 2010|en_amendment_title}}&lt;/ref&gt;
| subdivision_name2        = [[Volga Federal District|Volga]]
| subdivision_type3        = [[Economic regions of Russia|Economic region]]&lt;ref&gt;{{Cite Russian law|ru_entity=Госстандарт Российской Федерации|ru_number=ОК 024-95|ru_date=27 декабря 1995 г.|ru_title=Общероссийский классификатор экономических регионов.  2.&amp;nbsp;Экономические районы|ru_amendment_type=Изменения|ru_amendment_number=5/2001 ОКЭР|en_entity=[[Gosstandart]] of the Russian Federation|en_number=OK 024-95|en_date=December 27, 1995|en_title=Russian Classification of Economic Regions.  2.&amp;nbsp;Economic Regions|en_amendment_type=Amendment|en_amendment_number=5/2001 OKER}}&lt;/ref&gt;
| subdivision_name3        = [[Volga economic region|Volga]]
| leader_title             = [[President of the Republic of Tatarstan|President]]
| leader_name              = [[Rustam Minnikhanov]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Указ Президента Российской Федерации от 12.07.2022 № 445 ∙ Официальное опубликование правовых актов ∙ Официальный интернет-портал правовой информации |url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202207120001?index=1&amp;rangeSize=1 |access-date=2022-07-12 |website=publication.pravo.gov.ru}}&lt;/ref&gt;
| total_type               = Total
| area_total_sq_mi         = 
| area_total_km2           = 67847
| population_rank          = [[List of federal subjects of Russia by population|8th]]
| population_density_km2   = 59.03
| population_as_of         = [[Russian Census (2021)|2021 Census]]
| population_total         = {{increase}} 4004809
| population_footnotes     = &lt;ref name=2021Census&gt;{{cite web|title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|accessdate=1 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220901194902/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|archivedate=1 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| timezone1                = [[Moscow Time|MSK]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&amp;prevDoc=102483854&amp;backlink=1&amp;&amp;nd=102148085 |script-title=ru:&quot;Об исчислении времени&quot;. Официальный интернет-портал правовой информации |language=ru |access-date=19 January 2019}}&lt;/ref&gt;
| blank_name               = [[OKTMO]] ID
| blank_info               = 92000000
| website                  = http://tatarstan.ru/eng/
| footnotes                = 
| native_name              = Республика Татарстан
| image_shield             = Coat of arms of Tatarstan.svg
| iso_code                 = RU-TA
| registration_plate       = 16, 116, 716
| utc_offset               = +3
| anthem                   = &lt;!-- Both the Tatar and Russian names are included because the anthem is sung in both languages. --&gt;&lt;br /&gt;{{nowrap|{{native name|ru|Государственный гимн Республики Татарстан|nolink=yes|italics=no}}}}&lt;br /&gt;{{native name|tt-Cyrl|Татарстан Җөмһүрияте Дәүләт гимны|nolink=yes|italics=no}}&lt;br /&gt;&quot;[[State Anthem of the Republic of Tatarstan]]&quot;&lt;ref name=&quot;Anthem&quot; /&gt;{{parabr}}{{center|[[File:Татарстан Җөмһүрияте Дәүләт гимны.ogg]]}}
| translit_lang1           = Other
| translit_lang1_info1     = Татарстан Республикасы
| translit_lang1_type1     = [[Tatar language|Tatar]]
| flag_size                = 120px
| shield_size              = 75px
| flag_link                = Flag of the Republic of Tatarstan
| shield_link              = Coat of arms of the Republic of Tatarstan
| seat_type                = Capital
| seat                     = [[Kazan]]&lt;ref&gt;Constitution of the Republic of Tatarstan, Article 122&lt;/ref&gt;
| population_urban         = 76.8%
| population_rural         = 23.2%
| blank_name_sec1          = [[Official language]](s)
| blank_info_sec1          = [[Russian language|Russian]],{{#if:{{{official_lang_list|}}} |&amp;#59;}}&lt;ref name=&quot;Russian&quot;&gt;Official throughout the Russian Federation according to Article&amp;nbsp;68.1 of the [[Constitution of Russia]].&lt;/ref&gt;{{#if:{{{official_lang_list|}}} |&amp;nbsp;{{{official_lang_list|}}}{{{official_lang_ref|}}} }} [[Tatar language|Tatar]]&lt;ref&gt;Constitution of the Republic of Tatarstan, Article 8.1&lt;/ref&gt;
| area_footnotes           = &lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;{{cite web|url=http://perepis2002.ru/ct/html/TOM_01_03.htm|title=Территория, число районов, населённых пунктов и сельских администраций по субъектам Российской Федерации (''Territory, Number of Districts, Inhabited Localities, and Rural Administration by Federal Subjects of the Russian Federation'')|access-date=2011-11-01|author=Федеральная служба государственной статистики (Federal State Statistics Service)|date=2004-05-21|work=Всероссийская перепись населения 2002 года (All-Russia Population Census of 2002)|publisher=Federal State Statistics Service|language=ru|accessdate=2022-09-18|archivedate=2011-09-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928181511/http://perepis2002.ru/ct/html/TOM_01_03.htm}}&lt;/ref&gt;
| mapsize                  = 300
| government_type          = [[State Council of the Republic of Tatarstan|State Council]]&lt;ref name=&quot;HeadLegis&quot; /&gt;
}}

'''ဍုင်သမတ တတာသတာန်'''  ('''Republic of Tatarstan)''' ({{Lang-ru|Республика Татарстан|Respublika Tatarstan}}; တတာ: Татарстан Республикасы), ဟွံသေင်မ္ဂး တတာသတာန် ('''Tatarstan)''' ({{Lang-ru|Татарстан}}, Tatar: Татарстан), ကိုပ်ကၠာတေအ် သီုကော်စ တတာရဳယျာ ('''Tataria)''' ({{Lang-ru|Татария}}, တတာ: Татария),&lt;ref&gt;{{Cite web|title=РЕСПУБЛИКИ • Большая российская энциклопедия - электронная версия|url=http://bre.mkrf.ru/text/5640642|accessdate=2022-09-18|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111084726/http://bre.mkrf.ru/text/5640642}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Институт Татарской Энциклопедии –&gt; Статьи энциклопедии|url=http://www.ite.antat.ru/articles/st1.html|accessdate=2022-09-18|archivedate=2021-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210111074918/http://www.ite.antat.ru/articles/st1.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Village Mothers: Three Generations of Change in Russia and Tataria. By David L. Ransel. Indiana-Michigan Series in Russian and East European Studies. Bloomington: Indiana University Press, 2000. xii, 315 pp. Appendixes. Notes. Bibliography. Index. Photographs. Map. $39.95, hard bound.|url=https://www.cambridge.org/core/journals/slavic-review/article/abs/village-mothers-three-generations-of-change-in-russia-and-tataria-by-david-l-ransel-indianamichigan-series-in-russian-and-east-european-studies-bloomington-indiana-university-press-2000-xii-315-pp-appendixes-notes-bibliography-index-photographs-map-3995-hard-bound/F6E672C5B8D03AD288148635D52AA49C#}}&lt;/ref&gt; ဂှ် ဒှ် ဍုင်သမတ (ဝါ) တွဵုရး မနွံ အပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်ဖေဝ်ဒရေဝ်ရုရှာ မနွံပ္ဍဲ ဥရဝ်ပလပါ်ဗမံက်ရ။ တွဵုရးတတာသတာန်ဝွံ နွံအပ္ဍဲဒိသတြိတ် ဖေဝ်ဒရေဝ် ဝေါလ်ဂါ  (Volga Federal District) တုဲ ဍုင်ဇၞော် တွဵုရးဏအ်ဂှ် ဒှ်ကဇာန် (Kazan) မဒှ်ဍုင် ကိစ္စဇၞော် မဆေင်စပ် ကုယေန်သၞာင် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဖေဝ်ဒရေဝ် ရုရှာရ။ 

ဍုင်သမတဂှ် ဆက်လဝ် ပယျဵု ကု Kirov, Ulyanovsk, Samara, ကေုာံ Orenburg Oblasts, Mari El, Udmurt, ကေုာံ Chuvash Republics, တုဲပၠန် ကု Republic of Bashkortostan တအ်ရ။ သမၠဲဍုင်သမတဂှ် နွံ  {{Convert|68000|km2|mi2}}။  အတိုင်စရင် သၞာံ ၂၀၂၁ မ္ဂး မၞိဟ်မပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်သမတဂှ် နွံ &amp;nbsp;4,004,809။

တွဵုရးဝွံ နကဵု ယေန်သၞာင်၊ အရေဝ် ကေုာံ ဂကူမ္ဂး ကြပ်ညောန် ကုဒေသလပါ်ဗမံက် တွဵုရးညးတအ် မဒှ် ဍုင်သမတဗသ်ကဝ်တဝ်သတာန် Republic of Bashkortostan ရ။

အရေဝ်ရုင် မစကာ ပ္ဍဲဍုင်သမတတတာသတာန်ဂှ် ဒှ်အရေဝ် တတာ ကဵု အရေဝ်ရုရှာ။

== နိရုတ် ==
ယၟုမ္ဂး &quot;တတာသတာန်Tatarstan&quot; ဂှ် ကၠုင်နူ ယၟုဂကူ တတာ တုဲ ပံင်စုတ် သတာန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ရးနိဂီု ရ။ ယၟုတၞဟ် နကဵု ဂကူရုရှာတအ် မကော်စမ္ဂး &quot;{{Lang|ru|Тата́рия}}&quot; (''Tataria တတာရဳယျာ'') ဒှ်ယၟု ပ္ဍဲသၞောဝ် နူကဵုအခေတ် သဵုဗိယေတ်တေအ်ရ။ 

== ပထဝဳ ==
[[ဝှာင်:Tatar03.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/02/Tatar03.png/220px-Tatar03.png|thumb|ဗီုတိ ဍုင်သမတတတာသတာန်]]
ဍုင်သမတတတာသတာန်ဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲလဒေါဝ် ဥရဝ်ပလပါ်ဗမံက်၊ ဗွဲသၟဟ် {{Convert|800|km}} ဗမံက် ဍုင်မဝ်သကဝ် (Moscow)။ ဍုင်သမတဝွံ နွံအကြာ ကြုင်ဝေါလ်ဂါ (Volga River) ကဵု ကြုင်ကာမာ (Kama River) ဗမံက် ဂကောံဒဵုဥရလ် (Ural mountains)။

* ''ပယျဵုဂမၠိုင်:''
** ''internal:'' Kirov Oblast (N), Udmurt Republic (N/NE), Republic of Bashkortostan (E/SE), Orenburg Oblast (SE), Samara Oblast (S), Ulyanovsk Oblast (S/SW), Chuvash Republic (W), Mari El Republic (W/NW).
* ဒၞာဲမသၠုင်အိုတ်: {{Convert|381|m|ft}}
* ဇမ္ၚောဲ ဗွဲဒိုဟ်သၟဝ်ကျာ - သၟဝ်ကျာ: {{Convert|290|km}}
* ဇမ္ၚောဲ ဗွဲဒိုဟ် ဗမံက် - ပလိုတ်: {{Convert|460|km}}

=== ကြုင်ဂမၠိုင် ===
[[ဝှာင်:Volga_steep_Tatarstan.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/61/Volga_steep_Tatarstan.jpg/220px-Volga_steep_Tatarstan.jpg|thumb|View of the Volga River at the confluence with the Kama River]]
[[ဝှာင်:Kama_yelabuga.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/de/Kama_yelabuga.jpg/220px-Kama_yelabuga.jpg|thumb|View on the Toyma River from Devil's Tower in Yelabuga]]
[[ဝှာင်:Sviyazhsk_Rozhdestvenskaya_Street_and_pier_08-2016_img1.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Sviyazhsk_Rozhdestvenskaya_Street_and_pier_08-2016_img1.jpg/220px-Sviyazhsk_Rozhdestvenskaya_Street_and_pier_08-2016_img1.jpg|thumb|Sviyazhsk, located at the confluence of the Volga and Sviyaga rivers]]
Major rivers include (Tatar names are given in parentheses):

* Azevka River (Äzi)
* Belaya River (Ağidel)
* Ik River (Iq)
* Kama River (Çulman)
* Volga River (İdel)
* Vyatka River (Noqrat)
* Kazanka River (Qazansu)
* Zay River (Zäy)

=== ကၟာဂမၠိုင် ===
Major reservoirs of the republic include (Tatar names are given in parentheses):

* Kuybyshev Reservoir (Kuybışev)
* Lower Kama Reservoir (Tübän Kama)
* Zainsk Reservoir (Zäy susaqlağıçı)

The biggest lake is Qaban. The biggest swamp is Kulyagash.

=== ဒဵုဂမၠိုင် ===

* Bugulma-Belebey Upland
* Volga Upland
* Vyatskiye Uvaly

=== သယံဇာတ ===
သယံဇာတ အဓိက မတိတ် နူကဵု တတာသတာန်ဂှ် မပ္တံ ကု ကၠေင်၊ သၟဟ်ဓါတ်၊ တိဗု (gypsum) ကေုာံ အရာတၞဟ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲဍုင်သမတဂှ် ကၠေင်နွံဒၟံင် ဂၠိုင်နူ မွဲဗဳလဳယာန်တာန်။ 

=== ရာသဳ ===

* ''Average January temperature'': {{Convert|-15|C}}
* ''Average July temperature:'' {{Convert|+18|C}}
* ''Average annual temperature:'' +{{Convert|4|C}}
* ''Average annual precipitation'': up to {{Convert|500|to|550|mm}}

== ခရိုင် စၟိန်ပြမာန်ဂမၠိုင် ==
ခရိုင် ကေုာံ ဒေသ မနွံကဵုရုင်သၟိင်တၠဂမၠိုင် - နွံ ၄၃ ပွိုင်ဍုင် ကေုာံ ခရိုင်ဍုင် ၂ (Kazan ကဵု Naberezhnye Chelny), တုဲပၠန် နွံကဵု ဍုင် ၃၉ ဍုင်၊ ကွာန် ၈၇၂ ကွာန်။ 
ဍုင် ကေုာံ ကွာန်တအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အတိုင်သၞောဝ်သဇိုင်လဒက်ပတန် ဍုင်သမတတတာသတာန် (Constitution of the Republic of Tatarstan) ရ။

== ဝင် ==
{| class=&quot;sidebar nomobile nowraplinks vcard hlist&quot;
! class=&quot;sidebar-title&quot; |&lt;div class=&quot;sidebar-pretitle&quot; style=&quot;margin: -0.2em 0; font-size:69%; font-weight:normal; &quot;&gt;Part of [[:Category:History of Tatarstan|a series]] on the&lt;/div&gt;
|-
! class=&quot;sidebar-title-with-pretitle &quot; style=&quot;background: none; &quot; |[[History of Tatarstan|History of &lt;span class=&quot;fn org label&quot;&gt;Tatarstan&lt;/span&gt;]]
|-
| style=&quot;padding-bottom: 0.4em; border-bottom: 1px solid #ccc;&quot; |[[File:Coat of arms of Tatarstan.svg|75x75px|Coat of Arms of Tatarstan]]
|-
| class=&quot;sidebar-content&quot; |
* [[Old Great Bulgaria|Great Bulgaria]]
* [[Turco-Mongols]]
* [[Great Tartary]]
* [[Volga Bulgaria]]
* [[Kipchaks]]
* [[Mongol invasion of Volga Bulgaria|Mongol invasion]]
* [[Golden Horde]]
* [[Khanate of Kazan]]
* [[Grand Duchy of Moscow|Muscovy]]
* [[Kazan Governorate]]
* [[Tatar Autonomous Soviet Socialist Republic|Tatar ASSR]]
* [[Tatarstan|Republic of Tatarstan]]
|-
| class=&quot;sidebar-navbar&quot; |&lt;templatestyles src=&quot;Module:Navbar/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;
|}

=== ခေတ်လဒေါဝ် ===
ပ္ဍဲပယျဵု တတာသတာန်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ရးနိဂီု/ဍုင် ၜိုတ်မစၟတ်သမ္တီလဝ်မ္ဂး နကဵုယၟုတြေမ် ညးကော်စ ဝေါလ်ဂါဗုလ်ဂါရိယျာ (Volga Bulgaria) (ၜိုတ်&amp;nbsp;၇၀၀–၁၂၃၈)။ ရးနိဂီုဝေါလ်ဂါဗုလ်ဂါရိယါဂှ် ဒှ်ဍုင်ဗၞိက် မသွံရာန် ကုယူရေသဳယျာ၊ ဒေသလဒေါဝ်ဗမံက် ကေုာံ ဒေသဗလ်တိစ်ရ။ ရးနိဂီုဝွံ ပါဲနူအခိင် မဒးဒုင်ဓလီု ကုရးနိဂီု ခါသာ (Khazars)၊ ဍုင်ကာဲဝန်ရုသ် (ဂကူရုရှာ) (Kievan Rus) ကေုာံ ကူမာန်-ကိပ်ချက် (Cuman-Kipchaks) တအ်တုဲ ဒှ်လဝ် ဍုင်ဗၠးၜးမွဲရ။ သာသနာအေသလာမ်ဂှ် ကၠုင်နူ ဗက်ဂဒါတ် (အဳရာတ်) ပ္ဍဲအခိင်ၜိုတ် Ibn Fadlan မတိတ်တရဴသာသနာ ပ္ဍဲ ၉၂၂ ဂှ်ရ။
[[ဝှာင်:Bolgar_archeological_works.jpeg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/98/Bolgar_archeological_works.jpeg/220px-Bolgar_archeological_works.jpeg|thumb|Bolgar archeological works]]
ရးနိဂီုဝေါလ်ဂ ဗုလ်ဂရဳယျာဂှ် ဒးဒုင်သီ ကုပၞာန်မန်ဂဝ်လဳယျာ နကဵု ကောန်သၟိင် ဗတူခါန် (Batu Khan) ပ္ဍဲကၞောတ် သၞာံ ၁၂၃၀တအ်ရ။ ညးဍုင်ကွာန်တအ်ဂှ် ဒှ်ဂကူမထုဲနှဴ Golden Horde's Kipchaks တုဲ ညးကော်စ ဂေါလ်ဂတတာ &quot;Volga Tatars&quot;။ လညာတ်မွဲပၠန်ဂှ် ဂကူမၞိဟ်တအ်ဂှ် ဟွံပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်၊ ကောန်ဍုင်ဗုလ်ဂါတအ်ဂှ် ဟီုအရေဝ် တတာ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၃၀တအ်ဂှ် ဒေသဂှ် က္လေင်ဒှ် ဍုင်သၠးပွးမွဲတုဲ ဍုင်ဇၞော်ဂှ် စွံလဝ် ပ္ဍဲ ကဇာန်၊ မနွံ ၁၇၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၁၁၀ တိုင်) နူကဵု ဍုင်ဇၞော်ဗုလ်ဂါရ။ 

ဍုင်ညးတအ်ဂှ် ဒးဒုင်သီကေတ် နကဵု ပၞာန်ဨကရာဇ်သာ (Tsar ) ဣဳဝေန် (Ivan the Terrible) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၅၀တအ်တုဲ ဍုင်ဇၞော်ကသာဂှ် ဒးဒုင်သီဏာ ပ္ဍဲသၞာံ  ၁၅၅၂ ဂှ်ရ။ ကောန်ဍုင်ဗုလ်ဂါ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင်ချိုတ်၊ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင်ရှ်ေသှ်ေ သာသနာခရေတ် ဗွဲအနိက်အထက်၊ တုဲပၠန် ကဵုဒုင်ကေတ် ယေန်သၞာင်အခိုက်ရုရှာရ။{{Citation needed|date=November 2018}} ဘာကျာ်ခရေတ်ယာန် ဗွဲမဂၠိုင် သြိုင်ဗဒှ်ပ္တိုန်၊ ပလဳမူသလေန်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒးဒုင်ပလီု ပ္ဍဲကဵု ဒေသဂှ်ရ။ အလဵုအသဳရုရှာ ကၟာတ်လဒဵုလဝ် နကဵုသၞောဝ် ဟွံကဵု အခေါင်သြိုင်ပလဳ။ သၞောဝ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် စဵုကဵု ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ။ ပလဳကိုပ်ကၠာအိုတ် က္လေင်သြိုင်ပၠန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၆၆ - ၁၇၇၀ ဂှ်ရ။ 

=== ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ===
[[ဝှာင်:Black_chamber.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Black_chamber.jpg/220px-Black_chamber.jpg|left|thumb|ပလဳတြေမ် ပ္ဍဲဗေါလ်ဂါ]]
ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် တတာသတာန် ဒှ်ဒၞာဲဒတန်အဓိက သွက်သာသနာမူသလေန်ရ။ ဗုလ်ဂါတအ်ဂှ် က္လေင်ဒှ်ကၠုင် မိတ်သဟာဲ ကုဂကူရုရှာတအ်ပၠန်ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပၠန်ဂတးအံက်တဝ်ဗါတုဲ ဘာသာဂမၠိုင် ဒှ်အာမ္ၚးသၞောဝ်တုဲ အစာဘာသာဂမၠိုင်လေဝ် ဒးဒုင်ကၟာတ်လဒဵု ဍဵုဍိုက်ကီုရ။  

=== ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ===
ပ္ဍဲအခိင်ကာ ပ္ဍဲအပ္ဍဲဍုင် သၞာံ ၁၉၁၈ - ၁၉၂၀ ဂှ် ညးမဆာန်ဂကူ တတာတအ် က္လေင်ဒက်ပတန် ဍုင်သမတဗၠးၜး မစွံ ကုဒေသပယျဵုရေင်ဆက် ဗရှကိလ် (Bashkirs) ရ။ ဍုင်ဗၠးၜးဂှ် တန်တဴမာန် စဵုကဵု ဂိတုမာတ် ၁၉၁၈ မဒှ်အခိင် မၞိဟ်ဇၞော်စၠတ်ထဝ်တအ် ဒးဒုင်ရပ်တုဲ သၞောဝ်သဇိုင်လဒက်ပတန်ဍုင်ဂှ်လေဝ် ဒးဒုင်ပလီုထောအ်ကီုရ။ မေ ၂၇၊ ၁၉၂၀ ဂှ် သဵုဗိယေတ် ဒက်ပ္တန် ဒေသမပကင်ရင်အပိုင်တတာ ဍုင်သမတသဵုယှေဝ်လေတ် (Tatar Autonomous Soviet Socialist Republic) ရ။ ပယျဵုဍုင်သမတဂှ် ဒၞာဲဂကူဝေါလ်ဂတတာတအ် ဗွဲမဂၠိုင် မမံင်ဒၟံင်ဂှ် ဟွံပါလုပ် အပ္ဍဲပယျဵု ဍုင်သမတဂှ်ရ။ ဂကောံ Tatar Union of the Godless မဒှ်ဂကောံ ဍုင်သမတမူသလေန်ဂမၠိုင် မနွံ ပ္ဍဲသဵုဗိယေတ် ဂှ် ဒးဒုင်ကၟာတ်ထောအ် နကဵု သမ္မတ သတာလိန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၈ ဂှ်ရ။ 
[[ဝှာင်:Левое_крыло_Белой_мечети.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d5/%D0%9B%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B5_%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%BB%D0%BE_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B8.jpg/220px-%D0%9B%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B5_%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%BB%D0%BE_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B8.jpg|thumb|The left wing of the White Mosque]]
ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဒေသပကင်ရင်အပိုင်တတာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၁ - ၁၉၂၂ ရ။ ပေါဲပၞာန်ဂှ် ဂကူတတာတအ်  ဒးချိုတ်အာ ၂ မဳလဳယာန်ပြင်ပြင်ရ။

=== အခိင်ပစ္စုပ္ပန် ===
[[ဝှာင်:Dmitry_Medvedev_in_Tatarstan,_June_2011-9.jpeg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5d/Dmitry_Medvedev_in_Tatarstan%2C_June_2011-9.jpeg/220px-Dmitry_Medvedev_in_Tatarstan%2C_June_2011-9.jpeg|thumb|Russian President Dmitry Medvedev in Tatarstan, June 2011]]
ပ္ဍဲ အဝ်ဂေတ် ၃၀၊ ၁၉၉၀ ဂှ် တတာသတာန် လလောင်တြး အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ပ္ဍဲလိက်လလောင်တြး ဍုင်သမတသဵုယှေဝ်လေတ်သဵုဗိယေတ် တတာ မဒှ် ဍုင်မနွံကဵု အဝဵုကၞောတ်အထောတ် (''Declaration on the State Sovereignty of the Tatar Soviet Socialist Republic)'' တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၂ တတာသတာန် ကၠောန်သဘင်ဆန္ဒညးဍုင်ကွာန် မဆေင်ကဵု သၞောတ်ဥပဒေသဇိုင်တၟိရ။ မၞိဟ်မကၠုင်ကဵုမာဲသီုဖအိုတ် ၆၂% ဂှ် တုပ်စိုတ် သၞောဝ်သဇိုင်ဂှ်ရ။  အတိုင်သၞောဝ်သဇိုင် ၁၉၉၂ မ္ဂး တတာသတာန်ဂှ် ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု အဝဵုကၞောတ်အထောတ်မွဲရ။ ဆဂး ဥပဒေသဇိုင် ကေုာံ ဆန္ဒညးဍုင်ကွာန်ဂှ် ဒးဒုင်တးပါဲပလီုထောအ် နူကဵု ရုင်ဗစာသၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်လဒက်ပတန်ဍုင်ရုရှာ ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် သၞာံ ၂၀၀၂ ဂှ် ပ္ဍဲ ပိုဒ်ဇၞော် ၁ ကဵု ပိုဒ်ဇၞော် ၃ စၞး &quot;ဒဒှ်မနွံကဵု အဝဵုကၞောတ်အထောတ်&quot; ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဒှ်အာ တတာသတာန် အပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဖေဝ်ဒရေဝ်ရုရှာ ရ။ 

ပ္ဍဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၅၊ ၁၉၉၄ လိက်ကသုက် မပါ်ပရအ် အဝဵု အကြာကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဖေဝ်ဒရေဝ် ရုရှာ ကဵု ဍုင်သမတတတာသတာန် (''Delimitation of Jurisdictional Subjects and Mutual Delegation of Authority between the State Bodies of the Russian Federation and the State Bodies of the Republic of Tatarstan)''  တုပ်စိုတ် ထ္ပက်စၟတ်တဲ။ ပရေင်ပါ်ပရအ်အဝဵုဂှ် က္လေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ်တၟိ ပ္ဍဲ ဂျူလာင် ၂၀၀၇၊ ပ္ဍဲဂှ် အခေါင်အရာ သွက်ဒေသဂှ် အောန်စှ်ေအာညိရ။

ပ္ဍဲ ဒဳဇြေန််ဗါ ၂၀၊ ၂၀၀၈ ဂှ် ဍုင်သမတဂမၠိုင် သီုကဵု တတာသတာန် အာတ် [[ကုလသမဂ္ဂ]] သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ဍုင်သမတညးတအ် နဒဒှ် ဍုင်ဗၠးၜးမွဲရ။ တင်အာတ်မိက်ဂှ် နကဵု ကုလသမဂ္ဂ ကီု သီုကဵု အလဵုအသဳရုရှာ တးပါဲ ဟွံတုပ်စိုတ်ရ။ ပ္ဍဲ ဂျူလာင် ၂၄၊ ၂၀၁၇ တင်လတုပ်စိုတ် အကြာမဝ်သကဝ် (ရုရှာ) ကဵု ကဇာန် (တတာ) ထ္ပက်စၟတ်တဲ ဒဒှ် ဒေသပကင်ရင်အပိုင်တတာသတာန်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ ပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံဍုင်သမတဂမၠိုင် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဖေဝ်ဒရေဝ်ရုရှာရ။

== ဂတီုမၞိဟ် ==
လၟိဟ်မၞိဟ်:  3,786,488 (2010 Census);[30] 3,779,265 (2002 Census);[31] 3,637,809 (1989 Census).[32]

=== ဌာန်ဒတန်ဂမၠိုင် ===
{{Largest cities|country=Tatarstan|stat_ref=2010 Russian Census|list_by_pop=|div_name=|div_link=Administrative divisions of the Republic of Tatarstan{{!}}Administrative Division|city_1=Kazan|div_1=Kazan{{!}}City of republic significance of Kazan|pop_1=1,143,535|img_1=Kazan, Tatarstan (21032101769).jpg|city_2=Naberezhnye Chelny|div_2=Tukayevsky District|pop_2=513,193|img_2=Энтузиастлар бульвары.jpg|city_3=Nizhnekamsk|div_3=Nizhnekamsky District|pop_3=234,044|img_3=47mkr.JPG|city_4=Almetyevsk|div_4=Almetyevsky District|pop_4=146,393|img_4=Almetyevsk, Tatarstan, Russia - panoramio.jpg|city_5=Zelenodolsk, Republic of Tatarstan{{!}}Zelenodolsk|div_5=Zelenodolsky District|pop_5=97,674|city_6=Bugulma|div_6=Bugulminsky District|pop_6=89,204|city_7=Yelabuga|div_7=Yelabuzhsky District|pop_7=70,728|city_8=Leninogorsk, Russia{{!}}Leninogorsk|div_8=Leninogorsky District|pop_8=64,127|city_9=Chistopol|div_9=Chistopolsky District|pop_9=60,755|city_10=Zainsk|div_10=Zainsky District|pop_10=41,803}}

=== Vital statistics ===
[[ဝှာင်:Life_expectancy_in_Russian_subject_-Tatarstan.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f9/Life_expectancy_in_Russian_subject_-Tatarstan.png/220px-Life_expectancy_in_Russian_subject_-Tatarstan.png|right|thumb|Life expectancy at birth in Tatarstan]]
[[ဝှာင်:Tatarstan_population.PNG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/06/Tatarstan_population.PNG/220px-Tatarstan_population.PNG|right|thumb]]
[[ဝှာင်:Tatarstan_population_density.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a2/Tatarstan_population_density.jpg/220px-Tatarstan_population_density.jpg|right|thumb|Population density]]
[[ဝှာင်:Urban-rural_population_dynamics_(Tatarstan).PNG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c4/Urban-rural_population_dynamics_%28Tatarstan%29.PNG/220px-Urban-rural_population_dynamics_%28Tatarstan%29.PNG|right|thumb]]
[[ဝှာင်:RIAN_archive_320886_Turkmen_President_Gurbanguly_Berdymukhammedov_in_the_Kul_Sharif_Mosque_during_his_visit_to_Tatarstan.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b7/RIAN_archive_320886_Turkmen_President_Gurbanguly_Berdymukhammedov_in_the_Kul_Sharif_Mosque_during_his_visit_to_Tatarstan.jpg/220px-RIAN_archive_320886_Turkmen_President_Gurbanguly_Berdymukhammedov_in_the_Kul_Sharif_Mosque_during_his_visit_to_Tatarstan.jpg|thumb|Mintimer Shaimiyev, the president of the republic of Tatarstan, in the Qolşärif Mosque, Kazan]]
[[ဝှာင်:Volga_river._Klyuchishchi._Church_of_the_Nativity_of_John_the_Baptist_P8111751_2200.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/Volga_river._Klyuchishchi._Church_of_the_Nativity_of_John_the_Baptist_P8111751_2200.jpg/220px-Volga_river._Klyuchishchi._Church_of_the_Nativity_of_John_the_Baptist_P8111751_2200.jpg|thumb|Russian Orthodox Church in Tatarstan]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
!
! style=&quot;width:70pt;&quot; |Average population (1000s)
! style=&quot;width:70pt;&quot; |Live births
! style=&quot;width:70pt;&quot; |Deaths
! style=&quot;width:70pt;&quot; |Natural change
! style=&quot;width:70pt;&quot; |Crude birth rate (per 1000)
! style=&quot;width:70pt;&quot; |Crude death rate (per 1000)
! style=&quot;width:70pt;&quot; |Natural change (per 1000)
! style=&quot;width:70pt;&quot; |Fertility rates
|-
|1970
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,146
| style=&quot;text-align:right;&quot; |47,817
| style=&quot;text-align:right;&quot; |25,622
| style=&quot;text-align:right;&quot; |22,195
| style=&quot;text-align:right;&quot; |15.2
| style=&quot;text-align:right;&quot; |8.1
| style=&quot;text-align:right;&quot; |7.1
|-
|1975
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,311
| style=&quot;text-align:right;&quot; |55,095
| style=&quot;text-align:right;&quot; |29,686
| style=&quot;text-align:right;&quot; |25,409
| style=&quot;text-align:right;&quot; |16.6
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9.0
| style=&quot;text-align:right;&quot; |7.7
|-
|1980
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,465
| style=&quot;text-align:right;&quot; |54,272
| style=&quot;text-align:right;&quot; |32,758
| style=&quot;text-align:right;&quot; |21,514
| style=&quot;text-align:right;&quot; |15.7
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9.5
| style=&quot;text-align:right;&quot; |6.2
|-
|1985
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,530
| style=&quot;text-align:right;&quot; |64,067
| style=&quot;text-align:right;&quot; |34,622
| style=&quot;text-align:right;&quot; |29,445
| style=&quot;text-align:right;&quot; |18.1
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9.8
| style=&quot;text-align:right;&quot; |8.3
|-
|1990
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,665
| style=&quot;text-align:right;&quot; |56,277
| style=&quot;text-align:right;&quot; |36,219
| style=&quot;text-align:right;&quot; |20,058
| style=&quot;text-align:right;&quot; |15.4
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9.9
| style=&quot;text-align:right;&quot; |5.5
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.05
|-
|1991
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,684
| style=&quot;text-align:right;&quot; |50,160
| style=&quot;text-align:right;&quot; |37,266
| style=&quot;text-align:right;&quot; |12,894
| style=&quot;text-align:right;&quot; |13.6
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10.1
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3.5
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.88
|-
|1992
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,706
| style=&quot;text-align:right;&quot; |44,990
| style=&quot;text-align:right;&quot; |39,148
| style=&quot;text-align:right;&quot; |5,842
| style=&quot;text-align:right;&quot; |12.1
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10.6
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.6
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.71
|-
|1993
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,730
| style=&quot;text-align:right;&quot; |41,144
| style=&quot;text-align:right;&quot; |44,291
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−3,147
| style=&quot;text-align:right;&quot; |11.0
| style=&quot;text-align:right;&quot; |11.9
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−0.8
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.57
|-
|1994
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,746
| style=&quot;text-align:right;&quot; |41,811
| style=&quot;text-align:right;&quot; |48,613
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−6,802
| style=&quot;text-align:right;&quot; |11.2
| style=&quot;text-align:right;&quot; |13.0
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−1.8
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.58
|-
|1995
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,756
| style=&quot;text-align:right;&quot; |39,070
| style=&quot;text-align:right;&quot; |48,592
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−9,522
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10.4
| style=&quot;text-align:right;&quot; |12.9
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−2.5
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.47
|-
|1996
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,766
| style=&quot;text-align:right;&quot; |38,080
| style=&quot;text-align:right;&quot; |45,731
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−7,651
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10.1
| style=&quot;text-align:right;&quot; |12.1
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−2.0
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.43
|-
|1997
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,775
| style=&quot;text-align:right;&quot; |37,268
| style=&quot;text-align:right;&quot; |46,270
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−9,002
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9.9
| style=&quot;text-align:right;&quot; |12.3
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−2.4
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.38
|-
|1998
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,785
| style=&quot;text-align:right;&quot; |37,182
| style=&quot;text-align:right;&quot; |45,153
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−7,971
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9.8
| style=&quot;text-align:right;&quot; |11.9
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−2.1
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.37
|-
|1999
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,789
| style=&quot;text-align:right;&quot; |35,073
| style=&quot;text-align:right;&quot; |46,679
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−11,606
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9.3
| style=&quot;text-align:right;&quot; |12.3
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−3.1
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.29
|-
|2000
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,788
| style=&quot;text-align:right;&quot; |35,446
| style=&quot;text-align:right;&quot; |49,723
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−14,277
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9.4
| style=&quot;text-align:right;&quot; |13.1
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−3.8
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.29
|-
|2001
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,784
| style=&quot;text-align:right;&quot; |35,877
| style=&quot;text-align:right;&quot; |50,119
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−14,242
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9.5
| style=&quot;text-align:right;&quot; |13.2
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−3.8
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.30
|-
|2002
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,779
| style=&quot;text-align:right;&quot; |38,178
| style=&quot;text-align:right;&quot; |51,685
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−13,507
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10.1
| style=&quot;text-align:right;&quot; |13.7
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−3.6
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.37
|-
|2003
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,775
| style=&quot;text-align:right;&quot; |38,461
| style=&quot;text-align:right;&quot; |52,263
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−13,802
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10.2
| style=&quot;text-align:right;&quot; |13.8
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−3.7
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.36
|-
|2004
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,771
| style=&quot;text-align:right;&quot; |38,661
| style=&quot;text-align:right;&quot; |51,322
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−12,661
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10.3
| style=&quot;text-align:right;&quot; |13.6
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−3.4
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.34
|-
|2005
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,767
| style=&quot;text-align:right;&quot; |36,967
| style=&quot;text-align:right;&quot; |51,841
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−14,874
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9.8
| style=&quot;text-align:right;&quot; |13.8
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−3.9
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.26
|-
|2006
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,763
| style=&quot;text-align:right;&quot; |37,303
| style=&quot;text-align:right;&quot; |49,218
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−11,915
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9.9
| style=&quot;text-align:right;&quot; |13.1
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−3.2
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |1.25
|-
|2007
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,763
| style=&quot;text-align:right;&quot; |40,892
| style=&quot;text-align:right;&quot; |48,962
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−8,070
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10.9
| style=&quot;text-align:right;&quot; |13.0
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−2.1
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.36
|-
|2008
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,772
| style=&quot;text-align:right;&quot; |44,290
| style=&quot;text-align:right;&quot; |48,952
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−4,662
| style=&quot;text-align:right;&quot; |11.8
| style=&quot;text-align:right;&quot; |13.0
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−1.2
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.45
|-
|2009
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,779
| style=&quot;text-align:right;&quot; |46,605
| style=&quot;text-align:right;&quot; |47,892
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−1,287
| style=&quot;text-align:right;&quot; |12.4
| style=&quot;text-align:right;&quot; |12.7
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−0.3
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.55
|-
|2010
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,785
| style=&quot;text-align:right;&quot; |48,968
| style=&quot;text-align:right;&quot; |49,730
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−762
| style=&quot;text-align:right;&quot; |12.9
| style=&quot;text-align:right;&quot; |13.1
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; |−0.2
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.60
|-
|2011
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,795
| style=&quot;text-align:right;&quot; |50,824
| style=&quot;text-align:right;&quot; |47,072
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,752
| style=&quot;text-align:right;&quot; |13.4
| style=&quot;text-align:right;&quot; |12.4
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.0
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.65
|-
|2012
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,813
| style=&quot;text-align:right;&quot; |55,421
| style=&quot;text-align:right;&quot; |46,358
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9,063
| style=&quot;text-align:right;&quot; |14.5
| style=&quot;text-align:right;&quot; |12.2
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.3
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.80
|-
|2013
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,830
| style=&quot;text-align:right;&quot; |56,458
| style=&quot;text-align:right;&quot; |46,192
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10,266
| style=&quot;text-align:right;&quot; |14.7
| style=&quot;text-align:right;&quot; |12.1
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.6
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.83
|-
|2014
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,847
| style=&quot;text-align:right;&quot; |56,480
| style=&quot;text-align:right;&quot; |46,921
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9,559
| style=&quot;text-align:right;&quot; |14.7
| style=&quot;text-align:right;&quot; |12.2
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.5
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.84
|-
|2015
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,862
| style=&quot;text-align:right;&quot; |56,899
| style=&quot;text-align:right;&quot; |46,483
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10,416
| style=&quot;text-align:right;&quot; |14.7
| style=&quot;text-align:right;&quot; |12.0
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.7
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.86
|-
|2016
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,878
| style=&quot;text-align:right;&quot; |55,853
| style=&quot;text-align:right;&quot; |44,894
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10,959
| style=&quot;text-align:right;&quot; |14.4
| style=&quot;text-align:right;&quot; |11.6
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.8
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.86
|-
|2017
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,889
| style=&quot;text-align:right;&quot; |48,115
| style=&quot;text-align:right;&quot; |43,957
| style=&quot;text-align:right;&quot; |4,158
| style=&quot;text-align:right;&quot; |12.4
| style=&quot;text-align:right;&quot; |11.3
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.1
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.65
|-
|2018
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,894
| style=&quot;text-align:right;&quot; |46,320
| style=&quot;text-align:right;&quot; |44,720
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,600
| style=&quot;text-align:right;&quot; |11.9
| style=&quot;text-align:right;&quot; |11.5
| style=&quot;text-align:right;&quot; |0.4
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.62
|-
|2019
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
| style=&quot;text-align:right;&quot; |42,871
| style=&quot;text-align:right;&quot; |42,691
| style=&quot;text-align:right;&quot; |180
| style=&quot;text-align:right;&quot; |11.0
| style=&quot;text-align:right;&quot; |11.0
| style=&quot;text-align:right;&quot; |0.0
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.54
|-
|2020
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
| style=&quot;text-align:right;&quot; |41,320
| style=&quot;text-align:right;&quot; |54,310
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; | -12,981
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10.6
| style=&quot;text-align:right;&quot; |13.9
| style=&quot;text-align:right; color:red;&quot; | -3.3
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.54
|}
Note: TFR source.

=== ဂကောံ ကောန်ဂကူဂမၠိုင် ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: right;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |ဂကောံ ကောန်ဂကူ
! colspan=&quot;2&quot; |1926 Census
! colspan=&quot;2&quot; |1939 Census
! colspan=&quot;2&quot; |1959 Census
! colspan=&quot;2&quot; |1970 Census
! colspan=&quot;2&quot; |1979 Census
! colspan=&quot;2&quot; |1989 Census
! colspan=&quot;2&quot; |2002 Census
! colspan=&quot;2&quot; |2010 Census&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|- style=&quot;background:#e0e0e0;&quot;
!လၟိဟ်
! %
!လၟိဟ်
! %
!လၟိဟ်
! %
!လၟိဟ်
! %
!လၟိဟ်
! %
!Number
! %
!Number
! %
!Number
! %
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |Tatars
|1,263,383
|48.7%
|1,421,514
|48.8%
|1,345,195
|47.2%
|1,536,430
|49.1%
|1,641,603
|47.6%
|1,765,404
|48.5%
|2,000,116
|52.9%
|2,012,571
|53.2%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |Russians
|1,118,834
|43.1%
|1,250,667
|42.9%
|1,252,413
|43.9%
|1,382,738
|42.4%
|1,516,023
|44.0%
|1,575,361
|43.3%
|1,492,602
|39.5%
|1,501,369
|39.7%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |Chuvash
|127,330
|4.9%
|138,935
|4.8%
|143,552
|5.0%
|153,496
|4.9%
|147,088
|4.3%
|134,221
|3.7%
|126,532
|3.3%
|116,252
|3.1%
|-
| align=&quot;left&quot; |Others
|84,485
|3.3%
|104,161
|3.6%
|109,257
|3.8%
|112,574
|3.6%
|140,698
|4.1%
|166,756
|4.6%
|160,015
|4.2%
|150,244
|4.1%
|-
| colspan=&quot;17&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;6,052 people were registered from administrative databases, and could not declare an ethnicity. &lt;/small&gt;&lt;small&gt;It is estimated that the proportion of ethnicities in this group is the same as that of the declared group.&lt;/small&gt;
|}
[[ဝှာင်:Ethnic_map_of_Tatarstan_(2010).PNG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Ethnic_map_of_Tatarstan_%282010%29.PNG/220px-Ethnic_map_of_Tatarstan_%282010%29.PNG|thumb|ဗီုတိ မထ္ၜး ဒတန်ကောန်ဂကူဂမၠိုင်]]
ပ္ဍဲကဵု ဍုင်သမတဂှ် ကောန်ဂကူတတာ နွံၜိုတ် ၂ မဳလဳယာန် တုဲ ၁.၅ မဳလဳယာန်ဂှ် ကောန်ဂကူရုရှာ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဂကူ Chuvash, Mari, ကေုာံ Udmurts, လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဟီုအရေဝ်တတာရ။ ဂကူ Ukrainian, Mordvin, ကဵု Bashkir တအ်လေဝ် နွံညိညကီုရ။ ဂကူတတာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်သုန်နဳမူသလေန်အိုတ်တုဲ ဂကူတတာ ဗွဲမအောန်ဂှ် ရှ်ေသှ်ေ ခရေတ်ယာန်အံက်တဝ်ဒံက်ရ။ 

=== အရေဝ်ဘာသာ ===
အတိုင်ဥပဒေသဇိုင် ဍုင်သမတတတာသတာန်မ္ဂး ဍုင်သမတဂှ် နွံကဵု အရေဝ်ရုင်ၜါဘာသာ အရေဝ်တတာ ကဵု အရေဝ်ရုရှာ။ အတိုင်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်ဖေဝ်ဒရေဝ်ရုရှာမ္ဂး အက္ခရ်မလုပ်သၞောဝ်ဂှ် ဒှ်အက္ခရ်သဳရိလိစ် (Cyrillic) မဒှ်အက္ခရ် ရုရှာမချူလိက်ညးတအ်ရ။ 

=== ဘသာာစ္ၜုဲစ္ၜော် ===
{{Bar box}}

== ပရေင်ဍုင်ကွာန် ==
[[ဝှာင်:Kazan_House_of_Tatarstan_Government_08-2016.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/Kazan_House_of_Tatarstan_Government_08-2016.jpg/220px-Kazan_House_of_Tatarstan_Government_08-2016.jpg|thumb|ရုင်စၠတ်ထဝ်]]
သကိုပ်သက အလဵုအသဳ တတာသတာန်ဂှ် ဒှ်သမ္မတ၊ နူသၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ် Rustam Minnikhanov  ဒှ်ကၠုင် သမ္မတဍုင်ရ။ ပ္ဍဲ ၁ ဂျောန် ၂၀၂၂ ရုရှာ ပ္တိတ်သၞောဝ်တၟိ ယၟုသကိုပ်သကတွဵုရးဂမၠိုင်။ ဥပဒေဂှ် စပဒတန် သၞာံ နူကဵု ၁ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၂၃။&lt;ref&gt;{{Cite web|date=1 June 2022|title=President of Tatarstan did not become governor on June 1|url=https://kazanreporter.ru/news/49793_prezident-tatarstana-ne-prevratilsa-v-gubernatora-1-iuna|language=ru|accessdate=18 September 2022|archivedate=20 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220920173758/https://kazanreporter.ru/news/49793_prezident-tatarstana-ne-prevratilsa-v-gubernatora-1-iuna}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=1 June 2022|title=The post of President of Tatarstan will be renamed by 2023|url=https://realnoevremya.ru/news/252301-dolzhnost-prezidenta-tatarstana-pereimenuyut-k-2023-godu|language=ru|accessdate=18 September 2022|archivedate=20 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220920172702/https://realnoevremya.ru/news/252301-dolzhnost-prezidenta-tatarstana-pereimenuyut-k-2023-godu}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵုကံင်သဳဍုင်ဂှ် နွံ ခုင် ၁၀၀ ဒၞာဲ။ ၅၀ ဂှ် မရုဲစှ် နူကဵု ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင် တုဲ သၟေဟ် မသုန်စှ်ောဂှ် မၞိဟ်စၞး နူကဵုဒေသ မနွံ ပ္ဍဲဍုင်သမတဂှ်ရ။ ဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳဂှ် ဒှ်  Farit Mukhametshin မညးမယိုက်ဂၠေင်ကၠုင်တာလျိုင်ဂှ် နူကဵု ဂိတုမေ ၂၇၊ ၁၉၉၈။ အလဵုအသဳဂှ် ဒှ်ကဗိနေတ်ဝန်ဇၞော်ဂမၠိုင် (Сabinet of Ministers) သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဍုင်သမတ တတာသတာန်ဂှ် ဒှ် Alexei Pesoshin။

အတိုင်ဥပဒေသဇိုင် ဍုင်သမတတတာသတာန်မ္ဂး သမတဂှ် ရုဲစှ် နူနကဵု ညးဍုင်ကွာန်တတာသတာန်ဟေင်ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ သၞောဝ်သဇိုင်ဖေဝ်ဒရေဝ်ရုရှာတုဲ တင်ဏအ်ဂှ် လမျီုဟွံလုပ်ရ။ အတိုင်သၞောဝ်ရုရှာ မဆေင်ကဵု ရုဲစှ် သၟိင်စဍုင်ဂမၠိုင်မ္ဂး သၟိင်စဍုင်တအ်ဂှ် ရုဲစှ်နကဵုပါလဳမာန်ဒေသလေဝ်ဂွံ၊ တုဲပၠန် အလံင်သၟိင်စဍုင်တအ်ဂှ် ဒးခပတိုန် နူကဵု သမ္မတရုရှာဟေင်ရ။

=== ကဆံင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ===
[[ဝှာင်:Губернаторский_дворец_(Казань).jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5f/%D0%93%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B4%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%86_%28%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8C%29.jpg/220px-%D0%93%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B4%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%86_%28%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8C%29.jpg|thumb|Presidential Palace]]
ဍုင်သမတတတာသတာန်ဂှ် ဒှ်ဍုင်သမတ မနွံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ သၞောတ်ဖေဝ်ဒရေဝ်ရုရှာ။ ဒေသဖေဝ်ဒရေဝ်ရုရှာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ပံင်ပ္ကောံဒက်လဝ် ပ္ဍဲအလဵုအသဳဖေဝ်ဒရေဝ်ရုရှာ နကဵု လိက်ကသုက်တင်လတုပ်စိုတ်ဂမၠိုင်ကီုလေဝ် ဆဂး အဆက်အစပ် အကြာ အလဵုအသဳ တတာသတာန် ကဵု အလဵုအသဳဖေဝ်ဒရေဝ်ရုရှာဂှ် ယှုက်ထုဲဗွဲမလောန်တုဲ စပ်ကဵု ပရေင်ပါ်ပရအ်အဝဵု အကြာၜါဂှ် ချူစၞောန်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဥပဒေသဇိုင် ဍုင်သမတတတာသတာန်ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲဥပဒေသဇိုင်ဂှ်မ္ဂး ဥပဒေသဇိုင်လဒက်ပတန် ဍုင်သမတဂှ် ဒစဵုဒစး ကုဥပဒေသဇိုင်လဒက်ပတန် ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဖေဝ်ဒရေဝ်ရုရှာ ဟွံဂွံ မြဴသာ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ 

&quot;ဍုင်သမတတတာသတာန်ဂှ် ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု ဥပဒေသဇိုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မွဲစွံ ကုသၞောတ်ဖေဝ်ဒရေဝ်ရုရှာ နကဵု ဥပဒေသဇိုင်ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဖေဝ်ဒရေဝ်ရုရှာ၊ ဥပဒေသဇိုင် ဍုင်သမတ တတာသတာန် ကေုာံ တင်လတုပ်စိုတ် အကြာသၞောတ်ဖေဝ်ဒရေဝ်ရုရှာ ကေုာံ ဍုင်သမတတတာသတာန် &quot;အရာမဆေင်စပ် ကုအပိုင်အခြာ ကိစ္စပရေင်သၞောဝ် ကေုာံ အဝဵုအာဏာ ညးစၞးၜါလပါ် အကြာဂကောံသၟိင်တၠ ဖေဝ်ဒရေဝ်ရုရှာ ကေုာံ ဂကောံသၟိင်တၠ ဍုင်သမတတတာသတာန်&quot;၊ ကေုာံ ဒေသမလုပ်လၟိဟ် အပ္ဍဲဂကောံကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဖေဝ်ဒရေဝ်ရုရှာရ။ အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ဍုင်သမတတတာသတာန်ဂှ် သ္ဒးနွံတန်တဴဒၟံင် ဗွဲမပေင် ပ္ဍဲကဵု ညးတၠဍုင်ဂှ်ရ။ အဝဵုပတန်သၞောဝ်၊ အဝဵုစၟိန်ပြမာန်၊ အဝဵုသ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲကဵု အဝဵုပိပြကာဝွံ ပါဲနူ အဝဵု မပအပ်လဝ် ကုကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဖေဝ်ဒရေဝ်ရုရှာ ကေုာံ အဝဵုမပံင်တောဲတုဲ မရေင်တၠုင်အာတအ်ဂှ်တုဲ အဝဵုသၟေဟ်သှ်ေတအ်ဂှ် သ္ဒးနွံတန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်သမတတတာသတာန်ဂှ်ရောင်။&lt;ref&gt;{{Cite web|date=1 June 2022|title=Constitution of the Republic of Tatarstan|url=https://tatarstan.ru/file/old/html/Constitution%20of%20the%20Republic%20of%20Tatarstan.pdf|language=|accessdate=20 September 2022|archivedate=27 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220127075317/https://tatarstan.ru/file/old/html/Constitution%20of%20the%20Republic%20of%20Tatarstan.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ==
[[ဝှာင်:Вид_на_улицу_Баумана.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bb/%D0%92%D0%B8%D0%B4_%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%83_%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0.JPG/220px-%D0%92%D0%B8%D0%B4_%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%83_%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0.JPG|thumb|Bauman street in Kazan]]
[[ဝှာင်:Kazan_view_from_Riviera_Hotel_08-2016_img1.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c4/Kazan_view_from_Riviera_Hotel_08-2016_img1.jpg/220px-Kazan_view_from_Riviera_Hotel_08-2016_img1.jpg|thumb|A neighborhood in Kazan]]
တတာသတာန်ဂှ် ဒှ်ဒေသ မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ်အိုတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ရုရှာရ။ ဍုင်သမတဂှ် ဒှ်ဍုင်မပ္တိတ်ကပေါတ်ဂၠိုင် တုဲပၠန် လုပ်လၟိဟ်တွဵုရး မပ္တိတ်ကပေါတ်ဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ဒုတိယ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ် GDP တတာသတာန်ဂှ် ဇၟာပ်ကောန်ဍုင်မွဲ နွံ $10,000 တုဲ နကဵု သီုဖအိုတ်မ္ဂး GDP နွံၜိုတ် $35 billion ရ။

သယံဇာတအဓိက မတိတ်နူဒေသဂှ် ဒှ်ကၠေင်ဍေန်။ တတာသတာန် ပ္တိတ်ကၠေင်ဍေန် မွဲသၞာံမ္ဂး လၟိဟ် ၃၂ မဳလဳယာန်တာန် မနွံကဵု တမ်ရိုဟ်သံယံဇာတကၠေင် ၁ ဗဳလဳယာန်တာန်ပြင်ပြင်ရ။ ကပေါတ် နကဵုလၟိဟ်မၞိဟ်မ္ဂး တွဵုရးဂှ် ပ္တိတ်ဒၟံင်ကပေါတ် ၄၅%။ ကပေါတ်မပ္တိတ်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ကပေါတ်စက်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု က္ၜင်ကျာဂကူနာနာသာ်တအ်ရ။ က္ၜင်ကျာသၞေင်ဝဲ မကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵုတွဵုရးတတာသတာန်ဂှ် လုပ်လၟိဟ်က္ၜင်ကျာသၞေင်ဝဲဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိဝွံရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဗွိုက်လတက်ဂမၠိုင်လေဝ် ကၠောန်ပ္တိတ်ဒၟံင်ကီုရ။ 
[[ဝှာင်:Hydroelectric_power_station_in_Naberezhnye_Chelny.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8f/Hydroelectric_power_station_in_Naberezhnye_Chelny.JPG/220px-Hydroelectric_power_station_in_Naberezhnye_Chelny.JPG|thumb|Hydroelectric power station in Naberezhnye Chelny]]

== See also ==

* Volga Tatars
* List of Chairmen of the State Council of Tatarstan
* List of rural localities in Tatarstan
* 1921–22 famine in Tatarstan
* List of Tatars
* Music of Tatarstan

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}


[[ကဏ္ဍ:ပထဝဳ]]</text>
      <sha1>1xtyqxqfvho8cb69q6ro4wijvxyxbj3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂေါခေတ္တာ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ရေဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5018</id>
    <revision>
      <id>60079</id>
      <parentid>36760</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T12:30:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Htawmonzel</username>
        <id>25</id>
      </contributor>
      <origin>60079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2877" sha1="16kbozl0zkcp0d0cqdg68b78jcqc9v6" xml:space="preserve">{{Infobox Buddhist monastery
|name = ဘာဂေါခေတ္တာ (ဘာဝါဂၠဴ)
|image = 
|image_size = 250px
|alt = 
|caption = 
|t=
|p=
|pushpin_map = Myanmar
|coordinates = &lt;!--{{coord|16|08|24|N|97|43|44|E|type:landmark_region:CN-54|display=inline,title}}--&gt;
|map_caption = ဒၞာဲဘာဂေါခေတ္တာ မနွံ
|map_size = 250
|location_country = Myanmar
|location= ဍုင်ရေဝ်
|founded_by = 
|founded = 
|date_renovated = 
| religious_affiliation = ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ
|sect = [[ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ]]
|lineage=
|dedicated_to = ဘာတိုက်လိက် ကေုာံ စမြိုင်သာသနာ
|head_lama =
|colleges=
|no._of_monks =
|architecture = 
}}
'''ဘာဂေါခေတ္တာ''' (ဘာဝါဂၠဴ) ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ရေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံခမဳ ၁၀ ဇကု၊ ထပိုယ် ၈ ဇကု။&lt;ref name=ramannya1/&gt; သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၂၀ ဇကု၊ ၁၀ ဇကု။&lt;ref name=ramannya2&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fphoto.php%3Ffbid%3D438400391729776%26set%3Da.437467845156364%26type%3D3&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|title=စရင်သင်လုပ်ဒဂိုန် ရာမညနိကာယ |last= |first= |date=October 9, 2022 |website=ရုင်ရာမညနိကာယ-Wffice of Ramonnyanikaya |publisher=Open |access-date=October 23, 2022 |quote=}}&lt;/ref&gt;

==ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်==
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပုပ္ဖရမ္မ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၅၊ ဝှ် ၃၅။&lt;ref name=ramannya1&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpermalink.php%3Fstory_fbid%3Dpfbid035VbifBkcmXuDotJcFVt9anDZRHyF8zsycnxWR45tDnZs3bD1ZvzrXeWNGuPomWdFl%26id%3D2044033722501918&amp;show_text=true&amp;width=500|title=စရင်သင်လုပ်ဒဂိုန် ရာမညနိကာယ |last= |first= |date=November 15, 2021 |website=ရုင်ရာမညနိကာယ-Wffice of Ramonnyanikaya |publisher=Open |access-date=October 4, 2022 |quote=}}&lt;/ref&gt;

==နိဿဲ==
{{Reflist}}[[ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်]]</text>
      <sha1>16kbozl0zkcp0d0cqdg68b78jcqc9v6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗော်ဍုင်မန်တၟိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5716</id>
    <revision>
      <id>60132</id>
      <parentid>46094</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T04:58:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59247-04</username>
        <id>5792</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ ပဠေဝ်မလိက်</comment>
      <origin>60132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58942" sha1="qb61kfik9je3iz8pu4an0n9nqwi0ysh" xml:space="preserve">{{Infobox political party
| name = ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိ
| logo = New_Mon_State_Party_flag.svg
| colorcode = 
| foundation = 20 July 1958
| ideology = သွက်ဂွံဒက်ပတန် ဍုၚ်မန်တၟိ မနွံအခေါၚ်ကောန်ဂကူမန်
| headquarters = ဗဟဵု၊ ဒေသကၞောတ်ၜဳရေဝ်
| website = 
| slogan = ဍုၚ်မန်ဇေတ်ဇေတ် မန်ဒးကေတ်
| country = တွဵုရးဍုၚ်မန် 
| native_name = 
| country2 = ကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာ
| leader1_title = ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဗော်
| leader1_name = နာဲဟံသာ
| leader2_title = ဒုဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဗော် 
| leader2_name = နာဲအံင်မေန်
| leader3_title = ညးအုပ်ကာနာနာ
| leader3_name = နာဲဇဲယ
| leader4_title = ဖက်ဆောညးအုပ်ကာ
| leader4_name = နာဲဝေန်လှ
| leader5_title = ကမ္မတဳကေၚ်ကာ
| leader5_name = နာဲအေမန်
| merger = 
| student_wing = 
| youth_wing = 
| wing1_title = 
| wing1 = 
| membership_year = 
| membership = 
| anthem = [[ဒွက်ကောန်ဂကူမန်|ရးနိဂီု]]
}}
'''ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိ''' ({{Lang-en|New Mon State Party}}, {{Lang-my|မွန်ပြည်သစ်ပါတီ}}) ဂှ် ဒှ်ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မကၠောန် သွက်အခေါင်ဂကူမန် ဂွံမံက်ဂတဝ်ကၠုင် နကဵုဗွဲမဗၠးၜး၊ မနွံကဵု ဒပ်ပၞာန် မကော်ဂး [[ဒပ်ပၞာန်ဗၠးၜးကောန်ဂကူမန်]] ရ။ ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု နာဲယှိုဲကျေန် ပ္ဍဲ ဂိတုဂျူလာင် သၞာံ ၁၉၅၈ ကြဴနူ [[ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်]] ပ္အပ်ထောအ်လွဟ် ကုအလဵုအသဳဗၟာတုဲရ။&lt;ref name=nmsp1&gt;{{cite book |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=March, 1967 |title=ဗော်ဍုင်မန်တၟိ သ္ကိုပ်ဌာန The New Mon State Party, Answers to Questionnaire on Mon Freedom Movement |url= |location=Thailand |publisher=New Mon State Party |page=2 |isbn=}}&lt;/ref&gt; တင်ရန်တၟအ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ပ္ဍဲအခိင် မစဒက်ပ္တန်ဗော်တအ်ကီု သီုကဵု သၞာံဗွဲကြဴတၟာလအ်ဂှ် သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် ဍုင်သၠးပွးဂကူမန် ယဝ်ရ အလဵုအသဳဗၟာ ဟွံတုပ်စိုတ် ဒုင်တဲ သၞောတ်ဍုင်ပံင်ကောံ ကောန်သွောန်ဒရိက် မနွံကဵု ဍုင်အခေါင်ပကင်ရင်အပိုင် ပေင်င် ကေုာံ အခေါင်ပတန်သၞောဝ်ဇကုကဵုဇကုရ။ &lt;ref&gt;{{cite book |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |date=March, 1967 |title=ဗော်ဍုင်မန်တၟိ သ္ကိုပ်ဌာန The New Mon State Party, Answars to Questionnaire on Mon Freedom Movement |url= |location=Thailand |publisher=New Mon State Party |page=1 |quote=Our aim is to establish an independent sovereign state unless the Burmese government is willing to permit a confederation of free nationalities exercising full right of self-determination inclusive of right of secession. |isbn=}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် တင်ရန်တၟအ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဍုင်မန် မနွံကု အခေါင်ပကင်ရင်အပိုင် ပေင်င် ကေုာံ အခေါင်ပတန်သၞောဝ်ဇကုကဵုဇကု အပ္ဍဲသၞောတ်ဖေဝ်ဒရေဝ် ကရောမ် ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဗၟာရ။

ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် ပါဲနူ သွာင်ပရေင်ပၞာန်တုဲ သွာင်ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ရုင်သၞောဝ်ဓဝ်တအ်လေဝ် နွံဒၟံင်ကီုရ။ ရုင်ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် နွံပ္ဍဲဒေသကၞောတ်ၜဳရေဝ်၊ အဓိက တိဍာ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မပကင်ရင်ဒၟံင်ဂှ် နွံပိခရိုင်၊ ခရိုင်သဓီု၊ ခရိုင်မတ်မလီု ကေုာံ ခရိုင်ထဝါဲရ။ 

== ညးတာလျိုင်ဂမၠိုင် ==
=== ကမ္မတဳရေင်တၠုင် ကေင်ကာဗဟဵု ၁၁ ===
# နာဲဟံသာ (ဥက္ကဋ္ဌ ဗဟဵု)
# နာဲအံင်မေန် (ဒုဥက္ကဋ္ဌ ဗဟဵု)
# နာဲဇဲယ (ညးအုပ်ကာနာနာ ဗဟဵု)
# နာဲဝေန်လှ (ဖက်ဆော ညးအုပ်ကာနာနာဗဟဵု)
# နာဲဨမန်
# နာဲလျးဂကူ
# နာဲဗညာလဴ
# နာဲအံင်မ္ၚဵု
# နာဲဗညာမသာန်
# မိသာဍာ
# ဗညာဆာန်နန် (ဒုသ္ကိုပ်ပၞာန်)

=== ကမ္မတဳဗဟဵုပေင်ပေင် ===
# နာဲယက္ခ
# သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် ဟံသာ (ခဍအ်)
# သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် ဆာန်လောန်
# နာဲဗၠဲရတ်
# နာဲဨက
# ဒုသကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် မည
# သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် စၠန်ထဝ်
# နာဲထဝ်ရတ်
# နာဲကျဳသာန်
# နာဲသိုက်ဆာန်ထဝ်
# ဒုသ္ကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် သဳရိနန်
# နာဲကောန်သိုက်
# နာဲဗညာမသာန်
# နာဲခေန်အေ
# နာဲဇာတာမာန်
# မိပ္ကဴမၠဵု
# နာဲအာကာမန်
# နာဲသူရဌေ
# နာဲသဳဟ
# နာဲဗညာမန်
# နာဲကျဝ်မဵု
# ဒုသ္ကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် နန်ထဝ်
# နာဲအံင်ကိုဝ်လေန်
# သကိုပ်ဗိုလ် အံင်သြန်

=== ကမ္မတဳဗဟဵု အရန် ၆ တၠ ===
# နာဲသိုက်ရတ်
# နာဲဟံသာဗိုန်ခိုင်
# နာဲရာဇာ
# နာဲအာဲမန်
# နာဲဂံင်သ္ကာ
# ဒုသ္ကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် အိန်ဆာန်

=== ကမ္မတဳပၞာန် ၇ တၠ ===

==ဝင်==
=== ဒဒှ်အတိက် ===
သဘင်မာဲ သၞာံ ၁၉၅၆ ဂှ် ပ္ဍဲစၠတ်ထဝ် ခုင်သီုဖအိုတ် ၂၄၀ ဂှ် နကဵုဗော်ဖဆပလ က္လိဂွံ ၁၄၄ ဒၞာဲ၊ ဗော်ဒပ်ပံင်ကောံကောန်ဂကူဂမၠိုင် (အမျိုးသားညီညွတ်ရေးတပ်ပေါင်းစု -ပမညတ(NUF) ဂှ် က္လိဂွံ ၄၇ ဒၞာဲရ။ ဗော်ဖဆပလ ဒက်ပ္တန်အလဵုအသဳတုဲ ဦးဝင်မောင် ဒှ်သမ္မတ၊ ဥူနု ဒှ်သကိုပ်ဝန်ဇၞော်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံဂှ် ဂိတုဂျောန် ၁၂ ဂှ် ဥူနု နုတ်တိတ် နူ တာလျိုင်သကိုပ်ဝန်ဇၞော်တုဲ စၞးဂှ် ပ္တိုန်စုတ် ဦးဗဆွေ။ သၞာံ ၁၉၅၆ ဂိတုမေ ၁ ဂှ် ဥူနု က္လေင်လုပ်ကေတ် တာလျိုင် ဒၞာဲသကိုပ်ဝန်ဇၞော်ပၠန်ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်ပၠံင်အဝဵု အပ္ဍဲဗော်ဖဆပလဂှ်တုဲ ဦးဗဆွေ ကဵု ဦးကျော်ငြိမ်း ပါ်ကရေက်ဗော် နကဵုယၟု ဗော်ဖဆပလတန်ကြန် (တည်မြဲဖဆပလ) ကဵု ဥူနု ကဵု သခေန်တေန် (သခင်တင်)တအ်ဂှ် နဒဒှ် ဗော်ဖဆပလအးဇ္ၚး (သန့်ရှင်းဖဆပလ)ရ။ မၞိဟ်မပါလုပ် လပါ် တန်ကြန်တအ်ဂှ် ဒးဒုင်ပ္တိတ် နူကဵု ဂကောံအလဵုအသဳတုဲ နကဵု ဂကောံရဲအးဇ္ၚးတအ်ဟေင်ဂှ် က္လေင်ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳတၟိပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ispmyanmarpeacedesk.com/cool_timeline/ဖဆပလခေတ်/|title=ဖဆပလခေတ် (January 4, 1948) သမိုင်းအတွေ့အကြုံ |author=&lt;!--Not Stated--&gt; |date= |website=ISP PeaceDesk |publisher=Open |access-date=October 18, 2022 |quote=}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိင် သၟာပရေင်ဍုင်ဗၟာဂမၠိုင် ထ္ကးတုဲ မပၠံင်ဒၟံင်အဝဵုရေင်သကအ်ဂှ် နကဵု သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဥူနုဂှ် ကော်ဘိက်ကၠုင် ပရေင်ၜိုဟ်လလမ် ကုဂကောံလွပ်လွဟ်ဂမၠိုင် မပ္တံ ကုဗော်ကောန်မျူနေတ် မတိတ်လဝ် ဂြိုပ် နူသၞာံ ၁၉၅၈ ဂိတုမာတ် ၂၈၊ ကေုာံ ဗော်ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင်ရ။ နကဵုဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်လေဝ် ဂွံဆဵုဂဗ တက်ကျာ ကုအလဵုအသဳ ဥူနုကီုတုဲ က္လိဂွံ တင်လတုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် လပါ်ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်ဂှ် ပ္အပ်လွဟ်တုဲ ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်ဂှ် နဒဒှ် ဗော်အပ္ဍဲသၞောဝ်မွဲ ဒက်ပ္တန် အပ္ဍဲဍုင်ဂွံ၊ တုဲပၠန် နကဵုလပါ်အလဵုအသဳဥူနုဂှ် ဗၟံက်ကဵုကမၠောန် သွက်ဂွံဗၟံက်စၟတ်သမ္တီ တွဵုရးဍုင်မန်ရ။ နကဵုတင်လတုပ်စိုတ်ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၈ ဂိတုဂျူလာင် ၁၉ ဂှ် နကဵု ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် လုပ်ပအပ်လွဟ် ပ္ဍဲမတ်မလီု နကဵုယၟု က္ဍိုပ်လိက် &quot;သမၠာဲ လွဟ် ကဵု ဒဳမဝ်ကရေသဳ&quot; ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=နိုင်ရွှေကျင် |date= |title=သမၞိင်အတိက် (အတိက်၏ အရိပ်) |url= |location=Thailand |publisher= |page=18 |quote= |isbn=}}&lt;/ref&gt;

နကဵု နာဲယှိုဲကျေန် ပါ်ပါဲလဝ် မုဟိုတ် ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် ဂွံဖျေဟ်လွဟ် ကုအလဵုအသဳဥူနုဂှ် &quot;က္ဍိုပ်သကိုပ် ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်လ္ၚဵုဂှ် ဟိုတ်နူပါ်ပါဲ အကာဲအရာပရေင်ဍုင်ကွာန် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ဟွံစိုပ်၊ တုဲပၠန် စၟဳဒၟံင် အရီုအဗင် နူဍုင်သအာင်ဂမၠိုင်ဂှ် ဟိုတ်နူဟွံကလိဂွံတုဲ စိုတ်ဓါတ်စှ်ေ၊ တုဲပၠန် မၞိဟ်သၞတအ် မဗလးနင်ဂှ် ဍိုဟ်ကေက် လီဠာန်ခိုဟ်တုဲ တုပ်စိုတ် ဖျေဟ်လွဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=နိုင်ရွှေကျင် |date= |title=သမၞိင်အတိက် (အတိက်၏ အရိပ်) |url= |location=Thailand |publisher= |page=17 |quote= |isbn=}}&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် ကဵု ဗော်ကရေင်ကေအေန်ယူ လပါ်ဘုံသၟဝ် ပရေင်ဆက်ဆောံ ဟွံပြေပြံင် ရေင်သကအ်တုဲ&lt;ref&gt;{{cite book |author=နိုင်ရွှေကျင် |date= |title=သမၞိင်အတိက် (အတိက်၏ အရိပ်) |url= |location=Thailand |publisher= |page=23 |quote= |isbn=}}&lt;/ref&gt; နကဵုဒပ်မန် ဂွံတန်တဴ ဗွဲဂီုကၠီုဂှ် အောန်စှ်ေကၠုင်။ 

နကဵု နာဲအံင်ထောန် မဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် ဗလးဏာ နာဲ(ဆိတ်နို့) ကေုာံ နာဲသာဟာန် သွက်ဂွံအာကော်ပၠုပ် နာဲယှိုဲကျေန်ကီုလေဝ် နာဲယှိုဲကျေန် ဟွံဗက်စဴကၠုင်၊ စၞးဂှ် နာဲယှိုဲကျေန် ချူဗစိုပ်နင်လိက် ကုနာဲအံင်ထောန် &quot;သ္ဂံင်တအ်ဂှ် ရံင်ကဵု ဖိုလ်ယာယဳတုဲ ဖိုလ်ထာဝရဂှ် ကၠဟ်ထောအ်တုဲ ဗလးထောအ် လွဟ်တုဲ ပၞာန်ဗတိုက်ဂှ် နဇိုင် နတဲ ဗလးဇိုင် ဗလးတဲတုဲ ဒေါအ်ထောအ်တုဲရ။ နကဵုအဲ ပ္ဍဲအရာမကၠောန် ကမၠောန်တဝ်စၞေဟ် သွက်ဗၠးၜးဂကူမန်ဂှ် အခေါင်ဂကူမန်တအ် မသ္ဒးကလိဂွံထေက်တအ်ဂှ် ညံင်သ္ဂောအ်ကလိဂွံမာန် တာလျိုင်မစှ်ေကၠုင်ဂှ် ဆက်ယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင်ရ။ မိက်ဂွံဒှ် ဥက္ကဋ္ဌတုဲ ကၠောန်ဒၟံင် ဟွံသေင်ရ။ အကာဲအရာ မကတဵုဒှ်ဒၟံင် တ္ၚဲဏအ်ဂှ် ဂတှ်ဝင် သှ်ေၜက်အာတုဲ ညံင်ရဴသ္ဂံင်တအ်ဂှ် အဲဟွံမိက်ဖျေဟ်လွဟ်။ နဒဒှ် ကောန်မန်ဓမ္မတာမွဲ ပံင်တောဲ ကုဒြဟတ်မဟာမိတ် မက္လိဂွံလဝ်တုဲတအ်ဂှ်တုဲ ၜိုတ်အစောမ်မနွံ ၜိုတ်ညာဏ်မနွံ၊ နဒဒှ် သၟာပၠန်ဂတး တာလျိုင်ဝင်မကဵုလဝ်မွဲဂှ် စဵုကဵု မန်တအ် မကလိဂွံ အခေါင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ဇကုဇကုဂှ် ဆက်တုဲ ဗတိုက်အာရောင်။&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |author=နိုင်ရွှေကျင် |date= |title=သမၞိင်အတိက် (အတိက်၏ အရိပ်) |url= |location=Thailand |publisher= |page=19 |quote= |isbn=}}&lt;/ref&gt;

=== မဒက်ပတန် ဗော်===
[[ဝှာင်:KyinNaiShwe.jpg|thumb|ဗီုရုပ် နာဲယှိုယ်ကျေန် ညးမစဒက်ပ္တန်လဝ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]]
အခိင် အလဵုအသဳဥူနု မဗလးနင်မၞိဟ် သွက်ဂွံဆဵုဂဗ ပ္ညဳပ္ညပ် ကုဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်ဂှ် နာဲယှိုဲကျေန် ကေတ်ဒၟံင်တာလျိုင် ပ္ဍဲဒပ်ပံင်ကောံရ။ နကဵုအလဵုအသဳဥူနုဂှ် ပ္ညဳပ္ညပ်ဒၟံင် ကုဗော်လွပ်လွဟ်နာနာ သွက်ဂွံ လုပ်ကၠုင်ဍုင်ရ။ နကဵု နာဲယှိုဲကျေန် ဟွံဒုင်တဲ ကိစ္စမဖျေဟ်လွဟ်ဂှ်တုဲ သွက်ဂွံဗဒေါအ်ဂှ် ၜိုန်ရ ဂ္စာန်စဴကၠုင်ကီုလေဝ် လ္ဇုဲအာရ။ ၁၉၅၈ ဂျူလာင် ၁၉ ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် ဖျေဟ်လွဟ် ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီု၊ တ္ၚဲယး ဂျူလာင် ၂၀ ဂှ် နကဵု နာဲယှိုဲကျေန် ညးမွဲဓဝ်ဂှ် ဒက်ပ္တန် ဗော်ဍုင်မန်တၟိရ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=နိုင်ရွှေကျင် |date= |title=သမၞိင်အတိက် (အတိက်၏ အရိပ်) |url= |location=Thailand |publisher= |page=20 |quote= |isbn=}}&lt;/ref&gt; 

နာဲယှိုဲကျေန် ဗက်ဂၠာဲသၟာန်ဂှ် ဂွံတီကေတ် ပ္ဍဲခရိုင်သဓီုဂှ် နာဲနေ (ဓမ္မနေ) မညးဟွံဖျေဟ်လွဟ်မွဲတၠ သှ်ေဒၟံင်ရ။ နာဲနေ လုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိတုဲ ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် ဒှ်အာ မၞိဟ်ၜါတၠရ။ ကိုပ်ကၠာ နာဲယှိုဲကျေန် ဟွံဂွံတိတ်အာ ဗဟဵုဒပ်ကရေင်ကဝ်တူလေဂှ် ဗလး နာဲမိုးညိုတုဲ ဗက်စန်ဒက် ကောန်ပၞာန် စချဳဓရာင်ကၠုင် ပရေင်ပၞာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=နိုင်ရွှေကျင် |date= |title=သမၞိင်အတိက် (အတိက်၏ အရိပ်) |url= |location=Thailand |publisher= |page=22 |quote= |isbn=}}&lt;/ref&gt;

=== အကာဲအရာ အပ္ဍဲဍုင် ===
အသိင် ဗော်ဖဆပလ မထကးလဝ် ၜါကရေက်၊ ဖဆပလတန်ကြန် ကဵု ဖဆပလအးဇ္ၚး ပ္ဍဲဂိတုဨပြဳဂှ် ၜိုန်ရ ဖဆပလအးဇ္ၚးတအ် ဂွံဒှ် အလဵုအသဳအလဵုအသဳကီုလေဝ်၊ အသိင်ပၠံင်အဝဵု ရေင်သကအ် မ္ၚးစၠတ်ထဝ်ဂှ် ဟွံဍိုန်လျဏီဖိုဟ်ရ။ ၁၉၅၈ ဂိတုသေတ်တေမ်ဗါ ၂၃ -၂၄ ဂှ် မၞိဟ်စၞး နူဒပ်ပၞာန်ဗၟာဂမၠိုင် နွံတမ် ဂဥုပ်သကိုပ်ဗိုလ်အံင်ဂျဳ (ဗိုလ်မှူးချုပ်အောင်ကြီး)၊ ဂဥုပ်သကိုပ်ဗိုလ်တေန်ဖေ (ဗိုလ်မှူးချုပ်တင်ဖေ)၊ သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော်မောင်မောင် (ဗိုလ်မှူးကြီးမောင်မောင်) တအ် ကၠုင်ဆဵု ကုဂကောံအလဵုအသဳအးဇ္ၚးတအ်ရ။&lt;ref name=hlakyaw/&gt; တုဲဂှ် ရဲဂကောံအလဵုအသဳဂမၠိုင် ဆက်ကောံဓရီုအာ ညးသကအ် ကၠိုဟ်ဗတံရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် နကဵု ဂဥုပ်ဗိုလ်နေဝေန် လေဝ် စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကောံဓရီု ဂကောံအလဵုအသဳဖဆပလအးဇ္ၚးတအ် မွဲလစုတ်ကီုရ။ တုဲဂှ် ဂကောံအလဵုအသဳတအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် တုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် ဒဒှ်ရ နကဵုညးတအ် သွက်ဂွံပဒတန် တုပ်စိုတ် ပ္ဍဲကောံဓရီုစၠတ်ထဝ် ပ္ဍဲသေတ်တေမ်ဗါ ၂၈ ဂှ် ဒဒှ်ရ ပ္တိုန်ဂလာန် သွက်ဂွံ ခပတိုန် ဂဥုပ်ဗိုလ်နေဝေန် နဒဒှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော်ရ။&lt;ref name=bbc&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-58050227|title=ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း၊ ပထမအိမ်စောင့်အစိုးရနဲ့ ပညာရှင်နိုင်ငံရေး}}&lt;/ref&gt; စပ်ကဵု ကိစ္စ ပၞာန်မကၠုင်ဆဵု ကုသၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်ဏအ်ဂှ် နကဵု သွာင်ပၞာန်တအ်ဟီုဂှ် နကဵု သကိုပ်ဝန်ဇၞော်ဥူနု ကော် သွက်ဂွံ ပသောင် အကာဲအရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်တုဲ ကၠုင်ဆဵု။ နကဵု ဥူနုဂှ် ညးဟီု နူကဵု ဒပ်ပၞာန် ကၠုင်ဟီု သွက်ဂွံပ္ညိင်ဍုင်တုဲ ဍုင်ဂှ် ဒးပအပ်ကဵု ပၞာန် ပွိုင် ၆ ဂိတုတုဲ နကဵုပၞာန် က္လေင်ကၠောန်ကဵု သဘင်မာဲတၟိရ။&lt;ref name=hlakyaw&gt;{{cite journal |last1=ဇော |first1=လှကျော် |last2= |first2= |date=၂၀၂၀ |title=၁၉၅၈ မှာ ဘာတွေဖြစ်ခဲ့လဲ |url=https://www.cp-burma.org/သတင္း/ေဆာင္းပါး/၁၉၅၈-မှာဘာတွေဖြစ်ခဲ့လဲ။/|journal=အရေးတော်ပုံဂျာနယ် |volume=၃ |issue=၄ |pages= |doi= |access-date=}}&lt;/ref&gt; စၠတ်ထဝ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်တုဲ နကဵု သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဥူနုဂှ် ချပ်ဗ္စိုပ်လိက် ဇကုဂဥုပ်သေနာပတိပၞာန် ဂဥုပ်ဗိုလ်နေဝေန်၊ နကဵု ဂဥုပ်ဗိုလ်နေဝေန် ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳပၟင်ဍုင် ထိင်ဒဝ်ကဵု ဍုင်ညိ။ တုဲမ္ဂး အပ္ဍဲ ၆ ဂိတုဂှ် ကၠောန်ကဵု သဘင်မာဲ သွက်ဂွံဒက်ပတန် စၠတ်ထဝ် ကေုာံ အလဵုအသဳဍုင်တၟိရ။ ဂဥုပ်ဗိုလ်နေဝေန် ပ္တိတ်အမိင် အ

နကဵု ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် ပ္အပ်လွဟ်ဇကု ကုအလဵုအသဳ ဥူနု ဂွံပိဂိတုပြင်ညိဂှ် အဝဵုဍုင်ဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်ပၞာန်ရ။ နကဵုအလဵုအသဳပၟင်သ္ၚိ ဂဥုပ်ဗိုလ်နေဝေန်ဂှ် ၁၉၅၉ ဂိတုဨပြဳ ၂၉ ဂှ် စောဖွာသေံဇၞော် ၃၄ တၠဂှ် ဒးပအပ်အဝဵုဇကု ကုဂဥုပ်ဗိုလ်နေဝေန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://burma.irrawaddy.com/on-this-day/2019/04/29/189960.html|title=စော်ဘွားတို့ အာဏာစွန့်ချိန် |last=အောင် |first= ဝေယံ|date=29 April 2019 |website=Irrawaddy |publisher=Open |access-date=7 November 2022 |quote=အိမ်စောင့်အစိုးရလက်ထက် ၁၉၅၉ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၉ရက်နေ့ အာဏာစွန့်ပွဲ(သို့မဟုတ်) ပြည်သူ့အုပ်ချုပ်ရေး ပန္နက်ချ လက်မှတ်ရေးထိုးပွဲကို တောင်ကြီးမြို့တွင် ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး သမ္မတမန်းဝင်းမောင်နှင့် ထိုစဉ်က အိမ်စောင့်အစိုးရ ဝန်ကြီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်နေဝင်းတို့တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။}}&lt;/ref&gt; နကဵု အလဵုအသဳပၟင်ဍုင်ဂှ် သၞာံ ၁၉၅၉ ဂှ် ကၠောန်ကဵု သဘင်မာဲကီုရ။ ဆဂး စိုပ်သၞာံ ၁၉၆၀ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ဂှ် က္လေင်ကၠောန် သဘင်မာဲပၠန်ရ။ ပ္ဍဲသဘင်မာဲဏအ်လေဝ် ဗော်ဥူနုတအ်ရ က္လေင်ဇၞးအာပၠန်တုဲ ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳပထစ။ နကဵု ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် လုပ်ဒုင်ရုဲမာဲကီုတုဲ ဂွံဇၞးမာဲ ဆအမာတ် ပိတၠ။ နာဲအံင်ထောန်၊ နာဲဖဝ်ချဝ် ကေုာံ နာဲဖဝ်စိင်တအ်ရ။ ဆဂး ဂွံၜါသၞာံ ၁၉၆၂ ဂိတုမာတ်ဂှ် နကဵု ဒပ်ပၞာန်ဂဥုပ်ဗိုလ်နေဝေန် က္လေင်သိမ်ကေတ် အဝဵုဍုင်ရ။&lt;ref name=bbc/&gt; က္ဍိုပ်သကိုပ် သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် သီုကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ်ဂကူမန်တအ်ဂှ် ဒးရပ်စုတ်ထံင်ရ။ ကောန်ဂကူမန်တအ် ဂွံညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ နကဵုနဲသဳကၠဳ ပ္ညဳပ္ညပ်ကေတ်ဂှ် အခေါင်အရာဂကူမန် က္တဵုဒှ် မံက်ဂတဝ်ကၠုင် ဟွံမာန်တုဲ ညးမဆာန်ဂကူမန်တအ် ကၠုင်ပံင်တောဲ ပါလုပ် ပေါဲဗတိုက် သွက်အခေါင်ဂကူမန် ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် က္လေင်ဂၠိုင်ကၠုင်ပၠန်ရ။&lt;ref name=nmsp&gt;{{cite journal |last1=ကမ္မတဳဗဟဵုမွဲတၠ |first1= |last2= |first2= |date=၂၀၂၀ |title=ဝင်ပၠန်ဂတးမန် ခေတ်တၟိ|url=|journal=ဂျာနေဝ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ|volume=၂၆ |issue=၁ |pages= |doi= |access-date=}}&lt;/ref&gt; 

== သဘင်သဳကၠဳဗော် အလန် ၁၁ ဝါ ==
သၞာံ ၂၀၂၃ ဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ၂၅ ဂှ် နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်သဳကၠဳဗော် အလန် ၁၁ ဝါ ပ္ဍဲ ဌာန်ဂအုပ်ဗဟဵု ဗဒိုပ်လုပ်ဍုင်ရ။ ပ္ဍဲကဵု တ္ၚဲပထမ မဒှ်တ္ၚဲ ပံက်အသေအဟာန်ဂှ် ဥက္ကဌဗဟဵု နာဲဟံသာ၊ ဒုဥက္ကဌ နာဲအံင်မေန် ကေုာံ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ပုပ္ဖရမ္မ (ထပိုယ်ဍောတ်)၊ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ပညိန္ဒ (ဘာဓါတုမာလာ၊ ဍုင်မတ်မလီု)၊ ကျာ်ဇၞော်သူရိယျ (သုဘာန်)၊ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ သဳဟ (တၠဂုဏ်ချေတ်)၊ တၠဂုဏ်အ္စာအဇ္ဇ၊ ကျာ်ဇၞော် မေဓိယ (စၞးသင်သၟတ်)၊ တၠဂုဏ်သုဇန (စၞးသၟတ်) တအ် လုပ်ကေတ်ဒၞာဲ နဒဒှ် ဂကောံသဘာပတိတုဲ ညးအုပ်ကာနာနာ ဗဟဵု နာဲဇဲယ ကေုာံ ဖက်ဆောညးအုပ်ကာ နာဲဝေန်လှတအ် ကေတ်တာလျိုင် နဒဒှ် လျိုင်အသေအဟာန်ရ။ နူကဵု ဂကောံသဘာပတိတအ် ဟီုဂလာန်၊ ညးစၞးဂမၠိုင် ပ္တိုန်လိက်ဒုင်စဳရေင်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=December 25, 2023 |title=စကၠောန်ဗဒှ် သဘင်သဳကၠဳဗော်ဍုင်မန်တၟိ အလန် (၁၁) ဝါ ပ္ဍဲဗ္ဒိုပ်လုပ်ဍုင် |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FNMSP.Info%2Fposts%2Fpfbid02FYpkxMLgNi9RcqXFRzzFUishcFLyzCgatmRHWq9YNwxkQgBS5pV9LgR3iHCthXeol&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|work=ပရိုင်ဍုင်မန်တၟိ |location= |access-date=}}&lt;/ref&gt; 

သဘင်သဳကၠဳဂှ် ဆက်သဳကၠဳအာ ကမၠောန်ဗော်နာနာတုဲ စပ်ကဵု လဒက်ပ္တန်ဗော်မ္ဂး သွက်ကမ္မတဳဗဟဵုဂမၠိုင် ညးမနွံကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ ပရေင်ကမၠောန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠိုင်ဂၠိုင် ဟိုတ်နူ အာယုက်ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟိုတ်နူ ပရေင်ထတ်ယုက် ဟွံခိုဟ်တုဲ ယိုက်ဂၠေင် ကမၠောန်အခိင်ပေင်ပေင် ဟွံမာန်တအ် ဂွံဆက် လုပ်ကေတ် တာလျိုင် ပ္ဍဲကမ္မတဳဗဟဵုဂွံတုဲ ဖန်ဗဒှ်ပတိုန် သၞောတ်ကမ္မတဳဗဟဵုလၟိုန် ရ။ မၞိဟ်လဵုဟွံဟီု ဍိုက်ပေင် ကုတင်ပန်သာ် ဗွဲသၟဝ်ဝွံမ္ဂး ပ္တိုန်လိက် လုပ်ယိုက်ဂၠေင် ပ္ဍဲကမ္မတဳဗဟဵုလၟိုန်ဂွံရ။
# ဒးပေင် အာယုက် ၇၀ သၞာံ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ထတ်ယုက် ဍိုန်လျ၊ 
# ကေင်ကေတ်လဝ် တာလျိုင်ကမ္မတဳဗဟဵု ပွိုင် ၅ သဘင်သဳကၠဳ၊ 
# အာယုက်ကောန်ဗော် မွဲအဆက်ဓဝ် အောန်အိုတ် ၂၅ သၞာံ၊ 
# တာလျိုင်စိုပ်ကၠုင်မ္ဂး ဒးကေတ်တာလျိုင်မာန်။&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=December 25, 2023 |title=စကာအာသၞောတ် ကမ္မတဳဗဟဵုလၟိုန်ရောင် သဘင်သဳကၠဳဗော်ဍုင်မန်တၟိ သ္ပဒ္တန်
|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FNMSP.Info%2Fposts%2Fpfbid024d5XQjtij3ea4oGeMVeMgJGvL9Q6ezVRiyeFB4tb1B5n3cnw5ke9JTnPfis1tJk3l&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|work=ပရိုင်ဍုင်မန်တၟိ |location= |access-date=|qoute=ရံင်ကဵုအာယုက် မဇၞော်တိုန်ဂှ်ကီု၊ ရံင်ကဵုပရေင်ထတ်ယုက် မဍိုန်လျစှ်ေကၠုင်ဂှ်ကီုတုဲ ကမ္မတဳဗဟဵု လ္ၚဵုတအ်ဝွံ သ္ဂောံယိုက်ဂၠေင်အာတာလျိုင်ဗော် အခိင်ပေင်င် ဒှ်ဟွံမာန်ကၠာလေဝ် ရန်တၟအ်ကဵု ဂွံဒှ်ဇြဟတ်ဗော်၊ ဂွံဒှ်ဒတုဲဖဵုဗော်မာန်တုဲ စကာအာသၞောတ် ကမ္မတဳဗဟဵုလၟိုန်ရောင် နူသဘင် သဳကၠဳဗော်ဍုင်မန်တၟိ အလန် (၁၁) ဝါ သ္ပဒ္တန်လဝ်ရ။
တင်နင်ဗ္ၜတ်သ္ဂောံဒှ်ကမ္မတဳဗဟဵုလၟိုန်ဝွံ အာယုက် ဒးပေင် (၇၀) သၞာံကီု၊ အာယုက်ဟွံပေင် (၇၀) သၞာံလေဝ် ညးမၞုံကဵုပရေင်ထတ်ယုက် မဍိုန်လျမံင်ကီု၊ မ္ဒးကေင်ကေတ်လဝ်တာလျိုင်ကမ္မတဳဗဟဵု ပွိုင် (၅) သဘင်သဳကၠဳကီု၊ ပ္ဍဲဗော်ဂှ် ပွိုင် (၂၅) သၞာံ မွဲအဆက်ဓဝ် ကေင်ယိုက်ဂၠေင်လဝ်တာလျိုင်ကီု၊ အခိင်ဗော်နွံပၟိက် ကဵုတာလျိုင်ပရေင်ကမၠောန်မွဲမွဲ ကာလ (ဂၠေံဂၠေံ) မ္ဂး မ္ဒးယိုက်ဂၠေင်မာန်ကီု စတမ်တအ်နွံတုဲ ဍိုက်ပေင်မ္ဂး အာတ်မိက်အခေါင်သ္ဂောံဒှ် ကမ္မတဳဗဟဵုလၟိုန်မာန်ရောင်။
ကမ္မတဳဗဟဵု ဍိုက်ပေင်ကဵုတင်နင်တအ်ဂှ် နကဵုဆန္ဒပူဂဵု မိက်ဂွံယိုက်ဂၠေင်အာတာလျိုင် နဒဒှ်ကမ္မတဳဗဟဵုလၟိုန်မ္ဂး မ္ဒးချူပ္တိုန်လိက် ကုရုင်ဌာန်ဂအုပ်ဗဟဵုတုဲ ကမ္မတဳရေင်တၠုင်ကေင်ကာဗဟဵုတအ် သ္ပကဵုဒ္တန်ရောင်။}}&lt;/ref&gt; 

စပ်ကဵု လဒက်ပ္တန်ဗော်ပၠန် ရန်တၟအ် မၞိဟ်သွာင်ဇဳ ဗီုကဵု သၟတ်၊ မၞိဟ်ဗြဴ၊ တၠကွတ်(ပညာ)ဂမၠိုင် မနွံမ္ၚးဗော် ဂွံပါလုပ်ယိုက်ဂၠေင် ပ္ဍဲကမ္မတဳဗဟဵုမာန်တုဲ ဖန်ဗဒှ်လဝ် (၇) ဒၞာဲ ပ္ဍဲကမ္မတဳဗဟဵု မကော်ဂး ကမ္မတဳဗဟဵုသမၠဲရ။ မၞိဟ်မဒုင်ရုဲစှ် ပ္ဍဲကဵု ကမ္မတဳဗဟဵုသမၠဲဂှ် 
# အောန်အိုတ် သ္ဒးကလိဂွံလဝ် တဆိပ်တြာမွဲမွဲ၊  
# သွာင်သၟတ်မ္ဂး သ္ဒးနွံ အာယုက် အကြာ ၂၅-၃၅ သၞာံ၊  
# စှ်ေစိုတ် လတူဂၠံင်တရဴ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ၊ ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောတ်ဝ် ဗော်၊ 
# သ္ဒးယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင်ဗော် မဖျေဟ်ကဵုလဝ်မာန်။&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=January 08, 2024 |title=ပံက်ကဵုအခေါင် ကမ္မတဳဗဟဵုသၠဲရောင် သဘင်သဳကၠဳဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ်
စကၠောန်ဗဒှ် သဘင်သဳကၠဳဗော်ဍုင်မန်တၟိ အလန် (၁၁) ဝါ ပ္ဍဲဗ္ဒိုပ်လုပ်ဍုင် |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FNMSP.Info%2Fposts%2Fpfbid02RuorqLZkiFkAWAvdEEJtyswwsHQwF1gdE8PkXbQfRr5L1tgLdCutUTjV7u4SHiQJl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|work=ပရိုင်ဍုင်မန်တၟိ |location= |access-date=|quote=ရန်ကဵုသၟတ်၊ တၠကွတ်၊ ညးဗြဴ၊ ပူဂဵုဆာန်ဂကူတအ် သ္ဂောံပါလုပ်ကၠုင် အပ္ဍဲလၟေင်ကမၠောန်ဗော် ဗွဲမစိုပ်တရဴမာန်တုဲ နူကဵုသဘင်သဳကၠဳဗော်ဍုင်မန်တၟိ အလန် (၁၁) ဝါ ပံက်ကဵုအခေါင် ကမ္မတဳဗဟဵုသၠဲရောင် ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ်ရ။
ပ္ဍဲကဵုကမ္မတဳဗဟဵုသၠဲတၟိလၟုဟ်ဝွံ သွာင်သၟတ်၊ သွာင်ညးဗြဴ၊ သွာင်ပူဂဵုဆာန်ဂကူ၊ သွာင်တၠကွတ်တအ် ပါလုပ်တုဲ အပံင်ဖ္အိုတ် နကဵုလၟိဟ်မၞိဟ် (၇) တၠ ပံက်ကဵုအခေါင် စွံပ္တန်အာရောင် ပ္ဍဲဂၠံင်စၞောန် သဘင်သဳကၠဳဗော် အလန် (၁၁) ဝါ ဒုင်တဲသ္ပလဝ်ဒ္တန်ရ။
တင်နင်စပ်ကဵုအလံင်ကမ္မတဳဗဟဵုသၠဲတအ်ဂှ်ဝွံ သၟတ်မ္ဂး သ္ဒးဒှ်အာယုက်အကြာ ၂၅-၃၅ တုဲ ညးဗြဴ၊ တၠကွတ်၊ ပူဂဵုဆာန်ဂကူတအ်မ္ဂး ဟွံတၟော်လဝ်အာယုက်ကီု၊ မ္ဒးစှ်ေစိုတ်ကဵုဂၠံင်တရဴဗော်၊ မ္ဒးဒုင်ဂိုင်ကေတ်စေဝ်ပၞောန် သၞောတ်ဝ်ဗော် မဖျေံလဝ်တအ်ဂှ်တုဲ ဒၞါဲဗော်ကဵုတာလျိုင်ဂှ် မ္ဒးယိုက်ဂၠေင်ဍိုက်က်ပေင်င်ရောင် ဓမံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲဂၠံင်စၞောန်သဘင်သဳကၠဳဗော်နွံရ။
တုဲပၠန် အလံင်ကမ္မတဳဗဟဵုတအ်ဂှ်ဝွံ ဒးဂွံလဝ်တဆိပ်ကြာမွဲမွဲကီု၊ ဒးဒှ်ပူဂဵု မကေင်ယိုက်ဂၠေင်လဝ် ပ္ဍဲဂကောံမှာဇန်မွဲမွဲတုဲ အောန်အိုတ် မ္ဒးကေတ်တာလျိုင်အခိင်ပေင်င် ပွိုင်မွဲသဘင်သဳကၠဳဗော် ကီုရောင်။
ပူဂဵုမဍိုက်ပေင်ကု လက်သန်ဗွဲလ္တူတေံဂှ် ဗွိုင်ညးကုညး မ္ဒးရုဲစှ်ကဵုကၠာတုဲ အတိုင်မက္လိဂွံနင် လၟိဟ် ကမ္မတဳဗဟဵုသၠဲတအ်ဂှ် သ္ပအာဒ္တန် ပ္ဍဲကမ္မတဳဗဟဵုရောင် သာ်ဏအ် ပါလုပ်ရ။}}&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲကဵု သဘင်သဳကၠဳဂှ် သီုရုဲစှ် ညးတာလျိုင်တၟိဂမၠိုင်၊&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=January 08, 2024 |title=ရုဲစှ်သ္ပဒ္တန် ကမ္မတဳဗဟဵု၊ ကမ္မတဳရေင်တၠုင်ကေင်ကာဗဟဵု၊ ကမ္မတဳပၞာန်တုဲဒှ်အာ|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FNMSP.Info%2Fposts%2Fpfbid0SLGn3xXS6nM7LPws7L3W2sHtdFqF98A3x5voZK4YShf55cJKJX2nRzCyX2bGzUPLl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|work=ပရိုင်ဍုင်မန်တၟိ |location= |access-date=|quote=သွက်ဂွံပၠတရဴ ဓမံက်ရုပ်ရဴ ပရေင်ကမၠောန်ဗော်အဆံင်င်မာန်တုဲ နူကဵုသဘင်သဳကၠဳဗော်ဍုင်မန်တၟိ အလန် (၁၁) ဝါ ရုဲစှ်သ္ပဏာဒ္တန် ကမ္မတဳဗဟဵု၊ ကမ္မတဳရေင်တၠုင်ကေင်ကာဗဟဵု၊ ကမ္မတဳပၞာန် ကေုာံ ဥက္ကဌ၊ ညးအုပ်ကာတအ် တုဲဒှ်အာရ။
ပ္ဍဲကဵုသဘင်သဳကၠဳဗော် အလန် (၁၁) ဝါဝွံ ရုဲစှ်သ္ပဒ္တန် ဂကောံကမ္မတဳဗဟဵုပေင်င် (၃၅) တၠကဵု ကမ္မတဳဗဟဵုအရန် (၆) တၠ အပံင်ဖ္အိုတ်တ်လၟိဟ် (၄၁) တၠ နကဵုမာဲပၞုက်တုဲ နူဂှ်မွဲကဆံင် ကမ္မတဳဗဟဵုတအ် ထပ်ရုဲစှ်သ္ပဒ္တန် ကမ္မတဳရေင်တၠုင်ကေင်ကာဗဟဵု (၁၁) တၠကဵု ကမ္မတဳပၞာန် (၇) တၠရ။
ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵုကမ္မတဳရေင်တၠုင်ကေင်ကာဗဟဵု မဂလိုင်ပ္တိုန်လဝ်လၟိဟ် (၁၁) တၠဂှ်မ္ဂး ရုဲစှ်ပ္တိုန်ဏာမၞိဟ်တၟိ ဒုသ္ကိုပ်ပၞာန် ဗညာဆာန်နန်ကဵု မိသာဍာတအ် ညးၜါတၠတုဲ ပ္ဍဲကဵုကမ္မတဳဗဟဵု မဂလိုင်ပ္တိုန်လဝ်လၟိဟ် (၄၁) တၠဂှ်လေဝ် မၞိဟ်တၟိ (၁၁) တၠ ပါလုပ်ရ။
တုဲပၠန် နဒဒှ်ဥက္ကဌဗဟဵု၊ ဒုဥက္ကဌဗဟဵု၊ ညးအုပ်ကာနာနာဗဟဵု ကေုာံ ဖက်ဆောညးအုပ်ကာ နာနာဗဟဵုဂှ် ကမ္မတဳဗဟဵုတအ် ရုဲစှ်ဏာ နာဲဟံသာ၊ နာဲအံင်မေန်၊ နာဲဇဲယ၊ နာဲဝေန်လှ အတိုင်လၟေင်င်တုဲ နဒဒှ်ညးအုပ်ကာ၊ ဖက်ဆောညးအုပ်ကာ ပ္ဍဲကမ္မတဳပၞာန်ဂှ် ရုဲစှ်ဏာ ဒုသ္ကိုပ်ပၞာန် ဗညာဆာန်နန် ကေုာံ သ္ကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော်ဟံသာ (ခ္ဍအ်) တအ်ရ။
သီုကမ္မတဳရေင်တၠုင် ကေင်ကာဗဟဵုတအ်ပါလုပ်တုဲ ဂကောံကမ္မတဳဗဟဵုပေင်င် (၃၅) တၠ၊ အရန် (၆) တၠ၊ အပံင် (၄၁) တၠ မရုဲစှ်လဝ် နူသဘင်သဳကၠဳဗော်တအ်ဝွံ ဒှ်ဂကောံဒုင်လျိုင် ပ္ဍဲအရာဓမံက်ရုပ်ရဴ အစဳအဇန် ပရေင်ကမၠောန်နာနာ ကေုာံ ဇၟာပ်ပရေင်ကမၠောန်ပၠန်ဂတး မဖျေံလဝ်နူသဘင်သဳကၠဳဗော်ဂမၠိုင်ရောင် ချူဓမံက်လဝ် ပ္ဍဲသၞောဝ်ဥပဒေသ္ဇိုင်ဒက်ပ္တန်ဗော်နွံရ။}}&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် ဖျေဟ်လဝ် ပရေင်ကမၠောန်ဗော်ဌာန်ဂတ နွံ ၁၃ တင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=January 01, 2024 |title=သ္ပဒ္တန် လိက်ဒုင်စဳရေင်ကမ္မတဳဗဟဵု ကေုာံ တင်စၞောန်ပရေင်ကမၠောန်ဂတ တုဲဒှ်အာ|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FNMSP.Info%2Fposts%2Fpfbid02MGDqLpucpnsMzB2fDUGLQ8qJCJesYR4PRtNHfZ6QrZcaj1eHdqoTDyJRjcZWD35l&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|work=ပရိုင်ဍုင်မန်တၟိ |location= |access-date=|quote=ပ္ဍဲကဵုလိက်ဒုင်စဳရေင်ကမ္မတဳဗဟဵုဂှ်ဝွံ သ္ၚဳဂၠိပ်ပ္တိုန်ထ္ၜးလဝ် အကာဲအရာဂၠးကဝ်၊ အကာဲအရာအပ္ဍဲဍုင်၊ အကာဲအရာဂကောံဇြဟတ်ဂမၠိုင်၊ အကာဲအရာပ္ဍဲဗော်၊ အကာဲအရာညးဍုင်ကွာန်၊ အကာဲအရာသၟတ်ဂမၠိုင် စတမ်တအ် ပါလုပ်တုဲ ပ္ဍဲကဵုတင်စၞောန်ပရေင်ကမၠောန်ဂတဂှ် လးဖျေံဏာလဝ် (၁၃) တင်နွံရ။}}&lt;/ref&gt;

== ကမြေက်ဗော်ဂမၠိုင် ==
=== နာဲဓမ္မနေ ဗော်ဟံင်ပြာ်ကောန်ဂကူမန် ===
နာဲဓမ္မနေ ညးမပါလုပ် ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကရောမ် နာဲယှိုယ်ကျေန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် သၞာံ ၁၉၆၅ အခိင်မကေတ်လဝ် တာလျိုင် ညးအုပ်ဗော်ဂှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ်တုဲ ပါ်တိတ် ဗော်တၞဟ် နကဵုယၟု ဗော်ဟံင်ပြာ်ကောန်ဂကူမန် ရ။ ဗော်ဟံင်ပြာ်ကောန်ဂကူမန် ကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဒှ်ပန်ရေင်သကအ် နကဵုလွဟ်ရ။&lt;ref name=nmsp/&gt;
စိုပ်သၞာံ ၁၉၇၁ ဂှ် နာဲမန်ဍာံ ကဵု နာဲကျဝ်အုင် တအ် က္လေင်ပံင်ကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိပၠန်တုဲ ဒြဟတ်ဒပ်ဏအ်ဂှ် နကဵုဗော်ဍုင်မန်တၟိ ပံင်ဒပ်ခရိုင်လၟိဟ်၂ ကေုာံ တမ်ဒပ် ဗညာဓရာံ မာန်ကၠုင်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၇၃ နာဲကျဝ်အုင် ပါ်တိတ် နူတမ်ဒပ်ဗညာဓရာံတုဲ အာပံင် ကုက္ဍိုပ် နာဲအံင်ကျောန် မနွံ ပ္ဍဲဒေသဇြပ်ဗုတေအ်ရ။

=== ဗော်ကလေင်စဴဍုင်မန် နာဲကျဝ်အိင် ===
နာဲကျဝ်အိင် ဒက်ပ္တန် ဗော်ကလေင်စဴဍုင်မန်တုဲ ပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသရေဝ်။ ဗွဲကြဴ စိုပ်သၞာံ ၁၉၇၃ ဂှ် က္လေင်ပံင် ကုဗော်ဍုင်မန်တၟိပၠန်။&lt;ref name=nmsp/&gt;

=== က္ဍိုပ် နာဲအံင်ကျောန်၊ ဗဝ်ဏဳ ကေုာံ အရဳ ===
သၞာံ ၁၉၆၆ ဂှ် နာဲအံင်ကျောန်၊ ဗိုလ်ဏဳ ကေုာံ အရဳ တအ်ဂှ် ဟွံမိက်မံင် သၟဝ်ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မံင်တန်တဴကေတ်ကေတ် နဒဒှ် ဗော်တၞဟ်ခြာ ပ္ဍဲဒေသဇြပ်ဗု။ သၞာံ ၁၉၇၃ ဂှ် နာဲကျဝ်အုင် နူတမ်ဒပ်ဗညာဓရာံ ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် ကၠုင်ပံင် ကုဒပ်ဝွံရ။&lt;ref name=nmsp/&gt;

=== နာဲမိုင်တေန် ===
သၞာံ ၁၉၇၁ နာဲမိုင်တေန် ညးမဒှ် P-A ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် နာဲယှိုဲကျေန် ကၠတ်ပ္တိတ်ဏာလွဟ်တုဲ ပါ်တိတ် အာဖျေဟ်သဇိုင် လပါ်ချံင်ချဳ ဂတှ်ေပယျဵုခရိုင်ဗိက်တေအ်ရ။&lt;ref name=nmsp/&gt;

=== နာဲလေန်ထောန်၊ နာဲယှိုင်၊ နာဲကျဝ်အိင် ===
အကြာ သၞာံ ၁၉၇၆ - ၁၉၇၇ ဂှ် နာဲလေန်ထောန်၊ နာဲယှိုင် နူကဵု တမ်ဒပ်ခရိုင်ကီု နာဲကျဝ်အိင် နူကေု တမ်ဒပ်လၟိဟ် ၃ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ပါ်တိတ် နူဗော်ဍုင်မန်တၟိတုဲ အာဖျေဟ်သဇိုင်ဒပ် ပ္ဍဲဒေသရေဝ်ရ။ နကဵုဒပ်ဏအ် ဟိုတ်နူဒြဟတ်နွံၜိုတ်ဒးရးတုဲ အာတ်မိက်ကၠုင် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ညံင်ဂွံပစၟတ်သမ္တီကဵု တိဍာ်ညးတအ်တၞဟ်ခြာကီုရ။ တုဲပၠန် နာဲပါန်သာ ညးမဒှ် ကမ္မတဳဗဟဵုဂှ်လေဝ် ဟိုတ်နူ ဒးဒုင်ကေတ်အရေဝ်တုဲ အာပံင်ထောအ် ကုဂကောံဏအ်ကီုရ။ နကဵုရဲဂကောံဏအ်ဂှ် သီုဒှ် ပဋိပက္ခ ကဵုဗော်ဍုင်မန်တၟိ နကဵုလွဟ်ကီုရ။&lt;ref name=nmsp/&gt;

=== ဗော်ထကးၜါကရေက် ===
သၞာံ ၁၉၈၀ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳဗော် အလန်ပထမဂှ် လညာတ်တၞဟ်ခြာ က္တဵုဒှ်ကၠုင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ အပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ နွံဒၟံင် ပ္ဍဲကျာ်ပိ။ နကဵု ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် နာဲယှိုဲကျေန် ပါ်တိတ်အာ ပဒတဴ ပ္ဍဲဝင်က။ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကျာ်ပိဂှ် နာဲနလ္လာ ဆက်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်ရ။ အကြာ ဗော်ၜါဝွံ ပဋိပက္ခနကဵုလွဟ် က္တဵုဒှ် ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၈၇ ကြပ်အိုတ်ဂှ် ဗော်ထကးဒၟံင်ၜါဂှ် က္လေင်ဒှ်အာမွဲဗော်ပၠန်ရ။&lt;ref name=nmsp/&gt;

=== [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (ဗတိုက်သရိုဟ်တၠအဝဵုပၞာန်)]] ===
သၞာံ ၂၀၂၄ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၄ ဂှ် ညးအုပ်ကာနာနာ ဗဟဵု နာဲဇဲယ၊ ဒုညးဂအုပ်က္ဍိုက်ပ်ဒပ်ပၞာန် ဒုသကိုပ်ပၞာန် စၠန်ထဝ် ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ်ဗော်၊ ကောန်ဗော် ဗွဲမဂၠိုင် လလောင်တြး သွက်ဂွံ ဗတိုက်ကဵု အလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=February 14, 2024 |title=မွန်ပြည်သစ်ပါတီ(စစ်အာဏာရှင်တိုက်ဖျက်ရေး)၏ ထုတ်ပြန်ကြေငြာချက် |url=https://www.facebook.com/story.php?story_fbid=122098359914217933&amp;id=61556537998062 |work=New Mon State Party - AD |location= |access-date=}}&lt;/ref&gt; တုဲဂှ် နူကဵု ဗော််ဍုင်မန်တၟိ ပ္တိတ် လိက်မကဵုသမ္တီ ကုညးဍုင်ကွာန် မွဲတၞးကီုရ။ ပ္ဍဲလိက်မကဵုသမ္တီဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဂကောံမပါ်တိတ်ဏအ်ဂှ် အာစန်ဒက်ကေတ် ခရိုင်မတ်မလီုတုဲ ပါ်တိတ်အာ နူကဵု ဗော်ရ။ နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဆဝ်မ္ၚုဟ်လဝ် ညးဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံ ဗိုင်စန်ဒက် ညးမပါ်တိတ်တအ် ညံင်ဂွံ က္လေင်လုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဗော်ပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=February 14, 2024 |title=မွန်ပြည်သူထံသို့ အသိပေးအကြောင်းကြားခြင်း |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FNMSP.Info%2Fposts%2Fpfbid0yP4VBDFbV3XwzuWj5T8AztnoHMMHKA2RKMGCwfwu3w4nvdQkZZYMB8EZW2LMcMggl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot; width=&quot;500&quot;|work=New Mon State Party |location= |access-date=}}&lt;/ref&gt; ဆဂး ညးဍုင်ကွာန်မန်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံညာတ်ကေတ် ဂကောံနာဲဇဲယတအ်ဂှ် ပါ်တိတ် နူဗော်ဍုင်မန်တၟိ၊ ညာတ်ကေတ် နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဖန်နဲပြယာဲပၞာန်၊ ဝေင်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တုဲ မဖန်လဝ်ရောင်။ ဗီုကဵု ညးတၠပညာ ကေုာံ ညးသမ္ၚေဝ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကျာ်ဇၞော်အစာရာဝိက ဟီုပ္တိတ် လညာတ်ညး။ နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် နွံဒၟံင် သွာင်နာနာ ဗီုကဵု ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ထတ်ယုက်တအ်တုဲ ယဝ်ရ နကဵု အလုံဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဗ္တိုက်မ္ဂး ပရေင်ကမၠောန်တၞဟ် လီုလာ်အာမာန်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် စပ်ကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ၚံက်ဏအ်ဂှ် နွံကဵု ဂွန်နာနာ။ ဂွန်A မဒှ် ဂွန် မဗလးဏာ မၞိဟ်ဇကုတုဲ ကဵုဒက်လဝ် ဒပ်ပၞာန်တၞဟ်တအ်ဂှ် ဟွံဒှ် ကမၠောန်တုဲ၊ လၟုဟ် နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဒးစကာ ဂွန်B နူကဵု ဇကုဂှ်ရ ကရေက်ပ္တိတ်တုဲ ကဵုဗ္တိုက်။ နကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်မ္ဂး ဗော်ဍုင်မန်တၟိ အာဒၟံင် ၜါဂၠံင်၊ မွဲဂှ် အာဒၟံင် အတိုင်တြေံ စပ်ကုပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်မဒေါအ်ပန်ပှ်ောဂှ် ဆက်ထိင်အာ။ ဟီုဍာံဍာံ ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် ဒှ်ဒၟံင် မၞိဟ်ပိက္ဍိုပ်၊ တုပ်ညံင် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဟိန္ဒူ၊ မၞိဟ်မထိင်ဂှ် သၟိင်ဗိသၞုဟ်၊ မၞိဟ်မဗတိုက် ကုဒေဝတဴမိစ္ဆာတအ်ဂှ် သၟိင်သဳဝ၊ မၞိဟ်မဗဒှ်ကမၠောန်ဂှ် သၟိင်ဗြီု။ မၞိဟ် ဌာနပရေင်ပညာ၊ ဌာနဗ္တောန်ကွတ်ပၞာန်တအ်ဂှ် ဒှ် ညးမကၠောန်ဗဒှ် ညံင်သၟိင်ဗြီု။ မၞိဟ်မထိင်ဒၟံင် ညံင်ဗော်ဟွံဂွံလီုလာ်၊ ညံင်ဟွံဂွံဒးဘဲဂှ် ဗီုကဵု ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် နာဲဟံသာတအ်ဂှ် ဒှ်ညံင်သၟိင်ဗိသၞုဟ်။ ညးမတိတ်အာလၟုဟ် သွက်ဂွံ ဗ္တိုက် ကုသၟိင်တၠအဝဵုပၞာန်ဗၟာ ဗီုကဵု နာဲဇဲယ၊ နာဲစၠန်ထဝ်၊ နာဲဗညာလဴတအ်ဂှ် ဒှ်ညံင် သၟိင်သဳဝ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ramanya |first=Ravika |date=February 14, 2024 |title=ပရေင်ဟီုတွဟ် ကျာ်ဇၞော်အစာ ရာဝိက |url=https://www.facebook.com/100035186630358/videos/375161008592708/|work=|location= |access-date=}}&lt;/ref&gt;

== ဆက်ဗှ် ==
[[ဝင်ပၠန်ဂတးမန် ခေတ်တၟိ]]


==နိဿဲ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>qb61kfik9je3iz8pu4an0n9nqwi0ysh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စရင်ဍုင် မနွံကဵု အဝဵုစၟိန်ပြမာန်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6001</id>
    <revision>
      <id>60095</id>
      <parentid>57488</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:25:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="188971" sha1="by4r22c53ldbwv3po7amlvq12wut28w" xml:space="preserve">[[File:Palais des Nations unies, à Genève.jpg|alt=A long row of flags|thumb|upright=1.2|အလာံရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ အလာံရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ဟွံသေင်၊ ဆဂး ဂွံလဝ် အခေါင်လ္ၚတ် ပ္ဍဲဂတမုက် သ္ၚိစၠတ်ရးနိဂီုဂမၠိုင် (Palace of Nations) ပ္ဍဲဂျာနေဝါ (Geneva)၊ သွိတ်ဇြာလာန်။]]

စရင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ်စရင် ရးနိဂီု (ဝါ) ရးနိဂီု မနွံ  ကဵုအဝဵုစၟိန်ပြမာန် ပ္ဍဲအလုံဂၠးတိ ကေုာံ ကဆံင် မဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီ အဝဵုစၟိန်ပြမာန်ညးတအ်။ 

သီုဖအိုတ် နွံရးနိဂီု (ဝါ) ရးနိဂီု ၂၀၆။ ပၞောဝ်တအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုသၞောတ်ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂတုဲ ပါ်ပိကဏ္ဍဂွံမာန်ရ။ ၁၉၃ မဂွံဒှ် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ၊&lt;ref name=&quot;unms&quot;&gt;{{cite web|title=United Nations Member States|url=https://www.un.org/en/members/index.shtml|publisher=United Nations|author=Press Release ORG/1469|access-date=November 3, 2019|date=3 July 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230101646/http://www.un.org/en/members/index.shtml|archive-date=30 December 2013|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ၂ မဂွံအခေါင်လမ္ၚတ် ပ္ဍဲ အသာမ်ဗလဳနာနာ ကုလသမဂ္ဂ၊ ၁၁ မဒှ်ဂကူရးနိဂီုတၞဟ်ခြာ။

== တင်မဒးပေင် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုမွဲ ==
သၞောဝ်ဥပဒေဂၠးကဝ် မဆေင်ကဵု ပ္ဍဲအရာမဂွံစၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုမနွံကဵု အခေါင်စၟိန်ပြမာန်ဂှ် ထ္ၜုတ်ခၞံလဝ် ပ္ဍဲကောံဓရီုဇၞော်မောန်တေဝိဒေအဝ် (Montevideo Convention) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၃ ဂှ်ရ။ ကောံဓရီုဇၞော်ဂှ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ရးနိဂီုမွဲဂှ် နဒဒှ် ညံင်ရဴထ္ၜောမ်ကဠင် သၞောဝ်ဂၠးကဝ်မွဲရ။ ယဝ်ရ ရးနိဂီုဂှ် ဍိုက်ပေင်တဴ ကုဍာ်ဒကေဝ် မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်မ္ဂး ညးစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ရးနိဂီု (ဝါ) ရးနိဂီုမနွံကဵု အခေါင်စၟိန်ပြမာန် မွဲရ။
(က) ဒဒှ် မနွံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ်ထာဝရ၊&lt;br&gt;
(ခ) ဒဒှ် မနွံကဵု စၟတ်သမ္တီပယျဵုတိဍာ်၊&lt;br&gt;
(ဂ) ဒဒှ် မနွံကဵု အလဵုအသဳ&lt;br&gt;
(ဃ) ဒဒှ်မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံ ကုရးနိဂီုတၞဟ်သအာင်၊&lt;br&gt;
လုကဴ စဵုကဵု မဟွံဒးဒုင် အုပ်ဓလီုထောအ် နကဵုရးနိဂီုတၞဟ်သအာင် နကဵုဒြဟတ်ပၞာန်ကီု ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ဒြဟတ်ဂတိလိက်ကသုက်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Hersch Lauterpacht|title=Recognition in International Law|url=https://books.google.com/books?id=EWgEv1Qq2TwC&amp;pg=PA419|year=2012|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=419|isbn=9781107609433}}&lt;/ref&gt;

စပ်ကဵု တင်မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သွက်ဂွံဆက်ဆောံ ကုရးနိဂီုတၞဟ်သအာင်ဂှ် စုတ်ပ္ဍဲတင်မသ္ဒးနွံဟေင် သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုမွဲဂှ် ကေင်နွံကၠုင်လဝ်ရ။ နကဵုလညာတ်မ္ဂး တင်ဏအ်ဂှ် ဟွံမဲပၟိက်ရ။ ကၞောတ်တဲ တေသြရဳမဒက်ပ္တန် ရးနိဂီုမွဲဂှ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ရးနိဂီုမွဲ တုပ်သၟဟ် ညံင်ရဴပူဂိုလ်မွဲ မနွံအပ္ဍဲ သၞောဝ်ဂၠးကဝ်၊ ယဝ်ရ ရးနိဂီုတၞဟ်တအ် စၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုမနွံကဵု အခေါင်စၟိန်ပြမာန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု စရင်ရးနိဂီုဏအ်ဂှ် ရးနိဂီုနကဵုအလဵုဇကုညးတအ် လလောင်တြးလဝ် ရးနိဂီုသၠးပွးတုဲပၠန် အောန်အိုတ် ရးနိဂီုမဒှ်ကောန်ဂကောံကုလသမဂ္ဂမွဲ ပလဝ်ဒတန် အခေါင်စၟိန်ပြမာန်ညးတအ်ရ။ 

ဒုင်သဇိုင် ကုတင်ဗွဲလတူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲစရင်ဝွံ သီုဖအိုတ် နွံ ၂၀၆ ရးနိဂီု -&lt;ref&gt;The following bullets are grouped according to the availability of sources for the two criteria ((a) and/or (b)). This arrangement is not intended to reflect the relative importance of the two theories. Additional details are discussed in the state's individual entries.&lt;/ref&gt;{{efn|name=&quot;micros&quot;|The [[Sovereign Military Order of Malta]] is not included, as despite being a sovereign entity it lacks territory and does not claim statehood. Entities considered to be [[micronation]]s are not included. It is often up to debate whether a micronation truly controls its claimed territory. Also omitted from this list are all [[uncontacted peoples]], either who live in [[stateless society|societies that cannot be defined as states]] or whose statuses as such are not definitively known.}}
* ၂၀၃ ရးနိဂီု ဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ အောန်အိုတ် နကဵု ရးနိဂီုကောန်ဂကောံကုလသမဂ္ဂ။
* ၂ ရးနိဂီု ကိတ်ညဳ ကုတေသြရဳလလောင်တြးဗၠးၜး တုဲပၠန် ဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ ဆရးနိဂီု သက္ကု-ကောန်ဂကောံကုလသမဂ္ဂ ဟေင်။
* ၁ ရးနိဂီု ကိတ်ညဳ ကုတေသြရဳလလောင်တြးဗၠးၜး ဆဂး ရးနိဂီုညးတၞဟ်လဵုလေဝ် ဟွံပစၟတ်သမ္တီလဝ်။ 

ပ္ဍဲကဵု ဇရာဗွဲသၟဝ်ဝွံ ပ္ဍဲကဝ်လာမ်လပါ်တဲပုင်ဂှ် နွံကဵု ဗိန္ဒုဂမၠိုင် မလဴထ္ၜး အကာဲအရာရးနိဂီုဂှ် ကေုာံ ရးနိဂီုဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ရးမနွံကဵု အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင်တအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲစရင်ဂှ် နွံကဵု

* ရးနိဂီု မနွံကဵု ပရေင်ဆက်ဆောမ် ကုရးနိဂီုသအာင်တၞဟ်
* ၂ ဒေသ မအုပ်ဓလီုလဝ် နကဵု ပါကိသတာန် မဒှ်ဒေသ ရးနိဂီုမနွံကဵု အခေါင်စၟိန်ပြမာန်လေဝ် ဟွံသေင်၊ ရးနိဂီုမနွံ သၟဝ်ရးနိဂီုညးတၞဟ်လေဝ် ဟွံသေင်၊ တုဲပၠန် နွံဒၟံင် အပ္ဍဲရးနိဂီုညးတၞဟ်မွဲလေဝ် ဟွံသေင် မဒှ်ဒေသ (ဝါ) ရးနိဂီု အဇြေတ် ကဿမဳယျာ (Azad Kashmir) ကဵု ဂိလ်ဂိတ်-ဗလ်တိသတာန် (Gilgit-Baltistan)
* ဒေသမနွံ အပ္ဍဲရးနိဂီုတၞဟ်။ 
* ရးနိဂီုလစှ်ေ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုတင်လတုပ်စိုတ် သၞောဝ်ဂၠးကဝ်။

== စရင် ရးနိဂီုဂမၠိုင် ==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;background:white; text-align:left;&quot;
|-
! style=&quot;width:325pt;&quot;| ယၟုဓမ္မတာ ကေုာံ ယၟုပ္ဍဲသၞောဝ် နကဵု ဘာသာမန်
! style=&quot;width:325pt;&quot;| ယၟုဓမ္မတာ ကေုာံ ယၟုပ္ဍဲသၞောဝ် နကဵု ဘာသာအင်္ဂလိက်
! style=&quot;width:150pt;&quot;| ကောန်ဂကောံ ပ္ဍဲသၞောတ်ကုလသမဂ္ဂ {{efn|This column indicates whether or not a state is a member of the [[United Nations]].&lt;ref name=&quot;unms&quot;/&gt; It also indicates which non-member states participate in the [[United Nations System]] through membership in the [[International Atomic Energy Agency]] or one of the [[List of specialized agencies of the United Nations|specialized agencies of the United Nations]]. All United Nations members belong to at least one specialized agency and are parties to the statute of the [[International Court of Justice]].}}
! style=&quot;width:150pt;&quot;| အဝဵုစၟိန်ပြမာန် မနွံကဵု တးပါဲ {{efn|This column indicates whether or not a state is the subject of a major sovereignty dispute. Only states whose entire sovereignty is disputed by another state are listed.}}
! class=&quot;unsortable&quot;| တင်ဂၞင် မဆေင်စပ် ကုကဆံင် မဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ အဝဵုစၟိန်ပြမာန် {{efn|Information is included on:
* The extent to which a state's sovereignty is recognised internationally. More information can be found at [[List of states with limited recognition]],
* Membership in the [[European Union]],{{efn|name=&quot;EU&quot;}} where applicable,
* Any [[Dependent territory#Summary by country|dependencies]], if applicable, which are generally not part of the territory of the sovereign state,
* [[Federation|federal structure]] of the state, where applicable. More information can be found at [[Federated state]],
* Any [[List of autonomous areas by country|autonomous areas]] inside the territory of the sovereign state,
* Any situations where one person is the Head of State of more than one state,
* Any [[Government in exile|governments in exile]] recognised by at least one state.}}
|- style=&quot;background:Darkgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A AAA&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A AAA&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A AAA&lt;/span&gt;
|
|- style=&quot;background:Lightgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;↓ [[Member states of the United Nations|ရးနိဂီု ကောန်ဂကူ ကုလသမဂ္ဂ]] and [[United Nations General Assembly observers#Present non-member observers|ရးနိဂီုမဂွံအခေါင်တိုန်စိုပ်လ္ၚတ် အသေမ်ဗလဳကုလသမဂ္ဂ]] ↓
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A AAA&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|
|-
&lt;!--This is not Abkhazia's entry, but just a link to the &quot;non-UN members&quot; part below. The &quot;UN member state&quot; text keeps this link in place when sorting; it is not visible.--&gt;
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''အာဗ်ခေဇြဳယျာ (Abkhazia) → [[#Abkhazia|ရံင် စရင် အာဗ်ခေဇြဳယျာ]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အဖဃာန္နိသတာန် - ရးနိဂီု သၟိင်အေဿလာမ်မေတ် အဖဃာန္နိသတာန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Afghanistan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Afghanistan}}''' - Islamic Emirate of Afghanistan&lt;!--Please leave this alone, consensus is WP:NPOV requires the name of the country here to simply be Afghanistan, without a flag. The situation is explained in the further information column.--&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အလဵုအသဳ မသိမ်ကေတ်လဝ်အဝဵု ({{flag|Afghanistan|name= အလဵုအသဳ အေဿလာမ္မေတ် အဖဂါန္နိသတာန် (Islamic Emirate of Afghanistan)}}) ဂှ် ဟွံက္လိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နူကဵု ရးနိဂီုတၞဟ်မွဲမွဲဏီရ။ နကဵု ကုလသမဂ္ဂဂှ် ဆက်တုဲ စၟတ်သမ္တီလဝ် အလဵုအသဳ သမ္မတ အေဿလာမ္မေတ် အဖဃာန္နိသတာန် ({{flag|Islamic Republic of Afghanistan}}) နဒဒှ် အလဵုအသဳ အဖဂါန္နိသတာန် ဖိုဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;akhund2&quot;&gt;{{Cite news|date=7 September 2021|title=Taliban announce new government for Afghanistan|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN_Seats_Denied&quot;&gt;{{Cite news|date=1 December 2021|title=U.N. Seats Denied, for Now, to Afghanistan's Taliban and Myanmar's Junta|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/world/americas/united-nations-taliban-myanmar.html}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အာလ်ဗနဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာလ်ဗနဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Albania&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Albania}}'''&amp;nbsp;– Republic of Albania
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အာလ်ဂျေရဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် ညးရးဍုင်ကွာန် အာလ်ဂျေရဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Algeria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Algeria}}'''&amp;nbsp;– People's Democratic Republic of Algeria
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အာန္ဒောရ်ရာ''' - ရးနိဂီုဥပ္ပရာဇာ အာန္ဒောရ်ရာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Andorra&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Andorra}}'''&amp;nbsp;– Principality of Andorra
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အာန္ဒောရ်ရာ ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဥပ္ပရာဇာ မပံင်တောဲ ဥပဓိရးနိဂီု ကုသမ္မတပြင်သေတ်၊ တုဲပၠန် သၟိင်သင် ကာတ္တလေတ်ရဝ်မ။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/992562.stm#leaders |title=Andorra country profile |work=BBC News |access-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215064605/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/992562.stm#leaders |archive-date=15 February 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အင်္ဂေါလာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အင်္ဂေါလာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Angola&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Angola}}'''&amp;nbsp;– Republic of Angola
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အာန္တိဂူ ကု ဗါဗူဒါ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Antigua and Barbuda&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Antigua and Barbuda}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Antigua and Barbuda is a [[Commonwealth realm]]{{efn|name=&quot;realm&quot;|Commonwealth realm refers to any member state of the [[Commonwealth of Nations]] whose head of state is King [[Charles III]]. Each realm is separate, independent, and a sovereign state; see [[Commonwealth realm#Relationship of the realms|Relationship of the realms]].}} with one autonomous region, [[Barbuda]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;|For more information on divisions with a high degree of autonomy, see [[List of autonomous areas by country]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       = Government of Antigua and Barbuda
 |title        = Chapter 44: The Barbuda Local Government Act
 |work         = Laws of Antigua and Barbuda
 |url          = http://www.laws.gov.ag/acts/chapters/cap-44.pdf
 |access-date  = 10 November 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20110706071022/http://www.laws.gov.ag/acts/chapters/cap-44.pdf
 |archive-date = 6 July 2011
 |url-status   = dead
 |df           = dmy-all
 |accessdate   = 10 November 2022
 |archivedate  = 6 July 2011
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20110706071022/http://www.laws.gov.ag/acts/chapters/cap-44.pdf
}}&lt;/ref&gt;}}
|-
| '''အာဂျေန္တဳနာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာဂျေန္တဳနာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Argentina&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Argentina}}'''&amp;nbsp;– Argentine Republic{{efn|The Argentine Constitution (Art. 35) recognises the following denominations for Argentina: &quot;United Provinces of the Río de la Plata&quot;, &quot;Argentine Republic&quot; and &quot;Argentine Confederation&quot;; furthermore, it establishes the usage of &quot;Argentine Nation&quot; for purposes of legislation.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} အာဂျေန္တဳနာဂှ် ဒှ်ကၟိန်ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရာတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ရး ၂၃ ကဵု ၁ ရးနိဂီုမအုပ်ဓုပ်အပိုင်။{{efn|name=&quot;ArgentineAntarctica&quot;|Argentina's [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic territory of ''[[Argentine Antarctica]]'' (''Antártida Argentina'') is one of five constituent [[Departments of Argentina|departments]] of the province [[Tierra del Fuego Province, Argentina|Tierra del Fuego]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.patagonia-argentina.com/en/tierradelfuego/|title=Tierra del Fuego and Antarctica|website=Patagonia-Argentina|access-date=September 12, 2020}}&lt;/ref&gt;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အာမေနဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အမေနဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Armenia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Armenia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Armenia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot;|ဟွံဂွံဒုင်သမ္တီ နကဵု ပါကိသတာန်
{{extent}}အာမေနဳယျာဂှ် ဟွံဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ နကဵုပါကိသတာန် ဟိုတ်နူကဵု ပြသၞာကောန်ဂကူ [[#Artsakh|Artsakh]]။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf|title=Pakistan Worldview, Report 21, Visit to Azerbaijan|publisher=Senate of Pakistan Foreign Relations Committee|date=2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219074354/http://foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf|archive-date=19 February 2009|accessdate=10 November 2022|archivedate=19 February 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090219074354/http://www.foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.today.az/news/politics/30102.html Nilufer Bakhtiyar: &quot;For Azerbaijan Pakistan does not recognise Armenia as a country&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813064453/http://www.today.az/news/politics/30102.html |date=13 August 2011 }} 13 September 2006 [14:03] – Today.Az&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.az/articles/armenia/86325|title=Pakistan the only country not recognizing Armenia – envoy|publisher=News.Az|date=5 February 2014|access-date=17 February 2014|quote=We are the only country not recognizing Armenia as a state.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223095734/http://news.az/articles/armenia/86325|archive-date=23 February 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Artsakh → [[#Artsakh|See Artsakh listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သြသ္တြာလဳယျာ''' - ဓနသဟာယ သြသ္တြာလဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Australia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Australia}}'''&amp;nbsp;– Commonwealth of Australia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}သြသ္တြာလဳယျာ ဂှ် ဒှ်ရးဓနသဟာယ ကေုာံ သၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ရးဂမၠိုင် ကေုာံ ဒေသဂမၠိုင်ရ။ သီုဖအိုတ် နွံ တြဴ ရး၊ ပိ ဒေသအပ္ဍဲရးနိဂီု ကေုာံ တြဴ ဒေသမ္ၚးရးနိဂီု ကေုာံ မွဲ ကမြေက်အာန္တာတိစ် ဒေသမ္ၚးရးနိဂီု။ ဒေသမ္ၚးရးနိဂီု သြသ္တြာလဳယျာ ဂှ် -

* တကအ်အသမောရ် ကဵု ခါတဳယျာ ({{noflag|Ashmore and Cartier Islands}})
* တကအ်ခရေတ်သမာတ် ({{flag|Christmas Island}})
* တကအ်ကဝ်ကဝ် ({{flag|Cocos (Keeling) Islands}})
* ဒေသတကအ်ၜဳကဝ်ရာ ({{noflag|Coral Sea Islands Territory}})
* တကအ်ဟာဒ် ကဵု တကအ်မက်ဒဝ်နေလ် ({{noflag|Heard Island and McDonald Islands}})
* တကအ်နဝ်သွောက် ({{flag|Norfolk Island}}
* ဒေသအာန္တာတိစ် သြသ္တြာလဳယျာ ''{{noflag|Australian Antarctic Territory}}''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သြသ္တြဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သြသ္တြဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Austria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Austria}}'''&amp;nbsp;– Republic of Austria
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ကောန်ဂကောံသမဂ္ဂဥရောပ၊{{efn|The member states of the [[European Union]] have transferred part of their sovereignty in the form of legislative, executive, and judicial powers to the institutions of the EU, which is an example of [[supranational union]]. The EU has 27 member states.&lt;ref&gt;[http://europa.eu/abc/european_countries/eu_members/index_en.htm Europa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518074450/http://europa.eu/abc/european_countries/eu_members/index_en.htm |date=18 May 2011 }}, retrieved 28 February 2011&lt;/ref&gt;|name=&quot;EU&quot;}} အဝ်သတြဳယျာဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုသၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မနွံကဵု ဒစိတ်ရး။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အာဇြာဗါဲဂျာန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာဇြာဗါဲဂျာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Azerbaijan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Azerbaijan}}'''&amp;nbsp;– Republic of Azerbaijan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အာဇြာဗါဲဂျာန် နွံကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင် မွဲ - နခ်ချိဝါန် (Nakhchivan) {{efn|name=&quot;autonomous&quot;}} ရးအာသေခ် (Artsakh) ဒက်ပ္တန်ပတိုန်လဝ် ပ္ဍဲကရေက်လပါ်နေရတိ မွဲ။ 
|-
| '''ဗဟမာသ်''' - ဓနသဟာယ ဗဟမာသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bahamas&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bahamas|name=Bahamas, The}}'''&amp;nbsp;– Commonwealth of The Bahamas&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bahamas, The {{!}} The Commonwealth|url=http://thecommonwealth.org/our-member-countries/bahamas|website=thecommonwealth.org|date=15 August 2013|access-date=12 March 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180309082734/http://www.thecommonwealth.org/our-member-countries/bahamas|archive-date=9 March 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ဗဟမာသ်ဂှ် ဒှ်ရးဓနသဟာယမွဲရ။{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|-
| '''ဗါရုင်''' - ရးနိဂီုမရာဇ် ဗါရုင်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bahrain&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bahrain}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Bahrain
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗင်္ဂလာဒေသ်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ညးဍုင်ကွာန် ဗင်္ဂလာဒေသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bangladesh&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bangladesh}}'''&amp;nbsp;– People's Republic of Bangladesh
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗါဗေဒေါသ်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Barbados&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Barbados}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗေလရုသ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဗေလရုသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Belarus&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Belarus}}'''&amp;nbsp;– Republic of Belarus
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ကြဴနူ သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ်တုဲ ရးနိဂီုဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစၟတ်သမ္တီ Alexander Lukashenko နဒဒှ် သမ္မတ။ ရးနိဂီုလိတ္ထိုယ်နဳယျာ စၟတ်သမ္တီ Sviatlana Tsikhanouskaya နဒဒှ် အလဵုအသဳရးနိဂီုဗေလရုသ်။&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Lithuania |author1-link=Ministry of Foreign Affairs (Lithuania) |title=Lithuanian Foreign Ministry's statement on the situation in Belarus |url=https://www.mfa.lt/default/en/news/lithuanian-foreign-ministrys-statement-on-the-situation-in-belarus |access-date=14 March 2022 |date=23 September 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220703061115/https://www.mfa.lt/default/en/news/lithuanian-foreign-ministrys-statement-on-the-situation-in-belarus |archivedate=3 July 2022 |accessdate=14 March 2022 }}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗေလ်ဂျဳယာမ်''' - ရးနိဂီုမရာဇ် ဗေလ်ဂျဳယာမ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Belgium&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Belgium}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Belgium
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံ အဳယူ။{{efn|name=&quot;EU&quot;}} ဗေလ်ဂျဳယာမ်ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရာ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဂကောံဂကူအရေဝ်ပိဘာသာ ကေုာံ ဒေသပိ။ 
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗေလိဇ်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Belize&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Belize}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Belize is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗေနိန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဗေနိန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Benin&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Benin}}'''&amp;nbsp;– Republic of Benin
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဘူတာန်''' - ရးနိဂီုမရာဇ် ဘူတာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bhutan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bhutan}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Bhutan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗဝ်လိဝဳယျာ''' - ရးနိဂီုဗဟုနဂရ ဗဝ်လိဝဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bolivia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bolivia}}'''&amp;nbsp;– Plurinational State of Bolivia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗဝ်သနဳယျာ ကု ဟေရ်ဇြေဂဝ်ဝဳနာ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bosnia and Herzegovina&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bosnia and Herzegovina}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ဗဝ်သနဳယျာ ကဵု ဟေရ်ဇြေဂဝ်ဝဳနာဂှ် နွံကဵု သၞောဝ်ရးနိဂီုၜါ Bosnia and Herzegovina has two constituent ''entities'':

* ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရာ ဗဝ်သနဳယျာ ကဵု ဟေရ်ဇြေဂဝ်ဝဳနာ {{noflag|[[Federation of Bosnia and Herzegovina]]}}
* ရးနိဂီုသမ္မတ သာဗဳယျာ {{flag|Republika Srpska}}

ကေုာံ ခရိုင်ဗြိတ်ချ်ကဝ် (Brčko District) မဒှ်ခရိုင် မနွံကဵု အဝဵုပကင်ရင်အပိုင်။&lt;ref name=&quot;Stjepanović2015&quot;&gt;{{cite journal |title=Dual Substate Citizenship as Institutional Innovation: The Case of Bosnia's Brčko District |journal=Nationalism and Ethnic Politics |date=2015 |pages=382–383 |first=Dejan |last=Stjepanović |volume=21 |issue=4 |doi=10.1080/13537113.2015.1095043 |s2cid=146578107 |issn=1353-7113 |eissn=1557-2986 |oclc=5927465455 }}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗောတ်သွာနာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဗောတ်သွာနာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Botswana&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Botswana}}'''&amp;nbsp;– Republic of Botswana
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗြာဇြိလ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတဖေဒ္ဒရာ ဗြာဇြိလ် 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Brazil&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Brazil}}'''&amp;nbsp;– Federative Republic of Brazil
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ဗြာဇြိလ်ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုသၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မနွံကဵု တွဵုရး ၂၆ ကေုာံ ခရိုင်ဖေဒ္ဒရာမွဲ။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗြူနာယ်''' - ဗြူနာယ် ဒရုဿလာမ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Brunei&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Brunei}}'''&amp;nbsp;– Brunei Darussalam
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗူလ်ဂါရိယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဗူလ်ဂါရိယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bulgaria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bulgaria}}'''&amp;nbsp;– Republic of Bulgaria
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗူကဳဏး သွာသဝ်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Burkina Faso&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Burkina Faso}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Burma → [[#Myanmar|See Myanmar listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗူရုန္ဒဳ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဗူရန်ဒဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Burundi&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Burundi}}'''&amp;nbsp;– Republic of Burundi
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကမ္ဗောဒဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုမရာဇ် ကမ္ဗောဒဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cambodia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cambodia}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Cambodia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခမေရောန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ခမေရောန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cameroon&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cameroon}}'''&amp;nbsp;– Republic of Cameroon
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခနဒါ''' - 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Canada&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Canada}}'''{{efn|The legal name for Canada is the sole word; an officially sanctioned, though disused, name is Dominion of Canada (which includes its legal title); see: [[Name of Canada]], [[Dominion]].}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ခနဒါ ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဂကောံဓနသဟာယ{{efn|name=&quot;realm&quot;}} တုဲပၠန် ဒှ်ရးနိဂီု မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုသၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မနွံကဵု စှ်ရး ကေုာံ ပိဒေသ။ 
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခေပ်ဝေရ်ဒါ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ခေပ်ဝေရ်ဒါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cape Verde&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cape Verde}}'''&amp;nbsp;– Republic of Cabo Verde{{efn|The government of Cape Verde declared &quot;Cabo Verde&quot; to be the official English name of the country in 2013.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://news.nationalgeographic.com/news/2013/12/131212-maps-cabo-verde-cartography-science-cape-verde-africa/|title=Cape Verde Gets New Name: 5 Things to Know About How Maps Change|author=Tanya Basu|magazine=[[National Geographic]]|date=14 December 2013|access-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181020000546/https://news.nationalgeographic.com/news/2013/12/131212-maps-cabo-verde-cartography-science-cape-verde-africa/|archive-date=20 October 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ရးနိဂီုသမ္မတ လဒေါဝ်အဖရိက'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Central African Republic&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Central African Republic}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ချာဒ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ချာဒ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Chad&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Chad}}'''&amp;nbsp;– Republic of Chad
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ချဳလေ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ချဳလေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Chile&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Chile}}'''&amp;nbsp;– Republic of Chile
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ချဳလေ နွံကဵု ဒေသတၟေင်မွဲ မကော်ဂး တကအ်အိဿ္တာ [[Easter Island]]။{{efn|name=&quot;ChileanAntarctic&quot;|Chile's [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic territory of the ''[[Chilean Antarctic Territory|Chilean Antarctic]]'' (''Antártica Chilena'') is a [[Communes of Chile|commune]] of the [[Antártica Chilena Province]] of the [[Magallanes Region]].}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကြုက်]]''' ရးနိဂီုသမ္မတညးဍုင်ကွာန် ကြုက်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;China&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|China}}'''&amp;nbsp;– People's Republic of China{{efn|name=&quot;ChinaTaiwan&quot;|The [[China|People's Republic of China]] (PRC) is commonly referred to as &quot;China&quot;, while the [[Taiwan|Republic of China]] (ROC) is commonly referred to as &quot;Taiwan&quot;. The ROC is also occasionally known diplomatically as [[Chinese Taipei]], or by another [[Abbreviation of Republic of China|alternative name]].}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |ရးနိဂီုဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစၟတ်သမ္တီ၊ စၞးဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုသမ္မတကြုက်
[[Foreign relations of China#International recognition of the People's Republic of China|Partially unrecognised]]. {{claimedby|ROC}}
{{extent}}ရးနိဂီုကြုက်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင် မသုန် မတွဟ်ဂး ဂွာန်သဳ (Guangxi)၊ အေန်နာမောန်ဂဝ်လဳယျာ (Inner Mongolia)၊ နေင်ရှ (Ningxia)၊ တိဗေတ် (Tibet)၊ ကေုာံ ရှေန်ဂျင် (Xinjiang)။{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}} ပါဲနူဂှ်တုဲ ဒေသမနွံကဵု အဝဵုစၟိန်ပြမာန်တၟေင် ၜါ 

* ဟံင်ကံင် {{flag|Hong Kong}}
* မခဴ {{flag|Macao}}

ထာဲဝါန် ဂှ် နကဵုရးနိဂီုကြုင် ၜိုန်ရ ဟီု မဒှ်တကအ် သၟဝ်ဇကုကီုလေဝ်၊ အဝဵုသြဇာကြုက် ဟွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲထာဲဝါန်။{{efn|name=&quot;TAI2&quot;|In 1949, the Republic of China government led by the [[Kuomintang]] (KMT) lost the [[Chinese Civil War]] to the [[Chinese Communist Party]] (CCP) and set up a provisional capital in [[Taipei]]. The CCP established the PRC. As such, the [[political status of Taiwan|political status of the ROC and legal status of Taiwan]] (alongside the [[Free area of the Republic of China|territories]] under ROC jurisdiction) are in dispute. In 1971, the United Nations gave the [[China and the United Nations|China seat]] to the PRC. In the view of the United Nations, no member of the organisation withdrew as a consequence of this but the ROC representatives declared that they were withdrawing. Most states recognise the PRC to be the [[One-China policy|sole legitimate representative]] of all China, and the UN classifies Taiwan as &quot;[[Taiwan Province, People's Republic of China|Taiwan, Province of China]]&quot;. The ROC has de facto relations with most sovereign states. A significant political movement within Taiwan advocates [[Taiwan independence movement|Taiwan independence]].}}

ရးနိဂီုမဒှ်ကောန်ဂကောံကုလသမဂ္ဂ ၁၄ ရးနိဂီု သီုကဵု ရးနိဂီုဝါတိခေန် (Vatican City) ဂှ် ဟွံစၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုကြုက်၊ စၞး ရးနိဂီုသမ္မတညးရးနိဂီုကွာန်ကြုက်ဂှ် ညးတအ် ပစၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုသမ္မကြုက် (ထာဲဝါန်)။ {{efn|See also [[Dates of establishment of diplomatic relations with the People's Republic of China]] and [[Foreign relations of China]].}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''China, Republic of → [[#Taiwan|See Taiwan listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခဝ်လောမ္ဗဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ခဝ်လောမ္ဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Colombia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Colombia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Colombia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခဝ်မဝ်ရောသ်''' - သဟရး ခဝ်မဝ်ရောသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Comoros&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Comoros}}'''&amp;nbsp;– Union of the Comoros
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ခဝ်မဝ်ရောသ်ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုသၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု တကအ် ပိတကအ်။{{efn|name=&quot;federal&quot;|More information on more or less [[federation|federal]] structures can be found at a [[List of federations]].&lt;ref&gt;Constitution of Comoros, Art. 1.&lt;/ref&gt;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခေါန်ဂေါ''' - ရးနိဂီုသမ္မတဒဳမဝ်ကရေတ်တေတ် ခေါန်ဂေါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Congo, Democratic Republic of the&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Democratic Republic of the Congo|name=Congo, Democratic Republic of the}}'''{{efn|Also known as Congo-Kinshasa. Formerly referred to as [[Zaire]], its official name from 1971 to 1997.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
| '''ခေါန်ဂေါ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ခေါန်ဂေါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Congo, Republic of the&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Republic of the Congo|name=Congo, Republic of the}}'''{{efn|Also known as Congo-Brazzaville.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Cook Islands → [[#Cook Islands|See Cook Islands listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခေါဿ္တာရဳခါ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ခေါဿ္တာရဳခါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Costa Rica&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Costa Rica}}'''&amp;nbsp;– Republic of Costa Rica
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Côte d'Ivoire → [[#Ivory Coast|See Ivory Coast listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခြဝ်အေရှာ''' – ရးနိဂီုသမ္မတ ခြဝ်အေရှာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Croatia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Croatia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Croatia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂျူဗါ''' – ရးနိဂီုသမ္မတ ဂျူဗါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cuba&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cuba}}'''&amp;nbsp;– Republic of Cuba
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သဳပြုသ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သဳပြုသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cyprus&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cyprus}}'''&amp;nbsp;– Republic of Cyprus
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |ဟွံဂွံ ဒုင်စၟတ်သမ္တီ နကဵုတူရကဳ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2010/OPINION/07/07/kakouris.cyprus/|publisher=CNN|title=Cyprus is not at peace with Turkey|author=Andreas S. Kakouris|date=9 July 2010|access-date=17 May 2014|quote=Turkey stands alone in violation of the will of the international community. It is the only country to recognize the &quot;TRNC&quot; and is the only country that does not recognize the Republic of Cyprus and its government.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518074323/http://www.cnn.com/2010/OPINION/07/07/kakouris.cyprus/|archive-date=18 May 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- and [[#Northern Cyprus|Northern Cyprus]]{{cn|date=17 May 2014}} --&gt;
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}} တကအ်ကရေက်လပါ်သၟဝ်ကျာဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဒဳဖက်တဝ်သဳပြုသ် (the de facto state of [[#Northern Cyprus|Northern Cyprus]])။
သဳပြုသ်ဂှ် ဟွံဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ ကုတူရကဳ၊ ဟိုတ်နူကဵု တူရကဳ စၟတ်သမ္တီ သဳပြုသ်သၟဝ်ကျာ။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ချေခ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတချေခ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Czech Republic&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Czech Republic}}'''{{efn|An official short name in English has been adopted by the Czech government, &quot;''Czechia''&quot;. This variant remains uncommon, but has been adopted by several companies and organisations including the United Nations. See [[Name of the Czech Republic]].}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Democratic People's Republic of Korea → [[#Korea North|See Korea, North listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Democratic Republic of the Congo → [[#Congo, Democratic Republic of the|See Congo, Democratic Republic of the listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဒေန်မက်]]''' - ရးနိဂီု မရာဇ် ဒေန်မက်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Denmark&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Denmark}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Denmark
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}} ရးနိဂီုဨကရာဇ် ဒေန်မက်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင် ၂  
* တကအ်သွဴအဝ် {{flag|Faroe Islands}}
* ဂရိန်လာန် {{flag|Greenland}}
ရးနိဂီုဨကရာဇ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဥပဒေသဇိုင် ပိရးနိဂီု မတွဟ်ဂး ဒေသဂြိုဟ်ဒေသ ဒေန်မက်၊ တကအ်သွဴအဝ် ကေုာံ ဂရိန်လာန်။{{efn|The designation &quot;Denmark&quot; can refer either to metropolitan Denmark or to the entire Danish Realm (for example in international organizations).}} ရးနိဂီုဨကရာဇ် ဒေန်မက် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုကောန်ဂကောံအဳယူ၊ ဆဂး သၞောဝ်အဳယူ (ပ္ဍဲကိစ္စတၟေင် လ္ၚဵု)တအ်ဂှ် ဟွံဆက်စပ် ကုတကအ်သွဴအဝ် ကေုာံ ဂရိန်လာန်။ မိက်ဂွံတီလှဲလှဲလးလးမ္ဂး လုပ်ဗှ်ကေတ် ပ္ဍဲမုက်လိက် [[Greenland and the European Union]]၊ ကေုာံ [[Faroe Islands and the European Union]] ညိ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stm.dk/_p_12710.html |title=Home Rule Act of the Faroe Islands : No. 137 of March 23, 1948 |website=Statsministeriat |location=Copenhagen |access-date=20 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910005827/http://www.stm.dk/_p_12710.html |archive-date=10 September 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stm.dk/_p_12712.html |title=The Greenland Home Rule Act : Act No. 577 of 29 November 1978 |website=Statsministeriat |location=Copenhagen |access-date=20 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140214060548/http://www.stm.dk/_p_12712.html |archive-date=14 February 2014 }}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂျဳဗဝ်တဳ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဂျဳဗဝ်တဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Djibouti&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Djibouti}}'''&amp;nbsp;– Republic of Djibouti
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဒဝ်မိနိခါ''' - ရးနိဂီုဓနသဟာယ ဒဝ်မိနိခါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Dominica&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Dominica}}'''&amp;nbsp;– Commonwealth of Dominica
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ရးနိဂီုသမ္မတ ဒဝ်မိနိခါန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Dominican Republic&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Dominican Republic}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တဳမောရ်ဗမံက်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဒဳမဝ်ကရေတ် တဳမောရ်-လာဿတေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;East Timor&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|East Timor}}'''&amp;nbsp;– Democratic Republic of Timor-Leste{{efn|The government of East Timor uses &quot;Timor-Leste&quot; as the official English name of the country.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အက်ကွာဒေါရ်''' – ရးနိဂီုသမ္မတ အက်ကွာဒေါရ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ecuador&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ecuador}}'''&amp;nbsp;– Republic of Ecuador
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အဳဂျိပ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတအာရာပ် အဳဂျိပ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Egypt&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Egypt}}'''&amp;nbsp;– Arab Republic of Egypt
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သလွာဒေါရ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သလွာဒေါရ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;El Salvador&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|El Salvador}}'''&amp;nbsp;– Republic of El Salvador
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အက်ကွာတဝ်ရဳယျလ် ဂိနဳ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အက်ကွာတဝ်ရဳယျလ် ဂိနဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Equatorial Guinea&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Equatorial Guinea}}'''&amp;nbsp;– Republic of Equatorial Guinea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အဳရိတြဳယျာ''' – ရးနိဂီု အဳရိတြဳယျာ 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Eritrea&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Eritrea}}'''&amp;nbsp;– State of Eritrea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အေဿတဝ်နဳယျာ''' – ရးနိဂီုသမ္မတ အေဿတဝ်နဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Estonia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Estonia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Estonia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အေဿွတဳနဳ''' - ရးနိဂီုမရာဇ် အေဿွတဳနဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Eswatini&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Eswatini}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Eswatini{{efn|Formerly referred to as the Kingdom of Swaziland, its official name until 2018.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အဳထဳအဝ်ပဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဖေဒ္ဒရာ ဒဳမဝ်ကရေသဳ အဳထဳအဝ်ပဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ethiopia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ethiopia}}'''&amp;nbsp;– Federal Democratic Republic of Ethiopia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}အဳထဳအဝ်ပဳယျာဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုသၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ထပှ်ဒေသ ကေုာံ နာဂရၜါ။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သွဳဇဳ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သွဳဇဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Fiji&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Fiji}}'''&amp;nbsp;– Republic of Fiji
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} သွဳဇဳဂှ် နွံကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင်မွဲ၊ ရဝ်တူမာ (Rotuma)။{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}&lt;ref&gt;{{Cite book
 | title = Laws of Fiji
 | place = Suva, Fiji
 | publisher = Government of Fiji
 | year = 1927
 | edition = 1978
 | chapter = Rotuma Act
 | chapter-url = http://www.itc.gov.fj/lawnet/fiji_act/cap122.html
 | access-date = 10 July 2010
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100621140255/http://www.itc.gov.fj/lawnet/fiji_act/cap122.html |archive-date=21 June 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       = Government of Fiji, Office of the Prime Minister
 |title        = Chapter 122: Rotuma Act
 |work         = Laws of Fiji
 |publisher    = [[University of the South Pacific]]
 |year         = 1978
 |url          = http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act/ra103/
 |access-date  = 10 November 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20110301163146/http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act/ra103/
 |archive-date = 1 March 2011
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
 |accessdate   = 10 November 2022
 |archivedate  = 1 March 2011
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20110301163146/http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act/ra103/
}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သွိန်လာန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သွိန်လာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Finland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Finland}}'''&amp;nbsp;– Republic of Finland
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}

* အောအ်လာန် {{flag|Åland}} ဂှ် ဒှ်ဒေသပကင်ရင်အပိုင် မမံင်လဒေါဝ် ကေုာံ မသက္ကုဒပ်ပၞာန် ရးနိဂီုသွိန်လာန်။{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}{{efn|[[Åland]] was demilitarised by the [[Treaty of Paris (1856)|Treaty of Paris]] in 1856, which was later affirmed by the [[League of Nations]] in 1921, and in a somewhat different context reaffirmed in the treaty on Finland's admission to the European Union in 1995.}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပြင်သေတ်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ပြင်သေတ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;France&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|France}}'''&amp;nbsp;– French Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}} ပြင်သေတ်ဂှ် နွံကဵု ဒေသဇမ္ၚောဲ မသုန် - [[French Guiana]], [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Mayotte]], ကေုာံ [[Réunion]]။ တုဲပၠန် ဒေသဇမ္ၚောဲ ဗွဲသၟဝ်ဝွံလေဝ် တၞီလုပ်လၟိဟ် ပြင်သေတ်ကီုရ။

* {{noflag|[[Clipperton Island]]}}
* {{flag|French Polynesia}}
* {{flag|New Caledonia}}
* {{noflag|[[Saint Barthélemy]]}}
* {{noflag|[[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]]}}
* {{noflag|[[Saint Pierre and Miquelon]]}}
* {{noflag|[[Wallis and Futuna]]}}
* {{flag|French Southern and Antarctic Lands}}{{efn|name=&quot;Adélie&quot;|France's [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic territory of ''[[Adélie Land]]'' (''Terre Adélie'') is one of five constituent districts of the French Southern and Antarctic Lands.}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂဗောန်''' – ရးနိဂီုသမ္မတ ဂဗောန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Gabon&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Gabon}}'''&amp;nbsp;– Gabonese Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|[[ဂါမ္ဗဳယျာ]] – ရးနိဂီုသမ္မတ ဂါမ္ဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Gambia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Gambia|name=Gambia, The}}'''&amp;nbsp;– Republic of The Gambia&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Gambia profile|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13376517|website=BBC News|access-date=12 March 2018|date=14 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311064543/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13376517|archive-date=11 March 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂျရ်ဂျဳယျာ''' - 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Georgia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Georgia (country)|name=Georgia}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ဂျရ်ဂျဳယျာဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ရးနိဂီုသမ္မတပကင်ရင်အပိုင် ၜါ၊ [[Adjara]] ကဵု [[Government of the Autonomous Republic of Abkhazia|Abkhazia]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}} ပ္ဍဲ [[#Abkhazia|Abkhazia]] ကဵု [[#South Ossetia|South Ossetia]]ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ရးနိဂီုဒဳသွက်တဝ် ''de facto''။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဂျာမနဳ]]''' – ရးနိဂီုသမ္မတဖေဒ္ဒရာ ဂျာမနဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Germany&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Germany}}'''&amp;nbsp;– Federal Republic of Germany
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံ အဳယူ။{{efn|name=&quot;EU&quot;}} ဂျာမနဳဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရာ မနွံကဵု ၁၆ တွဵုရး။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂါနာ''' – ရးနိဂီုသမ္မတ ဂါနာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ghana&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ghana}}'''&amp;nbsp;– Republic of Ghana
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂရိတ်''' ရးနိဂီုသမ္မတ ဂရိတ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Greece&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Greece}}'''&amp;nbsp;– Hellenic Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံ အဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}} ဂရိန်ဂှ် နွံကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင်မွဲ- [[Mount Athos]]။&lt;ref&gt;Constitution of Greece, Art. 105.&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂြေန္နာဒါ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Grenada&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Grenada}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ဂြေန္နာဒါဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဂကောံရးဓနသဟာယ{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂွာတေမာလာ'''- ရးနိဂီုသမ္မတ ဂွာတေမာလာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Guatemala&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Guatemala}}'''&amp;nbsp;– Republic of Guatemala
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂိနဳ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဂိနဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Guinea&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Guinea}}'''&amp;nbsp;– Republic of Guinea{{efn|Also known as Guinea-Conakry.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂိနဳ-ဗိဿဴ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဂိနဳ-ဗိဿဴ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Guinea-Bissau&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Guinea-Bissau}}'''&amp;nbsp;– Republic of Guinea-Bissau
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂါဲယျာဏာ'''- ရးနိဂီုသမ္မတပံင်ကောံ ဂါဲယျာဏာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Guyana&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Guyana}}'''&amp;nbsp;– Co-operative Republic of Guyana
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဟာဲတဳ''' – ရးနိဂီုသမ္မတ ဟာဲတဳ 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Haiti&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Haiti}}'''&amp;nbsp;– Republic of Haiti
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Holland → [[#Netherlands|See the Netherlands listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Holy See → [[#Vatican City|See Vatican City listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဟောန်ဂျာရာသ်'''- ရးနိဂီုသမ္မတ ဟောန်ဂျာရာသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Honduras&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Honduras}}'''&amp;nbsp;– Republic of Honduras
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဟင်္ဂေရဳ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Hungary&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Hungary}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}ကောန်ဂကောံ အဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အာက်သလာန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာက်သလာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Iceland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Iceland}}'''{{efn|name=&quot;Republic&quot;|While sometimes referred to as the &quot;Republic of Iceland&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/281235/Iceland|title=Iceland - Culture, History, &amp; People|access-date=2 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718220132/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/281235/Iceland|archive-date=18 July 2011|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/ungegn/docs/26th-gegn-docs/WP/WP54_UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%202011.pdf |title=Working Paper No. 54 : UNGEGN list of country names (Prepared by the United Nations Group of Experts on Geographical Names) |location=Vienna |date=May 2011 |access-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811023432/https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/ungegn/docs/26th-gegn-docs/WP/WP54_UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%202011.pdf |archive-date=11 August 2011 |url-status=live |df=dmy-all |website=unstats.un.org }}&lt;/ref&gt; and sometimes its counterpart ''Lýðveldið Ísland'' in Icelandic, the official name of the country is simply &quot;Iceland&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=54970|title=Hvert er formlegt heiti landsins okkar?|access-date=2 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722022935/http://visindavefur.is/svar.php?id=54970|archive-date=22 July 2011|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; One example of the former is the name of the [[Constitution of Iceland]], which in Icelandic is ''Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands'' and literally means &quot;the Constitution of the republic of Iceland&quot;. However, note that in this usage &quot;republic&quot; is not capitalised.}} – Republic of Iceland
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အိန္ဒိယ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အိန္ဒိယ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;India&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|India}}'''&amp;nbsp;– Republic of India
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အိန္ဒိယဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရာ မနွံကဵု ၂၈ တွဵုရး ကေုာံ ၈ ဒေသကၟိန်ရးနိဂီု။ 
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အိန္ဒောနေရှာ''' – ရးနိဂီုသမ္မတ အိန္ဒောနေသဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Indonesia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Indonesia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Indonesia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အိန္ဒောနေသဳယျာ နွံကဵု ၈ ရးပကင်ရင်အပိုင် [[အာဆေ]], [[ဂျာကာတာ]], [[ပါပဴလဒေါဝ်]], [[ပါပဴကုန်သမၠုင်]], [[ပါပဴ]], [[ပါပဴသၟဝ်ကျာ]], [[ပါပဴပလိုတ်]], ကေုာံ [[ယောဂျာကာတာ]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဳရာန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတအေဿလာမ္မေတ် အဳရာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Iran&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Iran}}'''&amp;nbsp;– Islamic Republic of Iran
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဳရက်]]''' – ရးနိဂီုသမ္မတအဳရက်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Iraq&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Iraq}}'''&amp;nbsp;– Republic of Iraq
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အဳရက် ဒှ်ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရာ{{efn|name=&quot;federal&quot;}}&lt;ref&gt;[http://portal.unesco.org/ci/en/files/20704/11332732681iraqi_constitution_en.pdf/iraqi_constitution_en.pdf Iraqi constitution] {{webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20160518175432/http://portal.unesco.org/ci/en/files/20704/11332732681iraqi_constitution_en.pdf/iraqi_constitution_en.pdf |date=18 May 2016 }}&lt;/ref&gt; မနွံကဵု ၁၉ အလဵုအသဳဒေသ၊ ၄ အပ္ဍဲကဵု ၁၉ ဂှ် ဒှ်ဒေသပကင်ရင်အပိုင် ကူဒေဿတာန်{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အာဲရေလာန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ireland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ireland}}'''{{efn|&quot;Ireland&quot; is the official name of the country in English. &quot;Republic of Ireland&quot; (the official ''description'' in English) and &quot;Éire&quot; (the official name in Irish) have sometimes been used unofficially to distinguish the state from the larger [[Ireland|island of Ireland]], however, this is officially deprecated.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Journal of British Studies |volume=46 |pages=72–90 |number=1 |date=January 2007 |publisher=Cambridge University Press on behalf of The North American Conference on British Studies |doi=10.1086/508399 |jstor=10.1086/508399 |title=The Irish Free State/Éire/Republic of Ireland/Ireland: &quot;A Country by Any Other Name&quot;? |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-british-studies_2007-01_46_1/page/72 |last=Daly |first=Mary E. |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; See [[names of the Irish state]].}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကူ အဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အေဿရေလ်]]''' - ရးနိဂီုအေဿရေလ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Israel&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Israel}}'''&amp;nbsp;– State of Israel
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |[[International recognition of Israel|ရးနိဂီုဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစၟတ်သမ္တီ]]
{{extent}}အေဿရေလ် ဂ္စာန်ဓလီုဒၟံင် ဒေသပကင်ရင် ပါလေဿတာင်။ ပါလေဿတာင် ကရေက်ရးနိဂီုဂျေရုသလေန် လပါ်ဗၟံက်ဂှ် အေဿရေလ် လုပ်သီကေတ်လဝ်၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic10_eng.htm|title=Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel|website=www.knesset.gov.il|access-date=7 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140905144734/http://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic10_eng.htm|archive-date=5 September 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; an act not recognised by the international community.&lt;ref name=dis&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |title=Disputes: International |publisher=CIA World Factbook |access-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514215411/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |archive-date=14 May 2011 |url-status=dead |df=dmy-all |accessdate=10 November 2022 |archivedate=14 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514215411/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html }}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲဒေသ သြင်လပါ်ပလိုတ် မကော်ဂး West Bank ဂှ် အေဿရေလ် ထိင်ဂွံ ၜိုတ်ဒးရး၊ ဒေသဂါဇာ Gaza Strip ဂှ် ၜိုန်ရ ပၞာန်တုဲဒှ်အာ ဟီုကီုလေဝ် အဝဵုအေဿရေလ် ဟွံအိုတ်အာ နူဒေသဂှ်ဏီရ။&lt;ref&gt;{{cite web
 |last         = Bell
 |first        = Abraham
 |title        = International Law and Gaza: The Assault on Israel's Right to Self-Defense
 |work         = Jerusalem Issue Brief, Vol. 7, No. 29
 |publisher    = Jerusalem Center for Public Affairs
 |date         = 28 January 2008
 |url          = http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm
 |access-date  = 16 July 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm
 |archive-date = 21 June 2010
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
 |accessdate   = 10 November 2022
 |archivedate  = 21 June 2010
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | last = Salih
 | first = Zak M.
 | title = Panelists Disagree Over Gaza's Occupation Status
 | publisher = [[University of Virginia School of Law]]
 | date = 17 November 2005
 | url = http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm
 | access-date = 16 July 2010
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm
 | archive-date = 3 March 2016
 | url-status = dead
 | df = dmy-all
 | accessdate = 10 November 2022
 | archivedate = 3 March 2016
 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title        = Israel: 'Disengagement' Will Not End Gaza Occupation
 |publisher    = Human Rights Watch
 |date         = 29 October 2004
 |url          = https://www.hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm
 |access-date   = 16 July 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm
 |archive-date = 1 November 2008
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=occ&gt;{{cite journal|url=https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&amp;pg=PA429|page=429|first=Andrew|last=Sanger|title=The Contemporary Law of Blockade and the Gaza Freedom Flotilla|journal=Yearbook of International Humanitarian Law 2010|volume=13|editor=M.N. Schmitt |editor2=Louise Arimatsu |editor3=Tim McCormack|publisher=Springer Science &amp; Business Media|date=2011|isbn=978-90-6704-811-8|quote=It is this direct external control over Gaza and indirect control over life within Gaza that has led the United Nations, the UN General Assembly, the UN Fact Finding Mission to Gaza, International human rights organisations, US Government websites, the UK Foreign and Commonwealth Office and a significant number of legal commentators, to reject the argument that Gaza is no longer occupied.|doi=10.1007/978-90-6704-811-8_14|series=Yearbook of International Humanitarian Law}}&lt;br /&gt;* {{cite book|title=International Law and the Classification of Conflicts|editor=Elizabeth Wilmshurst|first=Iain|last=Scobbie|author-link=Iain Scobbie|publisher=Oxford University Press|date=2012|isbn=978-0-19-965775-9|page=295|url=https://books.google.com/books?id=GM90Xp03uuEC&amp;pg=PA295|quote=Even after the accession to power of Hamas, Israel's claim that it no longer occupies Gaza has not been accepted by UN bodies, most States, nor the majority of academic commentators because of its exclusive control of its border with Gaza and crossing points including the effective control it exerted over the Rafah crossing until at least May 2011, its control of Gaza's maritime zones and airspace which constitute what Aronson terms the 'security envelope' around Gaza, as well as its ability to intervene forcibly at will in Gaza.}}&lt;br /&gt;* {{cite book|title=Prefiguring Peace: Israeli-Palestinian Peacebuilding Partnerships|first=Michelle|last= Gawerc|publisher=Lexington Books|date=2012|isbn=9780739166109|page=44|url=https://books.google.com/books?id=Hka8FZ4UdWUC&amp;pg=PA44|quote= In other words, while Israel maintained that its occupation of Gaza ended with its unilateral disengagement Palestinians – as well as many human right organizations and international bodies – argued that Gaza was by all intents and purposes still occupied.}}&lt;/ref&gt; 
Israel is not recognised as a state by [[International recognition of Israel|28 UN members]] and the [[#SADR|Sahrawi Arab Democratic Republic]]. The [[Palestine Liberation Organization]], recognised by a majority of ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs as the representative of the Palestinian people, [[Israel–Palestine Liberation Organization letters of recognition|recognised Israel in 1993]]. 
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဳတလဳ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အဳတလဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Italy&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Italy}}'''&amp;nbsp;– Italian Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံ အဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}} အဳတလဳဂှ် နွံကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင် ၅ [[Aosta Valley]], [[Friuli-Venezia Giulia]], [[Sardinia]], [[Sicily]] ကေုာံ [[Trentino-Alto Adige/Südtirol]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အဳဝဝ်ရဳ ကောတ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ကဝ်တေအဳဝဝ်ရဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ivory Coast&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ivory Coast}}'''&amp;nbsp;– Republic of Côte d'Ivoire{{efn|The government of Ivory Coast uses &quot;Côte d'Ivoire&quot; as the official English name of the country.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဇမိကာ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Jamaica&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Jamaica}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Jamaica is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဇပါန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Japan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Japan}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဇောရ်ဒါန်''' - ရးနိဂီုမရာဇ် ဂျောရ်ဒါန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Jordan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Jordan}}'''&amp;nbsp;– Hashemite Kingdom of Jordan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ကဇြေခ်သတာန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ကဇြေခ်သတာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kazakhstan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kazakhstan}}'''&amp;nbsp;– Republic of Kazakhstan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကေန်ညာ]]''' -ရးနိဂီုသမ္မတ ကေန်ညာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kenya&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kenya}}'''&amp;nbsp;– Republic of Kenya
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခဳရဳဗတဳ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ခဳရဳဗတဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kiribati&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kiribati}}'''&amp;nbsp;– Republic of Kiribati
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ကဝ်ရေယျာ သၟဝ်ကျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် ညးဍုင်ကွာန် ကဝ်ရေယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Korea North&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|North Korea|name=Korea, North}}'''&amp;nbsp;– Democratic People's Republic of Korea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|SKOREA}}
{{extent}} ကဝ်ရေယျာ သၟဝ်ကျာဂှ် ဟွံဂွံစၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုကောန်ဂကောံကုလသမဂ္ဂ ပိ ပြင်သေတ်၊ ဂျပေန်၊ ကေုာံ ကဝ်ရေယျာသၟဝ်ကျာ။&lt;ref&gt;{{cite web
 |url          = http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~worldjpn/documents/texts/docs/19650622.T1E.html
 |title        = Treaty on Basic Relations between Japan and the Republic of Korea
 |access-date   = 27 October 2008
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20090313123054/http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~worldjpn/documents/texts/docs/19650622.T1E.html
 |archive-date = 13 March 2009
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ကဝ်ရေယျာ သၠုင်ကျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ကဝ်ရေယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Korea South&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|South Korea|name=Korea, South}}'''&amp;nbsp;– Republic of Korea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|NKOREA}}
{{extent}}ကဝ်ရေယျာ သၠုင်ကျာ နွံကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင်မွဲ တကအ်ဇေဇူ (Jeju Island)။{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}&lt;ref&gt;{{cite web|author=Keun Min|title=Greetings|publisher=Jeju Special Self-Governing Province|url=http://english.jeju.go.kr/contents/index.php?mid=02|access-date=10 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502123553/http://english.jeju.go.kr/contents/index.php?mid=02|archive-date=2 May 2013|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
ကဝ်ရေယျာ သၠုင်ကျာဂှ် ဟွံဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ နူကဵု ကဝ်ရဳယျာသၟဝ်ကျာ၊ ကဝ်ရေယျာသၟဝ်ကျာ ဟီု ရးနိဂီုဂှ် နွံသၟဝ်ပကင်ရင်အလဵုအသဳကဝ်ရဳယျာ
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကဝ်သဝ်ဗဝ်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Kosovo → [[#Kosovo|See Kosovo listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကူဝိတ်]]''' -ရးနိဂီုကူဝိတ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kuwait&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kuwait}}'''&amp;nbsp;– State of Kuwait
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခိရ်ဂိဇ်သတာန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kyrgyzstan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kyrgyzstan}}'''&amp;nbsp;– Kyrgyz Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[လဴ]] - ရးနိဂီုဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် ညးဍုင်ကွာန် လဴ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Laos&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Laos}}'''&amp;nbsp;– Lao People's Democratic Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''လာတ်ဝဳယျာ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Latvia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Latvia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Latvia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''လေဗနောန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Lebanon&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Lebanon}}'''&amp;nbsp;– Lebanese Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''လေသ္သူထူ''' - ရးနိဂီုမရာဇ် လေသ္သူထူ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Lesotho&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Lesotho}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Lesotho
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''လိဗေရဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတလိဗေရဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Liberia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Liberia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Liberia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[လဳဗျာ]]''' - ရးနိဂီုလဳဗျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Libya&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Libya}}'''&amp;nbsp;– State of Libya
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''လေတ္တေန်သတာင်''' - ရးနိဂီုသၟိင် လေတ္တေန်သတာင်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Liechtenstein&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Liechtenstein}}'''&amp;nbsp;– Principality of Liechtenstein
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''လိတ္တူဝေနဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ လိတ္တူဝေနဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Lithuania&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Lithuania}}'''&amp;nbsp;– Republic of Lithuania
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''လုဇြေမ်ဗရ် -''' ရးနိဂီုသၟိင်လုဇြေမ်ဗရ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Luxembourg&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Luxembourg}}'''&amp;nbsp;– Grand Duchy of Luxembourg
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Macedonia → [[#North Macedonia|See North Macedonia listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မဒါဂါသကာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ မဒါဂါသကာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Madagascar&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Madagascar}}'''&amp;nbsp;– Republic of Madagascar
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မလဝဳ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ မလဝဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Malawi&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Malawi}}'''&amp;nbsp;– Republic of Malawi
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မလေရှာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Malaysia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Malaysia}}'''&amp;nbsp;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Malaysia is a [[federation]] of [[States and federal territories of Malaysia|13 states and three federal territories]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မလ်ဒိဝ်သ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ မလ်ဒိဝ်သ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Maldives&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Maldives}}'''&amp;nbsp;– Republic of Maldives
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မာလဳ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ မာလဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mali&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mali}}'''&amp;nbsp;– Republic of Mali
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မာလ်တာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ မာလ်တာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Malta&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Malta}}'''&amp;nbsp;– Republic of Malta
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တကအ် မာရှလ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ တကအ်မာရှလ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Marshall Islands&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Marshall Islands}}'''&amp;nbsp;– Republic of the Marshall Islands
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Under [[Compact of Free Association]] with the [[#United States|United States]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မဝ်ရိတေနိယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အေဿလာမ္မေတ် မဝ်ရိတေနိယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mauritania&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mauritania}}'''&amp;nbsp;– Islamic Republic of Mauritania
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မဝ်ရိရှေသ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ မဝ်ရိရှေသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mauritius&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mauritius}}'''&amp;nbsp;– Republic of Mauritius
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}မဝ်ရိရှေသ် နွံကဵု တကအ် ပကင်ရင်အပိုင်မွဲ မနွံယၟု Rodrigues{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မေက်သဳကဝ်''' - သဟရးမေက်သဳကဝ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mexico&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mexico}}'''&amp;nbsp;– United Mexican States
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}မေက်သဳကဝ်ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုသၞောဝ်ဖေဝ်ဒရေဝ် မနွံကဵု တွဵုရး ၃၁ ကေုာံ ရးနိဂီုမအုပ်ဓုပ်အပိုင် မွဲ။ ဒေသမအုပ်ဓုပ်အပိုင် Rebel Zapatista ဂှ် နွံကဵုအဝဵု ဇကုအပိုင်ရ။ 
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မိခြဝ်နေသဳယျာ''' - ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရာ မိခြဝ်နေသဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Micronesia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Federated States of Micronesia|name=Micronesia, Federated States of}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} မပံင်တောဲ ကုကၟိန်ရးနိဂီုပံင်ကောံအမေရိကာန်။ ကၟိန်ရးနိဂီုပံင်ကောံဖေဝ်ဒရေဝ် မိခြဝ်နေသဳယျာဂှ် ဒှ်ရးနိဂီု သၞောတ်ဖေဝ်ဒရေဝ်တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ရးပန်ရ။
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မောလ်ဒဝ်ဝါ''' - ရးနိဂီုသမ္မတမောလ်ဒဝ်ဝါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Moldova&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Moldova}}'''&amp;nbsp;– Republic of Moldova
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} မောလ်ဒဝ်ဝါဂှ် နွံကဵု ဒေသမအုပ်ဓုပ်အပိုင် ဂဂေဇြဳယျာ (Gagauzia) ကေုာံ the Dniester။ ရးနိဂီုဗေန်ဒါ (တိက်ဟဳန) ဂှ် ဒှ်မပကင်ရင်အပိုင် နကဵု တြာန်သနဳသတြဳယျာ (Transnistria)။
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မဝ်နကဝ်''' - ရးနိဂီုသၟိင် မဝ်နကဝ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Monaco&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Monaco}}'''&amp;nbsp;– Principality of Monaco
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မောန္ဂောလဳယျာ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mongolia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mongolia}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မောန္တေနေဂြော'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Montenegro&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Montenegro}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မဝ်ရောက္ကဝ်''' - ရးနိဂီုမရာဇ် မဝ်ရောက္ကဝ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Morocco&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Morocco}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Morocco
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Part of the Moroccan-claimed [[Western Sahara]] is controlled by the partially recognised [[#SADR|Sahrawi Arab Democratic Republic]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မဝ်ဇြာမ်ဗိခ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ မဝ်ဇြာမ်ဗိခ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mozambique&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mozambique}}'''&amp;nbsp;– Republic of Mozambique
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗၟာ''' - သဟရးသမ္မတဗၟာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Myanmar&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Myanmar}}'''&amp;nbsp;– Republic of the Union of Myanmar{{efn|The country's official name of Myanmar, adopted in 1989, has been mixed and controversial, with the former name Burma still being used in many cases. See [[Names of Myanmar]].}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}[[Wa State]] is a de facto autonomous state within Myanmar. The United Nations has not recognized the {{lang|la|de facto}} ruling government of Myanmar, the [[State Administration Council]].&lt;ref name=&quot;UN_Seats_Denied&quot; /&gt; &lt;!--France has only begun the process of recognizing the NUG by passing a bill in the Senate--&gt;
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Nagorno-Karabakh → [[#Artsakh|See Artsakh listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''နမိဗဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ နမိဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Namibia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Namibia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Namibia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''နာဥူရူ''' - ရးနိဂီုသမ္မတနာဥူရူ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Nauru&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Nauru}}'''&amp;nbsp;– Republic of Nauru
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[နဳပဝ်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဖေဒ္ဒရာ ဒဳမဝ်ကရေတ်တေတ် နဳပဝ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Nepal&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Nepal}}'''&amp;nbsp;– Federal Democratic Republic of Nepal
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Nepal is a [[federation]] composed of [[Provinces of Nepal|7 provinces]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''နေတာလာန်''' - ရးနိဂီုမရာဇ် နေတာလာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Netherlands&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kingdom of the Netherlands|name=Netherlands}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of the Netherlands
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}} The [[Kingdom of the Netherlands]] includes four areas with substantial autonomy:

* {{flag|Aruba}}
* {{flag|Curaçao}}
* {{flag|Netherlands}}
* {{flag|Sint Maarten}}

Metropolitan Netherlands, Aruba, Curaçao and Sint Maarten form the four constituent countries of the Kingdom. Three overseas parts of the Netherlands ([[Bonaire]], [[Saba (island)|Saba]] and [[Sint Eustatius]]) are [[Caribbean Netherlands|special municipalities]] of metropolitan Netherlands.{{efn|The designation &quot;Netherlands&quot; can refer either to metropolitan [[Netherlands]] or to the entire [[Kingdom of the Netherlands|Kingdom]] (e.g. in international organizations).}} The Kingdom of the Netherlands as a whole is a member of the EU, but EU law only wholly applies to parts within Europe.
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''နျူဇြဳလာန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;New Zealand&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|New Zealand}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}New Zealand is a [[Commonwealth realm]],{{efn|name=&quot;realm&quot;}} and has one dependent territory and one [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic dependent territory:

* {{flag|Tokelau}}
* ''{{noflag|[[Ross Dependency]]}}''

The [[New Zealand Government]] acts for the entire [[Realm of New Zealand]] in all international contexts, which has responsibilities for (but no rights of control over) two freely [[associated state]]s:

* {{flag|Cook Islands}}
* {{flag|Niue}}

The Cook Islands and Niue have diplomatic relations with {{Numrel|CK|alt2= |}} and {{Numrel|Niue|alt2= |}} UN members respectively.&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       = Federal Foreign Office of Germany
 |title        = Beziehungen zu Deutschland
 |publisher    = Government of Germany
 |date         = November 2009
 |url          = http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Cookinseln/Bilateral.html
 |access-date   = 16 July 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20100723070259/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Cookinseln/Bilateral.html
 |archive-date = 23 July 2010
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
}} For more information, see [[Foreign relations of the Cook Islands]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |author=Republic of Nauru Permanent Mission to the United Nations
 |title=Foreign Affairs
 |publisher=United Nations
 |url=http://www.un.int/nauru/foreignaffairs.html
 |access-date=16 July 2010
 |url-status=dead
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141004083335/http://www.un.int/nauru/foreignaffairs.html
 |archive-date=4 October 2014
}}&lt;/ref&gt; They have full treaty-making capacity in the UN,&lt;ref name=&quot;untreaty1&quot;&gt;{{cite web |url=http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf |title=Article 102, Repertory of Practice of United Nations Organs, Supplement No. 8, Volume VI (1989–1994) |website=untreaty.un.org |access-date=15 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403031600/http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf |archive-date=3 April 2012 |df=mdy-all |accessdate=10 November 2022 |archivedate=23 July 2004 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040723045746/http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf }}&lt;/ref&gt; and are members of some [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''နိကရာဂိဝး''' - ရးနိဂီုသမ္မတ နိကရာဂိဝး
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Nicaragua&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Nicaragua}}'''&amp;nbsp;– Republic of Nicaragua
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Nicaragua contains two autonomous regions, [[Región Autónoma del Atlántico Sur|Atlántico Sur]] and [[Región Autónoma del Atlántico Norte|Atlántico Norte]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''နိဂျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ နိဂျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Niger&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Niger}}'''&amp;nbsp;– Republic of the Niger
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''နိဂျေရိယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဖေဒ္ဒရာ နိဂျေရိယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Nigeria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Nigeria}}'''&amp;nbsp;– Federal Republic of Nigeria
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Nigeria is a [[federation]] of [[States of Nigeria|36 states and one federal territory]].
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Niue → [[#Niue|See Niue listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''North Korea → [[#Korea North|See Korea, North listing]]''
|-
|'''မာသဳဒေါနဳယျာ သၟဝ်ကျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ မာသဳဒေါနဳယျာ သၟဝ်ကျာ 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;North Macedonia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|North Macedonia}}'''&amp;nbsp;– Republic of North Macedonia{{efn|Formerly known constitutionally as the &quot;Republic of Macedonia&quot; from 1991 to 2019 and under the international designation of &quot;the former Yugoslav Republic of Macedonia&quot; (FYROM) from 1993 to 2019 due to the [[Macedonia naming dispute]] with [[Greece]]. Following the [[Prespa agreement]] going into effect in February 2019, the country was renamed &quot;North Macedonia&quot;.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Northern Cyprus → [[#Northern Cyprus|See Northern Cyprus listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[နဝ်ဝေ]]''' - ရးနိဂီုမရာဇ် နဝ်ဝေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Norway&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Norway}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Norway
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Norway has two [[Unincorporated area|unincorporated areas]] in Europe:

* {{noflag|[[Svalbard]]}} is an integral part of Norway, but has a special status due to the [[Svalbard Treaty]].
* {{noflag|[[Jan Mayen]]}} is an uninhabited island that is an integral part of Norway, although unincorporated.

Norway has one [[Dependencies of Norway|dependent territory]] and two [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic dependent territories in the [[Southern Hemisphere]]:

* {{noflag|[[Bouvet Island]]}}
* ''{{noflag|[[Peter I Island]]}}''
* ''{{noflag|[[Queen Maud Land]]}}''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အဝ်မာန်''' - ရးနိဂီုသၟိင် အဝ်မာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Oman&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Oman}}'''&amp;nbsp;– Sultanate of Oman
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ပါကိသတာန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အေဿလာမ္မေတ် ပါကိသတာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Pakistan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Pakistan}}'''&amp;nbsp;– Islamic Republic of Pakistan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Pakistan is a [[federation]] of [[Subdivisions of Pakistan|four provinces and one capital territory]]. Pakistan exercises control over certain portions of [[Kashmir]], but has not officially annexed any of it,&lt;ref&gt;Constitution of Pakistan, Art. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news
 |author       = Aslam, Tasnim
 |title        = Pakistan Does Not Claim Kashmir As An Integral Part...
 |url          = http://www.outlookindia.com/article.aspx?233374
 |newspaper    = Outlook India
 |publisher    = The Outlook Group
 |date         = 11 December 2006
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20111213213928/http://www.outlookindia.com/article.aspx?233374
 |archive-date = 13 December 2011
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
 |access-date  = 27 February 2011
 |accessdate   = 10 November 2022
 |archivedate  = 13 December 2011
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20111213213928/http://www.outlookindia.com/article.aspx?233374
}}&lt;/ref&gt; instead regarding it as a disputed territory.&lt;ref&gt;{{Cite book
 | last = Williams
 | first = Kristen P.
 | title = Despite nationalist conflicts: theory and practice of maintaining world peace
 | publisher = Greenwood Publishing Group
 | year = 2001
 | pages = 154–155
 | url = https://books.google.com/books?id=OYmurpH3ahsC
 | isbn = 978-0-275-96934-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book
 | last = Pruthi
 | first = R.K.
 | title = An Encyclopaedic Survey Of Global Terrorism In 21St Century
 | publisher = Anmol Publications Pvt. Ltd.
 | year = 2001
 | pages = 120–121
 | url = https://books.google.com/books?id=C3yDkKDbZ3YC
 | isbn = 978-81-261-1091-9}}&lt;/ref&gt; The portions that it controls are divided into two territories, administered separately from Pakistan proper:

* {{flag|Azad Kashmir}}
* {{flag|Gilgit-Baltistan}}

Azad Kashmir describes itself as a &quot;self-governing state under Pakistani control&quot;, while Gilgit-Baltistan is described in its governance order as a group of &quot;areas&quot; with self-government.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://home.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=72&amp;catid=14 |title=Azad Kashmir Day |access-date=2014-07-28 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812174212/http://home.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=72&amp;catid=14 |archive-date=12 August 2014 |df=dmy-all |accessdate=2022-11-10 |archivedate=2014-08-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812174212/http://home.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=72&amp;catid=14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gbtribune.files.wordpress.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://gbtribune.files.wordpress.com/2012/09/self-governance-order-2009.pdf |title=To Be Published In The Next Issue Of The |access-date=28 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905063539/http://gbtribune.files.wordpress.com/2012/09/self-governance-order-2009.pdf |archive-date=5 September 2014 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AJ&amp;KHistory&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ajk.gov.pk/history.php|title=AJ&amp;K History|access-date=6 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180106174235/http://www.ajk.gov.pk/history.php|archive-date=6 January 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; These territories are not usually regarded as sovereign, as they do not fulfil the criteria set out by the declarative theory of statehood (for example, their current laws do not allow them to engage independently in relations with other states). Several state functions of these territories (such as foreign affairs and defence) are performed by Pakistan.&lt;ref name=&quot;gbtribune.files.wordpress.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=z-aRAwAAQBAJ&amp;q=azad+kashmir+gilgit+baltistan&amp;pg=PA1100|title=Political Handbook of the World 2014|access-date=5 October 2014|isbn=9781483333281|last1=Lansford|first1=Tom|date=2014-04-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ajkassembly.gok.pk/AJK_Interim_Constitution_Act_1974.pdf# |title=The Azad Jammu And Kashmir Interim Constitution Act, 1974 |format=PDF |access-date=28 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013171853/http://www.ajkassembly.gok.pk/AJK_Interim_Constitution_Act_1974.pdf |archive-date=13 October 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပဠဴ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ပဠဴ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Palau&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Palau}}'''&amp;nbsp;– Republic of Palau
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Under [[Compact of Free Association]] with the [[#United States|United States]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ပါလေဿတာင်''' - ရးနိဂီုပါလေဿတာင်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Palestine&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Palestine}}'''&amp;nbsp;– State of Palestine
| style=&quot;background:#ddf;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; [[United Nations General Assembly observers#Present non-member observers|UN General Assembly observer state]]; member of two [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]&lt;!-- {{cn|date=April 2021}} -- it appears that the convention on this page is to keep details and citations to the last column, which is where the details and citations for this claim can be found --&gt;
| style=&quot;background:#fcc;&quot; | [[International recognition of the State of Palestine|Partially unrecognised]].
{{extent}}The State of Palestine, declared in 1988, is not recognised as a state by Israel but has received diplomatic recognition from {{Numrec|Palestine}} states.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Palestine Liberation Organization|title=Road For Palestinian Statehood: Recognition and Admission|url=http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=5|publisher=Negotiations Affairs Department|access-date=28 July 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110818214013/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=5|archive-date=18 August 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; The proclaimed state has no agreed territorial borders, or effective control over much of the territory that it proclaimed.&lt;ref&gt;See the following on statehood criteria:
* {{cite web|author=Mendes, Errol|title=Statehood and Palestine for the purposes of Article 12 (3) of the ICC Statute|url=http://uclalawforum.com/media/background/gaza/2010-03-30_Mendes-Memo.pdf|pages=28, 33|date=30 March 2010|access-date=17 April 2011|postscript=:|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831190057/http://uclalawforum.com/media/background/gaza/2010-03-30_Mendes-Memo.pdf|archive-date=31 August 2011|url-status=live|df=dmy-all}} &quot;...the Palestinian State also meets the traditional criteria under the Montevideo Convention...&quot;; &quot;...the fact that a majority of states have recognised Palestine as a State should easily fulfil the requisite state practice&quot;.
* {{cite journal|author=McKinney, Kathryn M.|title=The Legal Effects of the Israeli-PLO Declaration ofPrinciples: Steps Toward Statehood for Palestine|url=http://lawpublications.seattleu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1438&amp;context=sulr&amp;sei-redir=1#search=%22palestine+%22constitutive+theory%22+statehood%22|journal=Seattle University Law Review|volume=18|issue=93|year=1994|page=97|publisher=Seattle University|access-date=17 April 2011|postscript=:|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722063030/http://lawpublications.seattleu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1438&amp;context=sulr&amp;sei-redir=1#search=%22palestine+%22constitutive+theory%22+statehood%22|archive-date=22 July 2011|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722063030/http://lawpublications.seattleu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1438&amp;context=sulr&amp;sei-redir=1#search=%22palestine+%22constitutive+theory%22+statehood%22 |date=22 July 2011 }} &quot;It is possible, however, to argue for Palestinian statehood based on the constitutive theory&quot;.
* {{cite journal|author=McDonald, Avril|title=Operation Cast Lead: Drawing the Battle Lines of the Legal Dispute|url=https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&amp;crawlid=1&amp;doctype=cite&amp;docid=16+Hum.+Rts.+Br.+25&amp;srctype=smi&amp;srcid=3B15&amp;key=74ccae52ba220673512e7784449388f0|journal=Human Rights Brief|volume=25|date=Spring 2009|publisher=Washington College of Law, Center for Human Rights and Humanitarian Law|access-date=17 April 2011|postscript=:|archive-url=https://web.archive.org/web/20120329201731/https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&amp;crawlid=1&amp;doctype=cite&amp;docid=16+Hum.+Rts.+Br.+25&amp;srctype=smi&amp;srcid=3B15&amp;key=74ccae52ba220673512e7784449388f0|archive-date=29 March 2012|url-status=live|df=dmy-all}} &quot;Whether one applies the criteria of statehood set out in the Montevideo Convention or the more widely accepted constitutive theory of statehood, Palestine might be considered a state.&quot;&lt;/ref&gt; The [[Palestinian National Authority]] is an interim administrative body formed as a result of the [[Oslo Accords]] that exercises limited autonomous jurisdiction within the [[Palestinian territories]]. In foreign relations, Palestine is represented by the [[Palestine Liberation Organization]].&lt;ref name=&quot;unnms&quot;/&gt; The State of Palestine is a member state of UNESCO,&lt;ref&gt;{{cite web|author=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|title=Arab States: Palestine|url=http://www.unesco.org/new/en/unesco/worldwide/arab-states/palestine/|publisher=United Nations|access-date=3 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104131813/http://www.unesco.org/new/en/unesco/worldwide/arab-states/palestine/|archive-date=4 January 2012|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; UNIDO and other international organizations.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Palestinians: Background and U.S. Relations|url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL34074.pdf|pages=40–41|date=18 March 2021|accessdate=10 November 2022|archivedate=13 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210513163558/https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL34074.pdf}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ပဏမာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတပဏမာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Panama&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Panama}}'''&amp;nbsp;– Republic of Panama
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ပါပွာ နျူဂေနဳ''' - ရးနိဂီုသၠးပွး ပါပွာ နျူဂေနဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Papua New Guinea&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Papua New Guinea}}'''&amp;nbsp;– Independent State of Papua New Guinea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Papua New Guinea is a [[Commonwealth realm]]{{efn|name=&quot;realm&quot;}} with one autonomous region, [[Autonomous Region of Bougainville|Bougainville]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ပါရဂွာဲ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ပါရဂွာဲ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Paraguay&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Paraguay}}'''&amp;nbsp;– Republic of Paraguay
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပေရူ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ပေရူ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Peru&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Peru}}'''&amp;nbsp;– Republic of Peru
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဖိလိပ္ပိန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဖိလိပ္ပိန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Philippines&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Philippines}}'''&amp;nbsp;– Republic of the Philippines
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}The Philippines contains one autonomous region, [[Bangsamoro]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပဝ်လာန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ပဝ်လာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Poland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Poland}}'''&amp;nbsp;– Republic of Poland
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပဝ်တူဂြဳ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ပဝ်တူဂြဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Portugal&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Portugal}}'''&amp;nbsp;– Portuguese Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}} Portugal contains two autonomous regions, [[Azores|the Azores]] and [[Madeira]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Pridnestrovie → [[#Transnistria|See Transnistria listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ကွာတာ''' - ရးနိဂီုကွာတာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Qatar&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Qatar}}'''&amp;nbsp;– State of Qatar
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Republic of Korea → [[#Korea South|See Korea, South listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Republic of the Congo → [[#Congo, Republic of the|See Congo, Republic of the listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ရဝ်မာန္နဳယျာ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Romania&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Romania}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ရုရှာ]]''' - သဟရး ဖေဒ္ဒရာ ရုရှာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Russia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Russia}}'''&amp;nbsp;– Russian Federation
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Russia is a [[federation]] of 83&amp;nbsp; internationally recognised [[federal subjects of Russia|federal subjects]] (republics, oblasts, krais, autonomous okrugs, federal cities, and an autonomous oblast). Several of the federal subjects are ethnic republics.{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ရွာန်ဒါ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ရွာန်ဒါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Rwanda&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Rwanda}}'''&amp;nbsp;– Republic of Rwanda
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Sahrawi Arab Democratic Republic → [[#SADR|See Sahrawi Arab Democratic Republic listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သင်ခိတ် ကု နေဝိသ်''' - သဟရးဖေဒ္ဒရာ သင်ခြိသ္သတဝ်ဖါ ကု နေဝိသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Saint Kitts and Nevis&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Saint Kitts and Nevis}}'''&amp;nbsp;– Federation of Saint Christopher and Nevis
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Saint Kitts and Nevis is a [[Commonwealth realm]]{{efn|name=&quot;realm&quot;}} and is a [[federation]]{{efn|name=&quot;federal&quot;}} of two islands, [[St. Kitts]] and [[Nevis]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သင်လူသဳယျာ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Saint Lucia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Saint Lucia}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Saint Lucia is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သင်ဝိန်သေန် ကု ဂြေန်နဒိန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Saint Vincent and the Grenadines&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Saint Vincent and the Grenadines}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Saint Vincent and the Grenadines is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သမဝ်ဝး''' - ရးနိဂီုဗၠးၜး သမဝ်ဝး
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Samoa&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Samoa}}'''&amp;nbsp;– Independent State of Samoa
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သင်မာရိနဝ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သင်မာရိနဝ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;San Marino&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|San Marino}}'''&amp;nbsp;– Republic of San Marino
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သဴတဝ်မေ ကု ပြိန်သဳပေ''' - ရးနိဂီုသမ္မတဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် သဴတဝ်မေ ကု ပြိန်သဳပေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;São Tomé and Príncipe&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|São Tomé and Príncipe}}'''&amp;nbsp;– Democratic Republic of São Tomé and Príncipe
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}São Tomé and Príncipe contains one autonomous province, [[Príncipe]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သဴဒဳ အရေဗဳယျာ''' - ရးနိဂီုမရာဇ် သဴဒဳ အရေဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Saudi Arabia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Saudi Arabia}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Saudi Arabia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
&lt;!--Sealand is not a sovereign state according to the definition in the introduction of this article and should not be included--&gt;
&lt;!--Scotland is not a sovereign state according to the definition in the introduction of this article and should not be included--&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သေန္နေဂလ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သေန္နေဂလ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Senegal&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Senegal}}'''&amp;nbsp;– Republic of Senegal
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သေရ်ဗဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သေရ်ဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Serbia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Serbia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Serbia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Serbia contains two autonomous regions, [[Vojvodina]] and [[Kosovo and Metohija]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}} The latter is under the de facto control of [[#Kosovo|Kosovo]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သေရှေလ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သေရှေလ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Seychelles&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Seychelles}}'''&amp;nbsp;– Republic of Seychelles
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သဳရာလေယောန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သဳရာလေယောန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Sierra Leone&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Sierra Leone}}'''&amp;nbsp;– Republic of Sierra Leone
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သိင်္ဂပူရ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သိင်္ဂပူရ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Singapore&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Singapore}}'''&amp;nbsp;– Republic of Singapore
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သၠဝ်ဝါကဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သၠဝ်ဝက်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Slovakia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Slovakia}}'''&amp;nbsp;– Slovak Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သၠဝ်ဝေနဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သၠဝ်ဝေနဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Slovenia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Slovenia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Slovenia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တကအ်သဝ်လဝ်မောန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Solomon Islands&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Solomon Islands}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Solomon Islands is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သဝ်မာလဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဖေဒ္ဒရာ သဝ်မာလဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Somalia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Somalia}}'''&amp;nbsp;– Federal Republic of Somalia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Somalia is a federation of [[states and regions of Somalia|six states]]. Two, [[Puntland]] and [[Galmudug]], have self-declared autonomy, while one, [[#Somaliland|Somaliland]], is de facto independent.
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Somaliland → [[#Somaliland|See Somaliland listing]]''
|-
|'''အဖရိကသၠုင်ကျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အဖရိကသၠုင်ကျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;South Africa&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|South Africa}}'''&amp;nbsp;– Republic of South Africa
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''South Korea → [[#Korea South|See Korea, South listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''South Ossetia → [[#South Ossetia|See South Ossetia listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သုဒါန်သၠုင်ကျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သုဒါန်သၠုင်ကျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;South Sudan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|South Sudan}}'''&amp;nbsp;– Republic of South Sudan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}South Sudan is a [[federation]] of [[States of South Sudan|10 states and three administrative areas]].

* The [[Abyei|Abyei Area]] is a zone with &quot;special administrative status&quot; established by the [[Comprehensive Peace Agreement]] in 2005. It is ''de jure'' a condominium of South Sudan and Sudan, but de facto administered by two competing administrations and the United Nations.&lt;ref name=UNISFA2017&gt;{{cite web|url=https://unisfa.unmissions.org/statement-unisfa-recent-spate-attacks-abyei|title=Statement from UNISFA on the recent spate of attacks in Abyei|website=UNmissions.org|date=18 October 2017|access-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213022254/https://unisfa.unmissions.org/statement-unisfa-recent-spate-attacks-abyei|archive-date=13 February 2018|url-status=live|df=dmy-all|accessdate=10 November 2022|archivedate=13 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180213022254/https://unisfa.unmissions.org/statement-unisfa-recent-spate-attacks-abyei}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AbyeiName&gt;{{cite web|url=http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/17103/Abyei-Administration-Area-Changes-Name.aspx|title=Abyei Administration Area Changes Name|website=Gurtong.net|date=29 July 2015|access-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213022037/http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/17103/Abyei-Administration-Area-Changes-Name.aspx|archive-date=13 February 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သပိန်]]''' - ရးနိဂီုဨကရာဇ် သပိန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Spain&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Spain}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Spain
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}} Spain is divided into [[Autonomous communities of Spain|17 autonomous communities and two special autonomous cities]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}{{efn|name=&quot;Plazas&quot;|Spain holds several small overseas territories scattered along the Mediterranean coast bordering [[Morocco]], known as the [[plazas de soberanía]].}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သဳရိလင်္ကာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတသဵုရှေလ္လေတ်ဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် သဳရိလင်္ကာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Sri Lanka&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Sri Lanka}}'''&amp;nbsp;– Democratic Socialist Republic of Sri Lanka{{efn|Formerly known as [[Dominion of Ceylon|Ceylon]] until 1972.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သုဒါန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သုဒါန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Sudan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Sudan}}'''&amp;nbsp;– Republic of the Sudan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Sudan is a [[federation]] of [[States of Sudan|18 states]].

* The [[Abyei|Abyei Area]] is a zone with &quot;special administrative status&quot; established by the [[Comprehensive Peace Agreement]] in 2005. It is ''de jure'' a condominium of South Sudan and Sudan, but de facto administered by two competing administrations and the United Nations.&lt;ref name=UNISFA2017/&gt;&lt;ref name=AbyeiName/&gt;
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Sudan, South → [[#South Sudan|See South Sudan listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သုရိနာမ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သုရိနာမ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Suriname&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Suriname}}'''&amp;nbsp;– Republic of Suriname
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Swaziland → [[#Eswatini|See Eswatini listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သွေဒ္ဒေန်''' - ရးနိဂီုမရာဇ် သွေဒ္ဒေန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Sweden&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Sweden}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Sweden
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သွိတ်သာလာန်''' - ရးနိဂီုကောန်ဖေဒါရိတ်ရှေန် သွိတ်သလာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Switzerland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Switzerland}}'''&amp;nbsp;– Swiss Confederation
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Switzerland is a [[federation]] of [[Cantons of Switzerland|26 cantons]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သဳရိယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာရာပ်သဳရိယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Syria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Syria}}'''&amp;nbsp;– Syrian Arab Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}The [[National Coalition for Syrian Revolutionary and Opposition Forces|Syrian National Coalition]], which is [[International recognition of the Syrian National Coalition|recognised]] as the legitimate representative of the Syrian people by 20 UN members, has established an [[Syrian Interim Government|interim government]] to rule rebel controlled territory during the [[Syrian civil war]].
Syria has one self-declared autonomous region: [[Autonomous Administration of North and East Syria|Rojava]].
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Taiwan (Republic of China) → [[#Taiwan|See Taiwan listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တာဇိကိသတာန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ တာဇိကိသတာန် 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Tajikistan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Tajikistan}}'''&amp;nbsp;– Republic of Tajikistan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Tajikistan contains one autonomous region, [[Gorno-Badakhshan Autonomous Province]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တာန်သာနဳယျာ''' - သဟရး တာန်သာနဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Tanzania&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Tanzania}}'''&amp;nbsp;– United Republic of Tanzania
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Tanzania contains one autonomous region, [[Zanzibar]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သေံ]]''' - ရးနိဂီုမရာဇ် သေံ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Thailand&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Thailand}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Thailand
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''The Bahamas → [[#Bahamas|See Bahamas, The listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''The Gambia → [[#Gambia|See Gambia, The listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Timor-Leste → [[#East Timor|See East Timor listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တဝ်ဂေါ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ တဝ်ဂေါလေသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Togo&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Togo}}'''&amp;nbsp;– Togolese Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တံင်ဂါ''' - ရးနိဂီုမရာဇ် တံင်ဂါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Tonga&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Tonga}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Tonga
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Transnistria → [[#Transnistria|See Transnistria listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တြိနိဒါဒ် ကု တဝ်ဗဂေါ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ တြိနိဒါဒ် ကဵု တဝ်ဗဂေါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Trinidad and Tobago&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Trinidad and Tobago}}'''&amp;nbsp;– Republic of Trinidad and Tobago
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Trinidad and Tobago contains one autonomous region, [[Tobago]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တူနဳသဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ တူနဳသဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Tunisia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Tunisia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Tunisia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တူရကဳ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ တူရကဳယေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Turkey&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Turkey}}'''&amp;nbsp;– Republic of Türkiye{{efn|The government of Turkey uses &quot;Türkiye&quot; as the official English name of the country.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ထက်မေန္နဳသတာန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Turkmenistan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Turkmenistan}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တူဝလူ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Tuvalu&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Tuvalu}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Tuvalu is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဥူဂါန္ဒာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ယူဂါန္ဒာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Uganda&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Uganda}}'''&amp;nbsp;– Republic of Uganda
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ယူကြိန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ukraine&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ukraine}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Ukraine contains one autonomous region, the [[Autonomous Republic of Crimea]],{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}} which is under the control of [[#Russia|Russia]]. Five other areas of Ukraine are under full or partial Russian control, including [[Donetsk Oblast|Donetsk]], [[Kherson Oblast|Kherson]], [[Luhansk Oblast|Luhansk]], [[Sevastopol]], and [[Zaporizhzhia Oblast|Zaporizhzhia]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အဳမိရာသ်''' - သဟရး အာရာပ် အဳမိရာသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;United Arab Emirates&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|United Arab Emirates}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}The United Arab Emirates is a [[federation]] of [[Emirates of the United Arab Emirates|seven emirates]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သဟရးမရာဇ်''' - သဟရး မရာဇ် ဂရိတ်ဗြိတိန် ကု အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;United Kingdom&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|United Kingdom}}'''&amp;nbsp;– United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}The United Kingdom is a [[Commonwealth realm]]{{efn|name=&quot;realm&quot;||group=}} consisting of [[countries of the United Kingdom|four constituent countries]]; [[England]], [[Northern Ireland]], [[Scotland]], and [[Wales]]. The United Kingdom has the following 13 [[British Overseas Territories|overseas territories]] and one [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic dependent territory:

* {{noflag|[[Akrotiri and Dhekelia]]}}
* {{flag|Anguilla}}
* {{flag|Bermuda}}
* {{flag|British Indian Ocean Territory}}
* {{flag|British Virgin Islands}}
* {{flag|Cayman Islands}}
* {{flag|Falkland Islands}}
* {{flag|Gibraltar}}
* {{flag|Montserrat}}
* {{flag|Pitcairn Islands}}
* {{noflag|[[Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]}}
* {{flag|South Georgia and the South Sandwich Islands}}
* {{flag|Turks and Caicos Islands}}
* ''{{flag|British Antarctic Territory}}''

The [[The Crown|British monarch]] also has direct sovereignty over three self-governing [[Crown Dependencies]]:

* {{flag|Bailiwick of Guernsey|name=Guernsey}}
* {{flag|Isle of Man}}
* {{flag|Jersey}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သဟရး (အမေရိကာန်)''' - သဟရး အမေရိကာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;United States&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|United States}}'''&amp;nbsp;– United States of America
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}The United States is a [[federation]] of [[Political divisions of the United States#States and their subdivisions|50 states]], one [[Washington, D.C.|federal district]], and one [[Palmyra Atoll|incorporated territory]]. Additionally, the [[Federal government of the United States]] has sovereignty over 13 [[unincorporated territories]]. Of these territories, the following five are inhabited possessions:

* {{flag|American Samoa}}
* {{flag|Guam}}
* {{flag|Northern Mariana Islands}}
* {{flag|Puerto Rico}}
* {{flag|U.S. Virgin Islands}}

It also has sovereignty over several uninhabited territories:

* [[Baker Island]]
* [[Howland Island]]
* [[Jarvis Island]]
* [[Johnston Atoll]]
* [[Kingman Reef]]
* [[Midway Atoll]]
* [[Navassa Island]]
* [[Wake Island]]

It also disputes sovereignty over the following two territories:

* ''[[Bajo Nuevo Bank]]''
* ''[[Serranilla Bank]]''

Three sovereign states have become [[associated state]]s of the United States under the [[Compact of Free Association]]:

* {{flag|Marshall Islands}} – Republic of the Marshall Islands
* {{flag|Federated States of Micronesia|name=Micronesia}} – Federated States of Micronesia
* {{flag|Palau}} – Republic of Palau
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ယူရုကွာဲ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ယူရုကွာဲ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Uruguay&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Uruguay}}'''&amp;nbsp;– Oriental Republic of Uruguay
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဥဇဗေက္ကိသတာန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဥဇဗေက္ကိသတာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Uzbekistan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Uzbekistan}}'''&amp;nbsp;– Republic of Uzbekistan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Uzbekistan contains one autonomous region, [[Karakalpakstan]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဝါနုအာတူ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဝါနုအာတူ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Vanuatu&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Vanuatu}}'''&amp;nbsp;– Republic of Vanuatu
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဝါတိကာန်''' - နာဂရပူရ် ဝါတိကာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Vatican City&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Vatican City}}'''&amp;nbsp;– Vatican City State
| style=&quot;background:#ddf;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; [[United Nations General Assembly observers#Present non-member observers|UN General Assembly observer state]] under the designation of &quot;[[Holy See]]&quot;; member of three [[list of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Administered by the [[Holy See]], a sovereign entity with diplomatic relations to {{Numrec|Holy See|N=3||states}}. This figure consists of {{Numrec|Holy See|link=N}} ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs, the Cook Islands, the Republic of China (Taiwan), and the State of Palestine.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/documents/rc_seg-st_20010123_holy-see-relations_en.html|title=Bilateral relations of the Holy See|publisher=Holy See website|access-date=5 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140709142833/https://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/documents/rc_seg-st_20010123_holy-see-relations_en.html|archive-date=9 July 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; In addition, the European Union and the Sovereign Military Order of Malta maintain diplomatic relations with the Holy See. The Holy See is a member of three [[list of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]] ([[International Telecommunication Union|ITU]], [[Universal Postal Union|UPU]], and [[World Intellectual Property Organization|WIPO]]) and the [[International Atomic Energy Agency|IAEA]], as well as being a permanent observer of the UN (in the category of &quot;Non-member State&quot;)&lt;ref name=&quot;unnms&quot;&gt;{{cite web|title=Non-member States and Entities |url=https://www.un.org/en/members/nonmembers.shtml |publisher=United Nations |access-date=30 August 2010 |date=29 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509204646/http://www.un.org/en/members/nonmembers.shtml |archive-date=9 May 2009 }}&lt;/ref&gt; and [[Foreign relations of the Holy See#Participation in international organizations|multiple other UN System organizations]]. The Vatican City is governed by officials appointed by the [[Pope]], who is the Bishop of the Diocese of Rome and ''[[ex officio member|ex officio]]'' sovereign of Vatican City.
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဝေနေဇြူလာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဗဝ်လဳဝါရဳယာန် ဝေနေဇြူလာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Venezuela&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Venezuela}}'''&amp;nbsp;– Bolivarian Republic of Venezuela
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Venezuela is a [[federation]] of [[States of Venezuela|23 states]], [[Administrative divisions of Venezuela|one capital district, and federal dependencies]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဝဳယေတ်နာမ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတသဵုရှေလ္လေတ် ဝဳယေတ်နာမ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Vietnam&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Vietnam}}'''&amp;nbsp;– Socialist Republic of Vietnam
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Western Sahara → [[#SADR|See Sahrawi Arab Democratic Republic listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ယေမေန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ယေမေန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Yemen&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Yemen}}'''&amp;nbsp;– Republic of Yemen
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဇြာမ္ဗဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဇြာမ္ဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Zambia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Zambia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Zambia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဇြိမ္ဗာဗွေ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဇြိမ္ဗာဗွေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Zimbabwe&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Zimbabwe}}'''&amp;nbsp;– Republic of Zimbabwe
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|- style=&quot;background:Lightgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;↑ [[Member states of the United Nations|ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs]] and [[United Nations General Assembly observers#Present non-member observers|General Assembly observer states]] ↑
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A ZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|
|- style=&quot;background:Darkgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;AB&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;B&lt;/span&gt;
|
|- style=&quot;background:Lightgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;↓ Other states ↓
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D AAA&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|{{Anchor|Other states}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အာဗ်ခါဇြဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာဗ်ခါဇြဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Abkhazia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Abkhazia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Abkhazia
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|GEORGIA}}
{{extent}}[[International recognition of Abkhazia and South Ossetia|Recognised by]] Russia, Nauru, Nicaragua, Syria, Venezuela, Artsakh, South Ossetia and Transnistria.&lt;ref name=ASOTREC&gt;{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html|date=17 November 2006|access-date=5 June 2011|script-title=ru:Абхазия, Южная Осетия и Приднестровье признали независимость друг друга и призвали всех к этому же|publisher=newsru.com|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416050525/http://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html|archive-date=16 April 2009|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Claimed in whole by [[#Georgia|Georgia]] as the [[Government of the Autonomous Republic of Abkhazia|Autonomous Republic of Abkhazia]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အာတ်သး''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာတ်သး
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Artsakh&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Republic of Artsakh|name=Artsakh}}'''&amp;nbsp;– Republic of Artsakh{{efn|Formerly known as the Nagorno-Karabakh Republic, its official name from 1991 to 2017}}
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|AZERBAIJAN}}
{{extent}}A de facto independent state,&lt;ref name=montevideo/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Krüger, Heiko|title=The Nagorno-Karabakh Conflict: A Legal Analysis|url=https://books.google.com/books?id=7JDCQu-Us8sC&amp;pg=PA55|page=55|publisher=Springer|year=2010|isbn=978-3-642-11787-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|author=Nikoghosyan, Hovhannes|title=Kosovo ruling implications for Armenia and Azerbaijan|url=http://www.huliq.com/1/803-kosovo-ruling-implications-armenia-and-azerbaijan|newspaper=HULIQ.com|publisher=Hareyan Publishing, LLC|date=August 2010|access-date=17 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123044441/http://www.huliq.com/1/803-kosovo-ruling-implications-armenia-and-azerbaijan|archive-date=23 November 2011|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; [[Foreign relations of Artsakh|recognised only by]] [[Abkhazia]],&lt;ref name=&quot;NKRrecognition&quot;&gt;[http://ararat-online.ru/news/984-2025-vice-spiker-parlamenta-abxazii-vybory-v-nkr-sootvetstvuyut-vsem-mezhdunarodnym-standartam.html Вице-спикер парламента Абхазии: Выборы в НКР соответствуют всем международным стандартам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811164310/http://ararat-online.ru/news/984-2025-vice-spiker-parlamenta-abxazii-vybory-v-nkr-sootvetstvuyut-vsem-mezhdunarodnym-standartam.html |date=11 August 2011 }}: &quot;Абхазия, Южная Осетия, НКР и Приднестровье уже давно признали независимость друг друга и очень тесно сотрудничают между собой&quot;, – сказал вице-спикер парламента Абхазии. ... &quot;...Абхазия признала независимость Нагорно-Карабахской Республики...&quot; – сказал он.&quot;&lt;/ref&gt; [[South Ossetia]]&lt;ref name=&quot;NKRrecognition&quot;/&gt; and [[Transnistria]].&lt;ref name=&quot;NKRrecognition&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;transgovt&quot;&gt;{{cite web |url=http://pridnestrovie.net/foreignpolicy_full.html |title=In detail: The foreign policy of Pridnestrovie |publisher=Pridnestrovie |date=26 May 2010 |access-date=29 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511144044/http://pridnestrovie.net/foreignpolicy_full.html |archive-date=11 May 2008 |accessdate=10 November 2022 |archivedate=11 May 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080511144044/http://pridnestrovie.net/foreignpolicy_full.html }}&lt;/ref&gt; Claimed in whole by [[#Azerbaijan|Azerbaijan]].&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/3658938.stm Regions and territories: Nagorno-Karabakh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070823113424/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/3658938.stm |date=23 August 2007 }} (17 January 2006). BBC News. Retrieved 17 January 2006.&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တကအ်ခေါက်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cook Islands&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cook Islands}}'''
| style=&quot;background:#e2efda;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Member of eight [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(See [[Political status of the Cook Islands and Niue|political status]])&lt;/small&gt;
{{extent}}A state in [[associated state|free association]] with [[#New Zealand|New Zealand]], {{Numrel|CK|alt2=the Cook Islands maintains |diplomatic relations with|other states|O=Y}}. The Cook Islands is a member of [[list of specialized agencies of the United Nations|multiple UN agencies]] with full treaty making capacity.&lt;ref name=&quot;untreaty1&quot;/&gt; It shares a [[Monarchy of New Zealand|head of state]] with New Zealand as well as having [[New Zealand nationality law|shared citizenship]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကဝ်သဝ်ဗဝ်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ကဝ်သဝ်ဗဝ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kosovo&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kosovo}}'''&amp;nbsp;– Republic of Kosovo
| style=&quot;background:#e2efda;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Member of two [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|SERBIA}}
{{extent}}Pursuant to [[United Nations Security Council Resolution 1244]], Kosovo was placed under the administration of the [[United Nations Interim Administration Mission in Kosovo]] in 1999.&lt;ref&gt;{{cite web|title=United Nations Interim Administration Mission in Kosovo|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unmik/|website=UN|access-date=8 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141225015010/http://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unmik/|archive-date=25 December 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Kosovo [[2008 Kosovo declaration of independence|declared independence in 2008]], and it has {{Numrec|Kosovo|received diplomatic recognition from|ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs}} and the [[Republic of China]], while 18 states have recognized Kosovo only to later withdraw their recognition.&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.rs/sr/index.php/pres-servis/saopstenja/22340--18-k-sl03032020?lang=lat ''&quot;Sijera Leone je 18. država koja je povukla priznanje tzv. Kosova&quot;'' − http://www.mfa.gov.rs/]&lt;/ref&gt; Serbia continues to maintain its sovereignty claim over Kosovo. Other ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs and non ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs continue to recognise Serbian sovereignty or have taken no position on the question. Kosovo is a member of the [[International Monetary Fund]] and the [[World Bank Group]]. The Republic of Kosovo has de facto control over most of the territory, with limited control in [[North Kosovo]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''နဳဝေ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Niue&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Niue}}'''
| style=&quot;background:#e2efda;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Member of five [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(See [[Political status of the Cook Islands and Niue|political status]])&lt;/small&gt;
{{extent}}A state in [[associated state|free association]] with [[#New Zealand|New Zealand]], {{Numrel|Niue|alt2=Niue maintains |diplomatic relations with|other states|O=Y}}. Niue is a member of [[list of specialized agencies of the United Nations|multiple UN agencies]] with full treaty making capacity.&lt;ref name=&quot;untreaty1&quot;/&gt; It shares a [[Monarchy of New Zealand|head of state]] with New Zealand as well as having [[New Zealand nationality law|shared citizenship]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သဳပြုသ်သၟဝ်ကျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတတူရကဳ သဳပြုသ်သၟဝ်ကျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Northern Cyprus&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Northern Cyprus}}'''&amp;nbsp;– Turkish Republic of Northern Cyprus
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|CYPRUS}}
{{extent}} [[Foreign relations of Northern Cyprus|Recognised only by]] [[#Turkey|Turkey]]. Under the name &quot;Turkish Cypriot State&quot;, it is an observer state of the [[Organisation of Islamic Cooperation]] and the [[Economic Cooperation Organization]]. Northern Cyprus is claimed in whole by the [[#Cyprus|Republic of Cyprus]].&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/ The World Factbook|Cyprus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109202203/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/ |date=2021-01-09 }}  (10 January 2006). Central Intelligence Agency. Retrieved 17 January 2006.&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ရးနိဂီုသမ္မတ ဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် အာရာပ် သးရဝဳ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;SADR&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Sahrawi Arab Democratic Republic}}'''
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|MOROCCO}}
{{extent}}Recognised at some stage by {{Numrec|Sahrawi Arab Democratic Republic||ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs}}, {{Numrec|Sahrawi Arab Democratic Republic|W=Y|link=N}} of which have since withdrawn or frozen their recognition. It is a founding member of the [[African Union]] and the Asian–African Strategic Partnership formed at the 2005 [[Asian–African Conference]]. The territories under its control, the so-called [[Free Zone (region)|Free Zone]], are claimed in whole by [[#Morocco|Morocco]] as part of its [[Southern Provinces]]. In turn, the Sahrawi Arab Democratic Republic claims the part of [[Western Sahara]] to the west of the [[Moroccan Western Sahara Wall|Moroccan Wall]] controlled by Morocco. Its government resides in exile in [[Tindouf]], [[#Algeria|Algeria]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သဝ်မာလဳလာန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သဝ်မာလဳလာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Somaliland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Somaliland}}'''&amp;nbsp;– Republic of Somaliland
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|SOMALIA}}
{{extent}}A de facto independent state,&lt;ref name=montevideo&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4PwmeRG9QsUC|last1=Ker-Lindsay|first1=James|title=The Foreign Policy of Counter Secession: Preventing the Recognition of Contested States|page=53|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2012|quote=In addition to the four cases of contested statehood described above, there are three other territories that have unilaterally declared independence and are generally regarded as having met the Montevideo criteria for statehood but have not been recognized by any states: Transnistria, Nagorny Karabakh, and Somaliland.|access-date=24 September 2013|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20131009041217/http://books.google.com/books?id=4PwmeRG9QsUC|archive-date=9 October 2013|url-status=live|isbn=9780199698394}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=FailureofStates&gt;{{cite journal|url=http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf|last1=Kreuter|first1=Aaron|title=Self-Determination, Sovereignty, and the Failure of States: Somaliland and the Case for Justified Secession|journal=[[Minnesota Journal of International Law]]|volume=19:2|pages=380–381|publisher=[[University of Minnesota Law School]]|year=2010|quote=Considering each of these factors, Somaliland has a colorable argument that it meets the theoretical requirements of statehood. ... On these bases, Somaliland appears to have a strong claim to statehood.|access-date=24 September 2013|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927082111/http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf|archive-date=27 September 2013|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927082111/http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf |date=27 September 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AfricaReport&gt;{{cite journal|url=http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf|author=International Crisis Group|title=Somaliland: Time for African Union leadership|journal=[[The Africa Report]]|issue=110|pages=10–13|publisher=[[Jeune Afrique|Groupe Jeune Afrique]]|date=23 May 2006|access-date=19 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720022321/http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf|archive-date=20 July 2011|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720022321/http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf |date=20 July 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=PolSomaliland&gt;{{cite journal|url=http://www.somalilandtimes.net/sl/2009/403/P200.pdf|last1=Mesfin|first1=Berouk|title=The political development of Somaliland and its conflict with Puntland|journal=ISS Paper|issue=200|page=8|publisher=[[Institute for Security Studies]]|date=September 2009|access-date=19 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123043040/http://www.somalilandtimes.net/sl/2009/403/P200.pdf|archive-date=23 November 2011|df=dmy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=StrangeCase&gt;{{cite journal|url=http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf|last1=Arieff|first1=Alexis|title=De Facto Statehood? The Strange Case of Somaliland|journal=[[Yale Journal of International Affairs]]|issue=Spring/Summer 2008|pages=1–79|publisher=International Affairs Council at Yale|access-date=17 April 2011|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20111213214545/http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf|archive-date=13 December 2011|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213214545/http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf |date=13 December 2011 }}&lt;/ref&gt; [[Foreign relations of Somaliland|not diplomatically recognised by]] any other state, claimed in whole by the [[#Somalia|Federal Republic of Somalia]].&lt;ref name=&quot;Somalilandprofile&quot;&gt;{{cite web|title=Somaliland profile|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14115069|website=[[BBC News]]|date=14 December 2017|access-date=27 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170423054426/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14115069|archive-date=23 April 2017|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သြသ္သေတဳယျာသၠုင်ကျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သြသ္သေတဳယျာသၠုင်ကျာ - ရးနိဂီုအလာန္နဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;South Ossetia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|South Ossetia}}'''&amp;nbsp;– Republic of South Ossetia–the State of Alania
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|GEORGIA}}
{{extent}}A de facto independent state,&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Jansen, Dinah|title=The Conflict between Self-Determination and Territorial Integrity: the South Ossetian Paradigm|url=https://es.scribd.com/document/31659924/The-Conflict-between-Self-Determination-and-Territorial-Integrity-The-South-Ossetian-Paradigm|journal=Geopolitics Vs. Global Governance: Reinterpreting International Security|pages=222–242|year=2009|publisher=Centre for Foreign Policy Studies, University of Dalhousie|isbn=978-1-896440-61-3|access-date=14 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180819063355/https://es.scribd.com/document/31659924/The-Conflict-between-Self-Determination-and-Territorial-Integrity-The-South-Ossetian-Paradigm|archive-date=19 August 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; [[International recognition of Abkhazia and South Ossetia|recognised by]] Russia, Nicaragua, Nauru, Syria, Venezuela, Abkhazia, Artsakh, and Transnistria. Claimed in whole by [[#Georgia|Georgia]] as the [[Provisional Administration of South Ossetia]].&lt;ref name=&quot;cnnAbSO&quot;&gt;{{Cite news|title=Russia condemned for recognizing rebel regions|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/08/26/russia.vote.georgia/index.html|newspaper=CNN.com|publisher=Cable News Network|date=26 August 2008|access-date=26 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080829045537/http://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/08/26/russia.vote.georgia/index.html|archive-date=29 August 2008|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ထာဲဝါန်''' - ရးသမ္မတကြုက် 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Taiwan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Republic of China|name=Taiwan}}'''&amp;nbsp;– Republic of China{{efn|name=&quot;ChinaTaiwan&quot;}}
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership, former membership until 1971
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |[[Foreign relations of Taiwan|Partially unrecognised]]. {{claimedby|PRC}}
{{extent}}A state competing (nominally) for recognition with the [[China|People's Republic of China]] (PRC) as the government of China since 1949. The Republic of China (ROC) controls the island of [[geography of Taiwan|Taiwan]], [[Penghu]], [[Kinmen]], the [[Matsu Islands]], and [[Pratas Island]], as well as [[Taiping Island]] and [[Zhongzhou Reef]] of the [[Spratly Islands]], and has not renounced claims over its annexed territories on the [[Mainland China|mainland]].&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Ma refers to China as ROC territory in magazine interview |work=[[Taipei Times]] |date=8 October 2008 |url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2008/10/08/2003425320 |access-date=13 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603213128/http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2008/10/08/2003425320 |archive-date=3 June 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; The ROC is recognised by {{Numrec|Republic of China|asof=E|alt=ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs and the Holy See as of}}, none of which recognise the PRC. Additionally, one UN member ([[Bhutan]]) has [[Foreign relations of Taiwan#Relations with neither the ROC nor the PRC|refrained from recognising]] either the ROC or the PRC.

In addition to these relations, the ROC also maintains unofficial relations&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ey.gov.tw/state/News_Content3.aspx?n=A88B8E342A02AD0A&amp;s=F1B6AD3B065E43D8|script-title=zh:中華民國國情介紹|date=22 March 2017|website=2.16.886.101.20003}}&lt;/ref&gt; with 58 ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs, one [[list of states with limited recognition|self-declared state]] ([[Somaliland]]), three territories ([[Guam]], [[Hong Kong]], and [[Macau]]), and the [[European Union]] via its [[Taipei Economic and Cultural Representative Office|representative offices and consulates]] under the [[One China]] principle. Taiwan has the 31st-largest diplomatic network in the world with 110 offices.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=van der Wees |first1=Gerrit |title=Is Taiwan's International Space Expanding or Contracting? |url=https://thediplomat.com/2021/12/is-taiwans-international-space-expanding-or-contracting/ |website=thediplomat.com |publisher=The Diplomat |access-date=16 December 2021}}&lt;/ref&gt;

The territory of the ROC is claimed in whole by the PRC.{{efn|name=&quot;TAI2&quot;}} The ROC [[Foreign relations of Taiwan#Relations with international organizations|participates in international organizations]] under a variety of pseudonyms, most commonly &quot;[[Chinese Taipei]]&quot; and in the [[World Trade Organization|WTO]] it has full membership under the designation of &quot;Separate Customs Territory of Taiwan, Penghu, Kinmen and Matsu&quot;. The ROC was a founding member of the UN and enjoyed membership from 1945 to 1971, with veto power in the [[United Nations Security Council|UN Security Council]]. See [[China and the United Nations]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တြာန်နိသ္တြဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သဝ်ဗိယေတ် မောဒဝဳယာန် 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Transnistria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Transnistria}}'''&amp;nbsp;– Pridnestrovian Moldavian Republic
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|MOLDOVA}}
{{extent}}A de facto independent state,&lt;ref name=montevideo/&gt; [[Foreign relations of Transnistria|recognised only by]] Abkhazia, Artsakh and South Ossetia.&lt;ref name=ASOTREC /&gt; Claimed in whole by [[#Moldova|Moldova]].&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-18286268 Regions and territories: Trans-Dniester]&lt;/ref&gt;
|
|- style=&quot;background:Lightgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;↑ Other states ↑
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D ZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|
|- style=&quot;background:Darkgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ&lt;/span&gt;
|
|}
{{col-begin|width=760px}}
{{col-2}}
'''&quot;Membership within the UN System&quot; column legend'''
{{legend|white|ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ}}
{{legend|#ddf|UN General Assembly observer state}}
{{legend|#e2efda|Member state of a UN Specialized Agency}}
{{legend|lemonchiffon|No membership}}
{{col-2}}
'''&quot;Sovereignty dispute&quot; column legend''' 
{{legend|white|Undisputed sovereignty}}
{{legend|#fcc|Disputed sovereignty}}
{{col-end}}

== ဆက်ဗှ် ==
{{div col}}
* [[Armorial of sovereign states]]
* [[Gallery of sovereign state flags]]
* [[ISO 3166-1]]
* [[List of adjectival and demonymic forms for countries and nations]]
* [[List of administrative divisions by country]]
* [[Associated state|List of associated states]]
* [[Condominium (international law)|List of condominiums]]
* [[List of countries and dependencies and their capitals in native languages]]
* [[List of countries and dependencies by area]]
* [[List of countries and dependencies by population]]
* [[List of countries by United Nations geoscheme]]
* [[List of country-name etymologies]]
* [[Dependent territory|List of dependent territories]]
* [[List of international rankings]]
* [[List of ISO 3166 country codes]]
* [[List of micronations]]
* [[List of national capitals]]
* [[List of rebel groups that control territory]]
* [[List of states with limited recognition]]
* [[List of territorial disputes]]
* [[List of territories governed by the United Nations]]
* [[Lists of political entities by century]]
* [[Lists of state leaders by century]]
* [[Member states of the United Nations]]
* [[Sovereign state]]
** [[List of former sovereign states]]
** [[List of sovereign states and dependent territories by continent]]
** [[List of sovereign states by date of formation]]
* [[Template:Clickable world map]]
* [[Terra nullius]]
* [[United Nations list of non-self-governing territories]]
{{div col end}}

== တင်စၟတ် ==
{{notelist|30em}}

== နိဿဲ ==
{{reflist|30em}}

== ပြကိုဟ် ==
* {{cite book |title=The World: A Third World Guide: 1995/96 |url=https://archive.org/details/worldthirdworldg0000unse |editor1-last=Bissio |editor1-first=Roberto Remo |publisher=Instituto del Tercer Mundo |year=1995 |location=Montevideo |isbn=978-0-85598-291-1 |oclc=476299738}}
* {{cite web |title=Countries or areas, codes and abbreviations|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49alpha.htm|publisher=Statistics Division, United Nations|date=1 April 2010}}
* {{cite web |last=Davis|first=Tim|title=World Countries and States List |url=http://www.timdavis.com.au/data/|work=TimDavis.com.au|date=19 February 2009}}
* {{cite web |title=Geographic Names|url=https://www.un.org/Depts/Cartographic/english/geoinfo/geoname.pdf|publisher=Department of Public Information, Cartographic Section, United Nations|date=7 September 2000}}
* {{cite web |title=ISO 3166-1 Country names and code elements|url=http://www.iso.org/iso/country_codes/iso_3166_code_lists/country_names_and_code_elements.htm|publisher=International Organization for Standardization|year=2010}}
* {{cite web |title=List of countries, territories and currencies|url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm|publisher=Publications Office of the European Union|date=4 May 2010}}
* {{cite web|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070607060922/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html|url-status=dead|archive-date=7 June 2007|publisher=Central Intelligence Agency|location=United States|year=2010|accessdate=10 November 2022|archivedate=7 November 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171107142508/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NYszJtC66FAC&amp;q=%22official%20name%22%20palestine&amp;pg=PA161 |page=161 |title=Middle East Review 2003/04: The Economic and Business Report |author=World of Information (Firm), and International Chamber of Commerce |edition=27th |location=London |publisher=Kogan Page |year=2003 |isbn=978-0-7494-4066-4 |oclc=51992589}}
* {{cite web |url=https://peakbagger.com/PBGeog/countries.aspx|title=The Countries of the World|website=PeakBagger.com|last1=Slayden|first1=Greg|access-date=24 July 2020|df=dmy-all}}

{{Earth}}
{{Lists of sovereign states and dependent territories by continent}}
{{Lists of political entities by century}}
{{States with limited recognition}}
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>by4r22c53ldbwv3po7amlvq12wut28w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အဖဂါန်နိသတာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6228</id>
    <revision>
      <id>60116</id>
      <parentid>58971</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:35:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="335842" sha1="smfsxh0zawgb0oehn9zt47iq0zzbcby" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = Islamic Emirate of Afghanistan
| common_name            = Afghanistan
| native_name            = {{unbulleted list|{{native name|ps|د افغانستان اسلامي امارت|italic=no}}&lt;br /&gt;{{small|{{transliteration|ps|Də Afġānistān Islāmī Imārat}}}}|{{native name|prs|امارت اسلامی افغانستان|italic=no}}&lt;br /&gt;{{small|{{transliteration|prs|Imārat-i Islāmī-yi Afghānistān}}}}}}
| image_flag             = Flag of Taliban.svg
| flag_caption           = Flag
| image_coat             = Arms of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg
| alt_coat               = Coat of Arms of the Islamic Emirate&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://law.acku.edu.af/fa/download/file/fa/12686/77746 |title=Archived copy |access-date=17 September 2021 |archive-date=3 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190603201955/http://law.acku.edu.af/fa/download/file/fa/12686/77746 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=3 June 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190603201955/http://law.acku.edu.af/fa/download/file/fa/12686/77746 }}&lt;/ref&gt;
| symbol_type            = [[Emblem of Afghanistan|Emblem]]
| national_anthem        = {{lang|ps|دا د باتورانو کور}}&lt;br /&gt;{{transliteration|ps|Dā Də Bātorāno Kor}}&lt;br /&gt;&quot;[[This Is the Home of the Brave]]&quot;&lt;ref name=&quot;Tharoor&quot;&gt;{{Cite news|last=Tharoor|first=Ishaan|date=19 June 2013|title=The Taliban's Qatar Office: Are Prospects for Peace Already Doomed?|magazine=Time|url=https://world.time.com/2013/06/19/the-talibans-qatar-office-are-prospects-for-peace-already-doomed/|access-date=19 August 2021|issn=0040-781X|accessdate=13 March 2023|archivedate=19 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819021327/https://world.time.com/2013/06/19/the-talibans-qatar-office-are-prospects-for-peace-already-doomed/}}&lt;/ref&gt;{{parabr}} 
| image_map              = {{switcher|[[File:Afghanistan (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Afghanistan on the globe|[[File:Afghanistan - Location Map (2013) - AFG - UNOCHA.svg|upright=1.15|frameless]]|Map of Afghanistan}}
| capital                = [[Kabul]]
| coordinates            = {{Coord|34|31|N|69|11|E|region:AF_source:geonames|display=inline,title}}&lt;ref&gt;[{{geonameslink|gnid=1149361|name=islamic-republic-of-afghanistan}} Islamic Republic of Afghanistan] in [{{geonamesabout}} Geonames.org (CC BY)]&lt;/ref&gt;
| largest_city           = Kabul
| official_languages     = {{hlist|[[Pashto]]|[[Dari]]}}
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
 | 42% [[Pashtun]]
 | 27% [[Tajiks|Tajik]]
 | {{figure space}}9% [[Hazaras|Hazara]]
 | {{figure space}}9% [[Uzbeks|Uzbek]]
 | {{figure space}}4% [[Aimaq people|Aimaq]]
 | {{figure space}}3% [[Turkmen people|Turkmen]]
 | {{figure space}}2% [[Baloch people|Baloch]]
 | {{figure space}}4% [[Ethnic groups in Afghanistan|Others]]
 }}
| ethnic_groups_ref      = {{Efn|The last census in Afghanistan was conducted in 1979, and was itself incomplete. Due to the [[Afghanistan conflict (1978–present)|ongoing conflict]] in the country, no official census has been conducted since.&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://afghanistan.unfpa.org/en/node/15230|title = Population Matters|date = 3 March 2016|accessdate = 13 March 2023|archivedate = 16 August 2021|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210816021136/https://afghanistan.unfpa.org/en/node/15230}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/afghanistans-ethnic-mosaic/articleshow/85552093.cms
| title=Afghanistan's ethnic mosaic| author=timesofindia| website=[[The Times of India]]| date= 23 August 2021| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web | url=https://worldpopulationreview.com/countries/afghanistan-population
| title=&quot;Afghanistan Population 2021&quot;| author=World Population Review| date= 19 September 2021| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.statista.com/statistics/1258799/afghanistan-share-of-population-by-ethnic-group/
| title=Distribution of Afghan population by ethnic group 2020| author=statista.com| date= 20 August 2021| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://reliefweb.int/report/afghanistan/afghan-ethnic-groups-brief-investigation
| title=Afghan Ethnic Groups: A Brief Investigation| author=reliefweb.int| date= 14 August 2011| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups_year     = 2019 unofficial estimates
| religion               = {{unbulleted list
 | 99.7% [[Islam in Afghanistan|Islam]] ([[State religion|official]])
 | 0.3% [[Demographics of Afghanistan#Religion|Others]]
 }}
| religion_year          = 2009
| demonym                = [[Afghans|Afghan]]{{Efn|Other demonyms that have been used are Afghani,&lt;ref&gt;Dictionary.com. [[The American Heritage Dictionary of the English Language]], Fourth Edition. Houghton Mifflin Company, 2004. [http://dictionary.reference.com/browse/afghani Reference.com] (Retrieved 13 November 2007).&lt;/ref&gt; Afghanese and Afghanistani (see [[Afghans]] for further details)&lt;ref&gt;Dictionary.com. [[WordNet]] 3.0. [[Princeton University]]. [http://dictionary.reference.com/browse/afghanistani Reference.com] (Retrieved 13 November 2007). {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140328102257/http://dictionary.reference.com/browse/afghanistani |date=28 March 2014}}&lt;/ref&gt;|name=&quot;Demonym&quot;|group=&quot;Note&quot;}}&lt;ref name=&quot;Constitution of Afghanistan&quot;&gt;{{cite web|title=Constitution of Afghanistan|url=https://www.afghanembassy.us/about-afghanistan/constitution/|year=2004|access-date=16 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920112856/http://www.afghanembassy.us/about-afghanistan/constitution/|archive-date=20 September 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Afghan {{!}} meaning in the Cambridge English Dictionary |publisher=the Cambridge English Dictionary |isbn=9781107660151 |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/afghan }}&lt;/ref&gt;
| government_type        = [[Unitary state|Unitary]] [[totalitarian]]&lt;ref&gt;*{{cite journal |last1=Sakhi |first1=Nilofar |title=The Taliban Takeover in Afghanistan and Security Paradox |journal=Journal of Asian Security and International Affairs |date=December 2022 |volume=9 |issue=3 |pages=383–401 |doi=10.1177/23477970221130882 |s2cid=253945821 |quote=Afghanistan is now controlled by a militant group that operates out of a totalitarian ideology.}}
*{{cite web |last1=Madadi |first1=Sayed |title=Dysfunctional centralization and growing fragility under Taliban rule |url=https://www.mei.edu/publications/dysfunctional-centralization-and-growing-fragility-under-taliban-rule |website=[[Middle East Institute]] |access-date=28 November 2022 |date=6 September 2022 |quote=In other words, the centralized political and governance institutions of the former republic were unaccountable enough that they now comfortably accommodate the totalitarian objectives of the Taliban without giving the people any chance to resist peacefully. }}
*{{cite web |last1=Sadr |first1=Omar |title=Afghanistan's Public Intellectuals Fail to Denounce the Taliban |url=https://www.fairobserver.com/region/central_south_asia/omar-sadr-afghanistan-taliban-rule-totalitarianism-human-rights-news-2441/ |website=Fair Observer |access-date=28 November 2022 |date=23 March 2022 |quote=The Taliban government currently installed in Afghanistan is not simply another dictatorship. By all standards, it is a totalitarian regime. }}
*{{cite web |title=Dismantlement of the Taliban regime is the only way forward for Afghanistan |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/southasiasource/dismantlement-of-the-taliban-regime-is-the-only-way-forward-for-afghanistan/ |website=[[Atlantic Council]] |access-date=28 November 2022 |date=8 September 2022 |quote=As with any other ideological movement, the Taliban's Islamic government is transformative and totalitarian in nature. }}
*{{cite web |last1=Akbari |first1=Farkhondeh |title=The Risks Facing Hazaras in Taliban-ruled Afghanistan |url=https://extremism.gwu.edu/risks-facing-hazaras-taliban-ruled-afghanistan |website=[[George Washington University]] |access-date=28 November 2022 |date=7 March 2022 |quote=In the Taliban's totalitarian Islamic Emirate of Afghanistan, there is no meaningful political inclusivity or representation for Hazaras at any level. |accessdate=13 March 2023 |archivedate=14 January 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230114164914/https://extremism.gwu.edu/risks-facing-hazaras-taliban-ruled-afghanistan }}&lt;/ref&gt; [[provisional government|provisional]] [[theocratic]] [[Islamic state|Islamic]] [[emirate]]&lt;!--Non-monarchical emirate--&gt;&lt;ref&gt;
*{{cite news |last1=Choi |first1=Joseph |title=EU: Provisional Taliban government does not fulfill promises |url=https://thehill.com/policy/international/571292-eu-provisional-taliban-government-does-not-fulfill-promises |access-date=18 March 2022 |work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]] |date=8 September 2021}}
*{{cite news |last1=Bezhan |first1=Frud |title=Key Figures In The Taliban's New Theocratic Government |url=https://gandhara.rferl.org/a/afghanistan-taliban-government-figures/31448372.html |access-date=6 February 2022 |work=[[Radio Farda]] |publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] |date=7 September 2021}}
*{{cite news |last1=George |first1=Susannah |title=Inside the Taliban campaign to forge a religious emirate |url=https://www.washingtonpost.com/world/interactive/2023/afghanistan-taliban-islamic-law-rights/ |access-date=19 February 2023 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=18 February 2023}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1          = [[Supreme Leader of Afghanistan|Supreme Leader]]
| leader_name1           = {{nowrap|[[Hibatullah Akhundzada]]}}
| leader_title2          = [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]]
| leader_name2           = [[Hasan Akhund]] ([[Acting prime minister|acting]])
| leader_title3          = [[Chief Justice of Afghanistan|Chief Justice]]
| leader_name3           = [[Abdul Hakim Ishaqzai]]
| legislature            = [[Leadership Council of Afghanistan|Leadership Council]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Afghanistan's Taliban ruler faces rare internal criticism, revealing divisions |url=https://www.cbsnews.com/news/afghanistan-taliban-divisions-supreme-leader-akhundzada-rare-criticism/ |access-date=19 February 2023 |work=[[CBS News]] |date=17 February 2023 |quote=Its commanders and politicians take their orders from a powerful leadership council based not in the capital of Kabul, but in the Taliban's traditional homeland of Kandahar, in southern Afghanistan.}}&lt;/ref&gt;
| sovereignty_type       = [[History of Afghanistan|Formation]]
| established_event1     = [[Hotak dynasty]]
| established_date1      = [[Mirwais Hotak|1709]]–[[Siege of Kandahar|1738]]
| established_event2     = {{nowrap|[[Durrani Empire]]}}
| established_date2      = 1747–1823
| established_event3     = [[Emirate of Afghanistan|Emirate]]
| established_date3      = 1823–1839
| established_event4     = [[Durrani Empire|Restoration of the Durrani Kingdom]]
| established_date4      = [[First Anglo-Afghan War|1839–1842]]
| established_event5     = [[Emirate of Afghanistan|Restoration of the Emirate]]
| established_date5      = [[First Anglo-Afghan War|1842–1926]]
| established_event6     = [[Dost Mohammad Khan|Dost Mohammad unites Afghanistan]]
| established_date6      = [[Herat Campaign of 1862–63|27 May 1863]]
| established_event7     = [[Treaty of Gandamak|Anglo-Afghan Agreement]]
| established_date7      = [[Second Anglo-Afghan War|26 May 1879]]
| established_event8     = [[Third Anglo-Afghan War|Independence]]
| established_date8      = [[Afghan Independence Day|19 August 1919]]
| established_event9     = [[Kingdom of Afghanistan|Kingdom]]
| established_date9      = 9 June 1926
| established_event10    = [[Republic of Afghanistan (1973–1978)|Republic]]
| established_date10     = [[1973 Afghan coup d'état|17 July 1973]]
| established_event11    = [[Democratic Republic of Afghanistan|Democratic Republic]]
| established_date11     = [[Saur Revolution|27–28 April 1978]]
| established_event12    = [[Islamic State of Afghanistan|Islamic State]]
| established_date12     = 28 April 1992
| established_event13    = [[Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|Islamic Emirate]]
| established_date13     = 27 September 1996
| established_event14    = {{nowrap|[[Islamic Republic of Afghanistan|Islamic Republic]]}}
| established_date14     = 26 January 2004
| established_event15    = [[Fall of Kabul (2021)|Restoration of Islamic Emirate]]
| established_date15     = 15 August 2021
| area_km2               = 652,867&lt;ref&gt;Central Statistics Office Afghanistan&lt;/ref&gt;
| area_rank              = 40th
| area_sq_mi             = 252,072
| percent_water          = negligible
| population_estimate    = 38,346,720&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan|access-date=24 September 2022|year=2022}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 37th
| population_density_km2 = 48.08
| population_density_sq_mi = 119
| population_density_rank = 174th
| GDP_PPP                = $72.911&amp;nbsp;billion&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=63&amp;pr.y=8&amp;sy=2018&amp;ey=2023&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Afghanistan |publisher=International Monetary Fund |access-date=14 November 2018}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2018
| GDP_PPP_rank           = 96th
| GDP_PPP_per_capita     = $2,024&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 169th
| GDP_nominal            = $21.657&amp;nbsp;billion&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2018
| GDP_nominal_rank       = 111st
| GDP_nominal_per_capita = $493&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 177th
| HDI                    = 0.478&lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --&gt;
| HDI_change             = decrease&lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite book|title=Human Development Report 2021/2022: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World|date=2022|publisher=[[United Nations Development Programme]]|pages=284|isbn=9789211264517|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|access-date=24 September 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNHDRDiff&quot;&gt;{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|access-date=16 December 2020}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 180th
| currency               = [[Afghan afghani|Afghani]] ({{lang|prs|افغانی}})
| currency_code          = AFN
| time_zone              = [[Afghanistan Time]]
| utc_offset             = +4:30&lt;br /&gt;[[Lunar Hijri calendar|Lunar Calendar]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=8am |date=2022-03-26 |title=Taliban Changes Solar Year to Hijri Lunar Calendar |url=https://8am.af/eng/taliban-changes-solar-year-to-hijri-lunar-calendar/ |access-date=2022-09-04 |website=Hasht-e Subh Daily |language=en-US |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220904224713/https://8am.af/eng/taliban-changes-solar-year-to-hijri-lunar-calendar/ }}&lt;/ref&gt;
| DST_note               = ''[[Daylight saving time|DST]] is not observed''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/time/time-zones-interesting.html|title=Half Hour and 45-Minute Time Zones|website=www.timeanddate.com}}&lt;/ref&gt;
| drives_on              = right
| calling_code           = [[Telephone numbers in Afghanistan|+93]]
| cctld                  = [[.af]]&lt;br /&gt;[[افغانستان.]]
| status                 = [[UN member state]] under an [[Recognition of the Islamic Emirate of Afghanistan|unrecognized government]]
| today                  = 
}}

'''အဖဂါန္နိသတာန်''',{{efn|{{IPAc-en|audio=En-us-Afghanistan.ogg|æ|f|ˈ|ɡ|æ|n|ᵻ|s|t|æ|n|,_|æ|f|ˈ|ɡ|ɑː|n|ᵻ|s|t|ɑː|n}}}} ယၟုပေင်ပေင် ပ္ဍဲသၞောဝ်မ္ဂး '''ဍုင်စောဖါအေဿလာမ် အဖဂါန်န္နိသတာန် (Islamic Emirate of Afghanistan)''',{{efn|{{bulleted list|{{lang-ps|د افغانستان اسلامي امارت}}|{{lang-prs|امارت اسلامی افغانستان}}}}}} ဒှ် နိဂီုကမၠက် မနွံမွဲဒမြိပ်ဂၠံင် လဒေါဝ်အာရှ ကေုာံ အာရှသၠုင်ကျာ။ မစၟတ်သမ္တီ မဒှ်ဍုင်လဒေါဝ်ဂြိုဟ်အာရှ၊&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Securing Stability in Afghanistan, the 'Heart of Asia'|url=https://thediplomat.com/2015/11/securing-stability-in-afghanistan-the-heart-of-asia/|access-date=2022-02-25|website=thediplomat.com|language=en-US}}&lt;/ref&gt; မဒှ်ဍုင် ပယျဵု ဆက်ကု ဍုင်ပါကိသတာန် ဗွဲဒိုဟ် ဗမံက် ကဵု သၠုင်ကျာ၊{{efn|The [[Government of India]] regards Afghanistan as a bordering country, as it considers all of [[Kashmir]] to be part of India. However, this is [[Kashmir conflict|disputed]], and the region bordering Afghanistan is administered by Pakistan. Source: {{cite web |title=Ministry of Home Affairs (Department of Border Management) |url=https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|access-date=1 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317182910/https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|archive-date=17 March 2015|url-status=dead}}}} အဳရာန် ဗွဲဒိုဟ်ပလိုတ်၊ တုခ်မေန်နိသတာန် ဗွဲဒိုဟ် ဗာယပ်၊ ဥဇဗေကိသတာန် ဗွဲဒိုဟ် သၟဝ်ကျာ၊ တာဇိကိသတာန် ဗွဲဒိုဟ်ဨသာန်၊ တုဲပၠန် ဍုင်ကြုက်ဂှ် ဗွဲဒိုဟ်ဨသာန် ကေုာံ ဗမံက်။ သမၠဲတိ နွံ ၆၅၂,၈၆၄ ကဳလဝ်မဳတာပန်ကၠင် (၂၅၂,၀၇၂ တိုင်ပန်ကၠင်)၊ နိဂီုကရေက် လပါ်သၟဝ်ကျာ ကဵု နေရတိဂှ် ဒှ်ဒေသကုန်ဒဵုဂမၠိုင် မဒှ်ဓရောင်ဒဵု ဟိန္ဒုကုရှ် (Hindu Kush)ရ။ ကာဗူ ဂှ် ဒှ်ဍုင်ဇၞော်အိုတ်တုဲ ဒှ်ဍုင်ရာဇဌာန်ရ။ အတိုင်စရင် နူသၞာံ ၂၀၂၁မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲအဖဂါန္နိသတာန်ဂှ် နွံ ၄၀,၂ မဳလဳယာန်၊&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; (နွံစ ၜိုတ် ၃၂,၉ မဳလဳယာန်&lt;ref&gt;{{cite report|title=د هېواد د وګړو اټکل برآورد نفوس کشور1399|language=ar,en|trans-title=Estimated Population of Afghanistan 2020–21|url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200703171906/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|archive-date=3 July 2020|access-date=1 July 2020}}&lt;/ref&gt;) မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဂကူနာနာ ဂကူပါသတုန်၊ တာဂျိတ်၊ ဟာဇရာသ်၊ ဥဇဗေက်၊ တူကမာန်၊ ကဳဇဳဗေသ်  composed of ethnic ပါသတုန် (Pashtuns)၊ တာဂျိတ် (Tajiks)၊ ဟာဇရာသ် (Hazaras)၊ ဥဇဗေက် (Uzbeks)၊ တူကမာန် (Turkmens)၊ ကဳဇဳဗေသ် (Qizilbash)၊ အာဲမက် (Aimak)၊ ပါရှယဳ (Pashayi)၊ ဗလောက် (Baloch)၊ ပမိရိသ် (Pamiris)၊ နုရိသတာန်နိ (Nuristanis) ကေုာံ ဂကူတၞဟ်တအ်ရ။ 

ပ္ဍဲဒေသ အဖဂါန္နိသတာန်ဂှ် ကောန်မၞိဟ်တအ် စပဒတဴကၠုင် နူကဵု အခိင်ခေတ်တၟိလဒေါဝ်၊ တုဲပၠန် ရးနိဂီုဂှ် နွံတန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ် ဂၠံင်သုတ် မဒှ်ဂၠံင် မလုပ်ဝင်တုဲ ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ်ဂၠံင်ဂှ် နွံကဵု အာဲတၟာဲယေန်သၞာင်တြေံဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-349-17443-0_1|doi = 10.1007/978-1-349-17443-0_1|chapter = The Land and the People in History|title = Afghanistan Under Soviet Domination, 1964–83|year = 1984|last1 = Hyman|first1 = Anthony|pages = 3–22|isbn = 978-0-333-36353-9}}&lt;/ref&gt; Popularly referred to as the [[graveyard of empires]],&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Pillalamarri|first=Akhilesh|title=Why Is Afghanistan the 'Graveyard of Empires'?|url=https://thediplomat.com/2017/06/why-is-afghanistan-the-graveyard-of-empires/|access-date=2022-02-25|website=thediplomat.com|language=en-US}}&lt;/ref&gt; the land has historically been home to various peoples and [[Invasions of Afghanistan|has witnessed numerous military campaigns]], including those by [[Persian empire|the Persians]], [[Alexander the Great]], the [[Maurya Empire]], [[Muslim conquests of Afghanistan|Arab Muslims]], the [[Mongol invasion of the Khwarazmian Empire|Mongols]], the [[European influence in Afghanistan#The Great Game|British]], the [[Soviet–Afghan War|Soviet Union]], and most recently by [[War in Afghanistan (2001–2021)|a US-led coalition]]. Afghanistan also served as the source from which the [[Greco-Bactrian Kingdom|Greco-Bactrians]] and the [[Mughal Empire|Mughals]], amongst others, rose to form major empires.&lt;ref name=&quot;Galvin-PreIslamic&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/PreIslamic.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20011103002246/http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/PreIslamic.html |archivedate=3 November 2001|title=The Pre-Islamic Period |publisher=Illinois Institute of Technology |work=Afghanistan Country Study |first=Luke |last=Griffin |date=14 January 2002 |access-date=14 October 2010}}&lt;/ref&gt; The various conquests and periods in both the [[Greater Iran|Iranian]] and [[Greater India|Indian]] cultural spheres&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Hinduism|last=Denise Cush |first= Catherine Robinson, Michael York|year=2012|page=200|isbn=9781135189792|url=https://books.google.com/books?id=kzPgCgAAQBAJ&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The remarkable rugs of war, Drill Hall Gallery|date=30 July 2021|publisher=The Australian|url=https://amp.theaustralian.com.au/arts/review/the-remarkable-rugs-of-war-drill-hall-gallery/news-story/49fb932f8be798b1641425be98e4e0db|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122182853/https://amp.theaustralian.com.au/arts/review/the-remarkable-rugs-of-war-drill-hall-gallery/news-story/49fb932f8be798b1641425be98e4e0db|archive-date=22 November 2021|access-date=22 November 2021|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; made the area a center for [[Zoroastrianism]], Buddhism, Hinduism, and later Islam throughout history.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.redlandsdailyfacts.com/2021/09/15/professing-faith-religious-traditions-in-afghanistan-are-diverse/|title=Professing Faith: Religious traditions in Afghanistan are diverse|date=16 September 2021}}&lt;/ref&gt;

The modern state of Afghanistan began with the [[Durrani dynasty]] in the 18th century, with the [[Durrani Empire|Durrani Afghan Empire]] being formed by [[Ahmad Shah Durrani]]. The Durrani Empire led conquests in which, at its peak, encompassed land that spanned from [[eastern Iran]] to [[North India|northern India]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghanistan: the land that forgot time|date=26 October 2001|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2001/oct/26/afghanistan.terrorism11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Pashtun will outlast all empires, but can they hold Afghanistan's center?|date=30 September 2021|author=Pepe Escobar|url=https://thecradle.co/Article/columns/2260|accessdate=13 March 2023|archivedate=10 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211010074808/https://thecradle.co/Article/columns/2260}}&lt;/ref&gt; However, {{Weasel inline|text=it is argued|date=February 2023}} that [[Dost Mohammad Khan]] laid the foundations of the [[Emirate of Afghanistan|first modern Afghan state]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1995|title=DŌST MOḤAMMAD KHAN |url=https://iranicaonline.org/articles/dost-mohammad-khan |url-status=live |access-date=February 8, 2023|website=Encyclopaedia Iranica}}&lt;/ref&gt; Following the Durrani Empire's decline and the death of [[Ahmad Shah Durrani]] and [[Timur Shah Durrani|Timur Shah]], it was divided into multiple smaller independent kingdoms, including but not limited to [[Herat (1793–1863)|Herat]], [[Principality of Qandahar|Kandahar]] and [[Emirate of Afghanistan|Kabul]]. Afghanistan would be reunited in the 19th century after seven decades of civil war from 1793 to 1863, with wars of unification led by [[Dost Mohammad Khan]] from 1823 to 1863, where he conquered the independent principalities of Afghanistan under the Emirate of Kabul. Dost Mohammad died in 1863, days after [[Herat Campaign of 1862–63|his last campaign to unite Afghanistan]], and Afghanistan was consequently [[Afghan Civil War (1863–1869)|thrown back into civil war]] with fighting amongst his successors. During this time, Afghanistan became a [[buffer state]] in the [[Great Game]] between the [[British Empire]] (in [[British Raj|British-ruled India]]) and the [[Russian Empire]]. From India, the British attempted to subjugate Afghanistan but were repelled in the [[First Anglo-Afghan War]]. However, the [[Second Anglo-Afghan War]] saw a British victory and the successful establishment of British political influence over Afghanistan. Following the [[Third Anglo-Afghan War]] in 1919, Afghanistan became free of foreign political hegemony, and emerged as the independent [[Kingdom of Afghanistan]] in June 1926 under [[Amanullah Khan]]. This monarchy lasted almost half a century, until [[Mohammed Zahir Shah|Zahir Shah]] was [[1973 Afghan coup d'état|overthrown in 1973]], following which the [[Republic of Afghanistan (1973–1978)|Republic of Afghanistan]] was established.

Since the late 1970s, Afghanistan's history has been dominated by extensive warfare, including [[Afghanistan conflict (1978–present)|coups, invasions, insurgencies, and civil wars]]. The conflict began in 1978 when a [[Saur Revolution|communist revolution]] established a [[Democratic Republic of Afghanistan|socialist state]], and subsequent infighting prompted the [[Soviet invasion of Afghanistan|Soviet Union to invade Afghanistan]] in 1979. [[Mujahideen]] fought against the Soviets in the [[Soviet–Afghan War]] and [[Afghan Civil War (1989–1992)|continued]] [[Afghan Civil War (1992–1996)|fighting]] [[Afghan Civil War (1996-2001)|amongst themselves]] following the [[Soviet withdrawal from Afghanistan|Soviets' withdrawal in 1989]]. The [[Islamic fundamentalism|Islamic fundamentalist]] [[Taliban]] controlled most of the country by 1996, but their [[Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|Islamic Emirate of Afghanistan]] received little international recognition before its overthrow in the 2001 [[United States invasion of Afghanistan|US invasion of Afghanistan]]. The Taliban returned to power in 2021 after [[Fall of Kabul (2021)|capturing Kabul]] and overthrowing the government of the [[Islamic Republic of Afghanistan]], thus bringing an end to the [[War in Afghanistan (2001–2021)|2001–2021 war]].&lt;ref name=&quot;CTC 2021&quot;&gt;{{cite journal |author-last=Watkins |author-first=Andrew H. |date=November 2021 |url=https://ctc.usma.edu/wp-content/uploads/2021/11/CTC-SENTINEL-092021.pdf |title=An Assessment of Taliban Rule at Three Months |url-status=live |editor1-last=Cruickshank |editor1-first=Paul |editor2-last=Hummel |editor2-first=Kristina |journal=[[CTC Sentinel]] |volume=14 |issue=9 |pages=1–14 |publisher=[[Combating Terrorism Center]] |location=[[West Point, New York]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20211129104726/https://ctc.usma.edu/wp-content/uploads/2021/11/CTC-SENTINEL-092021.pdf |archive-date=29 November 2021 |access-date=29 November 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129104726/https://ctc.usma.edu/wp-content/uploads/2021/11/CTC-SENTINEL-092021.pdf |date=29 November 2021 }}&lt;/ref&gt; Although initially claiming it would form an inclusive government for the country, in September 2021 the Taliban re-established the Islamic Emirate of Afghanistan with an [[interim government]] made up entirely of Taliban members.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-09-09 |title=Who Will Run the Taliban Government? |url=https://www.crisisgroup.org/asia/south-asia/afghanistan/who-will-run-taliban-government |access-date=2022-10-18 |website=www.crisisgroup.org |language=en}}&lt;/ref&gt; The Taliban government remains internationally unrecognized.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Taliban: Unrecognized and unrepentant |url=https://www.mei.edu/publications/taliban-unrecognized-and-unrepentant |access-date=2022-10-18 |website=Middle East Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;

Afghanistan is rich in natural resources, including [[lithium]], [[iron]], [[zinc]], and [[copper]]. It is also the world's largest producer of [[opium]],&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-08-24 |title=What's the Taliban's record on opium production? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58308494 |access-date=2022-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; second largest producer of [[cannabis]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Morocco seizes over 840 kg of cannabis – Xinhua {{!}} English.news.cn |url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-08/06/c_138288434.htm |access-date=2022-10-18 |website=www.xinhuanet.com}}&lt;/ref&gt; and third largest of both [[saffron]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Afghanistan's Saffron on Media {{!}} AfGOV |url=https://www.mail.gov.af/en/afghanistan%E2%80%99s-saffron-media |access-date=2022-10-18 |website=www.mail.gov.af |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2023-04-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230408010552/https://www.mail.gov.af/en/afghanistan%E2%80%99s-saffron-media }}&lt;/ref&gt; and [[Cashmere wool|cashmere]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taliban Takeover Puts Afghanistan's Cashmere, Silk Industries at Risk |url=https://www.businessoffashion.com/news/global-markets/taliban-takeover-puts-afghanistans-cashmere-silk-industries-at-risk/ |access-date=2022-10-18 |website=The Business of Fashion |language=en}}&lt;/ref&gt; The country is a member of the [[South Asian Association for Regional Cooperation]] and a founding member of the [[Organization of Islamic Cooperation]]. Due to the effects of war in recent decades, the country has dealt with high levels of [[terrorism]], [[Poverty in Afghanistan|poverty]], and [[Undernutrition in children|child malnutrition]]. Afghanistan's economy is the world's 96th-largest, with a [[gross domestic product]] (GDP) of $72.9 billion by [[purchasing power parity]]. However, Afghanistan remains among the world's [[least developed countries]], ranking 180th in the [[Human Development Index|Human development Index]], while its per capita GDP (PPP) ranks 169th out of 186 countries {{As of|2018|lc=y}}.

== Etymology ==
{{Main|Name of Afghanistan}}
Some scholars suggest that the [[Root (linguistics)|root]] name [[Afghan (ethnonym)|''Afghān'']] is derived from the [[Sanskrit]] word ''[[Aśvaka]]n'', which was the name used for ancient inhabitants of the [[Hindu Kush]].&lt;ref&gt;
*''&quot;The name Afghan has evidently been derived from Asvakan, the Assakenoi of Arrian... &quot;'' (Megasthenes and Arrian, p 180. See also: Alexander's Invasion of India, p 38; J.W. McCrindle). 
*''&quot;Even the name Afghan is Aryan being derived from Asvakayana, an important clan of the Asvakas or horsemen who must have derived this title from their handling of celebrated breeds of horses&quot;'' (See: Imprints of Indian Thought and Culture Abroad, p 124, Vivekananda Kendra Prakashan).
*cf: ''&quot;Their name (Afghan) means &quot;cavalier&quot; being derived from the [[Sanskrit]], ''Asva'', or ''Asvaka'', a horse, and shows that their country must have been noted in ancient times, as it is at the present day, for its superior breed of horses. Asvaka was an important tribe settled north to Kabul river, which offered a gallant resistance but ineffectual resistance to the arms of Alexander &quot;''(Ref: Scottish Geographical Magazine, 1999, p 275, Royal Scottish Geographical Society).
*''&quot;Afghans are Assakani of the [[Greeks]]; this word being the [[Sanskrit]] [[Ashvaka]] meaning 'horsemen'&quot;'' (Ref: Sva, 1915, p 113, Christopher Molesworth Birdwood).
*Cf: ''&quot;The name represents Sanskrit Asvaka in the sense of a ''cavalier'', and this reappears scarcely modified in the Assakani or Assakeni of the historians of the expedition of [[Alexander the Great|Alexander]]&quot;'' (Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial [[Anglo-Indian]] words and phrases, and of kindred terms, etymological..by Henry Yule, AD Burnell).&lt;/ref&gt; ''Aśvakan'' literally means &quot;horsemen&quot;, &quot;horse breeders&quot;, or &quot;[[cavalry]]men&quot; (from ''[[aśva]]'', the [[Sanskrit]] and [[Avestan]] words for &quot;[[horse]]&quot;).&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ancient India |first=Ramesh Chandra |last=Majumdar |author-link=Ramesh Chandra Majumdar |edition=Reprinted |publisher=Motilal Banarsidass |year=1977 |orig-year=1952 |isbn=978-8-12080-436-4 |page=99 |url=https://books.google.com/books?id=XNxiN5tzKOgC&amp;pg=PA99}}&lt;/ref&gt; However, others such as Ibrahim Khan have contended that the word Afghan comes from [[Bactrian language|Bactrian]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Khan |first=Ibrahim |date=2022-05-03 |title=په افغان ټکي کښې پټه کيسه |url=http://khyber.org/pacademy/journal3/index.php/path/article/view/265 |journal=Pashto |language=en |volume=51 |issue=663 |issn=2789-8342 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220606020051/http://khyber.org/pacademy/journal3/index.php/path/article/view/265 |date=2022-06-06 }}&lt;/ref&gt;

Historically, the ethnonym ''Afghān'' was used to refer to ethnic [[Pashtuns]].&lt;ref name=&quot;Afghan&quot;&gt;{{cite encyclopedia |author=Ch. M. Kieffer |url=http://www.iranicaonline.org/articles/afgan-in-current-political-usage-any-citizen-of-afghanistan-whatever-his-ethnic-tribal-or-religious-affiliation |title=Afghan |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |edition=online |publisher=Columbia University |date=15 December 1983|archive-url=https://web.archive.org/web/20131116233835/http://www.iranicaonline.org/articles/afgan-in-current-political-usage-any-citizen-of-afghanistan-whatever-his-ethnic-tribal-or-religious-affiliation |archive-date=16 November 2013 }}&lt;/ref&gt; The Arabic and Persian form of the name, ''Afġān'', was first attested in the 10th-century geography book ''[[Hudud al-'Alam]]''.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Afghans|last1=Vogelsang|first1=Willem|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&amp;pg=PA18|access-date=6 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709112010/https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA18|archive-date=9 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The last part of the name, &quot;''[[-stan]]''&quot;, is a Persian suffix meaning &quot;place of&quot;. Therefore, &quot;Afghanistan&quot; translates to &quot;land of the Afghans&quot;, or &quot;land of the Pashtuns&quot; in a historical sense. According to the third edition of the ''[[Encyclopedia of Islam]]'':&lt;ref&gt;{{EI3|last=Nölle-Karimi|first=Christine|title=Afghanistan until 1747|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/*-COM_24776|year=2020}}&lt;/ref&gt;
{{blockquote|The name Afghanistan (Afghānistān, land of the Afghans / Pashtuns, ''afāghina'', sing. ''afghān'') can be traced to the early eighth/fourteenth century, when it designated the easternmost part of the [[Kartid]] realm. This name was later used for certain regions in the [[Safavid Iran|Ṣafavid]] and [[Mughal Empire|Mughal]] empires that were inhabited by Afghans. While based on a state-supporting elite of [[Durrani|Abdālī / Durrānī]] Afghans, the [[Durrani Empire|Sadūzāʾī Durrānī polity]] that came into being in 1160 / 1747 was not called Afghanistan in its own day. The name became a state designation only during the colonial intervention of the nineteenth century.}}

The term &quot;Afghanistan&quot; first appeared in 1855, during the reign of [[Dost Mohammad Khan]].{{sfn|Lee|2019|p=317}}

== Ancient history ==
{{Main|History of Afghanistan}}
[[File:Nomads in Badghis Province.jpg|thumb|Tents of [[Afghans|Afghan]] [[nomad]]s in the northern [[Badghis Province|Badghis province]] of Afghanistan. Early peasant farming villages came into existence in Afghanistan about 7,000 years ago.]]

Many empires and kingdoms have also risen to power in Afghanistan, such as the [[Greco-Bactrians]], [[Indo-Scythians]], [[Kushan]]s, [[Kidarites]], [[Hephthalites]], [[Alkhons]], [[Nezaks]], [[Zunbils]], [[Turk Shahi]]s, [[Hindu Shahi]]s, [[Lawiks]], [[Saffarids]], [[Samanids]], [[Ghaznavids]], [[Ghurids]], [[Khalji]]s, [[Kartids]], [[Lodi dynasty|Lodis]], [[Sur Empire|Surs]], [[Mughals]], and finally, the [[Hotak dynasty|Hotak]] and [[Durrani Empire|Durrani]] dynasties, which marked the political origins of the modern state.{{sfn|Runion|2007|page=44–49}} Throughout millennia several cities within the modern day Afghanistan served as capitals of various empires, namely, Bactra ([[Balkh]]), Alexandria on the Oxus ([[Ai-Khanoum]]), [[Kapisi]], [[Sigal, Sakastan|Sigal]], [[Kabul]], [[Kunduz]], [[Zaranj]], [[Firozkoh]], [[Herat]], Ghazna ([[Ghazni]]), Binban ([[Bamyan]]), and [[Kandahar]].

The country has been home to various peoples through the ages, among them the [[ancient Iranian peoples]] who established the dominant role of [[Indo-Iranian languages]] in the region. At multiple points, the land has been incorporated within vast regional empires; among them the [[Achaemenid Empire]], the [[Macedonian Empire]], the [[Maurya Empire]], and the [[Islamic Empire]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Indo-Aryans of Ancient South Asia: Language, Material Culture and Ethnicity|author=George Erdosy|page=321|url=https://books.google.com/books?id=A6ZRShEIFwMC|isbn=3110144476|date=1995}}&lt;/ref&gt; For its success in resisting foreign occupation during the 19th and 20th centuries, Afghanistan has been called the &quot;[[graveyard of empires]]&quot;,{{sfn|Barfield|2012|page=255}} though it is unknown who coined the phrase.&lt;ref&gt;{{Cite news| issn = 0362-4331| last = Nordland| first = Rod| title = The Empire Stopper| work = The New York Times| date = 29 August 2017| url = https://www.nytimes.com/2017/08/29/world/asia/afghanistan-graveyard-empires-historical-pictures.html| quote = Afghanistan has long been called the &quot;graveyard of empires&quot; – for so long that it is unclear who coined that disputable term.| access-date = 18 November 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20181205023840/https://www.nytimes.com/2017/08/29/world/asia/afghanistan-graveyard-empires-historical-pictures.html| archive-date = 5 December 2018| url-status = live}}&lt;/ref&gt;

===Prehistory and antiquity===
{{Main|Ancient history of Afghanistan}}
Excavations of prehistoric sites suggest that humans were living in what is now Afghanistan at least 50,000 years ago, and that farming communities in the area were among the earliest in the world. An important site of early historical activities, many believe that Afghanistan compares to [[Egypt]] in terms of the historical value of its archaeological sites.&lt;ref name=&quot;JFS&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761569370___42/Afghanistan.html |title=Afghanistan&amp;nbsp;– John Ford Shroder, University of Nebraska |publisher=Encarta |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040717092902/http://encarta.msn.com/text_761569370___42/Afghanistan.html |archive-date=17 July 2004 |url-status=dead  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1881896-1,00.html |title=Afghanistan: A Treasure Trove for Archaeologists |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |date=26 February 2009 |access-date=13 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726153721/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C1881896-1%2C00.html |archive-date=26 July 2013 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=26 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726153721/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1881896-1,00.html }}&lt;/ref&gt; 
[[File:Indus Valley Civilization, Mature Phase (2600-1900 BCE).png|thumb| The extent of the [[Indus Valley civilization]] during its mature phase|upright=1.2]]

====Ancient era====
{{see also|Hindu and Buddhist heritage of Afghanistan}}
[[Archaeological]] exploration done in the 20th century suggests that the geographical area of Afghanistan has been closely connected by culture and trade with its neighbors to the east, west, and north. Artifacts typical of the [[Paleolithic]], [[Mesolithic]], [[Neolithic]], [[Bronze Age|Bronze]], and [[Iron Age]]s have been found in Afghanistan. Urban civilization is believed to have begun as early as 3000 BCE, and the early city of [[Mundigak]] (near [[Kandahar]] in the south of the country) was a center of the [[Helmand culture]]. More recent findings established that the [[Indus Valley Civilization]] stretched up towards modern-day Afghanistan, making the ancient civilization today part of Pakistan, Afghanistan, and India. In more detail, it extended from what today is northwest Pakistan to northwest India and northeast Afghanistan. An Indus Valley site has been found on the [[Oxus River]] at [[Shortugai]] in northern Afghanistan.&lt;ref name=&quot;The Ancient Indus pp.1&quot;&gt;{{cite book|title=The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society|page=1|author=Rita Wright|date=2009|url=https://books.google.com/books?id=gAgFPQAACAAJ|isbn=978-0521576529|access-date=11 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160628065355/https://books.google.com/books?id=gAgFPQAACAAJ|archive-date=28 June 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kenoyer, Jonathan Mark (1998). Ancient cities of the Indus Valley Civilisation. pp.96&lt;/ref&gt; There are several smaller IVC colonies to be found in Afghanistan as well. An Indus Valley site has been found on the [[Oxus River]] at [[Shortugai]] in northern Afghanistan, shows Afghanistan to have been a part of Indus Valley Civilization.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-xjGtwAACAAJ|title=Notes on Shortugai: An Harappan Site in Northern Afghanistan|publisher=Centre for the Study of the Civilization of Central Asia|author=Louis Depree|year=1981}}&lt;/ref&gt;

After 2000 BCE, successive waves of semi-nomadic people from Central Asia began moving south into Afghanistan; among them were many [[Indo-European languages|Indo-European]]-speaking [[Indo-Iranians]]. These tribes later migrated further into South Asia, Western Asia, and toward Europe via the area north of the [[Caspian Sea]]. The region at the time was referred to as [[Ariana]].&lt;ref name=&quot;JFS&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Bryant, Edwin F. (2001) ''The quest for the origins of Vedic culture: the Indo-Aryan migration debate'' [[Oxford University Press]], {{ISBN|978-0-19-513777-4}}.&lt;/ref&gt;

[[File:ScythianBelt.jpg|thumb|left|A &quot;Bactrian gold&quot; [[Scythian]] belt depicting [[Dionysus]], from [[Tillya Tepe]] in the ancient region of [[Bactria]]]]

By the middle of the 6th century BCE, the Achaemenids overthrew the [[Medes]] and incorporated [[Arachosia]], [[Aria (satrapy)|Aria]], and [[Bactria]] within its eastern boundaries. An [[Epigraphy|inscription]] on the tombstone of [[Darius I of Persia]] mentions the [[Kabulistan|Kabul Valley]] in a list of the 29 countries that he had conquered.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html |archive-url=https://archive.today/20120909000527/http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html |url-status=dead |archive-date=9 September 2012 |title=Chronological History of Afghanistan&amp;nbsp;– the cradle of Gandharan civilisation |publisher=Gandhara.com.au |date=15 February 1989 |access-date=19 May 2012 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=9 September 2012 |archiveurl=https://archive.today/20120909000527/http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html }}&lt;/ref&gt; The region of [[Arachosia]], around [[Kandahar]] in modern-day southern Afghanistan, used to be primarily Zoroastrian and played a key role in the transfer of the Avesta to [[Persis|Persia]] and is thus considered by some to be the &quot;second homeland of Zoroastrianism&quot;.&lt;ref name=&quot;Gnoli 1989 133&quot;&gt;{{Cite book|last=Gnoli|first=Gherado|title=The Idea of Iran, an Essay on its Origin|publisher=Istituto italiano per il Medio ed Estremo Oriente|year=1989|pages=133|quote=... he would have drawn inspiration from a ireligious policy which intended to counteract the Median Magi's influence and transfer the 'Avesta-Schule' from Arachosia to Persia: thus the Avesta would have arrived in Persia through Arachosia in the 6th century B.C. [...] Alltough [...] Arachosia would have been only a second fatherland for Zoroastrianism, a significant role should still be attributed to this south-eastern region in the history of the Zoroastrian tradition.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{Cite book|last=Gnoli|first=Gherado|title=The Idea of Iran, an essay on its Origin|publisher=Istituto italiano per il Medio ed Estremo Oriente|year=1989|pages=133|quote=linguistic data [...] prove the presence of the Zoroastrian tradition in Arachosia both in the Achaemenian age, in the last quarter of the 6th century, and in the Seleucid age.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ARACHOSIA – Encyclopaedia Iranica&quot;&gt;{{Cite web|title=ARACHOSIA – Encyclopaedia Iranica|url=https://iranicaonline.org/articles/arachosia|access-date=19 February 2021|website=iranicaonline.org}}&lt;/ref&gt;

[[Alexander the Great]] and his Macedonian forces arrived in Afghanistan in 330 BCE after defeating [[Darius III of Persia]] a year earlier in the [[Battle of Gaugamela]]. Following Alexander's brief occupation, the successor state of the [[Seleucid Empire]] controlled the region until 305 BCE when they gave much of it to the [[Maurya Empire]] as part of an alliance treaty. The Mauryans controlled the area south of the [[Hindu Kush]] until they were overthrown in about 185 BCE. Their decline began 60 years after [[Ashoka]]'s rule ended, leading to the [[Hellenistic]] reconquest by the [[Greco-Bactrians]]. Much of it soon broke away from them and became part of the [[Indo-Greek Kingdom]]. They were defeated and expelled by the [[Indo-Scythians]] in the late 2nd century BCE.&lt;ref name=&quot;LoC-pdf&quot;&gt;{{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |title=Country Profile: Afghanistan |publisher=[[Library of Congress Country Studies]] on Afghanistan | date=August 2008 |access-date=10 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408085103/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |archive-date=8 April 2014 }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Runion|2007|page=44}}

[[File:Greco-BactrianKingdomMap.jpg|thumb|Approximate maximum extent of the [[Greco-Bactrian kingdom]], formed by the fragmentation of [[Alexander the Great]]'s Empire, circa 180 BCE]]
{{ Annotated image
| image=Hephthalites (map).jpg
| = right
| annotations =
{{Annotation|75|80|[[Sasanian Empire|{{center|SASANIAN&lt;br /&gt;EMPIRE}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|15|60|[[Byzantine Empire|{{center|BYZANTINE&lt;br /&gt;EMPIRE}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|250|55|[[Northern Wei|{{center|NORTHERN&lt;br /&gt;WEI}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|273|95|[[Liang dynasty|{{center|LIANG}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|155|90|[[Alchon Huns|{{center|Alchon&lt;br /&gt;Huns}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}}
{{Annotation|180|110|[[Gupta Empire|{{center|GUPTA&lt;br /&gt;EMPIRE}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|230|27|[[Rouran Khaganate|JUAN-JUAN KHAGANATE]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|190|13|[[Tiele people|Gaoju Turks]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
|caption= {{center|The Imperial [[Hephthalites]] c. 500 CE}}
}}

The [[Silk Road]] appeared during the first century BCE, and Afghanistan flourished with trade, with routes to China, India, Persia and north to the cities of [[Bukhara]], [[Samarkand]] and [[Khiva]] in present-day Uzbekistan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://unama.unmissions.org/afghanistan-and-silk-road-land-heart-world-trade-bijan-omrani|title='Afghanistan and the Silk Road: The land at the heart of world trade' by Bijan Omrani|date=8 March 2010|website=UNAMA|accessdate=13 March 2023|archivedate=16 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210816022140/https://unama.unmissions.org/afghanistan-and-silk-road-land-heart-world-trade-bijan-omrani}}&lt;/ref&gt; Goods and ideas were exchanged at this center point, such as Chinese silk, Persian silver and Roman gold, while the region of present Afghanistan was mining and trading [[lapis lazuli]] stones&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.unesco.org/silkroad/countries-alongside-silk-road-routes/afghanistan|title=Afghanistan – Silk Roads Programme|website=[[UNESCO]]}}&lt;/ref&gt; mainly from the [[Badakhshan]] region.

During the first century BCE, the [[Parthian Empire]] subjugated the region but lost it to their [[Indo-Parthian]] vassals. In the mid-to-late first century CE the vast [[Kushan Empire]], centered in Afghanistan, became great patrons of Buddhist culture, making [[Buddhism]] flourish throughout the region. The Kushans were overthrown by the [[Sassanids]] in the 3rd century CE, though the [[Indo-Sassanids]] continued to rule at least parts of the region. They were followed by the [[Kidarite]]s who, in turn, was replaced by the [[Hephthalites]]. They were replaced by the [[Turk Shahi]] in the 7th century. The Buddhist Turk Shahi of Kabul was replaced by a Hindu dynasty before the Saffarids conquered the area in 870, this Hindu dynasty was called [[Hindu Shahi]].&lt;ref&gt;{{cite book|last=Wink|first=André|title=Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7Th-11th Centuries|url=https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC&amp;pg=PA125|year=2002|publisher=BRILL|isbn=0-391-04173-8|page=125|access-date=11 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201142728/https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC&amp;pg=PA125|archive-date=1 December 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Much of the northeastern and southern areas of the country remained dominated by [[Buddhist]] culture.&lt;ref name=&quot;Habibi&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.alamahabibi.com/English%20Articles/Afghan_and_Afghanistan.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081023100306/http://www.alamahabibi.com/English%20Articles/Afghan_and_Afghanistan.htm|archive-date=23 October 2008 |title=Afghan and Afghanistan |work=[[Abdul Hai Habibi]]|publisher=alamahabibi.com|year=1969|access-date=17 November 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Charles Higham|title=Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations|url=https://books.google.com/books?id=H1c1UIEVH9gC&amp;pg=PA141|year=2014|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0996-1|page=141}}&lt;/ref&gt;

=== Medieval history ===
{{Main|Muslim conquests of Afghanistan|Mongol invasion of Central Asia}}

====Islamic conquest====
[[File:Saffarid dynasty 861-1003.png|thumb|left|[[Saffarid dynasty|Saffarid]] rule at its greatest extent under [[Ya'qub ibn al-Layth al-Saffar]]]]
[[Arab]] [[Muslim]]s brought Islam to [[Herat]] and [[Zaranj]] in 642&amp;nbsp;CE and began spreading eastward; some of the native inhabitants they encountered accepted it while others revolted. Before the [[Islamic conquest of Afghanistan|arrival of Islam]], the region used to be home to various beliefs and cults, often resulting in [[Syncretism]] between the dominant religions&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Weber|first1=Olivier|url=|title=Eternal Afghanistan|last2=Unesco|date=2002|publisher=Chêne|isbn=978-92-3-103850-1|quote=Gradually there emerged a fabulous syncretism between the Hellenistic world and the Buddhist universe}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Grenet|first=Grenet|title=Zoroastriansm among the Kushans|year=2016}}&lt;/ref&gt; such as [[Zoroastrianism]],&lt;ref name=&quot;Gnoli 1989 133&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ARACHOSIA – Encyclopaedia Iranica&quot;/&gt; [[Buddhism]] or [[Greco-Buddhism]], [[Ancient Iranian religion]]s,&lt;ref name=&quot;Allen&quot;&gt;{{Cite book|last=Allen|first=Charles|url=|title=The Search For Shangri-La: A Journey into Tibetan History|date=5 November 2015|publisher=Little, Brown Book Group|isbn=978-0-349-14218-0|quote=With Aurmuzd, Sroshard, Narasa and Mihr, we are on safer ground because all are Zoroastrian deities: Aurmuzd is the supreme god of light, Ahura Mazda; and Mihr, the sun god, is linked with the Iranian Mithra. Exactly the same non-Buddhist[...]}}&lt;/ref&gt; [[Hinduism]], [[Christianity]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Gorder|first1=A. Christian Van|url=https://books.google.com/books?id=FeHAxxEpe-cC&amp;q=nestorian+christians+Afghanistan&amp;pg=PA34|title=Christianity in Persia and the Status of Non-muslims in Iran|date=2010|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=978-0-7391-3609-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kennedy|first1=Hugh|url=https://books.google.com/books?id=Pk7BS9XC10QC&amp;q=Zaranj+christians+Afghanistan&amp;pg=PT127|title=The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In|date=9 December 2010|publisher=Orion|isbn=978-0-297-86559-9|quote=.. when the patriarch at Ctesiphon had to broker a compromise that left one bishop at the capital Zaranj and another further east at Bust, now in southern Afghanistan. A Christian text composed in about 850 also records a monastery of ...}}&lt;/ref&gt; and [[Judaism]].&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Yossef|first1=Noam Bar'am-Ben|url=https://books.google.com/books?id=wVMwAAAAYAAJ&amp;q=Judaism+in+Afghanistan+ghor|title=Brides and Betrothals: Jewish Wedding Rituals in Afghanistan|date=1998|publisher=Israel Museum|isbn=978-965-278-223-6|quote=The Jews of Afghanistan According to tradition, the first Jews reached ... in Hebrew script found in the Tang - e Azao Valley in the Ghor region ...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EndeSteinbach2010&quot;&gt;{{cite book|last1=Ende|first1=Werner|title=Islam in the World Today: A Handbook of Politics, Religion, Culture, and Society|last2=Steinbach|first2=Udo|date=15 April 2010|publisher=Cornell University Press|isbn=9780801464898|page=257|quote=At the time of the first Muslim advances, numerous local natural religions were competing with Buddhism, Zoroastrianism, and Hinduism in the territory of modern Afghanistan.}}&lt;/ref&gt; An exemplification of the syncretism in the region would be that people were patrons of Buddhism but still worshipped local Iranian gods such as [[Ahura Mazda]], [[Nana (Kushan goddess)|Lady Nana]], [[Anahita]] or [[Mithra|Mihr(Mithra)]] and portrayed [[Greek mythology|Greek Gods]] like [[Heracles]] or [[Tyche]] as protectors of Buddha.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Adrych|first1=Philippa|url=|title=Images of Mithra|last2=coins)|first2=Robert Bracey (Writer on|last3=Dalglish|first3=Dominic|last4=Lenk|first4=Stefanie|last5=Wood|first5=Rachel|date=2017|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-879253-6|quote=The Rabatak inscription includes Miiro amongst a list of gods: Nana, Ahura Mazda, and Narasa. All of these gods likely had images dedicated at the Bagolaggo, presumably alongside statues of Kanishka}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Allen&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Allen|first=Charles|url=|title=The Search For Shangri-La: A Journey into Tibetan History|date=5 November 2015|publisher=Little, Brown Book Group|isbn=978-0-349-14218-0|quote=The two most important deities are goddesses: one is the lady Nana', daughter of the moon god and sister of the sun god, the Kushan form of Anahita, Zoroastrian goddess of fertility}}&lt;/ref&gt; The [[Zunbils]] and Kabul Shahi were first conquered in 870&amp;nbsp;CE by the [[Saffarid dynasty|Saffarid]] Muslims of Zaranj. Later, the [[Samanids]] extended their Islamic influence south of the Hindu Kush. It is reported that Muslims and non-Muslims still lived side by side in Kabul before the [[Ghaznavids]] rose to power in the 10th century.&lt;ref name=&quot;Elliot-2&quot;&gt;{{cite web |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&amp;ct=98 |title=A.—The Hindu Kings of Kábul |work=Sir H. M. Elliot |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |location=London | date=1867–1877 |access-date=18 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408220905/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&amp;ct=98 |archive-date=8 April 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mustawfi&quot;&gt;{{cite web |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=16301012&amp;ct=16 |title=The Geographical Part of the NUZHAT-AL-QULUB |author =Hamd-Allah Mustawfi of Qazwin |work=Translated by Guy Le Strange |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |year=1340 |access-date=19 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726144951/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=16301012&amp;ct=16 |archive-date=26 July 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Elliot-3&quot;&gt;{{cite web |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&amp;ct=100 |title=A.—The Hindu Kings of Kábul (p.3) |work=Sir H. M. Elliot |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |location=London | date=1867–1877 |access-date=18 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726133107/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&amp;ct=100 |archive-date=26 July 2013 }}&lt;/ref&gt;

By the 11th century, [[Mahmud of Ghazni]] defeated the remaining Hindu rulers and effectively [[Islamized]] the wider region,{{sfn|Ewans|2002|page=22–23}} with the exception of [[Kafiristan]].&lt;ref name=&quot;nuristan.info&quot;&gt;{{cite web|url=http://nuristan.info/Nuristani/Nuristanis1.html|title=Richard Strand's Nuristân Site: Peoples and Languages of Nuristan|author=Richard F. Strand|date=31 December 2005|work=nuristan.info|author-link=Richard Strand|access-date=2 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401180243/http://nuristan.info/Nuristani/Nuristanis1.html|archive-date=1 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Mahmud made [[Ghazni]] into an important city and patronized intellectuals such as the historian [[Al-Biruni]] and the poet [[Ferdowsi]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=Afghanistan: A Country Study|date=1986|publisher=Foreign Area Studies, The American University|editor1=Richard Nyrop|editor2=Donald Seekins|page=10}}&lt;/ref&gt; The [[Ghaznavid dynasty]] was [[Siege of Lahore (1186)|overthrown by the Ghurids in 1186]], whose architectural achievements included the remote [[Minaret of Jam]]. The Ghurids controlled Afghanistan for less than a century before being conquered by the [[Khwarazmian dynasty]] in 1215.{{sfn|Ewans|2002|page=23}}

====Mongols and Babur with the Lodi Dynasty====
[[File:Genghis Khan empire-en.svg|thumb|260px|[[Mongol invasions and conquests]] depopulated large areas of Afghanistan]]
In 1219&amp;nbsp;CE, [[Genghis Khan]] and his [[Mongol invasion of the Khwarazmian Empire|Mongol army overran the region]]. His troops are said to have annihilated the Khwarazmian cities of [[Herat]] and [[Balkh]] as well as [[Bamyan, Afghanistan|Bamyan]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm |title=Central Asian world cities |publisher=Faculty.washington.edu |date=29 September 2007 |access-date=6 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723185841/https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm |archive-date=23 July 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=18 January 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118121401/https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm }}&lt;/ref&gt; The destruction caused by the Mongols forced many locals to return to an agrarian rural society.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Page |first=Susan |url=https://www.usatoday.com/news/world/2009-02-17-afghanistan-forces_N.htm |title=Obama's war: Deploying 17,000 raises stakes in Afghanistan |work=USA Today |date=18 February 2009 |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513040037/http://www.usatoday.com/news/world/2009-02-17-afghanistan-forces_N.htm |archive-date=13 May 2011 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Mongol rule continued with the [[Ilkhanate]] in the northwest while the [[Khalji dynasty]] administered the Afghan tribal areas south of the Hindu Kush until the invasion of [[Timur]] (aka Tamerlane), who established the [[Timurid Empire]] in 1370. Under the rule of [[Shah Rukh]] the city{{which|date=August 2021}} served as the focal point of the [[Timurid Renaissance]], whose glory matched [[Florence]] of the [[Italian Renaissance]] as the center of a cultural rebirth.&lt;ref&gt;Periods of World History: A Latin American Perspective – Page 129&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Empire of the Steppes: A History of Central Asia – Page 465&lt;/ref&gt;

In the early 16th century, [[Babur]] arrived from [[Ferghana]] and captured Kabul from the [[Arghun dynasty]].{{sfn|Barfield|2012|pp=92–93}} [[Babur]] would go on to conquer the Afghan [[Lodi dynasty]] who had ruled the Delhi Sultanate in the [[First Battle of Panipat]].{{sfn|Barfield|2012|pp=75}} Between the 16th and 18th century, the Uzbek [[Khanate of Bukhara]], Iranian [[Safavids]], and Indian [[Mughals]] ruled parts of the territory.{{sfn|Dupree|1997|pp=319, 321}} During the Medieval Period, the northwestern area of Afghanistan was referred to by the regional name [[Greater Khorasan|Khorasan]]. Two of the four capitals of Khorasan ([[Herat]] and [[Balkh]]) are now located in Afghanistan, while the regions of [[Kandahar Province|Kandahar]], [[Zabulistan]], [[Ghazni]], [[Kabulistan]], and [[name of Afghanistan|Afghanistan]] formed the [[frontier]] between Khorasan and [[Hindustan]]. However, up to the 19th century the term Khorasan was commonly used among natives to describe their country; [[Sir George Elphinstone]] wrote with amazement that the country known to outsiders as &quot;Afghanistan&quot; was referred to by its own inhabitants as &quot;Khorasan&quot; and that the first Afghan official whom he met at the border welcomed him to Khorasan.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ziaeDwAAQBAJ&amp;q=elphinstone+khorasan&amp;pg=PA128|title=Mountstuart Elphinstone in South Asia: Pioneer of British Colonial Rule|first=Shah Mahmoud|last=Hanifi|date=15 July 2019|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190914400}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EI&quot;&gt;{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cJQ3AAAAIAAJ|chapter=Khurasan |title=The Encyclopaedia of Islam |page=55 |quote=In pre-Islamic and early Islamic times, the term &quot;Khurassan&quot; frequently had a much wider denotation, covering also parts of what are now Soviet Central Asia and Afghanistan |publisher=Brill |year=2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Routledge&quot;&gt;{{cite book |title=Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |last1=Ibn Battuta |edition=reprint, illustrated |year=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-34473-9 |page=416 |url=https://books.google.com/books?id=zKqn_CWTxYEC&amp;pg=PA180|archive-url=https://web.archive.org/web/20170416132656/https://books.google.com/books?id=zKqn_CWTxYEC&amp;pg=PA180 |archive-date=16 April 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Firishta&quot;&gt;{{cite book |chapter-url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201016&amp;ct=199 |title=The History of India |volume=6 |chapter=Chapter 200: Translation of the Introduction to Firishta's History |page=8 |access-date=22 August 2010 |author =Muhammad Qasim Hindu Shah |others=Sir H. M. Elliot |publisher=Packard Humanities Institute |location=London |year=1560|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726121158/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201016&amp;ct=199 |archive-date=26 July 2013 |author-link=Firishta }}&lt;/ref&gt;

==Modern history==
=== Hotak Dynasty ===
[[File:Map of the Hotak Empire 1715, Mirwais Hotak.png|thumb|300px|Map of the Hotak Empire during the Reign of [[Mirwais Hotak]], 1709–1715.]]
{{Main|Hotak dynasty}}
In 1709, [[Mirwais Hotak]], a local [[Ghilzai]] tribal leader, successfully rebeled against the [[Safavid dynasty|Safavids]]. He defeated [[Gurgin Khan]], the Georgian governor of Kandahar under the Safavids, and established his own kingdom. Also defeating many attempts for the Safavids to annex the Kingdom.&lt;ref name=&quot;Browne&quot;&gt;{{cite web|url=http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D90001014%26ct%3D29 |title=A Literary History of Persia, Volume 4: Modern Times (1500–1924), Chapter IV. An Outline of the History Of Persia During The Last Two Centuries (A.D. 1722–1922) |author=Edward G. Browne |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |access-date=9 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726142425/http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D90001014&amp;ct=29 |archive-date=26 July 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Mirwais died of natural causes in 1715 and was succeeded by his brother [[Abdul Aziz Hotak|Abdul Aziz]], who was soon killed by Mirwais' son [[Mahmud Hotak|Mahmud]] for possibly planning to sign a peace with the Safavids. Mahmud led campaigns into modern Iran, with his first attempt in 1719 besieging [[Kerman]], however this attempt failed. Mahmud led the Afghan army in 1722 to the Persian capital of [[Isfahan]], and captured the city after the [[Battle of Gulnabad]] and proclaimed himself King of Persia.&lt;ref name=&quot;Browne&quot; /&gt; The Afghan dynasty was ousted from Persia by [[Nader Shah]] after the 1729 [[Battle of Damghan (1729)|Battle of Damghan]].

==== Fall of the Hotak Dynasty ====
[[File:Mapofthehotaks1728.png|thumb|right|300px|Map of the Hotak Empire at its height in 1728. Disputed between [[Hussain Hotak]] (Centered in Kandahar) and [[Ashraf Hotak]] (centered in Isfahan)]]
In 1738, [[Nader Shah]] and his [[Afsharid dynasty|forces]] captured Kandahar in the [[siege of Kandahar]], the last Hotak stronghold, from Shah [[Hussain Hotak]]. Soon after, the Persian and Afghan forces [[Nader Shah's invasion of India|invaded India]], Nader Shah had plundered [[Delhi]], alongside his 16 year old commander, [[Ahmad Shah Durrani]] who had assisted him on these campaigns. Nader Shah was assassinated in 1747.&lt;ref name=&quot;Brit-Durrani&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/10162/Ahmad-Shah-Durrani |title=Ahmad Shah Durrani |encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online |access-date=9 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140404104909/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/10162/Ahmad-Shah-Durrani |archive-date=4 April 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Engels&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1857/afghanistan/index.htm |title=Afghanistan |access-date=25 August 2010 |author =Friedrich Engels |work=Andy Blunden |publisher=The New American Cyclopaedia, Vol. I |year=1857|archive-url=https://web.archive.org/web/20140427034439/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1857/afghanistan/index.htm |archive-date=27 April 2014 |author-link=Friedrich Engels }}&lt;/ref&gt;

==== Rise of the Durrani Empire ====
{{Main|Durrani Empire|Ahmad Shah Durrani}}
After the death of Nader Shah in 1747, [[Ahmad Shah Durrani]] had returned to Kandahar with a contingent of 4,000 [[Pashtuns]]. The Abdalis had &quot;unanimously accepted&quot; Ahmad Shah as their new leader. With his ascension in 1747, Ahmad Shah had led multiple campaigns against the [[Mughal Empire]], [[Maratha Empire]], and then receding, [[Afsharid Empire]]. Ahmad Shah had captured [[Kabul]] and [[Peshawar]] from the Mughal appointed governor, Nasir Khan. Ahmad Shah had then conquered [[Herat]] in 1750, and had also captured [[Kashmir]] in 1752.&lt;ref&gt;{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=s5KMCwAAQBAJ&amp;q=durrani+capture+kashmir&amp;pg=PA43 | title=Understanding Kashmir and Kashmiris| isbn=9781849043427| last1=Snedden| first1=Christopher| year=2015}}&lt;/ref&gt; Ahmad Shah had launched two campaigns into [[Greater Khorasan|Khorasan]], (1750–1751) and (1754–1755).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|url=https://books.google.com/books?id=Kdl9oAEACAAJ|title=The Pearl in Its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th–19th Centuries)|date=2014|publisher=Austrian Academy of Sciences Press|isbn=978-3-7001-7202-4}}&lt;/ref&gt; His first campaign had seen the siege of [[Mashhad]], however he was forced to retreat after 4 months. In November 1750, he moved to siege [[Khanate of Nishapur|Nishapur]], however he was unable to capture the city and was forced to retreat after heavy losses in early 1751. Ahmad Shah returned in 1754, he captured [[Ferdows|Tun]], and on 23 July, he sieged [[Mashhad]] once again. Mashhad had fallen on 2 December, however [[Shahrokh Shah|Shahrokh]] was [[Afsharid Iran|reappointed]] in 1755. He was forced to give up [[Torshiz]], [[Bakharz]], [[Torbat-e Jam|Jam]], [[Khaf, Iran|Khaf]], and [[Torbat-e Heydarieh|Turbat-e Haidari]] to the Afghans, as well as accepting Afghan sovereignty. Following this, Ahmad Shah had sieged [[Khanate of Nishapur|Nishapur]] once again, and captured it.

==== Objectives and Invasions of India ====
{{Main|Indian campaign of Ahmad Shah Durrani}}
[[File:Portrait of Ahmad-Shah Durrani. Mughal miniature. ca. 1757, Bibliothèque nationale de France.jpg|thumb|Portrait of [[Ahmad Shah Durrani]] {{Circa|1757}}.]]
Ahmad Shah invaded India 8 times during his reign. With the capture of [[Peshawar]], Ahmad Shah had used this as a convenient striking point to lead his military campaigns into [[Punjab]] and India.

Ahmad Shah had sought out multiple reasons for his invasions, Ahmad Shah saw Afghanistan in a dire state, and one that needed to expand and exploit a weak but rich neighboring country, which Ahmad Shah had capitalized on in multiple opportunities during his Invasions of India, he sought the reasons needed to fill his treasury in a war-plunder conquest based economy.{{sfn|Mehta|p=248}} Ahmad Shah had launched his first invasion in 1748, crossing the indus river, his armies sacked and absorbed [[Lahore]] into the [[Durrani Empire|Durrani Realm]]. Ahmad Shah had met Mughal armies at the [[Battle of Manupur (1748)]], where he was defeated and forced to retreat to back to Afghanistan.&lt;ref&gt;{{Google books |id=NbUB_ACAR5QC |page=509 |title=History of Islam}}&lt;/ref&gt; Ahmad Shah had returned the next year in 1749, where he had captured the area around [[Lahore]] and [[Punjab]], presenting it as an Afghan victory for this campaign.{{Citation needed|date=October 2020}} From 1749 to 1767, Ahmad Shah would lead 6 more invasions, the most important being his sixth invasion, with the [[Third Battle of Panipat]], which created a power vacuum in northern India, halting [[Maratha Empire|Maratha]] expansion.

===Death of Ahmad Shah and his successors===
{{Main|Timur Shah Durrani|Zaman Shah Durrani|Mahmud Shah Durrani|Shah Shujah Durrani}}
Ahmad Shah Durrani had died in October 1772, what followed would be a civil war in succession, with his named successor, [[Timur Shah Durrani]] succeeding him after the defeat of his brother, Suleiman Mirza.&lt;ref name=&quot;Drahm&quot;&gt;{{cite journal |last1=Drahm |first1=Abdel |title=Afghanistan A History From 1260 To The Present |journal=AAF |date=2020 |page=146 |url=https://archive.org/details/Book_1094 |access-date=4 October 2021}}&lt;/ref&gt;

[[Timur Shah Durrani]] ascended to the throne in November 1772, having defeated a coalition under Shah Wali Khan, the influential prime minister of the [[Durrani Empire]], and Humayun Mirza. Timur Shah began his reign by consolidating power toward himself and people loyal to him, purging Durrani Sardars and influential tribal leaders in [[Kabul]] and [[Kandahar]] to bring support toward himself. Timur Shah's reforms also saw the capital of the [[Durrani Empire]] being shifted from [[Kandahar]] to [[Kabul]], being able to cover the empire better as a base of ordination since it was essentially the heartland of the empire. This reform saw [[Kabul]] as the modern capital of Afghanistan today. Having consolidated power to himself, Timur Shah would fight multiple series of rebellions to consolidate and hold the empire apart, Timur Shah would also lead campaigns into [[Punjab]] against the Sikhs like his father did, however being more successful. Most prominent example of his battles during this campaign would be where Timur Shah led his forces under Zangi Khan Durrani, with over 18,000 men total of Afghan, Qizilbash, and Mongol cavalrymen. Against over 60,000 Sikh men. The Sikhs would lose over 30,000 in this battle and would stage a Durrani resurgence in the [[Punjab]]. region&lt;ref name=&quot;Fayz&quot;&gt;{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=131 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n63/mode/2up?view=theater |access-date=11 November 2021}}&lt;/ref&gt; The Durranis lost [[Multan]] in 1772 after Ahmad Shah's death, following this victory by Timur Shah, Timur Shah was able to lay siege to [[Multan]] and recapture it,&lt;ref&gt;{{cite thesis |last1=Muhammad Khan |first1=Ashiq |title=THE LAST PHASE OF MUSLIM RULE IN MULTAN (1752–1818) |date=1998 |issue=1 |page=159 |publisher=University of Multan, MULTAN |url=http://prr.hec.gov.pk/jspui/handle/123456789/5209 |access-date=4 December 2021 |type=Thesis |archive-date=4 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211204042026/http://prr.hec.gov.pk/jspui/handle/123456789/5209 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; incorporating it into the Durrani empire once again, reintegrating it as a province until the [[siege of Multan (1818)]]. Timur Shah would be succeeded by his son, [[Zaman Shah Durrani]] after his death on 18 or 20 May 1793. Timur Shah's reign oversaw the attempted stabilization and consolidation of the empire. However, Timur Shah had over 24 sons, a mistake that would plunge the empire in civil war over succession crises.{{sfn|Drahm|2020|p=155}}

[[Zaman Shah Durrani]] would succeed to the [[Durrani Empire|Durrani Throne]] following the death of his father, Timur Shah Durrani. This instigated civil war with his brothers, [[Mahmud Shah Durrani]], and Humayun Mirza revolting against him. With Humayun centered in [[Kandahar]], and Mahmud Shah centered in [[Herat]].{{sfn|Drahm|2020|p=158}} Zaman Shah would defeat Humayun and also force the loyalty of [[Mahmud Shah Durrani]].{{sfn|Drahm|2020|p=158}} Securing his position on the throne, Zaman Shah had led 3 campaigns into [[Punjab]], with the first two campaigns capturing [[Lahore]], but being forced to retreat due to intel about a possible [[Qajar Iran|Qajar]] invasion, or his brother, [[Mahmud Shah Durrani]] revolting. Zaman Shah embarked on his third campaign for [[Punjab]] in 1800 to deal with a rebellious Ranjit Singh.{{sfn|Drahm|2020|p=162}} However, he was forced to withdraw, with his brother, [[Mahmud Shah Durrani]] revolting, Zaman Shah would be toppled from his reign, replaced by his brother, [[Mahmud Shah Durrani]].{{sfn|Drahm|2020|p=162}} However, just under 2 years in his reign, [[Mahmud Shah Durrani]] would be deposed by his brother, [[Shah Shuja Durrani]], on 13 July 1803.{{sfn|Drahm|2020|p=166}} Shah Shuja would attempt to consolidate the [[Durrani Empire|Durrani Realm]], which had been long striven by civil war. Shah Shuja would later be deposed by his brother at the [[Battle of Nimla (1809)]],{{sfn|Drahm|2020|p=172}} where [[Mahmud Shah Durrani]] would defeat and force Shah Shuja to flee, with Shah Mahmud usurping the throne again for his second reign beginning on 3 May 1809.{{sfn|Drahm|2020|p=176}}

==== Barakzai dynasty and British wars ====
{{Further|Dost Mohammad Khan|Herat (1793–1863)|Maimana Khanate|Principality of Qandahar|European influence in Afghanistan|Anglo-Afghan Wars|Durand Line|Afghan Civil War (1928–1929)}}

[[File:History of Afghanistan 1839-1863 Gif.gif|thumb|500px|Gif Map of Afghanistan 1839–1863, showing the First Anglo-Afghan war, and unification of Afghanistan by Dost Mohammad Khan.]]

By the early 19th century, the Afghan empire was under threat from the [[Qajar dynasty|Persians]] in the west and the [[Sikh Empire]] in the east. Fateh Khan, leader of the [[Barakzai dynasty|Barakzai tribe]], installed many of his brothers in positions of power throughout the empire, mostly ruling as governors of major cities and provinces. After his murder for apparent treason against the Durrani king. Fateh Khan would be sentenced by [[Mahmud Shah Durrani]], having him executed. His brothers rebeled and a civil war brew between the Sadozais and the Barakzais. During this turbulent period, Afghanistan had fractured into many states, this included the [[Principality of Qandahar]], [[Herat (1793–1863)|Emirate of Herat]], Khanate of Qunduz, [[Maimana Khanate]], and many more states. The most prominent state being the [[Emirate of Afghanistan|Emirate of Kabul]], ruled by Dost Mohammad Khan after he declared himself emir and was bestowed upon the title of [[Amir al-Mu'minin]] in summer 1826 after he usurped the throne from his brother, [[Sultan Mohammad Khan]].&lt;ref name=&quot;Tanner 2009 126&quot;&gt;{{cite book |title=Afghanistan: A Military History from Alexander the Great to the War against the Taliban |last=Tanner |first=Stephen |year=2009 |publisher=Da Capo Press |isbn=978-0-306-81826-4 |url={{Google books |plainurl=yes |id=J3pUS_-uD-oC |page=126 }} |page=126}}&lt;/ref&gt;{{Cite book|last=Lee|first=Jonathan L.|url=https://books.google.com/books?id=kSWDDwAAQBAJ|title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present|date=15 January 2019|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-78914-010-1|language=en}} With the collapse of the Durrani Empire, and the exile of the Sadozai Dynasty to be left to rule in [[Herat (1793–1863)|Herat]] while Afghanistan was in this turbulent period of civil war, [[Punjab]] and [[Kashmir]] were lost to [[Ranjit Singh]] ruler of the [[Sikh Empire]], who invaded [[Khyber Pakhtunkhwa]] in March 1823 and captured the city of [[Peshawar]], placing the Peshawar Sardars under his suzerainty. (one of the many entities that split following the collapse of the [[Durrani Empire]]), at the [[Battle of Nowshera]].&lt;ref name=&quot;Nalwa&quot;&gt;{{cite book |title=Hari Singh Nalwa, &quot;champion of the Khalsaji&quot; (1791–1837) |last=Nalwa |first=Vanit |year=2009 |isbn=978-81-7304-785-5 |url={{Google books |plainurl=yes |id=ULhgNexD92QC |page=198 }} |page=198}}&lt;/ref&gt; In 1837, Dost Mohammad Khan attempted to retake Peshawar and sent a large force under his son, [[Wazir Akbar Khan]], leading to the [[Battle of Jamrud]] near the [[Khyber Pass]]. [[Wazir Akbar Khan|Akbar Khan]] and the Afghan army failed to capture the [[Jamrud Fort]] from the [[Sikh Khalsa Army]], but killed Sikh Commander [[Hari Singh Nalwa]], thus ending the [[Afghan-Sikh Wars]]. By this time the British were advancing from the east, conquering the Sikh Empire after it had its own period of turbulence following the death of Ranjit Singh, directly bringing the [[Emirate of Afghanistan|Emirate of Kabul]] to conflict in the [[First Anglo-Afghan War|first major conflict]] during &quot;[[the Great Game]]&quot;.&lt;ref name=&quot;Chahryar&quot;&gt;{{cite book |title=History of Civilizations of Central Asia: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century |last=Chahryar |first=Adle |year=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-103876-1 |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC&amp;pg=PA296|page=296}}&lt;/ref&gt;

In 1839, a [[British Army|British]] expeditionary force marched into Afghanistan, invading the [[Principality of Qandahar]], and in August 1839, seized [[Kabul]], forcing Dost Mohammad into exile with other factions and rebels in Afghanistan, while he was replaced with the former Durrani ruler [[Shah Shuja Durrani|Shah Shuja]] [[List of heads of state of Afghanistan|Durrani]] as the new ruler of [[Kabul]], and unbeknownst to him, a de facto puppet on the throne.&lt;ref name=ingram1980&gt;{{cite journal |jstor=40105749 |url=http://pahar.in/wpfb-file/1980-great-britains-great-game-an-introduction-by-ingram-from-intl-hist-rev-v2-s-pdf/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816181410/http://pahar.in/wpfb-file/1980-great-britains-great-game-an-introduction-by-ingram-from-intl-hist-rev-v2-s-pdf/ |archive-date=16 August 2016 |title=Great Britain's Great Game: An Introduction |last1=Ingram |first1=Edward |journal=The International History Review |volume=2 |issue=2 |pages=160–171 |year=1980 |doi=10.1080/07075332.1980.9640210 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816181410/http://pahar.in/wpfb-file/1980-great-britains-great-game-an-introduction-by-ingram-from-intl-hist-rev-v2-s-pdf/ |date=16 August 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ingram1984&gt;[https://books.google.com/books?id=Fr9cAgAAQBAJ&amp;pg=PA11 In Defence of British India: Great Britain in the Middle East, 1775–1842] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170106130452/https://books.google.com/books?id=Fr9cAgAAQBAJ&amp;pg=PA11 |date=6 January 2017 }} By Edward Ingram. Frank Cass &amp; Co, London, 1984. {{ISBN|0714632465}}. p7-19&lt;/ref&gt; Following an uprising that saw the assassination of [[Shah Shuja Durrani|Shah Shuja]], the [[1842 retreat from Kabul]] of British-Indian forces and the [[1842 retreat from Kabul|annihilation]] of [[William George Keith Elphinstone|Elphinstone]]'s army, and the punitive expedition of [[Battle of Kabul (1842)|The battle of Kabul]] that led to its sacking, the British gave up on their attempts to try and subjugate Afghanistan, which allowed Dost Mohammad Khan to return as ruler. Dost Mohammad Khan would spend most of his reign consolidating the parts of Afghanistan that were lost in the Afghan civil war which raged from 1793–1863. Dost Mohammad Khan would launch numerous campaigns after returning to rule in 1842, ruling only from Kabul, Ghazni, and other cities when he had returned. Dost Mohammad united most of the Afghan realm in his reign, securing the last major state, [[Herat (1793–1863)|Herat]], in the [[Herat campaign of 1862–1863]]. Dost Mohammad died on 9 June 1863, a few weeks after his [[Herat campaign of 1862–1863|campaign]] to capture [[Herat (1793–1863)|Herat]]. Dost Mohammad's successors would fight for the throne of Afghanistan, between [[Sher Ali Khan]], [[Mohammad Afzal Khan]], and [[Mohammad Azam Khan]] in the [[Afghan Civil War (1863–1869)]]. Sher Ali would win this civil war and would go on to rule the realm until In 1878, the British had returned in the [[Second Anglo-Afghan War]] which was fought over perceived Russian influence in the region, [[Abdur Rahman Khan]] replaced [[Mohammad Ayub Khan (Emir of Afghanistan)|Ayub Khan]] who had succeeded [[Sher Ali Khan]] after his death in 1879. Britain would gain control of Afghanistan's foreign relations as part of the [[Treaty of Gandamak]] of 1879, making it an official [[British Protectorate|British Protected State]].&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Onley |first1=James |title=THE RAJ RECONSIDERED: BRITISH INDIA'S INFORMAL EMPIRE AND SPHERES OF INFLUENCE IN ASIA AND AFRICA |date=March 2009 |volume=XL |publisher=Routledge |id=Page 9 of URL/Page 52 |url=https://socialsciences.exeter.ac.uk/iais/downloads/Onley_Raj_Reconsidered.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://socialsciences.exeter.ac.uk/iais/downloads/Onley_Raj_Reconsidered.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |access-date=18 September 2021 |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://socialsciences.exeter.ac.uk/iais/downloads/Onley_Raj_Reconsidered.pdf }}&lt;/ref&gt; In 1893, Amir Abdur Rahman signed an agreement in which the ethnic [[Pashtun]] and [[Baloch people|Baloch]] territories were divided by the [[Durand Line]], which forms the modern-day border between Pakistan and Afghanistan. [[Shia Islam in Afghanistan|Shia]]-dominated [[Hazarajat]] and pagan [[Kafiristan]] remained politically independent until being [[Muslim conquests of Afghanistan|conquered]] by Abdur Rahman Khan in 1891–1896. He was known as the &quot;Iron Amir&quot; for his features and his ruthless methods against tribes.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/afghanistan/afghan-women-hope-more-gains-under-new-administration|title=Afghan Women Hope for More Gains Under New Administration – Afghanistan|website=ReliefWeb}}&lt;/ref&gt; The ''Iron Amir'' viewed railway and telegraph lines coming from the Russian and British as &quot;[[trojan horse]]s&quot; and therefore prevented railway development in Afghanistan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/21/afghan.rail/index.html|title=Afghan rail plan among proposals for donors|date=21 January 2002|website=CNN|accessdate=13 March 2023|archivedate=13 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210813160454/https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/21/afghan.rail/index.html}}&lt;/ref&gt; He died in 1901, succeeded by his son, [[Habibullah Khan]].
[[File:Afghan foot soldiers in 1841.jpg|thumb|left|Afghan tribesmen in 1841, painted by British officer [[James Rattray]]]]
{{blockquote|How can a small power like Afghanistan, which is like a goat between these lions [Britain and Russia] or a grain of wheat between two strong millstones of the grinding mill, [could] stand in the midway of the stones without being ground to dust?|author=[[Abdur Rahman Khan]], the &quot;Iron Amir&quot;, in 1900&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://countrystudies.us/afghanistan/2.htm|title=Afghanistan – HISTORY|website=countrystudies.us}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=REwmr2bFYfkC&amp;pg=PA2|title = Afghanistan: The Soviet Invasion in Perspective|isbn = 9780817982133|last1 = Arnold|first1 = Anthony|date = June 1985}}&lt;/ref&gt;}}

During the [[First World War]], when Afghanistan was neutral, Habibullah Khan was met by officials of the Central Powers in the [[Niedermayer–Hentig Expedition]], to declare full independence from the United Kingdom, join them and attack British India, as part of the [[Hindu–German Conspiracy]]. Their efforts to bring Afghanistan into the Central Powers failed, but it caused discontent among the population for keeping neutrality against the British. Habibullah was assassinated during a hunting trip in February 1919, and [[Amanullah Khan]] eventually assumed power. A staunch supporter of the 1915–1916 expeditions, Amanullah Khan provoked the [[Third Anglo-Afghan War]], entering British India via the [[Khyber Pass]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Afghanistan in the Great War|first=Christopher|last=Wyatt|date=2 September 2015|journal=Asian Affairs|volume=46|issue=3|pages=387–410|doi=10.1080/03068374.2015.1081001|s2cid = 159788830}}&lt;/ref&gt;

[[File:King Amanullah standing.jpg|thumb|left|upright|[[Emir of Afghanistan|Emir]] [[Amanullah Khan|Amanullah]] invaded British India in 1919 and proclaimed Afghanistan's full independence thereafter. He proclaimed himself [[King of Afghanistan]] in June 1926.]]

After the end of the Third Anglo-Afghan War and the signing of the [[Anglo-Afghan Treaty of 1919|Treaty of Rawalpindi]] on 19 August 1919, [[Emir of Afghanistan|Emir]] Amanullah Khan declared the [[Emirate of Afghanistan]] a [[sovereign state|sovereign]] and fully [[independent state]]. He moved to end his country's traditional isolation by establishing diplomatic relations with the international community, particularly with the [[Soviet Union]] and the [[Weimar Republic]] of Germany.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Pj8DIT_bva0C&amp;pg=PA42|title=The Origins of Conflict in Afghanistan|first=Jeffery J.|last=Roberts|date=14 June 2003|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780275978785}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title='Drang Nach Osten' Continued? Germany and Afghanistan during the Weimar Republic|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-contemporary-history_1997-04_32_2/page/235|last=Nicosia |first= Francis R.|year=1997|journal=Journal of Contemporary History|volume=32|issue=2|pages=235–257|doi = 10.1177/002200949703200207|jstor = 261243|s2cid = 160565967}}&lt;/ref&gt; He proclaimed himself [[King of Afghanistan]] on 9 June 1926, when the Emirate of Afghanistan became the [[Kingdom of Afghanistan]]. Following a 1927–28 tour of Europe and [[Turkey]], he introduced several reforms intended to modernize his nation. A key force behind these reforms was [[Mahmud Tarzi]], an ardent supporter of the education of women. He fought for Article 68 of Afghanistan's 1923 [[constitution of Afghanistan|constitution]], which made elementary education compulsory. The institution of [[slavery]] was abolished in the Emirate of Afghanistan in 1923.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | year = 1976| volume = 25| encyclopedia = [[Encyclopedia Americana]]|publisher=Americana Corporation | page = 24 |title=Afghanistan }}&lt;/ref&gt; King Amanullah's wife, [[Soraya Tarzi|Queen Soraya]], was an important figure during this period in the fight for woman's education and against their oppression.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=10 September 2020|title=Queen Soraya of Afghanistan: A woman ahead of her time|url=https://arab.news/5hdva|access-date=3 July 2021|website=Arab News}}&lt;/ref&gt;

Some of the reforms that were put in place, such as the abolition of the traditional [[burqa]] for women and the opening of several co-educational schools, quickly alienated many tribal and religious leaders, and this led to the [[Afghan Civil War (1928–1929)]]. Faced with the overwhelming armed opposition, King Amanullah abdicated in January 1929, and soon after Kabul fell to [[Saqqawist]] forces led by [[Habibullah Kalakani]].&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=A4_jAAAAMAAJ|title=Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising|last1=Muḥammad|first1=Fayz̤|last2=McChesney|first2=R. D.|date=1999|publisher=Markus Wiener Publishers|isbn=9781558761544|pages=39, 40|access-date=15 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404143046/https://books.google.nl/books?id=A4_jAAAAMAAJ|archive-date=4 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Prince]] [[Mohammed Nadir Shah]], Amanullah's cousin, in turn defeated and killed Kalakani in October 1929, and was declared King Nadir Shah.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=A4_jAAAAMAAJ|title=Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising|last1=Muḥammad|first1=Fayz̤|last2=McChesney|first2=R. D.|date=1999|publisher=Markus Wiener Publishers|isbn=9781558761544|pages=275, 276|access-date=15 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404143046/https://books.google.nl/books?id=A4_jAAAAMAAJ|archive-date=4 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; He abandoned the reforms of King Amanullah in favor of a more gradual approach to modernization,  but was assassinated in 1933 by [[Abdul Khaliq Hazara (assassin)|Abdul Khaliq]], a fifteen-year-old [[Hazara people|Hazara]] student who was an [[Amanullah loyalist]].&lt;ref&gt;{{cite book |title=Culture and customs of Afghanistan |last1=Hafizullah |first1=Emadi |year=2005 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-313-33089-1 |page=35 |url=https://books.google.com/books?id=bY8ck6iktikC&amp;pg=PA35 |access-date=31 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225052702/https://books.google.com/books?id=bY8ck6iktikC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA35 |archive-date=25 February 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Mohammed Zahir Shah]], Nadir Shah's 19-year-old son, succeeded to the throne and reigned as King from 1933 to 1973. The [[Afghan tribal revolts of 1944–1947|tribal revolts of 1944–1947]] saw King Zahir's reign challenged by [[Zadran (Pashtun tribe)|Zadran]], [[Safi (Pashtun tribe)|Safi]], [[Mangal (Pashtun tribe)|Mangal]], and [[Wazir (Pashtun tribe)|Wazir]] tribesmen led by [[Mazrak Zadran]], [[Salemai]], and [[Faqir Ipi|Mirzali Khan]], among others, many of whom were [[Amanullah loyalist]]s. Close relations with the Muslim states Turkey, the [[Hashemite Kingdom of Iraq]] and [[Pahlavi dynasty|Iran/Persia]] were also pursued, while further international relations were sought by joining the [[League of Nations]] in 1934. The 1930s saw the development of roads, infrastructure, the founding of a [[Da Afghanistan Bank|national bank]], and increased education. Road links in the north played a large part in a growing cotton and textile industry.&lt;ref name=&quot;Eur2002&quot;/&gt; The country built close relationships with the [[Axis powers]], with [[Nazi Germany]] having the largest share in Afghan development at the time, along with the [[Kingdom of Italy]] and the [[Empire of Japan]].&lt;ref name=&quot;Hyman2016&quot;&gt;{{cite book|author=Anthony Hyman|title=Afghanistan under Soviet Domination, 1964–91|url=https://books.google.com/books?id=nvO-DAAAQBAJ&amp;pg=PA46|date=27 July 2016|publisher=Springer|isbn=978-1-349-21948-3|page=46}}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|Afghanistan has performed the function in central Asia which Korea and Laos-Cambodia have performed in East and Southeast Asia: a regional flashpoint of colliding Great Power interests.|author=James Phillips of [[The Heritage Foundation]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.heritage.org/node/22867/print-display|date = October 25, 1979| title=The Heritage Foundation }}&lt;/ref&gt;}}

===Contemporary history===
[[File:Zahir Shah of Afghanistan in 1930s-cropped.jpg|thumb|upright|[[Mohammed Zahir Shah|King Zahir]], the last reigning monarch of Afghanistan, who reigned from 1933 until 1973.]]

Until 1946, King Zahir ruled with the assistance of his uncle, who held the post of [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]] and continued the policies of Nadir Shah. Another of Zahir Shah's uncles, [[Shah Mahmud Khan]], became Prime Minister in 1946 and began an experiment allowing greater political freedom, but reversed the policy when it went further than he expected. He was replaced in 1953 by [[Mohammed Daoud Khan]], the king's cousin and brother-in-law, and a [[Pashtun]] nationalist who sought the creation of a [[Pashtunistan]], leading to highly tense relations with Pakistan.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rferl.org/a/1103837.html|title=Afghanistan: History Of 1973 Coup Sheds Light On Relations With Pakistan|access-date=6 July 2019|date=18 July 2003|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|author=Ron Synovitz|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626230602/https://www.rferl.org/a/1103837.html|archive-date=26 June 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; During his ten years at the post until 1963, Daoud Khan pressed for social modernization reforms and sought a closer relationship with the [[Soviet Union]]. Afterward, the [[1964 Constitution of Afghanistan|1964 constitution]] was formed, and the first non-royal Prime Minister was sworn in.&lt;ref name=&quot;Eur2002&quot;&gt;{{cite book|author=Eur|title=The Far East and Australasia 2003|url=https://books.google.com/books?id=LclscNCTz9oC&amp;pg=PA62|year=2002|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-85743-133-9|page=62}}&lt;/ref&gt;

King Zahir Shah, like his father Nadir Shah, had a policy of maintaining national independence while pursuing gradual modernization, creating nationalist feeling, and improving relations with the United Kingdom. However, Afghanistan remained neutral and was neither a participant in [[World War II]] nor aligned with either power bloc in the [[Cold War]] thereafter. However, it was a beneficiary of the latter rivalry as both the Soviet Union and the United States vied for influence by building Afghanistan's main highways, airports, and other vital infrastructure in the post-war period. On a per capita basis, Afghanistan received more Soviet [[development aid]] than any other country. Afghanistan had, therefore, good relations with both Cold War enemies. In 1973, while the King was in Italy, Daoud Khan launched a [[1973 Afghan coup|bloodless coup]] and became the first [[President of Afghanistan]], abolishing the monarchy.

====Democratic Republic and Soviet war====
{{main|Democratic Republic of Afghanistan|Soviet–Afghan War|Afghan Civil War (1989–1992)}}
{{further|History of Afghanistan (1978–1992)}}
{{multiple image
|image1=Afgan1987 Gardez UAZ469.jpg
|caption1=Soviet troops in [[Gardez]], Afghanistan in 1987
|image2=Jamiat e-Islami in Shultan Valley 1987 with Dashaka.jpg
|caption2=[[Hezb-i Islami Khalis]] fighters in the Sultan Valley of [[Kunar Province]], 1987
|width2=150
}}
In April 1978, the communist [[People's Democratic Party of Afghanistan]] (PDPA) seized power in a bloody coup d'état against then-President [[Mohammed Daoud Khan]], in what is called the [[Saur Revolution]]. The PDPA declared the establishment of the [[Democratic Republic of Afghanistan]], with its first leader named as [[People's Democratic Party of Afghanistan|People's Democratic Party]] general secretary [[Nur Muhammad Taraki]].{{sfn|Ewans|2002|page=186–88}} This would trigger a series of events that would dramatically turn Afghanistan from a poor and secluded (albeit peaceful) country to a hotbed of international terrorism.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=U0FvDwAAQBAJ&amp;pg=PR16|title=Afghanistan War: A Documentary and Reference Guide|first=Ryan|last=Wadle|date=1 October 2018|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781440857478}}&lt;/ref&gt; The PDPA initiated various social, symbolic and land distribution reforms that provoked strong opposition, while also brutally oppressing political dissidents. This caused unrest and quickly expanded into a state of [[War in Afghanistan (1978–present)|civil war]] by 1979, waged by guerrilla ''[[mujahideen]]'' (and smaller [[Maoist]] guerrillas) against regime forces countrywide. It quickly turned into a [[proxy war]] as the Pakistani government provided these rebels with covert training centers, the United States [[Operation Cyclone|supported]] them through Pakistan's [[Inter-Services Intelligence]] (ISI),&lt;ref name=Meher&gt;{{cite book |last=Meher |first=Jagmohan |title=America's Afghanistan War: The Success that Failed |publisher=Gyan Books |year=2004 |pages=68–69, 94 |isbn=978-81-7835-262-6}}&lt;/ref&gt; and the [[Soviet Union]] sent thousands of military advisers to support the PDPA regime.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hussain |first=Rizwan |title=Pakistan and the Emergence of Islamic Militancy in Afghanistan |url=https://archive.org/details/pakistanemergenc0000huss |publisher=Ashgate Publishing |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/pakistanemergenc0000huss/page/108 108]–109 |isbn=978-0-7546-4434-7}}&lt;/ref&gt; Meanwhile, there was increasingly hostile friction between the competing factions of the PDPA&amp;nbsp;– the dominant [[Khalq]] and the more moderate [[Parcham]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=Afghanistan: A Modern History|publisher=[[I.B.Tauris]]|year=2005|isbn=978-1850438571|last=Rasanayagam |first= Angelo|page=[https://archive.org/details/afghanistan00ange/page/73 73]|url=https://archive.org/details/afghanistan00ange|url-access=registration|access-date=31 May 2019}}&lt;/ref&gt;

In September 1979, PDPA General Secretary Taraki was assassinated in an internal coup orchestrated by fellow Khalq member, then-prime minister [[Hafizullah Amin]], who assumed the new general secretary of the [[People's Democratic Party of Afghanistan|People's Democratic Party]]. The situation in the country deteriorated under Amin and thousands of people went missing.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/83854.stm|title=Afghanistan: 20 years of bloodshed|publisher=BBC|date=26 April 1998|access-date=4 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190217184807/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/83854.stm|archive-date=17 February 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Displeased with Amin's government, the [[Soviet Army]] invaded the country in December 1979, heading for Kabul and killing Amin just three days later.{{sfn|Barfield|2012|page=234}} A Soviet-organized regime, led by Parcham's [[Babrak Karmal]] but inclusive of both factions (Parcham and Khalq), filled the vacuum. Soviet troops in more substantial numbers were deployed to stabilize Afghanistan under Karmal, marking the beginning of the [[Soviet–Afghan War]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalinovsky |first=Artemy M. |title=A Long Goodbye: The Soviet Withdrawal from Afghanistan |url=https://archive.org/details/longgoodbyesovie0000kali |publisher=Harvard University Press |year=2011 |pages=[https://archive.org/details/longgoodbyesovie0000kali/page/25 25]–28 |isbn=978-0-674-05866-8}}&lt;/ref&gt; The United States and Pakistan,&lt;ref name=Meher/&gt; along with smaller actors like Saudi Arabia and China, continued supporting the rebels, delivering billions of dollars in cash and weapons including two thousand [[FIM-92 Stinger]] [[surface-to-air missiles]].&lt;ref name=&quot;The Brunei Times&quot;&gt;{{cite web |year=2009 |url=https://www.bt.com/analysis/2008/12/17/story_of_us_cia_and_taliban |title=Story of US, CIA and Taliban |work=[[The Brunei Times]] |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131205090713/http://www.bt.com.bn/analysis/2008/12/17/story_of_us_cia_and_taliban |archive-date=5 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=5 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131205090713/http://www.bt.com.bn/analysis/2008/12/17/story_of_us_cia_and_taliban }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Nation&quot;&gt;{{cite web |year=1999 |url=http://www.thenation.com/article/cost-afghan-victory?page=0,1 |title=The Cost of an Afghan 'Victory' |work=[[The Nation]] |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302090727/http://www.thenation.com/article/cost-afghan-victory?page=0%2C1 |archive-date=2 March 2014 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=2 March 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140302090727/http://www.thenation.com/article/cost-afghan-victory?page=0%2C1 }}&lt;/ref&gt; Lasting nine years, the war caused the deaths of between 562,000&lt;ref name=&quot;562k&quot;&gt;{{cite journal|last1=Lacina|first1=Bethany|last2=Gleditsch|first2=Nils Petter|url=http://www.bethanylacina.com/LacinaGleditsch_newdata.pdf|title=Monitoring Trends in Global Combat: A New Dataset of Battle Deaths|journal=European Journal of Population|volume=21|issue=2–3|year=2005|page=154|doi=10.1007/s10680-005-6851-6|s2cid=14344770|access-date=1 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006175909/http://www.bethanylacina.com/LacinaGleditsch_newdata.pdf|archive-date=6 October 2014|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006175909/http://www.bethanylacina.com/LacinaGleditsch_newdata.pdf |date=6 October 2014 }}&lt;/ref&gt; and 2&amp;nbsp;million Afghans,&lt;ref name=&quot;Kakar&quot;&gt;{{Cite book|url=http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;brand=ucpress|title=The Soviet Invasion and the Afghan Response, 1979–1982|last=Kakar|first=Mohammed|publisher=University of California Press|isbn=9780520208933|quote=The Afghans are among the latest victims of genocide by a superpower. Large numbers of Afghans were killed to suppress resistance to the army of the Soviet Union, which wished to vindicate its client regime and realize its goal in Afghanistan.|date=3 March 1997|access-date=7 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106175142/http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;brand=ucpress|archive-date=6 January 2017|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170106175142/http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;brand=ucpress |date=6 January 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=I2chrSJCW54C&amp;pg=PA129|title=The Widening Circle of Genocide|last=Klass|first=Rosanne|publisher=Transaction Publishers|year=1994|isbn=978-1-4128-3965-5|page=129|quote=During the intervening fourteen years of Communist rule, an estimated 1.5 to 2 million Afghan civilians were killed by Soviet forces and their proxies- the four Communist regimes in Kabul, and the East Germans, Bulgarians, Czechs, Cubans, Palestinians, Indians and others who assisted them. These were not battle casualties or the unavoidable civilian victims of warfare. Soviet and local Communist forces seldom attacked the scattered guerilla bands of the Afghan Resistance except, in a few strategic locales like the Panjsher valley. Instead they deliberately targeted the civilian population, primarily in the rural areas.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reisman&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.paulbogdanor.com/left/afghan/genocide.pdf|title=Genocide and the Soviet Occupation of Afghanistan|last1=Reisman|first1=W. Michael|last2=Norchi|first2=Charles H.|access-date=7 January 2017|quote=According to widely reported accounts, substantial programmes of depopulation have been conducted in these Afghan provinces: Ghazni, Nagarhar, Lagham, Qandahar, Zabul, Badakhshan, Lowgar, Paktia, Paktika and Kunar...There is considerable evidence that genocide has been committed against the Afghan people by the combined forces of the Democratic Republic of Afghanistan and the Soviet Union.|archive-url=https://web.archive.org/web/20161026182528/http://www.paulbogdanor.com/left/afghan/genocide.pdf|archive-date=26 October 2016|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=26 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161026182528/http://www.paulbogdanor.com/left/afghan/genocide.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|last=Goodson|first=Larry P.|publisher=University of Washington Press|year=2001|isbn=978-0-295-98050-8|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/5 5]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Soviet-war-video&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=vYUzL1qhltA |title=Soldiers of God: Cold War (Part 1/5) |publisher=CNN |year=1998 |access-date=11 October 2011 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160229172016/https://www.youtube.com/watch?v%3DvYUzL1qhltA |archive-date=29 February 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;landmines&quot;&gt;[[UNICEF]], [http://www.unicef.org/graca/mines.htm Land-mines: A deadly inheritance] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130805102916/http://www.unicef.org/graca/mines.htm | date=5 August 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.defenseindustrydaily.com/Landmines-in-Afghanistan-A-Decades-Old-Danger-06143/ |title=Landmines in Afghanistan: A Decades Old Danger |publisher=Defenseindustrydaily.com | date=1 February 2010 |access-date=6 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140111130437/http://www.defenseindustrydaily.com/Landmines-in-Afghanistan-A-Decades-Old-Danger-06143/ |archive-date=11 January 2014 }}&lt;/ref&gt;{{Excessive citations inline|date=October 2021}} and displaced about 6&amp;nbsp;million people who subsequently fled Afghanistan, mainly to [[Afghans in Pakistan|Pakistan]] and [[Afghans in Iran|Iran]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/j/prm/releases/onepagers/202635.htm |title=Refugee Admissions Program for Near East and South Asia |publisher=Bureau of Population, Refugees, and Migration |access-date=29 December 2013 }}&lt;/ref&gt; Heavy air bombardment destroyed many countryside villages, millions of [[landmine]]s were planted,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.rferl.org/a/1051546.html|title=Afghanistan: Land Mines From Afghan-Soviet War Leave Bitter Legacy (Part 2)|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|last1=Recknagel |first1=Charles }}&lt;/ref&gt; and some cities such as [[Herat]] and [[Kandahar]] were also damaged from bombardment. Pakistan's [[Khyber Pakhtunkhwa|North-West Frontier Province]] functioned as an organizational and networking base for the anti-Soviet Afghan resistance, with the province's influential [[Deobandi]] ulama playing a major supporting role in promoting the 'jihad'.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Haroon|first=Sana|year=2008|title=The Rise of Deobandi Islam in the North-West Frontier Province and Its Implications in Colonial India and Pakistan 1914–1996|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|volume=18|issue=1|pages=66–67|jstor=27755911|doi=10.1017/S1356186307007778|s2cid=154959326}}&lt;/ref&gt; After the [[Soviet withdrawal from Afghanistan|Soviet withdrawal]], the [[Afghan Civil War (1989-92)|civil war ensued]] until the communist regime under People's Democratic Party leader [[Mohammad Najibullah]] collapsed in 1992.&lt;ref name=&quot;Columbia:Afghanistan:History&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.infoplease.com/ce6/world/A0856490.html |title=Afghanistan: History&amp;nbsp;– ''Columbia Encyclopedia'' |publisher=Infoplease.com | date=11 September 2001 |access-date=19 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120810051626/http://www.infoplease.com/ce6/world/A0856490.html |archive-date=10 August 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Stenersen&gt;[https://www.prio.org/utility/Download.ashx?x=228 'Mujahidin vs. Communists: Revisiting the battles of Jalalabad and Khost] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802084503/https://www.prio.org/utility/Download.ashx?x=228 |date=2 August 2018 }}. By Anne Stenersen: a Paper presented at the conference ''COIN in Afghanistan: From Mughals to the Americans'', Peace Research Institute Oslo (PRIO), 12–13 February 2012. Retrieved 1 February 2018.&lt;/ref&gt;{{sfn|Barfield|2012|pp=239, 244}}

The Soviet-Afghan War had drastic social effects on Afghanistan. The [[militarization]] of society led to heavily armed police, private bodyguards, openly armed civil defense groups and other such things becoming the norm in Afghanistan for decades thereafter.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Archived Version|url=http://prr.hec.gov.pk/jspui/bitstream/123456789/6891/1/Aqab_Mehmood_Malik_Strategic_%26_Nuclear_Studies_2015_NDU_19.05.2016.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200909110438/http://prr.hec.gov.pk/jspui/bitstream/123456789/6891/1/Aqab_Mehmood_Malik_Strategic_%26_Nuclear_Studies_2015_NDU_19.05.2016.pdf|archive-date=9 September 2020|website=prr.hec.gov.pk|accessdate=13 March 2023|archivedate=9 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200909110438/http://prr.hec.gov.pk/jspui/bitstream/123456789/6891/1/Aqab_Mehmood_Malik_Strategic_%26_Nuclear_Studies_2015_NDU_19.05.2016.pdf}}&lt;/ref&gt; The traditional power structure had shifted from clergy, community elders, intelligentsia and military in favor of powerful [[warlords]].&lt;ref name=&quot;cdlib&quot;&gt;{{Cite web|url=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;chunk.id=0;doc.view=print|title=Afghanistan|website=publishing.cdlib.org|accessdate=2023-03-13|archivedate=2023-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230121200011/https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;chunk.id=0;doc.view=print}}&lt;/ref&gt;

====Post–Cold War conflict====
{{see also|Afghan Civil War (1992–1996)|Afghan Civil War (1996–2001)|Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|Northern Alliance}}
[[File:War in Afganistan (1992–2001).png|thumb|upright=1.5|Development of the civil war from 1992 to late 2001]]
Another civil war broke out after the [[Peshawar Accords|creation]] of a dysfunctional coalition [[Islamic State of Afghanistan|government]] between leaders of various ''mujahideen'' factions. Amid a state of [[anarchy]] and factional infighting,&lt;ref name=&quot;Amin Saikal&quot;&gt;{{cite book |last=Amin Saikal |author-link=Amin Saikal |title=Modern Afghanistan: A History of Struggle and Survival |edition=2006 1st |page=352 |publisher=I.B. Tauris &amp; Co Ltd., London New York |isbn=978-1-85043-437-5|date=13 November 2004 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (4)&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/reports/2005/07/06/blood-stained-hands |title=Blood-Stained Hands, Past Atrocities in Kabul and Afghanistan's Legacy of Impunity |date=7 July 2005 |publisher=[[Human Rights Watch]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20091212081418/http://www.hrw.org/en/reports/2005/07/06/blood-stained-hands |archive-date=12 December 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roy Gutman&quot;&gt;GUTMAN, Roy (2008): How We Missed the Story: Osama Bin Laden, the Taliban and the Hijacking of Afghanistan, Endowment of the United States Institute of Peace, 1st ed., Washington D.C.&lt;/ref&gt; various ''mujahideen'' factions committed widespread rape, murder and extortion,&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (4)&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Afghanistan Justice Project&quot;&gt;{{cite web |year=2005 |url=http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |title=Casting Shadows: War Crimes and Crimes against Humanity: 1978–2001 |publisher=Afghanistan Justice Project |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |archive-date=4 October 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=4 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (5)&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.hrw.org/reports98/afghan/Afrepor0-01.htm#P81_13959 |title=Afghanistan: The massacre in Mazar-i Sharif. (Chapter II: Background) |publisher=[[Human Rights Watch]]| date=November 1998| access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081102042606/http://www.hrw.org/reports98/afghan/Afrepor0-01.htm |archive-date=2 November 2008}}&lt;/ref&gt; while Kabul was heavily bombarded and partially destroyed by the fighting.&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (5)&quot; /&gt; Several failed reconciliations and alliances occurred between different leaders.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2005 |url=http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |page=63 |title=Casting Shadows: War Crimes and Crimes against Humanity: 1978–2001 |publisher=Afghanistan Justice Project |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |archive-date=4 October 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=4 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf }}&lt;/ref&gt; The [[Taliban]] emerged in September 1994 as a movement and militia of students (''talib'') from Islamic [[Madrassas in Pakistan|madrassas (schools) in Pakistan]],&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (5)&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Matinuddin, Kamal 1999 pp.25&quot;&gt;Matinuddin, Kamal, ''The Taliban Phenomenon, Afghanistan 1994–1997'', [[Oxford University Press]], (1999), pp. 25–26&lt;/ref&gt; who soon had military support from Pakistan.&lt;ref name=&quot;George Washington University&quot;&gt;{{cite web |year=2007 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB227/index.htm#17 |title=Documents Detail Years of Pakistani Support for Taliban, Extremists |publisher=[[George Washington University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203002159/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB227/index.htm |archive-date=3 December 2013 }}&lt;/ref&gt; Taking control of [[Kandahar]] city that year,&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (5)&quot; /&gt; they conquered more territories until finally driving out the government of [[Burhanuddin Rabbani|Rabbani]] from Kabul in 1996,&lt;ref name=&quot;IRB, Can.,1997&quot;&gt;{{cite report |ref={{sfnRef|Chronology of Events|1997}} |title=Afghanistan: Chronology of Events January 1995 – February 1997 |date=February 1997 |publisher=Immigration and Refugee Board of Canada |url=https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/01/16/Af_chronology_1995-.pdf |access-date=28 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012061437/https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/01/16/Af_chronology_1995-.pdf |archive-date=12 October 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Coll, ''Ghost Wars'' (New York: Penguin, 2005), 14.&lt;/ref&gt; where they established an [[Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|emirate]]&lt;ref name=c-profile&gt;[https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf Country profile: Afghanistan (published August 2008)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180625161206/https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |date=25 June 2018 }}(page 3). Library of Congress. Retrieved 13 February 2018.&lt;/ref&gt; that gained international recognition from 3 countries: [[Pakistan]], [[Saudi Arabia]], and the [[United Arab Emirates]].&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11451718
|title=Who are the Taliban?
|date=16 August 2021
|publisher=BBC
|access-date=18 August 2021
|quote=Pakistan was also one of only three countries, along with Saudi Arabia and the United Arab Emirates (UAE), which recognised the Taliban when they were in power in Afghanistan.}}&lt;/ref&gt; The Taliban were condemned internationally for the harsh enforcement of their interpretation of Islamic [[sharia]] law, which resulted in the brutal treatment of many Afghans, especially [[Taliban treatment of women|women]].&lt;ref name=Skain&gt;{{cite book|last=Skain|first=Rosemarie|title=The women of Afghanistan under the Taliban|url=https://archive.org/details/womenofafghanist0000skai_p3x5|year=2002|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-1090-3|page=[https://archive.org/details/womenofafghanist0000skai_p3x5/page/41 41]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;* {{cite news |url=https://articles.latimes.com/2001/nov/18/news/mn-5602 |date=18 November 2001 |author1=James Gerstenzan |author2=Lisa Getter |title=Laura Bush Addresses State of Afghan Women |work=[[Los Angeles Times]] |access-date=14 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010184219/http://articles.latimes.com/2001/nov/18/news/mn-5602 |archive-date=10 October 2012 |url-status=live }}
* {{cite web |url=https://www.pbs.org/wnet/wideangle/episodes/a-woman-among-warlords/womens-rights-in-the-taliban-and-post-taliban-eras/66/ |date=11 September 2007 |title=Women's Rights in the Taliban and Post-Taliban Eras |work=A Woman Among Warlords |publisher=[[PBS]] |access-date=14 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130114011223/http://www.pbs.org/wnet/wideangle/episodes/a-woman-among-warlords/womens-rights-in-the-taliban-and-post-taliban-eras/66/ |archive-date=14 January 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; During their rule, the Taliban and their allies committed massacres against Afghan civilians, denied UN food supplies to starving civilians and conducted a policy of [[scorched earth]], burning vast areas of fertile land and destroying tens of thousands of homes.&lt;ref name=Rashid2&gt;{{cite book|last=Rashid|first=Ahmed|title=Taliban: Islam, Oil and the New Great Game in Central Asia|url=https://archive.org/details/talibanislamoiln0000rash_x9l1|year=2002|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-830-4|page=[https://archive.org/details/talibanislamoiln0000rash_x9l1/page/253 253]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Newsday 2001&quot;&gt;{{cite news|url=http://articles.chicagotribune.com/2001-10-12/news/0110120312_1_taliban-fighters-massacres-in-recent-years-mullah-mohammed-omar|title=Taliban massacres outlined for UN|date=October 2001|work=Chicago Tribune|first=Edward A|last=Gargan|access-date=24 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916074935/http://articles.chicagotribune.com/2001-10-12/news/0110120312_1_taliban-fighters-massacres-in-recent-years-mullah-mohammed-omar|archive-date=16 September 2011|url-status=live|accessdate=2023-03-13|archivedate=2013-10-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131013125154/http://articles.chicagotribune.com/2001-10-12/news/0110120312_1_taliban-fighters-massacres-in-recent-years-mullah-mohammed-omar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;papillonsartpalace.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.papillonsartpalace.com/massacre.htm |title=Confidential UN report details mass killings of civilian villagers |access-date=12 October 2001 |work=Newsday |year=2001 |publisher=newsday.org |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20021118162327/http://www.papillonsartpalace.com/massacre.htm |archive-date=18 November 2002 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=18 November 2002 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20021118162327/http://www.papillonsartpalace.com/massacre.htm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&amp;p_multi=APAB&amp;d_place=APAB&amp;p_theme=newslibrary2&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0F8B4F98500EA0F8&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM |agency=Associated Press |title=U.N. says Taliban starving hungry people for military agenda |date=7 January 1998 |access-date=7 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913121938/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&amp;p_multi=APAB&amp;d_place=APAB&amp;p_theme=newslibrary2&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0F8B4F98500EA0F8&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM |archive-date=13 September 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Goodson|first=Larry P.|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics and the Rise of the Taliban|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|year=2002|publisher=University of Washington Press|isbn=978-0-295-98111-6|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/121 121]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NPR&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.npr.org/programs/morning/features/2002/aug/afghanistan/ |publisher=NPR |title=Re-Creating Afghanistan: Returning to Istalif |date=1 August 2002 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023072254/http://www.npr.org/programs/morning/features/2002/aug/afghanistan/ |archive-date=23 October 2013 }}&lt;/ref&gt;{{Excessive citations inline|date=October 2021}}

[[Battle of Kabul (1992–1996)|After the fall of Kabul]] to the Taliban, [[Ahmad Shah Massoud]] and [[Abdul Rashid Dostum]] formed the [[Northern Alliance]], later joined by others, to resist the Taliban. Dostum's forces were defeated by the Taliban during the [[Battles of Mazar-i-Sharif (1997–1998)|Battles of Mazar-i-Sharif]] in 1997 and 1998; Pakistan's Chief of Army Staff, [[Pervez Musharraf]], began sending thousands of Pakistanis to help the Taliban defeat the Northern Alliance.&lt;ref name=&quot;Webster University Press Book&quot;&gt;{{cite book |last=Marcela Grad |title=Massoud: An Intimate Portrait of the Legendary Afghan Leader |year=2009 |url=https://archive.org/details/massoudintimatep0000grad |edition=1 March 2009 |page=310 |publisher=Webster University Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;George Washington University&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;History Commons&quot;&gt;{{cite web |year=2010 |url=http://www.historycommons.org/entity.jsp?entity=ahmed_shah_massoud |title=Ahmed Shah Massoud |publisher=[[History Commons]] |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140125130822/http://www.historycommons.org/entity.jsp?entity=ahmed_shah_massoud |archive-date=25 January 2014 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=25 January 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140125130822/http://www.historycommons.org/entity.jsp?entity=ahmed_shah_massoud }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Maley&quot;&gt;{{cite book |last=Maley |first=William |title=The Afghanistan wars |url=https://archive.org/details/afghanistanwars0000male |year=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-21313-5 |page=[https://archive.org/details/afghanistanwars0000male/page/288 288]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ahmed Rashid/The Telegraph&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/1340244/Afghanistan-resistance-leader-feared-dead-in-blast.html |title=Afghanistan resistance leader feared dead in blast |work=The Telegraph |location=London | date=11 September 2001 |first=Ahmed |last=Rashid|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108225950/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/1340244/Afghanistan-resistance-leader-feared-dead-in-blast.html |archive-date=8 November 2013 }}&lt;/ref&gt;{{Excessive citations inline|date=October 2021}} By 2000 the Northern Alliance only controlled 10% of territory, cornered in the north-east. On 9 September 2001, Massoud was assassinated by two Arab [[suicide attack]]ers in [[Panjshir Valley]]. Around 400,000 Afghans died in internal conflicts between 1990 and 2001.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.csmonitor.com/2001/0920/p1s3-wosc.html/(page)/4 Life under Taliban cuts two ways]&quot;. ''[[The Christian Science Monitor|CSM]]''. 20 September 2001 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131230233031/http://www.csmonitor.com/2001/0920/p1s3-wosc.html/(page)/4 | date=30 December 2013 }}&lt;/ref&gt;

==== US invasion and Islamic Republic ====
{{Further|War in Afghanistan (2001–2021)|Islamic Republic of Afghanistan|Taliban insurgency|Fall of Kabul (2021)}}
{{Cleanup|section|reason=Too overloaded, detailed content already covered by the War article|date=October 2021}}
In October 2001, the [[United States invasion of Afghanistan|United States invaded Afghanistan]] to remove the Taliban from power after they refused to hand over [[Osama Bin Laden]], the prime suspect of the [[September 11 attacks]], who was a &quot;guest&quot; of the Taliban and was operating his [[al-Qaeda]] network in Afghanistan.&lt;ref name=&quot;CNN&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=Grugy2txSvc |title=Brigade 055 |publisher=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20130729101159/https://www.youtube.com/watch?v=Grugy2txSvc|archive-date=29 July 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author =Rory McCarthy in Islamabad |url=https://www.theguardian.com/world/2001/oct/17/afghanistan.terrorism11 |title=New offer on Bin Laden |newspaper=The Guardian | date= 17 October 2001|access-date=17 July 2012 |location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20130628053351/http://www.guardian.co.uk/world/2001/oct/17/afghanistan.terrorism11|archive-date=28 June 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2017/08/21/politics/trump-afghanistan-pakistan-india/index.html 'Trump calls out Pakistan, India as he pledges to 'fight to win' in Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170901150353/http://edition.cnn.com/2017/08/21/politics/trump-afghanistan-pakistan-india/index.html |date=1 September 2017 }}. CNN, 24 August 2017. Retrieved 1 September 2017.&lt;/ref&gt; The majority of Afghans supported the American invasion of their country.&lt;ref name=&quot;Rejects&quot;&gt;{{cite web|date=30 January 2006|title=WPO Poll: Afghan Public Overwhelmingly Rejects al-Qaeda, Taliban|url=http://drum.lib.umd.edu/bitstream/handle/1903/10127/Afghanistan_Jan06_art2.pdf;jsessionid=51A568EB80A658471A265A1D06EF8ADB?sequence=3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102172723/http://drum.lib.umd.edu/bitstream/handle/1903/10127/Afghanistan_Jan06_art2.pdf;jsessionid=51A568EB80A658471A265A1D06EF8ADB?sequence=3|archive-date=2 January 2017|access-date=2 January 2017|website=[[University of Maryland Libraries]]|quote=Equally large percentages endorse the US military presence in Afghanistan. Eighty-three percent said they have a favorable view of &quot;the US military forces in our country&quot; (39% very favorable). Just 17% have an unfavorable view.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Public Opinion&quot;&gt;{{cite web|date=29 January 2015|title=Afghan Futures: A National Public Opinion Survey|url=http://acsor-surveys.com/wp-content/uploads/2015/01/Afghan-Futures-Wave-6-Analysis_FINAL-v2.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329093740/http://acsor-surveys.com/wp-content/uploads/2015/01/Afghan-Futures-Wave-6-Analysis_FINAL-v2.pdf|archive-date=29 March 2017|access-date=2 January 2017|website=[[Afghan Center for Socio-economic and Opinion Research]]|page=4|quote=Seventy-seven percent support the presence of U.S. forces; 67 percent say the same of NATO/ISAF forces more generally. Despite the country's travails, eight in 10 say it was a good thing for the United States to oust the Taliban in 2001. And much more blame either the Taliban or al Qaeda for the country's violence, 53 percent, than blame the United States, 12 percent. The latter is about half what it was in 2012, coinciding with a sharp reduction in the U.S. deployment.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170329093740/http://acsor-surveys.com/wp-content/uploads/2015/01/Afghan-Futures-Wave-6-Analysis_FINAL-v2.pdf|archivedate=29 March 2017|accessdate=13 March 2023}}&lt;/ref&gt; During the initial invasion, US and UK forces bombed al-Qaeda training camps, and later working with the Northern Alliance, the Taliban regime came to an end.&lt;ref name=&quot;NYTOct8&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2001/10/08/world/nation-challenged-attack-us-britain-strike-afghanistan-aiming-bases-terrorist.html |title=A Nation challenged: The attack; U.S. and Britain strike Afghanistan, aiming at bases and terrorist camps; Bush warns 'Taliban will pay a price' |last=Tyler |first=Patrick | date=8 October 2001 |newspaper=The New York Times |access-date=28 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140411134316/http://www.nytimes.com/2001/10/08/world/nation-challenged-attack-us-britain-strike-afghanistan-aiming-bases-terrorist.html |archive-date=11 April 2014 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Inbound Choppers in Afghanistan 2008.jpg|thumb|right|US troops and [[Boeing CH-47 Chinook|Chinooks]] in Afghanistan, 2008]]
In December 2001, after the Taliban government was overthrown, the [[Afghan Interim Administration]] under [[Hamid Karzai]] was formed. The [[International Security Assistance Force]] (ISAF) was established by the [[UN Security Council]] to help assist the [[Karzai administration]] and provide basic security.&lt;ref&gt;{{UN document |docid=S-RES-1386(2001) |type=Resolution|body=Security Council|year=2001|resolution_number=1386 |access-date=21 September 2007| date=31 May 2001}}&amp;nbsp;– ([[s:United Nations Security Council Resolution 1386|UNSCR 1386]])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nato.usmission.gov/ |title=United States Mission to Afghanistan|publisher=Nato.usmission.gov|access-date=14 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101021065112/http://nato.usmission.gov/ |archive-date=21 October 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt; By this time, after two decades of war as well as an acute [[famine]] at the time, Afghanistan had one of the highest [[infant mortality|infant]] and child mortality rates in the world, the lowest life expectancy, much of the population were hungry,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://merip.org/2001/09/afghanistans-refugee-crisis/|title=Afghanistan's Refugee Crisis|date=24 September 2001|website=MERIP}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.doctorswithoutborders.org/what-we-do/news-stories/research/afghanistan-civilians-risk|title=Afghanistan: Civilians at Risk|website=Doctors Without Borders – USA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://monthlyreview.org/2001/11/01/limbs-of-no-body/|website=Monthly Review |title=Limbs of No Body: The World's Indifference to the Afghan Tragedy|first=Mohsen |last=Makhmalbaf|date=1 November 2001}}&lt;/ref&gt; and infrastructure was in ruins.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.returntohope.com/inDepth/RebuildingAfghanistan#intro|title=Rebuilding Afghanistan|website=Return to Hope|accessdate=2023-03-13|archivedate=2021-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210814144505/http://www.returntohope.com/inDepth/RebuildingAfghanistan#intro}}&lt;/ref&gt; Many foreign donors started providing aid and assistance to rebuild the war-torn country.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/15/japan.aid.gen/index.html?related|title=Japan aid offer to 'broke' Afghanistan|date=15 January 2002|website=CNN|accessdate=13 March 2023|archivedate=19 November 2002|archiveurl=https://web.archive.org/web/20021119080524/https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/15/japan.aid.gen/index.html?related}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.stanford.edu/class/intnlrel193/readings/week6/afghan.html|title=Rebuilding Afghanistan: The U.S. Role|website=Stanford University}}&lt;/ref&gt;

Taliban forces meanwhile began regrouping inside Pakistan, while more coalition troops entered Afghanistan to help the [[Reconstruction in Afghanistan|rebuilding process]].&lt;ref&gt;{{cite web|first=Julie|last=Fossler|url=http://afghanistan.usaid.gov/en/index.aspx|title=USAID Afghanistan|publisher=Afghanistan.usaid.gov|access-date=14 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101017104214/http://afghanistan.usaid.gov/en/Index.aspx|archive-date=17 October 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.afghanistan.gc.ca/canada-afghanistan/news-nouvelles/2010/2010_07_09.aspx?lang=eng |title=Canada's Engagement in Afghanistan: Backgrounder |publisher=Afghanistan.gc.ca |date=9 July 2010 |access-date=14 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101215180833/http://www.afghanistan.gc.ca/canada-afghanistan/news-nouvelles/2010/2010_07_09.aspx |archive-date=15 December 2010 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=15 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101215180833/http://www.afghanistan.gc.ca/canada-afghanistan/news-nouvelles/2010/2010_07_09.aspx }}&lt;/ref&gt; The [[Taliban insurgency|Taliban began an insurgency]] to regain control of Afghanistan. Over the next decade, ISAF and [[Afghan National Army|Afghan troops]] led many offensives against the Taliban, but failed to fully defeat them. Afghanistan remained one of the poorest countries in the world because of a lack of foreign investment, [[Corruption in Afghanistan|government corruption]], and the Taliban insurgency.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Video/video?id=5484891&amp;tab=9482931&amp;section=8865284&amp;page=1|work=[[ABC News (US)|ABC News]] |access-date=28 September 2010|title=Pakistan Accused of Helping Taliban| date=31 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221050959/http://abcnews.go.com/Video/video?id=5484891&amp;tab=9482931&amp;section=8865284&amp;page=1 |archive-date=21 December 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7910687/Wikileaks-Pakistan-accused-of-helping-Taliban-in-Afghanistan-attacks.html|work=The Telegraph|access-date=28 September 2010|title=Wikileaks: Pakistan accused of helping Taliban in Afghanistan attacks | date=26 July 2010|location=London|first1=Rob|last1=Crilly|first2=Alex |last2=Spillius|archive-url=https://web.archive.org/web/20140129073942/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7910687/Wikileaks-Pakistan-accused-of-helping-Taliban-in-Afghanistan-attacks.html|archive-date=29 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Meanwhile, Karzai attempted to unite the peoples of the country,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://philanthropynewsdigest.org/news/afghan-president-karzai-receives-philadelphia-liberty-medal|title=Afghan President Karzai Receives Philadelphia Liberty Medal|website=Philanthropy News Digest (PND)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210423190037/https://philanthropynewsdigest.org/news/afghan-president-karzai-receives-philadelphia-liberty-medal|archivedate=2021-04-23|accessdate=2023-03-13}}&lt;/ref&gt; and the Afghan government was able to build some democratic structures, adopting a constitution in 2004 with the name [[Islamic Republic of Afghanistan]]. Attempts were made, often with the support of foreign donor countries, to improve the country's economy, healthcare, education, transport, and agriculture. ISAF forces also began to train the [[Afghan National Security Forces]]. Following 2002, nearly five million [[Afghan diaspora|Afghans]] were [[repatriated]].&lt;ref name=&quot;Adelman2016&quot;&gt;{{cite book|author=Howard Adelman|title=Protracted Displacement in Asia: No Place to Call Home|url=https://books.google.com/books?id=oLYFDAAAQBAJ&amp;pg=PT167|date=15 April 2016|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-317-07407-6|page=167}}&lt;/ref&gt; The number of NATO troops present in Afghanistan peaked at 140,000 in 2011,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11371138|title=The foreign troops left in Afghanistan|work=BBC News|date=15 October 2015}}&lt;/ref&gt; dropping to about 16,000 in 2018.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forces.net/operations/afghanistan/how-many-troops-are-currently-afghanistan|title=How Many Troops Are Currently in Afghanistan?|first=18 May 2018|last=at 11:38&amp;nbsp;am|website=Forces Network}}&lt;/ref&gt;

In September 2014 [[Ashraf Ghani]] became president after the [[Afghan presidential election, 2014|2014 presidential election]] where for the first time in Afghanistan's history power was democratically transferred.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Huge security as Afghan presidential election looms|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-26880022|newspaper=BBC|date=4 April 2014|access-date=21 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021190735/https://www.bbc.com/news/world-asia-26880022|archive-date=21 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Afghanistan votes in historic presidential election|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-26893972|newspaper=BBC|date=5 April 2014|access-date=21 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021152941/https://www.bbc.com/news/world-asia-26893972|archive-date=21 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Shalizi and Harooni|first=Hamid and Mirwais|title=Landmark Afghanistan Presidential Election Held Under Shadow of Violence|url=https://www.huffingtonpost.com/2014/04/04/landmark-afghan-election-_n_5095143.html|newspaper=HuffPost|date=4 April 2014|access-date=21 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303225603/http://www.huffingtonpost.com/2014/04/04/landmark-afghan-election-_n_5095143.html|archive-date=3 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Afghanistan's Future: Who's Who in Pivotal Presidential Election|url=https://www.nbcnews.com/news/world/afghanistans-future-whos-who-pivotal-presidential-election-n24756|work=NBC News|access-date=7 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190930203820/https://www.nbcnews.com/news/world/afghanistans-future-whos-who-pivotal-presidential-election-n24756|archive-date=30 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Afghan president Ashraf Ghani inaugurated after bitter campaign|url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/29/afghan-president-ashraf-ghani-inaugurated|newspaper=The Guardian|access-date=12 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150421221706/http://www.theguardian.com/world/2014/sep/29/afghan-president-ashraf-ghani-inaugurated|archive-date=21 April 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{Excessive citations inline|date=October 2021}} On 28 December 2014, NATO formally ended ISAF combat operations in Afghanistan and transferred full security responsibility to the Afghan government. The NATO-led [[Operation Resolute Support]] was formed the same day as a successor to ISAF.&lt;ref name=&quot;2014APcessation&quot;&gt;{{cite news|title=U.S. formally ends the war in Afghanistan|url=https://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|access-date=28 December 2014|agency=Associated Press|issue=online|publisher=CBA News|date=28 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228152651/http://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|archive-date=28 December 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Guardian28&quot;&gt;{{cite news|title=Nato ends combat operations in Afghanistan|url=https://www.theguardian.com/world/2014/dec/28/nato-ends-afghanistan-combat-operations-after-13-years|access-date=11 January 2015|newspaper=The Guardian|date=28 December 2014|location=Kabul|author=Sune Engel Rasmussen in Kabul|archive-url=https://web.archive.org/web/20150102134349/http://www.theguardian.com/world/2014/dec/28/nato-ends-afghanistan-combat-operations-after-13-years|archive-date=2 January 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Thousands of NATO troops remained in the country to train and advise Afghan government forces&lt;ref&gt;{{cite web|title=U.S. formally ends the war in Afghanistan|url=https://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|work=CBS News|access-date=12 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228152651/http://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|archive-date=28 December 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; and continue their fight against the Taliban.&lt;ref name=&quot;soufangroup&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.soufangroup.com/tsg-intelbrief-afghanistan-16-0/|title=TSG IntelBrief: Afghanistan 16.0|website=The Soufan Group|access-date=27 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809184149/http://www.soufangroup.com/tsg-intelbrief-afghanistan-16-0/|archive-date=9 August 2018|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=9 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180809184149/http://www.soufangroup.com/tsg-intelbrief-afghanistan-16-0/}}&lt;/ref&gt; 
[[File:2021 Taliban Offensive.png|thumb|left|A map of Afghanistan showing the [[2021 Taliban offensive]]]]
On 19 February 2020, the [[US–Taliban deal]] was made in Qatar. The 2020 [[US–Taliban deal]] was one of the critical events that caused the collapse of the [[Afghan National Security Forces]] (ANSF);&lt;ref name=&quot;tg1&quot;&gt;{{Cite news |last=Borger|first=Julian|title=US withdrawal triggered catastrophic defeat of Afghan forces, damning watchdog report finds|date=18 May 2022|access-date=19 May 2022|url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/18/afghanistan-us-withdrawal-defeat-watchdog-report-sigar|work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; following the signing of the deal, the US dramatically reduced the number of air attacks and deprived the ANSF of a critical edge in fighting the [[Taliban insurgency]], leading to the Taliban takeover of Kabul.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=US withdrawal prompted collapse of Afghan army: Report|date=18 May 2022|access-date=19 May 2022|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/5/18/us-withdrawal-prompted-collapse-of-afghan-army-report|publisher=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

==== Second Taliban era ====
NATO Secretary General [[Jens Stoltenberg]] announced on 14 April 2021 that the alliance had agreed to start [[Withdrawal of United States troops from Afghanistan (2020–2021)|withdrawing its troops from Afghanistan]] by 1 May.&lt;ref&gt;{{cite news |title=NATO to Cut Forces in Afghanistan, Match US Withdrawal |url=https://www.voanews.com/usa/nato-cut-forces-afghanistan-match-us-withdrawal |work=[[VOA News]] |date=14 April 2021}}&lt;/ref&gt; Soon after NATO troops began withdrawing, the [[Taliban]] launched an [[2021 Taliban offensive|offensive against the Afghan government]] and quickly advanced in front of collapsing Afghan government forces.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Robertson |first1=Nic |title=Afghanistan is disintegrating fast as Biden's troop withdrawal continues |url=https://edition.cnn.com/2021/06/24/asia/afghanistan-taliban-offensive-intl-cmd/index.html |publisher=CNN |date=24 June 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Afghanistan stunned by scale and speed of security forces' collapse |url=https://www.theguardian.com/world/2021/jul/13/afghanistan-stunned-by-scale-and-speed-of-security-forces-collapse |work=The Guardian |date=13 July 2021}}&lt;/ref&gt; The Taliban [[Fall of Kabul (2021)|captured the capital city of Kabul]] on 15 August 2021, after regaining control over a vast majority of Afghanistan. Several foreign diplomats and Afghan government officials, including president Ashraf Ghani,&lt;ref&gt;{{cite news |title=President Ashraf Ghani Flees Afghanistan, Taliban Take Over Kabul: Report |work=NDTV.com |url=https://www.ndtv.com/world-news/taliban-enter-afghan-capital-kabul-news-agency-afp-2510885 |url-status=live |access-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815081516/https://www.ndtv.com/world-news/taliban-enter-afghan-capital-kabul-news-agency-afp-2510885 |archive-date=15 August 2021}}&lt;/ref&gt; were evacuated from the country, with many Afghan civilians attempting to flee along with them.&lt;ref&gt;{{cite news |title=The Afghan government's collapse is a humiliation for the US and Joe Biden |url=https://www.newstatesman.com/world/asia/2021/08/afghan-government-s-collapse-humiliation-us-and-joe-biden |access-date=15 August 2021 |work=[[New Statesman]] |date=15 August 2021}}&lt;/ref&gt; An unofficial &quot;coordination council&quot; led by senior statesmen was formed the next day to transfer the state institutions of the Islamic Republic of Afghanistan to the Taliban.&lt;ref name=&quot;trib&quot;&gt;{{cite news |title='Coordination council' to oversee peaceful transfer of power in Afghanistan: Karzai |url=https://tribune.com.pk/story/2315763/coordination-council-to-oversee-peaceful-transfer-of-power-in-afghanistan-karzai |access-date=16 August 2021 |work=[[The Express Tribune]] |date=15 August 2021}}&lt;/ref&gt; On 17 August, first vice president [[Amrullah Saleh]] proclaimed himself caretaker president and announced the formation of an [[National Resistance Front of Afghanistan|anti-Taliban front]] with a reported 6,000+ troops&lt;ref&gt;{{cite web|title=Operations|url=https://www.nrfafg.org/operations|access-date=21 August 2021|website=The National Resistance Front: Fighting for a Free Afghanistan|publisher=National Resistance Front of Afghanistan|archive-date=6 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210906001614/https://www.nrfafg.org/operations|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=6 September 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210906001614/https://www.nrfafg.org/operations}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anti-Taliban forces say they've taken three districts in Afghanistan's north|date=21 August 2021|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/anti-taliban-forces-say-theyve-taken-three-districts-afghanistans-north-2021-08-21/|publisher=Reuters|access-date=21 August 2021}}&lt;/ref&gt; in the [[Panjshir Valley]], along with [[Ahmad Massoud]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=An anti-Taliban front forming in Panjshir? Ex top spy Saleh, son of 'Lion of Panjshir' meet at citadel|url=https://www.theweek.in/news/world/2021/08/17/an-anti-taliban-front-forming-in-panjshir-ex-top-spy-saleh-son-of-lion-of-panjshir-meet-at-citadel.html|access-date=17 August 2021|website=The Week}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=17 August 2021|title=Afghan Vice President Saleh Declares Himself Caretaker President; Reaches Out To Leaders for Support|url=https://www.news18.com/news/world/afghan-vice-president-saleh-declares-himself-caretaker-president-reaches-out-to-leaders-for-support-4097117.html|access-date=17 August 2021|website=News18}}&lt;/ref&gt; However, by 6 September, the Taliban had taken control of most of [[Panjshir province|Panjshir Province]], with resistance fighters retreating to the mountains.&lt;ref name=&quot;ft&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.ft.com/content/5b4b7b58-1edf-4510-ad15-813487f3c80e |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/5b4b7b58-1edf-4510-ad15-813487f3c80e |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Taliban says it has captured last Afghan region of resistance|last1=Kazmin|first1=Amy|last2=Findlay|first2=Stephanie|last3=Bokhari|first3=Farhan|work=[[Financial Times]]|date=6 September 2021|access-date=6 September 2021}}&lt;/ref&gt; Clashes in the valley ceased mid-September,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2021/09/17/world/asia/panjshir-resistance-taliban-massoud.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/09/17/world/asia/panjshir-resistance-taliban-massoud.html |archive-date=2021-12-28 |url-access=limited|title = In Panjshir, Few Signs of an Active Resistance, or Any Fight at All|newspaper = The New York Times|date = 17 September 2021|last1 = Huylebroek|first1 = Jim|last2 = Blue|first2 = Victor J.}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; as Saleh and Massoud had fled to neighboring [[Tajikistan]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/middle-east-watch/after-renegade-province%E2%80%99s-fall-panjshir-resistance-leaders-surface-tajikistan|title = The National Interest: Blog}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghan resistance has sanctuary in Tajikistan, but fighting Taliban a 'non-viable prospect'|url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20211004-afghan-resistance-has-sanctuary-in-tajikistan-but-fighting-taliban-a-non-viable-prospect|agency=FRANCE24.English|website=France 24|date=4 October 2021|access-date=5 October 2021|publication-date=}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ft&quot; /&gt;

According to the [[Costs of War Project]], 176,000 people were killed in the conflict, including 46,319 civilians, between 2001 and 2021.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Human and Budgetary Costs to Date of the U.S. War in Afghanistan, 2001–2022 {{!}} Figures {{!}} Costs of War|url=https://watson.brown.edu/costsofwar/figures/2021/human-and-budgetary-costs-date-us-war-afghanistan-2001-2022|access-date=2021-09-01|website=The Costs of War}}&lt;/ref&gt; According to the [[Uppsala Conflict Data Program]], at least 212,191 people were killed in the conflict.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ucdp.uu.se/country/700|title=UCDP – Uppsala Conflict Data Program|website=www.ucdp.uu.se}}&lt;/ref&gt; Following the 2001 invasion, more than 5.7 million refugees returned to Afghanistan;&lt;ref&gt;Afghan Refugees, Costs of War, {{cite web |url=http://costsofwar.org/article/afghan-refugees |title=Afghan Refugees &amp;#124; Costs of War |access-date=5 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310001659/http://costsofwar.org/article/afghan-refugees |archive-date=10 March 2013 }}, 2012&lt;/ref&gt; however, in 2021, 2.6 million Afghans remained refugees, primarily in Iran and Pakistan, and another 4 million were internally displaced.&lt;ref&gt;{{cite web|title=In numbers: Life in Afghanistan after America leaves|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-57767067|access-date=2021-07-15|website=BBC News|date=13 July 2021}}&lt;/ref&gt;

[[File:Taliban Humvee in Kabul, August 2021 (cropped).png|thumb|right|upright=0.9|Taliban fighters in Kabul on a captured [[Humvee]] following the [[Fall of Kabul (2021)|2021 fall of Kabul]].]]The Taliban government is led by [[Head of the Islamic Emirate of Afghanistan|supreme leader]] [[Hibatullah Akhundzada]]&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Zucchino|first=David|date=1 September 2021|title=Shifting to Governing, Taliban Will Name Supreme Afghan Leader|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/09/01/world/asia/afghanistan-taliban-government-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/09/01/world/asia/afghanistan-taliban-government-leader.html |archive-date=2021-12-28 |url-access=limited|access-date=6 September 2021|issn=0362-4331}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; and acting [[Prime Minister of Afghanistan|prime minister]] [[Hasan Akhund]], who took office on 7 September 2021.&lt;ref name=&quot;akhund1&quot;&gt;{{Cite news|title=گروه طالبان حکومت جدید خود را با رهبری ملا حسن اخوند اعلام کرد|newspaper=BBC News فارسی|url=https://www.bbc.com/persian/afghanistan-58477769}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;akhund2&quot;&gt;{{Cite news|date=7 September 2021|title=Taliban announce new government for Afghanistan|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750}}&lt;/ref&gt; Akhund is one of the four founders of the Taliban&lt;ref name=akhund_tribunepk&gt;{{cite news|title=Profile: Who is Afghanistan's new caretaker prime minister?|url=https://tribune.com.pk/story/2319144/profile-who-is-afghanistans-new-caretaker-prime-minister|newspaper=The Express Tribune |date=8 September 2021}}&lt;/ref&gt; and was a deputy prime minister of the previous emirate; his appointment was seen as a compromise between moderates and hardliners.&lt;ref name=&quot;akhund3&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750|title=Hardliners get key posts in new Taliban government|publisher=[[BBC News]]|date=7 September 2021}}&lt;/ref&gt; A [[Cabinet of Afghanistan|new, all-male cabinet]] was formed, which included [[Abdul Hakim Ishaqzai]] as minister of justice.&lt;ref name=&quot;TOLOnews_Taliban_Cabinet_2.0rc1&quot;&gt;{{cite news | title= Taliban Announces Head of State, Acting Ministers | date= 7 September 2021 |newspaper= [[TOLOnews]] | url= https://tolonews.com/afghanistan-174556 |access-date= 7 September 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210907182414/https://tolonews.com/afghanistan-174556 |archive-date= 7 September 2021 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NPR_Taliban_Cabinet_2.0rc1&quot;&gt;{{cite news | title= Taliban Name Their Deputy Ministers, Doubling Down On An All-Male Team | date= 21 September 2021 |website= [[NPR]] | url= https://www.npr.org/2021/09/21/1039232797/taliban-women-all-male-government-cabinet-ministers |access-date= 8 October 2021}}&lt;/ref&gt; On 20 September 2021, [[Secretary-General of the United Nations|United Nations Secretary-General]] [[António Guterres]] received a letter from acting [[Ministry of Foreign Affairs (Afghanistan)|minister of foreign affairs]] [[Amir Khan Muttaqi]] to formally claim Afghanistan's seat as a member state for their official spokesman in [[Doha]], [[Suhail Shaheen]]. The [[United Nations]] did not recognize the previous Taliban government and chose to work with the then-government in exile instead.&lt;ref name=&quot;taliban_un_2021_1&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/economy/2021/9/24/who-will-speak-for-afghanistan-at-the-united-nations|title=Who will speak for Afghanistan at the United Nations?|publisher=[[Al Jazeera]]|date=26 September 2021}}&lt;/ref&gt;

Western nations suspended most of their humanitarian aid to Afghanistan following the Taliban's August 2021 takeover of the country; the [[World Bank]] and [[International Monetary Fund]] also halted their payments.&lt;ref&gt;{{cite news |title=China urges World Bank, IMF to help Afghanistan |url=https://www.news24.com/news24/world/news/china-urges-world-bank-imf-to-help-afghanistan-20211028 |work=News24 |date=28 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Afghanistan: Can the Taliban avert a food crisis without foreign aid? |url=https://www.dw.com/en/afghanistan-can-the-taliban-avert-a-food-crisis-without-foreign-aid/a-59790464 |work=Deutsche Welle |date=11 November 2021}}&lt;/ref&gt; More than half of Afghanistan's 39 million people faced an acute [[Food security|food shortage]] in October 2021.&lt;ref&gt;{{cite news |title='Countdown to catastrophe': half of Afghans face hunger this winter – UN |url=https://www.theguardian.com/global-development/2021/oct/25/countdown-to-catastrophe-half-of-afghans-face-hunger-this-winter-un |work=The Guardian |date=25 October 2021}}&lt;/ref&gt; Human Rights Watch reported on 11 November 2021 that Afghanistan was facing widespread [[famine]] due to an economic and banking crisis.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Afghanistan Facing Famine: UN, World Bank, US Should Adjust Sanctions, Economic Policies |url=https://www.hrw.org/news/2021/11/11/afghanistan-facing-famine# |work=Human Rights Watch |date=11 November 2021}}&lt;/ref&gt;

Though the state of war in the country ended in 2021, armed conflict persists in some regions&lt;ref&gt;{{Cite web |title=One year later, Austin acknowledges lasting questions over Afghanistan war's end |url=https://www.stripes.com/theaters/us/2022-08-30/lasting-questions-afghanistan-withdrawal-7156882.html |access-date=2022-10-01 |website=Stars and Stripes |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-03-09 |title=Karzai says while the war has ended, unity has not yet been achieved {{!}} Ariana News |url=https://www.ariananews.af/karzai-says-while-the-war-has-ended-unity-has-not-yet-been-achieved/ |access-date=2022-10-01 |website=www.ariananews.af |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-01-26 |title=Briefing by Special Representative Deborah Lyons to the Security Council |url=https://unama.unmissions.org/briefing-special-representative-deborah-lyons-security-council-10 |access-date=2022-10-01 |website=UNAMA |language=en |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221004064300/https://unama.unmissions.org/briefing-special-representative-deborah-lyons-security-council-10 }}&lt;/ref&gt; amid [[Islamic State–Taliban conflict|fighting between the Taliban and the local branch of the Islamic State]], as well as an anti-Taliban [[Republican insurgency in Afghanistan|Republican insurgency]]. A year into Taliban rule, former president Hamid Karzai said in an interview: &quot;In terms of [an] end to widespread fighting and conflict, we are happy — there's more stability, there's more security. But in terms of Afghanistan having a government that all Afghan people find themselves [in], we still have a way to go. In terms of the economy of the country, it's a disaster.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Hamid Karzai stays on in Afghanistan — hoping for the best, but unable to leave |language=en |work=NPR.org |url=https://www.npr.org/2022/08/08/1115674232/afghanistan-taliban-hamid-karzai-us-withdrawal |access-date=2022-10-15}}&lt;/ref&gt;

== Geography ==
{{Main|Geography of Afghanistan}}
{{Map of Afghanistan}}
Afghanistan is located in Southern-Central Asia.&lt;ref name=&quot;South Asia&quot;&gt;* {{cite web |url=http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |title=U.S. maps |publisher=Pubs.usgs.gov |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |archive-date=25 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=25 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html }}
* {{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/region/sar |title=South Asia: Data, Projects, and Research |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150301035209/http://www.worldbank.org/en/region/sar |archive-date=1 March 2015 |url-status=live }}
* {{cite web |url=http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |title=MAPS SHOWING GEOLOGY, OIL AND GAS FIELDS AND GEOLOGICAL PROVINCES OF SOUTH ASIA (Includes Afghanistan) |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |archive-date=25 December 2013 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=25 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html }}
* {{cite web |url=http://jsis.washington.edu/advise/catalog/soasia-b.html |title=University of Washington Jackson School of International Studies: The South Asia Center |access-date=2 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402100846/http://jsis.washington.edu/advise/catalog/soasia-b.html |archive-date=2 April 2015 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=2 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402100846/http://jsis.washington.edu/advise/catalog/soasia-b.html }}
* {{cite web |url=http://www.maxwell.syr.edu/moynihan/programs/sac/ |title=Syracruse University: The South Asia Center |date=26 March 2013 |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326065054/http://www.maxwell.syr.edu/moynihan/programs/sac/ |archive-date=26 March 2015 |url-status=live }}
* {{cite web |url=http://www.ii.umich.edu/csas |title=Center for South Asian studies |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211204817/http://www.ii.umich.edu/csas/ |archive-date=11 December 2007 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNdata&quot;&gt;{{cite web |url=http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#asia |title=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |publisher=[[UNdata]] |date=26 April 2011 |access-date=13 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713041240/http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |archive-date=13 July 2011 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=13 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110713041240/http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#asia }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan |title=Afghanistan |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=17 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100225235842/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan |archive-date=25 February 2010 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Anjelica |title=A new strategy for Central Asia |url=https://thehill.com/opinion/international/483511-a-new-strategy-for-central-asia |work=TheHill |date=18 February 2020 |quote=, as Afghan President Ashraf Ghani has noted, Afghanistan is itself a Central Asian country.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Afghanistan {{!}} meaning in the Cambridge English Dictionary |publisher=Cambridge University |isbn=9781107619500 |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/afghanistan }}&lt;/ref&gt; The region centered at Afghanistan is considered the &quot;crossroads of Asia&quot;,&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GB-JV2eOr2UC&amp;pg=PA257|title=Early Buddhist Transmission and Trade Networks: Mobility and Exchange Within and Beyond the Northwestern Borderlands of South Asia|first=Jason|last=Neelis|date=19 November 2010|publisher=BRILL|isbn=978-9004181595}}&lt;/ref&gt; and the country has had the nickname Heart of Asia.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh01.html |title=Afghanistan: Cultural Crossroad at the Heart of Asia |access-date=17 June 2020 |archive-date=30 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200830013605/https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh01.html |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 August 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200830013605/https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh01.html }}&lt;/ref&gt; The renowned [[Urdu]] poet [[Allama Iqbal]] once wrote about the country:&lt;br /&gt;{{blockquote|Asia is a body of water and earth, of which the Afghan nation is the heart. From its discord, the discord of Asia; and from its accord, the accord of Asia.}}

At over {{convert|652864|km2|abbr=on}},&lt;ref&gt;{{cite web|title=Land area (sq. km) |url=http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.TOTL.K2 |work=World Development Indicators |publisher=World Bank |access-date=13 October 2011 |year=2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029185313/http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.TOTL.K2 |archive-date=29 October 2013 }}&lt;/ref&gt; Afghanistan is the world's [[List of countries and dependencies by area|41st largest country]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html#af |title=CIA Factbook&amp;nbsp;– Area: 41 |publisher=CIA |date=26 November 1991 |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=31 January 2014 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=25 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225082916/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html%20#af }}&lt;/ref&gt; slightly bigger than France and smaller than Myanmar, and about the size of Texas in the United States. There is no coastline, as Afghanistan is [[landlocked]]. Afghanistan shares its longest land border (the [[Durand Line]]) with Pakistan to the east and south, followed by borders with Tajikistan to the north-east, Iran to the west, Turkmenistan to the north-west, Uzbekistan to the north and China to the north-east; India recognizes a border with Afghanistan through Pakistani-administered [[Kashmir]].&lt;ref&gt;[https://www.mha.gov.in/sites/default/files/BMIntro-1011.pdf &quot;International Land Border.&quot;] India Ministry of Home Affairs. Retrieved 13 November 2021.&lt;/ref&gt; Clockwise from south-west, Afghanistan shares borders with the [[Sistan and Baluchestan Province]], [[South Khorasan Province]] and [[Razavi Khorasan Province]] of Iran; [[Ahal Region]], [[Mary Region]] and [[Lebap Region]] of Turkmenistan; [[Surxondaryo Region]] of Uzbekistan; [[Khatlon Region]] and [[Gorno-Badakhshan Autonomous Region]] of Tajikistan; [[Xinjiang|Xinjiang Uyghur Autonomous Region]] of China; and the [[Gilgit-Baltistan|Gilgit-Baltistan territory]], [[Khyber Pakhtunkhwa|Khyber Pakhtunkhwa province]] and [[Balochistan, Pakistan|Balochistan province]] of Pakistan.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Cary Gladstone|title=Afghanistan Revisited|url=https://books.google.com/books?id=aH_KCWVB6W0C&amp;pg=PA121|year=2001|publisher=Nova Publishers|isbn=978-1-59033-421-8|page=121}}&lt;/ref&gt;

The geography in Afghanistan is varied, but is mostly mountainous and rugged, with some unusual mountain ridges accompanied by plateaus and river basins.&lt;ref name=&quot;auto7&quot;&gt;{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=LclscNCTz9oC&amp;pg=PA59|title=The Far East and Australasia 2003|date=2002|publisher=Psychology Press|isbn=9781857431339|chapter=Afghanistan: Physical and Social Geography|last=Fisher|first=W. B.|pages=59–60}}&lt;/ref&gt; It is dominated by the [[Hindu Kush]] range, the western extension of the [[Himalayas]] that stretches to eastern [[Tibet]] via the [[Pamir Mountains]] and [[Karakoram Mountains]] in Afghanistan's far north-east. Most of the highest points are in the east consisting of fertile mountain valleys, often considered part of the &quot;[[Roof of the World]]&quot;. The Hindu Kush ends at the west-central highlands, creating plains in the north and southwest, namely the [[Turkestan]] Plains and the [[Sistan Basin]]; these two regions consist of rolling grasslands and semi-deserts, and hot windy deserts, respectively.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l_AdBQAAQBAJ&amp;pg=PT26|title=Afghanistan|first=Kim|last=Whitehead|date=21 October 2014|publisher=Simon and Schuster|isbn=9781633559899}}&lt;/ref&gt; Forests exist in the corridor between [[Nuristan]] and [[Paktika]] provinces (see [[East Afghan montane conifer forests]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cropwatch.unl.edu/documents/Forests%20of%20Afghanistan.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cropwatch.unl.edu/documents/Forests%20of%20Afghanistan.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Forests of Afghanistan |website=cropwatch.unl.edu |access-date=28 June 2021 |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cropwatch.unl.edu/documents/Forests%20of%20Afghanistan.pdf }}&lt;/ref&gt; and [[tundra]] in the north-east. The country's highest point is [[Noshaq]], at {{convert|7492|m|abbr=on}} above sea level.&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt; The lowest point lies in [[Jowzjan Province]] along the Amu River bank, at {{convert|258|m|abbr=on}} above sea level.

[[File:Afghan topo en.jpg|thumb|left|upright=1.5|The mountainous [[topography]] of Afghanistan]]
Despite having numerous rivers and [[list of dams and reservoirs in Afghanistan|reservoirs]], large parts of the country are dry. The [[endorheic]] Sistan Basin is one of the driest regions in the world.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://postconflict.unep.ch/publications/sistan.pdf |title=History of Environmental Change in the Sistan Basin 1976–2005 |access-date=20 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070807214557/http://postconflict.unep.ch/publications/sistan.pdf |archive-date=7 August 2007 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=7 August 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070807214557/http://postconflict.unep.ch/publications/sistan.pdf }}&lt;/ref&gt; The [[Amu Darya]] rises at the north of the Hindu Kush, while the nearby [[Hari Rud]] flows west towards [[Herat]], and the [[Arghandab River]] from the central region southwards. To the south and west of the Hindu Kush flow a number of streams that are tributaries of the [[Indus River]],&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; such as the [[Helmand River]]. One exception is the [[Kabul River]] which flows in an easterly direction to the Indus ending at the Indian Ocean.&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/RiversLakes.htm|title=Afghanistan Rivers Lakes – Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=12 June 2020|archive-date=15 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815172309/https://www.afghanistans.com/Information/RiversLakes.htm|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=15 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210815172309/https://www.afghanistans.com/Information/RiversLakes.htm}}&lt;/ref&gt; Afghanistan receives heavy snow during the winter in the [[Hindu Kush]] and [[Pamir Mountains]], and the melting snow in the spring season enters the [[list of rivers of Afghanistan|rivers, lakes, and streams]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/view.php?id=16066 |title=Snow in Afghanistan: Natural Hazards |publisher=NASA |date=3 February 2006 |access-date=6 May 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235107/http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/view.php?id=16066 |archive-date=30 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230235107/http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/view.php?id=16066 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://in.reuters.com/article/afghanistan-snow-idINDEE80H0BR20120118 |work=Reuters |title=Snow may end Afghan drought, but bitter winter looms |date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233432/http://in.reuters.com/article/2012/01/18/afghanistan-snow-idINDEE80H0BR20120118 |archive-date=30 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230233432/http://in.reuters.com/article/2012/01/18/afghanistan-snow-idINDEE80H0BR20120118 }}&lt;/ref&gt; However, two-thirds of the country's water flows into the neighboring countries of [[Iran]], Pakistan, and [[Turkmenistan]]. As reported in 2010, the state needs more than US$2&amp;nbsp;billion to rehabilitate its irrigation systems so that the water is properly managed.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2010/0615/Afghanistan-s-woeful-water-management-delights-neighbors |title=Afghanistan's woeful water management delights neighbors |work=The Christian Science Monitor | date=15 June 2010 |access-date=14 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101114131338/http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2010/0615/Afghanistan-s-woeful-water-management-delights-neighbors |archive-date=14 November 2010 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

The northeastern Hindu Kush [[mountain range]], in and around the [[Badakhshan Province]] of Afghanistan, is in a [[natural environment#Geological activity|geologically active]] area where earthquakes may occur almost every year.&lt;ref name=&quot;crone2007&quot;&gt;{{cite techreport |last=Crone |first=Anthony J. |title=Earthquakes Pose a Serious Hazard in Afghanistan |url=http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3027/pdf/FS07-3027_508.pdf |publisher=[[US Geological Survey]] |access-date=14 October 2011 |id=Fact Sheet FS 2007–3027 | date=April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727072311/http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3027/pdf/FS07-3027_508.pdf |archive-date=27 July 2013 }}&lt;/ref&gt; They can be deadly and destructive, causing [[landslide]]s in some parts or [[2009 Afghan avalanches|avalanches]] during the winter.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Earthquake Hazards |url=http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004040745/http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards |url-status=dead |archive-date=4 October 2011 |work=USGS Projects in Afghanistan |publisher=US Geological Survey |access-date=13 October 2011 |date=1 August 2011 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230235224/http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards }}&lt;/ref&gt; The last strong earthquakes were in [[February 1998 Afghanistan earthquake|1998]], which killed about 6,000 people in Badakhshan near Tajikistan.&lt;ref name=&quot;bbcquake2010&quot;&gt;{{cite news |title='Seven dead' as earthquake rocks Afghanistan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8628901.stm |access-date=13 October 2011 |newspaper=BBC News | date=19 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231000835/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8628901.stm |archive-date=31 December 2013 }}&lt;/ref&gt; This was followed by the [[2002 Hindu Kush earthquakes]] in which over 150 people were killed and over 1,000 injured. A [[2010 Afghanistan earthquake|2010 earthquake]] left 11 Afghans dead, over 70 injured, and more than 2,000 houses destroyed. In June 2022, a [[June 2022 Afghanistan earthquake|destructive 5.9 earthquake]] struck near the border with Pakistan, killing at least 1,150 people and sparking fears of a major humanitarian crisis.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Noroozi |first1=Ebrahim |title=Deadly quake a new blow to Afghans enervated by poverty |url=https://www.ctvnews.ca/world/deadly-quake-a-new-blow-to-afghans-enervated-by-poverty-1.5963026 |access-date=3 July 2022 |agency=[[Associated Press]] |publisher=[[CTV News]] |date=25 June 2022}}&lt;/ref&gt;

===Climate===
[[File:Koppen-Geiger Map AFG present.svg|thumb|upright=1.3|[[Köppen climate classification|Köppen climate map]] of Afghanistan&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F.|author6-link=Eric Franklin Wood |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214 |pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}&lt;/ref&gt;]]
Afghanistan has a [[continental climate]] with harsh winters in the [[Hazarajat|central highlands]], the glaciated northeast (around [[Nuristan]]), and the [[Wakhan Corridor]], where the average temperature in January is below {{convert|-15|C}} and can reach {{convert|-26|C}},&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; and hot summers in the low-lying areas of the [[Sistan Basin]] of the southwest, the [[Jalalabad]] basin in the east, and the [[Afghan Turkestan|Turkestan]] plains along the [[Amu River]] in the north, where temperatures average over {{convert|35|C}} in July&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghanistan {{!}} History, Map, Flag, Capital, Population, &amp; Languages|url=https://www.britannica.com/place/Afghanistan|access-date=23 March 2021|website=Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt; and can go over {{convert|43|C}}.&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; The country is generally [[arid]] in the summers, with most rainfall falling between December and April. The lower areas of northern and western Afghanistan are the driest, with precipitation more common in the east. Although proximate to India, Afghanistan is mostly outside the [[monsoon]] zone,&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; except the [[Nuristan Province]] which occasionally receives summer monsoon rain.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=69V7DwAAQBAJ&amp;pg=PA31|title=Terraced Landscapes|first=Drago|last=Kladnik|date=1 September 2017|publisher=Založba ZRC|isbn=9789610500193}}&lt;/ref&gt;

===Biodiversity===
{{main|Wildlife of Afghanistan}}
[[File:Schneeleopard- P1020498.jpg|thumb|The [[snow leopard]] is the official national animal of Afghanistan]]
Several types of [[mammal]]s exist throughout Afghanistan. [[Snow leopard]]s, [[Siberian tiger]]s and [[brown bear]]s live in the high elevation [[alpine tundra]] regions. The [[Marco Polo sheep]] exclusively live in the [[Wakhan Corridor]] region of north-east Afghanistan. [[Fox]]es, [[wolves]], [[otter]]s, [[deer]], [[wild sheep]], [[lynx]] and other big cats populate the mountain forest region of the east. In the semi-desert northern plains, wildlife include a variety of birds, [[hedgehog]]s, [[gopher]]s, and large carnivores such as [[Golden jackal|jackal]]s and [[Striped hyena|hyena]]s.&lt;ref name=&quot;auto8&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=q5QY3vCg338C&amp;pg=PA22|title=Afghanistan, Second Edition|first1=Jeffrey A.|last1=Gritzner|first2=John F.|last2=Shroder|date=14 June 2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438104805}}&lt;/ref&gt;

[[Gazelle]]s, [[wild boar|wild pigs]] and jackals populate the [[steppe]] plains of the south and west, while [[mongoose]] and [[cheetah]]s exist in the semi-desert south.&lt;ref name=&quot;auto8&quot;/&gt; [[Marmot]]s and [[ibex]] also live in the high mountains of Afghanistan, and [[pheasant]]s exist in some parts of the country.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/PlantAnimal.htm|title=Afghanistan Plant and Animal Life – Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=11 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711065504/http://www.afghanistans.com/information/PlantAnimal.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The [[Afghan hound]] is a native breed of dog known for its fast speed and its long hair; it is relatively known in the west.&lt;ref name=&quot;auto9&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=y20MTE0C9kwC&amp;pg=PA10|title=A Brief History of Afghanistan|first1=Shaista|last1=Wahab|first2=Barry|last2=Youngerman|date=14 June 2007|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438108193}}&lt;/ref&gt;

[[Endemic]] fauna of Afghanistan includes the [[Afghan flying squirrel]], [[Afghan snowfinch]], ''[[Paradactylodon]]'' (or the &quot;[[Paghman]] mountain salamander&quot;), ''[[Stigmella kasyi]]'', ''[[Vulcaniella kabulensis]]'', [[Afghan leopard gecko]], ''[[Wheeleria parviflorellus]]'', amongst others. Endemic flora include ''[[Iris afghanica]]''. Afghanistan has a wide variety of birds despite its relatively arid climate – an estimated 460 species of which 235 breed within.&lt;ref name=&quot;auto9&quot;/&gt;

The forest region of Afghanistan has vegetation such as [[pine tree]]s, [[spruce tree]]s, [[fir tree]]s and [[larch]]es, whereas the steppe grassland regions consist of [[broadleaf tree]]s, short grass, [[perennial plant]]s and [[shrubland]]s. The colder high elevation regions are composed of hardy grasses and small flowering plants.&lt;ref name=&quot;auto8&quot;/&gt; Several regions are designated [[List of protected areas of Afghanistan|protected areas]]; there are three [[national parks]]: [[Band-e Amir]], [[Wakhan National Park|Wakhan]] and [[Nuristan National Park|Nuristan]]. Afghanistan had a 2018 [[Forest Landscape Integrity Index]] mean score of 8.85/10, ranking it 15th globally out of 172 countries.&lt;ref name=&quot;FLII-Supplementary&quot;&gt;{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Demographics ==
{{Main|Afghans|Demographics of Afghanistan|Afghan diaspora}}
[[File:Afghanistan ethnic groups 2005.jpg|thumb|upright=1.3|A Cold War-era CIA map showing traditional Afghan tribal territories. [[Pashtun tribes]] form the world's largest tribal society.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ag-afghanistan.de/files/glatzer/tribal_system.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ag-afghanistan.de/files/glatzer/tribal_system.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=The Pashtun Tribal System |last1=Glatzer |first1=Bernt |date=2002 |publisher=Concept Publishers |location=New Delhi }}&lt;/ref&gt;]]
The population of Afghanistan was estimated at 32.9&amp;nbsp;million as of 2019 by the Afghanistan Statistics and Information Authority,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tolonews.com/afghanistan/nsia-estimates-afghanistan-population-329m|title=NSIA Estimates Afghanistan Population at 32.9M|website=TOLOnews}}&lt;/ref&gt; whereas the UN estimates over 38.0&amp;nbsp;million.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Afghanistan Population 2020 (Demographics, Maps, Graphs) | website=2020 World Population by Country | date=26 April 2020 | url=https://worldpopulationreview.com/countries/afghanistan-population/ | access-date=13 June 2020}}&lt;/ref&gt; In 1979 the total population was reported to be about 15.5 million.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.un.org/News/dh/latest/afghan/un-afghan-history.shtml United Nations and Afghanistan]&quot;. UN News Centre. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131031084259/https://www.un.org/News/dh/latest/afghan/un-afghan-history.shtml |date=31 October 2013 }}&lt;/ref&gt; About 23.9% of them are [[urban area|urbanite]], 71.4% live in rural areas, and the remaining 4.7% are nomadic.&lt;ref name= &quot;https://www.worldometers.info/world-population/afghanistan-population/&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.worldometers.info/|title=Afghan Population Estimates 2020|publisher=Worldmeters|year=2020|access-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127023212/https://www.worldometers.info/|archive-date=27 November 2020|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; An additional 3&amp;nbsp;million or so Afghans are temporarily housed in neighboring [[Afghans in Pakistan|Pakistan]] and [[Afghans in Iran|Iran]], most of whom were born and raised in those two countries. As of 2013, Afghanistan was the largest refugee-producing country in the world, a title held for 32 years.

The current population growth rate is 2.37%,&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan|access-date=22 August 2018 |year=2018}}&lt;/ref&gt; one of the highest in the world outside of Africa. This population is expected to reach 82&amp;nbsp;million by 2050 if current population trends continue.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.prb.org/Countries/Afghanistan.aspx |title=Afghanistan&amp;nbsp;– Population Reference Bureau |publisher=[[Population Reference Bureau]] |access-date=29 December 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224051/http://www.prb.org/Countries/Afghanistan.aspx |archive-date=2 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=2 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202224051/http://www.prb.org/Countries/Afghanistan.aspx }}&lt;/ref&gt; The population of Afghanistan increased steadily until the 1980s, when civil war caused millions to flee to other countries such as Pakistan.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghan Households in Iran: Profile and Impact |url=http://www.unhcr.org/455835d92.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180223013910/https://www.unhcr.org/455835d92.pdf |archive-date=23 February 2018|first1=Piyasiri |last1=Wickramasekara |first2=Jag |last2=Sehgal |first3=Farhad |last3=Mehran |first4=Ladan |last4=Noroozi |first5=Saeid |last5=Eisazadeh |website=[[United Nations High Commissioner for Refugees]]}}&lt;/ref&gt; Millions have since returned and the war conditions contribute to the country having the highest fertility rate outside Africa.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Is recent Afghanistan survey data suitable for fertility analysis? A regional investigation based on fertility inhibiting determinants|first1=Jamal Abdul|last1=Nasir|first2=Sohail|last2=Akhtar|first3=Syed Arif Ahmed|last3=Zaidi|first4=Andleeb|last4=Rani|first5=Hina|last5=Bano|first6=Andrew|last6=Hinde|date=16 October 2019|journal=PLOS ONE|volume=14|issue=10|pages=e0223111|doi=10.1371/journal.pone.0223111|pmid=31618275|pmc=6795489|bibcode=2019PLoSO..1423111N|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Afghanistan's healthcare has recovered since the turn of the century, causing falls in infant mortality and increases in life expectancy, although it has the lowest life expectance of any country outside Africa. This (along with other factors such as returning refugees) caused rapid population growth in the 2000s that has only recently started to slow down.{{Citation needed|date=October 2021}} The [[Gini coefficient]] in 2008 was 27.8.&lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |access-date=2 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140511044958/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI|archive-date=11 May 2014}}&lt;/ref&gt;

=== Ethnicity and languages ===
{{Main|Ethnic groups in Afghanistan|Languages of Afghanistan}}
{{see also|Afghans}}
[[File:US Army ethnolinguistic map of Afghanistan -- circa 2001-09.jpg|thumb|upright=1.3|Ethnolinguistic map of Afghanistan (2001)]]
[[Afghans]] are divided into several [[ethnolinguistic]] groups. Off of sociological research data by [[The Asia Foundation]] in 2019, the [[Pashtuns]] are the largest ethnic group, comprising 39%, followed by [[Tajiks]], comprising 37%.&lt;ref name=&quot;AsiaFoundation&quot;&gt;See: 
*2019: {{cite web
 |url          = https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2019/12/2019_Afghan_Survey_Full-Report_.pdf
 |title        = Afghanistan in 2019 – A survey of the Afghan people
 |pages        = 277
 |quote        = ''D-14. Which ethnic group do you belong to?''
 |publisher    = [[The Asia Foundation]]
 |location     = Kabul, Afghanistan
 |access-date  = 15 September 2021
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20210913071117/https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2019/12/2019_Afghan_Survey_Full-Report_.pdf
 |archive-date = 13 September 2021
 |url-status   = bot: unknown
 |accessdate   = 13 March 2023
 |archivedate  = 15 September 2021
 |archiveurl   = https://archive.ph/20210915152910/https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2019/12/2019_Afghan_Survey_Full-Report_.pdf
}}
*2018: {{cite book |year=2018 |newspaper=[[The Asia Foundation]] |title=Afganistan in 2018. A Survey of the Afghan People |url=https://www.asiafoundation.org/resources/pdfs/Surveybook2012web1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.asiafoundation.org/resources/pdfs/Surveybook2012web1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |page=283 }}&lt;/ref&gt; of the country's population. The other two major ethnic groups are the [[Hazaras]] and [[Uzbeks]]. A further 10 other ethnic groups are recognized and each are represented in the [[Afghan National Anthem]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2017/08/31/the-roots-of-afghanistans-tribal-tensions|title=The roots of Afghanistan's tribal tensions|newspaper=The Economist|date=31 August 2017}}&lt;/ref&gt;

[[Dari]] and [[Pashto]] are the [[official language]]s of Afghanistan; [[bilingualism]] is very common.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Constitution of Afghanistan|url=https://www.mfa.gov.af/constitution/chapter-one-state.html|access-date=2 September 2020|website=Ministry of Foreign Affairs of the Islamic Republic of Afghanistan|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829115048/https://www.mfa.gov.af/constitution/chapter-one-state.html|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=29 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210829115048/https://www.mfa.gov.af/constitution/chapter-one-state.html}}&lt;/ref&gt; Dari, which is also referred to as Eastern Persian as it is a variety of and mutually intelligible with [[Persian language|Persian]] (and very often called '[[Farsi]]' by some Afghans like in [[Iran]]) functions as the [[lingua franca]] in Kabul as well as in much of the northern and northwestern parts of the country.&lt;ref name=&quot;AO&quot;&gt;{{cite web|year=2004|title=Article Sixteen of the 2004 Constitution of Afghanistan|url=http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#preamble|archive-url=https://web.archive.org/web/20131028065437/http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html|archive-date=28 October 2013|access-date=13 June 2012|quote=Pashto and Dari are the official languages of the state. Uzbek, Turkmen, Baluchi, Pashai, Nuristani and Pamiri are – in addition to Pashto and Dari – the third official language in areas where the majority speaks them|accessdate=13 March 2023|archivedate=28 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131028065437/http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#preamble}}&lt;/ref&gt; Native speakers of Dari, of any ethnicity, are sometimes called [[Farsiwan]]s.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;The ''Encyc. Iranica'' makes clear in the article on Afghanistan&amp;nbsp;— Ethnography that &quot;The term Farsiwan also has the regional forms Parsiwan and Parsiban. In religion they are Imami Shia. In the literature they are often mistakenly referred to as Tajik.&quot; [https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/afghanistan-COM_4803 Dupree, Louis (1982) &quot;Afghanistan: (iv.) Ethnography&quot;, in ''Encyclopædia Iranica''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027090802/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/afghanistan-COM_4803 |date=2021-10-27 }} Online Edition 2006.&lt;/ref&gt; Pashto is the native tongue of the [[Pashtuns]], although many of them are also fluent in Dari while some non-Pashtuns are fluent in Pashto. Despite the Pashtuns having been dominant in Afghan politics for centuries, Dari remained the preferred language for government and bureaucracy.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.alaraby.co.uk/english/indepth/2019/7/11/what-will-happen-to-afghanistans-national-languages|title=What will happen to Afghanistan's national languages?|first=Austin|last=Bodetti|website=alaraby|date=11 July 2019|accessdate=13 March 2023|archivedate=14 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414230310/https://english.alaraby.co.uk/english/indepth/2019/7/11/what-will-happen-to-afghanistans-national-languages}}&lt;/ref&gt; 
According to [[The World Factbook|CIA World Factbook]], Dari Persian is spoken by 78% ([[First language|L1]] + [[Second language|L2]]) and functions as the lingua franca, while [[Pashto]] is spoken by 50%, [[Uzbek language|Uzbek]] 10%, [[English language|English]] 5%, [[Turkmen language|Turkmen]] 2%, [[Urdu]] 2%, [[Pashayi languages|Pashayi]] 1%, [[Nuristani languages|Nuristani]] 1%, [[Arabic]] 1%, and [[Balochi language|Balochi]] 1% (2021 est). Data represent the most widely spoken languages; shares sum to more than 100% because there is much bilingualism in the country and because respondents were allowed to select more than one language. There are a number of smaller regional languages, including [[Uzbek language|Uzbek]], [[Turkmen language|Turkmen]], [[Balochi language|Balochi]], [[Pashayi language|Pashayi]], and [[Nuristani languages|Nuristani]].&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan}}&lt;/ref&gt;

When it comes to foreign languages among the populace, many are able to speak or understand [[Hindustani language|Hindustani]] ([[Urdu]]-[[Hindi]]), partly due to returning [[Afghans in Pakistan|Afghan refugees]] from [[Pakistan]] and the popularity of [[Bollywood]] films respectively.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SjYUAgAAQBAJ|title=Afghanistan – Culture Smart!: The Essential Guide to Customs &amp; Culture|first1=Nazes|last1=Afroz|first2=Moska|last2=Najib|first3=Culture|last3=Smart!|date=1 December 2013|publisher=Kuperard|isbn=9781857336801}}&lt;/ref&gt; [[English language|English]] is also understood by some of the population,&lt;ref name=&quot;Afghan2018&quot;&gt;The Asia Foundation. [https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2018/12/2018_Afghan-Survey_fullReport-12.4.18.pdf ''Afghanistan in 2018: A Survey of the Afghan People''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190807211241/https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2018/12/2018_Afghan-Survey_fullReport-12.4.18.pdf |date=7 August 2019 }}&lt;/ref&gt; and has been gaining popularity as of the 2000s.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-34215293|title=Pakistan's confusing move to Urdu|first=M. Ilyas|last=Khan|work=BBC News|date=12 September 2015}}&lt;/ref&gt; Some Afghans retain some ability in [[Russian language|Russian]], which was [[Russian occupation of Afghanistan|taught in public schools during the 1980s]].&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;

=== Religion ===
{{Main|Religion in Afghanistan}}
[[File:Mazar-e sharif - Steve Evans.jpg|thumb|[[Blue Mosque (Mazar-i-Sharif)|Blue Mosque]] in [[Mazar-i-Sharif]] is the largest [[mosque]] in Afghanistan]]
The CIA estimated in 2009 that 99.7% of the Afghan population was Muslim&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt; and most are thought to adhere to the [[Sunni]] [[Hanafi]] school.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://swedishcommittee.org/afghanistan/religion|title=Religion in Afghanistan|website=The Swedish Committee for Afghanistan (SCA)}}&lt;/ref&gt; According to [[Pew Research Center]], as much as 90% are of the Sunni denomination, 7% [[Shia]] and 3% [[non-denominational Muslim|non-denominational]].&lt;ref name=&quot;Pew&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|title=Chapter 1: Religious Affiliation|date=9 August 2012|work=The World's Muslims: Unity and Diversity|publisher=[[Pew Research Center]]'s Religion &amp; Public Life Project|access-date=22 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113158/http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|archive-date=26 December 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The [[CIA]] Factbook variously estimates up to 89.7% Sunni or up to 15% Shia.&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt;

Afghan [[Sikhism in Afghanistan|Sikhs]] and [[Hinduism in Afghanistan|Hindus]] are also found in certain major cities (namely Kabul, Jalalabad, Ghazni, Kandahar)&lt;ref&gt;{{cite news |last=Majumder |first=Sanjoy |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3138282.stm |title=Sikhs struggle in Afghanistan |work=BBC News | date=25 September 2003 |access-date=19 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20090222132753/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3138282.stm |archive-date=22 February 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Lavina Melwani |url=http://www.hinduismtoday.com/archives/1994/4/1994-4-02.shtml |title=Hindus Abandon Afghanistan |work=Hinduism Today |access-date=19 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20070111080626/http://www.hinduismtoday.com/archives/1994/4/1994-4-02.shtml |archive-date=11 January 2007}}&lt;/ref&gt; accompanied by gurdwaras and mandirs.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.religion.info/2005/08/25/afghanistan-sikhs-rebuilding-gurdwaras/|title=Afghanistan: Sikhs rebuilding gurdwaras|date=25 August 2005|website=Religioscope}}&lt;/ref&gt; According to [[Deutsche Welle]] in September 2021, 250 remain in the country after 67 were evacuated to India.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Chabba |first1=Seerat |title=Afghanistan: What does Taliban rule mean for Sikhs and Hindus? |url=https://www.dw.com/en/afghanistan-what-does-taliban-rule-mean-for-sikhs-and-hindus/a-59122249 |access-date=25 October 2021 |publisher=Deutsche Welle |date=8 September 2021}}&lt;/ref&gt;

There was a small [[History of the Jews in Afghanistan|Jewish community in Afghanistan]], living mainly in Herat and Kabul. Over the years, this small community was forced leave due to decades of warfare and religious persecution. By the end of the twentieth century, nearly the entire community had emigrated to Israel and the United States, with one known exception, Herat-born [[Zablon Simintov]]. He remained for years, being the caretaker of the only remaining Afghan synagog. He left the country for the US after the second Taliban takeover. A woman who left shortly after him has since been identified as the likely last Jew in Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A39702-2005Jan26.html |title=Afghan Jew Becomes Country's One and Only |author=N.C. Aizenman |newspaper=The Washington Post |date=27 January 2005 |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516090806/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A39702-2005Jan26.html |archive-date=16 May 2011 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://english.alaraby.co.uk/news/last-jew-afghanistan-en-route-us-report |title=Last Jew in Afghanistan en route to US: report |author=The New Arab Staff |work=The New Arab |date=7 September 2021 |access-date=17 September 2021 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=9 September 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210909025955/https://english.alaraby.co.uk/news/last-jew-afghanistan-en-route-us-report }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Ben Zion Gad |title='Last Jew in Afghanistan' loses title to hidden Jewish family |url=https://www.jpost.com/diaspora/not-the-last-jew-in-afghanistan-after-all-683879 |access-date=7 February 2023 |work=[[The Jerusalem Post]] |date=1 December 2021}}&lt;/ref&gt;

[[Afghan Christians]], who number 500–8,000, practice their faith secretly due to intense societal opposition, and there are no public churches.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gebauer |first1=Matthias |date=20 March 2006 |title=Christians in Afghanistan: A Community of Faith and Fear |work=[[Der Spiegel]] |url=http://www.spiegel.de/international/0,1518,408781,00.html |url-status=live |access-date=25 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120127030841/http://www.spiegel.de/international/0,1518,408781,00.html |archive-date=27 January 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=USSD Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor| year=2009 |title=International Religious Freedom Report 2009 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2009/127362.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20091130031916/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2009/127362.htm |url-status=dead |archive-date=30 November 2009 |access-date=6 March 2010}}&lt;/ref&gt;

===Urbanization===
As estimated by the CIA World Factbook, 26% of the population was urbanized as of 2020. This is one of the lowest figures in the world; in Asia it is only higher than [[Cambodia]], [[Nepal]] and [[Sri Lanka]]. Urbanization has increased rapidly, particularly in the capital [[Kabul]], due to returning refugees from Pakistan and Iran after 2001, internally displaced people, and rural migrants.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2015/03/20/can-cities-save-afghanistan/|title=Can Cities Save Afghanistan?|first=Ali|last=Karimi}}&lt;/ref&gt; Urbanization in Afghanistan is different from typical urbanization in that it is centered on just a few cities.&lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/10/unraveling-afghan-art-carpet-weaving-201410917826901821.html|title=Unravelling the Afghan art of carpet weaving|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;

The only city with over a million residents is its capital, Kabul, located in the east of the country. The other large cities are located generally in the &quot;ring&quot; around the Central Highlands, namely [[Kandahar]] in the south, [[Herat]] in the west, [[Mazar-i-Sharif]], [[Kunduz]] in the north, and [[Jalalabad]] in the east.&lt;ref name=&quot;https://www.worldometers.info/world-population/afghanistan-population/&quot; /&gt;
{{Largest cities of Afghanistan}}

=== Education ===
{{Main|Education in Afghanistan}}
[[File:UNESCO Institute of Statistics Afghanistan Literacy Rate population plus15 1980-2018.png|thumb|upright=1.15|UNESCO Institute of Statistics Afghanistan Literacy Rate population plus15 1980–2018]]

[[Education in Afghanistan]] is overseen by the [[Ministry of Education (Afghanistan)|Ministry of Education]] and the [[Ministry of Higher Education (Afghanistan)|Ministry of Higher Education]]. There are over 16,000 schools in the country and roughly 9&amp;nbsp;million students. Of this, about 60% are males and 40% females. However, the new regime has thus far forbidden female teachers and female students from returning to secondary schools.&lt;ref&gt;{{cite news|date=18 September 2021|title=Afghanistan: Girls excluded as Afghan secondary schools reopen|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58607816|access-date=20 September 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Blue|first1=Victor J.|last2=Zucchino|first2=David|date=20 September 2021|title=A Harsh New Reality for Afghan Women and Girls in Taliban-Run Schools|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/09/20/world/asia/afghan-girls-schools-taliban.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/09/20/world/asia/afghan-girls-schools-taliban.html |archive-date=2021-12-28 |url-access=limited|access-date=20 September 2021|issn=0362-4331}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; Over 174,000 students are enrolled in different [[List of universities in Afghanistan|universities around the country]]. About 21% of these are females.&lt;ref name=&quot;USAID-Education&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.usaid.gov/afghanistan/education |title=Education |publisher=[[USAID]] |access-date=26 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181110231403/https://www.usaid.gov/afghanistan/education |archive-date=10 November 2018 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=10 November 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181110231403/https://www.usaid.gov/afghanistan/education }}&lt;/ref&gt; Former Education Minister [[Ghulam Farooq Wardak]] had stated that construction of 8,000 schools is required for the remaining children who are deprived of [[formal learning]].&lt;ref name=&quot;Wardak seeks $3b in aid for school buildings&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.pajhwok.com/en/2013/05/18/wardak-seeks-3b-aid-school-buildings |title=Wardak seeks $3b in aid for school buildings |publisher=Pajhwok Afghan News | date=18 May 2013 |access-date=13 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230234222/http://www.pajhwok.com/en/2013/05/18/wardak-seeks-3b-aid-school-buildings |archive-date=30 December 2013|last1=Adina |first1=Mohammad Sabir }}&lt;/ref&gt; As of 2018 the literacy rate of the population age 15 and older is 43.02% (males 55.48% and females 29.81%).&lt;ref name=&quot;UNESCO UIS Afghanistan&quot;&gt;{{Cite web |title=UNESCO UIS: Afghanistan |url=http://uis.unesco.org/ |access-date=6 August 2020 |publisher=UNESCO}}&lt;/ref&gt;

The top universities in Afghanistan are the [[American University of Afghanistan]] (AUAF) followed by [[Kabul University]] (KU), both of which are located in Kabul. The [[National Military Academy of Afghanistan]], modeled after the [[United States Military Academy]] at West Point, was a four-year military development institution dedicated to graduating officers for the [[Afghan Armed Forces]]. The [[Afghan Defense University]] was constructed near [[Qargha]] in Kabul. Major universities outside of Kabul include [[Kandahar University]] in the south, [[Herat University]] in the northwest, [[Balkh University]] and [[Kunduz University]] in the north, [[Nangarhar University]] and [[Khost University]] in the east. Kabul University was founded in 1932 and is a respected institute that played a significant part in the country's education;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/People/Education.htm|title=Afghanistan Education &amp;#124; Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308065842/https://www.afghanistans.com/Information/People/Education.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; from the 1960s the Kabul University was also a hotbed of radical political ideologies such as Marxism and Islamism, which played major parts in society, politics and the war that began in 1978.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eQeRuzzwuCIC&amp;pg=PA38|title=Apocalyptic Realm: Jihadists in South Asia|first=Dilip|last=Hiro|date=17 April 2012|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300183665}}&lt;/ref&gt;

After the Taliban regained power in 2021, it became unclear to what extent female education would continue in the country. In March 2022, after they had been closed for some time, it was announced that girl's schools after 6th grade would be reopened shortly. However, shortly before reopening, the order was rescinded and schools for older girls remained closed.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Taliban reverses decision, barring Afghan girls from attending school beyond 6th grade |language=en |work=NPR.org |url=https://www.npr.org/2022/03/23/1088202759/taliban-afghanistan-girls-school |access-date=2022-04-05}}&lt;/ref&gt;

Despite the ban, six provinces, [[Balkh Province|Balkh]], [[Kunduz Province|Kunduz]], [[Jowzjan Province|Jowzjan]], [[Sar-e Pol Province|Sar-I-Pul]], [[Faryab Province|Faryab]], and the [[Daykundi Province|Day Kundi]] provinces still allow girl's schools from grade 6 and up.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 January 2023 |title=Afghanistan: Six provinces keep schools open for girls despite nationwide ban |url=https://amu.tv/en/30372/ |url-status=live |access-date=17 February 2023 |website=AmuTV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Neda Safi |first=Tooba |date=17 February 2023 |title=Girls return to high school in some regions of Afghanistan |url=https://genevasolutions.news/explorations/dispatches-from-women-in-afghanistan/girls-return-to-high-school-in-some-regions-of-afghanistan |url-status=live |access-date=17 February 2023 |website=Geneva Solutions}}&lt;/ref&gt;

=== Health ===
{{Main|Health in Afghanistan}}
[[File:Kabul Military Hospital - panoramio.jpg|thumb|The [[Daoud Khan Military Hospital]] in Kabul is one of the largest [[list of hospitals in Afghanistan|hospitals]] in Afghanistan]]
According to the [[Human Development Index]], Afghanistan is the [[List of countries by Human Development Index|15th least developed country in the world]]. The average [[List of countries by life expectancy|life expectancy]] is estimated to be around 60 years.&lt;ref name=&quot;WHO&quot;&gt;{{cite web |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/136852/1/ccsbrief_afg_en.pdf |title=Afghanistan |publisher=[[World Health Organization]] (WHO) |access-date=17 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722191648/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/136852/1/ccsbrief_afg_en.pdf |archive-date=22 July 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uis.unesco.org&quot;&gt;{{cite web |publisher=UNESCO  |title=Afghanistan |date=27 November 2016 |url=https://uis.unesco.org/en/country/af |archive-url=https://web.archive.org/web/20170623093810/http://uis.unesco.org/en/country/af |archive-date=23 June 2017}}&lt;/ref&gt; The country's [[maternal mortality]] rate is 396 deaths/100,000 live births and its [[infant mortality]] rate is 66&lt;ref name=&quot;uis.unesco.org&quot;/&gt; to 112.8 deaths in every 1,000 live births.&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt; The [[Ministry of Public Health (Afghanistan)|Ministry of Public Health]] plans to cut the infant mortality rate to 400 for every 100,000 live births before 2020. The country has more than 3,000 [[midwifery|midwives]], with an additional 300 to 400 being trained each year.&lt;ref name=&quot;csm&quot;&gt;{{cite news |url=https://news.yahoo.com/childbirth-maternal-health-improve-afghanistan-160657704.html |title=Childbirth and maternal health improve in Afghanistan |first=Tom A. |last=Peter |newspaper=The Christian Science Monitor | date=17 December 2011 |access-date=12 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231002243/http://news.yahoo.com/childbirth-maternal-health-improve-afghanistan-160657704.html |archive-date=31 December 2013 }}&lt;/ref&gt;

There are over 100 [[hospitals in Afghanistan]],&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/pnaea825.pdf|title=Afghanistan National Hospital Survey|date=August 2004|publisher=Afghan Ministry of Health|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807231748/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/pnaea825.pdf|archive-date=7 August 2019|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=7 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190807231748/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/pnaea825.pdf}}&lt;/ref&gt; with the most advanced treatments being available in Kabul. The [[French Medical Institute for Children]] and [[Indira Gandhi Children's Hospital]] in Kabul are the leading [[children's hospital]]s in the country. Some of the other leading hospitals in Kabul include the [[Jamhuriat Hospital]] and [[Jinnah Hospital (Kabul)|Jinnah Hospital]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/pakistan-funded-afghan-hospital-begins-operations/4884454.html|title=Pakistan-funded Afghan Hospital Begins Operations|work=VOA News|first=Ayaz|last=Gul|date=20 April 2019|access-date=28 May 2019|quote=It opens a new chapter in the friendship of the two countries... This is the second-largest hospital [in Afghanistan] built with your support that will serve the needy,&quot; Feroz told the gathering.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423111329/https://www.voanews.com/a/pakistan-funded-afghan-hospital-begins-operations/4884454.html|archive-date=23 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; In spite of all this, many Afghans travel to Pakistan and India for advanced treatment.

It was reported in 2006 that nearly 60% of the Afghan population lives within a two-hour walk of the nearest health facility.&lt;ref name=&quot;USAID-Health&quot;&gt;{{cite web |url=http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/health |title=Health |publisher=[[United States Agency for International Development]] (USAID) |access-date=20 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929082306/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/health |archive-date=29 September 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=29 September 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130929082306/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/health }}&lt;/ref&gt; [[Disability]] rate is also high in Afghanistan due to the decades of war.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Anne-Marie |last=DiNardo |author2=LPA/PIPOS |url=http://www.usaid.gov/stories/afghanistan/fp_afghan_disabled.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20040508140406/http://www.usaid.gov/stories/afghanistan/fp_afghan_disabled.html |archive-date=8 May 2004 |title=Empowering Afghanistan's Disabled Population&amp;nbsp;– 31 March 2006 |publisher=Usaid.gov |date=31 March 2006 |access-date=19 May 2012 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=8 May 2004 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040508140406/http://www.usaid.gov/stories/afghanistan/fp_afghan_disabled.html }}&lt;/ref&gt; It was reported recently that about 80,000 people are missing limbs.&lt;ref&gt;{{cite news |first =Richard |last=Norton-Taylor |url=https://www.theguardian.com/world/2008/feb/13/afghanistan |title=Afghanistan's refugee crisis 'ignored' |work=The Guardian | date=13 February 2008 |access-date=19 May 2012 |location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20101215150225/http://www.guardian.co.uk/world/2008/feb/13/afghanistan |archive-date=15 December 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=26520 |title=Afghanistan: People living with disabilities call for integration |work=The New Humanitarian |url-status=live |date=2 December 2004 |access-date=28 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920142752/http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=26520 |archive-date=20 September 2011}}&lt;/ref&gt; Non-governmental charities such as [[Save the Children]] and [[Mahboba's Promise]] assist orphans in association with governmental structures.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Virginia |last=Haussegger |title=Mahboba's Promise |date=2 July 2009 |url=http://www.abc.net.au/7.30/content/2009/s2615472.htm |website=ABC News (Australia) |access-date=15 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726123857/http://www.abc.net.au/7.30/content/2009/s2615472.htm |archive-date=26 July 2013 }}&lt;/ref&gt; [[Demographic and Health Surveys]] is working with the [[Indian Institute of Health Management Research]] and others to conduct a survey in Afghanistan focusing on [[maternal death]], among other things.&lt;ref name=&quot;MEASUREDHS&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.measuredhs.com/Where-We-Work/Country-Main.cfm?ctry_id=71 |title=Afghanistan |publisher=Measuredhs.com |access-date=14 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233502/http://www.measuredhs.com/Where-We-Work/Country-Main.cfm?ctry_id=71 |archive-date=30 December 2013}}&lt;/ref&gt;

== Governance ==
{{Main|Politics of Afghanistan}}
[[File:200229-D-AP390-1529 (49603221753).jpg|thumb|upright=0.9|right|[[Arg, Kabul|The Arg]] (the Presidential palace) in Kabul, photographed in 2020, before the Fall of Kabul]]
Following the effective collapse of the [[Islamic Republic of Afghanistan]] during the [[2021 Taliban offensive]], the Taliban declared the country an Islamic Emirate. A new caretaker government was announced on 7 September.&lt;ref name=&quot;BBCHardliners&quot;/&gt; As of 8 September 2021, no other country had formally recognized the Islamic Emirate of Afghanistan as the ''de jure'' government of Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghanistan: Taliban increasingly violent against protesters – UN|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-58279900|access-date=25 November 2021|website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

A traditional instrument of governance in Afghanistan is the ''[[loya jirga]]'' (grand assembly), a [[Pashtun]] consultative meeting that was mainly organized for choosing a new [[head of state]], adopting a new constitution, or to settle national or regional issue such as war.&lt;ref name=&quot;news.bbc.co.uk&quot;&gt;{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1782079.stm | work=BBC News | title=Q&amp;A: What is a loya jirga? | date=1 July 2002 | access-date=2 June 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190523165931/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1782079.stm | archive-date=23 May 2019 | url-status=live }}&lt;/ref&gt; Loya jirgas have been held since at least 1747,{{sfn|Barfield|2012|page=295}} with the most recent one occurring in August 2020.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tolonews.com/index.php/afghanistan/politicians-express-mixed-reactions-loya-jirga|title=Politicians Express Mixed Reactions to Loya Jirga|publisher=TOLO News|date=7 August 2020|access-date=10 August 2020|archive-date=10 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810023639/https://tolonews.com/index.php/afghanistan/politicians-express-mixed-reactions-loya-jirga|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tolonews.com/afghanistan/loya-jirga-approves-release-400-taliban-prisoners|title=Loya Jirga Approves Release of 400 Taliban Prisoners|date=9 August 2020|access-date=10 August 2020|publisher=TOLO News}}&lt;/ref&gt;

=== Development of Taliban government ===
{{main|Government of the Islamic Emirate of Afghanistan}}
{{see also|Cabinet of Afghanistan#Islamic Emirate (2021–present)}}
{{multiple image
| align = right
| perrow = 2
| direction = horizontal
| caption_align = center
| image1 = Hasan Akhund.png
| caption1 = [[Hasan Akhund]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Acting [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]]&lt;/small&gt;
| image2 = Sirajuddin Haqqani (cropped).png
| caption2 = [[Sirajuddin Haqqani]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;First [[Deputy Leader of the Islamic Emirate of Afghanistan|Deputy Leader]] and Acting [[Interior Minister of Afghanistan|Interior Minister]]&lt;/small&gt;
| image3 = Mullah Yaqoob in January 2022.png
| caption3 = [[Mullah Yaqoob]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Second Deputy Leader and Acting [[Ministry of Defense (Afghanistan)|Defense Minister]]&lt;/small&gt;
| image4 = Abdul_Ghani_Baradar.jpg
| caption4 = [[Abdul Ghani Baradar]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Third Deputy Leader and Acting [[Prime Minister of Afghanistan|First Deputy Prime Minister]]&lt;/small&gt;
| total_width = 270
}}
On 17 August 2021, the leader of the Taliban-affiliated [[Hezb-e Islami Gulbuddin|Hezb-e-Islami Gulbuddin]] party, [[Gulbuddin Hekmatyar]], met with both [[Hamid Karzai]], the former [[President of Afghanistan]], and [[Abdullah Abdullah]], the former chairman of the High Council for National Reconciliation and former [[Chief Executive (Afghanistan)|Chief Executive]], in [[Doha]], [[Qatar]], with the aim of forming a [[national unity government]].&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 August 2021|title=Afghanistan's Hekmatyar says heading for Doha with Karzai, Abdullah Abdullah to meet Taliban – Al Jazeera|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/afghanistans-hekmatyar-says-heading-doha-with-karzai-abdullah-abdullah-meet-2021-08-16/|access-date=18 August 2021|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=AFP|date=18 August 2021|title=Taliban met ex-Afghan leader Karzai, Abdullah Abdullah|url=https://www.brecorder.com/news/40114270|access-date=18 August 2021|website=Brecorder}}&lt;/ref&gt; President [[Ashraf Ghani]], having fled the country during the Taliban advance to either [[Tajikistan]] or [[Uzbekistan]], emerged in the United Arab Emirates and said that he supported such negotiations and was in talks to return to Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Macias|first=Natasha Turak, Amanda|date=18 August 2021|title=Ousted Afghan President Ashraf Ghani resurfaces in UAE after fleeing Kabul, Emirati government says|url=https://www.cnbc.com/2021/08/18/afghan-president-ashraf-ghani-is-in-uae-after-fleeing-afghanistan.html|access-date=19 August 2021|website=CNBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ghani says he backs talks as Taliban meet with Karzai, Abdullah|url=https://www.newagebd.net/article/146741/ghani-says-he-backs-talks-as-taliban-meet-with-karzai-abdullah|access-date=18 August 2021|website=New Age|accessdate=13 March 2023|archivedate=18 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210818215958/https://www.newagebd.net/article/146741/ghani-says-he-backs-talks-as-taliban-meet-with-karzai-abdullah}}&lt;/ref&gt; Many figures within the Taliban generally agreed that continuation of the [[2004 Constitution of Afghanistan]] may, if correctly applied, be workable as the basis for the new religious state as their objections to the former government were political, and not religious.&lt;ref name=&quot;osman&quot;&gt;{{cite book|last1=Osman|first1=Borhan|url=https://cic.nyu.edu/sites/default/files/taliban_future_state_final.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cic.nyu.edu/sites/default/files/taliban_future_state_final.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|title=Taliban Views on a Future State|date=July 2016|publisher=[[New York University]]|page=7}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210816135549/https://cic.nyu.edu/sites/default/files/taliban_future_state_final.pdf |date=2021-08-16 }}&lt;/ref&gt;

Hours after the final flight of American troops left Kabul on 30 August, a Taliban official interviewed said that a new government would likely be announced as early as Friday 3 September after [[Jumu'ah]]. It was added that [[Hibatullah Akhundzada]] would be officially named [[Head of the Islamic Emirate of Afghanistan|Emir]], with cabinet ministers being revealed at the [[Arg (Kabul)|Arg]] in an official ceremony. Abdul Ghani Baradar would be named [[head of government]] as [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]], while other important positions would go to [[Sirajuddin Haqqani]] and [[Mullah Yaqoob]]. Beneath the supreme leader, day-to-day governance will be entrusted to the [[Cabinet of Afghanistan#Islamic Emirate (2021–present)|cabinet]].&lt;ref&gt;{{cite web|date=2 September 2021|title=Afghanistan: Taliban expected to announce new government|url=http://www.theguardian.com/world/2021/sep/02/afghanistan-taliban-expected-to-announce-new-government|access-date=2 September 2021|website=The Guardian}}&lt;/ref&gt;
[[File:Secretary Pompeo Meets with the Taliban Negotiation Team (50632321483).jpg|thumb|260px|US representative [[Zalmay Khalilzad]] (left) meeting with Taliban leaders, [[Abdul Ghani Baradar]], [[Abdul Hakim Ishaqzai]], [[Sher Mohammad Abbas Stanikzai]], [[Suhail Shaheen]], unidentified. [[Doha]], [[Qatar]] on 21 November 2020.]]
According to CNN, the new government is likely to be a [[Unitary state|unitary]] [[Deobandi]]st [[Islamic republic]]. In a report by CNN-News18, sources said the new government was going to be governed similarly to Iran with Haibatullah Akhundzada as supreme leader similar to the role of [[Ali Khamenei|Saayid Ali Khamenei]], and would be based out of [[Kandahar]]. Baradar or Yaqoob would be head of government as [[Prime minister|Prime Minister]]. The government's ministries and agencies will be under a cabinet presided over by the Prime Minister. The Supreme Leader would preside over an [[Executive (government)|executive body]] known Supreme Council with anywhere from 11 to 72 members. [[Abdul Hakim Ishaqzai]] is likely to be promoted to [[Chief justice|Chief Justice]]. According to the report, the new government will take place within the framework of an amended [[1964 Constitution of Afghanistan]].&lt;ref&gt;{{cite web|date=31 August 2021|title=Taliban to Follow Iran Model in Afghanistan; Reclusive Hibatullah Akhundzada to be Supreme Leader|url=https://www.news18.com/news/world/talibans-govt-in-afghanistan-on-iran-model-reclusive-hibatullah-akhundzada-to-be-supreme-leader-4149431.html|access-date=3 September 2021|website=News18}}&lt;/ref&gt;

However, later interviews disclosed to News18 that negotiations were not yet completed and that representatives were still in Kandahar, and that the announcement of the new government would not take place until 4 September or later.&lt;ref&gt;{{cite web|date=3 September 2021|title=Are Taliban Forming New Govt in Afghanistan Today? Here's the Latest Update on Negotiation Talks|url=https://www.news18.com/news/world/are-taliban-forming-new-govt-in-afghanistan-today-heres-the-latest-update-on-negotiation-talks-4160183.html|access-date=3 September 2021|website=News18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Taliban close to forming new government in Afghanistan|work=Bangkok Post|publisher=Bangkok Post Public Company|url=https://www.bangkokpost.com/world/2175995/taliban-close-to-forming-new-government-in-afghanistan|access-date=3 September 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=AFP|date=3 September 2021|title=Taliban close to forming new government in Afghanistan|url=https://www.brecorder.com/news/40117744|access-date=3 September 2021|website=Brecorder}}&lt;/ref&gt; Government formation was further delayed with the announcement postponed to some time during the week of 6 September, due to concerns about forming a broad-based government acceptable to the international community.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Taliban again postpone Afghan govt formation announcement|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/taliban-again-postpone-afghan-govt-formation-announcement/articleshow/85923976.cms?from=mdr|access-date=4 September 2021}}&lt;/ref&gt; It was later added however that the Taliban's Rahbari Shura, the group's leadership council was divided between the hardline Haqqani Network and moderate Abdul Ghani Baradar over appointments needed to form an &quot;inclusive&quot; government. This culminated in a skirmish which led to Baradar being injured and treated in Pakistan.&lt;ref&gt;{{cite web|date=5 September 2021|title=New 'inclusive' Afghanistan government to be announced soon: Taliban|url=https://www.livemint.com/news/world/new-inclusive-afghanistan-government-to-be-announced-soon-taliban-11630841282911.html|access-date=5 September 2021|website=mint}}&lt;/ref&gt; It was speculated that the government would be announced on 11 September 2021, the 20th anniversary of the [[9/11 attacks]], with invitations possibly being extended to the governments of Turkey, China, Iran, Pakistan, and Qatar.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Khan|first=Omer Farooq|date=7 September 2021|title=Taliban News: Taliban capture Panjshir, soon to announce future government|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/taliban-claim-panjshir-valley-has-fallen-massoud-vows-to-fight-on/articleshow/85988654.cms|access-date=7 September 2021|website=The Times of India}}&lt;/ref&gt;

As of early September, the Taliban were planning the Cabinet to be men-only, stating that women would not be allowed to &quot;work in high-ranking posts&quot; in the government and that women were &quot;ruled out&quot; from the Cabinet. Journalists and other human rights activists, mostly women, [[2021 Afghan protests|protested]] in [[Herat]] and Kabul, calling for women to be included in the Cabinet.&lt;ref&gt;{{cite news|date=8 September 2021|title=Afghanistan: Women protest against all-male Taliban government|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58490819|access-date=9 September 2021}}&lt;/ref&gt; The [[Cabinet of Afghanistan#Islamic Emirate (2021–present)|acting Cabinet]] announced on 7 September was men-only, and the [[Ministry of Women's Affairs (Afghanistan)|Ministry of Women's Affairs]] appeared to have been abolished.&lt;ref name=&quot;BBCHardliners&quot;&gt;{{cite news|date=7 September 2021|title=Hardliners get key posts in new Taliban government|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750|access-date=9 September 2021}}&lt;/ref&gt; On March 23, 2022, there were reports a cabinet shakeup was underway as another meeting of the Leadership Council was held in Kandahar for the second time since the Taliban Islamic Movement [[Fall of Kabul (2021)|came to power]] as a way to get international recognition. The last meeting of the Leadership Council was held from August 28, 2021, to August 30, 2021.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taliban to reshuffle cabinet to get international recognition |url=https://www.aninews.in/news/world/asia/taliban-to-reshuffle-cabinet-to-get-international-recognition20220323163506/ |access-date=2022-03-24 |website=ANI News |language=en |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-03-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220323124248/https://www.aninews.in/news/world/asia/taliban-to-reshuffle-cabinet-to-get-international-recognition20220323163506/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=The Associated Press |date=23 March 2022 |title=Taliban cancels girls' higher education despite promise |url=https://www.cbc.ca/news/world/afghanistan-girls-education-1.6394296 |website=cbc.ca}}&lt;/ref&gt;

=== Administrative divisions ===
{{Main|Provinces of Afghanistan|Districts of Afghanistan}}
Afghanistan is administratively divided into 34 provinces (''[[wilayat]]'').&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ariananews.co/en/afghanistan-provinces/|title=Afghanistan Provinces|access-date=4 July 2019|publisher=Ariana News|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704210454/https://ariananews.co/en/afghanistan-provinces/|archive-date=4 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Each province has a governor and a capital. The country is further divided into nearly 400 provincial [[Districts of Afghanistan|districts]], each of which normally covers a city or several villages. Each district is represented by a district governor.

The [[list of current governors of Afghanistan|provincial governors]] are now appointed by the [[Prime Minister of Afghanistan]], and the district governors are selected by the provincial governors.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/world/asia/for-afghan-officials-prospect-of-death-comes-with-territory.html|title=For Afghan Officials, Prospect of Death Comes With Territory|last=Ahmed|first=Azam|date=8 December 2012|work=The New York Times|access-date=7 April 2017|issn=0362-4331|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019103603/http://www.nytimes.com/2012/12/09/world/asia/for-afghan-officials-prospect-of-death-comes-with-territory.html|archive-date=19 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The provincial governors are representatives of the central government in Kabul and are responsible for all administrative and formal issues within their provinces. There are also provincial councils that are elected through direct and general elections for four years.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.iec.org.af/eng/content.php?id=5&amp;cnid=24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827204439/http://www.iec.org.af/eng/content.php?id=5&amp;cnid=24 |archive-date=27 August 2010 |title=Explaining Elections, Independent Election Commission of Afghanistan |publisher=Iec.org.af |date=9 October 2004 |access-date=4 February 2012 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=27 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100827204439/http://www.iec.org.af/eng/content.php?id=5&amp;cnid=24 }}&lt;/ref&gt; The functions of provincial councils are to take part in provincial development planning and to participate in the monitoring and appraisal of other provincial governance institutions.

According to article 140 of the constitution and the presidential decree on electoral law, mayors of cities should be elected through free and direct elections for a four-year term. In practice however, mayors are appointed by the government.&lt;ref&gt;{{cite web|title=An Assessment of Afghanistan's Municipal Governance Framework|url=http://webarchive.urban.org/UploadedPDF/412448-An-Assessment-of-Afghanistans-Municipal-Governance-Framework.pdf|access-date=4 July 2019|publisher=Urban Institute Center on International Development and Governance|author1=Jamie Boex|author2=Grace Buencamino|author3=Deborah Kimble|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704193403/http://webarchive.urban.org/UploadedPDF/412448-An-Assessment-of-Afghanistans-Municipal-Governance-Framework.pdf|archive-date=4 July 2019|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=4 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190704193403/http://webarchive.urban.org/UploadedPDF/412448-An-Assessment-of-Afghanistans-Municipal-Governance-Framework.pdf}}&lt;/ref&gt;

The following is a list of all the 34 provinces in alphabetical order:

[[File:Afghanistan provinces numbered.png|thumb|upright=1.6|Afghanistan is divided into [[provinces of Afghanistan|34 provinces]], which are further divided into a [[Districts of Afghanistan|number of districts]]]]

{{colbegin|colwidth=15em}}
# [[Badakhshan Province|Badakhshan]]
# [[Badghis Province|Badghis]]
# [[Baghlan Province|Baghlan]]
# [[Balkh Province|Balkh]]
# [[Bamyan Province|Bamyan]]
# [[Daykundi Province|Daykundi]]
# [[Farah Province|Farah]]
# [[Faryab Province|Faryab]]
# [[Ghazni Province|Ghazni]]
# [[Ghor Province|Ghor]]
# [[Helmand Province|Helmand]]
# [[Herat Province|Herat]]
# [[Jowzjan Province|Jowzjan]]
# [[Kabul Province|Kabul]]
# [[Kandahar Province|Kandahar]]
# [[Kapisa Province|Kapisa]]
# [[Khost Province|Khost]]
# [[Kunar Province|Kunar]]
# [[Kunduz Province|Kunduz]]
# [[Laghman Province|Laghman]]
# [[Logar Province|Logar]]
# [[Nangarhar Province|Nangarhar]]
# [[Nimruz Province|Nimruz]]
# [[Nuristan Province|Nuristan]]
# [[Oruzgan Province|Oruzgan]]
# [[Paktia Province|Paktia]]
# [[Paktika Province|Paktika]]
# [[Panjshir Province|Panjshir]]
# [[Parwan Province|Parwan]]
# [[Samangan Province|Samangan]]
# [[Sar-e Pol Province|Sar-e Pol]]
# [[Takhar Province|Takhar]]
# [[Wardak Province|Wardak]]
# [[Zabul Province|Zabul]]
{{colend}}

=== Foreign relations ===
{{Main|Foreign relations of Afghanistan}}
{{See also|Ministry of Foreign Affairs (Afghanistan)}}
Afghanistan became a member of the [[United Nations]] in 1946.{{sfn|Dupree|1997|page=642}} Historically, Afghanistan had strong relations with Germany, one of the first countries to recognize Afghanistan's independence in 1919; the Soviet Union, which provided much aid and military training for Afghanistan's forces and includes the signing of a Treaty of Friendship in 1921 and 1978; and [[Afghanistan–India relations|India]], with which a friendship treaty was signed in 1950.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Treaty of Friendship|url=https://www.mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/6584/Treaty+of+Friendship|access-date=31 December 2020|website=www.mea.gov.in}}&lt;/ref&gt; Relations with [[Afghanistan–Pakistan relations|Pakistan]] have often been tense for various reasons such as the [[Durand Line]] border issue and alleged Pakistani involvement in Afghan insurgent groups.

The present Islamic Emirate of Afghanistan is currently internationally [[Recognition of the Islamic Emirate of Afghanistan|unrecognized]], but has had notable unofficial ties with [[Afghanistan–China relations|China]], Pakistan, and Qatar.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-08-16/china-enters-high-stakes-relationship-with-post-u-s-afghanistan|title=China Embraces High-Stakes Taliban Relationship as U.S. Exits|date=16 August 2021|work=[[Bloomberg News]]|access-date=17 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/10/7/taliban-afghanistan-international-recognition|title = Taliban still struggling for international recognition|work=Al Jazeera|first=Ali M|last=Latifi|date=7 October 2021}}&lt;/ref&gt; Under the previous Islamic Republic of Afghanistan, it enjoyed cordial relations with a number of [[NATO]] and allied nations, particularly the [[Afghanistan–United States relations|United States]], [[Afghanistan–Canada relations|Canada]], [[Afghanistan–United Kingdom relations|United Kingdom]], [[Afghanistan–Germany relations|Germany]], Australia, and [[Afghanistan–Turkey relations|Turkey]]. In 2012, the United States and the then-republic in Afghanistan signed their [[US–Afghanistan Strategic Partnership Agreement|Strategic Partnership Agreement]] in which Afghanistan became a [[major non-NATO ally]].&lt;ref&gt;{{cite news|title=Hillary Clinton says Afghanistan 'major non-Nato ally'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18750732|date=7 July 2012|newspaper=[[BBC News]]|access-date=4 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190705181134/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18750732|archive-date=5 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Such qualification was rescinded by US President [[Joe Biden]] in July 2022.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Mizelle |first1=Shawna |last2=Fossum |first2=Sam |date=7 July 2022 |title=Biden will rescind Afghanistan's designation as a major non-NATO ally |url=https://www.cnn.com/2022/07/06/politics/afghanistan-major-non-nato-ally-designation-biden-rescind/index.html |access-date= |website=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt;

===Military===
{{Broader|Afghan Armed Forces}}
The [[Armed Forces of the Islamic Emirate of Afghanistan]] captured a large amount of weapons, hardware, vehicles, aerocrafts, and equipment from the [[Afghan National Security Forces]] following the [[2021 Taliban offensive]] and the [[Fall of Kabul (2021)|Fall of Kabul]]. The total value of the captured equipment has been estimated at US$83 billion.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=12 October 2021|title=White House defends letting billions in military equipment fall into Taliban hands|url=https://news.yahoo.com/white-house-defends-letting-billions-192700107.html|access-date=12 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211012095525/https://news.yahoo.com/white-house-defends-letting-billions-192700107.html|archive-date=12 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Andrzejewski|first=Adam|title=Staggering Costs – U.S. Military Equipment Left Behind In Afghanistan|url=https://www.forbes.com/sites/adamandrzejewski/2021/08/23/staggering-costs--us-military-equipment-left-behind-in-afghanistan/|access-date=12 October 2021|website=Forbes}}&lt;/ref&gt;

=== Human rights ===
{{See also|Human rights in Afghanistan|Women in Afghanistan|LGBT rights in Afghanistan|Treatment of women by the Taliban|Afghan refugees}}Homosexuality is [[taboo]] in Afghan society;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ahmadzai |first=Aria |date=7 October 2016 |title=The LGBT community living under threat of death |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-36884732}}&lt;/ref&gt; according to the Penal Code, homosexual intimacy is punished by up to a year in prison.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Afghanistan &amp;#124; Human Dignity Trust |url=https://www.humandignitytrust.org./country-profile/afghanistan/ |website=www.humandignitytrust.org. |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2021-04-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414225749/https://www.humandignitytrust.org/country-profile/afghanistan/ }}&lt;/ref&gt; With implementing [[Sharia law]] offenders can be [[Death penalty for homosexuality|punished by death]].&lt;ref&gt;{{Cite news |title='Fake Life': Being Gay in Afghanistan |url=https://www.rferl.org/a/afghanistan-being-gay-fake-life/28731934.html |website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|last1=Bezhan |first1=Frud }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 May 2016 |title=LGBT relationships are illegal in 74 countries, research finds |url=https://www.independent.co.uk/news/world/gay-lesbian-bisexual-relationships-illegal-in-74-countries-a7033666.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190614095346/https://www.independent.co.uk/news/world/gay-lesbian-bisexual-relationships-illegal-in-74-countries-a7033666.html |archive-date=14 June 2019 |access-date=3 June 2019 |work=The Independent}}&lt;/ref&gt; However an ancient tradition involving male homosexual acts between children and older men (typically wealthy warlords or elite people) called ''[[bacha bazi]]'' persists.

Religious minorities such as Sikhs,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kumar |first=Ruchi |date=2020-03-28 |title=For Afghan Sikhs, it's between violence and exodus |language=en-IN |work=[[The Hindu]] |url=https://www.thehindu.com/news/international/for-afghan-sikhs-its-between-violence-and-exodus/article31194107.ece |access-date=2021-09-11 |issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt; Hindus,&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Mashal |first1=Mujib |last2=Abed |first2=Fahim |date=2020-07-19 |title=India Offers Escape to Afghan Hindus and Sikhs Facing Attacks |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/07/19/world/asia/india-afghanistan-sikh-hindu.html |access-date=2021-09-11 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; and Christians have reportedly faced persecution in the country.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web |last1=Lyons |first1=Kate |last2=Blight |first2=Garry |date=27 July 2015 |title=Where in the world is the worst place to be a Christian? |url=http://www.theguardian.com/world/ng-interactive/2015/jul/27/where-in-the-world-is-it-worst-place-to-be-a-christian |website=[[The Guardian]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=Afghan clerics call for Christian convert to be killed despite Western outrage |date=23 March 2006 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SY0IM-ZvDtM |publisher=[[AP Archive]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Since May 2022, all women in Afghanistan have been required by law to wear full-body coverings when in public (either a [[burqa]] or an [[abaya]] paired with a [[niqāb]], which leaves only the eyes uncovered).&lt;ref&gt;{{cite news |last1=George |first1=Susannah |title=Taliban orders head-to-toe coverings for Afghan women in public |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/05/07/taliban-orders-head-toe-coverings-afghan-women-public/ |access-date=8 May 2022 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=7 May 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Graham-Harrison |first1=Emma |title=Taliban order all Afghan women to cover their faces in public |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/07/taliban-order-all-afghan-women-to-wear-burqa |access-date=8 May 2022 |work=[[The Guardian]] |date=7 May 2022}}&lt;/ref&gt; In a May interview with [[Christiane Amanpour]], First [[Deputy Leader of the Islamic Emirate of Afghanistan|Deputy Leader]] [[Sirajuddin Haqqani]] claimed the decree is only advisory and no form of [[hijab]] is compulsory in Afghanistan,&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Shelley |first1=Jo |last2=Popalzai |first2=Ehsan |last3=Mengli |first3=Ahmet |last4=Picheta |first4=Rob |title=Top Taliban leader makes more promises on women's rights but quips 'naughty women' should stay home |url=https://www.cnn.com/2022/05/18/asia/amanpour-haqqani-taliban-women-interview-intl/index.html |access-date=20 May 2022 |work=[[CNN]] |date=19 May 2022 |location=[[Kabul]]}}&lt;/ref&gt; though this contradicts the reality.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Zucchino |first1=David |last2=Akbary |first2=Yaqoob |title=The Taliban Pressure Women in Afghanistan to Cover Up |url=https://www.nytimes.com/2022/05/21/world/asia/taliban-afghanistan-women-hijab.html |access-date=22 May 2022 |work=[[The New York Times]] |date=21 May 2022 |location=[[Kabul]]}}&lt;/ref&gt; It has been speculated that there is a genuine internal policy division over women's rights between hardliners, including Leader Hibatullah Akhundzada, and pragmatists, though they publicly present a united front.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gannon |first1=Kathy |title=Taliban divisions deepen as Afghan women defy veil edict |url=https://apnews.com/article/afghanistan-religion-kabul-taliban-aec1a4bb5dc2a91fc19954093a5595e0 |access-date=20 May 2022 |work=[[Associated Press]] |date=8 May 2022 |location=[[Kabul]]}}&lt;/ref&gt; Another decree was issued shortly after the first, requiring female TV presenters to cover their faces during broadcasts.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Fraser |first1=Simon |title=Afghanistan's female TV presenters must cover their faces, say Taliban |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-61508072 |access-date=20 May 2022 |work=[[BBC News]] |date=19 May 2022}}&lt;/ref&gt;

In May 2022, the Taliban dissolved Afghanistan's Human Rights Commission along with four other government departments, citing the country's budget deficit.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Taliban dissolves Afghanistan's human rights commission as 'unnecessary' |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/17/taliban-dissolves-afghanistans-human-rights-commission-as-unnecessary |access-date=20 May 2022 |work=[[Reuters]] |agency=[[The Guardian]] |date=16 May 2022}}&lt;/ref&gt;

== Economy ==
{{Main|Economy of Afghanistan}}
[[File:Afghan pomegranate processing.jpg|thumb|left|Workers processing [[pomegranate production in Afghanistan|pomegranates]] (''anaar''), which Afghanistan is famous for in Asia]]
Afghanistan's nominal GDP was $21.7&amp;nbsp;billion in 2018, or $72.9&amp;nbsp;billion by [[purchasing power parity]] (PPP).&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt; Its [[List of countries by GDP (PPP) per capita|GDP per capita]] is $2,024 (PPP).&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt; Despite having $1&amp;nbsp;trillion or more in mineral deposits,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-12-15/karzai-tells-investors-u-s-will-meet-his-security-pact-demands|title=Karzai Woos India Inc. as Delay on U.S. Pact Deters Billions|first=Kartikay|last=Mehrotra|newspaper=Bloomberg.com|date=16 December 2013|access-date=23 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011222703/https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-12-15/karzai-tells-investors-u-s-will-meet-his-security-pact-demands|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; it remains one of the world's [[least developed countries]]. Afghanistan's rough physical geography and its landlocked status has been cited as reasons why the country has always been among the least developed in the modern era – a factor where progress is also slowed by contemporary conflict and political instability.&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; The country imports over $7&amp;nbsp;billion worth of goods but exports only $784&amp;nbsp;million, mainly fruits and [[Nut (fruit)|nuts]]. It has $2.8&amp;nbsp;billion in [[external debt]].&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt; The service sector contributed the most to the GDP (55.9%) followed by agriculture (23%) and industry (21.1%).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/214.html|title=Field Listing :: GDP – composition, by sector of origin – The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=12 June 2020|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111214540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/214.html|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=11 November 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111214540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/214.html}}&lt;/ref&gt;

While the nation's current account deficit is largely financed with donor money, only a small portion is provided directly to the government budget. The rest is provided to non-budgetary expenditure and donor-designated projects through the United Nations system and non-governmental organizations.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-10-20/taliban-winning-race-to-capture-1-trillion-afghan-mining-riches |title=The Taliban Is Capturing Afghanistan's $1 Trillion in Mining Wealth |newspaper=Bloomberg.com |publisher=Bloomberg L.P. |date=20 October 2015 |access-date=23 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517034344/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-10-20/taliban-winning-race-to-capture-1-trillion-afghan-mining-riches |archive-date=17 May 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Da Afghanistan Bank]] serves as the central bank of the nation&lt;ref&gt;{{Cite web| title = Interest Rate Cut in Place, Says Central Bank| work = TOLOnews| access-date = 28 May 2019| url = https://www.tolonews.com/business/interest-rate-cut-place-says-central-bank| archive-url = https://web.archive.org/web/20190704193402/https://www.tolonews.com/business/interest-rate-cut-place-says-central-bank| archive-date = 4 July 2019| url-status = live}}&lt;/ref&gt; and the [[Afghan afghani|Afghani]] (AFN) is the national currency, with an exchange rate of about 75 Afghanis to 1 US dollar.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Afghani Falls Against Dollar By 3% In A Month|url=https://www.tolonews.com/business/afghani-falls-against-dollar-3-month|publisher=TOLOnews|date=18 April 2019|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419141610/https://www.tolonews.com/business/afghani-falls-against-dollar-3-month|archive-date=19 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; A number of local and foreign banks operate in the country, including the [[Afghanistan International Bank]], [[New Kabul Bank]], [[Azizi Bank]], [[Pashtany Bank]], [[Standard Chartered Bank]], and the [[First MicroFinance Bank-Afghanistan|First Micro Finance Bank]].

[[File:Afghan carpets being sold.jpg|thumb|[[Afghan rugs]] are one of Afghanistan's main exports]]
One of the main drivers for the current economic recovery is the return of over 5&amp;nbsp;million [[Afghan diaspora|expatriates]], who brought with them entrepreneurship and wealth-creating skills as well as much needed funds to start up businesses. Many Afghans are now involved in construction, which is one of the largest industries in the country.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2010/07/08/world/asia/08contract.html |title=Afghan Companies Say U.S. Did Not Pay Them |work=The New York Times |first=Carlotta |last=Gall | date=7 July 2010 |access-date=30 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130402005151/http://www.nytimes.com/2010/07/08/world/asia/08contract.html |archive-date=2 April 2013 }}&lt;/ref&gt; Some of the major national construction projects include the $35&amp;nbsp;billion New Kabul City next to the capital, the Aino Mena project in Kandahar, and the [[Ghazi Amanullah Khan Town]] near Jalalabad.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dcda.gov.af/ |title=the Kabul New City Official Website |publisher=DCDA |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233634/http://www.dcda.gov.af/ |archive-date=30 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230233634/http://www.dcda.gov.af/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.najeebzarab.af/town_main.php |title=Ghazi Amanullah Khan City |year=2009 |publisher=najeebzarab.af |access-date=15 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130429180506/http://www.najeebzarab.af/town_main.php |archive-date=29 April 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=29 April 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130429180506/http://www.najeebzarab.af/town_main.php }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.designmena.com/portfolio/aino-mina |title=Case study: Aino Mina |publisher=Designmena.com |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106003655/http://www.designmena.com/portfolio/aino-mina |archive-date=6 January 2014 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=6 January 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140106003655/http://www.designmena.com/portfolio/aino-mina }}&lt;/ref&gt; Similar development projects have also begun in [[Herat]], [[Mazar-e-Sharif]], and other cities.&lt;ref&gt;[https://www.forbes.com/2009/09/02/mazar-i-sharif-khaled-amiri-opinions-21-century-cities-09-ann-marlowe.html A Humane Afghan City?] by Ann Marlowe in [[Forbes]] 2 September 2009. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131231001216/http://www.forbes.com/2009/09/02/mazar-i-sharif-khaled-amiri-opinions-21-century-cities-09-ann-marlowe.html | date=31 December 2013 }}&lt;/ref&gt; An estimated 400,000 people enter the labor market each year.&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Michael Sprague |title=AFGHANISTAN COUNTRY PROFILE |url=https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1871/01%20Country%20Profile%20FINAL%20July%202016.pdf |website=usaid.gov |access-date=23 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170501062352/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1871/01%20Country%20Profile%20FINAL%20July%202016.pdf |archive-date=1 May 2017 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=1 May 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170501062352/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1871/01%20Country%20Profile%20FINAL%20July%202016.pdf }}&lt;/ref&gt;

Several small companies and factories began operating in different parts of the country, which not only provide revenues to the government but also create new jobs. Improvements to the business environment have resulted in more than $1.5&amp;nbsp;billion in [[Telecommunication|telecom]] investment and created more than 100,000 jobs since 2003.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/economic_growth#Tab=Description |title=Economic Growth |publisher=USAID |access-date=25 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929082351/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/economic_growth |archive-date=29 September 2013 }}&lt;/ref&gt; [[Afghan rug]]s are becoming popular again, allowing many carpet dealers around the country to hire more workers; in 2016–17 it was the fourth most exported group of items.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/us-afghanistan-carpets-idUKKBN1HI2VL|title=Sales of Afghanistan's renowned carpets unravel as war intensifies|newspaper=Reuters|date=12 April 2018|via=uk.reuters.com|last1=Nickel|first1=Rod|accessdate=13 March 2023|archivedate=12 June 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200612214646/https://uk.reuters.com/article/us-afghanistan-carpets-idUKKBN1HI2VL}}&lt;/ref&gt;

Afghanistan is a member of [[WTO]], [[SAARC]], [[Economic Cooperation Organization|ECO]], and [[OIC]]. It holds an observer status in [[Shanghai Cooperation Organisation|SCO]]. In 2018, a majority of imports come from either Iran, China, Pakistan and Kazakhstan, while 84% of exports are to Pakistan and India.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/AFG/Year/LTST/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country |title=Access to energy graph |website= wits.worldbank.org/|access-date=13 June 2020}}&lt;/ref&gt;

Since the Taliban's takeover of the country in August 2021, the United States has [[Afghan frozen assets|frozen about $9 billion]] in assets belonging to the [[Da Afghanistan Bank|Afghan central bank]],&lt;ref&gt;{{cite news |title=Taliban blames U.S. as 1 million Afghan kids face death by starvation |url=https://www.cbsnews.com/news/afghanistan-taliban-blames-us-as-1-million-kids-face-starvation/ |work=CBS News |date=20 October 2021}}&lt;/ref&gt; blocking the Taliban from accessing billions of dollars held in US bank accounts.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Is the United States Driving Afghanistan Toward Famine? |url=https://messaging-custom-newsletters.nytimes.com/template/oakv2?campaign_id=30&amp;emc=edit_int_20211029&amp;instance_id=44044&amp;nl=the-interpreter&amp;productCode=INT&amp;regi_id=57806557&amp;segment_id=72971&amp;te=1&amp;uri=nyt%3A%2F%2Fnewsletter%2Fde4d3c8a-f805-5843-bf23-d2fd9a6bcf70&amp;user_id=9aa4b6ac6a6bfa9626d966e353fed48b |work=The New York Times |date=29 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Afghanistan's hunger crisis is a problem the U.S. can fix |url=https://www.msnbc.com/opinion/afghanistan-s-hunger-crisis-problem-u-s-can-fix-n1283618 |work=MSNBC |date=10 November 2021}}&lt;/ref&gt;

===Agriculture===

[[File:Afghan Saffron.jpg|thumb|Afghan [[saffron]] has been recognized as the world's best]]
Agricultural production is the backbone of Afghanistan's economy&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/agriculture |title=Agriculture |publisher=USAID |access-date=23 May 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929082220/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/agriculture |archive-date=29 September 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=29 September 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130929082220/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/agriculture }}&lt;/ref&gt; and has traditionally dominated the economy, employing about 40% of the workforce as of 2018.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.worldbank.org/en/country/afghanistan/publication/unlocking-potential-of-agriculture-for-afghanistan-growth|title=Unlocking the Potential of Agriculture for Afghanistan's Growth|website=World Bank}}&lt;/ref&gt; The country is known for producing [[pomegranate production in Afghanistan|pomegranates]], grapes, apricots, melons, and several other fresh and dry fruits. It is also known as the world's largest producer of [[Opium production in Afghanistan|opium]] – as much as 16% or more of the nation's economy is derived from the cultivation and sale of opium.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/aan-qa-an-established-industry-basic-facts-about-afghanistans-opium-driven-economy/|title=AAN Q&amp;A: An established industry – Basic facts about Afghanistan's opium-driven economy|publisher=Afghanistan Analysts Network|date=11 July 2017|access-date=10 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807204235/https://www.afghanistan-analysts.org/aan-qa-an-established-industry-basic-facts-about-afghanistans-opium-driven-economy/|archive-date=7 August 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; It is also one of the world's top producers of [[cannabis]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-cannabis-idUSTRE62U0IC20100331|title=Afghanistan now world's top cannabis source: U.N.|newspaper=Reuters|date=31 March 2010|via=www.reuters.com|last1=Burch|first1=Jonathon}}&lt;/ref&gt;

[[Saffron]], the most expensive spice, grows in Afghanistan, particularly [[Herat Province]]. In recent years, there has been an uptick in saffron production, which authorities and farmers trying to replace poppy cultivation. Between 2012 and 2019, the saffron cultivated and produced in Afghanistan was consecutively ranked the world's best by the International Taste and Quality Institute.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/1602281/world|title=Afghanistan's red gold 'saffron' termed world's best|date=22 December 2019|website=Arab News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tolonews.com/afghanistan/28053-afghan-saffron-worlds-best|title=Afghan Saffron, World's Best|website=TOLOnews}}&lt;/ref&gt; Production hit record high in 2019 (19,469&amp;nbsp;kg of saffron), and one kilogram is sold domestically between $634 and $1147.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/25/c_138657013.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228193104/http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/25/c_138657013.htm|url-status=dead|archive-date=28 December 2019|title=Saffron production hits record high in Afghanistan|website=Xinhua|accessdate=13 March 2023|archivedate=2 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210302085429/http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/25/c_138657013.htm}}&lt;/ref&gt;

The availability of cheap diesel-powered water pumps imported from China and Pakistan, and in the 2010s, of cheap solar power to pump water, resulted in expansion of agriculture and population in the southwestern deserts of Afghanistan in [[Kandahar Province]], [[Helmand Province]] and [[Nimruz Province]] in the 2010s. Wells have gradually been deepened, but water resources are limited. Opium is the major crop, but as of 2022, was under attack by the new Taliban government which, in order to suppress opium production, was systematically suppressing water pumping.&lt;ref name=&quot;NYT52922&quot;&gt;{{cite news |author1=Bryan Denton |author2=David Zucchino |author3=Yaqoob Akbary |title=Green Energy Complicates the Taliban's New Battle Against Opium: The multibillion-dollar trade has survived previous bans. Now, the Taliban are going after solar-powered water pumps to try to dry up poppy crops in the middle of a national economic crisis. |url=https://www.nytimes.com/2022/05/29/world/asia/afghanistan-opium-taliban.html |access-date=May 29, 2022 |work=The New York Times |date=May 29, 2022|quote=Do not destroy the fields, but make the fields dry out,.... We are committed to fulfilling the opium decree.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AREU52322&quot;&gt;{{cite web |author1=David Mansfield |title=When the Water Runs Dry: What is to be done with the 1.5 million settlers in the deserts of southwest Afghanistan when their livelihoods fail? |url=https://areu.org.af/when-the-water-runs-dry/ |website=areu.org.af |publisher=The Afghanistan Research and Evaluation Unit (AREU) |access-date=May 29, 2022 |date=May 23, 2022 |accessdate=March 13, 2023 |archivedate=May 29, 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220529220041/https://areu.org.af/when-the-water-runs-dry/ }}&lt;/ref&gt;

=== Mining ===
{{Main|Mining in Afghanistan}}
[[File:Lapis Lazuli from Afghanistan.jpg|thumb|left|upright|[[Lapis lazuli]] stones]]
The country's natural resources include: coal, copper, iron ore, [[lithium]], [[uranium]], [[rare earth element]]s, [[chromite]], gold, [[zinc]], [[talc]], [[barite]], [[sulfur]], lead, [[marble]], precious and [[semi-precious stones]], natural gas, and petroleum.&lt;ref name=&quot;peters2007&quot;&gt;{{cite techreport |last=Peters |first=Steven G. |title=Preliminary Assessment of Non-Fuel Mineral Resources of Afghanistan, 2007 |url=http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3063/fs2007-3063.pdf |publisher=USGS Afghanistan Project/[[US Geological Survey]]/Afghanistan Geological Survey |access-date=13 October 2011 |id=Fact Sheet 2007–3063 | date=October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727053445/http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3063/fs2007-3063.pdf |archive-date=27 July 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bgs&quot; /&gt; In 2010, US and Afghan government officials estimated that untapped mineral deposits located in 2007 by the [[US Geological Survey]] are worth at least {{nowrap|$1 trillion}}.&lt;ref name=&quot;bbcminerals&quot;&gt;{{cite news |title=Afghans say US team found huge potential mineral wealth |url=https://www.bbc.co.uk/news/10311752 |access-date=13 October 2011 |newspaper=BBC News | date=14 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130809125352/http://www.bbc.co.uk/news/10311752 |archive-date=9 August 2013}}&lt;/ref&gt;

[[Michael E. O'Hanlon]] of the [[Brookings Institution]] estimated that if Afghanistan generates about $10&amp;nbsp;billion per year from its [[mining in Afghanistan|mineral deposits]], its [[gross national product]] would double and provide long-term funding for Afghan security forces and other critical needs.&lt;ref&gt;O'Hanlon, Michael E. [http://www.brookings.edu/opinions/2010/0616_afghanistan_minerals_ohanlon.aspx &quot;Deposits Could Aid Ailing Afghanistan&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923172142/http://www.brookings.edu/opinions/2010/0616_afghanistan_minerals_ohanlon.aspx |date=23 September 2011 }}, [http://www.brookings.edu/ The Brookings Institution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180126030757/https://www.brookings.edu/ |date=26 January 2018 }}, 16 June 2010.&lt;/ref&gt; The [[United States Geological Survey]] (USGS) estimated in 2006 that northern Afghanistan has an average {{convert|2.9|e9oilbbl|e6m3|abbr=unit|order=flip}} of [[crude oil]], {{convert|15.7|e12cuft|abbr=unit|order=flip}} of natural gas, and {{convert|562|e6USbbl|e9L|0|abbr=unit|order=flip}} of [[natural gas liquids]].&lt;ref name=&quot;klett2006&quot;&gt;{{cite techreport|last=Klett |first=T.R. |title=Assessment of Undiscovered Petroleum Resources of Northern Afghanistan, 2006 |url=http://pubs.usgs.gov/fs/2006/3031/pdf/FS-3031.pdf |publisher=USGS-Afghanistan Ministry of Mines &amp; Industry Joint Oil &amp; Gas Resource Assessment Team |access-date=13 October 2011 | date=March 2006 |id=Fact Sheet 2006–3031|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727060903/http://pubs.usgs.gov/fs/2006/3031/pdf/FS-3031.pdf |archive-date=27 July 2013 }}&lt;/ref&gt; In 2011, Afghanistan signed an oil exploration contract with [[China National Petroleum Corporation]] (CNPC) for the development of three oil fields along the Amu Darya river in the north.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://ph.news.yahoo.com/afghanistan-signs-7-bn-oil-deal-china-102107778.html |title=Afghanistan signs '$7 bn' oil deal with China | date=28 December 2011 |access-date=29 December 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233953/http://ph.news.yahoo.com/afghanistan-signs-7-bn-oil-deal-china-102107778.html |archive-date=30 December 2013 }}&lt;/ref&gt;

The country has significant amounts of [[lithium]], copper, gold, coal, iron ore, and other [[minerals]].&lt;ref name=peters2007 /&gt;&lt;ref name=&quot;bgs&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.bgs.ac.uk/AfghanMinerals/docs/Gold_A4.pdf#search='gold%20and%20copper%20discovered%20in%20afghanistan'|title=Minerals in Afghanistan |publisher=[[British Geological Survey]] |access-date=4 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726155518/http://www.bgs.ac.uk/AfghanMinerals/docs/Gold_A4.pdf |archive-date=26 July 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Afghanistan's Mineral Fortune&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/ieds/node/568/ |title=Afghanistan's Mineral Fortune |publisher=Institute for Environmental Diplomacy and Security Report |year=2011 |access-date=16 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212153853/http://www.uvm.edu/ieds/node/568 |archive-date=12 December 2013 }}&lt;/ref&gt; The [[Khanashin]] [[carbonatite]] in Helmand Province contains {{convert|1000000|t|lk=out}} of [[rare earth element]]s.&lt;ref name=&quot;tucker2011&quot;&gt;{{cite techreport|last=Tucker |first=Ronald D. |title=Rare Earth Element Mineralogy, Geochemistry, and Preliminary Resource Assessment of the Khanneshin Carbonatite Complex, Helmand Province, Afghanistan |url=http://pubs.usgs.gov/of/2011/1207/pdf/ofr2011-1207.pdf |publisher=USGS |access-date=13 October 2011 |year=2011 |id=Open-File Report 2011–1207|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727062511/http://pubs.usgs.gov/of/2011/1207/pdf/ofr2011-1207.pdf |archive-date=27 July 2013 }}&lt;/ref&gt; In 2007, a 30-year lease was granted for the [[Mes Aynak#Copper Mine|Aynak]] copper mine to the [[China Metallurgical Group]] for $3&amp;nbsp;billion,&lt;ref&gt;&quot;[http://www.dailyfinance.com/2010/06/14/china-us-afghanistan-mineral-mining/ China, Not U.S., Likely to Benefit from Afghanistan's Mineral Riches]&quot;. ''Daily Finance''. 14 June 2010 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131231001630/http://www.dailyfinance.com/2010/06/14/china-us-afghanistan-mineral-mining/ | date=31 December 2013 }}&lt;/ref&gt; making it the biggest foreign investment and private business venture in Afghanistan's history.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/12/30/world/asia/30mine.html |title=China Willing to Spend Big on Afghan Commerce |work=The New York Times | date=29 December 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110731145815/http://www.nytimes.com/2009/12/30/world/asia/30mine.html |archive-date=31 July 2011}}&lt;/ref&gt; The state-run [[Steel Authority of India]] won the mining rights to develop the huge [[Hajigak Pass|Hajigak]] iron ore deposit in central Afghanistan.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.businessweek.com/news/2011-12-06/indian-group-wins-rights-to-mine-in-afghanistan-s-hajigak.html Indian Group Wins Rights to Mine in Afghanistan's Hajigak] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131010060446/http://www.businessweek.com/news/2011-12-06/indian-group-wins-rights-to-mine-in-afghanistan-s-hajigak.html | date=10 October 2013 }}&quot;. ''Businessweek''. 6 December 2011&lt;/ref&gt; Government officials estimate that 30% of the country's untapped mineral deposits are worth at least {{nowrap|$1 trillion}}.&lt;ref name=bbcminerals /&gt; One official asserted that &quot;this will become the backbone of the Afghan economy&quot; and a Pentagon memo stated that Afghanistan could become the &quot;Saudi Arabia of lithium&quot;.&lt;ref name=&quot;risen2010&quot;&gt;{{cite news|last=Risen|first=James|author-link=James Risen|date=17 June 2010|title=U.S. Identifies Vast Riches of Minerals in Afghanistan|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2010/06/14/world/asia/14minerals.html|url-status=live|access-date=14 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100617204149/http://www.nytimes.com/2010/06/14/world/asia/14minerals.html|archive-date=17 June 2010}}&lt;/ref&gt; The lithium reserves of 21 Mio. tons could amount to the ones of [[Bolivia]], which is currently viewed as the country with the largest lithium reserves.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|last=Hosp|first=Gerald|date=31 August 2021|title=Afghanistan: die konfliktreichen Bodenschätze|url=https://www.nzz.ch/wirtschaft/afghanistan-die-konfliktreichen-bodenschaetze-ld.1642056|access-date=1 September 2021|website=[[Neue Zürcher Zeitung]]|language=de}}&lt;/ref&gt; Other larger deposits are the ones of [[bauxite]] and [[cobalt]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; In a 2011 news story, the ''[[The Christian Science Monitor|CSM]]'' reported, &quot;The United States and other Western nations that have borne the brunt of the cost of the Afghan war have been conspicuously absent from the bidding process on Afghanistan's mineral deposits, leaving it mostly to regional powers.&quot;&lt;ref&gt;&quot;[http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2011/1228/China-wins-700-million-Afghan-oil-and-gas-deal.-Why-didn-t-the-US-bid China wins $700 million Afghan oil and gas deal. Why didn't the US bid?]&quot;. ''The Christian Science Monitor''. 28 December 2011 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131231001743/http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2011/1228/China-wins-700-million-Afghan-oil-and-gas-deal.-Why-didn-t-the-US-bid | date=31 December 2013 }}&lt;/ref&gt;

Access to [[biocapacity]] in Afghanistan is lower than world average. In 2016, Afghanistan had 0.43 global hectares&lt;ref name=footprintdata&gt;{{cite web|url=http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=2&amp;type=BCpc,EFCpc|title=Country Trends|publisher=Global Footprint Network|access-date= 23 June 2020}}&lt;/ref&gt; of biocapacity per person within its territory, much less than the world average of 1.6 global hectares per person.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Lin|first1=David|last2=Hanscom|first2=Laurel|last3=Murthy|first3=Adeline|last4=Galli|first4=Alessandro|last5=Evans|first5=Mikel|last6=Neill|first6=Evan|last7=Mancini|first7=MariaSerena|last8=Martindill|first8=Jon|last9=Medouar|first9=FatimeZahra|last10=Huang|first10=Shiyu|last11=Wackernagel
|first11=Mathis|date=2018|title=Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018|journal=Resources|volume=7|issue=3|pages=58|doi=10.3390/resources7030058|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; In 2016 Afghanistan used 0.73 global hectares of biocapacity per person - their [[ecological footprint]] of consumption. This means they use just under double as much biocapacity as Afghanistan contains. As a result, Afghanistan is running a biocapacity deficit.&lt;ref name=footprintdata/&gt;

==Infrastructure==
===Energy===
{{main|Energy in Afghanistan|Renewable energy in Afghanistan}}
[[File:Afghanistan electricity production.svg|thumb|Afghanistan electricity supply 1980–2019]]
According to the [[World Bank]], 98% of the rural population have access to electricity in 2018, up from 28% in 2008.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Access to electricity, rural (% of rural population) – Afghanistan {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.RU.ZS?end=2018&amp;locations=AF&amp;start=2005&amp;view=chart|access-date=28 March 2021|website=data.worldbank.org}}&lt;/ref&gt; Overall the figure stands at 98.7%.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.ZS?end=2018&amp;locations=AF&amp;start=2005&amp;view=chart|title=Access to electricity (% of population) – Afghanistan|website=[[World Bank]]|accessdate=2023-03-13|archivedate=2021-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414225824/https://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.ZS?end=2018&amp;locations=AF&amp;start=2005&amp;view=chart}}&lt;/ref&gt; As of 2016, Afghanistan produces 1,400 [[megawatt]]s of power, but still imports the majority of electricity via transmission lines from Iran and the Central Asian states.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tolonews.com/business/afghanistan-has-capacity-produce-310000mw-power|title=Afghanistan Has Capacity To Produce 310,000MW Power|website=TOLOnews}}&lt;/ref&gt; The majority of electricity production is via [[hydropower]], helped by the amount of rivers and streams that flow from the mountains.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2018/05/14/largest-plant-restarts-operations-in-first-step-developing-afghanistan-hydropower|title=Afghanistan Resurrects its Largest Hydropower Plant Toward a Brighter Future|website=World Bank|accessdate=2023-03-13|archivedate=2019-04-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190421160657/https://www.worldbank.org/en/news/feature/2018/05/14/largest-plant-restarts-operations-in-first-step-developing-afghanistan-hydropower}}&lt;/ref&gt; However electricity is not always reliable and blackouts happen, including in Kabul.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/economy-development-environment/power-to-the-people-how-to-extend-afghans-access-to-electricity/|title=Power to the People: How to extend Afghans' access to electricity|date=3 February 2015|website=Afghanistan Analysts Network – English}}&lt;/ref&gt; In recent years an increasing number of [[Solar power|solar]], [[biomass]] and wind power plants have been constructed.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.af.undp.org/content/afghanistan/en/home/presscenter/IntheNews/renewable-energy-in-afghanistan-atn.html|title=The Power of Nature: How Renewable Energy is Changing Lives in Afghanistan|website=UNDP in Afghanistan|access-date=14 June 2020|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414230313/https://www.af.undp.org/content/afghanistan/en/home/presscenter/IntheNews/renewable-energy-in-afghanistan-atn.html|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=14 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414230313/https://www.af.undp.org/content/afghanistan/en/home/presscenter/IntheNews/renewable-energy-in-afghanistan-atn.html}}&lt;/ref&gt; Currently under development are the [[CASA-1000]] project which will transmit electricity from Kyrgyzstan and Tajikistan, and the [[Turkmenistan-Afghanistan-Pakistan-India pipeline|Turkmenistan-Afghanistan-Pakistan-India]] (TAPI) gas pipeline.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt; Power is managed by the [[Da Afghanistan Breshna Sherkat]] (DABS, Afghanistan Electricity Company).

Important dams include the [[Kajaki Dam]], [[Dahla Dam]], and the [[Sardeh Band Dam]].&lt;ref name=&quot;auto2&quot;/&gt;

=== Tourism ===
{{main|Tourism in Afghanistan}}
[[File:Lake in Band-e Amir National Park, March 2008.jpg|thumb|left|[[Band-e Amir National Park]]]]
Tourism is a small industry in Afghanistan due to security issues. Nevertheless, some 20,000 foreign tourists visit the country annually as of 2016.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.pajhwok.com/en/2016/09/27/20000-foreign-tourists-visit-afghanistan-annually |title=20,000 foreign tourists visit Afghanistan annually |publisher=Pajhwok Afghan News (PAN) |editor=Navid Ahmad Barakzai |date=27 September 2016 |access-date=15 May 2017 |archive-date=23 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161123022923/http://www.pajhwok.com/en/2016/09/27/20000-foreign-tourists-visit-afghanistan-annually |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; In particular an important region for domestic and international tourism is the picturesque [[Bamyan]] Valley, which includes lakes, canyons and historical sites, helped by the fact it is in a safe area away from insurgent activity.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thenational.ae/world/asia/coronavirus-shatters-tourism-hopes-in-afghanistan-s-bamyan-province-1.1011018|title=Coronavirus shatters tourism hopes in Afghanistan's Bamyan province|website=The National|date=26 April 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.pajhwok.com/en/2017/09/03/more-200000-tourists-visit-bamyan-year|title=More than 200,000 tourists visit Bamyan this year|website=www.pajhwok.com|date=3 September 2017|last1=Basharat|first1=Hakim}}&lt;/ref&gt; Smaller numbers visit and trek in regions such as the [[Wakhan]] Valley, which is also one of the world's most remote communities.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.scmp.com/week-asia/society/article/2154951/where-instagramers-and-taliban-play-afghanistan|title=Where Instagramers and Taliban play|date=14 July 2018|website=South China Morning Post}}&lt;/ref&gt; From the late 1960s onwards, Afghanistan was a popular stop on the famous [[hippie trail]], attracting many Europeans and Americans. Coming from Iran, the trail traveled through various Afghan provinces and cities including [[Herat]], [[Kandahar]] and [[Kabul]] before crossing to northern Pakistan, northern India, and [[Nepal]].&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail.htm|title= Origins of the hippie trail|website= www.richardgregory.org.uk|access-date= 13 June 2020|archive-date= 11 November 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201111215149/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail.htm|url-status= dead|accessdate= 13 March 2023|archivedate= 11 November 2020|archiveurl= https://web.archive.org/web/20201111215149/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail-03.htm |title=The hippie trail |website=www.richardgregory.org.uk |access-date=13 June 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308185419/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail-03.htm |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=8 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308185419/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail-03.htm }}&lt;/ref&gt; Tourism peaked in 1977, the year before the start of political instability and armed conflict.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/middle-east/afghanistan/articles/when-afghanistan-was-just-the-laid-back-highlight-on-the-hippie-/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/middle-east/afghanistan/articles/when-afghanistan-was-just-the-laid-back-highlight-on-the-hippie-/ |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=When Afghanistan was just a laid-back highlight on the hippie trail|first=Oliver|last= Smith|website=The Telegraph|date=20 April 2018}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jam afghanistan ghorprovince islamic architecture.jpg|thumb|upright|The [[Minaret of Jam]] is a UNESCO [[World Heritage Site]], currently under threat by erosion and flooding]]
The city of [[Ghazni]] has significant history and historical sites, and together with [[Bamyan]] city have in recent years been voted Islamic Cultural Capital and South Asia Cultural Capital respectively.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/context-culture/bamyan-first-ever-cultural-capital-of-south-asia-a-big-party-but-what-else/|title=Bamyan, First Ever Cultural Capital of South Asia: A big party, but what else?|date=8 June 2015|website=Afghanistan Analysts Network – English}}&lt;/ref&gt; The cities of [[Herat]], [[Kandahar]], [[Balkh]], and [[Zaranj]] are also very historic. The [[Minaret of Jam]] in the [[Hari River, Afghanistan|Hari River]] valley is a [[UNESCO World Heritage Site]]. A cloak reputedly worn by Islam's prophet [[Muhammad]] is kept inside the [[Shrine of the Cloak]] in Kandahar, a city founded by [[Alexander the Great]] and the first capital of Afghanistan. The [[citadel of Alexander]] in the western city of Herat has been renovated in recent years and is a popular attraction. In the north of the country is the [[Shrine of Ali]], believed by many to be the location where [[Ali]] was buried.{{sfn|Dupree|1997|page=115}} The [[National Museum of Afghanistan]] is located in Kabul and hosts a large number of Buddhist, [[Bactria]]n Greek and early Islamic antiquities; the museum suffered greatly by civil war but has been slowly restoring since the early 2000s.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/travel/story/20200203-the-afghan-artefacts-that-survived-taliban-destruction|title=The Afghan artefacts that survived Taliban destruction|first=Ruchi|last=Kumar|website=www.bbc.com}}&lt;/ref&gt;

=== Communication ===
{{Main|Communications in Afghanistan}}
Telecommunication services in Afghanistan are provided by [[Afghan Telecom]], [[Afghan Wireless]], [[Etisalat]], [[MTN Group]], and [[Roshan (telco)|Roshan]]. The country uses its own space [[satellite]] called [[Afghansat 1]], which provides services to millions of phone, internet, and television subscribers. By 2001 following years of civil war, telecommunications was virtually a non-existent sector, but by 2016 it had grown to a $2&amp;nbsp;billion industry, with 22&amp;nbsp;million mobile phone subscribers and 5&amp;nbsp;million internet users. The sector employs at least 120,000 people nationwide.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://afghanistanembassy.org.uk/english/3155/|title=Connecting Afghanistan: The rise of technology in governance and society – The Embassy of Afghanistan in London|website=afghanistanembassy.org.uk|access-date=20 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180121125742/http://afghanistanembassy.org.uk/english/3155/|archive-date=21 January 2018|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=21 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180121125742/http://afghanistanembassy.org.uk/english/3155/}}&lt;/ref&gt;

=== Transportation ===
{{Main|Transport in Afghanistan}}
{{See also|List of airports in Afghanistan|Rail transport in Afghanistan}}
[[File:Françoise Foliot - Afghanistan 043.jpg|thumb|left|The [[Salang Tunnel]], once the highest tunnel in the world, provides a key connection between the north and south of the country]]
Due to Afghanistan's geography, transport between various parts of the country has historically been difficult. The backbone of Afghanistan's road network is [[Highway 1 (Afghanistan)|Highway 1]], often called the &quot;Ring Road&quot;, which extends for {{convert|2210|km}} and connects five major cities: Kabul, Ghazni, Kandahar, Herat and Mazar-i-Sharif,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/going-in-circles-the-never-ending-story-of-afghanistans-unfinished-ring-road/|title=Going in Circles: The never-ending story of Afghanistan's unfinished Ring Road|publisher=Afghanistan Analysts Network|author=Qayoom Suroush|date=16 January 2015|access-date=7 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190707120451/https://www.afghanistan-analysts.org/going-in-circles-the-never-ending-story-of-afghanistans-unfinished-ring-road/|archive-date=7 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; with spurs to Kunduz and Jalalabad and various border crossings, while skirting around the mountains of the Hindu Kush.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=29bg7g1U6coC&amp;pg=PA118|title=The Geography and Politics of Afghanistan|first=Ramamoorthy|last=Gopalakrishnan|date=13 June 1982|publisher=Concept Publishing Company}}&lt;/ref&gt;

The Ring Road is crucially important for domestic and international trade and the economy.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/economy-development-environment/going-in-circles-the-never-ending-story-of-afghanistans-unfinished-ring-road/|title=Going in Circles: The never-ending story of Afghanistan's unfinished Ring Road|date=16 January 2015|website=Afghanistan Analysts Network – English}}&lt;/ref&gt; A key portion of the Ring Road is the [[Salang Tunnel]], completed in 1964, which facilitates travel through the Hindu Kush mountain range and connects northern and southern Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Cary Gladstone|title=Afghanistan Revisited|url=https://books.google.com/books?id=aH_KCWVB6W0C&amp;pg=PA122|year=2001|publisher=Nova Publishers|isbn=978-1-59033-421-8|page=122}}&lt;/ref&gt; It is the only land route that connects Central Asia to the [[Indian subcontinent]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/idINIndia-46016020100209|title=Afghan avalanches kill dozens, trap hundreds|newspaper=Reuters|date=9 February 2010|via=www.reuters.com|last1=Azimy|first1=Yousuf}}&lt;/ref&gt; Several mountain passes allow travel between the Hindu Kush in other areas. Serious traffic accidents are common on Afghan roads and highways, particularly on the [[Kabul–Kandahar Highway|Kabul–Kandahar]] and the [[Kabul–Jalalabad Road]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2013/apr/26/afghan-bus-crash |title=Afghan bus crash kills 45 |work=The Guardian |date=26 April 2013 |access-date=4 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141105002154/http://www.theguardian.com/world/2013/apr/26/afghan-bus-crash |archive-date=5 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Traveling by bus in Afghanistan remains dangerous due to militant activities.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Driving in Afghanistan|url=http://caravanistan.com/transport/driving/afghanistan/|website=Caravanistan|publisher=Caravanistan|access-date=22 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160904001045/http://caravanistan.com/transport/driving/afghanistan/|archive-date=4 September 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ariana Afghan A310-300 F-GEMO.jpg|thumb|An [[Ariana Afghan Airlines]] [[Airbus A310]] in 2006]]
Air transport in Afghanistan is provided by the national carrier, [[Ariana Afghan Airlines]],&lt;ref name=&quot;EU To Impose Ban on Afghan Planes&quot;&gt;{{cite news |title=EU To Impose Ban on Afghan Planes |url=http://news.airwise.com/story/view/1290466447.html |publisher=Airwise News |date=22 November 2010 |quote=Kabul-based [[Safi Airways|Safi]] is the country's No. 2 airline after national carrier Ariana Afghan Airlines |access-date=28 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130524011714/http://news.airwise.com/story/view/1290466447.html |archive-date=24 May 2013 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=24 May 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130524011714/http://news.airwise.com/story/view/1290466447.html }}&lt;/ref&gt; and by the private company [[Kam Air]]. Airlines from a number of countries also provide flights in and out of the country. These include [[Air India]], [[Emirates (airline)|Emirates]], [[Gulf Air]], [[Iran Aseman Airlines]], [[Pakistan International Airlines]], and [[Turkish Airlines]]. The country has four international airports: [[Hamid Karzai International Airport]] (formerly Kabul International Airport), [[Kandahar International Airport]], [[Herat International Airport]], and [[Mazar-e Sharif International Airport]]. Including domestic airports, there are 43.&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt; [[Bagram Air Base]] is a major military airfield.

The country has three rail links: one, a {{convert|75|km|adj=on}} line from [[Mazar-i-Sharif]] to the [[Afghanistan–Uzbekistan Friendship Bridge|Uzbekistan border]];&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/railways/hairatan-to-mazar-i-sharif/|title=Hairatan to Mazar-i-Sharif railway – Railways of Afghanistan|website=andrewgrantham.co.uk|access-date=3 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224182253/http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/railways/hairatan-to-mazar-i-sharif/|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; a {{convert|10|km|adj=on}} long line from [[Toraghundi]] to the [[Turkmenistan]] border (where it continues as part of [[Turkmen Railways]]); and a short link from [[Aqina]] across the Turkmen border to [[Kerki]], which is planned to be extended further across Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.pajhwok.com/en/2016/11/28/afghan-turkmenistan-railroad-inaugurated|title=Afghan-Turkmenistan railroad inaugurated|website=pajhwok.com|date=28 November 2016|access-date=6 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170512234058/http://www.pajhwok.com/en/2016/11/28/afghan-turkmenistan-railroad-inaugurated|archive-date=12 May 2017|url-status=live|last1=Salehai|first1=Zarghona}}&lt;/ref&gt; These lines are used for freight only and there is no passenger service. A rail line between [[Khaf, Iran|Khaf]], Iran and [[Herat]], western Afghanistan, intended for both freight and passengers, is under construction as of 2019.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.azernews.az/region/135859.html |title=Khaf-Herat railroad to be launched in Iran soon |date=7 August 2018 |quote=&quot;Iran-Afghanistan railway networks through Khaf-Herat Railroad will be completed in the next few months,&quot; Yazdani said, according to Mehr news agency on 3 August |access-date=27 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928003514/https://www.azernews.az/region/135859.html |archive-date=28 September 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ifpnews.com/exclusive/iran-strongly-condemns-herat-railway-mine-blast/|title=Iran Strongly Condemns Herat Railway Mine Blast|date=20 May 2019|access-date=7 July 2019|publisher=Iran Front Page|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521080709/https://ifpnews.com/exclusive/iran-strongly-condemns-herat-railway-mine-blast/|archive-date=21 May 2019|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=21 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190521080709/https://ifpnews.com/exclusive/iran-strongly-condemns-herat-railway-mine-blast/}}&lt;/ref&gt; About {{convert|125|km}} of the line will lie on the Afghan side.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/60378/rail-linkup-with-afghanistan-by-march-2018|title=Rail Linkup With Afghanistan by March 2018|date=25 February 2017|access-date=3 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180922112855/https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/60378/rail-linkup-with-afghanistan-by-march-2018|archive-date=22 September 2018|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=22 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180922112855/https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/60378/rail-linkup-with-afghanistan-by-march-2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Khaf-Herat railway |url=http://www.raillynews.com/2013/khaf-herat-railway/ |website=RaillyNews {{!}} Dailly Railway News in English |date=10 December 2013 |access-date=1 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171220114246/http://www.raillynews.com/2013/khaf-herat-railway/ |archive-date=20 December 2017 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=20 December 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171220114246/http://www.raillynews.com/2013/khaf-herat-railway/ }}&lt;/ref&gt; There are various proposals for the construction of additional rail lines in the country.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Railways of Afghanistan -Afghan railroads, past, present and future |url=http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/tag/map/ |website=andrewgrantham.co.uk |access-date=1 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171208185852/http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/tag/map/ |archive-date=8 December 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Private vehicle ownership has increased substantially since the early 2000s. Taxis are yellow in color and consist of both cars and [[auto rickshaw]]s.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/eastsats/5/2/5_292/_pdf/-char/en |title=The Possibility of Introducing a Regular Bus System in Kandahar |last1=Rahmat |first1=Mohibullah |last2=Mizokami |first2=Shoshi |last3=Fujiwara |first3=Akimasa |journal=Asian Transport Studies |volume=5 |issue=2 |date=2018 |pages=292–309}}&lt;/ref&gt; In rural Afghanistan, villagers often use [[donkey]]s, [[mule]]s or [[horse]]s to transport or carry goods. [[Camel]]s are primarily used by the Kochi nomads.&lt;ref name=&quot;auto9&quot;/&gt; Bicycles are popular throughout Afghanistan.&lt;ref&gt;{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=2UEJDAAAQBAJ&amp;pg=PA23 | title=Mason's World Encyclopedia of Livestock Breeds and Breeding, 2 Volume Pack| isbn=9781845934668| last1=Porter| first1=Valerie| last2=Alderson| first2=Lawrence| last3=Hall| first3=Stephen J. G.| last4=Phillip Sponenberg| first4=D.| date=9 March 2016}}&lt;/ref&gt;

== Culture ==
{{Main|Culture of Afghanistan}}
[[File:CH-NB - Afghanistan, Kulm (Khulm, Kholm)- Menschen - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-21-110.jpg|thumb|An Afghan family near [[Kholm, Afghanistan|Kholm]], 1939 – most Afghans are tribal]]

[[Afghans]] have both common cultural features and those that differ between the regions of Afghanistan, each with distinctive cultures partly as a result of geographic obstacles that divide the country.&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; Family is the mainstay of Afghan society and families are often headed by a [[patriarch]].&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/People/WayofLife.htm|title=Afghanistan Way of Life &amp;#124; Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308140824/https://www.afghanistans.com/Information/People/WayofLife.htm|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308140824/https://www.afghanistans.com/Information/People/WayofLife.htm}}&lt;/ref&gt; In the southern and eastern region, the people live according to the [[Pashtun culture]] by following [[Pashtunwali]] (the Pashtun way).&lt;ref&gt;{{citation-attribution |{{Cite encyclopedia|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/aftoc.html|title=Afghanistan: a country study|date=1998|publisher=[[Library of Congress]], [[Federal Research Division]]|editor-last=Blood|editor-first=Peter R.|location=Washington, D.C.|oclc=904447770|entry=Pashtun|entry-url=https://webharvest.gov/peth04/20041031011222/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+af0037)|access-date=23 January 2021}}}}&lt;/ref&gt; Key tenets of Pashtunwali include [[melmastia|hospitality]], the provision of [[nanawatai|sanctuary]] to those seeking refuge, and revenge for the shedding of blood.{{sfn|Dupree|1997|page=126}} The Pashtuns are largely connected to the culture of [[Central Asia]] and the [[Iranian Plateau]]. The remaining Afghans are culturally [[Persianization|Persian]] and [[Turkic peoples|Turkic]]. Some non-Pashtuns who live in proximity with Pashtuns have adopted Pashtunwali in a process called [[Pashtunization]], while some Pashtuns have been [[Persianized]]. Those who have lived in Pakistan and Iran over the last 30 years have been further influenced by the cultures of those neighboring nations. The Afghan people are known to be strongly religious.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;/&gt;

Afghans, particularly Pashtuns, are noted for their tribal solidarity and high regard for personal honor.{{sfn|Barfield|2012|page=59}} One writer considers the tribal system to be the best way of organizing large groups of people in a country that is geographically difficult, and in a society that, from a materialistic point of view, has an uncomplicated lifestyle.&lt;ref name=&quot;Heathcote&quot;&gt;Heathcote, Tony (1980, 2003) &quot;The Afghan Wars 1839–1919&quot;, Sellmount Staplehurst.&lt;/ref&gt; There are various [[ethnic groups in Afghanistan|Afghan tribes]], and an estimated 2–3&amp;nbsp;million [[Kochi people|nomads]].&lt;ref&gt;&quot;[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=76794 Afghanistan: Kuchi nomads seek a better deal]&quot;. [[The New Humanitarian|IRIN]] Asia. 18 February 2008. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110910205256/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=76794 | date=10 September 2011 }}&lt;/ref&gt; Afghan culture is deeply [[Islamic culture|Islamic]],{{sfn|Barfield|2012|page=40–41}} but pre-Islamic practices persist.{{sfn|Dupree|1997|page=104}} One example is ''[[bacha bazi]]'', a term for activities involving sexual relations between older men and younger adolescent men, or boys.&lt;ref name=&quot;BBC Rustam Qobil&quot;&gt;{{cite news| last= Qobil| first= Rustam| url= https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11217772| title= The sexually abused dancing boys of Afghanistan| work= [[BBC News]]| date= 7 September 2010| access-date= 20 September 2019| archive-url= https://web.archive.org/web/20190818070104/https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11217772| archive-date= 18 August 2019| url-status= live}}&lt;/ref&gt; [[Child marriage in Afghanistan|Child marriage]] is prevalent in Afghanistan;&lt;ref name=&quot;Medica Mondiale&quot;&gt;{{cite journal|last=Bahgam|first=S|author2=Mukhatari|title=Study on Child Marriage in Afghanistan|journal=Medica Mondiale|year=2004|pages=1–20|url=http://www.medicamondiale.org/fileadmin/content/07_Infothek/Afghanistan/Afghanistan_Child_marriage_medica_mondiale_study_2004_e.pdf|access-date=15 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120506222217/http://www.medicamondiale.org/fileadmin/content/07_Infothek/Afghanistan/Afghanistan_Child_marriage_medica_mondiale_study_2004_e.pdf|archive-date=6 May 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120506222217/http://www.medicamondiale.org/fileadmin/content/07_Infothek/Afghanistan/Afghanistan_Child_marriage_medica_mondiale_study_2004_e.pdf |date=6 May 2012 }}&lt;/ref&gt; the legal age for marriage is 16.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghanistan Has a Tougher Law on Child Marriage than Florida|url=https://www.hrw.org/news/2017/10/20/afghanistan-has-tougher-law-child-marriage-florida|publisher=Human Rights Watch|date=20 October 2017|quote=In Afghanistan girls can marry at 16, or at 15 with permission from their father or a judge.|access-date=15 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190725072232/https://www.hrw.org/news/2017/10/20/afghanistan-has-tougher-law-child-marriage-florida|archive-date=25 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The most preferred marriage in Afghan society is to one's [[parallel cousin]], and the groom is often expected to pay a [[bride price]].{{sfn|Dupree|1997|page=122, 198}}

[[File:Kuchi Village.jpg|thumb|A house occupied by nomadic ''kochi'' people in [[Nangarhar Province]]]]
In the villages, families typically occupy [[mudbrick]] houses, or compounds with mudbrick or [[stone wall]]ed houses. Villages typically have a headman (''malik''), a master for water distribution (''mirab'') and a religious teacher (''mullah''). Men would typically work on the fields, joined by women during harvest.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; About 15% of the population are [[nomadic]], locally called ''[[Kochi people|kochis]]''.&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; When nomads pass villages they often buy supplies such as tea, wheat and [[kerosene]] from the villagers; villagers buy [[wool]] and milk from the nomads.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;

[[Afghan clothing]] for both men and women typically consists of various forms of [[shalwar kameez]], especially ''[[perahan tunban]]'' and ''[[khet partug]]''. Women would normally wear a ''[[chador]]'' for head covering; some women, typically from highly conservative communities, wear the ''[[burqa]]'', a full body covering. These were worn by some women of the Pashtun community well before Islam came to the region, but the [[Taliban]] enforced this dress on women when they were in power.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=z7ATBAAAQBAJ&amp;pg=PA61|title=What Is Veiling?|first=Sahar|last=Amer|date=2 September 2014|publisher=UNC Press Books|isbn=9781469617763}}&lt;/ref&gt; Another popular dress is the ''[[chapan]]'' which acts as a coat. The ''[[Karakul (hat)|karakul]]'' is a hat made from the fur of a specific regional breed of sheep. It was favored by former kings of Afghanistan and became known to much of the world in the 21st century when it was constantly worn by President [[Hamid Karzai]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1956862.stm|title=Karzai heads for hat trouble|date=28 April 2002|via=news.bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt; The ''[[pakol]]'' is another traditional hat originating from the far east of the country; it was popularly worn by the guerrilla leader [[Ahmad Shah Massoud]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghan-web.com/culture/clothes/|title=Traditional Afghan Clothes|date=12 March 2018|accessdate=13 March 2023|archivedate=13 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210813151029/https://www.afghan-web.com/culture/clothes/}}&lt;/ref&gt; The ''[[Mazari hat]]'' originates from northern Afghanistan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.voanews.com/extremism-watch/hats-proliferate-symbol-pashtun-protest-movement|title=Hats Proliferate as Symbol of Pashtun Protest Movement &amp;#124; Voice of America – English|website=www.voanews.com|accessdate=2023-03-13|archivedate=2019-05-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190527134749/https://www.voanews.com/a/hats-symbol-pashtun-protest-movement/4335923.html}}&lt;/ref&gt;

===Architecture===
{{main|Architecture of Afghanistan}}
[[File:Kabul Skyline.jpg|thumb|upright=1.2|Kabul skyline, displaying both historical and contemporary buildings]]
The nation has a complex history that has survived either in its current cultures or in the form of various languages and monuments. Afghanistan contains many remnants from all ages, including [[Ancient Greece|Greek]] and [[Buddhist]] stupas, monasteries, monuments, temples and Islamic minarets. Among the most well known are the [[Great Mosque of Herat]], the [[Blue Mosque (Mazar-i-Sharif)|Blue Mosque]], the [[Minaret of Jam]], the [[Chil Zena]], the Qala-i Bost in [[Lashkargah]], the ancient Greek city of [[Ai-Khanoum]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/People/ArtArchitecture.htm|title=Afghanistan Art and Architecture &amp;#124; Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=7 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307212319/https://www.afghanistans.com/Information/People/ArtArchitecture.htm|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=7 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307212319/https://www.afghanistans.com/Information/People/ArtArchitecture.htm}}&lt;/ref&gt; However, many of its historic monuments have been damaged in modern times due to the civil wars.&lt;ref&gt;G.V. Brandolini. ''Afghanistan [[cultural heritage]]''. Orizzonte terra, [[Bergamo]]. 2007. p. 64.&lt;/ref&gt; The two famous [[Buddhas of Bamiyan]] were destroyed by the Taliban, who regarded them as [[idolatrous]]. Despite that, archaeologists are still finding Buddhist relics in different parts of the country, some of them dating back to the 2nd century.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.newsdaily.com/stories/tre67g1cn-us-afghanistan-buddhist-relics/ |title=Afghan archaeologists find Buddhist site as war rages |access-date=16 August 2010 |work=Sayed Salahuddin |date=17 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100818151642/http://www.newsdaily.com/stories/tre67g1cn-us-afghanistan-buddhist-relics/ |archive-date=18 August 2010 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=18 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100818151642/http://www.newsdaily.com/stories/tre67g1cn-us-afghanistan-buddhist-relics/ }}&lt;/ref&gt; As there was no colonialism in the modern era in Afghanistan, European-style architecture is rare but does exist: the Victory Arch at [[Paghman]] and the [[Darul Aman Palace]] in Kabul were built in this style in the 1920s by the Afghans themselves.

===Art and ceramics===
{{see also|Afghan art}}
[[File:Traditional Afghan Embroidery Style.jpg|thumb|left|A traditional Afghan [[embroidery]] pattern]]
Carpet [[weaving]] is an ancient practice in Afghanistan, and many of these are still [[Handicraft|handmade]] by tribal and nomadic people today.&lt;ref name=&quot;auto5&quot;/&gt; Carpets have been produced in the region for thousands of years and traditionally done by women.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://khorasanrugs.com/post/1033364869875/in-afghanistan-weaving-ancient-industry|title=In Afghanistan, weaving ancient industry back into global market|date=21 August 2019|journal=The Christian Science Monitor}}&lt;/ref&gt; Some crafters express their feelings through the designs of rugs; for example after the outbreak of the [[Soviet–Afghan War]], &quot;[[war rugs]]&quot;, a variant of [[Afghan rug]]s, were created with designs representing pain and misery caused by the conflict.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://speri.dept.shef.ac.uk/2020/01/15/selling-war-commodifying-the-insecurity-of-afghan-women/|title=Selling war: commodifying the (in)security of Afghan women|date=15 January 2020|website=SPERI}}&lt;/ref&gt; Every province has its own specific characteristics in making rugs.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gounesco.com/weaving-culture-through-the-afghan-rug/|title=Weaving Culture through the Afghan rug|date=7 December 2017|accessdate=13 March 2023|archivedate=30 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210830215415/https://www.makeheritagefun.com/weaving-culture-through-the-afghan-rug/}}&lt;/ref&gt; In some of the Turkic-populated areas in the north-west, bride and wedding ceremony prices are driven by the bride's weaving skills.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/context-culture/rug-weavers-and-bride-prices-in-the-northwest-still-expensive-in-spite-of-government-and-taleban-rules/|title=Rug Weavers and Bride Prices in the Northwest: Still expensive in spite of government and Taleban rules|date=12 May 2019|website=Afghanistan Analysts Network – English}}&lt;/ref&gt;

[[Pottery]] has been crafted in Afghanistan for millennia. The village of [[Istalif]], north of Kabul, is in particular a major center, known for its unique turquoise and green pottery,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://seretandsons.org/giving-back|title=Giving Back – Seret and Sons|accessdate=2023-03-13|archivedate=2021-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414225824/http://seretandsons.org/giving-back}}&lt;/ref&gt; and their methods of crafting have remained the same for centuries.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.khaama.com/the-potter-crafting-afghanistans-future-9899/|title=The Potter: Crafting Afghanistan's future|date=27 January 2015|website=The Khaama Press News Agency}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/08/19/world/asia/afghanistan-istalif-pottery.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2016/08/19/world/asia/afghanistan-istalif-pottery.html |archive-date=2022-01-01 |url-access=limited|title=War and Pillaging Couldn't Break an Afghan Village, but a Tumbling Economy May|first=Kareem|last=Fahim|newspaper=The New York Times|date=18 August 2016}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; Much of ''[[lapis lazuli]]'' stones were earthed in modern-day Afghanistan which were used in [[Chinese porcelain]] as [[cobalt blue]], later used in ancient [[Mesopotamia]] and Turkey.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/style/article/how-the-color-blue-changed-art-forever/index.html|title=How the quest for the 'perfect blue' changed art forever|first=Isambard |last=Wilkinson|website=CNN}}&lt;/ref&gt;

The lands of Afghanistan have a long history of art, with the world's earliest known usage of [[oil painting]] found in cave murals in the country.&lt;ref&gt;{{cite web |title=First-ever oil paintings found in Afghanistan |url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/04/24/afghanistan.painting/ |date=24 April 2008 |access-date=3 December 2012 |publisher=CNN |accessdate=13 March 2023 |archivedate=20 March 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180320110145/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/04/24/afghanistan.painting/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Oldest Oil Paintings Found in Afghanistan |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,352342,00.html |date=24 April 2008 |access-date=3 December 2012 |publisher=Fox News |accessdate=13 March 2023 |archivedate=27 April 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080427021547/http://www.foxnews.com/story/0,2933,352342,00.html}}&lt;/ref&gt; A notable art style that developed in Afghanistan and eastern Pakistan is [[Gandhara Art]], produced by a fusion of [[Greco-Roman]] art and [[Buddhist art]] between the 1st and 7th centuries CE.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.britannica.com/art/Gandhara-art |title=Gandhara art |publisher=Britannica |access-date=22 August 2018}}&lt;/ref&gt; Later eras saw increased use of the [[Persian miniature]] style, with [[Kamaleddin Behzad]] of [[Herat]] being one of the most notable miniature artists of the [[Timurid dynasty|Timurid]] and early [[Safavid]] periods. Since the 1900s, the nation began to use Western techniques in art. [[Abdul Ghafoor Breshna]] was a prominent Afghan painter and sketch artist from Kabul during the 20th century.

=== Media and entertainment ===
{{Main|Media of Afghanistan}}
Afghanistan has around 350 [[List of radio stations in Afghanistan|radio stations]] and over 200 television stations.&lt;ref name=TOLO-2019&gt;{{cite news|title=Suspects Sentenced To Death For Killing Journalist in Kandahar|url=https://www.tolonews.com/afghanistan/suspects-sentenced-death-killing-journalist-kandahar|publisher=[[TOLOnews]]|date=16 April 2019|access-date=28 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417161248/https://www.tolonews.com/afghanistan/suspects-sentenced-death-killing-journalist-kandahar|archive-date=17 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Radio Television Afghanistan]], originating from 1925, is the state public broadcaster. Television programs began airing in the 1970s and today there are many private television channels such as [[TOLO (TV channel)|TOLO]] and [[Shamshad TV]]. The first Afghan newspaper was published in 1873,{{sfn|Dupree|1997|page=405}} and there are hundreds of print outlets today.&lt;ref name=&quot;TOLO-2019&quot;/&gt; By the 1920s, [[Radio Kabul]] was broadcasting local radio services.&lt;ref name=&quot;Whitlock2003&quot;&gt;{{cite book|author=Monica Whitlock|title=Land Beyond the River: The Untold Story of Central Asia|url=https://books.google.com/books?id=OW1tAwAAQBAJ&amp;pg=PA127|date=24 October 2003|publisher=St. Martin's Press|isbn=978-0-312-27727-7|page=127}}&lt;/ref&gt; [[Voice of America]], [[BBC World Service|BBC]], and [[Radio Free Europe/Radio Liberty]] (RFE/RL) broadcast in both of Afghanistan's official languages on radio.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/afghanistan|title=Freedom of the Press 2016: Afghanistan|publisher=Freedom House|year=2016|access-date=28 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205122939/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/afghanistan|archive-date=5 February 2017|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=5 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170205122939/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/afghanistan}}&lt;/ref&gt; Press restrictions have been gradually relaxed and private media diversified since 2002, after more than two decades of tight controls.

Afghans have long been accustomed to watching Indian [[Bollywood]] films and listening to its [[filmi]] songs.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.himalmag.com/encounters-bollywood-kabul/|title=Encounters with Bollywood in Kabul|date=14 September 2013|website=Himal Southasian}}&lt;/ref&gt; It has been claimed that Afghanistan is among the biggest markets for the Hindi film industry.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/12/panipat-irks-afghans-founding-father-portrayal-191210053601818.html|title=Bollywood's Panipat irks Afghans over founding father's portrayal|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt; The stereotypes of [[Afghans in India]] (''Kabuliwala'' or ''Pathani'') have also been represented in some Bollywood films by actors.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/period-films-like-padmaavat-kesari-and-now-panipat-have-crassly-stereotyped-and-vilified-afghans/cid/1717346|title=Vilifying Afghans in Bollywood|website=www.telegraphindia.com}}&lt;/ref&gt; Many Bollywood film stars have roots in Afghanistan, including [[Salman Khan]], [[Saif Ali Khan]], [[Aamir Khan]], [[Feroz Khan (Indian actor)|Feroz Khan]], [[Kader Khan]], [[Naseeruddin Shah]], [[Zarine Khan]], [[Celina Jaitly]], and a number of others. Several Bollywood films have been shot inside Afghanistan, including ''[[Dharmatma]]'', ''[[Khuda Gawah]]'', ''[[Escape from Taliban]]'', and ''[[Kabul Express]]''.

===Music===
{{main|Music of Afghanistan}}
[[ဝှာင်:Afghan rubab.jpg|thumb|The Afghan [[Rubab (instrument)|rubab]]]]
Afghan classical music has close historical links with [[Indian classical music]] and use the same Hindustani terminology and theories like [[raga]]. Genres of this style of music include [[ghazal]] (poetic music) and instruments such as the Indian [[tabla]], [[sitar]] and [[harmonium]], and local instruments like [[zerbaghali]], as well as [[dayereh]] and [[tanbur]] which are also known in Central Asia, the Caucasus and the Middle East. The [[Rubab (instrument)|rubab]] is the country's national instrument and precurses the Indian [[sarod]] instrument. Some of the famous artists of classical music include [[Ustad Sarahang]] and [[Abdul Rahim Sarban|Sarban]].&lt;ref name=&quot;auto4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.songlines.co.uk/explore/guides-and-lists/the-rough-guide-to-world-music-afghanistan|title=Afghanistan – The Rough Guide to World Music|website=Songlines|accessdate=2023-03-13|archivedate=2021-03-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308143630/https://www.songlines.co.uk/explore/guides-and-lists/the-rough-guide-to-world-music-afghanistan}}&lt;/ref&gt;

Pop music developed in the 1950s through [[Radio Kabul]] and was influential in social change. During this time female artists also started appearing, at first [[Mermon Parwin]].&lt;ref name=&quot;auto4&quot;/&gt; Perhaps the most famous artist of this genre was [[Ahmad Zahir]], who synthesized many genres and continues to be renowned for his voice and rich lyrics long after his death in 1979.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://daily.redbullmusicacademy.com/2016/06/ahmad-zahir-the-afghan-elvis|title=Ahmad Zahir: The Voice of Afghanistan|website=daily.redbullmusicacademy.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto4&quot;/&gt; Other notable masters of traditional or popular Afghan music include [[Nashenas]], [[Ubaidullah Jan]], [[Mahwash]], [[Ahmad Wali]], [[Farhad Darya]], and [[Naghma]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.afghanland.com/entertainment/music/bio.html |title=Artist Biographies |publisher=Afghanland.com |access-date=17 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809214750/http://www.afghanland.com/entertainment/music/bio.html |archive-date=9 August 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=9 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130809214750/http://www.afghanland.com/entertainment/music/bio.html }}&lt;/ref&gt;

[[Attan]] is the national dance of Afghanistan, a group dance popularly performed by Afghans of all backgrounds.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wadsam.com/arts-culture/afghanistans-traditional-dance-attan-3090/|title=Afghanistan's Traditional Dance-Attan|date=7 July 2012|accessdate=13 March 2023|archivedate=14 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414223632/https://wadsam.com/arts-culture/afghanistans-traditional-dance-attan-3090/}}&lt;/ref&gt; The dance is considered part of Afghan identity.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanzariza.com/article/articledetail/attan--the-fascinating-national-dance-of-afghanistan|title=Attan – the fascinating national dance of Afghanistan|website=Afghan Zariza|access-date=14 June 2020|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308040731/https://www.afghanzariza.com/article/articledetail/attan--the-fascinating-national-dance-of-afghanistan|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308040731/https://www.afghanzariza.com/article/articledetail/attan--the-fascinating-national-dance-of-afghanistan}}&lt;/ref&gt;

=== Cuisine ===
{{main|Afghan cuisine}}
[[File: Bread of Afghanistan in 2010.jpg|thumb|[[Naan|Non]] (bread) from a local baker, the most widely consumed bread in Afghanistan]]
Afghan cuisine is largely based upon the nation's chief crops, such as wheat, maize, [[barley]] and rice. Accompanying these staples are native fruits and vegetables as well as dairy products such as milk, [[yogurt]] and [[whey]]. [[Kabuli palaw]] is the [[national dish]] of Afghanistan.&lt;ref name=&quot;foodrepublic&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.foodrepublic.com/2012/07/31/everything-you-need-know-about-afghan-food|title=Everything You Need To Know About Afghan Food|date=31 July 2012|publisher=foodrepublic|first=Tanveer|last=Ali|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130213232915/https://www.foodrepublic.com/2012/07/31/everything-you-need-know-about-afghan-food|archive-date=13 February 2013|accessdate=13 March 2023|archivedate=13 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130213232915/https://www.foodrepublic.com/2012/07/31/everything-you-need-know-about-afghan-food}}&lt;/ref&gt; The nation's culinary specialties reflect its ethnic and geographic diversity.&lt;ref name=&quot;Brittin&quot;&gt;{{cite book|last=Brittin|first=Helen|title=The Food and Culture Around the World Handbook|url=https://archive.org/details/foodculturearoun0000brit|year=2011|publisher=Prentice Hall|location=Boston|pages=[https://archive.org/details/foodculturearoun0000brit/page/20 20]–21}}&lt;/ref&gt; Afghanistan is known for its high-quality [[Pomegranate production in Afghanistan|pomegranates]], grapes, and sweet melons.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rareseeds.com/afghan-honeydew-melon/|title=Rare Heirloom Seeds – Baker Creek Heirloom Seeds|website=Baker Creek Heirloom Seeds|access-date=28 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063844/http://www.rareseeds.com/afghan-honeydew-melon/|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Tea is a favorite drink among Afghans, and a typical diet consists of [[naan]], yoghurt, rice and meat.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;

=== Literature ===
{{main|Poetry of Afghanistan}}

Classic [[Persian literature|Persian]] and [[Pashto poetry]] are a cherished part of Afghan culture. Poetry has always been one of the major educational pillars in the region, to the level that it has integrated itself into culture.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2017/10/567862-feature-western-afghanistan-ancient-love-poetry-thrives-again|title=FEATURE: In Western Afghanistan, an ancient love of poetry thrives again|date=5 October 2017|website=UN News|accessdate=13 March 2023|archivedate=17 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210817083556/https://news.un.org/en/story/2017/10/567862-feature-western-afghanistan-ancient-love-poetry-thrives-again}}&lt;/ref&gt; One of the poetic styles is called [[Landay (poetry)|landay]]. A popular theme in Afghan folklore and mythology are [[Dev (mythology)|Divs]], monstrous creatures.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kXnEDAAAQBAJ&amp;pg=PA4|title=American Myths, Legends, and Tall Tales: An Encyclopedia of American Folklore [3 volumes]: An Encyclopedia of American Folklore (3 Volumes)|first1=Christopher R.|last1=Fee|first2=Jeffrey B.|last2=Webb|date=29 August 2016|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781610695688}}&lt;/ref&gt; Thursdays are traditionally &quot;poetry night&quot; in the city of [[Herat]] when men, women and children gather and recite both ancient and modern poems.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-13931608|title=Afghanistan: 10 facts you may not know|work=BBC News|date=6 July 2011|via=BBC|access-date=21 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180304072803/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-13931608|archive-date=4 March 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

The Afghan region has produced countless Persian-speaking poets and writers from the Middle Ages to the present day, among which three mystical authors are considered true national glories (although claimed with equal ardor by Iran), namely: [[Khwaja Abdullah Ansari]] of Herat, a great mystic and [[Sufi]] saint in the 11th century, [[Sanai]] of [[Ghazni]], author of mystical poems in the 12th century, and, finally, [[Rumi]] of [[Balkh]], in the 13th century, considered the persophonist throughout the world as the greatest mystical poet of the entire Muslim world. The Afghan Pashto literature, although quantitatively remarkable and in great growth in the last century, has always had an essentially local meaning and importance, feeling the influence of both Persian literature and the contiguous literatures of India. Both main literatures, from the second half of the nineteenth century, have shown themselves to be sensitive to genres (novel, theater), movements and stylistic features imported from Europe.

[[Khushal Khan Khattak]] of the 17th century is considered the national poet. Other notable poets include [[Rabi'a Balkhi]], [[Jami]], [[Rahman Baba]], [[Khalilullah Khalili]], and [[Parween Pazhwak]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.afghan-web.com/culture/poetry/cpoets.html |title=Classical Dari and Pashto Poets |publisher=Afghan-web.com |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412113451/http://www.afghan-web.com/culture/poetry/cpoets.html |archive-date=12 April 2014 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=6 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131006084545/http://www.afghan-web.com/culture/poetry/cpoets.html }}&lt;/ref&gt;

===Holidays and festivals===
[[File:هفت میوه.jpg|thumb|Haft Mewa (Seven Fruit Syrup) is popularly consumed during Nowruz in Afghanistan]]
Afghanistan's official New Year starts with [[Nowruz]], an ancient tradition that started as a [[Zoroastrian]] celebration in present-day Iran, and with which it shares the annual celebration along with several other countries. It occurs every year at the [[March equinox|vernal equinox]]. [[Nauruz in Afghanistan|In Afghanistan]], Nowruz is typically celebrated with music and dance, as well as holding [[buzkashi]] tournaments.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iexplore.com/articles/travel-guides/middle-east/afghanistan/festivals-and-events|title=Afghanistan Holidays and Festivals|website=www.iexplore.com|accessdate=2023-03-13|archivedate=2021-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414224027/https://www.iexplore.com/articles/travel-guides/middle-east/afghanistan/festivals-and-events}}&lt;/ref&gt;

[[Yaldā]], another nationally celebrated ancient tradition,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://en.mehrnews.com/news/112907/Yalda-Iranian-celebration-of-winter-solstice |last=Rezaian |first= Lachin |publisher=[[Mehr News Agency]] |date=20 December 2015 |title=Yalda: Iranian celebration of winter solstice}}&lt;/ref&gt; commemorates the ancient goddess [[Mithra]] and marks the longest night of the year on the eve of the [[winter solstice]] ({{transliteration|fa|čelle ye zemestān}}; usually falling on 20 or 21 December),&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=yonOicJi5BEC |title=No More &quot;us&quot; and &quot;them&quot;: Classroom Lessons and Activities to Promote Peer Respect |last=Roessing |first= Lesley |date=2012 |page=89|isbn=978-1-61048-812-9 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://articles.latimes.com/2013/dec/20/local/la-me-adv-persian-winter-solstice-20131221 |title=In ancient tradition, Iranians celebrate winter solstice |last=Hamedy |first= Saba |newspaper=Los Angeles Times |date=20 December 2013}}&lt;/ref&gt; during which families gather together to recite poetry and eat fruits—particularly the red fruits watermelon and [[pomegranate]], as well as [[mixed nuts]].&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ti24AwAAQBAJ |title=Religions of Iran: From Prehistory to the Present |last=Foltz |first= Richard |publisher=Oneworld Publications |date=2013 |page=29|isbn=978-1-78074-307-3 |author-link=Foltz, Richard }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=OUtoJovyjMI |title=We Are Iran: The Persian Blogs |last=Alavi |first=Nasrin |date=8 November 2015 |publisher=Soft Skull Press |page=135 }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Religious festivals are also celebrated; as a predominantly Muslim country, Islamic events and festivals such as [[Ramadan]], [[Eid al-Fitr]] and [[Ashura]] are widely celebrated annually in Afghanistan. The Sikh festival of [[Vaisakhi]] is celebrated by the Sikh community&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.pajhwok.com/en/2013/04/11/sikhs-throng-temples-celebrate-vaisakhi|title=Sikhs throng temples to celebrate Vaisakhi|website=www.pajhwok.com|date=11 April 2013|last1=Mahbob|first1=Mahbob Shah}}&lt;/ref&gt; and the Hindu festival [[Diwali]] by the Hindu community.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thenational.ae/world/asia/afghan-hindus-and-sikhs-celebrate-diwali-without-pomp-and-splendour-amid-fear-1.668735|title=Afghan Hindus and Sikhs celebrate Diwali without 'pomp and splendour' amid fear|website=The National|date=19 October 2017}}&lt;/ref&gt;

[[Afghan Independence Day|National Independence Day]] is celebrated on 19 August to mark the [[Anglo-Afghan Treaty of 1919]] under King [[Amanullah Khan]] and the country's full independence.&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan|access-date=18 August 2009|year=2009}}&lt;/ref&gt; Several international celebrations are also officially held in Afghanistan, such as [[International Workers' Day]] and [[International Women's Day]]. Some regional festivals include the Pamir Festival, which celebrates the culture of the [[Wakhi people|Wakhi]] and [[Kyrgyz people|Kyrgyz]] peoples, the Red Flower Festival (during Nowruz) in [[Mazar-i-Sharif]] and the Damboora Festival in [[Bamyan Province]].

=== Sports ===
{{Main|Sport in Afghanistan}}
[[File:Buzkashi game in Afghanistan.jpg|thumb|The ancient national sport of Afghanistan, [[Buzkashi]]]]
Sport in Afghanistan is managed by the [[Afghan Sports Federation]]. [[Cricket]] and [[Association football]] are the two most popular sports in the country.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/sport/cricket/%E2%80%98Cricket-is-now-the-biggest-sport-in-Afghanistan%E2%80%99/article13994180.ece|title=Cricket is now the biggest sport in Afghanistan|work=The Hindu|access-date=4 July 2019|date=11 January 2016|author=Uthra Ganesan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.topendsports.com/world/countries/afghanistan.htm|title=Sport in Afghanistan|access-date=4 July 2019|publisher=Top End Sports|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711025603/https://www.topendsports.com/world/countries/afghanistan.htm|archive-date=11 July 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The Afghan Sports Federation promotes cricket, association football, [[basketball]], [[volleyball]], [[golf]], [[team handball|handball]], [[boxing]], [[taekwondo]], [[Olympic weightlifting|weightlifting]], [[bodybuilding]], [[track and field]], [[ice skating|skating]], [[bowling]], [[snooker]], [[chess]], and other sports.

Afghanistan's sports teams are increasingly celebrating titles at international events. [[Afghanistan national basketball team|basketball team]] won the first team sports title at the [[2010 South Asian Games]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/tournaments/South-Asian-Games-Shooters-swimmers-shine-as-India-consolidate-dominance/articleshow/5540143.cms|title=South Asian Games: Shooters, swimmers shine as India consolidate dominance|newspaper=The Times of India|date=5 February 2010|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190613093112/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/tournaments/South-Asian-Games-Shooters-swimmers-shine-as-India-consolidate-dominance/articleshow/5540143.cms|archive-date=13 June 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Later that year, the country's [[Afghanistan national cricket team|cricket team]] followed it with the winning of [[2009–10 ICC Intercontinental Cup]].&lt;ref name=&quot;ICUP2009-10&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2009/TOURNAMENTS/INTERCONTINENTAL/about.shtml |title=2009–10 Intercontinental Cup |website=CricketEurope |access-date=28 May 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130224153614/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2009/TOURNAMENTS/INTERCONTINENTAL/about.shtml |archive-date=24 February 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=23 March 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190323083553/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2009/TOURNAMENTS/INTERCONTINENTAL/about.shtml }}&lt;/ref&gt; In 2012, the country's [[Afghanistan national 3x3 team|3x3 basketball team]] won the gold medal at the [[3-on-3 basketball at the 2012 Asian Beach Games|2012 Asian Beach Games]]. In 2013, Afghanistan's [[Afghanistan national football team|football team]] followed as it won the [[SAFF Championship]].&lt;ref name=&quot;SAFF2013&quot;&gt;{{cite news |last=Lyse |first=Doucet |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-24074786 |title=Precious moments of unity touch Afghans after football triumph |work=BBC News |date=12 September 2013 |access-date=28 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130925172338/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-24074786 |archive-date=25 September 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

The [[Afghan national cricket team]], which was formed in 2001, participated in the [[2009 ICC World Cup Qualifier]], [[2010 ICC World Cricket League Division One]] and the [[2010 ICC World Twenty20]]. It won the [[ACC Twenty20 Cup]] in 2007, 2009, 2011 and 2013. The team eventually made it and played in the [[2015 Cricket World Cup]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://globalvoices.org/2015/02/20/afghanistan-makes-history-in-cricket-world-cup-despite-debut-loss-to-bangladesh/|title=Afghanistan Makes History in Cricket World Cup, Despite Debut Loss to Bangladesh|date=20 February 2015|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528232428/https://globalvoices.org/2015/02/20/afghanistan-makes-history-in-cricket-world-cup-despite-debut-loss-to-bangladesh/|archive-date=28 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The [[Afghanistan Cricket Board]] (ACB) is the official governing body of the sport and is headquartered in Kabul. The [[Alokozay Kabul International Cricket Ground]] serves as the nation's main cricket stadium. There are several other stadiums throughout the country, including the [[Ghazi Amanullah Khan International Cricket Stadium]] near [[Jalalabad]]. Domestically, cricket is played between teams from different provinces.

The [[Afghanistan national football team]] has been competing in international [[Association football|football]] since 1941.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.teammelli.com/matchdata/details/matchdetails.php?id=53|title=Statistics: Iran|access-date=28 May 2019|publisher=Team Melli|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103153545/http://www.teammelli.com/matchdata/details/matchdetails.php?id=53|archive-date=3 November 2019|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=3 November 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191103153545/http://www.teammelli.com/matchdata/details/matchdetails.php?id=53}}&lt;/ref&gt; The national team plays its home games at the [[Ghazi Stadium]] in Kabul, while [[football in Afghanistan]] is governed by the [[Afghanistan Football Federation]]. The national team has never competed or qualified for the [[FIFA World Cup]] but has recently won an international football trophy in 2013.&lt;ref name=&quot;SAFF2013&quot;/&gt; The country also has a national team in the sport of futsal, a 5-a-side variation of football.

The traditional and the national sport of Afghanistan is [[buzkashi]], mainly popular in the north, but also having a following in other parts of the country.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/international/afghanistans-buzkashi-horses-prepare-for-the-game-of-courage/article22457652.ece|title=Afghanistan's buzkashi horses prepare for the game of courage|newspaper=The Hindu|date=17 January 2018|via=www.thehindu.com}}&lt;/ref&gt; It is similar to [[polo]], played by horsemen in two teams, each trying to grab and hold a goat carcass.&lt;ref name=twsj&gt;{{cite news|last1=Abi-Habib|first1=Maria|last2=Fazly|first2=Walid|title=In Afghanistan's National Pastime, It's Better to Be a Hero Than a Goat|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703841904576256632384932122|access-date=13 April 2011|newspaper=The Wall Street Journal|date=13 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150526095017/http://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703841904576256632384932122|archive-date=26 May 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The [[Afghan Hound]] (a type of running dog) originated in Afghanistan and was formerly used in [[wolf hunting with dogs|wolf hunting]]. In 2002, traveler [[Rory Stewart]] reported that dogs were still used for wolf hunting in remote areas.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Rory|last=Stewart|author-link=Rory Stewart|title=The Places in Between|url=https://books.google.com/books?id=Nz_2AwAAQBAJ|date=2007|publisher=HMH Books|isbn=978-0-15-603593-4|page=100}}&lt;/ref&gt;

== See also ==
{{Portal|Afghanistan|Asia}}
* [[Outline of Afghanistan]]

== Explanatory notes==
{{Notelist|refs=
&lt;!--
{{Efn|name=fn1|The phoneme {{IPA|/f/}} ف occurs only in loanwords in Pashto, it tends to be replaced with {{IPA|/p/}} پ. {{IPA|[b]}} is also an allophone of {{IPA|/p/}} before voiced consonants; {{IPA|[v]}} is an allophone of {{IPA|/f/}} before voiced consonants in loanwords.}}--&gt;
}}

==References==
=== Citations ===
{{reflist}}

=== General and cited sources ===
{{Refbegin}}
* {{Cite book |title=Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813 |last=Mehta |first=Jaswant Lal |date=January 2005 |isbn=9781932705546 |publisher=Sterling Publishers |ref={{sfnref|Mehta}}}}
{{Refend}}

== Further reading ==
{{Main|Bibliography of Afghanistan}}
{{See also|Bibliography of the history of Central Asia}}
{{Refbegin}}
{{Div col|content=
* {{cite book |last=Barfield|first=Thomas|title=Afghanistan: A Cultural and Political History|url=https://books.google.com/books?id=tg45ygAACAAJ|date=2012|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-15441-1}}
* {{cite book |last1=Bleaney |first1=C. H |last2=Gallego |first2=María Ángeles |url={{Google books |plainurl=yes |id=qCh41lAvg8oC }} |title=Afghanistan: a bibliography |publisher=BRILL |year=2006 |isbn=978-90-04-14532-0}}
* {{cite book |last=Clements |first=Frank |url={{Google books |plainurl=yes |id=bv4hzxpo424C }} |title=Conflict in Afghanistan: A Historical Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |year=2003 |isbn=978-1-85109-402-8}}
* {{cite book |last=Dupree|first=Louis|author-link=Louis Dupree (professor)|title=Afghanistan|url=https://archive.org/details/afghanistan0000dupr|publisher=Oxford Pakistan Paperbacks|edition=2nd|year=1997|isbn=978-0-19-577634-8}}
* {{cite book |title=Afghanistan: A Short History of Its People and Politics|url=https://archive.org/details/afghanistanshort00ewan|last=Ewans|first=Martin|publisher=Curzon Press|date=2002|isbn=0060505087}}
* {{cite book |last=Fowler |first=Corinne |url={{Google books |plainurl=yes |id=o4IrhX7n66YC }} |title=Chasing Tales: Travel Writing, Journalism and the History of British Ideas About Afghanistan |publisher=Rodopi |year=2007 |isbn=978-90-420-2262-1}}
* {{cite book |last=Griffiths |first=John C |url={{Google books |plainurl=yes |id=M7nMtaXdAS8C }} |title=Afghanistan: a History of Conflict |publisher=Carlton Books |year=2001 |isbn=978-1-84222-597-4}}
* {{cite book |last=Habibi |first=Abdul Hai |author-link=Abdul Hai Habibi |year=2003 |title=Afghanistan: An Abridged History |publisher=Fenestra Books |isbn=978-1-58736-169-2}}
* {{cite book |last=Hopkins |first=B.D. |url={{Google books |plainurl=yes |id=FOMUAQAAIAAJ }} |title=The Making of Modern Afghanistan |publisher=Palgrave Macmillan |year=2008 |isbn=978-0-230-55421-4}}
* {{cite book |last=Johnson |first=Robert |title=The Afghan Way of War: How and Why They Fight |year=2011 |url={{Google books |plainurl=yes |id=lNuH5YQJr6UC }} |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979856-8}}
* {{cite book |last=Levi |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=KakcAAAAMAAJ |title=The Light Garden of the Angel King: Journeys in Afghanistan |publisher=Collins |year=1972 |isbn=978-0-00-211042-6}}
* {{cite book |last=Malleson |first=George Bruce |author-link=George Bruce Malleson |url=https://books.google.com/books?id=pqNGBEmHUd4C |title=History of Afghanistan, from the Earliest Period to the Outbreak of the War of 1878 |edition=Elibron Classic Replica |publisher=Adamant Media Corporation |year=2005 |isbn=978-1-4021-7278-6}}
* {{cite book |last=Olson |first=Gillia M |url=https://archive.org/details/afghanistan0000olso |url-access=registration |title=Afghanistan |publisher=Capstone Press |year=2005 |isbn=978-0-7368-2685-3}}
* {{cite book |last1=Omrani |first1=Bijan |last2=Leeming |first2=Matthew |url=https://books.google.com/books?id=VVu_NwAACAAJ|title=Afghanistan: A Companion and Guide |publisher=Odyssey Publications |edition=2nd |year=2011 |isbn=978-962-217-816-8 }}
* {{cite book |last=Reddy |first=L.R. |url=https://books.google.com/books?id=NubtDf2T3cAC |title=Inside Afghanistan: End of the Taliban Era? |publisher=APH Publishing |year=2002 |isbn=978-81-7648-319-3}}
* {{cite book |last=Runion |first=Meredith L. |url=https://books.google.com/books?id=aZk9XzqCFGUC |title=The History of Afghanistan |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2007 |isbn=978-0-313-33798-7}}
}}
{{Refend}}

== External links ==
{{Sister project links|voy=Afghanistan|Afghanistan|s=Portal:Afghanistan|collapsible=collapsed}}
{{EB1911 poster|Afghanistan}}
* [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210104184342/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |date=2021-01-04 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].
* {{GovPubs|Afghanistan}}
* {{Curlie|Regional/Asia/Afghanistan}}
* {{Wikiatlas|Afghanistan}}
* [http://uiuc.libguides.com/afghanistan_research_guide Research Guide to Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150823112103/http://uiuc.libguides.com/afghanistan_research_guide |date=2015-08-23 }}</text>
      <sha1>smfsxh0zawgb0oehn9zt47iq0zzbcby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ထဝါဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6250</id>
    <revision>
      <id>60076</id>
      <parentid>60075</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T12:06:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Htawmonzel</username>
        <id>25</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဝင် */</comment>
      <origin>60076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16001" sha1="mmse3oaxo77fkvicnh68c8fggzxj8bc" xml:space="preserve">{{Infobox Buddhist monastery
|name = ဘာမန် ဍုင်ထဝါဲ
|image = 
|image_size = 250px
|alt = 
|caption = 
|t=
|p=
|pushpin_map = Myanmar
|coordinates = {{coord|14|06|43|N|98|11|49|E|type:landmark_region:CN-54|display=inline,title}}
|map_caption = ဒၞာဲဘာမန် မနွံ
|map_size = 250
|location_country = Myanmar
|location= ဍုင်ထဝါဲသၞေဟ်စိင်
|founded_by = 
|founded = 
|date_renovated = 
| religious_affiliation = ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ
|sect = ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ
|lineage=
|dedicated_to = ဘာတိုက်လိက် ကေုာံ စမြိုင်သာသနာ
|head_lama =
|colleges=
|no._of_monks =
|architecture = 
}}
'''ဘာမန်''' ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံ ဍုင်ထဝါဲ၊ ရးတၞင်သဳ။ ဘာဝွံ နကုတၠဳပိုန်သင် ကျာ်ဇၞော်ဂမၠိုင် နူ ဂကောံဂိုဏ်ရာမညနိကာယ အာဂတပၠတရဴတုဲ ရာန်လဝ် နကုသြန်ဒါန် ကောန်ဂကူမန်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၃။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Faianri.mon%2Fposts%2Fpfbid0Zy4cTB3Pmn4CJtYkZnYiV78pRHeL3egjsyB2K5PWGaFCwY5ZHUM9qesmxeBnrD5Bl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|title=အိမ်ယာမြေကွက်နှင့် တိုက်အိမ်အရောင်းအဝယ်စာချုပ် |last= |first= |date=March 8, 2023 |website=ရာမညနိကာယ ဘာဇနကာရာမ ကွာန်တဴတက် |publisher=Open |access-date=March 22, 2023 |quote=စၟတ်တ္ၚဲ=   (၁၃၈၄)=သၞာံ)
ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်(၃)စွေက်တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါ(၈-၃-၂၀၂၃)
ကိစ္စရာန်ဂအာင်ဘာမန် ရာမညနိကာယ ဍုင်ထဝဲါ
(၂၃၅၀)ကိုဋ်ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲရောင် ချုပ်လိက်
က်ုပြေတုဲဒှ်အာရောင်ဂှ် လလောင်တြးက်ုကောန်
ဂကူမန် အလုံဒေသရးမန် မဒှ်ရကျာ်/အဴ။}}&lt;/ref&gt;

== ဝင် ==
ပ္ဍဲ ဍုင်ထဝါဲ ဘာလကျာ်မန် ညံင်ဂွံနွံကၠုင်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်အစာတၠဥတ္တမ မနွံပိုန် ဘာဝင်က၊ ကျာ်ဇၞော် ဘာဒဵုတၟအ်တအ် ကေင်ဂစာန်ကၠုင်လဝ် နွံကီုရ။ ဆဂး လကျာ်ထဝါဲတအ် ဟွံကဵု အခေါင်၊ ပလီုတုဲ ပ္တန်ဟွံဂွံရ။ ဗွဲကြဴ နူ ဂကောံရာမညနိကာယ အာတ်မိက် သၟိင်အလဵုအသဳ နေပျဳဒဝ်တုဲ နူ သၟိင်ဗၟာနေပျဳဒဝ် ကဵုအခေါင်တုဲ စပ္တန်ကၠုင်ရ။ ဆဂး လကျာ်ထဝါဲတအ် ကောံကၠုင် သွက်ဂွံထဍေင် ဂွံပိအလန်။ ဆဂး အလဵုအသဳဒေသတအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ မဂွံလဝ် အခေါင် နူ နေပျဳဒဝ်တုဲ ဗိုင်စဵုဒၞာလဝ် သွက်ဘာမန်ဝွံ နွံကီုရ။&lt;ref&gt;ကျာ်ဇၞော်ဝဏ္ဏသာရ မလဴထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲ အခိင် မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံစဴသွဝ် အခိင်ညိည။&lt;/ref&gt;

သၞာံ ၂၀၂၃ ဂိတုမာတ် ၈ (သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၈၄ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ၃ စွေက်) တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါဂှ် ချုက် လိက် မရာန်ကေတ် တိဂအာင်ဘာဝွံရ။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; တိဂအာင်ဘာဝွံ နွံ ပ္ဍဲ (ရးတၞင်သဳ၊ ခရိုင်ထဝါဲ၊ ဍုင်ထဝါဲ၊ အရာပ်သၞေဟ်စိင်၊ ခရိုက် စၟတ် ၃ သၞေဟ်စိင်၊ စၟတ် ၁၆/၁ (တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ထားဝယ်ခရိုင်၊ ထားဝယ်မြို၊ ဆင်ဆိပ်ရပ်ကွက်၊ အကွက်အမှတ် ၃ ဆင်ဆိပ်၊ ဦးပိုင်အမှတ် ၁၆/၁)၊ သီုဖအိုတ် နွံ သမၠဲ ၀,၅၀၄ ဨက။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ညးတၠတိတြေံ စောယာမီယာ မဒှ်ကောန် စောဖိုးခဲ ကု ဒေါ်လေးလေး မဒှ်ကောန် ဦးချစ်လှိုင် မညးပဒတဴ ပ္ဍဲ ဂၠံင်ကျာ်၊ အရာပ်သၞေဟ်စိင်၊ ဍုင်ထဝါဲ (ဘုရားလမ်း၊ ဆင်ဆိပ်ရပ်၊ ထားဝယ်မြို့) သွံကဵု ဦးမင်းနိုင် နကုင္ၚုဟ် သြန်ဒကေဝ်ဗၟာ ဒစိတ်ကၠံကိုဋ် (၉၀,၀၀၀,၀၀၀)။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; နကုဦးမင်းနိုင်ဂှ် ပ သကိုပ်သက ကုတၠဂုဏ်အစာ[[ဝဏ္ဏသာရ (ကျာ်ဇၞော် ဘာဇၞော် ကွာန်အၜဝ်)|ဝဏ္ဏသာရ]] ကု တၠဂုဏ်အစာပုပ္ဖရမ္မတုဲ သၠးကဵု ဒါန်တိ သွက်ဂွံဒှ် တိဂအာင်ဘာသံဃိက ကောံ ကုတိသာသနာ မြဴသာ်ဝွံ ချူဗၟံက်လဝ် ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် မထပက်လဝ် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃ ဂိတုမာတ် ၈ ပ္ဍဲ ဍုင်ထဝါဲရ။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; နလိက်ကသုက် အပ္ဍဲသၞောဝ် တၞဟ်နဂွံဗၠး ဝိနဲ သင်တအ် ဂွံတန်တဴဂပ်ဝ်တုဲ ဒးဖန်လဝ် ဗီုဂှ်ကီုလေဝ် ဘာဝွံ နမဒါန် နူ တၠဳပိုန် ကျာ်ဇၞော်အစာဂိုဏ်ရာမညနိကာယဂမၠိုင်ဂှ် ရာန်လဝ် သွက်ဂွံခၞံဗဒှ် ဘာမန် ပ္ဍဲ ဍုင်ထဝါဲဂှ်ရ။

=== လၟေင်အလန် မရာန် အရှာမ်ဘာ ===
* အလန်ပထမ သ္ၚိ ကေုာံ ဂအာင် င္ၚုဟ် ၂၃၅၀ကိုဋ်
* အလန်ဒုတိယ သ္ၚိ ကေုာံ ဂအာင် င္ၚုဟ် ၅၅၀ကိုဋ်။
* အလန်တတိယ သ္ၚိ ကေုာံ ဂအာင် င္ၚုဟ် ၇၀၀ ကိုဋ်။
* အလန်စတုတ္ထ ဂအာင် မနွံ ပလိုတ်ဘာ အနာံ ၇၄ ပေ၊ ဇမၠိင် ၁၁၆ ပေ င္ၚုဟ် ၂၀၀၀ ကိုဋ် (တ္ၚဲထပက်စၟတ်တဲ ဂိတုကထိုန်ပေင် ၁၃၈၅ (၂၇၊ ၁၁၊ ၂၀၂၃)။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Faianri.mon%2Fposts%2Fpfbid05Udr16hd779Zq6whSXDt6NfaQBog6MZJnqmEuYMnk9f2h4dbKdcKxU4B5maqMzEQl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|title=ထပ်ရာန်ဂအာင်တိ အလန်စတုတ္ထ |last= |first= |date=November 27, 2023 |website=ရာမညနိကာယ ဘာဇနကာရာမ ကွာန်တဴတက် |publisher=Open |access-date=November 27, 2023 |quote=စၟတ်တ္ၚဲ=   (၁၃၈၄)=သၞာံ)
ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်(၃)စွေက်တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါ(၈-၃-၂၀၂၃)
ကိစ္စရာန်ဂအာင်ဘာမန် ရာမညနိကာယ ဍုင်ထဝဲါ
(၂၃၅၀)ကိုဋ်ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲရောင် ချုပ်လိက်
က်ုပြေတုဲဒှ်အာရောင်ဂှ် လလောင်တြးက်ုကောန်
ဂကူမန် အလုံဒေသရးမန် မဒှ်ရကျာ်/အဴ။}}&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ ဘာမန်ဏအ် မံက်ဂတဝ် က္တဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ဘာလကျာ်ထဝါဲ မနွံ ပ္ဍဲအရာပ်သၞေဟ်စိင် ကော် ကောံဓရီု ရဲဂကောံရုင်လံင်ပိဏ္ဍပါတ် (''ဆွမ်းလောင်ရုံအသင်းအဖွဲ့'') တုဲ ဟီု ယဝ်ရ ဂကောံမၞးတအ် လံင်ပိဏ္ဍပါတ် ကုလကျာ်မန်မ္ဂး နကုခမဳသင်ထဝါဲတအ် ဗဂပ်ဗဗေင် ကုဂကောံဂှ်တုဲ ညးတအ် ဟွံဒုင်လံင် ပိဏ္ဍပါတ် ကုဂကောံဂှ်ရ။ နကုဂကောံတအ်ဂှ် သ္ဒးရုဲစှ်မွဲတုဲ ဂကောံတအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ် ဂကူထဝါဲဖအိုတ်တုဲ ညးတအ် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ ဆက်လံင်အာ ပိဏ္ဍပါတ် ကုဘာလကျာ်ထဝါဲဟေင်ရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ နကုဘာလကျာ်မန်ဂှ် စှ်ေပိဏ္ဍပါတ်မ္ဂး ဒါယကာ မလံင်ပိဏ္ဍပါတ် ကုလကျာ်မန် ဟွံမဲရ။ ပ္ဍဲ ဘာမန်ဂှ် သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ် သင် မလုပ်ဒဂိုန် နွံ ၅ ဇကု၊ ဒါယကာ နွံ အကြာ ၂-၃ တၠ၊ ကောံ ကုသၟာကမၠောန် မသြိုင်ဘာ နွံ အကြာ ၇-၈ တၠတုဲ မွဲမွဲတ္ၚဲမ္ဂး စရိတ်ပိဏ္ဍပါတ် အိုတ်ဒၟံင် သြန်ဒကေဝ်ဗၟာ ဗဒါဲမွဲကိုဋ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite interview |last=ညးမမင်မဲ ဘာ |first= |subject-link= |interviewer=Nelinga-Ajn |title= ဂွံမိၚ်ကေတ် ပရောကိစ္စပိဏ္ဍပါတ် ဆေၚ်စပ်ကဵု ဘာမန် ဍုၚ်ထဝါဲတုဲ ပတိုန်ထၜးဏာကဵုတၚ်ဒးဒုၚ်စသိုၚ်မွဲပိုဒ် |work=Nelinga-Ajn |date=September 25, 2023 |publisher=Open |location=|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Farja.nai.9%2Fposts%2Fpfbid0H3UkL3E15AoSBnNHDa8kxTmfCzcDkMkWW9qKXSzYqr9fABx4x77zEuACNfPu2Yskl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot; |access-date=|quote=“စၟတ်တ္ၚဲ-၂၇-၁၁-၂၀၂၃) 
ဂိတုကထိုန်ပေင်(၁၅)မၟံက် တ္ၚဲစန် ကျာ်ဇၞော်အ္စာဒံက်တာဘဒ္ဒန္တဝဏ္ဏသာရ
ဥက္ကဌ ဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ အလုံဒေသရးမန်
ထပက်စၟတ်တဲ ချူ လိက်ကသုတ် ထပ်ရာန်တိ ဂအာဘာမန်
ရာနိကာယ ဍုင်ထဝဲါ လ္ပါ် ပလိုတ်ဘာ င္ၚုဟ်မး(၂၀၀၀) ကိုဋ် မဒှ်ရ။
(၁၃၈၅) စၟတ်တ္ၚဲ ဂိတုက္ထိုန်ပေင်(၁၅) မၟံက် ဒှ် တ္ၚဲတၟေင်  တ္ၚဲခိုဟ် တ္ၚဲပရဲတုဲ
နူ ဂကောံရာမညနိကာယ   ဓမ္မာစရိယ     အလုံဒေသရးမန်
ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဥက္ကဌ ရာမည ဒံက်တာ ဘဒ္ဒန္တဝဏ္ဏသာရ ဘာမဟာဝိဟာရ
ကွာန်အၜဝ် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်ဝွံ ။အာဂတပၠတရဴ သွက်ဖိုလ်ပရ၊  အတ္တဂှ်ပဲါ
သဒ္ဓါဇၞော် စေတနာလှဲလး မၞုံစိုတ်သၠုင်ပြဲ ပ္ဍဲ ဂကူမန်တအ်ဂှ်  ဟွံဒှ် ညံင်ဂွံဒှ်၊
ပ္တိတ်ဇဲဝီရိယ အလန်စတုတ္ထ(၄)ထပ်ရာန်တိ ဂအာင်ဘာမန် ရာမညနိကာယ
ဍုင်ထဝဲါရောင်။
အလန်ပထမ(၁) သ္ၚိ  + ဂအာင်ဂှ် (၂၃၅၀)ကိုဋ်
အလန်ဒုတိယ(၂) သ္ၚိ + ဂအာင်ဂှ်(၅၅၀)ကိုဋ်။
အလန်တတိယ(၃) သ္ၚိ + ဂအာင်(၇၀၀) ကိုဋ်။
အလန်စတုတ္ထ(၄) ဂအာင်(ပလိုတ်ဘာလၟုဟ်ဏံဂှ်   
အနာံ-၇၄-ပေ။ ဇမၠိင်(၁၁၆-ပေ = ၚုဟ်မး (၂၀၀၀) ကိုဋ် မဒှ်ရ
လၟုဟ် ဂအာင်လ္ပါ် ပလိုတ်  ဘာမန် ရာမညနိကာယ ဍုင်ထဝဲါဂှ်
နူ ဂကောံ ရာမညနိကာယ ဓမ္မာစရိယ ထပ်ရာန်ကေတ်ယျ မဒှ်ရကျာ်/အဴ။
ကဵုဂွံသြန်ဟရမ်(စရံငွေ)(၅၀၀) ကိုဋ်တုဲရ
သြန်သှ်ေမံင်(၁၅၀၀) ကိုဋ်ဏီတအ်ဂှ်  
အိုတ်ကဵုညးမဆာန်ဂကူ ဆာန်ဘာသာ
ဆာန်သာသနာ ညးဂမၠိုင်ကျာ်/အဴ သွက်ဂကူ၊ သွက်ဘာသာ၊
သွက်သာသနာ ဂွံတန်တဴအာ အဓါန်မဂၠိင်သ္ဂောဲတၟံရန်တုဲ
👉👉👉🙏🙏🙏ဩဝ်----ထံက်ပင်ဘိုင်ပူဗိုင် က်ုဒါန်အိုတ်ညိဂှ်
💅💅💅လ္ၚောဝ်ကလအ်ဏာကျာ်ဇၞော်အ္စာ တၠဂုဏ်အ္စာဂမၠိုင်တုဲ
ဇၟာပ်ပ်ကောန်ဂကူမန် ထေက်က်ု ဒးက်ုဒါန်မာန်ရောင်။
သ္ပအဲပရဲ   စၞးဂကောံ ဂရေင်ပတီဏာ ဗွဲသက္ကစ္စ ဂါရဝ ရကျာ်/အဴ။}}&lt;/ref&gt;

== သိမ် ==
သၞာံ ၂၀၂၅ ဂိတုနဝ်ဝေမ္ဗာ ၂ (သက္ကရာဇ် ၁၃၈၇ ဂိတုကထိုန် ၁၃ မၟံက်) တ္ၚဲအဒိုတ်ဂှ် သၟိတ် သိမ်။&lt;ref&gt;{{cite web |last= |first= |date=October 18, 2025 |title=လိက်နိမန်သင် |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2F11m5c4nxwa%2Fposts%2Fpfbid02Y8ZnEiQC5zvm5ZqPAhaoyamefneSWNLfJfiT4nK99yMbWjkM7mbFEnFmros2z7GNl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|website=ပုပ္ဖ |location= |publisher=Open |access-date=October 20, 2025|quote= }}&lt;/ref&gt;

== ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာ ==
ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တပုပ္ဖရမ္မ 


== နိဿဲ ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>mmse3oaxo77fkvicnh68c8fggzxj8bc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>60077</id>
      <parentid>60076</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T12:15:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Htawmonzel</username>
        <id>25</id>
      </contributor>
      <origin>60077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16387" sha1="laqspmavh82119yzrmaqirin6509z67" xml:space="preserve">{{Infobox Buddhist monastery
|name = ဘာမန် ဍုင်ထဝါဲ
|image = 
|image_size = 250px
|alt = 
|caption = 
|t=
|p=
|pushpin_map = Myanmar
|coordinates = {{coord|14|06|43|N|98|11|49|E|type:landmark_region:CN-54|display=inline,title}}
|map_caption = ဒၞာဲဘာမန် မနွံ
|map_size = 250
|location_country = Myanmar
|location= ဍုင်ထဝါဲသၞေဟ်စိင်
|founded_by = 
|founded = 
|date_renovated = 
| religious_affiliation = ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ
|sect = ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ
|lineage=
|dedicated_to = ဘာတိုက်လိက် ကေုာံ စမြိုင်သာသနာ
|head_lama =
|colleges=
|no._of_monks =
|architecture = 
}}
'''ဘာမန်''' ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံ ဍုင်ထဝါဲ၊ ရးတၞင်သဳ။ ဘာဝွံ နကုတၠဳပိုန်သင် ကျာ်ဇၞော်ဂမၠိုင် နူ ဂကောံဂိုဏ်ရာမညနိကာယ အာဂတပၠတရဴတုဲ ရာန်လဝ် နကုသြန်ဒါန် ကောန်ဂကူမန်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၃။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Faianri.mon%2Fposts%2Fpfbid0Zy4cTB3Pmn4CJtYkZnYiV78pRHeL3egjsyB2K5PWGaFCwY5ZHUM9qesmxeBnrD5Bl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|title=အိမ်ယာမြေကွက်နှင့် တိုက်အိမ်အရောင်းအဝယ်စာချုပ် |last= |first= |date=March 8, 2023 |website=ရာမညနိကာယ ဘာဇနကာရာမ ကွာန်တဴတက် |publisher=Open |access-date=March 22, 2023 |quote=စၟတ်တ္ၚဲ=   (၁၃၈၄)=သၞာံ)
ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်(၃)စွေက်တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါ(၈-၃-၂၀၂၃)
ကိစ္စရာန်ဂအာင်ဘာမန် ရာမညနိကာယ ဍုင်ထဝဲါ
(၂၃၅၀)ကိုဋ်ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲရောင် ချုပ်လိက်
က်ုပြေတုဲဒှ်အာရောင်ဂှ် လလောင်တြးက်ုကောန်
ဂကူမန် အလုံဒေသရးမန် မဒှ်ရကျာ်/အဴ။}}&lt;/ref&gt;

== ဝင် ==
ပ္ဍဲ ဍုင်ထဝါဲ ဘာလကျာ်မန် ညံင်ဂွံနွံကၠုင်ဂှ် [[ဥတ္တမ (ကျာ်ဇၞော်ဝင်က)|ကျာ်ဇၞော်အစာတၠဥတ္တမ]] မနွံပိုန် ဘာဝင်က၊ ကျာ်ဇၞော် ဘာဒဵုတၟအ်တအ် ကေင်ဂစာန်ကၠုင်လဝ် နွံကီုရ။ ဆဂး လကျာ်ထဝါဲတအ် ဟွံကဵု အခေါင်၊ ပလီုတုဲ ပ္တန်ဟွံဂွံရ။ ဗွဲကြဴ နူ ဂကောံရာမညနိကာယ အာတ်မိက် သၟိင်အလဵုအသဳ နေပျဳဒဝ်တုဲ နူ သၟိင်ဗၟာနေပျဳဒဝ် ကဵုအခေါင်တုဲ စပ္တန်ကၠုင်ရ။ ဆဂး လကျာ်ထဝါဲတအ် ကောံကၠုင် သွက်ဂွံထဍေင် ဂွံပိအလန်။ ဆဂး အလဵုအသဳဒေသတအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ မဂွံလဝ် အခေါင် နူ နေပျဳဒဝ်တုဲ ဗိုင်စဵုဒၞာလဝ် သွက်ဘာမန်ဝွံ နွံကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite interview |last= |first=Javana|subject-link= |date= |title=ကျာ်ဇၞော်ဝဏ္ဏသာရ မလဴထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲ အခိင် မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံစဴသွဝ် အခိင်ညိည။ |url=https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=476&amp;href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Freel%2F2190852851499234%2F&amp;show_text=false&amp;width=267&amp;t=0&quot;|work= |interviewer-last= |interviewer-first= |interviewer-link= |location= |publisher= |access-date=}}&lt;/ref&gt;

သၞာံ ၂၀၂၃ ဂိတုမာတ် ၈ (သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၈၄ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ၃ စွေက်) တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါဂှ် ချုက် လိက် မရာန်ကေတ် တိဂအာင်ဘာဝွံရ။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; တိဂအာင်ဘာဝွံ နွံ ပ္ဍဲ (ရးတၞင်သဳ၊ ခရိုင်ထဝါဲ၊ ဍုင်ထဝါဲ၊ အရာပ်သၞေဟ်စိင်၊ ခရိုက် စၟတ် ၃ သၞေဟ်စိင်၊ စၟတ် ၁၆/၁ (တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ထားဝယ်ခရိုင်၊ ထားဝယ်မြို၊ ဆင်ဆိပ်ရပ်ကွက်၊ အကွက်အမှတ် ၃ ဆင်ဆိပ်၊ ဦးပိုင်အမှတ် ၁၆/၁)၊ သီုဖအိုတ် နွံ သမၠဲ ၀,၅၀၄ ဨက။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ညးတၠတိတြေံ စောယာမီယာ မဒှ်ကောန် စောဖိုးခဲ ကု ဒေါ်လေးလေး မဒှ်ကောန် ဦးချစ်လှိုင် မညးပဒတဴ ပ္ဍဲ ဂၠံင်ကျာ်၊ အရာပ်သၞေဟ်စိင်၊ ဍုင်ထဝါဲ (ဘုရားလမ်း၊ ဆင်ဆိပ်ရပ်၊ ထားဝယ်မြို့) သွံကဵု ဦးမင်းနိုင် နကုင္ၚုဟ် သြန်ဒကေဝ်ဗၟာ ဒစိတ်ကၠံကိုဋ် (၉၀,၀၀၀,၀၀၀)။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; နကုဦးမင်းနိုင်ဂှ် ပ သကိုပ်သက ကုတၠဂုဏ်အစာ[[ဝဏ္ဏသာရ (ကျာ်ဇၞော် ဘာဇၞော် ကွာန်အၜဝ်)|ဝဏ္ဏသာရ]] ကု တၠဂုဏ်အစာပုပ္ဖရမ္မတုဲ သၠးကဵု ဒါန်တိ သွက်ဂွံဒှ် တိဂအာင်ဘာသံဃိက ကောံ ကုတိသာသနာ မြဴသာ်ဝွံ ချူဗၟံက်လဝ် ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် မထပက်လဝ် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃ ဂိတုမာတ် ၈ ပ္ဍဲ ဍုင်ထဝါဲရ။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; နလိက်ကသုက် အပ္ဍဲသၞောဝ် တၞဟ်နဂွံဗၠး ဝိနဲ သင်တအ် ဂွံတန်တဴဂပ်ဝ်တုဲ ဒးဖန်လဝ် ဗီုဂှ်ကီုလေဝ် ဘာဝွံ နမဒါန် နူ တၠဳပိုန် ကျာ်ဇၞော်အစာဂိုဏ်ရာမညနိကာယဂမၠိုင်ဂှ် ရာန်လဝ် သွက်ဂွံခၞံဗဒှ် ဘာမန် ပ္ဍဲ ဍုင်ထဝါဲဂှ်ရ။

=== လၟေင်အလန် မရာန် အရှာမ်ဘာ ===
* အလန်ပထမ သ္ၚိ ကေုာံ ဂအာင် င္ၚုဟ် ၂၃၅၀ကိုဋ်
* အလန်ဒုတိယ သ္ၚိ ကေုာံ ဂအာင် င္ၚုဟ် ၅၅၀ကိုဋ်။
* အလန်တတိယ သ္ၚိ ကေုာံ ဂအာင် င္ၚုဟ် ၇၀၀ ကိုဋ်။
* အလန်စတုတ္ထ ဂအာင် မနွံ ပလိုတ်ဘာ အနာံ ၇၄ ပေ၊ ဇမၠိင် ၁၁၆ ပေ င္ၚုဟ် ၂၀၀၀ ကိုဋ် (တ္ၚဲထပက်စၟတ်တဲ ဂိတုကထိုန်ပေင် ၁၃၈၅ (၂၇၊ ၁၁၊ ၂၀၂၃)။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Faianri.mon%2Fposts%2Fpfbid05Udr16hd779Zq6whSXDt6NfaQBog6MZJnqmEuYMnk9f2h4dbKdcKxU4B5maqMzEQl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|title=ထပ်ရာန်ဂအာင်တိ အလန်စတုတ္ထ |last= |first= |date=November 27, 2023 |website=ရာမညနိကာယ ဘာဇနကာရာမ ကွာန်တဴတက် |publisher=Open |access-date=November 27, 2023 |quote=စၟတ်တ္ၚဲ=   (၁၃၈၄)=သၞာံ)
ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်(၃)စွေက်တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါ(၈-၃-၂၀၂၃)
ကိစ္စရာန်ဂအာင်ဘာမန် ရာမညနိကာယ ဍုင်ထဝဲါ
(၂၃၅၀)ကိုဋ်ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲရောင် ချုပ်လိက်
က်ုပြေတုဲဒှ်အာရောင်ဂှ် လလောင်တြးက်ုကောန်
ဂကူမန် အလုံဒေသရးမန် မဒှ်ရကျာ်/အဴ။}}&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ ဘာမန်ဏအ် မံက်ဂတဝ် က္တဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ဘာလကျာ်ထဝါဲ မနွံ ပ္ဍဲအရာပ်သၞေဟ်စိင် ကော် ကောံဓရီု ရဲဂကောံရုင်လံင်ပိဏ္ဍပါတ် (''ဆွမ်းလောင်ရုံအသင်းအဖွဲ့'') တုဲ ဟီု ယဝ်ရ ဂကောံမၞးတအ် လံင်ပိဏ္ဍပါတ် ကုလကျာ်မန်မ္ဂး နကုခမဳသင်ထဝါဲတအ် ဗဂပ်ဗဗေင် ကုဂကောံဂှ်တုဲ ညးတအ် ဟွံဒုင်လံင် ပိဏ္ဍပါတ် ကုဂကောံဂှ်ရ။ နကုဂကောံတအ်ဂှ် သ္ဒးရုဲစှ်မွဲတုဲ ဂကောံတအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ် ဂကူထဝါဲဖအိုတ်တုဲ ညးတအ် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ ဆက်လံင်အာ ပိဏ္ဍပါတ် ကုဘာလကျာ်ထဝါဲဟေင်ရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ နကုဘာလကျာ်မန်ဂှ် စှ်ေပိဏ္ဍပါတ်မ္ဂး ဒါယကာ မလံင်ပိဏ္ဍပါတ် ကုလကျာ်မန် ဟွံမဲရ။ ပ္ဍဲ ဘာမန်ဂှ် သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ် သင် မလုပ်ဒဂိုန် နွံ ၅ ဇကု၊ ဒါယကာ နွံ အကြာ ၂-၃ တၠ၊ ကောံ ကုသၟာကမၠောန် မသြိုင်ဘာ နွံ အကြာ ၇-၈ တၠတုဲ မွဲမွဲတ္ၚဲမ္ဂး စရိတ်ပိဏ္ဍပါတ် အိုတ်ဒၟံင် သြန်ဒကေဝ်ဗၟာ ဗဒါဲမွဲကိုဋ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite interview |last=ညးမမင်မဲ ဘာ |first= |subject-link= |interviewer=Nelinga-Ajn |title= ဂွံမိၚ်ကေတ် ပရောကိစ္စပိဏ္ဍပါတ် ဆေၚ်စပ်ကဵု ဘာမန် ဍုၚ်ထဝါဲတုဲ ပတိုန်ထၜးဏာကဵုတၚ်ဒးဒုၚ်စသိုၚ်မွဲပိုဒ် |work=Nelinga-Ajn |date=September 25, 2023 |publisher=Open |location=|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Farja.nai.9%2Fposts%2Fpfbid0H3UkL3E15AoSBnNHDa8kxTmfCzcDkMkWW9qKXSzYqr9fABx4x77zEuACNfPu2Yskl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot; |access-date=|quote=“စၟတ်တ္ၚဲ-၂၇-၁၁-၂၀၂၃) 
ဂိတုကထိုန်ပေင်(၁၅)မၟံက် တ္ၚဲစန် ကျာ်ဇၞော်အ္စာဒံက်တာဘဒ္ဒန္တဝဏ္ဏသာရ
ဥက္ကဌ ဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ အလုံဒေသရးမန်
ထပက်စၟတ်တဲ ချူ လိက်ကသုတ် ထပ်ရာန်တိ ဂအာဘာမန်
ရာနိကာယ ဍုင်ထဝဲါ လ္ပါ် ပလိုတ်ဘာ င္ၚုဟ်မး(၂၀၀၀) ကိုဋ် မဒှ်ရ။
(၁၃၈၅) စၟတ်တ္ၚဲ ဂိတုက္ထိုန်ပေင်(၁၅) မၟံက် ဒှ် တ္ၚဲတၟေင်  တ္ၚဲခိုဟ် တ္ၚဲပရဲတုဲ
နူ ဂကောံရာမညနိကာယ   ဓမ္မာစရိယ     အလုံဒေသရးမန်
ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဥက္ကဌ ရာမည ဒံက်တာ ဘဒ္ဒန္တဝဏ္ဏသာရ ဘာမဟာဝိဟာရ
ကွာန်အၜဝ် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်ဝွံ ။အာဂတပၠတရဴ သွက်ဖိုလ်ပရ၊  အတ္တဂှ်ပဲါ
သဒ္ဓါဇၞော် စေတနာလှဲလး မၞုံစိုတ်သၠုင်ပြဲ ပ္ဍဲ ဂကူမန်တအ်ဂှ်  ဟွံဒှ် ညံင်ဂွံဒှ်၊
ပ္တိတ်ဇဲဝီရိယ အလန်စတုတ္ထ(၄)ထပ်ရာန်တိ ဂအာင်ဘာမန် ရာမညနိကာယ
ဍုင်ထဝဲါရောင်။
အလန်ပထမ(၁) သ္ၚိ  + ဂအာင်ဂှ် (၂၃၅၀)ကိုဋ်
အလန်ဒုတိယ(၂) သ္ၚိ + ဂအာင်ဂှ်(၅၅၀)ကိုဋ်။
အလန်တတိယ(၃) သ္ၚိ + ဂအာင်(၇၀၀) ကိုဋ်။
အလန်စတုတ္ထ(၄) ဂအာင်(ပလိုတ်ဘာလၟုဟ်ဏံဂှ်   
အနာံ-၇၄-ပေ။ ဇမၠိင်(၁၁၆-ပေ = ၚုဟ်မး (၂၀၀၀) ကိုဋ် မဒှ်ရ
လၟုဟ် ဂအာင်လ္ပါ် ပလိုတ်  ဘာမန် ရာမညနိကာယ ဍုင်ထဝဲါဂှ်
နူ ဂကောံ ရာမညနိကာယ ဓမ္မာစရိယ ထပ်ရာန်ကေတ်ယျ မဒှ်ရကျာ်/အဴ။
ကဵုဂွံသြန်ဟရမ်(စရံငွေ)(၅၀၀) ကိုဋ်တုဲရ
သြန်သှ်ေမံင်(၁၅၀၀) ကိုဋ်ဏီတအ်ဂှ်  
အိုတ်ကဵုညးမဆာန်ဂကူ ဆာန်ဘာသာ
ဆာန်သာသနာ ညးဂမၠိုင်ကျာ်/အဴ သွက်ဂကူ၊ သွက်ဘာသာ၊
သွက်သာသနာ ဂွံတန်တဴအာ အဓါန်မဂၠိင်သ္ဂောဲတၟံရန်တုဲ
👉👉👉🙏🙏🙏ဩဝ်----ထံက်ပင်ဘိုင်ပူဗိုင် က်ုဒါန်အိုတ်ညိဂှ်
💅💅💅လ္ၚောဝ်ကလအ်ဏာကျာ်ဇၞော်အ္စာ တၠဂုဏ်အ္စာဂမၠိုင်တုဲ
ဇၟာပ်ပ်ကောန်ဂကူမန် ထေက်က်ု ဒးက်ုဒါန်မာန်ရောင်။
သ္ပအဲပရဲ   စၞးဂကောံ ဂရေင်ပတီဏာ ဗွဲသက္ကစ္စ ဂါရဝ ရကျာ်/အဴ။}}&lt;/ref&gt;

== သိမ် ==
သၞာံ ၂၀၂၅ ဂိတုနဝ်ဝေမ္ဗာ ၂ (သက္ကရာဇ် ၁၃၈၇ ဂိတုကထိုန် ၁၃ မၟံက်) တ္ၚဲအဒိုတ်ဂှ် သၟိတ် သိမ်။&lt;ref&gt;{{cite web |last= |first= |date=October 18, 2025 |title=လိက်နိမန်သင် |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2F11m5c4nxwa%2Fposts%2Fpfbid02Y8ZnEiQC5zvm5ZqPAhaoyamefneSWNLfJfiT4nK99yMbWjkM7mbFEnFmros2z7GNl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|website=ပုပ္ဖ |location= |publisher=Open |access-date=October 20, 2025|quote= }}&lt;/ref&gt;

== ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာ ==
ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တပုပ္ဖရမ္မ 


== နိဿဲ ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>laqspmavh82119yzrmaqirin6509z67</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>60078</id>
      <parentid>60077</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T12:19:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Htawmonzel</username>
        <id>25</id>
      </contributor>
      <origin>60078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16367" sha1="df8mm40r7qm2of2uyxte9erfdzm8eh7" xml:space="preserve">{{Infobox Buddhist monastery
|name = ဘာမန် ဍုင်ထဝါဲ
|image = 
|image_size = 250px
|alt = 
|caption = 
|t=
|p=
|pushpin_map = Myanmar
|coordinates = {{coord|14|06|43|N|98|11|49|E|type:landmark_region:CN-54|display=inline,title}}
|map_caption = ဒၞာဲဘာမန် မနွံ
|map_size = 250
|location_country = Myanmar
|location= ဍုင်ထဝါဲသၞေဟ်စိင်
|founded_by = 
|founded = 
|date_renovated = 
| religious_affiliation = ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ
|sect = ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ
|lineage=
|dedicated_to = ဘာတိုက်လိက် ကေုာံ စမြိုင်သာသနာ
|head_lama =
|colleges=
|no._of_monks =
|architecture = 
}}
'''ဘာမန်''' ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံ ဍုင်ထဝါဲ၊ ရးတၞင်သဳ။ ဘာဝွံ နကုတၠဳပိုန်သင် ကျာ်ဇၞော်ဂမၠိုင် နူ ဂကောံဂိုဏ်ရာမညနိကာယ အာဂတပၠတရဴတုဲ ရာန်လဝ် နကုသြန်ဒါန် ကောန်ဂကူမန်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၃။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Faianri.mon%2Fposts%2Fpfbid0Zy4cTB3Pmn4CJtYkZnYiV78pRHeL3egjsyB2K5PWGaFCwY5ZHUM9qesmxeBnrD5Bl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|title=အိမ်ယာမြေကွက်နှင့် တိုက်အိမ်အရောင်းအဝယ်စာချုပ် |last= |first= |date=March 8, 2023 |website=ရာမညနိကာယ ဘာဇနကာရာမ ကွာန်တဴတက် |publisher=Open |access-date=March 22, 2023 |quote=စၟတ်တ္ၚဲ=   (၁၃၈၄)=သၞာံ)
ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်(၃)စွေက်တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါ(၈-၃-၂၀၂၃)
ကိစ္စရာန်ဂအာင်ဘာမန် ရာမညနိကာယ ဍုင်ထဝဲါ
(၂၃၅၀)ကိုဋ်ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲရောင် ချုပ်လိက်
က်ုပြေတုဲဒှ်အာရောင်ဂှ် လလောင်တြးက်ုကောန်
ဂကူမန် အလုံဒေသရးမန် မဒှ်ရကျာ်/အဴ။}}&lt;/ref&gt;

== ဝင် ==
ပ္ဍဲ ဍုင်ထဝါဲ ဘာလကျာ်မန် ညံင်ဂွံနွံကၠုင်ဂှ် [[ဥတ္တမ (ကျာ်ဇၞော်ဝင်က)|ကျာ်ဇၞော်အစာတၠဥတ္တမ]] မနွံပိုန် ဘာဝင်က၊ ကျာ်ဇၞော် ဘာဒဵုတၟအ်တအ် ကေင်ဂစာန်ကၠုင်လဝ် နွံကီုရ။ ဆဂး လကျာ်ထဝါဲတအ် ဟွံကဵု အခေါင်၊ ပလီုတုဲ ပ္တန်ဟွံဂွံ။ ဗွဲကြဴ နူ ဂကောံရာမညနိကာယ အာတ်မိက် သၟိင်အလဵုအသဳ နေပျဳဒဝ်တုဲ နူ သၟိင်ဗၟာနေပျဳဒဝ် ကဵု အခေါင်တုဲ စပ္တန်ကၠုင်ရ။ ဆဂး လကျာ်ထဝါဲတအ် ကောံကၠုင် သွက်ဂွံထဍေင် ဂွံပိအလန်။ ဆဂး ဟိုတ်နူ မဂွံလဝ် အခေါင် နူ နေပျဳဒဝ်တုဲ အလဵုအသဳဒေသ ဗိုင်စဵုဒၞာလဝ် သွက်ဘာမန်ဝွံ နွံကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite interview |last= |first=Javana|subject-link= |date= |title=ကျာ်ဇၞော်ဝဏ္ဏသာရ မလဴထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲ အခိင် မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံစဴသွဝ် အခိင်ညိည။ |url=https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=476&amp;href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Freel%2F2190852851499234%2F&amp;show_text=false&amp;width=267&amp;t=0&quot;|work= |interviewer-last= |interviewer-first= |interviewer-link= |location= |publisher= |access-date=}}&lt;/ref&gt;

သၞာံ ၂၀၂၃ ဂိတုမာတ် ၈ (သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၈၄ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ၃ စွေက်) တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါဂှ် ချုက် လိက် မရာန်ကေတ် တိဂအာင်ဘာဝွံရ။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; တိဂအာင်ဘာဝွံ နွံ ပ္ဍဲ (ရးတၞင်သဳ၊ ခရိုင်ထဝါဲ၊ ဍုင်ထဝါဲ၊ အရာပ်သၞေဟ်စိင်၊ ခရိုက် စၟတ် ၃ သၞေဟ်စိင်၊ စၟတ် ၁၆/၁ (တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ထားဝယ်ခရိုင်၊ ထားဝယ်မြို၊ ဆင်ဆိပ်ရပ်ကွက်၊ အကွက်အမှတ် ၃ ဆင်ဆိပ်၊ ဦးပိုင်အမှတ် ၁၆/၁)၊ သီုဖအိုတ် နွံ သမၠဲ ၀,၅၀၄ ဨက။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ညးတၠတိတြေံ စောယာမီယာ မဒှ်ကောန် စောဖိုးခဲ ကု ဒေါ်လေးလေး မဒှ်ကောန် ဦးချစ်လှိုင် မညးပဒတဴ ပ္ဍဲ ဂၠံင်ကျာ်၊ အရာပ်သၞေဟ်စိင်၊ ဍုင်ထဝါဲ (ဘုရားလမ်း၊ ဆင်ဆိပ်ရပ်၊ ထားဝယ်မြို့) သွံကဵု ဦးမင်းနိုင် နကုင္ၚုဟ် သြန်ဒကေဝ်ဗၟာ ဒစိတ်ကၠံကိုဋ် (၉၀,၀၀၀,၀၀၀)။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; နကုဦးမင်းနိုင်ဂှ် ပ သကိုပ်သက ကုတၠဂုဏ်အစာ[[ဝဏ္ဏသာရ (ကျာ်ဇၞော် ဘာဇၞော် ကွာန်အၜဝ်)|ဝဏ္ဏသာရ]] ကု တၠဂုဏ်အစာပုပ္ဖရမ္မတုဲ သၠးကဵု ဒါန်တိ သွက်ဂွံဒှ် တိဂအာင်ဘာသံဃိက ကောံ ကုတိသာသနာ မြဴသာ်ဝွံ ချူဗၟံက်လဝ် ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် မထပက်လဝ် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃ ဂိတုမာတ် ၈ ပ္ဍဲ ဍုင်ထဝါဲရ။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; နလိက်ကသုက် အပ္ဍဲသၞောဝ် တၞဟ်နဂွံဗၠး ဝိနဲ သင်တအ် ဂွံတန်တဴဂပ်ဝ်တုဲ ဒးဖန်လဝ် ဗီုဂှ်ကီုလေဝ် ဘာဝွံ နမဒါန် နူ တၠဳပိုန် ကျာ်ဇၞော်အစာဂိုဏ်ရာမညနိကာယဂမၠိုင်ဂှ် ရာန်လဝ် သွက်ဂွံခၞံဗဒှ် ဘာမန် ပ္ဍဲ ဍုင်ထဝါဲဂှ်ရ။

=== လၟေင်အလန် မရာန် အရှာမ်ဘာ ===
* အလန်ပထမ သ္ၚိ ကေုာံ ဂအာင် င္ၚုဟ် ၂၃၅၀ကိုဋ်
* အလန်ဒုတိယ သ္ၚိ ကေုာံ ဂအာင် င္ၚုဟ် ၅၅၀ကိုဋ်။
* အလန်တတိယ သ္ၚိ ကေုာံ ဂအာင် င္ၚုဟ် ၇၀၀ ကိုဋ်။
* အလန်စတုတ္ထ ဂအာင် မနွံ ပလိုတ်ဘာ အနာံ ၇၄ ပေ၊ ဇမၠိင် ၁၁၆ ပေ င္ၚုဟ် ၂၀၀၀ ကိုဋ် (တ္ၚဲထပက်စၟတ်တဲ ဂိတုကထိုန်ပေင် ၁၃၈၅ (၂၇၊ ၁၁၊ ၂၀၂၃)။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Faianri.mon%2Fposts%2Fpfbid05Udr16hd779Zq6whSXDt6NfaQBog6MZJnqmEuYMnk9f2h4dbKdcKxU4B5maqMzEQl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|title=ထပ်ရာန်ဂအာင်တိ အလန်စတုတ္ထ |last= |first= |date=November 27, 2023 |website=ရာမညနိကာယ ဘာဇနကာရာမ ကွာန်တဴတက် |publisher=Open |access-date=November 27, 2023 |quote=စၟတ်တ္ၚဲ=   (၁၃၈၄)=သၞာံ)
ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်(၃)စွေက်တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါ(၈-၃-၂၀၂၃)
ကိစ္စရာန်ဂအာင်ဘာမန် ရာမညနိကာယ ဍုင်ထဝဲါ
(၂၃၅၀)ကိုဋ်ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲရောင် ချုပ်လိက်
က်ုပြေတုဲဒှ်အာရောင်ဂှ် လလောင်တြးက်ုကောန်
ဂကူမန် အလုံဒေသရးမန် မဒှ်ရကျာ်/အဴ။}}&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ ဘာမန်ဏအ် မံက်ဂတဝ် က္တဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ဘာလကျာ်ထဝါဲ မနွံ ပ္ဍဲအရာပ်သၞေဟ်စိင် ကော် ကောံဓရီု ရဲဂကောံရုင်လံင်ပိဏ္ဍပါတ် (''ဆွမ်းလောင်ရုံအသင်းအဖွဲ့'') တုဲ ဟီု ယဝ်ရ ဂကောံမၞးတအ် လံင်ပိဏ္ဍပါတ် ကုလကျာ်မန်မ္ဂး နကုခမဳသင်ထဝါဲတအ် ဗဂပ်ဗဗေင် ကုဂကောံဂှ်တုဲ ညးတအ် ဟွံဒုင်လံင် ပိဏ္ဍပါတ် ကုဂကောံဂှ်ရ။ နကုဂကောံတအ်ဂှ် သ္ဒးရုဲစှ်မွဲတုဲ ဂကောံတအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ် ဂကူထဝါဲဖအိုတ်တုဲ ညးတအ် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ ဆက်လံင်အာ ပိဏ္ဍပါတ် ကုဘာလကျာ်ထဝါဲဟေင်ရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ နကုဘာလကျာ်မန်ဂှ် စှ်ေပိဏ္ဍပါတ်မ္ဂး ဒါယကာ မလံင်ပိဏ္ဍပါတ် ကုလကျာ်မန် ဟွံမဲရ။ ပ္ဍဲ ဘာမန်ဂှ် သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ် သင် မလုပ်ဒဂိုန် နွံ ၅ ဇကု၊ ဒါယကာ နွံ အကြာ ၂-၃ တၠ၊ ကောံ ကုသၟာကမၠောန် မသြိုင်ဘာ နွံ အကြာ ၇-၈ တၠတုဲ မွဲမွဲတ္ၚဲမ္ဂး စရိတ်ပိဏ္ဍပါတ် အိုတ်ဒၟံင် သြန်ဒကေဝ်ဗၟာ ဗဒါဲမွဲကိုဋ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite interview |last=ညးမမင်မဲ ဘာ |first= |subject-link= |interviewer=Nelinga-Ajn |title= ဂွံမိၚ်ကေတ် ပရောကိစ္စပိဏ္ဍပါတ် ဆေၚ်စပ်ကဵု ဘာမန် ဍုၚ်ထဝါဲတုဲ ပတိုန်ထၜးဏာကဵုတၚ်ဒးဒုၚ်စသိုၚ်မွဲပိုဒ် |work=Nelinga-Ajn |date=September 25, 2023 |publisher=Open |location=|url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Farja.nai.9%2Fposts%2Fpfbid0H3UkL3E15AoSBnNHDa8kxTmfCzcDkMkWW9qKXSzYqr9fABx4x77zEuACNfPu2Yskl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot; |access-date=|quote=“စၟတ်တ္ၚဲ-၂၇-၁၁-၂၀၂၃) 
ဂိတုကထိုန်ပေင်(၁၅)မၟံက် တ္ၚဲစန် ကျာ်ဇၞော်အ္စာဒံက်တာဘဒ္ဒန္တဝဏ္ဏသာရ
ဥက္ကဌ ဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ အလုံဒေသရးမန်
ထပက်စၟတ်တဲ ချူ လိက်ကသုတ် ထပ်ရာန်တိ ဂအာဘာမန်
ရာနိကာယ ဍုင်ထဝဲါ လ္ပါ် ပလိုတ်ဘာ င္ၚုဟ်မး(၂၀၀၀) ကိုဋ် မဒှ်ရ။
(၁၃၈၅) စၟတ်တ္ၚဲ ဂိတုက္ထိုန်ပေင်(၁၅) မၟံက် ဒှ် တ္ၚဲတၟေင်  တ္ၚဲခိုဟ် တ္ၚဲပရဲတုဲ
နူ ဂကောံရာမညနိကာယ   ဓမ္မာစရိယ     အလုံဒေသရးမန်
ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဥက္ကဌ ရာမည ဒံက်တာ ဘဒ္ဒန္တဝဏ္ဏသာရ ဘာမဟာဝိဟာရ
ကွာန်အၜဝ် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်ဝွံ ။အာဂတပၠတရဴ သွက်ဖိုလ်ပရ၊  အတ္တဂှ်ပဲါ
သဒ္ဓါဇၞော် စေတနာလှဲလး မၞုံစိုတ်သၠုင်ပြဲ ပ္ဍဲ ဂကူမန်တအ်ဂှ်  ဟွံဒှ် ညံင်ဂွံဒှ်၊
ပ္တိတ်ဇဲဝီရိယ အလန်စတုတ္ထ(၄)ထပ်ရာန်တိ ဂအာင်ဘာမန် ရာမညနိကာယ
ဍုင်ထဝဲါရောင်။
အလန်ပထမ(၁) သ္ၚိ  + ဂအာင်ဂှ် (၂၃၅၀)ကိုဋ်
အလန်ဒုတိယ(၂) သ္ၚိ + ဂအာင်ဂှ်(၅၅၀)ကိုဋ်။
အလန်တတိယ(၃) သ္ၚိ + ဂအာင်(၇၀၀) ကိုဋ်။
အလန်စတုတ္ထ(၄) ဂအာင်(ပလိုတ်ဘာလၟုဟ်ဏံဂှ်   
အနာံ-၇၄-ပေ။ ဇမၠိင်(၁၁၆-ပေ = ၚုဟ်မး (၂၀၀၀) ကိုဋ် မဒှ်ရ
လၟုဟ် ဂအာင်လ္ပါ် ပလိုတ်  ဘာမန် ရာမညနိကာယ ဍုင်ထဝဲါဂှ်
နူ ဂကောံ ရာမညနိကာယ ဓမ္မာစရိယ ထပ်ရာန်ကေတ်ယျ မဒှ်ရကျာ်/အဴ။
ကဵုဂွံသြန်ဟရမ်(စရံငွေ)(၅၀၀) ကိုဋ်တုဲရ
သြန်သှ်ေမံင်(၁၅၀၀) ကိုဋ်ဏီတအ်ဂှ်  
အိုတ်ကဵုညးမဆာန်ဂကူ ဆာန်ဘာသာ
ဆာန်သာသနာ ညးဂမၠိုင်ကျာ်/အဴ သွက်ဂကူ၊ သွက်ဘာသာ၊
သွက်သာသနာ ဂွံတန်တဴအာ အဓါန်မဂၠိင်သ္ဂောဲတၟံရန်တုဲ
👉👉👉🙏🙏🙏ဩဝ်----ထံက်ပင်ဘိုင်ပူဗိုင် က်ုဒါန်အိုတ်ညိဂှ်
💅💅💅လ္ၚောဝ်ကလအ်ဏာကျာ်ဇၞော်အ္စာ တၠဂုဏ်အ္စာဂမၠိုင်တုဲ
ဇၟာပ်ပ်ကောန်ဂကူမန် ထေက်က်ု ဒးက်ုဒါန်မာန်ရောင်။
သ္ပအဲပရဲ   စၞးဂကောံ ဂရေင်ပတီဏာ ဗွဲသက္ကစ္စ ဂါရဝ ရကျာ်/အဴ။}}&lt;/ref&gt;

== သိမ် ==
သၞာံ ၂၀၂၅ ဂိတုနဝ်ဝေမ္ဗာ ၂ (သက္ကရာဇ် ၁၃၈၇ ဂိတုကထိုန် ၁၃ မၟံက်) တ္ၚဲအဒိုတ်ဂှ် သၟိတ် သိမ်။&lt;ref&gt;{{cite web |last= |first= |date=October 18, 2025 |title=လိက်နိမန်သင် |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2F11m5c4nxwa%2Fposts%2Fpfbid02Y8ZnEiQC5zvm5ZqPAhaoyamefneSWNLfJfiT4nK99yMbWjkM7mbFEnFmros2z7GNl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|website=ပုပ္ဖ |location= |publisher=Open |access-date=October 20, 2025|quote= }}&lt;/ref&gt;

== ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာ ==
ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တပုပ္ဖရမ္မ 


== နိဿဲ ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>df8mm40r7qm2of2uyxte9erfdzm8eh7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယှိုဲယာင်၊ နာဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6492</id>
    <revision>
      <id>60126</id>
      <parentid>42507</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T04:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59247-04</username>
        <id>5792</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ အလာံဂကူ</comment>
      <origin>60126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35398" sha1="tn4ot5p3bf55ieqn39job1sp5u0lj2j" xml:space="preserve">{{Infobox person
|name = နာဲယှိုဲယာင်
|image =
|image_caption =ဗီုရုပ် နာဲယှိုဲယာင်
|birth_date = ၁၉၁၀
|birth_place = ကွာန်မဟေဲ၊ တကအ်ခၟိုင်
|birth_name = 
|death_date = ဂိတုဘတ် ၁၉၉၃ (အာယုက် ၈၃)
|death_place = ကွာန်ဝင်က (ဍုင်သေံ)
|death cause = 
|disappeared_date =
|body_discovered =
|monuments = 
|education = 
|alma_mater = 
|occupation = သၟာပၠန်ဂတး
|nationality = {{Flag|Mon}} ဂကူမန်
|known_for = ဗိုလ်ပၞာန်မန်
|party = 
|spouse = မိသိင်အေ
|awards =
|children =
* နာဲထောန်အံင်
* နာဲဇဝ်ဝါန် (နွံပိုန် ဘာစောဝ်ဇဗၠု)
|honors =
|parents = 
|signature =
|footnotes =
}}
'''နာဲယှိုဲယာင်''' (နိုင်ရွှေယိုင်) ဂှ် ဒှ်သၟာပၠန်ဂတး သွက်ဗၠးၜးဂကူမန် ပ္ဍဲအခိင်မန်တအ် မက္လေင်ပၠန်ဂတး ခေတ်တၟိ၊ မညး စနူ ဌာန်ဇာတိဇကု ကွာန်မဟေဲ တကအ်ခၟိုင်ရ။ ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက် မန် ကဵု ကရေင် ပံင်တောဲတုဲ သီဍုင်သဓီု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ် နာဲယှိုဲယာင် နဒဒှ် သကိုပ်ဒပ်ဂှ် ပါလုပ်လဝ်တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု အခိင် ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် မလုပ်ဖျေဟ်လွဟ်ဂှ် ဟွံဗက်လုပ်၊ စၞးဂှ် ပ္ကောံ ဒြဟတ် ပ္ကောံလွဟ်တုဲ အခိင်မစုက်လုက် ကုနာဲယှိုဲကျေန်ဂှ် ဂွံရနုက်ဗပေင် ဒြဟတ်မၞိဟ် ဒြဟတ်လွဟ် ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကိုပ်ကၠာအိုတ်၊ လွဟ်ဂတာပ်ခေတ် M16 ဂွံစိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲပၠန်ဂတးမန်ဂှ်လေဝ် ဒှ်မၞိဟ် မပ္ကောံနင်ကိုပ်ကၠာအိုတ်၊ ဂွံဒှ် သကိုပ်ပၞာန် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ နာဲယှိုဲယာင် ဒက်ဘဝသ္ၚိကၟိန် ကုမိသိင်အေ ဇာတိကွာန်ကအ်ဒုန်မြေင်တုဲ ညးတအ် က္လိဂွံ ကောန်တြုဟ်ၜါ။

== အတ္ထုပ္ပတ္တိ ==
နာဲယှိုဲယာင် က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကွာန်မဟေဲ တကအ်ခၟိုင်။ ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယ အာစိုပ်ဒတုဲတုဲ နကဵု သၟိင်အေင်္ဂလိက် အတိုင်မကဵုလဝ် ဂတိပါင် ကုအမေရိကာန် ပ္ဍဲလိက်ပဋိညာဏ်အာတ္တလာန္တေစ်ဂှ် ကုဍုင် ညးတအ် မပလဝ် ကဝ်လဝ်နဳတအ်ဂှ် သ္ဒးပအပ်ကဵု ညးဒေသတအ်တုဲ ဗၟံက်ကၠုင်ရုပ်ရဴကမၠောန် သွက်ဂွံ ကဵုဗၠးၜး ကုဍုင်ကဝ်လဝ်နဳဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် နကဵုမန်တအ် ညာတ်ကေတ် ပ္ဍဲသၞောတ်ဍုင်တၟိဏအ်ဂှ် ယဝ်ရ အခေါင်တၟေင် သွက်ဂကူမန် ဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ်မ္ဂး ဂကူမန်တအ် ဒးကၠေအ်ကၠက်အာ အကြာဂကူဗၟာရောင်တုဲ သွက်ဂွံဂွံ အခေါင်တၟေင် သွက်ဂကူမန်ဂှ် နာဲဖဝ်ချိုဝ် အာက္ဍိုပ်တုဲ ဒက်ပ္တန်ပ္တိုန် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် နကဵု ယၟု ဗော်မန်ကောန်ဍုင်အရင်ရ။ နကဵု ဗော်မန်ကောန်ဍုင်အရင်ဂှ် အာတ်မိက် သၟိင်တၠဗၟာ ညံင်ဂွံစၟတ်သမ္တီကဵု ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ သွက်ဂကူမန်တၞဟ်ခြာ ပ္ဍဲသဘင်မာဲ သွက်ဂွံရုဲစှ် အမာတ်စၠတ်ထဝ် ပ္တန်ဍုင်တၟိရ။ ဆဂး နကဵု သၟိင်တၠဗၟာတအ် ဟွံစၟတ်သမ္တီကဵုတုဲ နကဵု ဗော်မန်ကောန်ဍုင်အရင် ဗဂပ်ဗဗေင်ဟွံလုပ်ဒုင်ရုဲမာဲရ။ ဆဂး က္ဍိုပ်သကိုပ်မန်တၞဟ်တအ် ညာတ်ကေတ် မန်တအ် ဟွံလုပ်ဒုင်ရုဲမာဲမ္ဂး မၞိဟ်သွက်ဂွံပ္တိုန်ထ္ၜး သွက်အခေါင်ဂကူမန် ပ္ဍဲစၠတ်ထဝ်ဂှ် ဟွံမဲတုဲ သွက် ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ခမဳ ကရေက်ပလိုတ်ဂှ် နာဲလှမောင်၊ မန်ဥူင္ၚိုဲခိုင်၊ သွက်ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ခမဳ ကရေက်ဗၟံက်ဂှ် နာဲသာနှေင်၊ နာဲသိင်ထောန် (စိန်ထွန်း) (မဟေဲ)၊ ပွိုင်ဍုင်သဓီုသၠုင်ကျာဂှ် နာဲယျ၊ နာဲဘလောန် (နိုင်ယှိုဲကျေန်) တအ် လုပ်ဒုင်ရုဲမာဲ နကဵုပုဂ္ဂလိက အိုတ်ရ။ ဆဂး ဆညးမွဲကီု ဟွံဂွံဒုင်ရုဲစှ်ရ။ ဒၟာနူဂှ်တုဲ နကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ်တအ်ဏအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်ပတိုန် ဗော်ဗၠးၜးဂကူမန် (မွန်လွတ်လပ်ရေးအဖွဲ့) နာဲယှိုဲကျေန် ဒှ်ဥက္ကဋ္ဌ၊ နာဲသာန်တူ ဒှ်ညးရေင်တၠုင်ဖိုလ်၊ နာဲသာနှေင်၊ နာဲသိင်ထောန် (စိန်ထွန်း) (မဟေဲ)၊ နာဲလှအံင်၊ မိဟံသာ၊ နာဲသိင်ထောန် (ဘာခတဵု) နာဲသာအံင်၊ နာဲပိုးကောင်၊ နာဲယျ၊ နာဲသာဟာန်၊ နာဲသိန်းအောင်၊ နာဲထောန်ယျေန် တအ် ဒှ်ပ္ဍဲဂကောံကေင်ကာရ။ နကဵု ဂကောံဏအ် ပံင် ကုဂကောံမန်တၞဟ်တုဲ အာတ်မိက် အလဵုအသဳဖဆပလ သွက်အခေါင်တၟေင် သွက်ဂကူမန် (၇) တင်။ ဆဂး နကဵု အလဵုအသဳဗၟာ ဟီု ဒဒှ်ရ ဂကူမန် ကဵု ဂကူဗၟာ တုပ်တုပ်ရ သွက်ဂွံဒးကဵု အခေါင်တၟေင် ကုဂကူမန် ဟွံမဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=နိုင်ပန်းသာ |date= ၂၀၁၆ |title=မွန်လူမျိုး တိမ်ကောခြင်း နှင့် ပြန်လည်ရှင်သန်လာခြင်း |url= |location= |publisher=အရှေ့ကြယ်စာပေ |page=၅၅-၇၅ |isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=နိုင်ပန်းသာ |date= ၂၀၁၅ |title=ခေတ်သစ်ကာလ မွန်အမျိုးသားလှုပ်ရှားမှုသမိုင်းနှင့် နိုင်ရွှေကျင်အကြောင်း သိကောင်းစရာ |url= |location= |publisher=အရှေ့ကြယ်စာပေ |page=၂၉-၅၀ |isbn=}}&lt;/ref&gt; 

ဗော်ဗၠးၜးဂကူမန် ဂှ် ပသဘင်သဳကၠဳတုဲ နကဵု [[င္ၚိုဲသိင်၊ နာဲ|နာဲင္ၚိုဲသိင်]] ပ္တိုန်ဂလာန် ဂကူမန်ပိုယ် သ္ဒးနွံကဵု ဒပ်ဒစဵုဒၞာဂကူမန်မွဲ တုဲ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳဂှ် ရုဲစှ်ပ္တိုန် နာဲင္ၚိုဲသိင် နဒဒှ် ညးသကိုပ်ကောပ်ကာဲ၊ နာဲသာန်တူဂှ် ဒုညးသကိုပ်ကောပ်ကာဲ ဒပ်ဒစဵုဒၞာဲဂကူမန် ရ။ သွက်ပွိုင်ဍုင်တကအ်ခၟိုင်ဂှ် နာဲသောင်းရှိန် (သက္ကော) ဂှ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် ညးတာလျိုင်ဒပ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=နိုင်ပန်းသာ |date= ၂၀၁၅ |title=ခေတ်သစ်ကာလ မွန်အမျိုးသားလှုပ်ရှားမှုသမိုင်းနှင့် နိုင်ရွှေကျင်အကြောင်း သိကောင်းစရာ |url= |location= |publisher=အရှေ့ကြယ်စာပေ |page=၅၂ |isbn=}}&lt;/ref&gt; မွဲလပါ်ဂှ် ပရေင်အာတ်မိက် အခေါင်အရာဂကူမန်ဂှ် ဆက်ကၠောန်အာဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။ 

ကြဴနူ အလဵုအသဳဗၟာ တးပါဲထောအ် အခေါင်တၟေင် သွက်ဂကူမန်တုဲ နကဵု ဗော်ဗၠးၜးဂကူမန် ချပ်ဂၞန်ကၠုင် သွက်ဂွံ လုပ်ပေါဲဗတိုက် နကဵုလွဟ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် နကဵု နာဲယှိုဲယာင် ညးမဒှ်သၟတ်မန်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ဒပ်ဒမၠုက်မွဲ ပ္ဍဲကွာန်မဟေဲ တုဲတုဲရ။ ဒပ်ဂှ် ဗွဲကြဴ ဗိုလ်ရန်ကင်း လုပ်ဗပေင်စုတ်ကဵု ဒြဟတ်ပၠန်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲတကအ်ခၟိုင်ဂှ်ရ နာဲသောင်းရှိန် လေဝ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ဒပ်ဒမၠုက် ပ္ဍဲကွာန်သက္ကော နွံကီုရ။ ဒပ်ဒမၠုက်ၜါဒပ်ဂှ် နွံသၟဝ်ပကင်ရင် နာဲသိင်ထောန် (မဟေဲ)ရ။ ညံင်ရဴ ပ္ဍဲတကအ်ခၟိုင်ဂှ်ကီု ပ္ဍဲကဵု ဒေသတၞဟ် ဗီုကဵု ထိုင်အာင် မ္ဂး ဗိုလ်သိန်း၊ ကအ်ဗိန်မ္ဂး နာဲဒွေး၊ ဗိုလ်ကွိန်၊ ကအ်ဗိုတ်မ္ဂး ဗိုလ်ရွှေရီ၊ ဖအံက်မ္ဂး နာဲသာအောင်၊ ကၠအ်သတ် ဗိုလ်တေဇော၊ ဗိုလ်ကြောင်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်မ္ဂး နာဲပါန်သာ၊&lt;ref&gt;{{cite book |author=နိုင်ပန်းသာ |date= ၂၀၁၅ |title=ခေတ်သစ်ကာလ မွန်အမျိုးသားလှုပ်ရှားမှုသမိုင်းနှင့် နိုင်ရွှေကျင်အကြောင်း သိကောင်းစရာ |url= |location= |publisher=အရှေ့ကြယ်စာပေ |page=၆၇ |isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=panthar1&gt;{{cite book |author=နိုင်ပန်းသာ |date= ၂၀၁၅ |title=မွန်အမျိုးသားခေါင်းဆောင်တစ်ဦးဖြစ်သူ နိုင်ပန်းသာ၏ ဘဝဖြတ်သန်းမှုမှတ်တမ်းများ |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2FNaingPannThar%2Fphotos%2Fa.558835947652284%2F558836060985606%2F%3Ftype%3D3&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|location= |publisher=အရှေ့ကြယ်စာပေ |page=၂၉-၅၀ |isbn=}}&lt;/ref&gt;ကၟာဝက်မ္ဂး ဗိုလ်ရာဇာတအ် နွံဒၟံင်ရ။ 

သၞာံ ၁၉၄၈ ဂိတုအဝ်ဂေတ်ဂှ် အလဵုအသဳဖဆပလတအ် လုပ်ရပ်က္ဍိုပ်သကိုပ် ဗော်ဗၠးၜးဂကူမန် ပ္ဍဲရုင်မတ်မလီုတုဲ ပ္ဍဲအဝ်ဂေတ် ၂၉ ဂှ် နကဵု ဒပ်ပၞာန်မန် ကေုာံ ဒပ်ကရေင် ပံင်တောဲတုဲ လုပ်သီဍုင်ဖာအင်။ သီဂွံဍုင်ဖာအင်တုဲ သီဂွံဍုင်သဓီု၊ နူဂှ် ဆက်သီဂွံအာ သီုဍုင်မတ်မလီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=နိုင်ပန်းသာ |date= ၂၀၁၆ |title=မွန်လူမျိုး တိမ်ကောခြင်း နှင့် ပြန်လည်ရှင်သန်လာခြင်း |url= |location= |publisher=အရှေ့ကြယ်စာပေ |page=၇၄ |isbn=}}&lt;/ref&gt; အခိင်ကာလ ဒပ်ဗိုလ်ယှိုဲယာင်တအ် မလုပ်သီဍုင်သဓီုဂှ် ပ္ဍဲဍုင်သဓီု လပါ်အလဵုအသဳဗၟာဂှ် ဗိုလ်စိန်လွင် ညးမဒှ်ဇာတိကွာန်ကအ်ပြေင် (ကျွဲခြံ) ဂှ် ဒှ်သကိုပ်ဒပ်။ ဗိုလ်စိန်လွင် ဒးဒြေပ် ဆင်ဍာ် ၜိင်ကၠောအ်အာ တကအ်ခၟိုင်၊ သှ်ေဆပံင်မဳမွဲဂတှ်ေဓဝ် ဂးရ။ ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်ဂှ် ကောန်ပၞာန်ဗိုလ်ယှိုဲယာင် လၟိဟ် ၄၆ တၠဂှ် သီဂွံအာ လွဟ်နူဒပ်ပၞာန်ဗၟာဂှ်တုဲ ဒှ်အာ ကောန်ပၞာန်မွဲ သေနာတ်ၜါၜါဇကိုအ်ရ။&lt;ref name=sunthorn/&gt;

ဒပ်မန် တကအ်ခၟိုင် နာဲယှိုဲယာင် (ဗွဲကြဴ ဂွံဒှ် သကိုပ်ဒပ်စရေက် ဗိုလ်ယှိုဲယာင်) ကဵု နာဲသောင်းရှိန်တအ်ဂှ် ဒးဒုင်ဗတိုက် ကုဒပ်ပၞာန်ကချေင် တမ်ဒပ် (၂) (ပ္ဍဲခေတ်ဂှ် ဒပ်ပၞာန်ကချေင်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲဒပ်ပၞာန်ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ) တုဲ ဒးပြံင်တိတ် နူခၟိုင်တုဲ အာဖျေဟ်ဇိုင် ပ္ဍဲခရိုင်သဓီု ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ပံင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=နိုင်ပန်းသာ |date= ၂၀၁၅ |title=ခေတ်သစ်ကာလ မွန်အမျိုးသားလှုပ်ရှားမှုသမိုင်းနှင့် နိုင်ရွှေကျင်အကြောင်း သိကောင်းစရာ |url= |location= |publisher=အရှေ့ကြယ်စာပေ |page=၆၉ |isbn=}}&lt;/ref&gt; ဒပ်ဗိုလ်ယှိုဲယာင် ကဵု ဗိုလ်ရာန်ကေန် နူကဵု တကအ်ခၟိုင်၊ ဒပ်ဗိုလ်ရှိန်၊ ဗိုလ်ညာဏ်၊ ဒပ်ဗိုလ်သိန်းတအ် ပံင်တောဲ ကုဒပ်ကရေင် ဗိုလ်စိုး၊ ဗိုလ်လင်းထင်တအ်တုဲ အာဖျေဟ်လဝ် သဇိုင် ပ္ဍဲကွာန်မူလိရ။ 

သၞာံ ၁၉၄၉ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၃၁ ဂှ် နကဵုအလဵုအသဳဗၟာ လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဒပ်ဒစဵုဒၞာဂကူမန် (MNDO)ဂှ် ဒှ်ဂကောံမ္ၚးသၞောဝ်ရ။ ဆက်တုဲ ဗော်ဗၠးၜးဂကူမန်လေဝ် ဒးဒုင်လလောင်တြး ဗော်မ္ၚးသၞောဝ်ကီုရ။ ကြဴနူဂှ် နကဵုပၞာန်ဗၟာ ဍိုက်ဗတိုက် ဒပ်မန်ဂမၠိုင်တုဲ ဒပ်မန်ဂမၠိုင် သီုကဵု ဒပ်ဗိုလ်ယှိုဲယာင် ပြံင်အာပ္ကောံစွံ ပ္ဍဲကအ်ကြိက်တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် တမ်ဒပ်မွဲ နွံဒြဟတ် ၈၀၀ တၠပြင်ပြင်ရ။ သကိုပ်ဒပ်စရေက် ဗိုလ်ယှိုဲယာင် ပံင်တောဲ ကုဒပ်စရေက် ကာန္နဳတုဲ ဖျေဟ်လဝ် ဗဒိုပ် ပ္ဍဲကွာန်ကာန္နဳရ။ နာဲပါန်သာ ဒှ်သကိုပ်တမ်ဒပ်ရ။ &lt;ref&gt;{{cite book |author=နိုင်ပန်းသာ |date= ၂၀၁၅ |title=ခေတ်သစ်ကာလ မွန်အမျိုးသားလှုပ်ရှားမှုသမိုင်းနှင့် နိုင်ရွှေကျင်အကြောင်း သိကောင်းစရာ |url= |location= |publisher=အရှေ့ကြယ်စာပေ |page=၇၂ |isbn=}}&lt;/ref&gt;

ဗွဲကြဴညိပၠန် ဒပ်စရေက် ဗိုလ်ယှိုဲယာင်၊ ဒပ်စရေက် နာဲသောင်းရှိန်၊ ဒပ်စရေက် နာဲထွန်းတင်၊ ဒပ်စရေက် နာဲကောန်ပါ ပန်ဒပ်ဂှ် ပံင်ပ္ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန် တမ်ဒပ်မွဲ။ နာဲပါန်သာ ဒှ်သကိုပ်တမ်ဒပ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=နိုင်ပန်းသာ |date= ၂၀၁၅ |title=ခေတ်သစ်ကာလ မွန်အမျိုးသားလှုပ်ရှားမှုသမိုင်းနှင့် နိုင်ရွှေကျင်အကြောင်း သိကောင်းစရာ |url= |location= |publisher=အရှေ့ကြယ်စာပေ |page=၇၉ |isbn=}}&lt;/ref&gt;

သၞာံ ၁၉၅၂ လပါ်လက်ကြဴဂှ် ဒပ်မန်လပါ်ပင ဒပ်နာဲအံင်ထောန်တအ်ဂှ် ဒုင်တဲ ဒပ်ကြုက်တုဲ ကော်စ မန်ဗု၊ ဒပ်မန် မနွံဒေသဒဵုထောင် မဒက်ပ္တန်လဝ် ကံင်သဳပရေင်ဍုင်ကွာန် ပရေင်ပၞာန်သဳဟရာဇာ (သီဟရာဇာစစ်ရေးနိုင်ငံရေးကောင်စီ) (ဗွဲခမၞန် ကော် ဒပ်သဳဟရာဇာ) နာဲယှိုဲကျေန် မအာဂတဂှ် ဟွံဒုင်တဲ ကြုက်တအ်ဂှ် ကော်စ မန်ဍာဲ။ ပၞာန်အလဵုအသဳ ဍိုက်ဗတိုက် ဒပ်ပငတုဲ ဒပ်ပငလီုအာ။ ဒပ်ပငဂှ် ပြံင်အာ ဖျေဟ်ဇိုင် လပါ်ကျာ်ပိ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=နိုင်ပန်းသာ |date= ၂၀၁၅ |title=ခေတ်သစ်ကာလ မွန်အမျိုးသားလှုပ်ရှားမှုသမိုင်းနှင့် နိုင်ရွှေကျင်အကြောင်း သိကောင်းစရာ |url= |location= |publisher=အရှေ့ကြယ်စာပေ |page=၈၁-၈၂ |isbn=}}&lt;/ref&gt; ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ဒပ်မန်ပင ဂှ် ဒုင်တဲ သၞောတ်ဝါဒတၠဓန ကြုက်ထာင်ဝါန်၊ ဒပ်မန်သဳဟရာဇာ ဒပ်နာဲယှိုဲကျေန်တအ်ဂှ် ဒုင်တဲ သၞောတ်ဝါဒကြုက်ကောန်မျူနေတ် ဟီုဂွံရ။ 

တၞဟ်နမဂွံပ္ကောံ ဒြဟတ်ပၠန်ဂတးမန် သီုဖအိုတ်တုဲ ဒပ်မန်တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ပ္ကောံတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၄ ဂိတုအဝ်ဂေတ်ဂှ် ဒက်ပ္တန် ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် မာန်ကၠုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=နိုင်ပန်းသာ |date= ၂၀၁၅ |title=ခေတ်သစ်ကာလ မွန်အမျိုးသားလှုပ်ရှားမှုသမိုင်းနှင့် နိုင်ရွှေကျင်အကြောင်း သိကောင်းစရာ |url= |location= |publisher=အရှေ့ကြယ်စာပေ |page=၈၃ |isbn=}}&lt;/ref&gt; နာဲအံင်ထောန် ကော်ဘိက်တုဲ နာဲယှိုဲကျေန်၊ နာဲထောန်မောင်၊ ဗိုလ်ယှိုဲယာင်တအ် ပြံင်အာ ပဒတဴ ပ္ဍဲဗဟဵု ဒပ်ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် မနွံပ္ဍဲဝါအနာင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=နိုင်ပန်းသာ |date= ၂၀၁၅ |title=ခေတ်သစ်ကာလ မွန်အမျိုးသားလှုပ်ရှားမှုသမိုင်းနှင့် နိုင်ရွှေကျင်အကြောင်း သိကောင်းစရာ |url= |location= |publisher=အရှေ့ကြယ်စာပေ |page=၈၅ |isbn=}}&lt;/ref&gt;

သၞာံ ၁၉၅၈ ဂိတုဂျူလာင် ၁၉ ဂှ် နကဵု ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် ပတှ်ေကေတ် ဂလာန်အလဵုအသဳဥူနု ညးတအ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု တွဵုရးဍုင်မန် ရောင်တုဲ ပအပ်လွဟ်တုဲ လုပ်ကၠောန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် အပ္ဍဲဍုင်ရ။ ဆဂး နာဲယှိုဲယာင်ဂှ် ဟွံဗက်တိတ်ဖျေဟ်လွဟ် ကရောမ် ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်တုဲ သှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု တိပၠန်ဂတး ပ္ဍဲ ကွာန်ဇဲယျ (လၟုဟ် လုပ်အာ ပ္ဍဲတိသေံ)။ ကွာန်ဇဲယျဂှ် နွံရသိမွဲ မညးဂမၠိုင်ကော်စ ရသိသော်ယံင်။ ညးဒှ် ဂကူကရေင် ဟီုအရေဝ်မန်၊  ညးဂမၠိုင် ပတှ်ေကေတ် ဒှ်မၞိဟ်တၠဣဓိရ။ နကဵုအဆက် ဗိုလ်စိုး ဂှ် ဗိုလ်ယှိုဲယာင် ကဵု နာဲသိင်ဟာန် (နာဲဘာဘူ) တအ် အာရာန်သေနာတ် ပ္ဍဲပယျဵုဍုင်သေံ လွဟ်ဂတာပ်ခေတ် M16 ။ နူလပါ်ဍုင်သေံဂှ် မန်ဍုင်သေံ နာဲကသေံသေဠာခုန်တအ် ဒှ်မၞိဟ်မပလံင်ဗစိုပ် ကဵုလွဟ်တအ်ရ။ လွဟ် M16 မဒှ်လွဟ်ဂတာပ်ခေတ် စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲပၠန်ဂတးမန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ&lt;ref name=sunthorn&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fjakkasiha.sripanngern%2Fposts%2Fpfbid0cYWtx47mZxS566VFH4uj1KvVcPfUxo1XSAv2yqZEcn3xdgMf9H5Z1yzQzmCpAGJAl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|title=သကိုပ်ပၞာန်မန် ဗိုလ်ချုပ်ယှိုဲယာင်အာဇာနဲမန် ပေါဲဗတိုက်သီဍုင်မတ်မလီု|last=Sripanngern |first=Sunthorn |date=June 17, 2023 |website=Facebook, Personal Page |publisher=Open |access-date=June 27, 2023 |quote=အခိင်ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်ဖျေဟ်လွဟ် သၞာံ ၁၉၅၈ ဂှ် ဗိုလ်ယှိုဲယာင်ဟွံပါ ဒပ်ညးတအ်နွံဒၟံင်ပ္ဍဲကွာန်ဇဲယဂှ်တုဲ ကောန်ပၞာန်ကရေင်မၞုံယၟု ဗိုလ်စိုး ဟီုဂှ်ဒှ်ရဲဆာန်ဗိုလ်ယှိုဲယာင်၊ နူအဆက်ဗိုလ်စိုးဂှ်ရ ဗိုလ်ယှိုဲယာင် နာဲသိန်ဟာန်(နာဲဘာဘူ) တအ်အာရာန်လွဟ်ဂတာပ်ခေတ်(M16) ပ္ဍဲပယျဵုဍုင်သေံ၊ နူလပါ်ဍုင်သေံဂှ်မန်ဍုင်သေံ နာဲကသေံ သေဠာခုန် တအ် ပလံင်ဗစိုပ်ကဵုလွဟ်ရ။ အခိင်နာဲယှိုဲကျေန်ဒက်ပ္တန်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ တၟိတၟိတေံ ဒပ်ဗိုလ်ယှိုဲယာင်လုပ်ပံင်ကဵုဗော်ဍုင်မန်တၟိ သီုကောန်ပၞာန် သီုလွဟ်ဂတာပ်ခေတ် ၁၂၈ ဇကိုအ်၊ ခါန်ကၞာတ်ပ္တိန်ဗိုလ်ယှိုဲယာင်ဒှ်သကိုပ်ပၞာန်မန်(ဗိုလ်ချုပ်ယှိုဲယာင်) ဗော်ဍုင်မန်ကၠာအိုတ်ရ။ ကောန်ပၞာန်မန် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ အဃောကတ်ဗ္တောန်ပန်လွဟ်ဂတာပ်ခေတ်(M16) ပ္ဍဲဗဟဵုဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကွာန်ဒဵုထောင် ကောန်ပၞာန်မွဲတၠ မာ်ဒးလတာ်စာင် Auto (ကောန်ဍေင်) မကမ်ကရိုဟ်တိတ်အာ သီုဥက္ကဌယှိုဲကျေန် သီုဥက္ကဌထေန် တကိုတ်အာရ။ ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက် ဒပ်ပၞာန်ဗမာတိုန်သီဗဟဵုဇံင်ကွဳဂှ်လေဝ် ဗိုလ်ချုပ်ယှိုဲယာင် တဝ်စၞေဟ် စဵုဒၞာဗဒိုပ်ဗဟဵုမာန်ကၠုင်ရ။}}&lt;/ref&gt; သၞာံ ၁၉၆၀ ပ္ဍဲအခိင်ကညင်ဂှ် နာဲယှိုဲကျေန် ကလေင်စိုပ်ကၠုင် ဇရေင်ခရိုင်သဓီု ပွိုင်ဍုင်(၃)တုဲ ဂွံဆဵုကဵု ဗိုလ်ယှိုဲယာင်၊ နာဲသိင်ဟာန်၊ နာဲဖေညောအ်&lt;ref name=panthar2&gt;{{cite book |author=နိုင်ပန်းသာ |date= ၂၀၁၅ |title=ခေတ်သစ်ကာလ မွန်အမျိုးသားလှုပ်ရှားမှုသမိုင်းနှင့် နိုင်ရွှေကျင်အကြောင်း သိကောင်းစရာ |url= |location= |publisher=အရှေ့ကြယ်စာပေ |page=၉၂ |isbn=}}&lt;/ref&gt; တုဲ ဒပ်ဗိုလ်ယှိုဲယာင် ကေုာံ နာဲသိင်ဟာန် သီုကောန်ပၞာန်ဖအိုတ် နကဵုလွဟ်ဂတာပ်ခေတ် ၁၂၈ ဇကိုအ်ဂှ် လုပ်ဗော်ဍုင်မန်တၟိရ။ နူစ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဒက်ပ္တန်တုဲ က္လိဂွံ ကောန်ပၞာန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်ဒပ်ဗိုလ်ယှိုဲယာင်တအ်ရ။&lt;ref name=sunthorn/&gt; နူဂှ် နာဲယှိုဲကျေန် ဂွံစုက် ကုနာဲနေ ညးဟွံဖျေဟ်လွဟ် ကရောမ်ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်တုဲ မညးပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဒဵုထောင်် တုဲ နာဲနေလေဝ်လုပ်ပံင်တောဲ ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိကီုရ။&lt;ref name=panthar2/&gt;နာဲယှိုဲယာင် ဂွံဒှ် သကိုပ်ပၞာန်မန် (ဗိုလ်ချုပ်ယှိုဲယာင်) ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။&lt;ref name=sunthorn/&gt;

ပ္ဍဲအခိင်အကြာဂှ်ရ နာဲယှိုဲယာင် ဂွံစုက်လုက် ကုမိသိင်အေ ဇာတိကွာန်ကအ်ဒုန်မြေင်တုဲ စှ်ေဒၞာဲ ဒက်ဘဝသ္ၚိကၟိန် ရေင်သကအ်ရ။ နာဲယှိုဲယာင် ကဵု မိသိင်အေ က္လိဂွံ ကောန်တြုဟ်ၜါ၊ နာဲထောန်အံင် ကဵု နာဲဇဝ်ဝါန် (ဗွဲကြဴ ဒှ်တၠဂုန်ဇဝ်ဝါန် နွံပိုန် ဘာစောဝ်ဇဗၠု)ရ။&lt;ref name=sunthorn/&gt; မိသိင်အေ ကလိဂွံ အာယုတ် ၈၄ စုတိအာ ပ္ဍဲဂိတုဂျောန် ၁၃၊ ၂၀၂၃ ပ္ဍဲကွာန်ဝင်ကရ။

သၞာံ ၁၉၇၀ ဂှ် ပၞာန်ဗၟာ ကၠုင်သီ ဗဟဵုဗော်ဍုင်မန်တၟိ မနွံပ္ဍဲဇံင်ကွဳဂှ်လေဝ်&lt;ref&gt;{{cite book |author=နိုင်ပန်းသာ |date= ၂၀၁၅ |title=ခေတ်သစ်ကာလ မွန်အမျိုးသားလှုပ်ရှားမှုသမိုင်းနှင့် နိုင်ရွှေကျင်အကြောင်း သိကောင်းစရာ |url= |location= |publisher=အရှေ့ကြယ်စာပေ |page=၉၄ |isbn=}}&lt;/ref&gt; ဗိုလ်ယှိုဲယာင် စဵုဒၞာဗဒိုပ်ဗဟဵုမာန်ကၠုင်လဝ်ရ။&lt;ref name=sunthorn/&gt; 

ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ပြံင်လုပ် ကျာ်ပိတုဲ ဗွဲကြဴဏအ် မၞိဟ်မဖျေဟ်လွဟ်တြေံတအ်လေဝ် က္လေင်စိုပ်ကၠုင်ပၠန်တုဲ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဒြဟတ်ဇၞော်ကၠုင် ၜိုတ်ဒးရးရ။ သၞာံ ၁၉၇၇ လပါ်အိုတ်ဂှ် ဗိုလ်ယှိုဲယာင် ယဲဇၞော်က္တဵုဒှ် (ယဲဆီၜေတ်)တုဲ ဒးအာလွဳ ပ္ဍဲဍုင်က္ၜင်ကံက်ရ။ အဃောညးမနွံဒၟံင် က္ၜင်ကံက်ဂှ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကၠောန် သဘင်သဳကၠဳဗော် မရနုက်ကဵုပန်ဝါရ။ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳဂှ် လညာတ်တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ်တုဲ က္လိဂွံတင်တုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် ဟွံမာန်တုဲ ဗော်ပါ်အာ ၜါကရေက်ရ။ က္ဍိုပ်နာဲယှိုဲကျေန်တအ်ဂှ် ပြံင်အာ ကွာန်ဝင်ကရ။ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် နာဲယှိုဲယာင် တအ်လေဝ် ပြံင်လုပ်အာ ကွာန်ဝင်ကကီုရ။&lt;ref name=inter&gt;{{cite interview |last=Monzel |first=Bee Htaw |subject-link= |interviewer=Bee Htaw Monzel |title=နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ သၟာန်စလဝ် တၠဂုန်ဇြဝ်ဝါန် ညးမဒှ် ကောန်ဍောတ် နာဲယှိုဲယာင် |work= |date=June 27, 2023 |publisher= |location= |url= |access-date=}}&lt;/ref&gt;

ဗွဲကြဴ ဗိုလ်ယှိုဲယာင် ကလေင်စိုပ် နူက္ၜင်ကံက်ဂှ် လုပ်မံင် ပ္ဍဲဝင်ကရ။ အခိင်ဂှ်လေဝ် အာယုက်ညး ဒှ်ၜိုတ် ၆၇ သၞာံရတုဲ ဒေါအ်ဇူထောအ် နူကမၠောန်ဗော်ရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲလ္ၚဵု ဗိုင်တိုန် ကောံဓရီု ဗိုင်ကဵုစကသပ်ညိညရ။&lt;ref name=inter/&gt; သ္ၚိညးတအ် ပ္ဍဲကွာန်ဝင်ကဂှ် နွံ မွဲအရာပ် ကုကောန်ဇာတိတကအ်ခၟိုင် သ္ၚိပိမမွဲရေင် နာဲသိင်ဟာန် (နာဲဘာဘူ) ဇာတိမုဟ်ဒုန်၊ နာဲတာန်တေန် ဇာတိသက္ကော၊ ကေုာံ သ္ၚိဗိုလ်ယှိုဲယာင် ဇာတိမဟေဲရ။&lt;ref name=sunthorn/&gt;

သၞာံ ၁၉၉၃ ဂိတုဘတ်ဂှ် နာဲယှိုဲယာင် က္လိဂွံအာယုက် ၈၃ သၞာံ စုတိအာ ပ္ဍဲသ္ၚိညး ပ္ဍဲကွာန်ဝင်ကရ။&lt;ref name=inter/&gt;

== နိဿဲ == 
{{Reflist}}
[[ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]] [[ကဏ္ဍ:BEHM]]</text>
      <sha1>tn4ot5p3bf55ieqn39job1sp5u0lj2j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6511</id>
    <revision>
      <id>60108</id>
      <parentid>55624</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:12:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27652" sha1="pcp3ee0sz2br02h0k62i62kfzlary9t" xml:space="preserve">{{Infobox religious building
| name                  = မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ်
| native_name           = မာရဝိဇယဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်
| image                 =
| image_size         = 
| alt                   = 
| caption               = 
| map_type              = ဗၟာ
| map_size              = 
| map_alt               = 
| map_caption           = 
| location              = နေပျဳဒဝ်
| coordinates           = {{coord|19.700954926140046|96.05990090948225|display=inline,title}}
| religious_affiliation = ဗုဒ္ဓဘာသာ
| sect                  = ထေရဝါဒ
| deity                 = 
| region                = ဒေသသဟရး
| country               = သဟရး ဗၟာ
| functional_status     = 
| website               = maravizaya.com
| founded_by         = [[ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်]]
| year_completed        = 
| length                = {{convert|81|ft}}
| materials             = တၟအ်ထၜိုဟ်ဍာ်
}}

'''မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ်''' (Māravijaya Buddha, မာရဝိဇယဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်) ဂှ် ဒှ် ကျာ်ထၜိုဟ်ဍာ် မနွံသမၠုင် ၈၁ ပေ (၂၅ မဳတာ) မကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲဥဒျာန်ဗုဒ္ဓ မနွံ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ဒက္ခိဏသဳရိ၊ နေပျဳဒဝ် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-02-14 |title=Part 4 Of Maravijaya Buddha Image Conveyed Onto Jewelled Throne Successfully |url=https://www.gnlm.com.mm/part-4-of-maravijaya-buddha-image-conveyed-onto-jewelled-throne-successfully/ |access-date=2023-03-31 |website=Global New Light Of Myanmar |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ကျာ်ထၜိုဟ်ဍာ်ဝွံ ဒှ်ပဋိမာရုပ် နကဵု ဘူမိဖဿမုဒြာ တုဲ ဒှ်ရုပ်ကျာ် မကၠောန်လဝ် နကဵု တၟအ်ထၜိုဟ်ဍာ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိဝွံရ။ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-04-26 |title=The Tatmadaw's Buddhism |url=https://insightmyanmar.org/burmadhammablog/2021/4/6/the-tatmadaws-buddhism |access-date=2023-03-31 |website=Insight Myanmar |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ကျာ်ထၜိုဟ်ဍာ်ဝွံ နွံလျိုင် ၂,၁၀၀ တာန်၊ တၟအ်ထၜိုဟ်ဍာ်ဂှ် ကေတ်နင် နူကဵု သဂျေန်၊ ဗဒါဲမာန္တလေ။&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-02-13 |title=Auspicious Ceremony to Convey 4th Part of Maravijaya Buddha Image on Top of Jewelled Throne Held |work=Info Sheet |url=https://infosheet.org/node/4214 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240721071423/https://infosheet.org/node/4214 |archivedate=2024-07-21 |accessdate=2005-08-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-11-13 |title=Carving Of Maravijaya Buddha Image Which Would Be The Highest Stone Sculptured Buddha Image In The World And Plans To Build It Explained |url=https://www.gnlm.com.mm/carving-of-maravijaya-buddha-image-which-would-be-the-highest-stone-sculptured-buddha-image-in-the-world-and-plans-to-build-it-explained/ |access-date=2023-03-31 |website=Global New Light Of Myanmar |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ကမၠောန်စမြိုင်ကျာ်ဝွံ အိုတ်သီုဂှ် နကဵု [[ပၞာန်သီအဝဵု ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁|အလဵုအသဳပၞာန်]] ကေတ်တာလျိုင်တုဲ ကၠောန်လဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-05-12 |title=Myanmar junta goes big on giant Buddha statue in midst of crisis |url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Crisis/Myanmar-junta-goes-big-on-giant-Buddha-statue-in-midst-of-crisis |access-date=2023-03-31 |website=Nikkei Asia |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓဂှ် ပါဲနူ မာရဝိဇယဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ် ဇၞော်ဂှ်တုဲ စေတဳရုင်လိက်တၟအ်ပိဋကတ် မချူလဝ် နကဵု အက္ခရ်မန်ဗၟာ ကေုာံ အက္ခရ်ရဝ်မာန် သီုဖအိုတ် ၇၂၉ တၞုင်လေဝ် နွံကီုရ။ ကမၠောန်ပ္တန်ကျာ်ဝွံ နကဵု ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂိတုဨပြဳ ၂၅ ဂှ် ကၠောန်သဘင်ဖျေဟ်ရိုဟ်ကၞက်&lt;ref name=min&gt;{{cite news|author=&lt;!--not stated--&gt;|date=2021-04-25|title=“မာရဝိဇယ” ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီး ရတနာအုတ်မြစ်တော်စီ မဟာမင်္ဂလာအခမ်းအနားနှင့် ဆင်းတုတော်အပိုင်း(၂)နှင့် (၃)တို့ကို ကြိုဆို ပူဇော်ခြင်း မဟာမင်္ဂလာ အခမ်းအနားကျင်းပ|url=https://www.seniorgeneralminaunghlaing.com.mm/25387/%E1%80%99%E1%80%AC%E1%80%9B%E1%80%9D%E1%80%AD%E1%80%87%E1%80%9A-%E1%80%97%E1%80%AF%E1%80%92%E1%80%B9%E1%80%93%E1%80%9B%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%BD%E1%80%AC%E1%80%B8/|work=|location=|access-date=2023–07-28|accessdate=2023-07-28|archivedate=2023-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230728103302/https://www.seniorgeneralminaunghlaing.com.mm/25387/%E1%80%99%E1%80%AC%E1%80%9B%E1%80%9D%E1%80%AD%E1%80%87%E1%80%9A-%E1%80%97%E1%80%AF%E1%80%92%E1%80%B9%E1%80%93%E1%80%9B%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%BD%E1%80%AC%E1%80%B8/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=99:&gt;{{cite news|author=&lt;!--not stated--&gt;|date=2022-05-14|title=မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီး ဗုဒ္ဓဥယျာဉ် ဝတ္ထုကံတော်၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူပိဋကတ် ကျောက်စာတော်များ စတင်ရေးထိုးပူဇော်ခြင်း မဟာမင်္ဂလာ အခမ်းအနားကျင်းပ|url=https://www.mdn.gov.mm/my/maarwijy-buddhruppaatteaamttkii-buddhuyaany-wttthukntteaa-chtttthsnggynaamuupittktt|work=|location=|access-date=2023–07-28|accessdate=2023-07-28|archivedate=2023-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230728104846/https://www.mdn.gov.mm/my/maarwijy-buddhruppaatteaamttkii-buddhuyaany-wttthukntteaa-chtttthsnggynaamuupittktt}}&lt;/ref&gt; စကၠောန်ကၠုင်တုဲ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၁၊ ၂၀၂၃ ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲ ကၠောန်သဘင်ပံက်ကျာ်ဂှ်ရ။

တင်ရန်တၟအ် မဂွံပ္တန်ကျာ်ဏအ်ဂှ် နကဵု ပဓါနဒါယကာ ဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်၊ သကိုပ်ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော်မေန်အံင်လှာင် ပသောင်ကလးလဝ် (၁) ဂၠးတိညံင်ဂွံတီ ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင်ဖိုဟ်၊ (၂) ညံင်ဍုင်ကွာန် ဂွံၜိုဟ်သြိုဟ်၊ (၃) ညးဍုင်ကွာန် အပ္ဍဲဍုင် မ္ၚးဍုင် ကၠုင်ဗဵုလ္ၚောဝ် ကျာ်ဝွံတုဲ ဒေသဂှ် မၞိဟ်ဂွံအာကၠုင်ဂၠိုင်တုဲ ဒေသ ဂွံဇၞော်မောဝ် (၄) ဂွံဒှ် အထံက်အရီု ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဍုင်တအ်ရ။&lt;ref name=vk&gt;{{Cite web |date=2023 |title=ရုပ်ပွားတော်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |url=https://www.maravizaya.com/ |access-date=2023-07-28 |website=မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော် |language=မြန်မာ |accessdate=2023-07-28 |archivedate=2023-07-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230724055457/https://maravizaya.com/ }}&lt;/ref&gt;

== ဗၞတ်ဗ္ၜတ်ဂမၠိုင် ==
=== အရှာမ်ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓ ===
ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓဂှ် နွံသမၠဲ ၂၅၅ ဨက။

=== မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ်===
ကျာ်ထၜိုဟ်ဍာ်ဝွံ ဒှ်ကျာ်ထဝါဲ သမၠုင်ကျာ်သီုဖအိုတ် နွံ ၆၃ ပေ၊ သမၠုင် သၞာဒကှ် နွံ ၆ ပေ၊ သမၠုင်ပၞင် နွံ ၁၂ ပေ၊ သီုဖအိုတ် နွံ ၈၁ ပေ ရ။ လျိုင်ပဋိမာရုပ်ဂှ် နွံ၁၇၈၂ တာန်၊ လျိုင်သၞာဒကှ် ကေုာံ ပၞင် နွံ ၃၅၁၀ တာန်၊ သီုဖအိုတ် နွံလျိုင် ၅၂၉၂ တာန်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023 |title=ရုပ်ပွားတော်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |url=https://www.maravizaya.com/ |access-date=2023-07-28 |website=မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော် |language=မြန်မာ |accessdate=2023-07-28 |archivedate=2023-07-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230724055457/https://maravizaya.com/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=vk/&gt;

=== စေတဳတိုင်တၟအ်ပိဋကတ် ===
ပ္ဍဲဥဒျာန်ဗုဒ္ဓဂှ် သီုဖအိုတ် နွံစေတဳ တိုင်တၟအ်ပိဋကတ် ၇၂၉ တၞုင်။ စေတဳလဒေါဝ် မချူလဝ် ပရူဝင်ဥဒျာန်ဏအ်ဂှ် နွံဇမၠိင် ၂၁ ပေ၊ အနာံ ၂၁ ပေ၊ သမၠုင် ၂၇ ပေ။ စေတဳသၟေဟ်တအ်ဂှ် နွံ ဇမၠိင် ၁၂ ပေ၊ အနာံ ၁၂ ပေ၊ သမၠုင် ၁၈ ပေ။ တိုင်တၟအ်တအ်ဂှ် နွံ ဇမၠိင် ၄၅ ၝောအ်တဲ၊ သမၠုင် ၆ ပေ ၃ ၝောအ်တဲ၊ သတီု ၇,၂ ၝောအ်တဲ။ လိက်ပိဋကတ်တအ်ဂှ် ချူလဝ် အတိုင်မူ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယန။&lt;ref name=99:/&gt; စေတဳတိုင်တၟအ်မွဲတၞုင်မ္ဂး အိုတ်သြန်က္သာပ်ဗၟာ၂၇၉ ကိုဋ်။&lt;ref&gt;{{cite news |author=&lt;!--not stated--&gt; |date=2021-12-2 |title=“မာရဝိဇယ” ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီး တည်ထားကိုးကွယ်မည့် ဗုဒ္ဓဥယျာဉ်တော် အတွင်း ပိဋကတ်သုံးပုံပါဠိတော် အဋ္ဌကထာ ဋီကာ ကျမ်းစာများ ရေးထိုးပူဇော်ထား သည့် ကျောက်စာချပ်များကိုလည်း စိုက်ထူပူဇော်သွားမည်ဖြစ်|url=https://cincds.gov.mm/node/15583?d=1|work= |location= |access-date=2023–07-28}}&lt;/ref&gt;

== ဝင် ==
=== တၟအ် နူဒဵုသဂျေန် ===
တၟအ်ထၜိုဟ်ဍာ်ဂှ် နူကဵု ကမ္မဏဳ Angelo Mining Co. Ltd. ဦးအောင်ခိုင်သန်း ကဵုလဝ်ဒါန် ကု Shwe Foundation နူသၞာံ ၂၀၁၃ ဂိတုမေ တေအ်ရ။&lt;ref name=vk/&gt; Shwe Foundation ဒှ် ဖံင်ဒေရှေန် သၟိင်ဍုင် အလဵုအသဳပၞာန် (တြေံ) ဂဥုပ်ဗိုလ်တာန်ယှိုဲ (သန်းရွှေ)။ သၞာံ ၂၀၁၇ လပါ်အိုတ် ဂှ် နကဵု ညးဇမၞော်အလဵုအသဳပၞာန် ဂဥုပ်ဗိုလ်သန်းရွှေ ပ္အပ်ကဵု တာလျိုင် ကုဒပ်ပၞာန်ဗၟာ သွက်ဂွံ ပကမ္မကထ ပ္ဍဲကမၠောန်ပ္တန်ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓ ကေုာံ ပ္တန်ကျာ်ပဋိမာရုပ် ဝွံရ။ 

သၞာံ ၂၀၁၈ ဂိတုမေ ဂှ် နကဵု ဒပ်ပၞာန် ဗလးကဵု တၠပညာလပါ်တၟအ်တအ် စၟဳစၟတ်တုဲ သၞာံဂှ် ဂိတုအံက်တဝ်ဗါဂှ် စၜံက်ခါဲတၟအ်ဂှ်ရ။ တၟအ်ဂှ် တေဟ်ကုတ်တုဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတုမာတ်ဂှ် က္လိဂွံ တၟအ်ဇမၞော်မွဲ မနွံ သမၠုင် ၆၅ ပေ၊ အနာံ ၅၄ ပေ၊ သတီု ၂၀ ပေ၊ မနွံလျိုင် ၜိုတ် ၃၇၀၀ တာန်၊ မဒှ်တၟအ် ကဆံင်A ။&lt;ref&gt;{{cite news |author=&lt;!--not stated--&gt; |date=2023-06-30 |title=မာရဝိဇယဗုဒ္ဓ ရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီး တည်ဆောက်ပြီးစီးမှုအခြေအနေများ ရှင်းလင်းပြသခြင်း အခမ်းအနားပြုလုပ်ခဲ့ပြီး စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင်များနှင့် အလှူရှင်များက ကျပ် ၁၆ ဘီလျံကျော်လှူဒါန်း|url=https://news-eleven.com/article/250243|work=Eleven Media Group Co., Ltd. |location= |access-date=2023–07-28}}&lt;/ref&gt; သွက်ပၞင်ဂှ် နွံပၟိက်ဒၟံင်တၟအ်တၟိတုဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ဆက်ဂၠာဲတၟအ်တၟအ်ပၠန်ရ။ 

တၟအ်မနွံလျိုင် ၜိုတ် ၃,၇၀၀ ဂှ် အတိုန်ဂှ် ကေတ်နင်မ္ဂး လျိုင်ဇြိုင်လောန်အာ၊ ဂၠံင်ဂမၠိုင် ဒုင်ဟွံမာန်တုဲ တၟအ်ဂှ် ဒးကရေက်ထောအ် ပန်ကရေက်ရ။ ကရေက်တုဲ တၟအ်ပန်ကရေက် သွက်ပဋိမာရုပ်ဂှ် နွံလျိုင် ၃,၁၅၀ တာန်၊ တၟအ်မသုန်ကရေက် သွက်ပၞင် ဂှ်နွံလျိုင် ၂,၉၃၄ တာန်၊ တၟအ်ပစ္စယ် (the seserved parts) သီုဖအိုတ် နွံလျိုင် ၂,၀၇၄ တာန်၊ သီုဖအိုတ် တၟအ်လျိုင်  ၈,၁၅၈ တာန်။ 

နူဒဵုသကျေန် ဂွံစိုပ် ၜဳဨရာဝတဳဂှ် ဒးၜံက်မြံင် ပါင် ၁၂၀ ပေ၊ ဇမျိုင် ၉၀ ပေ၊ ဇမၠိင် ၄,၅၈၃ ပေ။ နူဂှ် ဒဵုသကျေန် ဂွံစိုပ် သၞေဟ်ဆီမီးခုံ မနွံ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်မျေန်ချာန် (မြင်းခြံ) ဂှ် ဒးဖ္ဍိုက်နင် နကဵုတရဴဍာ် ၈၈ တိုင် ကဵု ၅ ဖာလုံ၊ နူသၞေဟ်ဆီမီးခုံ ဂွံစိုပ် နေပျဳဒဝ်ဂှ် နကဵုတရဴတိုက် ၁၈၉ တိုင်။ ပ္ဍဲတရဴဍာ်ဂှ် ဒးဖ္ဍိုက်နင် သီုဖအိုတ် ၉ လတုန်။ ပ္ဍဲတရဴတိုက်ဂှ် ဒးမင်အခိင်ကညင်တုဲ ဟိန်မမင်ဒၟံင်ဂှ် ကလေင်တေဟ် ဖျေဟ်ဗီုပြင်ဂမၠိုင်တုဲ လျိုင်တၟအ်ဂှ် ဒှ်အာ ၇,၆၄၂ တာန်၊ သီုဖအိုတ် နကဵု Modular Trailer ဒးဖ္ဍိုက်နင် ၇ လတုန်ရ။ တၟအ်သီုဖအိုတ်ဂှ် စိုပ်နေပျဳဒဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၂၅ ဂှ်ရ။&lt;ref name=9:9/&gt;&lt;ref name=vk/&gt;

=== ဒတန် ===
ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓ မနွံသမၠဲ ၂၅၅ ဨက ဝွံ နွံ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ဒဏ္ခိဏသဳရိ၊ နေပျဳဒဝ်။ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂိတုဨပြဳ ၂၅ ဂှ် ကၠောန်သဘင်ဖျေဟ်ရိုဟ်ကၞက်ရ။ ညးမဒှ်ပဓါန ဒါယကာ ဥက္ကဋ္ဌ [[ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်]]၊ သကိုပ်ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော်မေန်အံင်လှာင် ဖျေဟ်လိက်တၟအ် ကေုာံ ဍိုန်ရတ်ဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲသဘင်ကၞာဂှ် အစာတၠ ဂဥုပ်ဂိုဏ်ဂမၠိုင် ကေုာံ ဂကောံသၟိင်တၠ အလဵုအသဳပၞာန်ဂမၠိုင် တိုန်စိုပ်လဝ်ရ။&lt;ref name=min/&gt; 

ဒၞာဲမစွံ ကျာ်ဂှ် ဂွံဒုင်လျိုင်မာန်တုဲ ၜုင်ခဒုင်လဝ် နကဵု စက်တုဲ ဒၞာဲ ကျာ်ထၜိုဟ်ဍာ်မနွံဂှ် လျိုင် စဵုကဵု ၂၀,၀၀၀ တာန် ဒုင်မာန်ရ။၊ တုဲပၠန် ညံင်ဂွံ ဒုင်ဘဲဒဏ်သဘာဝ မာန် ကသဳတိမ္ဂး စဵုကဵု ရေစ်ချ်တာစကေ Earthquake Magnitude 8.7, 8.8၊ လဗိုတ်ကျာမ္ဂး စဵုကဵု အသိင် မွဲနာဍဳ ၁၂၀ တိုင် (120 Mph)၊ ဘဲဒဂဵုတးတအ်လေဝ် ဖန်ဇန် ပလေဝ်ဒုင်လဝ်ကီုရ။ &lt;ref name=9:9&gt;{{cite news |author=ဘကြီးကောင်း |date=2023-07-25 |title=ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ညွတ်တွားပူဇော်ဖူးမြော် ကြည်ညိုကြရမည့် မာရဝိဇယဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီး|url=https://www.moi.gov.mm/article/41964|work=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်အစိုးရ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန |location= |access-date=2023–07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=vk/&gt;

=== မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ် ===
ကျာ်ထၜိုဟ်ဍာ်မာရဝိဇယဂှ် ဒှ်ရုပ်ဗီုပြင် ခေတ်ရတနာပုံ (အင်ဝ) မကၠောန်ပုတ်လဝ် နကဵု စက် CNC Machine ရ။ ကျာ်ဂှ် သီုဖအိုတ် ပါ်လဝ်ပန်ဒကုတ်၊ ဒကုတ်သၟဝ် ပၞင်ဂှ်မွဲဒကုတ်၊ ပၞးၜါလပါ်ဂှ် ၜါဒကုတ်၊ နူက္ဍိပ် ကေုာံ ၝောအ်ဇကုဂှ် မွဲဒကုတ်။ ရုပ်က နူ ဇာန္နဝါရဳ ၂၆ စလ္ဇံက်ဖျေဟ်ဒၟံင်တုဲ ဇာန္နဝါရဳ ၃၁ ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲအိုတ်တုဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၁၊ ၂၀၂၃ ဂှ် ကၠောန်သဘင်ကၞာမဟာမင်္ဂလလ္ဇုဲကျာ်တုဲရ။&lt;ref name=vk/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author=&lt;!--not stated--&gt; |date=2023-06-30 |title=မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီး၏ ဆင်းတုတော် အပိုင်း(၄)အား ရတနာပလ္လင်တော်ထက်သို့ ပင့်ဆောင်ပူဇော်ခြင်း မဟာမင်္ဂလာအခမ်းအနား ကျင်းပပြုလုပ် |url=https://myanmar.gov.mm/news-media/news/latest-news/-/asset_publisher/idasset354/content/%25E1%2580%2599%25E1%2580%25AC%25E1%2580%259B%25E1%2580%259D%25E1%2580%25AD%25E1%2580%2587%25E1%2580%259A-%25E1%2580%2597%25E1%2580%25AF%25E1%2580%2592%25E1%2580%25B9%25E1%2580%2593%25E1%2580%259B%25E1%2580%25AF%25E1%2580%2595%25E1%2580%25BA%25E-11 |work=Myanmar National Portal |location= |access-date=2023–07-28 |accessdate=2023-07-28 |archivedate=2023-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230728120338/https://myanmar.gov.mm/news-media/news/latest-news/-/asset_publisher/idasset354/content/%25E1%2580%2599%25E1%2580%25AC%25E1%2580%259B%25E1%2580%259D%25E1%2580%25AD%25E1%2580%2587%25E1%2580%259A-%25E1%2580%2597%25E1%2580%25AF%25E1%2580%2592%25E1%2580%25B9%25E1%2580%2593%25E1%2580%259B%25E1%2580%25AF%25E1%2580%2595%25E1%2580%25BA%25E-11 }}&lt;/ref&gt;

=== စေတဳတိုင်တၟအ် ပိဋကတ် ===
ပ္ဍဲကဵု ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ စေတဳတိုင်တၟအ် ၇၂၉ တၞုင်၊ စေတဳလဒေါဝ်ဂှ် ဒှ်စေတဳတၟအ်တိုင် ဝင်မဆေင်ကဵု ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓဝွံတုဲ သၟေဟ်ဂှ် ဒှ်စေတဳတၟအ်တိုင်ပိဋကတ် အတိုင်မူဆဋ္ဌသင်္ဂါယန ရ။ တၟအ်တိုင်တအ်ဂှ် စတမ်နူ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂိတုမေ ၁၄ ဂှ် စပုတ် နကဵုစက်ရ။ တ္ၚဲမစပုတ်လိက်ဂှ် ကၠောန်သဘင်မဟာမင်္ဂလပွုတ်လိက်တၟအ်။ ပ္ဍဲသဘင်ဂှ်လေဝ် မှာထေရ်ဂဥုပ်ဂိုဏ်ဂမၠိုင် ကေုာံ ညးမဒှ် ပဓါနဒါယကာ ဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် သကိုပ်ဂဥုပ်ဗိုလ်မေန်အံင်လှာင် ကေုာံ ညးတာလျိုင်ဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင် တိုန်စိုပ်လဝ်ရ။ &lt;ref&gt;{{cite news |author=&lt;!--not stated--&gt; |date=2022-05-14 |title=မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီး ဗုဒ္ဓဉယျာဉ် ဝတ္ထုကံတော်၊ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာမူပိဋကတ်ကျောက်စာတော်များ စတင်ရေးထိုးပူဇော်ခြင်း မဟာမင်္ဂလာအခမ်းအနားကျင်းပ|url=https://cincds.gov.mm/node/17753?d=1|work=Office of the Commander-in-chief of Defence Services |location= |access-date=2023–07-28}}&lt;/ref&gt; ဝိနယ် ၅ ကၞပ်ဂှ် စေတဳရုင်လိက်တၟအ် ၉၆ ရုင် (တၟအ်တိုင် ၁၉၂ တိုင်)၊ နူရုင်စၟတ် ၁ စဵုကဵု ၉၆။ အဘိဓရ် ၇ ကၞပ်ဂှ် စေတဳရုင်လိက်တၟအ် ၂၁၆ ရုင် (တၟအ်တိုင် ၄၃၂ တိုင်)၊ ရုင်လိက်တၟအ် နူစၟတ် ၉၇ စဵုကဵု ၃၁၂။ သုတ် ၅ ကၞပ်ဂှ် စေတဳရုင်လိက်တၟအ် သီုဖအိုတ် ၄၀၈ ရုင် (လိက်တၟအ် ၈၁၆ တိုင်)၊ ရုင်လိက်တၟအ် နူစၟတ် ၃၁၃ စဵုကဵု ၇၂၀။ သီုဖအိုတ် လိက်တၟအ် ပိဋကတ်သၟးဂှ် နွံ ၇၂၀ ရုင် လိက်တၟအ် နွံ ၁၄၄၀ တိုင်။ သၟေဟ် ၉ ရုင်ဂှ် ဒှ်ဝင်ပရူဥဒျာန်ဗုဒ္ဓ ကေုာံ မာရဝိဇယဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-09-01 |title=မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီး တည်ဆောက်ပူဇော်ခြင်းလုပ်ငန်းများအတွက် အလှူတော်ငွေထည့်ဝင်လှူဒါန်းခြင်း |url=https://constitutionaltribunal.gov.mm/my/node/1206 |access-date=2023-03-31 |website=နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး |language=မြန်မာ |accessdate=2023-07-28 |archivedate=2023-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230728133139/https://constitutionaltribunal.gov.mm/my/node/1206 }}&lt;/ref&gt;

=== သဘင်ဗုသစ် ===
သၞာံ ၂၀၂၃ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၁ ဂှ် ကၠောန်သဘင်ဗုသစ်ကျာ်၊ အခိင်နူဂယးဂှ် ပ္တိုန် ဗုဒ္ဓာဘိသေကနေကဇာ မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ်။ နကဵု အလဵုအသဳပၞာန် နိမန်လဝ် လကျာ် ၉၀၀ ဇကု၊ နူကဵု ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယာဂှ် ၆ ဇကု၊ နူဍုင်သေံဂှ် ၁၁ ဇကု၊ နူဍုင်နဳပဝ်ဂှ် ၁၀ ဇကု၊ နူဝဳဏာမ်ဂှ် ၁၁ ဇကု၊ နူဘင်္ဂလာဒေသ် ဂှ် ၁၀ ဇကု၊ နူလဴဂှ် ၆ ဇကု၊ နူသဳရိလင်္ကာဂှ် ၁၁ ဇကု၊ နူအိန္ဒိယဂှ် ၅ ဇကု သၟေဟ်နူဂှ် လကျာ် နူဍုင်ဗၟာဖအိုတ်ရ။  တုဲဂှ် ကၠောန်သဘင်စရိုဟ်ဍာ် စေတဳရုင်တၟအ်တိုင်ပိဋကတ်ဂမၠိုင်ရ။ &lt;ref&gt;{{cite news |author=&lt;!--not stated--&gt; |date=2023-08-01 |title=မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီးအား ပြည် တွင်း/ပြည်ပမှ ဆရာတော် ၉၀၀ ပါးက ဗုဒ္ဓါဘိသေကအနေကဇာတင်တော်မူ|url=https://www.popularmyanmar.com/?p=123288|work=Popular News|location=Myanmar |access-date=2023–08-01}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:BEHM]]</text>
      <sha1>pcp3ee0sz2br02h0k62i62kfzlary9t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဳလဝန္တ (ကျာ်ဇၞော် ဘာဓါတ်ပေါင်ကောံ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6518</id>
    <revision>
      <id>60112</id>
      <parentid>57405</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:30:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68540" sha1="d5gy2f97brbitzg8tybwwzkvjhjy24b" xml:space="preserve">{{Infobox person
| honorific_prefix   = ကျာ်ဇၞော်ဘာ
|name = ဘဒ္ဒန္တသဳလဝန္တ
|image = 
|image_caption = 
|birth_date = {{Birth date|1912|06|15}}
|birth_place = ကွာန်ဝါဂၠံင် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
|birth_name = မာံဘိုးတာရာ
| death_date         = {{Death date and age|2011|04|01|1912|06|15}} 
| death_place        = ဘာဓါတ်ပံင်ကောံ၊ ဍုင်လ္ဂုင်
| death_cause        = အာယုက်ဇၞော်
| body_discovered    = 
| resting_place      = 
| resting_place_coordinates = &lt;!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --&gt;
| burial_place       = &lt;!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays &quot;Burial place&quot; as label) --&gt;
| burial_coordinates = &lt;!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --&gt;
| monuments          = 
| nationality        = မန်
| other_names        = 
| siglum             = 
| citizenship        = ကောန်ဍုင်ဗၟာ
| education          = 
| alma_mater         = 
| occupation         = 
| years_active       = 
| era                = 
| employer           = 
| organization       = 
| agent = &lt;!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --&gt;
| known_for          = ညးမပ္တန်သာသနာ အပ္ဍဲဍုင်/မ္ၚးဍုင်
| notable_works      = &lt;!-- produces label &quot;Notable work&quot;; may be overridden by |credits=, which produces label &quot;Notable credit(s)&quot;; or by |works=, which produces label &quot;Works&quot;; or by |label_name=, which produces label &quot;Label(s)&quot; --&gt;
| style              = 
| home_town          = 
| net_worth          = &lt;!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --&gt;
| height             = &lt;!-- &quot;X cm&quot;, &quot;X m&quot; or &quot;X ft Y in&quot; plus optional reference (conversions are automatic) --&gt;
| television         = 
| title              = &lt;!-- Formal/awarded/job title. The parameter |office=may be used as an alternative when the label is better rendered as &quot;Office&quot; (e.g. public office or appointments) --&gt;
| term               = 
| predecessor        = 
| successor          = 
| party              = 
| movement           = 
| opponents          = 
| boards             = 
| criminal_charges   = &lt;!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --&gt;
| criminal_penalty   =  
| criminal_status    = 
| spouse             = &lt;!-- Use article title or common name --&gt;
| partner            = &lt;!-- (unmarried long-term partner) --&gt;
| children           = 
| parents            = &lt;!-- overrides mother and father parameters --&gt;
| mother             = မိတေတ်&lt;!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays &quot;Parent(s)&quot; as label) --&gt;
| father             = နာဲညိမ်&lt;!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays &quot;Parent(s)&quot; as label) --&gt;
| relatives          = 
| family             = 
| callsign           = 
| awards             = 
| website            = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| module             = 
| module2            = 
| module3            = 
| module4            = 
| module5            = 
| module6            = 
| signature          = 
| signature_size     = 
| signature_alt      = 
| footnotes          = 
|education =
|alma_mater = 
|occupation = 
|known_for = နွံပိုန်ဘာ
|party = 
|spouse = 
|children = 
|parents = 
}}
'''ဘဒ္ဒန္တသဳလဝန္တ''' ဗွဲမဂၠိုင် မကော်ဟီု ကျာ်ဇၞော်ဘာဓါတ်ပံင်ကောံ ဍုင်လ္ဂုင် ဝွံ ဒှ်ခမဳ မပ္တန်သာသနာ အပ္ဍဲဍုင်မန်ဗၟာကီု သီုကဵု ဍုင်သအာင် ပ္ဍဲဂၠးတိ ကရေက်သၟဝ်ကျာကီု သီုကဵု လပါ်သၟဝ်ကျာ။ ကျာ်ဇၞော်ဝွံ ဒှ်နွံပိုန် ဘာဓါတ်ပံင်ကောံ မနွံ ပ္ဍဲ ဂၠံင်သြင်လောန်၊ (ဝင်ဒါမဳယာ)၊ ပွိုင်ဍုင်ကၟာရတ်၊ ဍုင်လ္ဂုင်ရ။ ကျာ်ဇၞော်ဝွံ နူသၞာံ ၁၉၅၈ ဂှ် အာပ္တန်သာသနာ ပ္ဍဲဍုင်သအာင် မပ္တံကဵု သဟရးအမေရိကာန်၊ ကနေဒါ၊ အဝ်သတေလျာ၊ နယူဇြဳလာန်၊ အေန္ဂလာန်၊ အိန္ဒိယ ကေုာံ သေံတအ်တုဲ ပ္ဍဲဍုင်သအာင်ဂှ်လေဝ် ပ္တန်လဝ် ကျာ်စေတဳနွံကီုရ။ ကျာ်စေတဳတြေံ မနွံပ္ဍဲဒေသရးမန် ရးဨရာဝတဳတအ်လေဝ် ကလေင်လဟဵုပလေဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်ရ။

== အတ္ထုပ္ပတ္တိ ဗွဲခမၞန် ==

=== ပထမ အဝဲ ===
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသဳလဝန္တဝွံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၂ ဂိတုဂျောန် ၂၈ (သက္ကရာဇ် ၁၂၇၄ ဂိတုပထမဒဂိုန်ပေင်) တ္ၚဲသိုက် အခိင် ၁၀း၁၅ နာဍဳ၊ ပ္ဍဲကွာန်ဝါဂၠံင်၊ မဒှ် ကောန် နာဲညိမ်း မိတေတ် မဒှ်ကောန် မရနုက်ကဵုတတိယတုဲ မိမခုတ်ကဵုလဝ်ယၟု ဘိုးတာရာ။ မိမကျာ်ဇၞော်ၜါဂှ် ဒှ်ဂကူမန် သၟာဗ္ၚအိုတ်ရ။ သၞာံ ၁၉၁၉ ဂိတုမေ ၈ တ္ၚဲဗြဴဗတိ အခိင်ကျာ်ဇၞော် မကလိဂွံ အာယုက် ဒစိတ်သၞာံဂှ် မိမၜါ ပ္အပ်ဘာလကျာ်တုဲ အခိင်ကာလ ကျာ်ဇၞော် မကလိဂွံ အာယုက် သၞာံ ၁၄ သၞာံ ပ္ဍဲ သၞာံ၁၉၂၆ ဂိတုမေ ၂၁ (သက္ကရာဇ် ၁၂၈၈ ဂိတုဇှ်ေ ၁၀ မမံက်) တ္ၚဲသိုက် အခိင် ၀၈း၃၀ ဂှ် မိမၜါ ဒုင်ပစ္စယ်ပန်တုဲ ကျာ်ဇၞော် အာစိုပ် ဒဒှ်ဘဝထပိုယ်သာမဏဳ  ပ္ဍဲဘာ ကွာန်ဝါဂၠံင်ဂှ်ရ။ ကျာ်ဇၞော်ပထပိုယ် ပွိုင် ၆ ဝှ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၂ ဂိတုမေ ၁၅ (သက္ကရာဇ် ၁၂၉၄ ဂိတုပသာ် ၁၁ မမံက်) တ္ၚဲအဒိုတ်ဂှ် အခိင် လဒေါဝ်တ္ၚဲ ၁၃း၁၅ အာစိုပ်ဒဒှ်ခမဳ ပ္ဍဲသိမ် ဘာဝါဂၠံင်တုဲ က္လိဂွံ ယၟုခမဳ သဳလဝန္တရ။ ကျာ်ဇၞော်အာစိုပ်ဒဒှ်ခမဳတုဲ ပဒတဴ ပ္ဍဲဘာတာ ကွာန်ဝါဂၠံင် မွဲဝှ်တုဲ နူသက္ကရာဇ် ၁၂၉၅ စဵုကဵု ၁၂၉၆ ဂှ် ပဒတဴ ပ္ဍဲဘာအင်ခေဝ် ၜါဝှ်။ နူဂှ် အာကတ်လိက် ပ္ဍဲကွာန်တဝ်ကၞဴ၊ တကအ်ခၟိုင် ၃ သၞာံ၊ နူဂှ် သက္ကရာဇ် ၁၃၀၀ ဂှ် အာပဒတဴ ပ္ဍဲ ဍုင်မာန္တလေ ပ္ဍဲ(ဘုရားကြီးကျောင်းတိုက်ကျောင်း) ဇရေင် ကျာ်ဇၞော်နာရဒ၊ ပ္ဍဲ(အလယ်တိုက်ကျောင်း) ဇရေင်ကျာ်ဇၞော်အာရိယ၊ ပ္ဍဲ(အောင်မြေဘုံစံကျောင်း) ဇရေင်ကျာ်ဇၞော်ပညိန္ဒ မြဴသာ်ဝွံ ကတ်ဗ္တောန်ကေတ် လိက်ပရိယတ္တိ နူဒေသနာနာရ။ အခိင်မပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲမာန္တလေဂှ် အဓိကဵုက္တဵုဒှ်တုဲ က္ညပြာပ်ကၠုင် ပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=စိန် |first=ဒေါ်မမ |author-link= |date=January 2995 |title=ဓာတ်ပေါင်းစုံ ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တသီလဝန္တ၏ ထေရုပ္ပတ္တိအကျဉ်းနှင့် မြန်မာနှင့်ကမ္ဘာတွင် ဗုဒ္ဓသာသနာ ထွန်းကားပြန့်ပွားရေး ဆောင်ရွက်ခြင်း လုပ်ငန်းများ |url=http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |location=Myanmar |publisher=စမ်းသီတာစာပေ |page=5 |isbn= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210325010623/http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |date=2021-03-25 }}&lt;/ref&gt;

=== ပလေဝ်ကျာ် ဇၞော်ပၟဝ်ဝိပဿနာ ===
ကျာ်ဇၞော်ဝွံ နူအာယုက် ၂၉ သိက္ခာ ၁၀ ဂှ်ရ စကၠောန်ကၠုင် ကမၠောန်ပတန်ကျာ်၊ သြိုင်ဘာတအ်ရ။ သၞာံ ၁၉၄၁ ဂိတုနဝ်ဝေမ္ဗာ ၂ (သက္ကရာဇ် ၁၃၀၃ ဂိတုကထိုန်ပေင်) တ္ၚဲစန်ဂှ် ကျာ်စေတဳလမုဟ်ဍုင် (ပြည်လုံးချမ်းသား) (လၟုဟ်ကော်စ ပုံတူဘုရား) မနွံပ္ဍဲ လတူဒုတိယပစ္စရး၊ ဒိုဟ်ရာဟု ဂှ် ကျာ်ဇၞော် ပ္တိုန်က္ဍိုင်ကျာ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=စိန် |first=ဒေါ်မမ |author-link= |date=January 2995 |title=ဓာတ်ပေါင်းစုံ ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တသီလဝန္တ၏ ထေရုပ္ပတ္တိအကျဉ်းနှင့် မြန်မာနှင့်ကမ္ဘာတွင် ဗုဒ္ဓသာသနာ ထွန်းကားပြန့်ပွားရေး ဆောင်ရွက်ခြင်း လုပ်ငန်းများ |url=http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |location=Myanmar |publisher=စမ်းသီတာစာပေ |page=6 |isbn= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210325010623/http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |date=2021-03-25 }}&lt;/ref&gt; သၞာံ ၁၉၄၁ ဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ၂၆ (သက္ကရာဇ် ၁၃၀၃ ဂိတုပုဟ် ၇ မမံက်) တ္ၚဲသိုက်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်ကွာ်တရဴတိုက် နူလ္ဂုင် အာဗဂေါ၊ တ္ၚဲယး ကျာ်ဇၞော် စိုပ်ဗဂေါတုဲ ပ္ဍဲကျာ်ဇၞော် လုပ်ပၟဝ်ဓရ် (အဓိဋ္ဌာန်) ပ္ဍဲ ရွှေဂူကြီးဘုရား ပွိုင် ၂၇ တ္ၚဲရ။ ကျာ်ဇၞော်တိတ်နူ အဓိဋ္ဌာန်တုဲ ဍိုက်ကွဳပၟတ် စှ်ေအာမတ်မလီုရ။ ကျာ်ဇၞော်စှ်ေ ပ္ဍဲကွာန်ဇိုင်ကျာ်၊ နူကဵု ဇိုင်ကျာ်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်ဍိုက်အာ နကဵုကွဳစက်ရ။ ကွဳပၟတ် ကျာ်ဇၞော်မဍိုက်ကၠုင်ဂှ် ဒးဗုမ်ရ။ ကျာ်ဇၞော် ဟိုတ်မသၠာဲဍိုက် ကွဳစက် ပ္ဍဲဇိုင်ကျာ်တုဲ ပရိုက်ဘဲဂှ် သီုဟွံဒးဆဵုဂဗရ။ နူမတ္တမဂှ် ကျာ်ဇၞော်စိုပ်ကွာန်ကြုက်ပိတုဲ ပဒတဴ ပ္ဍဲကြုက်ပိရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ပၞာန်ဂျပေန် လုပ်ကၠုင်တုဲ ဒပ်ပၞာန်အေင်္ကလိက်လေဝ် ဒးဆုတ် နူကဵု ဒေသရးမန်ရ။ ညးဍုင်ကွာန်တအ်လေဝ် ဖေက်ဘဲပၞာန်တုဲ ဒြေပ်ဒဴဒၟံင်အိုတ်ရ။ သၞာံ ၁၈၄၂ ဂိတုမေ ၂၇ (သက္ကရာဇ် ၁၃၀၄ ဂိတုဇှ်ေ ၁၄ မမံက်) တ္ၚဲအင္ၚာဂှ် ကျာ်ဇၞော် ပ္ကောံဂွံ ခမဳသင်မွဲဂကောံတုဲ နကဵု မရန်တၟအ် ပရေင်ၜိုဟ်လလံတုဲ တိတ်တရဴတိုက် နူမတ်မလီု ကွာ်အာ ဍုင်လ္ဂုင်ရ။ တရဴပွိုင် ၁၅ တ္ၚဲ စိုပ်ကၠုင်လ္ဂုင်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲလ္ဂုင်ဂှ် ဒၞာဲသွက်ဂွံပဒတဴ ဟွံမဲတုဲ က္လေင်စဴအာ ဍုင်မတ်မလီုတုဲ ပ္ဍဲခေတ်ဂျပါန် ပွိုင် ၄ သၞာံဂှ် ကျာ်ဇၞော်ပဒတဴ ပ္ဍဲကွာန်ဖအံက်ရ။ 
သၞာံ ၁၉၄၆ ဂိတုမေ ၃ (သက္ကရာဇ် ၁၃၀၈ ဂိတုပသာ် ၃ မမံက်) တ္ၚဲသိုက်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်က္ညကၠုင်ပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်ပၠန်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကာလဂှ် ဒါယကာဘာ ဦးခင်မောင်ကြီး ကဵု သမ္ဘာညး ဒေါ်ခင်သန်း ကေုာံ ဒေအ် ဒေါ်ခင်အေး၊ ဒေါ်ဘီဘီ၊ ချင်းချောင်း၊ ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲက္ဍိုပ်ဂၠံင် အဲဗင်းနယူး ဦးဘ ကဵု သမ္ဘာ ဒေါ်ဖွားမေ ကေုာံကောန်ဇာတ်ဂမၠိုင် ကဵုဒါန်ကုကျာ်ဇၞော် ဘာဒုန်မွဲမရ။ ပ္ဍဲဘာဂှ် ကျာ်ဇၞော်ဒဵုဣသိ၊ ကျာ်ဇၞော်တောင်ကြီး ကေုာံ ခမဳ ၃ ပိဇကုဂှ် ပဒတဴလဝ်ရ။ ကြဴညိပၠန် ဒေါက်တာဘရင် ကဵုဒါန်ဘာဍောတ်ဍောတ်မွဲမတုဲ ကျာ်ဇၞော် ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဘာဂှ်ရ။ သၞာံ ၁၉၄၇ ဂိတုဂျောန် ၂၅ ဂှ် နကဵုမဒါန်ဒါယကာအဟောဂှ် သြိုင်ဘာဒုန် ပ္ဍဲအရာပ်ကပ္ပလဳတုဲ ပဒတဴ ပ္ဍဲဘာဂှ်ရ။ &lt;ref&gt;{{cite book |last=စိန် |first=ဒေါ်မမ |author-link= |date=January 2995 |title=ဓာတ်ပေါင်းစုံ ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တသီလဝန္တ၏ ထေရုပ္ပတ္တိအကျဉ်းနှင့် မြန်မာနှင့်ကမ္ဘာတွင် ဗုဒ္ဓသာသနာ ထွန်းကားပြန့်ပွားရေး ဆောင်ရွက်ခြင်း လုပ်ငန်းများ |url=http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |location=Myanmar |publisher=စမ်းသီတာစာပေ |page=8 |isbn= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210325010623/http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |date=2021-03-25 }}&lt;/ref&gt;

ကြဴနူဂှ် သၞာံ ၁၉၄၇ ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ၂၃ ဂှ် ကျာ်ဇၞော်လုပ်အဓိဋ္ဌာန် ပ္ဍဲကျာ်မဟာမုနိ ဍုင်မာန္တလေ။ ကျာ်ဇၞော် ဂွံစုက် ကု ဘိုးပိန်၊ နူဂှ် ကျာ်ဇၞော်လုပ်အဓိဋ္ဌာန် ပ္ဍဲဒဵုပုပ္ပါ၊ သၞာံ ၁၉၄၈ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၂၀ (မာ်ပေင်) ဂှ် လုပ်အဓိဋ္ဌာန် ပ္ဍဲကျာ်ဣသိယဵု။ နူဂှ် ကျာ်ဇၞော် ဆက်အာတရဴဂြိုပ် ဇရေင်ကျာ်ကေလာသ၊ ကျာ်ကေလာသဖ၊ ကျာ်မြသပိတ်၊ ကျာ်ခမဳ၊ ကျာ်မုဟ်လအိတ်တအ်ဂှ်လေဝ် အာလုပ် အဓိဋ္ဌာန်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=စိန် |first=ဒေါ်မမ |author-link= |date=January 2995 |title=ဓာတ်ပေါင်းစုံ ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တသီလဝန္တ၏ ထေရုပ္ပတ္တိအကျဉ်းနှင့် မြန်မာနှင့်ကမ္ဘာတွင် ဗုဒ္ဓသာသနာ ထွန်းကားပြန့်ပွားရေး ဆောင်ရွက်ခြင်း လုပ်ငန်းများ |url=http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |location=Myanmar |publisher=စမ်းသီတာစာပေ |page=7 |isbn= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210325010623/http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |date=2021-03-25 }}&lt;/ref&gt;

သၞာံ ၁၉၄၇ ဂိတုမာတ် ၁၉ ဂှ် ပလေဝ်ကျာ်စေတဳတြေံ မနွံပ္ဍဲဘာဂြိုပ်ဖအံက်တုဲ ပလေဝ်ကျာ်ဂှ်တုဲ ကျာ်ဇၞော် ကလေင်စဴ ဘာဒုန် ဇကု မနွံပ္ဍဲအရာပ်ကပ္ပလဳ၊ ဍုင်လ္ဂုင်ပၠန်ရ။ 

=== ပ္တန်ဘာဓါတ်ပံင်ကောံ ===

သၞာံ ၁၉၄၈ ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ၃၁ (၁၃၁၀ ဝှ်အိုတ်) ဂှ် ဒါယကာ ဦးဖိုးဝက် ဂှ် နိမန်ကျာ်ဇၞော် သွက်ဂွံကဵုဒါန် သ္ၚာလလးကထိုန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ကၠအ်သ္ၚိညးဂှ် နွံစေတဳတြေံမွဲ ဍိုန်တြေံလေဝ် ဂွံဆဵုဒၟံင်ရ။ ဒါယကာဂှ်ဟီု အခိင်ဗတံမ္ဂး ထ္ၜးဒၟံင်လျးဂးရ။ နကဵုကျာ်ဇၞော် မိက်ဂွံ က္လေင်လဟဵုပ္တိုန် ကျာ်စေတဳဂှ်ရ။ သေဋ္ဌဳတၠတိ ချန်မဖဳ ကဵု ဒေါ်အေးမြ ကေုာံ ကောန်ဇာတ်ဂမၠိုင် ရာန်ကေတ် ဂအာင်တိ ဦးဖိုးဝက် သီုဖအိုတ် ၅ ဨကတုဲ ကဵုဒါန်ကျာ်ဇၞော် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၉ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၁၃ (သက္ကရာဇ် ၁၃၁၀ ဂိတုပသာ်ပေင်)ရ။ ဘာဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ ဘာဓါတ်ပံင်ကောံ လၟုဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=စိန် |first=ဒေါ်မမ |author-link= |date=January 2995 |title=ဓာတ်ပေါင်းစုံ ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တသီလဝန္တ၏ ထေရုပ္ပတ္တိအကျဉ်းနှင့် မြန်မာနှင့်ကမ္ဘာတွင် ဗုဒ္ဓသာသနာ ထွန်းကားပြန့်ပွားရေး ဆောင်ရွက်ခြင်း လုပ်ငန်းများ |url=http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |location=Myanmar |publisher=စမ်းသီတာစာပေ |page=7 |isbn= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210325010623/http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |date=2021-03-25 }}&lt;/ref&gt;

သၞာံ ၁၉၄၉ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၁၃ (သက္ကရာဇ် ၁၃၁၀ ဂိတုပုဟ်ပေင်) တ္ၚဲဗြဴဗတိဂှ် ဖျေဟ်ရိုဟ်ကၞက် ကလေင်လဟဵုပ္တိုန် ကျာ်စေတဳတြေံဂှ်ရ။ ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲစေတဳဂှ် သၠိုင်စုတ်လဝ် ဓါတ်နာနာသာ်တုဲ ညးခုတ်ကဵုလဝ် ယၟု &quot;ဓါတ်ပေါင်းစုံဘုရား&quot; နကဵု ဗီုမန် &quot;ကျာ်ဓါတ်ပံင်ကောံ&quot; ရ။ စေတဳဂှ် နွံကဵု စြောတ် ၂၀ တၞုင်ရ။ စတမ်နူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲဇရေင်အရှာံကျာ်ဂှ်ရ ကျာ်ဇၞော်သြိုင်ဘာသၠ ဘာဒုန် ဗွဲဒိုဟ်သၟဝ်ကျာ ကျာ်ဂှ်တုဲ ပဒတဴဒၟံင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=စိန် |first=ဒေါ်မမ |author-link= |date=January 2995 |title=ဓာတ်ပေါင်းစုံ ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တသီလဝန္တ၏ ထေရုပ္ပတ္တိအကျဉ်းနှင့် မြန်မာနှင့်ကမ္ဘာတွင် ဗုဒ္ဓသာသနာ ထွန်းကားပြန့်ပွားရေး ဆောင်ရွက်ခြင်း လုပ်ငန်းများ |url=http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |location=Myanmar |publisher=စမ်းသီတာစာပေ |page=8 |isbn= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210325010623/http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |date=2021-03-25 }}&lt;/ref&gt; သက္ကရာဇ် ၁၃၁၅ ဂှ် ဦးကျော်မြင့် ကဵု သမ္ဘာဒေါ်လှကြည် သြိုင်ကဵု ဇြပ်ၜါထပ် မွဲမတုဲ ကျာ်ဇၞော် ပဒတဴ ပ္ဍဲဇြပ်ဂှ်ရ။

=== ကမၠောန် ပလေဝ်လဟဵု ကျာ်စေတဳဂမၠိုင် ===
သၞာံ ၁၉၅၆ ဂိတုမာတ် ၃၀ (သက္ကရာဇ် ၁၃၁၇ ဖဝ်ရဂိုန် ၄ စွေက်) တ္ၚဲသိုက်ဂှ် ပလေဝ်စေတဳတြေံ မနွံ ပ္ဍဲကွာန်မဟေဲ တကအ်ခၟိုင်။ ကျာ်စေတဳ မနွံပ္ဍဲကွာန်တဝ်ကၞဴဂှ်လေဝ် က္လေင်လဟဵုပတိုန်လဝ် စဵုကဵု ၃၀ ပေ။ ပ္ဍဲဒေသဂှ် သီုဖအိုတ် စေတဳ ၁၇ တၞုင် ကျာ်ဇၞော်ကလေင်လဟဵုပလေဝ်လဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=စိန် |first=ဒေါ်မမ |author-link= |date=January 2995 |title=ဓာတ်ပေါင်းစုံ ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တသီလဝန္တ၏ ထေရုပ္ပတ္တိအကျဉ်းနှင့် မြန်မာနှင့်ကမ္ဘာတွင် ဗုဒ္ဓသာသနာ ထွန်းကားပြန့်ပွားရေး ဆောင်ရွက်ခြင်း လုပ်ငန်းများ |url=http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |location=Myanmar |publisher=စမ်းသီတာစာပေ |page=10 |isbn= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210325010623/http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |date=2021-03-25 }}&lt;/ref&gt;

သၞာံ ၁၉၅၉ ဂိတုမေ ၁ (သက္ကရာဇ် ၁၃၂၁ ကထိုန် ၉ စွေက်)ဂှ် ကျာ်ဇၞော် ပလေဝ် ကျာ်စေတဳ မနွံ ပ္ဍဲကွာန်ကအ်ဍောတ်၊ တကအ်ခၟိုင်၊ မူလ နွံသမၠုင် ၄၀ ပေဂှ် ဇၞော်သၠုင်ပတိုန် ၅၅ ပေ၊ ပ္တိုန် က္ဍိုင်တၟိရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=စိန် |first=ဒေါ်မမ |author-link= |date=January 2995 |title=ဓာတ်ပေါင်းစုံ ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တသီလဝန္တ၏ ထေရုပ္ပတ္တိအကျဉ်းနှင့် မြန်မာနှင့်ကမ္ဘာတွင် ဗုဒ္ဓသာသနာ ထွန်းကားပြန့်ပွားရေး ဆောင်ရွက်ခြင်း လုပ်ငန်းများ |url=http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |location=Myanmar |publisher=စမ်းသီတာစာပေ |page=18 |isbn= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210325010623/http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |date=2021-03-25 }}&lt;/ref&gt;

သၞာံ ၁၉၆၃ ဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ၂၈ (သက္ကရာဇ် ၁၃၂၅ ပုဟ် ၁၄ မမံက်) တ္ၚဲသ္ၚိသဝ် ဂှ် ကျာ်ဇၞော်အာဂတပၠတရဴတုဲ စေတဳတြေံ မနွံပ္ဍဲ တကအ်ပဉ္စလိုင်၊ ဗဒါဲမတ်မလီုဂှ် က္လေင်လဟဵုလဝ်ရ။ ကျာ်စေတဳဂှ် ဒှ်အာသမၠုင် ၇၅ ဟတ်ရ။ ကရောမ်မွဲစွံ ကုကျာ်ဇၞော်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်ဖအံက် နာဲဝရလင်္ကာ၊ ကျာ်ဇၞော်အင်ဝ ဦးနန္ဒသာရ၊ ဒါယကာ ကွာန်ဖအံက်တအ် ဒုင်သဇိုင်တုဲ လဟဵုလဝ်ရ။ စြောတ်စေတဳ နွံ ၂၀ တၞုင်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=စိန် |first=ဒေါ်မမ |author-link= |date=January 2995 |title=ဓာတ်ပေါင်းစုံ ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တသီလဝန္တ၏ ထေရုပ္ပတ္တိအကျဉ်းနှင့် မြန်မာနှင့်ကမ္ဘာတွင် ဗုဒ္ဓသာသနာ ထွန်းကားပြန့်ပွားရေး ဆောင်ရွက်ခြင်း လုပ်ငန်းများ |url=http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |location=Myanmar |publisher=စမ်းသီတာစာပေ |page=18 |isbn= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210325010623/http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |date=2021-03-25 }}&lt;/ref&gt;

သၞာံ ၁၉၆၄ ဂိတုဨပြဳ ၂၅ (သက္ကရာဇ် ၁၃၂၆ ဂိတုပသာ်ပေင်) တ္ၚဲသ္ၚိသဝ်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်ပ္တိုန်လဝ် က္ဍိုင်ကျာ် မနွံပ္ဍဲဘာလကျာ် အံတော်ကုန်း၊ ကွာန် ဆားမလောင်၊ ပွိုင်ဍုင် ညောင်တုန်း၊ ရးဨရာဝတဳရ။ 

သၞာံ ၁၉၆၉ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၅ (သက္ကရာဇ် ၁၃၂၇ ပုဟ်ပေင်) တ္ၚဲဗြဴဗတိဂှ် ကျာ်ဇၞော်ကလေင်လဟဵုလဝ် ကျာ်တာ မဒှ်ကျာ်စေတဳတြေံ မနွံပ္ဍဲကွာန်ကၟာကှ်ေ၊ တကအ်ခၟိုင်။ သီုစေတဳစြောတ် ၂၀ တၞုင်။ 

သၞာံ ၁၉၇၆ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၃ (သက္ကရာဇ် ၁၃၂၉၊ ဂိတုမာ် ၁၄ မမံက်) တ္ၚဲဗြဴဗတိဂှ် ကျာ်ဇၞော်ကလေင်လဟဵုလဝ် ကျာ်စေတဳတြေံ မနွံ ပ္ဍဲ တိုက်ကြီးကုန်း၊ ဍုင်ဖာသီ၊ ရးဨရာဝတဳ။ စေတဳဂှ် ဒှ်အာ သမၠုင် ၅၀ ဟတ်ပြင်၊ ပ္တိုန်က္ဍိုင်တၟိ ပ္ဍဲဂိတုပသာ် ၁၄ မမံက် တ္ၚဲအင္ၚာ။ 

သၞာံ ၁၉၆၈ ဂိတုဂျောန် ၁၁ (သက္ကရာဇ် ၁၃၃၀ ဂိတုဇှ်ေ ၁ စွေက်) တ္ၚဲအင္ၚာဂှ် ကၠောန်ရုပ်ကျာ်ပဋိမာရုပ်မွဲ မနွံသမၠုင် ၉ ပေ ကဵု ၃ ၝောအ်တဲ၊ ရုပ်ပဋိမာရုပ် သမၠုင် ၆ ပေ မွဲဇကု၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ရုပ်ကျာ်ဍောတ်ဍောတ် ကေုာံ ရုပ်သၟိင်အိန် သၟိင်ဗြီုဂမၠိုင် ပ္ဍဲအရှာမ်ဘာအင်ခေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု ရ။

သၞာံ ၁၉၇၀ ဂိတုမာတ် ၂၂ (သက္ကရာဇ် ၁၃၃၁ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ပေင်) တ္ၚဲစန်ဂှ် ကျာ်ဇၞော် ပ္တိုန်က္ဍိုင်ကျာ် ကျာ်စေတဳ မနွံပ္ဍဲအရှာမ်ဘာ ဘာကွာန်တၟိသာယာ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်)။

သၞာံ ၁၉၇၁ ဂိတုမာတ် ၁၉ (သက္ကရာဇ် ၁၃၃၂ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ၈ စွေက်) တ္ၚဲသိုက်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်ပလေဝ်လဟဵု စေတဳတြေံမွဲတၞုင် မနွံပ္ဍဲကွာန်မုဟ်ရိုတ်ဍောတ်၊ တကအ်ခၟိုင်။

သၞာံ ၁၉၇၂ ဂိတုဨပြဳ ၆ (သက္ကရာဇ် ၁၃၃၃ ဂိတုစဲ ၈ စွေက်) တ္ၚဲဗြဴဗတိ ကျာ်ဇၞော်ပလေဝ်လဟဵု စေတဳတြေံမွဲတၞုင် မနွံ ပ္ဍဲကွာန်မုက်၊ တကအ်ခၟိုင်။

သၞာံ ၁၉၇၃ ဂိတုမာတ် ၂၇ (သက္ကရာဇ် ၁၃၃၄ ဂိတုစဲ ၁၄ မမံက်) တ္ၚဲစန် ကျာ်ဇၞော်ပလေဝ်လဟဵု စေတဳတြေံမွဲတၞုင် မနွံ ပ္ဍဲကွာန်ကဇင်ကျေား၊ ပွိုင်ဍုင် ညောင်တုန်း၊ ရးဨရာဝတဳ။

သၞာံ ၁၉၇၃ (သက္ကရာဇ် ၁၃၃၄ ဂိတုကထိုန်ပေင် ကျာ်ဇၞော်ပ္တိုန်က္ဍိုင်ကျာ် ကိုးဆောင်မာန်အောင်ရတနာစေတီတော်ကြီး၊ မနွံ ပ္ဍဲဍုင်မြင်းခြံ။ 

သၞာံ ၁၉၇၃ ဂိတုဂျောန် ၂၉ (သက္ကရာဇ် ၁၃၃၄ ဂိတုဇှ်ေအိုတ်) တ္ၚဲသိုက် ပဋိမာရုပ် ၉ ဇကု မနွံသမၠုင် ၇ ပေ၊ ရုပ်တၠအရှန် ၂ ၊ ရုပ်မၞိဟ် ၉ ဂှ် ကျာ်ဇၞော် က္လေင်လဟဵုပလေဝ်လဝ်။

သၞာံ ၁၉၇၄ ဂိတုမာတ် ၇ (သက္ကရာဇ် ၁၃၃၅ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ပေင်) တ္ၚဲဗြဴဗတိ အခိင်ဂယး ၉း၃၀ ကျာ်ဇၞော်အာဂတပၠတရဴတုဲ ညးတၠဖျာဂဥုဲ လူပျံတော်ပတ္တမြားဆေးတိုက် ဦးမောင်မောင် ကဵု သမ္ဘာ ဒေါ်ငြိမ်း မဒှ်ဒါယကာအဓိက ထပ်ဒက်စေတဳတၟိ လတူစေတဳတြေံ မနွံပၞင် ၁၀၈ ပေ၊ စေတဳ သမၠုင် ၁၀၈ ပေ၊ ပ္ဍဲကုန်သစ္စာဝါဒဳ ဍုင်လ္ဂုင်ရ။ 

သၞာံ ၁၉၇၄ ဂိတုမေ ၅ (သက္ကရာဇ် ၁၃၃၅ ဂိတုပသာ်ပေင်) ကျာ်ဇၞော်ပလေဝ်လဟဵု စေတဳတြေံ မနွံသမၠုင် ၄၀ ပေ၊ ကျာ်စေတဳတၞဟ်မွဲ မနွံသမၠုင် ၇ ပေ၊ မနွံပ္ဍဲ ကွာန်မဲဇလဳ၊ ပွိုင်ဍုင်ညောင်တုန်း ရးဨရာဝတဳ။

သၞာံ ၁၉၇၄ ဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ၁ (သက္ကရာဇ် ၁၃၃၆ ကထိုန် ၃ စွေက်) ကျာ်ဇၞော်ပလေဝ်စေတဳတြေံ မနွံသမၠုင် ၄၉ ပေ၊ မနွံပ္ဍဲကွာန်အင်ခေဝ် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။ 

သၞာံ ၁၉၇၅ ဂိတုမေ ၁ (သက္ကရာဇ် ၁၃၃၇ ဂိတုစဲ) ကျာ်ဇၞော်ပလေဝ်လဟဵု စေတဳတြေံ မနွံသမၠုင် ၃၁ ပေ၊ ပ္ဍဲကွာန်သလဲတန်၊ ပွိုင်ဍုင်ပြန် ရးဗဂေါ။

သၞာံ ၁၉၇၇ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၂၇ (သက္ကရာဇ် ၁၃၃၉ ဂိတုပုဟ် ၃ မမံက်) ကျာ်ဇၞော်ပလေဝ်လဟဵု စေတဳတြေံ မနွံပ္ဍဲအရှာမ်ဘာဘူတာ၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။

သၞာံ ၁၉၇၈ ဂိတုဨပြဳ ၂၈ (သက္ကရာဇ် ၁၃၄၀ ဂိတုစဲပေင်) ကျာ်ဇၞော်ပလေဝ်လဟဵု စေတဳတြေံမွဲ မနွံပ္ဍဲကွာန်တောင်ကြား၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။ ပ္ဍဲသၞာံဂှ် ကျာ်စေတဳတြေံ ပ္ဍဲကွာန်ဝါဂၠံင် မနွံပ္ဍဲအရှာံဘာတာဂှ်လေဝ် ပလေဝ်လဟဵုလဝ်ကီုရ။ 

သၞာံ ၁၉၈၁ ဂိတုဨပြဳ ၁၉ ကျာ်ဇၞော်ပတိုန်ကဍိုင်ကျာ်တၟိ ကျာ်စေတဳမနွံ ဗဒါဲကွာန်မုဟ်ရိုတ်ဍောတ် တကအ်ခၟိုင်။


=== တရဴလ္ၚောဝ်ကျာ်ဗုဒ္ဓဂါယာ ===
သၞာံ ၁၉၅၂ ဂိတုမာတ် ၁၇ ဂှ် ကျာ်ဇၞော်တိတ်အာ တကအ်သိင်္ဃိုရ် ကေုာံ ဍုင်အိန္ဒိယ သွက်ဂွံအာ လ္ၚောဝ်ကျာ်ရ။ ပ္ဍဲတကအ်သိင်္ဃိုရ်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်ပဒတဴ ပွိုင် ၂ သတ္တာဟ၊ ပ္ဍဲအိန္ဒိယဂှ် ပွိုင် ၄၉ တ္ၚဲတုဲ က္လေင်စဴကၠုင် ဍုင်လ္ဂုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=စိန် |first=ဒေါ်မမ |author-link= |date=January 2995 |title=ဓာတ်ပေါင်းစုံ ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တသီလဝန္တ၏ ထေရုပ္ပတ္တိအကျဉ်းနှင့် မြန်မာနှင့်ကမ္ဘာတွင် ဗုဒ္ဓသာသနာ ထွန်းကားပြန့်ပွားရေး ဆောင်ရွက်ခြင်း လုပ်ငန်းများ |url=http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |location=Myanmar |publisher=စမ်းသီတာစာပေ |page=10 |isbn= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210325010623/http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |date=2021-03-25 }}&lt;/ref&gt;

=== တရဴလ္ၚောဝ်ကျာ် ဍုင်သေံ ===
သၞာံ ၁၉၅၅ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၁၀ ဂှ် ကျာ်ဇၞော်တိတ်အာ ဍုင်သေံ သွက်ဂွံလ္ၚောဝ်ကျာ်ဂမၠိုင်တုဲ သၞာံ ၁၉၅၆ ဂိတုမာတ် ၃၀ ဂှ် က္လေင်စိုပ် ဍုင်လ္ဂုင်ပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=စိန် |first=ဒေါ်မမ |author-link= |date=January 2995 |title=ဓာတ်ပေါင်းစုံ ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တသီလဝန္တ၏ ထေရုပ္ပတ္တိအကျဉ်းနှင့် မြန်မာနှင့်ကမ္ဘာတွင် ဗုဒ္ဓသာသနာ ထွန်းကားပြန့်ပွားရေး ဆောင်ရွက်ခြင်း လုပ်ငန်းများ |url=http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |location=Myanmar |publisher=စမ်းသီတာစာပေ |page=10 |isbn= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210325010623/http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |date=2021-03-25 }}&lt;/ref&gt;

=== တရဴလ္ၚောဝ်ကျာ်ဗုဒ္ဓဂါယာ အလန်ဒုတိယ===
သၞာံ ၁၉၅၅ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၁၀ ဂှ် ကျာ်ဇၞော် တိတ်အာ ဍုင်အိန္ဒိယ အာဂေတ်ဗဵု ဍုင်ဇၞော်ဇၞော်နာနာသာ်တုဲ သက္ကရာဇ် ၁၉၅၆ ဂိတုသေတ်တေမ္ဗာ ၁၄ ဂှ် ကျာ်ဇၞော် အာလ္ၚောဝ်ကျာ်ဗုဒ္ဓဂါယာတုဲ ပၟဝ်ဓရ် လုပ်အဓိဋ္ဌာန် ပ္ဍဲသတ္တဋ္ဌာန၊ မွဲမွဲ ဌာနမ္ဂး ပွိုင် ၇ တ္ၚဲရ။ သၞာံ ၁၉၅၆ ဂိတုနဝ်ဝေမ္ဗာ ၁၀ ဂှ် က္လေင်စိုပ်ကၠုင် ဍုင်လ္ဂုင်ပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=စိန် |first=ဒေါ်မမ |author-link= |date=January 2995 |title=ဓာတ်ပေါင်းစုံ ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တသီလဝန္တ၏ ထေရုပ္ပတ္တိအကျဉ်းနှင့် မြန်မာနှင့်ကမ္ဘာတွင် ဗုဒ္ဓသာသနာ ထွန်းကားပြန့်ပွားရေး ဆောင်ရွက်ခြင်း လုပ်ငန်းများ |url=http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |location=Myanmar |publisher=စမ်းသီတာစာပေ |page=11 |isbn= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210325010623/http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |date=2021-03-25 }}&lt;/ref&gt;

=== တရဴလ္ၚောဝ်ကျာ် သေံ၊ ကမ္ဗောဒဳယာ ===
သၞာံ ၁၉၅၇ ဂိတုဨပြဳ ၁၉ ဂှ် ကျာ်ဇၞော်တိတ်အာဍုင်သေံ သွက်ဂွံလ္ၚောဝ်ကျာ် ပ္ဍဲဍုင်ၜင်ကံက်၊ နူဂှ် အာလ္ၚောဝ်ကျာ် ပ္ဍဲဍုင်ကမ္ဗောဒဳယာ၊ သၞာံ ၁၉၅၇ ဂိတုမေ ၁၆ ဂှ် က္လေင်စိုပ်လ္ဂုင်ပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=စိန် |first=ဒေါ်မမ |author-link= |date=January 2995 |title=ဓာတ်ပေါင်းစုံ ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တသီလဝန္တ၏ ထေရုပ္ပတ္တိအကျဉ်းနှင့် မြန်မာနှင့်ကမ္ဘာတွင် ဗုဒ္ဓသာသနာ ထွန်းကားပြန့်ပွားရေး ဆောင်ရွက်ခြင်း လုပ်ငန်းများ |url=http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |location=Myanmar |publisher=စမ်းသီတာစာပေ |page=11 |isbn= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210325010623/http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |date=2021-03-25 }}&lt;/ref&gt;

=== တရဴသာသနာ အလန်ပထမ အမေရိကာန် ===
ကောန်ဍုင်အမေရိကာန် မေဿတာ ဂုသ် ရုဂ္ဂဳရေရဳ (Mr. Gus Ruggireri) ကဵု ခမဳအာဒိစ္စရံသဳ တအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မလျိုင်သ္ဍိုက် ကျာ်ဇၞော်အိုတ်ရ။ ကြဴနူ မေဿတာဂုသ်ရုဂ္ဂဳရေရဳ မကလေင်စဴအာ အမေရိကာန်တုဲ သွက်ကျာ်ဇၞော် ဂွံပ္တန်သာသနာ ပ္ဍဲသဟရးအမေရိကာန်ဂှ် နိမန်ကျာ်ဇၞော်ရ။ သၞာံ ၁၉၅၈ ဂိတုမာတ် ၁၆ (သက္ကရာဇ် ၁၃၁၉ ဖဝ်ရဂိုန် ၁၂ စွေက်) တ္ၚဲစန်ဂှ် ကျာ်ဇၞော် တိတ်အာ နူဍုင်လ္ဂုင် နကဵု က္ၜင်ဝါရရှာင် (Warashire)၊ ဂိတုမာတ် ၂၁ ဂှ် က္ၜင်စိုပ် ကဝ်လာမ္ဗော (သိင်္ဃိုရ်)၊ မာတ် ၂၇ ဆက်တိတ်အာ စိုပ်အေဒေန် (ဂရိတ်)၊ ဨပြဳ ၁၉ ဂှ် စိုပ်သၞေဟ်သောတ္တာမ္တောန် (Southamton) ဍုင်အေန်ဂလာန်ရ။ ကျာ်ဇၞော်စိုပ် အေန်ဂလာန်တုဲ အမာတ်ဗၟာ ဦးအောင်စိုး မနွံပ္ဍဲလာန်ဒါန်ဂှ် နိမန်ဏာ ကျာ်ဇၞော် ဇရေင်ဍုင်လာန်ဒါန်၊ ကျာ်ဇၞော် ဂွံဂေတ်ဗဵု ဍုင်ဇၞော်လာန်ဒါန်ကီုရ။ ဂိတုမေ ၁ ဂှ် ကျာ်ဇၞော်ဍိုက်ကွဳပၟတ် နူလာန်ဒါန် က္လေင်အာ သၞေဟ်သောတ္တာမ္တောန် သွက်ဂွံ ဆက်အာ အမေရိကာန်ရ။ ကျာ်ဇၞော်ဍိုက်က္ၜင်ကွေန်မာရဳ (Queen Mary) မဒှ်က္ၜင်ယၟုမြဟ်ဂၠးတိ တတ်မှာသၟိတ်အာတ္တလာန္တိတ်တုဲ ဂိတုမေ ၆ တ္ၚဲအင္ၚာဂှ် ကျာ်ဇၞော်စိုပ် ဍုင်နျူယံက်၊ သဟရးအမေရိကာန်။ ကျာ်ဇၞော်စိုပ်နျူယံက်ဂှ် ဂွံဆဵုဂဗ ကုညးအုပ်ကာနာနာကုလသမဂ္ဂ ဥူသန့်။ ဂိတုမေ ၉ ဂှ် နူနျူယံက် ကျာ်ဇၞော်က္ညအာ ဍုင်အလ္လေဂနဳ (Allegany) မဒှ်ဍုင် မေဿတာရုဂ္ဂဳရေရဳ မပဒတဴဂှ်ရ။ ပ္ဍဲဍုင်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်ပဒတဴ ပွိုင်မွဲသတ္တာဟတုဲ နူတက္ကသိုလ်ဗုဖ္ဖေလော (Buffelo University) နိမန်တုဲ မေ ၁၇ ဂှ် ကျာ်ဇၞော်စိုပ်တက္ကသိုလ်ဂှ်တုဲ ဂွံဒုင်သၟာန်သွဟ် စပ်ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ ကုအစာဘာ ကွးဘာဂမၠိုင်ရ။ ကရောမ်ကျာ်ဇၞော်ဂှ် ခမဳအာဒိစ္စရံသဳလေဝ် ပါအာကီုရ။ ကျာ်ဇၞော် ကဵု ခမဳအာဒိစ္စရံသဳ ညးၜါ စှ်ေပိဏ္ဍပါတ်၊ သဳကၠဳပရေင်ဓရ် ကုဒါယကာတအ်၊ တုဲပၠန် အာဂေတ်ဗဵု ဒၞာဲယၟုမြဟ်မြဟ်တအ် ဗီုကဵု ဍာ်လ္ဂောဝ်နဳဂါရာ (Niagara Falls) တအ်ဒှ်တမ်ရ။ ကျာ်ဇၞော် သီုဂွံဒုင်သၟာန်သွဟ် ကုဌာနပရိုင်တဳဝဳအမေရိကာန်ဏီရ။ မေ ၂၀ ဂှ် ကျာ်ဇၞော်က္လေင်အာ ဍုင်အလ္လေဂနဳတုဲ ညးတအ် ချပ်ဂၞန် သွက်ဂွံပ္တန် ကျာ်စေတဳမွဲတၞုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=စိန် |first=ဒေါ်မမ |author-link= |date=January 2995 |title=ဓာတ်ပေါင်းစုံ ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တသီလဝန္တ၏ ထေရုပ္ပတ္တိအကျဉ်းနှင့် မြန်မာနှင့်ကမ္ဘာတွင် ဗုဒ္ဓသာသနာ ထွန်းကားပြန့်ပွားရေး ဆောင်ရွက်ခြင်း လုပ်ငန်းများ |url=http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |location=Myanmar |publisher=စမ်းသီတာစာပေ |page=12–14 |isbn= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210325010623/http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |date=2021-03-25 }}&lt;/ref&gt;

===ပ္တန်စေတဳ ပ္ဍဲအမေရိကာန် ===
သၞာံ ၁၉၅၈ ဂိတုမေ ၃၀ တ္ၚဲသိုက် ပ္ဍဲကဵု တိကၠအ် မေဿတာရုဂ္ဂဳရေရဳ မနွံသမၠဲ ၆၄ ဨကဂှ် အလဵုဇကု ကျာ်ဇၞော်ဂတကၠောန်ထ္ၜး၊ ခမဳအာဒိစ္စရံသဳ၊ ညးတၠဒါန် မေဿတာရုဂ္ဂဳရေရဳ ကေုာ ကောန်ကမၠောန် ၃ တၠ ပွိုင် ၇ တ္ၚဲဒက်ပ္တန်ကျာ်တုဲ အာစိုပ်ဒတုဲရ။ ပ္ဍဲကျာ်စေတဳဂှ် ကျာ်ဇၞော်သၠိုင်စုတ်လဝ် ဓါတ်ကျာ် ၅ တၞုင်၊ ရုပ်ကျာ်ဒက္ခိဏသာခါ ၂ ဇကု၊ ကေုာံ ဓါတ်တၠအရှန်ဂမၠိုင်၊ ခမဳအာဒိစ္စရံသဳဂှ် သၠိုင်စုတ် ကျာ်ဒက္ခိဏာသာခါ မွဲဇကု၊ ဒါယကာကျာ် မေဿတာရုဂ္ဂဳရေရဳ ကေုာံ ဂကောံမသကလောကောဒေအ်ဂမၠိုင် မတ်ရတ်ဂမၠိုင် မဗဗေင်ပေင်ပေင်ဂှ် သၠိုင်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲကျာ်စေတဳဂှ်ရ။ ကျာ်စေတဳဂှ် နွံ သမၠုင် ၁၀ ပေ၊ ဖျေဟ်လဝ်ထဝ်ရ။ ဂိတုမေ ၆ တ္ၚဲသိုက်ဂှ် ပ္တိုန်အနေကဇာရ။ ကျာ်စေတဳဂှ် ညးကဵုလဝ် ယၟု &quot;အမေရိကာန်ယှိုယ်တိဂုင် ရ။ 

ကျာ်ဇၞော်ပ္တန်ကျာ်အာစိုပ်ဒတုဲတုဲ ကျာ်ဇၞော်က္ညအာ ဍုင်ဝတ်ရှေန္တာန် ဒဳ သဳ၊ ပ္ဍဲကဵုဂှ် ကောန်ဍုင်ဗၟာ မပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဝတ်ရှေန္တာန်ဂှ် နိမန် ကဵုဒါန်ဖာပ်သင် ကုကျာ်ဇၞော်ရ။ သၞာံ ၁၉၅၈ ဂျူလာင် ၆ ဂှ် နူအလ္လေဂနဳဂှ် ကျာ်ဇၞော် က္ညအာ နျူယံက်၊ ဂိတုဂျူလာင် ၁၀ ဂှ် နူကဵု အမေရိကာန် ဍိုက်တိတ် က္ၜင်ယူနိက်တေဒ်သတိတ် (United States) တုဲ က္ညအာ ဍုင်လာန်ဒါန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=စိန် |first=ဒေါ်မမ |author-link= |date=January 2995 |title=ဓာတ်ပေါင်းစုံ ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တသီလဝန္တ၏ ထေရုပ္ပတ္တိအကျဉ်းနှင့် မြန်မာနှင့်ကမ္ဘာတွင် ဗုဒ္ဓသာသနာ ထွန်းကားပြန့်ပွားရေး ဆောင်ရွက်ခြင်း လုပ်ငန်းများ |url=http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |location=Myanmar |publisher=စမ်းသီတာစာပေ |page=15–16 |isbn= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210325010623/http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |date=2021-03-25 }}&lt;/ref&gt;


=== တရဴသာသနာ အလန်ဒုတိယ အမေရိကာန်၊ ကနေဒါ၊ နျူဇြဳလာန်၊ အဝ်သတေလျာ ===
သၞာံ ၁၉၈၂ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၃ ဂှ် ကောန်ဍုင်အမေရိကာန် ပခမဳ ဇရေင်ကျာ်ဇၞော်တုဲ က္လိဂွံ ယၟုခမဳ ပညာနန္ဒ၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ပ္ဍဲဘာဓါတ်ပံင်ကောံဂှ် ခမဳသင် နွံ ၃၃ ဇကုဂှ် ကောန်ဍုင်အမေရိကာန် နွံ ၂ ဇကု။ နူသၞာံ ၁၉၈၁ တေအ်ရ နကဵု ခမဳအာနန္ဒဗောဓိ ဟီုလဝ် ကဵုကျာ်ဇၞော် သွက်ကျာ်ဇၞော်ဂွံတိတ်တရဴသာသနာ ပ္ဍဲအမေရိကာန်၊ ကနေဒါ ကေုာံ အဝ်သတေလျာရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၈၂ ဂိတုဨပြဳ ၂၄ ဂှ် ကျာ်ဇၞော်တိတ် ဍုင်ၜင်ကံက် နကဵု က္ၜင်ကျာရ။ နူဂှ် ကျာ်ဇၞော်ဆက်အာ အမေရိကာန် စှ်ေပ္ဍဲသၞေဟ်က္ၜင်ကျာ Seattle International Airport ရ။ ကျာ်ဇၞော်စိုပ်အမေရိကာန်ဗက် ကောန်ကွးညး ခမဳအာနန္ဒဗောဓိ ကၠုင်ဒုင်ညး ပ္ဍဲသၞေဟ်က္ၜင်ကျာတုဲ စတရဴ ပ္တန်သာသနာ မပ္တံကဵု ဒုင်နိမန် ကုဒါယကာဂမၠိုင်၊ ဂေတ်ဗဵုဝေင်ဍုင်၊ ဂိတုမေ ၁၀ ဂှ် စိုပ်အာ လောသ်အန္ဂျလေသ် (Los-angeles)၊ က္လေင်စိုပ် နူလောသ်အန္ဂျလေသ်တုဲ နူဂှ် ဆက်အာ တွဵုရးအဝ်ဟဳအဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် Boise ဂှ် ကောန်ကွးကျာ်ဇၞော်ပံက်လဝ် ဇြပ်ပံက်ဂၠံင်တရဴ (Open Path Centre) မွဲ ကျာ်ဇၞော် စိုပ်ဇြပ်ဂှ်တုဲ ကၠောန်သဘင် ပ္တိုန်ထပိုယ်သာမဏဳ၊ ထပိုယ်ၜါဂှ် ပ္တိုန်ကဵု ခမဳ ပ္ဍဲသိမ်ဍာ် ပ္ဍဲ Lucky Peak Resevior ရ။ နူဂှ် ကျာ်ဇၞော် က္ညအာ ဍုင်ကနေဒါရ။&lt;ref name=mama&gt;{{cite book |last=စိန် |first=ဒေါ်မမ |author-link= |date=January 2995 |title=ဓာတ်ပေါင်းစုံ ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တသီလဝန္တ၏ ထေရုပ္ပတ္တိအကျဉ်းနှင့် မြန်မာနှင့်ကမ္ဘာတွင် ဗုဒ္ဓသာသနာ ထွန်းကားပြန့်ပွားရေး ဆောင်ရွက်ခြင်း လုပ်ငန်းများ |url=http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |location=Myanmar |publisher=စမ်းသီတာစာပေ |page=20–38 |isbn= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210325010623/http://www.kbrl.gov.mm/book/Preview/004112?categoryid=21 |date=2021-03-25 }}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကနေဒါဂှ် ကျာ်ဇၞော် က္ညအာ ဇရေင်ဇြပ်ဝိဿနာ မနွံ ပ္ဍဲဒဵုခြိသတေလ် (Crystal Mountain) မနွံပ္ဍဲတကအ်ဂါလဳယာနဝ် မနွံဗဒါဲဍုင် ဘစ်ကူဗာ။ ကျာ်ဇၞော် က္ညအာ အာလ်ဗေရ်တာ (Alberta)၊ မနွံပ္ဍဲ အေဒ်မောန္တေန် (Edmonten)၊ ပ္ဍဲဂှ် ကျာ်ဇၞော် ပံက်သဘင်ဓရ် ကေုာံ ပၟဝ်ဝိပဿနာ ပွိုင် ၃ တ္ၚဲရ။ ဂျူလာင် ၁၃ ဂှ် နူကဵု ဂကောံအာရဳယထေရဝါဒ (Aryan Tharavadan Society) နိမန်ဏာ ကျာ်ဇၞော် ဇရေင်ဍုင် ကာလ်ဂေရဳ (Calgany)) ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဂှ် ကျာ်ဇၞော် ပဒတဴ ပွိုင်မွဲသတ္တာဟ၊ နူဂှ် ကျာ်ဇၞော်ဆက်တရဴ စိုပ်အာ တဝ်ရာန်တဝ် (Toranto) အဝ်ရဝ်တရဳအဝ် (Orotario) တအ်တုဲ ဂျူလာင် ၂၃ ဂှ် ဂွံဒုင်ဆဵု ကုဂကောံယောဂဳဂမၠိုင်ရ။ ကျာ်ဇၞော် ပဒတဴ မွဲဗတံတုဲ ကျာ်ဇၞော်က္ညအာ ဇရေင်တွဵုရးနျူယံက်၊ သဟရးအမေရိကာန် ဇရေင် ဍုင်အလ္လဂေနဳ (Allagany) မဒှ်ဒၞာဲ ကျာ်ဇၞော််ပတန်လဝ် ကျာ်စေတဳလ္ဂုင် နူကဵု သၞာံ ၁၉၅၈ တေအ်ရ။&lt;ref name=mama/&gt;

ကျာ်စေတဳလ္ဂုင် မဒက်ပ္တန်လဝ် နူသၞာံ ၁၉၅၈ ဂှ် လၟုဟ် သၞာံ ၁၉၈၂ ဂှ် ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ချောဲတိုန်ဂၠုပေင်ဒၟံင်ရ။ ကာလကျာ်ဇၞော် အာက္လေင်ဂၠာဲကျာ်ဂှ် ဂၠာဲကြပ်ဟွံဆဵုရ။ ကၞောတ်တဲ ဂွံဆဵုကေတ်တုဲ က္လေင်ပလေဝ်လဟဵု ပ္တိုန်ကျာ်စေတဳဂှ်ပၠန်ရ။&lt;ref name=mama/&gt;

ဂျူလာင် ၂၈ ဂှ် နူကဵု နျူယံက်ဂှ် ကျာ်ဇၞော် က္ညအာ ကနေဒါ စိုပ်အာ အောန်တရဳအဝ် (Ontario) ရ။ နူကဵု ဂကောံဇြပ်ဓမ္မကနေဒါ (Dhama Centre of Canada) ဒုင်တၠုင်ကျာ်ဇၞော်တုဲ၊ ဒၞာဲဇြပ်ဂှ်မနွံ မနွံသမၠဲတိ ၄၀၀ ဨက ပ္ဍဲ ကိန်မောန် (Kinmount) ဂှ် သွက်ဂွံပ္တန်စေတဳမွဲတၞုင်ဂှ် ဂရင်ဗ္တီ ကျာ်ဇၞော်ရ။&lt;ref name=mama/&gt;

သၞာံ ၁၉၈၂ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၄ တ္ၚဲဂိတုပေင် အခိင်နူဂယးဂှ် စပ္တန်ကျာ်ရ။ အဝ်ဂေတ် ၂၂ ဂှ် ကျာ်စေတဳအာစိုပ်ဒတုဲ ပ္တိုန်အနေကဇာရ။&lt;ref name=mama/&gt;

နူကနေဒါ ကျာ်ဇၞော် က္ညအာ ဇရေင်ကျာ်လ္ဂုင်အမေရိကာန် မပ္တန်လဝ် နူသၞာံ ၁၉၅၈ တေအ်တုဲ အဝ်ဂေတ် ၂၇ ဂှ် မွဲဟာန်ကေုာံ ကောန်ကွး ၂၀ တၠဂှ် က္လေင်စိုပ်ဒၞာဲဂှ်တုဲ ပသောင်င္ၚးတး ဒၞာဲတအ်တုဲ အဝ်ဂေတ် ၂၉ ဂှ် စရပ်ကမၠောန်ရ။ ပွိုင်မွဲသတ္တာဟ ကၠောန်တုဲ နူစေတဳတြေံ မနွံ ၁၀ ပေ ဂှ် ဒှ်အာ ၃၁ ပေရ။ သၞာံ ၁၉၈၂ ဂိတုသေတ်တေမ္ဗာ ၆ အခိင်နူဂယးဂှ် ပ္တိုန်အနေကဇာရ။&lt;ref name=mama/&gt;

သေတ်တေမ္ဗာ ၆ ဂှ် ကျာ်ဇၞော် စိုပ် တဝ်ရာန်တဝ်တုဲ ဆက်အာတရဴ ဇရေင် ဗာန်ကူဗာ နကဵု က္ၜင်ကျာရ။ နကဵု ဂၠုင်ဂဒေါအ်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်စိုပ်အာ တကအ်ဂါလ္လယျာနဝ် (Gallano Island) ရ။ သေတ်တေမ္ဗာ ၉ ဂှ် ကျာ်ဇၞော်စိုပ် ဇြပ်ဝိပဿနာဒဵုခရိသတေလ် (Crystal Mountain Meditating Centre) တုဲ ကျာ်ဇၞော် ကေုာံ ဂကောံယောဂဳဂမၠိုင် ဖန်ဇန် သွက်ဂွံပ္တန်ကျာ်စေတဳမွဲတၞုင်ရ။ သေတ်တေမ္ဗာ ၁၈ ဂှ် စပ္တန်တုဲ ကျာ်အာစိုပ်ဒတုဲအာရ။ ပ္တန်ကျာ် တွဟ်ဓရ် ပၟဝ်ဝိပဿနာ သီုဖအိုတ် ၜိုတ် ၁၀ တ္ၚဲ ကျာ်ဇၞော် ပဒတဴလဝ် ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ်ရ။ နူဂှ် ကျာ်ဇၞော် က္ညအာ လောသ်အန္ဂျာလေသ် ပၠန်ရ။ ကျာ်ဇၞော်ပံက်ဓဝ် ပၟဝ်ဝိဿနာ ပ္ဍဲသ္ၚိ Mr. Russell Rolfe မနွံဗဒါဲကၠအ်ပကဴရောသေမိတေ (Rosemite National Park) ပွိုင် ၁၀ တ္ၚဲရ။ နူဂှ် အံက်တဝ်ဗာ ၁၁ ဂှ် ကျာ်ဇၞော်စိုပ်အာ သာန်ဖရာန်သေဿကဝ်၊ အံက်တဝ်ဗာ ၁၇ ဂှ် ကျာ်ဇၞော် က္လေင် က္ညအာ လောသ်အန္ဂျာလေသ်၊ နဝ်ဝေမ္ဗာ ၁၃ ဂှ် ကျာ်ဇၞော် က္ညအာ ဟဝါဲဣဳ ရ။ ကျာ်ဇၞော် ပဒတဴ ပ္ဍဲ ဟဝ်နဝ်လူလူ (Honolulu) မွဲသတ္တာဟတုဲ နူဂကောံ Sphere Group of New Zeland နိမန်တုဲ ကျာ်ဇၞော် က္ညအာ ရးနိဂီုနျူဇြဳလာန် ရ။&lt;ref name=mama/&gt;

=== တရဴသာသနာ နျူဇြဳလာန် ===
နူကဵု ဂကောံ Sphere Group of New Zeland နိမန်တုဲ သၞာံ ၁၉၈၂ ဂိတုနဝ်ဝေမ္ဗာ ၂၃ ဂှ် စိုပ်အာ နျူဇြဳလာန် ဍုင်ဇၞော်အုက်လာန် (Aukland)ရ။ ကမၠောန်ပ္တန်သာသနာ မပ္တံကဵု တွဟ်ဓရ် ထ္ၜးဝိဿနာ၊ ဖ္ဍောတ်မ္ၚဵုတအ်ဂှ် ကၠောန်တုဲ နဝ်ဝေမ္ဗာ ၃၀ စိုပ်အာ ဝိလလိန္တောန် (Willinton)၊ ဒဳဇြေမ္ဗာ ၃ ဂှ် နကဵု က္ၜင် Cook Strait Ferry ဂှ် ကျာ်ဇၞော်ကၠောအ်အာ တကအ်သၠုင်ကျာတုဲ စိုပ်အာ ကွာန်ဝါန်ဂပေက ဝလ္လေ (Wangapeka Valley) မနွံဗဒါဲ နေလ်သောန် (Nelson) မဒှ် ဒၞာဲဇြပ်ဇၞူဓရ် ဂကောံ Sphere Group of New Zeland မနွံသမၠဲတိ ၁၄၄ ဨက မနွံရ။&lt;ref name=mama/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wangapeka.org/teachings/history-of-ven-sayadaw-u-thila-wunta/?fbclid=IwAR26SdKokfatXm96Fxbjilj6cztXjXEtB6d5Ki-E3RA-WwKv35VGfsNK7F8 |title=History of Ven Sayadaw U Thila Wunta |last=Pon Zon |first=Dhatu |date= |website=The Wangapeka, Study &amp; Retreat Centre |publisher=Open |access-date=2023 August 2 |quote= |accessdate=2023-08-02 |archivedate=2025-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250928235914/https://wangapeka.org/teachings/history-of-ven-sayadaw-u-thila-wunta/?fbclid=IwAR26SdKokfatXm96Fxbjilj6cztXjXEtB6d5Ki-E3RA-WwKv35VGfsNK7F8 }}&lt;/ref&gt;

သၞာံ ၁၉၈၂ ဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ၂၂ ဂှ် ပ္တန်ကျာ်လ္ဂုင် ပ္ဍဲ သုမ္မာသေလ်သ္တိစ် (Summer Selstice) ရ။ သၞာံ ၁၉၈၃ ဇာန္နဝါရဳ ၂ ဂှ် သၠိုင်ဓါတ်ဂမၠိုင်တုဲ ဇာန္နဝါရဳ ၉ ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲ ပ္တိုန်အနေကဇာရ။ ကျာ်စေတဳလ္ဂုင် နျူဇြဳလာန်ဂှ် နွံသမၠုင် ၁၉ ပေ။ နူဂှ် ကျာ်ဇၞော် က္ညအာ ဝိလ္လိန္တောန် တုဲ ပဒတဴ ပ္ဍဲသ္ၚိ Mr. Alan Smith ပိဗ္တံရ။&lt;ref name=mama/&gt;

=== တရဴသာသနာ အဝ်သတေလျာ ===
နူကဵု ဂကောံဇြပ်တမ်မူလ (Origin Centre) နိမန်တုဲ သၞာံ ၁၉၈၃ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၂၂ ဂှ် ကျာ်ဇၞော် က္ညစိုပ်အာ ရးနိဂီုအဝ်သတေလျာ ဍုင်သိဒနဳ (Sydney) ရ။ နူဂှ် စိုပ်အာ ဍုင်ကာန္ဗေရ်ရာ (Canberra)။ နူကဵု ဂကောံဇြပ်တမ်မူလ (Origin Centre) အာတ်မိက်တုဲ ကျာ်ဇၞော် ကေုာံ ကောန်ဂကောံဂှ် ပ္တန်လဝ် ကျာ်စေတဳ ပ္ဍဲကဵု အဒေလိဒ် (Adelaide) မွဲတၞုင်တုဲ ကဵုလဝ်ယၟု ကျာ်လ္ဂုင်အဝ်သတေလျာ ရ။&lt;ref name=mama/&gt;

=== တရဴသာသနာ အလန်တတိယ အေန္ဂလာန် ===
ခမဳခေမာဓမ္မော ကောန်ဍုင်အေန္ဂလာန် နိမန်တုဲ သၞာံ ၁၉၈၈ ဂိတုဂျူလာင် ၂၂ဂှ် ကျာ်ဇၞော် စိုပ်အာ ဍုင်အေန္ဂလာန်ရ။ ကရောမ်ကျာ်ဇၞော်ဂှ် ကွးကျာ်ဇၞော် တၠဂုဏ်အဂ္ဂိနဳန လေဝ် က္ညအာကီုရ။ သွက်ဂွံပ္တန်ကျာ်စေတဳဂှ် ဂိတု အဝ်ဂေတ် ၁ ဂှ် စဖျေဟ် ရိုဟ်ကၞက်တုဲ သၞာံ ၁၉၈၈ ဂိတု အဝ်ဂေတ် ၈ (၈၊၈၊၈၈) ဂှ် စေတဳဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲရ။ စေတဳဂှ် ကျာ်ဇၞော်ခုတ်ကဵုလဝ် ယၟု စေတဳကျာ်လ္ဂုင်အေင်္ဂလိက် ရ။ အဝ်ဂေတ် ၁၄ ဂှ် ပ္တိုန်အနေကဇာ၊ ပ္တိုန်က္ဍိုင်ကျာ်ရ။&lt;ref name=mama/&gt;

=== တရဴသာသနာ အလန်စတုတ္ထ အမေရိကာန်၊ ကနေဒါ ===
သၞာံ ၁၉၉၀ ဂိတုမေ ဂှ် ကျာ်ဇၞော်တိတ်အာ နူဍုင်လ္ဂုင်တုဲ စိုပ်အာ သဟရးအမေရိကာန် တွဵုရးဝတ်ရှေန်တာန်၊ ဍုင်သဳအလ္လတေလ် ရ။ ကရောမ်ကျာ်ဇၞော်ဂှ် တၠဂုဏ်ဝိရန္ဒ လေဝ် က္ညအာကီုရ။ ကျာ်ဇၞော်ဂေတ်လန်ဂ္ၚေင်တရဴသာသနာ ပ္ဍဲသဟရးအမေရိကာန်တုဲ နူဂှ် စိုပ်အာ ဍုင်ကနေဒါ၊ အခိင်မနွံ ပ္ဍဲကနေဒါဂှ် ကောန်ဂကူအဳရာန်၊ ကောန်ဍုင်ကနေဒါတအ်လေဝ် ပထပိုယ်သာမဏဳ နွံကီုရ။ ဒါယကာ ဒေါက်တာကျော်ထွန်းအောင် အာတ်မိက်တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် စေတဳလ္ဂုင် အေဒ်မောန္ထောန် မွဲတၞုင်ကီုရ။ သၞာံ ၁၉၉၁ ဇာန္နဝါရဳ ဂှ် ကျာ်ဇၞော် က္လေင်စိုပ်ကၠုင် ဍုင်လ္ဂုင်ပၠန်ရ။&lt;ref name=mama/&gt; 

== လအိတ် ဘဝ ==
သၞာံ ၂၀၁၁ ဂိတုမာတ် ၁၈ အခိင်နူဂယး ၅း၅၀ ဂှ် ကျာ်ဇၞော်က္ညစဴအာသွဝ် ပ္ဍဲဘာဓါတ်ပံင်ကောံတုဲ သၞာံ ၂၀၁၁ ဂိတုဨပြဳ ၁၊ အခိင် ၁၃း၀၀ ဂှ် ကၠောန်သဘင်အန္တိမအဂ္ဂိဇျာပန စံင်ဇွသင် ပ္ဍဲကဵု သုသာန်ယေဝေ ဍုင်လ္ဂုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://myatlayngon.blogspot.com/2011/04/blog-post_03.html|title=သက်တော်(၁၀၀) ဓါတ်ပေါင်းစုံ အောင်မင်းခေါင်ဆရာတော်ကြီး အန္တိမအဂ္ဂိဈာပနနှင့် ဓမ္မလမ်းကို လျှောက်ကြမယ် (နာရေးကူညီမှုအသင်း ရန်ကုန်)|last= |first= |date=3 April 2011 |website= |publisher=Open |access-date=4 August 2023 |quote=}}&lt;/ref&gt;


== နိဿဲ ==
[[ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]]
[[ကဏ္ဍ:BEHM]]</text>
      <sha1>d5gy2f97brbitzg8tybwwzkvjhjy24b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မန်ရာမညဘူမိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဗုဒ္ဓဂယာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6610</id>
    <revision>
      <id>60107</id>
      <parentid>54995</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:10:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20057" sha1="7zin81fpeu75v0m1hti8ydmkz7719gx" xml:space="preserve">{{Infobox Buddhist monastery
|name = ဘာမန်ရာမညဘူမိ ဗုဒ္ဓဂယာ
|image = 
|image_size = 250px
|alt = 
|caption = 
|t=
|p=
|pushpin_map = India
|coordinates = &lt;!--{{coord|16|08|24|N|97|43|44|E|type:landmark_region:CN-54|display=inline,title}}--&gt;
|map_caption = ဒၞာဲဘာမန် မနွံ
|map_size = 250
|location_country = India
|location= Giant Buddha Rd, Bodh Gaya, Bihar 824231, India
|founded_by = တၠဂုဏ်အစာဣန္ဒသာရ
|founded = ဂိတုမာတ် ၆၊ ၂၀၁၁ 
|date_renovated = 
| religious_affiliation = ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ
|sect = ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ
|lineage=
|dedicated_to = စမြိုင်သာသနာ
|head_lama =
|colleges=
|no._of_monks =
|architecture = 
}}
'''ဘာမန်ရာမညဘူမိ'''၊ ဗုဒ္ဓဂယာ အိန္ဒိယ (လဆောဝ် ချူ) ဘာမန် ရာမညဘူမိဗုဒ္ဓဝိဟာရ ({{Lang-en|Ramanyabuumi Buddha Vihara}}‚ रामान्यभूमि बुद्धा विहार) ဝွံ ဒှ်ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဂယာ၊ တွဵုရးဗိဟာရ်၊ ရးအိန္ဒိယ (Giant Buddha Rd, Bodh Gaya, Bihar 824231, India)။ ဘာဝွံ သြိုင်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ကမ္မတဳ သြိုင်ဗဒှ် ဘာမန်ရာမညဘူမိ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၁ နကဵုသြန်ဒါန် ဒါယကာ ဗွဲတၟေင် ကောန်ဂကူမန် နူဌာန်နာနာဂမၠိုင်ရ။ အရှာမ်တိဘာဝွံ သီုဖအိုတ် နွံ ဗၞတ် ၁၀ ကတ္ထ (၁၆၂၀၀ စတုရန်ပေ) ဂအာင်ဘာသၟး သီုဖအိုတ် အိုတ်အာလဝ် သြန်ရူပဳ ထပှ်ပြကောဋိကိုဋ် ၜါကိုဋ်။ ဘာဝွံ နကဵု သၞောဝ်အိန္ဒိယမ္ဂး ဒှ်ဒြပ် ဂကောံရာမညဘူမိ (Ramanyabhumi Trust) မပိုင်ပြဳရ။&lt;ref name=narada&gt;{{cite book |last=သိရဳ |first=ဒံက်တာနာရဒ |author-link= |date= |title=ဝင်ဘာမန်ရာမညဘူမိ |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Framanya.bhumi%2Fposts%2Fpfbid034td9T8srUug2qwUqBG5RJpzXj4NXfW4Td6eYqqCfVkajVgVX1dk75KrzWAHHMiNLl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|location= |publisher=ရာမညဘူမိ |page=၃၁-၃၈ |isbn=}}&lt;/ref&gt;

== ဝင် ==
ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ ဗုဒ္ဓဂယာ ဒၞာဲကျာ်တြဲဂေါတမ မက္လိဂွံ သဗ္ဗညုတ္တညာဏ် မအာစိုပ် ဒဒှ်ကျာ်မပြဲဂှ် နွံကဵု ဘာဂကူနာနာရ။ နကဵု ဂကူမန်လေဝ် စိုတ်မိက်ဂွံ ပ္တန်ဒၟံင် ဘာမန်မွဲ ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဂယာဂှ် နွံကၠုင် တၟာလအ်တုဲ ဗီုညးကဵုညး ချပ်ကၠုင်လဝ် နွံကီုရ။ ဘာမန်ရာမညဘူမိဏအ် ဂွံဒှ်ကၠုင်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၂၀၁၀ ဂိတုမေ ၂၀ အခိင်နူဂယး တၠဂုဏ်အစာ ဣန္ဒသာရ (ဂုဏ်အစာဓရ် ကျာ်ဇၞော်အစာ အမေရိကာန်) ဆက်နင်ဖုင် ကုတၠဂုဏ်အစာ နာရဒသိရဳ ညးမတိုန်ဒၟံင် ဘာတက္ကသိုလ် ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယ၊ ဒဒှ်ရ နာဲဇျာဲ (နိုင်သန်းညွန့်) ကဵု မိဝါန်ဒဳ (မိခင်နွယ်ဦး) ကေုာံ ကောန်ဇာတ်ဂမၠိုင် ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲသဟရးအမေရိကာန် ကဵုဒါန် သြန်ဒဝ်လာ မသုန်ဠက် သွက်ဂွံရာန်တိရ။ ဒုင်သဇိုင် ကုသြန်ဒါန်ဂှ်တုဲ နကဵု တၠဂုဏ်အစာ နာရဒသိရဳ၊ ကေတ်အရီုအဗင် နူကဵု ကျာ်ဇၞော်တၞဟ် ဗီုကဵု ကျာ်ဇၞော်ယခေင်တုဲ ဗက်ဂၠာဲဂအာင်တိရ။ ဂိတုနဝ်ဝေမ္ဗာ ၁၈ ဂှ် တၠဂုဏ်အစာဣန္ဒသာရ က္ညပြာပ်အာ အိန္ဒိယ သွက်ဂွံ ပ္တန်ဘာဝွံရ။ ဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ၀၃ ဂှ် တၠဂုဏ်အစာဣန္ဒသာရ ကေုာံ ခမဳသင်မန်ဂမၠိုင် မညး ကတ်ဒၟံင် ပညာပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယ နွံတမ် တၠဂုဏ်အစာနာရဒသဳရိ (မှဝ်ဂျဳ၊ ဍာ်ဗု)၊ တၠဂုဏ်အစာဥတ္တမ (ဒဵုတၟအ်)၊ တၠဂုဏ်အစာသုဇန (ဂုဏ်ထောဋ် ဝါဍောတ်)၊ တၠဂုဏ်အစာကလျာဏ (တကအ်လကုတ်) ပ္ဍဲဌာနဗဒမ်မန် ဍုင်ဗာရာဏသဳရ။&lt;ref name=narada/&gt;

ဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ၆ ဂှ် တၠဂုဏ်အစာဣန္ဒသာရ၊ တၠဂုဏ်အစာသုဇန ကေုာံ တၠဂုဏ်အစာနာရဒသဳရိ နူဗာရဏသဳ ပြာပ်အာ ဇရေင်ဗုဒ္ဓဂယာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲရာန်တိရ။ တၠဂုဏ်အစာတိလောက (ဂကူယခေင်၊ ဗွဲကြဴ ဒှ်နွံပိုန် ဘာပဌာန်၊ ဗုဒ္ဓဂယာ) ကဵုအရီုအဗင် သွက်ဂွံဂၠာဲဒၞာဲအရှာမ်ဘာရ။ &lt;ref name=narada/&gt;

တိ ပ္ဍဲပွဳပွူ တၞံဇြဲဗောဓိဂှ် င္ၚုဟ်က္ဍင်ဒၟံင်တုဲ သြန် ဗက်ဟွံစိုပ်၊ ညးတအ် ညးပိ အာချပ်စ ကုကျာ်ဇၞော်ပညာလင်္ကာရ (ဂကူယခေင်) နွံပိုန် ဘာကြုက် နာလန္ဒ)။ ဒဳဇြေမ္ဗာ ၁၂ ညးတအ် ညးပိဇကု အာဇူဒၟံင် ပ္ဍဲဘာယခေင် မဟာအောင်မြေဂှ် ဂွံဆဵုကဵု ဒါယကာ နူဍုင်မန် မိဥဥအံင် (ကၟာဝက်)၊ မိမျကျဳတအ်တုဲ နူကဵု ညးတအ် ညးၜါတၠဂှ် ဒုင်ကအ်ပါင် သွက်ဂွံ ပ္တန်ဘာမန် ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဂယာဂှ် ညးတအ် ညးမွဲ ကဵုဒါန် သြန်ဒဝ်လာ မွဲမွဲလက်ကီုရောင်ရ။ သွက်ဂွံ ဆဝ်မ္ၚုဟ် ပရူပ္တန်ဘာမန် ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဂယာဂှ် တၠဂုဏ်အစာဣန္ဒသာရ ပြာပ်စဴအာ ဍုင်မန်တုဲ ဇာန္နဝါရဳ ၁၈၊ ၂၀၁၁ (သက္ကရာဇ် ၁၃၇၂ ပုဟ် ၁၄ မမံက်) ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ကောံဓရီု ကိစ္စပတန်ဘာမန် ဗုဒ္ဓဂယာ ပ္ဍဲဘာသိင်္ဂုတ္တရ၊ ဍုင်ဒဂုင်ရ။ ပ္ဍဲဂှ် တုပ်စိုတ်တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ကမ္မတဳသင် သြိုင်ဗဒှ် ဘာမန် ရာမညဘူမိ မွဲရ။&lt;ref name=narada/&gt;

ပ္ဍဲကမ္မတဳဂှ် 
ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာပြာသာဒ် (ဥက္ကဋ္ဌ)&lt;br/&gt;
ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာကၟာဂဥုဲဆီ (ဒုဥက္ကဋ္ဌ)&lt;br/&gt;
ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာပညာဇောတိက (ဒုဥက္ကဋ္ဌ)&lt;br/&gt;
ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာဗိုလ်လ္ၚီ (ညးအုပ်ကာ)&lt;br/&gt;
ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာရာမညာလင်္ကာရ (ညးအုပ်ကာ)&lt;br/&gt;
ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာသိင်္ဂုတ္တရ (ညးဂိုင်သြန်)&lt;br/&gt;
ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာရာမည (ညးဂိုင်သြန်)&lt;br/&gt;
ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာဇၞူဓမ္မသုခ (ညးစၟတ်စရင်)&lt;br/&gt;
ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာဓာတ်ပံင်ကောံ (ညးစၟတ်စရင်)&lt;br/&gt;
ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာသဳလဘဏ် (လၟိင်ပရိုင်)&lt;br/&gt;
ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာဣန္ဒာရာမ (လၟိင်ပရိုင်)&lt;br/&gt;
ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာမဏိဝဇဳရ (လၟိင်ပရိုင်)&lt;br/&gt;

ကြဴနူ မဂၠာဲရံင် အရှာမ်တိ ဒၞာဲနာနာတုဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၈၊ ၂၀၁၁ ဂှ် ကဵုသြန်ခရမ် ကုတၠတိတုဲ တုပ်လဝ်စိုတ် ရေင်သကအ် အပ္ဍဲမွဲဂိတု သြန်သီုဖအိုတ် ညံင်ဂွံကဵုပြေရ။ ကြဴနူ မကဵုသြန်ခရမ်တုဲ စရပ်ကမၠောန် ဗီုကဵု ခါဲဍာ်ကမၠိုင်အဝဳစိ၊ ဒက်ကၟာင်တအ်ရ။ စိုပ် ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၅ သၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ် နကဵု အရီုအဗင် ကျာ်ဇၞော်ပညာလင်္ကာရ (နွံပိုန် ဘာကြုက် နာလန္ဒ)ဂှ် နကဵု ညးသကိုပ်သက ကိစ္စပတန် ဘာမန် တၠဂုဏ်အစာဣန္ဒသာရ၊ ကျာ်ဇၞော်အစာ သုန္ဒရ၊ တၠဂုဏ်အစာနာရဒသိရဳ၊ ကေုာံ ဒါယကာ ဥပတ္ထမ္တက ဒေါက်တာ ဦးအောင်းဝင် + မိဥဥအောင်၊ နာဲကျဝ်ဝေန် + မိမျကျဳတအ် ပ္သောင်ကဵု ခရိတ်င္ၚုဟ်မးပေင်ပေင် ကုတၠတိဂှ်ရ။ ဂအာင်တိဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ ဗၞတ် ၁၀ ကတ္ထ (၁၆,၂၀၀ စတုရန်ပေ) င္ၚုဟ် သြန်ရူပဳ ၆,၀၀၀,၀၀၀ (တြဴစှ်ောကိုဋ်)။ တုဲပၠန် ခရိတ် လိက်ကသုက်၊ အကံက်အခေါန်၊ ပြံင်လှာဲယၟု သီုဖအိုတ် ကိစ္စဂအာင်ဘာ ဂွံတုဲဒှ် အိုတ်သြန်ရူပဳ ၇,၂၀၀,၀၀၀ (ထပဟ်စှ်ောၜါကိုဋ်)၊ နကဵု သြန်ကသာပ်ဗၟာမ္ဂး ဒတုမ်ဒၟံင် ၁၆၀,၀၀၀,၀၀၀ (မွဲနိလဟုတ္တံ တြဴနိလဟုတ်)ရ။&lt;ref name=narada/&gt;

သွက်ဂွံ ဆက်မင်မဲအာ ဒတန်သာသနာဂှ်တုဲ ဂိတုမာတ် ၆၊ ၂၀၁၁ (သက္ကရာဇ် ၁၃၇၂ ဖဝ်ရဂိုန် ၂ မမံက်) တ္ၚဲအဒိုတ်ဂှ် ပပဓာန် ကုကျာ်ဇၞော်အစာ ပညာလင်္ကာရ (ဘာကြုက် နာလန္ဒ)၊ ကျာ်ဇၞော်အစာသုန္ဒရ (နွံပိုန် ဘာမန် အနုရာဓပုရ)၊ တၠဂုဏ်အစာဣန္ဒသာရ (ကျာ်ဇၞော်အမေရိကာန်)၊ တၠဂုဏ်အစာတိလောက (ဗွဲကြဴ ဒှ် နွံပိုန် ဘာပဌာန် ဗုဒ္ဓဂယာ)၊ တၠဂုဏ်အစာသုဇန၊ တၠဂုဏ်အစာနာရဒသိရဳ၊ ကေုာံ ဒါယကာဥပတ္ထမ္ဘက ဒေါက်တာ ဦးအောင်ဝင်း+ မိဥဥအောင်၊ နာဲကျဝ်ဝေန်+မိမျကျဳတအ်တုဲ စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲစပ္တန် ဘာမန် ရာမညဘူမိ ပ္ဍဲဌာန် ဗုဒ္ဓဂယာ ကေုာံ ဖ္ဍောတ်ပရိုတ်မ္ၚဵု ပစူအလာံသာသနာ ပ္ဍဲကဵု အရှာမ်တိဘာဂှ်ရ။&lt;ref name=narada/&gt;

သွက်ဂွံ ဆက်မင်မဲအာ ဘာမန်ရာမညဘူမိဝွံ အတိုင်သၞောဝ်အိန္ဒိယတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံရာမညဘူမိ (ramanyabuhumi Trust) မွဲရ။ နကဵုသၞောဝ်မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံဂှ် အောန်အိုတ် ကောန်ဍုင်အိန္ဒိယ ပိတၠ သ္ဒးပါလုပ်တုဲ သွက်ဂှ်ဂှ် လကျာ်ယခေင်ပိဇကု ကျာ်ဇၞော်ပညာလင်္ကာရ နွံပိုန် ဘာကြုက် နာလန္ဒ၊ တၠဂုဏ်အစာတိလောက (ဗွဲကြဴ ဒှ်နွံပိုန် ဘာပဌာန် ဗုဒ္ဓဂယာ)၊ တၠဂုဏ်အစာဓမ္မရတန (ဘာကြုက် နာလန္ဒ)တုဲ သၟေဟ်ဂှ် ဒှ်ဂကူမန်ဂမၠိုင်ရ။ 

# ဂကောံရာမညဘူမိ ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု မၞိဟ်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ 
# ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာကြုက် ဗုဒ္ဓဂယာ အိန္ဒိယ 
# တၠဂုန်အစာ ဘာပဌာန် ဗုဒ္ဓဂယာ အိန္ဒိယ 
# တၠဂုန်အစာ ဘာကြုက် နာလန္ဒ၊ အိန္ဒိယ 
# တၠဂုဏ်အစာ ဘာမန်အကြန် သဟရးအမေရိကာန် 
# ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာမန်ရာမညလင်္ကာရ ဍုင်ဒဂုင် 
# တၠဂုဏ်အစာနာရဒသိရဳ ဘာမန်ရာမညဘူမိ ဗုဒ္ဓဂယာ 
# တၠဂုဏ်အစာသုဇန ဘာမန်ရာမညဘူမိ ဗုဒ္ဓဂယာ 
# တၠဂုဏ်အစာဥတ္တမ ဘာမန်ရာမညဘူမိ ဗုဒ္ဓဂယာ 
# နာဲမောင်မောင်သောင်း သေဒ္ဒနဳ၊ အဝ်သတြေလျ 
# နာဲလျးထဝ် သုဝဏ္ဏဘုမ်၊ ကေန်ဗာရာ၊ အဝ်သတြေလျ 
# မိဥဥအောင် ဍုင်ဒဂုင် 
# မိမျကျဳ ဍုင်ဒဂုင် 
# မိဝါန်ဒဳ (က) မိခင်နွယ်ဦ ဂါဟေန္နာ အမေရိကာန်&lt;ref name=narada/&gt;

ကြဴနူ မဒက်ဂကောံဏအ်တုဲ ညးမပိုင်ပြဳဘာမန် နူကဵု ယၟုပုဂ္ဂလိကဂှ် နကဵု ဗီုပြင် မကဵုဒါန် ကုဂကောံဂှ် ဘာဂှ် ဒှ်အာ ဒြပ်ဂကောံရာမညဘူမိ မပိုင်ပြဳ ပ္ဍဲကဵု အံက်တဝ်ဗာ ၂၂၊ ၂၀၁၁ ဂှ်ရ။ အတိုင်စၟတ်သမ္တီ မ္ဂး ဂကောံရာမညဘူမိ (Ramanyabhumi Trust) ဝွံ ဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲရးအိန္ဒိယ ပ္ဍဲ ၆ အဝ်ဂေတ် ၂၀၁၈။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.99corporates.com/INCOME-TAX-EXEMPTED-INSTITUTE/RAMANYABHUMI-TRUST/TRUST-183135 |title=Ramanyabhumi Trust |last= |first= |date=Februar 18 2020 |website=99 Corporates, India's # 1 Corporate Portal |publisher=Open |access-date=8 September 2023 |quote= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230908121606/https://www.99corporates.com/INCOME-TAX-EXEMPTED-INSTITUTE/RAMANYABHUMI-TRUST/TRUST-183135 |archivedate=8 September 2023 |accessdate=8 September 2023 }}&lt;/ref&gt; နကဵု စၟတ်ဂၞန်ဂကောံ Reg. No 1123/2011 ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ngofoundation.in/ngo-s-india/ramanyabhumi-trust-contact-number-contact-details_i48246 |title=Ramanyabhumi Trust |last= |first= |date=Februar 18 2020 |website=NGO Foundation |publisher=Open |access-date=8 September 2023 |quote= |accessdate=8 September 2023 |archivedate=8 September 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230908121606/https://www.ngofoundation.in/ngo-s-india/ramanyabhumi-trust-contact-number-contact-details_i48246 }}&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံသြိုင်ဘာဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ဖျေဟ်ကၞက် ပ္ဍဲဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ၉၊ ၂၀၁၁ (သက္ကရာဇ် ၁၃၇၃ မြေက္ကသဵု ၁၄ မမံက်) တ္ၚဲသိုက်။ ကျာ်ဇၞော် မနွံပိုန်ဘာ နူဍုင်မန် ၂၀ ဇကု ပြာပ်ကၠုင် သဘင်ဖျေဟ်ရိုဟ်ကၞက်ဘာရ။ စမြိုင်သာသနာ မနွံ ပ္ဍဲအရှာမ်ဘာမန်ရာမညဘူမိ သီုဖအိုတ်တ်အ်ဂှ် သြိုင်လဝ် နကဵု မဒါန် ကောန်ဂကူမန်ဂမၠိုင် နူကဵု ဌာန်နာနာရ။ နကဵု အလဵုဇကု တၠဂုဏ်အစာဣန္ဒသာရ ပြာပ်အာ ဇရေင် ကောန်ဂကူမနွံ ပ္ဍဲတိုက်ဥရောပမ္ဂး ရးဖေန်လာန်၊ နဝ်ဝေ၊ ဂျာမနဳ၊ နေတာလာန်၊ ဒေန်မက်၊ သွိဒေန်၊ တိုက်အမေရိက မ္ဂး ရးခနေဒါ၊ သဟရးအမေရိကာန်၊ တိုက်အဝ်သတြေလျ မ္ဂး ရးအဝ်သတြေလျ၊ တိုက်အာရှမ္ဂး ရးသေင်္ဂပူရ်၊ ရးသေံတအ် ဗက်ဆဝ်မ္ၚုဟ်ဒါန် သွက်ဂွံ သြိုင်ဘာမန်ဝွံရ။&lt;ref name=narada/&gt; သဘင်စရိုဟ်ဍာ်ဘာ ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ၁၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၁၅ (ဂိတုမာဃ် ၉ စွေက်)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Framannya.surajja%2Fposts%2Fpfbid0Ug4Q2iNbRQR8Cq8ivU6tWLs3GKBtytZpXXzDBM1GtpuV7LCpofrdQhhi2WVuZY76l&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|title=သဘင်စရိုဟ်ဍာ်ဘာ |last=Naradasiri |first=Ramanya |date=Februar 18 2020 |website=Ramanya Naradasiri |publisher=Open |access-date= 8 September 2023|quote=}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်]]
[[ကဏ္ဍ:BEHM]]</text>
      <sha1>7zin81fpeu75v0m1hti8ydmkz7719gx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မုဟ်လအိတ် (ကျာ်)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6634</id>
    <revision>
      <id>60109</id>
      <parentid>45569</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:14:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11083" sha1="au4keqtw3muvassagddo9l4f0t56i4o" xml:space="preserve">{{Infobox religious building
| name = ကျာ်မုဟ်လအိတ်
| native_name = 
| image = 
| image_size = 250
| alt = 
| caption = 
| map_type = Myanmar
| map_size = 250
| map_alt = 
| map_caption = 
| location =
| coordinates = {{coord|16.18302177665476|98.52714904463922|format=dms|region:MM|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| sect = ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ
| deity = 
| municipality = 
| region = [[တွဵုရးဍုင်ကရေင်]]
| country = သဟရးဗၟာ
| functional_status = active
| website = 
| founded_by = ရသိကပ္ပ ကဵု သၟိင်ကလာပု
| year_completed = 
| spire_height = 
|elevation_ft = 
|elevation_m = 
}}

'''ကျာ်မုဟ်လအိတ်''' ဂှ် ဒှ်ကျာ်တြေံမွဲတုဲ နွံဒၟံင် လတူဒဵု မုဟ်လအိတ်၊ တွဵုရးဍုင်ကရေင်၊ ပွိုင်ဍုင်ဗြဝတဳ၊ ဍုင်စုကလိ၊ ကွာန်တာနောထ။ နူကဵု ဒဒန် ကွာန်တာနောထ ဂွံစိုပ် ဗလးအရှာမ်ကျာ်မုဟ်လအိတ်ဂှ် နွံ ၁၀ တိုင် ၄ ဖာလုံ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.moi.gov.mm/iprd/news/132094|title=စုကလိ ဖေဖော်ဝါရီ ၉|last= |first= |date=September 2, 2023 |website=Information and Public Relations Department|publisher=Open |access-date=September 18, 2023 |quote=}}&lt;/ref&gt; ဒၞာဲကျာ်မုဟ်လအိတ် မနွံဂှ် ဒှ်ဒဵု မနွံသမၠုင် လတူဗလးမုက်ၜဳ ၂,၀၀၅ မဳတာ (၆,၅၇၈ ပေ)။ ကျာ်မုဟ်လအိတ်ဂှ် ဒှ်ကျာ်မလုပ်ဝင် နူတမၠာမွဲတုဲ နူကဵု ဍုင်ဗြဝတဳ ဂွံစိုပ် ဇိုင်ဒဵုဂှ် နွံ ၆၀ တိုင်ရ။ 

== ဝင်ကျာ် ==
အတိုင်ဝင်ကျာ် မဟီုမ္ဂး ပ္ဍဲမဟာသက္ကရာဇ် ၁၁၁ (ဘဳသဳ ၅၇၈) ဂှ် ကျာ်တြဲ က္ညစိုပ်ကၠုင် ဍုင်သဓီု သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ အခိင်သၟိင် တိဿဓမ္မသဳဟရာဇာ မပကင်ရင်ဒၟံင် ဍုင်ဂှ်ရ။ ပရူဒဒှ် ကျာ်တြဲ မက္ညစိုပ်ကၠုင် ဍုင်သဓီုဂှ် ရသိဂမၠိုင် ဂွံတီကေတ်တုဲ ပြာပ်ကၠုင်အိုတ်ရ။ ပၞောဝ်ရသိဂမၠိုင် ရသိ နုရဒ ကဵု ရသိကပ္ပ ညးမပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဒဵု မုဟ်လအိတ်လေဝ် စိုပ်ကၠုင် ဇရေင်ကျာ်တြဲကီုတုဲ ရသိကပ္ပ အာတ်ပူဇနိယဝတ္ထုတုဲ ကျာ်တြဲ ဒုင်ကဵု ဓါတ်သော်မွဲတၞုင် ကုရသိကပ္ပရ။ ရသိကပ္ပ ချပ်ဂၞန် ကုသၟိင်ကလာပု ညးၜါ သၠိုင်ဓါတ်သော်မွဲတၞုင်ဂှ်တုဲ ပ္တန်လဝ် ကျာ်မုဟ်လအိတ်ဝွံ ပ္ဍဲ မဟာသက္ကရာဇ် ၁၁၄ (ဘဳသဳ ၅၇၈) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpermalink.php%3Fstory_fbid%3Dpfbid02j6HXMhepdgNaS2W4nNBhmqfQP9JiUPvcERDwA2nuh6H5U2FYfxjMTmq5XGpKHraHl%26id%3D134077263873861&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|title=Mon State Travel &amp; Tours |last= |first= |date=June 22, 2020 |website=Mon State Travel &amp; Tours |publisher=Open |access-date=September 18, 2023 |quote=}}&lt;/ref&gt;

သၞာံ ၂၀၂၃ ဂိတုမာတ် ၂၇ ဂှ် ပ္တိုန် က္ဍိုင်ကျာ်တၟိ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kayinstate.gov.mm/kayin/news/%E1%80%85%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%AD-%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%9F%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%86%E1%80%B6%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%BA-%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%9C%E1%80%A1%E1%80%AD%E1%80%85%E1%80%B1%E1%80%90%E1%80%AE%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8-%E1%80%9B%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%B1%E1%80%91%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%BA-%E1%80%99%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B9%E1%80%82%E1%80%9C%E1%80%AC%E1%80%A1%E1%80%81%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%A1%E1%80%94%E1%80%AC%E1%80%B8|title=စုကလိမြို့ရှိ ရှေးဟောင်းဆံတော်ရှင် မုလအိစေတီတော်မြတ်အား ရွှေထီးတော်တင် မင်္ဂလာအခမ်းအနား ကျင်းပပြုလုပ်|last= |first= |date=March 27, 2023 |website=Kayin State Government|publisher=Open |access-date=September 18, 2023 |quote=စုကလိ မတ် ၂၇ နှစ်စဉ်ကျင်းပမြဲဖြစ်သော ရှေးဟောင်းသမိုင်းဝင် မုလအိဆံတော်ရှင်စေတီတော်မြတ်အား ရွှေထီး တော်ငှက်မြတ်နားတော်စိန်ဖူးတော်အသစ်တင်လှူဆက်ကပ်ခြင်း အခမ်းအနားအား ယနေ့နံနက် (၈) နာရီ ခွဲအချိန်က ကရင်ပြည်နယ် မြဝတီခရိုင် စုကလိမြို့ တာနောထကျေးရွာတွင်ရှိသော မုလအိဆံတော်ရှင် စေတီတော်မြတ်ကြီးတွင် ကျင်းပပြုလုပ်ခဲ့သည်။}}&lt;/ref&gt;

== နိရုတ် ==
မုဟ်လအိတ် ဂှ် ဒှ်အရေဝ်မန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် (မုဟ် = တၞုင်အိုတ်၊ လအိတ် = ကၞောတ်) ဒၞာဲသၠုင်အိုတ်။ ကျာ်မုဟ်လအိတ် ဂှ် ပ္ဍဲလိက် ဗွဲမဂၠိုင် ညးကၠာဲလဝ် နကဵု ဘာသာဗၟာ &quot;အမြဲထင်ပေါ်သောဘုရား&quot;၊ မုဟ် ဂှ် ကၠာဲလဝ် မံက်၊ လအိတ် ဂှ် လၟိုန်ကာလ။ မံက်လအိတ် (ဝါ) မံက်ဒၟံင်တွဵု။ 

== ဂၠံင် ==
နူဍုင်ဗြဝတဳ ဂွံစိုပ် ဇိုင်ဒဵုမုဟ်လအိတ်ဂှ် နွံ ၆၀ တိုင်၊ ဒးဒဳအာ ဂၠံင် ဗြဝတဳ-ဝေါလေ-စုကလိ၊ ဂွံ စိုပ် ဇိုင်ဒဵု မုဟ်လအိတ်ဂှ် ဒးဒဳ ၜိုတ် ၃ နာဍဳဒှ်ရ။ နူကဵု ဇိုင်ဒဵု စဵုကဵု စိုပ်ဒဵု မုဟ်လရေတ် ၁၃ တိုင်၊ ဒးတိုန် ပွိုင် ၂ နာဍဳ။ နူဂှ် ကွာ်တိုန် သမၠုင် ၅၀၀၀ ပေ စိုပ် ပလိုင်အိန် ကြာတ်ဇိုင်တဲ ဇူတုဲ ဆက်တိုန်ပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpermalink.php%3Fstory_fbid%3Dpfbid02j6HXMhepdgNaS2W4nNBhmqfQP9JiUPvcERDwA2nuh6H5U2FYfxjMTmq5XGpKHraHl%26id%3D134077263873861&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|title=Mon State Travel &amp; Tours |last= |first= |date=June 22, 2020 |website=Mon State Travel &amp; Tours |publisher=Open |access-date=September 18, 2023 |quote=}}&lt;/ref&gt;

သာ်ဂှ်ဟွံသေင် ဍိုန်တိုန် နကဵု ကွဳစက် နူဇိုင်ဒဵု စဵုကဵုစိုပ် သၞေဟ်ကွဳစက်၊ နူဂှ် ဒးဆက်တိုန် ၜိုတ် ၁၅ မိနေတ်ဓဝ်ရ။ ကျာ်မဆဵုကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်ကျာ်မုဟ်လအာတ် မဒှ်ဒၞာဲ ညးဗြဴတအ် မဂွံဗဵုလ္ၚောဝ်တုဲ ကျာ်မုဟ်လအိတ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ်ဟေင် တိုန်ဂွံရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpermalink.php%3Fstory_fbid%3Dpfbid02j6HXMhepdgNaS2W4nNBhmqfQP9JiUPvcERDwA2nuh6H5U2FYfxjMTmq5XGpKHraHl%26id%3D134077263873861&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|title=Mon State Travel &amp; Tours |last= |first= |date=June 22, 2020 |website=Mon State Travel &amp; Tours |publisher=Open |access-date=September 18, 2023 |quote=}}&lt;/ref&gt;

ယဝ်ရ ကွာ်တိုန် နူဇိုင်ဒဵုမ္ဂး ဒးတိုန် ပွိုင် ၁၆ နာဍဳ၊ လပါ်စှ်ေ ၁၁ နာဍဳ။ ကွာ်တိုန်မ္ဂး ဗွဲကိုပ်ကၠာ ဒးအာ ဍုင်ကအ်ကြိက်၊ နူကအ်ကြိက် ဍိုက်အာ ကွဳစက် ဂၠံင်အာသျှ-ကအ်ကြိက်၊ စိုပ် ကွာန်ကမိုင်ကုန်း မ္ဂး င္ၚံက်လုပ်အာ ဂၠံင်လပါ်ပုင်။ နူဂှ် ဂွံစိုပ် ဇိုင်ဒဵုမုဟ်လအိတ်ဂှ် ဒးဒဳ နကဵု ကွဳလိုန်ဓါတ်/ကွဳစက် ၜိုတ် ဗဒါဲ ၄ နာဍဳ။ (ဂၠံင်ပရေအ်၊ ကညင်မ္ဂး ခဗိုက်ဂၠိုင်ကွေဟ်ရ၊ သီုဒးတတ်ကြုင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ကြုင်လ္ၚဵုဂှ် ဒဒန်ဟွံမဲ)။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.mingalago.com/my/interest/detail/daw-na-mountain |title=ဒေါနတောင်တန်းကြီးရဲ့ အမြင့်ဆုံးတောင်ထွတ်များထဲမှ မုလအိတောင် |last= |first=Htoo |date=July 30, 2019 |website=MingalaGo |publisher=Open |access-date=September 18, 2023 |quote= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191022182924/https://mingalago.com/my/interest/detail/daw-na-mountain |archivedate=October 22, 2019 |accessdate=September 18, 2023 }}&lt;/ref&gt; 

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ကျာ်]]
[[ကဏ္ဍ:BEHM]]</text>
      <sha1>au4keqtw3muvassagddo9l4f0t56i4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တၠညး (နာဲ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6699</id>
    <revision>
      <id>60101</id>
      <parentid>43737</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:38:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19273" sha1="te83tqa1py5rglf8iynd2we1d4eotq9" xml:space="preserve">{{Infobox person
| honorific_prefix   = 
| name               = နာဲတၠညး
| honorific_suffix   = ဒုဥက္ကဌ(၁) ဗော်ညဳသၟဟ်ဂကူမန်
| image              = 
&lt;!-- filename only, no &quot;File:&quot; or &quot;Image:&quot; prefix, and no enclosing [[brackets]] --&gt;
| image_upright      = 
| landscape          = &lt;!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --&gt;
| alt                = &lt;!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --&gt;
| caption            = 
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| pronunciation      = 
| birth_name         = နာဲ''မြင့်လွင်''
| birth_date         = {{Birth date and age|1961|12|15}} 
| birth_place        = ကွာန်ကျာ်ရဲ
| baptised           = &lt;!-- will not display if birth_date is entered --&gt;
| disappeared_date   = &lt;!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --&gt;
| disappeared_place  = 
| disappeared_status = 
| death_date         = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (enter DEATH date then BIRTH date (e.g., ...|1908|31|8|1967|28|2}} use both this parameter and |birth_date to display the person's date of birth, date of death, and age at death) --&gt;
| death_place        = 
| death_cause        = 
| body_discovered    = 
| resting_place      = 
| resting_place_coordinates = &lt;!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --&gt;
| burial_place       = &lt;!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays &quot;Burial place&quot; as label) --&gt;
| burial_coordinates = &lt;!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --&gt;
| monuments          = 
| nationality        = {{Flag|Mon}}မန်
| other_names        = 
| siglum             = 
| citizenship        = 
| education          = B.E. (Mech.)
| alma_mater         = Rangoon Institute of Technology
| occupation         = 
| years_active       = 
| era                = 
| employer           = 
| organization       = 
| agent = &lt;!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --&gt;
| known_for          = ဒုဥက္ကဌ(၁) ဗော်ညဳသၟဟ်ဂကူမန်
| notable_works      = &lt;!-- produces label &quot;Notable work&quot;; may be overridden by |credits=, which produces label &quot;Notable credit(s)&quot;; or by |works=, which produces label &quot;Works&quot;; or by |label_name=, which produces label &quot;Label(s)&quot; --&gt;
| style              = 
| home_town          = ကွာန်ကျာ်ရဲ
| net_worth          = &lt;!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --&gt;
| height             = &lt;!-- &quot;X cm&quot;, &quot;X m&quot; or &quot;X ft Y in&quot; plus optional reference (conversions are automatic) --&gt;
| television         = 
| title              = &lt;!-- Formal/awarded/job title. The parameter |office=may be used as an alternative when the label is better rendered as &quot;Office&quot; (e.g. public office or appointments) --&gt;
| term               = 
| predecessor        = 
| successor          = 
| party              = [[ဗော်ညဳသၟဟ်မန်|ဗော်ညဳသၟဟ်မန်]]
| movement           = သွက်အခေါင် ဂကူမန်
| opponents          = 
| boards             = 
| criminal_charges   = &lt;!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --&gt;
| criminal_penalty   =  
| criminal_status    = 
| spouse             = မိလျိုင်မန် (မိသန်းရှင်)
| partner            = &lt;!-- (unmarried long-term partner) --&gt;
| children           = မာံရာဇာပျေအ်
| parents            = &lt;!-- overrides mother and father parameters --&gt;
| mother             = မိခေန်&lt;!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays &quot;Parent(s)&quot; as label) --&gt;
| father             = နာဲသာမျာင်&lt;!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays &quot;Parent(s)&quot; as label) --&gt;
| relatives          = 
| family             = 
| callsign           = 
| awards             = လူမှုထူးချွန်တံဆိပ် (ပထမ အဆင့်)
| website            = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| module             = 
| module2            = 
| module3            = 
| module4            = 
| module5            = 
| module6            = 
| signature          = 
| signature_size     = 
| signature_alt      = 
| footnotes          = 
}}

'''နာဲတၠညး''' (ယၟု ဗၟာ) နိုင်မြင့်လွင် မညးဒှ် ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ (၁) ဗော်ညဳသၟဟ်ဂကူမန် ဝွံ ဒှ် ညးမကၠောန် သွက်အခေါင်ဂကူမန် နူဘဝသၟတ် ပ္ဍဲဘဝကွးဘာတက္ကသိုလ်ကီု၊ သၞာံ ၁၉၈၈ ဂှ် စိုပ်အာ ပ္ဍဲတိပၠန်ဂတး ဇရေင် ဗော်ဍုင်မန်တၟိတုဲ ပ္ဍဲ ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် ယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင်နာနာ ပွိုင် ၂၇ သၞာံ စဵုကဵု ကဆံင်ကေင်ကာမွဲတၠရ။ ပ္ဍဲအခိင် မွဲဒမြိပ် မနွံ ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် ကမၠောန်ဇၞော်မောဝ်ဍုင်ကွာန် ဗွဲတၟေင် ကမၠောန်ပံက်ဂၠံင် ကၠောန်ဂၠံင်တအ်ဂှ် ကၠောန်ကၠုင်လဝ် ဂၠိုင်ကဵုဒေသရ။ သၞာံ ၂၀၁၅ ဒေါအ်ဇူ နူ ဗော်ဍုင်မန်တၟိတုဲ လုပ်ချဳဓရာင်ကၠုင် ပ္ဍဲဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် ဒၞာဲအဓိကအဆက်အဆက်ရ။

== ဘဝသၟတ် ==
နာဲတၠညး က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကွာန်ကျာ်ရဲ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၁ ဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ၁၅၊ ပ္ဍဲဇရေင်မိမၜါ နာဲသာမျာင် (နိုင်သာမြိုင်) မိခေန် (မိခင်)ရ။&lt;ref name=MonState&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpermalink.php%3Fstory_fbid%3Dpfbid02G1xYVqpVrLmCZxYANXq15Cdz36Fz1x45gdnYjnwYtaEmuvmNnffCeNJwPRLZg24l%26id%3D2680306572195091&amp;show_text=true&amp;width=500&quot; |title=မုဒုံမြို့နယ် မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီမှဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်မယ့် ကိုယ်စားလှယ်လောင်း နိုင်တလညီ (ခ) နိုင်မြင့်လွင်၏ ကိုယ်ရေးအကျဉ်းနှင့်  ကတိကဝတ်များ |last= |first= |date=October 23, 2020 |website=မွန်ပြည်နယ် သတင်းစုံ Mon State News |publisher=Open |access-date=Jan. 4, 2024 |quote=}}&lt;/ref&gt; ဘာတန်မူလဂှ် နာဲတၠညး မံင်လဝ် ဘာကွာန်တဵုဂူ၊ ဘာတန်ဒေါဝ် ကဵု တန်သၠုင်ဂှ် မံင်လဝ် ဘာဖက်ဆောတန်သၠုင် ကွာန်ဂေါန်ဒေင် မဂွံအံင် ၁၀ တန် သၞာံ ၁၉၈၀။ နူဂှ် တိုန် ဒေသကဝ်လိက် ၂ သၞာံတုဲ ဆက်တိုန် တက္ကသိုလ်ကွတ်စက် ဍုင်လ္ဂုင် (Rangoon Institute of Technology - RIT) တုဲ သၞာံ ၁၉၈၆ ဂှ် ဘာတုဲ ဂွံဗြနာမ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် မတိုန်ဒၟံင် တက္ကသိုလ်ဂှ် နာဲတၠညး ချဳဓရာင်ဒၟံင် ပ္ဍဲကမ္မတဳလိက်ပတ်ယေန်သၞာင်မန် တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် ဍုင်လ္ဂုင်၊ အကြာ သၞာံ ၁၉၈၄ - ၁၉၈၅ ဂှ် ကေတ်လဝ် တာလျိုင် ညးအုပ်ကာ ပ္ဍဲကမ္မတဳလိက်ပတ်ယေန်သၞာင်ဂှ်ရ။&lt;ref name=view&gt;{{cite interview |last=Nyah |first=Nai Tala |subject-link= |interviewer=ဂကောံဇမၞးမာဲ|title=နာဲတၠညး ဟီုတွဟ် သဘင်မာဲ ၂၀၂၀ |work=တရဴအအာ |date= |publisher=open |location= |url=https://www.facebook.com/watch/live/?ref=watch_permalink&amp;v=1367371233637780  |access-date=}}&lt;/ref&gt;

== ဘဝသ္ၚိကၟိန် ==
နာဲတၠညး ဒက်ဘဝသ္ၚိကၟိန် ကုမိလျိုင်မန် (မိသန်းရှင်) တုဲ က္လိဂွံ ကောန်တြုဟ်မွဲ မနွံယၟု မာံရာဇာပျေအ်။

== ပရေင်ဂကူ ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိ ==
ကြဴနူ ဘာတုဲ ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ချဳဓရာင်ကၠုင် ကမၠောန်ပရေင်ဂကူမန် သွာင်နာနာတုဲ သၞာံ ၁၉၈၈ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု က္တဵုဒှ်ဂှ် ပ္ဍဲ ဂကောံဗဗေင်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင် (''မွန်သပိတ်လှုပ်ရှားမှုကော်မတီ'') ဂှ် နာဲတၠညး ဒှ်ညးအုပ်ကာရ။ ကာလပၞာန်သီအဝဵုတုဲ တိတ်စိုပ်အာ တိဗၠးၜး ဇရေင် ဗော်ဍုင်မန်တၟိရ။ ပ္ဍဲ ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် နာဲတၠညး ယိုက်ဂၠေင်လဝ် လုကဴ ပွိုင် ၂၇ သၞာံ နကဵု တာလျိုင်နာနာ စဵုကဵုစိုပ် ကဆံင် ကေင်ကာဗဟဵုရ။ ပ္ဍဲအခိင် မယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင် တာလျိုင် ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် ကမၠောန်ဇၞော်မောဝ်ဍုင်ကွာန် ဗွဲတၟေင် ကမၠောန်ပံက်ဂၠံင် သြိုင်ဒဒန်ဂှ် ကၠောန်လဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ပ္ဍဲဒေသနာနာရ။&lt;ref name=MonState/&gt;&lt;ref name=view/&gt; 

== ပရေင်ဂကူ ပ္ဍဲဗွိုင် အပ္ဍဲဍုင် ==
သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ် ဒေါအ်ဇူ နူ ဗော်ဍုင်မန်တၟိတုဲ လုပ်ဗိုင်ကၠောန် ပ္ဍဲဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်ရ။ ကြဴနူ သဘင်မာဲ ၂၀၁၅ တုဲ ညာတ်ကေတ် နကဵု မန်တအ် သ္ဒးဒှ် မွဲဗော်ဟေင် သ္ကလိဂွံ ဇမၞးမာဲဂၠိုင်ဂၠိုင်ရောင်တုဲ စနူဂှ် ချပ်ဇန်ကၠောန်ကၠုင် ညံင်ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် ဂွံဒှ် မွဲဗော်ရ။ ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင် ၂၁၊ ၂၀၁၈ ဂှ် လလောင်တြး ဗော်ကောန်ဂကူမန် ကေုာံ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် ပံင်ကောံရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nmg-news.com/2018/07/23/5036?fbclid=IwAR3nJtFyEwnBpN5heLvqw_1WVFJQkxhm2zc1_ehTilq2RJgUjIT0647lw5U|title=မွန်နိုင်ငံရေး ပါတီ နှစ်ခု ပေါင်းစည်း|publisher=Open Publishing|date=23 July 2018|website=Network Media Group|access-date=2020-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250417055604/http://www.nmg-news.com/2018/07/23/5036?fbclid=IwAR3nJtFyEwnBpN5heLvqw_1WVFJQkxhm2zc1_ehTilq2RJgUjIT0647lw5U|archivedate=2025-04-17|accessdate=2020-08-19}}&lt;/ref&gt; 

သဘင်မာဲ ၂၀၂၀ ဂှ် လုပ်ဒုင်ရုဲမာဲ သွက်စၠတ်ဓရ်တွဵုရးဍုင်မန် ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ ၁၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်။ ဆဂး ဟွံဂွံ ဒုင်ရုဲစှ်။ ကာလ ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ကၠောန် သဘင်သဳကၠဳဗော် အလန်ပထမ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂ ဂိတုမာတ်ဂှ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ဒုဥက္ကဋ္ဌ(၁)။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://burmese.monnews.org/2022/03/21/မွန်တမျိုးသားလုံးနှင့်/ |title=မွန်တမျိုးသားလုံးနှင့် ဒေသခံပြည်သူတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ရှေ့ရှုပြီး လူထုသွေးထွက်သံယို မဖြစ်စေသည့်နည်းလမ်းကို ရွေးချယ်ခဲ့သည်ဟု MUP ဆို |last= |first= |date=21 March 2022 |website=Mon News Agency |publisher=Open |access-date=21 March 2022 |quote=}}&lt;/ref&gt;

== တဆိပ်တြာ ==
သၞာံ ၂၀၂၄ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၄ မဒှ် တ္ၚဲသၠးပွးရးနိဂီုဗၟာ မရနုက်ကဵု ၇၆ ဝါဂှ် နကဵု အလဵုအသဳပၞာန် ဇိုန်နှင်ကဵု တဆိပ်ပရေင်မၞိဟ်သကေက်သကာ (ကဆံင်ပထမ) &quot;''လူမှုထူးချွန်တံဆိပ် (ပထမ အဆင့်)''&quot; ရ။ နကဵု အလဵုအသဳပၞာန် မဂွံဇိုန်ကဵု တဆိပ်ဏအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ အခိင်မကေတ်လဝ် တာလျိုင် ပ္ဍဲ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ တိုန်လဝ် သဘင်သဳကၠဳကောန်ဂကူ (အမျိုးသားညီလာခံ) အလဵုအသဳပၞာန် ဒှ်မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကရောမ်ညးဂှ် နူကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မတိုန်လဝ် သဘင်သဳကၠဳကောန်ဂကူ ဖက်ဆောညးအုပ်နာနာ (တြေံ) နာဲဆာန်တိ၊ သကိုပ်က္ဍိုက်ပ်ပၞာန် (တြေံ) နာဲအံင်နာင် (စုတိ)၊ [[လွဳအံင်၊ နာဲ|နာဲလွဳအံင်]]၊ ကမ္မတဳဗဟဵု နာဲတေန်လှ တအ်လေဝ် က္လိဂွံ တဆိပ်ဂှ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpermalink.php%3Fstory_fbid%3Dpfbid02cu9vXkoUHQHbSPy29roeixNEN6t3FoW1bXnNB2mwG5PR8qT4Lop2C12YakDTkEfZl%26id%3D100092466086837&amp;show_text=true&amp;width=500 |title=အမျိုးသားညီလာခံတက်ရောက်ခဲ့သူ NMSP ခေါင်းဆောင်ဟောင်း ၅ ဦးတို့အား လူမှုထူးချွန်တံဆိပ်(ပထမအဆင့်) ချီးမြှင့်|last= |first= |date=4 Jan. 2024 |website=Kaowao Newsgroup|publisher=Open |access-date=4 Jan. 2024|quote=အမျိုးသားညီလာခံတက်ရောက်ခဲ့သည့် မွန်ပြည်သစ်ပါတီခေါင်းဆောင်ဟောင်း ၅ ဦးတို့အား ယနေ့တွင်ကျရောက်သော ၇၆ နှစ်မြောက်လွတ်လပ်ရေးနေ့တွင် နစကကောင်စီမှ လူမှုထူးချွန်တံဆိပ်(ပထမအဆင့်) ချီးမြှင့်ကြောင်း နိုင်ငံတော်အမိန့်ကျေငြာစာအမှတ် ၃/၂၀၂၄ အရ သိရသည်။ 
မွန်ပြည်သစ်ပါတီ တွဲဖက်အတွင်းရေးမှူးဟောင်း နိုင်ချမ်းတွဲ့၊ စစ်ဦးစီးချုပ်ဟောင်း နိုင်အောင်နိုင် (ဗိုလ်ချုပ်-ကွယ်လွန်)၊ ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင်ဝင်ဟောင်း နိုင်တလညီ၊ ဗဟိုကော်မတီဝင်ဟောင်းများ ဖြစ်ကြသည့် နိုင်လဝီအောင် (ဗိုလ်မှူးကြီး) နှင့် နိုင်တင်လှ (ဗိုလ်မှူး) ၅ ဦးတို့အား လူမှုထူးချွန်တံဆိပ်(ပထမအဆင့်) ချီးမြှင့်ခဲ့ကြောင်း သိရှိရသည်။ 
“အတိတ်ကသူတို့ ဆောင်ရွက်ခဲ့တဲ့ တိုင်းပြုပြည်ပြုလုပ်ငန်းများအကျိုးဆက်ရဲ့ အသီးအပွင့်အဖြစ် မြန့်မာ့လွတ်လပ်ရေးနေ့မှာ နိုင်ငံတော်ကနေ ချီးမြှင့်ပေးတာပေါ့၊ လက်ရှိမှာ မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ MUP ရဲ့ CEC ၄ ယောက်ပါဝင်တယ်၊ ဥက္ကဌ နိုင်လဝီအောင်၊ ဒုဥက္ကဌ နိုင်ချမ်းတွဲ့နဲ့ နိုင်တလညီတို့ CEC အဖွဲ့ဝင် နိုင်တင်လှတို့ပေါ့၊ ဗိုလ်ချုပ်အောင်နိုင်က နောက်ပိုင်းမှ မွန်ငြိမ်းချမ်းရေးကာကွယ်ရေး တပ်ဖွဲ့ ခေါင်းဆောင်တစ်ယောက်အနေနဲ့ ရပ်တည်ခဲ့တယ် သူကွယ်လွန်ခဲ့တာကြာပါပြီ” ဟု အမည်မဖော်ပြလိုသော မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ ဗဟိုကော်မတီဝင်တစ်ဦးက ပြောသည်။ 
}}&lt;/ref&gt; 


== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
[[ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]]</text>
      <sha1>te83tqa1py5rglf8iynd2we1d4eotq9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဴဖရဳသွဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6747</id>
    <revision>
      <id>60088</id>
      <parentid>45915</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:01:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5711" sha1="q57qys2tmmk3luh70df1h0c4ktdmdi5" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox
| name = Honeysuckle
| oldest_fossil = Miocene
| image = Lonicera caprifolium001.jpg
| image2 = Lonicera-linedrawing1897.svg
| image2_caption = ''1. A flowering branch, 2. A fruiting branch, 3. Longitudinal section of a flower, 4. Fruit cut horizontally.''
| taxon = Lonicera
| authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
| subdivision_ranks = Species
| subdivision = See text - selected species
| type_species = ''[[Lonicera caprifolium]]''
| synonyms = *''Caprifolium'' {{Au|[[Philip Miller|Mill.]]}}
*''Chamaecerasus'' {{Au|Medik.}}
*''Cobaea'' {{Au|Neck.}}
*''Devendraea'' {{Au|Pusalkar}}
*''Distegia'' {{Au|Raf.}}
*''Isika'' {{Au|Adans.}}
*''Itia'' {{Au|Molina}}
*''Kantemon'' {{Au|Raf.}}
*''Metalonicera'' {{Au|Wang &amp; Gu}}
*''Nintooa'' {{Au|Sweet}}
*''Periclymenum'' {{Au|Mill.}}
*''Phenianthus'' {{Au|Raf.}}
*''Xylosteon'' {{Au|Mill.}}
| synonyms_ref = &lt;ref name=&quot;PotW&quot; &gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30006074-2 |title=''Lonicera'' L. |website=Plants of the World Online |publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew |date=2022 |access-date=9 October 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240423173331/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30006074-2 |archivedate=23 April 2024 |accessdate=9 October 2022 }}&lt;/ref&gt;
}}

'''ကဴဖရဳသွဝ် (Honeysuckles)''' ဂှ် ဒှ် တၞံဇုက် မလုပ်လၟိဟ် ဂကောံဗဳဇ '''''Lonicera''''' ({{IPAc-en|l|ɒ|ˈ|n|ɪ|s|ər|ə}}&lt;ref&gt;''Sunset Western Garden Book,'' 1995:606–607&lt;/ref&gt;) တၞောဝ် [[:en:Caprifoliaceae|Caprifoliaceae]] တုဲ တမ်မူလ ဍေဟ် ကၠုင် နူ လေတ္တဳကျုတ်သၟဝ်ကျာ ပ္ဍဲ အမေရိက ကု ယူရေယှ။&lt;ref name=&quot;cabi2&quot;&gt;{{cite web|title=''Lonicera japonica''|url=https://www.cabi.org/isc/datasheet/31191|publisher=CABI|access-date=3 August 2019|date=29 November 2018}}&lt;/ref&gt; တၞံဏအ်ဂှ် သီုဖအိုတ် အောန်အိုတ် နွံ ၜိုတ် ၁၈၀ ဂကူ။&lt;ref name=&quot;cabi2&quot; /&gt; ဂကူ ယၟုပြာကတ် မၞိဟ်တီဂၠိုင်ဂှ်  ''[[:en:Lonicera_periclymenum|Lonicera periclymenum]]'' (ကော်စ ဗီုအင်္ကလိက် honeysuckle ဟွံသေင်မ္ဂး woodbine)၊ ''[[:en:Lonicera_japonica|Lonicera japonica]]'' (Japanese honeysuckle, white honeysuckle, or Chinese honeysuckle) ကဵု ''[[:en:Lonicera_sempervirens|Lonicera sempervirens]]'' (coral honeysuckle, trumpet honeysuckle, ဟွံသေင်မ္ဂး woodbine honeysuckle). ''L. japonica'' ဂှ် ဒှ် ဂကူ မဂွံဆဵုကေတ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ အမေရိကသၟဝ်ကျာ၊ ယူရောပ်၊ အမေရိကသၠုင်ကျာ၊ အဝ်သတေလျ ကေုာံ အဖရိက&lt;ref name=&quot;cabi2&quot; /&gt;

ဂကူလ္ၚဵုဂှ်မ္ဂး နွံကဵု သၟူမောဝ် ဖ္ဍးတုဲ မနွံကဵု အသာ်နာနာ၊ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ မၞိဟ်တအ် မတဵုလွဳ ပ္ဍဲကဵု ကၠအ်ရ။ သၟူဍေဟ် ဟိုတ်မမောဝ်ဒၟံင် ညံင်သၟူ ပကဴအနာင်။ ပ္ဍဲအမေရိသၟဝ်ကျာ ဂကူ [[:en:Hummingbird|hummingbirds]] ဂှ် မၞိဟ်ဒးဂၞပ်ဂၠိုင် ဗွဲတၟေင် ဂကူ ''L. sempervirens'' ကု ''L. ciliosa'' (orange honeysuckle) ဂှ် မၞိဟ် တဵုဂၠိုင်ရ။ ယၟု ဗီုအေင်္ကလိက် Honeysuckle ဂှ် ရံင်ကဵု ကသဝ်ဍေဟ် မနွံ ကုဍာ်ထၞာတ်တုဲ ညးကော်စရ။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Honeysuckle|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/honeysuckle|publisher=Merriam-Webster Dictionary|date=2017}}&lt;/ref&gt; ယၟု ''Lonicera'' ဂှ် ကၠုင် နူ [[:en:Adam_Lonicer|Adam Lonicer]], မညး ဒှ် အစာရုက္ခဗေဒမွဲရ။&lt;ref name=&quot;cabi3&quot;&gt;{{cite web|title=''Lonicera japonica''|url=https://www.cabi.org/isc/datasheet/31191|publisher=CABI|access-date=3 August 2019|date=29 November 2018}}&lt;/ref&gt; ယၟု ဗီုမန် ကဴဖရဳသွဝ် ဂှ် လွဳစလဝ် နူယၟု ရုက္ခဗေဒ caprifolium ရ။

Several fossil species are known from the [[:en:Miocene|Miocene]] of Asia.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Pavlyutkin|first1=Boris I.|title=A New Species of ''Lonicera'' (Caprifoliaceae) from the Miocene of Primorye Region (the Russian Far East)|journal=Botanica Pacifica|date=15 November 2015|doi=10.17581/bp.2015.04218|doi-access=free|url=http://www.geobotanica.ru/bp/2015_04_02/pavlyutkin_2015.html|access-date=30 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery&gt;
ဝှာင်:Honeysuckle-1.jpg|''Lonicera japonica''
ဝှာင်:Lonicera_ciliosa_13310.JPG|''L. ciliosa'' 
ဝှာင်:Lonicera_japonica,_Fruit.JPG|L. japonica fruit 
ဝှာင်:Lonicera_hispidula_3080.JPG|''L. hispidula'' 
ဝှာင်:Lonicera_sempervirens_5.JPG|alt=L. sempervirens|''nw L. sempervirens ''
ဝှာင်:Rusokuusama_Lonicera_tatarica.jpg|alt=L. tatarica|''nw L. tatarica'' 
ဝှာင်:Honeysuckle_.jpg|alt=L.caprifolium, Chèvrefeuille|caprifolium, Chèvrefeuille
ဝှာင်:Bloemknoppen_van_een_Kamperfoelie_(Lonicera)_26-07-2020_(d.j.b.)_01.jpg|alt=flower buds.|flower buds
&lt;/gallery&gt;

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
[[ကဏ္ဍ:ရုက္ခဗေဒ]]</text>
      <sha1>q57qys2tmmk3luh70df1h0c4ktdmdi5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ၐဴမဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6750</id>
    <revision>
      <id>60120</id>
      <parentid>54537</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:46:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11787" sha1="ms2ppvivb8mogllkz3av15th2k14dv3" xml:space="preserve">{{Infobox company
| name = Xiaomi Corporation
| logo = [[File:Xiaomi logo (2021-).svg|50px]] [[File:Xiaomi New Font.svg|120px]]
| logo_size = 
| image = Xiaomi Science and Technology Park (20220414090237).jpg
| image_size = 250px
| image_caption = Headquarters in [[Haidian District]], [[Beijing]]
| trading_name = Xiaomi
| native_name = {{lang|zh-cn|小米集团}}
| romanized_name = Xiǎomǐ
| type = [[Public company|Public]]
| traded_as = {{ubl|{{SEHK|1810}}|[[Hang Seng Index]] component}}
| industry = {{plainlist|
* [[Consumer electronics]]
* [[Computer hardware]]
* [[Automotive industry|Automotive]]}}
| foundation = {{start date and age|2010|04|06|df=y}}
| founder = 
| hq_location = [[Haidian District]]
| location_city = [[Beijing]], China
| num_locations = 
| area_served = Worldwide
| key_people = {{plainlist|
* [[Lei Jun]] (founder &amp; [[CEO]])
* [[Lin Bin]] (co-founder and vice-chairman)
* Lu Weibing (president)
}}
| products = {{plainlist|
* [[Mobile phones]]
* [[Personal computers]] 
* [[Internet of things|IoT]] 
* [[Electric vehicle]]s
}}
| revenue = {{decrease}} {{CNY|280.04 billion}} {{US$| 40.7 billion}} &lt;br /&gt; (2022)&lt;ref name=&quot;Annual Results&quot;&gt;{{cite web|url=https://www1.hkexnews.hk/listedco/listconews/sehk/2023/0324/2023032400811.pdf|title=Annual Results|access-date=28 March 2023|archive-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328090947/https://www1.hkexnews.hk/listedco/listconews/sehk/2023/0324/2023032400811.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| operating_income = {{decrease}} {{CNY|2.81 billion}} {{US$|0.408 billion}} (2022)&lt;ref name=&quot;Annual Results&quot;/&gt;
| net_income = {{decrease}} {{CNY|2.5 billion}} {{US$|0.36 billion}} (2022)&lt;ref name=&quot;Annual Results&quot;/&gt;
| assets = {{decrease}} {{CNY|273.51 billion}} {{US$|39.72 billion}} (2022)&lt;ref name=&quot;Annual Results&quot;/&gt;
| equity = {{increase}} {{CNY|143.92 billion}} {{US$|20.9 billion}} (2022)&lt;ref name=&quot;Annual Results&quot;/&gt;
| num_employees = 32,543 (31 December 2022)&lt;ref name=&quot;Annual Results&quot;/&gt;
| owner = 
| subsid = * [[Xiaomi Auto]] 
* ZMI
* Black Shark
* Zhigu Corporation
| website = {{Official URL}}
| brands = {{Unbulleted list|[[Redmi]]|[[Poco (company)|POCO]]|[[Mijia]]}}
}}
[[File:Xiaomi Redmi Note.JPG|thumb|right|Xiaomi's Redmi Note]]
[[File:Xiaomi Store.jpg|thumb|right|A Xiaomi Exclusive Service Centre for customer support in [[Kuala Lumpur]]]]
'''ၐဴမဳ (ယှဴမဳ) ကဝ်ပဝ်ရေရှေန်''' ('''Xiaomi Corporation''') ({{IPAc-en|ˈ|ʃ|aʊ|m|i}};&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/blogs-magazine-monitor-30848303|title=How to say: Xiaomi|work=[[BBC News]]|date=12 November 2018|access-date=29 June 2018|archive-date=24 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224161400/https://www.bbc.com/news/blogs-magazine-monitor-30848303|url-status=live}}&lt;/ref&gt; {{zh|c=[[wikt:小米|小米]]|l=}}), ဗွဲဓမ္မတာ ကော်စ '''ၐဴမဳ (ယှဴမဳ)''' ('''Xiaomi''') ဂှ် ဒှ် ကမ္မဏဳ ဒဳဇြာင် ကေုာံ ကမၠောန်မခၞံပ္တိတ်ကပေါတ် ကိရိယာ ကပေါတ်အဳလေတ္တရောန္နေတ်ဂမၠိုင် ကေုာံ သပ်ဝဴ မဆေင်စပ် ကုကပေါတ်တအ်ဂှ်၊ စက်ယာန် ကေုာံ ကပေါတ်သ္ၚိဂမၠိုင်ရ။ ကမ္မဏဳၐဴမဳဝွံ ဒှ် ကမ္မဏဳဇၞော်အိုတ် မရနုက် ကုဒုတိယ ပ္ဍဲဂၠးတိ ပ္ဍဲ အရာမပ္တိတ် သမာတ်ဖုင် မဒှ် ကြဴနူ သာမ်သံင်။&lt;ref name=CNET&gt;{{cite web|url=https://www.cnet.com/tech/mobile/xiaomi-overtakes-apple-as-the-worlds-number-two-smartphone-maker|title=Xiaomi overtakes Apple as the world's No. 2 smartphone-maker|website=[[CNET]]|date=16 July 2021|author=Pendlebury, Ty|access-date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt; သမာတ်ဖုင် ၐဴမဳ ဂှ် ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု သၞောတ် MIUI (လၟုဟ် HyperOS) မဒှ်သၞောတ် မဒုင်သဇိုင် ကုအာန္ဒြောန် (Android) ရ။ ကမ္မဏဳဏအ်ဂှ် နွံ ကဆံင် ၃၃၈ တုဲ မဒှ် ကမ္မဏဳ အာယုတ်ဍောတ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ကမ္မဏဳဂၠးတိ ၅၀၀ ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|date=2 August 2021|title=Xiaomi moves up on Fortune's Global 500 list (#338)|url=https://m.gsmarena.com/xiaomi_moves_up_on_fortunes_global_500_list_338_apple_is_near_the_top_6-news-50343.php|url-status=live|access-date=2 August 2021|website=gsmarena.com|archive-date=2 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802162124/https://m.gsmarena.com/xiaomi_moves_up_on_fortunes_global_500_list_338_apple_is_near_the_top_6-news-50343.php}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://fortune.com/company/xiaomi/global500/ | title=Global 500: Xiaomi | website=[[Fortune (magazine)|Fortune]] | access-date=16 September 2021 | archive-date=28 October 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201028061057/https://fortune.com/company/xiaomi/global500/ | url-status=live}}&lt;/ref&gt;
{{multiple image
   | direction = vertical
   | width     = 200
   | header    = Xiaomi stores
   | image1    = Xiaomi Store at Qingdao Lion Mall.jpg
   | caption1  = In [[Qingdao]], China
   | image2    = Xiaomi Store Portugal.jpg
   | caption2  = In [[Loulé]], Portugal
   | image3    = XiaomiHangzhouStore.jpg
   | caption3  = In [[Hangzhou]], China
}}

ၐဴမဳ ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၀ ပ္ဍဲဍုင် ဗဳဇိန် (Beijing) နကဵု လေဇုန် (Lei Jun) မွဲစွံ ကုသကအ်ရဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်တြဴရ။ လေ ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဒက်ပ္တန်လဝ် ကမ္မဏဳ ခေန်သပ် (Kingsoft) ကု Joyo.com တုဲ ဗွဲကြဴ ကမ္မဏဳဂှ် ညး သွံ ကု အမေဇြောမ် (Amazon) နကဵု င္ၚုဟ် $၇၅မဳလဳယာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၄ ရ။ သၞာံ ၂၀၁၁ ဂိတုအဝ်ဂေတ်ဂှ် ၐဴမဳ ပ္တိတ် သမာတ်ဖုင် ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ စိုပ် သၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် နကဵု ကမ္မဏဳဏအ် ဒှ်ကမ္မဏဳ မကလိဂွံလဝ် ဗွဝ်ဖျဴ သမာတ်ဖုင်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲရးနိဂီုကြုက်ရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာဂှ် ဖျာကမ္မဏဳဏအ်ဂှ် သွံ နကဵုလတူလာင် သၟးဟေင်ရ။ ဗွဲကြဴဏအ် စပံင်ကၠုင် သီုကဵု ဆေင်ဖျာကီုရ။&lt;ref name=&quot;CW-Kan-so cheap&quot;&gt;{{cite magazine | first=Michael | last=Kan | title=Why Are Xiaomi Phones So Cheap? | url=https://www.computerworld.com/article/2489472/why-are-xiaomi-phones-so-cheap-.html | magazine=[[Computerworld]] | date=16 May 2014 | access-date=16 September 2021 | archive-date=16 September 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210916173222/https://www.computerworld.com/article/2489472/why-are-xiaomi-phones-so-cheap-.html | url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ၜိုတ် သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ် နကဵု ကမ္မဏဳဏအ် ကၠောန်ပ္တိတ် ကပေါတ်အဳလေတ္တရောန္နေတ်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.displaydaily.com/article/press-releases/the-china-smartphone-market-picks-up-slightly-in-2014q4-idc-reports |title=The China Smartphone Market Picks Up Slightly in 2014Q4, IDC Reports |date=17 February 2015 |publisher=IDC |archive-url=https://web.archive.org/web/20150217221541/http://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prHK25437515 |archive-date=17 February 2015 |url-status=live |accessdate=14 April 2024 |archivedate=17 February 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150217221541/http://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prHK25437515 }}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် နကဵု ကမ္မဏဳဏအ် သွံဂွံ သမာတ်ဖုင် ၁၄၉,၄ မဳလဳယာန်၊ တုဲ သၞောတ်မဝ်ဗာင် MIUI (လၟုဟ် HyperOS) ဂှ် ပ္ဍဲမွဲမွဲဂိတုဂှ် ညးလွပ် လတူ ၅၀၀ မဳလဳယာန် ရပ်စပ်ဒၟံင်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news | url=https://in.mashable.com/technlogy/25962/xiaomi-ui-has-gained-more-than-500m-monthly-active-users | title=Xiaomi UI Has Gained More Than 500M Monthly Active Users | first=Praneeth | last=Palli | work=[[Mashable]] | date=23 November 2021 | access-date=12 January 2022 | archive-date=12 January 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220112213307/https://in.mashable.com/technlogy/25962/xiaomi-ui-has-gained-more-than-500m-monthly-active-users | url-status=live}}&lt;/ref&gt; ၜိုတ် သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ် ၐဴမဳ သွံ သမာတ်ဖုင် အလုံမွဲလိုက်ဂှ် ဇၞော်အိုတ် မရနုက် ကုတတိယ၊ ကလိဂွံလဝ် ဗွဝ်ဖျာ ၁၂% ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 February 2023 |title=Global Smartphone Market Share: Q4 2020 to Q4 2022 |url=https://www.counterpointresearch.com/global-smartphone-share/ |access-date=1 March 2023 |website=Counterpoint Research |language=en-US |archive-date=17 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180817144648/https://www.counterpointresearch.com/global-smartphone-share/ |url-status=live |accessdate=14 April 2024 |archivedate=17 August 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180817144648/https://www.counterpointresearch.com/global-smartphone-share/ }}&lt;/ref&gt; ညးလ္ၚဵု ကော် ၐဴမဳ အပ်ပဴကြုက်  &quot;Apple of China&quot; ရ။&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.cnbc.com/2019/09/09/xiaomi-how-the-apple-of-china-grew-rapidly-into-80-new-markets.html | title=The 'Apple of China' expanded into 80 new markets in four years. Here's how Xiaomi grew so rapidly | first=Uptin | last=Saiidi | work=[[CNBC]] | date=10 September 2019 | access-date=10 September 2019 | archive-date=21 September 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190921035629/https://www.cnbc.com/2019/09/09/xiaomi-how-the-apple-of-china-grew-rapidly-into-80-new-markets.html | url-status=live}}&lt;/ref&gt; ကပေါတ် ၐဴမဳဂှ် ဒှ်ကပေါတ် မရပ်စပ်စလောဲသွာမွဲ မြဴသာ်ဝွံ မဂွံဒုင် ပတိုန်စရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 March 2023 |title=Wearable 444.7m Apple Xiaomi |url=https://gembells.com/wearable-444-7m-apple-xiaomi/ |access-date=1 April 2023 |language=en-US |archive-date=31 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331134406/https://gembells.com/wearable-444-7m-apple-xiaomi/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; နကဵု ကမ္မဏဳဂှ် သီုကၠောန်ပ္တိတ်ဒၟံင် ကပေါတ်အဳလေတ္တရေန္နေတ် ဗီုကဵု တဳဝဳ၊ ပၟတ်ဓါတ်၊ က္ၜင်ကျာသက္ကုလစဝ် (unmanned aerial vehicle) ကေုာံ စက်ဇမ္အးကျာ ကေုာံ ကပေါတ်သ္ၚိဂမၠိုင်ရ။

== နိဿဲ ==</text>
      <sha1>ms2ppvivb8mogllkz3av15th2k14dv3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒဒန်ဂြာင် (ကအ်ကြိက်)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6939</id>
    <revision>
      <id>60102</id>
      <parentid>56701</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:41:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20286" sha1="3r9bh122e7uk52vdft6n7nocfc1rl4r" xml:space="preserve">{{Infobox bridge
| name = ဒဒန်ဂြာင် (ကအ်ကြိက်)
| bridge_name = ဒဒန်ဂြာင် (ကအ်ကြိက်)
| native_name = 
| native_name_lang = 
| image =
| image_size = 
| alt = 
| caption = 
| official_name = 
| other_name = 
| carries = 
| crosses = ၜဳဂြာင်
| locale = [[ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်]]
| owner = 
| maint            = 
| id               =
| id_type          =  
| website          = 
| architect        = 
| designer         = 
| engineering      = 
| winner = 
| contracted_designer = 
| design = 
| material = ပသဲ၊ ကောန်ဂရေတ်
| length = {{Convert|1903|ft}}
| width = {{Convert|74|ft}}
| height  = 
| mainspan = 
| spans = 
| pierswater = 
| load = ၇၅ တာန်
| clearance = 
| below = 
| life = 
| builder = 
| fabricator = 
| begin = ၂၀၁၉
| complete = မာတ် ၂၀၂၅
| cost =  ၆,၈ အသင်ဃဲ (ဗဳလဳယာန်) ယာန်ဇပါန်
| open = 
| inaugurated = 
| toll             = 
| traffic          = 
| preceded         = 
| followed         = 
| heritage         = 
| collapsed        = 
| closed           = 
| replaces         = 
| named_for = ကွာန်ၜါသွာင်
| coordinates = 
{{coord|16|36|28|N|98|00|27|E|region:MM_type:landmark|display=title}}
| map_type = မြန်မာနိုင်ငံ
| map_relief  = yes
| map_caption = ဒၞာဲဒဒန်ဂြာင် မနွံ
}}

'''ဒဒန်ဂြာင် (ကအ်ကြိက်)''' (Gyaing Kawkareik Bridge, ဂျိုင်း (ကော့ကရိတ်)တံတား)) ဂှ် ဒှ် ဒဒန် မစၠောအ် ၜဳဂြာင် မနွံ ဗဒါဲ ကွာန်ဂြာင် ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်။ တုဲပၠန် ဒဒန်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဒဒန် မနွံ လတူ ဂၠံင်ဇၞော် ဖာအင်၊ ဗြဝတဳ၊ မဗစိုပ် ကုမတ်မလီုရ။ ဒဒန်ဝွံ ဒှ် ဒဒန်ဇုက်ပသဲက္ဍိုင်၊ မဒှ် ဂကူဒဒန် Extradosed Bridge မဆက်လဝ် Steel Shell ကု Concrete မဒှ် နဲကဲဇပါန်၊ ဇမၠိင် နွံ ၁၉၀၃ ပေ၊ အနာံ ၇၄ ပေ၊ ဂၠံင်ကွဳစက် နွံ ၄ ဍာန်၊ မွဲမွဲကရေက် နွံ ဂၠံင်မၞိဟ် သမၠဲ ၁,၂ မဳတာ။ တုဲပၠန် မနွံသမၠုင် မဗၠးဍာ် ၃၅ ပေ၊ စဵု ကုလျိုင် ၇၅ တာန် ဒုင်မာန်ရ။ ဒဒန်တၟိဏအ်ဂှ် သြိုင်လဝ် ဗဒါဲ ဒဒန်တြေံ နကုနဲပညာဇပါန် အေဂျေန်သဳပရေင်ပံင်တောဲဍုင်နာနာဇပါန် ဗွဲခမၞန် (JICA) မကော်ဂး ဇိစ ရ။ &lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=10 March 2025 |title=နှစ် (၈၀) ပြည့် တပ်မတော်နေ့ကို ကြိုဆိုဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် ကရင်ပြည်နယ် ကော့ကရိတ်မြို့အနီးရှိ ဂျိုင်း (ကော့ကရိတ်) တံတားဖွင့်ပွဲအခမ်းအနား ကျင်းပ |url=https://www.moi.gov.mm/news/68151|work=ပြည်ထောင်စု သမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်အစိုးရ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန |location= |access-date=11 March 2025|quote=ဂျိုင်း (ကော့ကရိတ်) တံတားအဟောင်းသည် သက်တမ်းကြာမြင့်လာပြီး တံတားခံနိုင်ဝန်အား ကန့်သတ်ချက်ရှိလာသည့်အတွက် တံတားဟောင်းနေရာတွင် ဂျပန်နည်းပညာဖြင့် တံတားအသစ်အား ဂျပန်အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးအေဂျင်စီ (JICA) ၏ သက်သာသောအတိုးနှုန်းချေးငွေဖြင့် အကောင်အထည်ဖော်ဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

ဂျိုင်း (ကော့ကရိတ်) တံတားသည် အရှေ့-အနောက်စီးပွားရေးစင်္ကြံလမ်းမကြီး(East-West Economic Corridor) ပေါ်တွင် တည်ဆောက်ထားသော သံမဏိကြိုးဆိုင်းတံတားဖြစ်ပြီး အရှည် ၁၉၀၃ ပေ၊ ယာဉ်သွားလမ်း အကျယ် ၄ လမ်းသွားနှင့် လူသွားလမ်း တစ်ဖက်လျှင် ၁ ဒသမ ၂ မီတာစီဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်။ ရေလမ်းကင်းလွတ်အမြင့် ၃၅ ပေရှိပြီး ရေလမ်းကင်းလွတ်အကျယ် ၅၉၁ ပေ ရှိကာ တံတား၏ခံနိုင်ဝန်မှာ ယာဉ်တစ်စီးချင်းအလိုက် ၇၅ တန် ဖြစ်ပြီး တံတား၏ ပင်မရေလယ်တိုင်(Pylon)ကို ဂျပန်နည်းပညာ Steel Shell နှင့် Concrete ပေါင်းစပ်ထားသည့် Extradosed Bridge အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=saw&gt;{{cite news|last=ကျော်|first=စောသန်း|date=27 September 2025|title=ဂျိုင်း(ကော့ကရိတ်)တံတား တည်ဆောက်မှု ၈၆ ရာခိုင်နှုန်း ပြီးစီး|url=https://mdn.gov.mm/my/giungkeaakrittttnttaa-ttnnycheaakmu-86-raakhiungnun-piicii|work=Myanmar Digital News|location=|access-date=11 March 2025|quote=ယခုတည်ဆောက်နေသည့် ဂျိုင်း(ကော့ကရိတ်) တံတားကို ဂျပန်းယန်း ၆ဒသမ၈ ဘီလီယံ  အကုန်ကျခံ၍ တည်ဆောက်လျက်ရှိပြီး တံတား အရှည် (၁၉၀၃)ပေ ၊ ယာဉ်သွား လမ်း အကျယ်(၇၄)ပေ၊ ယာဉ်တစ်စီးချင်းခံနိုင်ဝန် တန်(၆၀) ရှိကာ လေးလမ်းသွားတံတား ၊ သုံးခန်းတွဲ ကြိုတင်အားဖြည့် သံကူကွန်ကရစ် ကြိုးဆိုင်းတံတား အမျိုးအစား ဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250929052348/https://mdn.gov.mm/my/giungkeaakrittttnttaa-ttnnycheaakmu-86-raakhiungnun-piicii|archivedate=29 September 2025|accessdate=11 March 2025}}&lt;/ref&gt; 

== စမြိုင် ကေုာံ ဘဏ္ဍာ ==
ဒဒန်ဇုက်တြေံဂှ် ဟိုတ်နူ ဟွံခိုင်တုဲ သြိုင် ဒဒန်တၟိ ဗဒါဲ ဒဒန်တြေံဂှ်ရ။ သၞာံ ၂၀၁၈ ဂိတုဨပြဳ ၁၃ ဂှ် နူ ဌာနဝန်ဇၞော်ပရေင်သြိုင်ခၞံ ကဵု သတိ ဒဒှ်ရ ဒဒန်ဇုက်တြေံဂှ် လျိုင်ဇြိုင်ဇြိုင် ဒုင်ဟွံမာန်ရတုဲ ကွဳစက် မနွံ လျိုင် ၁၃ တာန် ကု အောန် နူဂှ်ဟေင် ကဵု အခေါင်မတတ် ဒဒန်ဇုက်တြေံဂှ်ရ။ သွက်ကွဳစက် မဇြိုင်နူ ၁၃ တာန်မ္ဂး သ္ဒးတတ် ဒဒန် Pontoon မစွံလဝ် ဗဒါဲဒဒန်ဂှ်ရောင်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=13 April 2018|title=ဂျိုင်း (ကော့ကရိတ်)ကြိုးတံတားနှင့် ပတ်သက်၍ အသိပေးနှိုးဆော်ချက် ထုတ်ပြန်|url=https://xinhuamyanmar.com/news/myanmar/science-technology/%E1%80%82%E1%80%BB%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%B7%E1%80%80%E1%80%9B%E1%80%AD%E1%80%90%E1%80%BA-%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8/|work=ဆင်ဟွာသတင်း|location=|access-date=12 March 2025|quote=ကရင်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ သထုံ – ဘားအံ – ကော့ကရိတ် – မြဝတီ လမ်းပေါ်ရှိ ဂျိုင်း (ကော့ကရိတ်) ကြိုးတံတား၏ သက်တမ်းနှင့် ခံနိုင်ဝန် အင်အား လျော့နည်းလာမှုကြောင့် (၁၉-၄-၂၀၁၈)ရက်နေ့မှ စတင်၍ အဆိုပါ ကြိုးတံတားပေါ်သို့ ၁၃တန်(ယာဉ်+ကုန်)နှင့်အောက် ယာဉ်များသာ ဖြတ်သန်းခွင့်ပြုမည်ဖြစ်ကြောင်း ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီးဌာန မှယနေ့ အသိပေးနှိုးဆောက်ချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။

၁၃တန်(ယာဉ်+ကုန်)အထက် ယာဉ်များမှာ အဆိုပါ ကြိုးတံတားဘေးရှိ Pontoon တံတားပေါ်မှ ဖြတ်သန်းကြရမည် ဖြစ်ကြောင်း အသိပေးနှိုးဆော် အပ်ပါသည်ဟူ၍ပါရှိသည်။ (Xinhua)|accessdate=12 March 2025|archivedate=29 September 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250929051412/https://xinhuamyanmar.com/news/myanmar/science-technology/%E1%80%82%E1%80%BB%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%B7%E1%80%80%E1%80%9B%E1%80%AD%E1%80%90%E1%80%BA-%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8/}}&lt;/ref&gt;

ဒဒန်တၟိဂှ် နူ JICA ဖံင်ဒေရှေန် ဖအိုတ် သြန် ၆,၈ အသင်ဃဲ (ဗဳလဳယာန်)ယာန်ဇပါန် တုဲ နူ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတု မေ ၃ ဂှ် စသြိုင်လဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=23 October 2023 |title=ဂျိုင်း ကော့ကရိတ် တံတားသစ် ဖွင့်ပွဲလုပ်ရန် ကျုံဒိုးဒေသအတွင်း စစ်တပ်အင်အားတိုးချဲ့လှုပ်ရှားနေ |url=https://www.bnionline.net/mm/news-102000|work=သံလွင်တိုင်းမ် |location= |access-date=11 March 2025|quote=JICA ဂျပန်ဖောင်ဒေးရှင်း၏ ကျပ်ငွေ ၆ ဒဿမ ၈( ၆.‌၈) ဘီလီယံ အကုန်အကျခံ ဆောက်လုပ် ပေးထား သည့် ဂျိုင်း (ကော့ကရိတ်) တံတားသစ်ကို ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ မေလ ၃ ရက်က စတင် တည်ဆောက်နေခြင်းဖြစ်သည်။}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=saw/&gt; သၞာံ ၂၀၂၅ ဂိတုမာတ် ၁၀ ဂှ် ကၠောန် သဘင်ပံက်ဒဒန်ရ။ ပ္ဍဲ သဘင်မပံက်ဒဒန်ဂှ် ဝန်ဇၞော်ကၟိန်ဍုင် ဥူမျိုးသန့် ဌာနဝန်ဇၞော်မသြိုင်ခၞံ၊ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် တွဵုရးဍုင်ကရေင် စောမြင့်ဦး ကောံ ကုဝန်ဇၞော်ဂမၠိုင် တွဵုရးကရေင် ကောံ ကုဒုတိယသကိုပ်ရး ဂဥုပ်ဌာနပၞာန်အဂၞဲ ကောံ ကုညးတာလျိုင်ဌာနဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင် တိုန်စိုပ်လဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=10 March 2025 |title=နှစ် (၈၀) ပြည့် တပ်မတော်နေ့ကို ကြိုဆိုဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် ကရင်ပြည်နယ် ကော့ကရိတ်မြို့အနီးရှိ ဂျိုင်း (ကော့ကရိတ်) တံတားဖွင့်ပွဲအခမ်းအနား ကျင်းပ |url=https://www.moi.gov.mm/news/68151|work=ပြည်ထောင်စု သမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်အစိုးရ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန |location= |access-date=11 March 2025|quote=နှစ် (၈၀) ပြည့် တပ်မတော်နေ့ကို ကြိုဆိုဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် ကရင်ပြည်နယ် ကော့ကရိတ်မြို့အနီးရှိ ဂျိုင်း (ကော့ကရိတ်) တံတားအရှည် ၁၉၀၃ ပေ ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနားကို ယနေ့နံနက်ပိုင်းတွင် အဆိုပါတံတား၌ ကျင်းပရာ ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဦးမျိုးသန့်၊ ကရင်ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ် ဦးစောမြင့်ဦးနှင့် ပြည်နယ်ဝန်ကြီးများ၊ အရှေ့တောင်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် ဒုတိယတိုင်းမှူး၊ ဌာနဆိုင်ရာ တာဝန်ရှိသူများ၊ ဖိတ်ကြားထားသည့် ဧည့်သည်တော်များနှင့် တိုင်းရင်းသားရိုးရာယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့များ တက်ရောက်ကြသည်။

ဦးစွာ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဦးမျိုးသန့်၊ ကရင်ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ် ဦးစောမြင့်ဦး၊ ကရင်ပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်တရားသူကြီးချုပ် ဦးညွန့်လင်း၊ ကရင်ပြည်နယ် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီး ဦးညီညီဇော်နှင့် အရှေ့တောင်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် ဒုတိယတိုင်းမှူးတို့က ဂျိုင်း (ကော့ကရိတ်)  တံတားကို ဖဲကြိုးဖြတ်၍ ဖွင့်လှစ်ပေးပြီး ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးနှင့် ကရင်ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်တို့က တံတားကမ္ပည်းမော်ကွန်းအား စက်ခလုတ်နှိပ်ဖွင့်လှစ်ပေးကာ အမွှေးနံ့သာရည်များပက်ဖျန်းပြီး တံတားပေါ်မှ ဖြတ်သန်းကြည့်ရှုစစ်ဆေးကြသည်။}}&lt;/ref&gt; အဃောမကၠောန်ဒၟံင် သဘင်မပံက်ဒဒန်ဂှ် နူ [[ဒပ်ပၞာန် ဗၠးၜးဍုင်မည်|ဒပ်ပၞာန် ဗၠးၜးဍုင်မည်]] ဂကောံဒရုမ် Spring UAV Force - G3 Fixed-wing ဗလးဏာ ဒရုမ်ပိဖဍိုက်၊ အခိင်ဂယး ၅း၃၈ မွဲဖဍိုက်၊ ၅း၄၃ မွဲဖဍိုက်၊ ၈း၃၀ မွဲဖဍိုက်တုဲ ဆၜိုတ်မခေပ်ဇုက်ဗၠဲတုဲဂှ် ညးတာလျိုင်တအ် ဒးဒြေပ်ပါဲရ။ ကောန်ပၞာန်ဗၟာ ၃ တၠ ဒးချိုတ်အာ၊ ၜိုတ် ၅ တၠ ဒးအာဝပ်ရ။ ဟိုတ်နူ Jammer နူဒပ်ပၞာန်ဗၟာတုဲ ဗုမ်မတောဲလဝ် ပ္ဍဲဒရုမ်မွဲမဂှ် ကလဟ် ဒတုံစှ်ေ ဗဒါဲဘာဗတောန်လိက်တုဲ ညးဍုင်ကွာန်မွဲတၠလေဝ် ဒးအာ ဝပ်ညိညကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=10 March 2025 |title=ဂျိုင်းတံတား ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနားအား တိုက်ခိုက်မှု သတင်းထုတ်ပြန်ချက်.. |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpermalink.php%3Fstory_fbid%3Dpfbid02HN8CcbtBPW4FzV1UeLyDCHjUEqeghEJPBXrayHzg9gET4xME6woohxhrc6XWJrRMl%26id%3D100087784783855&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|work=Mon Liberation Army |location= |access-date=12 March 2025|quote=
လလောင်တြး G-3 ထောံမခတိုဟ် ပ္ဍဲအခန်ကၞာ ပံက်ဒဒန်ၜဳဂြာင်
စၟတ်တ္ၚဲ ၁၀၊ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်၊ သက္ကရာဇ် ၂၀၂၅။
နူကဏေံတေံ အခိင်ဖါပ်နူဂယး ၅နာဍဳ၃၈မီနေတ် ဂကောံDrone G-3 fixed-wing Spring UAV Force ဒပ်ပၞာန်ဗၠးၜးဍုင်မည်(M.L.A)ပိုဲ ဖျေံမခတိုဟ်ပ္ဍဲကဵုအခန်ကၞာပံက်ဒဒန်ၜဳဂြာင် ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက် တွဵုရးကရေင် တုဲ ညးတာလျိုင်မတိုန်စိုပ် ဌာနဝန်ဇၞော်ပရေင်သိုင်ခၞံ ဥူမျိုဝ်တာန်
သ္ကိုပ်ဝန်ဇၞော်တွဵုရးကရေင် ဥူစောမျေအ်
ဒု-သ္ကိုပ်ရး (ဌာန်ဒေသဒိုဟ်အဂၞဴ)သ္ကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် ဗညာဝေန်
ညးဇၞော်သၞောဝ်ဓဝ် တွဵုရးကရေင် (ဦးညႊန်႔လင်း)
ဝန်ဇၞော်ပရေင်ဆက်စၠောံဂၠံင်ဍာန် ဥူညီညီသေဝ် တအ်ဒးဂြိပ်ပြးဇး တုဲ ကောန်သဂံင် ကံင်ဇြဳပၞာန်တၠအဝဵု ပိတၠ ဒဝပ်တုဲ ယိုက်ဇက်ဏာကဵု ကွဳစက်ကာရ။ ဗွဲမအောန်စိုတ်ဟေင် ညးဍုင်ကွာန် ဒးအာဝပ် ၁တၠကီုရ။ နူကံင်ဇြဳပၞာန် ဒဝပ်၅တၞပြင်ပြင်တုဲ ချိုတ်အာ၃တၠ နွံရ။ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်ရ နူညးဍုင်ကွာန်တအ် လ္ပတိုန်စိုပ် ပေါဲ /သဘင်/အခန်ကၞာ ကံင်ဇြဳပၞာန်ဗၟာတအ်အိုတ်ညိဂှ် မိက်ဂွံကဵုဏာသတိ ရအဴ။}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဒဒန်]]</text>
      <sha1>3r9bh122e7uk52vdft6n7nocfc1rl4r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဘာကျာ် ဓမ္မကာယ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8207</id>
    <revision>
      <id>60143</id>
      <parentid>49780</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T09:23:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>60143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9323" sha1="65n47gztq3l8mobqd8mmgw1nkq0wrqc" xml:space="preserve">ယၟုလိက်ပရေၚ်: ဘာကျာ် ဓမ္မကာယ (ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဝတ်ဖြะထမ္မကာယ)
= ဘာကျာ် ဓမ္မကာယ =
{{Infobox monastery
| name           = ဘာကျာ် ဓမ္မကာယ
| native_name    = วัดพระธรรมกาย
| image          = Maha Dhammakaya Cetiya (1).jpg
| caption        = မဟာဓမ္မကာယစေတဳ (Maha Dhammakaya Cetiya)
| country        = [[ဍုၚ်သေံ]]
| location       = ခရိုၚ်လောင်လော၊ ခရိုၚ်ပထုံထာနဳ
| coordinates    = {{coord|14|04|23.3|N|100|38|47.0|E|display=inline,title}}
| denomination   = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (မဟာနိကာယ)
| founded        = ၂၀ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၅၁၃ ဗုဒ္ဓသာသနာ (၁၉၇၀ ခရေတ်)
| founder        = မဟာဥပသိကာ စန္ဒြ ခေါန်နော့ယူၚ် (Maechi Chandra Khonnokyoong)
| abbot          = ဖရာဓမ္မဇယော (Luang Por Dhammajayo)
| website        = [https://www.dhammakaya.net www.dhammakaya.net]
}}
'''ဘာကျာ် ဓမ္မကာယ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Wat Phra Dhammakaya''; သေံ: วัดพระธรรมกาย) ဂှ် ဒှ်ဘာကျာ်ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ မနွံကဵုဗီုပြင်တၟေၚ် ကေုာံ ဒြဟတ်ဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဍုၚ်သေံရ။ ဘာကျာ်ဏအ် နွံပ္ဍဲခရိုၚ်လောင်လော (Khlong Luang District)၊ ခရိုၚ်ပထုံထာနဳ (Pathum Thani)၊ လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ ဍုၚ်ၜၚ်ကံက်ရ။ ဘာကျာ်ဏအ် ဒယှ်တှ် ဗွဲမလောန် နကဵုနဲကဲဓမ္မကာယ (Dhammakaya meditation) ကေုာံ ပွမကၠောန်ဗဒှ် သဘၚ်သာသနာဇၞော်ဇၞော် မနွံကဵုမၞိဟ်ကၠုၚ်စိုပ် နကဵုလက်ကိုတ်ရ။
ဘာကျာ် ဓမ္မကာယဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၅၁၃ ဗုဒ္ဓသာသနာ (၁၉၇၀ ခရေတ်) တုဲ နွံကဵုဗီုပြင်ဒက်ပတန် (Architecture) မတၟေၚ်ခြာ နူကဵုဘာကျာ်သေံတြေံတြဟ်တအ်ရ။ တိုၚ်ပ္ကဴအဓိက ဘာကျာ်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံပတန်ၜိုဟ်လလံအလုံဂၠးတိ နကဵုပရေၚ်ဓမ္မကာယ (World Peace through Inner Peace) ရ။ ဆဂး ဘာကျာ်ဏအ်လေဝ် ဒးဒုၚ်စောဒနာ ကေုာံ ဒှ်ဒၞာဲမၞိဟ်သၟာန်စမ်ဂၠိုၚ် ပ္ဍဲပရေၚ်အုပ်ဓုပ်၊ ပရေၚ်လှုဲ ကေုာံ နဲကဲဗၟံက်ထ္ၜးသာသနာရ။
TOC
== ဝၚ် ==
ဝၚ်ဘာကျာ် ဓမ္မကာယဂှ် ဆက်စပ်မံၚ်ကဵု နဲကဲဝိပဿနာဓမ္မကာယ မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ်ကု လုၚ်ဖဝ်ဝတ်ပက်ဏာမ် (Luang Pu Sodh Candasaro) ရ။
=== ပွမစတင်ဒက်ပတန် ===
ဘာကျာ်ဏအ် စတင်ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲတ္ၚဲမာဃပူဇဴ (Makha Bucha Day)၊ ၂၀ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၅၁၃ ဗုဒ္ဓသာသနာ (၁၉၇၀ ခရေတ်) ရ။ ညးမစတင်ဒက်ပတန်ဂှ် ဒှ်မဟာဥပသိကာ စန္ဒြ ခေါန်နော့ယူၚ် (Chandra Khonnokyoong) မဒှ်ကောန်ဗ္တောန် လုၚ်ဖဝ်ဝတ်ပက်ဏာမ်၊ ကေုာံ ကောန်ကတ်လိက်တက္ကသိုလ်ဂမၠိုၚ် မနွံကဵု ဖရာဓမ္မဇယော (Luang Por Dhammajayo) ရ။ တမ်မူလဝွံ ဘာကျာ်ဏအ် နွံဆတိ ၈၀ ဨက (Acres) ဓဝ်ရ။
=== ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ===
ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၂၅၂၃-၂၅၄၃ ဗုဒ္ဓသာသနာ (၁၉၈၀-၂၀၀၀ ခရေတ်)၊ ဘာကျာ်ဏအ် ဇၞော်မောဝ်တိုန် ဗွဲမမောဝ်ဇောဝ်ရ။ မၞိဟ်လျုၚ်သ္ဇုၚ်သ္ဍိုက်တအ် ပ္ကောံကဵုလှုဲတုဲ ရာန်ဗပေၚ်တိ စဵုကဵုစိုပ် ၁,၀၀၀ ဨက (Acres) ပြၚ်ရ။ ဘာကျာ်ဏအ် ဒက်ပတန်လဝ် စေတဳ၊ ဟောပ္ကောံမၞိဟ် ကေုာံ ဒၞာဲသတိပဋ္ဌာန် မနွံကဵုအဆံၚ်သၠုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။
== နဲကဲသတိပဋ္ဌာန် ဓမ္မကာယ ==
နဲကဲအဓိက ဘာကျာ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်နဲကဲ &quot;ဝိပဿနာဓမ္မကာယ&quot; ရ။ ညးတအ် ဗ္တောန်ကဵု ညးမကၠုၚ်ဝေၚ်တအ် ညံၚ်ဂွံစွံစိုတ် ပ္ဍဲလဒေါဝ်ဇကု (Center of the body) တုဲ ဗ္စာရဏာကေတ် ရုပ်ခန္ဓဗုဒ္ဓ မနွံကဵုအလောက (Light) ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေကေတ် နကဵုနဲကဲဏအ်ဟေၚ် မၞိဟ်တအ် ကလိဂွံၜိုဟ်လလံ ကေုာံ ဂွံညာဏ်ပညာအစိန္တေယျမာန်ရ။
== ဗီုပြင်ဒက်ပတန် (Architecture) ==
ဘာကျာ် ဓမ္မကာယ နွံကဵုဗီုပြင်မတၟေၚ် ညံၚ်ရဴနူကဵုဂၠးတိတၞဟ် (Futuristic) ရ။
မဟာဓမ္မကာယစေတဳ (Maha Dhammakaya Cetiya): ဒှ်စေတဳဇၞော် မနွံကဵုရုပ်ကျာ် ၁,၀၀၀,၀၀၀ (မွဲလက်ကိုတ်) ဇကု။ မၞိဟ် ၁,၀၀၀,၀၀၀ ဂဇအ်လ္ၚောဝ်ကျာ် မွဲစိၚ်မာန်ရ။
သဘာဓမ္မကာယအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ (Sapha Dhammakaya Hall): ဒှ်ဟောဇၞော် သွက်ဂွံကၠောန်သဘၚ်၊ မၞိဟ် ၃၀၀,၀၀၀ ပြၚ် ဂဇအ်မာန်ရ။
မဟာရတနဝိဟာရ (Maha Ratana Vihara): ဒှ်ဒၞာဲသၚ်တအ် ပဒတဴ ကေုာံ ကၠောန်ဝတ်ရ။
== ပရေၚ်စောဒနာ ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ==
ဘာကျာ်ဏအ် ဒးဒုၚ်စောဒနာ ပ္ဍဲဂၠိုၚ်ကဵုကဏ္ဍ -
၁။ ပရေၚ်လှုဲ: ညးလ္ၚဵုဟီု ဘာကျာ်ဏအ် ဗၟံက်ထ္ၜးသာသနာ ညံၚ်ကဵုပရေၚ်ဗၞိက် (Commercialization) တုဲ ဟီုကဵုမၞိဟ်တအ် ကဵုဒါန်လှုဲဂၠိုၚ်ဂၠိုၚ် ညံၚ်ဂွံစိုပ်သွဝ်ရ။
၂။ ပရေၚ်ဥပဒေ: ပ္ဍဲသၞာံ ၂၅၆၀ ဗုဒ္ဓသာသနာ (၂၀၁၇ ခရေတ်)၊ အလဵုအသဳပၞာန်သေံ ပ္ကောံဒြဟတ်ပၞာန် ကေုာံ ပလိက် တိုက်ဘာကျာ်ဏအ် သွက်ဂွံရပ် ဖရာဓမ္မဇယော (Luang Por Dhammajayo) ပ္ဍဲပြသၞာလှုဲ (Money laundering) ဆဂး ဟွံဂွံရပ်ရ။
၃။ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်: ညးလ္ၚဵုပတှ်ေကေတ် ဘာကျာ်ဏအ် ဆက်စပ်မံၚ်ကဵု ဝန်ဇၞော်တြေံ သက်သိေန် (Thaksin Shinawatra) ရ။
== ရံၚ်ကဵုဏအ် ==
[[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဍုၚ်သေံ]]
[[သတိပဋ္ဌာန်]]
[[ခရိုၚ်ပထုံထာနဳ]]
== နိဿဲ ==
{{reflist}}
== တမ်ရိုဟ်လိက် ==
&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;''Dhammakaya: The New Buddhism of Thailand'', Dr. Mano Mettanando, 2015.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;source2&quot;&gt;''Wat Phra Dhammakaya Official Record'', 2560 BE.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;source3&quot;&gt;''Buddhism and Power in Thailand'', Peter Jackson, 2018.&lt;/ref&gt;
== လေန်မ္ၚး ==
[https://www.dhammakaya.net Wat Phra Dhammakaya Official Website]
[https://www.dmc.tv DMC Channel - Dhamma Media Channel]
{{DEFAULTSORT:Wat Phra Dhammakaya}}
[[Category:ဘာကျာ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်သေံ]]
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဍုၚ်သေံ]]
[[Category:ခရိုၚ်ပထုံဌာနဳ]]</text>
      <sha1>65n47gztq3l8mobqd8mmgw1nkq0wrqc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>60144</id>
      <parentid>60143</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T09:23:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>60144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9323" sha1="j986l44l46n8lvv7dkz9wcflcdq5ncp" xml:space="preserve">ယၟုလိက်ပရေၚ်: ဘာကျာ် ဓမ္မကာယ (ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဝတ်ဖြะထမ္မကာယ)
= ဘာကျာ် ဓမ္မကာယ =
{{Infobox monastery
| name           = ဘာကျာ် ဓမ္မကာယ
| native_name    = วัดพระธรรมกาย
| image          = Maha Dhammakaya Cetiya (1).jpg
| caption        = မဟာဓမ္မကာယစေတဳ (Maha Dhammakaya Cetiya)
| country        = [[ဍုၚ်သေံ]]
| location       = ခရိုၚ်လောင်လော၊ ခရိုၚ်ပထုံဌာနဳ
| coordinates    = {{coord|14|04|23.3|N|100|38|47.0|E|display=inline,title}}
| denomination   = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (မဟာနိကာယ)
| founded        = ၂၀ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၅၁၃ ဗုဒ္ဓသာသနာ (၁၉၇၀ ခရေတ်)
| founder        = မဟာဥပသိကာ စန္ဒြ ခေါန်နော့ယူၚ် (Maechi Chandra Khonnokyoong)
| abbot          = ဖရာဓမ္မဇယော (Luang Por Dhammajayo)
| website        = [https://www.dhammakaya.net www.dhammakaya.net]
}}
'''ဘာကျာ် ဓမ္မကာယ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Wat Phra Dhammakaya''; သေံ: วัดพระธรรมกาย) ဂှ် ဒှ်ဘာကျာ်ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ မနွံကဵုဗီုပြင်တၟေၚ် ကေုာံ ဒြဟတ်ဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဍုၚ်သေံရ။ ဘာကျာ်ဏအ် နွံပ္ဍဲခရိုၚ်လောင်လော (Khlong Luang District)၊ ခရိုၚ်ပထုံထာနဳ (Pathum Thani)၊ လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ ဍုၚ်ၜၚ်ကံက်ရ။ ဘာကျာ်ဏအ် ဒယှ်တှ် ဗွဲမလောန် နကဵုနဲကဲဓမ္မကာယ (Dhammakaya meditation) ကေုာံ ပွမကၠောန်ဗဒှ် သဘၚ်သာသနာဇၞော်ဇၞော် မနွံကဵုမၞိဟ်ကၠုၚ်စိုပ် နကဵုလက်ကိုတ်ရ။
ဘာကျာ် ဓမ္မကာယဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၅၁၃ ဗုဒ္ဓသာသနာ (၁၉၇၀ ခရေတ်) တုဲ နွံကဵုဗီုပြင်ဒက်ပတန် (Architecture) မတၟေၚ်ခြာ နူကဵုဘာကျာ်သေံတြေံတြဟ်တအ်ရ။ တိုၚ်ပ္ကဴအဓိက ဘာကျာ်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံပတန်ၜိုဟ်လလံအလုံဂၠးတိ နကဵုပရေၚ်ဓမ္မကာယ (World Peace through Inner Peace) ရ။ ဆဂး ဘာကျာ်ဏအ်လေဝ် ဒးဒုၚ်စောဒနာ ကေုာံ ဒှ်ဒၞာဲမၞိဟ်သၟာန်စမ်ဂၠိုၚ် ပ္ဍဲပရေၚ်အုပ်ဓုပ်၊ ပရေၚ်လှုဲ ကေုာံ နဲကဲဗၟံက်ထ္ၜးသာသနာရ။
TOC
== ဝၚ် ==
ဝၚ်ဘာကျာ် ဓမ္မကာယဂှ် ဆက်စပ်မံၚ်ကဵု နဲကဲဝိပဿနာဓမ္မကာယ မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ်ကု လုၚ်ဖဝ်ဝတ်ပက်ဏာမ် (Luang Pu Sodh Candasaro) ရ။
=== ပွမစတင်ဒက်ပတန် ===
ဘာကျာ်ဏအ် စတင်ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲတ္ၚဲမာဃပူဇဴ (Makha Bucha Day)၊ ၂၀ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၅၁၃ ဗုဒ္ဓသာသနာ (၁၉၇၀ ခရေတ်) ရ။ ညးမစတင်ဒက်ပတန်ဂှ် ဒှ်မဟာဥပသိကာ စန္ဒြ ခေါန်နော့ယူၚ် (Chandra Khonnokyoong) မဒှ်ကောန်ဗ္တောန် လုၚ်ဖဝ်ဝတ်ပက်ဏာမ်၊ ကေုာံ ကောန်ကတ်လိက်တက္ကသိုလ်ဂမၠိုၚ် မနွံကဵု ဖရာဓမ္မဇယော (Luang Por Dhammajayo) ရ။ တမ်မူလဝွံ ဘာကျာ်ဏအ် နွံဆတိ ၈၀ ဨက (Acres) ဓဝ်ရ။
=== ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ===
ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၂၅၂၃-၂၅၄၃ ဗုဒ္ဓသာသနာ (၁၉၈၀-၂၀၀၀ ခရေတ်)၊ ဘာကျာ်ဏအ် ဇၞော်မောဝ်တိုန် ဗွဲမမောဝ်ဇောဝ်ရ။ မၞိဟ်လျုၚ်သ္ဇုၚ်သ္ဍိုက်တအ် ပ္ကောံကဵုလှုဲတုဲ ရာန်ဗပေၚ်တိ စဵုကဵုစိုပ် ၁,၀၀၀ ဨက (Acres) ပြၚ်ရ။ ဘာကျာ်ဏအ် ဒက်ပတန်လဝ် စေတဳ၊ ဟောပ္ကောံမၞိဟ် ကေုာံ ဒၞာဲသတိပဋ္ဌာန် မနွံကဵုအဆံၚ်သၠုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။
== နဲကဲသတိပဋ္ဌာန် ဓမ္မကာယ ==
နဲကဲအဓိက ဘာကျာ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်နဲကဲ &quot;ဝိပဿနာဓမ္မကာယ&quot; ရ။ ညးတအ် ဗ္တောန်ကဵု ညးမကၠုၚ်ဝေၚ်တအ် ညံၚ်ဂွံစွံစိုတ် ပ္ဍဲလဒေါဝ်ဇကု (Center of the body) တုဲ ဗ္စာရဏာကေတ် ရုပ်ခန္ဓဗုဒ္ဓ မနွံကဵုအလောက (Light) ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေကေတ် နကဵုနဲကဲဏအ်ဟေၚ် မၞိဟ်တအ် ကလိဂွံၜိုဟ်လလံ ကေုာံ ဂွံညာဏ်ပညာအစိန္တေယျမာန်ရ။
== ဗီုပြင်ဒက်ပတန် (Architecture) ==
ဘာကျာ် ဓမ္မကာယ နွံကဵုဗီုပြင်မတၟေၚ် ညံၚ်ရဴနူကဵုဂၠးတိတၞဟ် (Futuristic) ရ။
မဟာဓမ္မကာယစေတဳ (Maha Dhammakaya Cetiya): ဒှ်စေတဳဇၞော် မနွံကဵုရုပ်ကျာ် ၁,၀၀၀,၀၀၀ (မွဲလက်ကိုတ်) ဇကု။ မၞိဟ် ၁,၀၀၀,၀၀၀ ဂဇအ်လ္ၚောဝ်ကျာ် မွဲစိၚ်မာန်ရ။
သဘာဓမ္မကာယအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ (Sapha Dhammakaya Hall): ဒှ်ဟောဇၞော် သွက်ဂွံကၠောန်သဘၚ်၊ မၞိဟ် ၃၀၀,၀၀၀ ပြၚ် ဂဇအ်မာန်ရ။
မဟာရတနဝိဟာရ (Maha Ratana Vihara): ဒှ်ဒၞာဲသၚ်တအ် ပဒတဴ ကေုာံ ကၠောန်ဝတ်ရ။
== ပရေၚ်စောဒနာ ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ==
ဘာကျာ်ဏအ် ဒးဒုၚ်စောဒနာ ပ္ဍဲဂၠိုၚ်ကဵုကဏ္ဍ -
၁။ ပရေၚ်လှုဲ: ညးလ္ၚဵုဟီု ဘာကျာ်ဏအ် ဗၟံက်ထ္ၜးသာသနာ ညံၚ်ကဵုပရေၚ်ဗၞိက် (Commercialization) တုဲ ဟီုကဵုမၞိဟ်တအ် ကဵုဒါန်လှုဲဂၠိုၚ်ဂၠိုၚ် ညံၚ်ဂွံစိုပ်သွဝ်ရ။
၂။ ပရေၚ်ဥပဒေ: ပ္ဍဲသၞာံ ၂၅၆၀ ဗုဒ္ဓသာသနာ (၂၀၁၇ ခရေတ်)၊ အလဵုအသဳပၞာန်သေံ ပ္ကောံဒြဟတ်ပၞာန် ကေုာံ ပလိက် တိုက်ဘာကျာ်ဏအ် သွက်ဂွံရပ် ဖရာဓမ္မဇယော (Luang Por Dhammajayo) ပ္ဍဲပြသၞာလှုဲ (Money laundering) ဆဂး ဟွံဂွံရပ်ရ။
၃။ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်: ညးလ္ၚဵုပတှ်ေကေတ် ဘာကျာ်ဏအ် ဆက်စပ်မံၚ်ကဵု ဝန်ဇၞော်တြေံ သက်သိေန် (Thaksin Shinawatra) ရ။
== ရံၚ်ကဵုဏအ် ==
[[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဍုၚ်သေံ]]
[[သတိပဋ္ဌာန်]]
[[ခရိုၚ်ပထုံထာနဳ]]
== နိဿဲ ==
{{reflist}}
== တမ်ရိုဟ်လိက် ==
&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;''Dhammakaya: The New Buddhism of Thailand'', Dr. Mano Mettanando, 2015.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;source2&quot;&gt;''Wat Phra Dhammakaya Official Record'', 2560 BE.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;source3&quot;&gt;''Buddhism and Power in Thailand'', Peter Jackson, 2018.&lt;/ref&gt;
== လေန်မ္ၚး ==
[https://www.dhammakaya.net Wat Phra Dhammakaya Official Website]
[https://www.dmc.tv DMC Channel - Dhamma Media Channel]
{{DEFAULTSORT:Wat Phra Dhammakaya}}
[[Category:ဘာကျာ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်သေံ]]
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဍုၚ်သေံ]]
[[Category:ခရိုၚ်ပထုံဌာနဳ]]</text>
      <sha1>j986l44l46n8lvv7dkz9wcflcdq5ncp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12058</id>
    <revision>
      <id>60110</id>
      <parentid>57707</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:17:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17229" sha1="o5zfy4vl82k4ddecmbt8frxzdh3fjby" xml:space="preserve">{{Infobox organization
| name                = ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ
| original_name       = International Labour Organization (ILO)
| image               = International Labour Organization Logo.svg
| image_size          = 250px
| alt                 = သင်္ကေတ ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ
| type                = အေဂျေန်သဳ သီးသန့် ကုလသမဂ္ဂ
| foundation          = အံက်တဝ်ဗာ ၁၉၁၉
| headquarters        = [[ဂျဳနဳဗာ]]၊ [[သိတ်ဇြာလာန်]]
| membership          = ၁၈၇ ဍုင်
| leader_title        = ညးစၞောန်က္ဍိုက်ပ် နာယက
| leader_name         = ဂိလ်ဗတ် အက်ဖ်. ဟံင်ဗဝ် (Gilbert F. Houngbo)
| parent_organization = [[ကုလသမဂ္ဂ]]
| website             = {{URL|https://www.ilo.org/}}
}}

'''ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ''' (အင်္ဂလိက်: ''International Labour Organization'', အက္ခရ်က္ဍိုပ်: '''ILO''') ဝွံ ဒှ်အေဂျေန်သဳ ပရေင်ကမၠောန် သီးသန့် မနွံသၟဝ် [[ကုလသမဂ္ဂ]] သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ပရေင်သၟာကမၠောန် ကေုာံ အခေါင်အရာ မဆေင်ကဵု ကမၠောန် အလုံဂၠးတိရ။ ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၉ နကဵု လိက်ကသုက် [[လိက်ကသုက် ဗာသဳ|ဗာသဳ]] (Treaty of Versailles) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဒှ်အေဂျေန်သဳ ကိစ္စဇၞော် သၟဝ် ဂကောံ ဍုင်ဂမၠိုင် (League of Nations) တုဲ၊ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ ဂှ် ဒှ်အာ အေဂျေန်သဳ သီးသန့် ကၠာအိုတ် သၟဝ် ကုလသမဂ္ဂ ရ။&lt;ref name=&quot;ILO_history&quot;&gt;{{cite web|title=History of the ILO|url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/history/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ (ILO) ဝွံ နွံကဵု သၞောတ် လဒက်ပတန် တၟေင်မွဲ မကော်စ သၞောတ် ပိ-ကဆံင် (Tripartite) မဒှ် သၞောတ် မပံင်သၟဟ်လဝ် အလဵုအသဳ၊ ညးတၠကမၠောန် ကေုာံ သၟာကမၠောန် နူကဵု ဍုင်ကောန်ဂကောံ ၁၈၇ ဍုင် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ အစဳအဇန် မဆေင်ကဵု ပရေင်ကမၠောန်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် ==
ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ ဂှ် ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် &quot;ကမၠောန် မထေက်တန်&quot; (Decent Work) သွက် မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴ သီုဖအိုတ် နကဵု လဒက်ပတန် မနွံကဵု ဗၠးၜး၊ မတုပ်သၟဟ်၊ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ သိက္ခာ ဂကူမၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;DecentWork&quot;&gt;{{cite web|title=Decent work|url=https://www.ilo.org/global/topics/decent-work/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt; တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂမၠိုင်ဂှ် ဇၞော်ပၟဝ် အခေါင်အရာ ပ္ဍဲကမၠောန်၊ ကဵုအစောံဒြဟတ် ကုပရေင်ဖန်ဗဒှ် ကမၠောန် မထေက်တန်၊ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ သၠုင်ပတိုန် ပရေင်သဳကၠဳ အကြာ ဂကောံမၞိဟ်ဂမၠိုင်ရ။

== ၂။ ဝင် (History) ==
ILO ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၉ ကြဴနူ ပေါဲပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပဌမ အာစိုပ်ဒတုဲ နကဵု လိက်ကသုက် ဗာသဳ (Treaty of Versailles) ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးက္ဍိုက်ပ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးတိ မတန်တဴမာန်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဓဝ်ယာတြိုင် ပရေင်မၞိဟ် (Social Justice) ရ။&lt;ref name=&quot;Nobel&quot;&gt;{{cite web|title=The Nobel Peace Prize 1969|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1969/ilo/history/|publisher=Nobel Media AB|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

သဘင်သဳကၠဳ ဇၞော် ပရေင်သၟာကမၠောန် အလန်ပဌမ ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဍုင် [[ဝါရှင်တန် ဒဳသဳ]] ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၉ တုဲ ပဒတန် သၞောဝ်ကမၠောန် တြဴသာ် မပ္တံကဵု ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် နာဍဳကမၠောန် (၈ နာဍဳ မွဲတ္ၚဲ)၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ညးဗြဴ ကေုာံ သၟာကမၠောန် ကောန်ၚာ်ဂမၠိုင်ရ။

== ၃။ သၞောတ် လဒက်ပတန် (Structure and Governance) ==
[[File:ILO headquarters Geneva.jpg|thumb|300px|ရုင်ဗဟဵု ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ ပ္ဍဲ ဂျဳနဳဗာ]]
ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ ဂှ် ပါ်လဝ် သၞောတ် အုပ်ဓုပ် အဓိက သုံး ကဏ္ဍ-
* '''သဘင်သဳကၠဳ ကမၠောန် ဂၠးတိ (International Labour Conference)''': ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်သဘင်သဳကၠဳ ဇၞော် မကၠောန်ဗဒှ် ဇၟာပ်သၞာံ ပ္ဍဲ ဂျဳနဳဗာ တုဲ၊ ဒှ်ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ပဒတန် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ စည်းမျဉ်းဂမၠိုင်ရ။ 
* '''ကမ္မတဳ အုပ်ဓုပ် (Governing Body)''': ဒှ်ဂကောံ ကေင်ကာ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်စုတ် လၟေင်တ္ၚဲ၊ မနွံကဵု ညးစၞး နူအလဵုအသဳ၊ တၠကမၠောန် ကေုာံ သၟာကမၠောန်။
* '''ရုင် ကမၠောန် ဂၠးတိ (International Labour Office)''': ဒှ်ရုင်ဗဟဵု သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် ကေုာံ သုတေသန ပရေင်ကမၠောန် ဂၠးတိရ။

== ၄။ အဓိက သၞောတ်ဝ် ကေုာံ စည်းမျဉ်းဂမၠိုင် (Core Conventions) ==
ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ ပဒတန်လဝ် သၞောတ်ဝ် (Conventions) ဗွဲမဂၠိုင် မဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ ရ။ ပ္ဍဲဂှ် သၞောတ်ဝ် အဓိက (Fundamental Conventions) ၈ သာ် နွံရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သၞောတ်ဝ် အဓိက ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ (ILO Core Conventions)&lt;ref name=&quot;Conventions&quot;&gt;{{cite web|title=Conventions and Recommendations|url=https://www.ilo.org/global/standards/introduction-to-international-labour-standards/conventions-and-recommendations/lang--en/index.htm|publisher=ILO|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;
|-
! လၟိဟ် !! ယၟု သၞောဝ် !! သၞာံ 
|-
| C029 || သၞောဝ် ပလီုပလာ် ကမၠောန်အဓမ္မ (Forced Labour Convention) || ၁၉၃၀
|-
| C087 || အခေါင် ဒက်ပတန် ဂကောံ (Freedom of Association) || ၁၉၄၈
|-
| C098 || အခေါင် စဵုဒၞာ ကေုာံ သဳကၠဳ ကမၠောန် (Right to Organise and Collective Bargaining) || ၁၉၄၉
|-
| C100 || သၞောဝ် တုပ်သၟဟ် ပရေင်သြန်ကမၠောန် (Equal Remuneration) || ၁၉၅၁
|-
| C105 || သၞောဝ် ပလီုပလာ် ကမၠောန်အဓမ္မ မဒုတိယ (Abolition of Forced Labour) || ၁၉၅၇
|-
| C111 || သၞောဝ် ပလီုပလာ် ပရေင်ပါ်ပဲါ ပ္ဍဲကမၠောန် (Discrimination in Employment) || ၁၉၅၈
|-
| C138 || သၞောဝ် အယုက် အောန်အိုတ် သွက်ဂွံ လုပ်ကမၠောန် (Minimum Age) || ၁၉၇၃
|-
| C182 || သၞောဝ် ပလီုပလာ် ကမၠောန် ကောန်ၚာ် မပရေအ်အိုတ် (Worst Forms of Child Labour) || ၁၉၉၉
|}

== ၅။ အစဳအဇန် ကမၠောန် အဓိကဂမၠိုင် (Key Programs) ==
* '''Decent Work Agenda''': ဒှ်အစဳအဇန် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် အခေါင်အရာ ကမၠောန် မၞုံကဵု သိက္ခာ ကေုာံ သၠုင်ပတိုန် အခေါင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။
* '''IPEC (International Programme on the Elimination of Child Labour)''': အစဳအဇန် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ကမၠောန် ကောန်ၚာ် အလုံဂၠးတိ၊ မဒှ် အစဳအဇန် ဇၞော်အိုတ် မွဲရ။
* '''Better Work''': ပရေင်ပံင်တောဲ ကု [[:en:International Finance Corporation|International Finance Corporation]] သွက်ဂွံ သၠုင်ပတိုန် ကဆံင် သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲ စက်ယန္တရား ဇမၠိင် ကေုာံ ယာတ်။

== ၆။ လာပ် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Awards and Recognition) ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ မဒှ် သၞာံ ILO ပေင် ၅၀ သၞာံ ဂှ်၊ ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ က္လိဂွံ '''[[လာပ် နဝ်ဗဴ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်]]''' (Nobel Peace Prize) ဟိုတ်နူကဵု ကမၠောန် ညးတအ် မသၠုင်ပတိုန် ဓဝ်ယာတြိုင် အကြာ ဂကောံမၞိဟ်၊ မင်မဲ အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် ကေုာံ ရီုဗင် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အလုံဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;Nobel&quot;/&gt; ကမ္မတဳ နဝ်ဗဴ ဟီုတွဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ILO ဝွံ ဒှ်ဒြဟတ် မဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးတိ နကဵု လညာတ် ဓဝ်ယာတြိုင်&quot;။

== ၇။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဍုင်ကောန်ဂကောံဂမၠိုင် (Member States) ==
ILO နွံကဵု ဍုင်ကောန်ဂကောံ သီုဖအိုတ် ၁၈၇ ဍုင်။ ဍုင်ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ဗွဲမဂၠိုင် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ILO သီုဖအိုတ်ရ။ ဍုင်တအ်ဝွံ ဒးဒုင်လျိုင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဍုင် ညံင်ဂွံ ညဳသၟဟ် ကု သၞောတ်ဝ် အဓိက ILO ဂမၠိုင်ရ။ အလဵုအသဳ ဇၟာပ်ဍုင် ဒးပလံင် လိက်ဒုင်စဳရေင် ပရေင်ကမၠောန် ဇၟာပ်သၞာံ ကု ရုင်ဗဟဵု ရ။

== ၈။ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပဲါ (Challenges and Criticisms) ==
ၜိုန်ရ ILO နွံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ခိုဟ်ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ အဓိကဂှ် ဒှ် &quot;အစောံဒြဟတ် အုပ်ဓုပ် သၞောဝ်&quot; (Enforcement Power) ရ။ 
* '''ဟွံမွဲကဵု သၞောတ် ကဵုဒုဟ်''': ILO ဝွံ ဟွံမွဲကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ ကဵုဒုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကုဍုင် မဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ်တအ်ရ။
* '''ကမၠောန် အဓမ္မ ပ္ဍဲ ဍုင်လ္ၚဵု''': ဍုင်လ္ၚဵု ၜိုန်ရ ထပက်လဝ် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ လိက်ကသုက်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်စကာ ကမၠောန် အဓမ္မ ကေုာံ ကောန်ၚာ် နွံဒၟံင်ဏီရ။ ဥပမာ - ပြသၞာ ပရေင်ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဍုင်မွဲမွဲ ကေုာံ စက်ရုံ ဍုင်မဇၞော်မောဝ်တအ်။&lt;ref name=&quot;HRW&quot;&gt;{{cite web|title=ILO: Weak Enforcement Hampers Rights|url=https://www.hrw.org/|publisher=Human Rights Watch|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ အကာဲအရာ ပ္ဍဲ အနာဂတ် (Future Perspectives) ==
နကဵု သၞာံ ၂၀၁၉ ILO ကၠောန်ဗဒှ် သဘင် ပေင် ၁၀၀ သၞာံ (Centenary Declaration) ဂှ်၊ ညးတအ် ပၠုပ်စုတ် တင်ရန်တၟအ် သွက် အနာဂတ် ပရေင်ကမၠောန် မပ္တံကဵု အန္တရာဲ နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change)၊ စက်ယန္တရား ဉာဏ်ပညာ မကၠောန်ဗဒှ် (Artificial Intelligence - AI) ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သာသ္ပဳ (Gig Economy) မကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ တၟိ သွက် အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန်တအ်ရ။ 

== ၁၀။ နိဂီု (Conclusion) ==
ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ ဝွံ ဒှ်အေဂျေန်သဳ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မဲ အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ဓဝ်ယာတြိုင် အလုံဂၠးတိရ။ နကဵု သၞောတ် ပိ-ကဆံင် ဂှ် ဒှ်အရာ မတၟေင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ဂမၠိုင်တုဲ၊ ဆက်ကၠောန်ဒၟံင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ်ရ။

== နိဿဲ ကေုာံ လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
=== နိဿဲ ===
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;ILO_history&quot;/&gt;
&lt;ref name=&quot;DecentWork&quot;/&gt;
&lt;ref name=&quot;Nobel&quot;/&gt;
&lt;ref name=&quot;Conventions&quot;/&gt;
&lt;ref name=&quot;HRW&quot;&gt;{{cite web|title=Human Rights Watch Report on Labor Rights|url=https://www.hrw.org/topic/labor-rights|publisher=Human Rights Watch|access-date=2026-10-08}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

=== လေန်မ္ၚး ===
* [https://www.ilo.org/ မုက်လိက် တရာဲဝင် ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ (ILO)]
* [https://www.un.org/ ကုလသမဂ္ဂ (UN)]

[[Category:ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ]]
[[Category:အေဂျေန်သဳ သီးသန့် ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ပရေင်သၟာကမၠောန်]]
[[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]

{{ကုလသမဂ္ဂ}}</text>
      <sha1>o5zfy4vl82k4ddecmbt8frxzdh3fjby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13180</id>
    <revision>
      <id>60094</id>
      <parentid>59785</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:22:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49076" sha1="6z90qdedq2vtg8lnzfxrtamigstgy95" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန်
| original_name       = Joe Biden
| image               = Joe Biden presidential portrait.jpg
| caption             = သမ္မတ ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁
| office              = ၄၆ တၠ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| term_start          = ၂၀ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၂၁
| term_end            = 
| vicepresident       = ကမာလာ ဟာရေတ်
| predecessor         = ဒဝ်နယ် တရာမ်
| successor           = 
| office1             = ၄၇ တၠ ဒုတိယ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| president1          = ဗါရာတ် အဝ်ဗါမာ
| term_start1         = ၂၀ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၀၉
| term_end1           = ၂၀ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၁၇
| predecessor1        = ဒေတ် ឆေန်နဳ
| successor1          = မိုက် ပေန်
| office2             = အမာတ်ကၠတ်ထဝ် နူ တွဵုရး ဒဳလာဝဴ
| term_start2         = ၃ ဇာန္နဝါရဳ ၁၉၇၃
| term_end2           = ၁၅ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၁၉
| birth_name          = Joseph Robinette Biden Jr.
| birth_date          = {{Birth date and age|1942|11|20}}
| birth_place         = သကရာန်တောန်၊ ပေန်သေဝ်ဗာနဳယျာ၊ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| party               = ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ်
| spouse              = နဳလဳယာ ဟာန်တာ (စှ်ေစိုတ် ၁၉၆၆၊ စုတိ ၁၉၇၂)&lt;br&gt;ဂျေဝ် ဗါၚ်ဒေန် (စှ်ေစိုတ် ၁၉၇၇)
| children            = ဗဵု ဗါၚ်ဒေန်&lt;br&gt;ဟာန်တာ ဗါၚ်ဒေန်&lt;br&gt;နေအဝ်မဳ ဗါၚ်ဒေန်&lt;br&gt;အာရှလဳ ဗါၚ်ဒေန်
| education           = တက္ကသိုလ် ဒဳလာဝဴ (BA)&lt;br&gt;တက္ကသိုလ် သဳရာကျူ (JD)
| signature           = Joe Biden signature.svg
}}

ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် (Joe Biden)၊ ယၟုပေၚ် ဂျဝ်ဇြေပ် ရဝ်ဗဳနေတ် ဗါၚ်ဒေန် ဒုတိယ (Joseph Robinette Biden Jr.) ဒှ် တၠပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် အမေရိကာန် တုဲ ယိုက်ဂၠေၚ်ဒၟံၚ် တာလျိုၚ် သမ္မတ ၄၆ တၠ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် (United States) စတမ်နူ သၞာံ ၂၀၂၁ ရ။ ညးဝွံ ဒှ် မၞိဟ်စၞး နူ ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် (Democratic Party) တုဲ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒှ် သမ္မတဏီ ညးယိုက်ဂၠေၚ်လဝ် တာလျိုၚ် ဒုတိယ သမ္မတ ၄၇ တၠ အောက် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သမ္မတ ဗါရာတ် အဝ်ဗါမာ (Barack Obama) နူ သၞာံ ၂၀၀၉ စဵုကဵု ၂၀၁၇ ရ။ တၠပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ဝွံ ပါလုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ဍုၚ် ဗွဲမလံလ တုဲ ဒှ်လဝ် အမာတ်ကၠတ်ထဝ် စၞး တွဵုရး ဒဳလာဝဴ (Delaware) နူ သၞာံ ၁၉၇၃ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၁၉ ရ။&lt;ref&gt;Osita Nwanevu (2020). ''The Biden Era''. New Republic. p. 10.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပရေၚ်ရုဲမာဲ သမ္မတ သၞာံ ၂၀၂၀ ညးပြိုၚ်ပကာန် ဇၞးကေတ် သမ္မတတြေံ ဒဝ်နယ် တရာမ် (Donald Trump) တုဲ အခိၚ်ညး ဒုၚ်ကေတ် သစ္စာ ဒှ် သမ္မတ ညးမၞုံ အာယုက် ၇၈ သၞာံတုဲ ဒှ် သမ္မတ အာယုက်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ညး ပ္တိတ်ဇြဟတ် လ္တူ ပရေၚ်လွဳလွတ် ယဲကပ် ကဝ်ဗေတ်-၁၉၊ ပရေၚ်သြန်ဘဏ္ဍာ၊ ပရေၚ်သိုၚ်ခၞံ အခြေခံအဆောက်အအုံ ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဥတုရာသဳ အလုံဂၠးတိ ရ။ ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ဍုၚ်သ္အာၚ် ညး ပ္တိတ်ဇြဟတ် ကလေၚ်ဒက်ပ္တန် မဟာမိတ်ဂမၠိုၚ် တုဲ ဖျေံသ္ဂုတ်ထာဝ် ဇၞော် နုက်တိတ် ဒပ်ပၞာန် နူ ရးနိဂီု အာဖဂါန်နေတ်သတာန် (Afghanistan) ရ။&lt;ref&gt;Smith, Jonathan (2021). ''Transition of Power''. Capitol Press. p. 45.&lt;/ref&gt;

လညာတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဗါၚ်ဒေန် ဒှ် လညာတ် အကြာ (centrist) ပ္ဍဲ ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် ကီုလေဝ် နူကဵု ညးဒှ် သမ္မတ ညးထံက်ဂလာန် ဥပဒေ မၞုံကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု ဥပဒေ ဖအောန်ဖျေံ ၚုဟ်မး ကပေါတ် ကေုာံ ဥပဒေ ထံက်ပၚ် သြန်ဘဏ္ဍာ သွက် ညးဍုၚ်ကွာန် ရ။ လၟေၚ်ဘဝ ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ညး ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် နကဵု လညာတ် ဆက်ဆောံ ၜါဗော် သီု ဗော် ရဳပပ်ဗလဳကာန် (Republican Party) ကေုာံ ဂစာန်ပ္ညဳပ္ညပ် ပ္ဍဲ ကၠတ်ထဝ် ရ။&lt;ref&gt;Jones, Sarah (2022). ''American Politics Today''. Washington Books. p. 112.&lt;/ref&gt;

== ဘဝအစ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ ==
ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၄၂ ပ္ဍဲ ရုၚ်ဂဥုဲ သူၚ်မေရဳ ပ္ဍဲ ဍုၚ် သကရာန်တောန်၊ ပေန်သေဝ်ဗာနဳယျာ။ ညးဒှ် ကောန်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် ကာတ်သလေတ် (Catholic) တုဲ မၞုံ ဒေံပိတၠ ရ။ မအံက်ညး ယၟု ဂျဝ်ဇြေပ် ရဝ်ဗဳနေတ် ဗါၚ်ဒေန် ဇၞော် (Joseph Robinette Biden Sr.) ကေုာံ မိအံက်ညး ယၟု ကာတ္သရဳန် ဂျေန် (Catherine Eugenia) ရ။ အခိၚ် ညးဍောတ်တ် မအံက်ညး ဒးဆောံလေၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် တုဲ သ္ၚိကၟိန်ညး ဒးပြံၚ်အာမံၚ် ဇရေၚ် ဍုၚ် ကလေးမောန် (Claymont) ပ္ဍဲ တွဵုရး ဒဳလာဝဴ ကာလ ညးမၞုံ အာယုက် စှ်သၞာံ ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲတၟိဝွံ မအံက်ညး ကလေၚ်ကၠောန် ကမၠောန် သွံရာန် ကာ (car) တုဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သ္ၚိကၟိန် ခိုဟ်တိုန် ညိည ရ။&lt;ref&gt;Witcover, Jules (2010). ''Joe Biden: A Life of Trial and Redemption''. William Morrow. p. 34.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ အခိၚ် ကတ်လ္ၚတ် ပညာ ညးမံၚ် ဘာ အာက်မဳယျာ အကာဒမဳ (Archmere Academy) ပ္ဍဲ ကလေးမောန် တုဲ ညးပါလုပ် ဝေၚ် ဓဝ်ပိုတ် ဘောလုံး အမေရိကာန် (American football) ကေုာံ ဓဝ်ပိုတ် ဗေသ်ဗဝ် (baseball) ရ။ ညးမၞုံ ပြသၞာ ဟီုအရေဝ် ထဍိုတ် (stuttering) အခိၚ်ညးဍောတ်တ် တုဲ ညးဂစာန် လွဳလွတ် ဇကုညး နကဵု နဲကဲ ဗှ်လိက် ကဗျ မၞုံကဵု ရမ္သာၚ် ထတ်ထတ် ဂတ ဒ္ၚောဝ် ရ။ ပရေၚ်ခက်ခုဲ ဟီုအရေဝ် ထဍိုတ်ဝွံ ဒှ် အရာ မကဵု ဇြဟတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆဵုဂဗ ခိုဟ် သွက် လၟေၚ်ဘဝညး ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။&lt;ref&gt;Kauffman, Bill (2019). ''The Boy from Scranton''. History Press. p. 45.&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ အံၚ်ဇၞး ဘာတန်သၠုၚ် ညးဆက် တိုန် တက္ကသိုလ် ဒဳလာဝဴ (University of Delaware) ပ္ဍဲ ဍုၚ် နျူဝါတ် (Newark) တုဲ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ဘာသာ ဝင် ကေုာံ သိပ္ပံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၅ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် တက္ကသိုလ် ညး စိုတ်လုပ်စား ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် သ္ပဟိုတ် နူ လညာတ် သမ္မတ ဂျောန် အေပ် ကနေဒဳ (John F. Kennedy) ရ။ ကြဴနူဂှ် ညးဆက် တိုန် ဘာသၞောဝ်ဥပဒေ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် သဳရာကျူ (Syracuse University) တုဲ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ဥပဒေ (Juris Doctor) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၈ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၉ ညး စကၠောန် ကမၠောန် သၟာသၞောဝ် (lawyer) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဝေဝ်မေန်တောန် (Wilmington) ရ။&lt;ref&gt;Taylor, Paul (2020). ''Rise to Power''. Political Books. p. 22.&lt;/ref&gt;

== လွပ်အဝဵု ကေုာံ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၆ အခိၚ် ညးတိုန်ဒၟံၚ် ဘာသၞောဝ်ဥပဒေ ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ဒက် အိန်ထံၚ် ကဵု နဳလဳယာ ဟာန်တာ (Neilia Hunter) ညးမဒှ် ကွးဘာ နူ တက္ကသိုလ် သဳရာကျူ ကီုရ။ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ဇာတ် ပိတၠ မတွံဂး ဂျဝ်ဇြေပ် အာရ် &quot;ဗဵု&quot; ဗါၚ်ဒေန် (Joseph R. &quot;Beau&quot; Biden III)၊ ရဝ်ဗာတ် ဟာန်တာ ဗါၚ်ဒေန် (Robert Hunter Biden) ကေုာံ နေအဝ်မဳ ခရေတ်သတဳနာ ဗါၚ်ဒေန် (Naomi Christina Biden) ရ။ ပရေၚ်သ္ၚိကၟိန် ညးတအ် မၞုံကဵု တသိုက် ကေုာံ ပရေၚ်ရီုဗၚ် မဇၞော် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် စတမ် ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ရ။ နဳလဳယာ ဒှ် မၞိဟ် အဓိက သွက် ကမၠောန် ရုဲမာဲ အမာတ်ကၠတ်ထဝ် အလန် ပထမ ညး ရ။&lt;ref&gt;Harris, John (2008). ''The Survivor''. Random House. p. 88.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဂိတု ဒဳဇြေမ်ဗာ ၁၉၇၂ ဂတ မွဲဂိတု ကိုပ်ကၠာ ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ဟွံဂွံ ဒုၚ်ကေတ် သစ္စာ အမာတ်ကၠတ်ထဝ် ကွဳစက် နဳလဳယာ ဒးဒုၚ် ဇီု ကဵု ကွဳစက် ဇၞော် မွဲ မယိုက် ကပေါတ် ပ္ဍဲ တွဵုရး ဒဳလာဝဴ တုဲ နဳလဳယာ ကေုာံ ကောန်ဝုတ်ဍောတ် နေအဝ်မဳ ဒးအိုတ်အာ လမျီု ပ္ဍဲ ဒၞာဲဂှ် ရ။ ကောန်တြုဟ် ၜါ ဗဵု ကေုာံ ဟာန်တာ လီုလာ် သရ ဗွဲမဇၞော် တုဲ ဒးမံၚ် ရုၚ်ဂဥုဲ ရ။ ဟိုတ်နူ ဓဝ်သောက ဇၞော်ဝွံ ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ချပ်လဝ် သွက်ဂွံ နုက်တိတ် နူ တာလျိုၚ် အမာတ်ကၠတ်ထဝ် ကီုလေဝ် ဂကောံသ္ကအ်ရဲ ကေုာံ ညးဍုၚ်ကွာန် ဆဝ်မ္ၚုဟ် တုဲ ညး ဒုၚ်ကေတ် သစ္စာ ပ္ဍဲ ရုၚ်ဂဥုဲ လ္ပာ် ခုၚ် ကောန်ညး ရ။ ပရေၚ်လၞီဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက ပ္ဍဲ လၟေၚ်ဘဝ ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ရ။&lt;ref&gt;Biden, Joe (2007). ''Promises to Keep''. Random House. p. 42.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၅ ညး ဆဵုဂဗ ကဵု ဂျေဝ် ဂျေကံက် (Jill Jacobs) ညးမဒှ် အ္စာဘာ ပရေၚ်ပညာ မွဲတၠ တုဲ ညးတအ် ဒက် အိန်ထံၚ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၇ ရ။ ဂျေဝ် ဒှ် မၞိဟ် လွဳလွတ် ဇၞော်မောဝ် ကောန်တြုဟ် ၜါတၠ ညံၚ်ရဴ မိအရၚ် ကီုရ။ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ဝုတ် မွဲတၠ ယၟု အာရှလဳ ဗါၚ်ဒေန် (Ashley Biden) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၁ ရ။ သ္ၚိကၟိန် ညး ဒှ် အရာ မကဵု ဇြဟတ် သွက် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ညး လၟိုန် အခိၚ် ကာလ ရ။ ဗဵု ဗါၚ်ဒေန် ဒှ်ကၠုၚ် သၟာသၞောဝ် ကေုာံ ညးမအုပ်ဓုပ် သၞောဝ် ပ္ဍဲ တွဵုရး ဒဳလာဝဴ ကီုလေဝ် ညး စုတိ အာ နကဵု ယဲ ကေန်သာ (Cancer) က္ဍဟ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ မဒှ် ပရေၚ်လၞီ ဇၞော် မွဲဝါပၠန် သွက် ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ရ။&lt;ref&gt;Jacobs, Jill (2019). ''Where the Light Enters''. Flatiron Books. p. 76.&lt;/ref&gt;

== ဘဝအမာတ် ဒဳလာဝဴ ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၂ ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် လုပ်ပြိုၚ်ပကာန် မာဲ အမာတ်ကၠတ်ထဝ် သွက် တွဵုရး ဒဳလာဝဴ ဒစဵုဒစး ကဵု အမာတ်တြေံ ကေလေပ် ရဝ်ဗေတ် (Caleb Boggs) နူ ဗော် ရဳပပ်ဗလဳကာန် ရ။ ၜိုန်ရ ညးမၞုံ သြန်ထံက်ပၚ် အောန် ကေုာံ အာယုက် ဍောတ် ကီုလေဝ် ညး ကၠောန် ကမၠောန် စန်ဒက် ညးဍုၚ်ကွာန် မွဲသ္ၚိ ပြီး မွဲသ္ၚိ တုဲ ဇၞးကေတ် မာဲ နကဵု လၟိဟ် ၅၀.၅ တၟအ်ကၠံ ရ။ ညး ဒှ် အမာတ်ကၠတ်ထဝ် အာယုက်ဍောတ်အိုတ် မရနုက်ကဵု တြဴ ပ္ဍဲ ဝင် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် နကဵု အာယုက် ၃၀ သၞာံ ရ။ သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ကောန်ညး မဒးလဝ် သရ ညး ဍိုက် က္ၜၚ်ပၟတ် (train) အေမ်တရက် (Amtrak) ရိုဟ်ဒဒှ် တ္ၚဲ နူ ဝေဝ်မေန်တောန် ဇရေၚ် ဝါသှေန်တာန် ဒဳသဳ (Washington, D.C.) ပွိုၚ် ၃၆ သၞာံ လၟေၚ် အမာတ်ကၠတ်ထဝ် ရ။&lt;ref&gt;Barone, Michael (1973). ''The Almanac of American Politics''. p. 192.&lt;/ref&gt;

အခိၚ် ကိုပ်ကၠာ လၟေၚ် ကၠတ်ထဝ် ညး ပ္တိတ်ဇြဟတ် လ္တူ ပရေၚ် ညးစကာ ကပေါတ် (consumer protection) ကေုာံ ပရေၚ် သဘာဝ ဝန်းကျင် ကီုရ။ ညး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္တူ ပရေၚ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ ဍုၚ်သ္အာၚ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၄ မဂ္ဂဇြေန် Time ဇန် ရုဲစှ် ညး နဒဒှ် ပူဂိုလ် အနာဂတ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် သွက် ပရေၚ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ရ။ လညာတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ညး အခိၚ်ဂှ် ဒှ် လညာတ် မဒစဵုဒစး ပရေၚ် ကွဳစက် ဘာ (school busing) မစကာ သွက်ဂွံ ပံၚ်နှဴ ဂကူ သၟတ်တအ် ပ္ဍဲ ဘာပညာ မဒှ် ပရေၚ် ပဋိပက္ခ ဇၞော် ပ္ဍဲ ဒဳလာဝဴ ရ။&lt;ref&gt;CQ Press (1975). ''Congress and the Nation''. p. 450.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၇ ညး လုပ်ပြိုၚ်ပကာန် သွက် အလံၚ် သမ္မတ ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် အလန် ပထမ ရ။ ညး ကလိဂွံ ပရေၚ်ထံက်ဂလာန် ဇၞော် နူ မၞိဟ်သၟတ် ကေုာံ သြန်ထံက်ပၚ် ဂၠိုၚ် ကီုလေဝ် ညး ဒးဒုၚ် စောဲဒုဟ် ဒဒှ်ရ ညး ကၠတ် ကေတ် ဂလာန် (plagiarism) နူ တၠပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဗြိတိန် နေဝ် ကေန်နံက် (Neil Kinnock) ပ္ဍဲ သဘၚ်ဟီုတွဟ် မွဲ ရ။ ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ဝွံ ညး ဒးနုက်တိတ် နူ ပရေၚ်ရုဲမာဲ သၞာံ ၁၉၈၈ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် တုပ်ပ် ဂှ် ညး ဒးဒုၚ် ယဲ ဆီက္ဍဟ် (brain aneurysm) ၜါ ဝါ တုဲ ဒးကၠောန် ကမၠောန် ခွဲစိတ် က္ဍဟ် မၞုံကဵု အန္တရာယ် ဇၞော် တုဲ ဒးဇူ ကမၠောန် ပွိုၚ် ထပှ် ဂိတု ရ။&lt;ref&gt;Cramer, Richard Ben (1992). ''What It Takes: The Way to the White House''. Random House. p. 340.&lt;/ref&gt;

== ကမၠောန်သၞောဝ်ဓဝ် ကေုာံ ဥပဒေ ==
ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် နဒဒှ် ဥက္ကဌ သမ္မတ ဂကောံ ကမ္မတဳ သၞောဝ်ဓဝ် ကၠတ်ထဝ် (Senate Judiciary Committee) နူ သၞာံ ၁၉၈၇ စဵုကဵု ၁၉၉၅ ရ။ ပ္ဍဲ တာလျိုၚ် ဝွံ ညး က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကောံဓရီု စၟဳစၟတ် ညးလွပ် တၠသၞောဝ် သွက် ရုၚ်ဗစာ ကဆံၚ်သၠုၚ်အိုတ် (Supreme Court) ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ကောံဓရီု စၟဳစၟတ် မဒယှ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ကောံဓရီု ရဝ်ဗာတ် ဗံက် (Robert Bork) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၇ မဒှ် မၞိဟ် ဒုၚ်ရုဲစှ် နူ သမ္မတ ရဝ်နယ် ရေဂါန် (Ronald Reagan) တုဲ ဗါၚ်ဒေန် ဒစဵုဒစး သ္ဂုတ်ထာဝ် ဝွံ အံၚ်ဇၞး ရ။&lt;ref&gt;Mayer, Jane (1994). ''Strange Justice''. Houghton Mifflin. p. 115.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၁ ညး က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကောံဓရီု စၟဳစၟတ် ကလာရေန် တဝ်မာတ် (Clarence Thomas) မဒှ် မၞိဟ် ဒုၚ်စောဲဒုဟ် ပရေၚ် လိၚ် နူ အာနဳတာ ဟေဝ် (Anita Hill) ရ။ လၟေၚ် ကောံဓရီု ဝွံ ဒးဒုၚ် ပါ်ပါဲ ဗွဲမဇၞော် ဟိုတ်နူ ဂကောံ ကမ္မတဳ သီုဖအိုတ် ဒှ် မၞိဟ်တြုဟ် တုဲ ဟွံကဵု အခေါၚ် သက်သဳ ဗြဴ တၞဟ်ဟ် မံက်ဂတ ရ။ ဗါၚ်ဒေန် ဒးဒုၚ် ပါ်ပါဲ နူ ဂကောံ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ ကီုလေဝ် ညး ဗုတ်မာဲ ဒစဵုဒစး တဝ်မာတ် ကီုရ။ ဗွဲကြဴ ညး ထ္ၜး ပရေၚ် ဍောၚ်ၜိုတ် လ္တူ နဲကဲ စၟဳစၟတ် အာနဳတာ ဟေဝ် လ္တူ လၟေၚ် ကောံဓရီု ဝွံ ရ။&lt;ref&gt;Hill, Anita (1997). ''Speaking Truth to Power''. Doubleday. p. 201.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပရေၚ် ခၞံ ဥပဒေ ဗါၚ်ဒေန် ဒှ် မၞိဟ် ချူ ဥပဒေ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ် ရာဇဝတ် သၞာံ ၁၉၉၄ (Violent Crime Control and Law Enforcement Act of 1994) မဒှ် ဥပဒေ ဇၞော်အိုတ် မဆေၚ်ကဵု ပရေၚ် ရာဇဝတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ ဥပဒေ ဝွံ ပါလုပ် သြန်ထံက်ပၚ် သွက် ဗၠာဲရက် မွဲကိုဋ် တၠ ကေုာံ ခၞံ သၞောဝ် ထံၚ် ထပ်မံၚ် တုဲ ဗွဲကြဴ ဒးဒုၚ် ပါ်ပါဲ ဟိုတ်နူ ဖန်ကဵု လၟိဟ် ကောန်ထံၚ် ဂၠိုၚ်တိုန် လ္တူ ဂကူ လမ္စံက် တအ် ရ။ ဆဂး အပ္ဍဲ ဥပဒေ ဝွံ ပါလုပ် ဥပဒေ ဒစဵုဒစး ပရေၚ် ပကီုပရာပ် လ္တူ မၞိဟ်ဗြဴ (Violence Against Women Act) မဒှ် အရာ ဗါၚ်ဒေန် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ကမၠောန် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ လၟေၚ်ဘဝ ညး ရ။&lt;ref&gt;Alexander, Michelle (2010). ''The New Jim Crow''. The New Press. p. 56.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ဆက်ဆောံဍုၚ်သ္အာၚ် ==
ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ဒှ် ကောန်ဂကောံ ကမ္မတဳ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ဍုၚ်သ္အာၚ် ကၠတ်ထဝ် (Senate Foreign Relations Committee) အခိၚ် ဗွဲမလံ တုဲ ဒှ် ဥက္ကဌ ကမ္မတဳ ဝွံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၁ တုဲ ၂၀၀၇ စဵုကဵု ၂၀၀၉ ရ။ လညာတ် ပရေၚ်ဍုၚ်သ္အာၚ် ညး မံက်ဂတ ပ္ဍဲ ဝင် အမေရိကာန် ဗွဲမဇၞော် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၁ ညး ဒစဵုဒစး ပၞာန် ပ္ဍဲ ပ္ၚံက်ၜဳ ပါသျှာ (Gulf War) ကီုလေဝ် ဗွဲကြဴ ညး ထံက်ဂလာန် သွက်ဂွံ စကာ ပရေၚ် ပၞာန် အမေရိကာန် ကေုာံ ဂကောံ နေတဝ် (NATO) သွက်ဂွံ ဗတိုက် ဍုၚ် သာဗဳယျာ (Serbia) ပ္ဍဲ ပၞာန် ဗဝ်သနဳယျာ ကေုာံ ကဝ်သဝ်ဗဝ် ရ။&lt;ref&gt;Daalder, Ivo (2000). ''Winning Ugly: NATO's War to Save Kosovo''. Brookings Institution. p. 89.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ဒစာံ ပ္ဍဲ ပၞာန် အဳရက် သၞာံ ၂၀၀၂ ညး ထံက်ဂလာန် ဥပဒေ ကဵု အခေါၚ် သမ္မတ ဂျံက် ဒပ်ဗလျူ ဘုယျ် (George W. Bush) စကာ ပရေၚ် ပၞာန် လ္တူ ဍုၚ် အဳရက် (Iraq) ရ။ ဆဂး ဗွဲကြဴ ညး ပါ်ပါဲ လၟေၚ် ကမၠောန် အုပ်ဓုပ် ပၞာန် သမ္မတ ဘုယျ် တုဲ ဒစဵုဒစး ပရေၚ် ထပ် စုတ် ဒပ်ပၞာန် (troop surge) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၇ ရ။ ဗါၚ်ဒေန် ပ္တိတ် လညာတ် သွက်ဂွံ ပါ် ဍုၚ် အဳရက် နဒဒှ် ဒေသ ပိ ကရေက် နကဵု လညာတ် ဖေက်ဒရေဝ် (federalism) သွက်ဂွံ ဝေၚ်ပါဲ ပၞာန် အပ္ဍဲဍုၚ် ကီုလေဝ် လညာတ် ဝွံ ဟွံဂွံ ဒုၚ်တဲ နူ အလဵုအသဳ အမေရိကာန် တအ် ရ။&lt;ref&gt;Gordon, Michael (2006). ''Cobra II''. Pantheon Books. p. 204.&lt;/ref&gt;

ညး ထံက်ဂလာန် လ္တူ ဂကောံ မဟာမိတ် အမေရိကာန် ဗွဲမဇၞော် တုဲ ပ္တိတ်ဇြဟတ် သွက်ဂွံ ထပ် ဇၞော် ပၠာဲ ဂကောံ နေတဝ် လပါ် ရးဥရောပ ဗမံက် ကြဴနူ ကၟိန်ဍုၚ် သဵုဗိယေတ် លီုလာ် ရ။ ညး ဆဵုဂဗ ကဵု က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဍုၚ်သ္အာၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဥပမာ သမ္မတ ရုရှ ဗလာဒဳမဳယာ ပူတေန် (Vladimir Putin) တုဲ ညး မၞုံကဵု ပရေၚ် ဆက်ဆောံ ပူဂိုလ် ခိုဟ် ကဵု က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဍုၚ်သ္အာၚ် တအ် ရ။ ပရေၚ် ဆဵုဂဗ ဝွံ ဒှ် အရာ မကဵု ဇြဟတ် သွက် ညး ကာလ ရုဲစှ် သွက် ဒုတိယ သမ္မတ ရ။&lt;ref&gt;Haass, Richard (2009). ''War of Necessity, War of Choice''. Simon &amp; Schuster. p. 145.&lt;/ref&gt;

== ဒုတိယ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၈ ဗါၚ်ဒေန် လုပ်ပြိုၚ်ပကာန် သွက် အလံၚ် သမ္မတ ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် အလန် ဒုတိယ ကီုလေဝ် ညး နုက်တိတ် ကြဴနူ ကလိဂွံ မာဲ အောန် ပ္ဍဲ အိုင်အိုဝါ (Iowa) ရ။ ဆဂး ဗါရာတ် အဝ်ဗါမာ ရုဲစှ် ညး နဒဒှ် မၞိဟ် တွဲဖက် သွက် တာလျိုၚ် ဒုတိယ သမ္မတ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ဆဵုဂဗ ပရေၚ်ဍုၚ်သ္အာၚ် ညး ကေုာံ အစောံစောဲ ပ္ဍဲ ပရေၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် ကောန်ကမၠောန် သာမည တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ရုဲမာဲ သၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ် ညးတအ် ဇၞးကေတ် ဂျောန် မက်ကိန် (John McCain) ကေုာံ သာရာ ပေလေန် (Sarah Palin) တုဲ ဗါၚ်ဒေန် ဒုၚ်ကေတ် သစ္စာ ဒုတိယ သမ္မတ ပ္ဍဲ ၂၀ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၀၉ ရ။&lt;ref&gt;Heilemann, John (2010). ''Game Change''. HarperCollins. p. 350.&lt;/ref&gt;

နဒဒှ် ဒုတိယ သမ္မတ ဗါၚ်ဒေန် ဂွံ တာလျိုၚ် ဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သြန်ဘဏ္ဍာ အခိၚ် ကျာတ်ဒြပ် ဇၞော် (Great Recession) ရ။ ညး အုပ်ဓုပ် လ္တူ လၟေၚ်ကမၠောန် ဥပဒေ ကလေၚ် လွဳလွတ် သြန်ဘဏ္ဍာ (American Recovery and Reinvestment Act of 2009) မၞုံ ၚုဟ်မး ၇၈၇ ဗဳလဳယာန် ဒဝ်လာ သွက်ဂွံ ခၞံ ကမၠောန် အခြေခံအဆောက်အအုံ ရ။ ညး ကေုာံ သမ္မတ အဝ်ဗါမာ မၞုံကဵု ပရေၚ် ဆက်ဆောံ ကြပ်ညောန် တုဲ ဗါၚ်ဒေန် ဒှ် မၞိဟ် ကဵု ကသပ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် သွက် အဝ်ဗါမာ လၟိုန် ရ။&lt;ref&gt;Grunwald, Michael (2012). ''The New New Deal''. Simon &amp; Schuster. p. 210.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပရေၚ် ဍုၚ်သ္အာၚ် ဗါၚ်ဒေန် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကမၠောန် နုက်တိတ် ဒပ်ပၞာန် နူ ဍုၚ် အဳရက် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၁ ကေုာံ ကဵု သြဝါဒ လ္တူ ပရေၚ် ဂီုကၠီု ဍုၚ် ယူကရေိန် (Ukraine) ကြဴနူ ရုရှ သီကေတ် ခရိုင်းမီးယား (Crimea) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၄ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဟိုတ်နူ ကောန်ညး ဗဵု ဗါၚ်ဒေန် စုတိ အာ ညး ဖျေံသ္ဂုတ်ထာဝ် သွက်ဂွံ ဟွံလုပ်ပြိုၚ် သမ္မတ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၆ ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ တိတ် နူ တာလျိုၚ် သမ္မတ အဝ်ဗါမာ ဇိုန်နှၚ် လာပ် တဆိပ်ကြာ သမ္မတ သွက် ဗၠးၜး (Presidential Medal of Freedom) နကဵု စၟတ်သမ္တီ ကဆံၚ် တၟေၚ် ဇရေၚ် ဗါၚ်ဒေန် ရ။&lt;ref&gt;Baker, Peter (2017). ''Obama: The Call of History''. New York Times. p. 290.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ရုဲမာဲ သမ္မတ ၂၀၂၀ ==
ပ္ဍဲ လိက် လလောၚ်တြး ပ္ဍဲ ဧပြဳ ၂၀၁၉ ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် လလောၚ်တြး ဒဒှ်ရ ညး လုပ်ပြိုၚ်ပကာန် သွက် သမ္မတ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ရှာလောတ်သဗေဝ် (Charlottesville) မဆေၚ်ကဵု လညာတ် ဂကူ ဇၞော်အိုတ် တုဲ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ လမျီု ဍုၚ် အမေရိကာန် နွံ ပ္ဍဲ ပရေၚ် အန္တရာယ် ရ။ ညး ကၠောန် ကမၠောန် ရုဲမာဲ နကဵု လညာတ် ကလေၚ် ပံၚ်ကောံ ဍုၚ် ကေုာံ ကလေၚ် ဒက်ပ္တန် ပရေၚ် သာမည လ္တူ လညာတ် ဇၞော်မောဝ် (progressive) တအ် ရ။ ၜိုန်ရ စကၠောန် ရုဲမာဲ ဂွံ လၟိဟ် အောန် ကီုလေဝ် ညး ဇၞးကေတ် ပ္ဍဲ တွဵုရး သောက် ကာရဝ်လာၚ်နာ (South Carolina) တုဲ ကလိဂွံ အလံၚ် သမ္မတ ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် ရ။&lt;ref&gt;Martin, Jonathan (2021). ''This Will Not Pass''. Simon &amp; Schuster. p. 45.&lt;/ref&gt;

ဗါၚ်ဒေန် ရုဲစှ် ကမာလာ ဟာရေတ် (Kamala Harris) အမာတ်ကၠတ်ထဝ် နူ ကာလဳဖဝ်နဳယျာ နဒဒှ် မၞိဟ် တွဲဖက် ညး မဒှ် မၞိဟ်ဗြဴ ပထမ ကေုာံ မၞိဟ် လမ္စံက် ကေုာံ အာရှ ပထမ ပ္ဍဲ ဝင် ရုဲမာဲ သမ္မတ ရ။ ပရေၚ် ရုဲမာဲ ဝွံ ဒးဒုၚ် ဇီုကဵု ယဲကပ် ကဝ်ဗေတ်-၁၉ တုဲ ဗါၚ်ဒေန် စကာ နဲကဲ စန်ဒက် နူ သ္ၚိ ကေုာံ အေန်တာနေတ် မဒှ် ပရေၚ် တၞဟ်ခြာ နူ ဒဝ်နယ် တရာမ် မကၠောန် သဘၚ် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။&lt;ref&gt;Dovere, Edward-Isaac (2021). ''Battle for the Soul''. Viking. p. 302.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ရုဲမာဲ ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၂၀ ဗါၚ်ဒေန် ဇၞးကေတ် ဒဝ်နယ် တရာမ် နကဵု မာဲ ညးဍုၚ် (popular vote) လၟိဟ် ၈၁ မဳလဳယာန် ပြၚ် မဒှ် လၟိဟ် ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကေုာံ မာဲ ကိုယ်စားလှယ် (electoral votes) ၃၀၆ သွက် ၂၃၂ ရ။ ဒဝ်နယ် တရာမ် ဟွံဒုၚ်တဲ ပရေၚ် ကျမာဲ တုဲ စောဲဒုဟ် ရုၚ်ဗစာ ကီုလေဝ် ဟွံအံၚ်ဇၞး ရ။ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၆ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၂၁ ဂကောံ ထံက်ဂလာန် တရာမ် လုပ် တိုက်ခိုက် ရုၚ် ကၠတ်ထဝ် ကာပဳတဝ် (Capitol) ကီုလေဝ် ဗွဲကြဴ ကၠတ်ထဝ် စၟတ်သမ္တီ အံၚ်ဇၞး ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ် အံၚ်ဇၞး မာဲ သမ္မတ ၂၀၂၀
|-
! ညးပြိုၚ်ပကာန် !! ဗော် !! မာဲ ညးဍုၚ် !! တၟအ်ကၠံ !! မာဲ ကိုယ်စားလှယ်
|-
| ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် || ဒဳမဝ်ကရေတ် || ၈၁,၂၈၃,၀၉၈ || ၅၁.၃% || ၃၀၆
|-
| ဒဝ်နယ် တရာမ် || ရဳပပ်ဗလဳကာန် || ၇၄,၂၂၂,၉၅၈ || ၄၆.၈% || ၂၃၂
|}

== အုပ်ဓုပ် သမ္မတ ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် အပ္ဍဲဍုၚ် ==
ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ဒုၚ်ကေတ် သစ္စာ သမ္မတ ၄၆ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၀ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၂၁ ရ။ ပရေၚ် ကမၠောန် ပထမ ညး ဂှ် သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲကပ် ကဝ်ဗေတ်-၁၉ ကေုာံ ထံက်ပၚ် သြန်ဘဏ္ဍာ ရ။ ညး ဇရီု စၟတ်တဲ ဥပဒေ ကယ်ဆယ် အမေရိကာန် (American Rescue Plan Act of 2021) မၞုံ ၚုဟ်မး ၁.၉ ထရဳလဳယာန် ဒဝ်လာ မပါလုပ် ပရေၚ် ထံက်ပၚ် သြန် တိုက်ရိုက် ဇရေၚ် ညးဍုၚ်ကွာန်၊ ပရေၚ် ထံက်ပၚ် ဘာ ကေုာံ ပရေၚ် တက် ထပိုက် စဵုဒၞာ ကဝ်ဗေတ်-၁၉ ရ။&lt;ref&gt;Shear, Michael (2021). ''The First 100 Days''. Washington Post. p. 12.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ကမၠောန် သိုၚ်ခၞံ ညး ဇရီု စၟတ်တဲ ဥပဒေ အခြေခံအဆောက်အအုံ (Infrastructure Investment and Jobs Act) မၞုံ ၚုဟ်မး ၁.၂ ထရဳလဳယာန် သွက်ဂွံ သိုၚ် ဂၠံၚ်၊ တဒါ၊ ကေုာံ ပရေၚ် အေန်တာနေတ် မဒှ် ဥပဒေ ၜါဗော် သီုဖအိုတ် ဒုၚ်တဲ ရ။ ဗွဲကြဴ ညး ထံက်ဂလာန် ဥပဒေ ဖအောန်ဖျေံ တိုန်ၚုဟ်မး ကပေါတ် (Inflation Reduction Act of 2022) မဒှ် ဥပဒေ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ ဥတုရာသဳ ကေုာံ ဖျေံ ၚုဟ်မး ဂဥုဲ လွဳယဲ ရ။&lt;ref&gt;Krugman, Paul (2022). ''Bidenomics Explained''. NYT Books. p. 88.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပရေၚ် သၞောဝ်ဓဝ် ညး ခါန်ကၞက် တၠသၞောဝ် ကေတာန်ဂျဳ ဗရံၚ် ဂျေက်သာန် (Ketanji Brown Jackson) ဇရေၚ် ရုၚ်ဗစာ ကဆံၚ်သၠုၚ်အိုတ် (Supreme Court) မဒှ် မၞိဟ်ဗြဴ လမ္စံက် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍုၚ် ရ။ သြန်ဘဏ္ဍာ ဍုၚ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး ခိုဟ်တိုန် နကဵု လၟိဟ် ကမၠောန် အလုပ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုၚ် ကီုလေဝ် ညး ဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ ၚုဟ်မး ကပေါတ် တိုန် (inflation) ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ ကေုာံ ၂၀၂၃ မကဵု အန္တရာယ် လ္တူ စိုတ် ညးဍုၚ်ကွာန် ရ။&lt;ref&gt;Cassidy, John (2023). ''The Economy under Biden''. The New Yorker. p. 40.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ဍုၚ်သ္အာၚ် အုပ်ဓုပ် ဗါၚ်ဒေန် ==
ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ဍုၚ်သ္အာၚ် ဗါၚ်ဒေန် စကၠောန် နကဵု လၟေၚ် ကလေၚ် လုပ် ဂကောံ လိက်ကသုက် ဥတုရာသဳ ပါရဳ (Paris Agreement) ကေုာံ ဂကောံ ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ ညး ဖျေံသ္ဂုတ်ထာဝ် သွက်ဂွံ နုက်တိတ် ဒပ်ပၞာန် အမေရိကာန် သီုဖအိုတ် နူ အာဖဂါန်နေတ်သတာန် မကဵု ဟိုတ် ဂကောံ တာလဳဗာန် (Taliban) ကလေၚ် သီကေတ် အဝဵု ဍုၚ် ဗွဲမပြဟ် တုဲ ပရေၚ် နုက်တိတ် ဝွံ ဒးဒုၚ် ပါ်ပါဲ ဗွဲမဇၞော် လ္တူ ပရေၚ် စဳစောတ် ကေုာံ ပရေၚ် ချိုတ် ကောန်ပၞာန် ၁၃ တၠ ရ။&lt;ref&gt;Woodward, Bob (2021). ''Peril''. Simon &amp; Schuster. p. 301.&lt;/ref&gt;

[[File:Vladimir Putin and Joe Biden in Geneva 03 (cropped).jpg|thumb|သမ္မတ ဗါၚ်ဒေန် ကေုာံ သမ္မတ ရုရှ ပူတေန် ပ္ဍဲ ဂျနဳဗာ၊ သၞာံ ၂၀၂၁]]

ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ အခိၚ် ရုရှ လုပ်တိုက် ဍုၚ် ယူကရေိန် ဗါၚ်ဒေန် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဂကောံ နေတဝ် သွက်ဂွံ ဒစဵုဒစး ရုရှ နကဵု ပရေၚ် ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (sanctions) ကေုာံ ထံက်ပၚ် သြန် ကေုာံ လွဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဇရေၚ် ယူကရေိန် ရ။ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပၞာန် ဝွံ ဒှ် ပရေၚ် ပြိုၚ်ပကာန် အကြာ လညာတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ လညာတ် တၠအဝဵု ရ။ ညး ဟွံလွှတ် ဒပ်ပၞာန် အမေရိကာန် တိုက်ရိုက် သွက်ဂွံ ဝေၚ်ပါဲ ပၞာန် ဂၠးကဝ် တတိယ ရ။&lt;ref&gt;Sanger, David (2022). ''New Cold War''. NYT Press. p. 112.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ ညး ပ္တိတ်ဇြဟတ် သွက်ဂွံ ဒစဵုဒစး ဍုၚ် ကြုက် နကဵု ဂကောံ မဟာမိတ် မတွံဂး ကွာတ် (Quad) ကေုာံ အံကေတ် (AUKUS) မဒှ် ပရေၚ် ထံက်ပၚ် က္ၜၚ်ဗၠိုပ်ဍာ် နျူကလဳယျာ သွက် ဍုၚ် သြသတြေလျာ (Australia) ရ။ အခိၚ် ပၞာန် အေတ်သရေလ ကေုာံ ဟာမာတ် (Israel-Hamas war) ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃ ဗါၚ်ဒေန် ထံက်ဂလာန် အေတ်သရေလ ဗွဲမဇၞော် ကီုလေဝ် ညး ဂစာန် သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေံ ပရေၚ် ချိုတ် ညးဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲ ဂါဇာ (Gaza) တုဲ ပရေၚ် ဝွံ ဒးဒုၚ် ပါ်ပါဲ နူ ညးသၟတ် အမေရိကာန် ကေုာံ ဂကောံ အာရပ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။&lt;ref&gt;Haass, Richard (2023). ''Foreign Policy in the Biden Era''. CFR Books. p. 75.&lt;/ref&gt;

== လညာတ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ==
လညာတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဗါၚ်ဒေန် ပြံၚ်လှာဲ ကၠုၚ် အပ္ဍဲ လၟေၚ်ဘဝ ညး နူ လညာတ် သာမည လ္ပာ် လညာတ် ဇၞော်မောဝ် ရ။ ပ္ဍဲ ပရေၚ် သြန်ဘဏ္ဍာ ညး စၟတ်သမ္တီ လညာတ် &quot;ဗါၚ်ဒေန်နဝ်မေတ်&quot; (Bidenomics) မအဓိက လ္တူ ပရေၚ် ဇၞော်မောဝ် နူ ကဆံၚ် သၟဝ် တိုန် အလ္တူ (bottom-up) ကေုာံ ဒစဵုဒစး လညာတ် ဇၞော်မောဝ် နူ ကဆံၚ် သၠုၚ် စှ်ေ သၟဝ် (trickle-down) ရ။ ညး ထံက်ဂလာန် သမဂ္ဂ ကောန်ကမၠောန် (labor unions) ဗွဲမဇၞော် တုဲ ဒှ် သမ္မတ ပထမအိုတ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ် ကွာ်ထ္ၜးဆန္ဒ ကောန်ကမၠောန် ဥပမာ သမဂ္ဂ ကောန်ကမၠောန် ကွဳစက် (UAW) ရ။&lt;ref&gt;Greenhouse, Steven (2023). ''Labor and the President''. Labor Press. p. 20.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပရေၚ် လူမှုရေး ညး ထံက်ဂလာန် အခေါၚ်အရာ သမ္ဘာတြုဟ် ကေုာံ တြုဟ်ဗြဴ တုပ် (LGBTQ rights) ကေုာံ ဥပဒေ ကာကွယ် အခေါၚ် ဖျေံ ကောန်ၚာ် (abortion rights) ကြဴနူ ရုၚ်ဗစာ ကဆံၚ်သၠုၚ်အိုတ် ပလီု ဥပဒေ Roe v. Wade ရ။ အာဲကၟာဲ အဓိက ညး ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် ကလေၚ် ဒက်ပ္တန် စိုတ်ဓါတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် အမေရိကာန် ကြဴနူ အခိၚ် ဒဝ်နယ် တရာမ် ကေုာံ ကမၠောန် ဥပဒေ ခိုဟ် သွက် သြန်ဘဏ္ဍာ ရ။ ဆဂး အာယုက် ဇၞော် ညး ဒှ် ပရေၚ် ဒးဒုၚ် သၟာန် ဗွဲမဂၠိုၚ် နူ ညးဍုၚ်ကွာန် ရ။&lt;ref&gt;Chait, Jonathan (2024). ''The Biden Legacy''. New York Magazine. p. 15.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဧပြဳ ၂၀၂၃ ဗါၚ်ဒေန် လလောၚ်တြး ဒဒှ်ရ ညး သွက်ဂွံ လုပ်ပြိုၚ်ပကာန် သမ္မတ သၞာံ ၂၀၂၄ ပၠန် ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ကောံဓရီု စောဒက တက်ကျာ (debate) ကဵု တရာမ် ပ္ဍဲ ဂိတု ဂျောန် ၂၀၂၄ ညး မၞုံကဵု အခက်အခုဲ ဗွဲမဇၞော် သွက်ဂွံ ဟီုအရေဝ် ကၠးကၠး တုဲ ဒးဒုၚ် ဓရိုဟ် နူ ဂကောံ ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် တအ် သွက်ဂွံ နုက်တိတ် ရ။ ပ္ဍဲ ၂၁ ဇူလာၚ် ၂၀၂၄ ဗါၚ်ဒေန် လလောၚ်တြး နုက်တိတ် နူ ပရေၚ် ရုဲမာဲ ကေုာံ ထံက်ဂလာန် ဒုတိယ သမ္မတ ကမာလာ ဟာရေတ် နဒဒှ် မၞိဟ်စၞး အလံၚ် သမ္မတ ရ။ ညး ဒှ် သမ္မတ မဟွံလုပ် ပြိုၚ်ပကာန် အလန် ဒုတိယ ပထမအိုတ် စတမ် နူ လေန်ဒေါန် ဗဳ ဂျောန်သောန် (Lyndon B. Johnson) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၈ ရ။&lt;ref&gt;Thrush, Glenn (2024). ''The Final Days of the Campaign''. New York Times. p. 1.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Witcover |first=Jules |year=2010 |title=Joe Biden: A Life of Trial and Redemption |publisher=William Morrow |isbn=978-0061791987}}
* {{cite book |last=Biden |first=Joe |year=2007 |title=Promises to Keep: On Life and Politics |publisher=Random House |isbn=978-1400065363}}
* {{cite book |last=Biden |first=Joe |year=2017 |title=Promise Me, Dad: A Year of Hope, Hardship, and Purpose |publisher=Flatiron Books |isbn=978-1250171672}}
* {{cite book |last=Evan |first=Osnos |year=2020 |title=Joe Biden: The Life, the Run, and What Matters Now |publisher=Scribner |isbn=978-1982174026}}
* {{cite web |last=White House |first=The |year=2021 |title=President Joe Biden |url=https://www.whitehouse.gov/administration/president-biden/ |publisher=The White House |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210205094010/https://www.whitehouse.gov/administration/president-biden/ |archivedate=2021-02-05 |accessdate=2021-02-05}}

{{Navbox
| name      = ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန်
| title     = ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန်
| listclass = hlist
| state     = collapsed
| group1    = ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်
| list1     =
* [[သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
* [[ဒုတိယ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
* [[အမာတ်ကၠတ်ထဝ်]]
| group2    = သ္ၚိကၟိန်
| list2     =
* [[ဂျေဝ် ဗါၚ်ဒေန်]]
* [[ဗဵု ဗါၚ်ဒေန်]]
* [[ဟာန်တာ ဗါၚ်ဒေန်]]
| group3    = ပရေၚ်ရုဲမာဲ
| list3     =
* [[ပရေၚ်ရုဲမာဲ သမ္မတ ၂၀၀၈]]
* [[ပရေၚ်ရုဲမာဲ သမ္မတ ၂၀၂၀]]
}}

{{DEFAULTSORT:Biden, Joe}}
[[Category:ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန်]]
[[Category:သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
[[Category:ဒုတိယ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
[[Category:အမာတ်ကၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် နူ တွဵုရး ဒဳလာဝဴ]]
[[Category:ညးမကလိဂွံ လာပ် စၟတ်သမ္တီ ကဆံၚ် တၟေၚ်]]
[[Category:ညးမသၠးဂၠံဂဝ် သၞာံ ၁၉၄၂]]</text>
      <sha1>6z90qdedq2vtg8lnzfxrtamigstgy95</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗဳ ကလေန်တောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13181</id>
    <revision>
      <id>60106</id>
      <parentid>59786</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:07:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>60106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42623" sha1="alvksent3dipkd8qheteur7jwsx2a23" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name = ဗဳ ကလေန်တောန်
| native_name = Bill Clinton
| image = President Bill Clinton.jpg
| caption = ကလေန်တောန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၃
| office = သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု ၄၂
| vicepresident = အာလ် ဂေါဝ် (Al Gore)
| term_start = ၂၀ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၉၃
| term_end = ၂၀ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၁
| predecessor = ဂျောတ် အုချ်. ဒါဗလျူ. ဘုသ် (George H. W. Bush)
| successor = ဂျောတ် ဒါဗလျူ. ဘုသ် (George W. Bush)
| office1 = ဝန်ဇၞော် တွဵုရး အာကာန်သာ မရနုက်ကဵု ၄၀ ကေုာံ ၄၂
| lieutenant1 = ဝင်သတောန် ဘရိုၚ်ယေန် (Winston Bryant)&lt;br&gt;ဂျေမ် ထာကာ (Jim Guy Tucker)
| term_start1 = ၁၁ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၈၃
| term_end1 = ၁၂ ဒီဇြေမ်ဗါ ၁၉၉၂
| predecessor1 = ဖရန့် ဝှိုက် (Frank White)
| successor1 = ဂျေမ် ထာကာ
| term_start2 = ၉ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၇၉
| term_end2 = ၁၉ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၈၁
| predecessor2 = ဒေဗေတ် ပရာၚ်ယာ (David Pryor)
| successor2 = ဖရန့် ဝှိုက်
| birth_name = ဝဳလဳယာမ် ဂျေဖ်ဖာသာန် ဗလိုက်သ် မရနုက်ကဵု ပိ (William Jefferson Blythe III)
| birth_date = {{Birth date and age|1946|8|19}}
| birth_place = ဟုပ်၊ တွဵုရး အာကာန်သာ၊ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| death_date = 
| death_place = 
| political_party = ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် (Democratic Party)
| spouse = {{Marriage|ဟဳလာရဳ ရောဒ်ဟာမ်|1975}}
| children = ឆေလ်သဳ (Chelsea)
| alma_mater = တက္ကသိုလ် ဂျံတ်တံၚ် (BS)&lt;br&gt;တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့ (Oxford)&lt;br&gt;တက္ကသိုလ် ယေလ် (JD)
| signature = Bill Clinton signature.svg
}}

'''ဗဳ ကလေန်တောန်''' (Bill Clinton) (ယၟုပေၚ်ၚ် '''ဝဳလဳယာမ် ဂျေဖ်ဖာသာန် ကလေန်တောန်''' (William Jefferson Clinton)၊ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ၁၉ အဝ်ဂေတ် သၞာံ ၁၉၄၆) ဒှ် သၟာပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ညးမသၞောဝ်ဓဝ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မယိုက်ဂၠေၚ်လဝ် တာလျိုၚ် သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု ၄၂ နူသၞာံ ၁၉၉၃ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၀၁ ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံဒှ် သမ္မတ ညးယိုက်ဂၠေၚ်လဝ် တာလျိုၚ် ဝန်ဇၞော် တွဵုရး အာကာန်သာ (Arkansas) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၉ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၈၁၊ ကေုာံ မွဲအလန်ပၠန် နူသၞာံ ၁၉၈၃ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၉၂ ရ။ ပ္ဍဲဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် (Democratic Party) ညးပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံ &quot;ဒဳမဝ်ကရေတ် တၟိ&quot; (New Democrat) မဒှ် ဂကောံမဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် လဒေါဝ်-ပုၚ် (centrist) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bill Clinton |url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/william-j-clinton/ |website=The White House |access-date=15 November 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180908213839/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/william-j-clinton/ |archivedate=8 September 2018 |accessdate=8 September 2018}}&lt;/ref&gt;

အဃော မယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် သမ္မတ ကလေန်တောန် ခၞံဗဒှ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် မပ္တံကဵု ပရေၚ်ဖ္အောန်ဖျေံ ပရေၚ်ဆောံလေၚ် သြန်ဘဏ္ဍာ (deficit reduction)၊ ကေုာံ လိက်ကသုက် ပရေၚ်ဗၞိက် ဗၠးၜး ဍုၚ်အမေရိက သၟဝ်ကျာ (NAFTA) တအ်ရ။ ပ္ဍဲအလန်ဒုတိယ ညးကလိဂွံ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်မောဝ်တိုန် ဗွဲမလောန် တုဲ သြန်ဘဏ္ဍာ ကၟိန်ဍုၚ် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲပွိုၚ် ၃၀ သၞာံ ပြၚ်ၚ် ကလိဂွံ ပရေၚ်သြန်ပရဲ (surplus) ရ။ ပရေၚ်စောဲဒုဟ် သွက်ဂွံနုက်တိတ် (impeachment) ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၈ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကေုာံ မဝ်နဳကာ လဳဝေန်သကဳ (Monica Lewinsky) ကီုလေဝ် အလဵုအသဳ အေန်ပါယာ ညး ဆက်တန်တဴအာ စဵုကဵုအိုတ် အာယုက် တာလျိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harris |first=John F. |title=The Survivor: Bill Clinton in the White House |year=2005 |publisher=Random House |isbn=978-0375508479}}&lt;/ref&gt;

== ပထမအဝဲ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ ==
ကလေန်တောန် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲရုၚ်ဂဥုဲ ဂျူလဳယာ ချေတ်သတာ (Julia Chester Hospital) ပ္ဍဲဍုၚ် ဟုပ် (Hope)၊ တွဵုရး အာကာန်သာ နကဵုယၟု ဝဳလဳယာမ် ဂျေဖ်ဖာသာန် ဗလိုက်သ် မရနုက်ကဵု ပိ ရ။ မအံက်ညး ဝဳလဳယာမ် ဂျေဖ်ဖာသာန် ဗလိုက်သ် ဒုတိယ ဒးချိုတ်အာ နကဵု အမှုကွဳစက် ပ္ဍဲပွိုၚ် ပိဂိတု ကိုပ်ကၠာ ညးဟွံဂွံကတဵုဒှ်မၞိဟ်ရ။ မိအံက်ညး ဗာဂျဳနဳယျာ ဒေဝ် (Virginia Dell) တိုန်ဘာ သွက်ဂွံဒှ် သူနာပြု ပ္ဍဲဍုၚ် နျူအဝ်လဳယာန် (New Orleans) တုဲ ကလေန်တောန် ဒးမံၚ် ကေုာံ မိနော် မနော် ပ္ဍဲဍုၚ် ဟုပ် ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၀ မိအံက်ညး ထပ်ဒက်အိန်ထံၚ် ကေုာံ ရဝ်ဂျာ ကလေန်တောန် (Roger Clinton) မဒှ် ညးမသွံရာန် ကွဳစက် တုဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညး ပြံၚ်အာမံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ် ဟံတ် သပရေၚ် (Hot Springs) ရ။ ကလေန်တောန် စကာ ယၟုတၞောဝ် &quot;ကလေန်တောန်&quot; ပ္ဍဲဘာ ကီုလေဝ် သၞာံ ညးကလိဂွံ အာယုက် ၁၅ သၞာံဟေၚ် ပြံၚ်လှာဲယၟု နကဵုသၞောဝ်ဓဝ် ဗွဲမဍိုက်ပေၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Biography of William J. Clinton |url=https://www.clintonlibrary.gov/education/biography-william-j-clinton |website=Clinton Presidential Library |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိၚ် မတိုန်ဘာ တန်သမၠုၚ် ပ္ဍဲ ဟံတ် သပရေၚ် ညးဒှ် ကွးဘာ မစိုန်သကီု ပ္ဍဲပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ကွတ်ဂဳတ (တက် သာက်သဝ်ဖောန် (saxophone)) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၃ ကလေန်တောန် ကလိဂွံ အခေါၚ်တိုန်စိုပ် ကောံဓရီု ကောန်ၚာ်ဝုတ်ဗၠာဲ ဍုၚ် (Boys Nation) ပ္ဍဲ ဝါရှေန်တောန် ဒဳသဳ (Washington, D.C.) တုဲ ဂွံဆဵုဂဗ ကေုာံ သမ္မတ ဂျောန် အေဖ်. ကနေဒဳ (John F. Kennedy) ပ္ဍဲ သ္ၚိဗတာၚ် (White House) ရ။ ပရေၚ်ဆဵုဂဗဝွံ ကဵုဒြဟတ် ညး သွက်ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် အနာဂတ် ဗွဲမလောန်ရ။ လိက်တၟံ ဒေါက်တာ မာတေန် လူသာ ကေၚ် (Martin Luther King Jr.) မဟီု &quot;အဲ နွံ သွပ်လ္ပအ်မွဲ&quot; (I Have a Dream) လေဝ် ညးကလၚ်လဝ် ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Clinton |first=Bill |title=My Life |year=2004 |publisher=Knopf |isbn=978-0375414572}}&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ မအံၚ်ဇၞး ဘာတန်သမၠုၚ် ညးဆက်တိုန် တက္ကသိုလ် ဂျံတ်တံၚ် (Georgetown University) ပ္ဍဲ ဝါရှေန်တောန် ဒဳသဳ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ B.S. ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဍုၚ်သၟာ် (Foreign Service) သၞာံ ၁၉၆၈ ရ။ နကဵု လာပ်ပညာ ရုဒ်သ် (Rhodes Scholarship) ညးဆက်အာ တိုန်ဘာ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့ (University of Oxford) ရးနိဂီု ဗြိတိန် ပွိုၚ် ၜါသၞာံ ကၠာဟွံဂွံ ပြံၚ်အာ တက္ကသိုလ် ယေလ် (Yale Law School) တုဲ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ဥပဒေ (J.D.) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၃ ရ။ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ယေလ် ညးဆဵုဂဗ ကေုာံ ဟဳလာရဳ ရောဒ်ဟာမ် (Hillary Rodham) မဒှ် သမ္ဘာညး အနာဂတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Maraniss |first=David |title=First in His Class: A Biography of Bill Clinton |year=1995 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0684818900}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်သၞောဝ်ဓဝ် ကေုာံ အလဵုအသဳ တွဵုရး ==
ကြဴနူ မတိတ်ဘာ နူ ယေလ် ကလေန်တောန် ပြံၚ်ကလေၚ်စိုပ် အာကာန်သာ တုဲ လုပ်ဗ္တောန် ဥပဒေ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် အာကာန်သာ (University of Arkansas) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဖေယျေတ်ဗဳလ် (Fayetteville) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၄ ညးဒုၚ်ရုဲမာဲ သွက်ဂွံလုပ် ဂကောံပါလဳမာန် ကၟိန်ဍုၚ် (House of Representatives) ကီုလေဝ် ဒးကျအာ မာဲ သွက် ဂွန် ပဝ် သလာမ်ယျာ (John Paul Hammerschmidt) ဗွဲမအောန်ရ။ ဟဳလာရဳ ပြံၚ်ကၠုၚ် အာကာန်သာ တုဲ ညးတအ် ၜါ ထပ်တဲ ပ္ဍဲ ၁၁ အံက်တဝ်ဗါ သၞာံ ၁၉၇၅ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၆ ကလေန်တောန် ဂွံဒုၚ်ရုဲစှ် နဒဒှ် နာဲသၞောဝ်ဓဝ် (Attorney General) တွဵုရး အာကာန်သာ မဒှ် တာလျိုၚ် အလဵုအသဳ ပထမအိုတ် သွက်ညးရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dumas |first=Ernest |title=The Clintons of Arkansas: An Introduction to Those Who Know Them Best |year=1993 |publisher=University of Arkansas Press |isbn=978-1557283252}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲတာလျိုၚ် နာဲသၞောဝ်ဓဝ် ကလေန်တောန် လွဳအစောန် စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာ သၟာရာန်ကပေါတ် (consumers) တုဲ ဒစဵုဒစှ် ကမ္ပဏဳ ပရေၚ်ဒြဟတ်ပၟတ် မပ္တိုန် ၚုဟ်မး သီုဟွံမွဲကဵု ဟိုတ်ဖဵုရ။ ပရေၚ်ကမၠောန်ညး ပ္ဍဲတာလျိုၚ်ဝွံ ကဵုယၟုဒယှ်ေတဴ ပ္ဍဲတွဵုရးတုဲ ညး ဖျေံသ္ဂုတ်ထာဝ် သွက်ဂွံ ဒုၚ်ရုဲမာဲ ဝန်ဇၞော် တွဵုရး အာကာန်သာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၈ ရ။ သွက် မာဲအပ္ဍဲဗော် (primary) ညးဂွံအံၚ်ဇၞး တုဲ ဆက်ဇၞး လေန် လဝ်ဝေတ် (Lynn Lowe) ပ္ဍဲ ပရေၚ်ရုဲမာဲ အလုံတွဵုရး ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bill Clinton (1946–) |url=https://encyclopediaofarkansas.net/entries/bill-clinton-400/ |website=Encyclopedia of Arkansas |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

== ဝန်ဇၞော် တွဵုရး အာကာန်သာ ==
ပ္ဍဲအခိၚ် မစိုပ် တာလျိုၚ် ဝန်ဇၞော် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၉ ကလေန်တောန် ကလိဂွံ အာယုက် ၃၂ သၞာံ ဟေၚ် တုဲ ဒှ် ဝန်ဇၞော် ဍောတ်သွတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ အလဵုအသဳ ညး ပ္ဍဲအလန် ပထမ ဏအ် စွံအာရီု လပါ် ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ပလေဝ်ပလေတ် ဂၠံၚ်တရဴ ကီုလေဝ် ညးဒးဒုၚ် ဒစဵုဒစှ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ပ္တိုန် အခေါန် ကွဳစက် (motor vehicle tax) ရ။ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ညး ဟွံမွဲကဵု ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ဗွဲမပေၚ်စိုတ် တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၀ ပရေၚ်ရုဲမာဲ ဂှ် ညးကျအာ သွက် ဖရန့် ဝှိုက် (Frank White) မဒှ် မၞိဟ် ဗော် ရဳပါပလဳကာန် (Republican) ရ။ ဣဏအ် ဒှ် ပရေၚ်ကျမာဲ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ လက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲ ဘဝ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ညး ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Osborne |first=John |title=White House Watch: The Ford Years |year=1977 |publisher=New Republic Books |isbn=978-0915220261}} &lt;!-- Related contemporary politics context --&gt;&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ မကျမာဲ ကလေန်တောန် ကလေၚ်စမ်ၜတ် ပရေၚ်ယောၚ်ယာ ညး တုဲ ဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ်တၟိ သွက်ဂွံ လုပ်ရုဲမာဲ ပၠန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၂ ရ။ ညး ဂွံအံၚ်ဇၞး တုဲ ကလေၚ်ဂွံ တာလျိုၚ် ဝန်ဇၞော် မွဲအလန် ပၠန် ရ။ နူသၞာံ ၁၉၈၃ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၉၂ ညး ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ဝန်ဇၞော် ပွိုၚ် စှ်သၞာံ တုဲ ပရေၚ်ပညာ ဂှ် ညးစွံလဝ် ပ္ဍဲ ကဆံၚ် ပထမ လၟိုန်ရ။ ညး ကေုာံ ဟဳလာရဳ ကလေန်တောန် ပံၚ်ကောံ တုဲ ပလေဝ်ပလေတ် သၞောတ် ပရေၚ်ပညာ တွဵုရး ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် မပ္တံကဵု တၚ်စမ်ၜတ် အစာဘာ (teacher testing) ကေုာံ တၚ်သၞောဝ် ပံၚ်ကောံ ဂကောံဘာဂမၠိုၚ် (school standards) ရ။ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ဝွံ ကဵုလဝ် ယၟု ညး ပ္ဍဲ ကဆံၚ် ကၟိန်ဍုၚ် နဒဒှ် ဝန်ဇၞော် မနွံကဵု စိုတ်ဓာတ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Governors of Arkansas: William Jefferson Clinton |url=https://sos.arkansas.gov/education/arkansas-history/governors/william-jefferson-clinton |website=Arkansas Secretary of State |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bill Clinton at desk.jpg|thumb|ဝန်ဇၞော် တွဵုရး အာကာန်သာ ကလေန်တောန် ပ္ဍဲ ရုၚ် ညး]]

== ပရေၚ်ရုဲမာဲ သမ္မတ သၞာံ ၁၉၉၂ ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၁ ကလေန်တောန် လလောၚ်တြး သွက်ဂွံ လုပ်ဒုၚ်ရုဲမာဲ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် နူကဵု ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ်ဂှ် သမ္မတ ဂျောတ် အုချ်. ဒါဗလျူ. ဘုသ် (George H. W. Bush) နွံကဵု ပရေၚ်ထံက်ဂလာန် ဗွဲမသၠုၚ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲ ပၞာန် ပင်လယ်ကွေ့ (Gulf War) ကီုလေဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဍုၚ် စကတဵုဒှ် ဍိုန်လျအာ (recession) ရ။ ကလေန်တောန် စွံအာရီု လပါ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဍုၚ် တုဲ သ္ပစၞးကဵု မၞိဟ် လဒေါဝ်-ပုၚ် (New Democrat) သွက်ဂွံ သီကေတ် စိုတ် မၞိဟ်စုတ်မာဲ ဂမၠိုၚ်ရ။ ပရေၚ်ဟီုတွဟ် ညး &quot;ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ယွံ မၞိဟ်သမၠီု&quot; (It's the economy, stupid) ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော် သွက် ဂကောံ ကလေန်တောန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Goldman |first=Peter |title=Quest for the Presidency 1992 |year=1994 |publisher=Texas A&amp;M University Press |isbn=978-0890966442}}&lt;/ref&gt;

မာဲအပ္ဍဲဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် (Democratic primaries) ညး ဂွံအံၚ်ဇၞး ဗွဲမလောဲသွာ ဟွံသေၚ်ရ။ ပရေၚ်ဒုဟ် မပ္တံကဵု ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကေုာံ ဂျေန်နဳဖာ ဖလာဝါ (Gennifer Flowers) ကေုာံ ပရေၚ်ပဲါ ပၞာန် ဝဳယေတ်နာမ် (Vietnam draft dodging) တအ် ပံက်ထ္ၜးကၠုၚ် ကီုလေဝ် ညး ကလေၚ်တန်တဴမာန် တုဲ ကလိဂွံ ယၟု &quot;ကောန်ၚာ် ကလေၚ်ကၠုၚ်&quot; (Comeback Kid) ရ။ ညး ရုဲစှ် အာလ် ဂေါဝ် (Al Gore) နဒဒှ် ဒုတိယ သမ္မတ တုဲ ညးတအ် ၜါ ဒှ် ဂကောံ မၞိဟ်သၟတ် မၞုံကဵု ဒြဟတ်တၟိ ရ။ ပ္ဍဲ ပရေၚ်ရုဲမာဲ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၉၂ ညး ဇၞး ဘုသ် ကေုာံ ရတ် ပေရဝ် (Ross Perot) မဒှ် မၞိဟ် ဗော် တတိယ၊ တုဲ ကလိဂွံ မာဲ ၄၃ က္ဍိုပ်ကၠံ ကေုာံ မာဲ ကံၚ်သဳ ရုဲမာဲ (Electoral College) ၃၇၀ ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=1992 Presidential Election Results |url=https://www.archives.gov/electoral-college/1992 |website=National Archives |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ကံၚ်သဳ ရုဲမာဲ (Electoral College) သၞာံ ၁၉၉၂
|-
! ညးဒုၚ်ရုဲမာဲ
! ဗော်
! မာဲ မၞိဟ် (Popular Vote)
! မာဲ ကံၚ်သဳ (Electoral Vote)
|-
| ဗဳ ကလေန်တောန်
| ဒဳမဝ်ကရေတ်
| ၄၄,၉၀၉,၈၀၆ (၄၃.၀%)
| ၃၇၀
|-
| ဂျောတ် အုချ်. ဒါဗလျူ. ဘုသ်
| ရဳပါပလဳကာန်
| ၃၉,၁၀၄,၅၅၀ (၃၇.၄%)
| ၁၆၈
|-
| ရတ် ပေရဝ်
| သၠးပွး (Independent)
| ၁၉,၇၄၃,၈၂၁ (၁၈.၉%)
| ၀
|}

== အလဵုအသဳ ကလေန်တောန် အလန်ပထမ ==
ကလေန်တောန် ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် သမ္မတ ပ္ဍဲ ၂၀ ဇာန်နဝါရဳ သၞာံ ၁၉၉၃ ရ။ ပရေၚ်ကမၠောန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ညးဂှ် လိက်ကသုက် ပရေၚ်ဖ္အောန်ဖျေံ သြန်ဘဏ္ဍာ (Omnibus Budget Reconciliation Act of 1993) မဒှ် လိက်ကသုက် မပ္တိုန် အခေါန် သွက် မၞိဟ်သိုက် ကေုာံ ဖ္အောန်ဖျေံ ပရေၚ်စကာသြန် အလဵုအသဳ ရ။ လိက်ကသုက် ဏအ် အံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲ ပါလဳမာန် နကဵု မာဲ ဒုတိယ သမ္မတ အာလ် ဂေါဝ် သွက်ဂွံ ပါ်မာဲ (tie-breaking vote) ရ။ တုဲပၠန် ညး ထ္ပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ပရေၚ်ဗၞိက် ဗၠးၜး ဍုၚ်အမေရိက သၟဝ်ကျာ (NAFTA) မကဵု အခေါၚ် သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗၞိက် သီုဟွံမွဲကဵု အခေါန် အကြာ အမေရိကာန်၊ ကနေဒါ ကေုာံ မက်သဳကဝ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Woodward |first=Bob |title=The Agenda: Inside the Clinton White House |year=1994 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0743414902}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စခိုဟ်တိုန် ကီုလေဝ် အလဵုအသဳ ကလေန်တောန် ဒးဆဵုဂဗ တၚ်ဝါတ်ဂါတ် လပါ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ရ။ ဟဳလာရဳ ကလေန်တောန် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဂကောံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် (health care reform) ကီုလေဝ် ဟွံကလိဂွံ ပရေၚ်ထံက်ဂလာန် နူ ပါလဳမာန် တုဲ လိက်ကသုက်ဏအ် ဒးတိုၚ်စွံလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၄ ရ။ ပရေၚ်ကျဏအ် ကဵု ဟိုတ် သွက် ဗော် ရဳပါပလဳကာန် ဂွံဇၞး ကလေၚ်ကေတ် အဝဵု ပ္ဍဲ ပါလဳမာန် ၜါဒၞာဲ (House and Senate) ပ္ဍဲ ပရေၚ်ရုဲမာဲ သၞာံ ၁၉၉၄ မကော်စ &quot;ပရေၚ်ပၠန်ဂတး ရဳပါပလဳကာန်&quot; (Republican Revolution) ရ။ ညး လေဝ် ကတဵုဒှ် မၞိဟ် &quot;လဒေါဝ်&quot; ပၠန် တုဲ ထ္ပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ပရေၚ်ပလေဝ်ပလေတ် စၞစ (Welfare Reform) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၆ ร။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Clinton's First Term |url=https://millercenter.org/president/clinton/domestic-affairs |website=Miller Center |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

== အလဵုအသဳ ကလေန်တောန် အလန်ဒုတိယ ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၆ ကလေန်တောန် ဇၞး ဗံဗ် ဒေါဝ် (Bob Dole) တုဲ ကလိဂွံ တာလျိုၚ် သမ္မတ မွဲအလန် ပၠန် ရ။ အလန်ဒုတိယ ဏအ် ဒှ် အခိၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်မောဝ်တိုန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဝင် အမေရိကာန် မကော်စ ဒေါတ်ကောမ် (dot-com boom) ရ။ သၞာံ ၁၉၉၈ ညး လလောၚ်တြး ဒဒှ်ရ သြန်ဘဏ္ဍာ ကၟိန်ဍုၚ် ကလိဂွံ သြန်ပရဲ (budget surplus) ကိုပ်ကၠာအိုတ် နူ သၞာံ ၁၉၆၉ ရ။ ပရေၚ်ကမၠောန် မဆေၚ်ကဵု ကောန်ၚာ် (CHIP) မကဵု ပရေၚ်အာမခံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် သွက် ကောန်ၚာ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန် မၞုံကဵု သြန်လုပ် အောန် တအ် ဂှ် လေဝ် ညး ထ္ပက်စၟတ်တဲလဝ် ပ္ဍဲအလန်ဏအ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stiglitz |first=Joseph E. |title=The Roaring Nineties: A New History of the World's Most Prosperous Decade |year=2003 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393058529}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ခိုဟ် ကီုလေဝ် အလန်ဒုတိယ ဏအ် ဒးဒုၚ် ထိခိုက် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်စောဲဒုဟ် သွက်ဂွံနုက်တိတ် (impeachment) ရ။ လိက်ကသုက် ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ဗၞိက် ဍုၚ်ကြုက် (China-U.S. trade relations) သွက်ဂွံ လုပ် ဂကောံဗၞိက် ဂၠးတိ (WTO) လေဝ် ညး ဖျေံသ္ဂုတ်ထာဝ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၀ ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ပရေၚ်သဘာဝဝန်းကျင် ညး ထ္ပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ကျဝ်တဝ် (Kyoto Protocol) ကီုလေဝ် ပါလဳမာန် ဟွံဒုၚ်တဲ သွက်ဂွံ အတည်ပြု ရ။ အိုတ်အာယုက် တာလျိုၚ် ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၁ ကလေန်တောန် နွံကဵု ၆၈ က္ဍိုပ်ကၠံ မၞိဟ်ထံက်ဂလာန် မဒှ် ကဆံၚ် သၠုၚ်အိုတ် သွက် သမ္မတ မတိတ်နူ တာလျိုၚ် တအ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဏအ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=President Clinton's Economic Record |url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/infocus/achievement/chap1.html |website=National Archives |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်စောဲဒုဟ် သွက်ဂွံနုက်တိတ် ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၈ ပရေၚ်အရှုပ်အယောၚ် (scandal) မဆေၚ်ကဵု ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အကြာ ကလေန်တောန် ကေုာံ မဝ်နဳကာ လဳဝေန်သကဳ (Monica Lewinsky) မဒှ် ကောန်ကမၠောန် လ္ၚတ်ကမၠောန် (intern) ပ္ဍဲ သ္ၚိဗတာၚ် ဂှ် ပံက်ထ္ၜးကၠုၚ် ရ။ ကိုပ်ကၠာ ညး တးပါဲ ဒဒှ်ရ &quot;ဟွံမွဲကဵု ပရေၚ်ဆက်ဆောံ လိၚ် ကေုာံ ဗြဴဝွံ&quot; (I did not have sexual relations with that woman) ကီုလေဝ် ဗွဲကြဴ ညး ဒးဒုၚ်ဝန် ပ္ဍဲ ဂတ ညးမစၟဳစၟတ် ကေနက် သတာ (Kenneth Starr) ဒဒှ်ရ နွံကဵု ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ဍာံပြ ရ။ ဟိုတ်နူ သက်သဳဏအ် ကေနက် သတာ ပ္တိုန် လိက်ဒုၚ်စဳရေၚ် (Starr Report) ဇရေၚ် ပါလဳမာန် သွက်ဂွံ စောဲဒုဟ် ကလေန်တောန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Posner |first=Richard A. |title=An Affair of State: The Investigation, Impeachment, and Trial of President Clinton |year=1999 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674000803}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ၁၉ ဒီဇြေမ်ဗါ သၞာံ ၁၉၉၈ ပါလဳမာန် (House of Representatives) ဖျေံသ္ဂုတ်ထာဝ် သွက်ဂွံ စောဲဒုဟ် နုက်တိတ် နူတာလျိုၚ် (impeach) နကဵု ဒုဟ် ၜါသာ်: ပရေၚ်ဟီုမုသာ ပ္ဍဲရုၚ်သၞောဝ် (perjury) ကေုာံ ပရေၚ်ကၟာတ်လဒဵု သၞောဝ်ဓဝ် (obstruction of justice) ရ။ ကလေန်တောန် ဒှ် သမ္မတ ဒုတိယ ပ္ဍဲ ဝင် အမေရိကာန် မဒးဒုၚ် စောဲဒုဟ် နုက်တိတ် ရ။ ဆက်တုဲ ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ကေုာံ ဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၁၉၉၉ ပရေၚ်စၟဳစၟတ် အမှု ပ္ဍဲ ဂကောံသီးနိတ် (Senate) ကတဵုဒှ် တုဲ သွက်ဂွံ နုက်တိတ် ဂှ် ဒးကလိဂွံ မာဲ ၜါ-ပိ (two-thirds) ရ။ ဆဂး မာဲ ဟွံပေၚ် ၆၇ တုဲ ညး ကလိဂွံ ပရေၚ်ဗၠးဒုဟ် ကေုာံ ဆက်တန်တဴ ပ္ဍဲ တာလျိုၚ် စဵုကဵု အိုတ်အာယုက် ရ။ ပရေၚ်စောဲဒုဟ် ဏအ် ကဵု ဟိုတ် သွက် ညးဍုၚ်ကွာန် ပါ်ဒကး လပါ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဗွဲမလောန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Impeachment of Bill Clinton |url=https://www.senate.gov/about/powers-procedures/impeachment/impeachment-clinton.htm |website=United States Senate |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ဍုၚ်သၟာ် ကေုာံ ပရေၚ်စဵုဒၞာ ==
ပ္ဍဲ လပါ် ပရေၚ်ဍုၚ်သၟာ် ကလေန်တောန် ဒးဆဵုဂဗ ကေုာံ ဂၠးတိ ကြဴနူ ပၞာန်လၜိုဟ် (post-Cold War era) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၃ အမေရိကာန် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်လွဳလွတ် ဍုၚ် သဝ်မာလဳယျာ (Somalia) ကီုလေဝ် ကြဴနူ ပၞာန် မဝ်ဂါဒဳရှူ (Battle of Mogadishu) ကောန်ပၞာန် အမေရိကာန် ၁၈ တၠ ဒးချိုတ်အာ တုဲ ညး နုက်ပၞာန် တိတ် ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၄ အဃော မကတဵုဒှ် ပရေၚ်ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ ပ္ဍဲ ရဝမ်ဒါ (Rwandan genocide) အမေရိကာန် ဟွံပါလုပ် ပရေၚ်စဵုဒၞာ တုဲ ဣဏအ် ဒှ် ပရေၚ်ယောၚ်ယာ အလဵုအသဳ ကလေန်တောန် မွဲ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Power |first=Samantha |title=&quot;A Problem from Hell&quot;: America and the Age of Genocide |year=2002 |publisher=Basic Books |isbn=978-0465061501}}&lt;/ref&gt;

လပါ် ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၅ ကလေန်တောန် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် သွက်ဂွံ ထ္ပက် လိက်ကသုက် ဒေတောန် (Dayton Agreement) မဖအိုတ်ကၠေံ ပၞာန် ပ္ဍဲ ဗေါတ်သနဳယျာ ကေုာံ ဟာဇဳဂဝ်ဗဳနာ (Bosnia and Herzegovina) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၉ ပၞာန် ကဝ်သဝ်ဗဝ် (Kosovo War) ကတဵုဒှ် တုဲ ကလေန်တောန် ဖ္အောဝ် ဒပ်ပၞာန် နာတဝ် (NATO) ကၠောန် ပရေၚ်ဗဗိုတ် ဗုံး သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဂကူ အာလ်ဗာနဳယျာ နူ ပရေၚ်ပဠက်ဂကူ သာဗဳယျာ ရ။ ပ္ဍဲ လဒေါဝ်-ဗမံက် (Middle East) ညး ထံက်ဂလာန် လိက်ကသုက် အဝ်သလဝ် (Oslo Accords) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၃ သွက် ဍုၚ် အေတ်သရေလ ကေုာံ ပါလေတ်သတာၚ် ကီုလေဝ် စဵုကဵု လက္ကရဴအိုတ် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဟွံအံၚ်ဇၞး ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Clinton's Foreign Policy |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/clinton |website=Office of the Historian, U.S. Department of State |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

== ဘဝ ကြဴနူ သမ္မတ ==
ကြဴနူ မတိတ် နူ သ္ၚိဗတာၚ် ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၁ ကလေန်တောန် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ချာပါကွာ (Chappaqua)၊ တွဵုရး နျူယံက် တုဲ ဒက်ပ္တန် ဂကောံ သုတေသန ကလေန်တောန် (Clinton Foundation) သွက်ဂွံ ကၠောန် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ၊ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဥတု ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် ရ။ ဂကောံ ညး ကၠောန်ဗဒှ် ပရေၚ်ထံက်ပၚ် ဇမၞော် သွက် ဂဥုဲ ယဲ HIV/AIDS ပ္ဍဲ တိုက် အာဖရိက ရ။ ညး ချူ လိက်အုပ် ဝင်ဘဝ ညး &quot;ဘဝ အဲ&quot; (My Life) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၄ မကလိဂွံ ပရေၚ်သွံရာန် ခိုဟ်အိုတ် မွဲအုပ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Clinton |first=Bill |title=Giving: How Each of Us Can Change the World |year=2007 |publisher=Knopf |isbn=978-0307266743}}&lt;/ref&gt;

ကလေန်တောန် ဆက်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် သွက်ဂွံ ထံက်ဂလာန် ဟဳလာရဳ ကလေန်တောန် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ရုဲမာဲ သမ္မတ သၞာံ ၂၀၀၈ ကေုာံ ၂၀၁၆ ကီုလေဝ် ညး ၜါ အလန် ကျအာ မာဲ သွက် အဝ်ဗာမာ (Barack Obama) ကေုာံ ထရန့် (Donald Trump) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၄ ကလေန်တောန် ဒးကၠောန် ပရေၚ်ခွဲစိတ် ကောန်တၟအ် (bypass surgery) တုဲ ဗွဲကြဴ ညး ပြံၚ်လှာဲ စၞစ နကဵု သၞောတ် ဟွံစ ဖျုန် (vegan diet) ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ပရေၚ်ရီုဗၚ် ဂၠးတိ ညး ကေုာံ ဂျောတ် အုချ်. ဒါဗလျူ. ဘုသ် ပံၚ်ကောံ တုဲ ပကောံ သြန် သွက် ညးဒးဒုၚ်ဘဲ သုနာမဳ သၞာံ ၂၀၀၄ ကေုာံ ဘဲ ယေန်သၟာၚ် ဟေတဳ သၞာံ ၂၀၁၀ ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Clinton Foundation |url=https://www.clintonfoundation.org/our-work/ |website=Clinton Foundation |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

== အာဲကၟာဲ ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ ==
ကလေန်တောန် နွံကဵု ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ မနာနာသာ် ပ္ဍဲ ဝင် အမေရိကာန် ရ။ ညး ဂွံဒုၚ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် သမ္မတ မပ္တိုန် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကၠောန်ဗဒှ် သြန်ပရဲ အလဵုအသဳ ရ။ လိက်တၟံ သုတေသန ဂမၠိုၚ် ပါ်ပါဲ ညး လပါ် ခိုဟ် သွက် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကီုလေဝ် လပါ် ပရေၚ်စောဲဒုဟ် (impeachment) ဂှ် ကဵုလဝ် ဒုဟ် သွက် ဝင် ညး ရ။ ကလေန်တောန် ဒှ် သမ္မတ မၞုံကဵု ပရေၚ်ဟီုတွဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ညးဍုၚ်ကွာန် မစိုန်သကီု အိုတ် မွဲတၠ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Branch |first=Taylor |title=The Clinton Tapes: Wrestling History with the President |year=2009 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1416543336}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး ပ္ဍဲ အခိၚ် လက္ကရဴ လိက်ကသုက် ညး မပ္တံကဵု ပရေၚ်ပလေဝ် သၞောဝ် ရာဇာဝတ် သၞာံ ၁၉၉၄ (1994 Crime Bill) ဂှ် ဒးဒုၚ် ဒစဵုဒစှ် ဟိုတ်နူ ကဵု ဟိုတ် သွက် ဂကူ လမ္စံက် တအ် ဒးစိုပ် ထံၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ပရေၚ်ပံက် အခေါၚ် သၞောတ် ဘဏ် (Gramm-Leach-Bliley Act) လေဝ် ဒးဒုၚ် စောဲဒုဟ် ဒဒှ်ရ ဒှ် ဟိုတ် သွက် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စှ်ေ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၈ (2008 financial crisis) ရ။ ၜိုန်ရ နွံကဵု တၚ်ပါ်ပါဲ ကီုလေဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ မဂၠိုၚ် ကလေန်တောန် ဒှ် သမ္မတ မၞုံကဵု ပရေၚ်ထံက်ဂလာန် နူ ညးဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲ ကဆံၚ် သၠုၚ် (top 15) လၟိုန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Presidential Historians Survey 2021 |url=https://www.c-span.org/presidentsurvey2021/ |website=C-SPAN |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Clinton |first=Bill |title=My Life |year=2004 |publisher=Vintage Books |isbn=978-1400030033 |url=https://books.google.com/books?id=c_nL_K_58bMC}}
* {{cite book |last=Maraniss |first=David |title=First in His Class: A Biography of Bill Clinton |year=1995 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0684818900 |url=https://books.google.com/books?id=7h_K8H8kOtcC}}
* {{cite book |last=Harris |first=John F. |title=The Survivor: Bill Clinton in the White House |year=2005 |publisher=Random House |isbn=978-0375508479 |url=https://books.google.com/books?id=XmO9tAEACAAJ}}
* {{cite web |title=Bill Clinton |url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/william-j-clinton/ |website=The White House |access-date=15 November 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180908213839/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/william-j-clinton/ |archivedate=8 September 2018 |accessdate=8 September 2018}}
* {{cite journal |last=Klein |first=Joe |title=The Natural: The Misunderstood Presidency of Bill Clinton |journal=Foreign Affairs |year=2002 |volume=81 |issue=2 |pages=152-157 |doi=10.2307/20033096 |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/united-states/2002-03-01/natural-misunderstood-presidency-bill-clinton}}

{{Navbox
| name = သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| title = [[သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
| listclass = hlist
| list1 = 
* [[ဂျောတ် ဝါရှေန်တောန်|ဝါရှေန်တောန်]]
* [[ဂျောန် အာဒါမ်|အာဒါမ်]]
* [[တောမာတ် ဂျေဖ်ဖာသာန်|ဂျေဖ်ဖာသာန်]]
* ...
* [[ဂျောတ် အုချ်. ဒါဗလျူ. ဘုသ်|ဘုသ်]]
* [[ဗဳ ကလေန်တောန်|ကလေန်တောန်]]
* [[ဂျောတ် ဒါဗလျူ. ဘုသ်|ဒါဗလျူ. ဘုသ်]]
* [[ဗာရက် အဝ်ဗာမာ|အဝ်ဗာမာ]]
* [[ဒဝ်နယ် ထရန့်|ထရန့်]]
* [[ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန်|ဗါၚ်ဒေန်]]
}}

{{DEFAULTSORT:Clinton, Bill}}
[[Category:သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
[[Category:ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၆]]
[[Category:ဝန်ဇၞော် တွဵုရး အာကာန်သာ]]
[[Category:မၞိဟ် ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် (အမေရိကာန်)]]
[[Category:ညးမချူလိက် အမေရိကာန်]]
[[Category:ကွးဘာ တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့]]
[[Category:ကွးဘာ တက္ကသိုလ် ယေလ်]]</text>
      <sha1>alvksent3dipkd8qheteur7jwsx2a23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:သာသနာ အာရှ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13417</id>
    <revision>
      <id>60138</id>
      <parentid>60073</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T09:02:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>စာမျက်နှာကို ဗလာလုပ်လိုက်သည်</comment>
      <origin>60138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13419</id>
    <revision>
      <id>60080</id>
      <timestamp>2026-11-07T14:29:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58513-48</username>
        <id>5783</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox medical condition | name            = မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် | image           = Burnout syndrome conceptual.jpg | alt             = မၞိဟ်မွဲ စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်ဒၟံၚ် လ္တူခုၚ်ကမၠောန် | caption         = အကာဲအရာ စိုတ်ဍောၚ်ၜ...&quot;</comment>
      <origin>60080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39623" sha1="m1h85uawpf8118a6yznyrp6bvjq8e61" xml:space="preserve">{{Infobox medical condition
| name            = မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်
| image           = Burnout syndrome conceptual.jpg
| alt             = မၞိဟ်မွဲ စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်ဒၟံၚ် လ္တူခုၚ်ကမၠောန်
| caption         = အကာဲအရာ စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်
| field           = [[ပညာစိုတ်]], ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်
| causes          = ပရေၚ်စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန် လလံအခိၚ်မလအ်လ, ပရေၚ်တာလျိုၚ်ဂၠိုၚ်လောန်
| symptoms        = အာရီုစိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်, က္ဍုဟ်မၠေအ်ကမၠောန်, အစောံစရာဲယုတ်စှ်ေ
| complications   = ယဲစိုတ်စံၚ်တူ, ယဲကၠေၚ်က္ဍဟ်, ယဲဂြိုဟ်
| prevention      = ပရေၚ်ဇူဒီု, သၞောတ်အုပ်ဓုပ်မဒးရး, ပရေၚ်ပါ်ပရအ်တာလျိုၚ်
| treatment       = ပရေၚ်ကဵုကသပ်ပညာစိုတ်, လွဳလွတ်နဲကဲစိုတ်
}}

မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် [Burnout] ဟီုမ္ဂး ဒှ်အကာဲအရာ ပရေၚ်စိုတ် မနွံကဵု လ္ၚီလ္ၚတ်၊ ဒြဟတ်အောန်စှ်ေ တုဲ က္ဍုဟ်မၠေအ်ကၠုၚ် ပရေၚ်ကမၠောန်ဇကုရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပညာစိုတ် [Psychology] ပြကိုဟ်ဂၠးကဝ်တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ အကာဲအရာဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု ပရေၚ်စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန် မဟွံမာန်ပ္တိတ်လဝ် လလံအခိၚ်မလအ်လရ။ အကာဲအရာဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်စ လ္တူညးမကၠောန်ကမၠောန်တအ် ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ လေပ်ကဵုအန္တရာဲ ကုပရေၚ်ထတ်ယုက် ကာယ ကေုာံ စိုတ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။&lt;ref name=&quot;who_icd11&quot;&gt;{{cite web|title=Burn-out an &quot;occupational phenomenon&quot;: International Classification of Diseases|publisher=World Health Organization|year=2019|url=https://www.who.int/news/item/28-05-2019-burn-out-an-occupational-phenomenon-international-classification-of-diseases}}&lt;/ref&gt;

သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်အာ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်မ္ဂး စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်ဝွံ ဟွံသေၚ်ကဵု ယဲစိုတ်ဓမ္မတာမွဲရ။ ဍေံဒှ် စလောဲစပ်ကၠုၚ် နူပွဳပွူဒၞာဲကမၠောန် ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ဟွံမွဲကဵု ဓဝ်သၟဟ်သၟန်တအ်ရ။ ကောန်မၞိဟ်တအ် ကာလမဒးယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ဇြိုၚ်လောန်အာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဟွံကလိဂွံ အခေါၚ်အရာ သွက်ဂွံဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်မ္ဂး ကၠေၚ်က္ဍဟ် [Brain] တအ်လေဝ် ဒးဒုၚ်စသိုၚ် ဇြဟတ်ထဍိုန်ဍိုန်တုဲ အစောံစရာဲ ကၠောန်ၜိုတ် ယုတ်စှ်ေကၠုၚ်မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;schaufeli2017&quot;&gt;{{cite book|last=Schaufeli|first=W. B.|last2=Taris|first2=T. W.|year=2014|title=A critical review of the Burnout and Work Engagement: A perspective from occupational health psychology|publisher=Routledge|isbn=978-1848722247|pages=43-68}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲခေတ်ကာလလၟုဟ်ဝွံ ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် [World Health Organization] စၟတ်သမ္တီလဝ် အကာဲအရာဝွံ နဒဒှ် ပြသၞာပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန် မထေက်ကဵု ဒးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ လွဳလွတ်ရ။ ညးမကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲကဏ္ဍပရေၚ်ထတ်ယုက်၊ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ကဏ္ဍမဆက်ဆောံကဵုမၞိဟ်ဂၠိုၚ်တအ် မလေပ်ဒးဒုၚ်စသိုၚ် ပြသၞာဏအ် ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ။ ပရေၚ်စဵုဒၞာ ကေုာံ လွဳလွတ် စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်ဝွံ ဒှ်ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တသိုက်စိုတ် မၞိဟ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;mayoclinic&quot;&gt;{{cite web|title=Job burnout: How to spot it and take action|publisher=Mayo Clinic|year=2021|url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/adult-health/in-depth/burnout/art-20046642}}&lt;/ref&gt;

== ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
အဓိပ္ပါယ် မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်ဝွံ ဒှ်အကာဲအရာ မဍောၚ်ၜိုတ် ပရေၚ်စိုတ်၊ ပရေၚ်ကာယ ကေုာံ ပရေၚ်ချပ်စၚ်ခြာတအ် နူကဵုဟိုတ် မဒးဒုၚ်စသိုၚ် ပရေၚ်စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန် ဗွဲမလအ်လရ။ အကာဲအရာဝွံ ပြံၚ်လှာဲကဵု လညာတ်စိုတ်ဓာတ် မၞိဟ်မွဲမွဲတုဲ ကဵုဖဵုပရေအ် ကုပရေၚ်ဆက်ဆောံ အဝေါၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ကမၠောန်ရ။ ပ္ဍဲသၞောတ် ပညာစိုတ်မ္ဂး အကာဲအရာဏအ်ဝွံ ဒှ်လက်သဏ် မကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူပွဳပွူကမၠောန် မဟွံကိတ်ညဳ ကုပၟိက်စိုတ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;freudenberger1974&quot;&gt;{{cite journal|last=Freudenberger|first=H. J.|year=1974|title=Staff burn-out|journal=Journal of Social Issues|volume=30|issue=1|pages=159–165|doi=10.1111/j.1540-4560.1974.tb00706.x}}&lt;/ref&gt;

ပွံက် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် မကၠုၚ်နူ ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ်တအ်မ္ဂး စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်ဝွံ နွံကဵု လက်သဏ် အဓိက ပိသာ်ရ။ ပထမမ္ဂး ဒြဟတ်ကာယ ကေုာံ အာရီုစိုတ် အိုတ်အးအာ။ ဒုတိယမ္ဂး က္ဍုဟ်မၠေအ်ကၠုၚ် ကမၠောန်ဇကု ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပါဲခြာထောံ လညာတ်စိုတ် နူကဵုကမၠောန်။ တတိယမ္ဂး အစောံစရာဲ ကေုာံ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲကမၠောန် ယုတ်စှ်ေအာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ လက်သဏ်ပိသာ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်မ္ဂး မၞိဟ်ဂှ် စိုပ်အာ တဆံၚ် စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် မဇြိုၚ်သန်ရ။&lt;ref name=&quot;who_icd11&quot; /&gt;

တၞဟ်ခြာ နူကဵု ယဲစိုတ်စံၚ်တူ [Depression] မ္ဂး စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကဵု ပရေၚ်ကမၠောန်သၟးရ။ ယဲစိုတ်စံၚ်တူဝွံ လေပ်ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲဇၟာပ်ကဏ္ဍ ဘဝမၞိဟ်တအ်မာန်တုဲ၊ စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်ဝွံ ကတဵုဒှ် နူကဵု ဒၞာဲကမၠောန်သၟးရ။ ၜိုန်ရသာ်ဂှ်ကီုလေဝ် ယဝ်ရ ဟွံလွဳလွတ် စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်ဝွံ နကဵုအခိၚ်မဒးရးမ္ဂး ဍေံလေပ်ပြံၚ်လှာဲအာ ဇရေၚ် ယဲစိုတ်စံၚ်တူ မဇြိုၚ်သန်မာန်ရ။ ပရေၚ်လ္ၚတ် ပညာစိုတ်တအ် ထံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ အကာဲအရာဝွံ ထေက်ကဵု ဒးပါ်ခြာလ္ၚတ် ဗွဲမသောင်ကၠးရ။&lt;ref name=&quot;maslach1981&quot;&gt;{{cite journal|last=Maslach|first=C.|last2=Jackson|first2=S. E.|year=1981|title=The measurement of experienced burnout|journal=Journal of Occupational Behavior|volume=2|issue=2|pages=99–113|doi=10.1002/job.4030020205}}&lt;/ref&gt;

== လၟေၚ်ဝၚ် ==
လၟေၚ်ဝၚ် ပရေၚ်လ္ၚတ် မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ တအ်ရ။ သၟာပညာစိုတ် ဟာဘတ် ဖရိုဒ်ဒေန်ဗာဂါ [Herbert Freudenberger] မဒှ်ညးမကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲရုၚ်ဂဥုဲ မလွဳလွတ် မၞိဟ်စောဲဂဥုဲ ပ္ဍဲဍုၚ် နိဝ်ယံက်ဝွံ စသုၚ်စောဲကၠုၚ် ဝေါဟာရဝွံ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ညးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဆဵု ဒဒှ်ရ ကောန်ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုၚ်တအ်ဝွံ ကာလမကၠောန်ကမၠောန် ဗွဲမလအ်လမ္ဂး စိုတ်ဓာတ်ဍောၚ်ၜိုတ်ကၠုၚ်တုဲ အစောံစရာဲ လွဳလွတ်ယဲ ယုတ်စှ်ေကၠုၚ်ရ။&lt;ref name=&quot;freudenberger1974&quot; /&gt;

ပ္ဍဲအခိၚ်တုပ်တုပ်ဂှ်ကီု သၟာသုတေသန ခရိတ်သတဳနာ မာသလာတ် [Christina Maslach] လေဝ် လ္ၚတ်ကၠုၚ် အကာဲအရာဏအ် လ္တူကောန်ကမၠောန်တအ်ကီုရ။ ညးဝွံ ခၞံဗဒှ်ကၠုၚ် သၞောတ်စၟဳစၟတ် Maslach Burnout Inventory (MBI) မဒှ်သၞောတ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ် သွက်ဂွံၜတ်ကၞာတ် အကာဲအရာ စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်ရ။ ပရေၚ်သုတေသန ညးတအ်ဝွံ ပံက်ကဵုမတ် သွက်သၟာပညာစိုတ်တအ် ညၚ်ဂွံတီညာတ်ကၠုၚ် အန္တရာဲ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်ရ။&lt;ref name=&quot;maslach1981&quot; /&gt;

နူစအခိၚ်ဂှ်တုဲ ပရေၚ်လ္ၚတ် စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်ဝွံ ပြးဇးအာ အလုံမွဲဂၠးကဝ်ရ။ ကိုပ်ကၠာတေအ် ဝေါဟာရဝွံ သုၚ်စောဲလဝ် သွက်မၞိဟ် မစောဲဂဥုဲၜူမာဲတအ်သၟးကီုလေဝ်၊ ဗွဲကြဴဝွံ သုၚ်စောဲကၠုၚ် ပ္ဍဲကဏ္ဍ အုပ်ဓုပ်ကမၠောန် ကေုာံ ပညာစိုတ် ပရေၚ်ကမၠောန် ဗွဲမလှဲလးရ။ ပရေၚ်သုတေသန ခေတ်တၟိတအ်လေဝ် ဆက်လ္ၚတ်ဒၟံၚ် ဗီုလဵု အကာဲအရာဏအ် ဆက်စပ်ကဵု အဝေါၚ်မၞိဟ်၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ကၟိန်ဍုၚ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;schaufeli2017&quot; /&gt;

== လက်သဏ် ကေုာံ အကာဲအရာ ==
လက်သဏ် မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်ဝွံ ပါ်ကရေက်လဝ် နကဵုပရေၚ်စိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ကာယ ၜါသာ်ရ။ ပ္ဍဲပရေၚ်စိုတ်မ္ဂး အဓိက လက်သဏ်တအ်ဝွံ နွံကဵု ပရေၚ်အိုတ်အး ဒြဟတ်အာရီုစိုတ်ရ။ မၞိဟ်မဒှ် ယဲဏအ်ဝွံ ကာလမက္တဵုနူဂယးမ္ဂး ဟွံမိက်အာကမၠောန်၊ စိုတ်ဟွံမြဟ်၊ ကေုာံ ဒးဒုၚ်စသိုၚ် ဇြဟတ်ထဍိုန်ဍိုန် ဗွဲမဇၞော်ရ။ တုဲပၠန် လ္တူမိတ်သဟာဲ ကေုာံ ညးမကၠုၚ်ကေတ် အကူအညီတအ်ဂှ်လေဝ် လညာတ်စိုတ် ကြံၚ်မ္ၚိုဟ်ကၠုၚ်တုဲ ဟွံမိက်ကဵု ဓဝ်ဆာန်ဍူရ။&lt;ref name=&quot;mayoclinic&quot; /&gt;

ပ္ဍဲလ္ပာ်ကာယမ္ဂး လက်သဏ်တအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်မာန် နာနာသာ်ရ။ မၞိဟ်တအ် လေပ်ဒှ် ယဲက္ဍိုပ်ဂိ၊ ဇကုဂိ၊ ထညောၚ်၊ ကေုာံ ပြသၞာ သတိက်ဟွံလှိၚ်တအ်ရ။ ကၠေၚ်က္ဍဟ် [Brain] တအ်လေဝ် ဒးဒုၚ်ပလီုပလာ် နူကဵု ကောဝ်တိဇြောဝ် [Cortisol] မတိတ်ကၠုၚ် နူပရေၚ်စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန် ဗွဲမလအ်လတုဲ အစောံစရာဲ မချပ်စၚ်ခြာ ကေုာံ ဉာဏ်သမ္တီ ယုတ်စှ်ေကၠုၚ်မာန်ရ။ ယဝ်ရ ဟွံစဵုဒၞာမ္ဂး လေပ်ကတဵုဒှ် ယဲဂြိုဟ် ကေုာံ ယဲဇီဝကမ္မ တၞဟ်တၞဟ်မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;schaufeli2017&quot; /&gt;

လက်သဏ် မရနုက်ကဵုပိဂှ် ဒှ်ပရေၚ်အစောံစရာဲ ယုတ်စှ်ေ ပ္ဍဲကမၠောန်ရ။ မၞိဟ်ဝွံ ၜိုန်ရ ဂစာန်ကၠောန်ဒၟံၚ်ကီုလေဝ် ဖဵုကမၠောန် ဟွံတိတ်ကၠုၚ်၊ ဒှ်ကၠုၚ် အောန်စိုတ် လ္တူအစောံစရာဲ ဇကုရ။ လဆောဝ်မ္ဂး သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ကမၠောန်ဇကုဝွံ ဟွံမွဲကဵု ၚုဟ်မးတုဲ လေပ်ပါဲခြာထောံ နူကဵု ဂကောံကမၠောန်မာန်ရ။ လက်သဏ်ဏအ်ဝွံ ပလီုပလာ်ကဵု တရဴဘဝ ကေုာံ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး မၞိဟ်မွဲမွဲ ဗွဲမဇၞော်ရ။&lt;ref name=&quot;who_icd11&quot; /&gt;

== ဟိုတ်မကတဵုဒှ် ==
ဟိုတ်မကတဵုဒှ် မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်ဝွံ သၟာပညာစိုတ်တအ် ပါ်လဝ် ဒၞာဲအဓိက တြဴသာ်ရ။ ပထမအိုတ်ဂှ် ဒှ်တာလျိုၚ်ကမၠောန် ဇြိုၚ်လောန်အာရ။ မၞိဟ်မွဲဝွံ ယဝ်ရ ဒးယိုက်ဂၠေၚ်လဝ် တာလျိုၚ် မဂၠိုၚ်နူ အစောံစရာဲဇကု နွံမ္ဂး၊ သီုဟွံမွဲကဵု အခိၚ်ဇူဒီုမ္ဂး စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် လေပ်ကတဵုဒှ် ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဇြဟတ်ထဍိုန်ဍိုန် နူကဵု အခိၚ်ကာလ ကေုာံ ဗၞတ်ဗ္ၜတ်ကမၠောန်ဝွံ ဒှ်ဟိုတ် အဓိကမွဲရ။&lt;ref name=&quot;maslach1981&quot; /&gt;

ဒုတိယ ဟိုတ်ဂှ် ဒှ်ပွမဟွံမွဲကဵု အခေါၚ်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် [Lack of control] ရ။ ညးမကၠောန်ကမၠောန်တအ် ယဝ်ရ ဟွံကလိဂွံ အခေါၚ် သွက်ဂွံရုဲစှ် ဗီုပြၚ်မကၠောန်ကမၠောန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒးဒုၚ်အုပ်ဓုပ်လဝ် ဗွဲမတေၚ်ဂြတ်မ္ဂး စိုတ်ဓာတ် က္ဍုဟ်မၠေအ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်မာန်ရ။ တတိယဂှ် ဒှ်ပွမဟွံကလိဂွံ ဖဵုလွဳ [Insufficient reward] ရ။ လွဳပရာတအ်ဝွံ ဟွံသေၚ်ဆ သြန်ဂိတုသၟး၊ ပွမစၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ထိုၚ်သးတအ်လေဝ် ပါလုပ်ဒၟံၚ်ကီုရ။ ယဝ်ရ ဟွံကလိဂွံ အရာတအ်ဏအ်မ္ဂး စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် လေပ်ကတဵုဒှ်မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;freudenberger1974&quot; /&gt;

စတုတ္ထဂှ် ဒှ်ပွဳပွူ အဝေါၚ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကမၠောန်ရ။ ယဝ်ရ ဂကောံကမၠောန်ဝွံ ဟွံမွဲကဵု ဓဝ်သၟဟ်သၟန်၊ နွံကဵု ပရေၚ်ပြိုၚ်ပကာန် ဟွံဒးရးမ္ဂး ဇြဟတ်စိုတ် အိုတ်အးအာမာန်ရ။ ပဉ္စမဂှ် ဒှ်ပရေၚ်ဟွံမွဲကဵု ဓဝ်တပ်တး [Lack of fairness] ရ။ ယဝ်ရ ဆဵုညာတ်ဒၟံၚ် ပွမပါ်ခြာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမအုပ်ဓုပ် ဟွံမွဲကဵု ဗဗွဲဓဝ်မ္ဂး ကောန်ကမၠောန်တအ် လေပ်အောန်စိုတ်ရ။ ဆဋ္ဌမဂှ် ဒှ်ပွမဟွံကိတ်ညဳ ကုၚုဟ်မးဘဝ [Values conflict] ရ။ ယဝ်ရ လညာတ်စိုတ် ကေုာံ ၚုဟ်မးဂကောံ ဟွံတုပ်ရေၚ်သ္ကအ်မ္ဂး မၞိဟ်ဝွံ ဒးဒုၚ်စသိုၚ် ဇြဟတ်ထဍိုန်ဍိုန် ဇၟာပ်ဇၟာပ်တ္ၚဲရ။&lt;ref name=&quot;schaufeli2017&quot; /&gt;

== အန္တရာဲလ္တူပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ ကၠေၚ်က္ဍဟ် ==
အန္တရာဲ မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် လ္တူပရေၚ်ထတ်ယုက်ဝွံ ဇၞော်မောဝ်သန်ရ။ နူကဵု ပရေၚ်သုတေသနတအ် ထံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ အကာဲအရာဝွံ လေပ်ကဵုဖဵုပရေအ် ကုကၠေၚ်က္ဍဟ် [Brain] ဗွဲမဇၞော်ရ။ ကာလမၞိဟ်မွဲ ဒးဒုၚ်စသိုၚ် ဇြဟတ်ထဍိုန်ဍိုန် ဗွဲမလအ်လမ္ဂး ကၠေၚ်က္ဍဟ် ဒၞာဲမကော်စ အမေက်ဒလာ [Amygdala] မဒှ်ဒၞာဲ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ဖေက်လဇတအ်ဝွံ ဇၞော်တိုန်တုဲ၊ ဒၞာဲ ပရဳဖရွန်တေဝ် ကဝ်တေတ် [Prefrontal cortex] မဒှ်ဒၞာဲ ချပ်စၚ်ခြာတအ်ဝွံ ဍောတ်စှ်ေအာရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မၞိဟ်တအ် ထိၚ်ဒဝ် စိုတ်ဟွံမာန် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်ရ။&lt;ref name=&quot;mayoclinic&quot; /&gt;

လ္တူပရေၚ်ကာယမ္ဂး စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်ဝွံ ဒှ်ဟိုတ် မဖန်ဗဒှ်ကဵု ယဲဂြိုဟ် [Cardiovascular diseases] မာန်ရ。 ပွမနွံကဵု ဇြဟတ်ထဍိုန်ဍိုန် လၟိုန်တ္ၚဲဝွံ ပတိုန်ကဵု ဍာ်ဆီ ကေုာံ ကတဵုဗဒှ်ကဵု ဆီဍိုဟ်မာန်ရ။ တုဲပၠန် သၞောတ်ဒြဟတ်စဵုဒၞာ [Immune system] ဇကုလေဝ် ဍိုန်လျစှ်ေတုဲ ဒုၚ်ယဲလောဲသွာကၠုၚ်ရ။ ယဲသၞာံ မပ္တံကဵု ယဲဇွဟ်တအ်လေဝ် စောဲကပ်လောဲသွာ နူကဵု မၞိဟ်ဓမ္မတာတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;schaufeli2017&quot; /&gt;

လ္တူပရေၚ်စိုတ်မ္ဂး အကာဲအရာဝွံ ယဝ်ရ ဟွံလွဳလွတ်မ္ဂး လေပ်ပြံၚ်လှာဲအာ ဇရေၚ် ယဲစိုတ်စံၚ်တူ [Depression] ကေုာံ ယဲဖေက်လဇ [Anxiety disorders] တအ်မာန်ရ။ မၞိဟ်မဒှ်ယဲဏအ် လေပ်ဒှ် စိုတ်ဟွံတန်ကြန်၊ ချပ်အာ လ္ပာ်ပရေအ်လၟိုန် တုဲ လဆောဝ်မ္ဂး သုၚ်စောဲ အရက် ကေုာံ ဂဥုဲၜူမာဲတအ် သွက်ဂွံ လလံသွာ ပရေၚ်စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်ဏအ်မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပွမစဵုဒၞာ အကာဲအရာဝွံ ဒှ်ကိစ္စ အဓိက ပ္ဍဲပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;who_icd11&quot; /&gt;

== ဗီုပြၚ်စၟဳစၟတ်လ္ၚတ် ==
သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ်လ္ၚတ် မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်မ္ဂး သၟာပညာစိုတ်တအ် သုၚ်စောဲ သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ပ္ဍဲအရာဝွံ သၞောတ် Maslach Burnout Inventory (MBI) မဒှ် သၞောတ်မခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵု ခရိတ်သတဳနာ မာသလာတ် ဝွံ ဒှ်သၞောတ် မသုၚ်စောဲဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။ သၞောတ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍပိသာ် မတွဟ်ဂး ပရေၚ်ဍောၚ်ၜိုတ် အာရီုစိုတ်၊ ပွမက္ဍုဟ်မၠေအ်၊ ကေုာံ ပရေၚ်အစောံစရာဲ ယုတ်စှ်ေတအ်ရ။ မၞိဟ်မဒးဒုၚ်စၟဳစၟတ်တအ်ဝွံ ဒးသွဟ်ကဵု သၟာန် နကဵုအဆၚ် နူ ၁ စဵုကဵု ၇ ရ။&lt;ref name=&quot;maslach1981&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြၚ် ၜတ်ကၞာတ် Maslach Burnout Inventory (MBI)
|-
! ကဏ္ဍမၜတ်ကၞာတ် !! အဓိပ္ပါယ် !! အကာဲအရာ ယဝ်ရစိုပ်ကဆံၚ်သၠုၚ်
|-
| ပရေၚ်ဍောၚ်ၜိုတ် အာရီုစိုတ် || ပရေၚ်အိုတ်အး ဒြဟတ်စိုတ် ကေုာံ ကာယ || ဟွံမိက်ကတဵုအာကမၠောန်၊ ဒှ်စိုတ်အောန်
|-
| ပွမက္ဍုဟ်မၠေအ် (Cynicism) || လညာတ်စိုတ် ကြံၚ်မ္ၚိုဟ် လ္တူညးတၞဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကမၠောန် || ပါဲခြာနူဂကောံ၊ ဟွံစွံၚုဟ်မး လ္တူကမၠောန်
|-
| အစောံစရာဲယုတ်စှ်ေ || ပွမဟွံဆဵုညာတ် ဖဵုကမၠောန် ကေုာံ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး || စိုတ်ဓာတ်ကျ၊ ဒှ်အောန်စိုတ် လ္တူအစောံစရာဲဇကု
|}

ပါဲနူကဵု MBI တုဲ သၞောတ်တၞဟ် မပ္တံကဵု Copenhagen Burnout Inventory (CBI) ကေုာံ Oldenburg Burnout Inventory (OLBI) တအ်လေဝ် နွံဒၟံၚ်ကီုရ။ သၞောတ် CBI ဝွံ စွံအာရီု လ္တူပရေၚ်ဍောၚ်ၜိုတ် သက်သက်တုဲ ပါ်လဝ် ပရေၚ်ဍောၚ်ၜိုတ် ပူဂိုလ်၊ ပရေၚ်ကမၠောန် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကလောန်တအ်ရ။ ပရေၚ်သုတေသနတအ်ဝွံ ဗိုၚ်ရီုဗၚ်ကဵု ညံၚ်ဂွံကၠိုဟ်ခၠၚ် ဗီုပြၚ်မကတဵုဒှ် အကာဲအရာဝွံ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍကမၠောန် နာနာသာ်မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;schaufeli2017&quot; /&gt;

ပ္ဍဲအရာမလွဳလွတ် ယဲစိုတ်မ္ဂး သဝ်ဝန်တအ် ဟွံသုၚ်စောဲ သၞောတ်တအ်ဏအ် နဒဒှ် သၞောတ်စၟတ်သမ္တီယဲ (Diagnostic tool) တိုက်ရိုက်ရ။ မူဟိုတ်မ္ဂး စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်ဝွံ ဟွံလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု စရၚ်ယဲစိုတ် (DSM-5) နဒဒှ် ယဲတၞဟ်ခြာမွဲရ။ ဆဂး ဍေံဒှ် လက်သဏ် သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ပရေၚ်စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် ကေုာံ သွက်ဂွံဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် နဲကဲလွဳလွတ် မဒးရးရ။&lt;ref name=&quot;who_icd11&quot; /&gt;

== နဲကဲလွဳလွတ် ကေုာံ စဵုဒၞာ ==
နဲကဲလွဳလွတ် ကေုာံ စဵုဒၞာ မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ပရေၚ်ပူဂိုလ် ကေုာံ ပရေၚ်ဂကောံ ၜါသာ်ရ။ လ္ပာ်ပူဂိုလ်မ္ဂး နဲကဲ လွဳလွတ်စိုတ် နကဵု လညာတ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် (Cognitive Behavioral Therapy - CBT) ဝွံ ဒှ်နဲကဲ မအံၚ်ဇၞးအိုတ်မွဲရ။ နဲကဲဝွံ ဗိုၚ်ရီုဗၚ်ကဵု ညံၚ်မၞိဟ်တအ် ဂွံပြံၚ်လှာဲ ဗီုပြၚ်မချပ် ကေုာံ ဗီုပြၚ်မဒုၚ်စသိုၚ် လ္တူဇြဟတ်ထဍိုန်ဍိုန် ပ္ဍဲကမၠောန်မာန်ရ။ တုဲပၠန် နဲကဲ မၚ်မွဲအာရီုစိုတ် [Mindfulness] တအ်လေဝ် ဗိုၚ်ယှအ်ဖျေဟ်ကဵု ပရေၚ်စိုတ်စံၚ်တူမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;mayoclinic&quot; /&gt;

ပါဲနူဂှ် ပရေၚ်လွဳလွတ် နကဵုအခိုက်အလိုက် ဘဝ မပ္တံကဵု ပွမဝေၚ်ဇြဟတ်ကာယ ဗွဲမလၟိုန်၊ ပွမတိက်လှိၚ် ညံၚ်ဂွံပေၚ် အခိၚ်၊ ကေုာံ ပွမစၞစ မနွံကဵု ဓါတ်ထတ်ယုက်တအ်ဝွံလေဝ် ဒှ်သဇိုၚ် သွက်ဂွံ ကလေၚ်သိုၚ်ခၞံ ဒြဟတ်ကာယ ကေုာံ စိုတ်ရ။ ကာလဇူဒီု နူကမၠောန်မ္ဂး ပွမပါ်ခြာ အခိၚ်ကမၠောန် ကေုာံ အခိၚ်ပူဂိုလ် ညံၚ်ဂွံသောင်ကၠးဂှ် ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော်မွဲ သွက်ဂွံကဵု ကၠေၚ်က္ဍဟ် ဂွံဇူဒီု ဗွဲမဍာံဇေတ်ရ။&lt;ref name=&quot;freudenberger1974&quot; /&gt;

လ္ပာ်ဂကောံ ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်မ္ဂး ဒးနွံကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ သၞောတ်အုပ်ဓုပ်ရ။ ဥပမာ - ပွမယှအ်ဖျေဟ် တာလျိုၚ်ကမၠောန် မဇြိုၚ်လောန်၊ ပွမကဵု အခေါၚ်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ကုကောန်ကမၠောန်၊ ကေုာံ ပွမသိုၚ်ခၞံ ပွဳပွူကမၠောန် မနွံကဵု ဓဝ်သၟဟ်သၟန်တအ်ရ။ သၟာပညာစိုတ်တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ဂကောံမွဲမွဲ ဟွံပြံၚ်လှာဲ သၞောတ်အုပ်ဓုပ်မ္ဂး၊ ပရေၚ်လွဳလွတ် လ္ပာ်ပူဂိုလ်သၟးဝွံ ဟွံမာန်ပ္တိတ် ပြသၞာ စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် နကဵုလလံအခိၚ်မလအ်လမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;schaufeli2017&quot; /&gt;

== ပရေၚ်ကမၠောန် ကေုာံ အဝေါၚ်မၞိဟ် ==
မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်ဝွံ ဟွံသေၚ်ဆ ပြသၞာပူဂိုလ်သၟး၊ ဍေံဒှ် ပြသၞာ မဆက်စပ်ကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အဝေါၚ်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်မ္ဂး အကာဲအရာဝွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေၚ်ယုတ်စှ်ေ အစောံစရာဲ ကၠောန်ပ္တိတ် [Productivity] တုဲ၊ ကောန်ကမၠောန်တအ် လေပ်ဇူကမၠောန် ဂၠိုၚ်ကၠုၚ် (Absenteeism) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ၜိုန်ရ နွံပ္ဍဲရုၚ်ကီုလေဝ် ဟွံမာန်ကၠောန်ကမၠောန် (Presenteeism) တအ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်ရ။ အရာတအ်ဝွံ ကဵုလလေၚ် ကုကမ္ပဏဳ ကေုာံ ကၟိန်ဍုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref name=&quot;maslach1981&quot; /&gt;

ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်မ္ဂး စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်ဝွံ လေပ်ကၠောအ်က္ဍကၠုၚ် ညးသ္ကအ်မာန်ရ (Contagion effect)။ ကာလမၞိဟ်မွဲ ပ္ဍဲဂကောံ ဒးဒုၚ်စသိုၚ် စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်မ္ဂး လညာတ်စိုတ် ကြံၚ်မ္ၚိုဟ် ကေုာံ စိုတ်အိုတ်တအ်ဝွံ လေပ်ပြးဇးအာ ဇရေၚ် မိတ်သဟာဲ မကၠောန်ကမၠောန် မွဲစွံတအ်မာန်ရ။ အရာဝွံ ပလီုပလာ်ကဵု ပရေၚ်ဆာန်ကၟိန် ကေုာံ ဓဝ်သၟဟ်သၟန် ပ္ဍဲဂကောံကမၠောန် ဗွဲမလောဲသွာရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟာအုပ်ဓုပ်တအ် ဒးစွံသတိ ဗွဲမဇၞော် လ္တူပရေၚ်ဏအ်ရ။&lt;ref name=&quot;schaufeli2017&quot; /&gt;

ကဏ္ဍမလေပ် ကတဵုဒှ် စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် ဂၠိုၚ်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍ မဒးဆက်ဆောံ လွဳလွတ် မၞိဟ်တအ်ရ။ ဥပမာ - သဝ်ဝန်၊ မၞိဟ်မၚ်ယဲ၊ အ္စာဘာ ကေုာံ ညးမကၠောန်ကမၠောန် ပရေၚ်မၞိဟ် (Social workers) တအ်ရ။ မၞိဟ်တအ်ဝွံ ဒးစွံအာရီု လ္တူဒဒိုက် ကေုာံ ပြသၞာ ညးတၞဟ် လၟိုန်အခိၚ်တုဲ ဇြဟတ်စိုတ် အိုတ်အးလောဲသန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေၚ်စဵုဒၞာ ပ္ဍဲကဏ္ဍတအ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်အရာမထေက်ကဵု ဒးကၠောန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;mayoclinic&quot; /&gt;

== ပရေၚ်သုတေသန ပ္ဍဲခေတ်တၟိ ==
ပ္ဍဲခေတ်တၟိဝွံ ပရေၚ်သုတေသန ပညာစိုတ် လ္တူ မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်ဝွံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ဗွဲမလောန်ရ။ အထေက်အာမ္ဂး ကြဴနူ ကပ်ယဲ ကဝ်ဗေဒ်-၁၉ [COVID-19] တုဲ၊ ဗီုပြၚ် မကၠောန်ကမၠောန် ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ်ကဵု ပရေၚ်ကၠောန်ကမၠောန် နူသ္ၚိ (Remote work) တုဲ ပြသၞာ တၟိ မပ္တံကဵု ဒဳဂျဳတေဝ် ဍောၚ်ၜိုတ် (Digital burnout) တအ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်ရ။ ပွမဒးရံၚ် ကောန်ပျူတာ ဗွဲမလအ်လ ကေုာံ ပွမဟွံမာန် ပါ်ခြာ အခိၚ်သ္ၚိ ကဵု အခိၚ်ကမၠောန်တအ်ဝွံ ဒှ်ဟိုတ်တၟိ သွက်ဂွံ စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;schaufeli2017&quot; /&gt;

ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် (WHO) ဝွံ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပၠောပ်စုတ်လဝ် စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် ပ္ဍဲစရၚ် ICD-11 နဒဒှ် &quot;အကာဲအရာ မဆက်စပ်ကဵု ပရေၚ်ကမၠောန်&quot; ရ။ ၜိုန်ရ ဟွံသေၚ်ကဵု ယဲမွဲကီုလေဝ် ပွမစၟတ်သမ္တီဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ညၚ်သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲဂၠးကဝ် ဂွံပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် ဗွဲမခိုဟ်ရ။ ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော်တအ် လၟုဟ်ဝွံ ဒးစွံအရီု လ္တူပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် ကောန်ကမၠောန်တအ် နဒဒှ် သၞောတ်အဓိကမွဲရ။&lt;ref name=&quot;who_icd11&quot; /&gt;

အနာဂတ် ပရေၚ်လ္ၚတ် ပညာစိုတ် လ္ပာ်ဏအ်ဝွံ စွံအာရီု လ္တူနဲကဲ စဵုဒၞာ မသုၚ်စောဲ ဉာဏ်ပညာ (AI) ကေုာံ သၞောတ်အာရီုစိုတ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လက်သဏ် ဍောၚ်ၜိုတ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံစိုပ် ကဆံၚ်မဇြိုၚ်သန်ရ။ နဲကဲ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကၠေၚ်က္ဍဟ် [Brain imaging] တအ်လေဝ် ဗိုၚ်ထံက်ထ္ၜးကဵု သက်သဳ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠၚ် အကာဲအရာဝွံ ဗွဲမဇြိုဟ်နက်မာန်ရ။ အရာတအ်ဝွံ ပံက်ကဵုမတ် သွက်ဂွံ သိုၚ်ခၞံ အဝေါၚ်ကမၠောန် မနွံကဵု တသိုက်စိုတ် ပ္ဍဲအနာဂတ်ရ။&lt;ref name=&quot;maslach1981&quot; /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်]]
* [[ယဲစိုတ်စံၚ်တူ]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေၚ်ကမၠောန်]]
* [[ကၠေၚ်က္ဍဟ်]]
* [[ဇြဟတ်ထဍိုန်ဍိုန်]]
* [[သၞောတ်အုပ်ဓုပ် မၞိဟ်]]

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name  = ပညာစိုတ်
| title = [[ပညာစိုတ်]] ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်
| listclass = hlist
| group1 = လညာတ်စိုတ်
| list1  = 
* [[မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်]]
* [[ယဲစိုတ်စံၚ်တူ]]
* [[ဇြဟတ်ထဍိုန်ဍိုန်]]
* [[ယဲဖေက်လဇ]]
| group2 = ကဏ္ဍသုတေသန
| list2  = 
* [[ပညာစိုတ် ပရေၚ်ကမၠောန်]]
* [[ပညာစိုတ် ကၠေၚ်က္ဍဟ်]]
* [[ပညာစိုတ် အဝေါၚ်မၞိဟ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်]]
[[Category:ပရေၚ်ကမၠောန်]]
[[Category:ယဲစိုတ်]]
[[Category:အဝေါၚ်မၞိဟ်]]
[[Category:သုတေသနပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံပရေၚ်ထတ်ယုက်]]</text>
      <sha1>m1h85uawpf8118a6yznyrp6bvjq8e61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13420</id>
    <revision>
      <id>60081</id>
      <timestamp>2026-11-07T14:56:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58513-48</username>
        <id>5783</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | title = မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် | image = File:Mental health awareness icon.svg | image_size = 250px | caption = လက်သဏ် မစၞောန်ထ္ၜး ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ အာရီုစိုတ် | label1 = ကဏ္ဍပညာ | data1 = ...&quot;</comment>
      <origin>60081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23221" sha1="fn3xrdcenyebdpq4ljuguwq5kp149f6" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ်
| image = File:Mental health awareness icon.svg
| image_size = 250px
| caption = လက်သဏ် မစၞောန်ထ္ၜး ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ အာရီုစိုတ်
| label1 = ကဏ္ဍပညာ
| data1 = [[ပညာစိုတ်]] ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက်မၞိဟ်
| label2 = အဓိကတၚ်ရန်တၟအ်
| data2 = မစဵုဒၞာ ယဲစိုတ်စှ်ေ၊ ဒက်ပ္တန် အစောန်စရာဲ
| label3 = သၞောတ်မဆက်စၠောအ်
| data3 = ကၠေၚ်က္ဍဟ်၊ အာရီုစိုတ်၊ သဘဴဓဝ်၊ အဝေါၚ်မၞိဟ်
}}

မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် (Mental health promotion) ဟီုမ္ဂး ဒှ်လၟေၚ်ကမၠောန် မဖန်ဇန် သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် အလုံအဝေါၚ်မၞိဟ် ညံၚ်ဂွံနွံကဵု အာရီုစိုတ် မခိုဟ်ဆာဲ ကေုာံ ပရေၚ်မံၚ်စံၚ်မတပ်တးရ။ လ္ၚတ်ရံၚ် နကဵုနဲကဲ ပညာစိုတ် (Psychology) မ္ဂး လၟေၚ်ဏအ် ဒှ်အရာမကဵုသဇိုင် ကုပရေၚ်ထတ်ယုက် ကၠေၚ်က္ဍဟ် (brain) တုဲ ဗိုင်စဵုဒၞာကဵု ညံၚ်ဟွံဂွံဒှ် ယဲစိုတ်စှ်ေ (depression) မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=World Health Organization |year=2022 |title=World mental health report: Transforming mental health for all |publisher=World Health Organization |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240049338}}&lt;/ref&gt; အကာဲအရာ စိုတ်ဓာတ်ပိုဲ မၞိဟ်တအ် ဒးရးမ္ဂး ပွမသိုၚ်ခၞံ ဘဝမပေၚ်တၟိုဟ် နွံကဵု အစောန်စရာဲ ပြေပြံၚ်မာန်ရ။

သွက်ဂွံဖျေဟ်သၞောတ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် ဇေတ်ဇေတ်မ္ဂး ကောန်မၞိဟ်တအ် ဒးစၟဳစၟတ် လညာတ်လစွံစိုတ် ဇကုလၟိုန်အခိၚ်ရ။ ပညာစိုတ် လ္ၚတ်ထ္ၜးလဝ် သဘဴဓဝ် (nature) မၞိဟ်တအ် နွံကဵု အဆက်အစပ် ကုပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ်တအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=Jahoda |first=M. |year=1958 |title=Current concepts of positive mental health |publisher=Basic Books |doi=10.1037/11258-000}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ ပွမမၚ်မွဲ အာရီုစိုတ် ညံၚ်ဂွံတန်ကြန် ၜိုဟ်သြိုဟ် ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ အန္တရာဲစိုတ်ဓာတ်နာနာသာ် မကတဵုဒှ်မာန် ပ္ဍဲကဵု လၟေၚ်ဘဝရ။

== သဘဴဓဝ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် ဒှ်ကမၠောန် မပတိုန်ကဵု ဍာ်ဒကေဝ်ဘဝ မၞိဟ်တအ် ညံၚ်ဂွံနွံကဵု တသိုက်စိုတ်ရ။ သဘဴဓဝ် အဓိက ပ္ဍဲကဵုကိစ္စဏအ် ဒှ်ပွမဖန်ဇန် ညံၚ်မၞိဟ်မွဲကဵုမွဲ ဂွံကၠိုဟ်ခၠၚ် ညးသ္ကအ်၊ ဂွံနွံကဵု ပရေၚ်ရီုဗၚ် ကေုာံ ဒက်ပ္တန် ပွဳပွူမနွံကဵု ဓဝ်ဆာန်ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot;/&gt; ပညာစိုတ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် ဟွံသေၚ်ဆ ပွမဟွံမွဲ ကုယဲစိုတ်သၟး၊ ဍေံဒှ် ဒဒှ်မနွံကဵု အစောန်စရာဲ သွက်ဂွံဒုၚ်တဝ်စၞေဟ် ကုပြဿနာလၟေၚ်တ္ၚဲမာန်ရ။

ယဝ်ရလ္ၚတ်ရံၚ် ဗွဲမသောၚ်ကၠးမ္ဂး ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် တန်တဴဒၟံၚ် လ္တူအကာဲအရာ နာနာ မပ္တံကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ခန္ဓကာယရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite journal |last=Ryff |first=C. D. |year=1989 |title=Happiness is everything, or is it? Explorations on the meaning of psychological well-being |journal=Journal of Personality and Social Psychology |volume=57 |issue=6 |pages=1069–1081 |doi=10.1037/0022-3514.57.6.1069}}&lt;/ref&gt; နကဵုပွမစၟဳစၟတ် သဘဴဓဝ် စိုတ်ဓာတ်မၞိဟ် ဗွဲမတပ်တး ပိုဲတအ် သိုၚ်ခၞံကေတ် အစောန်စရာဲ မဆေၚ်စပ် ကုပွမထိၚ်ဒဝ် စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန် (stress) မာန်ရ။

== ပရေၚ်ကၠေၚ်က္ဍဟ် ကေုာံ အာရီုစိုတ် ==
[[File:Human brain mid-sagittal view.svg|thumb|left|လဒက်ပ္တန် ကၠေၚ်က္ဍဟ် မဆက်စၠောအ် ကုအာရီုစိုတ် ကေုာံ သဘဴဓဝ်စိုတ်ဓာတ်။]]
အရာမကဵုသဇိုင် ကုပရေၚ်စိုတ်ဓာတ် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ် လ္ၚတ်ရံၚ်မ္ဂး ဒှ်ကၠေၚ်က္ဍဟ် မကၠောန်ကမၠောန်ရ။ ကၠေၚ်က္ဍဟ် (brain) ပိုဲတအ် မဖန်ဇန်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် လ္တူအာရီုစိုတ် နာနာ မလုပ်ကၠုၚ် နူမတ်၊ ကတောဝ် ကေုာံ သြန်တအ်ရ။ ယဝ်ရ ကၠေၚ်က္ဍဟ် ဍောၚ်ၜိုတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒးဒုၚ်လဵုလောန် စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန်မ္ဂး အာရီုစိုတ် မၞိဟ်တအ် ပြံၚ်လှာဲအာမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot;/&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေၚ်မၚ်မွဲ ကၠေၚ်က္ဍဟ် ညံၚ်ဂွံထတ်ယုက် ဒှ်သၞောတ် အဓိက သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ယဲစိုတ်စှ်ေရ။

လ္ၚတ်ရံၚ် အစောန်စရာဲ ကၠေၚ်က္ဍဟ် ပ္ဍဲလၟေၚ်အာပြုပြေၚ် သွက်ဂွံသိုၚ်ခၞံ ဘဝမတပ်တးမ္ဂး ပညာစိုတ် ထ္ၜးလဝ် ဓါတ်ကေမိကေဝ် (chemicals) ပ္ဍဲကၠေၚ်က္ဍဟ် မပ္တံကဵု Serotonin ကေုာံ Dopamine တအ် မထိၚ်ဒဝ်ကဵု အာရီုစိုတ် မိပ်သၠိုၚ် ကေုာံ အောန်စိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot;/&gt; ပွမစၟဳစၟတ် လစွံစိုတ် ကေုာံ ဓါတ်တအ်ဏအ် ဒးရးမ္ဂး ပိုဲတအ် သိုၚ်ခၞံ ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် မခိုဟ်ဆာဲမာန်ရ။

== သၞောတ်စဵုဒၞာ ယဲစိုတ်စှ်ေ ==
ယဲစိုတ်စှ်ေ (depression) ဒှ်အန္တရာဲ ဇၞော်အိုတ် မပလီုပလာ်ကဵု အဝေါၚ်မၞိဟ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။ မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် ဒှ်သၞောတ်စဵုဒၞာ မခိုဟ်အိုတ် သွက်ယဲဏအ်ရ။ သၞောတ်စဵုဒၞာဏအ် တန်တဴဒၟံၚ် လ္တူပွမကဵုပညာ၊ ပွမဒက်ပ္တန် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် ကေုာံ ပွမဗိုင်ရီုဗၚ် မၞိဟ်မနွံကဵု အန္တရာဲယဲစိုတ်စှ်ေ ပြဟ်ဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot;/&gt; 

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်စဵုဒၞာဏအ် မၞိဟ်တအ် ဒးစၟဳစၟတ် လစွံစိုတ် ညးသ္ကအ် လၟိုန်အခိၚ်၊ ဒးစွံအာရီု လ္တူအကာဲအရာ မကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲပွဳပွူဇကုရ။ ပညာစိုတ် တွံလဝ် ယဝ်ရပိုဲ စဵုဒၞာ အခိၚ်ပြဟ်မ္ဂး အစောန်စရာဲ သွက်ဂွံကလေၚ်ခိုဟ်ကၠုၚ် နွံဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=De Jong |first=P. |last2=Berg |first2=I. K. |year=2012 |title=Interviewing for solutions |publisher=Brooks/Cole |edition=4th}}&lt;/ref&gt; သိုၚ်ခၞံ ပွဳပွူမနွံကဵု ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဒှ်လၟေၚ်ကမၠောန် မတပ်တးအိုတ် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ယဲစိုတ်စှ်ေရ။

== အစောန်စရာဲ သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် ==
သွက်ဂွံသိုၚ်ခၞံ ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် မခိုဟ်ဆာဲ ပညာသျှာန် ဂျာဟဝ်ဒါ (Jahoda) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၈ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် လက်သဏ် (၆) တၚ် မပ္တံကဵု လညာတ်လစွံစိုတ် မတပ်တး လ္တူဇကု၊ ပွမဇၞော်မောဝ်၊ ပွမဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵုဇကုအပိုၚ်၊ ပွမဒုၚ်စသိုၚ် အကာဲအရာ မဇေတ်ဇေတ်၊ ကေုာံ အစောန်စရာဲ မထိၚ်ဒဝ် ပွဳပွူမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot;/&gt; လက်သဏ်တအ်ဏအ် ဒှ်အစောန်စရာဲ မဒးနွံ ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝ မၞိဟ်တအ် သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် အာရီုစိုတ် မခိုဟ်ဆာဲရ။

တုပ်တဴသာ်ဂှ်ကီု ရာၚ်ဖ် (Ryff, 1989, 1995) ပါ်ထ္ၜးလဝ် လက်သဏ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် (၆) တၚ် မပ္တံကဵု ပွမဒုၚ်တဲဇကု၊ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ မခိုဟ်ကဵုညးတၞဟ်၊ ပွမနွံကဵု အလဵုအသဳဇကု၊ ပွမထိၚ်ဒဝ် ပွဳပွူ၊ တၚ်ရန်တၟအ်ဘဝ၊ ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ဇကုပူဂိုလ်ရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot;/&gt; လၟေၚ်အာပြုပြေၚ် သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် အစောန်စရာဲတအ်ဏအ် ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။

== အကာဲအရာ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပံၚ်ဖက် ==
အကာဲအရာ ကေုာံ လစွံစိုတ် (behavior) ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် ဒှ်သဇိုင် သွက်ဂွံသိုၚ်ခၞံ ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ရ။ ဝှတ်သေန် (Watson, 1913) မဒှ် တၠပညာစိုတ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် အကာဲအရာ မၞိဟ်တအ် ဒှ်အရာမဗတောန်ကေတ်မာန် နူကဵု ပွဳပွူသဘာဝရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite journal |last=Watson |first=J. B. |year=1913 |title=Psychology as the behaviorist views it |journal=Psychological Review |volume=20 |issue=2 |pages=158–177 |doi=10.1037/h0074428}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် နွံကဵု ပရေၚ်ပံၚ်ဖက် မခိုဟ်ဆာဲမ္ဂး အာရီုစိုတ် ကေုာံ ကၠေၚ်က္ဍဟ် မၞိဟ်တအ် ဇၞော်မောဝ်တိုန် ဗွဲမတပ်တးရ။

ပရေၚ်ပံၚ်ဖက် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် ဗိုင်စဵုဒၞာ ယဲစိုတ်စှ်ေ ဗွဲမဇြိုဟ်နက်မာန်ရ။ ပွမပါလုပ် ပ္ဍဲပရေၚ်ချဳဒရာၚ် ဂကောံ၊ ပွမရီုဗၚ် ညးသ္ကအ် တအ်ဂှ် ဒှ်လၟေၚ်အာပြုပြေၚ် သွက်ဂွံခၞံကၠောန် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် အလုံအဝေါၚ်မၞိဟ် ဗွဲမသောၚ်ကၠးရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot;/&gt; မၞိဟ်တအ် ဒးစၟဳစၟတ် သဘဴဓဝ် ညးသ္ကအ်တုဲ ဒက်ပ္တန် ဓဝ်ဆာန် ညံၚ်ဂွံတန်ကြန်ရ။

== နဲကဲလွဳလွတ် ကေုာံ ပရေၚ်ရီုဗၚ် ==
ယဝ်ရ စိုပ်ကၠုၚ် အကာဲအရာ မဒးလွဳလွတ်မ္ဂး ပညာစိုတ် နွံကဵု နဲကဲနာနာသာ် သွက်ဂွံရီုဗၚ်ရ။ နဲကဲမွဲမ္ဂး Solution-Focused Brief Therapy (SFBT) မဒှ် နဲကဲလွဳလွတ် မစွံအာရီု လ္တူသွဟ် ကေုာံ အစောန်စရာဲ မၞိဟ်ယဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပြဿနာရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot;/&gt; နဲကဲဏအ် ဗိုင်ရီုဗၚ် သွက်ဂွံသိုၚ်ခၞံ လညာတ်မတပ်တး ကေုာံ ဒက်ပ္တန် တၚ်ရန်တၟအ် အနာဂတ် ဗွဲမသောၚ်ကၠးရ။

ပါဲနူဂှ်တုဲ နဲကဲကဵုကသပ် လ္တူလာၚ် (Online Counseling) လေဝ် ဒှ်ကၠုၚ် သၞောတ်မွဲ မစိုပ်တရဴ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။ နကဵုနဲကဲဏအ် မၞိဟ်တအ် ဆက်စၠောအ် ကဵုအစာပညာစိုတ်မာန် လောဲသွာတုဲ စၟဳစၟတ် အာရီုစိုတ်ဇကု အခိၚ်ဟွံရုဲမာန်ရ။ သၞောတ်ရီုဗၚ် တအ်ဏအ် ဒှ်အရာမစဵုဒၞာ ယဲစိုတ်စှ်ေ ညံၚ်ဟွံဂွံ ဇၞော်မောဝ်တိုန်ရ။

== လၟေၚ်အာပြုပြေၚ် သွက်ဂွံသိုၚ်ခၞံ ဘဝမတပ်တး ==
လၟေၚ်အာပြုပြေၚ် SBTPR framework (Suffering, Balancing, Transformation, Psychological Growth, Resilience) ဒှ်သၞောတ် ဗွဲမသောၚ်ကၠး သွက်ဂွံသိုၚ်ခၞံ ဘဝမတပ်တးရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot;/&gt; လၟေၚ်ဏအ် ဍောၚ်သွတ်လဝ် နကဵု (၅) ကဆံၚ် — 
# ဒဒိုက် (Suffering) - ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ ဒုၚ်တဲ ဒဒိုက်စိုတ်။
# ဓဝ်ယာတြၚ် (Balancing) - ပွမထိၚ်ဒဝ် အာရီုစိုတ် ညံၚ်ဂွံတန်ကြန်။
# ပြံၚ်လှာဲ (Transformation) - ပွမပြံၚ်လှာဲ လညာတ်လစွံစိုတ် ကေုာံ အကာဲအရာ။
# ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ပညာစိုတ် (Psychological Growth) - ပွမဇၞော်မောဝ် အစောန်စရာဲ စိုတ်ဓာတ်။
# စိုတ်ဓာတ်ဇၟံၚ် (Resilience) - အစောန်စရာဲ သွက်ဂွံကလေၚ်ခိုဟ်ကၠုၚ် နူအကာဲအရာ မလီုလာ်။

လၟေၚ်အာပြုပြေၚ် ဏအ် ဗိုင်ရီုဗၚ် ညံၚ်မၞိဟ်တအ် ဂွံစဵုဒၞာ ယဲစိုတ်စှ်ေ တုဲ ဒက်ပ္တန် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကၠေၚ်က္ဍဟ် မခိုဟ်ဆာဲ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot;/&gt;

== ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် အလုံလိုက် ကေုာံ ပရေၚ်ပကောံပကေဝ် ==
ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် ဟွံသေၚ်ဆ ကိစ္စပူဂိုလ်မွဲဓဝ်၊ ဍေံဒှ် ကိစ္စအလုံလိုက် မဒးသိုၚ်ခၞံ နကဵုသၞောတ် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ပကောံပကေဝ်ရ။ ဂကောံထတ်ယုက်အလုံလိုက် (WHO) ဖျေဟ်လဝ် လၟေၚ်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ပတိုန်ကဆံၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် အလုံလိုက်ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လၟေၚ်ကမၠောန် အလုံလိုက် သွက်ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ်
|-
! ကဏ္ဍ !! တၚ်ရန်တၟအ် !! လၟေၚ်အာပြုပြေၚ်
|-
| ပရေၚ်စဵုဒၞာ || စဵုဒၞာ ယဲစိုတ်စှ်ေ ကေုာံ စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန် || ဖျေဟ်သၞောတ် ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ လညာတ်တပ်တး
|-
| ပရေၚ်လွဳလွတ် || ညံၚ်ဂွံကလိဂွံ ဂဥုဲလွဳ ကေုာံ နဲကဲလွဳလွတ် (ဥပမာ- SFBT) || ဒက်ပ္တန် ရုၚ်ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေၚ်ရီုဗၚ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်
|-
| ပရေၚ်ပကောံပကေဝ် || သိုၚ်ခၞံ ပွဳပွူ မနွံကဵု အစောန်စရာဲ ရီုဗၚ် || ပံၚ်ဖက် ကုဂကောံနာနာ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်
|}

သၞောတ်တအ်ဏအ် သ္ဒးဒက်ပ္တန် နကဵုလညာတ် ဗွဲမသောၚ်ကၠး ညံၚ်ဂွံကိတ်ညဳ ကုသဘဴဓဝ် ဂကောံမၞိဟ် ဒေသနာနာရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot;/&gt;

== တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ် ဗွဲမသောၚ်ကၠး ==
အနာဂတ် သွက်ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ်ဂှ် တန်တဴဒၟံၚ် လ္တူပွမပိုဲတအ် စၟဳစၟတ် ကေုာံ သိုၚ်ခၞံ သၞောတ်စဵုဒၞာ ဗွဲမတပ်တးရ။ ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်တိုန် အခိၚ်လၟုဟ် ထ္ၜးဒၟံၚ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကၠေၚ်က္ဍဟ် ကေုာံ အာရီုစိုတ် မၞိဟ်တအ် ဒးနွံကဵု ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် သွက်ဂွံဒုၚ်တဝ်စၞေဟ် ကုခေတ်ကာလ မပြံၚ်လှာဲပြဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot;/&gt;

မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် သ္ဒးဒှ် လၟေၚ်အာပြုပြေၚ် အဓိက ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် ဇၟာပ်ဇၟာပ်ဒေသရ။ နကဵုအစောန်စရာဲ မပိုဲတအ် လ္ၚတ်လဝ် ပ္ဍဲသဘဴဓဝ်မၞိဟ် ကေုာံ နဲကဲလွဳလွတ်တအ်ဂှ် ပိုဲသိုၚ်ခၞံ အနာဂတ်မွဲ မသ္ၚောဲအာ နူယဲစိုတ်စှ်ေ တုဲ မပေၚ်တၟိုဟ် နကဵုတသိုက်စိုတ် ဗွဲမသောၚ်ကၠး မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot;/&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[ယဲစိုတ်စှ်ေ]]
* [[ကၠေၚ်က္ဍဟ်]]
* [[အာရီုစိုတ်]]
* [[အစောန်စရာဲ]]
* [[အဝေါၚ်မၞိဟ်]]

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ်
| title = ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ပညာစိုတ်
| list1 = [[ပညာစိုတ်]] • [[ယဲစိုတ်စှ်ေ]] • [[ကၠေၚ်က္ဍဟ်]] • [[အာရီုစိုတ်]] • [[အစောန်စရာဲ]] • [[အဝေါၚ်မၞိဟ်]] • [[သဘဴဓဝ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ်}}
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ်]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ပရေၚ်စဵုဒၞာယဲ]]
[[Category:ပရေၚ်မၞိဟ်]]
[[Category:ကၠေၚ်က္ဍဟ် ကေုာံ အာရီုစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံပရေၚ်ထတ်ယုက်]]
[[Category:အဝေါၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ဘဝမၞိဟ်]]</text>
      <sha1>fn3xrdcenyebdpq4ljuguwq5kp149f6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လညာတ်မယောၚ်ယာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13421</id>
    <revision>
      <id>60082</id>
      <timestamp>2026-11-07T15:16:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58513-48</username>
        <id>5783</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox psychology term | title = မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် လညာတ်မယောၚ်ယာ | image = File:Aaron_Beck_at_the_University_of_Pennsylvania.jpg | caption = အာရောန် ဗေက် (Aaron Beck) ညးမဒက်ပ္တန်လဝ် တေသြရဳ ပရူလညာတ်မယောၚ်ယာ | field = [[ပညာစိုတ်]] | subfield = ပညာစ...&quot;</comment>
      <origin>60082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24823" sha1="l796wfo95ictpcgtzatxwgh0e8mwf5q" xml:space="preserve">{{Infobox psychology term
| title = မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် လညာတ်မယောၚ်ယာ
| image = File:Aaron_Beck_at_the_University_of_Pennsylvania.jpg
| caption = အာရောန် ဗေက် (Aaron Beck) ညးမဒက်ပ္တန်လဝ် တေသြရဳ ပရူလညာတ်မယောၚ်ယာ
| field = [[ပညာစိုတ်]]
| subfield = ပညာစိုတ် မလ္ၚတ်အာရီု ကေုာံ စၟဳစၟတ်လညာတ်
| synonyms = လညာတ်ယောၚ်ယာ၊ ပွမချပ်ဗၠေတ်
| key_figures = အာရောန် ဗေက် (Aaron Beck)&lt;br&gt;အာလ်ဗာတ် အေလ္လဳသ် (Albert Ellis)&lt;br&gt;ဒေဗေတ် ဗာန် (David Burns)
}}

'''မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် လညာတ်မယောၚ်ယာ''' (Cognitive distortion) ဟီုမ္ဂး ဒှ်လၟေၚ်အာပြုပြေၚ်စိုတ် မချပ်ဇန်ကေတ် ဗွဲမယောၚ်ယာ၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗွဲမလောန်ကာဲတုဲ မလေပ်ပကဵု ညံၚ်စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ်တအ် ဒးယောၚ်ယာအာ နူကဵုပကတိသဘာဝရ။ လညာတ်မယောၚ်ယာဏအ် ပ္ဍဲကဵု [[ပညာစိုတ်]] နွံအဓိပ္ပါယ် ဗွဲမဇၞော်မောဝ်တုဲ မလေပ်ပကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် ညံၚ်မၞိဟ်တအ် ဂွံဒှ် [[ယဲစိုတ်စှ်ေ]] (Depression) ကေုာံ ယဲစိုတ်ထဍိုန်ဍိုန်တအ်မာန်ရ။ လညာတ်ဏအ် ဍေံဟွံဒုၚ်သဇိုၚ် ကုတင်ဍာံစၟတ်မွဲမွဲတုဲ ဍေံဒက်ပ္တန်လဝ် လညာတ်အလဵုဇကု မပၠောပ်လဝ်စိုတ် ဗွဲမယောၚ်ယာရ။&lt;ref name=&quot;Beck1976&quot;&gt;{{cite book |last=Beck |first=A. T. |year=1976 |title=Cognitive Therapy and the Emotional Disorders |publisher=International Universities Press |isbn=978-0823609901}}&lt;/ref&gt;

မၞိဟ်မနွံကဵု လညာတ်မယောၚ်ယာတအ် ဍေံတအ် မလေပ်ညာတ်ကေတ် အကာဲအရာ မကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲပွဳပွူသဘာဝတအ် နကဵုမတ်မပရေအ်၊ တုဲပၠန် ဍေံတအ် မလေပ်သ္ပကၠေအ် တၚ်ခိုဟ်ခိုဟ်တအ်ရ။ ပွမချပ်ဗၠေတ်ဗၠေတ် ဗီုဏအ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် လၟိုန်ကာလမ္ဂး အကာဲအရာ [[ကၠေၚ်က္ဍဟ်]] မၞိဟ်တအ် ပြံၚ်လှာဲအာတုဲ ဍေံတအ် ဟွံမာန်စိုတ် လ္တူပြဿနာ ဍောတ်ဍောတ်သွတ်သွတ်တအ်ရ။ တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက သွက်ဂွံလ္ၚတ် ပရူဏအ်ဂှ် ညံၚ်ဂွံ '''စဵုဒၞာ''' ပရေၚ်ယဲစိုတ်စှ်ေ ကေုာံ သွက်ဂွံ '''သိုၚ်ခၞံ''' လညာတ်မတပ်တး ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝတ္ၚဲယးရ။&lt;ref name=&quot;Burns1989&quot;&gt;{{cite book |last=Burns |first=D. D. |year=1989 |title=The Feeling Good Handbook |publisher=William Morrow and Company |isbn=978-0688017453}}&lt;/ref&gt;

== ဝင် ကေုာံ ပွမဒက်ပ္တန် ==
သဘဴဓဝ် မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် လညာတ်မယောၚ်ယာဏအ် စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲခေတ် ၁၉၆၀ တအ် နူကဵု တၠပညာစၟဳစၟတ်စိုတ် အာရောန် ဗေက် (Aaron Beck) ရ။ အာရောန် ဗေက် လ္ၚတ်ကၠုၚ် မၞိဟ်မဒှ် ယဲစိုတ်စှ်ေတအ်တုဲ ညးဆဵုဂဗကေတ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်မယဲတအ် မလေပ်နွံကဵု သၞောတ်လညာတ် မယောၚ်ယာလၟိုန်ကာလရ။ လညာတ်ဏအ် ညးကဵုလဝ်ယၟု (Negative Cognitive Triad) မတွဟ်ဂး ပွမချပ်ပရေအ် လ္တူဇကုအလဵုဇကု၊ လ္တူလိုက်ပွဳပွူ ကေုာံ လ္တူအနာဂတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Beck1976&quot; /&gt;

ကိုပ်ကၠာနူ အာရောန် ဗေက် ဟွံဂွံခၞံပတိတ် တေသြရဳဏအ် အာလ်ဗာတ် အေလ္လဳသ် (Albert Ellis) မလေပ်ကၠောန်လဝ် သုတေသန ပ္ဍဲကဏ္ဍလညာတ်စိုတ် (Rational Emotive Behavior Therapy) ကီုရ။ ညးတအ် ၜါတၠ ဒှ်မၞိဟ် မသိုၚ်ခၞံလဝ် သဇိုၚ်ပညာစိုတ် ခေတ်တၟိ သွက်ဂွံလွဳလွတ် ယဲစိုတ်စှ်ေတအ်ရ။ ဒေဗေတ် ဗာန် (David Burns) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၉ တေံ ချူပတိတ်လဝ် လိက်အုပ် (The Feeling Good Handbook) တုဲ သဘဴဓဝ်ဏအ် ပြးဇးအာ အလုံလိုက်မွဲရ။&lt;ref name=&quot;Burns1989&quot; /&gt; နကဵုပွမလ္ၚတ် ဝင်ဏအ် ပိုဲတအ် ကၠိုဟ်ခၠၚ်ကၠုၚ် ဒဒှ်ရ လညာတ်မယောၚ်ယာဂှ် ဟွံသေၚ်ဆ သဘာဝစိုတ်မွဲဓဝ်၊ ဍေံဒှ် အရာမကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု လၟေၚ်ကၠောန်ၜိုတ် ကၠေၚ်က္ဍဟ် ဗွဲမဆက်စၠောအ်ရ။

== ဂကူလညာတ်မယောၚ်ယာ အဓိကဂမၠိုၚ် ==
လညာတ်မယောၚ်ယာ နွံဒၟံၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂၠၚ်ရ။ တၠပညာစိုတ်တအ် ပါ်လဝ် ဂကူဍေံ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး သွက်ဂွံ လွဳလွတ်လောဲသွာရ။ အဓိက ဂကူလညာတ် မလေပ်ကတဵုဒှ်စဂၠိုၚ်အိုတ်တအ်ဂှ် ထောံထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲသ္ၚိအၚ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Leahy2017&quot;&gt;{{cite book |last=Leahy |first=R. L. |year=2017 |title=Cognitive Therapy Techniques: A Practitioner's Guide |publisher=Guilford Press |isbn=978-1462528226}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဂကူလညာတ်မယောၚ်ယာ ကေုာံ ဥပမာ
|-
! ဂကူလညာတ်မယောၚ်ယာ !! သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ် !! ဥပမာ
|-
| လညာတ် ပါ်ကရေက် (All-or-Nothing Thinking)
| ပွမညာတ်ကေတ် အရာအိုတ်သီု နကဵု ၜါဂကူဓဝ် (ခိုဟ် ကဵု ပရေအ်)
| &quot;ယဝ်ရ အဲဟွံဂွံ ပထမမ္ဂး အဲဒှ်မၞိဟ် မကျပေါဲရ။&quot;
|-
| လညာတ် ဗွဲမလောန်ကာဲ (Overgeneralization)
| ဆဵုဂဗ အရာဟွံခိုဟ် မွဲဝါဓဝ်တုဲ ချပ်လဝ် သီုဖအိုတ် ဟွံခိုဟ်
| &quot;အဲကျအာ ပေါဲသွဟ်လိက် မွဲဝါဏအ်တုဲ လၟေၚ်ဘဝအဲ သီုဖအိုတ် သ္ၚောမ်ဗြံက်အာရ။&quot;
|-
| လညာတ် ပိုတ်ကရေက် (Mental Filter)
| ပွမရုဲစှ်ကေတ် ဆအရာမပရေအ်တုဲ ဝိုတ်ကၠေအ် အရာမခိုဟ်
| &quot;ညးတၞဟ် ထိုၚ်သးအဲ စှ်ဝါလေဝ် အဲဟွံစွံသတိ၊ မၞိဟ်မွဲ က္ဍုဟ်အဲမ္ဂး အဲစံၚ်တူဒၟံၚ်ရ။&quot;
|-
| လညာတ် ခန့်မှန်း (Jumping to Conclusions)
| ပွမဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပြဟ်ပြဟ် သီုဟွံမွဲကဵု သက်သဳ
| &quot;ညးတေံ ဟွံကဵုသှ်လိက်အဲမ္ဂး ညးတေံ က္ဍုဟ်ဒၟံၚ်အဲ သေချာရ။&quot;
|-
| လညာတ် စောဲဂဗုတ် (Personalization)
| ကိစ္စဟွံဆေၚ်စပ် ကုဇကုလေဝ် ညာတ်ကေတ် ဒှ်ဟိုတ်နူဇကု
| &quot;ကောန်ၚာ်တအ် ဍေၚ်ဒၟံၚ်ရေၚ်သ္ကအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူအဲ ဟွံခိုဟ်ရ။&quot;
|}

နကဵုပွမတီလဝ် ဂကူလညာတ်မယောၚ်ယာဏအ် ပိုဲတအ် မာန်စဵုဒၞာ ယဲစိုတ်စှ်ေ အခိၚ်ဍေံဟွံစိုပ် ကဆံၚ်မဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပွမသိုၚ်ခၞံ လညာတ်တၟိဂှ် ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံဖအောန်ဖျေဟ် အစောံသတ္တိ ယောၚ်ယာတအ်ဏအ်ရ။

== အဆက်အစပ် ကုယဲစိုတ်စှ်ေ ==
ပ္ဍဲကဵု ပညာစိုတ်ဂှ် လညာတ်မယောၚ်ယာ ကေုာံ ယဲစိုတ်စှ်ေ (Depression) ၜါဏအ် ဆက်စၠောအ်ဒၟံၚ် ရေၚ်သ္ကအ် ဗွဲမခိုၚ်ကၠိုက်ရ။ အခိၚ်ကာလ ကၠေၚ်က္ဍဟ် မၞိဟ်မွဲမွဲ ဒးဒုၚ်စသိုၚ် လညာတ်မယောၚ်ယာ လၟိုန်ကာလမ္ဂး ဓါတ်မကဵုတသိုက် (ဥပမာၚ် - Serotonin) ပ္ဍဲကၠေၚ်က္ဍဟ်တအ် ယအ်စှ်ေအာတုဲ မလေပ်ကတဵုဒှ် ယဲစိုတ်စှ်ေရ။&lt;ref name=&quot;Hofmann2011&quot;&gt;{{cite book |last=Hofmann |first=S. G. |year=2011 |title=An Introduction to Modern CBT |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-0470971758}}&lt;/ref&gt; 

အာရောန် ဗေက် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ယဲစိုတ်စှ်ေဂှ် ဟွံသေၚ် ကတဵုဒှ် နူကဵုဟိုတ်မွဲမွဲ မ္ၚးတေံသၟး၊ ဍေံကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု ဗီုလဵုမၞိဟ်တအ် ကံက်အဓိပ္ပါယ် လ္တူဟိုတ်မကတဵုဒှ်တအ်ဂှ်ရ။ ဥပမာၚ် - ယဝ်ရ မၞိဟ်မွဲ ဒးဒုၚ်ထောံကၠေအ် ကုသမ္ဘာမ္ဂး ညးမနွံကဵု လညာတ်မယောၚ်ယာတအ် ချပ်ကေတ် &quot;အဲဂှ် မၞိဟ်ဟွံမွဲကဵု ၚုဟ်မးရ&quot; လညာတ်ဏအ် ဓရိုဟ်ပၠောပ်ကဵု ညးတေံ ညံၚ်ဂွံစိုပ်အာ ပ္ဍဲယဲစိုတ်စှ်ေ မဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲဏအ်မ္ဂး ပွမပြံၚ်လှာဲ မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် လညာတ်မယောၚ်ယာဏအ် ဒှ်အရာမဒးကၠောန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Beck1976&quot; /&gt;

== အကာဲအရာ ကၠေၚ်က္ဍဟ် ကေုာံ ပညာစိုတ် ==
လညာတ်မယောၚ်ယာဂှ် ဆေၚ်စပ်ဒၟံၚ် ကုဗီုပြၚ် ကၠေၚ်က္ဍဟ် (Brain) ကၠောန်ကမၠောန် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ် ပိုဲတအ် မချပ်ဒပ် လညာတ်မယောၚ်ယာမ္ဂး ဒကုတ်ကၠေၚ်က္ဍဟ် မဟီုဂးလဝ် အမေက်ဒါလာ (Amygdala) မဒှ်ဒကုတ်မထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ဖေက်လကိုတ်တအ် ကတဵုဒှ် ချဳဒရာၚ်ကၠုၚ် ဗွဲမလောန်ကာဲရ။ 

{{Graph:Chart
|width=400
|height=150
|type=line
|x=1,2,3,4,5
|y=10, 40, 70, 90, 100
|yAxisMin=0
|yAxisMax=100
|xAxisTitle=လၟိဟ်တ္ၚဲ မဒးချပ်လညာတ်ယောၚ်ယာ
|yAxisTitle=ကဆံၚ် စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန် (%)
|colors=#ff0000
}}

ပ္ဍဲအခိၚ်တုပ်တုပ်ဂှ် ဒကုတ်ကၠေၚ်က္ဍဟ် မနွံလ္ပာ်ဂတ (Prefrontal cortex) မဒှ်ဒကုတ် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗွဲမဒးရးဂှ် ဟွံမာန်ကၠောန်ကမၠောန် အတိုၚ်ပကတိရ။ သုတေသန ပညာစိုတ်တအ် ထောံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ပိုဲ သိုၚ်ခၞံကဵု လညာတ်တပ်တးမ္ဂး ဒကုတ်ကၠေၚ်က္ဍဟ် လ္ပာ်ဂတဏအ် ကလေၚ်ထတ်ယုက်ကၠုၚ်တုဲ အစောန်စရာဲ ပ္ဍဲအရာမဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်လေဝ် ခိုဟ်ကၠုၚ်မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;Hofmann2011&quot; /&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ အရာဏအ်ဂှ် ဍေံဟွံသေၚ်ဆ ပရေၚ်စိုတ်မွဲဓဝ် ဍေံဒှ်ဒၟံၚ် သီုပရေၚ်ဇီုကပိုက် လ္တူရုပ်ခန္ဓ ကၠေၚ်က္ဍဟ်ပိုဲကီုရ။

== နဲကဲလွဳလွတ် နကဵုပညာစိုတ် ==
သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် လညာတ်မယောၚ်ယာတအ်ဂှ် နဲကဲလွဳလွတ် နကဵုပညာစိုတ် (Cognitive Behavioral Therapy - CBT) ဂှ် အံၚ်ဇၞးအိုတ်ရ။ နဲကဲဏအ် ကဵုကသပ် ညံၚ်ကောန်ယဲတအ် ဂွံစၟဳစၟတ် လညာတ်ဇကု ကေုာံ ပြံၚ်လှာဲ လညာတ်မယောၚ်ယာတအ်ဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;Ellis1962&quot;&gt;{{cite book |last=Ellis |first=A. |year=1962 |title=Reason and Emotion in Psychotherapy |publisher=Lyle Stuart |isbn=978-0806509097}}&lt;/ref&gt;

နဲကဲလွဳလွတ်ဏအ် နွံကဵု လၟေၚ်ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုၚ် မပ္တံကဵု -
* '''ပွမစၟတ်သမ္တီ''' - စၟတ်သမ္တီ လညာတ်မယောၚ်ယာ မကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲစိုတ်ဇကု။
* '''ပွမစၟဳစၟတ် သက်သဳ''' - အာတ်မိက် သက်သဳ ဒဒှ်ရ လညာတ်ဇကုဂှ် ဍာံ ဟွံဍာံ။
* '''ပွမသိုၚ်ခၞံ လညာတ်တၟိ''' - သိုၚ်ခၞံ လညာတ်မတပ်တး မနွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် မဒးရး။

နကဵုပွမဒ္ဂေတ်ဗက် နဲကဲ CBT ဏအ် မၞိဟ်မွဲ မာန်ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် အစောန်စရာဲ ပ္ဍဲအရာမထိၚ်ဒဝ်စိုတ် ကေုာံ မာန်စဵုဒၞာ ယဲစိုတ်စှ်ေ ညံၚ်ဟွံဂွံ ကလေၚ်ကတဵုဒှ် မွဲဝါပၠန်ရ။&lt;ref name=&quot;Leahy2017&quot; /&gt; တၠပညာစိုတ်တအ် စွံအာရီု လ္တူနဲကဲဏအ် ဗွဲမလောန် မသ္ပဟိုတ် ကုဍေံမနွံကဵု သက်သဳသိပ္ပံ မခိုၚ်ကၠိုက်ရ။

== ပရေၚ်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် ==
ပရေၚ်စဵုဒၞာဂှ် ကိစ္စဇၞော်နူ ပရေၚ်လွဳလွတ်ရ။ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လညာတ်မယောၚ်ယာ ညံၚ်ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝမ္ဂး ပွမမၚ်မွဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဂှ် ဒှ်အရာမအဓိကရ။ နကဵုပွမလ္ၚတ် ပညာစိုတ် ပိုဲတအ် မာန်တီကေတ် အခိၚ်လဵု စိုတ်ပိုဲ စယောၚ်ယာကၠုၚ်ရောဂှ်တုဲ ပိုဲတအ် မာန်ထိၚ်ဒဝ်ကေတ် ပြဟ်ပြဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Burns1989&quot; /&gt;

ပွမသ္ပဇြိုဟ်စိုတ် (Mindfulness) ကေုာံ ပွမဒုၚ်တဲ အကာဲအရာဍာံ (Acceptance) တအ်ဂှ် ဒှ်နဲကဲမခိုဟ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် လညာတ်မယောၚ်ယာရ။ ကၠေၚ်က္ဍဟ် ပိုဲဂှ် ယဝ်ရပိုဲ ဗတောန်ကဵုဍေံ လၟိုန်ကာလ ညံၚ်ဂွံ ညာတ်ကေတ် အရာမခိုဟ်မ္ဂး ဍေံလေပ် သိုၚ်ခၞံကဵု ပွဳပွူစိုတ် မၜိုဟ်သြိုဟ်မွဲမာန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာဗတောန်လိက် ကေုာံ ရုၚ်ကမၠောန်တအ်လေဝ် ပရေၚ်ပညာ ပရူပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဏအ် ဒးနွံထေက်ရ။ 

== အစောန်စရာဲ ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝတ္ၚဲယး ==
မၞိဟ်မမာန်ထိၚ်ဒဝ် လညာတ်မယောၚ်ယာတအ်ဂှ် နွံကဵု အစောန်စရာဲ မသၠုၚ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။ ဍေံတအ် မာန်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗွဲမတပ်တး၊ မာန်ဆက်စၠောအ် ကုညးတၞဟ် ဗွဲမပြေပြံၚ်တုဲ ပရေၚ်ကေၚ်ကာ ကမၠောန်လေဝ် အံၚ်ဇၞးဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref name=&quot;Hofmann2011&quot; /&gt;

လညာတ်မယောၚ်ယာဂှ် မလေပ်ပလီုကၠေအ် အစောန်စရာဲ ကၠောန်ၜိုတ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ ဥပမာၚ် - လညာတ်မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပြဟ်ပြဟ်ဂှ် ပကဵုညံၚ် မိတ်သဟာဲ ဒးလီုလာ်အာမာန်ရ။ ယဝ်ပိုဲ တီကၠိုဟ် ပရူဏအ်မ္ဂး ပိုဲတအ် မာန်သိုၚ်ခၞံ ဘဝမနွံကဵု တသိုက်စိုတ် မဇေတ်ဇေတ်မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပညာစိုတ် လ္ပာ်လညာတ် (Cognitive Psychology) ဂှ် သွက်လၟေၚ်ဘဝပိုဲ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။

== သုတေသန ကေုာံ တၚ်ဂၠာဲဆဵုဂမၠိုၚ် ==
သုတေသန ပ္ဍဲခေတ်တၟိဏအ် ထောံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ လညာတ်မယောၚ်ယာဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကုဗဳဇ ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ မဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ်ရ။ ကောန်ၚာ် မဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲသ္ၚိကၟိန် မနွံကဵု စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန်တအ် မလေပ်နွံကဵု လညာတ်မယောၚ်ယာ ဂၠိုၚ်နူ ကောန်ၚာ်သ္ၚိကၟိန် ဓမ္မတာရ။&lt;ref name=&quot;Beck1976&quot; /&gt; 

တၠပညာတအ် ဂၠာဲဆဵုလဝ်ပၠန် ဒဒှ်ရ ပွမသုၚ်စောဲ မဳဒဳယာ ယူကျု (YouTube) ကေုာံ ဝှုက်ဗောက် (Facebook) ဗွဲမလောန်ကာဲတအ်လေဝ် မလေပ်ပဵုဇၞော်ကဵု လညာတ်မယောၚ်ယာ ဥပမာ - လညာတ်စောဲဂဗုတ် (Personalization) ကေုာံ လညာတ်ပါ်ကရေက်တအ်ရ။ သုတေသနဏအ် ပံက်ကဵုမတ် ညံၚ်ပိုဲ ဂွံသတိ ပ္ဍဲအရာမသုၚ်စောဲ အေန်တာနေတ်ရ။ 

== ပရေၚ်ကေတ်စၟတ် ပ္ဍဲကောန်မၞိဟ် ==
ပ္ဍဲကဵု လၟေၚ်အနာဂတ် ပရေၚ်ကေတ်စၟတ် လ္တူယဲစိုတ်စှ်ေ ကေုာံ လညာတ်မယောၚ်ယာတအ်ဏအ် ဒးပြံၚ်လှာဲကၠုၚ်ရောၚ်။ မၞိဟ်တအ် ဒးဒုၚ်တဲ ဒဒှ်ရ ပွမဒှ် လညာတ်ယောၚ်ယာဏအ်ဂှ် ဒှ်သဘာဝ ကောန်မၞိဟ်မွဲတုဲ ဍေံဟွံသေၚ် အရာမဒးဖေက်ဂွရ။&lt;ref name=&quot;Ellis1962&quot; /&gt; 

အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံပရေၚ်ထတ်ယုက်တအ် ဒးသိုၚ်ခၞံကဵု ဌာန်ဒတန် လွဳလွတ်စိုတ် ဗွဲမလောဲသွာ တုဲ ဒးကဵုပညာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လညာတ်ယောၚ်ယာတအ်ဏအ်ရ။ သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပြဿနာ ယဲစိုတ်စှ်ေ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် ဇၞော်တိုန် အိုတ်ဟွံမာန်ရ။ နကဵုပွမလ္ၚတ် ပညာစိုတ် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ် ပိုဲတအ် မာန်ကၠောန်ပတိတ် အနာဂတ် မခိုဟ်ဆာဲမွဲမာန်ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[ယဲစိုတ်စှ်ေ]]
* [[အာရောန် ဗေက်]]
* [[ကၠေၚ်က္ဍဟ်]]
* [[နဲကဲလွဳလွတ် နကဵုပညာစိုတ် CBT]]
* [[လညာတ်စိုတ်]]

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = Psychology
| title = [[ပညာစိုတ်]] ကေုာံ လညာတ်စိုတ်
| listclass = hlist
| group1 = သဘဴဓဝ် အဓိက
| list1 =
* [[မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် လညာတ်မယောၚ်ယာ]]
* [[ယဲစိုတ်စှ်ေ]]
* [[ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်]]
| group2 = နဲကဲလွဳလွတ်
| list2 =
* [[နဲကဲလွဳလွတ် နကဵုပညာစိုတ် CBT]]
* [[ပွမသိုၚ်ခၞံ လညာတ်တၟိ]]
| group3 = ကာယ ကေုာံ ခန္ဓ
| list3 =
* [[ကၠေၚ်က္ဍဟ်]]
* [[အစောန်စရာဲ]]
* [[ပရေၚ်စဵုဒၞာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် လညာတ်မယောၚ်ယာ}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ယဲစိုတ်စှ်ေ]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်]]
[[Category:သဘာဝစိုတ်]]
[[Category:ကၠေၚ်က္ဍဟ် ကေုာံ လညာတ်]]
[[Category:နဲကဲလွဳလွတ်စိုတ်]]
[[Category:သုတေသန ပညာစိုတ်]]</text>
      <sha1>l796wfo95ictpcgtzatxwgh0e8mwf5q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စဳပၞောန်စၟဳစၟတ်ယဲစိုတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13422</id>
    <revision>
      <id>60083</id>
      <timestamp>2026-11-07T15:28:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58513-48</username>
        <id>5783</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox medical condition | name = မခၞံကၠောန် စဳပၞောန်စၟဳစၟတ်ယဲစိုတ် | synonyms = ပွမပါ်ပရး ယဲစိုတ်, သၞောတ်စၟဳစၟတ် ပညာစိုတ် | image = Human brain NIH.jpg | caption = လ္ၚတ် ကၠေၚ်က္ဍဟ် ကေုာံ အကာဲအရာစိုတ် သွက်ဂ...&quot;</comment>
      <origin>60083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34353" sha1="cqyp5xkvlt8minzge2nz0y8sq634l3i" xml:space="preserve">{{Infobox medical condition
| name = မခၞံကၠောန် စဳပၞောန်စၟဳစၟတ်ယဲစိုတ်
| synonyms = ပွမပါ်ပရး ယဲစိုတ်, သၞောတ်စၟဳစၟတ် ပညာစိုတ်
| image = Human brain NIH.jpg
| caption = လ္ၚတ် ကၠေၚ်က္ဍဟ် ကေုာံ အကာဲအရာစိုတ် သွက်ဂွံပါ်ပရး ယဲစိုတ်
| field = [[ပညာစိုတ်]]
| prevention = [[ပရေၚ်စဵုဒၞာ]] ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ
| symptoms = အကာဲအရာ စိုတ် ကေုာံ စရိုတ် ပြံၚ်လှာဲ
| treatment = လွဳလွတ် နကဵုပညာစိုတ်, ဂဥုဲယဲစိုတ်
}}

ပွမခၞံကၠောန် စဳပၞောန်စၟဳစၟတ်ယဲစိုတ် (Classification of mental disorders) ဝွံ ဒှ်လၟေၚ်ကမၠောန် သိပ္ပံ သွက်ဂွံပါ်ပရး၊ ပံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သမ္တီ အကာဲအရာ ယဲစိုတ် မနာနာသာ်ရ။ သၞောတ်ဝွံ ဒှ်သဇိုၚ် သွက် ပညာစိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်လွဳလွတ် ယဲစိုတ် မကိစ္စဇၞော်မွဲတုဲ ပ္ဍဲအရာမကဵုလွဳလွတ် ကုညးမဒုၚ်စသိုၚ် ယဲစိုတ်စှ်ေ ကေုာံ ယဲစိုတ်တၞဟ်တအ်မ္ဂး ဍေံဗိုၚ်ရီုဗၚ်ကဵု သွက်ဂွံဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် မဒးရးရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=American Psychiatric Association |year=2013 |title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders |edition=5th |publisher=American Psychiatric Publishing |isbn=978-0-89042-555-8 |url=https://dsm.psychiatryonline.org/}}&lt;/ref&gt; လၟေၚ်ကမၠောန်ဏအ် ဍေံဟွံဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုလညာတ်မွဲဓဝ်တုဲ ဒုၚ်သဇိုၚ် ကုသက်သဳသာဓက နူကဵု ပရေၚ်လ္ၚတ် ကၠေၚ်က္ဍဟ်၊ စရိုတ်မၞိဟ် ကေုာံ အကာဲအရာ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်တအ်ရ။

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် သၞောတ်မစၟဳစၟတ် ယဲစိုတ် မဒယှ်တှ်အိုတ် နွံၜါသာ် မတွဟ်တေံ သၞောတ် (DSM) မပ္တိတ်နူ ဂကောံပညာစိုတ် အမေရိကန် ကေုာံ သၞောတ် (ICD) မပ္တိတ်နူ ဂကောံပရေၚ်ထတ်ယုက်ဂၠးကဝ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=World Health Organization |year=2019 |title=International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems |edition=11th |publisher=World Health Organization |url=https://icd.who.int/}}&lt;/ref&gt; သၞောတ်တအ်ဏအ် လ္ၚတ်စၟဳစၟတ် လက္ချဏ်ယဲတုဲ သိုၚ်ခၞံလဝ် စဳပၞောန် သွက်ဂွံပါ်ခြာ ယဲမွဲကုမွဲမာန်ရ။ ဟိုတ်နူ သၞောတ်တအ်ဏအ် နွံမ္ဂး ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝမၞိဟ်တအ် ပရေၚ်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေၚ်ထိၚ်ဒဝ် ယဲစိုတ်လေဝ် ကလိဂွံ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ဂၠိုၚ်ကၠုၚ်ရ။

လညာတ် ကေုာံ သၞောတ်စၟဳစၟတ်တအ်ဝွံ ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ်ဒၟံၚ် အဆက်ဆက် အတိုၚ်အခိၚ်ကာလရ။ မၞိဟ်တအ် ကၠိုဟ်ခၠၚ်ကၠုၚ် ပရူ ကၠေၚ်က္ဍဟ် ကေုာံ စရိုတ်မၞိဟ် ဂၠိုၚ်ကၠုၚ်မ္ဂး သၞောတ်စၟဳစၟတ်တအ်လေဝ် ဒးပြံၚ်လှာဲ ညံၚ်ဂွံကိတ်ညဳ ကုသက်သဳ သိပ္ပံတအ်ရ။ ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ်တုဲ အစောန်စရာဲ သွက်ဂွံလွဳလွတ် ယဲစိုတ်စှ်ေ၊ ယဲစိုတ်ထဍိုန် ကေုာံ ယဲစိုတ်တၞဟ်တအ်လေဝ် ဇၞော်တၟိုဟ်ကၠုၚ် ဗွဲမလောန်ရ။

== ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ==
ဝၚ် ပွမခၞံကၠောန် စဳပၞောန်စၟဳစၟတ် ယဲစိုတ်ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူခေတ် ဂရိတ် (Greek) တြေံတေံရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်တေံ ညးတအ် ပတှ်ေလဝ် ယဲစိုတ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဓါတ်ပ္ဍဲခန္ဓကာယ ဟွံညဳသၟဟ်ရေၚ်သ္ကအ်ရ။ ဆဂး စိုပ်ကၠုၚ် ၜိုတ် ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံမ္ဂး တၠပညာစိုတ် ဂကူဂျာမနဳ (Emil Kraepelin) စကၠောန်ဗဒှ် သၞောတ်ပါ်ပရး ယဲစိုတ် နကဵုနဲကဲသိပ္ပံရ။ ညးပါ်ပရးလဝ် ယဲစိုတ် ၜါဂကူ အဓိက မတွဟ်တေံ ယဲစိုတ်လီု (Dementia praecox) ကေုာံ ယဲစိုတ်စှ်ေ-စိုတ်တိုန် (Manic-depressive psychosis) ရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite journal |last=Kendell |first=R. |author2=Jablensky, A. |year=2003 |title=Distinguishing between the validity and utility of psychiatric diagnoses |journal=American Journal of Psychiatry |volume=160 |issue=1 |pages=4-12 |doi=10.1176/appi.ajp.160.1.4 |url=https://ajp.psychiatryonline.org/doi/10.1176/appi.ajp.160.1.4}}&lt;/ref&gt; ပရေၚ်လ္ၚတ်ဏအ် ဒှ်သဇိုၚ် သွက်သၞောတ် စၟဳစၟတ်ယဲစိုတ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရ။

ကြဴနူ ပေါဲဗတိုက်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ အာစိုပ်ဒတုဲ သၟာပၞာန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒုၚ်စသိုၚ် ယဲစိုတ် ကေုာံ စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန်တုဲ အလဵုအသဳတအ် နွံပၟိက်ကၠုၚ် သၞောတ်စၟဳစၟတ် မချိုတ်ပၠိုတ်မွဲရ。 ဟိုတ်ဏအ် ဒှ်ဟိုတ် ဂကောံပညာစိုတ် အမေရိကန် တအ် သိုၚ်ခၞံပ္တိတ် ပြကိုဟ်စဳပၞောန် DSM-I ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၂ ရ။ ပြကိုဟ်ဏအ် ဒုၚ်သဇိုၚ် လ္တူလညာတ် သိုက်ကိုဝ်အနာလစိသ် (Psychoanalysis) ဂၠိုၚ်တုဲ လက္ချဏ်ယဲတအ် သောင်ကၠး ဟွံမွဲကွေံကွေံရ။ 

စိုပ်သၞာံ ၁၉၈၀ ပြကိုဟ် DSM-III တိတ်ကၠုၚ်မ္ဂး ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဇၞော်အိုတ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်ရ။ ညးတအ် ပတိတ်ထောံ လညာတ် သိုက်ကိုဝ်အနာလစိသ် တုဲ သုၚ်စောဲ လက္ချဏ်ယဲ မဆဵုညာတ်ကေတ်မာန် နကဵုမတ် သွက်ဂွံဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ယဲရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt; ပြကိုဟ်ဏအ် စကဵုသဇိုၚ် ကုပရေၚ်ထတ်ယုက် ကၠေၚ်က္ဍဟ် ကေုာံ စရိုတ်မၞိဟ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။ နူအခိၚ်တေံ စဵုကဵုလၟုဟ် ပြကိုဟ်တအ် ဆက်ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် စဵုကဵုစိုပ် DSM-5 ရ။ လၟေၚ်ဇၞော်မောဝ်ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပညာစိုတ်ဝွံ ဒှ်သိပ္ပံပညာ မဂျိုၚ်တန်တဴဒၟံၚ်တုဲ ဍေံပြံၚ်လှာဲ ဗက်အာ အတိုၚ်သက်သဳ မကလိဂွံတၟိတၟိတအ်လၟိုန်ရ။

== သၞောတ် စၟဳစၟတ်ဂၠးကဝ်တအ် ==
ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ဏအ် သၞောတ် သွက်ဂွံစၟဳစၟတ် ယဲစိုတ် မပြာကတ်အိုတ် နွံၜါ မတွဟ်တေံ သၞောတ် မပ္တိတ်နူ ဂကောံပရေၚ်ထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် ကေုာံ သၞောတ် မပ္တိတ်နူ ဂကောံပညာစိုတ် အမေရိကန် ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သၞောတ်စၟဳစၟတ် ယဲစိုတ် ဂၠးကဝ်
|-
! သၞောတ် !! မပ္တိတ် !! တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက !! ပွဳပွူ မသုၚ်စောဲ
|-
| ICD-11 (International Classification of Diseases) || ဂကောံပရေၚ်ထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် (WHO) || သွက်ပရေၚ်ထတ်ယုက် အလုံအိုတ်သီု ကေုာံ ယဲစိုတ် || ဂၠးကဝ် အလုံမွဲ (အလဵုအသဳ, ရုၚ်ဂဥုဲ)
|-
| DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual) || ဂကောံပညာစိုတ် အမေရိကန် (APA) || သွက်ယဲစိုတ် မွဲဓဝ် ဗွဲတၟေၚ် || လ္ၚတ်သုတေသန, ရုၚ်ဂဥုဲ ယဲစိုတ် ဗွဲတၟေၚ်
|}

သၞောတ် ICD (International Classification of Diseases) ဂှ် ဒှ်ပြကိုဟ် မပါ်ပရး ယဲအလုံအိုတ်သီု ပ္ဍဲခန္ဓကာယမၞိဟ်တုဲ ပ္ဍဲဂှ် ကဏ္ဍယဲစိုတ်လေဝ် ပါလုပ်ဒၟံၚ် မွဲကဏ္ဍကီုရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt; သၞောတ်ဏအ် ဍိုက်ပေၚ်တုဲ သုၚ်စောဲဒၟံၚ် ပ္ဍဲရုၚ်ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေၚ်သုတေသန အလုံဂၠးကဝ်ရ။ မွဲလပါ်တေံမ္ဂး သၞောတ် DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) ဒှ်ပြကိုဟ် မချူလဝ် သွက်ယဲစိုတ် မွဲဓဝ် ဟေၚ်ရ။ ပြကိုဟ် DSM ဏအ် ကဵုလဝ် စဳပၞောန် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံပါ်ခြာ လက္ချဏ်ယဲနာနာသာ်ရ။

ၜိုန်ရ သၞောတ်ၜါဏအ် တၞဟ်ခြာဒၟံၚ် နကဵုယၟုကီုလေဝ် ပ္ဍဲအခိၚ်လၟုဟ် ညးတအ် ဂစာန်သိုၚ်ခၞံ ညံၚ်စဳပၞောန်တအ် ဂွံတုပ်ရေၚ်သ္ကအ်ရ။ ယဝ်ရ စဳပၞောန်တုပ်မ္ဂး တၠပညာစိုတ် နူဍုၚ်တၞဟ်တၞဟ်တအ် ဆက်စၠောအ် သဳကၠဳ ပရူလွဳလွတ်ယဲတအ် လောဲသွာကၠုၚ်မာန်ရ။ သၞောတ်ၜါဏအ်ဝွံ ကဵုလဝ် အစောန်စရာဲ ဗွဲမဇၞော် ကုအစာဂဥုဲတအ် သွက်ဂွံကၠိုဟ်ခၠၚ် အကာဲအရာ ယဲစိုတ်စှ်ေ၊ ယဲစိုတ်လီု ကေုာံ ယဲစိုတ်တၞဟ်တအ် ဗွဲမတပ်တးရ။

== လၟေၚ်ကမၠောန် သွက်ဂွံခၞံကၠောန် စဳပၞောန် ==
ပွမသိုၚ်ခၞံ စဳပၞောန် ယဲစိုတ်မွဲမွဲ ဍေံဟွံလောဲသွာရ။ ဍေံဒးဒုၚ်သဇိုၚ် ကုလၟေၚ်ကမၠောန် သိပ္ပံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ကေုာံ အခိၚ်ကာလ မလအ်လရ။ အခိၚ်မကၠောန်ဗဒှ် ပြကိုဟ် DSM-5 တေံ ဂကောံပညာစိုတ် အမေရိကန် ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံကမၠောန် (Task Force) တုဲ ညးတအ် ကော်ဘိက်လဝ် တၠပညာစိုတ်၊ အစာသုတေသန၊ အစာဂဥုဲ နူအလုံဂၠးကဝ် သွက်ဂွံပါ်ပရအ် လညာတ်ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

လၟေၚ်ကမၠောန် ပထမအိုတ် ဒးလ္ၚတ် သက်သဳသာဓက နူပြကိုဟ် ကေုာံ လိက်သုတေသနတြေံတအ်ရ။ ညးတအ် ဒးစၟဳစၟတ် ညံၚ်ရဴ ယဲတၟိမွဲမွဲ မံက်ကၠုၚ်မ္ဂး လက္ချဏ်ဍေံဝွံ ဍာံစၟတ် ဒှ်ယဲတၟိဟာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပါလုပ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲယဲတြေံတေံဟာ မ္ဂးဂှ်ရ။ ကြဴနူဂှ် ညးတအ် ဒးကၠောန် ပရေၚ်စမ်ၜတ် ပ္ဍဲလဒေါဝ်မၞိဟ် (Field Trials) ရ။ ပရေၚ်စမ်ၜတ်ဏအ် ဒှ်သွက်ဂွံတီ ဒဒှ်ရ စဳပၞောန်တၟိဏအ် သုၚ်စောဲ ပ္ဍဲရုၚ်ဂဥုဲမ္ဂး တၠပညာစိုတ်တအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် တုပ်ရေၚ်သ္ကအ်ဟာ မ္ဂးဂှ်ရ။

ယဝ်ရ အစာဂဥုဲ ၜါတၠ စၟဳစၟတ် မၞိဟ်ယဲမွဲတၠတုဲ ကလိဂွံ သွဟ်ဟွံတုပ်မ္ဂး စဳပၞောန်ဂှ် ဟွံခိုၚ်ကၠိုက်ဏီ မ္ဂးရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေၚ်ခၞံကၠောန် စဳပၞောန်ဝွံ ဒးဒုၚ်သဇိုၚ် ကုပရေၚ်တုပ်စိုတ် (Consensus) နူတၠပညာတအ်ရ။ ၜိုန်ရ သၞောတ်ဏအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ်ကီုလေဝ် လၟေၚ်ကမၠောန်ဏအ် ဂွံဍိုက်ပေၚ် အလုံအိုတ်သီု ဟွံလောဲသွာဏီရ။ ဟိုတ်နူ စိုတ်မၞိဟ်တအ်ဝွံ ထုဲထံၚ် ကေုာံ နွံကဵု အလၚ်အသံက် ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ ပွမပါ်ခြာ ညံၚ်ဂွံကုတ်ပိုတ်ဂှ် ဒှ်အရာမဝါတ်ဂါတ်မွဲ အဆက်အဆေဝ်ရ။

== အကာဲအရာ ယဲစိုတ် ကေုာံ ယဲစိုတ်စှ်ေ ==
ပ္ဍဲစဳပၞောန် စၟဳစၟတ်ယဲစိုတ်တအ်မ္ဂး အကာဲအရာ ယဲစိုတ် နွံနာနာသာ် မပ္တံကဵု ယဲစိုတ်ထဍိုန်၊ ယဲစိုတ်စှ်ေ၊ ယဲစိုတ်လီု ကေုာံ ယဲစရိုတ်ပြံၚ်လှာဲ တအ်ရ။ အကြာယဲတအ်ဏအ် ယဲစိုတ်စှ်ေ (Major Depressive Disorder) ဝွံ ဒှ်ယဲ မကတဵုဒှ် ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်တုဲ ဒးကေတ် အာရီု ဗွဲမဇၞော်ရ။ ယဲစိုတ်စှ်ေ ဟွံသေၚ်ဆ စိုတ်ဟွံမိပ် သာမညဓမ္မတာမွဲ၊ ဍေံဒှ် ယဲမပလီုပလာ် အစောန်စရာဲ မၞိဟ်တအ် ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲရ။

အတိုၚ်စဳပၞောန် DSM-5 မ္ဂး သွက်ဂွံဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်မွဲမွဲ ကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် ယဲစိုတ်စှ်ေမ္ဂး မၞိဟ်ဂှ် ဒးဒုၚ်စသိုၚ် လက္ချဏ်ယဲ အောန်အိုတ် ၅ သာ် ပ္ဍဲပွိုၚ် ၜါသတ္တာဟရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt; လက္ချဏ်တအ်ဂှ် မပ္တံကဵု စိုတ်ဟွံမိပ် ဍိုန်လျလၟိုၚ်တ္ၚဲ၊ အာရီုဟွံလုပ် ပ္ဍဲအရာမမိပ်လဟိၚ်တေံ၊ ဒြဟတ်အိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်၊ တိက်ဟွံလှိၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး တိက်ဂၠိုၚ်လောန်၊ စဟွံစှ်ေ ကေုာံ စိုတ်မိက်ဂွံဂစိုတ်ဇကုတအ် ပါလုပ်ရ။ စဳပၞောန်ဏအ် ဗိုၚ်ရီုဗၚ်ကဵု အစာဂဥုဲတအ် ညံၚ်ဂွံပါ်ခြာ အကြာ စိုတ်ဟွံမိပ် ဓမ္မတာ (မပ္တံကဵု အခိၚ်မိမ စုတိ) ကေုာံ ယဲစိုတ်စှ်ေ မဒးလွဳလွတ် နကဵုဂဥုဲရ။

လ္တူနူ ယဲစိုတ်စှ်ေတုဲ ယဲစိုတ်ထဍိုန် (Anxiety Disorders) လေဝ် ပြာကတ်ကွေံကွေံရ။ ညးမဒုၚ်စသိုၚ် ယဲဏအ်မ္ဂး ကတဵုဒှ် လကိုတ်ဖေက် ၜက်အာ နူဗၞတ်တွိုက်တုဲ ပ္ဍဲကမၠောန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဘဝသ္ၚိကၟိန်တအ်လေဝ် ထုဲထံၚ်ကၠုၚ်မာန်ရ။ နကဵု ပရေၚ်လ္ၚတ် ပညာစိုတ် ဍာံဍာံမ္ဂး ယဲတအ်ဏအ် ဒှ်ယဲ မလွဳလွတ်ဂွံရ။ စဳပၞောန်တအ်ဏအ် ပံက်ကဵုမတ် သွက်မၞိဟ်ယဲတအ် ညံၚ်ဂွံတီ ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဟွံသေၚ်မၞိဟ်လီုလီု၊ ဆဂး ညးတအ် မဒှ်ဒၟံၚ် ယဲမွဲတုဲ နွံပၟိက်ကဵု ပရေၚ်ရီုဗၚ် သိပ္ပံရောင်ဂှ် သမ္တီမာန်ကၠုၚ်ရ။

== ကၠေၚ်က္ဍဟ် ကေုာံ ပရေၚ်စၟဳစၟတ်ယဲစိုတ် ==
ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံပညာ မဆေၚ်ကဵု ယဲစိုတ်မ္ဂး ကၠေၚ်က္ဍဟ် (Brain) ဝွံ ဒှ်ဒတန် အဓိက သွက်ဂွံလ္ၚတ်ရ။ ၜိုန်ရ ပညာစိုတ် ကေုာံ ပညာကၠေၚ်က္ဍဟ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ဗွဲမလောန်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲအခိၚ်လၟုဟ် စဳပၞောန်စၟဳစၟတ် ယဲစိုတ်တအ် (မပ္တံကဵု DSM, ICD) ဒုၚ်သဇိုၚ် လ္တူ လက္ချဏ်စရိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ်မၞိဟ် (Symptoms and Behaviors) သၟးဏီရ။ ညးတအ် ဟွံသုၚ်စောဲ သက်သဳ ဇီဝဗေဒ (Biomarkers) မပ္တံကဵု ဆီ၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဗီုရုပ်ကၠေၚ်က္ဍဟ် (MRI) သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ယဲဏီရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=Insel |first=T. R. |year=2014 |title=The NIMH Research Domain Criteria (RDoC) Project |publisher=National Institute of Mental Health |url=https://www.nimh.nih.gov/}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်မ္ဂး ယဲစိုတ်မွဲမွဲ မပ္တံကဵု ယဲစိုတ်စှ်ေ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ယဲစိုတ်လီုတအ် ဍေံဟွံကတဵုဒှ် နူကဵု ဒၞာဲကၠေၚ်က္ဍဟ် လီုလာ် မွဲဒၞာဲဓဝ်ရ။ ဍေံကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ သၞောတ်အဆက်စၠောအ် ပ္ဍဲကၠေၚ်က္ဍဟ် (Neural Networks) ကေုာံ ဓါတ်ကၠေၚ်က္ဍဟ် (Neurotransmitters) တအ် ဟွံညဳသၟဟ်ရေၚ်သ္ကအ်ရ။ တၠပညာတအ် ဂစာန်လ္ၚတ်ဒၟံၚ် ညံၚ်ဂွံဆဵု သက်သဳ ကၠေၚ်က္ဍဟ် မချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ယဲနာနာသာ်ကီုလေဝ် ကၠေၚ်က္ဍဟ်မၞိဟ်ဝွံ ထုဲထံၚ်လောန်တုဲ ဖျေဟ်စဳပၞောန် နကဵုစက် ဟွံဂွံဏီရ။

ဆဂး ပရေၚ်လ္ၚတ် ကၠေၚ်က္ဍဟ် ကဵုလဝ် အစောန်စရာဲ ဗွဲမဇၞော် သွက်ဂွံကၠိုဟ် ဟိုတ်ယဲတအ်ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲညးမဒှ် ယဲစိုတ်စှ်ေတအ်မ္ဂး ဒၞာဲကၠေၚ်က္ဍဟ် မကော်ခဴစ (Amygdala) ကေုာံ (Prefrontal Cortex) တအ် ကၠောန်ကမၠောန် ဟွံတုပ် ကုမၞိဟ်ဓမ္မတာတအ်ရ။ လညာတ်တအ်ဏအ် ဒှ်ဂၠံၚ်တရဴ သွက်ဂွံသိုၚ်ခၞံ သၞောတ်စၟဳစၟတ်ယဲ ပ္ဍဲအနာဂတ် မဒုၚ်သဇိုၚ် လ္တူဇီဝဗေဒ ကၠေၚ်က္ဍဟ်ရောင် ဂကောံသိပ္ပံတအ် ပတှ်ေလဝ်ရ။

[[File:Psychology_symbol.svg|thumb|150px|လက်သဏ် ပညာစိုတ်]]

== ပရေၚ်ကယျာန်ဇီုကပိုက် ကေုာံ သံသယ ==
ၜိုန်ရ သၞောတ် DSM ကေုာံ ICD တအ် နွံကဵု ဖဵုပရေၚ်လွဳလွတ်ကီုလေဝ် ပရေၚ်ကယျာန်ဇီုကပိုက် ကေုာံ ပရေၚ်ဒုၚ်ပါ်ပဲါ နွံတဴ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ပရေၚ်ပါ်ပဲါ ဇၞော်အိုတ်မွဲမ္ဂး ဒဒှ်ရ သၞောတ်တအ်ဏအ် ပၠောပ်စုတ် အကာဲအရာဓမ္မတာ ဘဝမၞိဟ် နဒဒှ် ယဲစိုတ် (Medicalization of normal behavior) ရ။ အစာပညာစိုတ် Allen Frances မဒှ်ညးမက္ဍိုက်ပ် ခၞံကၠောန် DSM-IV တေံ ဒစဵုဒစး လ္တူ ပြကိုဟ် DSM-5 ဗွဲမဇၞော်ရ။ ညးဟီုမ္ဂး DSM-5 ဝွံ သိုၚ်ခၞံလဝ် စဳပၞောန် လောဲလောဲတုဲ မၞိဟ်မၞုံကဵု စိုတ်ဟွံမိပ် ဓမ္မတာတအ်လေဝ် ဒှ်အာ ယဲစိုတ်စှ်ေမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite journal |last=Frances |first=A. |year=2009 |title=Whither DSM-V? |journal=The British Journal of Psychiatry |volume=195 |issue=5 |pages=391-392 |doi=10.1192/bjp.bp.109.073932 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/the-british-journal-of-psychiatry/article/whither-dsmv/}}&lt;/ref&gt;

မွဲပၠန်မ္ဂး တၠပညာလ္ၚဵုတအ် ဒွိၚ်ဒၟံၚ် ပရူ ပရေၚ်ဓလီုဖ္ဍိုက် နူကဵု ကမ္ပဏဳဂဥုဲ (Pharmaceutical industry) တအ်ရ။ ယဝ်ရ စဳပၞောန်ယဲ လောဲသွာမ္ဂး မၞိဟ်ဒှ်ယဲ ဂၠိုၚ်ကၠုၚ်တုဲ ကမ္ပဏဳဂဥုဲတအ် သွံဂဥုဲ ဂွံဂၠိုၚ်ကၠုၚ်မာန်ရ။ လ္တူနူဂှ်ပၠန် သၞောတ်စၟဳစၟတ်တအ်ဝွံ ဒုၚ်သဇိုၚ် လ္တူ အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် ရးပလိုတ် (Western culture) ဂၠိုၚ်တုဲ ပ္ဍဲအခိၚ်မကေတ်အာ သုၚ်စောဲ ပ္ဍဲရးအာရှ ဟွံသေၚ်မ္ဂး အဖရိကမ္ဂး ဍေံဟွံကိတ်ညဳ ကုအခိုက်အလိုက် မၞိဟ်ဒေသတအ် မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပွမသိုၚ်ခၞံ စဳပၞောန်ယဲစိုတ်ဝွံ ဒးလ္ၚတ်ပါ်ပဲါ သံသယတအ်ဏအ်လၟိုန် ညံၚ်ဂွံဒှ် ဍာံစၟတ် ကေုာံ မျှတရ။

== ပရေၚ်စဵုဒၞာ ကေုာံ လွဳလွတ် ==
ပွမစၟဳစၟတ် ယဲစိုတ် ဗွဲမတပ်တးဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေၚ်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေၚ်လွဳလွတ်ရ။ ယဝ်ရ အစာဂဥုဲတအ် ဟွံတီ ယဲချိုတ်ပၠိုတ်မ္ဂး ကဵုဂဥုဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကဵုကသပ် လောတ်မှာအာမာန်ရ။ စဳပၞောန် DSM ကေုာံ ICD တအ် ဗိုၚ်ရီုဗၚ် ညံၚ်လွဳလွတ်ယဲ ဂွံကိတ်ညဳ ကုလက္ချဏ်ယဲရ။

သွက်ညးမဒှ် ယဲစိုတ်စှ်ေ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ယဲစိုတ်ထဍိုန်တအ်မ္ဂး ပရေၚ်လွဳလွတ် နကဵုဂဥုဲ ကေုာံ လွဳလွတ် နကဵု ပညာပြံၚ်လှာဲစိုတ်ကေုာံအကာဲအရာ (Cognitive Behavioral Therapy - CBT) ဝွံ နွံကဵု အစောန်စရာဲ ဗွဲမဇၞော်ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt; ပရေၚ်စဵုဒၞာ လေဝ် ကိစ္စဇၞော်ကွေံကွေံရ။ ပွမစဵုဒၞာ ယဲစိုတ်ဝွံ ဒးစကၠောန် နူဘဝကောန်ၚာ် ကေုာံ အခိၚ်မံၚ်ဘာရ။ ယဝ်ရ မိမ ကေုာံ အစာဘာတအ် ကၠိုဟ်ခၠၚ်လဝ် စဳပၞောန်ယဲစိုတ်တအ်မ္ဂး အခိၚ်ကောန်ၚာ်တအ် ဒုၚ်စသိုၚ် စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန် ဍေံတအ် စဵုဒၞာမာန် ဗွဲမပြဟ်ရ။ သၞောတ်စၟဳစၟတ်ယဲဏအ် ပံက်ကဵု အခေါၚ်အရာ သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် ဗွဲမလှဲလးရ။

== အစောန်စရာဲ ပညာစိုတ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် ==
ပညာစိုတ် ကေုာံ သၞောတ်ပါ်ပရးယဲတအ်ဝွံ ဟွံသေၚ်ဆ လွဳယဲ ပ္ဍဲရုၚ်ဂဥုဲသၟး ဍေံနွံကဵု အစောန်စရာဲ ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် အလုံအိုတ်သီုရ။ ဒုၚ်သဇိုၚ် ကုစဳပၞောန်ယဲတအ်ဏအ်တုဲ ပ္ဍဲရုၚ်ကမၠောန်၊ ပ္ဍဲဘာဗတောန်လိက် ကေုာံ ပ္ဍဲသၞောဝ်ဥပဒေတအ် ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် နဲကဲဆက်ဆောံ ကုမၞိဟ်တအ်ရ။ 

ဥပမာ - ပ္ဍဲရုၚ်ကမၠောန် ယဝ်ရ ကောန်ကမၠောန်မွဲ ဒှ်ဒၟံၚ် ယဲစိုတ်စှ်ေမ္ဂး နကဵုသၞောဝ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးတအ် ကလိဂွံ အခေါၚ်ဇူ ဟွံသေၚ်မ္ဂး အခေါၚ်လွဳလွတ် ညံၚ်ရဴ ယဲကာယကီုရ။ လ္တူနူဂှ်ပၠန် သၞောတ်တအ်ဏအ် ဗိုၚ်ဖအောန်ဖျေဟ် လညာတ်ဟွံခိုဟ် (Stigma) လ္တူညးမယဲစိုတ်တအ်ရ။ မၞိဟ်တအ် ကၠိုဟ်ကၠုၚ် ဒဒှ်ရ ယဲစိုတ်ဝွံ ဒှ်ယဲမဆေၚ်ကဵု ကၠေၚ်က္ဍဟ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝတုဲ ဟွံသေၚ်မၞိဟ်ဂှ် ဍိုန်လျရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt; အစောန်စရာဲ ပညာစိုတ်ဏအ် သိုၚ်ခၞံကဵု အဝေါၚ်မၞိဟ် မနွံကဵု စိုတ်ဆာန်ဍူ ကေုာံ ပရေၚ်ကၠိုဟ်ခၠၚ် ညးသ္ကအ်ရ။

== တရဴအနာဂတ် သွက်သၞောတ်စၟဳစၟတ် ==
တရဴအနာဂတ် သွက်ပွမခၞံကၠောန် စဳပၞောန်စၟဳစၟတ် ယဲစိုတ်ဝွံ ဒးပြံၚ်လှာဲ နူကဵု ပရေၚ်လ္ၚတ် ဆလက္ချဏ်မ္ၚး စိုပ်အာ ဇီဝဗေဒ ကၠေၚ်က္ဍဟ် ကေုာံ ဗဳဇ (Genetics) ရ။ ဂကောံသုတေသန ယဲစိုတ် ကောန်ဂကူ (NIMH) ပ္ဍဲအမေရိကန် ဒက်ပ္တန်လဝ် သၞောတ်တၟိမွဲ မကော်ခဴစ RDoC (Research Domain Criteria) ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt; သၞောတ်ဏအ် ဟွံပါ်ပရး ယဲ နကဵုယၟု (ဥပမာ - ယဲစိုတ်စှ်ေ) ဆဂး ဍေံလ္ၚတ် သၞောတ်ကၠောန်ကမၠောန် ကၠေၚ်က္ဍဟ် မပ္တံကဵု သၞောတ်ဒုၚ်စသိုၚ် အလၚ်အသံက်၊ သၞောတ်ချပ်ဗစာ ကေုာံ သၞောတ်ဆက်ဆောံမၞိဟ်တအ်ရ။

လညာတ်ဏအ် ပတှ်ေလဝ် ယဲစိုတ်မ္ဂး ဒှ်ဟိုတ်နူ သၞောတ်ကၠေၚ်က္ဍဟ် ဍိုန်လျအာ ပ္ဍဲဒၞာဲမွဲမွဲရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး တၠပညာတအ် ရန်တၟအ်လဝ် ညံၚ်ရဴ မစၟဳစၟတ် ယဲဆီဍာတ် နကဵုစက် ၜတ်ဆီကီု၊ ယဲစိုတ်တအ်လေဝ် ဂွံစၟဳစၟတ် နကဵုစက် ကေုာံ ဆီ မာန်ရ။ လၟေၚ်ဇၞော်မောဝ်ဏအ်ဝွံ ကဵုလဝ် ပရေၚ်សၚ်္ကဳ သွက်ဂွံ သိုၚ်ခၞံ သၞောတ်စၟဳစၟတ် မချိုတ်ပၠိုတ်အိုတ် ကေုာံ ကဵုလွဳလွတ် ညံၚ်ဂွံဒးရးအိုတ် ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝမၞိဟ်တအ်ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[ယဲစိုတ်စှ်ေ]]
* [[ကၠေၚ်က္ဍဟ်]]
* [[ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်]]
* [[ယဲစိုတ်ထဍိုန်]]
* [[ပရေၚ်စဵုဒၞာ]]
* [[DSM-5]]
* [[ICD-11]]

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ယဲစိုတ် ကေုာံ ပညာစိုတ်
| title = [[ပညာစိုတ်]] ကေုာံ ပွမပါ်ပရး ယဲစိုတ်
| listclass = hlist
| group1 = သၞောတ်စၟဳစၟတ်
| list1 =
* [[DSM]]
* [[ICD]]
* [[RDoC]]
| group2 = အကာဲအရာယဲ
| list2 =
* [[ယဲစိုတ်စှ်ေ]]
* [[ယဲစိုတ်ထဍိုန်]]
* [[ယဲစိုတ်လီု]]
| group3 = ကဏ္ဍ
| list3 =
* [[ကၠေၚ်က္ဍဟ်]]
* [[အစောန်စရာဲ]]
* [[ပရေၚ်စဵုဒၞာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:မခၞံကၠောန် စဳပၞောန်စၟဳစၟတ်ယဲစိုတ်}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ယဲစိုတ်]]
[[Category:သၞောတ်ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]
[[Category:သိပ္ပံစိုတ်]]
[[Category:ပရေၚ်လွဳလွတ်စိုတ်]]
[[Category:ကၠေၚ်က္ဍဟ် ကေုာံ စိုတ်]]
[[Category:ဝၚ်ပညာစိုတ်]]</text>
      <sha1>cqyp5xkvlt8minzge2nz0y8sq634l3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အဝေါၚ်မၞိဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13423</id>
    <revision>
      <id>60084</id>
      <timestamp>2026-11-07T15:39:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58513-48</username>
        <id>5783</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox concept | name = မခၞံကၠောန်ဒၟံင် အဝေါၚ်မၞိဟ် | native_name = Social constructionism | image = [[File:Network representation.svg|250px|center]] | caption = ဂကောံမၞိဟ်တံ ဒက်ပ္တန် ပရေင်မဍာံဇေတ် နကဵုပွမဆက်စၠောအ်ရေင်သ္ကံ | discipline = လူမှ...&quot;</comment>
      <origin>60084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32064" sha1="mje6ph6buqdw0bxj0g9wambfat1wim1" xml:space="preserve">{{Infobox concept
| name = မခၞံကၠောန်ဒၟံင် အဝေါၚ်မၞိဟ်
| native_name = Social constructionism
| image = [[File:Network representation.svg|250px|center]]
| caption = ဂကောံမၞိဟ်တံ ဒက်ပ္တန် ပရေင်မဍာံဇေတ် နကဵုပွမဆက်စၠောအ်ရေင်သ္ကံ
| discipline = [[လူမှုဗေဒ]]၊ [[ပညာစိုတ်]]
| key_theorists = ပီတာ ဗာဂျာ (Peter Berger) &lt;br&gt; တောမတ် လာတ်မာန် (Thomas Luckmann) &lt;br&gt; ကေန်နက် ဂါဂျေန် (Kenneth Gergen)
| emergence = ၁၉၆၀ တံ
| related_theories = ဝါဒခၞံကၠောန် (Constructivism)&lt;br&gt;သဘဴဓဝ် အရေဝ်ဘာသာ (Discourse theory)
}}

'''မခၞံကၠောန်ဒၟံင် အဝေါၚ်မၞိဟ်''' (Social constructionism) မ္ဂး ဒှ်တေသြရဳ ပ္ဍဲကဏ္ဍလူမှုဗေဒ ကေုာံ [[ပညာစိုတ်]] မလ္ၚတ်စၟဳစၟတ် ဗီုလဵု ဂကောံမၞိဟ်တံ ညဳသၟဟ် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် လညာတ်၊ ပရေင်မဍာံဇေတ် ကေုာံ တင်ကၠိုဟ်ခၠင် ပ္ဍဲလၟေင်ဘဝမၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book|last1=Berger|first1=P. L.|last2=Luckmann|first2=T.|year=1966|title=The Social Construction of Reality: A Treatise in the Sociology of Knowledge|publisher=Anchor Books|isbn=978-0385058988}}&lt;/ref&gt; အတိုင်လညာတ်တေသြရဳဏံမ္ဂး ပရေင်မဍာံဇေတ် (Reality) ဟီုမ္ဂး ဍေံဟွံတန်တဴဒၟံင် နကဵုသဘာဝ အလဵုအလဵုဍေံသၟး သီုဒှ်အရာ ကောန်မၞိဟ်တံ သိုင်ခၞံကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နူကဵုပရေင်ဆက်စၠောအ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite journal|last=Gergen|first=K. J.|year=1985|title=The social constructionist movement in modern psychology|journal=American Psychologist|volume=40|issue=3|pages=266-275|doi=10.1037/0003-066X.40.3.266}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲလၟေင် ပွမလ္ၚတ်ဏံ ကောန်မၞိဟ်တံ သုင်စောဲ အရေဝ်ဘာသာ၊ အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ သွက်ဂွံဖျေဟ်အဓိပ္ပါယ် ကုအရာမကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲပွဳပွူသဘာဝအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book|last=Searle|first=J. R.|year=1995|title=The Construction of Social Reality|publisher=Free Press|isbn=978-0029280454}}&lt;/ref&gt; တေသြရဳဏံ ဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံကၠိုဟ်ခၠင် ဗီုလဵု လညာတ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ကောန်မၞိဟ်တံ ကတဵုဒှ်ပြံင်လှာဲကၠုင်လဝ် နူခေတ်မွဲစိုပ်ခေတ်မွဲရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဏ္ဍ သုတေသနပညာစိုတ် လညာတ်ဏံ ပါ်ပဲါ လ္ၚတ်ကဵု အဓိပ္ပါယ်စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ လစွံစိုတ် မၞိဟ်တံ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုပွဳပွူအဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book|last=Burr|first=V.|year=2015|title=Social Constructionism|edition=3rd|publisher=Routledge|isbn=978-1848687059}}&lt;/ref&gt;

ပွမသိုင်ခၞံ အဝေါၚ်မၞိဟ်ဟီုမ္ဂး မၞိဟ်တံ ပံင်ကောံဆက်စၠောအ်ရေင်သ္ကံတုဲ အရာမဟွံမွဲကဵု ရုပ်သာ် ဗီုကဵု ၚုဟ်မး၊ ပရေင်ပတှ်ေ၊ ကေုာံ အခိုက်အလိုက်တံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နဒဒှ် အရာမနွံဇေတ်ဇေတ် ပ္ဍဲဘဝမၞိဟ်ရ။ လညာတ်ဏံ ပံက်ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အရာပိုဲမထေင်လဝ် သဘာဝတံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်အရာမကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်တုပ်စိုတ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမသိုင်ခၞံ လညာတ်အဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book|last=Hacking|first=I.|year=1999|title=The Social Construction of What?|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0674812000}}&lt;/ref&gt;

== သမိုင်းကြောင်း ကေုာံ တမ်မူလ ==
ဝါဒ မခၞံကၠောန်ဒၟံင် အဝေါၚ်မၞိဟ် စကတဵုဒှ် တၟေင်တၟဟ်ကၠုင် ပ္ဍဲလဒေါဝ် သၞာံ ၁၉၆၀ တံ နူကဵုလိက်အုပ် ပီတာ ဗာဂျာ (Peter Berger) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; ကေုာံ တောမတ် လာတ်မာန် (Thomas Luckmann) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; မချူလဝ် နကဵုက္ဍိုပ်လိက် ''The Social Construction of Reality'' (ပွမသိုင်ခၞံ ပရေင်မဍာံဇေတ် အဝေါၚ်မၞိဟ်) ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt; ပ္ဍဲလိက်အုပ်ဏံ ညးတံ ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်မဍာံဇေတ်မ္ဂး ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်မၞိဟ် မဆက်စၠောအ်ရေင်သ္ကံလၟိုန်ကာလရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;

တမ်မူလ လညာတ်ဏံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဒဿနိကဗေဒ ပရေင်ဆဵုဂဗ (Phenomenology) ကေုာံ လညာတ်လူမှုဗေဒ မလ္ၚတ်စၟဳစၟတ် အဓိပ္ပါယ် ကမၠောန်မၞိဟ်တံရ။ ကၠာဟွံဂွံစိုပ် သၞာံ ၁၉၆၀ တံ လညာတ် ပရေင်သိပ္ပံဗွဲမဂၠိုင် ပတှ်ေလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်မဍာံဇေတ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် အလဵုအလဵုဍေံတုဲ မၞိဟ်တံ ဒးဂၠာဲသွဟ် နကဵုပွမလ္ၚတ်ရ။ ဆဂး ဝါဒဏံ ဒစဵုဒစး လညာတ်ဂှ်တုဲ ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တံသၟးရ ဒှ်ညးမကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်မဍာံဇေတ် နကဵုနဲကဲ မဆက်စၠောအ်ရေင်သ္ကံ။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

ပ္ဍဲခေတ် လက္ကရဴဏံ လညာတ်ဏံ ပြးဇးအာ စဵုကဵုစိုပ် ပညာစိုတ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ သုတေသနပရေင်ယေန်သၞာင်တံရ။ ပညာသျှင်တံ စကာ လညာတ်ဏံ သွက်ဂွံပါ်ပဲါ သၞောတ်ဝါဒ မပတှ်ေလဝ် နူခေတ်တြေံတံတုဲ ပံက်လဝ် တြင်တၟိ သွက်ဂွံလ္ၚတ် ဗီုလဵု ၚုဟ်မး အဝေါၚ်မၞိဟ် ကတဵုဒှ်ပြံင်လှာဲကၠုင်ရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

== သဘဴဓဝ် အဓိကဂမၠိုင် ==
သဘဴဓဝ် အဓိက သွက် ဝါဒမခၞံကၠောန်ဒၟံင် အဝေါၚ်မၞိဟ် နွံတဴ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပၞောဝ်တံဂှ် လညာတ် မပတှ်ေလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် (Knowledge) မ္ဂး ဟွံဒှ် အရာမတန်တဴ လၟိုန်ကာလ&quot; ဂှ် ဒှ်အရာအဓိကအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt; ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင်ပိုဲ လ္တူဂၠးတိဏံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ အခိင်ကာလ၊ ဒေသ ကေုာံ ယေန်သၞာင် မၞိဟ်တံ မဂျိုင်တန်တဴဒၟံင်ရ။

အရာအဓိက မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဆက်စၠောအ် အရေဝ်ဘာသာ (Language) ရ။ အရေဝ်ဘာသာဂှ် ဟွံသေင်ဆ အရာသွက်ဂွံ ဟီုဂးပတိတ်လညာတ်သၟး၊ ဍေံဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ သိုင်ခၞံ အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ပရေင်မဍာံဇေတ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt; ကာလပိုဲဟီုဂး ဆက်စၠောအ်ရေင်သ္ကံ ပိုဲတံ ဒက်ပ္တန်ဒၟံင် လညာတ်တုပ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt; 

တေသြရဳဏံ သီုပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်မဍာံဇေတ် မၞိဟ်တံ မပတှ်ေလဝ်ဂှ် ဍေံဗတိုက်စဵုဒၞာကဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ထံက်ပင်ကဵု သၞောတ်အဝဵုအာဏာ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt; လညာတ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ မဒက်ပ္တန်လဝ် တံဂှ် ကဵုဖဵု ကုဂကောံမၞိဟ်လ္ၚဵုတုဲ လ္တူဂကောံမၞိဟ်လ္ၚဵုတံမ္ဂး ပွမဍဵုဍိုက် ကတဵုဒှ်မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သဘဴဓဝ်ဏံ စွံအာရီု လ္တူဗီုလဵု သၞောတ်ဂကောံမၞိဟ်တံ မကတဵုဒှ် ကေုာံ မဆက်တန်တဴအာရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

== ပွမသိုင်ခၞံ ပရေင်မၞိဟ် ==
ပွမသိုင်ခၞံ ပရေင်မၞိဟ် ကတဵုဒှ် လၟေင်လၟေင် နကဵု ကဆံင်ပိသာ်ရ။ ကဆံင်ပိသာ်ဏံဂှ် ပီတာ ဗာဂျာ ကေုာံ တောမတ် လာတ်မာန် တံ ပါ်ထ္ၜးလဝ် နကဵု ယၟု Externalization (ပွမပတိတ်မ္ၚး)၊ Objectivation (ပွမဒက်ပ္တန် နဒဒှ်အရာမဍာံဇေတ်)၊ ကေုာံ Internalization (ပွမစုတ်ပၠောပ် ပ္ဍဲစိုတ်) ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ကဆံင်ပိသာ် သွက်ပွမသိုင်ခၞံ အဝေါၚ်မၞိဟ်
|-
! ကဆံင် !! အဓိပ္ပါယ်
|-
| ပွမပတိတ်မ္ၚး (Externalization) || ကောန်မၞိဟ်တံ ပတိတ်လညာတ်၊ ကသပ် ကေုာံ ကမၠောန် မ္ၚးခန္ဓဇကု နကဵုပရေင်ဆက်စၠောအ်။
|-
| ပွမဒက်ပ္တန် (Objectivation) || အရာမပတိတ်လဝ်တံဂှ် ဒှ်ကၠုင် အရာမနွံဇေတ်ဇေတ်၊ အခိုက်ကၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောဝ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်။
|-
| ပွမစုတ်ပၠောပ် (Internalization) || ကောန်ၚာ် ကေုာံ မၞိဟ်တၟိတံ ကတ်လ္ၚတ်၊ ပၠောပ်စိုတ် ကေုာံ ပတှ်ေကေတ် အရာမဒက်ပ္တန်လဝ်တံ နဒဒှ် ပရေင်မဍာံဇေတ် သဘာဝ။
|}

ပ္ဍဲကဆံင် ပွမပတိတ်မ္ၚး၊ မၞိဟ်တံ ကၠောန်ကမၠောန်၊ ခၞံဗဒှ်လညာတ်တၟိတံရ။ ပ္ဍဲကဆံင် ပွမဒက်ပ္တန်မ္ဂး လညာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန်တံဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် အခိုက်ကၞာ ကေုာံ စဳပၞောန် မဒးဒ္ဂေတ်ဗက် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt; လက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲကဆံင် ပွမစုတ်ပၠောပ်မ္ဂး ညးမကတဵုဒှ် လက္ကရဴတံ ဒုင်တဲကေတ် စဳပၞောန်တံဏံ နဒဒှ် အရာမဒးဒှ် ဓမ္မတာတုဲ ဟွံပါ်ပဲါအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt; လၟေင်ကမၠောန်ဏံဟေင် ဒှ်ဟိုတ် ယေန်သၞာင် ကေုာံ သၞောဝ်မၞိဟ်တံ တန်တဴအာ နူမွဲအဆက် စိုပ်မွဲအဆက်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;

== လညာတ် ပညာစိုတ် ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ ပညာစိုတ်၊ ဝါဒမခၞံကၠောန်ဒၟံင် အဝေါၚ်မၞိဟ် ဒစဵုဒစး လညာတ်မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်မၞိဟ်တံ တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲ ကၠေင်က္ဍဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇဳဝဗေဒ မွဲဓဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt; ကေန်နက် ဂါဂျေန် (Kenneth Gergen) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; မဒှ် တၠပညာ ပညာစိုတ် ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ လညာတ်မဆေင်ကဵု 'ဇကု' (Self) ကေုာံ 'စိုတ်' (Mind) တံဂှ် ဒှ်အရာမသိုင်ခၞံလဝ် နူကဵု ပရေင်ဆက်စၠောအ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

ပညာစိုတ် ခေတ်တြေံတံ စွံအာရီု လ္တူ ပူဂိုလ်မွဲဓဝ်တုဲ ဂၠာဲသွဟ် ပ္ဍဲ ကၠေင်က္ဍဟ် ပူဂိုလ်ဂှ်ရ။ ဆဂး လညာတ်တၟိဏံမ္ဂး ပွမဒုင်စသိုင်၊ ပွမချပ်၊ ကေုာံ ယဲစိုတ်တံဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကုဗီုလဵု ဂကောံမၞိဟ်တံ ဖျေဟ်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ဆက်စၠောအ် ကုညးတံရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt; ဥပမာ - ဗီုလဵုပိုဲ ဟီုဂး ပရူစိုတ်အောန်စိုတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရူအစောန်စရာဲ ကောန်မၞိဟ်တံဂှ် ဒှ်အရာမဒက်ပ္တန်လဝ် နူကဵု ယေန်သၞာင်မွဲကုမွဲ ဟွံတုပ်ရေင်သ္ကံရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

လညာတ် ပညာစိုတ်ဏံ ပံက်ကဵု တြင်တၟိ သွက်ဂွံလ္ၚတ် ဗီုလဵု လစွံစိုတ် (Attitudes)၊ ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓာတ် (Emotions) ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲလၟေင် ပွမဆက်ဆောံရေင်သ္ကံ။ လညာတ်ဏံ ဗိုင်ရီုဗင်ကဵု ညံင်ဟွံဂွံ ဖျေဟ်ဒုဟ် လ္တူပူဂိုလ်မွဲဓဝ်တုဲ စွံအာရီု လ္တူ ပွဳပွူအဝေါၚ်မၞိဟ် မဗိုင်သိုင်ခၞံလဝ် ပြဿနာတံဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

== ပရေင်ဆက်စၠောအ် အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ==
အရေဝ်ဘာသာ ဒှ် ကိရိယာ အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲပွမသိုင်ခၞံ အဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။ အတိုင်လညာတ် ဝါဒဏံမ္ဂး၊ အရေဝ်ဘာသာ ဟွံသေင်ဆ ပံက်ထ္ၜးကဵု အရာမနွံဒၟံင်တုဲတုဲတံသၟး၊ ဍေံသီု ကၠောန်ဗဒှ်ကဵု အရာတၟိတၟိ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt; ဗီုလဵု ပိုဲဟီုဂး ကေုာံ သုင်စောဲ ဝေါဟာရတံဂှ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗီုလဵု ပိုဲကၠိုဟ်ခၠင် ပရေင်မဍာံဇေတ်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;

{{Graph:Chart|width=350|height=250|type=pie|legend=Factors in Social Construction|x=Language, Culture, Institutions, Individual actions|y=40,30,20,10}}

ပရေင်ဆက်စၠောအ် ပ္ဍဲယေန်သၞာင် မပ္တံကဵု တွဟ်ဍောင်ဓရ်၊ လိက်ပတ်၊ ကေုာံ ပရိုင်တံဂှ် သိုင်ခၞံကဵု လညာတ်တုပ် သွက်ဂကောံမၞိဟ်မွဲရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt; ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် လ္တူ ယေန်သၞာင်မွဲမွဲ မပ္တံကဵု ဗီုလဵု ဒးဝေတ်ဗတောန် ကောန်ၚာ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗီုလဵု ဒးသ္ပရှ်ေသှ်ေ ကုမၞိဟ်ဇၞော်တံဂှ် ဒှ်အရာမဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုအရေဝ်ဘာသာရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;

ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် ကတဵုဒှ်မာန်မ္ဂး ဒးစပ္တံ နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗီုလဵု မၞိဟ်တံ သုင်စောဲ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ တွဟ်အရေဝ် (Discourses) အိုတ်ရ။ ပွမပြံင်လှာဲ ဝေါဟာရ ဟွံသေင်မ္ဂး နဲကဲဟီုဂးတံဂှ် ဒှ်ပွမပြံင်လှာဲ ပရေင်မဍာံဇေတ် အဝေါၚ်မၞိဟ် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရောင် တၠပညာတံ စှ်ေစိုတ်အိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

== လညာတ်ပါ်ပဲါ ကေုာံ ပွမဒစဵုဒစး ==
ၜိုန်ရ ဝါဒမခၞံကၠောန်ဒၟံင် အဝေါၚ်မၞိဟ် နွံကဵု ဖဵုသွက်ဂွံလ္ၚတ် သဘာဝမၞိဟ်ကီုလေဝ်၊ လညာတ်ပါ်ပဲါ ကေုာံ ပွမဒစဵုဒစး နူကဵု တၠပညာတၞဟ်တံလေဝ် နွံတဴ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဂျောန် သာလ် (John Searle) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; ဒစဵုဒစးလဝ် ဒဒှ်ရ ၜိုန်ရ ပရေင်မဍာံဇေတ် အဝေါၚ်မၞိဟ် နွံကီုလေဝ် ပရေင်မဍာံဇေတ် ရုပ်ဝတ္ထု (Physical reality) မပ္တံကဵု ဒဵု၊ ၜဳ၊ တၟံတံဂှ် တန်တဴဒၟံင် နကဵုသဘာဝဍေံတုဲ ဟွံတန်တဴ ကုပရေင်ဆက်စၠောအ် မၞိဟ်တံရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;

လညာတ်ပါ်ပဲါ မွဲပၠန်ဂှ် တေသြရဳဏံ စဵုဒၞာ ဟွံမာန် ပွမဒှ်အာ ဝါဒ မတန်တဴလ္တူလညာတ်ညးတၞဟ် (Relativism) ရ။ ယဝ်ရ အရာအိုတ်သီု ဒှ်အရာမသိုင်ခၞံလဝ် နကဵုအဝေါၚ်မၞိဟ်မ္ဂး ပရေင်ဍာံ ကေုာံ ပရေင်မှာ ဟွံမွဲတုဲ အလုံအိုတ်သီု တန်တဴဒၟံင် ကုလညာတ် ဂကောံမၞိဟ်ဟေင်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt; လညာတ်ဏံ ပကဵု ညံင်ဂွံပါ်ပဲါ အရာမဒး၊ အရာမမှာ ပ္ဍဲပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethics) ဝါတ်ဂါတ်ကၠုင်ရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

အဳယန် ဟာတ်ကေန် (Ian Hacking) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; လေဝ် ဟီုထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဝေါဟာရ 'ပွမသိုင်ခၞံ' ဏံ ညးတံ သုင်စောဲဂၠိုင်လောန်အာတုဲ အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဍိုန်လျအာရ။ လဆောဝ်မ္ဂး အရာမဆေင်ကဵု သဘာဝ ဇဳဝဗေဒတံလေဝ် မၞိဟ်တံ ကော်စ ပရေင်မသိုင်ခၞံလဝ် နကဵုအဝေါၚ်မၞိဟ်တုဲ ပကဵု ညံင်သုတေသန ဂွံထုဲထံင်အာမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt; ၜိုန်ဂှ်လေဝ် လညာတ်ဏံ ဆက်တုဲ ဒှ်ကိရိယာ အဓိက သွက်ဂွံ ပါ်ပဲါ အဝဵုအာဏာ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

== ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ ပရေင်ထတ်ယုက် ဗွဲတၟေင် ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ်၊ ဝါဒမခၞံကၠောန်ဒၟံင် အဝေါၚ်မၞိဟ် နွံကဵု လညာတ် မတၟေင်တၟဟ်ရ။ ယဲ မပ္တံကဵု ယဲစိုတ်စှ်ေ ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ်တံဂှ် ဟွံသေင်ဆ ပြဿနာ ဇဳဝဗေဒ ပ္ဍဲ ကၠေင်က္ဍဟ် မွဲဓဝ်၊ ဍေံသီုဒှ် အရာမဆက်စပ် ဒၟံင် ကုဗီုလဵု ဂကောံမၞိဟ်တံ ဖျေဟ်အဓိပ္ပါယ် ကုအခိုက်အလိုက် မၞိဟ်တံရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt; 

ဗီုလဵု အဝေါၚ်မၞိဟ် စွံလစွံစိုတ် လ္တူ ယဲစိုတ်စှ်ေ ဂှ် ပံက်ထ္ၜးကဵု ဗီုလဵု ညးမဒှ်ယဲတံ ဒုင်စသိုင် ကေုာံ ဂၠာဲနဲကဲလွဳရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပွမမင်မွဲ ပရေင်ထတ်ယုက် မ္ဂး ဒးစွံအာရီု လ္တူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပွဳပွူအဝေါၚ်မၞိဟ် ကေုာံ လစွံစိုတ် ဂကောံမၞိဟ် သီုကဵု ပရေင်လွဳလွတ် ဇဳဝဗေဒရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt; 

ပွမစဵုဒၞာ ယဲစိုတ်စှ်ေ နကဵုလညာတ်ဏံမ္ဂး ဒးသိုင်ခၞံ ပရေင်ဆာန်ကၟိန်၊ ပွမထံက်ပင်စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ လညာတ်မကၠိုဟ်ခၠင် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်ရ။ ကာလဂကောံမၞိဟ်တံ ဟွံဖျေဟ်ဒုဟ် လ္တူ ညးမဒှ်ယဲစိုတ်စှ်ေတုဲ ကဵုဇြဟတ်မ္ဂး ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်တံ စိုပ်တရဴ ဗွဲမဂၠိုင်မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt; တၠပညာတံ ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ အစောန်စရာဲ သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲစိုတ်တံဂှ် တန်တဴဒၟံင် လ္တူ သၞောတ်အဝေါၚ်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

== အစောန်စရာဲ သုတေသန ကေုာံ နဲကဲဂမၠိုင် ==
သုတေသန မဆေင်ကဵု ဝါဒဏံမ္ဂး ဒးသုင်စောဲ နဲကဲ မလ္ၚတ် ဗီုလဵု မၞိဟ်တံ ဆက်စၠောအ်ရေင်သ္ကံရ။ ပညာသျှင်တံ စကာ အစောန်စရာဲ သုတေသန အရည်အသွေး (Qualitative research) ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ပါ်ပဲါ အရေဝ်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာတံရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt; 

နဲကဲအဓိကမွဲဂှ် ဒှ် ပွမပါ်ပဲါ တွဟ်အရေဝ် (Discourse analysis) ရ။ နဲကဲဏံ လ္ၚတ်စၟဳစၟတ် ဗီုလဵု အရေဝ်ဘာသာ ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ပတ်တံ သိုင်ခၞံကဵု ပရေင်မဍာံဇေတ် ပ္ဍဲကိစ္စမွဲမွဲရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt; သုတေသဳတံ ဟွံလ္ၚတ် ဗီုလဵု ကၠေင်က္ဍဟ် မၞိဟ်တံ ကၠောန်ကမၠောန်၊ ဆဂး ညးတံ လ္ၚတ် ဗီုလဵု လညာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်တံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ဟီုဂးရေင်သ္ကံ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

အစောန်စရာဲ သုတေသနဏံ ပကဵု ညံင်သုတေသဳတံ ဂွံဆဵုကေတ် သၞောတ်အဝဵုအာဏာ မအောပ်ဗ္ဒန်ဒၟံင် ပ္ဍဲလၟေင်ဘဝတ္ၚဲယးရ။ ဥပမာ - ဗီုလဵု ပရိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး မဳဒဳယာတံ သိုင်ခၞံလဝ် လညာတ် လ္တူ ဂကောံမၞိဟ်လ္ၚဵုတံဂှ် လ္ၚတ်ကေတ် နကဵုနဲကဲဏံမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt; နဲကဲဏံ ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ သၞောတ်မၞိဟ် မဟွံမွဲကဵု ပရေင်တုပ်သၟဟ်တံရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;

== ဇၟောဝ်ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ လညာတ်အနာဂတ် ==
ပ္ဍဲခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် လၟုဟ်၊ ပွမသိုင်ခၞံ အဝေါၚ်မၞိဟ် ကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲလ္တူ မဳဒဳယာပရေင်မၞိဟ် (Social media) ကေုာံ လပှ်ကျာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt; မၞိဟ်တံ ပံင်ကောံ ဒက်ပ္တန် ပရေင်မဍာံဇေတ် တၟိတၟိ လ္တူကွန်ပျူတာ ကေုာံ ဖုန်တံတုဲ အခိုက်ကၞာ ကေုာံ လညာတ်တံ ပြံင်လှာဲ ပြဟ်လောန်ကွေံကွေံရ။ 

အနာဂတ် သွက် ဝါဒဏံမ္ဂး ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုကွတ်ပညာ တၟိတၟိ မပ္တံကဵု ပညာစက် (AI) ကေုာံ ပရေင်မဍာံဇေတ် တုဲကၠောန် (Virtual Reality) တံရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt; နကဵု ကွတ်ပညာတံဏံ ကောန်မၞိဟ်တံ သိုင်ခၞံ အဝေါၚ်မၞိဟ် နကဵုနဲကဲ မဟွံကေင်နွံလဝ် နူခေတ်ကၠာကၠာတေံမာန်ရ။ ဗီုလဵု AI တံ တွဟ်အရေဝ် ကေုာံ ဆက်စၠောအ် ကုမၞိဟ်တံဂှ်လေဝ် ဒှ်အရာမဒးလ္ၚတ် ဗီုလဵု ဍေံတံ ပါ်ပရအ် ပရေင်မဍာံဇေတ် သွက်အနာဂတ်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;

လညာတ် အနာဂတ် ဝါဒဏံ ဆက်တုဲ ကဵုသတိ လ္တူ ဗီုလဵု အဝဵုအာဏာ ကေုာံ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သ္ကံရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt; ၜိုန်ရ ခေတ်ပြံင်လှာဲအာကီုလေဝ် ပွမလ္ၚတ် ဗီုလဵု မၞိဟ်တံ သိုင်ခၞံ ပရေင်မဍာံဇေတ်ဂှ် ဆက်တုဲ ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော် သွက် ပညာစိုတ် ကေုာံ လူမှုဗေဒ လၟိုန်ကာလရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[လူမှုဗေဒ]]
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[ဝါဒခၞံကၠောန် (ပရေင်ပညာ)]]
* [[သဘဴဓဝ် အရေဝ်ဘာသာ]]
* [[ပီတာ ဗာဂျာ]]
* [[ပရေင်မဍာံဇေတ်]]

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = မခၞံကၠောန်ဒၟံင် အဝေါၚ်မၞိဟ်
| title = လညာတ် ကေုာံ တေသြရဳ လူမှုဗေဒ
| listclass = hlist
| group1 = တေသြရဳဂမၠိုင်
| list1 =
* [[မခၞံကၠောန်ဒၟံင် အဝေါၚ်မၞိဟ်]]
* [[ဝါဒခၞံကၠောန် (ပရေင်ပညာ)]]
* [[ဒဿနိကဗေဒ ပရေင်ဆဵုဂဗ]]
| group2 = တၠပညာဂမၠိုင်
| list2 =
* [[ပီတာ ဗာဂျာ]]
* [[တောမတ် လာတ်မာန်]]
* [[ကေန်နက် ဂါဂျေန်]]
* [[ဂျောန် သာလ်]]
* [[အဳယန် ဟာတ်ကေန်]]
}}

{{DEFAULTSORT:မခၞံကၠောန်ဒၟံင် အဝေါၚ်မၞိဟ်}}
[[Category:လူမှုဗေဒ]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:တေသြရဳ ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ဒဿနိကဗေဒ ပရေင်ဆဵုဂဗ]]
[[Category:လညာတ်သုတေသန]]
[[Category:ယေန်သၞာင် ကေုာံ အဝေါၚ်မၞိဟ်]]
[[Category:၁၉၆၆ တေသြရဳဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>mje6ph6buqdw0bxj0g9wambfat1wim1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဓဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13424</id>
    <revision>
      <id>60121</id>
      <timestamp>2026-11-08T04:26:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ဓရ်ပရတ္ထ ၄သာ် စိုတ်၊ စေတသ်ိက်၊ ရုပ်၊ နိဗ္ဗာန်&lt;br&gt;&quot;</comment>
      <origin>60121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129" sha1="bhtexok8rej6kiv6windjnu4ke8kjx0" xml:space="preserve">ဓရ်ပရတ္ထ ၄သာ်
စိုတ်၊ စေတသ်ိက်၊ ရုပ်၊ နိဗ္ဗာန်&lt;br&gt;</text>
      <sha1>bhtexok8rej6kiv6windjnu4ke8kjx0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13425</id>
    <revision>
      <id>60122</id>
      <timestamp>2026-11-08T04:33:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓမ္မ | နာမ = ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ | နာမတၞဟ် = Dvāsaṭṭhi Diṭṭhi / 62 Wrong Views | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ဌာန်ဒတန် = [[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]] (Brahmajāla Sutta) | ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)...&quot;</comment>
      <origin>60122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10952" sha1="439upt9tjwnjw51tjrvbypomqlopvtd" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ
| နာမတၞဟ် = Dvāsaṭṭhi Diṭṭhi / 62 Wrong Views
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]] (Brahmajāla Sutta)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| တၚ်ရန်တၟအ် = ဝါဒ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (False views) မက္တဵုဒှ် လဝ် ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပ္ဍဲ လက္ထက် ကျာ်
| ဒဒှ် = ပရေၚ် ညာတ် ဗၠေတ် မဆေၚ် ကု အတိတ် ကေုာံ အနာဂတ်
}}

'''ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ''' (ပါဠိ: Dvāsaṭṭhi Diṭṭhi; အၚ်္ဂလိက်: 62 Wrong Views) ဂှ် ပ္ဍဲ သုတ္တန္တပိဋကတ် (Sutta Pitaka) မ္ဂး ဒှ် ဝါဒ ပရေၚ် ညာတ် ဗၠေတ် (False views or Heresies) သီုဖအိုတ် မက္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ လက္ထက် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ရ။ ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး လဝ် ပရူ ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ ဏအ် ဗွဲမလှဲ လှာ် ပ္ဍဲ '''[[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]]''' (Brahmajāla Sutta) မဒှ် သုတ် ပထမ အိုတ် ပ္ဍဲ ဒဳဃနိကာယ် (Digha Nikaya) ရ&lt;ref name=&quot;brahmajala&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/dn1/en/sujato |title=Brahmajālasutta - The Prime Net (DN 1) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။

ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ ဏအ် ဂှ် ဒုၚ် သ္ဇိုၚ် လတူ ပရေၚ် ညာတ် ဒဒှ်ရ အတ္တ (Self/Soul) နွံ ဇေတ်တ် ကေုာံ လောက (World) ဂှ် နွံ အိုတ် အာတ် မာန် ရ။ ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ သမဏဗြာီု (Ascetics and Brahmins) တံ ဂှ် ဟိုတ်နူ ဟွံ ကၠိုဟ် ဓဝ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Dependent Origination) တုဲ တိုန် စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ ဏအ် ညံၚ်ရဴ က ပ္ဍဲ ဇာ ကီု ရ။

== ပရေၚ် ပါ် ခြာ ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ (Classification of 62 Views) ==
ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ ဂှ် ပါ် လဝ် ဂကောံ ဇၞော် ၜါ မတွဟ် ဂး ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ (Views about the past - ၁၈ သာ်) ကေုာံ အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ (Views about the future - ၄၄ သာ်) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=1978 |title=The All-Embracing Net of Views: The Brahmajala Sutta and its Commentaries |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400520}}&lt;/ref&gt;။

=== ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၁၈ သာ် (Views about the Past - 18) ===
သမဏဗြာီု တံ ဂှ် စိုတ် စောဲ ဗက် အာ လပါ် အတိတ် (Speculators about the past) တုဲ ညာတ် ဗၠေတ် အာ ၁၈ သာ် ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဒိဋ္ဌိ မဆေၚ် ကု အတိတ် ၁၈ သာ် (18 Views about the Past)
|-
! စၟတ်
! ယၟု ပါဠိ (Pali Name)
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လၟိဟ် (Meaning and Number)
! ပရေၚ် သ္ပသမ္တီ (Description)
|-
| ၁
| သဿတဝါဒ ၄ (Sassatavāda)
| ဝါဒ အတ္တ ကေုာံ လောက တန်တဴ လၟိုန် (Eternalism - 4 views)
| ပတေဟ် ဒဒှ်ရ အတ္တ ကေုာံ လောက ဂှ် ဟွံ လေၚ်၊ တန်တဴ ဒၟံၚ် လၟိုန် ရ။ (By recalling past lives through meditation).
|-
| ၂
| ဨကစ္စသဿတဝါဒ ၄ (Ekaccasassatavāda)
| ဝါဒ လ္ၚဵု တန်တဴ လၟိုန် (Partial-Eternalism - 4 views)
| ပတေဟ် ဒဒှ်ရ ကျာ် ဗြီု (Maha Brahma) ဂှ် တန်တဴ လၟိုန်၊ သတ္တံ တၞဟ် ဂှ် လေၚ် အာ မာန်။
|-
| ၃
| အန္တာနန္တဝါဒ ၄ (Antānantavāda)
| ဝါဒ လောက နွံ အိုတ်/ဟွံအိုတ် (Finitism and Infinitism - 4 views)
| ပတေဟ် ဒဒှ်ရ လောက ဏအ် အိုတ် အာတ် နွံ၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဟွံမွဲ။
|-
| ၄
| အမရာဝိက္ခေပိကဝါဒ ၄ (Amarāvikkhepikavāda)
| ဝါဒ ဟွံ သှ် တပ်ပ် (Eel-wriggling / Agnosticism - 4 views)
| ဟိုတ်နူ ဖေက် ဟီု ဗၠေတ် တုဲ ဟွံ သှ် သၟာန် တပ်ပ် (Equivocation).
|-
| ၅
| အဓိစ္စသမုပ္ပန္နဝါဒ ၜါ (Adhiccasamuppannavāda)
| ဝါဒ က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နကဵု ဟိုတ် ဟွံမွဲ (Fortuitous Origination - 2 views)
| ပတေဟ် ဒဒှ်ရ အတ္တ ကေုာံ လောက ဏအ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် အလဵု လဵု ဍေံ သီု ဟွံမွဲ ကု ဟိုတ်။
|}

=== အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၄၄ သာ် (Views about the Future - 44) ===
သမဏဗြာီု တံ ဂှ် စိုတ် စောဲ ဗက် အာ လပါ် အနာဂတ် (Speculators about the future) တုဲ ညာတ် ဗၠေတ် အာ ၄၄ သာ် ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဒိဋ္ဌိ မဆေၚ် ကု အနာဂတ် ၄၄ သာ် (44 Views about the Future)
|-
! စၟတ်
! ယၟု ပါဠိ (Pali Name)
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လၟိဟ် (Meaning and Number)
! ပရေၚ် သ္ပသမ္တီ (Description)
|-
| ၁
| ဥဒ္ဓမာဃာတနိက သညဳဝါဒ ၁၆ (Uddhamāghātanika Saññīvāda)
| ဝါဒ အတ္တ နွံ ကု သညာ (Conscious post-mortem survival - 16 views)
| ပတေဟ် ဒဒှ်ရ ကြဴနူ ချိုတ် တုဲ အတ္တ ဂှ် ဆက် နွံ ဒၟံၚ် ကု သညာ (Consciousness).
|-
| ၂
| ဥဒ္ဓမာဃာတနိက အသညဳဝါဒ ၈ (Asaññīvāda)
| ဝါဒ အတ္တ ဟွံမွဲ ကု သညာ (Unconscious post-mortem survival - 8 views)
| ပတေဟ် ဒဒှ်ရ ကြဴနူ ချိုတ် တုဲ အတ္တ ဂှ် နွံ ဒၟံၚ် ဆဂး ဟွံမွဲ ကု သညာ။
|-
| ၃
| ဥဒ္ဓမာဃာတနိက နေဝသညဳနာသညဳဝါဒ ၈ (Nevasaññīnāsaññīvāda)
| ဝါဒ အတ္တ နွံ သညာ လေဝ် ဟွံသေၚ် ဟွံမွဲ လေဝ် ဟွံသေၚ် (Neither conscious nor unconscious survival - 8 views)
| ပတေဟ် ဒဒှ်ရ ကြဴနူ ချိုတ် တုဲ အတ္တ ဂှ် နွံ သညာ လေဝ် ဟွံသေၚ် ဟွံမွဲ လေဝ် ဟွံသေၚ်။
|-
| ၄
| ဥစ္ဆေဒဝါဒ ၇ (Ucchedavāda)
| ဝါဒ အတ္တ ပိုတ် သ္ကုတ် (Annihilationism - 7 views)
| ပတေဟ် ဒဒှ်ရ သတ္တံ ချိုတ် တုဲ အိုတ် အာ ရ၊ ဘဝ ဂတ ဟွံမွဲ ရ။ (Death is the absolute end).
|-
| ၅
| ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒ ၅ (Diṭṭhadhammanibbānavāda)
| ဝါဒ နိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ပစ္စုပ္ပန် (Nirvana in this life - 5 views)
| ပတေဟ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ် မိပ် သာ် ကာမဂုဏ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဇျာန် ပန် ဂှ် ဒှ် နိဗ္ဗာန် ရ။
|}

== တၚ်သ္ပသမ္တီ ကျာ်တြဲ (The Buddha's Conclusion) ==
ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး လဝ် ပ္ဍဲ ဗြဟ္မဇာလသုတ် ဒဒှ်ရ ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ သီုဖအိုတ် ဏအ် ဂှ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူကဵု '''ဖဿ''' (Phassa - Contact) ရ။ ဟိုတ်နူ အာရီု ကေုာံ ဒွါရ ဇီု က္ပိုက် တုဲ ဝေဒနာ (Feeling) က္တဵုဒှ်၊ နူ ဝေဒနာ တဏှာ (Craving) က္တဵုဒှ်၊ နူ တဏှာ ဥပါဒါန် (Clinging/Grasping) က္တဵုဒှ် တုဲ သတ္တံ ရပ် စောဲ လာဲ အာ ပ္ဍဲ ဒိဋ္ဌိ တံ ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;walshe&quot;&gt;{{cite book |author=Maurice Walshe (trans.) |year=1995 |title=The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Digha Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861711031}}&lt;/ref&gt;။

ကျာ်တြဲ ဟွံ ရပ် စောဲ ပ္ဍဲ ဒိဋ္ဌိ လဵု မွဲ တုဲ၊ ကျာ်တြဲ ဂှ် တိတ် ဗၠး နူ ဇာ ဒိဋ္ဌိ သီုဖအိုတ် ဏအ် ရ။ ဓဝ် တွံ ကျာ်တြဲ ဂှ် ဒှ် ဝိဘဇ္ဇဝါဒ (Vibhajjavada - Doctrine of Analysis) ကေုာံ သုညတ (Emptiness of Self) မဒှ် မဇ္ဇျိမပဋိပဒါ (Middle Way) ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] (Miccha Ditthi / Wrong View)
* [[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]] (Brahmajala Sutta)
* [[သက္ကာယဒိဋ္ဌိ]] (Sakkaya Ditthi / Personality View)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ဓမ္မ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Views and Psychology)
| list1 = [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] • [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] • [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂]] • [[သက္ကာယဒိဋ္ဌိ]] • [[သဿတဒိဋ္ဌိ]] • [[ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဒိဋ္ဌိ, ၆၂, ပြကာ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဒိဋ္ဌိ]]
[[Category:ဒဳဃနိကာယ်]]</text>
      <sha1>439upt9tjwnjw51tjrvbypomqlopvtd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗြဟ္မဇာလသုတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13426</id>
    <revision>
      <id>60123</id>
      <timestamp>2026-11-08T04:35:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓမ္မ | နာမ = ဗြဟ္မဇာလသုတ် | နာမတၞဟ် = Brahmajāla Sutta / The All-Embracing Net of Views | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | နိကာယ် = [[ဒဳဃနိကာယ်]] (Digha Nikaya) | ပိဋကတ် = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] (Su...&quot;</comment>
      <origin>60123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10697" sha1="7hwdodcci6yg4ffgii1eaogzifrof28" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = ဗြဟ္မဇာလသုတ်
| နာမတၞဟ် = Brahmajāla Sutta / The All-Embracing Net of Views
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| နိကာယ် = [[ဒဳဃနိကာယ်]] (Digha Nikaya)
| ပိဋကတ် = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] (Sutta Pitaka)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒေသနာ = ပရူ သဳလ ကေုာံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ
| ဌာန်ဒတန် = အကြာ ဍုၚ် ရာဇဂြိုဟ် ကေုာံ နာဠန္ဒာ
}}

'''ဗြဟ္မဇာလသုတ်''' (ပါဠိ: Brahmajāla Sutta; အၚ်္ဂလိက်: The All-Embracing Net of Views) ဂှ် ဒှ် သုတ် ပထမ အိုတ် ပ္ဍဲ သဳလက္ခန္ဓဝဂ်၊ [[ဒဳဃနိကာယ်]] (Digha Nikaya) မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] (Sutta Pitaka) ရ&lt;ref name=&quot;walshe&quot;&gt;{{cite book |author=Maurice Walshe (trans.) |year=1995 |title=The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Digha Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861711031}}&lt;/ref&gt;။ ယၟု မဟီု စ &quot;ဗြဟ္မဇာလ&quot; ဏအ် ဂှ် မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဇာ သ္အးဇ္ၚး&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ဇာ မပြဲ&quot; (Perfect Net or Brahma's Net) မဒှ် ဇာ ဓမ္မ မဖ္ဍိုတ် ကြေပ် ကၠေံ ပရေၚ် ညာတ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Wrong views) သီုဖအိုတ် ရ။ သုတ် ဏအ် ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူ မတွံ ထ္ၜး လဝ် ပရူ ဒ္ဂေတ် သဳလ ခမဳ တံ (Moral precepts) ကေုာံ ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ (62 Wrong Views) ဗွဲမလှဲ လှာ် ရ။

== နိဒါန် ကေုာံ ဟိုတ် မက္တဵုဒှ် (Background) ==
အခိၚ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ကေုာံ ခမဳ သၚ် ၅၀၀ ကွာ် တရဴ အကြာ ဍုၚ် ရာဇဂြိုဟ် (Rajagaha) ကေုာံ နာဠန္ဒာ (Nalanda) ဂှ်၊ ပရိဗိုဇ် သုပ္ပိယ (Suppiya) ကေုာံ ကွး ညး ဗြဟ္မဒတ္တ (Brahmadatta) တံ လေဝ် ဗက် အာ လက္ကရဴ ကျာ် ကီု ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂှ် အ္စာ ပရိဗိုဇ် သုပ္ပိယ ဂှ် ဟီု ပျုတ် ပမာ ဒေါန် ဓရိုဟ် ကျာ်၊ ဓဝ်၊ သၚ် တုဲ၊ ကွး ညး ဗြဟ္မဒတ္တ ဂှ် ဟီု ထိုၚ်သး ဟီု ဂုဏ် ကျာ်၊ ဓဝ်၊ သၚ် ရ။ အခိၚ် ဗတံ စိုပ် ဇြပ် မွဲ ဒၞာဲ ဂှ် ခမဳ တံ မိၚ် ဒး တုဲ က္တဵုဒှ် ဂလာန် သဳကၠဳ အကြာ သၚ် တံ ရ။ ကျာ်တြဲ တီ ညာတ် အာ ဂလာန် ဏအ် တုဲ ဟီု တွံ ကဵု ခမဳ တံ ညံၚ် ဟွံဂွံ ထေဲ ပၞောတ် လတူ ညး မဟီု ပျုတ် ပမာ ကျာ် ကေုာံ ညံၚ် ဟွံဂွံ မိပ် စိုတ် အိုတ် အာတ် လတူ ညး မဟီု ထိုၚ်သး ကျာ် ရ။ နူကဵု ဂလာန် ဏအ် ဟေၚ် ကျာ်တြဲ ဆက် တွံ အာ ပရူ ဗြဟ္မဇာလသုတ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=1978 |title=The All-Embracing Net of Views: The Brahmajala Sutta and its Commentaries |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400520}}&lt;/ref&gt;။

== သဳလ ပိ သာ် (The Three Kinds of Moral Discipline) ==
ကိုပ်ကၠာ ကျာ်တြဲ ဟွံ တွံ ပရူ ဒိဋ္ဌိ ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး ပရူ သဳလ ဇၞော် ဍောတ် မဒှ် အရာ မၞိဟ် သာမည တံ မဟီု ထိုၚ်သး ကျာ် (Praises of the Buddha by ordinary people) ဂှ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အလံၚ် သဳလ ပိ သာ် မတွံ လဝ် ပ္ဍဲ ဗြဟ္မဇာလသုတ် (The Three Kinds of Sila)
|-
! စၟတ်
! ယၟု (Pali Name)
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ပရေၚ် သ္ပသမ္တီ (Meaning and Description)
|-
| ၁
| စူဠသဳလ (Cūḷasīla)
| '''သဳလ ဍောတ်''' (Minor Morality): မဒှ် သဳလ သ္ဇိုၚ် သက်သၟိၚ် မပ္တံ ကု ပရေၚ် ဝေၚ် ပါဲ နူ ဂစိုတ် သတ်၊ ကၠတ် ဒြပ်၊ ဒ္ဂေတ် မေထုန်၊ မုသာဝါဒ၊ အရက် စၞ ယက် ယဲ တံ ရ။
|-
| ၂
| မဇ္ဇျိမသဳလ (Majjhimasīla)
| '''သဳလ လဒေါဝ်''' (Middle Morality): မဒှ် သဳလ မဝေၚ် ပါဲ နူ ပရေၚ် ဝေၚ် ပေဲါ လံၚ်၊ ဝေၚ် ဂြိုပ်၊ ပရေၚ် ဇူ သောၚ် ဇၞော် လောန် တံ ကေုာံ ပရေၚ် တွံ လိက် ဟွံ ဆေၚ် ကု ဓမ္မ (Frivolous talks) တံ ရ။
|-
| ၃
| မဟာသဳလ (Mahāsīla)
| '''သဳလ ဇၞော်''' (Major Morality): မဒှ် သဳလ မဝေၚ် ပါဲ နူ ပရေၚ် ဟီု တွံ တၚ် ဂၞၚ် နက္ခတ် သၞံၚ် (Astrology)၊ ဗေဒၚ်၊ လၟောဝ် ကံ၊ ယဲ ဘဲ နကဵု နဲကဲ မိစ္ဆာဇဳဝ (Wrong livelihoods for ascetics) တံ ရ။
|}

== ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ (The 62 Wrong Views) ==
အဓိက တၚ် ရန် တၟအ် သုတ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် တွံ ထ္ၜး ပါ် ခြာ သ္ၚေဝ် ဂၠေပ် ဝါဒ ပရေၚ် ညာတ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ၆၂ သာ် (Dvāsaṭṭhi Diṭṭhi) မက္တဵုဒှ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ လောက ရ။ ကျာ်တြဲ တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ သမဏဗြာီု (Ascetics and Brahmins) တံ သီုဖအိုတ် ဂှ် လုပ် စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ဇာ ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ဏအ် ဖအိုတ် ရ။ ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ ဂှ် ပါ် လဝ် ၜါ သာ် အဓိက ရ&lt;ref name=&quot;brahmajala&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/dn1/en/sujato |title=Brahmajālasutta - The Prime Net (DN 1) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;-

* '''ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၁၈ သာ်''' (Views about the past - 18): ဝါဒ မစောဲ လာဲ လပါ် အတိတ် မပ္တံ ကု ဝါဒ အတ္တ ကေုာံ လောက တန်တဴ လၟိုန် (Sassatavāda) ၄ သာ်၊ လ္ၚဵု တန် လ္ၚဵု လေၚ် (Ekaccasassatavāda) ၄ သာ်၊ လောက နွံ အိုတ် ကဵု ဟွံ အိုတ် (Antānantavāda) ၄ သာ်၊ ဝါဒ ဟွံ သှ် တပ်ပ် (Amarāvikkhepikavāda) ၄ သာ်၊ ကေုာံ ဝါဒ က္တဵုဒှ် နကဵု ဟိုတ် ဟွံမွဲ (Adhiccasamuppannavāda) ၂ သာ် ရ။
* '''အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၄၄ သာ်''' (Views about the future - 44): ဝါဒ မစောဲ လာဲ လပါ် အနာဂတ် မပ္တံ ကု ဝါဒ ကြဴနူ ချိုတ် အတ္တ နွံ သညာ (Uddhamāghātanika Saññīvāda) ၁၆ သာ်၊ ဟွံမွဲ သညာ ၈ သာ်၊ နွံ လေဝ် ဟွံသေၚ် ဟွံမွဲ လေဝ် ဟွံသေၚ် ၈ သာ်၊ ဝါဒ သတ္တံ ချိုတ် တုဲ အိုတ် သ္ကုတ် (Ucchedavāda) ၇ သာ်၊ ကေုာံ ဝါဒ နိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ပစ္စုပ္ပန် ဏအ် (Diṭṭhadhammanibbānavāda) ၅ သာ် ရ။

== တၚ်သ္ပသမ္တီ ကေုာံ သရုပ် (Conclusion) ==
ကျာ်တြဲ တွံ သရုပ် ထ္ၜး ပ္ဍဲ ကၞောတ် သုတ် ဒဒှ်ရ ဒိဋ္ဌိ ၆၂ သာ် ဏအ် ဂှ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူကဵု '''ဖဿ''' (Phassa - Contact) မဒှ် ပရေၚ် ဇီု က္ပိုက် အကြာ အာရီု ကေုာံ ဒွါရ (Sense organs and objects) ရ။ ဟိုတ်နူ ဖဿ တုဲ ဝေဒနာ (Feeling)၊ တဏှာ (Craving)၊ ဥပါဒါန် (Clinging) တံ ဆက် က္တဵုဒှ် တုဲ သတ္တံ မစောဲ လာဲ ပ္ဍဲ ဒိဋ္ဌိ တံ ရ။ ကျာ်တြဲ ဂှ် ပယ် ကၠေံ ဖဿ ကေုာံ တဏှာ တံ မာန် တုဲ တိတ် ဗၠး နူ ဇာ ဒိဋ္ဌိ ဏအ် မာန် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဒဳဃနိကာယ်]] (Digha Nikaya)
* [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ]] (62 Wrong Views)
* [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] (Miccha Ditthi)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သုတ္တန္တပိဋကတ်
| title = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] - [[ဒဳဃနိကာယ်]] (Digha Nikaya)
| list1 = [[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]] • [[သာမညဖလသုတ်]] • [[အမ္ဗဋ္ဌသုတ်]] • [[သောဏဒဏ္ဍသုတ်]] • [[ကူဋဒန္တသုတ်]] • [[မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဗြဟ္မဇာလသုတ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
[[Category:ဒဳဃနိကာယ်]]
[[Category:ဒိဋ္ဌိ]]</text>
      <sha1>7hwdodcci6yg4ffgii1eaogzifrof28</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13427</id>
    <revision>
      <id>60125</id>
      <timestamp>2026-11-08T04:38:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓမ္မ | နာမ = မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ | နာမတၞဟ် = Miccha Ditthi / Wrong View / False View | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] | ဘာသာ = [...&quot;</comment>
      <origin>60125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10140" sha1="ffc6smo3egab1crz01509athdwq18ny" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ
| နာမတၞဟ် = Miccha Ditthi / Wrong View / False View
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = ပရေၚ် ညာတ် ဗၠေတ် နူ ဓဝ် သစ္စ၊ ပရေၚ် ညာတ် မဟွံ ဍာံ စၟတ်
| ဆက်စပ် = [[အကုသဵု]]၊ [[ဒိဋ္ဌိ]]၊ [[မဂ္ဂၚ် ဒစာံ]]
}}

'''မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ''' (ပါဠိ: Micchādiṭṭhi; အၚ်္ဂလိက်: Wrong View ဟွံသေၚ်မ္ဂး False View) ဂှ် ပ္ဍဲ ဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) မ္ဂး ဒှ် ပရေၚ် ညာတ် ဗၠေတ်၊ လညာတ် ဟွံ ဍာံ စၟတ် ကေုာံ ပရေၚ် ပတေဟ် မတၞဟ် ခြာ နူ ဓဝ် သစ္စ (Truth) ရ။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဂှ် ဒှ် ဒစး ဝေါဟာရ ကု [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Samma Ditthi - Right View) မဒှ် အၚ်္ဂ ပထမ အိုတ် ပ္ဍဲ အရိယမဂ္ဂၚ် ဒစာံ (Noble Eightfold Path) ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ရိုဟ် ကၞက် အကုသဵု (Root of unwholesome actions) အဓိက မွဲ တုဲ၊ ဍေံ ဂှ် ပ္ကီု ပရာ ကဵု သတ္တံ ညံၚ် ဂွံ ဂေတ် ဂ္ဇာဲ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ (Samsara) ကေုာံ ညံၚ် ဂွံ ဒး စှ်ေ အပါယ် ပန် (Four Lower Realms) မာန် ရ။ ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး လဝ် ပရူ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဏအ် ဗွဲမလှဲ လှာ် ပ္ဍဲ သုတ္တန္တပိဋကတ် ဗွဲတၟေၚ် ပ္ဍဲ '''[[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]]''' (Brahmajala Sutta) မတွံ ထ္ၜး လဝ် ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ (62 Wrong Views) ရ&lt;ref name=&quot;brahmajala&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/dn1/en/sujato |title=Brahmajālasutta - The Prime Net (DN 1) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။

== ဂကူ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ အဓိက (Major Types of Wrong Views) ==
ပ္ဍဲ လိက် ပိဋကတ် တံ ဂှ် ပါ် ခြာ လဝ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ နွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ကီု လေဝ်၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ မအန္တရာဲ ဇၞော် အိုတ် (Niyata Miccha Ditthi - Fixed wrong views) ဂှ် နွံ ပိ သာ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ အဓိက ပိ သာ် (The Three Fixed Wrong Views)
|-
! စၟတ်
! ယၟု ပါဠိ (Pali Name)
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လညာတ် (Meaning and View)
! ပရေၚ် သ္ပသမ္တီ (Description)
|-
| ၁
| နတ္ထိကဒိဋ္ဌိ (Natthika Diṭṭhi)
| ဝါဒ ဟွံမွဲ (Nihilism)
| ပတေဟ် ဒဒှ်ရ ဖဵု ကံ ခိုဟ် ကံ ပရေံ ဟွံမွဲ။ ကုသဵု အကုသဵု ဟွံမွဲ။ သတ္တံ ချိုတ် တုဲ အိုတ် သ္ကုတ် ရ။
|-
| ၂
| အဟေတုကဒိဋ္ဌိ (Ahetuka Diṭṭhi)
| ဝါဒ ဟိုတ် ဟွံမွဲ (View of Causelessness)
| ပတေဟ် ဒဒှ်ရ သတ္တံ တံ က္တဵုဒှ် ဍိုန် ညှာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သိုက် ဇြိုၚ် ဂှ် ဟွံမွဲ ကု ဟိုတ်၊ ဟွံမွဲ ကု ပစ္စယ။ အလဵု လဵု ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ရ။
|-
| ၃
| အကိရိယဒိဋ္ဌိ (Akiriya Diṭṭhi)
| ဝါဒ ပရေၚ် ကၠောန် ဟွံမွဲ (View of Inefficacy of Action)
| ပတေဟ် ဒဒှ်ရ သ္ပ ခိုဟ် လေဝ် ဟွံ ခိုဟ်၊ သ္ပ ပရေံ လေဝ် ဟွံ ပရေံ။ ကမၠောန် မကၠောန် လဝ် တံ ဂှ် ဖဵု ဍေံ ဟွံမွဲ ရ။
|}

== ဒိဋ္ဌိ မဆေၚ် ကု အတ္တ (Views regarding the Self) ==
မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ မွဲ ပၠန် မပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ သတ္တံ ဂှ် ဒှ် လညာတ် မဆေၚ် ကု &quot;အဲ&quot;၊ &quot;ဇကု&quot;၊ &quot;အတ္တ&quot; (Self or Soul) ရ။ ပရေၚ် ညာတ် ဏအ် ဂှ် ကော် ခဴ စ '''သက္ကာယဒိဋ္ဌိ''' (Sakkaya Ditthi - Personality View) တုဲ ဍေံ ဂှ် ဒှ် သံယောဇိုန် (Fetter) ပထမ အိုတ် မဒး ပယ် ဒိုဟ် သွက်ဂွံ အာစိုပ် သောတာပန် (Sotapanna) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861713318}}&lt;/ref&gt;။

သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဂှ် ပါ် ထောံ မ္ဂး နွံ ဒိဋ္ဌိ ၜါ သာ် အဓိက ရ-
* '''သဿတဒိဋ္ဌိ''' (Sassata Ditthi - Eternalism) : ပတေဟ် ဒဒှ်ရ အတ္တ (Self) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဝိညာဏ် (Soul) ဂှ် နွံ ဇေတ်တ် တုဲ၊ ဍေံ ဂှ် ဟွံ လေၚ် ဟွံ ဗၠိုတ်၊ တန်တဴ ဒၟံၚ် လၟိုန် ကာလ ရ။
* '''ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ''' (Uccheda Ditthi - Annihilationism) : ပတေဟ် ဒဒှ်ရ အတ္တ (Self) ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဘဝ ဏအ် သၟး တုဲ၊ ကာလ ချိုတ် အာ မ္ဂး အတ္တ ဂှ် ပိုတ် သ္ကုတ် လေၚ် ဟောံ အာ သီုဖအိုတ် ရ။ ဘဝ ဂတ ဟွံမွဲ ရ။

ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ လညာတ် ၜါ သာ် ဏအ် သီု ၜါ ဂှ် ဒှ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဖအိုတ် တုဲ၊ ဓဝ် စၟတ် ဇေတ်တ် ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ကေုာံ ပရေၚ် လေၚ် အာ နကဵု ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု (Dependent Origination - Paticcasamuppada) မဒှ် မဇ္ဇျိမပဋိပဒါ (Middle Way) ရ။

== ဒုဟ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Dangers of Wrong Views) ==
မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဗွဲတၟေၚ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ပိ သာ် မတွံ ဂး နတ္ထိက၊ အဟေတုက၊ ကေုာံ အကိရိယ တံ ဂှ် ယဝ်ရ ညး မွဲမွဲ စောဲ လာဲ တန်တဴ လဝ် ဗွဲမဗိုန် ဗတ် (Niyata Miccha Ditthi) မ္ဂး၊ ပူဂိုလ် ဂှ် ကာလ စုတိ (ချိုတ်) မ္ဂး ဒး စှ်ေ အပါယ် နေရက် (Hell) ဨကန် ဍာံ ပြ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဏအ် ဂှ် ဒှ် အရာ မအန္တရာဲ ဇၞော် အိုတ် သွက် သတ္တံ ဂွံ လေၚ် အာ ပ္ဍဲ သံသာ ရ။

== ပရေၚ် ပယ် ဒိုဟ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Eradication of Wrong Views) ==
မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ တံ ဂွံ လာဲ လေၚ် အိုတ် အာ ဂှ် ဒး လွဳပရာ ဓဝ် ဝိပဿနာ (Vipassana meditation) တုဲ ဒး အာစိုပ် အရိယမဂ် (Noble Paths) ဟေၚ် ရ။ ကာလ အာစိုပ် သောတာပတ္တိမဂ် (Path of Stream-entry) ဟေၚ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ သီုဖအိုတ် ကေုာံ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဂှ် လာဲ လေၚ် အိုတ် အာ အလုံ အိုတ်သီု ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Samma Ditthi / Right View)
* [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ]] (62 Wrong Views)
* [[သက္ကာယဒိဋ္ဌိ]] (Sakkaya Ditthi / Personality View)
* [[အနုသယ]] (Anusaya / Latent tendencies)
* [[ကိလေသ]] (Kilesa / Defilements)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ဓမ္မ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Views and Psychology)
| list1 = [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] • [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] • [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂]] • [[သက္ကာယဒိဋ္ဌိ]] • [[သဿတဒိဋ္ဌိ]] • [[ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ]]
}}

{{DEFAULTSORT:မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဒိဋ္ဌိ]]
[[Category:အကုသဵု]]</text>
      <sha1>ffc6smo3egab1crz01509athdwq18ny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သက္ကာယဒိဋ္ဌိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13428</id>
    <revision>
      <id>60127</id>
      <timestamp>2026-11-08T04:48:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓမ္မ | နာမ = သက္ကာယဒိဋ္ဌိ | နာမတၞဟ် = Sakkāya Diṭṭhi / Personality Belief / Identity View | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] |...&quot;</comment>
      <origin>60127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9111" sha1="73rdom48dxnvpm8o74yhdpi5zpy1l3l" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = သက္ကာယဒိဋ္ဌိ
| နာမတၞဟ် = Sakkāya Diṭṭhi / Personality Belief / Identity View
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = ပရေၚ်စောဲလာဲ လတူ ခန္ဓမသုန် ဒဒှ်ရ &quot;အဲ&quot;၊ &quot;ဇကု&quot; ကေုာံ &quot;အတ္တ&quot;
| ဆက်စပ် = [[သံယောဇိုန်]]၊ [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]]၊ [[ခန္ဓ]]
}}

'''သက္ကာယဒိဋ္ဌိ''' (ပါဠိ: Sakkāya Diṭṭhi; အၚ်္ဂလိက်: Identity View ဟွံသေၚ်မ္ဂး Personality Belief) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) မ္ဂး ဒှ်လညာတ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Wrong View) မစောဲလာဲ ဗဗိုန်လဝ် လတူ ခန္ဓမသုန် (Five Aggregates) ဒဒှ်ရ &quot;အဲ&quot;၊ &quot;ဇကု&quot;၊ &quot;အဲဍိက်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;အတ္တ&quot; (Self, Ego, or Soul) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861713318}}&lt;/ref&gt;။

သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သံယောဇိုန် (Samyojana - Fetters) စှ် သာ် အပ္ဍဲဂှ် မဒှ် သံယောဇိုန် ပထမအိုတ် မဒက်ဂိုၚ်လဝ် သတ္တံ ညံၚ်ဂွံ ဂေတ်ဂ္ဇာဲဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ (Samsara) ရ။ သတ္တံ ဟိုတ်နူကၠိုဟ်ဗၠေတ် လတူ ရုပ် ကေုာံ နာမ် တုဲ၊ ထေၚ်ဂး ရုပ်နာမ်တံဂှ် ဒှ် ဇကုဇေတ်တ် (True Self) တုဲ က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် လညာတ် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) ==
ဝေါဟာရ &quot;သက္ကာယဒိဋ္ဌိ&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ ပိ မ-
* '''သ (Sa)''' = ဍာံစၟတ်၊ ဇေတ်တ် (True / Existing)
* '''ကာယ (Kāya)''' = ဂကောံ၊ ကလောအ်၊ ခန္ဓ (Group / Body / Aggregates)
* '''ဒိဋ္ဌိ (Diṭṭhi)''' = လညာတ်၊ ပရေၚ်ညာတ် (View / Belief)

ပံၚ်သီုဖအိုတ်မ္ဂး သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ညာတ် မထေၚ်ဂး ခန္ဓမသုန် ဏအ်ဂှ် ဒှ် &quot;အတ္တ&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ဇကု&quot; မနွံဇေတ်တ် ရ။

== သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ၂၀ သာ် (The 20 Kinds of Identity Views) ==
ပ္ဍဲကဵု သုတ္တန္တပိဋကတ် တံဂှ် ကျာ်တြဲ တွံပါ်ခြာလဝ် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ နွံ ၜါစှော် (၂၀) သာ် ရ။ ခန္ဓမသုန် (Five Aggregates) မတွံဂး ရူပက္ခန္ဓ (Form)၊ ဝေဒနာက္ခန္ဓ (Feeling)၊ သညာက္ခန္ဓ (Perception)၊ သၚ်္ခါရက္ခန္ဓ (Mental Formations)၊ ကေုာံ ဝိညာဏက္ခန္ဓ (Consciousness) တံဂှ် မွဲမွဲ ခန္ဓ မ္ဂး စောဲလာဲ နကဵု လညာတ် ပန် သာ် တုဲ သီုဖအိုတ် ဒှ်အာ ဒိဋ္ဌိ ၂၀ သာ် ရ&lt;ref name=&quot;thanissaro&quot;&gt;{{cite web |author=Thanissaro Bhikkhu |year=1997 |title=Sakkaya-ditthi Sutta: Identity View |url=https://www.accesstoinsight.org/tipitaka/sn/sn22/sn22.105.than.html |work=Access to Insight |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။

လညာတ် မစောဲလာဲ ပန် သာ် လတူ ခန္ဓ မွဲမွဲ ဂှ်-
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ်စောဲလာဲ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ၄ သာ် လတူ ခန္ဓ (4 Ways of Viewing each Aggregate)
|-
! စၟတ်
! လညာတ် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ (Identity View)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
|-
| ၁
| ခန္ဓ ဂှ် ဒှ် အတ္တ (The aggregate as self)
| ထေၚ်ဂး ရုပ်/နာမ် ဂှ် ဒှ် ဇကုအဲ ရ။ (ဥပမာ - ရုပ်အဲ)
|-
| ၂
| အတ္တ နွံ ကု ခန္ဓ (The self as possessing the aggregate)
| ထေၚ်ဂး အဲဂှ် ပိုၚ်ပြဳလဝ် ရုပ်/နာမ် ဏအ် ရ။ (ဥပမာ - အဲ နွံကဵု ရုပ်)
|-
| ၃
| ခန္ဓ နွံ ပ္ဍဲ အတ္တ (The aggregate as in the self)
| ထေၚ်ဂး ရုပ်/နာမ် ဂှ် နွံဒၟံၚ် အပ္ဍဲ အဲ ရ။ (ဥပမာ - ရုပ် နွံပ္ဍဲ အဲ)
|-
| ၄
| အတ္တ နွံ ပ္ဍဲ ခန္ဓ (The self as in the aggregate)
| ထေၚ်ဂး အဲဂှ် နွံဒၟံၚ် အပ္ဍဲ ရုပ်/နာမ် ရ။ (ဥပမာ - အဲ နွံပ္ဍဲ ရုပ်)
|}

နကဵု လညာတ် ပန် သာ် ဏအ် ပံၚ် ကု ခန္ဓ မသုန် သာ် တုဲ (၄ x ၅) သီုဖအိုတ် ဒှ်အာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ၂၀ သာ် ရ။

== ဒုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပယ်ဒိုဟ် (Danger and Eradication) ==
သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဏအ်ဂှ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် ကိလေသ (Kilesa) ကေုာံ အကုသဵု (Unwholesome actions) သီုဖအိုတ် ရ။ ဟိုတ်နူ စောဲလာဲ လတူ &quot;အဲ&quot; တုဲ လောဘ (Greed)၊ ဒေါသ (Anger) ကေုာံ မောဟ (Delusion) တံ က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် ရ။

သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠး နူ ဒဒိုက်သံသာ မ္ဂး၊ သတ္တံ တံ သ္ဒး ပယ်ကၠေံ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဏအ် ဨကန် ရ။ နကဵု ပရေၚ်လွဳပရာ ဓဝ် ဝိပဿနာ (Vipassana Meditation) ဂှ် သတ္တံ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ခန္ဓမသုန် ဏအ်ဂှ် အနိစ္စ (Impermanence)၊ ဒုက္ခ (Suffering)၊ ကေုာံ အနတ္တ (Non-self) ဍာံဍာံ တုဲ လညာတ် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ လာဲလေၚ်အာ ရ။

ကာလ ပူဂိုလ် မွဲမွဲ အာစိုပ် အရိယမဂ် ဖဵု ပထမ မတွံဂး '''သောတာပတ္တိမဂ်''' (Sotapatti Magga - Path of Stream-entry) ဟေၚ်၊ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဏအ်ဂှ် အိုတ်သ္ကုတ် လာဲလေၚ်အာ အလုံအိုတ်သီု ရ။ ပူဂိုလ် သောတာပန် (Sotapanna) တံဂှ် ဟွံမွဲ ကု သက္ကာယဒိဋ္ဌိ တုဲ ဟွံဒး စှ်ေ အပါယ်ပန် (Four Lower Realms) လိိုမ် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[အနတ္တ]] (Anatta / Non-self)
* [[ခန္ဓ]] (Khandha / Five Aggregates)
* [[သံယောဇိုန်]] (Samyojana / Fetters)
* [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] (Miccha Ditthi / Wrong View)
* [[သောတာပန်]] (Sotapanna / Stream-enterer)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ဓမ္မ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Views and Psychology)
| list1 = [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] • [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] • [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂]] • [[သက္ကာယဒိဋ္ဌိ]] • [[သဿတဒိဋ္ဌိ]] • [[ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ]]
}}

{{DEFAULTSORT:သက္ကာယဒိဋ္ဌိ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဒိဋ္ဌိ]]
[[Category:အကုသဵု]]
[[Category:ခန္ဓမသုန်]]</text>
      <sha1>73rdom48dxnvpm8o74yhdpi5zpy1l3l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၁၈ သာ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13429</id>
    <revision>
      <id>60130</id>
      <timestamp>2026-11-08T04:54:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓမ္မ | နာမ = ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၁၈ သာ် | နာမတၞဟ် = Pubbantānudiṭṭhi / Views about the Past | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ဌာန်ဒတန် = [[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]] (Brahmajāla Sutta) | ဘာသာ = ဗု...&quot;</comment>
      <origin>60130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7682" sha1="2d9c3kx6pk1aiafm1eqcfjalahmszx9" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၁၈ သာ်
| နာမတၞဟ် = Pubbantānudiṭṭhi / Views about the Past
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]] (Brahmajāla Sutta)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| တၚ်ရန်တၟအ် = ဝါဒ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ မဆေၚ် ကု အတိတ်
| ဆက်စပ် = [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ]]၊ [[အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၄၄ သာ်]]
}}

'''ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ''' (ပါဠိ: Pubbantānudiṭṭhi; အၚ်္ဂလိက်: Views about the past / Speculations about the past) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) မ္ဂး ဒှ်လညာတ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Wrong Views) မစောဲလာဲ ကေုာံ ညာတ်ဗၠေတ် လတူ ပရေၚ်အတိတ် ကေုာံ တမ်ရိုဟ် သတ္တံ ရ။ ဝါဒ ဏအ်ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲ '''[[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]]''' (Brahmajāla Sutta) မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဒဳဃနိကာယ်]] (Digha Nikaya) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=1978 |title=The All-Embracing Net of Views: The Brahmajala Sutta and its Commentaries |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400520}}&lt;/ref&gt;။

ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ ဂှ် ဒှ် အစိတ်အပိုင်း မွဲ နူကဵု [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ]] (62 Wrong Views) တုဲ ဍေံဂှ် နွံသီုဖအိုတ် စှ်ဒစာံ (၁၈) သာ် ရ။ သမဏဗြာီု (Ascetics and Brahmins) တံဂှ် ဟိုတ်နူ စိုတ်စောဲဗက်အာ လပါ်အတိတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဗ္စာရဏာ မဆေၚ်ကု ကာလအတိတ် တုဲ ညာတ်ဗၠေတ်အာ ၁၈ သာ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;walshe&quot;&gt;{{cite book |author=Maurice Walshe (trans.) |year=1995 |title=The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Digha Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861711031}}&lt;/ref&gt;။

== ပရေၚ်ပါ်ခြာ ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၁၈ သာ် (The 18 Views about the Past) ==

ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၁၈ သာ် ဏအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကောံ ဝါဒ ဇၞော် မသုန် သာ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဒိဋ္ဌိ မဆေၚ် ကု အတိတ် ၁၈ သာ် (18 Views about the Past)
|-
! စၟတ်
! ယၟု ပါဠိ (Pali Name)
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လၟိဟ် (Meaning and Number)
! ပရေၚ်သ္ပသမ္တီ (Description)
|-
| ၁
| သဿတဝါဒ ၄ (Sassatavāda)
| ဝါဒ အတ္တ ကေုာံ လောက တန်တဴလၟိုန် (Eternalism - 4 views)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ အတ္တ (Self) ကေုာံ လောက (World) ဂှ် ဟွံလေၚ်၊ တန်တဴဒၟံၚ် လၟိုန် ရ။ ညာတ်ကေတ် နူကဵု ပရေၚ်သမ္တီ ဘဝအတိတ် (Recalling past lives) နူ မွဲဘဝ စဵုကဵု ၄၀ ကဝ် ရ။
|-
| ၂
| ဨကစ္စသဿတဝါဒ ၄ (Ekaccasassatavāda)
| ဝါဒ လ္ၚဵု တန်တဴလၟိုန် (Partial-Eternalism - 4 views)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ ကျာ်ဗြီု (Maha Brahma) ဂှ် တန်တဴလၟိုန်၊ သတ္တံ တၞဟ်ဂှ် လေၚ်အာ မာန်။ လ္ၚဵုတန် လ္ၚဵုလေၚ် ရ။
|-
| ၃
| အန္တာနန္တဝါဒ ၄ (Antānantavāda)
| ဝါဒ လောက နွံအိုတ်/ဟွံအိုတ် (Finitism and Infinitism - 4 views)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ လောကဏအ် အိုတ်အာတ်နွံ (Finite)၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဟွံမွဲ (Infinite)၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး လပါ်လ္တူသၟဝ်အိုတ် တုဲ လပါ်လ္ၚာၚ်ဟွံအိုတ်။
|-
| ၄
| အမရာဝိက္ခေပိကဝါဒ ၄ (Amarāvikkhepikavāda)
| ဝါဒ ဟွံသှ်တပ်ပ် (Eel-wriggling / Agnosticism - 4 views)
| ဟိုတ်နူ ဖေက်ဟီုဗၠေတ် တုဲ ဟွံသှ်သၟာန် တပ်ပ် (Equivocation)။ ဟွံဟီု &quot;ဍာံ&quot; လေဝ် ဟွံသေၚ်၊ &quot;ဟွံဍာံ&quot; လေဝ် ဟွံသေၚ်။
|-
| ၅
| အဓိစ္စသမုပ္ပန္နဝါဒ ၂ (Adhiccasamuppannavāda)
| ဝါဒ က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နကဵုဟိုတ် ဟွံမွဲ (Fortuitous Origination - 2 views)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ အတ္တ ကေုာံ လောက ဏအ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် အလဵုလဵုဍေံ သီုဟွံမွဲ ကုဟိုတ် ကေုာံ ပစ္စယ။ (Arising without a cause).
|}

== တၚ်သ္ပသမ္တီ ကျာ်တြဲ (The Buddha's Conclusion) ==
ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ သမဏဗြာီု မစောဲလာဲ ပ္ဍဲ ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၁၈ သာ် ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် ဟိုတ်နူ ဟွံကၠိုဟ် ဓဝ် [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination) ကေုာံ စောဲလာဲ လတူ ခန္ဓမသုန် ဒဒှ်ရ အတ္တ ရ&lt;ref name=&quot;brahmajala&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/dn1/en/sujato |title=Brahmajālasutta - The Prime Net (DN 1) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။ ကျာ်တြဲဂှ် ပယ်ကၠေံ ဖဿ (Contact) ကေုာံ တဏှာ (Craving) တံ မာန်တုဲ တိတ်ဗၠး နူ ဇာ ဒိဋ္ဌိ သီုဖအိုတ် ဏအ် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ]] (62 Wrong Views)
* [[အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ]] (Views about the future)
* [[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]] (Brahmajala Sutta)
* [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] (Miccha Ditthi / Wrong View)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ဓမ္မ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Views and Psychology)
| list1 = [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] • [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] • [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂]] • [[ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ]] • [[အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ]] • [[သက္ကာယဒိဋ္ဌိ]] 
}}

{{DEFAULTSORT:ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဒိဋ္ဌိ]]
[[Category:ဒဳဃနိကာယ်]]</text>
      <sha1>2d9c3kx6pk1aiafm1eqcfjalahmszx9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13430</id>
    <revision>
      <id>60131</id>
      <timestamp>2026-11-08T04:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓမ္မ | နာမ = အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၄၄ သာ် | နာမတၞဟ် = Aparantānudiṭṭhi / Views about the Future | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ဌာန်ဒတန် = [[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]] (Brahmajāla Sutta) | ဘာသာ = ဗုဒ္...&quot;</comment>
      <origin>60131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7934" sha1="3di8zqjl3fk2rtrqc73mt1txmd5xt0u" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၄၄ သာ်
| နာမတၞဟ် = Aparantānudiṭṭhi / Views about the Future
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]] (Brahmajāla Sutta)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| တၚ်ရန်တၟအ် = ဝါဒ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ မဆေၚ် ကု အနာဂတ်
| ဆက်စပ် = [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ]]၊ [[ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၁၈ သာ်]]
}}

'''အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ''' (ပါဠိ: Aparantānudiṭṭhi; အၚ်္ဂလိက်: Views about the future / Speculations about the future) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) မ္ဂး ဒှ်လညာတ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Wrong Views) မစောဲလာဲ ကေုာံ ညာတ်ဗၠေတ် လတူ ပရေၚ်အနာဂတ် သတ္တံ ကြဴနူ ချိုတ်တုဲ ရ။ ဝါဒ ဏအ်ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲ '''[[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]]''' (Brahmajāla Sutta) မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဒဳဃနိကာယ်]] (Digha Nikaya) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=1978 |title=The All-Embracing Net of Views: The Brahmajala Sutta and its Commentaries |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400520}}&lt;/ref&gt;။

အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ ဂှ် ဒှ် အစိတ်အပိုင်း မွဲ နူကဵု [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ]] (62 Wrong Views) တုဲ ဍေံဂှ် နွံသီုဖအိုတ် ပန်စှော်ပန် (၄၄) သာ် ရ။ သမဏဗြာီု (Ascetics and Brahmins) တံဂှ် ဟိုတ်နူ စိုတ်စောဲဗက်အာ လပါ်အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဗ္စာရဏာ မဆေၚ်ကု ကာလအနာဂတ် ဗွဲကြဴ ကြဴနူ စုတိ (ချိုတ်) တုဲ ညာတ်ဗၠေတ်အာ ၄၄ သာ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;walshe&quot;&gt;{{cite book |author=Maurice Walshe (trans.) |year=1995 |title=The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Digha Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861711031}}&lt;/ref&gt;။

== ပရေၚ်ပါ်ခြာ အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၄၄ သာ် (The 44 Views about the Future) ==

အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၄၄ သာ် ဏအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကောံ ဝါဒ ဇၞော် မသုန် သာ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဒိဋ္ဌိ မဆေၚ် ကု အနာဂတ် ၄၄ သာ် (44 Views about the Future)
|-
! စၟတ်
! ယၟု ပါဠိ (Pali Name)
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လၟိဟ် (Meaning and Number)
! ပရေၚ်သ္ပသမ္တီ (Description)
|-
| ၁
| ဥဒ္ဓမာဃာတနိက သညဳဝါဒ ၁၆ (Uddhamāghātanika Saññīvāda)
| ဝါဒ အတ္တ နွံ ကု သညာ (Conscious post-mortem survival - 16 views)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ ကြဴနူ ချိုတ်တုဲ အတ္တ (Self/Soul) ဂှ် ဆက်နွံဒၟံၚ် ကု သညာ (Consciousness) ရ။
|-
| ၂
| ဥဒ္ဓမာဃာတနိက အသညဳဝါဒ ၈ (Uddhamāghātanika Asaññīvāda)
| ဝါဒ အတ္တ ဟွံမွဲ ကု သညာ (Unconscious post-mortem survival - 8 views)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ ကြဴနူ ချိုတ်တုဲ အတ္တဂှ် နွံဒၟံၚ် ဆဂး ဟွံမွဲ ကု သညာ (Unconscious) ရ။
|-
| ၃
| ဥဒ္ဓမာဃာတနိက နေဝသညဳနာသညဳဝါဒ ၈ (Uddhamāghātanika Nevasaññīnāsaññīvāda)
| ဝါဒ အတ္တ နွံသညာ လေဝ် ဟွံသေၚ် ဟွံမွဲ လေဝ် ဟွံသေၚ် (Neither conscious nor unconscious survival - 8 views)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ ကြဴနူ ချိုတ်တုဲ အတ္တဂှ် နွံသညာလေဝ် ဟွံသေၚ် ဟွံမွဲလေဝ် ဟွံသေၚ် (Neither conscious nor unconscious) ရ။
|-
| ၄
| ဥစ္ဆေဒဝါဒ ၇ (Ucchedavāda)
| ဝါဒ အတ္တ ပိုတ်သ္ကုတ် (Annihilationism - 7 views)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ သတ္တံ ချိုတ်တုဲ အိုတ်အာ ရ၊ ဘဝဂတ ဟွံမွဲ ရ။ (Death is the absolute end of the being).
|-
| ၅
| ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒ ၅ (Diṭṭhadhammanibbānavāda)
| ဝါဒ နိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ပစ္စုပ္ပန် (Nirvana in this life / Supreme yield here and now - 5 views)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ ပရေၚ်မိပ်သာ် ကာမဂုဏ် (Sensual pleasures) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဇျာန် (Jhanas) ပန် ဂှ် ဒှ် နိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ဘဝဏအ် ရ။
|}

== တၚ်သ္ပသမ္တီ ကျာ်တြဲ (The Buddha's Conclusion) ==
ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ သမဏဗြာီု မစောဲလာဲ ပ္ဍဲ အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၄၄ သာ် ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် ဟိုတ်နူ ဟွံကၠိုဟ် ဓဝ် [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination) တုဲ၊ အဓိက ဟိုတ် ဍေံဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု ဖဿ (Contact) ရ&lt;ref name=&quot;brahmajala&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/dn1/en/sujato |title=Brahmajālasutta - The Prime Net (DN 1) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။ နူကဵု ဖဿ ဂှ် ဝေဒနာ (Feeling)၊ တဏှာ (Craving)၊ ကေုာံ ဥပါဒါန် (Clinging) က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် တုဲ သတ္တံ ရပ်စောဲအာ ပ္ဍဲ ဒိဋ္ဌိ တံဏအ် ရ။

ကျာ်တြဲဂှ် ပယ်ကၠေံ ဟိုတ် တံဏအ် သီုဖအိုတ် မာန်တုဲ တိတ်ဗၠး နူ ဇာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ သီုဖအိုတ် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ]] (62 Wrong Views)
* [[ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၁၈ သာ်]] (Views about the past)
* [[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]] (Brahmajala Sutta)
* [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] (Miccha Ditthi / Wrong View)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ဓမ္မ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Views and Psychology)
| list1 = [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] • [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] • [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂]] • [[ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ]] • [[အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ]] • [[သက္ကာယဒိဋ္ဌိ]] 
}}

{{DEFAULTSORT:အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဒိဋ္ဌိ]]
[[Category:ဒဳဃနိကာယ်]]</text>
      <sha1>3di8zqjl3fk2rtrqc73mt1txmd5xt0u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဿတဒိဋ္ဌိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13431</id>
    <revision>
      <id>60136</id>
      <timestamp>2026-11-08T06:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓမ္မ | နာမ = သဿတဒိဋ္ဌိ | နာမတၞဟ် = Sassata Diṭṭhi / Eternalism | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] | ဘာသာ = ဗုဒ္ဓ...&quot;</comment>
      <origin>60136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8618" sha1="2ckgksfwqnacoysys2c6s6huvo56mq7" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = သဿတဒိဋ္ဌိ
| နာမတၞဟ် = Sassata Diṭṭhi / Eternalism
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = ပရေၚ်စောဲလာဲ ဒဒှ်ရ အတ္တ ကေုာံ လောက ဂှ် တန်တဴဒၟံၚ် လၟိုန် (Eternal)
| ဆက်စပ် = [[ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ]]၊ [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]]၊ [[သက္ကာယဒိဋ္ဌိ]]
}}

'''သဿတဒိဋ္ဌိ''' (ပါဠိ: Sassata Diṭṭhi; အၚ်္ဂလိက်: Eternalism ဟွံသေၚ်မ္ဂး Eternalist View) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) မ္ဂး ဒှ်လညာတ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Wrong View) အဓိက မွဲ မပတေဟ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အတ္တ (Self or Soul) ကေုာံ လောက (World) ဏအ်ဂှ် တန်တဴဒၟံၚ် လၟိုန်ကာလ တုဲ ဟွံလေၚ်၊ ဟွံဗၠိုတ်၊ ဟွံဟောံ ဟွံလီုလာ် အာ ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_sn&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861713318}}&lt;/ref&gt;။

သဿတဒိဋ္ဌိ ဏအ်ဂှ် ဒှ်လညာတ် မစောဲလာဲ လပါ်လ္တူ အိုတ် (Extreme view) မွဲတုဲ၊ ဒစးဝေါဟာရ ဍေံဂှ် ဒှ် '''[[ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ]]''' (Uccheda Diṭṭhi - Annihilationism) မဒှ် ဝါဒ သတ္တံ ချိုတ်တုဲ အိုတ်သ္ကုတ် ရ။ ကျာ်တြဲဂှ် ပယ်ကၠေံ ဝါဒ လညာတ် စောဲလာဲ သီု ၜါ လပါ် ဏအ် တုဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဓဝ် မဇ္ဇျိမပဋိပဒါ (Middle Way) မတွံဂး [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination) ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) ==
ဝေါဟာရ &quot;သဿတဒိဋ္ဌိ&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ ၜါ မ-
* '''သဿတ (Sassata)''' = လၟိုန်၊ ထာဝရ၊ ဟွံလေၚ် (Eternal / Everlasting)
* '''ဒိဋ္ဌိ (Diṭṭhi)''' = လညာတ်၊ ပရေၚ်ညာတ် (View / Belief)

ပံၚ်သီုဖအိုတ်မ္ဂး သဿတဒိဋ္ဌိ ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ညာတ် မပတေဟ်ဒဒှ်ရ ဝိညာဏ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး အတ္တ ဂှ် ၜိုန်ရ ခန္ဓကာယ ဏအ် ချိုတ်လီုအာ ကီု လေဝ် ဍေံဂှ် ဆက်ဂျိုၚ် တန်တဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲဘဝဂတ လၟိုန် ရ။ 

== သဿတဝါဒ ၄ သာ် ပ္ဍဲ ဗြဟ္မဇာလသုတ် (The 4 Eternalist Views) ==
ပ္ဍဲကဵု [[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]] (Brahmajala Sutta) ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံပါ်ခြာ ထ္ၜးလဝ် ဒိဋ္ဌိ မဆေၚ် ကု အတိတ် ၁၈ သာ် (Pubbantānudiṭṭhi) အပ္ဍဲဂှ် လညာတ် သဿတဝါဒ ဏအ် ပါလုပ်ဒၟံၚ် ၄ သာ် ရ&lt;ref name=&quot;brahmajala&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/dn1/en/sujato |title=Brahmajālasutta - The Prime Net (DN 1) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-08}}&lt;/ref&gt;။ သမဏဗြာီု (Ascetics and Brahmins) တံ က္တဵုဒှ် လညာတ် ဏအ် ဟိုတ်နူကဵု-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ်က္တဵုဒှ် သဿတဝါဒ ၄ သာ် (The 4 Grounds for Eternalism)
|-
! စၟတ်
! ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် (Cause/Ground)
! လညာတ် (View)
|-
| ၁
| ဗက် ဗ္စာရဏာ ညာတ်ကေတ် ဘဝအတိတ် (Recollection of past lives) နူ မွဲဘဝ စဵုကဵု မွဲကိုတ် ဘဝ။
| ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အတ္တ ကေုာံ လောက ဏအ်ဂှ် တန်တဴဒၟံၚ် ရ။
|-
| ၂
| ဗက် ဗ္စာရဏာ ညာတ်ကေတ် ဘဝအတိတ် (Recollection of past lives) စဵုကဵု စှ် (၁၀) ကဝ်။
| ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ခန္ဓ ပြံၚ်လှာဲ ကီုလေဝ် အတ္တ ဂှ် တန်တဴ လၟိုန် ရ။
|-
| ၃
| ဗက် ဗ္စာရဏာ ညာတ်ကေတ် ဘဝအတိတ် (Recollection of past lives) စဵုကဵု ပန်စှော် (၄၀) ကဝ်။
| ပတေဟ်ဗဗိုန် ဒဒှ်ရ အတ္တ ကေုာံ လောက ဂှ် ဟွံလေၚ်၊ ထာဝရ ရ။
|-
| ၄
| နကဵု လညာတ် အိက်သိုၚ်၊ ပါ်ပါဲ (By means of reasoning and logic)။
| နကဵု ဉာဏ် ပါ်ပါဲ ဇကုဂှ် ချပ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အတ္တ ဂှ် တန်တဴလၟိုန် ရ။
|}

== ဒုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပယ်ဒိုဟ် (Danger and Eradication) ==
သဿတဒိဋ္ဌိ ဏအ်ဂှ် ယဝ်ရ ညးမွဲမွဲ စောဲလာဲ တန်တဴလဝ် ဗွဲမဗိုန်ဗတ် (Niyata Miccha Ditthi) မ္ဂး၊ ဍေံ ကၟာတ်လဒဵု ထောံ တရဴ မဂ်ဖဵု ကေုာံ နိဗ္ဗာန် ရ။ ဟိုတ်နူ ပတေဟ်ကေတ် &quot;အတ္တ&quot; နွံဒၟံၚ် ဇေတ်တ် တုဲ သတ္တံဂှ် ဟွံညာတ်ကေတ် ဓဝ် [[အနတ္တ]] (Anatta - Non-self) မဒှ် တၚ်ဍာံစၟတ် ဒ္ဂေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။

ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ခန္ဓမသုန် (Five Aggregates) မတွံဂး ရုပ်၊ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သၚ်္ခါရ၊ ဝိညာဏ် တံဂှ် ဒှ် အရာ မက္တဵုဒှ် တုဲ လီုလာ်အာ နကဵု ဟိုတ် ကေုာံ ပစ္စယ (Cause and Conditions) ရ။ ကာလ ပူဂိုလ်မွဲ လွဳပရာ ဓဝ် ဝိပဿနာ (Vipassana Meditation) တုဲ အာစိုပ် သောတာပတ္တိမဂ် (Path of Stream-entry) ဟေၚ် သဿတဒိဋ္ဌိ သီုဖအိုတ် ဏအ်ဂှ် အိုတ်သ္ကုတ် လာဲလေၚ်အာ ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ]] (Uccheda Ditthi / Annihilationism)
* [[သက္ကာယဒိဋ္ဌိ]] (Sakkaya Ditthi / Personality View)
* [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] (Miccha Ditthi / Wrong View)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[အနတ္တ]] (Anatta / Non-self)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ဓမ္မ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Views and Psychology)
| list1 = [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] • [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] • [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂]] • [[သက္ကာယဒိဋ္ဌိ]] • [[သဿတဒိဋ္ဌိ]] • [[ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ]]
}}

{{DEFAULTSORT:သဿတဒိဋ္ဌိ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဒိဋ္ဌိ]]
[[Category:အကုသဵု]]</text>
      <sha1>2ckgksfwqnacoysys2c6s6huvo56mq7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13432</id>
    <revision>
      <id>60137</id>
      <timestamp>2026-11-08T06:04:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓမ္မ | နာမ = ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ | နာမတၞဟ် = Uccheda Diṭṭhi / Annihilationism | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] | ဘာသာ = ...&quot;</comment>
      <origin>60137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10117" sha1="4x5zi3xudevn8soj8ebm28b0zbir4pe" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ
| နာမတၞဟ် = Uccheda Diṭṭhi / Annihilationism
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = ပရေၚ်စောဲလာဲ ဒဒှ်ရ သတ္တံ ချိုတ်တုဲ အိုတ်သ္ကုတ်၊ ဘဝဂတ ဟွံမွဲ (Annihilation)
| ဆက်စပ် = [[သဿတဒိဋ္ဌိ]]၊ [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]]၊ [[သက္ကာယဒိဋ္ဌိ]]
}}

'''ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ''' (ပါဠိ: Uccheda Diṭṭhi; အၚ်္ဂလိက်: Annihilationism ဟွံသေၚ်မ္ဂး Annihilationist View) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) မ္ဂး ဒှ်လညာတ် [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] (Wrong View) အဓိက မွဲ မပတေဟ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အတ္တ (Self or Soul) ဟွံသေၚ်မ္ဂး သတ္တံ ဏအ်ဂှ် ချိုတ်တုဲမ္ဂး ပိုတ်သ္ကုတ်၊ အိုတ်အာ သီုဖအိုတ် ရ။ လညာတ်ဏအ်ဂှ် ပတေဟ်လဝ် ဘဝဂတ ဟွံမွဲ၊ ဖဵုကံခိုဟ် ကံပရေံ ဟွံမွဲ တုဲ ရုပ်နာမ် သီုဖအိုတ် လာဲလေၚ်အာ ပ္ဍဲဘဝဏအ် သၟး ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_sn&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861713318}}&lt;/ref&gt;။

ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဏအ်ဂှ် ဒှ်လညာတ် မစောဲလာဲ လပါ်သၟဝ် အိုတ် (Extreme view) မွဲတုဲ၊ ဒစးဝေါဟာရ ဍေံဂှ် ဒှ် '''[[သဿတဒိဋ္ဌိ]]''' (Sassata Diṭṭhi - Eternalism) မဒှ် ဝါဒ သတ္တံ တန်တဴလၟိုန် ရ။ ကျာ်တြဲဂှ် ပယ်ကၠေံ ဝါဒ လညာတ် စောဲလာဲ သီု ၜါ လပါ် ဏအ် တုဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဓဝ် မဇ္ဇျိမပဋိပဒါ (Middle Way) မတွံဂး [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination) ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ ၜါ မ-
* '''ဥစ္ဆေဒ (Uccheda)''' = ပိုတ်သ္ကုတ်၊ အိုတ်အာ၊ လာဲလေၚ် (Cutting off / Annihilation / Destruction)
* '''ဒိဋ္ဌိ (Diṭṭhi)''' = လညာတ်၊ ပရေၚ်ညာတ် (View / Belief)

ပံၚ်သီုဖအိုတ်မ္ဂး ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ညာတ် မပတေဟ်ဒဒှ်ရ ခန္ဓကာယ ဏအ် ချိုတ်လီုအာ မ္ဂး၊ ဝိညာဏ် ကေုာံ ဇီဝ သီုဖအိုတ် ပိုတ်သ္ကုတ် အာ တုဲ ဆက်က္တဵုဒှ် ဘဝတၟိ ဟွံမွဲ ရ။ 

== ဥစ္ဆေဒဝါဒ ၇ သာ် ပ္ဍဲ ဗြဟ္မဇာလသုတ် (The 7 Annihilationist Views) ==
ပ္ဍဲကဵု '''[[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]]''' (Brahmajala Sutta) ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံပါ်ခြာ ထ္ၜးလဝ် ဒိဋ္ဌိ မဆေၚ် ကု အနာဂတ် ၄၄ သာ် (Aparantānudiṭṭhi) အပ္ဍဲဂှ် လညာတ် ဥစ္ဆေဒဝါဒ ဏအ် ပါလုပ်ဒၟံၚ် ထပှ် (၇) သာ် ရ&lt;ref name=&quot;brahmajala&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/dn1/en/sujato |title=Brahmajālasutta - The Prime Net (DN 1) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-08}}&lt;/ref&gt;။ သမဏဗြာီု တံ စောဲလာဲ ပတေဟ်ကေတ် ပရေၚ် ပိုတ်သ္ကုတ် ပ္ဍဲ အလံၚ် ဘဝ တၞဟ်ဟ် သာ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဥစ္ဆေဒဝါဒ ၇ သာ် (The 7 Annihilationist Views)
|-
! စၟတ်
! လညာတ် မပိုတ်သ္ကုတ် (Object of Annihilation)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
|-
| ၁
| ရူပ အတ္တ (Physical Self)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ ခန္ဓရုပ် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဓာတ်ပန် ဏအ် ချိုတ်လီုမ္ဂး အတ္တ ပိုတ်သ္ကုတ် ရ။
|-
| ၂
| ကာမာဝစရ ဒိဗ္ဗ အတ္တ (Divine Sensual Self)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ ၜိုန်ရ ရုပ်ဏအ် လီုအာ ကီုလေဝ် အတ္တဒေဝတဴ (Divine self) ပ္ဍဲ ကာမဘုံ နွံဒၟံၚ် ဏီ၊ ဆဂး ဍေံချိုတ်မ္ဂး အိုတ်အာ ရ။
|-
| ၃
| ရူပါဝစရ ဗြဟ္မ အတ္တ (Form-realm Brahma Self)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ အတ္တ ဗြီု ပ္ဍဲ ရူပဘုံ မနွံကဵု ရုပ်ဇကု ဂှ် ကာလချိုတ်မ္ဂး ပိုတ်သ္ကုတ် ရ။
|-
| ၄
| အာကာသာနဉ္စာယတန အတ္တ (Infinite Space Self)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ အတ္တ ဗြီု ပ္ဍဲ အရူပဘုံ ပထမ (Infinite Space) ဂှ် ချိုတ်မ္ဂး ပိုတ်သ္ကုတ် ရ။
|-
| ၅
| ဝိညာဏဉ္စာယတန အတ္တ (Infinite Consciousness Self)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ အတ္တ ဗြီု ပ္ဍဲ အရူပဘုံ ဒုတိယ (Infinite Consciousness) ဂှ် ချိုတ်မ္ဂး ပိုတ်သ္ကုတ် ရ။
|-
| ၆
| အာကိဉ္စညာယတန အတ္တ (Nothingness Self)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ အတ္တ ဗြီု ပ္ဍဲ အရူပဘုံ တတိယ (Nothingness) ဂှ် ချိုတ်မ္ဂး ပိုတ်သ္ကုတ် ရ။
|-
| ၇
| နေဝသညာနာသညာယတန အတ္တ (Neither Perception nor Non-perception Self)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ အတ္တ ဗြီု ပ္ဍဲ အရူပဘုံ စတုတ္ထ ဂှ် ချိုတ်မ္ဂး ပိုတ်သ္ကုတ် ရ။
|}

== ဒုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပယ်ဒိုဟ် (Danger and Eradication) ==
ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အန္တရာဲ ဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ ဟိုတ်နူ ပတေဟ်ကေတ် ဘဝဂတ ဟွံမွဲ တုဲ၊ ပူဂိုလ် မစောဲလာဲ ပ္ဍဲ ဒိဋ္ဌိ ဏအ် ဂှ် ဟွံဖေက် ပါပ်၊ ဟွံပတေဟ် ကံ ကေုာံ ဖဵုကံ (Law of Kamma) တုဲ ဍေံ စိုပ်အာ ပ္ဍဲ '''အကိရိယဒိဋ္ဌိ''' (View of Inefficacy of Action) ကေုာံ '''နတ္ထိကဒိဋ္ဌိ''' (Nihilism) မာန် ရ။ ယဝ်ရ စောဲလာဲ ဗိုန်ဗတ် (Niyata) မ္ဂး ဒးစှ်ေ အပါယ် ဨကန် ရ။

ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ သတ္တံ ဂှ် ချိုတ်တုဲ ဟွံအိုတ်သ္ကုတ် ရ။ ဟိုတ်နူ အဝိဇ္ဇာ (Ignorance) ကေုာံ တဏှာ (Craving) နွံဒၟံၚ် ဏီ တုဲ၊ ရုပ် နာမ် တံဂှ် ဆက်က္တဵုဒှ် အာ နကဵု ဟိုတ် ကေုာံ ပစ္စယ (Cause and Conditions) ရ။ ကာလ ပူဂိုလ်မွဲ လွဳပရာ ဓဝ် ဝိပဿနာ (Vipassana Meditation) တုဲ အာစိုပ် သောတာပတ္တိမဂ် (Path of Stream-entry) ဟေၚ် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ သီုဖအိုတ် ဏအ်ဂှ် အိုတ်သ္ကုတ် လာဲလေၚ်အာ ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[သဿတဒိဋ္ဌိ]] (Sassata Ditthi / Eternalism)
* [[သက္ကာယဒိဋ္ဌိ]] (Sakkaya Ditthi / Personality View)
* [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] (Miccha Ditthi / Wrong View)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[အနတ္တ]] (Anatta / Non-self)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ဓမ္မ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Views and Psychology)
| list1 = [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] • [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] • [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂]] • [[သက္ကာယဒိဋ္ဌိ]] • [[သဿတဒိဋ္ဌိ]] • [[ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဒိဋ္ဌိ]]
[[Category:အကုသဵု]]</text>
      <sha1>4x5zi3xudevn8soj8ebm28b0zbir4pe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သာသနာဂမၠိုင် ပ္ဍဲအာရှ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13433</id>
    <revision>
      <id>60139</id>
      <timestamp>2026-11-08T09:03:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ပထဝဳ | နာမ = သာသနာ ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ အာရှ | နာမတၞဟ် = Religions of Asia | ရုပ်ထမိက် = Asia (orthographic projection).svg | မုက်လိက်ရုပ် = တိုက် အာရှ (Continent of Asia) | ဌာန်ဒတန် = [[အာရှ]] (Asia) | သာသနာ အဓိက = [[အေတ်သလာမ်]]...&quot;</comment>
      <origin>60139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9218" sha1="f29p13xggzb9aorkdy38ppkw6yinf9b" xml:space="preserve">{{Infobox ပထဝဳ
| နာမ = သာသနာ ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ အာရှ
| နာမတၞဟ် = Religions of Asia
| ရုပ်ထမိက် = Asia (orthographic projection).svg
| မုက်လိက်ရုပ် = တိုက် အာရှ (Continent of Asia)
| ဌာန်ဒတန် = [[အာရှ]] (Asia)
| သာသနာ အဓိက = [[အေတ်သလာမ်]]၊ [[ဟိန္ဒူ]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရေတ်ယာန်]]
| သာသနာ တၞဟ်တံ = [[တဴ ဝါဒ]]၊ [[ကောန်ဖျူယှာတ် ဝါဒ]]၊ [[ယှေန်တို]]၊ [[သဳခ်]]၊ [[ဂျိန်]]
}}

'''သာသနာ ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ အာရှ''' (အၚ်္ဂလိက်: Religions of Asia) ဂှ် ဇၞော်မောဝ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် လဝ် ပ္ဍဲ တိုက် အာရှ တုဲ၊ အာရှ ဂှ် ဒှ် ဌာန် တမ်မူလ မက္တဵုဒှ် သာသနာ အဓိက ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် (Birthplace of all major world religions) ရ&lt;ref name=&quot;pew&quot;&gt;{{cite web |title=The Global Religious Landscape |publisher=Pew Research Center |year=2012 |url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-exec/}}&lt;/ref&gt;။ သာသနာ မပြာကတ် ပ္ဍဲ အာရှ တံ ဂှ် ပါ် လဝ် နကဵု ဒေသ မက္တဵုဒှ် ကေုာံ အခိုက် ကၞာ ဓဝ်ပတေဟ် တုဲ သာသနာ အိန္ဒိယ (Indian religions)၊ သာသနာ အာရှ ဗမံက် (East Asian religions) ကေုာံ သာသနာ အာဗြဟံ (Abrahamic religions) သာ်ဏအ် နွံ ရ။

== သာသနာ အိန္ဒိယ (Indian / Dharmic Religions) ==
သာသနာ ဇာတိ အိန္ဒိယ တံ ဂှ် က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ တိုက် အိန္ဒိယ ဆာပ် (Indian subcontinent) တုဲ ဍေံ တံ ဒုၚ် သ္ဇိုၚ် လတူ ဓဝ် ကံ (Karma)၊ သံသာ (Samsara - Rebirth) ကေုာံ မောက္ခ (Moksha - Liberation) ရ&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;{{cite book |author=Jeaneane D. Fowler |year=1997 |title=Hinduism: Beliefs and Practices |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1898723608}}&lt;/ref&gt;။
* '''[[ဟိန္ဒူ]] (Hinduism):''' ဒှ် သာသနာ မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ တြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ကေုာံ နဳပေါ ရ။ မၞိဟ် လျုၚ် ပတေဟ် ဟိန္ဒူ နွံ ၜိုတ် ၁ ဘဳလဳယာန် ပြၚ် ရ။
* '''[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism):''' ကျာ်တြဲ ဂေါတမ စ တြး ပ္တိတ် လဝ် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ တုဲ၊ လၟုဟ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အာရှ အဂၞဲ (Southeast Asia) ကေုာံ အာရှ ဗမံက် (East Asia) မပ္တံ ကု ဍုၚ် သေံ၊ မြန်မာ၊ သဳရိလၚ်္ကာ၊ ကမ္ဗောဒဳယျာ၊ ဂျပါန်၊ ကေုာံ ကြုက် တံ ရ။
* '''[[ဂျိန်]] (Jainism) ကေုာံ [[သဳခ်]] (Sikhism):''' သာသနာ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ မွဲ သာ် တုဲ ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် ဓဝ် အဟိံသ (Ahimsa - Non-violence) ကေုာံ ပရေၚ် တုပ် သၟဟ် (Equality) ရ။

== သာသနာ အာရှ ဗမံက် (East Asian / Taoic Religions) ==
သာသနာ အာရှ ဗမံက် ဂှ် က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ကြုက် (China) ကေုာံ ဍုၚ် ဂျပါန် (Japan) ရ။
* '''[[ကောန်ဖျူယှာတ် ဝါဒ]] (Confucianism):''' ဒှ် ဝါဒ ကေုာံ ဒဿန မဒုၚ် သ္ဇိုၚ် လတူ ဓဝ်ဒ္ဂေတ် (Ethics)၊ ပရေၚ် ညဳသာ ဂကောံ မၞိဟ် (Social harmony) ကေုာံ ပရေၚ် ရှ်ေသှ်ေ မိမ (Filial piety) မက္တဵုဒှ် နူ တၠပညာ ကောန်ဖျူယှာတ် ရ&lt;ref name=&quot;yao&quot;&gt;{{cite book |author=Xinzhong Yao |year=2000 |title=An Introduction to Confucianism |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521644303}}&lt;/ref&gt;။
* '''[[တဴ ဝါဒ]] (Taoism):''' မဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် သဘာဝ ကေုာံ ဓဝ် တဴ (The Way) ရ။
* '''[[ယှေန်တို]] (Shinto):''' သာသနာ ဇာတိ ဂျပါန် မဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် ရှ်ေသှ်ေ ကာမိ (Kami - Spirits/Gods) မဒှ် ဝိညာဏ် သဘာဝ ကေုာံ မိမ ဇုဇ ရ။

== သာသနာ အာဗြဟံ (Abrahamic Religions) ==
သာသနာ အာဗြဟံ တံ ဂှ် က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ ပလိုတ် (West Asia / Middle East) ရ။
* '''[[အေတ်သလာမ်]] (Islam):''' ဒှ် သာသနာ မၞုံ လၟိဟ် မၞိဟ် ပတေဟ် ဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှ (Largest religion in Asia by population) ရ။ ဍုၚ် အေန်ဒိုဝ်နဳယှာ (Indonesia)၊ ပါကဳသတာန် (Pakistan)၊ ကေုာံ ဘၚ်္ဂလာဒေသ် (Bangladesh) တံ ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် မၞုံ လၟိဟ် မၞိဟ် မူသလေန် ဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''[[ခရေတ်ယာန်]] (Christianity):''' ၜိုန်ရ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ရး ပလိုတ် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ အာရှ မ္ဂး ဍုၚ် ဖဳလဳပိန် (Philippines)၊ ဍုၚ် ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုၚ်ကျာ (South Korea) တံ ဂှ် လၟိဟ် မၞိဟ် လျုၚ် ပတေဟ် ခရေတ်ယာန် နွံ ဂၠိုၚ် ဗွဲမလောန် ရ။
* '''[[ယုဒ]] (Judaism):''' ဒှ် သာသနာ ဇာတိ မက္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ အေဿရေ (Israel) မဒှ် တမ်မူလ သာသနာ ခရေတ်ယာန် ကေုာံ အေတ်သလာမ် ရ။

== သ္ၚိအၚ် သာသနာ အဓိက ဂမၠိုၚ် (Table of Major Religions) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သာသနာ အဓိက ပ္ဍဲ တိုက် အာရှ (Major Religions in Asia)
|-
! စၟတ်
! သာသနာ (Religion)
! ဒေသ မက္တဵုဒှ် (Region of Origin)
! အဓိက တၚ်ပတေဟ် / တၠပညာ (Core Belief / Founder)
|-
| ၁
| [[အေတ်သလာမ်]] (Islam)
| အာရှ ပလိုတ် (West Asia)
| ကျာ် အလ္လာဟ်၊ တမန် မဝ်ဟာမေတ် (Allah, Prophet Muhammad)
|-
| ၂
| [[ဟိန္ဒူ]] (Hinduism)
| အိန္ဒိယ (India / South Asia)
| ကျာ် ဗြီု၊ ဝေဒ (Brahman, Vedas)
|-
| ၃
| [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| အိန္ဒိယ (India / South Asia)
| ကျာ်တြဲ ဂေါတမ၊ သစ္စပန် (Gautama Buddha, Four Noble Truths)
|-
| ၄
| [[ခရေတ်ယာန်]] (Christianity)
| အာရှ ပလိုတ် (West Asia)
| ကျာ် ထာဝရ၊ နာဲယေသှု (God, Jesus Christ)
|-
| ၅
| [[ကောန်ဖျူယှာတ် ဝါဒ]] (Confucianism)
| ကြုက် (China / East Asia)
| ကောန်ဖျူယှာတ်၊ ဓဝ်ဒ္ဂေတ် (Confucius, Ethics &amp; Harmony)
|-
| ၆
| [[ယှေန်တို]] (Shinto)
| ဂျပါန် (Japan / East Asia)
| ကာမိ၊ သဘာဝ (Kami, Nature spirits)
|}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[အာရှ]] (Asia)
* [[သာသနာ အဓိက ပ္ဍဲ ဂၠးတိ]] (Major world religions)
* [[ဝၚ် အာရှ]] (History of Asia)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာသနာ
| title = သာသနာ အဓိက ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ အာရှ (Major Religions in the World and Asia)
| list1 = [[ခရေတ်ယာန်]] • [[အေတ်သလာမ်]] • [[ဟိန္ဒူ]] • [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] • [[သဳခ်]] • [[ယုဒ]] • [[ယှေန်တို]] • [[ဂျိန်]] • [[တဴ ဝါဒ]] • [[ကောန်ဖျူယှာတ် ဝါဒ]]
}}

{{DEFAULTSORT:သာသနာ, အာရှ}}
[[Category:သာသနာ]]
[[Category:အာရှ]]
[[Category:သာသနာ အာရှ]]
[[Category:ဝၚ် သာသနာ]]</text>
      <sha1>f29p13xggzb9aorkdy38ppkw6yinf9b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox ပထဝဳ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>13434</id>
    <revision>
      <id>60140</id>
      <timestamp>2026-11-08T09:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | title   = {{{ယၟု|{{PAGENAME}}}}} | above   = {{{ယၟု_တၞဟ်|}}} | abovestyle = font-size: 90%; | image   = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{ဗီုရုပ်|}}}|size={{{ဇမၞော်_ဗီု|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{ယၟုဗီု|}}}  | label1  = တိုက် | data1   = {{{တိုက်|}}}  | label2  = ဒေသ | data2...&quot;</comment>
      <origin>60140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2249" sha1="cdaivhcrg5nwxnw3jwq8ck5sgt4ywa0" xml:space="preserve">{{Infobox
| title   = {{{ယၟု|{{PAGENAME}}}}}
| above   = {{{ယၟု_တၞဟ်|}}}
| abovestyle = font-size: 90%;
| image   = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{ဗီုရုပ်|}}}|size={{{ဇမၞော်_ဗီု|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}}
| caption = {{{ယၟုဗီု|}}}

| label1  = တိုက်
| data1   = {{{တိုက်|}}}

| label2  = ဒေသ
| data2   = {{{ဒေသ|}}}

| label3  = ဍုင်
| data3   = {{{ဍုင်|}}}

| label4  = ကိုဝ်ဒဳနေတ်
| data4   = {{{ကိုဝ်ဒဳနေတ်|}}}

| label5  = သမၠဲ
| data5   = {{{သမၠဲ|}}}

| label6  = ပယျဵု
| data6   = {{{ပယျဵု|}}}

| label7  = ဇမၠိင်
| data7   = {{{ဇမၠိင်|}}}

| label8  = အနာံ
| data8   = {{{အနာံ|}}}

| label9  = ဒၞာဲ သၠုင်အိုတ်
| data9   = {{{ဒၞာဲ_သၠုင်အိုတ်|}}}

| label10 = ဒၞာဲ သဝ်အိုတ်
| data10  = {{{ဒၞာဲ_သဝ်အိုတ်|}}}

| label11 = လၟိဟ်မၞိဟ်
| data11  = {{{လၟိဟ်မၞိဟ်|}}}

| label12 = ဘာသာစၟတ်သမ္တီ
| data12  = {{{ဘာသာ|}}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{clear}}
== ဗီုစကာ ==
ကော်စကာ ထာမ်ပလိက်ဏအ် နကဵု မကော်ပၠုပ် ကောဒ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ပ္ဍဲ လတူအိုတ် ဇရေင် မုက်လိက် ပရူပထဝဳ (ဒေသ၊ တွဵုရး၊ ပယျဵု၊ တိုက်) တအ်မာန်ရ။

&lt;pre&gt;
{{Infobox ပထဝဳ
| ယၟု = 
| ယၟု_တၞဟ် = 
| ဗီုရုပ် = 
| ယၟုဗီု = 
| တိုက် = 
| ဒေသ = 
| ဍုင် = 
| ကိုဝ်ဒဳနေတ် = 
| သမၠဲ = 
| ပယျဵု = 
| ဇမၠိင် = 
| အနာံ = 
| ဒၞာဲ_သၠုင်အိုတ် = 
| ဒၞာဲ_သဝ်အိုတ် = 
| လၟိဟ်မၞိဟ် = 
| ဘာသာ = 
}}
&lt;/pre&gt;

[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် သ္ၚိအင်]]
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ပထဝဳ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cdaivhcrg5nwxnw3jwq8ck5sgt4ywa0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:သဘာဝ မှာသၟိတ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13435</id>
    <revision>
      <id>60141</id>
      <timestamp>2026-11-08T09:09:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် ပရူပရာ မဆေင်စပ် ကု [[သဘာဝ]] ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ မနွံ ပ္ဍဲ [[မှာသၟိတ်]] တအ်ရ။  [[ကဏ္ဍ:သဘာဝ]] [[ကဏ္ဍ:မှာသၟိတ်]] [[ကဏ္ဍ:ပထဝဳ]]&quot;</comment>
      <origin>60141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="344" sha1="q8govjpphpsrbjhk8os77ifr4lwgb02" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် ပရူပရာ မဆေင်စပ် ကု [[သဘာဝ]] ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ မနွံ ပ္ဍဲ [[မှာသၟိတ်]] တအ်ရ။

[[ကဏ္ဍ:သဘာဝ]]
[[ကဏ္ဍ:မှာသၟိတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပထဝဳ]]</text>
      <sha1>q8govjpphpsrbjhk8os77ifr4lwgb02</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:မှာသၟိတ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13436</id>
    <revision>
      <id>60142</id>
      <timestamp>2026-11-08T09:22:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် ပရူပရာ မဆေင်စပ် ကု [[မှာသၟိတ်]] ကေုာံ ပွဳပွူမှာသၟိတ်ဂမၠိုင်ရ။  [[ကဏ္ဍ:ဍာ်]] [[ကဏ္ဍ:သဘာဝ]] [[ကဏ္ဍ:ပထဝဳ]]&quot;</comment>
      <origin>60142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="309" sha1="4ssm30sd3j5gulmadahjgd7rloh606z" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် ပရူပရာ မဆေင်စပ် ကု [[မှာသၟိတ်]] ကေုာံ ပွဳပွူမှာသၟိတ်ဂမၠိုင်ရ။

[[ကဏ္ဍ:ဍာ်]]
[[ကဏ္ဍ:သဘာဝ]]
[[ကဏ္ဍ:ပထဝဳ]]</text>
      <sha1>4ssm30sd3j5gulmadahjgd7rloh606z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဍုင်သေံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13437</id>
    <revision>
      <id>60145</id>
      <timestamp>2026-11-08T11:45:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox religion | name = ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ | image = Wat Phra Kaew, Bangkok, Thailand 03.jpg | caption = ကျာ်ပရကေဝ် (Wat Phra Kaew) ပ္ဍဲ ဍုင်ၜင်ကံက် | type = [[ထေရဝါဒ]] | location = [[ဍုင်သေံ]] | population = ၜိုတ် ၆၃ မဳလဳယာန် | proportion = ၉၃.၆% ရာယခ...&quot;</comment>
      <origin>60145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29213" sha1="pq862ic54vy04zayt9u8o1qtuvgd4wn" xml:space="preserve">{{Infobox religion
| name = ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ
| image = Wat Phra Kaew, Bangkok, Thailand 03.jpg
| caption = ကျာ်ပရကေဝ် (Wat Phra Kaew) ပ္ဍဲ ဍုင်ၜင်ကံက်
| type = [[ထေရဝါဒ]]
| location = [[ဍုင်သေံ]]
| population = ၜိုတ် ၆၃ မဳလဳယာန်
| proportion = ၉၃.၆% ရာယခိုင်
| leader_title = သင်္ဃရာဇာ (Supreme Patriarch)
| leader_name = သောမ်ဒေတ် ပရာ အာရိယဝံသာဂတာယာန (Somdet Phra Ariyavangsagatayana)
}}

ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ[[ဍုင်သေံ]] ဒှ်ဘာသာ [[ထေရဝါဒ]] ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ မၞိဟ်ပ္ဍဲဍုင်သေံ ၜိုတ် ၉၃.၆ တၟဴကၠံ ဒ္ဂေတ်လျိုင်ပတှ်ေမံင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/ |title=Population by religion, region and area, 2018 |publisher=National Statistical Office of Thailand |access-date=2023-10-25}}&lt;/ref&gt; ဍုင်သေံ နွံလၟိဟ်မၞိဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲဂၠးတိ ဆက်နူ ဍုင်ကြုက်ရ။ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဍုင်သေံ ပြံက်နှဴမံင် ကုအခိုက်ကၞာ ဒေသစာရိတ္တ ကေုာံ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ဟိန္ဒူ မဒှ်အခိုက်တြေံတြဟ် မၞုံကၠုင်လဝ် နူခေတ်ကၠာတေံရ။ 

အလဵုအသဳဍုင်သေံ ကဵုလဝ် အထံက်အပင် ကုသာသနာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ ဨကရာဇ်ဍုင်သေံ သ္ဒးဒှ် မၞိဟ်လျိုင်ပတှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ အတိုင်သၞောဝ်လဒက်ပတန်ဍုင် (Constitution) ရ။&lt;ref&gt;Keyes, Charles F. (1989). ''Thailand: Buddhist Kingdom as Modern Nation-State''. Boulder: Westview Press. p. 45.&lt;/ref&gt; ကံင်သဳ သံဃာ မသၠုင်အိုတ် (Sangha Supreme Council) မဒှ် ဂကောံသံဃာ မပကင်ရင် သံဃာအလုံဍုင် နွံသၟဝ်ပရေင်စၟဳစၟတ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳရ။

ပ္ဍဲဍုင်သေံ ဘာလကျာ် နွံၜိုတ် ၄၃,၀၀၀ ဘာတုဲ ခမဳသင် နွံၜိုတ် ၃၀၀,၀၀၀ ဇကုရ။&lt;ref&gt;Tambiah, Stanley J. (1970). ''Buddhism and the Spirit Cults in North-East Thailand''. Cambridge University Press. p. 112.&lt;/ref&gt; အခိုက်ကၞာ ကောန်ဍုင်သေံဂမၠိုင် ဇၟာပ်မၞိဟ်တြုဟ် မနွံအာယုက် ပေင် ၂၀ သၞာံ သ္ဒးလုပ်ပခမဳ ပ္ဍဲအခိင်ဒဂိုန်ဝှ် အောန်အိုတ် မွဲဝှ် ဒှ်အခိုက် မလုပ်ကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ဗွဲမလှဲလးရ။

== ဝင် ==
ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဍုင်သေံ စကတဵုဒှ်လဝ် နူခေတ် အေဒဳ (AD) ဗွဲမလအ်လတုဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ နာနာ လုပ်ကၠုင်လဝ်ရ။ ခေတ် ဒွါရဝတဳ (Dvaravati) မဒှ်ခေတ် ဂကူမန်တအ် မပကင်ရင်လဝ် ဒေသလဒေါဝ် ဍုင်သေံဂှ် ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ထေရဝါဒ ကေုာံ မဟာယာန ပြးဇးကၠုင်လဝ်ရ။&lt;ref&gt;Wyatt, David K. (2003). ''Thailand: A Short History''. Yale University Press. p. 22.&lt;/ref&gt; အာနုဘဴ ဂကူမန်တအ် ပ္ဍဲခေတ် ဒွါရဝတဳ ပၠောပ်လဝ် မဗဳဇ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဒေသဏံရ။

ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲခေတ် သုခေါထာဲ (Sukhothai) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ သၟိင်တၠ ရာမ်ကာမ်ဟေင် (Ram Khamhaeng) ဒုင်ကေတ် ထေရဝါဒ နူတကအ်သိင်္ဃိုဝ် (Sri Lanka) တုဲ ပဒတန်လဝ် နဒဒှ် ဘာသာဍုင်ရ။&lt;ref&gt;Gombrich, Richard F. (1988). ''Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo''. Routledge. p. 137.&lt;/ref&gt; လကျာ် နူသိင်္ဃိုဝ် ကၠုင်ဖျေံကဵု ဒ္ဂေတ်ဝိနယ် မတေင်ဂြတ်တုဲ အခိုက်ကၞာဏံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် စဵုကဵုစိုပ် ခေတ် အယုဒ္ဓယ (Ayutthaya) ရ။

ပ္ဍဲခေတ် အယုဒ္ဓယ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဗုဒ္ဓဘာသာ နဒဒှ် ဒြဟတ် မဒက်ပတန် အဝဵုသၟိင်တၠ ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ သၟိင်တၠတအ် သြိုင်ခၞံ ကျာ်စေတဳ ဘာလကျာ် ကေုာံ ထံက်ပင် ပရေင်ပညာ ပရိယတ္တိ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ကာလ အယုဒ္ဓယ လီုလာ်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၆၇ သၟိင်တၠ တာက်သေန် (Taksin) ကေုာံ ရာမ ပထမ (Rama I) ကလေင်ဒက်ပတန် သာသနာတၟိ ပ္ဍဲခေတ် ရတနာကောသေန် (Rattanakosin) ရ။&lt;ref&gt;Reynolds, Craig J. (1972). ''The Buddhist Monkhood in Nineteenth Century Thailand''. Cornell University. p. 45.&lt;/ref&gt;

== ဂိုဏ် ကေုာံ ဂကောံဂမၠိုင် ==
ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဍုင်သေံ နွံ ဂိုဏ်ဇၞော် ၜါဂိုဏ်ရ။ မဟာနိကာယ (Maha Nikaya) ကေုာံ ဒါမ္မယုတ္တိကာ နိကာယ (Dhammayuttika Nikaya)။ ဂိုဏ် မဟာနိကာယ ဒှ်ဂိုဏ် မၞုံကဵု ခမဳသင် မဂၠိုင်အိုတ်တုဲ ဒှ်အခိုက်တြေံရ။ ဒါမ္မယုတ္တိကာ နိကာယ ဂှ် သၟိင်တၠ မံင်ကွတ် (Mongkut - Rama IV) ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၃ သွက်ဂွံ ဒ္ဂေတ်ဝိနယ် ဗွဲမတေင်ဂြတ် ကေုာံ ပါ်ပဲါ အခိုက်ကၞာ မဟွံလုပ်ကိုက် ကုပိဋကတ်ရ။&lt;ref&gt;Jackson, Peter A. (1989). ''Buddhism, Legitimation, and Conflict: The Political Functions of Urban Thai Buddhism''. ISEAS. p. 52.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဂိုဏ်ဇၞော် ပ္ဍဲဍုင်သေံ
|-
! ယၟု ဂိုဏ်
! မစဒက်ပတန်
! လၟိဟ်ခမဳသင် (စၟတ်)
! လက္ခဏာ ဒ္ဂေတ်
|-
| မဟာနိကာယ (Maha Nikaya)
| အခိုက်တြေံ (နူခေတ် အယုဒ္ဓယ)
| ၜိုတ် ၉၀%
| ဒ္ဂေတ် လှဲလး၊ စန်ဒက် ကုညးဍုင်ကွာန် ဂၠိုင်။
|-
| ဒါမ္မယုတ္တိကာ နိကာယ (Dhammayuttika)
| သၞာံ ၁၈၃၃ (သၟိင် ရာမ မရနုက်ကဵု ပန်)
| ၜိုတ် ၁၀%
| ဒ္ဂေတ် ဝိနယ် တေင်ဂြတ်၊ လ္ၚတ် ပိဋကတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။
|}

ကံင်သဳ သံဃာ မသၠုင်အိုတ် (Sangha Supreme Council) ဒှ်ဂကောံ မပကင်ရင် ဂိုဏ်သီုၜါဏံရ။ သင်္ဃရာဇာ (Supreme Patriarch) ဒှ်မၞိဟ်မက္ဍိုက်ပ် ကံင်သဳဏံတုဲ ဨကရာဇ်ဍုင်သေံ ဒှ်ညးမခပတိုန်ရ။ ပရေင်အုပ်ဓုပ်ဏံ သ္ပကဵု သံဃာ ပ္ဍဲဍုင်သေံ ဂွံနွံသၟဝ် အလဵုအသဳ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Somboon Suksamran (1982). ''Buddhism and Politics in Thailand''. Institute of Southeast Asian Studies. p. 33.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ပတှ်ေ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ==
ပရေင်ပတှ်ေ ကောန်ဍုင်သေံတအ် ဒက်ပတန်လဝ် လတူ ပရေင်ကၠောန်ကုသဵု (Merit-making) ရ။ ပရေင်ကၠောန်ကုသဵုဏံ တွဵုမံင် ကုပရေင်ကဵုဒါန် ကုခမဳသင် ပ္ဍဲအခိင်နူဂယး၊ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဘာလကျာ် ကေုာံ ပရေင်လုပ်ပခမဳရ။&lt;ref&gt;Terwiel, B. J. (1994). ''Monks and Magic: An Analysis of Religious Ceremonies in Central Thailand''. White Lotus. p. 76.&lt;/ref&gt; သ္အာင်နူဏံ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ သာသနာ ဟိန္ဒူ ကေုာံ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ဒေဝတဴ (Animism) ပြံက်နှဴမံင် ပ္ဍဲအခိုက်ကၞာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဍုင်သေံ ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ 

{{Graph:Chart
|width=400
|height=200
|type=pie
|legend=ဘာသာ ပ္ဍဲဍုင်သေံ (စၟတ်သမ္တီ)
|x=ဗုဒ္ဓဘာသာ,အေတ်သလာမ်,ခရေတ်ယာန်,ဟိန္ဒူ ကေုာံ တၞဟ်
|y=93.6,4.9,1.2,0.3
}}

ရုပ်ကျာ် ကေုာံ ခမဳသင် မဒယှ်တအ်ဂှ် ကောန်ဍုင်သေံတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ နွံကဵု ဣဒ္ဓိအာနုဘဴတုဲ ကွက်ယန် (Amulets) ဂှ် ဒှ်ကပေါတ် မစကာဂၠိုင်အိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ် ကေုာံ ဂွံလာဘ်သကာရ။ လပါ်ပရေင်ဘာဝနာ (Meditation) ဂှ်ဝွံ အခိုက်ကၞာ ဂြိုပ် (Thai Forest Tradition) မက္ဍိုက်ပ် နကဵု အာစာချာ (Ajahn Chah) ကေုာံ အာစာမန် (Ajahn Mun) တအ် ဇၞော်မောဝ်လဝ် ပရေင်ဘာဝနာ သမာဓိ ကေုာံ ဝိပဿနာ ပ္ဍဲဍုင်သေံရ။&lt;ref&gt;Taylor, J. L. (1993). ''Forest Monks and the Nation-State: An Anthropological and Historical Study in Northeastern Thailand''. ISEAS. p. 89.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ပညာ ကေုာံ ဘာလကျာ် ==
ပရေင်ပညာ ပရိယတ္တိ ပ္ဍဲဍုင်သေံ နွံပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမသၠုင်ရ။ သၞောတ်သွဟ်လိက် ပရိယတ္တိ မကော်စ ဓမ္မသုက်သာ (Nak Tham) ကေုာံ ပါဠိသုက်သာ (Pali studies) နွံဒစိုအ်ကဆံင် (စဵုကဵု ကဆံင် ၉) ရ။&lt;ref&gt;Harvey, Peter (1990). ''An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices''. Cambridge University Press. p. 198.&lt;/ref&gt; 

ဘာတက္ကသိုလ် လကျာ် ဇၞော်အိုတ် ၜါ ပ္ဍဲဍုင်သေံဂှ် ဒှ် မဟာချုလာလောင်ကောန် (Mahachulalongkornrajavidyalaya University) သွက် မဟာနိကာယ ကေုာံ မဟာမကုဋ (Mahamakut Buddhist University) သွက် ဒါမ္မယုတ္တိကာ နိကာယ ရ။ ဘာတက္ကသိုလ် သီုၜါဏံ ဗတောန်ကဵု လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ သီုကဵု ဘာသာစက် (Secular subjects) သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် လဒက်ပတန် ပရေင်ပညာ သံဃာတအ်ရ။

ဘာလကျာ် (Wat) ပ္ဍဲဍုင်သေံ ဟွံသေင်ဆ ပရေင်သာသနာမွဲဓဝ်၊ ဒှ်ဒၞာဲ ဗဟဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ကောန်င္ၚာ်တအ်ရ။ ကောန်င္ၚာ် သၟတ်တအ် လုပ်မံင်ဘာလကျာ် နဒဒှ် ကွးဘာ (Dek wat) တုဲ ကလိဂွံ ပရေင်ပညာ ကေုာံ စၞစ နူဘာလကျာ်ရ။&lt;ref&gt;Ishii, Yoneo (1986). ''Sangha, State, and Society: Thai Buddhism in History''. University of Hawaii Press. p. 67.&lt;/ref&gt;

== သဘင် ကေုာံ တ္ၚဲကိစ္စဇၞော်ဂမၠိုင် ==
တ္ၚဲကိစ္စဇၞော် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဍုင်သေံဂှ် ဍုင်စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် တ္ၚဲကၟာတ်ရုင် (Public holidays) ရ။ 
* **တ္ၚဲမာဃပူဇာ** (Magha Puja) - ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ဟွံသေင်မ္ဂး မာတ်၊ ရှ်ေသှ်ေ ပရေင်ကောံဓရီု ခမဳ ၁၂၅၀ ဇကု မဟွံမဲကဵု ပရေင်ဖန်ဇန်။
* **တ္ၚဲဝိသာခပူဇာ** (Vesak) - တ္ၚဲ ကျာ်သၠးဂၠံဂဝ်၊ ဒှ်ကျာ်၊ ကေုာံ ပရိနိဗ္ဗာန်။ ဒှ်သဘင် မဇၞော်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Swearer, Donald K. (1995). ''The Buddhist World of Southeast Asia''. SUNY Press. p. 23.&lt;/ref&gt;
* **တ္ၚဲအာသဠှပူဇာ** (Asalha Puja) - တ္ၚဲ ကျာ်တွံဓရ် ဓမ္မစက် ကိုပ်ကၠာအိုတ်။
* **တ္ၚဲလုပ်ဝှ်** (Khao Phansa / Vassa) - တ္ၚဲ ခမဳသင်တအ် စလုပ်ဒဂိုန်ဝှ် ပွိုင် ပိဂိတု။ ပ္ဍဲအခိင်ဏံ မၞိဟ်တြုဟ်တအ် လုပ်ပခမဳ ဂၠိုင်အိုတ်ရ။

ပ္ဍဲတ္ၚဲသဘင်ဏံ ကောန်ဍုင်သေံတအ် အာဘာလကျာ်၊ ကဵုဒါန်၊ မင်သဳ ကေုာံ ဂေတ်ပူဇဴ ကျာ်စေတဳ (Wian Tian) နကဵု ပၞာင်တိုင်ရ။ ပရေင်အာဘာ ပ္ဍဲတ္ၚဲသဘင် ဒှ်အခိုက်ကၞာ မခိုင်ဗိုန် ပ္ဍဲဘဝ ကောန်ဍုင်သေံတအ်ရ။

== ပရေင်သြဇာ လတူ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ ==
ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ ဍုင်သေံ ဒုင်လဝ် သြဇာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ ပရေင်သြိုင်ခၞံ (Architecture) ဘာလကျာ် ကေုာံ ကျာ်စေတဳ ပ္ဍဲဍုင်သေံ နွံကဵု အခိုက် ဗီုပြင် မပံင်စပ်လဝ် နူခေတ် သုခေါထာဲ ကေုာံ အယုဒ္ဓယရ။ ရုပ်ပါန်ခဳ ပ္ဍဲဗဒင်ဘာလကျာ် (Mural paintings) ဂၠိုင်ကဵုဒၞာဲ ဓဇက်လဝ် ဝင်ဇာတ် ၅၅၀ (Jataka tales) ကေုာံ ဝင်ကျာ်ရ။&lt;ref&gt;Krairiksh, Piriya (1977). ''Art Styles in Thailand: A Selection from National Provincial Museums''. Department of Fine Arts, Thailand. p. 112.&lt;/ref&gt;

လပါ် လိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ ဍုင်သေံ လွဳစလဝ် ဝေါဟာရ နူပါဠိ ကေုာံ သံသကြိုတ် ဗွဲမဂၠိုင် မဆေင်ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာရ။ အခိုက်ကၞာ ပရေင်မံင်စံင် လိင်မၞိဟ် မပ္တံကဵု ပရေင်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ မၞိဟ်ဇၞော် ကေုာံ လကျာ် (Wai) ဂှ်လေဝ် ဒုင်သဇိုင် ကုဒ္ဂေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာရ။

[[File:Wat Arun by night.jpg|thumb|ကျာ် အရุณ (Wat Arun) မၞုံကဵု အနုသုခုမ ပရေင်သြိုင်ခၞံ မစိုန်သကီု]]

== သံဃာ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ==
ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာ သံဃာ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲဍုင်သေံ နွံဒဒှ် မခိုင်ဗိုန်ကွေံရ။ သၞောဝ်သံဃာ (Sangha Acts) မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၂၊ ၁၉၄၁ ကေုာံ ၁၉၆၂ တအ်ဂှ် သ္ပကဵု သံဃာ ဂွံနွံသၟဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳရ။&lt;ref&gt;Suksamran, Somboon (1977). ''Political Buddhism in Southeast Asia: The Role of the Sangha in the Modernization of Thailand''. C. Hurst &amp; Co. p. 54.&lt;/ref&gt; 

အလဵုအသဳ သေံ စကာ ဗုဒ္ဓဘာသာ နဒဒှ် ကြိယာ သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ ဂကူ ကေုာံ စဵုဒၞာ ပရေင်ကောန်မျူနေတ် ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်လၜိုဟ် (Cold War) ရ။ လကျာ်တအ် ဒးဒုင်စကာ သွက်ဂွံ စန်ဒက် ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲဒေသ ကုန်ဒဵုဂမၠိုင် (Thammacharik program) ညံင်ဂွံ ပတှ်ေ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဨကရာဇ်ရ။ အခိင်လၟုဟ် လကျာ်လ္ၚဵု ပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ထ္ၜးဆန္ဒ နွံကၠုင်ကီုရ။

== ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဵု ညးဗြဴ ==
ပ္ဍဲဍုင်သေံ အခေါင်အရာ ညးဗြဴ ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဘာသာ နွံပရေင်အပိုင်အခြာရ။ ဂကောံသံဃာ ဍုင်သေံ ဟွံဒုင်တဲ ပရေင်ပတိုန် ခမဳဘိက္ခုနဳ (Bhikkhuni) ရ။ ညးဗြဴတအ် သ္ဒးလုပ်ပ မဲ့ချဳ (Mae chi) မဒှ် သဳလဗြဴ မဗိုက်လတက် ကယျိုင် ဗု ကေုာံ မင်သဳ ဒစာံ ဟွံသေင်မ္ဂး စှ် ရ။ မဲ့ချဳတအ် ဟွံကလိဂွံ အထံက်အပင် နူအလဵုအသဳ တုပ်ကဵု ခမဳသင် တြုဟ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Lindberg Falk, Monica (2007). ''Making Fields of Merit: Buddhist Female Ascetics and Gendered Orders in Thailand''. NIAS Press. p. 102.&lt;/ref&gt;

လပါ်ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ဒါမ္မနန္ဒာ ဘိက္ခုနဳ (Dhammananda Bhikkhuni) ကလိဂွံ ဒဒှ် ခမဳဘိက္ခုနဳ ပ္ဍဲဍုင်သိင်္ဃိုဝ် တုဲ ကလေင်ကၠုင် ဍုင်သေံ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂကောံ ဘိက္ခုနဳ ရ။ ၜိုန်ရ ကံင်သဳ သံဃာ ဍုင်သေံ ဟွံဒုင်တဲကီုလေဝ် ညးဍုင်ကွာန်လ္ၚဵု ကဵုဒြဟတ်ထံက်ပင် လတူပရေင်ဏံ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပရေင်ဏံ ဒှ်ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဍုင်သေံရ。

== ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲခေတ်တၟိ ==
အခိင်ခေတ်တၟိ ဍုင်သေံ ကတဵုဒှ် ဍုင်မဇၞော်မောဝ် ကေုာံ မၞိဟ်တအ် ပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်ဂၠိုင်ကၠုင်ဂှ် ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာလေဝ် ပြံင်လှာဲကၠုင်ရ။ မၞိဟ်တန်လဒေါဝ် (Middle class) ပ္ဍဲဍုင်ၜင်ကံက်တအ် ဂၠာဲကၠုင် ပရေင်ဗုဒ္ဓဘာသာ မကိတ်ညဳ ကုဘဝဍုင်ဇၞော်ရ။&lt;ref&gt;Zeghidour, Slimane (1989). ''Modernity and Buddhism in Thailand''. Paris. p. 45.&lt;/ref&gt;

ဂကောံ ဗုဒ္ဓဘာသာ တၟိတၟိ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဗီုကဵု ဓမ္မကာယ (Dhammakaya movement) မစန်ဒက် မၞိဟ်တန်လဒေါဝ် နကဵု ပရေင်ကၠောန်ကုသဵု မဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ကေုာံ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် မတုပ်ကဵု ကမ္ပဏဳရ။ မွဲလပါ်ဂှ် ဂကောံ သန္တိအသောက (Santi Asoke) ဒ္ဂေတ်ဝိနယ် တေင်ဂြတ်၊ စစၞသတ်ဆု၊ ကေုာံ ဟွံဒုင်တဲ သြန်၊ မပါ်ပဲါ သၞောတ်သံဃာ လၟုဟ်ရ။ ဂကောံသီုၜါဏံ ဒးဒုင် ပါ်ပဲါ နူကဵု ကံင်သဳ သံဃာ ဍုင်သေံ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။

== ကိစ္စပြဿနာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲဂမၠိုင် ==
ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဍုင်သေံ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဆဵုဂဗမံင် ကိစ္စပြဿနာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပရေင်ပါ်ပဲါ လတူ ပရေင်သြန် ကေုာံ ဒြပ်ရတ် မလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဘာလကျာ် (Commercialization of Buddhism) ဒှ်အရာ မဇၞော်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Jackson, Peter A. (1997). ''Buddhism, Legitimation, and Conflict: The Political Functions of Urban Thai Buddhism''. p. 110.&lt;/ref&gt; လကျာ်လ္ၚဵု ဒးဒုင်စပ်စောဲ ကုကိစ္စ သြန်၊ ကိစ္စလိင် ကေုာံ ကိစ္စသုင်စောဲ ဂဥုဲၜူမာဲဂမၠိုင် ဒှ်ဟိုတ် ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ညးဍုင်ကွာန် စှ်ေစလာ်ရ။

အလဵုအသဳ ကေုာံ သံဃာ မက္ဍိုက်ပ်တအ် ဂစာန်မံင် သွက်ဂွံ သ္အးဇ္ၚး သာသနာကီုလေဝ် သၞောတ်အုပ်ဓုပ် သံဃာ မဟွံခိုင်ဗိုန် ကေုာံ ပရေင်ဟွံမဲကဵု သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ သြန်လုပ်သြန်တိတ် ပ္ဍဲဘာလကျာ်တအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ပြဿနာဏံ ဂွံဆက်ကတဵုဒှ်မံင်ရ။ ပရေင်သွံရာန် ကွက်ယန် နကဵု င္ၚုဟ်မသၠုင်ဂှ်လေဝ် ဒးဒုင် ပါ်ပဲါ နူကဵု ညးမလ္ၚတ် ဗုဒ္ဓဘာသာတအ်ရ။

== ပရေင်ဆက်ဆောံ ဂၠးကဝ် ==
ဗုဒ္ဓဘာသာ ဍုင်သေံ နွံပရေင်ဆက်ဆောံ ကုဍုင်မ္ၚး ဗွဲမလှဲလးရ。အခိုက်ကၞာ ဂြိုပ် ဍုင်သေံ (Thai Forest Tradition) မက္ဍိုက်ပ် နကဵု အာစာချာ (Ajahn Chah) ဂှ် ပြးဇးအာ စိုပ် ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ဍုင်ယူရဝ်ဂမၠိုင်တုဲ ဘာလကျာ် အခိုက်သေံ နွံကၠုင် ပ္ဍဲဍုင်သ္အာင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;Tiyavanich, Kamala (1997). ''Forest Recollections: Wandering Monks in Twentieth-Century Thailand''. University of Hawaii Press. p. 204.&lt;/ref&gt;

လပါ် ဒေသအာရှဂှ် ဍုင်သေံ နွံပရေင်ဆက်ဆောံ ကုဍုင်ဗုဒ္ဓဘာသာ တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု ဍုင်ဗၟာ၊ သိင်္ဃိုဝ် ကေုာံ ကမ္ဗောဒဳယျာရ။ လကျာ် နူဍုင်သ္အာင် ကၠုင်ကတ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် လကျာ် ဍုင်သေံ နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဍုင်သေံ ဒှ်ဒၞာဲ ဗဟဵု မဆက်ဆောံ ပရေင်သာသနာ ပ္ဍဲဒေသ အာရှအဂၞဲတုဲ ကံင်သဳ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂၠးကဝ် (World Fellowship of Buddhists) လေဝ် နွံရုင်ဗဟဵု ပ္ဍဲဍုင်ၜင်ကံက်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Keyes |first=Charles F. |year=1989 |title=Thailand: Buddhist Kingdom as Modern Nation-State |publisher=Westview Press |isbn=978-0813301278}}
* {{cite book |last=Tambiah |first=Stanley J. |year=1970 |title=Buddhism and the Spirit Cults in North-East Thailand |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521099585}}
* {{cite book |last=Swearer |first=Donald K. |year=1995 |title=The Buddhist World of Southeast Asia |publisher=SUNY Press |isbn=978-0791424602}}
* {{cite book |last=Jackson |first=Peter A. |year=1989 |title=Buddhism, Legitimation, and Conflict: The Political Functions of Urban Thai Buddhism |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |isbn=978-9813035180}}
* {{cite book |last=Tiyavanich |first=Kamala |year=1997 |title=Forest Recollections: Wandering Monks in Twentieth-Century Thailand |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824817817}}

{{Navbox
| name = ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ အာရှ
| title = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ပ္ဍဲ အာရှ
| listclass = hlist
| list1 = 
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ|သေံ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ|ဗၟာ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ သိင်္ဃိုဝ်|သိင်္ဃိုဝ်]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ကမ္ဗောဒဳယျာ|ကမ္ဗောဒဳယျာ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်လဴ|လဴ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက်|ကြုက်]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျပေန်|ဂျပေန်]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်ကိုဝ်ရဳယျာ|ကိုဝ်ရဳယျာ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဗဳယေတ်နာမ်|ဗဳယေတ်နာမ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ]]
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ အတိုင်ဍုင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:သာသနာ ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ]]
[[Category:ယေန်သၞာင် ဍုင်သေံ]]
[[Category:ထေရဝါဒ]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဍုင်သေံ]]
[[Category:ဝင် ဍုင်သေံ]]</text>
      <sha1>pq862ic54vy04zayt9u8o1qtuvgd4wn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေၚ်သီအဝဵု ဗဳယာဟဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13438</id>
    <revision>
      <id>60146</id>
      <timestamp>2026-11-08T11:49:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox civil conflict | title = ပရေၚ်သီအဝဵု ဗဳယာဟဝ် | image = Bundesarchiv Bild 119-0112, München, Bürgerbräukeller.jpg | caption = ရုၚ် ဗဳယာဟဝ် မၞုံယၟု (Bürgerbräukeller) ပ္ဍဲ ဍုၚ် မူးနေတ်၊ သၞာံ ၁၉၂၃ | date = ၈–၉ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၂၃ | place = မူးနေတ...&quot;</comment>
      <origin>60146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29258" sha1="sm2jck8jgistdgipxoxcbib5f7huok1" xml:space="preserve">{{Infobox civil conflict
| title = ပရေၚ်သီအဝဵု ဗဳယာဟဝ်
| image = Bundesarchiv Bild 119-0112, München, Bürgerbräukeller.jpg
| caption = ရုၚ် ဗဳယာဟဝ် မၞုံယၟု (Bürgerbräukeller) ပ္ဍဲ ဍုၚ် မူးနေတ်၊ သၞာံ ၁၉၂၃
| date = ၈–၉ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၂၃
| place = [[မူးနေတ်]] (Munich), [[ဗာဗေရဳယျာ]] (Bavaria), ရးနိဂီု [[ဂျာမနဳ]] (Germany)
| map_type = Germany
| latitude = 48.133333
| longitude = 11.566667
| result = ပရေၚ်သီအဝဵု ကျသုၚ်
* ညးဍိုက်က္ဍိုပ်တအ် ဒးဒုၚ်ရပ် တုဲ ဒးဒုၚ်စၟဳစၟတ်သၞောဝ်
* ဗော်နာဇြဳ ဒးဒုၚ်ကၟာတ်လဒဵု ယာယဳ
| combatant1 = [[ဗော်နာဇြဳ]] (NSDAP) &lt;br&gt; ကမ်ဗောန် (Kampfbund)
| combatant2 = အလဵုအသဳ သမ္မတ ဝါဲမာ (Weimar Republic) &lt;br&gt; အလဵုအသဳ တွဵုရး ဗာဗေရဳယျာ &lt;br&gt; ဗၠာဲသၟိၚ် ဍုၚ် မူးနေတ်
| commander1 = [[အဒေါပ် ဟေတ်တလာ]] (Adolf Hitler) &lt;br&gt; ဨရေတ် လူဒေန်ဒံက် (Erich Ludendorff) &lt;br&gt; အာန် ရောမ် (Ernst Röhm) &lt;br&gt; ဟာမာန် ဂဝ်ရေၚ် (Hermann Göring)
| commander2 = ဂူသတာပ် ဗောန် ကာ (Gustav von Kahr) &lt;br&gt; အဝ်တဝ် ဗောန် လဝ်သောဝ် (Otto von Lossow) &lt;br&gt; ဟာန် ဗောန် သာဲသာ (Hans von Seisser)
| strength1 = ၜိုတ် ၂,၀၀၀ - ၃,၀၀၀ တၠ
| strength2 = ဗၠာဲသၟိၚ် ကေုာံ ကောန်ပၞာန် ၁၃၀ ပြၚ်
| casualties1 = ၁၆ တၠ ဒးချိုတ်
| casualties2 = ၄ တၠ ဒးချိုတ်
}}

'''ပရေၚ်သီအဝဵု ဗဳယာဟဝ်''' (Beer Hall Putsch) ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''ပရေၚ်သီအဝဵု မူးနေတ်''' (Munich Putsch) ဒှ် ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် သွက်ဂွံ သီအဝဵုဍုၚ် မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် [[မူးနေတ်]] (Munich) ရးနိဂီု [[ဂျာမနဳ]] ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၈-၉ နဝ်ဝေမ်ဗါ သၞာံ ၁၉၂၃ ရ။ အဒေါပ် ဟေတ်တလာ (Adolf Hitler) ကေုာံ သကိုပ်ပၞာန်ဇၞော် ဨရေတ် လူဒေန်ဒံက် (Erich Ludendorff) ဍိုက်က္ဍိုပ်တုဲ ကောန်ဗော် နာဇြဳ ၜိုတ် ၜါလ္ၚီတၠတအ် လုပ်သီကေတ် ရုၚ် ဗဳယာဟဝ် တုဲ ဂစာန် ဒေါမ်ဖျေဟ် အလဵုအသဳ သမ္မတ ဝါဲမာ (Weimar Republic) ရ။ ပရေၚ်သီအဝဵုဏအ် ဒှ်လဝ် ပရေၚ်ကလိုက်ကမဵု ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဂျာမနဳ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံစိုပ် အခိၚ် ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယရ။

ၜိုန်ရ ဟေတ်တလာ ကဵု ညးမဗက်လက္ကရဴတအ် ဂစာန်သီကေတ် အဝဵုဍုၚ်ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်သီအဝဵုဏအ် ကျသုၚ်အာ ပ္ဍဲ အခိၚ် မဍောတ်သွတ်ရ။ ဒပ်ဗၠာဲသၟိၚ် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် ရးနိဂီု ဂျာမနဳ တဝ်စၞေဟ် ဗတိုက်ပလီုထောံတုဲ ကောန်ဗော် နာဇြဳ ၁၆ တၠ ကေုာံ ဗၠာဲသၟိၚ် ၄ တၠ ဒးချိုတ်အာရ။ ကြဴနူ ပရေၚ်ကျသုၚ်ဏအ်၊ ဟေတ်တလာ ဒးဒုၚ်ရပ် တုဲ ဒးဒုၚ်စောဲဒုဟ် သွက် တဝ်စၞေဟ် လတူ ရးနိဂီုရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် မဒးဒုၚ်ထံၚ်၊ ဟေတ်တလာ ချူလဝ် လိက်အုပ် ယၟုဒယှ် ဇၟာပ်ပေါဲဗတိုက်အဲ (Mein Kampf) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; မဒှ် လိက်အဓိက သွက် လဒက်ပ္တန် ဝါဒ ဖာသေတ် ကေုာံ နာဇြဳ ပ္ဍဲ အခိၚ်အနာဂတ်ရ။

== လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အကာဲအရာ (Background) ==
ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ၊ ရးနိဂီု ဂျာမနဳ ဒးဒုၚ် စုတ်စောဲလဝ် ဒုဟ် နကဵု လိက်ကသုက် ဗာသာဲ (Treaty of Versailles) မပကဵု ညံၚ်ရးနိဂီု ဒးလေၚ်အာ တိဍာ်၊ ဒြဟတ်ပၞာန် ကေုာံ ဒးလေၚ် ဒဏ်သြန် ဗွဲမဇၞော်ရ။ &lt;ref&gt;{{cite book |last=Kershaw |first=Ian |title=Hitler: A Biography |year=2008 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0-393-06757-6 |page=120}}&lt;/ref&gt; ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဂျာမနဳ လီုလာ်အာတုဲ ၚုဟ်မးသြန် စှ်ေအာ ဗွဲမဇၞော် (Hyperinflation) မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၃ ရ။ အလဵုအသဳ သမ္မတ ဝါဲမာ ဒးဒုၚ် ဖျေဟ်ဒုဟ် နူကဵု ညးဍုၚ်ကွာန် ဂျာမနဳ မဟီုမ္ဂး အလဵုအသဳဏအ် လာဲလေၚ်ထောံ ပရေၚ်ဂုဏ်သိက္ခာ ရးနိဂီု ဂျာမနဳရ။ 

တွဵုရး ဗာဗေရဳယျာ (Bavaria) ဒှ်လဝ် ဒေသ မၞုံကဵု ဂကောံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် လပါ်ပုၚ် (Right-wing) ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ၊ တၠအဝဵု ဂူသတာပ် ဗောန် ကာ (Gustav von Kahr) မအုပ်ဓုပ်လဝ် ဒေသဏအ် လေဝ် ဒစဵုဒစး ကု အလဵုအသဳ သမ္မတ ဝါဲမာ ရ။ ဟေတ်တလာ ကေုာံ ဗော်နာဇြဳတအ် ညာတ်ကေတ် အကာဲအရာဏအ် ဒှ် အခေါၚ်ခိုဟ် သွက်ဂွံ ဒေါမ်ဖျေဟ် အလဵုအသဳ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဗာလေန် (Berlin) နကဵု ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် နူ မူးနေတ် ရ။

=== အကာဲအရာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ===
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၃၊ သြန် မာတ် (Mark) ဂျာမနဳ ၚုဟ်စှ်ေအာ စဵုကဵု ဟွံမဲ ၚုဟ်မးတုဲ ညးဍုၚ်ကွာန်တအ် ဒးဒုၚ် ဒဒိုက် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ကောန်ဗော် နာဇြဳတအ် စကာ အကာဲအရာဏအ် သွက်ဂွံ စန်ဒက် ညးဍုၚ်ကွာန် ညံၚ်ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်တဝ်စၞေဟ်ရ။

== ညးမပါလုပ် ကေုာံ ဗော်နာဇြဳ (Participants and the Nazi Party) ==
ဗော်နာဇြဳ (NSDAP) မက္ဍိုက်ပ် နကဵု ဟေတ်တလာ ဂှ် ဒှ် ဂကောံ အဓိက သွက် ပရေၚ်သီအဝဵုဏအ်ရ။ ဟေတ်တလာ ကလိဂွံ အရီုအဗၚ် နူ ညးမၞုံကဵု သြဇာ လပါ်ပၞာန် မတွံဂး ဨရေတ် လူဒေန်ဒံက် မဒှ် သကိုပ်ပၞာန်ဇၞော် ပ္ဍဲ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမရ။ &lt;ref&gt;{{cite book |last=Shirer |first=William L. |title=The Rise and Fall of the Third Reich |year=1960 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0-671-62420-0 |page=70}}&lt;/ref&gt; 

ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ ဂကောံ လပါ်ပၞာန် မကော်စ ဩအေ (SA - Sturmabteilung) မအုပ်ဓုပ် နကဵု အာန် ရောမ် (Ernst Röhm) ကေုာံ ဟာမာန် ဂဝ်ရေၚ် (Hermann Göring) တအ် လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ချဳဒရာၚ်ဏအ်ရ။ ဂကောံ ကမ်ဗောန် (Kampfbund) မဒှ် ဂကောံ ပံၚ်ကောံ ဂကောံလပါ်ပုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်လေဝ် ဒုၚ်တဲ သွက်ဂွံ ပါလုပ်ကီုရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ညးမပါလုပ် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေၚ်သီအဝဵု
|-
! ယၟု !! တာလျိုၚ် !! အကျဵုသွဟ်
|-
| အဒေါပ် ဟေတ်တလာ || က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဗော်နာဇြဳ || ဒးဒုၚ်ဖျေဟ်ထံၚ် ၅ သၞာံ (ဒးဒုၚ် ၉ ဂိတု)
|-
| ဨရေတ် လူဒေန်ဒံက် || သကိုပ်ပၞာန် ဂုဏ်ထူး || ဂွံဗၠးဒုဟ် ပ္ဍဲ ရုၚ်ဒဏ်
|-
| ဟာမာန် ဂဝ်ရေၚ် || သကိုပ် ဩအေ (SA) || ဒးဝပ် ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် တုဲ ဒြေပ်ဒဴ တိတ် ရးနိဂီု
|-
| အာန် ရောမ် || သကိုပ် ဩအေ (SA) || ဒးဒုၚ်ဖျေဟ်ထံၚ် ယာယဳ
|}

== ပရေၚ်စဳဇန် သွက်ဂွံ သီအဝဵု (Planning of the Putsch) ==
ဟေတ်တလာ ကလိဂွံ ပရေၚ်အထံက်အပၚ် စိုတ်ဓါတ် နူ ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် ဍုၚ် ရဝ်မ (March on Rome) မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ဗေနဳတဝ် မူသဝ်လဳနဳ (Benito Mussolini) ပ္ဍဲ ရးနိဂီု အဳတလဳ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၂ ရ။ ဟေတ်တလာ မိက်ဂွံ ကၠောန် ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် ဍုၚ် ဗာလေန် (March on Berlin) နကဵု မစပ္တံ နူ ဍုၚ် မူးနေတ် ရ။

သကိုပ်အုပ်ဓုပ် တွဵုရး ဗာဗေရဳယျာ ကာ၊ လဝ်သောဝ် (Otto von Lossow) ကေုာံ သာဲသာ (Hans von Seisser) တအ် လေဝ် နွံပၟိက် သွက်ဂွံ ဒေါမ်ဖျေဟ် အလဵုအသဳ သမ္မတ ဝါဲမာ ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် ဟွံမိက် ပံၚ်ကောံ ကု ဟေတ်တလာ ရ။ ဟေတ်တလာ ညာတ်ကေတ် အကာဲအရာဏအ်တုဲ၊ ဖျေဟ်လဝ် အစဳအဇန် သွက်ဂွံ ရပ်ကြိုၚ် ညးပိတၠဏအ် ပ္ဍဲ သဘၚ်ကောံဓရီု ဗဳယာဟဝ် တုဲ အတိုၚ်အစောဲ ဒးပံၚ်ကောံ ကု ဗော်နာဇြဳ သွက်ဂွံ လုပ်သီ ဍုၚ် ဗာလေန်ရ။

== သဘၚ်ကောံဓရီု ပ္ဍဲ ဗဳယာဟဝ် (The Meeting at the Beer Hall) ==
ပ္ဍဲ ဗတံ စၟတ်တ္ၚဲ ၈ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၂၃၊ ကာ အာစိုပ် တွံ ပရူပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲ ရုၚ် ဗဳယာဟဝ် မၞုံယၟု ဗူဂါဗရိုတ်ကေလာ (Bürgerbräukeller) မၞုံကဵု ညးဍုၚ်ကွာန် ၜိုတ် ၃,၀၀၀ တၠ ရ။ &lt;ref&gt;{{cite book |last=Evans |first=Richard J. |title=The Coming of the Third Reich |year=2003 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-303469-8 |page=191}}&lt;/ref&gt;

အခိၚ် ၜိုတ် ၈:၃၀ ဗတံ၊ ဟေတ်တလာ ကေုာံ ကောန်ပၞာန် ဩအေ ၜိုတ် ၆၀၀ တၠ လုပ်သီကေတ် ရုၚ် ဗဳယာဟဝ် တုဲ ကၟာတ်လဒဵု ပါၚ်တြၚ်ရ။ ဟေတ်တလာ လုပ်အာ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် သဘၚ်၊ ပန် လွဟ် ပ္ဍဲ လတူကၟဳ မွဲတဲ တုဲ လလောၚ်တြး &quot;ပရေၚ်ပၠန်ဂတး ကောန်ဂကူ စကတဵုဒှ်ရ! အလဵုအသဳ ဗာဗေရဳယျာ ကဵု အလဵုအသဳ ဗာလေန် ဒးဒုၚ် ဖျေဟ်ထောံရ။&quot; 

ညးဍုၚ်ကွာန် မၞုံ ပ္ဍဲ ရုၚ် ဗဳယာဟဝ် တအ် ဖေက်လကိုတ်အာတုဲ၊ ဟေတ်တလာ ကော်ဏာ ကာ၊ လဝ်သောဝ် ကေုာံ သာဲသာ ဇရေၚ် ခန် လက္ကရဴ သွက်ဂွံ ဓရီုကျာရ။

=== ပရေၚ်ရပ်ကြိုၚ် ပ္ဍဲ ခန် လက္ကရဴ ===
ပ္ဍဲ ခန် လက္ကရဴ၊ ဟေတ်တလာ စကာ လွဟ်တုဲ အာတ်မိက် ညံၚ် ကာ တအ် ဂွံ ပံၚ်ကောံ ကု ပရေၚ်သီအဝဵုရ။ ကိုပ်ကၠာဂှ် ကာ တအ် ဟွံဒုၚ်တဲကီုလေဝ်၊ အခိၚ် လူဒေန်ဒံက် မစိုပ်ကၠုၚ်ဂှ်၊ ညးတအ် ထ္ၜးရုပ်ရဴ ဒုၚ်တဲ ပံၚ်ကောံ ကု ဟေတ်တလာ ရ။

== ပရေၚ်ကလိုက်ကမဵု ကေုာံ ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် (The Chaos and Movement) ==
ကြဴနူ မကလိဂွံ ပရေၚ်တုပ်စိုတ် နူ ကာ တအ်တုဲ၊ ဟေတ်တလာ ကလေၚ်တိတ်ကၠုၚ် ဇရေၚ် စၚ် ပ္ဍဲ ဗဳယာဟဝ် တုဲ လလောၚ်တြး ပရူ ပရေၚ်ပံၚ်ကောံဏအ် ကု ညးဍုၚ်ကွာန် တအ်ရ။ ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် ကဵု ဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ဆဂး ဟေတ်တလာ ဒးတိတ်အာ နူ ဗဳယာဟဝ် ယာယဳ သွက်ဂွံ ဖြေရှင်း ပရေၚ်ကလိုက်ကမဵု တၞဟ်ရ။

ပ္ဍဲ အခိၚ် ဟေတ်တလာ ဟွံမဲဂှ်၊ လူဒေန်ဒံက် ကဵု အခေါၚ် ကု ကာ၊ လဝ်သောဝ် ကေုာံ သာဲသာ သွက်ဂွံ စဴသ္ၚိ ညးတအ်ရ။ ညးပိတၠဏအ် တိတ်ဗၠးအာတုဲ ညးတအ် ပြံၚ်လှာဲ စိုတ် တုဲ ကလေၚ် လလောၚ်တြး ဒစဵုဒစး ကု ပရေၚ်သီအဝဵု ဟေတ်တလာ ရ။ ညးတအ် ကဵု အမိၚ် ကု ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ဒပ်ဗၠာဲသၟိၚ် သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ကောန်ဗော် နာဇြဳ တအ်ရ။ 

== ပရေၚ်တဝ်စၞေဟ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲယး (The Confrontation on the Next Day) ==
ပ္ဍဲ တ္ၚဲယး စၟတ်တ္ၚဲ ၉ နဝ်ဝေမ်ဗါ၊ ဟေတ်တလာ ကေုာံ လူဒေန်ဒံက် တအ် သ္ပသမ္တီ ဒဒှ်ရ ပရေၚ်အစဳအဇန် ညးတအ် စှ်ေအာ ဍာ်ရ။ ညးတအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ ကွာ်တရဴ ဇရေၚ် ရုၚ်ဝန်ဇၞော် ပၞာန် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုၚ် မူးနေတ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဒြဟတ် ကေုာံ ကလိဂွံ အရီုအဗၚ် နူ ညးဍုၚ်ကွာန်ရ။

ကောန်ဗော် နာဇြဳ ၜိုတ် ၂,၀၀၀ တၠ ကွာ်တရဴ နူ ဗဳယာဟဝ် ဇရေၚ် အဝ်ဒဳယောန်ပလာတ် (Odeonsplatz) ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲဏအ်၊ ဒပ်ဗၠာဲသၟိၚ် ရးနိဂီု ဂျာမနဳ မၞုံကဵု လွဟ်ပေၚ်ၚ် ကၟာတ်လဒဵုလဝ် ဂၠံၚ်ရ။ &lt;ref&gt;{{cite book |last=Toland |first=John |title=Adolf Hitler |year=1976 |publisher=Doubleday |isbn=978-0-385-03724-2 |page=150}}&lt;/ref&gt;

=== ပေါဲဗတိုက် အဝ်ဒဳယောန်ပလာတ် ===
အခိၚ် ကောန်ဗော် နာဇြဳ တအ် စိုပ်ကၠုၚ် ဂတ ဒပ်ဗၠာဲသၟိၚ်ဂှ်၊ ပရေၚ်ပန်ကဵုလွဟ် စကတဵုဒှ်ရ။ ညးလဵု စပန် ကိုပ်ကၠာဂှ် ဟွံတီကၠးကၠး ကီုလေဝ်၊ ပေါဲဗတိုက်ဏအ် တန်တဴ ၜိုတ် မွဲမိနေတ် ဓဝ်ရ။ ပရေၚ်ပန်ဂစိုတ်ဏအ် ပကဵု ညံၚ် ကောန်ဗော် နာဇြဳ ၁၆ တၠ ကေုာံ ဗၠာဲသၟိၚ် ၄ တၠ ဒးချိုတ်အာရ။

== လွဟ် ကေုာံ ဒြဟတ်ပၞာန် (Weapons and Military Force) ==
ပ္ဍဲ ပရေၚ်သီအဝဵုဏအ်၊ ကောန်ဗော် နာဇြဳ တအ် စကာလဝ် လွဟ်တြေံ နူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ဂကောံ ဩအေ တအ် နွံကဵု လွဟ်ပန် ကေုာံ လွဟ်ဍောတ်တ် တအ်ရ။ ဆဂး ညးတအ် ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် လွဟ်ဇၞော် မတုပ် ကု ဒပ်ပၞာန် အလဵုအသဳရ။

ဒပ်ဗၠာဲသၟိၚ် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် ရးနိဂီု မစဵုဒၞာလဝ် ဍုၚ် မူးနေတ် ဂှ် နွံကဵု လွဟ်ခိုဟ်ဟ် ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ခိုဟ်ဟ်ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံၚ် ကောန်ဗော် နာဇြဳ တအ် ဒးကျသုၚ်အာ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် အဝ်ဒဳယောန်ပလာတ် ရ။

[[File:Feldherrnhalle 1.jpg|thumb|ဒၞာဲ အဝ်ဒဳယောန်ပလာတ် မဒှ် ဒၞာဲ ပေါဲဗတိုက် မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၉ နဝ်ဝေမ်ဗါ]]

== ပရေၚ်ကျသုၚ် ကေုာံ ရပ်ကြိုၚ် (Failure and Arrests) ==
ပ္ဍဲ အခိၚ် ပရေၚ်ပန်ကဵုလွဟ်ဂှ်၊ ဟေတ်တလာ ဒးဝပ် လပါ် ပၞး (dislocated shoulder) တုဲ ဒြေပ်ဒဴ တိတ်အာ နူ ဒၞာဲဂှ်ရ။ ညး အာ ဇူဒီု ပ္ဍဲ သ္ၚိ ညးမကဵု အရီုအဗၚ် အာန် ဟာန်ဖသတေန်ဂေဝ် (Ernst Hanfstaengl) ပ္ဍဲ ဍုၚ် အူဖေန် (Uffing) ရ။ ကြဴနူ ၜါပိတ္ၚဲ၊ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၁ နဝ်ဝေမ်ဗါ၊ ဒပ်ဗၠာဲသၟိၚ် တအ် ရပ်ကေတ် ဟေတ်တလာ ရ။ 

လူဒေန်ဒံက် ဂှ် ဟွံဒြေပ်ဒဴ တုဲ ကွာ်အာ ဇရေၚ် ဒပ်ဗၠာဲသၟိၚ် တုဲ ဒးဒုၚ်ရပ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲဂှ်ရ။ ညးမပါလုပ် တၞဟ်ဟ် မပ္တံ ကု ရောမ် တအ် လေဝ် ဒးဒုၚ်ရပ် တုဲ၊ ဂဝ်ရေၚ် ဂှ် ဒြေပ်ဒဴ တိတ်အာ နူ ရးနိဂီု ဂျာမနဳ စိုပ် ဍုၚ် ဩသတြဳယျာ (Austria) ရ။ ဗော်နာဇြဳ ကေုာံ သၟိၚ် ဩအေ ဂှ် ဒးဒုၚ် ကၟာတ်လဒဵု ယာယဳ နကဵု အလဵုအသဳရ。 

== ရုၚ်ဒဏ် ကေုာံ ပရေၚ်စောဲဒုဟ် (Trial and Conviction) ==
ပ္ဍဲ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၁၉၂၄၊ ဟေတ်တလာ ကေုာံ ညးမပါလုပ် တၞဟ်ဟ် ဒးဒုၚ် စၟဳစၟတ်သၞောဝ် ပ္ဍဲ ရုၚ်ဒဏ် ဍုၚ် မူးနေတ် နကဵု ဒုဟ် တဝ်စၞေဟ် ဍုၚ် (High treason) ရ။ ၜိုန်ရ ဒုဟ်ဏအ် နွံကဵု ဒဏ်ဂစိုတ် ကီုလေဝ်၊ ရုၚ်ဒဏ် ဂျာမနဳ ပ္ဍဲ အခိၚ်ဂှ် နွံကဵု စိုတ် ထံက်ဂလာန် ကု ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် လပါ်ပုၚ် တုဲ ညးတအ် ကဵု အခေါၚ် ကု ဟေတ်တလာ သွက်ဂွံ ဟီုတွံ ပရူ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲ ရုၚ်ဒဏ် ဗွဲမဗၠးၜးရ။ &lt;ref&gt;{{cite book |last=Kershaw |first=Ian |title=Hitler: A Biography |year=2008 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0-393-06757-6 |page=131}}&lt;/ref&gt;

ဟေတ်တလာ စကာ ရုၚ်ဒဏ်ဏအ် နဒဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ စန်ဒက် (Propaganda) ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံရးနိဂီု ဂျာမနဳရ။ ညး ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ညး ဟွံမဲ ကု ဒုဟ်၊ ကေုာံ အလဵုအသဳ သမ္မတ ဝါဲမာ ဂှ် ဒှ် ညးမလာဲလေၚ် ရးနိဂီု ဇေတ်တ်ရ။ ပရေၚ်ဟီုတွံဏအ် ပကဵု ညံၚ် ယၟု ဟေတ်တလာ ဂွံ ဒယှ်တှ်အာ အလုံမွဲ ဂျာမနဳရ။

ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁ ဨပြဳ ၁၉၂၄၊ ရုၚ်ဒဏ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဒုဟ် ဟေတ်တလာ သွက်ဂွံ ဒးဒုၚ် ဖျေဟ်ထံၚ် ၅ သၞာံ ပ္ဍဲ ထံၚ် လာန်သဘာက် (Landsberg Prison) ร။ လူဒေန်ဒံက် ဂှ် ဂွံဗၠးဒုဟ် ရ။ 

== အခိၚ်ဒးဒုၚ်ထံၚ် ကေုာံ လိက် ဇၟာပ်ပေါဲဗတိုက်အဲ (Prison Time and Mein Kampf) ==
ပ္ဍဲ အခိၚ် မနွံ ပ္ဍဲ ထံၚ် လာန်သဘာက်၊ ဟေတ်တလာ ကလိဂွံ အခေါၚ် ဗွဲမခိုဟ်ရ။ ညး ကလိဂွံ ကၟုဲ မကၠုၚ်ဝေၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကေုာံ အခေါၚ် သွက်ဂွံ ချူလိက်ရ。 ပ္ဍဲ အခိၚ်ဏအ်၊ ဟေတ်တလာ ဟီုကဵု ညးမစၟတ်သမ္တီ ရူဒံက် ဟေတ် (Rudolf Hess) သွက်ဂွံ ချူ လိက်အုပ် ယၟုဒယှ် ဇၟာပ်ပေါဲဗတိုက်အဲ (Mein Kampf) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; မတွံဂး &quot;ပေါဲဗတိုက် အဲ&quot; ရ။

လိက်အုပ်ဏအ် ဒှ် လိက် အဓိက မဗၟံက်ထ္ၜး ဝါဒ ဖာသေတ်၊ ပရေၚ်ဒစဵုဒစး ဂကူဂျူ (Antisemitism) ကေုာံ အစဳအဇန် သွက် အနာဂတ် ဂျာမနဳရ။ ဟေတ်တလာ ဒးဒုၚ် ထံၚ် ဆ ၉ ဂိတု ဓဝ်တုဲ ဂွံ ဗၠးတိတ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ဂိတု ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၉၂၄ ရ။

== အကျဵုသွဟ် ကေုာံ ဝင် (Consequences and Historical Impact) ==
ပရေၚ်သီအဝဵု ဗဳယာဟဝ် ဂှ် ၜိုန်ရ ကျသုၚ်အာ ပ္ဍဲ လပါ် ပၞာန် ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်ဏအ် ပကဵု ညံၚ် ဟေတ်တလာ ကလိဂွံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဇၞော်အိုတ် သွက် လဒက်ပ္တန် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ရ။ ဟေတ်တလာ တီကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်သီအဝဵု နကဵု လွဟ် ဂှ် ဟွံမာန် အလဵုအသဳ မၞုံကဵု ဒပ်ပၞာန် ပေၚ်ၚ်ရ။ &lt;ref&gt;{{cite book |last=Evans |first=Richard J. |title=The Coming of the Third Reich |year=2003 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-303469-8 |page=193}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး ပြံၚ်လှာဲ အစဳအဇန် သွက်ဂွံ လုပ်ပြိုၚ် ပ္ဍဲ သဘၚ်ရုဲမာဲ ကေုာံ ကလိဂွံ အဝဵုဍုၚ် နကဵု သၞောဝ်ရ။ 

ကြဴနူ ဗော်နာဇြဳ ကလိဂွံ အဝဵုဍုၚ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၃၊ ပရေၚ်သီအဝဵု ဗဳယာဟဝ် ဂှ် ဒှ်အာ ပရေၚ်ဝင် အဓိက သွက် ပရေၚ်စန်ဒက် နာဇြဳရ။ ကောန်ဗော် ၁၆ တၠ မဒးချိုတ်အာ ပ္ဍဲ အဝ်ဒဳယောန်ပလာတ် တအ်ဂှ် ဒးဒုၚ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် အာဇာနဲ (Martyr) တုဲ ဇၟာပ်သၞာံ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၉ နဝ်ဝေမ်ဗါ၊ ဟေတ်တလာ ကၠောန်ဗဒှ် သဘၚ် စၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲ ဍုၚ် မူးနေတ် ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Kershaw |first=Ian |title=Hitler: A Biography |year=2008 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0-393-06757-6 |url=https://books.google.com/books?id=bV_cBAAAQBAJ}}
* {{cite book |last=Shirer |first=William L. |title=The Rise and Fall of the Third Reich |year=1960 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0-671-62420-0 |url=https://books.google.com/books?id=KsbiCAAAQBAJ}}
* {{cite book |last=Evans |first=Richard J. |title=The Coming of the Third Reich |year=2003 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-303469-8 |url=https://books.google.com/books?id=i9iVq3eC1xoC}}
* {{cite book |last=Toland |first=John |title=Adolf Hitler |year=1976 |publisher=Doubleday |isbn=978-0-385-03724-2 |url=https://books.google.com/books?id=6-V_BwAAQBAJ}}
* {{cite book |last=Fest |first=Joachim C. |title=Hitler |year=1974 |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |isbn=978-0-15-141650-9 |url=https://books.google.com/books?id=6P57QgAACAAJ}}

{{Navbox
| name = ဗော်နာဇြဳ
| title = [[ဗော်နာဇြဳ]] (NSDAP) ကေုာံ ရးနိဂီု ဂျာမနဳ တတိယ
| listclass = hlist
| group1 = ပရေၚ်ဝင် အဓိက
| list1 =
* [[ပရေၚ်သီအဝဵု ဗဳယာဟဝ်]]
* [[သမ္မတ ဝါဲမာ]]
* [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ]]
| group2 = ညးဍိုက်က္ဍိုပ်
| list2 =
* [[အဒေါပ် ဟေတ်တလာ]]
* [[ဟာမာန် ဂဝ်ရေၚ်]]
* [[အာန် ရောမ်]]
* [[ရူဒံက် ဟေတ်]]
| group3 = လိက် ကေုာံ ဝါဒ
| list3 =
* [[ဇၟာပ်ပေါဲဗတိုက်အဲ]] (Mein Kampf)
* [[ဝါဒ ဖာသေတ်]]
* [[ပရေၚ်ဒစဵုဒစး ဂကူဂျူ]]
}}

{{DEFAULTSORT:Beer Hall Putsch}}
[[Category:ဝင် ဂျာမနဳ]]
[[Category:ပရေၚ်သီအဝဵု]]
[[Category:သၞာံ ၁၉၂၃]]
[[Category:ဗော်နာဇြဳ]]
[[Category:အဒေါပ် ဟေတ်တလာ]]
[[Category:ရးနိဂီု ဂျာမနဳ]]
[[Category:ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ရးဥရဝ်ပ]]</text>
      <sha1>sm2jck8jgistdgipxoxcbib5f7huok1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗော်နာဇြဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13439</id>
    <revision>
      <id>60147</id>
      <timestamp>2026-11-08T11:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox political party | name               = ဗော်နာဇြဳ | native_name        = Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP) | logo               = Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP) Parteiabzeichen.svg | logo_size          = 150px | colorcode          = #DD0000 | leader             = [[အဒေါပ် ဟေတ်တလာ]] (Adolf Hitler) | founder            =...&quot;</comment>
      <origin>60147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33502" sha1="5qfa5en4av8cjkq95l27gp2pc4vbp1y" xml:space="preserve">{{Infobox political party
| name               = ဗော်နာဇြဳ
| native_name        = Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP)
| logo               = Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP) Parteiabzeichen.svg
| logo_size          = 150px
| colorcode          = #DD0000
| leader             = [[အဒေါပ် ဟေတ်တလာ]] (Adolf Hitler)
| founder            = အာန်တောန် ဒရေတ်သလာ (Anton Drexler)
| founded            = ၂၄ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉၂၀
| dissolved          = ၁၀ အံက်တဝ်ဗါ ၁၉၄၅
| merger_of          = ဗော် သၟာကမၠောန် ဂျာမန်
| headquarters       = မူးနေတ် (Munich)၊ [[ဂျာမနဳ]]
| student_wing       = ဂကောံ ကွးဘာ နာဇြဳ (National Socialist German Students' League)
| youth_wing         = သၟတ် ဟေတ်တလာ (Hitler Youth)
| paramilitary_wing  = အေတ်အေ (SA), အေတ်အေတ် (SS)
| ideology           = နာဇြဳဝါဒ (Nazism)&lt;br&gt;ဖာသေတ် (Fascism)&lt;br&gt;ဒစဵုဒစး ဂျူ (Antisemitism)&lt;br&gt;ကောန်ဂကူဝါဒ (Ultranationalism)
| international      = ဟွံမဲ
| colours            = ဗကေတ်၊ လမ္စံက်၊ ဗု
| flag               = Flag of the NSDAP (1920–1945).svg
| country            = ဂျာမနဳ
}}

'''ဗော်နာဇြဳ''' (Nazi Party) ယၟုပေင်ပေင် '''ဗော် သၟာကမၠောန် ဂျာမန် သဝ်ယှေဝ်လေတ် ကောန်ဂကူ''' (National Socialist German Workers' Party - NSDAP) ဒှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဂျာမနဳ (Germany) မချဳဒရာင်လဝ် ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၁၉၂၀ ကဵု ၁၉၄၅ ရ။ ဗော်ဏအ် ဒက်ပ္တန်လဝ် သၞောတ် အုပ်ဓုပ် တၠအဝဵု မဒုင်သဇိုင် ကု လညာတ် ဖာသေတ် (Fascism) ကေုာံ ဒစဵုဒစး ဂျူ (Antisemitism) အလုံမွဲ ရးနိဂီု ဂျာမနဳရ။ အဒေါပ် ဟေတ်တလာ (Adolf Hitler) ဒှ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဗော်ဏအ် မပံက်ပ္တိတ်လဝ် လညာတ် နာဇြဳဝါဒ (Nazism) မပံင်စုတ်လဝ် လညာတ် ကောန်ဂကူဝါဒ သၠုင်ပြဲ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ခြာ ဂကူ မသကာတ်မြဟ်ရ။&lt;ref&gt;Kershaw, Ian (2008). ''Hitler: A Biography''. W. W. Norton &amp; Company.&lt;/ref&gt;

လညာတ် တမ်မူလ ဗော်နာဇြဳ ကၠုင်နူ လညာတ် မၞိဟ်မပါ်ခြာ ဂကူ မထေင်ကေတ် ဂကူ အာရဳယာန် (Aryan) ပြဲအိုတ်တုဲ ဒးသ္အးဇ္ၚး ဂကူတၞဟ် မပ္တံ ကု ဂကူ ဂျူ (Jews)၊ ဂကူ ရဝ်မာနဳ (Romani) ကေုာံ မၞိဟ်မၞုံကဵု ဝါဒ ကောန်မျူနေတ် (Communism) ရ။ သၟဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် အဒေါပ် ဟေတ်တလာ ဗော်နာဇြဳ ပလီုပလာ်ထောံ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဝါဲမာ (Weimar Republic) တုဲ ဒက်ပ္တန် ဍုင်တၠအဝဵု မကော်စ ရာ် တတိယ (Third Reich) ရ။&lt;ref&gt;Shirer, William L. (1960). ''The Rise and Fall of the Third Reich''. Simon &amp; Schuster.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ (World War II) ဗော်နာဇြဳ ဗတိုက်သီကေတ် ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ တိုက် ယူရဝ် (Europe) တုဲ ဖန်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ မကော်စ ဟဝ်လဝ်ကောတ် (The Holocaust) မဂစိုတ်လဝ် မၞိဟ် ပြကောဋိကဵုဆောရ။ ကၞောတ်တဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ ဒပ်မဟာမိတ် (Allies) တအ် ဗတိုက်အံင်ဇၞး ဂျာမနဳတုဲ ဗော်နာဇြဳ ဒးဒုၚ် ပလီုပလာ်ထောံ အလုံအိုတ်သီုရ။ 

== ဝင် တမ်မူလ ==
ဗော်နာဇြဳ တမ်မူလ စကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵု ဗော် သၟာကမၠောန် ဂျာမန် (German Workers' Party - DAP) မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အာန်တောန် ဒရေတ်သလာ (Anton Drexler) ပ္ဍဲ ဍုင် မူးနေတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၉ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ရးနိဂီု ဂျာမနဳ ဒးဒုင်ကျလဝ် ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ (World War I) တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် လီုလာ်မံင် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ အာန်တောန် ဒရေတ်သလာ မိက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဗော် မဒစဵုဒစး ဝါဒ ကောန်မျူနေတ် ကေုာံ ဝါဒ သြန်တၠဓဏ (Capitalism) မဒုင်သဇိုင် ကု လညာတ် ကောန်ဂကူဝါဒ ဂျာမန်ရ။ 

အဒေါပ် ဟေတ်တလာ မဒှ် ကောန်ပၞာန်တြေံ လုပ်ပံင်ပါ ပ္ဍဲ ဗော်ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၉ တုဲ ဟိုတ်နူ ဍာ်ရမတ် ဟီုတွဟ် ခိုဟ် ဟေတ်တလာ ကလိဂွံ ဒၞာဲ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပြဟ်ပြဟ်ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀ ဟေတ်တလာ ပြံင်လှာဲ ယၟု ဗော် ဇရေင် ဗော် သၟာကမၠောန် ဂျာမန် သဝ်ယှေဝ်လေတ် ကောန်ဂကူ (NSDAP) တုဲ ဖျေဟ် လိက်ကသပ် ၂၅ တင် မဒှ် သဇိုင် လညာတ် နာဇြဳရ။&lt;ref&gt;Evans, Richard J. (2003). ''The Coming of the Third Reich''. Penguin Press.&lt;/ref&gt; လိက်ကသပ်ဏအ် တွံလဝ် ဒဒှ်ရ လိက်ကသုက် ဗာသာဲ (Treaty of Versailles) မဒှ် လိက်ကသုက် မကဵုဒုဟ် ကု ဂျာမနဳဂှ် ဒးပလီုထောံတုဲ ဒးကလေင် ဒက်ပ္တန် ဒြဟတ်ပၞာန် ဂျာမနဳ ညံင်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန်ပၠန်ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၃ ဟေတ်တလာ ကေုာံ ကောန်ဗော်နာဇြဳတအ် ဓလီုပလီု အလဵုအသဳ ဒေသ ဗာဗေရဳယျာ (Bavaria) မကော်စ ဝင် ဗဳယာ ဟဝ် ပုသ် (Beer Hall Putsch) ဆဂး ဟွံအံင်ဇၞးတုဲ ဟေတ်တလာ ဒးဒုင် ဖျေဟ်ထံင်ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် မနွံ ပ္ဍဲ ထံင် ဟေတ်တလာ ချူ လိက်အုပ် မာၚ် ကာမ် (Mein Kampf - My Struggle) မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် လညာတ် ဒစဵုဒစး ဂျူ ကေုာံ လညာတ် သၠဲတိဍာ် သွက် ဂကူ ဂျာမန် မကော်စ လေဗေန်သရမ် (Lebensraum) ရ။ 

== အဒေါပ် ဟေတ်တလာ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ကြဴနူ ဟေတ်တလာ တိတ်နူ ထံင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၄ ဗော်နာဇြဳ ဒးကလေင် ဒက်ပ္တန် တၟိ နကဵု နဲကဲ သၞောဝ်ဥပဒေရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂျာမနဳ ခိုဟ်တိုန်မံင်တုဲ မၞိဟ်ထံက်ဂလာန် ဗော်နာဇြဳ ဟွံမဲ သ္ဍိုက်မၠိုက် ကွေဟ်ကွေဟ်ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကဝ် လီုလာ် (Great Depression) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၉ ရးနိဂီု ဂျာမနဳ ဒးဒုင် ဇီုကပိုက် ဗွဲမသကာတ်မြဟ်တုဲ မၞိဟ်ကမၠောန်အေတ် ပြကောဋိကဵုဆော ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။

ဟေတ်တလာ စကာ အခေါင်ဏအ်တုဲ တွံဝါဒ ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ ဝါဲမာ ဒှ် မၞိဟ်မယုတ်မာ မပလီုပလာ် ရးနိဂီုတုဲ ဗော်နာဇြဳဟေင်ရ ဖန်ကဵု ဂျာမနဳ ညံင်ဂွံ ကလေင် ဇၞော်မောဝ်မာန်။ ပရေင်တွံဝါဒဏအ် ကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်တုဲ ပ္ဍဲ သဘင်ရုဲမာဲ သၞာံ ၁၉၃၀ ဗော်နာဇြဳ ကလိဂွံ ဒၞာဲအမာတ် ၁၀၇ ဒၞာဲ ပ္ဍဲ စၠတ်ထဝ် ရာက်သတာတ် (Reichstag) ရ။&lt;ref&gt;Childers, Thomas (2017). ''The Third Reich: A History of Nazi Germany''. Simon &amp; Schuster.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သွဟ် သဘင်ရုဲမာဲ ဗော်နာဇြဳ အကြာ သၞာံ ၁၉၂၈ ကဵု ၁၉၃၃
|-
! သၞာံ 
! လၟိဟ် မာဲ
! တၟာဲကၠံ (%)
! ဒၞာဲ အမာတ် 
|-
| ၁၉၂၈
| ၈၁၀,၁၂၇
| ၂.၆%
| ၁၂
|-
| ၁၉၃၀
| ၆,၄၀၉,၆၂၇
| ၁၈.၃%
| ၁၀၇
|-
| ၁၉၃၂ (ဂျူလာင်)
| ၁၃,၇၄၅,၀၀၀
| ၃၇.၃%
| ၂၃၀
|-
| ၁၉၃၂ (နဝ်ဝေမ်ဗါ)
| ၁၁,၇၃၇,၀၀၀
| ၃၃.၁%
| ၁၉၆
|-
| ၁၉၃၃ (မာတ်)
| ၁၇,၂၇၇,၁၈၀
| ၄၃.၉%
| ၂၈၈
|}

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၂ ဗော်နာဇြဳ ဒှ် ဗော် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ စၠတ်ထဝ်ရ။ ၜိုန်ရ ဟွံကလိဂွံ မာဲ ၅၀ တၟာဲကၠံ ကီုလေဝ် သမ္မတ ပေါလ် ဗောန် ဟေန်ဒေန်ဗာတ် (Paul von Hindenburg) ခပ္တိုန် ဟေတ်တလာ နဒဒှ် ဝန်ဇၞော် (Chancellor) ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၃၀ သၞာံ ၁၉၃၃ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် လဂံါ ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက်ဂွံ သီကေတ် အဝဵု အလုံမွဲ ဍုင်ရ။

== ဝါဒ ကေုာံ လညာတ် ==
နာဇြဳဝါဒ ဒှ် လညာတ် မစုက်လုက် ကု လညာတ် ဖာသေတ် မဒုင်သဇိုင် ကု ကောန်ဂကူဝါဒ သၠုင်ပြဲ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ခြာ ဂကူရ။ လညာတ် အဓိက နာဇြဳဂှ် လညာတ် မထေင်ကေတ် ဂကူ အာရဳယာန် (Aryan race) မဒှ် ဂကူ ဂျာမန်တအ်ဂှ် ဒှ် ဂကူ မပြဲအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိတုဲ သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဆီဂကူ ညံင်ဟွံဂွံ နှဴရဴ ကု ဂကူတၞဟ်ရ။&lt;ref&gt;Noakes, Jeremy; Pridham, Geoffrey (1998). ''Nazism 1919–1945: A Documentary Reader''. University of Exeter Press.&lt;/ref&gt;

ဗော်နာဇြဳ ညာတ်ကေတ် ဂကူ ဂျူ တအ်ဂှ် ဒှ် သတြု ဇၞော်အိုတ် မပလီုပလာ် ဂကူ ဂျာမန်တုဲ ဖန်ဗဒှ် လညာတ် ဒစဵုဒစး ဂျူ ဗွဲမသကာတ်မြဟ်ရ။ သ္ၚောဲနူဂှ်ပၠန် လညာတ် သၠဲတိဍာ် လေဗေန်သရမ် (Lebensraum - Living Space) မတွံလဝ် ဒဒှ်ရ ဂကူ ဂျာမန် နွံပၟိက် တိဍာ် တၟိ ပ္ဍဲ ယူရဝ် ဗၟံက် သွက်ဂွံ တန်တဴ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်ရ။ လညာတ်ဏအ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက သွက်ဂွံ လုပ်ဗတိုက် ရးနိဂီု ပဝ်လာန် ကေုာံ သဵုဗိယေတ် (Soviet Union) ရ။

သၞောတ် အုပ်ဓုပ် နာဇြဳ ဒုင်သဇိုင် ကု လညာတ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် (Führerprinzip) မတွံလဝ် ဒဒှ်ရ အဒေါပ် ဟေတ်တလာ ဒှ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် မၞုံကဵု အဝဵု သၠုင်အိုတ် မဟွံမဲ ကု အပိုင်အခြာတုဲ ဇၟာပ် ကောန်ဍုင် ဂျာမန် ဒးဒုင် အမိင် တိုက်ရိုက်ရ။ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဒးနွံ သၟဝ် တဲ ဗော်နာဇြဳ မွဲဓဝ်ရ။

== ပရေင်စန်ဒက် ကေုာံ လိက်ပတ် ==
ဗော်နာဇြဳ စကာ ပရေင်စန်ဒက် (Propaganda) ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ထိင်ကေတ် စိုတ်စရိုတ် ညးဍုင်ကွာန် ဂျာမန်ရ။ ဂျဝ်သေပ် ဂဝ်ဗေဝ် (Joseph Goebbels) မဒှ် ဝန်ဇၞော် ဌာန ဝါဒ ကေုာံ ပရေင်စန်ဒက် ကေတ် တာလျိုၚ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် လိက်ပတ်၊ ရုပ်ရှင်၊ ပရိုင် ကေုာံ ပရေင်ကွတ်တဲ မဟွံကိတ်ညဳ ကု လညာတ် နာဇြဳရ။ 

[[File:Bundesarchiv Bild 102-14597, Berlin, Opernplatz, Bücherverbrennung.jpg|thumb|right|ပရေင်စံင် လိက်အုပ် ပ္ဍဲ ဗာလေန်၊ မေ ၁၉၃၃]]
ပ္ဍဲ မေ သၞာံ ၁၉၃၃ ကွးဘာ နာဇြဳတအ် ပကောံတုဲ စံင်ထောံ လိက်အုပ် သ္ၚီကၠံ မချူလဝ် နကဵု အစာချူလိက် ဂျူ ကေုာံ အစာချူလိက် မဒစဵုဒစး ဝါဒ နာဇြဳ မပ္တံ ကု ကာလ် မာတ် (Karl Marx) ကေုာံ အာလ်ဗာတ် အာၚ်သတာၚ် (Albert Einstein) ရ။ ရေဒဳယဝ် ကေုာံ ရုပ်ရှင်တအ် ဒှ် ကိရိယာ အဓိက သွက်ဂွံ တွံဝါဒ ဒစဵုဒစး ဂျူ ကေုာံ ထိုင်သး ဟေတ်တလာရ။&lt;ref&gt;Welch, David (1993). ''The Third Reich: Politics and Propaganda''. Routledge.&lt;/ref&gt;

သင်္ကေတ အဓိက ဗော်နာဇြဳဂှ် ဒှ် သွသတဳကာ (Swastika) မဒှ် သင်္ကေတ လမ္စံက် လတူ ခဍောင် ဗု သၟဝ် ဇၞောဝ် ဗကေတ်ရ။ သင်္ကေတဏအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် အလုံမွဲ ဂျာမနဳ လတူ အဆောက်အအုံ၊ ယင် ကေုာံ လိက်ကၞပ်နာနာ သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဒြဟတ် ဗော်နာဇြဳရ။

== သၞောတ် အုပ်ဓုပ် အပ္ဍဲ ဂျာမနဳ ==
ကြဴနူ ဟေတ်တလာ ဒှ် ဝန်ဇၞော် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၃ ဗော်နာဇြဳ ဖန်ဗဒှ် ဍုင်တၠအဝဵု နကဵု လိက်ကသုက် အခေါင်အဝဵု (Enabling Act) မကဵု အဝဵု ကု ဟေတ်တလာ သွက်ဂွံ ပ္တိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ သီုဟွံဒး ကေတ် တင်တုပ်စိုတ် နူ စၠတ်ထဝ်ရ။ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် တၞဟ် သီုဖအိုတ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵုတုဲ ဂျာမနဳ ဒှ်အာ ဍုင် ဗော်မွဲဓဝ်ရ။

သွက်ဂွံ ထိင်ကေတ် ညးဍုင်ကွာန် ဗော်နာဇြဳ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံ ဗၠာဲသၟိင် ဓလုက် ဂျေတ်သတာပဝ် (Gestapo) ကေုာံ ဒပ် ယှုသတာဖေဝ် (Schutzstaffel - SS) မက္ဍိုက်ပ် နကဵု ဟာၚ်ရေတ် ဟေမ်မလာ (Heinrich Himmler) ရ။ ဂကောံတအ်ဏအ် ရပ်ကြိုင် ကေုာံ ဍဵုဍိုက် မၞိဟ်မဒစဵုဒစး အလဵုအသဳ ဗွဲမသကာတ်မြဟ်ရ။ ဗဒိုပ် ထံင် ဍဵုဍိုက် (Concentration camps) ကိုပ်ကၠာအိုတ် မပ္တံ ကု ဒါချောဝ် (Dachau) ဒက်ပ္တန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၃ သွက်ဂွံ ဖျေဟ်ထံင် ကောန်မျူနေတ် ကေုာံ မၞိဟ်ဒစဵုဒစး ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။&lt;ref&gt;Gellately, Robert (1990). ''The Gestapo and German Society''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

သၞောဝ်ဥပဒေ နူရေမ်ဗာတ် (Nuremberg Laws) မပ္တိတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၅ ပလီုပလာ်ထောံ အခေါင် ကောန်ဍုင် သွက် ဂကူ ဂျူ ကေုာံ ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ဒက်အိန်ထံင် အကြာ ဂကူ ဂျူ ကဵု ဂကူ ဂျာမန်ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် လဂံါ ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် ပရေင်ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူရ။

== ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲ ခေတ် နာဇြဳ ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂျာမနဳ သၟဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် နာဇြဳ ဒုင်သဇိုင် ကု ပရေင်ပြင်ဆင် ပၞာန် (Rearmament) ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် အလဵုအသဳ ဇၞော်ဇၞော်ရ。 အလဵုအသဳ ကၠောန်ဗဒှ် ဂၠံင် ကွဳစက် အဝ်တဝ်ဗာန် (Autobahn) ကေုာံ ပံက် ရုင်စက် လွဟ်နာနာ သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ် မၞိဟ်ကမၠောန်အေတ်ရ။

ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟွံဒှ် သြန်တၠဓဏ (Capitalism) အးအး ဟွံသေင်မ္ဂး သဝ်ယှေဝ်လေတ် (Socialism) အးအးရ။ ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် နွံအခေါင် ပၠတရဴ ဆဂး ဒးဒုင် ထိင်ကေတ် သၟဝ် အစဳအဇန် အလဵုအသဳ ဗွဲမက္ဍန်ရ။ ဂကောံ သၟာကမၠောန် သီုဖအိုတ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵုတုဲ ဒးလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂျာမန် မွဲဓဝ် မကော်စ German Labour Front (DAF) ရ။&lt;ref&gt;Overy, Richard (1994). ''War and Economy in the Third Reich''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂျာမနဳ တန်တဴဒၟံင် လတူ ပရေင်သီကေတ် ကပေါတ် နူ ဍုင်တၞဟ်တုဲ ပရေင်ပြင်ဆင် ပၞာန် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယရ။

== ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ==
သၞောတ် ပရေင်မၞိဟ် နာဇြဳ ပါ်ခြာလဝ် ဇမၞော် ကု ဍောတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ညးဗြဴ ဂျာမန်တအ် ဒးဒုင် အာတ်မိက် ညံင်ဂွံ မံင် ပ္ဍဲ သ္ၚိ၊ ကၠောန် ကမၠောန်သ္ၚိ ကေုာံ သၠးဂၠံဂဝ် ကောန်ၚာ် ဂၠိုင်ဂၠိုင် သွက်ဂွံ ဇၞော်ပၟဝ် ဆီဂကူ အာရဳယာန်ရ။ လညာတ် &quot;ကောန်ၚာ်၊ ထမင်းဟင်း၊ ကျာ်ကျေဝ်&quot; (Kinder, Küche, Kirche) ဒှ် သဇိုင် လညာတ် သွက် ညးဗြဴ ပ္ဍဲ ခေတ် နာဇြဳရ။

ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲ ဘာဗတောန်လိက် ဒးဒုင် ပြံင်လှာဲ ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ဝါဒ နာဇြဳရ။ လိက်အုပ် ပရေင်ပညာ သီုဖအိုတ် ဒးဒုင် ချူတၟိ မပံင်စုတ်လဝ် လညာတ် ပါ်ခြာ ဂကူ ကေုာံ ဝါဒ ကောန်ဂကူရ။ ကွးဘာ သၟတ် သီုဖအိုတ် ဒးလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ သၟတ် ဟေတ်တလာ (Hitler Youth) မဒှ် ဂကောံ တွံဝါဒ ကေုာံ ဗတောန် ကွတ်ပၞာန် သွက် သၟတ်တြုံ ကေုာံ ဂကောံ သၟတ်ဗြဴ ဂျာမန် (League of German Girls) သွက် သၟတ်ဗြဴရ။&lt;ref&gt;Pine, Lisa (2010). ''Education in Nazi Germany''. Berg.&lt;/ref&gt;

== ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ဂကောံ ဒစဵုဒစး ==
ဗော်နာဇြဳ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံ ဒပ်ပၞာန် အပ္ဍဲ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံ ကု အေတ်အေ (Sturmabteilung - SA) ကေုာံ အေတ်အေတ် (Schutzstaffel - SS) ရ။ အေတ်အေ ဒှ် ဂကောံ ဒပ်ပၞာန် ကၠာအိုတ် မစကာ သွက်ဂွံ ဍဵုဍိုက် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် တၞဟ် ပ္ဍဲ အခိင် ဗော်နာဇြဳ ဂစာန် သီအဝဵုရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၄ ဟေတ်တလာ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ဂစိုတ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အေတ်အေ ပ္ဍဲ ဗတံ ၜုန် ဇမၠိင် (Night of the Long Knives) သွက်ဂွံ ဖအောန် ဒြဟတ် အေတ်အေ ကေုာံ ကလိဂွံ ပရေင်ထံက်ဂလာန် နူ ဒပ်ပၞာန် ဂျာမနဳ ဇေတ်ဇေတ် (Wehrmacht) ရ။

ကြဴနူဂှ် အေတ်အေတ် (SS) မက္ဍိုက်ပ် နကဵု ဟာၚ်ရေတ် ဟေမ်မလာ ဒှ်အာ ဂကောံ အဝဵု ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဂျာမနဳရ。 အေတ်အေတ် ကေတ် တာလျိုၚ် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဗဒိုပ် ထံင် ဍဵုဍိုက် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယရ။

== ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ ==
ဟိုတ်နူ လညာတ် သၠဲတိဍာ် လေဗေန်သရမ် ဂျာမနဳ လုပ်ဗတိုက် ပဝ်လာန် ပ္ဍဲ သေပ်တေမ်ဗါ ၁ သၞာံ ၁၉၃၉ မဒှ် ဟိုတ် စပံက် ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယရ။ ပ္ဍဲ လစွံ ကိုပ်ကၠာ ဒပ်ပၞာန် ဂျာမနဳ စကာ နဲကဲ ပၞာန် ပြဟ် (Blitzkrieg) တုဲ ဗတိုက်သီကေတ် ရးနိဂီု ပြၚ်သေတ်၊ နဝ်ဝေ၊ ဒိန်မက်၊ နေသာလာန် ကေုာံ ဗေလ်ဂျဳယောမ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၀ ဗွဲမပြဟ်ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၁ ဟေတ်တလာ ဗလး ဒပ်ပၞာန် သွက်ဂွံ လုပ်ဗတိုက် သဵုဗိယေတ် မကော်စ အစဳအဇန် ဗာဘာရဝ်သာ (Operation Barbarossa) ရ။ ၜိုန်ရ ကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး ပ္ဍဲ လစွံ ကိုပ်ကၠာ ကီုလေဝ် ဒပ်ပၞာန် ဂျာမနဳ ဟွံမာန် ကသံက် ဥတု ဂံက် ကေုာံ ဒြဟတ် တဝ်စၞေဟ် သဵုဗိယေတ်တုဲ ဒးဒုင်ကျ ပ္ဍဲ ပၞာန် သတာလေန်ဂရာတ် (Battle of Stalingrad) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၃ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် တင် ကလေင်ပၠန် ဝင် ပၞာန် မဖန်ကဵု ဂျာမနဳ ဒးဆုတ်ကလေင် စဵုကဵု လီုလာ်ရ။&lt;ref&gt;Weinberg, Gerhard L. (2005). ''A World at Arms: A Global History of World War II''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

== ဟဝ်လဝ်ကောတ် (The Holocaust) ==
ဟဝ်လဝ်ကောတ် (The Holocaust) ဒှ် ပရေင်ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ မဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ဗော်နာဇြဳ သွက်ဂွံ သ္အးဇ္ၚး ဂကူ ဂျူ နူ ယူရဝ် ရ။ ဗော်နာဇြဳ ကော်စ ပရေင်ဏအ် &quot;သွဟ် လက္ကရဴအိုတ် သွက် ပြသၞာ ဂျူ&quot; (Final Solution to the Jewish Question) ရ။ 

[[File:Auschwitz-Birkenau-Main Gate.JPG|thumb|left|တြင် လုပ် ဗဒိုပ် ဂစိုတ် အဝ်ယှဝေတ် ပ္ဍဲ ပဝ်လာန်]]
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၁ ကောန်ပၞာန် အေတ်အေတ် မကော်စ အာၚ်သာတ်ဂရူပေန် (Einsatzgruppen) စဂစိုတ် ဂကူ ဂျူ ပ္ဍဲ ရးနိဂီု သဵုဗိယေတ် နကဵု လွဟ် ပန်ရ။ ကြဴနူဂှ် ဗော်နာဇြဳ ဒက်ပ္တန် ဗဒိုပ် ဂစိုတ် (Extermination camps) မပ္တံ ကု အဝ်ယှဝေတ် (Auschwitz)၊ တရေဗလေန်ကာ (Treblinka) ကေုာံ သဝ်ဗဳဗဝ် (Sobibor) ပ္ဍဲ ပဝ်လာန် သွက်ဂွံ ဂစိုတ် မၞိဟ် နကဵု ဂျိ ဓါတ်ကျာ (Gas chambers) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 

ပ္ဍဲ ပရေင် ဟဝ်လဝ်ကောတ် ဂကူ ဂျူ ၆ ပြကောဋိ ကေုာံ မၞိဟ်တၞဟ် မပ္တံ ကု ဂကူ ရဝ်မာနဳ၊ ပဝ်လာန်၊ ကောန်မျူနေတ်၊ ညးမၞုံကဵု ယဲ ကေုာံ ညးမဆာန် သာ်တုပ် ပြကောဋိကဵုဆော ဒးဒုင် ဂစိုတ်လဝ် နကဵု နဲကဲ သကာတ်မြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ်ရ။&lt;ref&gt;Hilberg, Raul (2003). ''The Destruction of the European Jews''. Yale University Press.&lt;/ref&gt;

== အဝိက် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ဝင် ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ ဒပ်မဟာမိတ် လုပ်သီကေတ် ဂျာမနဳ နူ လပါ် ပလိုတ်၊ ဒပ် သဵုဗိယေတ် လုပ်သီကေတ် နူ လပါ် ဗၟံက်ရ။ ဍုင် ဗာလေန် (Berlin) ဒးဒုင် ဗိုင်လဝ် နကဵု သဵုဗိယေတ် တုဲ ပ္ဍဲ ဨပြဳ ၃၀ သၞာံ ၁၉၄၅ အဒေါပ် ဟေတ်တလာ ဂစိုတ်ကေတ် လမျီု ဇကု ပ္ဍဲ ဂိုဟ်သၟဝ်တိ ဍုင်ဗာလေန်ရ။ ပ္ဍဲ မေ ၈ ဂျာမနဳ ဒုင်ကျ ဖျေဟ်လွဟ်တုဲ ပၞာန် ပ္ဍဲ ယူရဝ် အာစိုပ်ဒတုဲရ။

ကြဴနူ ပၞာန် တုဲ ရုင်ဗစာ နူရေမ်ဗာတ် (Nuremberg Trials) မကၠောန်ဗဒှ် နကဵု ဒပ်မဟာမိတ်တအ် စောဲဒုဟ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဗော်နာဇြဳ ဗွဲမဂၠိုင် နကဵု ဒုဟ် ပရိုက်ဘဲ ပၞာန် ကေုာံ ပရိုက်ဘဲ လတူ ကောန်မၞိဟ်ရ။ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် ကွက်ဂစိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် ဖျေဟ်ထံင် တစ်သက်ရ။ 

ဗော်နာဇြဳ ဒးဒုင် ပလီုပလာ် ကေုာံ ကၟာတ်လဒဵု နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ အလုံမွဲ ဂျာမနဳရ။ သင်္ကေတ လိက်ပတ် ကေုာံ လညာတ် နာဇြဳ သီုဖအိုတ် ဒးဒုင် တးပါဲ ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဂျာမနဳ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။ အာဲကၟာဲ ဝင် ဗော်နာဇြဳဂှ် ဒှ် ဝင် မဟွံခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မထ္ၜးကဵု အန္တရာယ် လညာတ် ကောန်ဂကူဝါဒ သၠုင်ပြဲ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ခြာ ဂကူရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Evans |first=Richard J. |year=2003 |title=The Coming of the Third Reich |publisher=Penguin Press |isbn=978-0-14-303469-8 |url=https://books.google.com/books?id=uN6Jz7M0A4cC }}
* {{cite book |last=Kershaw |first=Ian |year=2008 |title=Hitler: A Biography |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0-393-06757-6 |url=https://books.google.com/books?id=8C32CgAAQBAJ }}
* {{cite book |last=Shirer |first=William L. |year=1960 |title=The Rise and Fall of the Third Reich |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0-671-72868-7 |url=https://books.google.com/books?id=sY8svb-MNUwC }}
* {{cite book |last=Childers |first=Thomas |year=2017 |title=The Third Reich: A History of Nazi Germany |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-45165-113-3 |url=https://books.google.com/books?id=E_yHDQAAQBAJ }}
* {{cite book |last=Hilberg |first=Raul |year=2003 |title=The Destruction of the European Jews |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-09557-9 |url=https://books.google.com/books?id=xR-1n29qVOMC }}

{{Navbox
| name  = ဗော်နာဇြဳ
| title = [[ဗော်နာဇြဳ]]
| list1 = [[အဒေါပ် ဟေတ်တလာ]] • [[ရာ် တတိယ]] • [[ဖာသေတ်]] • [[ဟဝ်လဝ်ကောတ်]] • [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ]] • [[အေတ်အေတ်]] • [[ဂျေတ်သတာပဝ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဗော်နာဇြဳ}}
[[Category:ဗော်နာဇြဳ]]
[[Category:ဝင် ဂျာမနဳ]]
[[Category:ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ဖာသေတ်]]
[[Category:ဝင် ယူရဝ်]]
[[Category:သၞာံ ၁၉၂၀ မဒက်ပ္တန်လဝ်]]</text>
      <sha1>5qfa5en4av8cjkq95l27gp2pc4vbp1y</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>