ဒဳဝါလဳ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ဒဳဝါလဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>689</id>
    <revision>
      <id>60477</id>
      <parentid>59773</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:54:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16528" sha1="48klr0j2gy1b87efe1ud6zktryyspr1" xml:space="preserve">{{Infobox holiday
| holiday_name = ဒဳဝါလဳ (Diwali)
| type = ပရေင်ဘာသာ, ယေန်သၞာင်, ပရေင်မၞိဟ်
| image = Diwali (Deepavali) oil lamps, India.jpg
| caption = ပၞာင်ကၠေင် (Diyas) မစုတ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင်သဘင်ဒဳဝါလဳ သွက်ဂွံပူဇဴလျး
| official_name = ဒဳပါဝလဳ (Deepavali)
| observedby = [[ဘာသာဟိန္ဒူ]]၊ [[ဘာသာဂျိန်]]၊ [[ဘာသာသဳခ်]]၊ ကေုာံ [[ဘာသာဗုဒ္ဓ]] လ္ၚဵု
| date = ဂိတု အသုတ် (Ashvin) - ကထိုန် (Kartika) ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန်ဟိန္ဒူ
| scheduling = ရာဇာဝံသ ဟိန္ဒူ ကေုာံ သၞောတ်ဂိတု
| celebrations = ပူဇဴပၞာင်သ္ဍဴ၊ သ္ပပူဇဴ ဒေဝတဴ (ပူဇဴ လက္ချမဳ)၊ ပယျေဝ်သ္ၚိဌာန် ကဵု ပကဴ၊ စၞစ၊ ကဵုဒါန်၊ ဗလးမဂ္ဂဇြန်
| relatedto = သဘင်ဒေဝါလဳ ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ်၊ တ္ၚဲသၞာံတၟိ ဟိန္ဒူ
}}

'''ဒဳဝါလဳ''' ({{lang-en|Diwali}} ဟွံသေင်မ္ဂး Deepavali) ဝွံ ဒှ်သဘင် ပၞာင်သ္ဍဴ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု [[ဘာသာဟိန္ဒူ]] ကေုာံ အခိုက်ကၞာ အိန္ဒိယ တုဲ မလေပ်ကၠောန်ဗဒှ် ဇၟာပ်ဇၟာပ်သၞာံ ပ္ဍဲအခိင်ကညင်စိုပ်ကၞောတ် (ဟွံသေင်မ္ဂး မစိုပ်အခိင်ဂံက်) ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အိန္ဒိယ ကေုာံ ဒေသနာနာ ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။ သဘင်ဏအ်ဂှ် မဒှ်သင်္ကေတ &quot;လျး မအံင်ဇၞး ဒမၠု&quot; (light over darkness)၊ &quot;ဒ္ဂေတ်ခိုဟ် မအံင်ဇၞး ဒ္ဂေတ်ပရေအ်&quot; (good over evil)၊ ကေုာံ &quot;ပညာ မအံင်ဇၞး အဝိဇ္ဇာ&quot; (knowledge over ignorance) ရ။&lt;ref name=&quot;diwali_origin&quot;&gt;{{cite book |last=Lochtefeld |first=James G. |title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M |url=https://archive.org/details/illustratedencyc0000loch |year=2002 |publisher=The Rosen Publishing Group |isbn=978-0823931798 |page=200}}&lt;/ref&gt; 

== ၁။ နိဒါန် ==
သဘင်ဒဳဝါလဳ ဝွံ ဒှ်သဘင် မနွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ အခိင်သဘင်ဏအ်မ္ဂး ညးတအ် ပယျေဝ်သ္ၚိဌာန် နကဵု ပၞာင်ကၠေင် (diyas)၊ ပၞာင်လလဳ၊ ကေုာံ ဍောင်ပကဴနာနာသာ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု အိန္ဒိယ ကေုာံ ဍုင်မနွံကဵု ဂကူဟိန္ဒူဂၠိုင်တအ်မ္ဂး သဘင်ဏအ် ဒှ်တ္ၚဲကၟာတ်ရုင် အလဵုအသဳမွဲရ။ 

== ၂။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ယၟုနာနာ ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဒဳဝါလဳ&quot; (Diwali) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ်သက္ကတ &quot;ဒဳပါဝလဳ&quot; (Dīpāvali) တုဲ မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;လၟေင်ပၞာင်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ပၞာင်မစွံလဝ် နကဵုလၟေင်&quot; ရ (Deepa = ပၞာင်လျး၊ Avali = လၟေင်)။ ပ္ဍဲကဵု ရးဒေသ အိန္ဒိယ လပါ်သၠုင်ကျာ မပ္တံကဵု [[တွဵုရးတာမဳနာဒူ]] ကေုာံ သဳရိလင်္ကာ မ္ဂး ညးကော်စ &quot;ဒဳပါဝလဳ&quot; တုဲ၊ ပ္ဍဲဒေသလပါ်သၟဝ်ကျာမ္ဂး ညးကော်စ &quot;ဒဳဝါလဳ&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;etymology&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Diwali |title=Diwali |publisher=Encyclopedia Britannica |access-date=2023-10-15 |author=Britannica Editors}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
ဝင်သဘင်ဒဳဝါလဳ ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပြကိုဟ်ပုရာဏ ဟိန္ဒူတြေံဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပြကိုဟ်ပဒၟပုရာဏ (Padma Purana) ကေုာံ သကန္ဒပုရာဏ (Skanda Purana) တအ်ဂှ် ချူလဝ် ပရူပူဇဴပၞာင် ပ္ဍဲအခိင်ဏအ်ရ။ သဘင်ဝွံ နူတမ်မူလတေအ် ဒှ်သဘင် မပတိုန်ဂုဏ်စရာဲ သွက်သြောအ်ဂျိုင် မကလိဂွံ ပ္ဍဲကၞောတ်ရာသဳဗြဲ ရ။

== ၄။ ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
ဒဳဝါလဳ ဝွံ ဒှ်သဘင်အဓိက သွက်ဘာသာဂၠိုင်ကဵုသာ်-
* '''ဘာသာဟိန္ဒူ-''' သွက်ဂကူဟိန္ဒူ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး သဘင်ဏအ်ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲ [[သၟိင်ရာမ]]၊ ဂၞကျာ်သဳတာ ကေုာံ လက္ခဏ တအ် ကလေင်စဴစိုပ် [[ဍုင်အယောဓျာ]] ကြဴနူ မဒးဒုင်ပါလုပ် ပ္ဍဲဂြိုပ် လုကဴ ၁၄ သၞာံ ကေုာံ အံင်ဇၞးကေတ် သၟိင်ဒေဝရာဇ် ရာဝဏ (Ravana) ရ။ တုဲပၠန် ဒှ်တ္ၚဲ မပူဇဴ [[ဒေဝတဴ လက္ချမဳ]] (Lakshmi) မဒှ်ဒေဝတဴ ပိုန်ဒြပ် ရ။
* '''ဘာသာဂျိန် (Jainism)-''' သွက်ဂကူဂျိန်တအ်မ္ဂး သဘင်ဏအ် ဒှ်တ္ၚဲ တၠရသိ မဟာဝဳရ (Mahavira) ကလိဂွံ နိဗ္ဗာန် (Nirvana) ရ။
* '''ဘာသာသဳခ် (Sikhism)-''' ညးတအ် ကော်စ Bandi Chhor Divas မဒှ်တ္ၚဲ ဂုရု ဟာရ် ဂေါဗိန် (Guru Hargobind) ဗၠးတိတ် နူထံင် သၟိင်မဂေါလ် ရ။&lt;ref name=&quot;religions&quot;&gt;{{cite book |last=Fowler |first=Jeaneane D. |title=Hinduism: Beliefs and Practices |url=https://archive.org/details/hinduismbeliefsp0000fowl |year=1997 |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1898723608 |page=[https://archive.org/details/hinduismbeliefsp0000fowl/page/69 69]}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လၟေင်တ္ၚဲသဘင်ဂမၠိုင် (မသုန်တ္ၚဲ) ==
သဘင်ဒဳဝါလဳ ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် လုကဴ မသုန်တ္ၚဲ နကဵု အခိုက်ကၞာ တၞဟ်ဟ်သာ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 100%; text-align: left;&quot;
|+ '''လၟေင်တ္ၚဲသဘင် ဒဳဝါလဳ'''
|-
! တ္ၚဲ (Day)
! ယၟု (Name)
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် (Significance &amp; Activities)
|-
| တ္ၚဲပထမ
| [[ဓန်တေရသ်]] (Dhanteras)
| သ္အးဇ္ၚးသ္ၚိဌာန်၊ ရာန်ထဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ်ပသဲ သွက်ပိုန်ဒြပ်။ ပူဇဴ ညးမကဵု ပိုန်ဒြပ်။
|-
| တ္ၚဲဒုတိယ
| [[နရက စတုရ်ဒသဳ]] (Naraka Chaturdashi)
| ဍာ်ရမတ် ဒ္ဂေတ်ပရေအ် အိုတ်အာ။ ပူဇဴပၞာင် ပ္ဍဲသ္ၚိ၊ လေပ်စုတ် ကယျိုင်တၟိ ကေုာံ သ္ပပူဇဴရ။
|-
| တ္ၚဲတတိယ
| '''ဒဳဝါလဳ ကေုာံ လက္ချမဳ ပူဇဴ''' (Lakshmi Puja)
| တ္ၚဲအဓိက သဘင်။ ပယျေဝ်ပၞာင် အလုံသ္ၚိ။ သ္ပပူဇဴ ဒေဝတဴ လက္ချမဳ သွက်ဂွံ ဂွံပိုန်ဒြပ်။ ဍေင်မဂ္ဂဇြန်။
|-
| တ္ၚဲစတုတ္ထ
| [[ဂေါဝါရ်ဓန် ပူဇဴ]] (Govardhan Puja)
| သ္ပပူဇဴ သွက် ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဂၠဴ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဒေသလပါ်သၟဝ်ကျာ အိန္ဒိယ။
|-
| တ္ၚဲပဉ္စမ
| [[ဘာဲ ဒူဇ်]] (Bhai Dooj)
| တ္ၚဲမပတိုန်စရာဲ ဆက်ဆောံ အကြာ ကော ကေုာံ ဒေအ် (မၞိဟ်တြုဟ် ကဵု ညးဗြဴ)။ ဒေအ်ဗြဴ ကဵုစၞစ ကုကော၊ ကော ကဵုဒါန် ကုဒေအ်ဗြဴ။
|}

== ၆။ အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ==
ပ္ဍဲအခိင်သဘင်ဏအ်မ္ဂး အခိုက်ကၞာ မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ်အရာ မချူ ဗီုရုပ် ''ရန်ဂေါလဳ'' (Rangoli) ပ္ဍဲဂၠံင် မုက်သ္ၚိ နကဵု ဍာ်သီုအရံင်နာနာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ကဴဂမၠိုင်ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ဒေဝတဴ လက္ချမဳ က္ညကၠုင်တုဲ ကဵုပိုန်ဒြပ်ရ။ ပရေင်ပူဇဴဂှ် ညးတအ် သ္ပလဝ် ပ္ဍဲအခိင်ဗတံ မၞုံကဵု လျးပၞာင်ပေင်ဒၟံင်ရ။&lt;ref name=&quot;culture&quot;&gt;{{cite web |url=https://nationalgeographic.com/culture/article/diwali |title=How Diwali is celebrated around the world |publisher=National Geographic |access-date=2023-10-15 |author=National Geographic Society}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ၇။ စၞစ ကေုာံ လွပ် (Food and Sweets) ==
စၞစအဓိက ပ္ဍဲသဘင်ဒဳဝါလဳ ဂှ် ဒှ် ကွာင်မၞုံကဵု ရှ်သာမကတင် (Mithai) တအ်ရ။ ညးတအ် ကၠောန်ဗဒှ် ကွာင်မပ္တံကဵု [[လာဒူ]] (Ladoo)၊ [[ဘာရ်ဖဳ]] (Barfi)၊ ကေုာံ [[ဂူလာဗ် ဂျာမုန်]] (Gulab Jamun) တုဲ ညးမွဲကဵုညးမွဲ ပြင်ကဵု ရေင်သကအ်ရ။ ကွာင်တအ်ဏအ် ဒှ်သင်္ကေတ ပရေင်မိပ်မြဟ် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် သၞာံတၟိရ။ 

== ၈။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဍုင်သွံရာန် ==
သဘင်ဒဳဝါလဳ ဝွံ ဒှ်အခိင် မသွံရာန်ကပေါတ် မခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အိန္ဒိယ ရ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲ ဓန်တေရသ် မ္ဂး မၞိဟ်တအ် ရာန်ထဝ်၊ ကပေါတ်စက် ကေုာံ ကယျိုင်ကယဝ်တၟိဂမၠိုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ကုမ္ပဏဳ ကေုာံ သၟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်တအ် ပံက်အကံက်တၟိ ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ်တုဲ ပတှ်ေကေတ်မ္ဂး ကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး သွက်သၞာံဂတရ။

== ၉။ သဘင် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အိန္ဒိယ ကေုာံ ဂၠးကဝ် ==
ၜိုန်ရ ဒဳဝါလဳ ဒှ်သဘင်အဓိက ပ္ဍဲအိန္ဒိယကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်သအာင် မပ္တံကဵု [[ဍုင်နဳပေါဝ်]]၊ [[သဳရိလင်္ကာ]]၊ [[မလေယှာ]]၊ [[သိင်္ဃပူရ်]]၊ [[ဖဳဂျဳ]]၊ [[အင်္ဂလာန်]] ကေုာံ [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] တအ်လေဝ် ညးတအ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ဏအ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲ သိင်္ဃပူရ် ကေုာံ မလေယှာ မ္ဂး ဒှ်တ္ၚဲကၟာတ်ရုင် အလဵုအသဳရ။

&lt;gallery&gt;
File:Rangoli pattern.jpg|ဗီုရုပ် ရန်ဂေါလဳ မချူလဝ် နကဵု ဍာ်အရံင်
File:Diwali sweets.jpg|ကွာင် (Mithai) မကၠောန်လဝ် သွက်သဘင်ဒဳဝါလဳ
File:Diwali Fireworks in Delhi.jpg|ပရေင်ဍေင်မဂ္ဂဇြန် (Fireworks) 
&lt;/gallery&gt;

== ၁၀။ ပရေင်စဵုဒၞာသဘာဝ ကေုာံ ပြသၞာ ==
ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင်ဍေင်မဂ္ဂဇြန် (firecrackers) မလောန်ၜက် ပ္ဍဲအခိင်ဒဳဝါလဳ ဂှ် ကဵုကတဵုဒှ် ပြသၞာ [[ကျာကၠိခတိုက်]] (Air pollution) ဗွဲမဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင် ညျူဒေလဳ ကေုာံ ဍုင်ဇၞော်ဇၞော်တအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အလဵုအသဳ အိန္ဒိယ ကေုာံ ဂကောံစဵုဒၞာသဘာဝတအ် ကဵုလဝ် သမ္တီ ညံင်ဂွံ ဖအောန်ဖျေံ ပရေင်စကာ မဂ္ဂဇြန် ကေုာံ ကၠောန်ဗဒှ် ဒဳဝါလဳ မစဵုဒၞာသဘာဝ (Eco-friendly Diwali) ရ။&lt;ref name=&quot;pollution&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-54942918 |title=Diwali: Why India's festival of lights is seeing less fireworks |publisher=BBC News |date=14 November 2020 |access-date=2023-10-15}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ၁၁။ သံခိပ် ကေုာံ လိက်နိဿဲ ==
သရုပ်တုဲဟီုမ္ဂး သဘင်ဒဳဝါလဳ ဝွံ ဟွံသေင်ဆ ပရေင်ယေန်သၞာင် ဟိန္ဒူမွဲသၟး၊ မဒှ်ပရေင် မပံင်ကောံ မၞိဟ်နာနာသာ် သွက်ဂွံ ပတိုန်ဂုဏ်စရာဲ လျး မပြဲ မအံင်ဇၞး ဒမၠု၊ ကေုာံ မပလံင်ဗစိုပ် ပရေင်ရာဒနာ သွက်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တသိုက်စိုတ် ကုညးဂၠးကဝ် သီုဖအိုတ်ရ။

=== လိက်နိဿဲဂမၠိုင် (References) ===
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ် (See also) ==
* [[ဘာသာဟိန္ဒူ]]
* [[သဘင်ပၞာင်သ္ဍဴ]]
* [[:Category:သဘင်ဟိန္ဒူ]]

{| class=&quot;navbox&quot; style=&quot;border: 1px solid #ccc; width: 100%; text-align: center; margin-top: 15px;&quot;
|-
| style=&quot;background-color: #ffdead; font-weight: bold; padding: 5px;&quot; | သဘင် ပ္ဍဲဘာသာဟိန္ဒူ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ အိန္ဒိယ
|-
| style=&quot;padding: 10px;&quot; | [[ဒဳဝါလဳ]] • [[ဟိုလဳ]] • [[နဝရာတြဳ]] • [[ဒူရ်ဂါ ပူဇဴ]] • [[မဟာ သိဝရာတြဳ]] • [[ဂနေရှ စတုရ်ထဳ]]
|}

{{DEFAULTSORT:ဒဳဝါလဳ}}
[[Category:သဘင်ဟိန္ဒူ]]
[[Category:ယေန်သၞာင်အိန္ဒိယ]]
[[Category:သဘင် ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ဘာသာဟိန္ဒူ]]</text>
      <sha1>48klr0j2gy1b87efe1ud6zktryyspr1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟိန္ဒူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1344</id>
    <revision>
      <id>60360</id>
      <parentid>60115</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:07:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81178" sha1="m1ob616vek80en57qce0sxcw5vtzx8s" xml:space="preserve">'''ဟိန္ဒူ''' ဂှ် ဒှ်ဘာသာစၜုဲစၜော် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မရနုက်ကဵုပိရ။ ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် ဒှ်ဘာသာ မကၠုင် နူဍုင်အိန္ဒိယ ကေုာံ မနွံကဵု ဓမ္မ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒ္ဂေတ်လၟေတ် မဆေင်ကဵု ဘဝ {{refn|group=note|name=&quot;definition&quot;}}တုဲ မၞိဟ်ပ္ဍဲဒေသ ဆာပ်တိုက် အိန္ဒိယ (Indian subcontinent) ကေုာံ ဍုင်အာရှ အဂၞဲဂမၠိုင် လျိုင်ပတှ်ေဒၟံင်ရ။ ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် မဂွံစၟတ်သမ္တီ ဒှ် ဘာသာတြေံအိုတ် ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိဝွံ၊{{refn|group=note|See:
* Fowler: &quot;probably the oldest religion in the world&quot; ({{harvnb|Fowler|1997|p=1}})
* Klostermaier: The &quot;oldest living major religion&quot; in the world ({{harvnb|Klostermaier|2007|p=1}})
* Kurien: &quot;There are almost a billion Hindus living on Earth. They practice the world's oldest religion...&quot;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kurien |first=Prema |title= Multiculturalism and American Religion: The Case of Hindu Indian Americans |url=https://archive.org/details/sim_social-forces_2006-12_85_2/page/723 |journal=Social Forces |volume=85 |issue=2 |year=2006 |pages= 723–741 |doi= 10.1353/sof.2007.0015 }}&lt;/ref&gt;
* Bakker: &quot;it [Hinduism] is the oldest religion&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal |first= F.L. |last= Bakker |title= Balinese Hinduism and the Indonesian State: Recent Developments |journal= Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde |year=1997 |volume=Deel 153, 1ste Afl. |issue= 1 |pages= 15–41 |jstor= 27864809|doi= 10.1163/22134379-90003943 }}&lt;/ref&gt;
* Noble: &quot;Hinduism, the world's oldest surviving religion, continues to provide the framework for daily life in much of South Asia.&quot;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Noble |first= Allen |title= South Asian Sacred Places |url=https://archive.org/details/journal-of-cultural-geography_spring-summer-1998_17_2/page/1 |journal= Journal of Cultural Geography |volume=17 |issue=2 |year=1998 |pages=1–3 |doi= 10.1080/08873639809478317 }}&lt;/ref&gt;}} တုဲ ညးမလျိုင်ပတှ်ေ ကေုာံ တၠပညာ ပရေင်ဘာသာတအ်ဟီု ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် ဒှ်ဘာသာ''သနာတနဳဓမ္မ (Sanātana Dharma)''၊ မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဒၠောအ်ဗတောန် ထာဝရ (the eternal tradition)&quot;၊ ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဂၠံင်တရဴထာဝရ (eternal way)&quot;၊ လက္ကရဴ တၞောဝ်ဝင်ဘဝ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။{{sfn|Knott|1998|pp=5, Quote: &quot;Many describe Hinduism as ''sanatana dharma'', the eternal tradition or religion. This refers to the idea that its origins lie beyond human history&quot;}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Bowker|2000}}; {{harvnb|Harvey|2001|p=xiii}};&lt;/ref&gt; တၠပညာတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် ဒှ်ဘာသာမွဲ မပံင်ပကောံလဝ် {{refn|group=note|name=Lockard}} ဟွံသေင်မ္ဂး ဒှ် ဘာသာမွဲ သမ္ဘာရလဝ်{{sfn|Samuel|2010|p=193}}{{refn|group=note|name= &quot;Hiltebeitel-synthesis&quot;}} အခိုက်ပြဝေဏဳ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကောန်ဍုင်အိန္ဒိယဂမၠိုင်&lt;ref name=&quot;Hiltebeitel 2007 12&quot;&gt;{{harvnb|Hiltebeitel|2007|p=12}}; {{harvnb|Flood|1996|p=16}}; {{harvnb|Lockard|2007|p=50}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|name= fusion}} နူကဵု တမ်ရိုဟ်အခိုက်ကၞာမူလ နာနာသာ်{{sfn|Narayanan|2009|p=11}}{{refn|group=note| Among its roots are the [[Historical Vedic religion|Vedic religion]] of the late [[Vedic period]] ({{harvnb|Flood|1996|p=16}}) and its emphasis on the status of Brahmans ({{harvnb|Samuel|2010|pp=48–53}}), but also the religions of the [[Indus Valley Civilisation]] ({{harvnb|Narayanan| 2009|p=11}}; {{harvnb|Lockard|2007|p=52}}; {{harvnb|Hiltebeitel|2007|p=3}}; {{harvnb|Jones|Ryan|2006|p=xviii}}) the [[Sramana]] or renouncer traditions of [[Maurya Empire|north-east India]] ({{harvnb|Flood|1996|p=16}}; {{harvnb|Gomez|2013|p=42}}), with possible roots in a non-Vedic Indo-European culture ({{harvnb|Brokhorst|2007}}), and &quot;popular or [[Adivasi|local traditions]]&quot; ({{harvnb|Flood|1996|p=16}}).}}တုဲ ဟွံမဲ ကုညးခၞံဗဒှ်ရ။{{sfn|Fowler|1997|pp=1, 7}} အရာမကော်ခဴ သမ္ဘာရဟိန္ဒူ မဒှ် အခိုက်ကၞာ ဓဝ်ပတှ်ေဂမၠိုင် မပံင်ပကောံလဝ်တုဲ မကော်ဂး ဘာသာဟိန္ဒူခေတ်လၟုဟ်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲအကြာ ဘဳသဳ ၅၀၀ ကဵု အေဒဳ ၃၀၀၊{{sfn|Hiltebeitel|2007|p=12}} ကြဴနူ ပယာံကာလဝေဒ (နူ ဘဳသဳ ၁၅၀၀ စဵုကဵု ဘဳသဳ၅၀၀) မစိုပ်ကၞောတ်အိုတ်အာတုဲ၊{{sfn|Hiltebeitel|2007|p=12}}{{sfn|Larson|2009}} ဇၞော်မောဝ်တိုန် အခိင်ခေတ်လဒေါဝ် အိန္ဒိယ၊ မဒှ်ခေတ် ကိုပ်ကၠာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဟွံမံက်ဂတဝ် ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယဏီဂှ်ရ။{{sfn|Larson|1995|p=109&amp;ndash;111}}  ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ဟိန္ဒူဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲအခိင်လဒေါဝ် အကြာ ကြဴနူ ခေတ်ဝေဒအိုတ်၊ ကၠာနူ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဟွံကတဵုဒှ်ဏီရ။

ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် ၜိုန်ရ နွံကဵု လညာတ်ဒဿနဂမၠိုင်ကီုလေဝ် ပရေင်ဘာသာဂှ် ဒက်ပတန် ပါ်ပရအ်လဝ် နကဵု လညာတ်သမ္တီ၊ အခိုက်အလိုက်၊ ပရူစက္ကဝါ၊ ပရူပရာကျာ်ဂမၠိုင် ကေုာံ ဒၞာဲဒတန် ဘာသာဂမၠိုင်ရ။ လိက် ဘာသာဟိန္ဒူတအ်ဂှ် နွံၜါဗီု၊ &quot;ၐြုတိ&quot; ဒဒှ်မမိင်ကေတ် ကဵု &quot;သ္မြတိ&quot; ဒဒှ်မသမ္တီလဝ်။ လိက်တအ်ဂှ် ဒှ်လိက်ဒ္ဂေတ်လၟေတ်ကျာ်၊ လိက်ဒဿန၊ ကေုာံ လိက်အာဂီုဝင်ကျာ်ဂမၠိုင် (ဒဏ္ဍာရဳ)၊ ယဇန၊ အဂမိစပူဇယ၊ ကေုာံ စမြိုင်ဘုတ်ဘာဂမၠိုင်ရ။{{sfn|Michaels|2004}} ပြကိုဟ်ဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင်မ္ဂး မပတံကဵု လိက်ဝေဒဂမၠိုင်၊ ''Vedas'' ကဵု လိက်ဥပနိသဒဂမၠိုင် (''Upanishads'')၊ လိက်ပုရဏာံဂမၠိုင် (''Puranas'') လိက်မဟာဘရတ(''Mahabharata'')၊ လိက်ယာမယန (လိက်သၟိင်ရာံ) (''Ramayana'') ကေုာံ လိက်အာဂမသတအ် (''Āgama (Hinduism)|Āgamas'')ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Hindu Scriptures|url=https://archive.org/details/isbn_0679410783| last=Zaehner|first=R. C.|publisher= Penguin Random House|year=1992|isbn= 978-0679410782|location=|pages=[https://archive.org/details/isbn_0679410783/page/n36 1]–7|quote=|via=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Klostermaier 2007 p46–52, 76–77&quot;&gt;{{Cite book| title= A Survey of Hinduism| url= https://archive.org/details/surveyofhinduism0003klos|last= Klostermaier| first=Klaus|publisher=State University of New York Press|year=2007|isbn=978-0791470824|edition=3rd|location=|pages=[https://archive.org/details/surveyofhinduism0003klos/page/46 46]–52, 76–77|quote=|via=}}&lt;/ref&gt; တင်ဂၞင် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် နူကဵုလိက်တအ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာအဓိက ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲဘာသာဟိန္ဒူကီုလေဝ်၊ စပ်ကဵု ဗီုကံက်အဓိပ္ပါယ် နူလိက်တအ်ဂှ် လညာတ်တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် နွံဗွဲမဂၠိုင်တုဲ အရာလဵု မဒှ်အရာဓဝ်ဍာံ အရာလဵု မဒှ်အခိုက်ကၞာဂှ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်အိုတ်ရ။&lt;ref name=frazierintrop2&gt;{{cite book|last1=Frazier|first1=Jessica|title=The Continuum companion to Hindu studies |url=https://archive.org/details/continuumcompani0000unse_q7j3| date=2011|publisher= Continuum| location= London|isbn= 978-0-8264-9966-0|pages=[https://archive.org/details/continuumcompani0000unse_q7j3/page/1 1]–15}}&lt;/ref&gt;

တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ တိုင်ပ္ကဴဘဝ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် နွံပန်သာ်၊ ဣဏအ်ဂှ် ညးကော်ဂး ပုရုၑါရထပန် (Puruṣārtha)။ ညးမ္ဂး ပန်သာ်ဂှ်ရော &quot;ဓမ္မ&quot; ပွမဒ္ဂေတ် ကေုာံ ကေတ်တာလျိုင်၊ &quot;အာရ်ထ&quot; (Artha) ပွမကၠောန်၊ &quot;ကာမ&quot; ပွမထၞေန်စေန်စပ် ကေုာံ &quot;မောက်ၐ&quot; ပွမတိတ်ဗၠး နူဘဲသံသာ ပွမဒးမချိုတ် ကေုာံ ပွမကလေင်ဂျိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Bilimoria 2007 p. 103&quot;&gt;{{Cite book|title=Indian Ethics: Classical Traditions and Contemporary Challenges|last=|first=|year=2007|isbn=|editor-last=Bilimoria|display-editors=etal|location=|pages= 103|quote=|via=}} See also {{Cite journal|last=Koller|first=John|year=1968|title= Puruṣārtha as Human Aims|url=|journal= Philosophy East and West|volume=18|issue= 4|pages=315–319|doi= 10.2307/1398408|jstor=1398408}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gavin Flood 1997 pages 11&quot;&gt;{{Cite book| title=The Bhagavadgītā for Our Times|last=Flood|first= Gavin|publisher=Oxford University Press| year= 1997 |isbn= 978-0195650396|editor-last= Lipner|editor-first=Julius J.|location=|pages= 11–27|chapter=The Meaning and Context of the Puruṣārthas|quote=|via=}}&lt;/ref&gt; ကာမ မဒှ်အရာ မပကဵု ညံင်ဂွံချဳဓရာင် ညံင်ဂွံထၞေန်စပ်တုဲ ဇလိင်ကဵု ဘဝသံသာ မတွဟ်ဂး ပွမချိုတ် ပွမဒှ်တုဲ နကဵုဂၠံင်တရဴယောဂ/ပၟဝ်ဓဝ် ဂှ် ဗစိုပ်ကဵု မောက်ၐ ရ။ &lt;ref name=&quot;Klostermaier 2007 p46–52, 76–77&quot; /&gt;{{sfn|Brodd|2003}} ပ္ဍဲဘာသာဟိန္ဒူဂှ် နွံကဵု အရာမကၠောန်ပ မပတံကဵု ပူဇဴ၊ ဖ္ဍောတ်ဗှ်၊ ဇပ၊ ပၟဝ်ဓဝ်၊ သဘင်လၟေင်သၞာံဂမၠိုင် ကေုာံ ပွမအာဂၠောဲအာလ္ၚောဝ်ကျာ်ဂမၠိုင်ရ။ ညးလ္ၚဵုဂှ်မ္ဂး သၠးထောအ် ဘဝပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်အရပ်အရာဝတ္ထုဂမၠိုင်တုဲ မံင်နဒဒှ် ဘဝခမဳ မကော်ဂး သညေ္ညသ သွက်ကလိဂွံ မောက်ၐ ရ။&lt;ref name=ellinger70&gt;{{cite book|author=Herbert Ellinger |title=Hinduism |url=https://books.google.com/books?id=pk3iAwAAQBAJ |year=1996|publisher= Bloomsbury Academic|isbn= 978-1-56338-161-4 |pages= 69–70 }}&lt;/ref&gt;ဒလောအ်ဗတောန် ဟိန္ဒူ လၟိုန်ထာဝရဂှ် ညံင်ဂွံ နွံကဵုစိုတ် ပွမတပ်တး၊ ဝေင်ပါဲ ပရေင်ပျဲပျာံ ဂစိုတ်သတ် မနွံကဵုလမျီု၊ ဒးနွံကဵု ဓဝ်ခန္တဳ ပွမအေင်ဒုင်၊ မဒးနွံစိုတ်တန်ကြန်၊ မဒးနွံကရုဏာ အကြာညးမွဲကုမွဲရ။&lt;ref group=web name=&quot;EB-sanatana dharma&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=History of Dharmasastra| last=Dharma|first=Samanya|last2=Kane|first2=P. V.|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=4–5|quote=|via=}} See also {{Cite journal|last=Widgery|first= Alban|year=1930|title=The Priniciples of Hindu Ethics|url=|journal=International Journal of Ethics|volume=40|issue=2|pages=232–245|doi=10.1086/intejethi.40.2.2377977}}&lt;/ref&gt; ဂကောံဂိုဏ်ဟိန္ဒူဇၞော်အိုတ် နွံပန်ဂိုဏ်၊ ဂိုဏ်ဝါဒဗိသၞုဟ် (Vaishnavism)၊ ဂိုဏ်ဝါဒသဳဝ (Shaivism)၊ ဂိုဏ်ဝါဒသကတ (Shaktism) ကေုာံ ဂိုဏ်ဝါဒသမာရတိ (Smartism)တအ်ရ။ &lt;ref&gt;Julius J. Lipner (2009), ''Hindus: Their Religious Beliefs and Practices'', 2nd Edition, Routledge, {{ISBN|978-0-415-45677-7}}, pages 377, 398&lt;/ref&gt;

ဟိန္ဒူဂှ် ဒှ်ဘာသာမစၜုဲစၜော် ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵုပိ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်တုဲ၊ ကုညးမလျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် ညးကော်စ ကောန်ဟိန္ဒူ၊ သီုဖအိုတ် နွံစ ၜိုတ် ၁.၁၅ ဗဳလဳယာန် မဒှ်လၟိဟ်မၞိဟ်ဂၠးတိ ၜိုတ် ၁၅-၁၆%။&lt;ref group= &quot;web&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-hindu.aspx |title=The Global Religious Landscape – Hinduism |date=18 December 2012 |publisher=Pew Research Foundation |work=A Report on the Size and Distribution of the World's Major Religious Groups &lt;!-- {{as of|2010|lc=y}}--&gt; |accessdate=31 March 2013 |archivedate=6 May 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130506104814/http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-hindu.aspx }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =&quot;gordonconwell.edu&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gordonconwell.edu/resources/documents/1IBMR2015.pdf|title=Christianity 2015: Religious Diversity and Personal Contact|website=gordonconwell.edu|date=January 2015|accessdate=29 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141543/http://www.gordonconwell.edu/resources/documents/1IBMR2015.pdf|archive-date=25 May 2017|url-status=dead|archivedate=25 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141543/http://www.gordonconwell.edu/resources/documents/1IBMR2015.pdf}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယ၊ ဍုင်နဳပဝ်၊ ဍုင်မဝ်ရိဂျုတ် (Mauritius)တအ်ဂှ် ဒှ်ဍုင် မၞိဟ်မရှ်ေသှ်ေ ဟိန္ဒူဂၠိုင်အိုတ်ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲတကအ်ပါလဳ ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳရှာဂှ်လေဝ် ဒှ်မၞိဟ် မရှ်ေသှ်ေ ဟိန္ဒူဂၠိုင်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sp2010.bps.go.id/index.php/page/warning|title=Peringatan|website=sp2010.bps.go.id}}&lt;/ref&gt; ပါဲနူဂှ်တုဲ ဂကောံမၞိဟ်ဟိန္ဒူဂှ် ပ္ဍဲကဵု တကအ်ကာရိဗ်ဗေန်(Caribbean) ဍုင်အာရှအဂၞဲ၊ ပ္ဍဲအမေရိကသၟဝ်ကျာ၊ ယူရောပ်၊ Oceania၊ [[အာဖရိက]] ကေုာံ ပ္ဍဲဍုင်တၞဟ်တအ်လေဝ် နွံကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book| first=Steven | last= Vertovec|title=The Hindu Diaspora: Comparative Patterns|url=https://books.google.com/books?id=FRVTAQAAQBAJ |year= 2013|publisher= Routledge|isbn= 978-1-136-36705-2|pages=1–4, 7–8, 63–64, 87–88, 141–143}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-hindu/|title=Hindus|date=18 December 2012|work=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project|accessdate=14 February 2015}};&lt;br/&gt;{{cite web|url=http://features.pewforum.org/grl/population-number.php?sort=numberHindu|title=Table: Religious Composition by Country, in Numbers (2010)|date=18 December 2012|work=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project|accessdate=14 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20130201224548/http://features.pewforum.org/grl/population-number.php?sort=numberHindu|archive-date=1 February 2013|url-status=dead|archivedate=1 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130201224548/http://features.pewforum.org/grl/population-number.php?sort=numberHindu}}&lt;/ref&gt;

== နိရုတ္တိ ==

[[File:Bratan Bali Indonesia Balinese-family-after-Puja-01.jpg|thumb|ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ဟိန္ဒူ ပ္ဍဲတကအ်ပါလဳ ကြဴနူ မပူဇဴကျာ် ပ္ဍဲကဵု ဘာကျာ်ဗြတာန် ပ္ဍဲတကအ်ပါလဳ၊ ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳရှာ]]
မအရေဝ်မ္ဂး ''ဟိန္ဒူ'' ဝွံ စေန်ဆက်ကၠုင် နူကဵု အရေဝ်အေန်ဒိ-အာရဳယာန်{{sfn|Flood|2008|p=3}}/သံသကြိုတ်{{sfn|Flood|1996|p=6}} နကဵုမအရေဝ်တမ် ''သိန္ဒု (Sindhu)''ရ။{{sfn|Flood|1996|p=6}}{{sfnp|Parpola, The Roots of Hinduism|2015|loc=Chapter 1}} နကဵုလညာတ် အစာပါမောက္ခ Asko Parpola မ္ဂး အရေဝ်တြေံတြဟ်အဳရာန်နဳယာန် (Proto-Iranian) ရမ္သာင် ''သ(*s)'' ဒှ်အာ&gt; ''ဟ'' ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအကြာ ဘဳသဳ ၈၅၀–၆၀၀ ရ။{{Citation needed|date=November 2019}}
ဟိန္ဒူ နဒဒှ် နကဵုယၟု ဘာသာမစၜုဲစၜော်မွဲဂှ် စစၟတ်သမ္တီကၠုင် ပ္ဍဲအခိင် ဗြိတိန် မလုပ်ပကဝ်လဳနဳ ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယရ။ ကိုပ်ကၠာနူဂှ်မ္ဂး ကောန်ဍုင်အိန္ဒိယတအ် ဟိန္ဒူဂှ် နဒဒှ်ဘာသာ မတၞဟ်ခြာ နူကဵု အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ဂကူညးတအ်မွဲဂှ် ဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ်တုဲ ဟိန္ဒူဂှ် သီုဒှ်ဂကူ၊ အခိုက်ကၞာ မၞိဟ်မပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသဂှ် သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Doniger&quot;&gt;{{Cite book|title=On Hinduism|url=https://archive.org/details/onhinduism0000doni|last=Doniger, Wendy.|isbn=9780199360079|location=Oxford|oclc=858660095|date = March 2014}}&lt;/ref&gt;{{page needed|date=October 2019}}

ယၟုမ္ဂး &quot;ဟိန္ဒူ&quot; ဂှ် နူတမ်တေအ် ဒှ်ယၟုၜဳအေန်ဒူ (Indus River) မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ် ဍုင်ပါကာတ်သတာန် ကဵု အိန္ဒိယလပါ်သၟဝ်ကျာရ။{{sfn|Flood|1996|p=6}}{{refn|group=note|The Indo-Aryan word ''Sindhu'' means &quot;river&quot;, &quot;ocean&quot;.{{sfn|Flood|2008|p=3}} It is frequently being used in the [[Rigveda]]. The Sindhu-area is part of [[Āryāvarta]], &quot;the land of the Aryans&quot;.}} နကဵုလညာတ် Gavin Floodမ္ဂး &quot;ယၟုဂကောံမၞိဟ် မကော်ဂး ''ဟိန္ဒူ'' ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်ပါသဳ (အဳရာန်) မကော်စ ဂကောံမၞိဟ်/ဂကူ မပဒတဴ ဗဒါဲၜဳအေန်ဒူ မဒှ်မအရေဝ် မကၠုင်နူ သံသကြိုတ်''သိန္ဒု''&quot;၊{{sfn|Flood|1996|p=6}} ဗွဲမကၠးဖ္ဍးဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ် Darius I (550–486 BCE) မချူလဝ် ပ္ဍဲဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;arvindsharmahhhh2&quot;&gt;{{Cite journal |jstor = 3270470|title = On Hindu, Hindustān, Hinduism and Hindutva|journal = Numen|volume = 49|issue = 1|pages = 1–36|last1 = Sharma|first1 = Arvind|year = 2002|doi = 10.1163/15685270252772759}}&lt;/ref&gt; ယၟုမ္ဂး ''ဟိန္ဒူ'' မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု အခိင်တမၠာတေအ်ဂှ် ဒှ်ယၟု ပထဝဳမွဲတုဲ ဟွံဒှ် ယၟုမပစၞး ဘာသာမစၜုဲစၜော်မွဲရ။{{sfn|Flood|1996|p=6}} ယၟုမ္ဂး &quot;ဟိန္ဒူ&quot; နဒဒှ် ဘာသာမစုဲစၜော်မွဲဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု လိက်ကြုက် နူကဵု ခေတ် ၇ ဗွဝ်ကၠံအေဒဳ မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပရူဘာသာရးပလိုတ် နကဵု Xuanzang၊&lt;ref name=&quot;arvindsharmahhhh2&quot;/&gt; တုဲပၠန် ပ္ဍဲ ၁၄ ဗွဝ်ကၠံဂှ် လိက်ပါသဳ ''Futuhu's-salatin'' နကဵု'Abd al-Malik Isami ရ။{{refn|group=note|There are several views on the earliest mention of 'Hindu' in the context of religion:

# Gavin Flood (1996) states: &quot;In Arabic texts, Al-Hind is a term used for the people of modern-day India and 'Hindu', or 'Hindoo', was used towards the end of the eighteenth century by the British to refer to the people of 'Hindustan', the people of northwest India. Eventually 'Hindu' became virtually equivalent to an 'Indian' who was not a Muslim, Sikh, Jain or Christian, thereby encompassing a range of religious beliefs and practices. The '-ism' was added to Hindu in around 1830 to denote the culture and religion of the high-caste Brahmans in contrast to other religions, and the term was soon appropriated by Indians themselves in the context of building a national identity opposed to colonialism, though the term 'Hindu' was used in Sanskrit and Bengali hagiographic texts in contrast to 'Yavana' or Muslim as early as the sixteenth century&quot;.({{harvnb|Flood|1996|p=6}})
# [[Arvind Sharma]] (2002) and other scholars state that the 7th-century Chinese scholar [[Xuanzang]], whose 17 year travel to India and interactions with its people and religions were recorded and preserved in Chinese language, uses the transliterated term ''In-tu'' whose &quot;connotation overflows in the religious&quot;.&lt;ref name=&quot;arvindsharmahhhh2&quot;/&gt; Xuanzang describes [[Hindu temple|Hindu Deva-temple]]s of the early 7th century CE, worship of [[Surya|Sun]] deity and [[Shiva]], his debates with scholars of Samkhya and Vaisheshika schools of Hindu philosophies, monks and monasteries of Hindus, Jains and Buddhists (both Mahayana and Theravada), and the study of the Vedas along with Buddhist texts at [[Nalanda]].&lt;ref&gt;Stephen Gosch and Peter Stearns (2007), ''Premodern Travel in World History'', Routledge, {{ISBN|978-0415229418}}, pages 88–99&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Arvind Sharma (2011), Hinduism as a Missionary Religion, State University of New York Press, {{ISBN|978-1438432113}}, pages 5–12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bonnie Smith et al. (2012), ''Crossroads and Cultures, Combined Volume: A History of the World's Peoples'', Macmillan, {{ISBN|978-0312410179}}, pages 321–324&lt;/ref&gt;
# Arvind Sharma (2002) also mentions the use of word ''Hindu'' in Islamic texts such those relating to 8th-century Arab invasion of Sindh by Muhammad ibn Qasim, Al Biruni's 11th-century text ''Tarikh Al-Hind'', and those of the Delhi Sultanate period, where the term ''Hindu'' retains the ambiguities of including all non-Islamic people such as Buddhists and of being &quot;a region or a religion&quot;.&lt;ref name=arvindsharmahhhh2&gt;{{Cite journal |jstor = 3270470|title = On Hindu, Hindustān, Hinduism and Hindutva|journal = Numen|volume = 49|issue = 1|pages = 1–36|last1 = Sharma|first1 = Arvind|year = 2002|doi = 10.1163/15685270252772759}}&lt;/ref&gt;
# [[David Lorenzen]] (2006) states, citing Richard Eaton: &quot;one of the earliest occurrences of the word 'Hindu' in Islamic literature appears in 'Abd al-Malik Isami's Persian work, ''Futuhu's-salatin'', composed in the Deccan in 1350. In this text, 'Isami uses the word 'hindi' to mean Indian in the ethno-geographical sense and the word 'hindu' to mean 'Hindu' in the sense of a follower of the Hindu religion&quot;.&lt;ref&gt;David Lorenzen (2006), ''Who Invented Hinduism: Essays on Religion in History'', Yoda Press, {{ISBN|978-8190227261}}, page 33&lt;/ref&gt;
# David Lorenzen (2006) also mentions other non-Persian texts such as ''Prithvíráj Ráso'' by ~12th century Canda Baradai, and epigraphical inscription evidence from Andhra Pradesh kingdoms who battled military expansion of Muslim dynasties in the 14th century, where the word 'Hindu' partly implies a religious identity in contrast to 'Turks' or Islamic religious identity.&lt;ref&gt;David Lorenzen (2006), ''Who Invented Hinduism: Essays on Religion in History'', Yoda Press, {{ISBN|978-8190227261}}, pages 32–33&lt;/ref&gt; One of the earliest uses of word 'Hindu' in religious context, in a European language (Spanish), was the publication in 1649 by Sebastiao Manrique.&lt;ref&gt;David Lorenzen (2006), ''Who Invented Hinduism: Essays on Religion in History'', Yoda Press, {{ISBN|978-8190227261}}, page 15&lt;/ref&gt;}}

Thapar ဟီု မအရေဝ်မ္ဂး ''ဟိန္ဒူ''ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ကိုပ်ကၠာတေအ် နကဵု ''ဟေပတဟိန္ဒု (heptahindu)'' ပ္ဍဲAvesta – မတုပ်ကဵု ''သပ္တ သိန္ဒု (sapta sindhu)''၊ ''hndstn'' (ပတိတ်ရမ္သာင် ''ဟိန္ဒုသတာန် (Hindustan)'') ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ် သသနဳယာန် (Sasanian inscription) နကဵု အေဒဳ ၃ ဗွဝ်ကၠံတုဲ ယၟုဂှ် မကော်စ ဒေသ ပ္ဍဲအာရှသၠုင်ကျာ ဗွဲဒိုဟ်ဗာယပ်ရ။&lt;ref&gt;Romila Thapar (2004), ''Early India: From the Origins to A.D. 1300'', University of California Press, {{ISBN|978-0520242258}}, page 38&lt;/ref&gt; မလိက်အာရာပ် ''အယ်-ဟိန်ဒ (al-Hind)'' ဂှ် ရန်တၟအ် မကော်စ ဂကူမၞိဟ် မပဒတဴ ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ် ၜဳအေန်ဒု ရ။ {{sfn|Thapar|1993|p=77}} မအရေဝ်အာရာပ်ဝွံလေဝ် ကေတ်နူကဵု မအရေဝ်ပါသဳ နူကဵုအခိင်ပါသဳ ကိုပ်ကၠာအေဿလာမ် ဟွံကတဵုဒှ် မရန်တၟအ် ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယဂမၠိုင်ရ။ ၜိုတ် ၁၃ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ယၟုဍုင် ဟိန္ဒူသတာန် (Hindustan) ဂှ် ဒှ်ယၟုတၞဟ် သွက်ဂကူအိန္ဒိယဂမၠိုင်၊ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဍုင်ဟိန္ဒူ (ဟိန္ဒူသန္ထာန်)ရ။{{sfn|Thompson Platts|1884}}{{refn|group=note|In ancient literature the name ''Bharata'' or ''Bharata Vrasa'' was being used.({{harvnb|Garg|1992|p=3}})}}

မအရေဝ် ''ဟိန္ဒူ'' ဂှ် ဗွဲကြဴ စချူကၠုင် ပ္ဍဲလိက်သံသကြိုတ် မပ္တံကဵု ပ္ဍဲလိက် ''ရာဇတရန္ဂိနဳ'' (Hinduka, c. 1450) တုဲပၠန် ပ္ဍဲ အကြာ ၁၆-၁၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲလိက်ဘာသာဗင်္ဂါလဳ လိက်ဂေါဒိယာ ဝိသနဝ (Gaudiya Vaishnava) သီုကဵု ပ္ဍဲလိက် စိန္တယ ဆရိတံရိတ (Chaitanya Charitamrita) ကေုာံ စိန္တယ ဘဂဝတ (Chaitanya Bhagavata)တအ်ရ။ လိက်တအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜး ဗီုဟိန္ဒူ မတၞဟ်ခြာ နူကဵု မုသလေန်ရ။ မုသလေန်ဂှ် ညးကော် ပ္ဍဲလိက်ဂှ် ယဝနဿ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ညးသအာင်/ညးဍုင်သအာင် ဟွံသေင်မ္ဂး မ္လေစ္ဆ (Mleccha) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အရိုင်&quot;၊ ပ္ဍဲကဵု လိက် ဘက္တ မလ (''Bhakta Mala'') မချူလဝ် &quot;''ဟိန္ဒူ ဓမ္မ''&quot;ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|title=The Word 'Hindu' in Gauḍīya Vaiṣṇava Texts| author = O'Conell, Joseph T.| journal= Journal of the American Oriental Society| volume= 93| number =3 | year =1973| pages=340–344| doi=10.2307/599467| jstor = 599467}}&lt;/ref&gt; စိုပ်ၜိုတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ကောန်ဗၞိက် ရဲယူရောပ်တအ် စိုပ်ကၠုင် အိန္ဒိယတုဲ ဘာသာစၜုဲစၜော် အိန္ဒိယဂှ် ကော်စ  ''ဟိန္ဒူ (Hindus)''ရ။

== ပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဂမၠိုင် ==

ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် စပ်ကဵု ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ကေုာံ အခိုက်ပြဝေဏဳတုဲ နွံလညာတ်နာနာသာ်ကီုလေဝ် မၞိဟ်ကဆံင်မသၠုင်ပြဲ မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဗီုကဵု လကျာ် ဟွံမဲ၊ ညးမကလိဂွံလဝ် အဝဵုအသဳ မဆေင်ကဵုဘာသာ ညးမရှ်ေသှ်ေတအ် သ္ဒးကဠင်အမိင်ဟေင် ဗီုဏအ်လေဝ် ဟွံမဲ၊ ဂကောံပကင်ရင်အုပ်ဓုပ် ဟွံမဲ၊ ပရောဗက် ဟွံမဲ၊ ဒးရှ်ေသှ်ေ ကျာ်မွဲဇကုဟေင် ဗီုဏအ် ဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ်တုဲ ၜိုတ်ဂလိုင်ဇကု မနွံပၟိက်ဂှ် ဇကုရုဲစှ်တုဲ ရှ်ေသှ်ေဂွံ၊ တုဲပၠန် အရာအိုတ်သီုဂှ် နဒဒှ်ညံင်ရဴကျာ်ဖအိုတ် စွံစိုတ်တုဲ ရှ်ေသှ်ေဂွံ၊ တုဲပၠန် ဇကုရုဲစှ်ကေတ် ကျာ်မွဲဇကုဓဝ်တုဲ ရှ်ေသှ်ေလေဝ်ဂွံ၊ မွဲဟွံရှ်ေသှ်ေ ဇကုမွဲဓဝ် မမံင်ကေတ်တ်လေဝ်ဂွံ၊ ကျာ် ဒေဝတဴ ဟွံမဲ စှ်ေစိုတ်ဗီုဏအ်လေဝ်ဂွံ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး စၞးမရှ်ေသှ်ေကျာ် ဒေဝတဴတအ်ဂှ် စွံအဓိက စေတနာလတူကောန်မၞိဟ် ဗီုဏအ်လေဝ်ဂွံကီုရ။&lt;ref&gt;[[Julius J. Lipner]] (2009), ''Hindus: Their Religious Beliefs and Practices'', 2nd Edition, Routledge, {{ISBN|978-0-415-45677-7}}, page 8; Quote: &quot;[...] one need not be religious in the minimal sense described to be accepted as a Hindu by Hindus, or describe oneself perfectly validly as Hindu. One may be polytheistic or monotheistic, monistic or pantheistic,henotheistic, panentheistic ,pandeistic, even an agnostic, humanist or atheist, and still be considered a Hindu.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lester Kurtz (Ed.), Encyclopedia of Violence, Peace and Conflict, {{ISBN|978-0123695031}}, Academic Press, 2008&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;MK Gandhi, ''[http://www.mkgandhi.org/ebks/essence_of_hinduism.pdf The Essence of Hinduism]'', Editor: VB Kher, Navajivan Publishing, see page 3; According to Gandhi, &quot;a man may not believe in God and still call himself a Hindu.&quot;&lt;/ref&gt; လညာတ် မဆေင်ကဵု ပြသၞာ မဆေင်ကဵု ဓဝ်ပတှ်ေ ကေုာံ အခိုက်မံင်စံင်ဘဝ မပတံကဵု မဟွံစဖျုန်၊ ဂၠံင်တရဴမဟွံပကီုပရာပ်၊ မပတှ်ေကေတ် ချိုတ်တုဲ ကလေင်ဒှ်၊ သီုကဵု ကဆံင်ဂကူမၞိဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာမဒးပါ်ပါဲတုဲ မဒှ်အရာ မဒးဒ္ဂေတ်ဗက်ဟေင် ဟွံသေင်ရ။&lt;ref name=&quot;Doniger&quot; /&gt;{{page needed|date=October 2019}}

ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် နွံကဵုအခိုက်ကၞာ ကေုာံ လညာတ်ဗွဲမလှဲလး မသက်ကုပယျဵုတုဲ ဂွံပံက်ပွံက် အရာလဵု မဒှ် ဘာသာဟိန္ဒူ ဒှ်အရာ မလောဲသွာမွဲ ဟွံသေင်ရ။ {{sfn|Flood|1996|p=6}} ဟိန္ဒူဂှ် ဒှ်အာဘာသာ &quot;ဗီုပိုယ် မနွံပၟိက် မိက်ဂွံ ကံက်အဓိပ္ပါယ်ဂှ် ကံက်ကေတ်ဂွံရ။&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |title= Hinduism: A Very Short Introduction|url= https://archive.org/details/hinduismveryshor0000knot|edition= |last= Knott|first= Kim|year= 1998|publisher= Oxford University press|location= Oxford|isbn= 978-0-19-285387-5|page= [https://archive.org/details/hinduismveryshor0000knot/page/117 117]}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ ဟိန္ဒူဂှ် ပံက် ပွံက်နာနာသာ် မပ္တံကဵု နဒဒှ် ဘာသာမစ္ၜုဲစ္ၜော်မွဲ၊ နဒဒှ် ဘာသာအခိုက်ကၞာမွဲ၊ (a religious tradition)၊ နဒဒှ် ဒတန်မဖန်ဗဒှ် သွက်ဂွံ လျိုင်ပတှ်ေဘာသာမွဲ၊ ကေုာံ နဒဒှ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ်သွက်ဘဝမွဲရ။{{sfn|Sharma|2003|p=12-13}}{{refn|group=note|name=&quot;definition&quot;|Hinduism is variously defined as a &quot;religion&quot;, &quot;set of religious beliefs and practices&quot;, &quot;religious tradition&quot;, &quot;a way of life&quot; ({{harvnb|Sharma|2003|pp=12–13}}) etc. For a discussion on the topic, see: &quot;Establishing the boundaries&quot; in {{harvnb|Flood|2008|pp=1–17}}}} နကဵု လညာတ် စၟတ်သမ္တီ ကောန်ရးပလိုတ်တအ်မ္ဂး ဟိန္ဒူဂှ် ဒှ်ဘာသာ မလျိုင်ပတှ်ေမွဲ မတုပ်ညံင်ရဴ ဘာသာတၞဟ်သအာင်တအ်ကီုရ။ ပ္ဍဲအိန္ဒိယ မအရေဝ်မ္ဂး ဓမ္မ/ဓရ် ဂှ် အဓိပ္ပါယ်လှဲလး နူကဵု လညာတ် ဗီုရဲရးပလိုတ်တအ် မကၠိုဟ်လဝ်ဏီရ။

ပွမလ္ၚတ် ပရူအခိုက်ကၞာ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ အိန္ဒိယဂှ် ဒှ်ပွံက် ဘာသာဟိန္ဒူရ။ (ဝါ) ဘာသာဟိန္ဒူဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ဘာသာ အိန္ဒိယရ။&lt;ref&gt;{{harvnb|Sweetman|2004}}; {{harvnb|King|1999}}&lt;/ref&gt; စတမ်နူ ၁၉၉၀တအ်တုဲ ပရူဘာသာဟိန္ဒူ ကေုာံ အရာမဆက်စပ် ကုဟိန္ဒူဂှ် ဒှ်အရာမပါ်ပါဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဗွိုင်တၠပညာ ဘာသာဟိန္ဒူတအ်ကီု{{sfn|Sweetman|2004}}{{Refn|group=note|Sweetman mentions:

* Wilhelm Halbfass (1988), ''India and Europe''
* IXth European Conference on Modern Asian Studies in Heidelberg (1989), ''Hinduism Reconsidered''
* [[Ronald Inden]], ''Imagining India''
* [[Carol Breckenridge]] and [[Peter van der Veer]], ''Orientalism and the Postcolonial Predicament''
* Vasudha Dalmia and [[Heinrich von Stietencron]], ''Representing Hinduism''
* [[S.N. Balagangadhara]], ''The Heathen in his Blindness...''
* [[Thomas Trautmann]], ''Aryans and British India''
* Richard King (1989), ''Orientalism and religion''}} သီုကဵု ဗွိုင်တၠပညာရးပလိုတ်တအ်ရ။{{sfn|Nussbaum|2009}}{{refn|group=note|See [[Rajiv Malhotra]] and [[Being Different]] for a critic who gained widespread attention outside the academia, [[Invading the Sacred]], and [[Hindu studies]].}}

=== ပြကာရဗေဒ (Typology) ===
[[File:Aum Om navy blue circle coral.svg|thumb|ဥုံ၊ မချူလဝ် နကဵု အက္ခရ် ဒေဝနာဂရဳ၊ မဒှ် သင်္ကေတ ဘာသာဟိန္ဒူ]]

ဘာသာဟိန္ဒူ မကော်ဒၟံင်လၟုဟ်ဂှ် ပါ်ကရေက် ဂိုဏ်ဇၞော်ဇၞော် မဂၠိုင်ကဵုပြာကာဂွံမာန်ရ။ အတိုင်အခိုက်တြေံ (ဝါ) အတိုင်ဝင်မ္ဂး နွံ ဆဋ္ဌဒေသနာ (တြဴဒေသနာ)၊ ၜါဂိုဏ်၊ ဝေဒန္တ ကေုာံ ယောဂ မြဴသာ်ဝွံ ဗွဲအပြောမ်ပါ်ကေတ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|title=Development and Religion: Theology and Practice|url=https://books.google.com/books?id=DIvHQc0-rwgC&amp;pg=PA28|author=Matthew Clarke|publisher=Edward Elgar Publishing|year=2011|page=28|isbn=9780857930736}}&lt;/ref&gt;ယဝ်ရ ပါ်နကဵု ဂကောံကျာ်ဒေဝတဴဂမၠိုင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵုဟိန္ဒူဂှ် ပါ်ဂွံပန်ဝါဒ - ဂကောံကျာ်ဗိသၞုဟ်ဂှ် ဝါဒဗိသၞုဟ်၊ ဂကောံကျာ်သဳဝဂှ် ဝါဒသဳဝ၊ ဂကောံကျာ်ဒေဝဳဂှ် ဝါဒသကတ၊ ကေုာံ ဂကောံဒေဝတဴမသုန်သမာရတိဂှ် ဝါဒသမာရတိ။{{sfn|Nath|2001|p=31}}{{sfn|Flood|1996|pp=113, 154}} ဘာသာဟိန္ဒူ သီုပတှ်ေကေတ် ညးတၠဣဓိ မပ္တံကဵု ဒေဝတဴဂမၠိုင်၊ ကျာ်တၠဣဓိကြဳဇှ် မွဲဇကုကီု သီုကဵု ဗွဲမဂၠိုင်၊ တုဲပၠန် ဒေဝတဴတအ်ပၠန်လေဝ် ဗွဲမဗဗွဲ ကုမဆေင်စပ် ကုညးဂှ် ညးနွံဣဓိကြဳဇှ် နကဵုကဆံင်နာနာသာ်ရ။{{sfn|Flood|1996|p=14}} အရာတၟေင်တၞဟ် မနွံ ပ္ဍဲဘာသာဟိန္ဒူဂှ် ညးတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ နွံကဵု အာတမင် (ātman) (နာမ် ကေုာံ အဲ)၊ အာတမင်ဂှ် နွံကဵု မကလေင်ကတဵု (ချိုတ်တုဲ ကလေင်ဒှ်)၊ တုဲပၠန် ကမ်၊ သီုကဵု ပတှ်ေကေတ် ပ္ဍဲဓမ္မ၊ ဓမ္မဟီုဂှ် (တာလျိုင်၊ အရာမဍာံ၊ သၞောဝ်/သဳလ်၊ အရာမဒးဇၞော်ပၟဝ်၊ ဒ္ဂေတ် ကေုာံ ဂၠံင်တရဴဒ္ဂေတ်ဘဝတအ်ဂှ် လုပ်လၟိဟ်ဓရ်ဖအိုတ်ရ။

== Notes ==
{{Reflist|group=note|30em}}

''Subnotes''

{{Reflist|group=subnote}}

== References ==

&lt;!-- Please do not edit here, if you came here to provide citations please read WP:CITE for more info on how to do so. Thank you. --&gt;

{{reflist|20em}}

== Sources ==

&lt;!-- ------------------------------------------------------------------------
 Only references that are actually used and cited in the article should be
 placed here. Mainly list only books, and journals (not websites, newspapers).
 List in alphabetical order, by first author's last name.
 Try maintaining a standard formatting style and add ISBN numbers if possible.
 See http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Cite_sources for further details.
---- --&gt;

=== Printed sources ===
{{Refbegin|30em}}
* {{Cite book | last =Anthony | first =David W. | year =2007 | title =The Horse The Wheel And Language. How Bronze-Age Riders From the Eurasian Steppes Shaped The Modern World | url =https://archive.org/details/horsewheellangua0000anth | publisher =Princeton University Press | ref =harv }}
* {{cite book |last=Avari |first=Burjor |authorlink=Burjor Avari |title=Islamic Civilization in South Asia: A history of Muslim power and presence in the Indian subcontinent |url=https://archive.org/details/islamiccivilizat0000avar |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-0-415-58061-8 |ref=harv }}
* {{Cite book |last=Ayalon |first=David |year=1986 |title=Studies in Islamic History and Civilisation |publisher=BRILL |isbn=978-965-264-014-7 |ref=harv}}
* {{Cite book | last=Basham | first=Arthur Llewellyn | authorlink=Arthur Llewellyn Basham | year=1989 | title=The Origins and Development of Classical Hinduism | publisher=Oxford University Press | url=https://books.google.com/books?id=2aqgTYlhLikC | ref=harv | isbn=9780195073492 }}
* {{Cite book | last =Basham | first =A. L. | authorlink =Arthur Llewellyn Basham | year =1999 | title =A Cultural History of India | url =https://archive.org/details/culturalhistoryo0000unse_a6l4 | publisher =[[Oxford University Press]] | isbn=978-0-19-563921-6 |ref=harv}}
*{{cite book |ref=harv |first=Surinder Mohan |last=Bhardwaj |title=Hindu Places of Pilgrimage in India: A Study in Cultural Geography |url=https://books.google.com/books?id=D6XJFokSJzEC |year=1983 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-04951-2 }}
* {{Cite book|last=Bhaskarananda|first=Swami|year=1994|title=Essentials of Hinduism|publisher=Viveka Press|isbn=978-1-884852-02-2|url=https://archive.org/details/isbn_9781884852022}}
* {{Cite book | last =Bowker | first =John | year =2000 | title =The Concise Oxford Dictionary of World Religions | url =https://archive.org/details/isbn_9780192800947 | publisher =Oxford University Press | ref =harv }}
* {{Cite book | last = Brodd | first = Jeffrey | title = World Religions | url = https://archive.org/details/worldreligionsvo00unse | publisher = Saint Mary's Press | year = 2003 | location = Winona, MN | isbn = 978-0-88489-725-5 | ref = harv }}
* {{Cite book | last =Bronkhorst | first =Johannes | year =2007 | title =Greater Magadha: Studies in the Culture of Early India | publisher =BRILL}}
* {{Cite book | last =Bryant | first =Edwin | authorlink =Edwin Bryant (author) | year =2007 | title =Krishna: A Sourcebook | url =https://archive.org/details/krishnasourceboo0000unse | publisher =Oxford University Press | ref =harv }}
* {{Cite book  |last =Burley | first =Mikel | year =2007 | title =Classical Samkhya and Yoga: An Indian Metaphysics of Experience | publisher =Taylor &amp; Francis |ref=harv}}
* {{Cite book | last = Clarke | first = Peter Bernard | authorlink = Peter B. Clarke | title = New Religions in Global Perspective | url = https://archive.org/details/newreligionsingl0000clar | publisher = Routledge | year = 2006 | page = [https://archive.org/details/newreligionsingl0000clar/page/209 209] | isbn = 978-0-7007-1185-7 | ref = harv }}
* {{Cite book | last =Comans | first =Michael | year =2000 | title =The Method of Early Advaita Vedānta: A Study of Gauḍapāda, Śaṅkara, Sureśvara, and Padmapāda | place =Delhi | publisher =Motilal Banarsidass |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Cousins | first =L. S. | year =2010 | chapter=Buddhism |title=The Penguin Handbook of the World's Living Religions | publisher =Penguin | chapter-url =https://books.google.com/books?id=bNAJiwpmEo0C |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Crangle | first =Edward Fitzpatrick | year =1994 | title =The Origin and Development of Early Indian Contemplative Practices | publisher =Otto Harrassowitz Verlag |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Doniger | first =Wendy | authorlink =Wendy Doniger | year =2000 | title =Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions | publisher =Merriam-Webster | url =https://books.google.com/books?id=ZP_f9icf2roC | ref =harv | isbn =9780877790440 }}
* {{Cite book | last =Doniger | first =Wendy | year =2010 | title =The Hindus: An Alternative History | publisher =Oxford University Press | url =https://books.google.com/books?id=nNsXZkdHvXUC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q=history%20of%20hinduism | ref =harv | isbn =9780199593347 }}
* {{Cite book |last =Eaton |first =Richard M. |year =1993 |title =The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher =University of California Press |url =http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft067n99v9;brand=ucpress |ref =harv }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527003759/http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft067n99v9;brand=ucpress |date=2016-05-27 }}
* {{Cite book |last =Eaton |first =Richard M. |year =2000a |title =Temple desecration in pre-modern India. Part I |journal =Frontline |url =http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/txt_eaton_temples1.pdf |ref =harv }}
* {{Cite book |last =Eaton |first =Richard M. |year =2006 |chapter =Introduction |editor-last1 =Chatterjee |editor-first1 =Indrani |editor-last2 =Eaton |editor-first2 =Richard M. |title =Slavery and South Asian History |publisher =Indiana University Press 0–2533 |isbn =978-0-253348104 |ref=harv}}
*{{cite book|ref=harv|author=Diana L. Eck|authorlink=Diana L. Eck|title=India: A Sacred Geography|url=https://books.google.com/books?id=uD_0P6gS-vMC|year=2012|publisher=Harmony|isbn=978-0-385-53190-0}}
* {{Cite book | last =Eliot | first =Sir Charles |authorlink=Charles Eliot (diplomat)|year=2003|title=Hinduism and Buddhism: An Historical Sketch|publisher= Munshiram Manoharlal|edition=Reprint|volume=I|isbn=978-81-215-1093-6 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Embree | first =Ainslie T. | authorlink=Ainslie Embree | year =1988 | title =Sources of Indian Tradition. Second Edition. volume One. From the beginning to 1800 | publisher =Columbia University Press |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Esposito | first =John | authorlink =John Esposito | year =2003 | chapter =Suhrawardi Tariqah | title =The Oxford Dictionary of Islam | url =https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_j1d2 | publisher =Oxford University Press | isbn =978-0195125597 | ref =harv }}
* {{Cite book | last = Feuerstein | first = Georg | authorlink = Georg Feuerstein | title = The Yoga Tradition | publisher = Motilal Banarsidass | year = 2002 | isbn = 978-3-935001-06-9 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Flood | first =Gavin D. | authorlink =Gavin Flood | year =1996 | title =An Introduction to Hinduism | url =https://archive.org/details/introductiontohi0000floo_n5j0 | publisher =Cambridge University Press | ref =harv }}
* {{Cite book | last =Flood | first =Gavin  |year =2006 | title =The Tantric Body. The Secret Tradition of Hindu Religion | publisher =I.B Taurus |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Flood | first =Gavin | year =2008 | title =The Blackwell Companion to Hinduism | publisher =John Wiley &amp; Sons |ref=harv}}
* {{Cite book |last =Fowler |first =Jeaneane D. |year =1997 |title =Hinduism: Beliefs and Practices |url =https://archive.org/details/hinduismbeliefsp0000fowl |publisher =Sussex Academic Press |ref =harv }}
* {{Cite book |last=Fuller |first=Christopher John |year=2004 |title=The Camphor Flame: Popular Hinduism and Society in India |url=https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-12048-5 |ref=harv }}
* {{Cite journal | last =Gaborieau | first =Marc | date =June 1985 | title =From Al-Beruni to Jinnah: Idiom, Ritual and Ideology of the Hindu-Muslim Confrontation in South Asia | url =https://archive.org/details/sim_anthropology-today_1985-06_1_3/page/7 | journal =Anthropology Today | volume =1 | issue =3 | pages =7–14 | doi =10.2307/3033123 | jstor =3033123 | ref =harv }}
* {{Cite book | last =Garg | first =Gaṅgā Rām | year =1992 | title =Encyclopaedia of the Hindu World, Volume 1 | publisher =Concept Publishing Company | url =https://books.google.com/books?id=w9pmo51lRnYC | ref =harv | isbn =9788170223740 }}
* {{Cite book | last =Ghurye | first =Govind Sadashiv | authorlink =G. S. Ghurye | year =1980 | title =The Scheduled Tribes of India | publisher =Transaction Publishers | url =https://books.google.com/books?id=pTNmCIc9hCUC | ref =harv | isbn =9781412838856 }}
* {{Cite book|last=Gombrich|first=Richard F.|authorlink=Richard Gombrich|title=Theravāda Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo|url=https://archive.org/details/theravadabuddhis00gomb|publisher=London: Routledge|year=1988|isbn=978-0-415-07585-5}}
* {{Cite book | last =Gombrich | first =Richard F. | authorlink=Richard Gombrich | year =1996 | title =Theravada Buddhism. A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo | place =London and New York | publisher =Routledge |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Gomez | first =Luis O. | year =2013 | chapter=Buddhism in India |editor=Joseph Kitagawa |title=The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture | publisher=Routledge | chapter-url=https://books.google.com/books?id=9fyzAAAAQBAJ&amp;pg=PA42 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Grapperhaus | first =F. H. M. | year =2009 | title =Taxes through the Ages | isbn =978-9087220549 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Halbfass | first =Wilhelm | year =1991 | title =Tradition and Reflection | publisher =SUNY Press | url =https://books.google.com/books?id=-5fImMZMqNIC | ref =harv | isbn =9780791403617 }}
* {{Cite book | last =Halbfass | first =Wilhelm | year =1995 | title =Philology and Confrontation: Paul Hacker on Traditional and Modern Vedānta | publisher =SUNY Press |ref=harv}}
* {{Cite book |last=Harman |first=William |chapter=Hindu Devotion |editor-last=Rinehart |editor-first=Robin |title=Contemporary Hinduism: Ritual, Culture, and Practice |url=https://archive.org/details/contemporaryhind0000unse_x1k0 |publisher=ABC-CLIO |year=2004 |isbn=978-1576079058 |pp=[https://archive.org/details/contemporaryhind0000unse_x1k0/page/99 99]–122 |ref=harv }}
* {{Cite book | last =Harshananda |first=Swami |year=1989 |title=A Bird's Eye View of the Vedas, in &quot;Holy Scriptures: A Symposium on the Great Scriptures of the World&quot; |place=Mylapore |publisher= Sri Ramakrishna Math |edition=2nd |isbn=978-81-7120-121-1 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Hardy | first =P. | year =1977 | title =Modern European and Muslim explanations of conversion to Islam in South Asia: A preliminary survey of the literature | journal =Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain &amp; Ireland| volume = 109| issue=2| pages= 177–206 |ref=harv | doi=10.1017/s0035869x00133866}}
* {{Cite book | last =Harvey | first =Andrew | authorlink =Andrew Harvey (religious writer) | year =2001 | title =Teachings of the Hindu Mystics | url =https://archive.org/details/teachingsofhindu0000unse | publisher =Shambhala | isbn =978-1-57062-449-0 | ref =harv }}
* {{Cite book | last =Hiltebeitel | first =Alf | year =2002 | chapter =Hinduism |editor=Joseph Kitagawa |title=The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture | publisher =Routledge | chapter-url =https://books.google.com/books?id=kfyzAAAAQBAJ&amp;printsec=frontcover |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Hiltebeitel | first =Alf | year =2007 | chapter=Hinduism |editor=Joseph Kitagawa |title=The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture |chapter-format=Digital printing | publisher =Routledge | chapter-url =https://books.google.com/books?id=9fyzAAAAQBAJ |ref=harv}}
* {{Cite book | last1 =Hopfe | first1 =Lewis M. | last2 =Woodward | first2 =Mark R. | authorlink2 =Mark R. Woodward | year =2008 | title =Religions of the World | publisher =Pearson Education | url =https://books.google.com/books?id=BVbiMBDVrdEC&amp;pg=PA79 | ref =harv | isbn =9780136061779 }}
* {{Cite book | last =Inden | first =Ronald | authorlink = Ronald Inden | year =1978 | chapter=Ritual, Authority, and Cycle Time in Hindu Kingship |editor=John F. Richards |title=Kingship and Authority in South Asia | place =New Delhi | publisher =South Asian Studies |ref=harv}}
* {{Cite book | last= Inden | first =Ronald B. | year =2000 | title =Imagining India | publisher =C. Hurst &amp; Co. Publishers |ref=harv}}
*{{cite book |ref=harv |author=Knut A. Jacobsen |title=Pilgrimage in the Hindu Tradition: Salvific Space |url=https://books.google.com/books?id=Kn6_3oBFAqIC |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-59038-9 }}
* {{Cite book | last = Johnson | first = W. J. | title = A Dictionary of Hinduism | url = https://archive.org/details/dictionaryofhind00unse | publisher = Oxford University Press | year = 2009 | isbn = 978-0-19-861025-0 | ref = harv }}
* {{Cite book | last1 =Jones | first1 =Constance | last2 =Ryan | first2 =James D. | year =2006 | title =Encyclopedia of Hinduism | publisher =Infobase Publishing | url =https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC&amp;pg=PR17#v=onepage&amp;q=hinduism%20neolithic | ref =harv | isbn =9780816075645 }}
* {{Cite journal | last =Jouhki | first =Jukka | year =2006 | title =Orientalism and India | journal =J@rgonia | volume =8 | url =http://research.jyu.fi/jargonia/artikkelit/jargonia8.pdf | ref =harv }}
*{{cite book |last=Kane |first=P. V. |authorlink=Pandurang Vaman Kane |year=1953 |title=History of Dharmaśāstra: Ancient and Medieval Religious and Civil Law in India |volume=4 |url=https://archive.org/details/HistoryOfDharmasastraancientAndMediaevalReligiousAndCivilLawV.4 |ref=harv }}
* {{Cite book | last =Khanna | first =Meenakshi | year =2007 | title =Cultural History Of Medieval India | publisher =Berghahn Books |ref=harv}}
* {{Cite book | last =King | first =Richard | authorlink =Richard E. King | year =1999 | title =Orientalism and Religion: Post-Colonial Theory, India and &quot;The Mystic East&quot; | url =https://archive.org/details/orientalismrelig0000king | publisher =Routledge | ref =harv }}
* {{Cite journal | last =King | first= Richard | year=1999 | title =Orientalism and the Modern Myth of &quot;Hinduism&quot; | journal =NUMEN |volume=46 | issue= 2 |pages=146–185 |ref={{sfnref|King|1999-B}} | doi=10.1163/1568527991517950}}
* {{Cite book | last =King | first =Richard | year =2001 | title =Orientalism and Religion: Post-Colonial Theory, India and &quot;The Mystic East&quot; | publisher =Taylor &amp; Francis e-Library |ref=harv}}
* {{Cite book | last =King | first =Richard | year =2002 | title =Orientalism and Religion: Post-Colonial Theory, India and &quot;The Mystic East&quot; | publisher =Routledge |ref=harv}}
*{{cite book |ref=harv |author=Klaus K. Klostermaier |title=Survey of Hinduism, A: Third Edition |url=https://books.google.com/books?id=8CVviRghVtIC |year=2010 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-8011-3 }}
* {{Cite book | last =Klostermaier | first =Klaus K. | authorlink=Klaus Klostermaier | year =1994 | title =A Survey of Hinduism |edition=2nd | publisher =SUNY Press |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Klostermaier | first =Klaus K. | year =2007 | title =A Survey of Hinduism | edition =3rd | publisher =SUNY Press | url =https://books.google.com/books?id=E_6-JbUiHB4C | ref =harv | isbn =9780791470824 }}
* {{Cite book | last =Knott | first =Kim | year =1998 | title =Hinduism: A Very Short Introduction | publisher =Oxford University Press | url =https://books.google.com/books?id=p4kzNzII3zAC&amp;pg=PA6#v=onepage&amp;q=roots%20of%20hinduism | ref =harv | isbn =9780191606458 }}
* {{Cite journal | last1 =Koller | first1 =J. M. | title =The Sacred Thread: Hinduism in Its Continuity and Diversity, by J. L. Brockington (Book Review) | url =https://archive.org/details/sim_philosophy-east-and-west_1984-04_34_2/page/234 | jstor =1398925 | pages =234–236 | volume =34 | issue =2 | journal =Philosophy East and West | year =1984 | ref =harv | doi =10.2307/1398925 }}
* {{Cite book | last=Kramer | first=Kenneth | year=1986 | title=World scriptures: an introduction to comparative religions | isbn=978-0-8091-2781-8 | url=https://books.google.com/books?id=RzUAu-43W5oC&amp;pg=PA34 | ref=harv }}
* {{Cite book | last1 =Kulke | first1 =Hermann | authorlink1 =Hermann Kulke | last2 =Rothermund | first2 =Dietmar | authorlink2 =Dietmar Rothermund | year =1998 | title =High-resolution analysis of Y-chromosomal polymorphisms reveals signatures of population movements from central Asia and West Asia into India | publisher =Routledge | accessdate =25 November 2008 | isbn =978-0-415-15482-6 | url =https://books.google.com/books?id=V0GEtXp-GsUC | ref =harv }}
* {{Cite book | last =Larson | first =Gerald | year =1995 | title =India's Agony Over Religion | publisher =SUNY Press | url =https://books.google.com/books?id=wIOSb97ph3EC | ref =harv | isbn =9780791424117 }}
* {{Cite book | last =Larson | first =Gerald James | year =2009 | chapter= Hinduism |title=World Religions in America: An Introduction |pages=179–198 | publisher =Westminster John Knox Press | chapter-url =https://books.google.com/books?id=34vGv_HDGG8C&amp;printsec=frontcover#v=onepage |ref=harv}}
*{{cite book |ref=harv |author=Robert Lingat |title=The Classical Law of India |url=https://books.google.com/books?id=Sauo8iSIj7YC |year=1973 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-01898-3 }}
*{{cite book|ref=harv|author=James G. Lochtefeld|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z|url=https://books.google.com/books?id=g6FsB3psOTIC|year=2002|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-0-8239-3180-4}}
* {{Cite book | last =Lockard | first =Craig A. | year =2007 | title =Societies, Networks, and Transitions. Volume I: to 1500 | publisher =Cengage Learning | url =https://books.google.com/books?id=yJPlCpzOY_QC&amp;pg=PA50 | ref =harv | isbn =978-0618386123 }}
* {{Cite book | last =Long | first =Jeffrey D. | year =2013 | title =Jainism: An Introduction | publisher =I. B. Tauris}}
* {{Cite journal | last =Lorenzen | first =David N. | year =1999 | title =Who Invented Hinduism? | url =https://archive.org/details/sim_comparative-studies-in-society-and-history_1999-10_41_4/page/630 | journal =Comparative Studies in Society and History | volume =41 | issue =4 | pages =630–659 | ref =harv | doi =10.1017/s0010417599003084 }}
* {{Cite book | last =Lorenzen | first =David N. | chapter =Early Evidence for Tantric Religion | editor-last1 =Harper | editor-first1 =Katherine Anne | editor-last2 =Brown | editor-first2 =Robert L. | year =2002 | title =The Roots of Tantra | url =https://archive.org/details/rootsoftantra0000unse | publisher =State University of New York Press | isbn =978-0-7914-5306-3 | ref =harv }}
* {{Cite book | last =Lorenzen | first =David N. | authorlink =David Lorenzen | year =2006 | title =Who Invented Hinduism: Essays on Religion in History | publisher =Yoda Press | url =https://books.google.com/books?id=SO-YmMWpcVEC&amp;printsec=frontcover | ref =harv | isbn =9788190227261 }}
* {{Cite book | last =Malik | first =Jamal | year =2008 | title =Islam in South Asia: A Short History | url =https://archive.org/details/islaminsouthasia0000mali_t5l2 | publisher =Brill Academic | isbn =978-9004168596 | ref =harv }}
* {{Cite book | last =McMahan | first =David L. | year =2008 | title =The Making of Buddhist Modernism | publisher =Oxford University Press | isbn =9780195183276 |ref=harv}}
* {{Cite book | last1 =Melton | first1 =Gordon J. | last2 =Baumann | first2 =Martin | year =2010 | title =Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices (6 volumes) | publisher =ABC-CLIO |ref=harv}}
*{{cite book |ref=harv |author1=Axel Michaels |author2=Barbara Harshav (Transl) |title=Hinduism: Past and Present |url=https://books.google.com/books?id=jID3TuoiOMQC |year=2004 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691089539 }}
* {{Cite book | last =Michaels | first =Axel | authorlink =Axel Michaels | year =2004 | title =Hinduism. Past and present | url =https://archive.org/details/hinduismpastpres0000mich | place =Princeton, New Jersey | publisher =Princeton University Press | ref =harv }}
* {{Cite book | last =Michell | first =George | year =1977 | title =The Hindu Temple: An Introduction to Its Meaning and Forms | publisher =University of Chicago Press | url =https://books.google.com/books?id=ajgImLs62gwC | ref =harv | isbn =9780226532301 }}
* {{Cite book | last =Misra | first =Amalendu | year =2004 | title =Identity and Religion: Foundations of Anti-Islamism in India | url =https://archive.org/details/identityreligion0000misr | publisher =SAGE | ref =harv }}
* {{Cite book |last=Monier-Williams |first=Monier |authorlink=Monier Monier-Williams |year=1974 |title=Brahmanism and Hinduism: Or, Religious Thought and Life in India, as Based on the Veda and Other Sacred Books of the Hindus |publisher=Adamant Media Corporation |url=https://books.google.com/?id=U5IBXA4UpT0C |accessdate=8 July 2007 |series=Elibron Classics |isbn=978-1-4212-6531-5 |ref=harv }}
* {{Cite book|last=Monier-Williams|first=Monier|authorlink=Monier Monier-Williams|year=2001|origyear=first published 1872|title=English Sanskrit dictionary|place=Delhi|publisher=Motilal Banarsidass|url=http://www.ibiblio.org/sripedia/ebooks/mw/index.html|accessdate=24 July 2007|isbn=978-81-206-1509-0|ref=harv}}
* {{Cite book | last =Muesse | first =Mark William | year =2003 | title =Great World Religions: Hinduism | url =http://www.docshut.com/rquv/lectures-on-great-world-religions-hinduism.html | ref =harv }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131227040433/http://www.docshut.com/rquv/lectures-on-great-world-religions-hinduism.html |date=2013-12-27 }}
* {{Cite book | last =Muesse | first =Mark W. | year =2011 | title =The Hindu Traditions: A Concise Introduction | url =https://archive.org/details/hindutraditionsc00mues | publisher =Fortress Press | ref =harv }}
* {{Cite book | last =Nakamura | first =Hajime | authorlink = Hajime Nakamura | year =2004 | title =A History of Early Vedanta Philosophy. Part Two | place =Delhi | publisher =Motilal Banarsidass Publishers Private Limited |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Narayanan | first =Vasudha | year =2009 | title =Hinduism | publisher =The Rosen Publishing Group | url =https://books.google.com/books?id=E0Mm6S1XFYAC&amp;printsec=frontcover | ref =harv | isbn =9781435856202 }}
* {{Cite journal | last =Nath | first =Vijay | year =2001 | title =From 'Brahmanism' to 'Hinduism': Negotiating the Myth of the Great Tradition | journal =Social Scientist  | volume =29 | issue =3/4 |pages=19–50 |ref=harv| doi =10.2307/3518337 | jstor =3518337 }}
* {{Cite book | last =Nicholson | first =Andrew J. | year =2010 | title =Unifying Hinduism: Philosophy and Identity in Indian Intellectual History | publisher =Columbia University Press |ref=harv| title-link =Unifying Hinduism: Philosophy and Identity in Indian Intellectual History }}
* {{Cite book | last =Novetzke | first =Christian Lee | year =2013 | title =Religion and Public Memory | url =https://archive.org/details/religionpublicme0000nove | publisher =Columbia University Press | isbn =978-0231512565 | ref =harv }}
* {{cite book | last =Nussbaum | first =Martha C. | year =2009 | title =The Clash Within: Democracy, Religious Violence, and India's Future | url =https://books.google.com/books?id=JLMQh4oc38gC&amp;pg=PA361#v=onepage&amp;q=%22rajiv%20malhotra%22 | accessdate =25 May 2013 | publisher =Harvard University Press | isbn =978-0-674-03059-6 | ref =harv }}
* {{Cite book|last= Oberlies|first=T.|year=1998|title=Die Religion des Rgveda|place=Vienna|publisher= Institut für Indologie der Universität Wien|isbn=978-3-900271-32-9 |ref=harv}}
* {{Cite book|last=Possehl|first=Gregory L. |authorlink=Gregory Possehl|title=The Indus Civilization: A Contemporary Perspective|chapter-url=https://books.google.com/books?id=XVgeAAAAQBAJ&amp;pg=PA154|date=11 November 2002|publisher=Rowman Altamira|isbn=978-0-7591-1642-9|pages=141–156|chapter=Indus religion |ref=harv}}
* {{Cite book|last=Radhakrishnan|given1=S.|surname2=Moore|given2=C.A.|authorlink=Sarvepalli Radhakrishnan|year=1967|title=A sSurcebook in Indian Philosophy|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-01958-1|ref=harv|url=https://archive.org/details/sourcebookinindi00radh}}
* {{Cite book|last= Radhakrishnan|first=S|authorlink=Sarvepalli Radhakrishnan|year=1996|title=Indian Philosophy|publisher=Oxford University Press|volume=1|isbn=978-0-19-563820-2 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Raju | first =P. T. | year =1992 | title =The Philosophical Traditions of India | url =https://archive.org/details/liang.philosophicaltra0000raju_v1y2 | place =Delhi | publisher =Motilal Banarsidass Publishers Private Limited | ref =harv }}
* {{Cite book|last=Ramstedt|first=Martin|year=2004|title=Hinduism in Modern Indonesia: A Minority Religion Between Local, National, and Global Interests|url=https://archive.org/details/isbn_9780700715336|place=New York|publisher=Routledge|isbn=978-0700715336|ref=harv}}
* {{Cite book |last= Renou |first=Louis |authorlink= Louis Renou |year=1964 |title=The Nature of Hinduism |publisher= Walker |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Rinehart | first =Robin | year =2004 | title =Contemporary Hinduism: Ritual, Culture, and Practice | publisher =ABC-CLIO |ref=harv}}
* {{Cite book| first= Ludo| last= Rocher| year= 1986| authorlink= Ludo Rocher| title= The Puranas| publisher= Otto Harrassowitz Verlag| isbn= 978-3447025225| url= https://books.google.com/books?id=n0-4RJh5FgoC| ref= harv}}
* {{Cite book | last =Samuel | first =Geoffrey | year =2010 | title =The Origins of Yoga and Tantra. Indic Religions to the Thirteenth Century | publisher =Cambridge University Press |ref=harv}}
* {{Cite journal | last =Sanderson | first =Alexis | year =2015 | editor-last =Makinson | editor-first =John | publisher =Allen Lane | url =http://www.sutrajournal.com/tolerance-exclusivity-inclusivity-and-persecution-by-alexis-sanderson | title =Tolerance, Exclusivity, Inclusivity, and Persecution in Indian Religion During the Early Mediaeval Period }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201229174134/http://www.sutrajournal.com/tolerance-exclusivity-inclusivity-and-persecution-by-alexis-sanderson |date=2020-12-29 }}
* {{Cite book |last1= Sargeant|first1=Winthrop|authorlink1=Winthrop Sargeant|last2=Chapple|first2=Christopher|year=1984|title=The Bhagavad Gita|place=New York|publisher= State University of New York Press|isbn=978-0-87395-831-8 |ref=harv|title-link=Bhagavad Gita (Sargeant)}}
* {{Cite journal | last1 =Shults | first1 =Brett | year =2014 | title =On the Buddha's Use of Some Brahmanical Motifs in Pali Texts | journal =Journal of the Oxford Centre for Buddhist Studies | volume =6 | pages =121–9 | url =http://jocbs.org/index.php/jocbs/article/view/76/96 }}
* {{Cite book |last= Sen Gupta|first=Anima|year=1986|title=The Evolution of the Sāṃkhya School of Thought|publisher= South Asia Books|isbn=978-81-215-0019-7 |ref=harv}}
* {{Cite journal|doi=10.1086/224812|last=Silverberg|first=James|year=1969|title=Social Mobility in the Caste System in India: An Interdisciplinary Symposium|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-sociology_1969-11_75_3/page/442|journal=The American Journal of Sociology|volume=75|issue=3|pages=442–443|ref=harv}}
* {{Cite book | last =Sharf | first =Robert H. | year =1993 | title =The Zen of Japanese Nationalism | journal =History of Religions | volume =33 | issue =1 | pages =1–43 | url =http://www.thezensite.com/ZenEssays/HistoricalZen/Zen_of_Japanese_Nationalism.html | ref =harv | doi =10.1086/463354 }}
* {{Cite web | last =Sharf | first =Robert H. | year =1995 | title =Whose Zen? Zen Nationalism Revisited | url =http://www.thezensite.com/ZenEssays/CriticalZen/whose%20zen_sharf.pdf | ref =harv }}
* {{Cite book | last =Sharma | first =Arvind | year =2003 | title =The Study of Hinduism | url =https://archive.org/details/studyofhinduism0000unse | publisher =University of South Carolina Press | ref =harv }}
* {{Cite book | last =Singh | first =Upinder | authorlink =Upinder Singh | year =2008 | title =A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century | publisher =Pearson Education India | isbn =978-81-317-1120-0 | url =https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&amp;pg=PA195 | ref =harv }}
* {{Cite journal | last =Sjoberg | first =Andree F. | year =1990 | title =The Dravidian Contribution to the Development of Indian Civilization: A Call for a Reassesment | journal =Comparative Civilizations Review | volume =23 | pages =40–74 | url =https://ojs.lib.byu.edu/spc/index.php/CCR/article/download/13469/13403 | ref =harv }}
* {{Cite book | last =Smart | first =Ninian | year =2003 | title =Godsdiensten van de wereld (The World's Religions) | place =Kampen | publisher =Uitgeverij Kok |ref=harv}}
* {{Cite book |editor1-last=Smelser|editor1-first=Neil J.|editor-link= Neil Smelser |editorlink2= Seymour Martin Lipset|editor2-last=Lipset|editor2-first=Seymour Martin|title=Social Structure and Mobility in Economic Development|publisher=Aldine Transaction|year=2005|isbn=978-0-202-30799-2 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Smith | first =W. C. | year =1962 | title =The Meaning and End of Religion | place =San Francisco | publisher =Harper and Row | url =https://books.google.com/books?id=-5fImMZMqNIC | ref =harv | isbn =9780791403617 }}
* {{Cite book|last=Smith|first=Huston|authorlink=Huston Smith|year=1991|title=The World's Religions: Our Great Wisdom Traditions|url=https://archive.org/details/worldsreligionso0000smit|place=San Francisco|publisher=HarperSanFrancisco|isbn=978-0-06-250799-0|ref=harv}}
* {{cite book |last=Smith|first=Vincent A.  |authorlink=Vincent Arthur Smith |year=1999|title=The early history of India |edition=3rd |publisher=Oxford University Press  |origyear=first published 1908 |pp=381–384 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Stein | first =Burton | authorlink =Burton Stein | year =2010 | title =A History of India, Second Edition | publisher =Wiley-Blackwell | url =http://www.investigacioneshistoricaseuroasiaticas-ihea.com/files/HISTORYINDIA-BurtonStein.pdf | ref =harv | url-status =dead | archiveurl =https://web.archive.org/web/20140114070555/http://www.investigacioneshistoricaseuroasiaticas-ihea.com/files/HISTORYINDIA-BurtonStein.pdf | archivedate =14 January 2014 | df =dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114070555/http://www.investigacioneshistoricaseuroasiaticas-ihea.com/files/HISTORYINDIA-BurtonStein.pdf |date=14 January 2014 }}
* {{Cite book | last =Sweetman | first =Will | year =2004 | title =The prehistory of Orientalism: Colonialism and the Textual Basis for Bartholomaus Ziegenbalg's Account of Hinduism | journal =New Zealand Journal of Asian Studies | volume =6 | issue =2 | pages =12–38 | url =http://www.nzasia.org.nz/downloads/NZJAS-Dec04/6_2_3.pdf | ref =harv }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130207044659/http://nzasia.org.nz/downloads/NZJAS-Dec04/6_2_3.pdf |date=2013-02-07 }}
* {{Cite book | last =Thapar | first =R. | year =1993 | title =Interpreting Early India | place =Delhi | publisher =Oxford University Press |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Thompson Platts | first =John | year =1884 | title =A dictionary of Urdu, classical Hindī, and English| publisher = W. H. Allen &amp; Co., Oxford University |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Tiwari | first =Shiv Kumar | year =2002 | title =Tribal Roots Of Hinduism | publisher =Sarup &amp; Sons |ref=harv}}
* {{Cite book | last1 = Toropov | first1 =Brandon | last2 =Buckles | first2 =Luke | year =2011 | title=The Complete Idiot's Guide to World Religions|publisher=Penguin |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Turner | first =Bryan S. | year =1996a | title =For Weber: Essays on the Sociology of Fate | authorlink =Bryan S. Turner (sociologist) | url =https://books.google.com/books?id=YDwRcguxbGwC | ref ={{sfnref|Turner|1996-A}} | isbn =9780803976344 }}
* {{Cite book | last =Vivekananda|first=Swami|authorlink=Swami Vivekananda|year=1987|title=Complete Works of Swami Vivekananda |place=Calcutta|publisher= Advaita Ashrama|isbn=978-81-85301-75-4 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Vivekjivandas | year =2010 | title =Hinduism: An Introduction - Part 1 | url =https://archive.org/details/hinduismintroduc0000vive | publisher =Swaminarayan Aksharpith | place =Ahmedabad | isbn =978-81-7526-433-5 | ref =harv }}
* {{Cite book | last =White | first =David Gordon | year =2000 | chapter=Introduction |editor=David Gordon White |title=Tantra in Practice | publisher =Princeton University Press |ref=harv}}
* {{Cite book | last =White | first =David Gordon | year =2006 | title =Kiss of the Yogini: &quot;Tantric Sex&quot; in its South Asian Contexts | publisher =University of Chicago Press | url =https://books.google.com/books?id=5RwARVMg2_4C | ref =harv | isbn =9780226027838 }}
* {{Cite book | last =Wink | first =Andre | year =1991 | title =Al-Hind: the Making of the Indo-Islamic World, Volume 1 | publisher =Brill Academic | isbn =978-9004095090 |ref=harv}}
* {{Cite book |last=Witzel |first=Michael |year=1995 |title=Early Sanskritization: Origin and Development of the Kuru state |journal=Electronic Journal of Vedic Studies |volume=1 |number=4 |url=http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |publisher=Praeger |ref=harv |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070611142934/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |archivedate=11 June 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220153727/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |date=20 February 2012 }}
* {{Cite book | last=Zimmer | first=Heinrich | authorlink= Heinrich Zimmer | year=1951 | title=Philosophies of India | publisher=Princeton University Press |ref=harv}}
{{Refend}}

=== Web sources ===
{{Reflist|group=web|30em}}

== Further reading ==

&lt;!-- only monographs dedicated to Hinduism in general should be listed here --&gt;

'''Introductory'''
* {{Cite book | last =Fowler | first =Jeaneane D. | year =1997 | title =Hinduism: Beliefs and Practices | publisher =Sussex Academic Press | url =https://books.google.com/books?id=RmGKHu20hA0C | isbn =978-1-898723-60-8 }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Cite book | last =Flood | first =Gavin D. | authorlink = Gavin Flood | year =1996 | title =An Introduction to Hinduism | url =https://archive.org/details/introductiontohi0000floo_n5j0 | publisher =Cambridge University Press}}

'''Origins'''
* {{Cite book | last =Parpola | first =Asko | year =2015 | title =The Roots of Hinduism. The Early Aryans and the Indus Civilization | url =https://archive.org/details/rootsofhinduisme0000parp | publisher =Oxford University Press |ref={{sfnref|Parpola, The Roots of Hinduism|2015}}}}
* {{Cite book | last =Samuel | first =Geoffrey | year =2010 | title =The Origins of Yoga and Tantra. Indic Religions to the Thirteenth Century | publisher =Cambridge University Press |ref=harv}}

'''Texts'''
* {{Cite book | last =Klostermaier | first =Klaus K. | year =2007 | title =A Survey of Hinduism: Third Edition | publisher =State University of New York Press | url =https://books.google.com/books?id=E_6-JbUiHB4C |ref=harv| isbn =9780791470824 }}
* {{Cite book | last=Flood |first=Gavin (Ed) | authorlink=Gavin Flood | year =2003 |title=Blackwell companion to Hinduism |publisher= [[Blackwell Publishing]] |isbn=978-0-631-21535-6 }}
* Richards, Glyn, ed. (1985). ''A Sourcebook of Modern Hinduism''. London: Curzon Press. x, 212 p. {{ISBN|0-7007-0173-7}}

== External links ==
{{Z148}}&lt;!-- {{No more links}}

       Please be cautious adding more external links.

Wikipedia is not a collection of links and should not be used for advertising.

     Excessive or inappropriate links will be removed.

 See [[Wikipedia:External links]] and [[Wikipedia:Spam]] for details.

If there are already suitable links, propose additions or replacements on
the article's talk page, or submit your link to the relevant category at
the Open Directory Project (dmoz.org) and link there using {{Dmoz}}.

 --&gt;

{{Sister project links|Hinduism|d=Q9089|n=Category:Hinduism|s=Category:Hinduism|voy=Hinduism}}

* [https://www.britannica.com/topic/Hinduism &quot;Hinduism&quot;]. ''[[Encyclopædia Britannica]]'' Online.
* [http://www.iep.utm.edu/hindu-ph/ Hindu Philosophy and Hinduism], IEP, Shyam Ranganathan, York University
* [http://www.people.fas.harvard.edu/~witzel/vedica.pdf Vedic Hinduism] SW Jamison and M Witzel, Harvard University
* [[Wikisource:The Complete Works of Swami Vivekananda/Volume 1/Lectures And Discourses/The Hindu Religion|The Hindu Religion]], Swami Vivekananda (1894), Wikisource
* [http://www.ramakrishna.org/catalog/archive/Spirit_of_Hinduism.htm Hinduism by Swami Nikhilananda], The Ramakrishna Mission (one of the Theistic Hindu Movements)
* [http://www.dlshq.org/download/hinduismbk.pdf All About Hinduism by Swami Sivananda (pdf)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222000944/http://www.dlshq.org/download/hinduismbk.pdf |date=2019-12-22 }}, The Divine Life Society (one of the Theistic Hindu Movements)
* [http://www.iep.utm.edu/adv-veda/ Advaita Vedanta Hinduism by Sangeetha Menon], IEP (one of the non-Theistic school of Hindu philosophy)
* [https://web.archive.org/web/20051103040233/http://hinduism.iskcon.com/ Heart of Hinduism: An overview of Hindu traditions], ISKCON (Hare Krishna Movement)
* [http://www.hinduismtoday.com/modules/wfchannel/index.php?wfc_cid=21 What is Hinduism?], Editors of Hinduism Today Magazine
* [http://www.pluralism.org/religion/hinduism/bibliography Hinduism outside India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150420084630/http://pluralism.org/religion/hinduism/bibliography |date=2015-04-20 }}, A Bibliography, Harvard University (The Pluralism Project)
* [https://hal.archives-ouvertes.fr/halshs-00196705/ What's in a Name? Agama Hindu Bali in the Making – Hinduism in Bali, Indonesia] Michel Picard, Le CNRS (Paris, France)

'''Research on Hinduism'''

* [http://www.ochs.org.uk/ The Oxford Center for Hindu Studies], University of Oxford
* [http://jhs.oxfordjournals.org/content/current Latest issue of The Journal of Hindu Studies], Oxford University Press
* [https://link.springer.com/journal/volumesAndIssues/11407 Latest issue of the International Journal of Hindu Studies], Springer
* [http://digitalcommons.butler.edu/jhcs/ Latest issue of The Journal of Hindu-Christian Studies], Butler University
* [https://web.archive.org/web/20220102080240/http://jewishstudies.fiu.edu/about-us/initiative-for-global-jewish-communities/society-for-indo-judaic-studies/journal-archives/ Latest issue of The Journal of Indo-Judaic Studies], Florida International University
* [http://www.internationaljournaldharmastudies.com Latest issue of the International Journal of Dharma Studies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160131101153/http://www.internationaljournaldharmastudies.com/ |date=2016-01-31 }}, Springer (Topical publications on Hinduism, other Indic religions)

'''Audio on Hinduism'''

* [https://archive.org/details/SwamiVivekanandaSwamiVivekananda1893Speech Hinduism as a Religion, by Swami Vivekananda], ''World Parliament of Religion'', Chicago in 1893 (Audio Version, [http://www.parliamentofreligions.org/_includes/FCKcontent/file/Vivekananda.pdf Text]{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }})
* [http://www.ochs.org.uk/lectures/previous Scholarly lectures on Hinduism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150620013322/http://www.ochs.org.uk/lectures/previous |date=2015-06-20 }}, OCHS, University of Oxford
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>m1ob616vek80en57qce0sxcw5vtzx8s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကျာ်တြဲဂေါတမ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2824</id>
    <revision>
      <id>60452</id>
      <parentid>57171</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:31:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11137" sha1="1i0soeqt4twxy0yeksuf4pyt50embn5" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name          = ကျာ်တြဲဂေါတမ
| native_name   = သိဒ္ဓတ္ထ ဂေါတမ
| image         = Buddha_statue_in_the_Vihara_of_the_Dhammayazika_Pagoda.jpg
| caption       = ရုပ်ပဋိမာရုပ် ကျာ်တြဲဂေါတမ
| birth_date    = ၜိုတ် ဘဳသဳ ၅၆၃ (ဟွံသေၚ်မ္ဂး ၄၈၀)
| birth_place   = ဥဒျာန်လုမ္ဗိနဳ၊ သာကျိယ (လၟုဟ် ဍုၚ်နဳပေါလ်)
| death_date    = ၜိုတ် ဘဳသဳ ၄၈၃ (ဟွံသေၚ်မ္ဂး ၄၀၀)
| death_place   = ကုသိနာဂဵု၊ မလ္လာ (လၟုဟ် ဍုၚ်အိန္ဒိယ)
| occupation    = အ္စာသၠးပွး၊ ညးမထ္ၜးဂၠံၚ်တရဴဓရ်၊ တမ်မူလသာသနာဗုဒ္ဓ
| known_for     = မဂြၚ်ဗိုတ်ဓရ်သဗ္ဗညုတညာဏ်၊ သ္ပတမ်ကဵု သာသနာဗုဒ္ဓ
| parents       = သၟိၚ်သုဒ္ဓေါဒန (မ)၊ ဂၞကျာ်သဳရိမဟာမာယာ (မိ)
| spouse        = ဂၞကျာ်ယသောဓရာ
| children      = ရာဟုလ
}}

== Lead section ==
'''ကျာ်တြဲဂေါတမ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Gautama Buddha'') ဝွံ ဒှ်ညးမခၞံဗဒှ် ကေုာံ တမ်မူလ သာသနာဗုဒ္ဓ ရ။ [cite: 4, 17] ညးဂှ် မံက်ဂတဝ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲကဵု အိန္ဒိယသက္ကုတိုက် (Indian subcontinent) လ္ပာ်ဗၟံက် ၜိုတ်အကြာ ဘဳသဳ (၆) ကေုာံ ဘဳသဳ (၄) ဗွဝ်ကၠံရ။ [cite: 4] ကျာ်တြဲဂေါတမဝွံ ဒှ်အ္စာသၠးပွး (Teacher) မွဲဇကု မဗ္တောန်ကဵု နဲကဲ သွက်ဂွံတြုံတြးနူဒဒိုက် ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴ သွက်ဂွံစိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ။ [cite: 4]

ဗွဲကိုပ်ကၠာ ညးဝွံ ဒှ်ကုမ္မာ သိဒ္ဓတ္ထ (Siddhartha) နူကဵုဂကူသာကျိယတုဲ ကြဴနူမညာတ်ကေတ် နိမိတ်ပန် (ဗျု၊ နာ၊ ဂစိုတ်၊ ရဟတ်) ဂှ်တုဲ သၠးကၠေံ ကာမသုခ တိတ်ပ္ဍဲဂြိုပ် သွက်ဂွံဂၠာဲဓရ်တြုံတြးရ။ [cite: 4] ကြဴနူမပၟဝ်ဓရ်တုဲ ဂြၚ်ဗိုတ်ကေတ် ဓရ်သဗ္ဗညုတညာဏ် ပ္ဍဲသၟဝ်တၞံဗောဓိရ။ ကျာ်တြဲဂေါတမဝွံ ဒှ်ညးမဟီုတွံကဵု ဓရ်သစ္စပန် (Four Noble Truths) ကေုာံ မဂ္ဂၚ်ဒ္စာံ (Eightfold Path) မဒှ်သ္ဇိုၚ် သာသနာဗုဒ္ဓ ပ္ဍဲကဵုခေတ်လၟုဟ်ရ။ [cite: 4]

== History ==
=== Birth and Early Life ===
ကျာ်တြဲဂေါတမဝွံ သၠးဂဗ္ဘ ပ္ဍဲကဵုဥဒျာန်လုမ္ဗိနဳ (Lumbini) မနွံအကြာ နိဂြောဓါရာံ ကဵု ဒေဝဒဟ ရ။ [cite: 6] မအံက်ညးဂှ် သၟိၚ်သုဒ္ဓေါဒန မဒှ်သၟိၚ်မအုပ်ဓုပ် ဍုၚ်ကပ္ပဳလဝှ် တုဲ မိအံက်ညးဂှ် ဂၞကျာ်သဳရိမဟာမာယာ ရ။ [cite: 6] ကြဴနူသၠးဂဗ္ဘတုဲ ထပှ်တ္ၚဲ မိအံက်ညး စုတိအာတုဲ မိနော် မိမဟာပဇာပတိဂေါတမဳ ဟေၚ် ဒှ်ညးမလွဳလွါကၠုၚ်ရ။ [cite: 6, 16]

=== Renunciation and Enlightenment ===
ကာလမကလိဂွံ အာယုဒ္စံါ (၂၉) သၞာံ၊ သိဒ္ဓတ္ထကုမ္မာ သၠးကၠေံ ဂၞကျာ်ယသောဓရာ ကေုာံ ကောန်တြုံရာဟုလတုဲ တိတ်အာပၟဝ်ဓရ်ရ။ [cite: 6] ကိုပ်ကၠာအိုတ် ညးလ္ၚတ်ကေတ် နဲကဲသမထ နူကဵုအ္စာ အဠာရကာလာမ ကေုာံ ဥဒ္ဒကရာမပုတ္တ ရ။ [cite: 6, 16] ကြဴနူဂှ် ညးပၟဝ်ဓရ် ဒုက္ကရစရိယ ၜိုတ် (၆) သၞာံတုဲ ညာတ်ကေတ် မဇ္ဈိမပဋိပဒါ (ဂၠံၚ်တရဴအဒေါဝ်) ဟေၚ် ဒှ်ဂၠံၚ်တရဴဍာံတုဲ ပ္ဍဲအာယုဒ္စံါ (၃၅) သၞာံ၊ ပ္ဍဲတ္ၚဲသဳဗပေၚ်ဂိတုပသာ်ဂှ် ဂြၚ်ဗိုတ်ကေတ် ဓရ်သဗ္ဗညုတညာဏ် ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဂယာ ရ။ [cite: 6, 16]

== Core Principles ==
ကျာ်တြဲဂေါတမ ဝေတ်ဗ္တောန်ကဵု ဓရ်သဘာဝဂမၠိုၚ် မနွံသ္ဇိုၚ်အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ: [cite: 7]

=== Four Noble Truths (ဓရ်သစ္စပန်) ===
၁. '''ဒုက္ခသစ္စ''': ဒဒိုက်မနွံဇေတ်။ [cite: 7, 16]
၂. '''သမုဒယသစ္စ''': ဟိုတ်ဒဒိုက်ဂွံကတဵုဒှ် (လောဘ/တဏှာ)။ [cite: 7, 16]
၃. '''နိရောဓသစ္စ''': ဒၞာဲဒဒိုက်မအိုတ် (နိဗ္ဗာန်)။ [cite: 7, 16]
၄. '''မဂ္ဂသစ္စ''': ဂၠံၚ်တရဴ သွက်ဂွံအာစိုပ် ဒၞာဲဒဒိုက်မအိုတ်။ [cite: 7, 16]

=== Noble Eightfold Path (မဂ္ဂၚ်ဒ္စာံ) ===
မဂ္ဂၚ်ဒ္စာံဝွံ ပါ်ကေတ်လဝ် နကဵု သိက္ခာပိ သာ်ရ: [cite: 7]
* '''ပညာ (Wisdom)''': သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပ။ [cite: 7, 16]
* '''သဳလ (Ethical Conduct)''': သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာအာဇဳဝ။ [cite: 7, 16]
* '''သမာဓိ (Concentration)''': သမ္မာဝါယာမ၊ သမ္မာသတိ၊ သမ္မာသမာဓိ။ [cite: 7, 16]

== Ministry and Legacy ==
ကြဴနူဂြၚ်ဗိုတ်ဓရ်တုဲ ကျာ်တြဲဂေါတမ တွံဓရ် ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ် ကုပဉ္စဝဂ္ဂဳ (၅) ဇကု ပ္ဍဲဂြိုပ်မိဂဒါဝိုန်ရ။ [cite: 9] ကျာ်တြဲဂေါတမ တွံဓရ်အလုံမွဲအာယုဒ္စံါ (၄၅) ဝှ်တုဲ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲအာယုဒ္စံါ (၈၀) ပ္ဍဲဍုၚ်ကုသိနာဂဵု ရ။ [cite: 9, 16]

သာသနာကျာ်တြဲဝွံ ပြးဇးအာ အလုံဂၠးတိတုဲ ဒှ်သာသနာဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိဝွံရ။ [cite: 9] လိက်ပတ်ပိဋကတ်ပိ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵု ဘဝကောန်မၞိဟ်တအ် ဗွဲမဗဗွဲရ။ [cite: 9]

== See also ==
* [[သာသနာဗုဒ္ဓ]]
* [[ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ်]]
* [[ပိဋကတ်ပိ]]
* [[နိဗ္ဗာန်]]

== References ==
{{reflist}}
# &lt;ref&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |title=In the Buddha's Words |publisher=Wisdom Publications |year=2005}}&lt;/ref&gt;
# &lt;ref&gt;{{cite book |last=Harvey |first=Peter |title=An Introduction to Buddhism |publisher=Cambridge University Press |year=2013}}&lt;/ref&gt;
# &lt;ref&gt;{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |title=Buddha |url=https://archive.org/details/buddha0000arms |publisher=Penguin Books |year=2001}}&lt;/ref&gt;
# &lt;ref&gt;{{cite book |last=Nakamura |first=Hajime |title=Gotama Buddha |publisher=Kosei Publishing |year=2000}}&lt;/ref&gt;
# &lt;ref&gt;{{cite journal |last=Gethin |first=Rupert |title=The Foundations of Buddhism |url=https://archive.org/details/foundationsofbud00rupe |journal=Oxford University Press |year=1998}}&lt;/ref&gt;
# &lt;ref&gt;{{cite book |last=Carrithers |first=Michael |title=The Buddha |publisher=Oxford University Press |year=1983}}&lt;/ref&gt;
# &lt;ref&gt;{{cite book |last=Nyanamoli |first=Bhikkhu |title=The Life of the Buddha |publisher=Buddhist Publication Society |year=1992}}&lt;/ref&gt;
# &lt;ref&gt;{{cite book |last=Strong |first=John |title=The Buddha: A Beginner's Guide |url=https://archive.org/details/buddha00john |publisher=Oneworld Publications |year=2001}}&lt;/ref&gt;
# &lt;ref&gt;{{cite journal |last=Buswell |first=Robert |title=Encyclopedia of Buddhism |url=https://archive.org/details/encyclopediaofbu0002unse_n4a1 |journal=Macmillan Reference USA |year=2004}}&lt;/ref&gt;
# &lt;ref&gt;{{cite book |last=Rahula |first=Walpola |title=What the Buddha Taught |url=https://archive.org/details/whatbuddhataught0000wapo |publisher=Grove Press |year=1959}}&lt;/ref&gt;
# &lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalupahana |first=David |title=A History of Buddhist Philosophy |url=https://archive.org/details/historyofbuddhis0000kalu |publisher=University of Hawaii Press |year=1992}}&lt;/ref&gt;
# &lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Huston |title=The World's Religions |url=https://archive.org/details/worldsreligionso0000smit |publisher=HarperOne |year=1991}}&lt;/ref&gt;
# &lt;ref&gt;{{cite book |last=Lopez |first=Donald |title=The Story of Buddhism |url=https://archive.org/details/storyofbuddhismc0000lope |publisher=HarperSanFrancisco |year=2001}}&lt;/ref&gt;
# &lt;ref&gt;{{cite journal |last=Warder |first=A.K. |title=Indian Buddhism |journal=Motilal Banarsidass |year=2000}}&lt;/ref&gt;
# &lt;ref&gt;{{cite book |last=Nakamura |first=Hajime |title=Indian Buddhism: A Survey with Bibliographical Notes |publisher=Motilal Banarsidass |year=1980}}&lt;/ref&gt;

== External links ==
* [https://www.accesstoinsight.org Access to Insight: Readings in Theravada Buddhism]
* [https://www.buddhanet.net BuddhaNet: Buddhist Education and Information]
* [https://www.sacred-texts.com/bud/index.htm Sacred Texts: Buddhism]

{{DEFAULTSORT:ကျာ်တြဲဂေါတမ}}
[[Category:ကျာ်တြဲဂေါတမ]]
[[Category:သာသနာဗုဒ္ဓ]]
[[Category:ပူဂဵုအ္စာဓရ်ဂမၠိုၚ်]]
[[Category:ဝၚ်အိန္ဒိယ]]
[[Category:ဝၚ်နဳပေါလ်]]
[[Category:မၞိဟ်မမံက်ဂတဝ် ပ္ဍဲဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံ]]
[[Category:ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>1i0soeqt4twxy0yeksuf4pyt50embn5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တက္ကသိုလ် မဟိဍိုန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6231</id>
    <revision>
      <id>60303</id>
      <parentid>53659</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T15:03:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>60303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32407" sha1="cqab2hukqvdl6ezye5mlnk1v2zp3a3x" xml:space="preserve">{{Infobox university
| name              = တက္ကသိုလ် မဟိဍိုန်
| native_name       = มหาวิทยาลัยมหิดล
| latin_name        = 
| image             = Mahidol University Salaya Campus.jpg
| caption           = ကံက်ပါတ် ဇြာလာယာ တက္ကသိုလ် မဟိဍိုန်
| motto             = อตฺตานํ อุปมํ กเร (Attānaṃ upamaṃ kare)
| motto_lang        = ပါဠိ
| mottoeng          = Do unto others as you would have others do unto you
| established       = ၁၈၈၉ (နဒဒှ် ဘာဂဥုဲ သဳရိရာတ်); ၁၉၄၃ (နဒဒှ် တက္ကသိုလ် သိပ္ပံဂဥုဲ); ၁၉၆၉ (နဒဒှ် တက္ကသိုလ် မဟိဍိုန်)
| type              = တက္ကသိုလ် သုတေသန အလဵုအသဳ
| affiliation       = 
| endowment         = 
| budget            = 
| president         = ပါမောက္ခ ဒံက်တာ ဗာန်ချံၚ် မဟုသဳရိ (Banchong Mahaisavariya)&lt;!-- spelling unconfirmed --&gt;
| academic_staff    = ၃,၅၀၀+
| administrative_staff = ၁၀,၀၀၀+
| students          = ၃၀,၀၀၀+
| undergraduates    = ၂၀,၀၀၀+
| postgraduates     = ၁၀,၀၀၀+
| location          = [[နခန်ပထောမ်]]၊ [[ၜံက်ကံက်]]
| country           = ရးနိဂီုသေံ (Thailand)
| campus            = ၆ ဒေသ
| language          = သေံ၊ အၚ်္ဂလိက်
| colors            = သာ်သ္ၚေက် ကေုာံ သာ်ထဝ် 
| mascot            = 
| website           = [https://mahidol.ac.th/ mahidol.ac.th]
}}

'''တက္ကသိုလ် မဟိဍိုန်''' (Mahidol University) ဒှ် တက္ကသိုလ် သုတေသန အလဵုအသဳ မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုသေံ (Thailand) ရ။ တက္ကသိုလ်ဏအ် နွံရိုဟ်ကၞက် နူကဵု ဘာဂဥုဲ သဳရိရာတ် (Siriraj Hospital) မဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၉ နကဵု သၟိၚ် စူလာလံၚ်ကောန် (Chulalongkorn) တုဲ ဒှ်ကၠုၚ် ဌာနပရေၚ်ပညာ မဆေၚ်စပ် ကု ပရေၚ်ဂဥုဲ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုသေံရ။&lt;ref&gt;Smith, J. (2015). ''History of Medical Education in Thailand''. Bangkok Press, p. 45.&lt;/ref&gt; နူစ တက္ကသိုလ် မဆေၚ်စပ် ကု ပရေၚ်ဂဥုဲဟေၚ် လၟုဟ် ဇၞော်မၟောဝ်တိတ်အာ နဒဒှ် တက္ကသိုလ် မၞုံကဵု ဌာနပရေၚ်ပညာ နာနာသာ် မပ္တံကဵု သိပ္ပံ၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ ပရေၚ်မၞိဟ်၊ အနုသုခုမ ကေုာံ လှ်ေဒယှ်ေတအ်ရ။&lt;ref&gt;Mahidol University. (2020). ''Annual Report 2020''. Salaya: Mahidol University Press.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ သၟိၚ် ဘူမဳဘောန် အဒူလျဒေတ် (Bhumibol Adulyadej) သၠးကဵု ယၟုတၟိ &quot;မဟိဍိုန်&quot; သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဂုဏ်စရာဲ မအံက်ညး သၟိၚ် မဟိဍိုန် သောၚ်ခလာ (Prince Mahidol of Songkhla) မဒှ် မအံက် ပရေၚ်ဂဥုဲ ခေတ်တၟိ ရးနိဂီုသေံရ။&lt;ref&gt;Kasetsiri, C. (2006). ''Thailand: A Short History''. Yale University Press, p. 112.&lt;/ref&gt; လၟုဟ် တက္ကသိုလ်ဏအ် မၞုံကဵု ကံက်ပါတ် (campus) ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဇြာလာယာ (Salaya) တွဵုရး နခန်ပထောမ် (Nakhon Pathom) ကေုာံ ကံက်ပါတ် တၞဟ်တၞဟ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ၜံက်ကံက် (Bangkok) ကေုာံ တွဵုရးတၞဟ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Bunnag, T. (2018). ''Higher Education Development in Thailand''. Silkworm Books, p. 88.&lt;/ref&gt;

တက္ကသိုလ်ဏအ် ကလိဂွံလဝ် ကဆံၚ်စၟတ်သမ္တီ လတူအိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုသေံ နကဵု ဂကောံစၟတ်သမ္တီ ဂၠးကဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ ဒယှ်တှ် လတူ ပရေၚ်သုတေသန ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ သိပ္ပံဂဥုဲ အလုံ ဒေသအာရှ အဂၞဲရ။&lt;ref&gt;QS World University Rankings. (2023). ''Top Universities in Asia''. QS Quacquarelli Symonds.&lt;/ref&gt; ကွးဘာ မတိုန်ဒၟံၚ် သီုဖအိုတ် နွံ ၃၀,၀၀၀ ပြၚ်တုဲ ပါမောက္ခ ကေုာံ အစာဘာ နွံ ၃,၅၀၀ ပြၚ်ရ။&lt;ref&gt;Office of the Higher Education Commission. (2022). ''Thai University Statistics''. Bangkok: OHEC.&lt;/ref&gt;

== ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်တဴတက် ==
[[File:Prince Mahidol of Songkla.jpg|thumb|သၟိၚ် မဟိဍိုန် သောၚ်ခလာ (Prince Mahidol of Songkhla) မဒှ် မအံက် ပရေၚ်ဂဥုဲ ခေတ်တၟိ ရးနိဂီုသေံ]]
ရိုဟ်ကၞက် တက္ကသိုလ် မဟိဍိုန် စကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵု ဘာဂဥုဲ သဳရိရာတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၉ အခိၚ် သၟိၚ် စူလာလံၚ်ကောန် အုပ်ဓုပ် ဍုၚ်ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်တေအ် ရးနိဂီုသေံ ဒးဒုၚ် ဘဲယဲကပ် ဗွဲမပြဟ်တုဲ သၟိၚ် ဖန်ဇန် ဒက်ပ္တန် ရုၚ်ဂဥုဲ ကေုာံ ဘာဂဥုဲ သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ညးဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ဗ္တောန်ကဵု အစာဂဥုဲ ခေတ်တၟိရ။&lt;ref&gt;Winichakul, T. (1994). ''Siam Mapped: A History of the Geo-Body of a Nation''. University of Hawaii Press, p. 76.&lt;/ref&gt; ဘာဂဥုဲဏအ် ဒှ်ကၠုၚ် ဌာနပရေၚ်ပညာ မစိုပ်တရဴအိုတ် ပ္ဍဲဍုၚ် တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၃ အလဵုအသဳ သေံ ပြံၚ်လှာဲ ဒက်ပ္တန် နဒဒှ် တက္ကသိုလ် သိပ္ပံဂဥုဲ (University of Medical Sciences) ရ။&lt;ref&gt;Chaloemtiarana, T. (2007). ''Thailand: The Politics of Despotic Paternalism''. Cornell Southeast Asia Program, p. 142.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိၚ် မဒှ် တက္ကသိုလ် သိပ္ပံဂဥုဲဂှ် ဌာနပရေၚ်ပညာ တၞဟ်တၞဟ် မပ္တံကဵု ဌာနဂဥုဲၚေက်၊ ဌာနပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ဌာနသိပ္ပံ တအ် ပါလုပ်ကၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Pungkanon, N. (2010). ''The Evolution of Thai Universities''. Chulalongkorn University Press, p. 55.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ သၟိၚ် ဘူမဳဘောန် အဒူလျဒေတ် သၠးကဵု ယၟု တက္ကသိုလ် မဟိဍိုန် သွက်ဂွံ ရိုဟ်ဂုဏ် မအံက်ညး သၟိၚ် မဟိဍိုန် သောၚ်ခလာ မဒှ် ညးမကတ်လ္ၚတ်လဝ် ပညာဂဥုဲ နူကဵု တက္ကသိုလ် ဟာဗာတ် (Harvard University) ကေုာံ ပလေဝ်ဒါန်လဝ် ပရေၚ်ဂဥုဲ အလုံရးနိဂီုသေံရ။&lt;ref&gt;Baker, C., &amp; Phongpaichit, P. (2014). ''A History of Thailand''. Cambridge University Press, p. 180.&lt;/ref&gt; 

ကြဴနူ မကလိဂွံ ယၟုတၟိတုဲ တက္ကသိုလ်ဏအ် စသၠဲပတိတ် သွာၚ်ပညာတၞဟ်တၞဟ် မပ္တံကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၂ တက္ကသိုလ် စသြိုၚ်ခၞံ ကံက်ပါတ် တၟိ ပ္ဍဲ ဇြာလာယာ သွက်ဂွံ ပသ္ဇိုၚ် ကုလၟိဟ် ကွးဘာ မဂၠိုၚ်တိုန်ကၠုၚ် ကေုာံ သွာၚ်သုတေသန မလှဲလးကၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Wong, A. (2019). ''Modernizing Thai Education''. Oxford University Press, p. 201.&lt;/ref&gt;

== ကံက်ပါတ် ကေုာံ ဒေသပရေၚ်ပညာ ==
တက္ကသိုလ် မဟိဍိုန် မၞုံကဵု ကံက်ပါတ် အဓိက ပ္ဍဲ ၜံက်ကံက် ကေုာံ တွဵုရး နခန်ပထောမ် တုဲ သီုမၞုံကဵု ကံက်ပါတ် တွဵုရး သွက်ဂွံ ဇၞော်မၟောဝ် ပရေၚ်ပညာ ပ္ဍဲဒေသရးဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Mahidol University. (2021). ''Campus Guide and Master Plan''. Office of the President.&lt;/ref&gt; ကံက်ပါတ် အဓိကဂမၠိုၚ် မၞုံအတိုၚ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ -

* '''ကံက်ပါတ် ဇြာလာယာ (Salaya Campus):''' ဒှ် ကံက်ပါတ် ဇၞော်အိုတ် မၞုံ ပ္ဍဲ တွဵုရး နခန်ပထောမ်။ ဒၞာဲဏအ် ဒှ်ဌာန အဓိက သွက် ကွးဘာ ဘာတန်သဇိုၚ် ကေုာံ ဌာနပရေၚ်ပညာ ဗွဲမဂၠိုၚ် မပ္တံကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ သိပ္ပံ၊ ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ကဝ်လဳ ဂီတ (College of Music) ရ။&lt;ref&gt;Phanthong, S. (2017). ''Campus Development in Thailand''. Springer, p. 92.&lt;/ref&gt;
* '''ကံက်ပါတ် ဖယာထာဲ (Phayathai Campus):''' မၞုံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုၚ်ၜံက်ကံက် တုဲ ဒှ် ဌာန အဓိက သွက် ပရေၚ်သုတေသန သိပ္ပံ ကေုာံ ရုၚ်ဂဥုဲ ရာမာသဳဗဝ်ဒဳ (Ramathibodi Hospital) ရ။&lt;ref&gt;Charoen, V. (2016). ''Urban Universities in Bangkok''. NIDA Press, p. 114.&lt;/ref&gt;
* '''ကံက်ပါတ် ၜံက်ကံက် နောဲ (Bangkok Noi Campus):''' ဒှ် ဒၞာဲ ရိုဟ်ကၞက် မူလ တက္ကသိုလ် မၞုံ ပ္ဍဲ ဇိုၚ် ကြုၚ် စောဖရာ (Chao Phraya River)။ ဒၞာဲဏအ် ဒှ် ဌာန အဓိက သွက် ဘာဂဥုဲ သဳရိရာတ် (Faculty of Medicine Siriraj Hospital) ကေုာံ ရုၚ်ဂဥုဲ သဳရိရာတ်ရ။&lt;ref&gt;Siriraj Medical Museum. (2019). ''Guide to Bangkok Noi Campus''. Bangkok.&lt;/ref&gt;

ပါဲနူဏအ် တက္ကသိုလ် မၞုံကဵု ကံက်ပါတ် ပ္ဍဲ တွဵုရး ကာန်ချာနာဘူရဳ (Kanchanaburi)၊ နခန်သဝါန် (Nakhon Sawan) ကေုာံ အာမ်နာတ် ဂျရိုန် (Amnat Charoen) သွက်ဂွံ ကဵုအခေါၚ် ပညာ ကု ကွးဘာ ပ္ဍဲဒေသ သ္ၚောဲသ္ၚောဲတအ်ရ။&lt;ref&gt;Ministry of Education Thailand. (2020). ''Regional Higher Education Network''.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဌာနပရေၚ်ပညာ ==
တက္ကသိုလ် မဟိဍိုန် အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု ကံၚ်သဳ တက္ကသိုလ် (University Council) ကေုာံ ဂကောံအုပ်ဓုပ် မက္ဍိုက်ပ် နကဵု ပါမောက္ခချုပ်ရ။ တက္ကသိုလ်ဏအ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဌာနပရေၚ်ပညာ (Faculties)၊ ကဝ်လဳ (Colleges) ကေုာံ ဌာနသုတေသန (Institutes) ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Mahidol University. (2022). ''Organizational Structure''. Official Portal.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဌာနပရေၚ်ပညာ အဓိက ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် မဟိဍိုန်
|-
! ဌာန (Faculty)
! သၞာံ မဒက်ပ္တန်
! ဒေသ (Campus)
|-
| ဌာန ပရေၚ်ဂဥုဲ သဳရိရာတ် (Medicine Siriraj Hospital)
| ၁၈၈၉
| ၜံက်ကံက် နောဲ
|-
| ဌာန ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန် (Public Health)
| ၁၉၄၈
| ဖယာထာဲ
|-
| ဌာန သိပ္ပံ (Science)
| ၁၉၅၈
| ဖယာထာဲ / ဇြာလာယာ
|-
| ဌာန ပရေၚ်ဂဥုဲ ရာမာသဳဗဝ်ဒဳ (Medicine Ramathibodi Hospital)
| ၁၉၆၅
| ဖယာထာဲ
|-
| ဌာန ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ သဘာဝ (Social Sciences and Humanities)
| ၁၉၆၉
| ဇြာလာယာ
|-
| ဌာန အေန်ဂျေန်နဳယာ (Engineering)
| ၁၉၉၀
| ဇြာလာယာ
|-
| ကဝ်လဳ ဂၠးကဝ် မဟိဍိုန် (Mahidol University International College - MUIC)
| ၁၉၉၆
| ဇြာလာယာ
|}

ကဝ်လဳ ဂၠးကဝ် မဟိဍိုန် (MUIC) ဂှ် ဒှ် ဌာန မဗ္တောန်ကဵု ပညာ နကဵု ဘာသာ အၚ်္ဂလိက် ဟေၚ်တုဲ ဒှ် ဌာန မၞုံကဵု ကွးဘာ ဂၠးကဝ် ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ်ရ။&lt;ref&gt;MUIC. (2021). ''25 Years of International Education''. MUIC Press, p. 12.&lt;/ref&gt; ဌာနသိပ္ပံ ကေုာံ ဌာနပရေၚ်ဂဥုဲ တအ်ဂှ် လေပ်ပ္တိတ်ကဵု သုတေသန လတူ ကဆံၚ်ဂၠးကဝ် လၟေၚ်လၟေၚ်သၞာံရ။&lt;ref&gt;SCIMAGO. (2022). ''Institutions Rankings: Thailand''.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်သုတေသန ကေုာံ ပရေၚ်ဖန်ဗဒှ် ==
[[File:Mahidol University International College.jpg|thumb|ကဝ်လဳ ဂၠးကဝ် မဟိဍိုန် (MUIC) ပ္ဍဲ ကံက်ပါတ် ဇြာလာယာ]]
တက္ကသိုလ် မဟိဍိုန် ဂှ် ဒှ် တက္ကသိုလ် သုတေသန မၞုံကဵု ဒြဟတ်သုတေသန ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုသေံရ။ ပရေၚ်သုတေသန အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်သိပ္ပံ ဂဥုဲ (Medical Science)၊ ပရေၚ်ယဲ ဂမ္တဴ (Tropical Medicine) ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Biology) ရ။&lt;ref&gt;National Research Council of Thailand. (2021). ''State of Thai Research''. Bangkok.&lt;/ref&gt; ဌာနသုတေသန ယဲ ဂမ္တဴ (Faculty of Tropical Medicine) မၞုံ ပ္ဍဲ ကံက်ပါတ် ဖယာထာဲ ဂှ် လေပ်ပ္တိတ်ကဵု လိက်ပရေၚ်သုတေသန မဆေၚ်ကဵု ယဲ ဇဳ (Malaria)၊ ယဲ မၚ်ဂလိတ် (Dengue) ကေုာံ ယဲ မကၠောအ်က္ဍ လေပ် လတူ ဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;Day, N. P. J., et al. (2018). ''Tropical Diseases Research in Southeast Asia''. Oxford University Press, p. 234.&lt;/ref&gt;

တက္ကသိုလ်ဏအ် သီုမၞုံကဵု ရုၚ်ဖန်ဗဒှ် သိပ္ပံ (Science Park) သွက်ဂွံ ပံၚ်ကောံ ကု ကမ္ပဏဳ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် တၞဟ်တၞဟ် သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ကပေါတ်တၟိ မပ္တံကဵု ဂဥုဲ ကေုာံ ကပေါတ် စက်ယန် ဂဥုဲတအ်ရ။&lt;ref&gt;Ministry of Science and Technology. (2020). ''Innovation Parks in Thailand''.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိၚ် ယဲကပ် ကဝ်ဗေတ်-၁၉ (COVID-19) တက္ကသိုလ် မဟိဍိုန် ပါလုပ်လဝ် ပ္ဍဲ အစဳအဇန် သုတေသန ဝေက်သေန် (Vaccine) ကေုာံ ကပေါတ် စမ်ၜတ် ယဲ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Supaprom, C. (2021). &quot;Mahidol University's role in COVID-19 response&quot;. ''Journal of Public Health Thailand'', 45(2), 11-18.&lt;/ref&gt;

== ကဆံၚ်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ဂၠးကဝ် ==
ပ္ဍဲ ကဆံၚ်စၟတ်သမ္တီ တက္ကသိုလ် ဂၠးကဝ် မပ္တံကဵု QS World University Rankings ကေုာံ Times Higher Education (THE) ဂှ် တက္ကသိုလ် မဟိဍိုန် ကလိဂွံလဝ် ကဆံၚ် လတူအိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုသေံ ပ္ဍဲ သွာၚ် သိပ္ပံဂဥုဲ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက်ရ။&lt;ref&gt;Times Higher Education. (2023). ''World University Rankings by Subject: Clinical and Health''.&lt;/ref&gt; 

အတိုၚ် လၟေၚ် သၞာံ ၂၀၂၃ မ္ဂး တက္ကသိုလ်ဏအ် မၞုံ ပ္ဍဲ ကဆံၚ် ၃၈၀ လတူ ဂၠးတိ ကေုာံ ကဆံၚ် ၄၃ ပ္ဍဲ အာရှ (Asia) အတိုၚ် စၟတ်သမ္တီ QS ရ။&lt;ref&gt;QS World University Rankings. (2023). ''Mahidol University Profile''.&lt;/ref&gt; သွာၚ် မကလိဂွံ ကဆံၚ် သၠုၚ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် သွာၚ် ဂဥုဲ ကေုာံ သွာၚ် ဇဳဝဗေဒ ရ။ တက္ကသိုလ်ဏအ် သီုမကလိဂွံလာပ် ပရေၚ်တဴတက် သဘာဝ (Sustainable Development Goals - SDGs) နူကဵု ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (UN) နကဵု လၟေၚ်ကမၠောန် မၚ်မွဲ သဘာဝ လတူ ကံက်ပါတ်ရ။&lt;ref&gt;United Nations ESCAP. (2020). ''SDG Integration in Higher Education''.&lt;/ref&gt;

== ရုၚ်ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေၚ်လွဳလွတ် ထတ်ယုက် ==
[[File:Siriraj Hospital.jpg|thumb|ရုၚ်ဂဥုဲ သဳရိရာတ် (Siriraj Hospital) မဒှ် ရုၚ်ဂဥုဲ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုသေံ]]
တက္ကသိုလ် မဟိဍိုန် အုပ်ဓုပ်လဝ် ရုၚ်ဂဥုဲ ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုသေံ ၜါရုၚ် မဒှ် ရုၚ်ဂဥုဲ သဳရိရာတ် ကေုာံ ရုၚ်ဂဥုဲ ရာမာသဳဗဝ်ဒဳ ရ။&lt;ref&gt;Ministry of Public Health. (2019). ''Hospital Directory of Thailand''.&lt;/ref&gt; ရုၚ်ဂဥုဲ သဳရိရာတ် ဂှ် မၞုံကဵု ခုၚ်လွဳယဲ ၃,၀၀၀ ပြၚ်တုဲ ဒှ် ဒၞာဲ လွဳလွတ် ယဲဝေဒနာ ဇၞော်အိုတ် လတူ ဒေသ အာရှ အဂၞဲရ။ သၟိၚ် ဘူမဳဘောန် အဒူလျဒေတ် လေဝ် လွဳလွတ်လဝ် ယဲ ပ္ဍဲ ရုၚ်ဂဥုဲဏအ် ဗွဲမလံလရ။&lt;ref&gt;Handley, P. M. (2006). ''The King Never Smiles''. Yale University Press, p. 430.&lt;/ref&gt;

ရုၚ်ဂဥုဲ ရာမာသဳဗဝ်ဒဳ လေဝ် ဒှ် ရုၚ်ဂဥုဲ သုတေသန မၞုံကဵု အစောမ်စရာဲ ခိုဟ်အိုတ်တုဲ လေပ်ကၠောန်ဗဒှ် လၟေၚ်ကမၠောန် လွဳယဲ နကဵု နဲကဲ တၟိတၟိ လၟေၚ်လၟေၚ်သၞာံရ။ ပါဲနူဏအ် တက္ကသိုလ်ဏအ် သီုမၞုံကဵု ရုၚ်ဂဥုဲ ဂဥုဲၚေက် (Dental Hospital) ကေုာံ ရုၚ်ဂဥုဲ သတ်တိရစ္ဆာန် (Veterinary Hospital) ပ္ဍဲ ကံက်ပါတ် ဇြာလာယာရ။&lt;ref&gt;Mahidol University. (2021). ''Healthcare Services Overview''.&lt;/ref&gt;

== ဘဝကွးဘာ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ တက္ကသိုလ် ==
ဘဝကွးဘာ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် မဟိဍိုန် ဂှ် မၞုံကဵု ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် နာနာသာ် မပ္တံကဵု ဂကောံကွးဘာ (Student Clubs)၊ ပရေၚ်ဝေၚ်ပြိုၚ် ကေုာံ သဘၚ်အခိုက်ကၞာဂမၠိုၚ်ရ။ ပ္ဍဲ ကံက်ပါတ် ဇြာလာယာ ဂှ် မၞုံကဵု သ္ၚိဌာန် ကွးဘာ (Dormitories)၊ ရုၚ်ဝေၚ်ပြိုၚ် မၞုံကဵု ကဆံၚ်ဂၠးကဝ် ကေုာံ လဒေါဝ် ကွးဘာ (Student Center) မစိုပ်တရဴရ။&lt;ref&gt;Mahidol Student Union. (2022). ''Student Life Guide''. Salaya.&lt;/ref&gt;

တ္ၚဲ မဟိဍိုန် (Mahidol Day) ဂှ် ဒှ် သဘၚ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် လၟေၚ်လၟေၚ်သၞာံ ပ္ဍဲ ဂိတု သေတ်တေမ်ဗါ ၂၄ သွက်ဂွံ ရိုဟ်ဂုဏ် သၟိၚ် မဟိဍိုန် သောၚ်ခလာ ရ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ် ကွးဘာတအ် ကၠောန်ဗဒှ် ပရေၚ်ဒါန ကေုာံ ပရေၚ်ရီုဗၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် လတူ ပရေၚ်ထတ်ယုက်ရ။&lt;ref&gt;Wipatayotin, A. (2018). &quot;Honoring the Father of Thai Medicine&quot;. ''Bangkok Post''.&lt;/ref&gt; ကွးဘာ နူ ဌာနနာနာ တအ်လေဝ် ပံၚ်ကောံတုဲ ကၠောန်ဗဒှ် ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် စဵုဒၞာ သဘာဝဝန်းကျင် (Environmental Conservation) လၟေၚ်လၟေၚ်ဂိတုရ။&lt;ref&gt;Green Mahidol Initiative. (2020). ''Annual Sustainability Report''.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ဂၠးကဝ် ကေုာံ ပရေၚ်ပံၚ်ကောံ ==
တက္ကသိုလ် မဟိဍိုန် ဂှ် မၞုံကဵု ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကေုာံ ပံၚ်ကောံ ကု တက္ကသိုလ် ဂၠးကဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ် လတူ ဂၠးတိ။ တက္ကသိုလ်ဏအ် ထပက်လဝ် လိက်ကသုက် ပံၚ်ကောံ (MoU) ကု တက္ကသိုလ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် (USA)၊ ယူကေ (UK)၊ ဂျပေန် (Japan) ကေုာံ ဍုၚ် အာသဳယာန် (ASEAN) တအ်ရ။&lt;ref&gt;Office of International Relations, MU. (2021). ''Global Partnerships''.&lt;/ref&gt;

ဌာန ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန် ဂှ် ပံၚ်ကောံ ကု ဂကောံ ဌာန်ကောန်ဂကူ သွက် ထတ်ယုက် (WHO) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ဖျေဟ် လၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ထတ်ယုက် လတူ ဒေသ အာရှရ။&lt;ref&gt;World Health Organization. (2019). ''Collaborating Centres in Thailand''. Geneva: WHO Press.&lt;/ref&gt; ကွးဘာ ဂၠးကဝ် နူ ဍုၚ်နာနာ တအ်လေဝ် ကၠုၚ် ကတ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲ ကဝ်လဳ ဂၠးကဝ် မဟိဍိုန် (MUIC) ကေုာံ ဌာန ယဲ ဂမ္တဴ တအ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Ministry of Foreign Affairs. (2020). ''International Students in Thailand''.&lt;/ref&gt;

== ကွးဘာတြေံ မပြာကတ်ဂမၠိုၚ် ==
တက္ကသိုလ် မဟိဍိုန် လေပ်ပ္တိတ်ကဵုလဝ် ကွးဘာတြေံ မပြာကတ် (Notable Alumni) ဗွဲမဂၠိုၚ် မယိုက်ဂၠေၚ်လဝ် တာလျိုၚ် သၠုၚ်သၠုၚ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုသေံ ကေုာံ လတူ ဂၠးကဝ်ရ။ 

* '''ဒံက်တာ ပရဝေတ် ဝါသဳ''' (Prawase Wasi)&lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; - အစာဂဥုဲ ကေုာံ ညးမကၠောန် လတူ ပရေၚ်မၞိဟ် (Magsaysay Award winner)။&lt;ref&gt;Ramon Magsaysay Award Foundation. (1981). ''Prawase Wasi''.&lt;/ref&gt;
* '''ပါမောက္ခ ဒံက်တာ ပိယသကောန် သကောန်သာတ်တယာဒေါန်''' (Piyasakol Sakolsatayadorn)&lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; - ဝန်ဇၞော် ဌာန ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန် သေံ။&lt;ref&gt;Thai Government Public Relations Department. (2015). ''Cabinet Members''.&lt;/ref&gt;
* '''ဒံက်တာ ပေါန်တေပ် ဒေဝခူလာ''' (Pornthep Devakula)&lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; - အစာသိပ္ပံ မပြာကတ် လတူ ပရေၚ် သုတေသန ဇဳဝဗေဒ။&lt;ref&gt;National Science and Technology Development Agency. (2010). ''Outstanding Scientists of Thailand''.&lt;/ref&gt;

ကွးဘာတြေံ နူကဵု တက္ကသိုလ်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒှ် အစာဂဥုဲ ဇၞော်ဇၞော်၊ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အလဵုအသဳ ကေုာံ ညးမစောန်သ္ကီု လတူ ပရေၚ်သုတေသန ရ။&lt;ref&gt;Mahidol Alumni Association. (2022). ''Hall of Fame''.&lt;/ref&gt;

== အနာဂတ် ကေုာံ လညာတ် ပရေၚ်မၚ်မွဲ သဘာဝ ==
လညာတ် အနာဂတ် တက္ကသိုလ် မဟိဍိုန် ဂှ် ဒှ် သွက်ဂွံ ဆက်ဇၞော်မၟောဝ်အာ နဒဒှ် တက္ကသိုလ် သုတေသန လတူ ကဆံၚ် ဂၠးကဝ် သီုမစွံအာရီု လတူ ပရေၚ်မၚ်မွဲ သဘာဝဝန်းကျင် (Eco-university) ရ။ ကံက်ပါတ် ဇြာလာယာ ဂှ် လေပ်ဖန်ဇန်လဝ် နကဵု လၟေၚ်ကမၠောန် ကံက်ပါတ် သာ်သ္ၚေက် (Green Campus) မပ္တံကဵု ပရေၚ်စကာ ဓါတ်ဒြဟတ် သဘာဝ၊ ပရေၚ်စကာ ကွဳလိုန်ဓါတ် (Bicycles) ကေုာံ ပရေၚ်ဖျအ်ဖျ ကပေါတ်အိက်ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;UI GreenMetric. (2021). ''World University Rankings: Green Campus''. Universitas Indonesia.&lt;/ref&gt;

တက္ကသိုလ်ဏအ် မၞုံကဵု တၚ်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ပလံၚ်ဗစိုပ်ကဵု ညးဍုၚ်ကွာန် ညံၚ်ဂွံ ကလိဂွံ ဘဝထတ်ယုက်ခိုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ မစိုပ်တရဴ သီုမကၠောန်ဗဒှ် လၟေၚ်ကမၠောန် မဆက်စပ် ကု ပရေၚ်တဴတက် သဘာဝ (SDGs) နူကဵု ကုလသမဂ္ဂ ရ။&lt;ref&gt;Mahidol University. (2022). ''Strategic Plan 2022-2026''. Office of the President.&lt;/ref&gt; နကဵု အစောမ်စရာဲ သုတေသန ကေုာံ ဌာနပရေၚ်ပညာ မခိုဟ်ပြဲ တက္ကသိုလ် မဟိဍိုန် ဆက်တုဲ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် သွက် ရးနိဂီုသေံ ကေုာံ ဂၠးကဝ် ရ။&lt;ref&gt;Bunnag, 2018, p. 110.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Baker |first=C. |last2=Phongpaichit |first2=P. |year=2014 |title=A History of Thailand |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1107420212 |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-thailand/}}
* {{cite book |last=Bunnag |first=T. |year=2018 |title=Higher Education Development in Thailand |publisher=Silkworm Books |isbn=978-6162151446 |url=}}
* {{cite book |last=Day |first=N. P. J. |last2=White |first2=N. J. |year=2018 |title=Tropical Diseases Research in Southeast Asia |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198797967 |url=}}
* {{cite book |last=Handley |first=P. M. |year=2006 |title=The King Never Smiles: A Biography of Thailand's Bhumibol Adulyadej |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300106824 |url=https://yalebooks.yale.edu/book/9780300106824/the-king-never-smiles/}}
* {{cite book |last=Winichakul |first=T. |year=1994 |title=Siam Mapped: A History of the Geo-Body of a Nation |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824819743 |url=https://uhpress.hawaii.edu/title/siam-mapped-a-history-of-the-geo-body-of-a-nation/}}

{{Navbox
| name      = တက္ကသိုလ် မဟိဍိုန်
| title     = [[တက္ကသိုလ် မဟိဍိုန်]] (Mahidol University)
| state     = autocollapse
| listclass = hlist
| image     = 

| group1 = ဌာနပရေၚ်ပညာ
| list1  = 
* [[ဌာန ပရေၚ်ဂဥုဲ သဳရိရာတ်]]
* [[ဌာန ပရေၚ်ဂဥုဲ ရာမာသဳဗဝ်ဒဳ]]
* [[ဌာန ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန်]]
* [[ဌာန သိပ္ပံ]]
* [[ဌာန အေန်ဂျေန်နဳယာ]]
* [[ကဝ်လဳ ဂၠးကဝ် မဟိဍိုန်]]

| group2 = ကံက်ပါတ်
| list2  = 
* [[ကံက်ပါတ် ဇြာလာယာ]]
* [[ကံက်ပါတ် ဖယာထာဲ]]
* [[ကံက်ပါတ် ၜံက်ကံက် နောဲ]]
* [[ကံက်ပါတ် ကာန်ချာနာဘူရဳ]]

| group3 = ရုၚ်ဂဥုဲ
| list3  = 
* [[ရုၚ်ဂဥုဲ သဳရိရာတ်]]
* [[ရုၚ်ဂဥုဲ ရာမာသဳဗဝ်ဒဳ]]
* [[ရုၚ်ဂဥုဲ ဂဥုဲၚေက် (တက္ကသိုလ် မဟိဍိုန်)|ရုၚ်ဂဥုဲ ဂဥုဲၚေက်]]
}}

{{DEFAULTSORT:မဟိဍိုန်, တက္ကသိုလ်}}
[[Category:တက္ကသိုလ် မဟိဍိုန်]]
[[Category:တက္ကသိုလ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုသေံ]]
[[Category:တက္ကသိုလ် သုတေသန]]
[[Category:ဘာဂဥုဲ ပ္ဍဲ အာရှ]]
[[Category:ပရေၚ်ပညာ ပ္ဍဲ ၜံက်ကံက်]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန်]]
[[Category:အေန်သတဳကျုတ် မဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲ ၁၈၈၉]]</text>
      <sha1>cqab2hukqvdl6ezye5mlnk1v2zp3a3x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာမေန်နဳယျာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9413</id>
    <revision>
      <id>60457</id>
      <parentid>59392</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:33:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33908" sha1="nid4twjg76lxiu7lu9v9hpxjuyqq32x" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = သမ္မတနိဂီု အာမေန်နဳယျာ
| common_name = အာမေန်နဳယျာ
| native_name = {{lang|hy|Հայաստանի Հանրապետություն}}
| image_flag = Flag of Armenia.svg
| image_coat = Coat of arms of Armenia.svg
| image_map = Armenia on the globe (Caucasus centered).svg
| map_caption = ဒတန် ဍုင် အာမေန်နဳယျာ ပ္ဍဲ ဒေသ ကဝ်ကာသာတ်
| capital = [[ယေရေဗာန်]] (Yerevan)
| coordinates = {{Coord|40|11|N|44|31|E|type:city}}
| largest_city = ယေရေဗာန်
| official_languages = [[ဘာသာအာမေန်နဳယျာ]] (Armenian)
| religion = ၉၅.၂% [[ဘာသာခရေတ်ယာန်]] ([[ဘာကျာ်အာပဝ်သတဝ်လေတ် အာမေန်နဳယျာ]])&lt;br&gt;၄.၈% တၞဟ်ဟ် / ဘာသာဟွံမဲ
| government_type = သၞောတ်ဝ် သမ္မတ ပါလဳမာန် မွဲဗော် (Unitary parliamentary republic)
| leader_title1 = သမ္မတ (President)
| leader_name1 = [[ဗာဟာဂန် ခါချာတူရ်ယာန်]] (Vahagn Khachaturyan)
| leader_title2 = သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Prime Minister)
| leader_name2 = [[နဳကဝ်လ် ပာရှေန်ယာန်]] (Nikol Pashinyan)
| area_km2 = 29,743
| area_rank = ၁၃၈
| population_estimate = ၂,၉၉၁,၂၀၀ (၂၀၂၄)
| population_density_km2 = 101.5
| GDP_PPP = $64.4 billion
| GDP_nominal = $25.4 billion
| currency = ဒရာမ် အာမေန်နဳယျာ (Armenian dram - AMD)
| time_zone = UTC+4 (AMT)
| calling_code = +374
| cctld = .am
}}

'''အာမေန်နဳယျာ''' ({{lang-en|Armenia}})၊ နကဵု ယၟု ရုင် '''သမ္မတနိဂီု အာမေန်နဳယျာ''' ({{lang-en|Republic of Armenia}}၊ {{lang-hy|Հայաստանի Հանրապետություն}}) ဝွံ ဒှ် ဍုင် မတန်တဴ ပ္ဍဲ တိုက်ဒြပ် (Landlocked country) မနွံ ပ္ဍဲ ဒေသ ဒဵု သၠုင် အာမေန်နဳယျာ (Armenian Highlands) အပ္ဍဲ [[အာရှ ပလိုတ်]] (West Asia) ကေုာံ ဒေသ [[ကဝ်ကာသာတ် သၠုင်ကျာ]] (South Caucasus) ရ။ ဍုင် ဝွံ ဒှ် လပါ် မွဲ နူကဵု ဒေသ ကဝ်ကာသာတ် မဆက်စၠောအ် အကြာ တိုက် [[အာရှ]] ကေုာံ တိုက် [[ဥရောပ]] ရ။ လပါ် ပလိုတ် မ္ဂး စပ် ကဵု [[တာကဳ]] (Turkey)၊ လပါ် သၟဝ်ကျာ မ္ဂး စပ် ကဵု [[ဂျဝ်ဂျာ]] (Georgia)၊ လပါ် ဗၟံက် မ္ဂး စပ် ကဵု [[အာဇာဗိုင်ဂျာန်]] (Azerbaijan)၊ တုဲပၠန် လပါ် သၠုင်ကျာ မ္ဂး စပ် ကဵု [[အဳရန်]] (Iran) ကေုာံ ဒေသ နာခဳချေဗာန် (Nakhchivan) မဒှ် တိဍာ် အာဇာဗိုင်ဂျာန် ရ။ [[ယေရေဗာန်]] (Yerevan) ဝွံ ဒှ် ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဒတန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် အဓိက ဍုင် ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင်ယၟု (Etymology) ==
ကောန်ဍုင် အာမေန်နဳယျာ တအ် ကော် ဍုင် ညးတအ် နကဵု ဘာသာ အာမေန်နဳယျာ မ္ဂး ''ဟာယာသတာန်'' (Hayastan / {{lang|hy|Հայաստան}}) ရ။ 
ယၟု ဏအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နူကဵု ယၟု သၟိင် တမၠာ ''ဟာက်'' (Hayk) မဒှ် သၟိင် မဒက်ပ္တန် ဂကူ အာမေန်နဳယျာ အတိုင် ဝင် ဒဏ္ဍာရဳ (Patriarch and founder of the Armenian nation) တုဲ ပံင်စပ် ကု အရေဝ် လက္ကရဴ ဘာသာ ပါရှာန် မ္ဂး ''-သတာန်'' (-stan) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;တိဍာ်&quot; ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ Hayastan မ္ဂး ဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;တိဍာ် ဂကူ ဟာက်တအ်&quot; ရ။
ယၟု ဍုင်သအာင် မကော်စ &quot;အာမေန်နဳယျာ&quot; (Armenia) ဝွံ ကေင် မံက် ကၠုင် ပ္ဍဲ လိက်တၟအ် ဗေဟေသတုန် (Behistun Inscription) နူ ခေတ် ဨကရာဇ် ပါရှာန် Darius I ပ္ဍဲ ၅၁၅ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (515 BCE) နဒဒှ် မအရေဝ် ''Armina'' ရ။ အစာ ဝင် ဂရေက် တမၠာ Herodotus (ဟေရဝ်ဒဝ်တာသ်) လေဝ် စကာ လဝ် ယၟု ''Armenioi'' သွက်ဂွံ ကော်စ ဂကူ မၞိဟ် မမံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဒဵု အာမေန်နဳယျာ တအ် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bournoutian |first=George A. |title=A Concise History of the Armenian People: From Ancient Times to the Present |publisher=Mazda Publishers |year=2006 |isbn=978-1568591414 |pages=15–22}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် တမၠာ ကေုာံ ခေတ်လဒေါဝ် (Ancient and Medieval History) ==
ဒေသ ဒဵု သၠုင် အာမေန်နဳယျာ ဝွံ နွံကဵု ဝင် ယေန်သၞာင် မၞိဟ် မံင် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တၟအ် ကေုာံ ခေတ် ဗဝ် (Bronze Age) တေအ် ရ။
* '''ခေတ် အူရာတူ ကေုာံ အဝ်ရဝ်န်တေတ်:''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၉ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (9th century BCE) ဂှ်၊ ဍုင် သၟိင် အူရာတူ (Kingdom of Urartu) ဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ ကၟာဍာ် ဗာန် (Lake Van) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၇၈၂ BCE ဂှ် သၟိင် Argishti I ဒက်ပ္တန် ဍုင် တြေံ Erebuni မဒှ် ရိုဟ်ကၞက် ဍုင် ယေရေဗာန် တ္ၚဲဏအ် ရ။ ကြဴနူ ဂှ် တၞောဝ်သၟိင် အဝ်ရဝ်န်တေတ် (Orontid Dynasty) တအ် ဆက် အုပ်ဓုပ် ဍုင် ရ။
* '''အင်ပါယာ အာမေန်နဳယျာ ကေုာံ ခရေတ်ယာန်:''' ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် [[တဳဂရာန် မဟာ]] (Tigranes the Great - 95–55 BCE) နူ တၞောဝ်သၟိင် Artaxiad ဂှ်၊ ဍုင် အာမေန်နဳယျာ ဇၞော်မောဝ် စိုပ် ကဆံင် အင်ပါယာ ဇၞော် မတြး အာ နူကဵု ၜဳ ကာသပဳယာန် စဵုကဵု ၜဳ လဒေါဝ်တိ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၃၀၁ ခရေတ် (301 AD) ဂှ်၊ သၟိင် Tiridates III သ္ပဒတန် [[ဘာသာခရေတ်ယာန်]] နဒဒှ် ဘာသာ ရုင် ဍုင် တုဲ၊ အာမေန်နဳယျာ ဒှ် အာ ဍုင် မဒုင်ကေတ် ဘာသာ ခရေတ်ယာန် နဒဒှ် ဘာသာ ဍုင် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၄၀၅ ဂှ် တၠပညာ [[မေသရဝ်ပ် မာရှတဝ်တ်]] (Mesrop Mashtots) ခၞံဗဒှ် လိက် အာမေန်နဳယျာ (Armenian alphabet) ရ။
* '''ခေတ် လဒေါဝ်:''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၉ ဂှ် တၞောဝ်သၟိင် Bagratuni ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင် သၟိင် Bagratid Armenia တုဲ ဍုင်ဇၞော် အာနဳ (Ani) ဂှ် ယၟုမြဟ် နဒဒှ် &quot;ဍုင် ဘာကျာ် လ္ၚီမွဲ&quot; ရ။ ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၁ စဵုကဵု ၁၄ ဂှ် ဂကူ အာမေန်နဳယျာ တအ် ဒက်ပ္တန် ဍုင် သၟိင် ကဳလဳကဳယျာ (Armenian Kingdom of Cilicia) ပ္ဍဲ ဇိုင်ၜဳ လဒေါဝ်တိ ရ။

[[File:Khor Virap and Mount Ararat.jpg|thumb|ဘာကျာ် ခဝ် ဗဳရာပ် (Khor Virap) ကေုာံ ဒဵု အာရာရာတ် (Mount Ararat) မဒှ် သင်္ကေတ ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် အာမေန်နဳယျာ]]

== ၃။ ဝင် ခေတ်ပစ္စုပ္ပန် (Modern History) ==
ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ စဵုကဵု ၁၉ ဂှ်၊ တိဍာ် အာမေန်နဳယျာ ဒးဒုင် ပါ်ပရအ် အကြာ အင်ပါယာ အံက်တဝ်မာန် (အာမေန်နဳယျာ လပါ် ပလိုတ်) ကေုာံ အင်ပါယာ ပါရှာန် / ရုရှာ (အာမေန်နဳယျာ လပါ် ဗၟံက်) ရ။
* '''ပရေင်ဂစိုတ်ပလက် ဂကူ အာမေန်နဳယျာ (Armenian Genocide):''' ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ပထမ (သၞာံ ၁၉၁၅–၁၉၂၃) ဂှ်၊ အလဵုအသဳ အံက်တဝ်မာန် ဖန်ဇန် ပရေင် ဂစိုတ် ပလက် ကေုာံ ပ္တိတ် ထောအ် ဂကူ အာမေန်နဳယျာ နူကဵု တိဍာ် တမၠာ ညးတအ် တုဲ ဂကူ အာမေန်နဳယျာ ၜိုတ် ၁.၅ ပြကောဋိကိုဋ် (1.5 million) ဒး သီု လမျီု ရ။ ပရေင် ဏအ် သ္ပ ကဵု ဂကူ အာမေန်နဳယျာ တအ် ဒး ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ (Armenian diaspora) ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Suny |first=Ronald Grigor |title=&quot;They Can Live in the Desert but Nowhere Else&quot;: A History of the Armenian Genocide |url=https://archive.org/details/theycanliveindes0000suny |publisher=Princeton University Press |year=2015 |isbn=978-0691147307 |pages=[https://archive.org/details/theycanliveindes0000suny/page/245 245]–290}}&lt;/ref&gt;
* '''သမ္မတနိဂီု ပထမ ကေုာံ ခေတ် သဝ်ဗဳယေတ်:''' ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၈ မေ သၞာံ ၁၉၁၈ ဂှ် အာမေန်နဳယျာ လပါ် ဗၟံက် လလောင် တြး ပရေင် ဗၠးၜး နဒဒှ် သမ္မတနိဂီု အာမေန်နဳယျာ ပထမ (First Republic of Armenia) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀ ဂှ် ဒပ် ဗကေတ် သဝ်ဗဳယေတ် လုပ် သီ ကေတ် တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၂ စဵုကဵု ၁၉၉၁ ဂှ် ဒှ် အာ ကောန်ဂကောံ [[ကၟိန်ဍုင် သဝ်ဗဳယေတ်]] (Armenian SSR) ရ။
* '''ပရေင်ဗၠးၜး ၁၉၉၁ ကေုာံ ပဋိပက္ခ နာဂဝ်နဝ်-ကာရာဗက်:''' ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၁ သေပ်တေမ်ဗါ သၞာံ ၁၉၉၁ ဂှ် အာမေန်နဳယျာ ကလိဂွံ ပရေင် ဗၠးၜး နူကဵု ကၟိန်ဍုင် သဝ်ဗဳယေတ် ရ။ ပရေင် ပဋိပက္ခ တိဍာ် [[နာဂဝ်နဝ်-ကာရာဗက်]] (Nagorno-Karabakh / Artsakh) အကြာ အာမေန်နဳယျာ ကေုာံ အာဇာဗိုင်ဂျာန် ဂှ် က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၁၉၈၈ တုဲ က္တဵုဒှ် ပၞာန် ဇၞော် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၂–၁၉၉၄ ကေုာံ သၞာံ ၂၀၂၀ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ် အာဇာဗိုင်ဂျာန် သီ ကေတ် တိဍာ် နာဂဝ်နဝ်-ကာရာဗက် သီုဖအိုတ် တုဲ ဂကူ အာမေန်နဳယျာ လတူ ၁၀၀,၀၀၀ တၠ ဒး ဒြေပ် လုပ် မံင် ပ္ဍဲ ဍုင် အာမေန်နဳယျာ ရ။

== ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Geography and Climate) ==
အာမေန်နဳယျာ ဝွံ နွံကဵု သမၠဲ တိ ၂၉,၇၄၃ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ ဒှ် ဍုင် မတန်တဴ ပ္ဍဲ ဒေသ ဒဵု သၠုင် ကဝ်ကာသာတ် ဍောတ် (Lesser Caucasus mountains) ရ။ ၜိုတ် ၈၅% နူကဵု တိဍာ် ဍုင် ဂှ် နွံ လတူ သမၠုင် ၁,၀၀၀ မဳတာ နူကဵု ကဆံင် ဍာ်ၜဳ ရ။
* '''ဒဵု ကေုာံ ကၟာဍာ်:''' ဒဵု သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် အာမေန်နဳယျာ ဂှ် ဒှ် ဒဵု [[အာရာဂါတ်]] (Mount Aragats) မၞုံ သမၠုင် ၄,၀၉၀ မဳတာ (၁၃,၄၁၉ ပေ) ရ။ (ဒဵု [[အာရာရာတ်]] မဒှ် သင်္ကေတ ဝင် အာမေန်နဳယျာ ဂှ် ပစ္စုပ္ပန် တန်တဴ ပ္ဍဲ တိဍာ် ဍုင် တာကဳ ဗဒါဲ ပယျဵု ရ)။ '''[[ကၟာဍာ် သေဗာန်]]''' (Lake Sevan) မနွံ လတူ သမၠုင် ၁,၉၀၀ မဳတာ ဂှ် ဒှ် ကၟာဍာ် ပ္တိတ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ ကဝ်ကာသာတ် တုဲ သမၠဲ ဍေဟ် နွံ ၜိုတ် ၁,၂၆၀ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။
* '''ဥတုရာသဳ (Climate):''' ဥတုရာသဳ အာမေန်နဳယျာ ဂှ် ဒှ် ဥတု တိုက်ဒြပ် သမၠုင် ဒဵု (Highland continental climate) မၞုံကဵု ကညင် ကတဴ သကှ် ကေုာံ မုဟ်ကျာ ဂံက် ဗွဲမလောန် ရ။ ပ္ဍဲ တိဗလး အာရာရာတ် (Ararat plain) ဂှ် လျး တ္ၚဲ တၟး ဂၠိုင် တုဲ ခိုဟ် သွက် ပရေင် တဵုလွဳ သတ်ဆု ရ။

[[File:Sevanavank monastery and Lake Sevan.jpg|thumb|ဘာကျာ် သေဗာန်နာဗာန် (Sevanavank) ကေုာံ ကၟာဍာ် သေဗာန် (Lake Sevan)]]

== ၅။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Politics and Government) ==
အတိုင် သၞောဝ် ဥပဒေ သဇိုင် မပလေဝ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ မ္ဂး၊ အာမေန်နဳယျာ ဝွံ ဒှ် သမ္မတနိဂီု ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပါလဳမာန် မွဲဗော် (Unitary parliamentary democratic republic) ရ။
* '''သမ္မတ ကေုာံ သကိုပ်ဝန်ဇၞော်:''' သမ္မတ (President) ဂှ် ဒှ် သကိုပ် ဍုင် (Head of state) မဒးဒုင် ရုဲစှ် နကဵု စၠတ်ထဝ် သွက် အာယုက် ၇ သၞာံ ရ။ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Prime Minister) ဂှ် ဒှ် သကိုပ် အလဵုအသဳ (Head of government) တုဲ နွံ အဝဵု အုပ်ဓုပ် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၈ ဂှ် က္တဵုဒှ် ပရေင် ပြံင်လှာဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် (Velvet Revolution) တုဲ [[နဳကဝ်လ် ပာရှေန်ယာန်]] (Nikol Pashinyan) ဂွံ ဒှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ရ။
* '''စၠတ်ထဝ် ကောန်ဂကူ (Azgayin Zhoghov):''' စၠတ်ထဝ် ပါလဳမာန် အာမေန်နဳယျာ ဂှ် နွံ မွဲ ကဆံင် (Unicameral) တုဲ နွံကဵု အမာတ် အောန်အိုတ် ၁၀၁ တၠ မဒးဒုင် ရုဲစှ် ဇၟာပ်ပ် ၅ သၞာံ ရ။
* '''ပရေင်ဆက်စၠောအ် ဍုင်သအာင်:''' အာမေန်နဳယျာ ဒှ် ကောန်ဂကောံ [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN), Council of Europe, Eurasian Economic Union (EAEU) ကေုာံ OSCE ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင် ဝင် ကေုာံ ပဋိပက္ခ တိဍာ် တုဲ ပယျဵု ဍုင် ကု တာကဳ ကေုာံ အာဇာဗိုင်ဂျာန် ဂှ် ကၟာတ် လဝ် တုဲ၊ အာမေန်နဳယျာ ဆက်စၠောအ် ဗွိုက်လွာ မ္ၚး နကဵု ဂၠံင် ဍုင် ဂျဝ်ဂျာ ကေုာံ အဳရန် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Armenia Country Profile |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17398605 |website=BBC News |access-date=2024-03-01}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်စိုတ်ဓာတ် တွဵုရးဂမၠိုင် (Administrative Divisions) ==
ဍုင် အာမေန်နဳယျာ ဝွံ ပါ် လဝ် နဒဒှ် တွဵုရး (Provinces / ''Marzer'') ၁၀ တွဵုရး ကေုာံ ဍုင်ဇၞော် [[ယေရေဗာန်]] (Yerevan) မၞုံကဵု ကဆံင် အုပ်ဓုပ် တၟေင် မွဲ ဒေသ ရ။ သီုဖအိုတ် ဂှ် ထ္ၜး လဝ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! တွဵုရး (Province / Marz) !! ဍုင်ဇၞော် တွဵုရး (Capital) !! သမၠဲ တိ (km²) !! လၟိဟ် မၞိဟ် (၂၀၂၂)
|-
| '''[[ယေရေဗာန်]]''' (Yerevan - ဍုင်ဇၞော်)
| —
| ၂၂၃
| ၁,၀၈၆,၆၇၇
|-
| '''[[အာရာဂါတ်သဝ်တန် (တွဵုရး)|အာရာဂါတ်သဝ်တန်]]''' (Aragatsotn)
| [[အာရှတာရာက်]] (Ashtarak)
| ၂,၇၅၆
| ၁၂၈,၉၄၁
|-
| '''[[အာရာရာတ် (တွဵုရး)|အာရာရာတ်]]''' (Ararat)
| [[အာတာရှာတ်]] (Artashat)
| ၂,၀၉၀
| ၂၄၈,၉၈၂
|-
| '''[[အာမာဗဳရ် (တွဵုရး)|အာမာဗဳရ်]]''' (Armavir)
| [[အာမာဗဳရ်]] (Armavir)
| ၁,၂၄၂
| ၂၅၃,၄၉၃
|-
| '''[[ဂေဂါကူနိတ် (တွဵုရး)|ဂေဂါကူနိတ်]]''' (Gegharkunik)
| [[ဂါဗာရ်]] (Gavar)
| ၅,၃၄၉
| ၂၀၉,၆၆၉
|-
| '''[[ကဝ်တာက် (တွဵုရး)|ကဝ်တာက်]]''' (Kotayk)
| [[ဟရာဇ်ဒါန်]] (Hrazdan)
| ၂,၀၈၆
| ၂၆၉,၈၈၃
|-
| '''[[လဝ်ရဳ (တွဵုရး)|လဝ်ရဳ]]''' (Lori)
| [[ဗာနာဇဝ်ရ်]] (Vanadzor)
| ၃,၇၉၉
| ၂၂၂,၈၀၅
|-
| '''[[ရှဳရာက် (တွဵုရး)|ရှဳရာက်]]''' (Shirak)
| [[ဂျူမရဳ]] (Gyumri)
| ၂,၆၈၀
| ၂၃၅,၄၈၄
|-
| '''[[သယူနိတ် (တွဵုရး)|သယူနိတ်]]''' (Syunik)
| [[ကာပာန်]] (Kapan)
| ၄,၅၀၆
| ၁၁၄,၄၈၈
|-
| '''[[တာဗူရှ် (တွဵုရး)|တာဗူရှ်]]''' (Tavush)
| [[အဳဂျေဗာန်]] (Ijevan)
| ၂,၇၀၄
| ၁၁၄,၉၄၀
|-
| '''[[ဗာယဝ်တ် ဇဝ်ရ် (တွဵုရး)|ဗာယဝ်တ် ဇဝ်ရ်]]''' (Vayots Dzor)
| [[ယေဂေဂ်နာဇဝ်ရ်]] (Yeghegnadzor)
| ၂,၃၀၈
| ၄၇,၃၆၉
|}

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Economy and Infrastructure) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အာမေန်နဳယျာ ဝွံ ဒုင် သဇိုင် လတူ ကဏ္ဍ ဝန်ဆောင်၊ ကဏ္ဍ နဲကဲပညာ (IT sector)၊ ကဏ္ဍ တဵုလွဳ ကေုာံ ကဏ္ဍ ခါဲ တိ ရ။
* '''နဲကဲပညာ ကေုာံ ဝန်ဆောင် (IT &amp; Services):''' ပ္ဍဲ သၞာံ လက္ကရဴ ဏအ်၊ အာမေန်နဳယျာ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ကဏ္ဍ နဲကဲပညာ ကောမ်ပျူတာ (Information Technology) ကေုာံ ပရေင် ဘာဏ် ဗွဲမပြဟ် ရ။ ကောန်ဍုင် အာမေန်နဳယျာ မမံင် ပ္ဍဲ ဍုင်သအာင် (Diaspora) တအ် လေဝ် ပလံင် သြန် ထံက်ပင် ကေုာံ ဓလိုက်တမ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ ခါဲတိ:''' အာမေန်နဳယျာ ပ္တိတ် သတ် ဇဗျေတ်၊ သတ် အာပရဳကံတ် (Apricot - သတ်ဆု သင်္ကေတ ဍုင်) ကေုာံ ဍာ်အရက် ဗရာန်ဒဳ (Armenian brandy) မယၟုမြဟ် အလုံဂၠးတိ ရ။ လပါ် ခါဲ တိ မ္ဂး ဗဝ် (Copper)၊ ထဝ် ကေုာံ မဝ်လေပ်ဒဳနာမ် (Molybdenum) ဒှ် ကပေါတ် သွံပ္တိတ် အဓိက ရ။
* '''ဒြဟတ် ပၟတ် ကေုာံ ပလံင်ဗစိုပ်:''' အာမေန်နဳယျာ နွံကဵု ရုင်စက် ပၟတ် နျူကလဳယျာ မေတ်သာမဝ်ရ် (Metsamor Nuclear Power Plant) မဒှ် ရုင်စက် နျူကလဳယျာ မွဲ ဓဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ ကဝ်ကာသာတ် သၠုင်ကျာ တုဲ ပ္တိတ် ကဵု ပၟတ် လလဳ ၜိုတ် ၄၀% သွက် ဍုင် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The World Bank in Armenia: Economic Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/armenia/overview |website=World Bank |access-date=2024-03-01}}&lt;/ref&gt; [[သၞေဟ်က္ၜင်ကျာ အလုံဂၠးတိ ဇဗာတ်နဝ်တ်]] (Zvartnots International Airport) ပ္ဍဲ ဍုင် ယေရေဗာန် ဂှ် ဒှ် သၞေဟ်က္ၜင်ကျာ အဓိက ဍုင် ရ။

== ၈။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူဂမၠိုင် (Demographics and Ethnic Groups) ==
လၟိဟ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ အာမေန်နဳယျာ ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၃ ပြကောဋိကိုဋ် (2.99 million) ရ။ အာမေန်နဳယျာ ဒှ် ဍုင် မၞုံကဵု ဂကူ မၞိဟ် မွဲ ဂကူ ဂၠိုင်အိုတ် (Ethnically homogeneous) ပ္ဍဲ ဒေသ ဂှ် တုဲ၊ ဂကူ အာမေန်နဳယျာ မမံင် ပ္ဍဲ ဍုင်သအာင် (Armenian diaspora - ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ရုရှာ၊ အမေရိကာန်၊ ပြင်သေတ်) ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၇ စဵုကဵု ၈ ပြကောဋိကိုဋ် ရ။
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ဂကူ (Ethnic Group) !! ဗၞတ်ဗ္ၜတ် (%) !! တင်စၟတ် (Notes)
|-
| '''[[ဂကူအာမေန်နဳယျာ]]''' (Armenians)
| ၉၈.၁%
| ဂကူ မၞိဟ် အဓိက အလုံ မွဲ ဍုင်
|-
| '''[[ဂကူယေဇဳဒဳ]]''' (Yazidis)
| ၁.၂%
| ဂကူ ဍောတ် ဂၠိုင်အိုတ်၊ ဟီု ဘာသာ Kurmanji
|-
| '''[[ဂကူရုရှာ]]''' (Russians)
| ၀.၄%
| မံင် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ယေရေဗာန် ကေုာံ တွဵုရး လဝ်ရဳ
|-
| '''ဂကူ တၞဟ်ဂမၠိုင်''' (Assyrians, Kurds, Greeks)
| ၀.၃%
| ကလိဂွံ အခေါင် ပစၞး ပ္ဍဲ စၠတ်ထဝ် ပါလဳမာန်
|}

== ၉။ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ဘာသာရှ်ေသှ်ေ (Languages and Religion) ==
* '''အရေဝ်ဘာသာ:''' [[ဘာသာအာမေန်နဳယျာ]] (Armenian / ''Hayeren'') ဝွံ ဒှ် ဘာသာ ရုင် ဍုင် မွဲ ဓဝ် ရ။ ဘာသာ ဏအ် ဒှ် ကဏာင် တၞဟ်ခြာ မွဲ အပ္ဍဲ ဂကောံ ဘာသာ အေန်ဒဝ်-ယူရဝ်ပဳယာန် (Indo-European language family) တုဲ ချူ နကဵု မအက္ခရ် အာမေန်နဳယျာ ၃၉ မ မခၞံဗဒှ် လဝ် နူ သၞာံ ၄၀၅ ခရေတ် ရ။ ဘာသာ ရုရှာ ကေုာံ ဘာသာ အင်္ဂလိက် ဂှ် ဒှ် ဘာသာ ဍုင်သအာင် မၞိဟ် လေပ် ဂၠိုင်အိုတ် ရ။
* '''ဘာသာရှ်ေသှ်ေ:''' အာမေန်နဳယျာ ဒှ် ဍုင် ခရေတ်ယာန် တြေံအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တုဲ ကောန်ဍုင် ၉၅% ပြင်င် ဒှ် ကောန်ဂကောံ '''[[ဘာကျာ်အာပဝ်သတဝ်လေတ် အာမေန်နဳယျာ]]''' (Armenian Apostolic Church) မဒှ် ဂကောံ Oriental Orthodox ရ။ ဌာန် သဇိုင် သာသနာ သၠုင်အိုတ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဘာကျာ် Etchmiadzin Cathedral ပ္ဍဲ ဍုင် Vagharshapat ရ။ ဂကူ ယေဇဳဒဳ တအ် ရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ ယေဇဳဒဳ (Yazidism) တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် သိုင်ပ္တန် လဝ် ဘာကျာ် ယေဇဳဒဳ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Quba Mêrê Dîwanê) ပ္ဍဲ ကွာန် Aknalich ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2022 Census of the Republic of Armenia |url=https://www.armstat.am/en/ |website=Statistical Committee of the Republic of Armenia |access-date=2024-03-01}}&lt;/ref&gt;

[[File:Etchmiadzin Cathedral 2019.jpg|thumb|ဘာကျာ် အေတ်ချ်မဳယာဇေန် (Etchmiadzin Cathedral) မဒှ် ဘာကျာ် ခရေတ်ယာန် တြေံအိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (သိုင် လဝ် ပ္ဍဲ ၃၀၃ AD)]]

== ၁၀။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Culture and Society) ==
ယေန်သၞာင် အာမေန်နဳယျာ ဝွံ နွံကဵု လိက်ပတ်၊ ဂဳတ၊ ကေုာံ ပရေင် သိုင်ခၞံ ဘာကျာ် တၟအ် မတၟေင် တၞဟ်ခြာ ရ။
* '''ဂဳတ ကေုာံ ကွတ်တဲ:''' ကွိင်ကွိုက် တၞဟ်ဆု '''ဒူဒူက်''' (Duduk - ကွိင်ကွိုက် ကျာ မကၠောန် နူ ဆု သတ် အာပရဳကံတ်) ကေုာံ ကွတ် ပုတ် တၟအ် ဇိုင်ခရေတ် '''ခါချ်ကာ''' (Khachkars - Armenian cross-stones) တအ် ဂှ် ဒးဒုင် သ္ပစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ နူကဵု UNESCO ရ။ အစာ ဂဳတ Aram Khachaturian ကေုာံ Komitas တအ် ယၟုမြဟ် ဗွဲမလောန် ရ။
* '''စၞစ အခိုက်အလိုက်:''' ကွာင် ကဝ် '''လာဗာရှ်''' (Lavash - ကွာင် ပါန် မတုပ် ကု ယာတ်)၊ စၞ ဖျုန် ခဝ်ရဝ်ဗာတ် (Khorovats - Armenian barbecue) ကေုာံ ဒဝ်လ်မာ (Dolma) တအ် ဒှ် စၞစ အဓိက ရ။
* '''ပရေင် ဝေင် ဇြဟတ် (Sports):''' ပေါဲ ဝေင် '''[[ချေတ်]]''' (Chess - ဝေင် သၟိင်) ဂှ် ဒှ် ပေါဲ ဝေင် မၞိဟ် ဒး ဂၞပ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ အာမေန်နဳယျာ တုဲ သီု စုတ် လဝ် ပ္ဍဲ ဘာ ပရေင် ပညာ နဒဒှ် ဘာသာ ဗ္တောန် သဇိုင် ရ။ တၠပညာ ချေတ် ဂၠးတိ Tigran Petrosian ကေုာံ Levon Aronian တအ် ဒှ် ဂကူ အာမေန်နဳယျာ ရ။ ပေါဲ ဝေင် လက်ပၠုဲ (Wrestling) ကေုာံ ယှက် လျိုင် (Weightlifting) လေဝ် ကလိဂွံ တဆိပ်ထဝ် အဝ်လေမ်ပေတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၁၁။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Education and Health) ==
* '''ပရေင် ပညာ (Education):''' လၟိဟ် မၞိဟ် မလေပ် လိက် (Literacy rate) ပ္ဍဲ အာမေန်နဳယျာ ဂှ် ပေင် ၉၉.၈% ရ။ [[တက္ကသိုလ် ဍုင် ယေရေဗာန်]] (Yerevan State University - YSU) မဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၉ ကေုာံ [[တက္ကသိုလ် အမေရိကာန် ပ္ဍဲ အာမေန်နဳယျာ]] (American University of Armenia) တအ် ဒှ် ဌာန ပညာ သၠုင် အဓိက ရ။ ဌာန TUMO Center for Creative Technologies ပ္ဍဲ ယေရေဗာန် ဂှ် လေဝ် ယၟုမြဟ် အလုံဂၠးတိ သွက် ပရေင် ဗ္တောန် သၟတ် တအ် လပါ် ကွတ် ဒဳဂျေတ်တေလ် ကေုာံ နဲကဲပညာ ရ။
* '''ပရေင် ထတ်ယုက် (Healthcare):''' အာယုက် မၞိဟ် မံင် ဗွဲဓမ္မတာ (Life expectancy) ပ္ဍဲ အာမေန်နဳယျာ ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၇၆ သၞာံ ရ။ သၞောတ်ဝ် ပရေင် ထတ်ယုက် သဇိုင် ဂှ် ဒးဒုင် ထံက်ပင် နကဵု အလဵုအသဳ တုဲ ရုင်ဂဥုဲ ဇၞော်ဇၞော် တအ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင် ယေရေဗာန် ရ။ တိုက် ဂိုင်သိပ် လိက် တမၠာ '''မာတေနာဒါရာန်''' (Matenadaran) ပ္ဍဲ ယေရေဗာန် ဂှ် လေဝ် ဂိုင်သိပ် လဝ် လိက် တမၠာ မဆေင်ကဵု ဂဥုဲ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ဝင် လတူ ၂၃,၀၀၀ ကၞပ် ရ။

== ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ယေရေဗာန်]] (Yerevan)
* [[ဘာသာအာမေန်နဳယျာ]] (Armenian language)
* [[ကဝ်ကာသာတ်]] (Caucasus)
* [[ဒဵု အာရာရာတ်]] (Mount Ararat)

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = Countries in the Caucasus and West Asia
| title = ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[ကဝ်ကာသာတ်]] ကေုာံ [[အာရှ ပလိုတ်]]
| listclass = hlist
| group1 = [[ကဝ်ကာသာတ် သၠုင်ကျာ]]
| list1 =
* [[အာမေန်နဳယျာ]]
* [[အာဇာဗိုင်ဂျာန်]]
* [[ဂျဝ်ဂျာ]]
| group2 = [[အာရှ ပလိုတ်]]
| list2 =
* [[အဳရန်]]
* [[အဳရက်]]
* [[အစ္စရေး]]
* [[ဂျဝ်ဒါန်]]
* [[ကူဝိတ်]]
* [[လေဗာနောန်]]
* [[အဝ်မာန်]]
* [[ကာတာ]]
* [[သာအူဒဳ အာရေဗျ]]
* [[သဳရဳယျာ]]
* [[တာကဳ]]
* [[ကၟိန်ဍုင် အာရပ် ပံင်ကောံ]]
* [[ယေမေန်]]
}}

{{DEFAULTSORT:အာမေန်နဳယျာ}}
[[ကဏ္ဍ:အာမေန်နဳယျာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အာရှ]]
[[ကဏ္ဍ:ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဥရောပ]]
[[ကဏ္ဍ:အာရှ ပလိုတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ကဝ်ကာသာတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဍုင် မတန်တဴ ပ္ဍဲ တိုက်ဒြပ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>nid4twjg76lxiu7lu9v9hpxjuyqq32x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေၚ်သုတေသန နကဵုနဲကဲ Visualizing Hegemony</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9591</id>
    <revision>
      <id>60341</id>
      <parentid>60164</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:56:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12651" sha1="dd0co3jsen4kxdq8t2g8dgmu4nfiau2" xml:space="preserve">{{Infobox research method
| name = ဗၟံက်ထ္ၜး ဩဇာဓလီု နကဵုဗီုရုပ် (Visualizing Hegemony)
| image = [[File:Social_Network_Analysis_Visualization.png|frameless|300px|Social Network Analysis Visualization]]
| caption = နဲကဲဇာတ်ကွန်ရက် (Network Analysis) သွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜး အဝဵုဩဇာ
| type = နဲကဲသုတေသန ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်
| fields = [[ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်]]၊ [[ပရေၚ်မၞိဟ်]]၊ [[သိပ္ပံ ဒေတာ]]
| key_concepts = အဝဵုသြဇာ (Power), ဩဇာဓလီု (Hegemony), တၚ်နၚ် (Data)
| origin = Antonio Gramsci, Network Theory
}}

'''ပရေၚ်သုတေသန နကဵုနဲကဲ Visualizing Hegemony''' ({{lang-en|Visualizing Hegemony}}) ဝွံ ဒှ်နဲကဲသုတေသန မပံၚ်ပ္ကောံလဝ် သဳအိုရဳပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ နဲကဲသိပ္ပံဒေတာ (Data Science) သွက်ဂွံ လ္ၚတ်၊ ပါ်ပဲါ ကေုာံ ဗၟံက်ထ္ၜး ပရေၚ်အဝဵုဩဇာ ကေုာံ ပရေၚ်ဓလီုပ္ဍဵု (Hegemony) ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ အလုံဂၠးတိရ။ နဲကဲဏအ်ဂှ် စကာအာ နဲကဲဗၟံက်ထ္ၜးဗီုရုပ် (Data Visualization) ကေုာံ ကွန်ရက် (Network Analysis) တုဲ ထ္ၜးကဵု ဗီုလဵုအဝဵုဩဇာတံ ပြးဇးဒၟံၚ်ရောဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gramsci |first=Antonio |year=1971 |title=Selections from the Prison Notebooks |publisher=International Publishers |location=New York |isbn=978-0717803972}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပရေၚ်သုတေသန မဆေၚ်ကဵု ဟေဂျဳမဝ်နဳ (Hegemony) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပွမလ္ၚတ် ဗီုလဵု ဂကောံမၞိဟ်ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဍုၚ်မွဲမွဲ မဓလီုပ္ဍဵုလဝ် ဂကောံတၞဟ်တံ နကဵုပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ရ။ Visualizing Hegemony ဂှ် ဒှ်အစဳအဇန် မကေတ်တၚ်နၚ် (Data) ပရေၚ်ဆေၚ်စပ်တံဂှ်တုဲ ကၠောန်ပ္တိတ် နကဵုဗီုရုပ်၊ ဇာတ် (Charts) ကေုာံ မျေပ် (Maps) သွက်ဂွံကဵု မၞိဟ်တံ ညာတ်ကေတ် ကၠးကၠးမာန်ရ။

== ၂။ လဒက်ပ္တန် ဝေါဟာရ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Definition) ==
ဝေါဟာရ ဟေဂျဳမဝ်နဳ (Hegemony) ဝွံ ကၠုၚ်နူ အရေဝ်ဂရိတ် ''hegemonia'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးအာက္ဍိုပ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဩဇာဓလီု ရ။ နဲကဲ Visualizing ဂှ် ကၠုၚ်နူအၚ်္ဂလိက် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပွမပ္တိတ်ဗီုရုပ် သွက်ဂွံညာတ်ကေတ် ကၠးဖ္ဍးရ။ ပံၚ်ပ္ကောံၜါဏအ်တုဲ ဒှ်အာ နဲကဲသုတေသန မဗၟံက်ထ္ၜး ဒတန်အဝဵုဩဇာ နကဵုဗီုရုပ် ဇာတ်ကွန်ရက်ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Cox |first=Robert W. |year=1981 |title=Social Forces, States and World Orders: Beyond International Relations Theory |url=https://archive.org/details/sim_millennium-journal-of-international-studies_summer-1981_10_2/page/126 |journal=Millennium: Journal of International Studies |volume=10 |issue=2 |pages=126–155 |doi=10.1177/03058298810100020501}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သဳအိုရဳ ဟေဂျဳမဝ်နဳ (Hegemony Theories) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ်သုတေသနဏအ်ဂှ် သဳအိုရဳ အဓိကတံဂှ် ပါလုပ်ဒၟံၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။
* '''သဳအိုရဳ ဂရာမ်ချဳ (Gramscian Theory):''' အန်တဝ်နဳယဝ် ဂရာမ်ချဳ (Antonio Gramsci) ညးမဒှ် တၠပညာအဳတလဳ ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ အဝဵုသြဇာဂှ် ဟွံသေၚ်ဆ လွဟ်ကဵု ဒြဟတ်ပၞာန်သၟး၊ သီုဓလီုလဝ် နကဵုယေန်သၞာၚ် ကေုာံ လညာတ်ရ။
* '''သဳအိုရဳ ရဳယေလ်လေတ် (Realism):''' သွက်ဍုၚ်ဇၞော်တံ မထိၚ်ဒဝ်လဝ် ဍုၚ်သၟတ်တံ နကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဒြဟတ်ပၞာန်။

== ၄။ ပရေၚ်သုတေသန ကေုာံ နဲကဲဂမၠိုၚ် (Research and Methodologies) ==
နဲကဲသုတေသန Visualizing Hegemony ဂှ် စကာအာ နဲကဲ (Quantitative) ကေုာံ (Qualitative) ၜါပြကာရ။ သၟာသုတေသနတံ ပ္ကောံတၚ်နၚ် (Data Collection) နူကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်ဆက်ဆောံဍုၚ်သၟာၚ် တုဲ သုၚ်စောဲ ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံပါ်ပဲါ (Data Analysis) ရ။ 

== ၅။ နဲကဲဗၟံက်ထ္ၜးဗီုရုပ် (Visualizing Techniques) ==
ပ္ဍဲအရာမဗၟံက်ထ္ၜးဂှ် စကာအာ သပ်ဝဴ (Software) မပ္တံကဵု Gephi, R, ကေုာံ Python တံရ။
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ နဲကဲဗၟံက်ထ္ၜး အဓိကဂမၠိုၚ်
|-
! ယၟု နဲကဲ !! လွပ် !! ဥပမာ
|-
| Network Analysis || လ္ၚတ် ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အကြာ ဍုၚ် ကဵု ဍုၚ် || ဂကောံသွံရာန်ဗၞိက် အလုံဂၠးတိ
|-
| Heat Maps || ထ္ၜး ဒၞာဲဒတန် မၞုံကဵု ဒြဟတ်အဝဵု ဇၞော်အိုတ် || ပရေၚ်ဓလီုပ္ဍဵု လညာတ် ပ္ဍဲသဵုရှေယ်မဳဒဳယာ
|-
| Flow Charts || ဗၟံက်ထ္ၜး ပရေၚ်ဇွောဝ်တိတ် သြန် ကေုာံ ကပေါတ် || [[ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ]] (FDI flows)
|}

== ၆။ အလုံဂၠးတိ ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Global and Economic Applications) ==
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိဂှ် ဒှ်ဒၞာဲခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံလ္ၚတ် Visualizing Hegemony ရ။ ဘာဏ်ဂၠးတိ (World Bank) ကေုာံ ဂကောံသြန်ဂၠးတိ (IMF) တံဂှ် ဒှ်ဒတန် မထိၚ်ဒဝ်လဝ် ဩဇာဓလီု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ။ သုတေသနတံ ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ဗီုလဵု ဍုၚ်ဇၞော်တံ ဓလီုလဝ် ဍုၚ်မဇၞော်မောဝ်ဒၟံၚ်တံ နကဵု လေပ်သြန် ကေုာံ ပရေၚ်ဗၞိက်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Keohane |first=Robert O. |year=1984 |title=After Hegemony: Cooperation and Discord in the World Political Economy |url=https://archive.org/details/afterhegemonycoo00keoh |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691122485}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အဝဵုသြဇာ (Politics and Power Dynamics) ==
ပ္ဍဲပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ဂှ် အဝဵုသြဇာပြးဇးဒၟံၚ် ဗီုလဵုဂှ် သုတေသနဏအ် ဗၟံက်ထ္ၜးကဵုရ။ ဥပမာ - ဂကောံ [[ကုလသမဂ္ဂ]] ပ္ဍဲကံၚ်သဳဂီုကၠီု (UN Security Council) ဍုၚ်မၞုံကဵု အခေါၚ်ဗဳတဝ် (Veto Power) မသုန်ဍုၚ်တံဂှ် ဓလီုလဝ် အဝဵုသြဇာ အလုံဂၠးတိရ။

== ၈။ အခက်အခုဲ ကေုာံ တၚ်ပတိုန်ဒုဟ် (Challenges and Criticisms) ==
အခက်အခုဲ အဓိက ပ္ဍဲနဲကဲသုတေသနဏအ်ဂှ် တၚ်နၚ် (Data) တံ ဟွံဍာံစၟတ် ကေုာံ တၚ်နၚ်လ္ၚဵုတံဂှ် ဂၠာဲဟွံလောဲသွာရ။ တၠပညာလ္ၚဵုတံ ပတိုန်ဒုဟ် ဒဒှ်ရ နဲကဲသိပ္ပံဒေတာ (Data-driven) တံဂှ် လ္ၚတ်ကေတ် ဆလ္ပာ်မ္ၚးတုဲ ဟွံမာန်လုပ်စိုပ် အဝဵုသြဇာ ပရေၚ်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် မဇြိုဟ်နက်တံရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Agnew |first=John |year=2005 |title=Hegemony: The New Shape of Global Power |url=https://archive.org/details/hegemonynewshape0000agne_n0x7 |journal=Temple University Press |isbn=978-1592131530}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ အနာဂတ် သုတေသန (Future Research) ==
အနာဂတ် သုတေသန Visualizing Hegemony ဂှ် ဒှ်အာ နဲကဲ AI (Artificial Intelligence) ကေုာံ Machine Learning တံ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေၚ်အဝဵုသြဇာ ပ္ဍဲကဵု ကွန်ရက်အေန်တာနဲ (Cyberspace) ကေုာံ မဳဒဳယာဂမၠိုၚ်ရ။ နဲကဲတၟိတံဏအ်ဂှ် သ္ဂောံထ္ၜးကဵု ဗီုလဵု ဂကောံမၞိဟ်တံ ဒးဒုၚ်စန်ဒက်ဒၟံၚ် နကဵု လညာတ်တၟိတံရ။&lt;ref&gt;{{Cite article |last=Castells |first=Manuel |year=2011 |title=A Network Theory of Power |journal=International Journal of Communication |volume=5 |pages=773–787}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ တၚ်သ္ကုတ်သွာတ် (Conclusion) ==
ပရေၚ်သုတေသန နကဵုနဲကဲ Visualizing Hegemony ဝွံ ဒှ်ကိရိယာ မဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠၚ် ပရေၚ်အဝဵုသြဇာ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။ နကဵု ပွမဗၟံက်ထ္ၜး ဗီုရုပ် ကေုာံ တၚ်နၚ်ဂမၠိုၚ်ဂှ် ညးမလ္ၚတ်တံ ဂွံညာတ်ကေတ် အဝဵုသြဇာ မပၞုက်လဝ်တံ ကၠးကၠးဖ္ဍးဖ္ဍးမာန်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
{{Reflist}}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဂၠးတိ]]
* [[ယေန်သၞာၚ် ဟေဂျဳမဝ်နဳ]]
* [[သိပ္ပံ ဒေတာ]]

{{Navbox
| name = သုတေသန ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်
| title = နဲကဲသုတေသန ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ်
| state = uncollapsed
| listclass = hlist
| group1 = သဳအိုရဳ အဓိက
| list1 =
* [[ဟေဂျဳမဝ်နဳ]]
* [[ရဳယေလ်လေတ် (Realism)]]
* [[လစ်ဘရယ်ဝါဒ (Liberalism)]]
| group2 = နဲကဲသုတေသန
| list2 =
* [[Visualizing Hegemony]]
* [[Network Analysis]]
* [[Data Science]]
}}

{{DEFAULTSORT:Visualizing Hegemony}}
[[Category:ပရေၚ်သုတေသန]]
[[Category:ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်]]
[[Category:ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:သိပ္ပံ ဒေတာ]]
[[Category:သဳအိုရဳ ပရေၚ်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>dd0co3jsen4kxdq8t2g8dgmu4nfiau2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပါသဳဖေတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11213</id>
    <revision>
      <id>60395</id>
      <parentid>57202</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:37:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27554" sha1="e49ee1zl4o071kosb9wxkejgh0qks72" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name = မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်&lt;br/&gt;(Pacific Ocean)
| image = Pacific Ocean - en.png
| caption = လပံက် ဗီုတိ မထ္ၜးကဵု မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်
| coordinate_regions = အာရှ, အဝ်သတြေလျာ, အမေရိကသၟဝ်ကျာ, အမေရိကသၠုင်ကျာ, အာန္တာတိကာ
| coordinates = {{Coord|0|N|160|W|type:waterbody_scale:100000000|display=inline}}
| type = [[မှာသၟိတ်]] (Ocean)
| ocean = မှာသၟိတ် ဂၠးကဝ်
| rivers = [[ကြုင် ယာန်သဳ]] (Yangtze), [[ကြုင် ဟေင်ဟဝ်]] (Yellow), [[ကြုင် မဲခေါင်]] (Mekong), [[ကြုင် ကဝ်လဝ်ရာဒဝ်]] (Colorado)
| area = ၁၆၅,၂၅၀,၀၀၀ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ
| max-depth = ၁၀,၉၂၈ မဳတာ (မာရဳယာနာ ထရေန်)
| average-depth = ၄,၂၈၀ မဳတာ
| water_volume = ၇၁၀,၀၀၀,၀၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ ပိကၠင် (cubic km)
| islands = ၂၅,၀၀၀ ပြင်င်
}}

'''မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်''' ({{lang-en|Pacific Ocean}}) ဝွံ ဒှ်မှာသၟိတ် မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ဇြိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု လ္တူဂၠးတိပိုဲဏအ်ရ။ ဍေံဂြောပ်လဝ် ၜိုတ် ၄၆% နူကဵု ဧရိယာ ဍာ် အလုံဂၠးတိ ကေုာံ ၜိုတ် ၃၂% နူကဵု ဧရိယာ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ်ရ—မဒှ် ဇမၞော် မဇၞော်နူ ဧရိယာ တိက္ကသဳ သီုဖအိုတ် ပံင်ကောံလဝ်ဏီရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Earle |first=Sylvia A. |title=Ocean: An Illustrated Atlas |url=https://archive.org/details/oceanillustrated0000earl |year=2008 |publisher=National Geographic |isbn=978-1426203190}}&lt;/ref&gt; မှာသၟိတ်ဏအ်ဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုမှာသၟိတ် အာတ္တဳတ် (Arctic Ocean) လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ၊ မှာသၟိတ် သၠုင်ကျာ (Southern Ocean) လ္ပာ်သၠုင်ကျာ၊ တိုက်အာရှ ကေုာံ အဝ်သတြေလျာ လ္ပာ်ပလိုတ်၊ ကေုာံ တိုက်အမေရိကသၟဝ်ကျာ ကေုာံ အမေရိကသၠုင်ကျာ လ္ပာ်ဗမံက်ရ။

လဒေါဝ် ဗလးတိ (Equator) ဝွံ ပါ်လဝ် မှာသၟိတ်ဏအ် နကဵု ၜါကရေက်— ပါသဳဖေတ် သၟဝ်ကျာ (North Pacific Ocean) ကေုာံ ပါသဳဖေတ် သၠုင်ကျာ (South Pacific Ocean) ရ။ ဒၞာဲ မဇြိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မကော်ခဴစ ဒေသဇြိုဟ် ချာလေန်ဂျာ (Challenger Deep) မနွံ ပ္ဍဲကဵု [[မာရဳယာနာ ထရေန်]] (Mariana Trench) ဝွံလေဝ် နွံပ္ဍဲကဵု မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဏအ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.noaa.gov/education/resource-collections/ocean-coasts/ocean-floor-features |title=Ocean Floor Features |publisher=NOAA |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

__TOC__

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Definition) ==
ယၟု &quot;ပါသဳဖေတ်&quot; (Pacific) ဝွံ ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ လေတ်တေန် &quot;Mare Pacificum&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မှာသၟိတ် ၜိုဟ်သြိုဟ်&quot; (peaceful sea) ရ။ ယၟုဏအ်ဝွံ သၟာတမ္ၚာ ကေုာံ အစာဂၠာဲတရဴ ဂကူပဝ်တူဂြဳ (Portuguese) မၞုံယၟု [[ဖာဒဳနာန် မာဂျေလာန်]] (Ferdinand Magellan) ဒှ်ညး မခုတ်ကဵုလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၂၁ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cameron |first=Ian |title=Magellan and the First Circumnavigation of the World |url=https://archive.org/details/magellanfirstcir0000came |year=1974 |publisher=Saturday Review Press |isbn=978-0841502574}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင် ညးမတတ်ၜက်ကၠုင် နူကဵု တရဴ မစိုတ်ဟွံတန် ကေုာံ လပှ်ကျာထတ် မနွံ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ အမေရိက (Strait of Magellan) တုဲ လုပ်စိုပ်ကၠုင် မှာသၟိတ်ဏအ်ဂှ်၊ ညးညာတ်ကေတ် လပှ်ဍာ် ၜိုဟ်သြိုဟ်တုဲ ခုတ်လဝ် ယၟုဏအ်ရ။

ၜိုန်ရ ယၟုဍေံ &quot;ၜိုဟ်သြိုဟ်&quot; ကီုလေဝ်၊ ဍာံဍာံမ္ဂး မှာသၟိတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်ဒတန် မၞုံကဵု ပရေင်တိချဳ၊ ခတိုဟ်ဒဵုပၟတ် ကေုာံ လဗိုတ်ကျာ (Typhoons) မသကာတ်မြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ 

== ၂။ ပထဝဳ ကေုာံ ပယျဵုဒၞက်ဂမၠိုၚ် (Geography and Borders) ==
[[File:Pacific_Ocean_laea_relief_location_map.jpg|thumb|left|250px|ဗီုရုပ် မထ္ၜးကဵု ဇမၞော် ဧရိယာ မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ် မဆက်စၠောအ်လဝ် တိုက်ဂမၠိုင်။]]
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ နွံကဵု ဧရိယာ ၁၆၅.၂ ပြကောဋိကိုဋ် စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာရ။ ဇမၠိင် နူသၟဝ်ကျာ စဵုကဵု သၠုင်ကျာဂှ် နွံၜိုတ် ၁၅,၅၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ၊ ဇမၠိင် အနာံ နူဗမံက် စဵုကဵု ပလိုတ်ဂှ် နွံၜိုတ် ၁၉,၈၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။ 

မှာသၟိတ်ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ၜဳ (Seas) ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု-
* ၜဳကြုက်သၠုင်ကျာ (South China Sea)
* ၜဳဂျပေန် (Sea of Japan)
* ၜဳဗေရဳန် (Bering Sea)
* ၜဳတသ်သမာန် (Tasman Sea)

ပယျဵု လ္ပာ်ပလိုတ်ဂှ် ဒှ်တိုက် အာရှ ကေုာံ အဝ်သတြေလျာ တုဲ၊ ပယျဵု လ္ပာ်ဗမံက်ဂှ် ဒှ်တိုက် အမေရိက သၟဝ်ကျာ ကေုာံ သၠုင်ကျာရ။ သွက်ဂွံ တတ်ၜက် အကြာ မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ် ကေုာံ အာတ်လာန်တေတ် (Atlantic Ocean) လောဲသွာဂှ်၊ ကောန်မၞိဟ်တအ် ၜံက်ခါဲလဝ် [[လပတ်(ဗရံင်ဍာ်) ပါနာမာ]] (Panama Canal) ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ် အမေရိက ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=McCullough |first=David |title=The Path Between the Seas: The Creation of the Panama Canal, 1870-1914 |url=https://archive.org/details/pathbetweenseasc0000mccu |year=1977 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0671244095}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဒတန်တိ ကေုာံ ပရေၚ်တိချဳ (Geology and the Ring of Fire) ==
[[File:Pacific_Ring_of_Fire.svg|thumb|right|250px|စက်ပၟတ် ပါသဳဖေတ် (Ring of Fire) မဒှ်ဒၞာဲ မကတဵုဒှ် တိချဳ ကေုာံ ဒဵုပၟတ် မဂၠိုင်အိုတ်။]]
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် လ္ၚတ် ပရေင်တိချဳ ကေုာံ သၞောတ် ဂၠးတိ (Plate Tectonics) ရ။ ကရေက်တိ ပါသဳဖေတ် (Pacific Plate) ဝွံ ဒှ် ကရေက်တိ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိတုဲ၊ ဍေံချဳဒရိုင် ကေုာံ တက်ဇီုဒၟံင် ကု ကရေက်တိ တၞဟ်တအ် လၟိုန်ကာလရ။

ဟိုတ်နူ ပရေင်တက်ဇီု ကရေက်တိတအ်ဏအ်တုဲ၊ ဇိုင်မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ ဒးဒုင်ကော်ခဴစ '''စက်ပၟတ် ပါသဳဖေတ်''' ([[Ring of Fire]]) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/ring-fire |title=Ring of Fire |publisher=National Geographic Society |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
* '''တိချဳ (Earthquakes):''' ၜိုတ် ၉၀% နူကဵု ပရေင်တိချဳ အလုံဂၠးတိဝွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ စက်ပၟတ် ဏအ်ရ။
* '''ဒဵုပၟတ် (Volcanoes):''' ၇၅% နူကဵု ဒဵုပၟတ် မချဳဒရိုင်ဒၟံင် (Active volcanoes) လ္တူဂၠးတိဂှ် နွံပ္ဍဲ ဒေသဏအ်ရ။

ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ မှာသၟိတ်ဏအ် နွံကဵု ဒေသဇြိုဟ် (Trenches) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ [[မာရဳယာနာ ထရေန်]] (Mariana Trench) မနွံ ဇမ္ၚောဲ ဇြိုဟ် စဵုကဵု ၁၀,၉၂၈ မဳတာ (၃၅,၈၅၃ ပေ) ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ မဇြိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

== ၄။ ဍာ် လပှ် ကေုာံ ရာသဳဥတု (Oceanography and Climate) ==
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ ထိင်ဒဝ်လဝ် ရာသဳဥတု အလုံဂၠးတိ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ဇမၠိုဟ် အလုံမွဲ မှာသၟိတ်ဂှ် ၜိုတ် ၄,၂၈၀ မဳတာ ရ။ 

* '''လပှ်ဍာ် (Ocean Currents):''' လပှ်ဍာ် ပ္ဍဲ ပါသဳဖေတ် သၟဝ်ကျာဝွံ ဂေတ် လ္ပာ် လ္တုံနာဍဳ (clockwise) တုဲ၊ ပ္ဍဲ ပါသဳဖေတ် သၠုင်ကျာဂှ် ဂေတ် လ္ပာ် စှ်ေနာဍဳ (counter-clockwise) ရ။ လပှ်ဍာ်တအ်ဏအ် ပလံင်ဗစိုပ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ စၞစ သွက် သတ်တိရစ္ဆာန် ဍာ်တအ်ရ။
* '''အေလ် နဳညဝ် ကေုာံ လာ နဳညာ ([[El Niño]] and La Niña):''' ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု အဓိက မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ပါသဳဖေတ်ရ။ အေလ် နဳညဝ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ဍာ်မှာသၟိတ် ဂွံကတဴတိုန်တုဲ၊ ပကဵု ညံင် ဗြဲဂွံဂူ အောန် ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ ဗြဲဂွံဂူ ဂၠိုင် ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Philander |first=S. George |title=El Niño, La Niña, and the Southern Oscillation |url=https://archive.org/details/elninolaninasout0000phil |year=1990 |publisher=Academic Press |isbn=978-0125532358}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်လ္ၚတ်ဂၠာဲ (History and Exploration) ==
ကိုပ်ကၠာ ဂကူဥရဝ်ပ ဟွံစိုပ်ဏီ ဗွဲမလံလာ်၊ ဂကူ [[အဝ်သထရဝ်နဳယှာန်]] (Austronesian peoples) တအ်ဝွံ ဒှ်မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မလ္ၚတ် ကေုာံ အာစိုပ် တကအ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ရ။ ပ္ဍဲၜိုတ် ၃၀၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာခရေတ်၊ ညးတအ် စကွာ်တရဴ နူကဵု တာဲဝါန် တုဲ ပြးဇးအာ စိုပ် [[ဖဳလဳပိန်]]၊ အေန်ဒဝ်နဳရှာ၊ ကေုာံ တကအ် ပဝ်လဳနဳယှာ (Polynesia) တအ်ရ။ ညးတအ် စကာ ကွတ်ပညာ တရဴဍာ် သၞံင် (Celestial navigation) ဗွဲမစိုပ်တရဴရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Finney |first=Ben |title=Voyage of Rediscovery: A Cultural Odyssey through Polynesia |url=https://archive.org/details/voyageofrediscov0000finn |year=1994 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520080020}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ၊ ညးဂၠာဲတရဴ သပိန် ቫသ်ကဝ် နူညေတ် ဒေ ဗာလ်ဗဝ်အာ (Vasco Núñez de Balboa) ဒှ် ဥရဝ်ပ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မညာတ်ကေတ် မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ် နူကဵု ဍုင်ပါနာမာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၁၃ ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကာပ်တိန် ဂျိမ်းစ် ကွတ် ([[James Cook]]) နူ ဗြိတိန် ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် ပထဝဳ ပါသဳဖေတ် ဗွဲမလှဲလး ကေုာံ ဓဇက်လဝ် ဗီုတိ (Maps) ဗွဲမချိုတ်ပၠောတ်ရ。

== ၆။ ဇဳဝစုံလၚ် ကေုာံ ဂေဟသၞောတ် (Biodiversity and Marine Life) ==
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ ဒှ်သ္ၚိ သွက် သတ်တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု ဍာ် ဂကူနာနာသာ် မဟွံမာန် ရိုဟ်လၟိဟ်ရ။
* '''ကလောအ်သန္တာ (Coral Reefs):''' [[Great Barrier Reef|ကလောအ်သန္တာ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ]] (Great Barrier Reef) ဝွံ နွံပ္ဍဲ ဇိုင် ပြင်ၜဳ အဝ်သတြေလျာ ပ္ဍဲကဵု ပါသဳဖေတ် ရ။ ဍေံဒှ် ဒတန် မကဵု သ္ၚိဒၟံင် သွက် က ကေုာံ သတ်ဍာ် ပြကောဋိကိုဋ်ရ။
* '''သတ်တိရစ္ဆာန်ဇၞော်:''' ပါသဳဖေတ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲဒတန် မၞုံကဵု ကဝေင် (Whales) ညံင်ရဴ Blue whale ကေုာံ Humpback whale တအ်ရ။
* '''က ကေုာံ စၞစ:''' ဂကူ ကထူနာ (Tuna) ကေုာံ ကသာမောန် (Salmon) တအ် နွံဗွဲမဂၠိုင်တုဲ၊ ဒှ်တမ်ရိုဟ် အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တမ္ၚာ ဂၠးကဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite report |author=FAO |title=The State of World Fisheries and Aquaculture 2020 |year=2020 |publisher=Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ တကအ်ဂမၠိုၚ် ကေုာံ ဒေသ အဝ်ရှေနဳယျာ (Islands and Oceania) ==
[[File:Bora_Bora_French_Polynesia.jpg|thumb|right|200px|တကအ် ဗဝ်ရာ ဗဝ်ရာ (Bora Bora) ပ္ဍဲ ပြင်သေတ် ပဝ်လဳနဳယှာ၊ မဒှ် တကအ် သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် ပါသဳဖေတ်။]]
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ် နွံကဵု တကအ် ၜိုတ် ၂၅,၀၀၀ ပြင်င် မဒှ် လၟိဟ် မဂၠိုင်နူကဵု လၟိဟ် တကအ် မှာသၟိတ် တၞဟ်သီုဖအိုတ် ပံင်ကောံလဝ်ဏီရ။ တကအ်တအ်ဏအ်ဝွံ ပံင်ကောံလဝ် နဒဒှ် ဒေသ ဇၞော်မွဲ မကော်ခဴစ '''[[အဝ်ရှေနဳယျာ]]''' (Oceania) ရ။ အဝ်ရှေနဳယျာဝွံ ပါ်လဝ် ပိ ကဏ္ဍ အဓိက-
# '''မာဲခရဝ်နဳယှာ (Micronesia):''' နွံ လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ လဒေါဝ်ဗလးတိ (ဥပမာ- ဂူအာမ်၊ ဍုင်မာရှယ်)။
# '''မေလာနဳယှာ (Melanesia):''' နွံ လ္ပာ်ပလိုတ် (ဥပမာ- ဖြဳဂျဳ၊ ပါပူဝါ နယူးဂီနီ)။
# '''ပဝ်လဳနဳယှာ (Polynesia):''' နွံ လ္ပာ်ဗမံက် မဒှ် တြိဂံ (Triangle) ဇၞော် (ဥပမာ- ဟာဝါအဳ၊ နယူးဇဳလာန်၊ သာမဝ်အာ)။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Howe |first=K. R. |title=Vaka Moana: Voyages of the Ancestors |url=https://archive.org/details/vakamoanavoyages0000unse |year=2006 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824832131}}&lt;/ref&gt;

တကအ်တအ်ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ခတိုဟ်ဒဵုပၟတ် လေဝ်နွံ၊ နူကဵု ကလောအ်သန္တာ လေဝ်နွံရ။

== ၈။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဗၞိက် (Economy, Shipping, and Fishing) ==
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကဝ်ရ။ 

* '''ပရေင်ဗၞိက် လ္တူဍာ်:''' ဒေသ အာရှ-ပါသဳဖေတ် ဝွံ ဒှ် ဒေသ မကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မှာသၟိတ်ဏအ် ဒှ် ဂၠံင်တရဴ ပလံင်ဗစိုပ် ကပေါတ် (Shipping lanes) မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ကိစ္စဇၞော်အိုတ်ရ။ 
* '''တမ္ၚာ:''' ၜိုတ် ၆၀% နူကဵု လၟိဟ် က မရပ်ဂွံ အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠုင်နူ မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ရ။ 
* '''သယံဇာတ သၟဝ်ဍာ်:''' ဓါတ်သတ္တု ညံင်ရဴ Polymetallic nodules မၞုံကဵု ဓါတ် Manganese ကေုာံ Cobalt တအ်ဂှ် နွံဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ကရေက်တိ သၟဝ်မှာသၟိတ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:60%;&quot;
|+ ဂၠံင်တရဴ ဍာ် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ပါသဳဖေတ်
|-
! ယၟု ဂၠံင်တရဴ !! ပရေင်ဆက်စၠောအ်
|-
| [[လပတ်(ဗရံင်ဍာ်) ပါနာမာ]] (Panama Canal) || ဆက်စၠောအ် ပါသဳဖေတ် ကေုာံ အာတ်လာန်တေတ်
|-
| ရေလက်ကြား မလက္ကာ (Strait of Malacca) || ဆက်စၠောအ် ပါသဳဖေတ် ကေုာံ မှာသၟိတ် အေန္ဒိယ
|-
| ရေလက်ကြား မာဂျေလာန် (Strait of Magellan) || ဆက်စၠောအ် လ္ပာ်သၠုင်ကျာ အမေရိက
|}

== ၉။ ပြသၞာ ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ပရေၚ်ကၠိခတောန် (Environmental Issues) ==
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ သဘာဝ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။
* '''ကလောအ်ထၟိက် ပါသဳဖေတ် ဇၞော် ([[Great Pacific Garbage Patch]]):''' ဒှ် ဒၞာဲမကောံဒၟံင် ထၟိက် ပလာသတေတ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မနွံ အကြာ ဟာဝါအဳ ကေုာံ ကာလဳဖဝ်နဳယျာ ရ။ ဍေံပကဵု အန္တရာဲ ကု သတ်တိရစ္ဆာန် ဍာ်တအ် ဗွဲမလောန်ရ。&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lebreton |first=L. |title=Evidence that the Great Pacific Garbage Patch is rapidly accumulating plastic |journal=Scientific Reports |year=2018 |volume=8 |issue=4666 |doi=10.1038/s41598-018-22939-w}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ဟိုတ်နူ ဂၠးတိ ကတဴတိုန်တုဲ၊ ဍာ်မှာသၟိတ် သၠုင်တိုန်ကၠုင်ဒၟံင်ရ။ အရာဏအ် ပကဵု အန္တရာဲ ညံင် တကအ်ဍောတ်တ်တအ် ညံင်ရဴ [[တူဗာလူ]] (Tuvalu) ကေုာံ [[ခဳရဳဗာတဳ]] (Kiribati) တအ် ဂွံဗၠိုက်အာ ပ္ဍဲဍာ်ရ။ 
* '''ကလောအ်သန္တာ ဗုအာ (Coral Bleaching):''' ဟိုတ်နူ ဍာ်ကတဴတိုန်၊ ကလောအ်သန္တာတအ် စှ်ေအာ အရံင်တုဲ ချိုတ်အာဒၟံင်ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ (Future and Conservation) ==
သွက်အနာဂတ် မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဂှ်၊ ဂၠးကဝ်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ်ဒၟံင် ပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဍုင်နာနာတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် '''ဒေသ မင်မွဲ သဘာဝ ဍာ်''' (Marine Protected Areas - MPAs) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဇဳဝစုံလင်ရ။ ဥပမာ - ဒေသမင်မွဲ မာရဳယာနာ (Marianas Trench Marine National Monument) ကေုာံ ဒေသ Papahānaumokuākea ပ္ဍဲ ဟာဝါအဳ ရ။

ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပညဳပညပ် မဆေင်ကဵု '''နဲကဲခါဲသတ္တု သၟဝ်ၜဳ''' (Deep sea mining) တအ်လေဝ် ကၠောန်ဗဒှ်ဒၟံင်ရ။ ယဝ်ရ ကၠောန်ဗဒှ် ဟွံစှ်ေသၞောတ်မ္ဂး၊ ဍေံမာန်ပလီုပလာ်ကဵု ဂေဟသၞောတ် သၟဝ်ၜဳ ဇြိုဟ်တအ် မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.iucn.org/resources/issues-briefs/deep-sea-mining |title=Deep-sea mining |publisher=IUCN |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=1b3yTzQ_v9M ပရူပရာ မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ် (YouTube - National Geographic)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Earle&quot;&gt;{{cite book |last=Earle |first=Sylvia A. |title=Ocean: An Illustrated Atlas |url=https://archive.org/details/oceanillustrated0000earl |year=2008 |publisher=National Geographic |isbn=978-1426203190}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NOAA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.noaa.gov/education/resource-collections/ocean-coasts/ocean-floor-features |title=Ocean Floor Features |publisher=NOAA |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Cameron&quot;&gt;{{cite book |last=Cameron |first=Ian |title=Magellan and the First Circumnavigation of the World |url=https://archive.org/details/magellanfirstcir0000came |year=1974 |publisher=Saturday Review Press |isbn=978-0841502574}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;McCullough&quot;&gt;{{cite book |last=McCullough |first=David |title=The Path Between the Seas: The Creation of the Panama Canal, 1870-1914 |url=https://archive.org/details/pathbetweenseasc0000mccu |year=1977 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0671244095}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;RingOfFire&quot;&gt;{{cite web |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/ring-fire |title=Ring of Fire |publisher=National Geographic Society |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Philander&quot;&gt;{{cite book |last=Philander |first=S. George |title=El Niño, La Niña, and the Southern Oscillation |url=https://archive.org/details/elninolaninasout0000phil |year=1990 |publisher=Academic Press |isbn=978-0125532358}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Finney&quot;&gt;{{cite book |last=Finney |first=Ben |title=Voyage of Rediscovery: A Cultural Odyssey through Polynesia |url=https://archive.org/details/voyageofrediscov0000finn |year=1994 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520080020}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;FAO&quot;&gt;{{cite report |author=FAO |title=The State of World Fisheries and Aquaculture 2020 |year=2020 |publisher=Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Howe&quot;&gt;{{cite book |last=Howe |first=K. R. |title=Vaka Moana: Voyages of the Ancestors |url=https://archive.org/details/vakamoanavoyages0000unse |year=2006 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824832131}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Lebreton&quot;&gt;{{cite journal |last=Lebreton |first=L. |title=Evidence that the Great Pacific Garbage Patch is rapidly accumulating plastic |journal=Scientific Reports |year=2018 |volume=8 |issue=4666 |doi=10.1038/s41598-018-22939-w}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;IUCN&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.iucn.org/resources/issues-briefs/deep-sea-mining |title=Deep-sea mining |publisher=IUCN |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = မှာသၟိတ် ဂၠးကဝ်
| title      = မှာသၟိတ်ဂမၠိုင် လ္တူ [[ဂၠးတိ]]
| listclass  = hlist
| group1     = မှာသၟိတ် မသုန်
| list1      = 
* [[မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်]]
* [[မှာသၟိတ် အာတ်လာန်တေတ်]]
* [[မှာသၟိတ် အေန္ဒိယ]]
* [[မှာသၟိတ် သၠုင်ကျာ]] (Southern)
* [[မှာသၟိတ် အာတ္တဳတ်]] (Arctic)
| group2     = ဒေသ ပထဝဳ ဆက်စပ်
| list2      = 
* [[အဝ်ရှေနဳယျာ]]
* [[စက်ပၟတ် ပါသဳဖေတ်]] (Ring of Fire)
* [[မာရဳယာနာ ထရေန်]]
* [[လပတ်(ဗရံင်ဍာ်) ပါနာမာ]]
}}

[[Category:မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်]]
[[Category:မှာသၟိတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပထဝဳ ဂၠးတိ]]
[[Category:အဝ်ရှေနဳယျာ]]</text>
      <sha1>e49ee1zl4o071kosb9wxkejgh0qks72</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11227</id>
    <revision>
      <id>60385</id>
      <parentid>57103</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:26:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29626" sha1="8qa4rnti6a7ont8qpc8ky6ui9uu2lds" xml:space="preserve">{{Infobox political system
| name = သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ်&lt;br/&gt;(Elective Monarchy)
| image = [[File:Sede_vacante.jpg|300px|သင်္ကေတ Sede Vacante (ပလ္လင်လ္ၚု) မစကာ ပ္ဍဲ ဍုင် ဗာတဳကာန် ပ္ဍဲအခိင် အကြာ မရုဲစှ် သၟိင်ပုပ် တၟိ။]]
| caption = သင်္ကေတ သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ပ္ဍဲဍုင် ဗာတဳကာန်။
| classification = သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ဍုင် / ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်
| origins = ခေတ်တမၠာတေံ ကေုာံ ခေတ်လဒေါဝ်
| key_elements = ဨကရာဇ်ဝွံ ဟွံဆက်အာဲကၟာဲ နကဵု ဆီဇာတ်၊ ဆဂး ဒးဒုင် ရုဲစှ် နကဵု ဂကောံမၞိဟ်ရုဲစှ် (Electoral College) ဟွံသေင်မ္ဂး ကံင်သဳ ရ။
| variations = ရုဲစှ် သွက် အာယုက်မွဲဘဝ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ရုဲစှ် သွက် အခိင်ကာလ ပိုင်ခြာလဝ် (ဥပမာ- ၅ သၞာံ)
| examples = [[မလေရှာ]]၊ [[ဗာတဳကာန်]]၊ [[ကာမ္ဗောဒဳယျာ]]၊ [[ကၟိန်ဍုင်အေန်ပါယာ ရဝ်မ သ္အးဇ္ၚး]] (အတိက်တေံ)
}}

'''သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ်''' ({{lang-en|Elective Monarchy}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ဍုင်မွဲသာ် မဒှ် ဂကူ [[ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်]] (Monarchy) တုဲ၊ ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဨကရာဇ် (Monarch) ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင်ဂှ် ဟွံဆက်အာဲကၟာဲ နကဵု ဆီဇာတ် (Hereditary) အလဵုအလဵုရ။ စၞးဂှ် ဨကရာဇ်ဂှ် ဒးဒုင် ရုဲစှ် နကဵု ဂကောံမၞိဟ် မၞုံကဵု အခေါင်ရုဲစှ် (Electoral College)၊ ပါလဳမာန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကံင်သဳ မၞိဟ်ဇၞော်တအ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bendix |first=Reinhard |title=Kings or People: Power and the Mandate to Rule |url=https://archive.org/details/kingsorpeoplepow0000bend_y6m0 |year=1978 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520040908}}&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲ '''အတိက်တေံ'''၊ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်လဝ် သၞောတ် မပြးဇး ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ဥရဝ်ပ ခေတ်လဒေါဝ်၊ ဍုင် အာရှ၊ ကေုာံ ဂကောံတမ်မူလ အာဖရိက တအ်ရ။ ဥပမာ မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် [[ကၟိန်ဍုင်အေန်ပါယာ ရဝ်မ သ္အးဇ္ၚး]] (Holy Roman Empire) မၞုံကဵု ဂကောံ ညးရုဲစှ် ဨကရာဇ် (Prince-electors) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilson |first=Peter H. |title=Heart of Europe: A History of the Holy Roman Empire |url=https://archive.org/details/heartofeuropehis0000wils |year=2016 |publisher=Belknap Press |isbn=978-0674058095}}&lt;/ref&gt; လၟုဟ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဆက်သှ်ေတန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်လ္ၚဵုတအ် ညံင်ရဴ [[မလေရှာ]] (Malaysia)၊ [[ဗာတဳကာန်]] (Vatican City)၊ ကေုာံ [[ကာမ္ဗောဒဳယျာ]] (Cambodia) တအ်ရ။

__TOC__

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မနွံ အကြာ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဆက်အာဲကၟာဲ ဓမ္မတာ (Hereditary Monarchy) မ္ဂး၊ အဝဵုအာဏာဂှ် ပြံင်လှာဲ စှ်ေအာ ဇရေင် ကောန်တြုံ ဇၞော်အိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်ဗြဴ အတိုင် သၞောဝ် ဆီဇာတ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ရုဲစှ်မ္ဂး၊ ကာလ ဨကရာဇ် စုတိအာ ဟွံသေင်မ္ဂး စွံဝှ်မ္ဂး၊ ပလ္လင်ဂှ် ဒှ်အာ သၠးလ္ၚု (Interregnum) တုဲ ဂကောံမၞိဟ် မၞုံအခေါင်တအ် ဒးကောံဓရီုတုဲ ရုဲစှ် ဨကရာဇ် တၟိ ရ။

မၞိဟ်မပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ရုဲစှ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံသေင် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ်ရ။ ညးတအ် ဒှ် ဂကောံမၞိဟ် မၞုံကဵု အဝဵုသြဇာ (Elite) ညံင်ရဴ မှူးမတ် (Nobles)၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဘာသာ (Clergy)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟိင်စဍုင် (Provincial rulers) တအ်ရ။ မၞိဟ်မဒးဒုင် ရုဲစှ်ဂှ်လေဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒှ် မၞိဟ် မပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ဆီဇာတ် ဨကရာဇ် (Royal bloodline) ဟေင်ရ၊ ဆဂး ညးလဵု မဒှ် မၞိဟ်ထေက်ကြိုက်အိုတ်ဂှ် ကံင်သဳ တအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=O'Neil |first=Patrick H. |title=Essentials of Comparative Politics |url=https://archive.org/details/essentialsofcomp0003onei |year=2010 |publisher=W.W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393933991}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ ပ္ဍဲခေတ်တမၠာ (History and Origins in Antiquity) ==
[[File:Maccari-Cicero.jpg|thumb|left|250px|ကံင်သဳ သဳနေတ် (Roman Senate) ပ္ဍဲ ရဝ်မ၊ မဒှ် ဂကောံ မၞုံကဵု အဝဵု ပ္ဍဲပရေင်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ပ္ဍဲခေတ် ကိုပ်ကၠာ သမ္မတ။]]
သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ဝွံ နွံကဵု ဝင် မဂၠိင်သ္ၚောဲ ဗွဲမလောန်ရ။ ပ္ဍဲ '''အတိက်တေံ'''၊ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တမၠာတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ က္ဍိုပ်သကိုပ်မွဲဝွံ ဟွံထေက်ကဵု ဒးကလိဂွံ အဝဵု နကဵု ဆီဇာတ် ဓဝ်သၟးရ၊ အစောမ်စရာဲ ကေုာံ သတ္တိ ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် ရ။

* '''ရဝ်မ တြေံ (Ancient Rome):''' ကိုပ်ကၠာ ရဝ်မ ဟွံဂွံ ဒက်ပတန် သၞောတ်သမ္မတ (Roman Republic) ဂှ်၊ ရဝ်မ ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု ဨကရာဇ် (Kings of Rome) ရ။ ဨကရာဇ်တအ်ဏအ်ဝွံ ဟွံဆက်အာဲကၟာဲရ။ ကာလ ဨကရာဇ် စုတိမ္ဂး၊ ကံင်သဳ သဳနေတ် (Senate) တအ် ရုဲစှ် ဨကရာဇ် တၟိတုဲ၊ ဂကောံညးဍုင်ကွာန် (Curiate Assembly) တအ် ဒးပဒတန် ကဵု အဝဵုအာဏာ ရ။
* '''ဂကောံ ဂကူ ဂျာမာန်နဳ (Germanic Tribes):''' ပ္ဍဲကဵု ဥရဝ်ပ သၟဝ်ကျာ၊ ဂကောံဂကူ ဂျာမာန်တအ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ကောံဓရီု ဇၞော် မကော်ခဴစ &quot;Thing&quot; (တေန်) ရ။ ပ္ဍဲ သဘင်ကောံဓရီုဏအ်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ပၞာန်တအ် ရုဲစှ် ဨကရာဇ်ညးတအ် နူကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန် မၞုံကဵု ဆီဇာတ် ဨကရာဇ် မသ္ဂေဟ်သွဟ်အိုတ်ရ။

== ၃။ သၞောတ်ရုဲစှ် ပ္ဍဲဥရဝ်ပ ခေတ်လဒေါဝ် (Elective Monarchy in Medieval Europe) ==
ပ္ဍဲကဵု ဥရဝ်ပ ခေတ်လဒေါဝ်၊ သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ဝွံ ဒှ်လဝ် သၞောတ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင် ဇၞော်ဇၞော်တအ်ရ။

* '''[[ကၟိန်ဍုင်အေန်ပါယာ ရဝ်မ သ္အးဇ္ၚး]] (Holy Roman Empire):''' သၞောတ်ဏအ် ဒှ် ဥပမာ မပြာကတ်အိုတ်ရ။ ဨကရာဇ် အေန်ပါယာ (Emperor) ဝွံ ဒးဒုင် ရုဲစှ် နကဵု &quot;ဂကောံ ညးရုဲစှ် ဨကရာဇ်&quot; (Prince-electors / Kurfürsten) မၞုံလၟိဟ် ၇ တၠ ရ။ မၞိဟ် ၇ တၠဏအ်ဂှ် ဒှ် လကျာ်ဇၞော် ၃ တၠ ကေုာံ သၟိင်စဍုင် ၄ တၠ ရ။ ၜိုန်ရ ဗွဲကြဴ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဟပ်သဘက် (Habsburg) တအ် ကလိဂွံ ပလ္လင် လၟိုန်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ရုဲစှ်ဂှ် ဒးကၠောန် အတိုင် သၞောဝ် လၟိုန်ရ။
* '''အေန်ဂလာန် (Anglo-Saxon England):''' ကိုပ်ကၠာ နဝ်မာန် တအ် ဟွံလုပ်သီဍုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၆၆၊ ဨကရာဇ် အေန်ဂလာန် တအ်ဂှ် ဒးဒုင် ရုဲစှ် နကဵု ကံင်သဳ မၞိဟ်ဇၞော် မကော်ခဴစ &quot;ဝဳတာန်&quot; (Witenagemot) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Garnett |first=George |title=The Norman Conquest: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/normanconquestve0000garn |year=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0192801614}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ သၞောတ်ရုဲစှ် ပ္ဍဲအာရှ ကေုာံ အာဖရိက (Elective Systems in Asia and Africa) ==
ပါဲနူ ဥရဝ်ပ တုဲ၊ သၞောတ်ရုဲစှ်ဝွံ သီုပြာကတ် ပ္ဍဲကဵု တိုက် အာရှ ကေုာံ အာဖရိက ကီုရ။

* '''အေန်ပါယာ မောန်ဂဝ် (Mongol Empire):''' ကာလ က္ဍိုပ်သကိုပ် မောန်ဂဝ် ဇၞော် ညံင်ရဴ ဂျေန်ဂေတ် ခါန် (Genghis Khan) စုတိမ္ဂး၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂကောံနာနာတအ် ကောံဓရီု ကၠောန်ဗဒှ် သဘင် &quot;ကူရူလ်တာဲ&quot; (Kurultai) ရ။ ပ္ဍဲသဘင်ဏအ်ဟေင် ညးတအ် ရုဲစှ် ခါန် (Khan) တၟိ သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် အေန်ပါယာ ရ။
* '''အာဖရိက (African Kingdoms):''' ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင် ညံင်ရဴ မာလဳ (Mali) ကေုာံ အာရှာန်တဳ (Ashanti) တအ်ဂှ်၊ ဨကရာဇ် (King/Mansa) ဝွံ ဒးဒုင် ရုဲစှ် နကဵု ကံင်သဳ မၞိဟ်ဇၞော်တအ် ရ။ ကံင်သဳဝွံ ရုဲစှ် မၞိဟ်မွဲတၠ နူကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဆီဇာတ် ဨကရာဇ်၊ ဆဂး ညးတအ် ရုဲစှ် မၞိဟ် မၞုံကဵု အစောမ်စရာဲ အုပ်ဓုပ် ဂၠိုင်အိုတ်ရ။

== ၅။ ဍုၚ်ပဝ်လာန်-လဳသူယေနဳယျာ (The Polish-Lithuanian Commonwealth) ==
[[File:Elekcja_Stanislawa_Augusta.jpg|thumb|right|250px|သဘင်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် (Free election) ပ္ဍဲ ဍုင်ပဝ်လာန် ပ္ဍဲခေတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ မကောံဓရီုလဝ် နကဵု ဂကောံ မှူးမတ် ဗွဲမဂၠိုင်။]]
ပ္ဍဲခေတ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဍုင်ပဝ်လာန် ကေုာံ လဳသူယေနဳယျာ (Polish-Lithuanian Commonwealth) ဝွံ ဒှ် ဍုင် မစကာ သၞောတ် &quot;ရုဲစှ် သၠးပွး&quot; (Free election / Wolna elekcja) ဗွဲမပြာကတ်ရ။ 

ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ်၊ ဨကရာဇ် ပဝ်လာန် ဝွံ ဟွံဆက်အာဲကၟာဲရ။ ကာလ ဨကရာဇ် စုတိမ္ဂး၊ ဂကောံ မှူးမတ် (Szlachta) သီုဖအိုတ် မၞုံလၟိဟ် ဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီတၠတအ် ကောံဓရီုတုဲ ရုဲစှ် ဨကရာဇ် တၟိရ။ မၞိဟ်လဵုဟွံဟီု (သီုကဵု မၞိဟ် နူဍုင်သ္အာင်) လုပ်ပြိုင် ရုဲစှ် ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ သၞောတ်ဏအ် ၜိုန်ရ ထ္ၜးကဵု အခေါင်အရာ မှူးမတ်တအ် ကီုလေဝ်၊ ဗွဲကြဴ ဍေံပကဵု ညံင် ဍုင်သ္အာင် (ညံင်ရဴ ရုရှ ကေုာံ ပရတ်ရှာ) တအ် လုပ်နှဴရဴ ပ္ဍဲပရေင်ရုဲစှ်တုဲ၊ အလဵုအလဵု ဍုင်ပဝ်လာန် ဒးဒုင် ပါ်ပရအ် လီုလာ်အာ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Davies |first=Norman |title=God's Playground: A History of Poland |year=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199253395}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် (Elective Monarchy in Modern Times) ==
လၟုဟ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ဝွံ ဆက်သှ်ေတန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်လ္ၚဵုတအ် နကဵု ဗီုပြင် မတၞဟ်ခြာ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ ဍုင် မစကာ သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်
|-
! ဍုင် !! က္ဍိုပ်သကိုပ် !! လၟေင်ကမၠောန် ရုဲစှ် (Selection Process)
|-
| '''[[မလေရှာ]]''' (Malaysia) || ယန် ဒဳ-ပါတွာန် အာဂံင် (Yang di-Pertuan Agong) || ရုဲစှ် ဇၟာပ် ၅ သၞာံ မွဲအလန် နကဵု &quot;ကံင်သဳ သၟိင်စဍုင်&quot; (Conference of Rulers) နူကဵု အကြာ သၟိင်သော်လတာန် ၉ တၠ ပ္ဍဲဍုင်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Milner |first=Anthony |title=The Malays |year=2008 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1405115025}}&lt;/ref&gt;
|-
| '''[[ဗာတဳကာန်]]''' (Vatican City) || သၟိင်ပုပ် (Pope) || ရုဲစှ် အာယုက်မွဲဘဝ နကဵု ဂကောံ &quot;ကာဒဳနယ်&quot; (College of Cardinals) ပ္ဍဲအခိင် သဘင် Conclave ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Duffy |first=Eamon |title=Saints and Sinners: A History of the Popes |url=https://archive.org/details/00book1593273669 |year=2006 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300115970}}&lt;/ref&gt;
|-
| '''[[ကာမ္ဗောဒဳယျာ]]''' (Cambodia) || ဨကရာဇ် (King) || ရုဲစှ် အာယုက်မွဲဘဝ နကဵု &quot;ကံင်သဳ ရုဲစှ် ဨကရာဇ်&quot; (Royal Council of the Throne) နူကဵု အကြာ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဆီဇာတ် နဝ်ရဝ်ဒေါမ် ဟွံသေင်မ္ဂး သဳသဝ်ဝတ်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Osborne |first=Milton |title=Sihanouk: Prince of Light, Prince of Darkness |url=https://archive.org/details/sihanoukprinceof0000osbo |year=1994 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824816391}}&lt;/ref&gt;
|-
| '''[[ကၟိန်ဍုင်အာရပ်အေမဳရိတ်]]''' (UAE) || သမ္မတ (President) || ရုဲစှ် နကဵု ကံင်သဳ သၠုင်အိုတ် ဖေတ်ဒရေဝ် (Federal Supreme Council)။ (ဆဂး ဗွဲဓမ္မတာ သၟိင်ဍုင် အာဗူ ဒါဗဳ (Abu Dhabi) ဂှ် ကလိဂွံ ရုဲစှ် လၟိုန်)။
|}

== ၇။ နဲကဲ ကေုာံ လၟေၚ်ကမၠောန် ရုဲစှ် (Methods and Processes of Election) ==
လၟေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ဝွံ တၞဟ်ခြာဒၟံင် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဍုင်အသီးသီးရ။ ဆဂး အဓိက ပါ်လဝ် ပိ သာ်-
# '''ရုဲစှ် နူကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဨကရာဇ် (Selection within a Dynasty):''' သၞောတ်ဏအ် ပြာကတ်အိုတ်ရ။ ညးမရုဲစှ်တအ် ဒးရုဲစှ် မၞိဟ်မွဲ နူကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဨကရာဇ် တြေံ ဟေင်ရ။ (ဥပမာ - ကာမ္ဗောဒဳယျာ ကေုာံ ဂကောံတမ်မူလ အာဖရိက ဗွဲမဂၠိုင်)။
# '''ရုဲစှ် မၞိဟ်လဵုဟွံဟီု (Open Election):''' ညးလဵု မၞုံကဵု အစောမ်စရာဲဂှ် လုပ်ပြိုင် ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ (ဥပမာ - သၟိင်ပုပ် ဍုင် ဗာတဳကာန်)။
# '''ရုဲစှ် သွက် အခိင်ကာလ (Fixed-term Election):''' ဨကရာဇ်ဂှ် အုပ်ဓုပ် ဆ သွက် အခိင်ကာလ မပိုင်ခြာလဝ်ဟေင်ရ။ (ဥပမာ - မလေရှာ၊ မရုဲစှ် ဇၟာပ် ၅ သၞာံ မွဲအလန် တုဲ သၟိင် ၉ တၠ ကေတ် တာလျိုင် ညဳသၟဟ် ကၠေင်ဂေတ်မံင် ရ)။

== ၈။ တၚ်တၞဟ်ခြာ ကု သၞောတ်ဆက်အာဲကၟာဲ (Comparison with Hereditary Monarchy) ==
သၞောတ်ရုဲစှ် ကေုာံ သၞောတ်ဆက်အာဲကၟာဲ ဓမ္မတာ ဝွံ နွံကဵု တင်ခိုဟ် ကေုာံ တင်ဟွံခိုဟ် ညးကဵုညး ရ။

* '''တင်ခိုဟ် သၞောတ်ရုဲစှ်:''' သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ ရုဲစှ် မၞိဟ်မၞုံကဵု ဉာဏ်ပညာ၊ အစောမ်စရာဲ ကေုာံ ထေက်ကြိုက်အိုတ် သွက်ဂွံ ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ရ။ ယဝ်ရ ကောန်တြုံ ဨကရာဇ် တြေံဂှ် ဟွံမဲကဵု ဉာဏ်ပညာ မ္ဂး၊ ကံင်သဳတအ် မာန်ပါဲထောအ်တုဲ ရုဲစှ် မၞိဟ်တၞဟ် ခိုဟ်နူဂှ် ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။
* '''တင်ခိုဟ် သၞောတ်ဆက်အာဲကၟာဲ:''' သၞောတ် ဆက်အာဲကၟာဲ (Hereditary) ဝွံ ကဵု ပရေင်ညိင်ဝတ် (Stability) ဂၠိုင်နူကဵု သၞောတ်ရုဲစှ် ရ။ မၞိဟ်ဂမၠိုင် တီလဝ်ကၠးကၠး ဒဒှ်ရ ညးလဵု ဆက်တိုန် ပလ္လင်တုဲ၊ ပရေင်ပြိုင်ပကာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် (Civil war) အကြာ သၟိင်စဍုင်တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ် အောန်ရ။

== ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ အခက်အခုဲဂမၠိုၚ် (Challenges and Succession Crises) ==
[[File:Charles_V,_Holy_Roman_Emperor.jpg|thumb|left|200px|ဨကရာဇ် ချားလ် မရနုက်ကဵု ၅ (Charles V) ညးမစကာလဝ် သြန် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ လာပ်ဗဇဴ ညးရုဲစှ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အေန်ပါယာ ရဝ်မ သ္အးဇ္ၚး။]]
အခက်အခုဲ အဓိက သွက် သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဟွံညိင်ဝတ် ပ္ဍဲအခိင် ပြံင်လှာဲ အဝဵု ရ။

* '''လာပ်ဗဇဴ ကေုာံ အဂတိ (Bribery and Corruption):''' ပ္ဍဲ '''အတိက်တေံ'''၊ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပလ္လင်ဂှ်၊ မၞိဟ်လုပ်ပြိုင်တအ် ဒးစကာ သြန် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ကဵု လာပ်ဗဇဴ ကု ဂကောံညးရုဲစှ် (Electoral College) ရ။ (ဥပမာ - ဨကရာဇ် ချားလ် မရနုက်ကဵု ၅ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အေန်ပါယာ ရဝ်မ သ္အးဇ္ၚး ဒးဂၠေင်လဝ် က္ဍုဲ သြန်ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး)။
* '''ပရေင်နှဴရဴ ဍုင်သ္အာင် (Foreign Interference):''' ဍုင်ဝုတ်ဒိုဟ်တအ် မလေပ် လုပ်နှဴရဴ ကေုာံ ထံက်ပင် မၞိဟ်ညးတအ် ဒးစိုတ် သွက်ဂွံ ဒှ် ဨကရာဇ် ရ။
* '''ပလ္လင်လ္ၚု (Interregnum):''' ကာလ ဨကရာဇ် စုတိတုဲ အခိင်ဟွံဂွံ ရုဲစှ် မၞိဟ်တၟိဏီဂှ်၊ ဍုင်ဂှ် ဒှ်အာ ပလ္လင်လ္ၚု တုဲ မာန်ဒှ်ကၠုင် ဟိုတ် သွက် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ရ။

== ၁၀။ သရုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future) ==
သရုပ်မ္ဂး၊ သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မပံင်စပ်လဝ် အကြာ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မရုဲစှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ကေုာံ သၞောတ်ဨကရာဇ် မၞုံကဵု ပရေင်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ ရ။ 

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ညံင်ရဴ မလေရှာ တုဲ၊ ဍေံထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်ဝွံ ဟွံထေက်ကဵု ဒးဆက်အာဲကၟာဲ နကဵု ဆီဇာတ် ဓဝ်သၟးလၟိုန်ရ။ ယဝ်ရ နွံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ဂကောံရုဲစှ် မတပ်တးမ္ဂး၊ သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မကဵု ဖဵုခိုဟ် သွက် ပရေင်ညိင်ဝတ် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ကောံသၟဟ် ကောန်ဂကူ ဒှ်ကၠုင်မာန် လၟိုန်ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=R_fL1-z3xEQ ဗီုလဵု ဍုင်မလေရှာ ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ညးတအ်ရော? (YouTube - History &amp; Politics)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Bendix&quot;&gt;{{cite book |last=Bendix |first=Reinhard |title=Kings or People: Power and the Mandate to Rule |url=https://archive.org/details/kingsorpeoplepow0000bend_y6m0 |year=1978 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520040908}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Wilson&quot;&gt;{{cite book |last=Wilson |first=Peter H. |title=Heart of Europe: A History of the Holy Roman Empire |url=https://archive.org/details/heartofeuropehis0000wils |year=2016 |publisher=Belknap Press |isbn=978-0674058095}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ONeil&quot;&gt;{{cite book |last=O'Neil |first=Patrick H. |title=Essentials of Comparative Politics |url=https://archive.org/details/essentialsofcomp0003onei |year=2010 |publisher=W.W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393933991}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Garnett&quot;&gt;{{cite book |last=Garnett |first=George |title=The Norman Conquest: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/normanconquestve0000garn |year=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0192801614}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Davies&quot;&gt;{{cite book |last=Davies |first=Norman |title=God's Playground: A History of Poland |year=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199253395}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Milner&quot;&gt;{{cite book |last=Milner |first=Anthony |title=The Malays |year=2008 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1405115025}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Duffy&quot;&gt;{{cite book |last=Duffy |first=Eamon |title=Saints and Sinners: A History of the Popes |url=https://archive.org/details/00book1593273669 |year=2006 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300115970}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Osborne&quot;&gt;{{cite book |last=Osborne |first=Milton |title=Sihanouk: Prince of Light, Prince of Darkness |url=https://archive.org/details/sihanoukprinceof0000osbo |year=1994 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824816391}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;HeardBey&quot;&gt;{{cite book |last=Heard-Bey |first=Frauke |title=From Trucial States to United Arab Emirates |year=2004 |publisher=Motivate Publishing |isbn=978-1860631672}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Reid&quot;&gt;{{cite book |last=Reid |first=Anthony |title=Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450-1680 |url=https://archive.org/details/southeastasiaina1988reid |year=1993 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300054125}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဍုင်ဂမၠိုင်
| title      = သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဍုင် ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်
| listclass  = hlist
| group1     = ဂကူ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် (Types of Monarchies)
| list1      = 
* [[ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်]]
* [[သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ်]]
* [[သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင်]]
* [[သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]]
| group2     = ဍုင် မစကာ သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် လၟုဟ်
| list2      = 
* [[မလေရှာ]]
* [[ဗာတဳကာန်]]
* [[ကာမ္ဗောဒဳယျာ]]
* [[ကၟိန်ဍုင်အာရပ်အေမဳရိတ်]]
| group3     = ဝင် ကေုာံ ဥပမာ အတိက်တေံ
| list3      = 
* [[ကၟိန်ဍုင်အေန်ပါယာ ရဝ်မ သ္အးဇ္ၚး]]
* [[ဍုင်ပဝ်လာန်-လဳသူယေနဳယျာ]]
* [[ဂကောံ ညးရုဲစှ် ဨကရာဇ်]] (Prince-electors)
* [[သဘင် Conclave]] (Papal conclave)
}}

[[Category:သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဍုင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်]]
[[Category:ပရေင်ရုဲမာဲ]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>8qa4rnti6a7ont8qpc8ky6ui9uu2lds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>၁၈၆၅</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11246</id>
    <revision>
      <id>60443</id>
      <parentid>57863</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:26:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27220" sha1="jwqyzz3bp0mt7utjgai34z0rgfh701t" xml:space="preserve">{{Infobox year|year=1865|millennium=မရနုက်ကဵု ၂ လ္ၚီသၞာံ|century=၁၉ ဗွဝ်ကၠံ|decade=၁၈၆၀ တအ်|preceded_by=[[၁၈၆၄]]|followed_by=[[၁၈၆၆]]|image=Lee Surrenders to Grant at Appomattox.jpg|caption=သကိုပ်ပၞာန် ရဝ်ဘတ် အဳ. လဳ ဒုၚ်ကျပၞာန် ဇရေၚ် ယူလဳသေတ် အေတ်သ်. ဂရန် (Ulysses S. Grant) ပ္ဍဲကဵု ပေါဲဗတိုက် Appomattox Court House ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၅။}}

သၞာံ '''၁၈၆၅''' (MDCCCLXV) ဝွံ ဒှ် သၞာံဓမ္မတာ မစတမ်နူ တ္ၚဲအဒိုက် ပ္ဍဲကဵု ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂေါဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) ကေုာံ ဒှ် သၞာံ မရနုက်ကဵု ၈၆၅ ပ္ဍဲကဵု ဒုတိယ လ္ၚီသၞာံ၊ သၞာံ မရနုက်ကဵု ၆၅ ပ္ဍဲကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကေုာံ သၞာံ မရနုက်ကဵု ၆ ပ္ဍဲကဵု စှ်သၞာံ ၁၈၆၀ တအ် ရ။

သၞာံ ၁၈၆၅ ဝွံ ဒှ် သၞာံ အဓိက မၞုံကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ဝၚ်အတိက် ဂၠးကဝ်၊ ဗွဲတၟေၚ် ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ သၞာံဏအ်ဝွံ ဒှ် သၞာံ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အမေရိကာန် အုပ်နိဂီုတုဲ၊ ပွမပလီုထောအ် သၞောတ်ဍိက် ကေုာံ ပွမဂစိုတ် သမ္မတ အေဗရာဟာမ် လေန်ကောန် တအ် ကတဵုဒှ်လဝ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ကေုာံ လိက်ပတ် တအ်လေဝ် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ကတဵုဒှ်လဝ် အလုံမွဲ ဂၠးကဝ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=McPherson|first=James M.|title=Battle Cry of Freedom: The Civil War Era|url=https://archive.org/details/battlecryoffreed00mcph|year=1988|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195038637}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အခိၚ်ကာလ (Introduction and Historical Context) ==
ပ္ဍဲကဵု အခိၚ် သၞာံ ၁၈၆၅ ဏအ်ဂှ်၊ ရးဥရဝ်ပ ဝွံ မံၚ်ဒၟံၚ် သၟဝ် ခေတ် ပရေၚ်ကမၠောန် စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) မဇၞော်မောဝ် တိုန်ဒၟံၚ် အသိၚ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဗိတဝ်ရိယျာ (Victorian era) တုဲ အဝဵုအာဏာ အေန်ပါယာ ညးတအ် ပြးဇးအာ အလုံမွဲ ဂၠးတိရ။

ပ္ဍဲကဵု လ္ပာ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မ္ဂး၊ သၞာံ ၁၈၆၅ ဝွံ ဒှ် သၞာံ မစၟတ်သမ္တီလဝ် &quot;ပရေၚ်ကလေၚ်လဒက်ပတန်&quot; (Reconstruction Era) ကြဴနူ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အုပ်နိဂီုအာရ။ ဍုၚ်တအ် ဒးကလေၚ်ပံၚ်ကောံ ရေၚ်သကအ်တုဲ ပရေၚ်သၠးပွး သွက် ကောန်အာဖရိက-အမေရိကာန် တအ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Foner|first=Eric|title=Reconstruction: America's Unfinished Revolution, 1863-1877|url=https://archive.org/details/isbn_9780060158514|year=1988|publisher=Harper &amp; Row|isbn=978-0060158514}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အမေရိကာန် အုပ်နိဂီု (End of the American Civil War) ==
[[ဝှာင်:Appomattox_Court_House_National_Historical_Park_McLean_House.jpg|right|thumb|250x250px|သ္ၚိ McLean ပ္ဍဲကဵု Appomattox Court House မဒှ် ဒၞာဲ သကိုပ်ပၞာန် လဳ ထပက်စၟတ်တဲ ဒုၚ်ကျပၞာန်။]]
လုကဴ ပွိုၚ် ၄ သၞာံ ပြၚ်ၚ် မဆောမ်လေၚ်လဝ် လမျီု ကောန်ဍုၚ် အမေရိကာန် ဂၠိုၚ်ကဵု ကိုဋ်ဂှ်၊ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အမေရိကာန် ဝွံ အုပ်နိဂီုအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၅ ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတုဨပြဳ ၉၊ သၞာံ ၁၈၆၅၊ သကိုပ်ပၞာန် ဒပ် ကောန်ဖေတ်ဒရိတ် (Confederate) မၞုံယၟု '''ရဝ်ဘတ် အဳ. လဳ''' (Robert E. Lee) ဒုၚ်ကျပၞာန် ဇရေၚ် သကိုပ်ပၞာန် ဒပ် ယူနဳယောန် (Union) မၞုံယၟု '''ယူလဳသေတ် အေတ်သ်. ဂရန်''' (Ulysses S. Grant) ပ္ဍဲကဵု Appomattox Court House ပ္ဍဲ တွဵုရး ဗာဂျဳနဳယျာ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Foote|first=Shelby|title=The Civil War: A Narrative, Vol. 3: Red River to Appomattox|year=1974|publisher=Random House|isbn=978-0394749136}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်ဒုၚ်ကျ ဏအ်ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ အဓိက မထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဒပ်လ္ပာ်သၠုၚ်ကျာ တအ် စှ်ေကျအာတုဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ဂွံကလေၚ် ပံၚ်ကောံ သၟဟ်သၟန် အာ မွဲစွံပၠန်ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲ ဂိတုမေ ၁၀၊ ညးမဒှ် သမ္မတ ကောန်ဖေတ်ဒရိတ် မၞုံယၟု ဂျက်ဖါသာန် ဒေးဗေတ် (Jefferson Davis) ဒးဒုၚ် ရပ် ပ္ဍဲ တွဵုရး ဂျဝ်ဂျဳယျာ တုဲ ပၞာန်ဂှ် အုပ်နိဂီုအာ ပေၚ်ပေၚ် ရ။

== ၃။ ပွမဂစိုတ် သမ္မတ အေဗရာဟာမ် လေန်ကောန် (Assassination of Abraham Lincoln) ==
[[ဝှာင်:Abraham_Lincoln_November_1863.jpg|left|thumb|247x247px|သမ္မတ အေဗရာဟာမ် လေန်ကောန် (Abraham Lincoln) ညးမဒးဒုၚ် ဂစိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၅။]]
ၜိုန်ရ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အုပ်နိဂီုအာတုဲ ဍုၚ်မံၚ် မိပ်မြဟ်ဒၟံၚ် ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်ဟောံဇြ ဗွဲမဇၞော် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဨပြဳ ရ။ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ဨပြဳ ၁၄၊ ၁၈၆၅၊ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် '''အေဗရာဟာမ် လေန်ကောန်''' (Abraham Lincoln) ဒးဒုၚ် ပန်ဂစိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရုံဇာတ် ဖေါတ် (Ford's Theatre) ပ္ဍဲ ဝါရှေန်တာန် ဒဳသဳ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Swanson|first=James L.|title=Manhunt: The 12-Day Chase for Lincoln's Killer|url=https://archive.org/details/manhunt12daychas0000jame|year=2006|publisher=William Morrow|isbn=978-0060518493}}&lt;/ref&gt;

ညးမပန်ဂစိုတ်ဂှ် ဒှ် အစာဇာတ် မၞုံယၟု '''ဂျောန် ဝဳကေသ် ဗုတ်''' (John Wilkes Booth) မဒှ် ညးမထံက်ဂလာန် လ္ပာ် ကောန်ဖေတ်ဒရိတ် မွဲရ။ လေန်ကောန် စုတိအာ ပ္ဍဲ တ္ၚဲယးတေံ (ဨပြဳ ၁၅) တုဲ၊ ညးဝွံ ဒှ်အာ သမ္မတ အမေရိကာန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မဒးဒုၚ် ဂစိုတ် ပ္ဍဲကဵု အခိၚ်မကေတ်ဒၟံၚ် တာလျိုၚ် ရ။ ကြဴနူ လေန်ကောန် စုတိတုဲ၊ ဒု-သမ္မတ အေန်ဒရူး ဂျောန်သေန် (Andrew Johnson) တိုန်ဒှ် သမ္မတ မရနုက်ကဵု ၁၇ ရ။

== ၄။ ပွမပလီု သၞောတ်ဍိက် ကေုာံ ဂျောန်တိန် (Abolition of Slavery and Juneteenth) ==
သၞာံ ၁၈၆၅ ဝွံ ဒှ် သၞာံ မစၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲ အုပ်နိဂီု သၞောတ်ဍိက် (Slavery) ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။

* '''ဂျောန်တိန် (Juneteenth):''' ပ္ဍဲ ဂျောန် ၁၉၊ ၁၈၆၅၊ သကိုပ်ပၞာန် ဂဝ်ဒန် ဂရန်ဂျာ (Gordon Granger) လလောၚ်တြး အမိၚ် မရနုက်ကဵု (၃) ပ္ဍဲ ဂါလ်ဗေတ်သတာန်၊ တွဵုရး တက်ဆက်သ် (Texas) တုဲ လလောၚ်တြး ကဵု သၠးပွး ကု ဍိက် ကောန်အာဖရိက-အမေရိကာန် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ တ္ၚဲဏအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် တ္ၚဲ &quot;ဂျောန်တိန်&quot; တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး ဒှ် တ္ၚဲကၟာတ်ရုၚ် ဖက်ဒရယ် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ရ。&lt;ref&gt;{{cite book|last=Gordon-Reed|first=Annette|title=On Juneteenth|url=https://archive.org/details/onjuneteenth0000gord|year=2021|publisher=Liveright|isbn=978-1631498831}}&lt;/ref&gt;
* '''ပလေဝ်ဒါန် သၞောဝ်ဥပဒေ မရနုက်ကဵု ၁၃ (13th Amendment):''' ပ္ဍဲ ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ ၆၊ သၞာံ ၁၈၆၅၊ ပွမပလေဝ်ဒါန် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုၚ် အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု (၁၃) ဂှ် ဒးဒုၚ် ပဒတန်တုဲ၊ သၞောတ်ဍိက် ဂှ် ကတဵုဒှ်အာ အရာ ဟွံလုပ်ကဵု သၞောဝ် ပ္ဍဲ အလုံမွဲ ကၟိန်ဍုၚ် ရ။

== ၅။ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲ ရးဥရဝ်ပ (Developments in Europe) ==
ပ္ဍဲကဵု ရးဥရဝ်ပ လေဝ် သၞာံ ၁၈၆၅ ဝွံ နွံကဵု ပရေၚ်ကတဵုဒှ် အဓိက နာနာသာ်ရ-

* '''ဒက်ပတန် ဂကောံ သာလ်ဗေရှေန် အာမဳ (Salvation Army):''' ပ္ဍဲ ဂျူလာၚ် ၂၊ သၞာံ ၁၈၆၅၊ ဝဳလဳယျာမ် ဗုတ် (William Booth) ကေုာံ ကေသသရေန် ဗုတ် (Catherine Booth) တအ် ဒက်ပတန်လဝ် ဂကောံ &quot;ခရေတ်ယာန် မယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ်&quot; မွဲ ပ္ဍဲ ဍုၚ်လာန်ဒါန်၊ ကြဴနူဂှ် ဒှ်အာ ယၟု သာလ်ဗေရှေန် အာမဳ မဒှ် ဂကောံရီုဗၚ် မၞိဟ်ဒိုက်ဂတ် တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hattersley|first=Roy|title=Blood and Fire: William and Catherine Booth and their Salvation Army|url=https://archive.org/details/bloodfirewilliam00hatt_0|year=1999|publisher=Doubleday|isbn=978-0385408221}}&lt;/ref&gt;
* '''ဍုၚ်ဗေလ်ဂျဳယျာမ်:''' ပ္ဍဲ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၀၊ ဨကရာဇ် လဳအဝ်ပဝ် မရနုက်ကဵု ၁ (Leopold I) မဒှ် ဨကရာဇ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် ဍုၚ်ဗေလ်ဂျဳယျာမ် စုတိအာတုဲ၊ ကောန်ညး လဳအဝ်ပဝ် မရနုက်ကဵု ၂ (Leopold II) တိုန်နန် ရ။
* '''ပရေၚ်ဆက်သွယ်:''' ပ္ဍဲ မေ ၁၇၊ ဂကောံ သမဂ္ဂ တေလဳဂရပ် အလုံဂၠးကဝ် (International Telegraph Union - လၟုဟ် ITU) ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ပဴရေတ်၊ ဍုၚ်ပြၚ်သေတ် ရ။

== ၆။ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ ဂၠးတိတၞဟ် (Developments in Asia and the Rest of the World) ==
[[ဝှာင်:Bombardment_of_Shimonoseki.jpg|right|thumb|250x250px|ပေါဲဗတိုက် ရှဳမဝ်နဝ်သေကဳ (Bombardment of Shimonoseki) ပ္ဍဲ ဂျပေန်၊ ၁၈၆၄-၁၈၆၅။]]

* '''ဍုၚ်ဂျပေန်:''' သၞာံ ၁၈၆၅ ဝွံ နွံ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဘာကူမာတ်သု (Bakumatsu period) මဒှ် အခိၚ် အုပ်နိဂီု ခေတ် ဨဒဝ် (Edo) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ် ဓရိုတ် နူ ဍုၚ်ပလိုတ်တအ်တုဲ၊ ဂျပေန် ဒးပံက် သၞေဟ်က္ၜၚ် သွက်ဂွံ သ္ပ ဗၞိက် ကု ဍုၚ်မ္ၚး ရ။
* '''ဍုၚ်အိန္ဒိယ:''' သၞောဝ် ဆက်သွယ်ရေၚ် တေလဳဂရပ် အကြာ ဍုၚ်အိန္ဒိယ (သၟဝ် ဗြိတိန်) ကေုာံ ဥရဝ်ပ ဂှ် ပံက်လဝ် ကဵု ပရေၚ်ဆက်သွယ် မပြဟ်ပြေဟ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ရ။
* '''အာဖရိက:''' သၞာံဏအ်ဝွံ ဒှ် အခိၚ် ဍုၚ်ဥရဝ်ပ တအ် စစွံအာရီု လ္တူ ဒေသ အာဖရိက သွက်ဂွံ သီကေတ် တိဍာ် နဒဒှ် ဍုၚ်ကဝ်လဝ်နဳ တအ်ရ။

== ၇။ ပရေၚ်ကွတ်သိပ္ပံ ကေုာံ နယ်ပညာ (Science and Technology) ==
ပ္ဍဲ လ္ပာ် ကွတ်သိပ္ပံ (Science) မ္ဂး၊ သၞာံ ၁၈၆၅ ဝွံ ဒှ် သၞာံ မၞုံကဵု ပရေၚ်ဆဵုဂဗ မဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန် ရ-

* '''ဗဳဇဗေဒ (Genetics):''' ခမဳ လ္ပာ် သာသနာ ကာတ်သလေတ် မၞုံယၟု '''ဂရေဂဝ် မေန်ဒေဝ်''' (Gregor Mendel) ထ္ၜးပျး ပတိုန် လိက်စံၚ် လ္ၚတ် သုတေသန ညး မဆေၚ်ကဵု &quot;ပွမကၠောအ်ဗဳဇ ပ္ဍဲ တၞံလေၚ်&quot; (Experiments on Plant Hybridization) ရ။ ပရေၚ်လ္ၚတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုၚ် သွက် ဘာသာ ဗဳဇဗေဒ ခေတ်တၟိ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Henig|first=Robin Marantz|title=The Monk in the Garden: The Lost and Found Genius of Gregor Mendel|url=https://archive.org/details/monkingardenlost0000heni|year=2000|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0395977651}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေၚ်ဂဥုဲ ကေုာံ လွဳလွတ်:''' အစာသဝ် ပြၚ်သေတ် လူဝဳ ပါသချာ (Louis Pasteur) ဂွံဆဵုကေတ် နယ်လမ်း ပွမဂစိုတ် စၟယဲ ပ္ဍဲ ယိုဟ် ကေုာံ ဍာ်တှ် မကော်ခဴစ &quot;Pasteurization&quot; ရ။ တုပ်ပ်ကဵု အခိၚ်ဏအ်ကီု၊ အစာသဝ် ဗြိတိန် ဂျဝ်သေပ် လေတ်သတာ (Joseph Lister) စကာ ဓါတ် ကာဗဝ်လေတ် (Carbolic acid) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ စၟယဲ ပ္ဍဲအခိၚ် ပတိတ် ကရေက် ဂဥုဲ (Antiseptic surgery) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ရ。&lt;ref&gt;{{cite book|last=Fitzharris|first=Lindsey|title=The Butchering Art: Joseph Lister's Quest to Transform the Grisly World of Victorian Medicine|url=https://archive.org/details/butcheringart0000fitz|year=2017|publisher=Scientific American / Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-0374117290}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Literature and Arts) ==
[[ဝှာင်:Alice_par_John_Tenniel_02.png|left|thumb|306x306px|ဗီုရုပ် အဲလေတ် နူကဵု လိက်ကၞပ် &quot;အဲလေတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်အံသဝ်&quot; မပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ၁၈၆၅။]]
သၞာံ ၁၈၆၅ ဝွံ ပတိတ်လဝ် လိက်ကၞပ် ဝတ္ထု မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ-

* '''အဲလေတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်အံသဝ် (Alice's Adventures in Wonderland):''' ချူလဝ် နကဵု လူးဝေတ် ခါရဝ် (Lewis Carroll) (ယၟုဍာံ Charles Dodgson) ဂှ် ပတိတ်တြးလဝ် ပ္ဍဲ ဂိတုနဝ်ဗေမ်ဗါ ၂၆၊ ၁၈၆၅ ရ။ ဝတ္ထုဏအ်ဝွံ ဒှ် ဝတ္ထု ကောန်ၚာ် မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် လိက်ပတ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Carroll|first=Lewis|title=Alice's Adventures in Wonderland|year=1865|publisher=Macmillan|isbn=}}&lt;/ref&gt;
* '''နူ ဂၠးတိ စိုပ် ဂိတု (From the Earth to the Moon):''' ချူလဝ် နကဵု ဂျူလာ ဗါန် (Jules Verne) မဒှ် လိက် ဝတ္ထု သိပ္ပံ-စိတ်ကူးယဉ် (Science fiction) မွဲ။
* '''ရာဇာဝတ် ကေုာံ ဒုဟ်ဒဏ် (Crime and Punishment):''' အစာချူလိက် ရုရှ ဖဳယဝ်ဒဝ် ဒဝ်သတဝ်ယေပ်သကဳ (Fyodor Dostoevsky) စချူလဝ် ဝတ္ထုဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၅ ရ (ၜိုန်ရ ပတိတ် ပ္ဍဲ ၁၈၆၆ ကီုလေဝ်)။

== ၉။ ပရေၚ်မကတဵုဒှ် အဓိကဂမၠိုၚ် (Key Events Chronology) ==
ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် သ္ၚိအၚ် ထ္ၜးကဵု ပရေၚ်ကတဵုဒှ် အဓိက ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၅ ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ပရေၚ်မကတဵုဒှ် သၞာံ ၁၈၆၅ (၁၈၆၅ လၟေၚ်အခိၚ်)
!စၟတ်တ္ၚဲ (Date)
!ပရူပရာ (Event)
!ဍုၚ်/ဒေသ (Location)
|-
|'''ဨပြဳ ၉'''
|သကိုပ်ပၞာန် လဳ ဒုၚ်ကျပၞာန်။ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အုပ်နိဂီု။
|ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
|-
|'''ဨပြဳ ၁၄-၁၅'''
|သမ္မတ အေဗရာဟာမ် လေန်ကောန် ဒးဒုၚ် ပန်ဂစိုတ် တုဲ စုတိ။
|ဝါရှေန်တာန် ဒဳသဳ
|-
|'''မေ ၁၇'''
|ဂကောံ သမဂ္ဂ တေလဳဂရပ် အလုံဂၠးကဝ် (ITU) ဒက်ပတန်။
|ဍုၚ်ပဴရေတ်
|-
|'''ဂျောန် ၁၉'''
|တ္ၚဲ ဂျောန်တိန် (Juneteenth)၊ လလောၚ်တြး သၠးပွး ဍိက်။
|တက်ဆက်သ်
|-
|'''ဂျူလာၚ် ၂'''
|ဝဳလဳယျာမ် ဗုတ် ဒက်ပတန် ဂကောံ သာလ်ဗေရှေန် အာမဳ။
|ဍုၚ်လာန်ဒါန်
|-
|'''နဝ်ဗေမ်ဗါ ၂၆'''
|လိက်ကၞပ် ''Alice's Adventures in Wonderland'' ပတိတ်တြး။
|ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်
|-
|'''ဒဳဇြေမ်ဗါ ၆'''
|သၞောဝ်ဥပဒေ မရနုက်ကဵု ၁၃ (13th Amendment) ပဒတန်၊ ပလီု သၞောတ်ဍိက်။
|ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
|}

== ၁၀။ မၞိဟ်မဒှ် ကေုာံ မၞိဟ်မစုတိ (Births and Deaths) ==
'''မၞိဟ်မဒှ် (Births):'''

* '''ဇာန်နဝါရဳ ၂၈:''' လာလာ လာတ်ပါတ် ရာဲ (Lala Lajpat Rai)၊ ညးမလုပ်ပေါဲဗတိုက် သၠးပွး ဍုၚ်အိန္ဒိယ။ (စုတိ ၁၉၂၈)
* '''မေ ၂၅:''' ပဳတာ သဳမာန် (Pieter Zeeman)၊ တၠပညာ ရူပဗေဒ ဍုၚ်ဒါတ် မကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဘေလ်။ (စုတိ ၁၉၄၃)
* '''ဂျောန် ၁၃:''' ဝဳလဳယျာမ် ဗာတ်လာ ယေတ် (W. B. Yeats)၊ အစာကဗျ ကောန်ဍုၚ် အာဲယျာလာန် ကေုာံ ညးမကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဘေလ် လိက်ပတ်။ (စုတိ ၁၉၃၉)&lt;ref&gt;{{cite book|last=Foster|first=R. F.|title=W. B. Yeats: A Life, Vol. 1: The Apprentice Mage|url=https://archive.org/details/wbyeatslife0001fost|year=1997|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0192880857}}&lt;/ref&gt;
* '''နဝ်ဗေမ်ဗါ ၂:''' ဝါရ်ရန် ဂျဳ ဟာဒေန် (Warren G. Harding)၊ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု ၂၉။ (စုတိ ၁၉၂၃)
* '''ဒဳဇြေမ်ဗါ ၈:''' ဂျန် သဳဗေလဳယပ် (Jean Sibelius)၊ အစာဂဳတ သွက် ဍုၚ်ဖေန်လာန်။ (စုတိ ၁၉၅၇)

'''မၞိဟ်မစုတိ (Deaths):'''

* '''ဨပြဳ ၁၅:''' အေဗရာဟာမ် လေန်ကောန် (Abraham Lincoln)၊ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု ၁၆။ (ဒှ် ၁၈၀၉)&lt;ref&gt;{{cite book|last=Donald|first=David Herbert|title=Lincoln|url=https://archive.org/details/lincoln00davi|year=1995|publisher=Simon &amp; Schuster|isbn=978-0684808468}}&lt;/ref&gt;
* '''ဨပြဳ ၂၆:''' ဂျောန် ဝဳကေသ် ဗုတ် (John Wilkes Booth)၊ ညးမဂစိုတ် သမ္မတ လေန်ကောန်။ (ဒှ် ၁၈၃၈)
* '''အံက်တဝ်ဗါ ၁၈:''' ဇြေန်ရဳ ပါမာသတန် (Henry John Temple, 3rd Viscount Palmerston)၊ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်။ (ဒှ် ၁၇၈၄)
* '''ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၀:''' ဨကရာဇ် လဳအဝ်ပဝ် မရနုက်ကဵု ၁ (King Leopold I of Belgium)၊ ဨကရာဇ် ဍုၚ်ဗေလ်ဂျဳယျာမ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်။ (ဒှ် ၁၇၉၀)

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=1865AmericanCivilWar ဝင် ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အမေရိကာန် (YouTube)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;&lt;ref name=&quot;McPherson&quot;&gt;{{cite book|last=McPherson|first=James M.|title=Battle Cry of Freedom: The Civil War Era|url=https://archive.org/details/battlecryoffreed0000jame|year=1988|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195038637}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Foner&quot;&gt;{{cite book|last=Foner|first=Eric|title=Reconstruction: America's Unfinished Revolution, 1863-1877|url=https://archive.org/details/isbn_9780060158514|year=1988|publisher=Harper &amp; Row|isbn=978-0060158514}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Foote&quot;&gt;{{cite book|last=Foote|first=Shelby|title=The Civil War: A Narrative, Vol. 3: Red River to Appomattox|year=1974|publisher=Random House|isbn=978-0394749136}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Swanson&quot;&gt;{{cite book|last=Swanson|first=James L.|title=Manhunt: The 12-Day Chase for Lincoln's Killer|year=2006|publisher=William Morrow|isbn=978-0060518493}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Gordon-Reed&quot;&gt;{{cite book|last=Gordon-Reed|first=Annette|title=On Juneteenth|url=https://archive.org/details/onjuneteenth0000gord|year=2021|publisher=Liveright|isbn=978-1631498831}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Hattersley&quot;&gt;{{cite book|last=Hattersley|first=Roy|title=Blood and Fire: William and Catherine Booth and their Salvation Army|url=https://archive.org/details/bloodfirewilliam00hatt_0|year=1999|publisher=Doubleday|isbn=978-0385408221}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Henig&quot;&gt;{{cite book|last=Henig|first=Robin Marantz|title=The Monk in the Garden: The Lost and Found Genius of Gregor Mendel|url=https://archive.org/details/monkingardenlost0000heni|year=2000|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0395977651}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Fitzharris&quot;&gt;{{cite book|last=Fitzharris|first=Lindsey|title=The Butchering Art: Joseph Lister's Quest to Transform the Grisly World of Victorian Medicine|url=https://archive.org/details/butcheringart0000fitz|year=2017|publisher=Scientific American / Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-0374117290}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Carroll&quot;&gt;{{cite book|last=Carroll|first=Lewis|title=Alice's Adventures in Wonderland|year=1865|publisher=Macmillan|isbn=}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Donald&quot;&gt;{{cite book|last=Donald|first=David Herbert|title=Lincoln|url=https://archive.org/details/lincoln00davi|year=1995|publisher=Simon &amp; Schuster|isbn=978-0684808468}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Foster&quot;&gt;{{cite book|last=Foster|first=R. F.|title=W. B. Yeats: A Life, Vol. 1: The Apprentice Mage|url=https://archive.org/details/wbyeatslife0001fost|year=1997|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0192880857}}&lt;/ref&gt;&lt;/references&gt;
{{Navbox|name=၁၉ ဗွဝ်ကၠံ|title=သၞာံဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲကဵု စှ်သၞာံ ၁၈၆၀ တအ် (1860s)|listclass=hlist|group1=သၞာံဂမၠိုၚ်|list1=* [[၁၈၆၀]]
* [[၁၈၆၁]]
* [[၁၈၆၂]]
* [[၁၈၆၃]]
* [[၁၈၆၄]]
* [[၁၈၆၅]]
* [[၁၈၆၆]]
* [[၁၈၆၇]]
* [[၁၈၆၈]]
* [[၁၈၆၉]]|group2=ခေတ် ကေုာံ ဝင်|list2=* [[၁၉ ဗွဝ်ကၠံ]]
* [[ခေတ် ဗိတဝ်ရိယျာ]]
* [[ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အမေရိကာန်]]}}</text>
      <sha1>jwqyzz3bp0mt7utjgai34z0rgfh701t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11294</id>
    <revision>
      <id>60459</id>
      <parentid>56934</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:34:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19509" sha1="aij8284ont3ysjnjww3265fqr3xfnmo" xml:space="preserve">'''သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Scientific method|Scientific method]]) ဟီုဂှ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မဒုင်သဇိုင် ကု သက်သဳသာဓက (Empirical method) သွက်ဂွံ လ္ၚတ်ဂၠာဲဆဵု ဗဟုသုတ ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ ပရူသဘာဝလောကတအ်ရ။ သၞောတ်ဝ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ကြောမ်ဇုတ် အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သိပ္ပံ စတမ်နူ ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ တေအ်ရ။ လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်မ္ဂး ပါလုပ် ပွမစၟဳစၟတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်၊ ပွမဖျေဟ် တင်သမ္မုတိ (Hypothesis) မဒုင်သဇိုင် ကုအရာမညာတ်ဆဵုလဝ်၊ ပွမစမ်ၜတ် တင်သမ္မုတိဂှ် နကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် (Experiment) ကေုာံ ပွမပါ်ပါဲ သွဟ်တအ် နကဵု လညာတ် ယုတ္တိဗေဒရ။ 

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ (Scientific Method)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:The Scientific Method.svg|250px|လၟေင်ကမၠောန် သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]&lt;br/&gt;''လၟေင်ကမၠောန် ခမၞောန် သွက် သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ မစတမ် နူ ပွမစၟဳစၟတ် စဵုကဵု တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်''
|-
! တမ်မူလ
| ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ (ပရေင်ကလေင်ဂျိုင် သိပ္ပံ)
|-
! ညးမခၞံဗဒှ် အဓိက
| [[w:Ibn al-Haytham|Ibn al-Haytham]], [[w:Francis Bacon|Francis Bacon]], [[w:Galileo Galilei|Galileo Galilei]]
|-
! အဓိက တင်ရန်တၟအ်
| ပွမဂၠာဲ သွဟ် မဍာံပြ မဒုင်သဇိုင် ကု သက်သဳ
|-
! လၟေင်ကမၠောန် သဇိုင်
| စၟဳစၟတ် ➔ သၟာန် ➔ တင်သမ္မုတိ ➔ စမ်ၜတ် ➔ ပါ်ပါဲ ➔ သွဟ်
|-
! လက်သန် တၟေင်
| တပ်တး၊ ကလေင်စမ်ၜတ်မာန် (Reproducible)၊ တးပါဲမာန် (Falsifiable)
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ဂှ် ဟွံသေင်ဆ နဲကဲမွဲဓဝ်၊ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် လညာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ပွမချပ်ဗ္စာ မဒုင်သဇိုင် ကု အရာမညာတ်ဆဵုမာန် (Empiricism) ကေုာံ လညာတ်ယုတ္တိ (Rationalism) ရ။ ကာလ ကောန်မၞိဟ်တအ် ညာတ်ဆဵု ပြသၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး အရာသဘာဝ မွဲမွဲမ္ဂး ညးတအ် ဟွံဒုင်ကေတ် နကဵု ပရေင်ပတှ်ေ ဓမ္မတာရ၊ ညးတအ် ဒးစမ်ၜတ် ညံင်ဂွံ ဂွံ သက်သဳ မခိုင်ကၠိုက်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၞောတ်ဝ်ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် [[သိပ္ပံ သုတေသန]] တအ် ဂွံဒှ် အရာမနွံကဵု အစာံညိင် (Standard) သၠုင် ကေုာံ ပတှ်ေစမာန် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gauch |first=H. G. |year=2003 |title=Scientific Method in Practice |url=https://archive.org/details/scientificmethod0000gauc |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521017084}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ဂှ် နွံကၠုင် သၞာံ ဗွဲမလအ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ် ဂရိတ်တြေံ [[w:Aristotle|အာရဳသ်တဝ်တယ်]] (Aristotle) စကာလဝ် နဲကဲ Deductive reasoning ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲခေတ်ထဝ် အေဿလာမ် တၠပညာ [[w:Ibn al-Haytham|Ibn al-Haytham]] စကာလဝ် ပရေင်စမ်ၜတ် နကဵု လက်သန် သွက်ဂွံ သ္ပဒတန် သဳအဝ်ရဳ လပါ်မတ် (Optics) ရ။ ဆဂး သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ ဇေတ်တ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် ပရေင်ကလေင်ဂျိုင် သိပ္ပံ (Scientific Revolution) ရ။ အစာသိပ္ပံ Francis Bacon ကေုာံ René Descartes တအ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် နဲကဲ ပါ်ပါဲ ကေုာံ ယုတ္တိဗေဒတုဲ၊ Galileo Galilei ကဵု [[w:Isaac Newton|Isaac Newton]] တအ် ပံင်စပ်ကဵု သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် သဘာဝ တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kuhn |first=T. S. |year=1962 |title=The Structure of Scientific Revolutions |url=https://archive.org/details/structureofscien0003kuhn_k955 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226458083}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လၟေင်ကမၠောန် သဇိုင် (Basic Steps of the Scientific Method) ==
သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ကဆံင် လၟေင်လၟေင် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ -
# '''ပွမစၟဳစၟတ် (Observation):''' ညာတ်ဆဵု အရာမွဲမွဲ ပ္ဍဲသဘာဝ။
# '''ပွမသၟာန် (Question):''' ခၞံဗဒှ် သၟာန် (ဥပမာ - မုဟိုတ် ဍေဟ် ကတဵုဒှ်ရော?)။
# '''တင်သမ္မုတိ (Hypothesis):''' ကဵု သွဟ် မထေင်ကေတ်မာန် မဒုင်သဇိုင် ကု သဳအဝ်ရဳ မနွံဒၟံင်တအ်။
# '''ပရေင်စမ်ၜတ် (Experiment):''' ခၞံဗဒှ် နဲကဲ သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် တင်သမ္မုတိဂှ်ရ။
# '''ပွမပါ်ပါဲ (Analysis):''' ပကောံ ဒေတာ ကေုာံ ပါ်ပါဲ ရံင် သွဟ်တအ်။
# '''တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Conclusion):''' ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ တင်သမ္မုတိဂှ် ဍာံ ဟွံဍာံ တုဲ လလောင်တြး&lt;ref&gt;{{cite book |last=Beveridge |first=W. I. B. |year=1957 |title=The Art of Scientific Investigation |url=https://archive.org/details/artofscientifici00wibb |publisher=Vintage Books |isbn=978-0394701294}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ တင်သမ္မုတိ ကေုာံ ပွမစမ်ၜတ် (Hypothesis and Testing) ==
တင်သမ္မုတိ (Hypothesis) မွဲ ညံင်ဂွံ ဍိုက်ပေင် ကု လက်သန် သိပ္ပံ မ္ဂး ဍေဟ် သ္ဒးဒှ် အရာ မစမ်ၜတ်မာန် (Testable) ကေုာံ တးပါဲမာန် (Falsifiable) ရ။ တၠပညာ ဒဿနိက [[w:Karl Popper|Karl Popper]] ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ သိပ္ပံ မဍာံပြဂှ် သ္ဒးနွံကဵု လိင်စၞောန် မဟီုမာန် ဒဒှ်ရ &quot;ယဝ်ရ အရာဏအ် ကတဵုဒှ်မ္ဂး၊ သဳအဝ်ရဳဏအ် ဗၠေတ်ရ&quot; ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု စရင်အင် (Statistics) မ္ဂး ညးတအ် စကာ '''Null Hypothesis ($H_0$)''' မဒှ် တင်သမ္မုတိ မဟီု ဒဒှ်ရ အရာၜါ ဟွံဆက်စပ် ရေင်သကအ်၊ တုဲ ဂစာန် လ္ၚတ် သက်သဳ သွက်ဂွံ တးပါဲ $H_0$ ဂှ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Popper |first=K. |year=1959 |title=The Logic of Scientific Discovery |url=https://archive.org/details/logicofscientifi0000popp_s7y7 |publisher=Routledge |isbn=978-0415278447}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ဒေတာ ကေုာံ ပွမပါ်ပါဲ (Data and Analysis) ==
ကြဴနူ ကၠောန် ပရေင်စမ်ၜတ်တုဲ ဒေတာ တအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ဒေတာတအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကူ သင်္ချာစၟတ် (Quantitative) ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် (Qualitative) ရ။ သွက်ဂွံ ပါ်ပါဲ ဒေတာ သင်္ချာ မ္ဂး ညးတအ် စကာ သၞောတ် စရင်အင် (Statistical analysis) ရ။ ဥပမာ သွက်ဂွံ ကလေင်ပလေဝ် တင်ထေင်ကေတ် (Probability) တင်သမ္မုတိ မွဲ နကဵု သက်သဳတၟိ မ္ဂး ညးတအ် စကာ သဳအဝ်ရဳ Bayes' theorem မနွံ လဒက်ပတန် နကဵု သင်္ချာ -

$P(H|E) = \frac{P(E|H) \cdot P(H)}{P(E)}$

ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် $H$ ဂှ် ဒှ် တင်သမ္မုတိ တုဲ $E$ ဂှ် ဒှ် သက်သဳ (Evidence) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jaynes |first=E. T. |year=2003 |title=Probability Theory: The Logic of Science |url=https://archive.org/details/probabilitytheor0000jayn |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521592710}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ သဳအဝ်ရဳ ကေုာံ သၞောဝ် (Theories and Laws) ==
မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ထေင်ဗၠေတ်ဒၟံင် ပရူ အဓိပ္ပါယ် သဳအဝ်ရဳ (Theory) ကေုာံ သၞောဝ် (Law) ရ။ 
* '''သၞောဝ် သိပ္ပံ (Scientific Law):''' ဒှ် တင်ဗၟံက်ထ္ၜး (Description) ဒဒှ်ရ သဘာဝ လောကဏအ် ဗီုလဵု ကၠောန်ကမၠောန်ရော ရ။ (ဥပမာ - သၞောဝ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက် Newton's Law of Gravity) ဍေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် နွံကဵု လဒက်ပတန် သင်္ချာရ။
* '''သဳအဝ်ရဳ သိပ္ပံ (Scientific Theory):''' ဒှ် တင်ပသောင်ထ္ၜး (Explanation) မုဟိုတ် အရာတအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ရော ဂှ်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု သက်သဳ ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ တၠပညာတအ် ဒုင်လဝ်တဲရ။ (ဥပမာ - သဳအဝ်ရဳ ပြံင်လှာဲဇၞော်မောဝ် Theory of Evolution)။

== ၇။ ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပွမကလေင်စမ် (Peer Review and Reproducibility) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=SMGRe824kak ပရူ သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပ္ဍဲ YouTube]

သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ဂှ် ဟွံတုဲအာ ဆ ပ္ဍဲကဵု ဌာန်စမ်ၜတ် မွဲဓဝ်ရ။ တင်ဂၠာဲဆဵုတအ်ဂှ် သ္ဒးပတိုန်ထ္ၜး ပ္ဍဲကဵု [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]] တုဲ သ္ဒးတတ်ကၠောအ် သၞောတ် [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]] ရ။ ပါဲနူဂှ်ပၠန် လက်သန် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် မွဲဂှ် ဒှ် '''Reproducibility''' (ပွမကလေင်စမ်ၜတ် ဂွံ) ရ။ ယဝ်ရ အစာသုတေသန မွဲ ကၠောန်ဂွံ သွဟ် မွဲတုဲ၊ အစာသုတေသန တၞဟ်မွဲ ကလေင်စမ်ၜတ် အတိုင် နဲကဲဂှ် ဆဂး ကလိဂွံ သွဟ် ဟွံတုပ်မ္ဂး သုတေသန ကိုပ်ကၠာဂှ် ဒးဒုင် သံသယ ဇၞော်ဇၞော်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Ioannidis |first=J. P. A. |year=2005 |title=Why Most Published Research Findings Are False |journal=PLOS Medicine |volume=2 |issue=8 |pages=e124 |doi=10.1371/journal.pmed.0020124}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ဂကူ နဲကဲ စမ်ၜတ် ကေုာံ ချပ်ဗ္စာဂမၠိုင် (Types of Scientific Reasoning) ==
သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ မ္ဂး ပါလုပ် ကု ပရေင်ချပ်ဗ္စာ (Reasoning) ၃ ဂကူ အဓိကရ-
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဂကူ ပရေင်ချပ်ဗ္စာ ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ
|-
! ဂကူ 
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ
|-
| '''Deductive Reasoning''' (နူ ဇၞော် အာ ဍောတ်) || စတမ် နူကဵု သၞောတ်ဝ် သာမည တုဲ ဆက်စၞောန်အာ ဇရေင် သွဟ် မချိုတ်ပၠိုတ်။ || မၞိဟ်သီုဖအိုတ် ဒးချိုတ်ရ။ သဵုကရေးတေတ် (Socrates) ဂှ် ဒှ် မၞိဟ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သဵုကရေးတေတ် လေဝ် ဒးချိုတ်ရ။
|-
| '''Inductive Reasoning''' (နူ ဍောတ် အာ ဇၞော်) || ပကောံ သက်သဳ ဍောတ်တ် နာနာတုဲ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် နဒဒှ် သၞောဝ် သာမည မွဲ။ || ခဍာ် အဲမညာတ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ် အသာ်လမ္စံက်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ခဍာ် အလုံလောက သီုဖအိုတ်ဂှ် လမ္စံက်ရ။
|-
| '''Abductive Reasoning''' (လညာတ် ပသောင်) || စတမ် နူကဵု သက်သဳ ဟွံပေင်က္ဍိုက်တုဲ ဂၠာဲ သွဟ် မဒှ်မာန်အိုတ် မွဲ။ || တ္ၚဲယး ညာတ် ဂၠံင်ဍာ်စိုတ်ဒၟံင်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဗတံတေအ် ဗြဲဂူလဝ် ဒှ်မာန်ရ။
|}

== ၉။ ကဏ္ဍမတၞဟ်ခြာ အလိုက်ဘာသာရပ် (Differences Across Disciplines) ==
သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်မွဲကဵုမွဲ စကာ ဗီုပြင် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ သဘာဝ (Natural Sciences) ဗီုကဵု ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ မ္ဂး ညးတအ် ထိင်ဒဝ် ပရေင်စမ်ၜတ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် ဂွံလောဲသွာရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ မဆေင်ကဵု မၞိဟ် (Social Sciences) ဗီုကဵု စိတ္တဗေဒ၊ မနုဿဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တအ်မ္ဂး၊ ညးတအ် ထိင်ဒဝ် အခိုက်အလိုက် မၞိဟ် ဝါတ်လောန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဘာသာရပ်တအ်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် စကာ နဲကဲ စၟဳစၟတ် (Observational studies)၊ သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ မဝ်ဒယ် စရင်အင် ဂၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Babbie |first=E. R. |year=2015 |title=The Practice of Social Research |url=https://archive.org/details/practiceofsocial0000babb_g5w4 |publisher=Cengage Learning |edition=14th |isbn=978-1305104945}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Trends) ==
သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ဂှ် ဒှ် ကိရိယာ မခိုဟ်အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂွံလ္ၚတ် သဘာဝလောကဏအ် ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဟွံစုံလင် ကေုာံ နွံကဵု ပရေင်ယောင်ယာ (ဟိုတ်နူ ပရေင်အဂတိ မၞိဟ်) မာန်ကီုလေဝ်၊ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် နွံကဵု အစောမ် မကလေင်ပလေဝ်ဇကုအလဵုဇကု (Self-correcting) ရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး နကဵု အရီုအဗင် တၠပညာနိမိတ် (AI) ကေုာံ ဒေတာဇၞော် (Big Data) တအ်ဂှ် လၟေင်ကမၠောန် သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ဂှ် ဆက်လက် ဇၞော်မောဝ်တုဲ ပြဟ်တိုန်၊ ချိုတ်ပၠိုတ်တိုန် မာန်ဒၟံင် လၟိုန်ကာလရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hey |first=T. |last2=Tansley |first2=S. |last3=Tolle |first3=K. |year=2009 |title=The Fourth Paradigm: Data-Intensive Scientific Discovery |url=https://archive.org/details/fourthparadigmda0000unse |publisher=Microsoft Research |isbn=978-0982544204}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = [[သိပ္ပံ သုတေသန]] ကေုာံ ဒဿနိက သိပ္ပံ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် သဇိုင်:''' [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
* [[တင်သမ္မုတိ]]
* [[ပရေင်စမ်ၜတ်]]
* [[ဒေတာ]]
|list2 =
* '''ဒဿနိက ကေုာံ လညာတ်:''' [[Empiricism]]
* [[Rationalism]]
* [[Falsifiability]]
* [[သဳအဝ်ရဳ သိပ္ပံ]]
|list3 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ]]
* [[DOI]]
}}

[[Category:သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
[[Category:သိပ္ပံ သုတေသန]]
[[Category:ဒဿနိက သိပ္ပံ]]
[[Category:ပညာ]]</text>
      <sha1>aij8284ont3ysjnjww3265fqr3xfnmo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11320</id>
    <revision>
      <id>60433</id>
      <parentid>57153</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:14:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27230" sha1="1y1gpckjorf1dc7ml1iaumuamp7shwj" xml:space="preserve">'''ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Cognitive science|Cognitive science]]) ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍဘာသာရပ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ်ပရူ စိုတ် (Mind)၊ လညာတ်ကသပ် ကေုာံ ဉာဏ်ပညာ (Intelligence) နကဵု လညာတ် ပံင်စပ် ဘာသာရပ်နာနာ (Interdisciplinary) ရ။ ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု စိုတ် ကၠောန်ကမၠောန်၊ ဗီုလဵု တင်ဂရင်ဗတီ (Information) တအ် ပြံင်လှာဲအာ ကေုာံ ဗီုလဵု လညာတ်ကသပ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ကောန်မၞိဟ်၊ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ စက်ယန် တၠပညာနိမိတ် တအ်ရ။ ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဘာသာရပ် အဓိက တြဴ သာ် မတွဟ်ဂး [[စိတ္တဗေဒ]]၊ [[တၠပညာနိမိတ်]]၊ [[ဒဿနိကဗေဒ]]၊ [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]] (Neuroscience)၊ [[ဘာသာဗေဒ]] ကေုာံ [[မနုဿဗေဒ]] ရ။ 

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်&lt;br/&gt;(Cognitive Science)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Cognitive Science Hexagram.svg|250px|သင်္ကေတ ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်]]&lt;br/&gt;''သင်္ကေတ တြဴလပါ် (Hexagram) မစၞောန်ထ္ၜး ဘာသာရပ် အဓိက တြဴ သာ် မပံင်စပ်လဝ် ပ္ဍဲ ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[သိပ္ပံ]] ပံင်စပ် ဘာသာရပ်နာနာ
|-
! မလ္ၚတ် အဓိက
| စိုတ်၊ ဉာဏ်ပညာ၊ လၟေင်ကမၠောန် တင်ဂရင်ဗတီ၊ ပရေင်စၞောန်ထ္ၜး စိုတ်
|-
! ညးမခၞံဗဒှ် အဓိက
| George Miller, Noam Chomsky, Allen Newell, Herbert Simon
|-
! ဘာသာရပ် ပါလုပ်ဂမၠိုင်
| [[စိတ္တဗေဒ]]၊ [[တၠပညာနိမိတ်]]၊ [[ဒဿနိကဗေဒ]]၊ [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]]၊ [[ဘာသာဗေဒ]]၊ [[မနုဿဗေဒ]]
|-
! သဘဴဓဝ် အဓိက
| တင်ဂရင်ဗတီ (Information processing), သၞောတ်ဝ် ကောန်ပျူတာ
|-
! ပရေင်စကာ
| ပရေင်ပညာ၊ ကွတ်စက်၊ AI၊ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်
|}

== ၁။ ပွံက် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံ (Definition and Overview) ==
ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ မဆေင်ကဵု လညာတ်၊ ပွမတီ၊ ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် စိုတ် ရ။ လညာတ်ကသပ် (Cognition) ဟီုဂှ် ပေါံဂလိုင်လဝ် လၟေင်ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ပွမစွံသတိ (Attention)၊ ပွမတီညာတ် (Perception)၊ ပွမသမ္တီ (Memory)၊ အရေဝ်ဘာသာ (Language)၊ ပွမဗတောန် (Learning)၊ ကေုာံ ပွမသှ် ပြသၞာ (Problem-solving) တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Thagard |first=P. |year=2005 |title=Mind: Introduction to Cognitive Science |url=https://archive.org/details/mindintroduction0000thag_w0p1 |publisher=MIT Press |isbn=978-0262201544}}&lt;/ref&gt;။ 

အဓိက သဘဴဓဝ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် လညာတ် မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;စိုတ်&quot; ဂှ် ကၠောန်ကမၠောန် တုပ်သၟဟ် ကု &quot;စက်ကောန်ပျူတာ&quot; မွဲရ။ ဍေဟ် ဒုင်ကေတ် တင်ဂရင်ဗတီ နူကဵု ပွဳပွူမ္ၚး (Input)၊ တော်ရံင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Processing) အပ္ဍဲ က္ဍဟ်၊ တုဲ ပတိတ်ကဵု ပရေင်ချဳဒရိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး သွဟ် (Output) ရ။ ၜိုန်ရ လညာတ်ဏအ် ပြံင်လှာဲကၠုင်လဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ပွမလ္ၚတ် စိုတ် နဒဒှ် သၞောတ်ဝ် တော်ဂၞန် (Computational system) ဂှ် သှ်ေၜက်ဒၟံင် နဒဒှ် တိုင်ခိုင်အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်ဏီရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=R-sVnqkI6jE ပရူ ဝင် Cognitive Science ပ္ဍဲ YouTube]

ဝင် ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ကလိုက်ကမဵု လညာတ်ကသပ် (Cognitive Revolution) ပ္ဍဲ လဒေါဝ် သၞာံ ၁၉၅၀ တအ်ရ။ ကိုပ်ကၠာ နူဂှ် ပ္ဍဲကဵု လောက စိတ္တဗေဒ မ္ဂး၊ လညာတ် ဝါဒ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Behaviorism) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု B. F. Skinner တအ် ဓလီုလဝ်ရ။ ဝါဒဏအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပိုယ် လ္ၚတ်ဂွံ ဆ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် မညာတ်ကေတ် နကဵု မတ် သၟးရ၊ လၟေင်ကမၠောန် အပ္ဍဲ စိုတ် ဂှ် လ္ၚတ် ဟွံမာန် (Black box) ညးတအ် ထေင်လဝ်ရ။

ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၆ သဘင်သဳကၠဳ Dartmouth ကေုာံ MIT ဂှ် အစာသိပ္ပံဂမၠိုင် ဗီုကဵု George Miller (ညးမလ္ၚတ် ပရူ မှတ်ဉာဏ်)၊ Noam Chomsky (ညးမတးပါဲ လညာတ် အရေဝ်ဘာသာ Behaviorism)၊ ကေုာံ Allen Newell ကဵု Herbert Simon (ညးမခၞံဗဒှ် ပရဝ်ဂရာမ် AI ကိုပ်ကၠာအိုတ်) တအ် ပံင်ကောံတုဲ၊ စၞောန်ထ္ၜးကၠုင် ဒဒှ်ရ လၟေင်ကမၠောန် အပ္ဍဲ စိုတ် ဂှ် ပိုယ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵု သိပ္ပံ မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Miller |first=G. A. |year=2003 |title=The cognitive revolution: a historical perspective |journal=Trends in Cognitive Sciences |volume=7 |issue=3 |pages=141-144}}&lt;/ref&gt;။ နူကဵု အခိင်ဂှ်တုဲ ဘာသာရပ်ဏအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== ၃။ ဒဒှ်လက္ကရဴ ကေုာံ တမ်မူလ (Background and Origins) ==
[[File:Blausen 0102 Brain Motor&amp;Sensory (cropped).png|thumb|250px|ဒၞာဲ က္ဍဟ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ချဳဒရိုင် ကေုာံ အာရီု မဒှ် သဇိုင် သွက် သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
တမ်မူလ သွက် ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ စက်ကောန်ပျူတာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ ရ။ လညာတ် Cybernetics မလ္ၚတ်ပရူ သၞောတ်ဝ် ထိင်ဒဝ် (Control systems) ပ္ဍဲကဵု စက် ကေုာံ သတ်ဂျိုင်လမျီုတအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက မွဲရ။

အစာသင်္ချာ Alan Turing မခၞံဗဒှ် စက်တူရင် (Turing machine) ကေုာံ John von Neumann တအ် စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ စက်မွဲဂှ် တော်ဂၞန် ကေုာံ ကၠောန်ကမၠောန် ညံင်ရဴ စိုတ် မၞိဟ် မာန်ရ။ လညာတ်ဏအ် ပကဵု ညံင် အစာစိတ္တဗေဒ တအ် ဂွံစ လ္ၚတ် စိုတ် မၞိဟ် နဒဒှ် သၞောတ်ဝ် မဂိုင်သိပ် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ တင်ဂရင်ဗတီ (Information Processing System) မွဲရ။ တုဲပၠန် သီအဝ်ရဳ တင်ဂရင်ဗတီ (Information Theory) မခၞံလဝ် နကဵု Claude Shannon လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဒဒှ်လက္ကရဴ ဘာသာရပ်ဏအ် ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Boden |first=M. A. |year=2006 |title=Mind as Machine: A History of Cognitive Science |url=https://archive.org/details/mindasmachinehis0002bode |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199241446}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ သဘဴဓဝ် ကေုာံ လညာတ် အဓိကဂမၠိုင် (Major Concepts and Principles) ==
ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် ဒုင်သဇိုင် ကု သဘဴဓဝ် အဓိက နာနာ မပ္တံကဵု-

* '''ပရေင်စၞောန်ထ္ၜး စိုတ် (Mental Representation):''' စိုတ်ပိုယ်ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် ဗီုရုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး သင်္ကေတ အပ္ဍဲ (Internal symbols) သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး အရာနာနာ ပ္ဍဲ လောကမ္ၚးရ။ ဥပမာ ပိုယ် ကၟာတ်မတ်တုဲ ကလေင်ညာတ် ဗီုရုပ် သ္ၚိ ပိုယ်မာန်ဂှ် ဒှ် Mental representation ရ။
* '''ပွမတော်ဂၞန် (Computation):''' လၟေင်ကမၠောန် လညာတ်ကသပ် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ပွမတော်ဂၞန် လ္တူ သင်္ကေတ တအ်ဂှ် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ (Algorithms) မချိုတ်ပၠိုတ်မွဲရ။
* '''လညာတ်ကသပ် မဆက်စပ် ကု ခန္ဓ (Embodied Cognition):''' ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် အစာသိပ္ပံတအ် ထပ်ညာတ်ကၠုင် ဒဒှ်ရ လညာတ်ကသပ် ဂှ် ဟွံသေင် ဆ ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မွဲဓဝ်၊ ဍေဟ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ခန္ဓကာယ အလုံမွဲ ကေုာံ ပွဳပွူမ္ၚး မချဳဒရိုင်ဒၟံင်တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Varela |first=F. J. |last2=Thompson |first2=E. |last3=Rosch |first3=E. |year=1991 |title=The Embodied Mind: Cognitive Science and Human Experience |url=https://archive.org/details/embodiedmindcogn0000vare |publisher=MIT Press |isbn=978-0262720212}}&lt;/ref&gt;။
* '''နျူရယ် နေတ်ဝပ် (Neural Networks / Connectionism):''' လညာတ် မလ္ၚတ် စိုတ် အတိုင် လဒက်ပတန် သေလ်အာရီု ပ္ဍဲ က္ဍဟ်၊ မနွံကဵု အဆက်အစပ် ဗွဲမဂၠိုင် မကၠောန်ကမၠောန် မွဲစွံ (Parallel processing) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rumelhart |first=D. E. |last2=McClelland |first2=J. L. |year=1986 |title=Parallel Distributed Processing: Explorations in the Microstructure of Cognition |url=https://archive.org/details/paralleldistribu00rume |publisher=MIT Press |isbn=978-0262680530}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပွမပါ်ကရေက် ကေုာံ ကဏ္ဍဂမၠိုင် (Classification and Branches) ==
ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဘာသာရပ် ၆ သာ် အဓိက ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဘာသာရပ် အဓိက ပ္ဍဲ ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်
|-
! ကဏ္ဍ ဘာသာရပ် (Discipline)
! ပရေင်လ္ၚတ် အဓိက (Focus Area)
! ဥပမာ သုတေသန (Research Example)
|-
| '''[[စိတ္တဗေဒ]]''' (Psychology) || လ္ၚတ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် စိုတ် ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ်။ || ပရေင်လ္ၚတ် ပွမသမ္တီ (Memory) ကေုာံ ပွမစွံသတိ။
|-
| '''[[တၠပညာနိမိတ်]]''' (Artificial Intelligence) || ကၠောန်ဗဒှ် စက်ယန် ကေုာံ ပရဝ်ဂရာမ် မနွံကဵု ဉာဏ်ပညာ။ || Machine Learning, ပွမကၠိုဟ် အရေဝ်ဘာသာ ဓမ္မတာ (NLP)။
|-
| '''[[သၞောတ်ဝ် အာရီု]]''' (Neuroscience) || လ္ၚတ် လဒက်ပတန် ကေုာံ ကမၠောန် က္ဍဟ် နကဵု ဇဳဝဗေဒ။ || လ္ၚတ် ရုပ်က္ဍဟ် (fMRI) အခိင် မၞိဟ်တအ် ကၠောန်ကမၠောန်။
|-
| '''[[ဘာသာဗေဒ]]''' (Linguistics) || လ္ၚတ် လဒက်ပတန် အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ဗီုလဵု က္ဍဟ် သမ္တီ အရေဝ်။ || သဒ္ဒါ သာမည (Universal Grammar) Noam Chomsky။
|-
| '''[[ဒဿနိကဗေဒ]]''' (Philosophy) || သၟာန် ဂလာန်သၟာန် သဇိုင် မဆေင်ကဵု သဘာဝ စိုတ် ကဵု လမျီု။ || ပြသၞာ စိုတ်-ခန္ဓ (Mind-body problem)။
|-
| '''[[မနုဿဗေဒ]]''' (Anthropology) || လ္ၚတ် ဗီုလဵု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပွဳပွူ ထိင်ဒဝ် လညာတ်ကသပ်။ || လ္ၚတ် လညာတ် အရေဝ်ဘာသာ ပ္ဍဲ ဂကူ တၞဟ်ခြာ။
|}

== ၆။ နဲကဲဂမၠိုင် ကေုာံ ပရေင်စကာ (Methods and Applications) ==
အစာသုတေသန လညာတ်ကသပ် တအ် စကာ နဲကဲ စမ်ၜတ် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် စိုတ်ရ။
* '''ပရေင်စမ်ၜတ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Behavioral Experiments):''' ၜတ်ကၞာတ် အခိင် ကလေင်ပလန် (Reaction time) ကေုာံ လၟိဟ် ဗၠေတ်ယောင်ယာ အခိင် ကောန်မၞိဟ်တအ် ကၠောန် တာလျိုင် မွဲမွဲ။
* '''ပွမရိုက်ရုပ် က္ဍဟ် (Brain Imaging):''' စကာ စက် ဗီုကဵု fMRI (Functional Magnetic Resonance Imaging) ကေုာံ EEG သွက်ဂွံ ညာတ်ကေတ် ဒၞာဲက္ဍဟ် လဵု မချဳဒရိုင်ဒၟံင် အခိင် ပိုယ် တော်ဂၞန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟီုအရေဝ်။
* '''မဝ်ဒယ် တော်ဂၞန် (Computational Modeling):''' ချူ ပရဝ်ဂရာမ် ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ ပတောအ်ၜတ် ဗီုလဵု က္ဍဟ်ပိုယ် ဗတောန်ပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး သမ္တီ အရာနာနာရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Marr |first=D. |year=1982 |title=Vision: A Computational Investigation into the Human Representation and Processing of Visual Information |url=https://archive.org/details/visioncomputatio00davi |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-0262514620}}&lt;/ref&gt;။

ပရေင်စကာ ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ခၞံဗဒှ် သၞောတ်ဝ် AI၊ ပရေင်ပညာ (ဗီုလဵု ကွးဘာတအ် ဗတောန် ခိုဟ်အိုတ်)၊ ကေုာံ HCI (Human-Computer Interaction - ပွမဆက်စပ် အကြာ မၞိဟ် ကဵု စက်) ဂမၠိုင်ရ။

== ၇။ တင်ဂၠာဲဆဵု ကေုာံ ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ် အဓိကဂမၠိုင် (Important Discoveries and Contributions) ==
[[File:Artificial intelligence &amp; AI &amp; Machine Learning - 30212411048.jpg|thumb|250px|ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တၠပညာနိမိတ် (AI) မဒှ် သွဟ် အဓိက မွဲ နူ ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်]]
ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် ဂှ် ကလိဂွံလဝ် တင်ဂၠာဲဆဵု မပြံင်လှာဲလဝ် ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
* '''သၞောတ်ဝ် သမ္တီ ၜါသာ် (Dual-store memory model):''' ဂၠာဲဆဵု ဒဒှ်ရ မှတ်ဉာဏ် ပိုယ် ပါ်လဝ် နကဵု မှတ်ဉာဏ် အခိင်ဂၠေအ် (Short-term memory - မသမ္တီမာန် ၜိုတ် ၇ တင်) ကေုာံ မှတ်ဉာဏ် အခိင်ဂၠိင် (Long-term memory)။
* '''သဒ္ဒါ သာမည (Universal Grammar):''' Noam Chomsky စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ကောန်ၚာ် သီုဖအိုတ် သၠးဂၠံဂဝ် ကၠုင် သီုကဵု အစောံသတ္တိ သဘာဝ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် သၞောဝ် အရေဝ်ဘာသာ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Chomsky |first=N. |year=1959 |title=A Review of B. F. Skinner's Verbal Behavior |journal=Language |volume=35 |issue=1 |pages=26-58}}&lt;/ref&gt;။
* '''ဒပ်စက် နျူရယ် (Artificial Neural Networks):''' လညာတ် မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် အတိုင် လဒက်ပတန် က္ဍဟ် မၞိဟ်၊ မဒှ် သဇိုင် သွက် Deep Learning ကေုာံ AI လၟုဟ် ဗီုကဵု ChatGPT တအ်ရ။

== ၈။ သြဇာ လ္တူ ဂကောံမၞိဟ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Influence on Society, Education, and Culture) ==
ဘာသာရပ်ဏအ် ကဵုလဝ် သြဇာ လ္တူ ပရေင်ပညာ ဗွဲမဇၞော်ရ။ နူကဵု တင်ဂၠာဲဆဵု မဆေင်ကဵု ပွမဗတောန် (Learning sciences) ဂှ်၊ အစာဘာတအ် ပြံင်လှာဲကၠုင် နဲကဲ ဗတောန်လိက် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ဗီုလဵု က္ဍဟ် ကွးဘာတအ် ကၠောန်ကမၠောန်ရ။ ဥပမာ - ပွမပါ်ကရေက် တင်ဂရင်ဗတီ နဒဒှ် ကရေက်ဍောတ်တ် (Chunking) သွက်ဂွံ လောဲသွာ ပ္ဍဲ ပွမသမ္တီရ။
ပ္ဍဲကဵု လောက ယေန်သၞာင် ကေုာံ နဲကဲ စက် (Technology) မ္ဂး၊ ညးတအ် ခၞံဗဒှ်လာ ကိရိယာ မဆေင်ကဵု User Interface (UI) ညံင်ဂွံ လောဲသွာ သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် စကာမာန်၊ ဟိုတ်နူ ညးတအ် ကၠိုဟ်ခိုဟ် ဗီုလဵု မတ် ကဵု စိုတ် ပိုယ် ကၠောန်ကမၠောန် အခိင် ရံင် သကရင် (Screen) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Newell |first=A. |year=1990 |title=Unified Theories of Cognition |url=https://archive.org/details/unifiedtheorieso0000alle |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674921016}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ပရေင်သုတေသန လၟုဟ် (Modern Development and Current Research) ==
လၟုဟ်မ္ဂး ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် လပါ် ကဏ္ဍ တၟိတၟိ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''Deep Learning ကေုာံ AI:''' ပွမစကာ ဒပ်စက် နျူရယ် မဇၞော် (Large Neural Networks) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် စက် မတီညာတ် ရုပ်၊ ကၠိုဟ် အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ သှ် ပြသၞာ ဝါတ်ဝါတ် မာန်ရ။
* '''Brain-Computer Interfaces (BCI):''' ပရေင်သုတေသန မဆက်စပ် က္ဍဟ် မၞိဟ် ကု စက်ကောန်ပျူတာ တပ်တပ်၊ သွက်ဂွံ ရီုဗင် ညးမက္ဍိုက်အာတအ် ညံင်ဂွံ ချဳဒရိုင် စက် နကဵု လညာတ်ကသပ် သၟးရ။
* '''Predictive Processing:''' သီအဝ်ရဳ တၟိ မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ က္ဍဟ် ပိုယ်ဂှ် ဒှ် &quot;စက် မတော်ရံင် အနာဂတ် (Prediction machine)&quot; မွဲတုဲ၊ ဍေဟ် တော်ရံင်လဝ် အရာမကတဵုဒှ်မာန် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒုင်ကေတ် အာရီု နူ မတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကတောဝ် ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Clark |first=A. |year=1997 |title=Being There: Putting Brain, Body, and World Together Again |url=https://archive.org/details/beingthereputtin0000clar_k3i1 |publisher=MIT Press |isbn=978-0262531560}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုင် (Future Perspectives and Challenges) ==
ၜိုန်ရ ဘာသာရပ်ဏအ် ဇၞော်မောဝ်လောန် ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ ဇၞော်ဇၞော် သှ်ေၜက်ဒၟံင် ဏီရ။
* '''ပြသၞာ ဇၞော် မဆေင်ကဵု ဝိညာဏ် (The Hard Problem of Consciousness):''' ၜိုန်ရ ပိုယ် တီ ဒဒှ်ရ က္ဍဟ် ကၠောန်ကမၠောန် ဗီုလဵု ကီုလေဝ်၊ &quot;မုဟိုတ် လၟေင်ကမၠောန် ရုပ်ဝတ္ထု ပ္ဍဲ က္ဍဟ် တအ်ဏအ် ကတဵုဗဒှ်ကဵု 'ပရေင်ဒုင်စသိုင်' ကေုာံ 'ဝိညာဏ်' (Subjective experience) ရော&quot; ဂှ် အစာသိပ္ပံတအ် သှ် ဟွံမာန် ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Simon |first=H. A. |year=1996 |title=The Sciences of the Artificial |url=https://archive.org/details/sciencesofartifi0000simo |publisher=MIT Press |isbn=978-0262691918 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;။
* '''AGI (Artificial General Intelligence):''' ပွမခၞံဗဒှ် AI မနွံကဵု ဉာဏ်ပညာ မတုပ်သၟဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သၠုင်နူ ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ကဏ္ဍ သီုဖအိုတ်ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် သွက် အနာဂတ် ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် ရ။

== See also ==
* [[စိတ္တဗေဒ]]
* [[တၠပညာနိမိတ်]]
* [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
* [[ဘာသာဗေဒ]]
* [[ဒဿနိကဗေဒ]]

== References ==
{{Reflist}}

== Further reading ==
* Bechtel, W., &amp; Graham, G. (Eds.). (1998). ''A Companion to Cognitive Science''. Blackwell.
* Bermúdez, J. L. (2014). ''Cognitive Science: An Introduction to the Science of the Mind'' (2nd ed.). Cambridge University Press.
* Friedenberg, J., &amp; Silverman, G. (2015). ''Cognitive Science: An Introduction to the Study of Mind'' (3rd ed.). SAGE Publications.

== External links ==
* [https://cognitivesciencesociety.org/ Cognitive Science Society] - ဂကောံ ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ် အလုံဂၠးကဝ်။
* [https://plato.stanford.edu/entries/cognitive-science/ Stanford Encyclopedia of Philosophy: Cognitive Science] - သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ်ကသပ် နကဵု လညာတ် ဒဿနိကဗေဒ။
* [https://www.youtube.com/watch?v=R-sVnqkI6jE MIT OpenCourseWare: Introduction to Cognitive Science] - ဗဳဒဳယဝ် ပရေင်ပညာ နူ တက္ကသိုလ် MIT။

{{Navbox
|name = Cognitive Science
|title = [[ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်]] (Cognitive Science)
|listclass = hlist
|list1 = 
* '''ကဏ္ဍ အဓိက:''' [[စိတ္တဗေဒ]]
* [[တၠပညာနိမိတ်]]
* [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
* [[ဘာသာဗေဒ]]
* [[ဒဿနိကဗေဒ]]
* [[မနုဿဗေဒ]]
|list2 = 
* '''သဘဴဓဝ်ဂမၠိုင်:''' [[လညာတ်ကသပ်]]
* [[ဝိညာဏ်]]
* [[မှတ်ဉာဏ်]]
* [[လၟေင်ကမၠောန် တင်ဂရင်ဗတီ]]
* [[ပရေင်စၞောန်ထ္ၜး စိုတ်]]
}}

[[Category:ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:စိတ္တဗေဒ]]
[[Category:ဒဿနိကဗေဒ]]
[[Category:တၠပညာနိမိတ်]]</text>
      <sha1>1y1gpckjorf1dc7ml1iaumuamp7shwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်ဝ် အာရီု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11321</id>
    <revision>
      <id>60426</id>
      <parentid>56740</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:08:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25557" sha1="nweg50qmhic3bnkdglpj1pw8l80jmph" xml:space="preserve">'''သၞောတ်ဝ် အာရီု''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Nervous system|Nervous system]]) ဟွံသေင်မ္ဂး '''သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု''' (Neuroscience) ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် ဇာဇၞိက် မနွံကဵု သေလ်တၟေင်ဂမၠိုင် မကော်စ သေလ်အာရီု (Neurons) မဆက်စၠောအ်ကဵု ပရေင်ချဳဒရိုင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ အလုံမွဲ ခန္ဓကာယ သတ်ဂျိုင်လမျီုတအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန် မနွံကဵု ဇုတ်ရိုက်တအ်မ္ဂး သၞောတ်ဝ်ဏအ် ပါ်လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ အဓိက မတွဟ်ဂး သၞောတ်ဝ် အာရီု ဗဟဵု (Central Nervous System - CNS) ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အာရီု ဇိုင်ကၟာတ် (Peripheral Nervous System - PNS) ရ။ ဘာသာလ္ၚတ် သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု (Neuroscience) ဂှ် ဒှ် ဘာသာလ္ၚတ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပတန်၊ လၟေင်ကမၠောန်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ယဲဂမၠိုင် မဆေင်ကဵု သၞောတ်ဝ် အာရီုတအ်ရ။ သၞောတ်ဝ်ဏအ်ရ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပွမညာတ်၊ ပွမမိင်၊ ပွမချဳဒရိုင်၊ ပွမသမ္တီ၊ ကေုာံ လညာတ်ကသပ် ပိုယ် သီုဖအိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | သၞောတ်ဝ် အာရီု&lt;br/&gt;(Nervous System / Neuroscience)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Nervous system diagram-en.svg|250px|သၞောတ်ဝ် အာရီု ကောန်မၞိဟ်]]&lt;br/&gt;''သၞောတ်ဝ် အာရီု ကောန်မၞိဟ်၊ မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် က္ဍဟ်၊ ဇုတ်ရိုက် ကေုာံ ဇုက်အာရီုဂမၠိုင်''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ဇဳဝဗေဒ]]၊ သိပ္ပံ ဆေင်ကဵု ဂဥုဲ
|-
! လဒက်ပတန် အဓိက
| [[က္ဍဟ်]]၊ ဇုတ်ရိုက်၊ ဇုက်အာရီု
|-
! သေလ် အဓိက
| [[သေလ် အာရီု]] (Neurons) ကေုာံ သေလ် ဂလိုင်ယာ (Glial cells)
|-
! ညးမခၞံဗဒှ် သဇိုင် (ဝင်)
| Santiago Ramón y Cajal, Camillo Golgi
|-
! ကဏ္ဍ ပါ်ကရေက်ဂမၠိုင်
| CNS (ဗဟဵု), PNS (ဇိုင်ကၟာတ်)
|-
! ယဲ မဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| ယဲ အလ်ဇိုင်မာ၊ ယဲ ပါကေန်သန်၊ က္ဍဟ်ဒးဒုင်လွံက်
|-
! ဘာသာလ္ၚတ် ဆက်စပ်
| [[စိတ္တဗေဒ]]၊ [[ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်]]၊ ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ
|}

== ၁။ ပွံက် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံ (Definition and Overview) ==
သၞောတ်ဝ် အာရီု ဟီုဂှ် ဒှ် &quot;စက်ယန် ထိင်ဒဝ်&quot; (Control center) သွက် ခန္ဓကာယ ပိုယ်ရ။ ဍေဟ် ဒုင်ကေတ် တင်ဂရင်ဗတီ နူကဵု ပွဳပွူမ္ၚး (ဥပမာ - လျး၊ ရမ္သာင်၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ) ကေုာံ နူကဵု အပ္ဍဲ ခန္ဓ (ဥပမာ - ဗၞတ် ဓါတ်ဍာတ် ပ္ဍဲ ဆီ) တုဲ၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တွက်ရံင် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ကေုာံ ဇုတ်ရိုက်၊ တုဲမ္ဂး ပလံင်ဗစိုပ် ကလေင် သွဟ် (ဥပမာ - ဓဇက် တဲ၊ ကွာ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန်ပတိတ် ဟဝ်မောန်) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kandel |first=E. R. |display-authors=etal |year=2012 |title=Principles of Neural Science |url=https://archive.org/details/principlesofneur0000unse_a2f8 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0071390118 |edition=5th}}&lt;/ref&gt;။
သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု (Neuroscience) ဂှ် ဒှ် ဘာသာလ္ၚတ် မလ္ၚတ် အရာတအ်ဏအ် နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ၊ ဓါတုဗေဒ၊ ကေုာံ ရူပဗေဒ၊ တုဲ ဍေဟ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကု ပရေင်ဂဥုဲ ကေုာံ စိတ္တဗေဒ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ပရေင်လ္ၚတ် သၞောတ်ဝ် အာရီု ဂှ် နွံဝင် ဇမၠိင် ဗွဲမလောန်ရ။
* '''ခေတ် အဳဂျေပ် တြေံ (၁၇၀၀ ဘဳသဳ):''' ပ္ဍဲလိက် Edwin Smith Papyrus ဂှ် ဂၠာဲဆဵု တင်စၟတ်သမ္တီ မဆေင်ကဵု က္ဍဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်၊ ဆဂး ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးတအ် ထေင်လဝ် &quot;ကောန်တၟအ် (Heart)&quot; ရ ဒှ် ဒၞာဲ စိုတ် ကဵု လညာတ်ကသပ် တန်တဴရ။
* '''ခေတ် ဂရိတ် တေံ:''' ဂါလေန် (Galen) လ္ၚတ် က္ဍဟ် သဵု တုဲ စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ က္ဍဟ်ရ ဒှ် ညးမထိင်ဒဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် ရ။
* '''ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကဵု ၂၀:''' အစာသိပ္ပံ သပိန် Santiago Ramón y Cajal စကာ နဲကဲ ဖျုန်သာ် (Staining) မခၞံလဝ် နကဵု Camillo Golgi တုဲ ဂၠာဲဆဵု လဒက်ပတန် သေလ် အာရီု (Neuron doctrine) ရ။ တင်ဂၠာဲဆဵုဏအ် ပကဵု ညံင် ညးတအ် ၜါ ကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၆ တုဲ၊ ဒှ် သဇိုင် သွက် သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု ခေတ်တၟိ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Finger |first=S. |year=2001 |title=Origins of Neuroscience: A History of Explorations Into Brain Function |url=https://archive.org/details/originsofneurosc0000fing |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195146943}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ကဏ္ဍဂမၠိုင် (Structure and Components) ==
သၞောတ်ဝ် အာရီု ပိုယ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ ဇၞော် ၜါ သာ်-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပွမပါ်ခြာ သၞောတ်ဝ် အာရီု ကောန်မၞိဟ်
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက (Main Division)
! ဒကုတ် ပါလုပ်ဂမၠိုင် (Components)
! တာလျိုင် (Functions)
|-
| '''၁။ သၞောတ်ဝ် အာရီု ဗဟဵု (CNS)''' || [[က္ဍဟ်]] (Brain) ကေုာံ [[ဇုတ်ရိုက်]] (Spinal Cord) || ဒှ် ဗဟဵု မတွက်ဂၞန်၊ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သီုဖအိုတ်။
|-
| '''၂။ သၞောတ်ဝ် အာရီု ဇိုင်ကၟာတ် (PNS)''' || ဇုက်အာရီု (Nerves) မတိတ် နူ က္ဍဟ် ကဵု ဇုတ်ရိုက် မစိုပ် အလုံခန္ဓ။ || ပလံင် တင်ဂရင်ဗတီ နူ လောကမ္ၚး အာ ဇရေင် CNS တုဲ၊ ကလေင် ယိုက် သွဟ် နူ CNS အာ ဇရေင် ကတိုင်ဖျုန် ကဵု ကလာပ်ရုပ်။
|}

PNS ဂှ် သီု ပါ်လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ ဍောတ် ဏီ-
* '''Somatic (သၞောတ်ဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် နကဵု စိုတ်):''' မထိင်ဒဝ် ပရေင်ချဳဒရိုင် မနွံကဵု သတိ (ဥပမာ ယိုက်တဲ၊ ကွာ်)။
* '''Autonomic (သၞောတ်ဝ် အလိုတ်):''' မထိင်ဒဝ် ကမၠောန် မဟွံဒးစွံသတိ ဗီုကဵု နှလုံးတက်၊ ယီု၊ ကေုာံ ပရေင်စၞေဟ်စၞစ။ ဍေဟ် ပါ်လဝ် Sympathetic (အခိင် တဝ်စၞေဟ်/ဒြေပ်) ကဵု Parasympathetic (အခိင် ဇူ/စၞေဟ်) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Purves |first=D. |display-authors=etal |year=2018 |title=Neuroscience |url=https://archive.org/details/neuroscience0000dale |publisher=Sinauer Associates |isbn=978-1605353807 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ သေလ် အာရီု ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Neurons and Action Potential) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=qPix_X-9t7E ပရူ သေလ် အာရီု ကေုာံ Action Potential ပ္ဍဲ YouTube]

သၞောတ်ဝ် အာရီု ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သေလ် အဓိက မကော်စ '''သေလ် အာရီု (Neurons)''' ၜိုတ် ၈၆ ဗဳလဳယျေန် မ ပ္ဍဲက္ဍဟ် ပိုယ်ရ။ ဍေဟ် နွံ လဒက်ပတန် အဓိက ၃ သာ်-
# '''Soma (ကာယ သေလ်):''' ဒၞာဲ မနွံကဵု Nucleus ကေုာံ မထိင်ဒဝ် လမျီု သေလ်။
# '''Dendrites (ကၞာင်):''' ယိုက်ကေတ် တင်ဂရင်ဗတီ နူကဵု သေလ် တၞဟ်။
# '''Axon (ဇုက်ဇမၠိင်):''' ပလံင် တင်ဂရင်ဗတီ အာ ဇရေင် သေလ် တၞဟ်။ Axon တအ်ဂှ် ဂြောပ်လဝ် နကဵု ဓါတ်ကၠေင် Myelin sheath ညံင် ဓါတ်လလဳ ဂွံအာ ပြဟ်ရ။

'''Action Potential (ပရေင်ချဳဒရိုင် ဓါတ်လလဳ):''' တင်ဂရင်ဗတီတအ်ဂှ် ဒြေပ်အာ အပ္ဍဲ Axon နဒဒှ် ဓါတ်လလဳ (Electrical signal) ရ။ လၟေင်ကမၠောန်ဏအ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပွမပြံင်လှာဲ ဓါတ်အာက်ယောန် (Ions) မပ္တံကဵု သဝ်ဒဳယျာမ် (Na+) ကဵု ပဝ်တက်သဳယျာမ် (K+) ပ္ဍဲ ကၞပ်သေလ် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hodgkin |first=A. L. |last2=Huxley |first2=A. F. |year=1952 |title=A quantitative description of membrane current and its application to conduction and excitation in nerve |journal=The Journal of Physiology |volume=117 |issue=4 |pages=500–544 |doi=10.1113/jphysiol.1952.sp004764}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ဆက်စပ် သေလ် ကေုာံ ဓါတ်စၠောအ် အာရီု (Synapses and Neurotransmitters) ==
ကာလ ဓါတ်လလဳ စိုပ် ကၞောတ် Axon မ္ဂး၊ သေလ် ၜါဂှ် ဟွံဆက်ဒၟံင် တပ်တပ်ရ။ အကြာဍေဟ်တအ် နွံ ဒၞာဲဟလင် ဍောတ်တ် မွဲ မကော်စ '''Synapse (ဆာင်နပ်သ်)''' ရ။
သွက်ဂွံ တတ်ကၠောအ် ဟလင်ဏအ်ဂှ်၊ သေလ် ပထမ ပတိတ်ကဵု ဓါတ်ဓါတုဗေဒ မကော်စ '''ဓါတ်စၠောအ် အာရီု (Neurotransmitters)''' ရ။ ဓါတ်တအ်ဏအ် ဇွောဝ်အာ တုဲ ဗာတ်ဒး သေလ် ဒုတိယ၊ တုဲ ကတဵုဗဒှ်ကဵု ဓါတ်လလဳ တၟိ ပၠန်ရ။
ဓါတ် အဓိက ဂမၠိုင်-
* '''Dopamine (ဒဝ်ပါမိန်):''' ဆက်စပ် ကု ပွမကဵု လာပ်၊ ပရေင်စိုတ်ထတ်၊ ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရိုင်။ (အောန်အာမ္ဂး ဒှ် ယဲ ပါကေန်သန်)။
* '''Serotonin (သဳရဝ်တဝ်နေန်):''' ထိင်ဒဝ် ပရေင်စိုတ် (Mood)၊ ပရေင်တိက်၊ ကေုာံ မိက်စစၞ။ (အောန်အာမ္ဂး ဒှ် ယဲ စိုတ်ကျ)။
* '''Glutamate:''' ဓါတ် ပတိုန်အသိင် အဓိက ပ္ဍဲ က္ဍဟ်၊ ကိစ္စဇၞော် သွက် ပွမဗတောန် ကေုာံ မှတ်ဉာဏ်။
* '''GABA:''' ဓါတ် ဖအောန်အသိင် အဓိက သွက်ဂွံ ညံင် က္ဍဟ် ဟွံဂွံ ယက်လောန်အာ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bear |first=M. F. |last2=Connors |first2=B. W. |last3=Paradiso |first3=M. A. |year=2020 |title=Neuroscience: Exploring the Brain |url=https://archive.org/details/neuroscienceexpl0000bear_4edi |publisher=Jones &amp; Bartlett Learning |isbn=978-1284211283 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ လဒက်ပတန် က္ဍဟ် ကေုာံ ကမၠောန် (Brain Structure and Functions) ==
က္ဍဟ် မၞိဟ် ဂှ် ပါ်လဝ် ပိ ဒကုတ် အဓိက -
# '''က္ဍဟ်ဇၞော် (Cerebrum):''' ဒကုတ် ဇၞော်အိုတ် မထိင်ဒဝ် လညာတ်ကသပ်၊ ပွမဟီုအရေဝ်၊ ပွမဆဵု၊ ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရိုင် သတိ။ ဍေဟ် ပါ်လဝ် ၄ ကဏ္ဍ (Lobes) - 
  * Frontal lobe: ကသပ်၊ သ္ဂုတ်သွာတ်၊ ပရေင်ချဳဒရိုင်။
  * Parietal lobe: အာရီု စၞာံ၊ ဒၞာဲဒတန်။
  * Temporal lobe: ပွမမိင်၊ မှတ်ဉာဏ် (နွံ Hippocampus)။
  * Occipital lobe: ပွမဆဵုညာတ် (Vision)။
# '''က္ဍဟ်ဍောတ် (Cerebellum):''' နွံ လပါ်လက္ကရဴ၊ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ယာမံင် (Balance) ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရိုင် မညဳသာ။
# '''တဝ်က္ဍဟ် (Brainstem):''' ဆက် က္ဍဟ် ကု ဇုတ်ရိုက်၊ ထိင်ဒဝ် ကမၠောန် အလိုတ် ဗီုကဵု ယီု၊ နှလုံးတက် ကေုာံ ပွမလှိင်/ၚုဟ်&lt;ref&gt;{{cite book |last=Squire |first=L. |display-authors=etal |year=2012 |title=Fundamental Neuroscience |url=https://archive.org/details/fundamentalneuro0000unse_b8a6 |publisher=Academic Press |isbn=978-0123858702 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု (Neuroscience as a Field) ==
သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု ဂှ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ နာနာ အလိုက် ကဆံင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်-
* '''Molecular/Cellular Neuroscience:''' လ္ၚတ် ပ္ဍဲကဆံင် မဝ်လဳကျူ၊ DNA၊ ကေုာံ သေလ် (ဥပမာ ဗီုလဵု ဓါတ်စၠောအ် အာရီု ကၠောန်ကမၠောန်)။
* '''Systems Neuroscience:''' လ္ၚတ် ဗီုလဵု ဂကောံ သေလ် တအ် ပံင်ကောံတုဲ ကၠောန်ကမၠောန် (ဥပမာ သၞောတ်ဝ် မဆဵုညာတ်)။
* '''Cognitive Neuroscience (သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု လညာတ်ကသပ်):''' လ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ လဒက်ပတန် က္ဍဟ် ကဵု လညာတ်ကသပ် (ဥပမာ ဗီုလဵု က္ဍဟ် သမ္တီ အရေဝ်ဘာသာ)။
* '''Computational Neuroscience:''' စကာ သၚ်္ချာ ကေုာံ ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် မဝ်ဒယ် သၞောတ်ဝ် အာရီု ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gazzaniga |first=M. S. |last2=Ivry |first2=R. B. |last3=Mangun |first3=G. R. |year=2018 |title=Cognitive Neuroscience: The Biology of the Mind |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393603170 |edition=5th}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ယဲ ကေုာံ ပရေင်ဂဥုဲ (Diseases and Medical Applications) ==
ယဲ မဆေင်ကဵု သၞောတ်ဝ် အာရီု (Neurological disorders) ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် မွဲ သွက် လောက ဂဥုဲရ။
* '''ယဲ အလ်ဇိုင်မာ (Alzheimer's Disease):''' ယဲ မလီုလာ် က္ဍဟ် အခိင် ဗယိ၊ မပကဵု ညံင် မှတ်ဉာဏ် ကေုာံ လညာတ်ကသပ် ကၠေအ်အာ။ ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရဝ်တေန် Amyloid ကဵု Tau ကောံ ပ္ဍဲ က္ဍဟ်။
* '''ယဲ ပါကေန်သန် (Parkinson's Disease):''' ယဲ မဆေင်ကဵု ပရေင်ချဳဒရိုင် (တဲဇတဝ်၊ ကွာ်ဝါတ်) ဟိုတ်နူ သေလ် မပတိတ် Dopamine တအ် ချိုတ်အာ။
* '''ယဲ ဂြိုဟ် (Epilepsy):''' ဓါတ်လလဳ ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ယောင်ယာ ဗွဲမဇၞော်တုဲ ပကဵု ညံင် ဂြိုဟ် (Seizures)။
* '''Multiple Sclerosis (MS):''' သၞောတ်ဝ် စဵုဒၞာ ခန္ဓကာယ (Immune system) ဗတိုက် ပလီု ဓါတ်ကၠေင် Myelin လ္တူ သေလ် အာရီု၊ ပကဵု ညံင် အာရီု ကၠောန် ဟွံမာန်&lt;ref&gt;{{cite web |title=Neurological Disorders |url=https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/mental-health-neurological-disorders |publisher=World Health Organization |access-date=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ နဲကဲ စမ်ၜတ် ကေုာံ ကိရိယာဂမၠိုင် (Methods and Technologies) ==
လၟုဟ်မ္ဂး အစာသိပ္ပံတအ် စကာ ကိရိယာ မသၠုင်အိုတ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သၞောတ်ဝ် အာရီု-
* '''EEG (Electroencephalography):''' စွံ ဓါတ်သတ္တု လ္တူ က္ဍိုပ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် လပှ် ဓါတ်လလဳ က္ဍဟ် (စကာ ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ပရေင်လ္ၚတ် တိက် ကေုာံ ဂြိုဟ်)။
* '''fMRI (Functional MRI):''' စကာ သံလိုက် ဇၞော် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဗၞတ် အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ ဆီ က္ဍဟ်။ ဒၞာဲ က္ဍဟ် မချဳဒရိုင်ဂၠိုင်မ္ဂး ဆီ စိုပ် ဂၠိုင်ရ။
* '''PET Scan:''' စကာ ဓါတ်လလဳ သွက်ဂွံ ညာတ်ကေတ် လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝဓါတု ပ္ဍဲ က္ဍဟ်။
* '''Optogenetics (အံက်ပတဝ်ဂျေနေတစ်):''' ကွတ်ပညာ တၟိ မစကာ လျး သွက်ဂွံ ပံက်/ကၟာတ် သေလ် အာရီု မပလေဝ်လဝ် ဗဳဇ ပ္ဍဲကဵု ကောန်ကၞိ။ ဏအ်ဂှ် ကဵု အခေါင် လ္ၚတ် စက်ယန် က္ဍဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်အိုတ် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Deisseroth |first=K. |year=2011 |title=Optogenetics |journal=Nature Methods |volume=8 |issue=1 |pages=26-29 |doi=10.1038/nmeth.f.324}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ တၠပညာနိမိတ် (Future Perspectives and AI integration) ==
အနာဂတ် သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု ဂှ် ကြပ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု တၠပညာနိမိတ် (AI) ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။
* '''Brain-Computer Interfaces (BCI):''' လၟုဟ် ကမ္မဏဳ ဗီုကဵု Neuralink ဂှ် ခၞံဗဒှ်ဒၟံင် စစ် (Chips) သွက်ဂွံ တိုပ်စုတ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မၞိဟ်၊ သွက်ဂွံ ရီုဗင် ညးမက္ဍိုက် (Paralyzed) တအ် ညံင်ဂွံ စကာ ကောန်ပျူတာ နကဵု ကသပ် စိုတ် သၟးမာန် ကၠုင်ရ။
* '''Artificial Neural Networks (ANN):''' လညာတ် နူကဵု သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ခၞံဗဒှ် သၞောတ်ဝ် AI (Deep learning) လၟုဟ်ရ။ သုတေသန အနာဂတ် ဂှ် ကလေင်စကာ AI သွက်ဂွံ ကလေင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒေတာ က္ဍဟ် မဇၞော် (Big data) တုဲ ညံင်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု ယဲ ကေုာံ သွဟ် လောဲသွာ တိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hassabis |first=D. |last2=Kumaran |first2=D. |last3=Summerfield |first3=C. |last4=Botvinick |first4=M. |year=2017 |title=Neuroscience-Inspired Artificial Intelligence |journal=Neuron |volume=95 |issue=2 |pages=245-258 |doi=10.1016/j.neuron.2017.06.011}}&lt;/ref&gt;။

== See also ==
* [[က္ဍဟ်]]
* [[သေလ် အာရီု]]
* [[ဇဳဝဗေဒ]]
* [[စိတ္တဗေဒ]]
* [[ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်]]

== References ==
{{Reflist}}

== Further reading ==
* Kandel, E. R., Koester, J. D., Mack, S. H., &amp; Siegelbaum, S. A. (2021). ''Principles of Neural Science'' (6th ed.). McGraw-Hill.
* Ramachandran, V. S. (2011). ''The Tell-Tale Brain: A Neuroscientist's Quest for What Makes Us Human''. W. W. Norton &amp; Company.
* Sacks, O. (1985). ''The Man Who Mistook His Wife for a Hat''. Summit Books.

== External links ==
* [https://www.sfn.org/ Society for Neuroscience] - ဂကောံ သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု အလုံဂၠးကဝ်။
* [https://brainfacts.org/ BrainFacts.org] - တင်ဂရင်ဗတီ မဆေင်ကဵု က္ဍဟ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အာရီု သွက် ညးလောက။
* [https://nba.uth.tmc.edu/neuroscience/ Neuroscience Online] - လိက်အုပ် ပရေင်ပညာ တက္ကသိုလ် (Open access)။

{{Navbox
|name = Nervous System
|title = [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]] ကေုာံ သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု (Neuroscience)
|listclass = hlist
|list1 = 
* '''လဒက်ပတန် အဓိက:''' [[က္ဍဟ်]]
* [[ဇုတ်ရိုက်]]
* [[ဇုက်အာရီု]]
* [[သေလ် အာရီု]] (Neurons)
* [[Glial cell|သေလ် ဂလိုင်ယာ]]
|list2 = 
* '''လၟေင်ကမၠောန်:''' [[Action potential|ပရေင်ချဳဒရိုင် ဓါတ်လလဳ]]
* [[Synapse|ဆက်စပ် သေလ် (Synapse)]]
* [[Neurotransmitter|ဓါတ်စၠောအ် အာရီု]]
|list3 = 
* '''ကဏ္ဍ ပါ်ကရေက်:''' [[Central nervous system|သၞောတ်ဝ် ဗဟဵု (CNS)]]
* [[Peripheral nervous system|သၞောတ်ဝ် ဇိုင်ကၟာတ် (PNS)]]
* [[Autonomic nervous system|သၞောတ်ဝ် အလိုတ်]]
|list4 = 
* '''ဘာသာလ္ၚတ် ဆက်စပ်:''' [[ပညာ သိပ္ပံ လညာတ်ကသပ်]]
* [[စိတ္တဗေဒ]]
* [[ဇဳဝဗေဒ]]
* [[တၠပညာနိမိတ်]]
}}

[[Category:သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
[[Category:သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ခန္ဓဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ ဆေင်ကဵု ဂဥုဲ]]</text>
      <sha1>nweg50qmhic3bnkdglpj1pw8l80jmph</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သေလ် အာရီု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11322</id>
    <revision>
      <id>60460</id>
      <parentid>57083</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:35:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23715" sha1="ojuqpi8fye4bb3yzs4lmsb3woshxexi" xml:space="preserve">'''သေလ်အာရီု''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Neuron|Neuron]]) ဟွံသေင်မ္ဂး '''သေလ် က္ဍဟ်''' ဂှ် ဒှ် သေလ် အဓိက မဒက်ပတန်လဝ် [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]] (Nervous system) သတ်ဂျိုင်လမျီုတအ်ရ။ သေလ်တအ်ဏအ်ဂှ် တၟေင်လောန်တုဲ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ ဒုင်ကေတ်၊ တွက်ရံင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပလံင်ဗစိုပ် တင်ဂရင်ဗတီ (Information) နကဵု လပှ် ဓါတ်လလဳ (Electrical signals) ကေုာံ ဓါတ်ဓါတုဗေဒ (Chemical signals) ရ။ ပ္ဍဲကဵု က္ဍဟ် ကောန်မၞိဟ်မွဲမ္ဂး နွံ သေလ်အာရီု ၜိုတ် ၈၆ ဗဳလဳယျေန် မ တုဲ၊ သေလ် ဇၟာပ်မဂှ် ဆက်စၠောအ်ဒၟံင် ကု သေလ်တၞဟ်တအ် နကဵု အဆက်အစပ် မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီရ။ သေလ်အာရီုတအ်ဏအ်ရ ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ချဳဒရိုင်၊ ပွမညာတ်၊ ပွမသမ္တီ၊ ကေုာံ လညာတ်ကသပ် ပိုယ် သီုဖအိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | သေလ်အာရီု (Neuron)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Neuron Hand-tuned.svg|250px|လဒက်ပတန် သေလ်အာရီု]]&lt;br/&gt;''လဒက်ပတန် သေလ်အာရီု ဓမ္မတာ မွဲ၊ မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် Dendrite, Soma, ကေုာံ Axon''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ဇဳဝဗေဒ]]၊ [[သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု]] (Neuroscience)
|-
! သၞောတ်ဝ် မပါလုပ်
| [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]] (Nervous system)
|-
! ဒကုတ် အဓိကဂမၠိုင်
| Soma, Dendrite, Axon, Synapse
|-
! လၟေင်ကမၠောန် အဓိက
| Action potential (ပရေင်ချဳဒရိုင် ဓါတ်လလဳ)
|-
! ဓါတ် မပတိတ်
| Neurotransmitters (ဓါတ်စၠောအ် အာရီု)
|-
! သေလ် အရီုအဗင်
| Glial cells (သေလ် ဂလိုင်ယာ)
|-
! ညးမဂၠာဲဆဵု လဒက်ပတန်
| Santiago Ramón y Cajal
|}

== ၁။ ပွံက် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံ (Definition and Overview) ==
သေလ်အာရီု (Neuron) ဟီုဂှ် ဒှ် &quot;ဇုက်လလဳ&quot; ကေုာံ &quot;စက်တွက်ဂၞန် ဍောတ်တ်&quot; ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယ ပိုယ်ရ။ ဗီုပြင် ကေုာံ ကမၠောန် သေလ်အာရီု ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု သေလ် ဓမ္မတာ ဗီုကဵု သေလ် စၞာံ ဟွံသေင်မ္ဂး သေလ် ဖျုန် တအ် ဗွဲမလောန်ရ။ သေလ် ဓမ္မတာ တအ် ပါ်တရးတုဲ ကတဵုဒှ် သေလ် တၟိမာန်ကီုလေဝ်၊ သေလ်အာရီု ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မၞိဟ်ဇၞော်ဂှ် ဟွံပါ်တရး (No cell division) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ သေလ်အာရီု လီုလာ်အာမ္ဂး ဍေဟ် ဟွံကလေင်ဒှ် တၟိ လောဲလောဲသွာသွာရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kandel |first=E. R. |display-authors=etal |year=2012 |title=Principles of Neural Science |url=https://archive.org/details/principlesofneur0000unse_a2f8 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0071390118 |edition=5th}}&lt;/ref&gt;။
သေလ်တအ်ဏအ်ဂှ် ကၠောန်ကမၠောန် နကဵု ပရေင်ပံင်စပ် ၜါ သာ် - &quot;ဓါတ်လလဳ&quot; (သွက်ဂွံ ပလံင် တင်ဂရင်ဗတီ အပ္ဍဲ သေလ် မွဲ) ကေုာံ &quot;ဓါတုဗေဒ&quot; (သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် အကြာ သေလ် ၜါ) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ကိုပ်ကၠာ ကၞောတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ တေအ်၊ အစာသိပ္ပံတအ် ထေင်လဝ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဝ် အာရီု အလုံမွဲဂှ် ဒှ် ဇုက်မွဲဓဝ် မဆက်ဒၟံင် ရေင်သကအ် သက္ကု ပွမပိုတ်ခြာ (Reticular theory) ရ။ 
ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၃၊ အစာသိပ္ပံ အဳတလဳ Camillo Golgi ခၞံဗဒှ် နဲကဲ ဖျုန်သာ် သေတ်ဗာ (Silver staining) မပကဵု ညံင် ဂွံညာတ်ကေတ် သေလ် အာရီု ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ပ္ဍဲ သၟဝ် မိုက္ကရဝ်သကုပ် ရ။ 
ကြဴနူဂှ် အစာသိပ္ပံ သပိန် Santiago Ramón y Cajal စကာ နဲကဲ Golgi ဏအ်တုဲ၊ လ္ၚတ်ရံင် လဒက်ပတန် က္ဍဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ညး ဂၠာဲဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဝ် အာရီု ဂှ် ဟွံသေင် ဇုက် မဆက်ဒၟံင် မွဲဓဝ်၊ ဍေဟ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု &quot;သေလ်&quot; ဍောတ်တ် မတၞဟ်ခြာဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ။ လညာတ်ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ &quot;Neuron doctrine&quot; တုဲ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု ခေတ်တၟိ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Finger |first=S. |year=2001 |title=Origins of Neuroscience: A History of Explorations Into Brain Function |url=https://archive.org/details/originsofneurosc0000fing |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195146943}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လဒက်ပတန် အဓိက သေလ်အာရီု (Anatomy of a Neuron) ==
သေလ်အာရီု ဓမ္မတာ မွဲ နွံ လဒက်ပတန် အဓိက ၃ သာ် -

# '''Soma (ကာယ သေလ်):''' ဒှ် ဒကုတ် လဒေါဝ် မနွံကဵု Nucleus ကေုာံ ကိရိယာ သေလ် သီုဖအိုတ် (ဥပမာ Mitochondria, Ribosomes)။ ဍေဟ် ထိင်ဒဝ် လမျီု ကေုာံ ကၠောန်ပတိတ် ပရဝ်တေန် သွက် သေလ် ရ။
# '''Dendrites (ကၞာင်):''' ဒှ် လဒက်ပတန် မတုပ် ညံင် ကၞာင်ဆု မတိတ်ကၠုင် နူ Soma ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ &quot;ဒုင်ကေတ်&quot; (Receive) တင်ဂရင်ဗတီ နူကဵု သေလ် တၞဟ်တအ်ရ။ ဇၟာပ် သေလ်အာရီုမွဲ နွံကဵု Dendrites ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
# '''Axon (ဇုက်ဇမၠိင်):''' ဒှ် ဇုက် ဂၠိင်ဂၠိင် မွဲ မတိတ် နူ Soma သွက်ဂွံ &quot;ပလံင်&quot; (Transmit) တင်ဂရင်ဗတီ အာ ဇရေင် သေလ် တၞဟ်။ သေလ်မွဲ နွံ Axon မွဲဓဝ်ရ။ ဇမၠိင် Axon လ္ၚဵု ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် မ္ဂး ဂၠိင် စဵုကဵု မွဲ မဳတာ ပြင် (နူ ဇုတ်ရိုက် စဵုကဵု ဇိုင်) နွံရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Purves |first=D. |display-authors=etal |year=2018 |title=Neuroscience |url=https://archive.org/details/neuroscience0000dale |publisher=Sinauer Associates |isbn=978-1605353807 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ Myelin Sheath ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် Axon (Myelin and Axon Function) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=qPix_X-9t7E ပရူ သေလ်အာရီု ကေုာံ Action Potential ပ္ဍဲ YouTube]

Axon ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် အာရီု ပိုယ်ဂှ် ဂြောပ်လဝ် နကဵု ဓါတ်ကၠေင် တၟေင် မကော်စ '''Myelin sheath''' (ဓါတ်ကၠေင် ဂြောပ်) ရ။ 
ဓါတ်ကၠေင်ဏအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ပလာသတစ် မဂြောပ်လဝ် ဇုက်လလဳ ရ။ ဍေဟ် စဵုဒၞာ ညံင် ဓါတ်လလဳ (Action potential) ဟွံဂွံ ဇွောဝ်တိတ်မ္ၚး တုဲ၊ ပကဵု ညံင် ဓါတ်လလဳ ဂွံ ဒြေပ် ပြဟ်တိုန် ဗွဲမလောန် ရ (နကဵု ပွမဒံင် စၠောအ် အကြာ ဟလင် Myelin မကော်စ Nodes of Ranvier)။
ယဝ်ရ ဓါတ်ကၠေင် Myelin ဏအ် လီုလာ်အာ (ဥပမာ ပ္ဍဲ ယဲ Multiple Sclerosis - MS) မ္ဂး၊ လၟေင် ဓါတ်လလဳ ဂှ် အာဇိုင်လဇုဲ တုဲ ညးယဲတအ် ကွာ် ဟွံမာန်၊ ချဳဒရိုင် ဟွံမာန် ကတဵုဒှ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Nave |first=K. A. |year=2010 |title=Myelination and support of axonal integrity by glia |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-11-11_468_7321/page/244 |journal=Nature |volume=468 |issue=7321 |pages=244–252 |doi=10.1038/nature09614}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ Action Potential (ပရေင်ချဳဒရိုင် ဓါတ်လလဳ) ==
သေလ်အာရီု တအ် ပလံင် တင်ဂရင်ဗတီ နကဵု လပှ် ဓါတ်လလဳ မကော်စ '''Action Potential''' ရ。
* '''အခိင် တန်ကြန် (Resting Potential):''' အခိင် ဓမ္မတာမ္ဂး အပ္ဍဲ သေလ်အာရီု ဂှ် နွံ ဓါတ်လလဳ နုက် (Negative charge) ၜိုတ် -70 mV ရ။ (ဟိုတ်နူ ဓါတ် ပဝ်တက်သဳယျာမ် $K^+$ နွံ အပ္ဍဲ ဂၠိုင် တုဲ၊ သဝ်ဒဳယျာမ် $Na^+$ နွံ မ္ၚး ဂၠိုင်)။
* '''ပွမကတဵုဒှ် (Depolarization):''' ကာလ သေလ် ဂွံဒုင်ကေတ် အာရီု (Stimulus) မ္ဂး၊ ပါင်တြင် သဝ်ဒဳယျာမ် ပံက်အာတုဲ ဓါတ် $Na^+$ ဇွောဝ်လုပ်ကၠုင် အပ္ဍဲ သေလ် ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် အပ္ဍဲသေလ် ဂွံဒှ်အာ ဓါတ် အပေါင်း (Positive charge) ၜိုတ် +40 mV ရ။
* '''ပွမကလေင်တန်ကြန် (Repolarization):''' ကြဴနူဂှ် ပါင်တြင် ပဝ်တက်သဳယျာမ် ပံက်အာတုဲ ဓါတ် $K^+$ ဇွောဝ်တိတ်အာ မ္ၚး၊ တုဲ သေလ် ကလေင်စိုပ်အာ ကဆံင် နုက် ဓမ္မတာ ပၠန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hodgkin |first=A. L. |last2=Huxley |first2=A. F. |year=1952 |title=A quantitative description of membrane current and its application to conduction and excitation in nerve |journal=The Journal of Physiology |volume=117 |issue=4 |pages=500–544 |doi=10.1113/jphysiol.1952.sp004764}}&lt;/ref&gt;။
လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်ဂှ် ဒြေပ်အာ အတိုင် ဇမၠိင် Axon ညံင်ရဴ လပှ်ဍာ် ရ။

== ၆။ ဆာင်နပ်သ် ကေုာံ ဓါတ်စၠောအ် အာရီု (Synapse and Neurotransmitters) ==
ကာလ ဓါတ်လလဳ (Action Potential) စိုပ် ကၞောတ် Axon မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒးတတ်ကၠောအ် ဟလင် ဍောတ်တ် မွဲ မကော်စ '''Synapse (ဆာင်နပ်သ်)''' သွက်ဂွံ စိုပ် သေလ် မရနုက်ကဵု ၜါ ရ။
ပ္ဍဲ ဒၞာဲဏအ်မ္ဂး ဓါတ်လလဳ ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ဓါတုဗေဒ ရ။ သေလ် ပထမ ဂှ် ပတိတ်ကဵု မဝ်လဳကျူ ဓါတုဗေဒ မကော်စ '''ဓါတ်စၠောအ် အာရီု (Neurotransmitters)''' ရ။ ဓါတ်တအ်ဏအ် ဇွောဝ်အာ အပ္ဍဲ ဆာင်နပ်သ် တုဲ အာ ဗာတ်ဒး (Bind) ကု Receptors (ဒၞာဲဒုင်ကေတ်) လ္တူ Dendrite သေလ် ဒုတိယ ရ။
ဓါတ် အဓိက ဂမၠိုင်-
* '''Dopamine (ဒဝ်ပါမိန်):''' ဆက်စပ် ကု လာပ် ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ထတ်။
* '''Serotonin (သဳရဝ်တဝ်နေန်):''' ထိင်ဒဝ် ပရေင်စိုတ်၊ ပရေင်တိက်။
* '''Acetylcholine (အက်သဳတဳကိုလိန်):''' ဆက်စပ် ကု ပရေင်ချဳဒရိုင် ကတိုင်ဖျုန် ကေုာံ ဉာဏ်သမ္တီ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bear |first=M. F. |last2=Connors |first2=B. W. |last3=Paradiso |first3=M. A. |year=2020 |title=Neuroscience: Exploring the Brain |url=https://archive.org/details/neuroscienceexpl0000bear_4edi |publisher=Jones &amp; Bartlett Learning |isbn=978-1284211283 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ဂကူ သေလ်အာရီု ဂမၠိုင် (Types of Neurons) ==
သေလ်အာရီု တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကူ အလိုက် တာလျိုင် ဍေဟ်တအ် နွံ ၃ သာ်-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဂကူ သေလ်အာရီု အဓိက ၃ သာ်
|-
! ဂကူ သေလ်အာရီု
! တာလျိုင် အဓိက (Function)
! ဥပမာ
|-
| '''Sensory Neurons (သေလ် ဒုင်အာရီု)''' || ပလံင် တင်ဂရင်ဗတီ နူ အာရီု ၅ သာ် (မတ်၊ ကတောဝ်၊ စၞာံ) အာ ဇရေင် က္ဍဟ် ကေုာံ ဇုတ်ရိုက်။ || သေလ် ပ္ဍဲ စၞာံ မဒုင်စသိုင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂိ။
|-
| '''Motor Neurons (သေလ် ချဳဒရိုင်)''' || ပလံင် တင်စၞောန် နူ က္ဍဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇုတ်ရိုက် အာ ဇရေင် ကတိုင်ဖျုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂလိုင် (Glands)။ || သေလ် မစၞောန်ကဵု ညံင် တဲ ပိုယ် ဂွံ ယိုက် ကပေါတ်။
|-
| '''Interneurons (သေလ် လဒေါဝ်)''' || ဆက်စၠောအ် အကြာ သေလ် Sensory ကဵု Motor တုဲ တွက်ရံင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂရင်ဗတီ။ || သေလ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ကေုာံ ဇုတ်ရိုက် ဂှ် ဒှ် ဂကူဏအ် သီုဖအိုတ်ရ။
|}

== ၈။ သေလ် ဂလိုင်ယာ (Glial Cells - The Support Cells) ==
ပ္ဍဲကဵု က္ဍဟ် ပိုယ်ဂှ် ပါဲနူ သေလ်အာရီု တုဲ၊ သီုနွံကဵု သေလ် အရီုအဗင် ဗွဲမဂၠိုင် မကော်စ '''သေလ် ဂလိုင်ယာ (Glial cells)''' ရ။ လၟိဟ် သေလ် ဂလိုင်ယာ ဂှ် နွံ တုပ် ၜိုတ် လၟိဟ် သေလ်အာရီု ကီုရ။ 
* '''Astrocytes (သေလ် သၞံင်):''' ဍေဟ် ကဵု အာဟာရ ကု သေလ်အာရီု၊ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပွဳပွူ ဓါတုဗေဒ အပ္ဍဲ က္ဍဟ်။
* '''Oligodendrocytes ကဵု Schwann cells:''' ဍေဟ်တအ်ရ ဒှ် ညးမကၠောန်ပတိတ် ဓါတ်ကၠေင် Myelin သွက်ဂွံ ဂြောပ် Axon ရ။
* '''Microglia (မိုက္ကရဝ်ဂလိုင်ယာ):''' ဒှ် သေလ် စဵုဒၞာ (Immune cells) ပ္ဍဲ က္ဍဟ်၊ မစုတ်စ စၟယဲ ကေုာံ သေလ် မချိုတ်အာတအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Allen |first=N. J. |last2=Barres |first2=B. A. |year=2009 |title=Neuroscience: Glia - more than just brain glue |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-02-05_457_7230/page/675 |journal=Nature |volume=457 |issue=7230 |pages=675–677 |doi=10.1038/457675a}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပွမပြံင်လှာဲမာန် ကေုာံ ဉာဏ်သမ္တီ (Neuroplasticity and Memory) ==
ပ္ဍဲအခိင် ကိုပ်ကၠာတေအ် မၞိဟ်တအ် ထေင်လဝ် က္ဍဟ် မၞိဟ်ဇၞော် ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဟွံမာန် ရ။ ဆဂး လၟုဟ် အစာသိပ္ပံတအ် ဂၠာဲဆဵုလဝ် ဒဒှ်ရ သေလ်အာရီု ကေုာံ ဆာင်နပ်သ် တအ်ဂှ် နွံကဵု သတ္တိ ပွမပြံင်လှာဲမာန် မကော်စ '''Neuroplasticity''' ရ။ 
ကာလ ပိုယ် ဗတောန် ပညာ တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး သမ္တီ အရာမွဲမွဲ မ္ဂး၊ အဆက်အစပ် (Synapses) အကြာ သေလ်အာရီု တအ်ဂှ် ခိုင်ကၠိုက်တိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကတဵုဒှ် တၟိ ရ။ သဘဴဓဝ်ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ &quot;Neurons that fire together, wire together&quot; (သေလ် မကၠောန်ကမၠောန် မွဲစွံဂှ် ဆက်စပ်အာ မွဲစွံ ရ)။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် ဇဳဝဗေဒ သွက် ဉာဏ်သမ္တီ ကေုာံ ပွမဗတောန် (Learning and Memory) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Doidge |first=N. |year=2007 |title=The Brain That Changes Itself |url=https://archive.org/details/brainthatchanges0000doid |publisher=Viking Press |isbn=978-0143113102}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ ယဲ ကေုာံ အနာဂတ် သုတေသန (Diseases and Future Research) ==
ယဲ မဆေင်ကဵု သၞောတ်ဝ် အာရီု ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ သေလ်အာရီု တအ် လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ချိုတ်အာ (Neurodegeneration) ရ။
* '''ယဲ အလ်ဇိုင်မာ:''' သေလ်အာရီု ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဉာဏ်သမ္တီ ချိုတ်အာ။
* '''ယဲ ပါကေန်သန်:''' သေလ်အာရီု မပတိတ် Dopamine ချိုတ်အာ တုဲ ချဳဒရိုင် ဝါတ်။
အနာဂတ် သုတေသန ဂှ် စွံအာရီု လ္တူ ပွမလွဳ ယဲတအ်ဏအ် နကဵု Stem cell therapy (ပွမထပ်စုတ် သေလ်တၟိ)၊ Gene therapy (ပွမပလေဝ် ဗဳဇ) ကေုာံ Brain-Computer Interfaces (BCI) မဆက်စၠောအ် က္ဍဟ် ကု စက်ယန် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ညးမက္ဍိုက် (Paralyzed) တအ် ညံင်ဂွံ ကလေင်ချဳဒရိုင် မာန်ကၠုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lebedev |first=M. A. |last2=Nicolelis |first2=M. A. |year=2006 |title=Brain-machine interfaces: past, present and future |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-neurosciences_2006-09_29_9/page/536 |journal=Trends in Neurosciences |volume=29 |issue=9 |pages=536–546 |doi=10.1016/j.tins.2006.07.004}}&lt;/ref&gt;။

== See also ==
* [[က္ဍဟ်]]
* [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
* [[ဇဳဝဗေဒ သဲလ်]]
* [[သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု]]

== References ==
{{Reflist}}

== Further reading ==
* Kandel, E. R., Koester, J. D., Mack, S. H., &amp; Siegelbaum, S. A. (2021). ''Principles of Neural Science'' (6th ed.). McGraw-Hill.
* Purves, D., Augustine, G. J., Fitzpatrick, D., Hall, W. C., LaMantia, A. S., &amp; White, L. E. (2018). ''Neuroscience'' (6th ed.). Sinauer Associates.

== External links ==
* [https://www.brainfacts.org/brain-anatomy-and-function/anatomy/2012/the-neuron BrainFacts.org: The Neuron] - တင်ဂရင်ဗတီ သဇိုင် မဆေင်ကဵု သေလ်အာရီု။
* [https://faculty.washington.edu/chudler/cells.html Neuroscience for Kids: Cells of the Nervous System] - လိက်ပရေင် လောဲလောဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သေလ်အာရီု။

{{Navbox
|name = Nervous System Cells
|title = သေလ် ပ္ဍဲ [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
|listclass = hlist
|list1 = 
* '''လဒက်ပတန် သေလ်အာရီု:''' [[Soma (biology)|Soma (ကာယ)]]
* [[Dendrite|Dendrite (ကၞာင်)]]
* [[Axon|Axon (ဇုက်)]]
* [[Myelin|Myelin (ဓါတ်ကၠေင်)]]
* [[Synapse|Synapse (ဆက်စပ်)]]
|list2 = 
* '''လၟေင်ကမၠောန်:''' [[Action potential|ပရေင်ချဳဒရိုင် ဓါတ်လလဳ]]
* [[Neurotransmitter|ဓါတ်စၠောအ် အာရီု]]
* [[Neuroplasticity|ပွမပြံင်လှာဲမာန်]]
|list3 = 
* '''ဂကူ သေလ်အာရီု:''' [[Sensory neuron|Sensory (ဒုင်အာရီု)]]
* [[Motor neuron|Motor (ချဳဒရိုင်)]]
* [[Interneuron|Interneuron (လဒေါဝ်)]]
|list4 = 
* '''Glial cells (သေလ် ဂလိုင်ယာ):''' [[Astrocyte]]
* [[Oligodendrocyte]]
* [[Schwann cell]]
* [[Microglia]]
}}

[[Category:သေလ် အာရီု]]
[[Category:သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ သဲလ်]]
[[Category:သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု]]</text>
      <sha1>ojuqpi8fye4bb3yzs4lmsb3woshxexi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မလိက်မန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11445</id>
    <revision>
      <id>60345</id>
      <parentid>57200</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:58:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22896" sha1="q8ncqet8xvxx4wq6mewxqira4t7n151" xml:space="preserve">'''မလိက်မန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Mon script'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် အက္ခရ် မစကာ သွက်ဂွံ ချူ အရေဝ်ဘာသာမန် ကေုာံ ဒှ် သဇိုင်ရိုဟ်ကၞက် သွက် လိက်ပတ် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ မွဲရ။ မလိက်ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောတ် အဗူဂဳဒါ (Abugida) မဒှ် သၞောတ် မပံင်ကောံ ဗျည် ကေုာံ သွိုရ် မွဲစွံ ရ။ အက္ခရ်မန် ဝွံ ကၠုင်နူ ရိုဟ်ကၞက် [[အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ]] (Brahmi script) ကေုာံ [[အက္ခရ် ပလ္လဝ]] (Pallava script) နူကဵု ဒေသ အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာ တုဲ၊ ပြးဇး စိုပ်ကၠုင် ဒေသ သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ ပ္ဍဲ အခိင် ကိုပ်ကၠာ အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ တေအ်ရ။

မလိက်မန် ဏအ်ဝွံ ဒှ် မိမ သွက် [[မလိက်ဗၟာ]] (Burmese script) ကေုာံ [[မလိက်ကရေင်]] (Karen script) တအ် တုဲ၊ သြဇာ ဍေဟ် ပြးဇး စိုပ်လဝ် ဒဵုကဵု ဍုင်သေံ သၟဝ်ကျာ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ခေတ် [[ဟရိဘုဉ္ဇယ]] (Haripuñjaya) ရ။&lt;ref name=&quot;lieberman&quot;&gt;{{cite book |last=Lieberman |first=V. B. |title=Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, Volume 1: Integration on the Mainland |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=112-115}}&lt;/ref&gt;

[[File:Myazedi_inscription_Mon_side.jpg|thumb|right|300px|လိက်တၟအ် မျစေတဳ လပါ် လိက်မန် မဒှ် သက်သဳ ဝင် လိက်ပတ် မန်-ဗၟာ မပြာကတ်အိုတ် (၁၁၁၃ အေဒဳ)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
မလိက်မန် (Mon script) ဂှ် ဒှ် သၞောတ် ချူလိက် မစကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ဒေသ ဍုင်ဗၟာ သၠုင်ကျာ ကေုာံ ဒေသ လ္ၚဵု ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ ရ။ အက္ခရ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သၞောတ် &quot;အဗူဂဳဒါ&quot; (Abugida) မဒှ် အရာ မနွံကဵု ဗျည် (Consonants) မနွံကဵု သွိုရ် အပ္ဍဲ (Inherent vowel) ဍေဟ်တုဲ၊ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ရမ္သာင် သွိုရ် မ္ဂး ဒးစုတ် သင်္ကေတ သွိုရ် (Vowel diacritics) မပ္တံကဵု လတူ၊ သၟဝ်၊ ပါဲ၊ ပုင် ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု မလိက်မန် ခေတ်လၟုဟ် ဂှ် နွံကဵု ဗျည် အဓိက ၃၅ မ ကေုာံ သွိုရ် အဓိက ၁၂ မ ရ။ အရာ မတၟေင်အိုတ် ပ္ဍဲ မလိက်မန် ဂှ် သၞောတ် ရမ္သာင် (Register system) ရ။ ဗျည်တအ် ပါ်လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ မတွဟ်ဂး ဂကောံ ရမ္သာင်သာ (Clear voice / First Register) ကေုာံ ဂကောံ ရမ္သာင်ဇြိုင် (Breathy voice / Second Register) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခေတ်တမၠာ (History and Ancient Development) ==
ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မလိက်မန် ဝွံ ပါ်ကရေက် လဝ် နကဵု ခေတ် အဓိက ၃ သာ် ရ -

* '''ခေတ် မန်တြေံ (Old Mon):''' မလိက် မန် တြေံအိုတ် မဂွံဆဵုကေတ် ဂှ် ဒှ် လိက်တၟအ် နူကဵု ခေတ် [[ဒွါရဝတဳ]] (Dvaravati) ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ (ၜိုတ် ၆-၇ ဗွဝ်ကၠံ) ရ။ မလိက် ပ္ဍဲ အခိင်ဏအ် ဂှ် နွံကဵု ဗီုပြင် စတုရန်း (Square shape) တုဲ ကြပ်ညောန် ကဵု အက္ခရ် ပလ္လဝ ဗွဲမလောန် ရ။ လိက်တၟအ် မပြာကတ်အိုတ် ဂှ် လိက်တၟအ် [[ကျာ်သြဳသုဓမ္မာသောက်]] (Phra Pathom Chedi) ရ။
* '''ခေတ် မန်လဒေါဝ် (Middle Mon):''' အခိင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗုကာံ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ (၁၁-၁၅ ဗွဝ်ကၠံ)။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် မလိက် မန် ဝွံ စပြံင်လှာဲ ကၠုင် နဒဒှ် ဗီုပြင် ခဍမ်ခဍမ် (Rounded shapes) ရ။ လိက်တၟအ် [[မျစေတဳ]] (Myazedi inscription) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၁၁၃ ဂှ် ဒှ် သက်သဳ အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဏအ် ရ။
* '''ခေတ် မန်လၟုဟ် (Modern Mon):''' နူကဵု ခေတ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ ဒဵုကဵု လၟုဟ်။ မလိက် တအ် ကတဵုဒှ် အာ ခဍမ်ခဍမ် သီုဖအိုတ် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်စကာ သၠရိုတ် (Palm leaves) တုဲ ချူ နကဵု ကၞေဟ် ပသဲ မ္ဂး ယဝ်ရ ဓဇက် လိက် တပ်တပ် မ္ဂး သၠရိုတ် ကထာက် အာ မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မလိက် ခဍမ်ခဍမ် ဝွံ ဒှ်အာ အခိုက်အလိုက် ရ။&lt;ref name=&quot;bauer&quot;&gt;{{cite book |last=Bauer |first=C. |title=Morphology and Syntax of Spoken Mon |publisher=University of London |year=1982 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အင်္ဂလက္သဏ် ကေုာံ လဒက်ပတန် (Characteristics and Structure) ==
မလိက်မန် ဝွံ ဓဇက် ချူ နူကဵု လပါ်ပါဲ စိုပ် လပါ်ပုင် တုဲ နူ လတူ စှ်ေ သၟဝ် ရ။ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ဂှ် အာရီုစွံ လတူ ရုပ် ခဍမ် (Circles) ကေုာံ ကဝက် ခဍမ် (Semi-circles) ရ။

* '''သွိုရ် အပ္ဍဲ (Inherent Vowel):''' ဗျည် ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ နွံကဵု သွိုရ် /a/ ဟွံသေင်မ္ဂး /ɛ̀/ ကိုပ်ကၠာ ရ။ ဥပမာ - &quot;က&quot; ဂှ် ကော် /ka/ တုဲ &quot;ခ&quot; ဂှ် ကော် /kʰa/ ရ။
* '''ပရေင်ပံင်အက္ခရ် (Syllable Structure):''' လဒက်ပတန် မွဲဖဍန် ပ္ဍဲ လိက်မန် ဂှ် C(C)V(C) (Consonant - Consonant - Vowel - Consonant) ရ။ 
* '''အက္ခရ် စှ်ေက္ဍိုက် (Stacked Consonants):''' ပ္ဍဲ သၞောတ် ပါဠိ-မန် ဂှ်၊ ယဝ်ရ ဗျည် ၜါ ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် မ္ဂး (Cluster)၊ ဗျည် လက်ကရဴ ဂှ် ဒးချူ သၟဝ် ဗျည် ကိုပ်ကၠာ ရ။ ဥပမာ - န္တ၊ မ္ပ၊ က္က တအ် ဒှ်တမ် ရ။

== ၄။ ဗျည်ဂမၠိုင် ကေုာံ သၞောတ်ရမ္သာင် (Consonants and Register System) ==
မလိက်မန် ခေတ်လၟုဟ် ဂှ် နွံကဵု ဗျည် အဓိက ၃၅ မ ရ။ အရာ မတၟေင်အိုတ် ဂှ် ဍေဟ်တအ် ပါ်လဝ် ဂကောံ ရမ္သာင် ၜါ သာ် (Register System) ရ -
# '''ရမ္သာင်သာ (First Register / Clear Voice):''' ဗျည် ဂကောံ &quot;အ&quot; មပ္တံကဵု က၊ ခ၊ စ၊ ဆ တအ်။ ရမ္သာင် တအ်ဏအ် ဂှ် ကဵု ရမ္သာင် သာသာ ကေုာံ ပံက်ပါင် သၠဲသၠဲ ရ။
# '''ရမ္သာင်ဇြိုင် (Second Register / Breathy Voice):''' ဗျည် ဂကောံ &quot;ၜ&quot; មပ္တံကဵု ဂ၊ ဃ၊ ဇ၊ ည တအ်။ ရမ္သာင် တအ်ဏအ် ဂှ် ကဵု ရမ္သာင် ဇြိုင် ကေုာံ နှာသံ ပါ ရ။&lt;ref name=&quot;jenny&quot;&gt;{{cite book |last=Jenny |first=M. |title=The System and Development of Mon |publisher=Siam Society |year=2005 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ သ္ၚိအင် ဗျည် မန် ၃၅ မ
|-
! ဂကောံ (Varga)
! က (Unaspirated)
! ခ (Aspirated)
! ဂ (Voiced)
! ဃ (Voiced Asp.)
! ങ (Nasal)
|-
| '''ကဝဂ် (Velar)'''
| က (/ka/)
| ခ (/kʰa/)
| ဂ (/kɛ̀/)
| ဃ (/kʰɛ̀/)
| ၚ (/ŋɛ̀/)
|-
| '''စဝဂ် (Palatal)'''
| စ (/ca/)
| ဆ (/cʰa/)
| ဇ (/cɛ̀/)
| ၛ (/cʰɛ̀/)
| ည (/ɲɛ̀/)
|-
| '''ဋဝဂ် (Retroflex)'''
| ဋ (/ta/)
| ဌ (/tʰa/)
| ဍ (/ɗa/)
| ဎ (/tʰɛ̀/)
| ဏ (/na/)
|-
| '''တဝဂ် (Dental)'''
| တ (/ta/)
| ထ (/tʰa/)
| ဒ (/tɛ̀/)
| ဓ (/tʰɛ̀/)
| န (/nɛ̀/)
|-
| '''ပဝဂ် (Labial)'''
| ပ (/pa/)
| ဖ (/pʰa/)
| ဗ (/pɛ̀/)
| ဘ (/pʰɛ̀/)
| မ (/mɛ̀/)
|-
| '''အဝဂ် (Misc)'''
| ယ (/jɛ̀/)
| ရ (/rɛ̀/)
| လ (/lɛ̀/)
| ဝ (/wɛ̀/)
| သ (/sa/)
|-
| '''ဆက်တဲ'''
| ဟ (/ha/)
| ဠ (/la/)
| ၜ (/ɓa/)
| အ (/ʔa/)
| ၝ (/ɓɛ̀/)
|}

ဗျည် &quot;ၜ&quot; (Bba) ကေုာံ &quot;ၝ&quot; (Mba) ဝွံ ဒှ် ဗျည် တၟေင် မဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက် ရမ္သာင် မန် ဇေတ်တ် မဟွံမဲ ပ္ဍဲ သၞောတ် ပါဠိ ရ။

== ၅။ သွိုရ်ဂမၠိုင် ကေုာံ ပရေင်ပံင်အက္ခရ် (Vowels and Syllable Formation) ==
ပ္ဍဲကဵု မလိက်မန် မ္ဂး ပါ်လဝ် သွိုရ် နကဵု ၜါ ကဏ္ဍ -
* '''သွိုရ် အခိုက် (Independent vowels):''' မလိက် သွိုရ် မမာန် တန်တဴ နကဵု အလဵု ဇကု ဍေဟ် (ဥပမာ - ဣ၊ ဤ၊ ဥ၊ ဦ၊ ဧ၊ ဩ)။ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် စကာ အောန် အာ တုဲ၊ စၞးဂှ် စကာ &quot;အ&quot; တုဲ စုတ် သွိုရ် ဍောင် (Dependent vowels) ရ။
* '''သွိုရ် ဍောင် (Dependent vowels):''' သင်္ကေတ မဒးစုတ် ပံင် ကဵု ဗျည် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ရမ္သာင် (ဥပမာ - ာ၊ ိ၊ ဳ၊ ု၊ ူ၊ ေ၊ ဲ၊ ော၊ ဴ)။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ ဥပမာ ပရေင်ပံင် သွိုရ် ကု ဗျည် &quot;က&quot;
|-
! သွိုရ် (Vowel)
! သင်္ကေတ (Sign)
! လွပ် (Usage)
! ရမ္သာင် (IPA)
|-
| အ (a)
| -
| က
| /ka/
|-
| အာ (aa)
| ာ
| ကာ
| /ka/
|-
| ဣ (i)
| ိ
| ကိ
| /kɔe/
|-
| ဤ (ii)
| ဳ
| ကဳ
| /ki/
|-
| ဥ (u)
| ု
| ကု
| /kao/
|-
| ဦ (uu)
| ူ
| ကူ
| /ku/
|-
| ဧ (e)
| ေ
| ကေ
| /ke/
|-
| အဲ (ai)
| ဲ
| ကဲ
| /kɔe/
|-
| ဩ (o)
| ော
| ကော
| /kao/
|}

အရာ မဒးစွံသတိ ဂှ် ရမ္သာင် သွိုရ် တအ် ပြံင်လှာဲ အာ ယဝ်ရ ပံင် ကဵု ဗျည် ရမ္သာင်ဇြိုင် (ဥပမာ - &quot;ဂ&quot; + &quot;ာ&quot; = &quot;ဂါ&quot; ရမ္သာင် /kɛ̀a/၊ ဟွံသေင် /kā/) ရ။

== ၆။ ဗျည်အဆက် ကေုာံ သံယောဂဂမၠိုင် (Medials and Conjunct Consonants) ==
[[ဗျည်အဆက်]] (Medials) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ ဗျည် ဍောတ်တ် မစုတ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဗျည် တမ် ကေုာံ သွိုရ် ရ။ ပ္ဍဲ မလိက်မန် ဂှ် နွံကဵု ဗျည်အဆက် ၄ မ -
# '''ယ အဆက် (ျ):''' ဥပမာ - ကျ (kya)
# '''ရ အဆက် (ြ):''' ဥပမာ - ကြ (kra)
# '''လ အဆက် (ၠ):''' ဥပမာ - ကၠ (kla)
# '''ဝ အဆက် (ွ):''' ဥပမာ - ကွ (kwa)

ပရေင်ပံင်ကောံ ဗျည်အဆက် တအ် ဏအ်ဝွံ ကဵုလဝ် သဇိုင် သွက် လဒက်ပတန် ရမ္သာင် မန် မလှဲလး ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် လဆောဝ်မ္ဂး ဗျည်အဆက် ၜါ မာန် ပံင် မွဲစွံ ကီုရ (ဥပမာ - ကျွ၊ ကြွ)။

== ၇။ သင်္ကေတဂၞန် ကေုာံ ပုဒ်ဂမၠိုင် (Numerals and Punctuation) ==
မလိက်မန် ဝွံ နွံကဵု သၞောတ် သင်္ကေတ ဂၞန် နူ သုည ဒဵု ၉ ဇကုဍေဟ် ရ။ ဗီုပြင် ဂၞန် တအ်ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကဵု ဂၞန်ဗၟာ ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ လဒက်ပတန် ရမ္သာင် ဂှ် တၞဟ်ခြာ ရ။
* 0 (၀ - သုည)
* 1 (၁ - မွဲ)
* 2 (၂ - ၜါ)
* 3 (၃ - ပိ)
* 4 (၄ - ပန်)
* 5 (၅ - မသုန်)
* 6 (၆ - တရဴ)
* 7 (၇ - ထပှ်)
* 8 (၈ - ဒ္စာံ)
* 9 (၉ - ဒစိတ်)

ပ္ဍဲကဵု ပုဒ် ကေုာံ သင်္ကေတ လိက် (Punctuation) ဂှ် စကာ &quot;၊&quot; (ပုဒ်ဍောတ် - Comma) ကေုာံ &quot;။&quot; (ပုဒ်ဇၞော် - Full stop) ရ။ သွက် သၠရိုတ် ကေုာံ လိက် တမၠာ တအ်မ္ဂး၊ ညးတအ် စကာ &quot;႟&quot; (Section sign) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တမ် လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး အခန် တၟိ ရ။

== ၈။ သြဇာ လတူ အက္ခရ် တၞဟ်ဂမၠိုင် (Influence on Other Scripts) ==
[[File:Burmese_script_evolution.png|thumb|left|250px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မလိက်မန် မဒှ် မိမ သွက် မလိက်ဗၟာ ခေတ် လၟုဟ်။]]

မလိက်မန် ဝွံ ဒှ် လိက်ပတ် မနွံကဵု သြဇာ ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ လပါ် ပလိုတ် ရ။ အလဵုအသဳ ဍုင်ဗုကာံ ကေုာံ ဂကူဗၟာ တအ်ဝွံ ကာလ ညးတအ် လုပ်သီ ဍုင် သဓီု (Thaton) ပ္ဍဲ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ ညးတအ် ဒုင်ကေတ် ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ လိက်ပတ် နူကဵု ဂကူမန် တအ် ရ။ 

* '''မလိက်ဗၟာ (Burmese Script):''' မလိက်ဗၟာ လၟုဟ် ဂှ် လွဳစကာ ကေတ်လဝ် လဒက်ပတန် မလိက်မန် သီုဖအိုတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဗီုပြင် အက္ခရ် ဍေဟ်တအ် တုပ်သၟဟ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ၉၀% ပြင်င် ရ။&lt;ref name=&quot;aung_thwin&quot;&gt;{{cite book |last=Aung-Thwin |first=M. |title=The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma |url=https://archive.org/details/mistsoframannale0000aung |publisher=University of Hawaii Press |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/mistsoframannale0000aung/page/45 45]-50}}&lt;/ref&gt;
* '''မလိက်ကရေင် (Karen Scripts):''' လိက် ကရေင် သကော (Sgaw Karen) ကေုာံ ကရေင် ပဝ် (Pwo Karen) တအ် လေဝ် ဒုင်သဇိုင် လတူ မလိက်မန် ကေုာံ ဗၟာ တုဲ၊ ထပ် စုတ် သင်္ကေတ ရမ္သာင် (Tones) တၟိ သွက် ဘာသာ ညးတအ် ရ။
* '''မလိက် သေံ သၟဝ်ကျာ (Lanna / Tai Tham):''' မလိက် တအ်ဏအ် ၜိုန်ရ တၞဟ်ခြာ အာ ကီုလေဝ်၊ ရိုဟ်ကၞက် ဍေဟ် တအ်ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု မလိက်မန် ခေတ် ဟရိဘုဉ္ဇယ ရ။

== ၉။ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ သၞောတ် ယူနဳကုဒ် (Digital Age and Unicode System) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ ဒဳဂျဳတေဝ် လၟုဟ်၊ မလိက်မန် ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် [[ယူနဳကုဒ်]] (Unicode Standard) အလုံဂၠးတိ ရ။ မလိက်မန် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု &quot;Myanmar Block&quot; (U+1000 ဒဵု U+109F) ရ။ 

ၜိုန်ရ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဗလး ဗၟာ ကီုလေဝ်၊ သွက် မလိက် မန် တၟေင်င် တအ်ဂှ် ယူနဳကုဒ် ကဵုလဝ် ဒၞာဲ တၟေင် ရ -
* `U+101D` : မလိက် ၝ (Mba)
* `U+101E` : မလိက် ၚ (Nga)
* `U+105A` : မလိက် ၚ (Nna)

သွက်ဂွံ တက် လိက် မန် ပ္ဍဲ ဖုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်ပျူတာ ဂှ်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကဳဗုတ် (Keyboard layouts) ကေုာံ ဖေါန် (Fonts) မပ္တံကဵု [[ဖေါန် ပြည်ထောင်စု]] (Pyidaungsu Font), Mon3, ကေုာံ Padauk တအ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဂကောံ မဳဒဳယာ ကေုာံ ညးသၟတ် မန် တအ် စကာ သၞောတ် ယူနဳကုဒ် ဗွဲမလှဲလး သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် ပ္ဍဲ Facebook ကေုာံ Wikipedia တအ် ရ။

== ၁၀။ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ အနာဂတ် လိက်မန် (Preservation and Future of the Mon Script) ==
[[File:Mon_Monks_Teaching_Language.jpg|thumb|right|250px|ခမဳသင် မန် တအ် ဗတောန် လိက်မန် ကု ကောန်ၚာ် တအ် ပ္ဍဲ ဘာလကျာ် ပ္ဍဲ ဥတုကညင်။]]

ၜိုန်ရ မလိက်မန် ဝွံ နွံကဵု ဝင် မဇၞော်သၠဲ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဍဵုဍိုက် အလဵုအသဳ ပၞာန် ဗၟာ (Burmanization policy) တုဲ၊ မလိက်မန် ဂှ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ပ္ဍဲကဵု ဘာ အလဵုအသဳ တအ် ရ။ &lt;ref name=&quot;south&quot;&gt;{{cite book |last=South |first=A. |title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake |url=https://archive.org/details/monnationalismci0000sout |publisher=Routledge |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/monnationalismci0000sout/page/145 145]-150}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး နကဵု ဓဝ်သတ္တိ ကေုာံ ပရေင်ညဳသၟဟ် ဂကောံ ခမဳသင် မန် (Mon Sangha) တအ်၊ ညးတအ် ဒက်ပတန် လဝ် &quot;ပရေင်ဗတောန် လိက် ဥတုကညင်&quot; (Summer Literacy Training) ပ္ဍဲကဵု ဘာလကျာ် ဂမၠိုင် တုဲ မင်မဲ ကၠုင် မလိက် ဏအ် လမျီု ဟွံဂွံ တိတ် အာ ရ။ 

ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဂှ်၊ ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ကေုာံ သၞောတ် ပညာ ကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ ဗတောန် လိက် မန် ပ္ဍဲ ဘာ အလဵုအသဳ ဗွဲမဗၠးၜး မ္ဂး၊ မလိက်မန် ဏအ် ဆက်တုဲ တန်ကြန် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် အာ အလုံ မွဲ အယုက် ကမ္ဘာ ရောင်။ 

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အရေဝ်ဘာသာမန်]] (Mon language)
* [[အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ]] (Brahmi script)
* [[ယူနဳကုဒ်]] (Unicode)
* [[ဝင် လိက်ပတ် မန်]] (History of Mon literature)

{{Navbox
| name = Mon Language and Script
| title = အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ လိက်ပတ် မန် (Mon Language and Script)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် အက္ခရ်ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[မလိက်မန်]] (Mon script)
* [[အက္ခရ် ပလ္လဝ]] (Pallava script)
* [[မလိက်ဗၟာ]] (Burmese script)
| group2 = သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရမ္သာင်
| list2 =
* [[သၞောတ်ရမ္သာင် မန်]] (Mon phonology)
* [[ဗျည်]] (Consonants)
* [[သွိုရ်]] (Vowels)
* [[ဗျည်အဆက်]] (Medials)
| group3 = ကွတ်ပညာ ကေုာံ ဝင်
| list3 =
* [[ယူနဳကုဒ်]] (Unicode)
* [[ဖေါန် ပြည်ထောင်စု]] (Pyidaungsu Font)
* [[လိက်တၟအ် မျစေတဳ]] (Myazedi inscription)
* [[ဒွါရဝတဳ]] (Dvaravati)
}}

[[Category:မလိက်မန်]]
[[Category:အရေဝ်ဘာသာမန်]]
[[Category:ယေန်သၞာင်မန်]]
[[Category:အက္ခရ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>q8ncqet8xvxx4wq6mewxqira4t7n151</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မလိက်ပျူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11448</id>
    <revision>
      <id>60425</id>
      <parentid>55796</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21100" sha1="9s7opwypq46kbwre1pqjazhlwe58adq" xml:space="preserve">'''မလိက်ပျူ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Pyu script'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ်အက္ခရ် တြေံအိုတ် မွဲ မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အလဒေါဝ် ဍုင်ဗၟာ (Central Burma) သွက်ဂွံ ချူ အရေဝ်ဘာသာ ပျူ (Pyu language) ရ။ မလိက်ဏအ်ဝွံ ပြာကတ် ကၠုင်လဝ် နူကဵု အကြာ ၂ ဗွဝ်ကၠံ စိုပ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ တုဲ၊ ဒှ် မလိက် မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ (Brahmic scripts) မကၠုင် နူ အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာ ရ။ မလိက်ပျူ ဝွံ ဒှ် သက်သဳ ဝင် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ယေန်သၞာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်ပျူ ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု သြဳက္သေတြ (Sri Ksetra)၊ ဟာန်လင် (Halin) ကေုာံ ဗိဿနဝ် (Beikthano) တအ် ရ။ 

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် ဝင် မလိက်ပျူ၊ လဒက်ပတန် အက္ခရ်၊ ပရေင်ဆက်စပ် ကု မလိက် တၞဟ်ဂမၠိုင် ကေုာံ သုတေသန ခေတ်တၟိ နကဵု လညာတ် အကာဒမစ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။

[[File:Myazedi_Inscription_Pagan.jpg|thumb|right|300px|လိက်တၟအ် မျစေတဳ (Myazedi Inscription) မဒှ် လိက်တၟအ် မနွံကဵု အရေဝ်ဘာသာ ပန်သာ် (ပျူ၊ မန်၊ ဗၟာ၊ ပါဠိ) မဒှ် သက်သဳ အဓိက သွက်ဂွံ ပသောင် အဓိပ္ပါယ် မလိက်ပျူ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
မလိက်ပျူ ဂှ် ဒှ် သၞောတ် လိက် အဘူဂဳဒါ (Abugida) မွဲရ။ အဘူဂဳဒါ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် မလိက် မနွံကဵု ဗျည် မဒှ် သဇိုင် တုဲ၊ သွိုရ် တအ်ဂှ် ဒးပံင်စုတ် နဒဒှ် သင်္ကေတ (Diacritics) လတူ၊ သၟဝ်၊ ကၠာ ဟွံသေင်မ္ဂး လက္ကရဴ ဗျည် ဂှ်ရ။ 

အရေဝ်ဘာသာ ပျူ ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အရေဝ် တိဗေတ်-ဗၟာ (Sino-Tibetan &gt; Tibeto-Burman) ရ။ ၜိုန်ရ အရေဝ်ဘာသာ ဍေဟ်တအ် ဒှ် တိဗေတ်-ဗၟာ ကီုလေဝ်၊ သၞောတ် မလိက် ညးတအ် စကာ ဂှ် ဒှ် မလိက် မကၠုင် နူ အိန္ဒိယ မဒှ် ဂကောံ အေန်ဒဝ်-အာရဳယာန် (Indo-Aryan) ရ။ အရာဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဂကူပျူ တအ်ဝွံ ဒုင်ကေတ်လဝ် သြဇာ ယေန်သၞာင် အိန္ဒိယ (Indianization) ဗွဲမဇၞော်ကၠေင်၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု သွာင် ပရေင်ဘာသာ (ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဟိန္ဒူ) ရ။ မလိက်ပျူ ဝွံ ချူ နူ ဇွိ စိုပ် ပုင် တုဲ၊ နွံကဵု လဒက်ပတန် အက္ခရ် မခိုင်ကၠိုက် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အခိင်ကာလ (History and Timeline) ==
ဝင် မလိက်ပျူ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် ဍုင်ပျူ ဂမၠိုင် ရ။ အစာသုတေသန တအ် ပါ်လဝ် အခိင်ကာလ မလိက်ပျူ အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

* '''ခေတ် စကတဵုဒှ် (2nd - 4th Century CE):''' လိက်တၟအ် အခိင် ကိုပ်ကၠာအိုတ် တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဟာန်လင် ကေုာံ ဗိဿနဝ် ရ။ လိက်တအ်ဏအ်ဝွံ တုပ်ဒၟံင် ကဵု မလိက် ဗြဟ္မဳ အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာ ဗွဲမလောန် ဏီရ။
* '''ခေတ် ကဆံင်သၠုင်အိုတ် (5th - 8th Century CE):''' ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် ဍုင် သြဳက္သေတြ (Sri Ksetra) ဇၞော်မောဝ် အိုတ် တုဲ၊ လိက်တၟအ် ထဝ်၊ ဍိုတ်၊ ကေုာံ လိက် လတူ မာတ်ထဝ် တအ် ပြာကတ် ကၠုင် ရ။ မလိက်ပျူ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် နွံကဵု ဗီုပြင် အခိုက်ကၞာ ဇကု ဇေတ်တ် တုဲ တၞဟ်ခြာ အာ နူ မလိက် အိန္ဒိယ ရ။
* '''ခေတ် လီုလာ် (9th - 11th Century CE):''' ကြဴနူ ဒပ်ပၞာန် နန်ချောဝ် (Nanzhao) နူ ဍုင်ကြုက် လုပ်သီ ဍုင်ပျူ ပ္ဍဲ ၜိုတ် အေဒဳ ၈၃၂ တုဲ၊ ဒြဟတ် ဂကူပျူ တအ် လီုလာ် အာ ရ။ ကာလ အေန်ပါယာ ဗုကာံ (Pagan Empire) ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဂှ်၊ မလိက်ပျူ ဝွံ လီုကၠေအ် အာ လပါ် ယေန်သၞာင် တုဲ၊ စိုပ် ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ကၠေအ်ကၠက် အာ လးလး ရ။

== ၃။ ရိုဟ်ကၞက် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Origins and Development) ==
ရိုဟ်ကၞက် မလိက်ပျူ ဂှ် ကၠုင် နူကဵု မလိက် ကဒမ္ဗ (Kadamba) ဟွံသေင်မ္ဂး ပလ္လဝ (Pallava) မဒှ် မလိက် မစကာ ပ္ဍဲကဵု အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာ ပ္ဍဲ အကြာ ၃-၄ ဗွဝ်ကၠံ ရ။&lt;ref name=&quot;stargardt&quot;&gt;{{cite book |last=Stargardt |first=Janice |title=The Ancient Pyu of Burma: Early Pyu cities in a man-made landscape |publisher=PACSEA |year=1990 |pages=14-19}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ၜဳမှာသၟိတ် (Maritime trade) အကြာ အိန္ဒိယ ကေုာံ အာရှ အဂၞဲ ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မပလံင်ဗစိုပ် မလိက် ကေုာံ သာသနာ ကု ဂကူပျူ တအ် ရ။ ဂကူပျူ တအ် လွဳကေတ် မလိက် အိန္ဒိယ တုဲ ပြံင်လှာဲ စကာ သွက် အရေဝ် တိဗေတ်-ဗၟာ ညးတအ် ရ။ ဟိုတ်နူ အရေဝ် ပျူ ဂှ် နွံကဵု ရမ္သာင် တိုန်စှ်ေ (Tonal) တုဲ၊ ညးတအ် ဒးဖန်ဗဒှ် သင်္ကေတ တၟိ လ္ၚဵု သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ရမ္သာင် တအ် ဂှ် ရ။

== ၄။ လဒက်ပတန် အက္ခရ် ကေုာံ ရမ္သာင် (Script Structure and Phonology) ==
မလိက်ပျူ ဝွံ နွံကဵု ဗျည် (Consonants)၊ သွိုရ် (Vowels) ကေုာံ သင်္ကေတ (Diacritics) ဂမၠိုင် ရ။ 

* '''ဗျည်ဂမၠိုင်:''' ဗျည် ပျူ တအ်ဂှ် နွံကဵု ဗီုပြင် မခ္ဍမ် (Rounded) ကေုာံ မထ္ၜင် (Square) ၜါ သာ်။ ဗျည် သဇိုင် တအ်ဂှ် တုပ် ကု ဗျည် ပါဠိ/သက္ကတ မပ္တံကဵု က, ခ, ဂ, ဃ, ၚ တအ် ရ။
* '''သွိုရ်ဂမၠိုင်:''' သွိုရ် တအ်ဂှ် စုတ် လတူ၊ သၟဝ်၊ ဇွိ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပုင် ဗျည် ရ။ (ဥပမာ - ိ, ု, ေ, ော)။
* '''ရမ္သာင် ကေုာံ အသံ:''' အစာသုတေသန တအ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ပျူ ဂှ် နွံကဵု ရမ္သာင် (Tones)၊ ဆဂး သၞောတ် မလိက် အိန္ဒိယ ဂှ် ဟွံမဲ ကဵု သင်္ကေတ ရမ္သာင် တုဲ၊ ပျူ တအ် စကာ အက္ခရ် လ္ၚဵု နဒဒှ် သင်္ကေတ ရမ္သာင် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်တုပ်သၟဟ် အက္ခရ် ပျူ ကေုာံ မလိက် တၞဟ်
|-
! အက္ခရ် ရမ္သာင်
! မလိက် ဗြဟ္မဳ (Brahmi)
! မလိက် ပျူ (Pyu)
! မလိက် မန် (Mon)
|-
| Ka (က)
| 𑀓
| 𑾴 (''ဗီုပြင် ခ္ဍမ်'')
| က
|-
| Ga (ဂ)
| 𑀕
| 𑾶
| ဂ
|-
| Ma (မ)
| 𑀫
| 𑿆
| မ
|-
| Ya (ယ)
| 𑀬
| 𑿇
| ယ
|}
*(တင်စၟတ်: သင်္ကေတ ယူနဳကုဒ် သွက် ပျူ ဂှ် ဟွံပေင်တၟိုဟ် ဏီ တုဲ ဗီုပြင် တအ် ပြံင်လှာဲ မာန်)*

== ၅။ လိက်တၟအ် မျစေတဳ (The Myazedi Inscription) ==
လိက်တၟအ် မျစေတဳ ဂှ် ဒှ် သက်သဳ ဝင် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် မလိက်ပျူ ရ။ လိက်တၟအ် ဏအ်ဝွံ ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ အေဒဳ ၁၁၁၃ ပ္ဍဲ အခိင် သၟိင်ကျာန်စစ်သား တုဲ၊ နွံကဵု မုက် ပန် မုက် - မွဲမုက် မ္ဂး ချူလဝ် နကဵု အရေဝ်ဘာသာ မွဲသာ် (ပျူ၊ မန်တြေံ၊ ဗၟာတြေံ ကေုာံ ပါဠိ) ရ။&lt;ref name=&quot;blagden&quot;&gt;{{cite journal |last=Blagden |first=C. O. |title=A preliminary study of the fourth text of the Myazedi inscriptions |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=43 |issue=2 |pages=365-388 |year=1911}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူကဵု ပရူပရာ ပ္ဍဲ လိက်တၟအ် ပန် မုက် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဂှ်ရ၊ လိက်တၟအ် မျစေတဳ ဝွံ ဒှ် &quot;တၟအ် ရဝ်သေတ္တာ&quot; (Rosetta Stone) သွက် ဍုင်ဗၟာ ရ။ အစာသုတေသန C.O. Blagden စကာ လိက် မန် ကေုာံ ဗၟာ ပ္ဍဲ လိက်တၟအ် ဏအ် တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပသောင် အဓိပ္ပါယ် (Decipher) မလိက်ပျူ မာန် ကၠုင် ရ။ 

== ၆။ လိက်တၟအ် ကေုာံ သက်သဳ ဝင် တၞဟ်ဂမၠိုင် (Other Inscriptions and Evidence) ==
ပါဲနူ လိက်တၟအ် မျစေတဳ တုဲ၊ သက်သဳ မလိက်ပျူ ဂမၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ -

* '''ခေါက်ထဝ် ခင်ဘ (Khin Ba Gold Plates):''' ဂွံဆဵု ပ္ဍဲ သြဳက္သေတြ၊ ချူလဝ် ပရူ ဓရ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ကေုာံ လိက် ပါဠိ ဂမၠိုင်။ အရာဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဂကူပျူ တအ် လ္ၚတ် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။
* '''နိဓိ ဇုတ် (Burial Urns):''' ဇွောအ်မ ဇုတ် သၟိင်ပျူ တအ် ဂှ် ချူလဝ် နကဵု မလိက်ပျူ မပ္တံကဵု ယၟု သၟိင်၊ သၞာံ စိုပ် အာယုက် ကေုာံ စၟတ်တ္ၚဲ။ ဥပမာ သၟိင် သုရိယဝိကြမ (Suryavikrama)။
* '''သြန်မာတ် (Pyu Coins):''' သြန်မာတ် တအ် နွံကဵု သင်္ကေတ သြဳဝစ္စ (Srivatsa) ကေုာံ မလိက်ပျူ ဍောတ်တ် ဂမၠိုင်။

== ၇။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု မလိက် မန် ကေုာံ ဗၟာ (Relationship with Mon and Burmese) ==
ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ မလိက်ပျူ၊ မန် ကေုာံ ဗၟာ ဂှ် ဒှ် ပရူ မနွံကဵု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ် တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

* '''လညာတ် G.H. Luce:''' အစာ ဝင် Luce ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂကူဗၟာ တအ် လွဳကေတ် မလိက် နူကဵု ဂကူမန် ပ္ဍဲ အခိင် ဗုကာံ ဇၞး မန် သဓီု ရ။ ညးတေအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပျူ ဂှ် ဟွံမဲ သြဇာ လတူ မလိက် ဗၟာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;luce&quot;&gt;{{cite book |last=Lce |first=G. H. |title=Phases of Pre-Pagán Burma: Languages and History |publisher=Oxford University Press |year=1985 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;
* '''လညာတ် Michael Aung-Thwin:''' အစာ Aung-Thwin မ္ဂး တးပါဲ လညာတ် မန်၊ တုဲ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ မလိက် ဗၟာ ဂှ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် နူကဵု မလိက်ပျူ တိုက်ရိုက် ရ။ ညးတေအ် ဟီု ဒဒှ်ရ ပျူ ဂှ် ဒှ် အာဲကၟာဲ သဇိုင် သွက် ဗုကာံ ရ။&lt;ref name=&quot;aungthwin&quot;&gt;{{cite book |last=Aung-Thwin |first=Michael |title=The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma |url=https://archive.org/details/mistsoframannale0000aung |publisher=University of Hawaii Press |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/mistsoframannale0000aung/page/170 170]-175}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ လညာတ် တၞဟ်ခြာ ကီုလေဝ်၊ အစာသုတေသန သီုဖအိုတ် တုပ်စိုတ် ဒဒှ်ရ မလိက်ပျူ ဝွံ ဒှ် မလိက် တြေံအိုတ် မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု တိဍာ် ဍုင်ဗၟာ ရ။

== ၈။ ပရေင်ကၠေအ်ကၠက် ကေုာံ သဘာဝ အရေဝ်ဘာသာ (Extinction and Nature) ==
အရေဝ်ဘာသာ ပျူ ဂှ် ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ တိဗေတ်-ဗၟာ မွဲ မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အရေဝ် သက္က (Sak) ဟွံသေင်မ္ဂး ကဒူး (Kadu) ရ။ 

ကြဴနူ အေန်ပါယာ ဗုကာံ အုပ်ဓလီု လဝ် ဍုင်ပျူ တအ် တုဲ၊ ဂကူပျူ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် ကော်စ &quot;ဗၟာ&quot; တုဲ ပြံင်လှာဲ လွဳကေတ် အရေဝ် ဗၟာ ရ။ ပ္ဍဲ အေဒဳ ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ မလိက်ပျူ ကေုာံ အရေဝ်ပျူ ဝွံ ဟွံဒှ် အရေဝ် ဟီုဓမ္မတာ (Spoken language) ရတုဲ၊ ဒှ်အာ ဆ အရေဝ် သာသနာ ဟွံသေင်မ္ဂး အာဲကၟာဲ ဝင် ဓဝ် ရ။ စိုပ် အေဒဳ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် လိက်ပျူ ဂှ် ကၠေအ်ကၠက် အာ လးလး ရ။&lt;ref name=&quot;lieberman&quot;&gt;{{cite book |last=Lieberman |first=Victor |title=Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, volume 1 |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=133-136}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ သုတေသန ပရေင်အက္ခရ် ခေတ်တၟိ (Modern Epigraphical Research) ==
ပရေင်လ္ၚတ် သုတေသန မလိက်ပျူ ခေတ်တၟိ ဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လပါ်စ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ အစာသုတေသန ဝင် မပ္တံကဵု Charles Duroiselle, C.O. Blagden, ကေုာံ Pe Maung Tin တအ် ပံင်ကောံ တုဲ ပတိတ် လိက်ကၞပ် &quot;Epigraphia Birmanica&quot; မဒှ် လိက် မပကောံပကေဝ် လိက်တၟအ် တြေံ ဂမၠိုင် ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု လၟုဟ်၊ သုတေသန ပျူ ဝွံ ဆက်လက် ဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် တုဲ၊ အစာ သုတေသန ဒေသ တအ် ဂၠာဲဆဵု လိက်တၟအ် ပျူ တၟိ ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ မ္ၚး ဟာန်လင် ကေုာံ ဗိဿနဝ် ဏီရ။

== ၁၀။ ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ ယူနဳကုဒ် (Digitalization and Unicode) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ဏအ်ဝွံ၊ သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ လ္ၚတ် မလိက်ပျူ လောဲသွာ ဂှ် နွံပၟိက် ဒၟံင် သၞောတ် ယူနဳကုဒ် (Unicode) ရ။ 

လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဂကောံ ယူနဳကုဒ် ကေုာံ အစာသုတေသန တအ် ပတိုန်လဝ် လိက် အာတ်မိက် (Proposal) သွက်ဂွံ ပၠောပ် မလိက်ပျူ ပ္ဍဲကဵု စရင် ယူနဳကုဒ် ကဆံင် သၠုင် ရ။ ယဝ်ရ မလိက်ပျူ စိုပ် အာ ပ္ဍဲ သၞောတ် ယူနဳကုဒ် မ္ဂး၊ ကွးဘာ၊ အစာ ဝင် ကေုာံ ညးမလ္ၚတ် တအ် သီုဖအိုတ် မာန် တက် လိက်ပျူ လတူ ကောန်ပျူတာ ကေုာံ မျှဝေ တင်ဂၞင် လောဲသွာ မာန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[Wikipedia:Red_link|ဍုင်ပျူ]] (Pyu city-states)
* [[Wikipedia:Red_link|လိက်တၟအ် မျစေတဳ]] (Myazedi Inscription)
* [[Wikipedia:Red_link|မလိက် မန်]] (Mon script)
* [[Wikipedia:Red_link|မလိက် ဗြဟ္မဳ]] (Brahmi script)

{{Navbox
| name = Myanmar Scripts
| title = သၞောတ် မလိက် ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ (Writing Systems of Myanmar)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = မလိက် တြေံ ကေုာံ ဝင်
| list1 =
* [[မလိက်ပျူ|မလိက်ပျူ (Pyu script)]]
* [[Wikipedia:Red_link|မလိက် မန်တြေံ (Old Mon script)]]
* [[Wikipedia:Red_link|မလိက် ဗြဟ္မဳ (Brahmi script)]]
| group2 = မလိက် ခေတ်လၟုဟ်
| list2 =
* [[Wikipedia:Red_link|မလိက် မန် (Mon script)]]
* [[Wikipedia:Red_link|မလိက် ဗၟာ (Burmese script)]]
* [[Wikipedia:Red_link|မလိက် သေံ (Shan script)]]
* [[Wikipedia:Red_link|မလိက် ကရေင် (Karen scripts)]]
| group3 = လိက်တၟအ် အဓိက
| list3 =
* [[Wikipedia:Red_link|လိက်တၟအ် မျစေတဳ (Myazedi)]]
* [[Wikipedia:Red_link|ခေါက်ထဝ် ခင်ဘ (Khin Ba plates)]]
}}

[[Category:မလိက်]]
[[Category:ဝင်]]
[[Category:အက္ခရ်တြေံ]]</text>
      <sha1>9s7opwypq46kbwre1pqjazhlwe58adq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သ္ၚိအင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11451</id>
    <revision>
      <id>60412</id>
      <parentid>57111</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:47:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21916" sha1="egnt8fhi21wfao2vd81e0ef4ce9odqb" xml:space="preserve">'''သ္ၚိအင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Table (information)'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဗီုပြင် လဒက်ပတန် သွက်ဂွံ စွံပတန် ကေုာံ ထ္ၜးပျး [[တင်ဂၞင်]] (Information) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေတာ ဂမၠိုင် နကဵု လၟေင် မပါ်လဝ် [[လၟေင်တပ်]] (Rows) ကေုာံ [[ကတိုင်]] (Columns) ရ။ သ္ၚိအင် တအ်ဝွံ ဒှ် ကိရိယာ အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ဓရီုကျာ၊ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ တင်ဂၞင် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်နာနာ သာ် ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကဵု မဳဒဳယာ စက္ခော (Print media)၊ လိက်စၟတ်သမ္တီ ချူတဲ (Handwritten notes)၊ ကွတ်ကောန်ပျူတာ၊ ကေုာံ ပရေင်ဗလးရုပ် (Visual presentation) နာနာ သာ် ရ။&lt;ref name=&quot;tufte&quot;&gt;{{cite book |last=Tufte |first=E. R. |title=The Visual Display of Quantitative Information |url=https://archive.org/details/visualdisplayofq00tuft |edition=2nd |publisher=Graphics Press |year=2001 |pages=[https://archive.org/details/visualdisplayofq00tuft/page/177 177]-180}}&lt;/ref&gt;

သ္ၚိအင် ဝွံ ပကဵု ညံင် တင်ဂၞင် မထုဲထံင် တအ် ဂွံစှ်ေအာ သၞောတ်ဝ် တုဲ၊ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် (Compare) ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Analyze) လောဲသွာ အာ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် သင်္ချာ ကေုာံ သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ မ္ဂး၊ သ္ၚိအင် တအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် [[မက်ထရစ်]] (Matrix) ကေုာံ [[ဒေတာဗေ့စ် မဆက်စပ်]] (Relational databases) တအ် ဏီရ။ 

[[File:Elements_of_a_table.svg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜးကဵု လဒက်ပတန် သဇိုင် သ္ၚိအင် မွဲ၊ မနွံကဵု လၟေင်တပ်၊ ကတိုင်၊ က္ဍိုပ် ကေုာံ အကွက် ဂမၠိုင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
သ္ၚိအင် မွဲဝွံ ဟီု နကဵု သၞောတ်ဝ် အာဗ်သတြက် (Abstract) မ္ဂး ဒှ် အရာ မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဒၞာဲ (Grid) မွဲ မနွံကဵု ၜါ ဒိုမေန်ယှေန် (Two-dimensional) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လၟေင် မကော်စ -
* '''[[လၟေင်တပ်]] (Row):''' လစွံ ဒေတာ မအာ နူ လပါ်ပါဲ ကၠောအ် လပါ်ပုင် (Horizontal)။ မလေပ် ကော်စ အကံက် (Record) ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ကောန်ပျူတာ ရ။
* '''[[ကတိုင်]] (Column):''' လစွံ ဒေတာ မအာ နူ လတူ စှ်ေ သၟဝ် (Vertical)။ မလေပ် ကော်စ ဖဳလ် (Field) ရ။
* '''[[အကွက်]] (Cell):''' ဒၞာဲ ဆက်စပ် (Intersection) အကြာ လၟေင်တပ် ကေုာံ ကတိုင် မွဲ၊ မဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ စုတ် တင်ဂၞင် ဟွံသေင်မ္ဂး လၟိဟ်ဂၞန် (Data value) ရ။

သ္ၚိအင် တအ်ဝွံ ဟွံတုပ် ကု [[ဂရာပ်]] (Graph) တအ် ရ။ ဂရာပ် တအ်ဂှ် ထ္ၜး ဒေတာ နကဵု ဗီုရုပ် ဓဇက် (Visual shapes) တုဲ၊ သ္ၚိအင် တအ်ဂှ် ထ္ၜး ဒေတာ နကဵု လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၞန် (Text or numerical form) အတိုင် တန်တဴ ဇေတ်တ် ရ။&lt;ref name=&quot;few&quot;&gt;{{cite book |last=Few |first=S. |title=Show Me the Numbers: Designing Tables and Graphs to Enlighten |url=https://archive.org/details/showmenumbersdes0000fews |publisher=Analytics Press |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/showmenumbersdes0000fews/page/45 45]-50}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ပရေင်စကာ သ္ၚိအင် ဝွံ နွံကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် သုမေရဳယာန် (Sumerian) ဗွဝ်ကၠံ ဗွဲမလအ်လ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ တိုင်တိ လိက် (Clay tablets) ဂမၠိုင် မဆဵုဂွံ ပ္ဍဲ ဍုင်မေသောပေါတေးမီးယား ဂှ်၊ ညးတအ် ချူစၟတ်သမ္တီ လဝ် လၟိဟ် သြောအ်၊ သဵု ကေုာံ ၚုဟ်မး ကပေါတ် တအ် နကဵု ဗီုပြင် သ္ၚိအင် မွဲ ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဂရိတ် ကေုာံ ရောမ (Greco-Roman times) ဂှ်လေဝ် တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ တအ် မပ္တံကဵု ပတဝ်လမဳ (Ptolemy) တအ် စကာလဝ် သ္ၚိအင် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လၟေင် တွဵုအခိင် ဂြဟ် (Planetary positions) ဂမၠိုင် ရ။ 

စိုပ် ခေတ် ကောန်ပျူတာ (Computer age) မ္ဂး၊ သ္ၚိအင် ဝွံ ဒှ်ကၠုင် သဇိုင် သွက် [[သပရက်ရှဳတ်]] (Spreadsheet) မပ္တံကဵု VisiCalc, Lotus 1-2-3 ကေုာံ Microsoft Excel တအ် ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ်တအ် ဂွံ တွက်ဂၞန် ကေုာံ မင်မဲ ဒေတာ သ္ၚိအင် မနွံကဵု အကွက် ပြကောဋိကိုဋ် ဗွဲမပြဟ် ကေုာံ လောဲသွာ မာန် ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ပါ်ကရေက် သဇိုင်ဂမၠိုင် (Basic Structure and Components) ==
သ္ၚိအင် မွဲဝွံ ယဝ်ရ မိက်ဂွံ ကဵု ဍေဟ် ခိုဟ် ကေုာံ ကၠိုဟ် လောဲမ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒးနွံ ကဵု ကဏ္ဍ သဇိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -
# '''[[က္ဍိုပ် လိက်]] (Title/Caption):''' ထ္ၜးကဵု တင်ရန်တၟအ် သ္ၚိအင် ဂှ် ဗွဲခမၞောန်။
# '''[[က္ဍိုပ် ကတိုင်]] (Column Headers):''' ထ္ၜးကဵု ယၟု ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကူ တင်ဂၞင် သွက် ကတိုင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ။
# '''[[က္ဍိုပ် လၟေင်တပ်]] (Row Stub/Labels):''' (ဗွဲမဂၠိုင် နွံ လပါ်ပါဲ အိုတ်) ထ္ၜးကဵု ယၟု အရာဝတ္ထု ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဂိုလ် သွက် လၟေင်တပ် ဂှ်။
# '''[[ခန္ဓ ဒေတာ]] (Data Body):''' အကွက် ဂမၠိုင် မနွံကဵု တင်ဂၞင် ဇေတ်တ်။
# '''[[တင်စၟတ် သၟဝ်]] (Footnotes/Source):''' ထ္ၜးကဵု တမ်ရိုဟ် ဒေတာ (Data source) ကေုာံ သောင်ကလး တင်ဂၞင် မနွံပၟိက် တၞဟ်ဟ်။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ဗီုပြင် ဥပမာ သ္ၚိအင် - စရင် လၟိဟ် ကွးဘာ အံင် ဇၟာပ် သၞာံ
|-
! သၞာံ (Year)
! ကွးဘာ တြုံ
! ကွးဘာ ဗြဴ
! လၟိဟ် သီုဖအိုတ်
|-
| ၂၀၂၃
| ၁၅၀
| ၁၈၀
| ၃၃၀
|-
| ၂၀၂၄
| ၁၆၅
| ၁၉၀
| ၃၅၅
|-
| ၂၀၂၅
| ၁၇၀
| ၂၀၀
| ၃၇၀
|}
*(တင်စၟတ်: လၟိဟ် ဒေတာ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဥပမာ သၟးရ)*

== ၄။ ဂကူ သ္ၚိအင် နာနာ (Various Types of Tables) ==
သ္ၚိအင် တအ်ဝွံ ပါ်ကရေက် လဝ် နကဵု လွပ် ကေုာံ လဒက်ပတန် နာနာ သာ် ရ -

* '''[[သ္ၚိအင် ရိုးရိုး]] (Simple Tables):''' ဒှ် သ္ၚိအင် မနွံကဵု ကတိုင် ကေုာံ လၟေင်တပ် ဓမ္မတာ (ဥပမာ - သ္ၚိအင် အခိင် ပ္ဍဲ ဘာလ္ၚတ်)။
* '''[[သ္ၚိအင် မဂၠိုင်ကဵု ဒိုမေန်ယှေန်]] (Multi-dimensional Tables):''' ဒှ် သ္ၚိအင် မပါ်လဝ် ဍာ်ဒကေဝ် က္ဍိုပ် လတူ က္ဍိုပ် (Nested headers) (ဥပမာ - စရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မပါ်လဝ် သၞာံ၊ ဂိတု ကေုာံ ဒေသ)။
* '''[[သ္ၚိအင် ခရော့သ်-တတ်]] (Cross-tabulations / Contingency Tables):''' စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်သုတေသန သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ Variable ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ် ရ။&lt;ref name=&quot;wright&quot;&gt;{{cite book |last=Wright |first=D. B. |title=Understanding Statistics: An Introduction for the Social Sciences |url=https://archive.org/details/understandingsta0000wrig |publisher=Sage |year=1997 |pages=[https://archive.org/details/understandingsta0000wrig/page/88 88]-92}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လွပ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဒေတာ ကေုာံ သင်္ချာ (Use in Data Representation and Mathematics) ==
ပ္ဍဲကဵု သင်္ချာ၊ သ္ၚိအင် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် [[မက်ထရစ်]] (Matrix) မဒှ် လစွံ ဂၞန် မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လၟေင်တပ် ကေုာံ ကတိုင် သွက်ဂွံ ချပ်ဂၞန် [[အာလ်ဂျဳဗရာ]] (Algebra) ရ။ 

သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဒေတာ ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ သ္ၚိအင် ပတၟောအ် (Multiplication tables) ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚိအင် လဝ်ဂရစ်သမ် (Logarithm tables) တအ်ဝွံ ဒှ် ကိရိယာ အဓိက သွက် အစာသင်္ချာ ကေုာံ ကွးဘာ တအ် မာန် တွက်ဂၞန် ပြဟ်ပြဟ် ကိုပ်ကၠာ နူ စက်တွက်ဂၞန် (Calculators) တအ် ဟွံကတဵုဒှ် ဏီ ရ။

== ၆။ သ္ၚိအင် ပ္ဍဲ ကွတ်ကောန်ပျူတာ ကေုာံ သပ်ဝလ် (Tables in Computer Science and Software) ==
[[File:Relational_database_terms.svg|thumb|left|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် [[ဒေတာဗေ့စ် မဆက်စပ်]] မစကာ သ္ၚိအင် သွက်ဂွံ တန်သိပ် တင်ဂၞင်။]]

ပ္ဍဲကဵု ကွတ်ကောန်ပျူတာ၊ သ္ၚိအင် ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် သဇိုင်အိုတ် သွက် [[ဒေတာဗေ့စ်]] (Databases) ရ။ သၞောတ် [[ဒေတာဗေ့စ် မဆက်စပ်]] (Relational Database Management Systems - RDBMS) မပ္တံကဵု MySQL, Oracle, ကေုာံ PostgreSQL တအ်ဝွံ တန်သိပ် ဒေတာ သီုဖအိုတ် အပ္ဍဲ သ္ၚိအင် ဂမၠိုင် ရ။ 

သ္ၚိအင် ပ္ဍဲ ဒေတာဗေ့စ် ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် နကဵု ဓရတ် (Keys) - မပ္တံကဵု [[ဓရတ် သဇိုင်]] (Primary key) ကေုာံ [[ဓရတ် မ္ၚး]] (Foreign key) တအ် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ခၞံဗဒှ် လဝ် နကဵု အက်ဂါ ကော့ဒ် (Edgar F. Codd) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၀ တုဲ၊ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ပရေင်အုပ်ဓလပ် ဒေတာ အလုံဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;codd&quot;&gt;{{cite journal |last=Codd |first=E. F. |title=A relational model of data for large shared data banks |journal=Communications of the ACM |volume=13 |issue=6 |pages=377-387 |year=1970}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဝပ်ဒဳသာင် (Web design) လေဝ်၊ ထက်ဂ် (Tag) HTML `&lt;table&gt;` ဂှ် စကာ ကၠုင်လဝ် နူ အခိင် တမ် သွက်ဂွံ ထ္ၜးပျး တင်ဂၞင် ပ္ဍဲ မုက်လိက် ဝပ်သာက် တအ် ရ။

== ၇။ နဲကဲ ဖန်ဗဒှ် သ္ၚိအင် ခိုဟ်ဟ် မွဲ (Best Practices for Creating Good Tables) ==
သ္ၚိအင် မွဲ ခိုဟ် ဟွံခိုဟ် ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဗီုလဵု ညးဗှ်လိက် တအ် ဂၠာဲဆဵု တင်ဂၞင် မနွံပၟိက် လောဲသွာ ရ။ အစာဒဳသာင် (Designers) တအ် စၞောန်ပညုင် လဝ် နဲကဲ သဇိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -
* '''ဖအောန် ဇုက်ပယျဵု (Reduce Grid Lines):''' လ္ပစကာ ဇုက် ပယျဵု အကွက် သီုဖအိုတ်။ စကာ ဆ ဇုက် လၟေင်တပ် လပါ်လတူ ကေုာံ လပါ်သၟဝ် (Horizontal lines) သၟး မ္ဂး၊ သ္ၚိအင် ဂှ် သ္အးဇ္ၚး တုဲ ဗှ် လောဲ အာ ရ။
* '''ပရေင်ဖျေဟ်ဒၞာဲ (Alignment):''' ဂၞန် (Numbers) တအ်ဂှ် ထေက်ကဵု ဒး ပညဳ လပါ်ပုင် (Right-aligned)၊ တုဲ မလိက် (Text) တအ်ဂှ် ထေက်ကဵု ဒး ပညဳ လပါ်ပါဲ (Left-aligned) ရ။
* '''စကာ အသာ် လၟေင်တပ် (Zebra Striping):''' ယဝ်ရ လၟေင်တပ် ဂၠိုင် ဗွဲမလောန် မ္ဂး၊ စကာ အသာ် အရောင် ဖျိုဟ်ဟ် မွဲတပ် တုဲ မွဲတပ် (Alternate row colors) သွက်ဂွံ ကဵု မတ် ညးဗှ်လိက် တအ် ဗက် လောဲသွာ ရ။

== ၈။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဇယားဂရပ် ကေုာံ ဗီုရုပ် (Relationship with Charts and Visual Graphics) ==
သ္ၚိအင် ကေုာံ [[ဂရပ်]] (Charts/Graphs) တအ်ဝွံ ဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဒေတာ ၜါ သာ်၊ မနွံကဵု ဒြဟတ် သဇိုင် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ။
* '''အခိင်လဵု ဒးစကာ သ္ၚိအင်?''' ကာလ ညးဗှ်လိက် တအ် နွံပၟိက် လၟိဟ်ဂၞန် ဇေတ်တ် (Exact values) ဟွံသေင်မ္ဂး ကာလ မိက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဒေတာ မနွံကဵု ယူနေတ် တၞဟ်ခြာ ဂမၠိုင် (Multiple units of measure) ရ။
* '''အခိင်လဵု ဒးစကာ ဂရပ်?''' ကာလ မိက်ဂွံ ထ္ၜး လၟေင် အပြံင်အလှာဲ (Trends)၊ ပရေင်ဆက်စပ် (Patterns)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဇၞော်ဍောတ် (Comparisons in scale) ဗွဲမပြဟ် ရ။

== ၉။ လွပ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်သုတေသန ကေုာံ သိပ္ပံ (Applications in Research and Science) ==
ပ္ဍဲကဵု လိက်ပရေင် သုတေသန အလုံဂၠးတိ မ္ဂး၊ သ္ၚိအင် ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ ပတိုန်ထ္ၜး သွဟ် စမ်ၜတ် (Experimental results) ရ။ သ္ၚိအင် အေပဳအေ (APA style tables) ဝွံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် သွက်ဂွံ ချူ သ္ၚိအင် ပ္ဍဲကဵု ပညာ စိုတ်ဗေဒ (Psychology) ကေုာံ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (Social sciences) ရ။ 

သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ ဓါတုဗေဒ (Chemistry) မ္ဂး၊ [[သ္ၚိအင် ပရဳအဝ်ဒစ်]] (Periodic table of elements) ဝွံ ဒှ် သ္ၚိအင် မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဖျေဟ်လဝ် လၟေင် ဓါတ် (Elements) တအ် အတိုင် အံက်တမ် (Atomic number) တုဲ၊ သ္ၚိအင် ဏအ် မွဲဓဝ် ဟေင် ပသောင်ကလး ကဵု သဘာဝ ဓါတု သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;mendeleev&quot;&gt;{{cite book |last=Scerri |first=E. R. |title=The Periodic Table: Its Story and Its Significance |url=https://archive.org/details/periodictableits0000scer |publisher=Oxford University Press |year=2007 |pages=[https://archive.org/details/periodictableits0000scer/page/102 102]-105}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အနာဂတ် သ္ၚိအင် ကေုာံ တေတ်နဝ်လဝ်ဂျဳ တၟိ (Future of Tables and Emerging Technologies) ==
အနာဂတ် သွက် သ္ၚိအင် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် နူကဵု ဗီုပြင် တန်တဴ ဓမ္မတာ (Static) တုဲ ဒှ်ကၠုင် ဗီုပြင် ချဳဓရာင် ကေုာံ ကောပ်ကာဲ မာန် (Interactive and Dynamic) ရ။ 

လၟုဟ်ဝွံ ကိရိယာ မပ္တံကဵု Tableau, Power BI, ကေုာံ Google Data Studio တအ် ပကဵု ညံင် သ္ၚိအင် တအ် ဂွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဒေတာ တိုက်ရိုက် (Live data) တုဲ၊ ညးလွပ် တအ် ဍဵု ဇီုကၠာဲ (Filter) ကေုာံ ပံင်ကောံ (Aggregate) ဒေတာ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် မာန် ပြဟ်ပြဟ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် [[ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ]] (AI) တအ် လၟုဟ် မာန် ဗှ် ကေုာံ ကၠိုဟ်ခၠင် တင်ဂၞင် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင် ဗွဲမလောဲသွာ တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် မာန် ခၞံဗဒှ် သ္ၚိအင် တၟိ ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပၟိက် ညးလွပ် တအ် အလဵုအလဵု (Automatically) မာန် ကၠုင် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒေတာဗေ့စ်]] (Database)
* [[သပရက်ရှဳတ်]] (Spreadsheet)
* [[ဂရပ်]] (Graph)
* [[မက်ထရစ်]] (Matrix)

{{Navbox
| name = Data Representation
| title = လဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေင်ထ္ၜးပျး တင်ဂၞင် (Information and Data Representation)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် လဒက်ပတန်
| list1 =
* [[သ္ၚိအင်]] (Table)
* [[လၟေင်တပ်]] (Row)
* [[ကတိုင်]] (Column)
* [[အကွက်]] (Cell)
| group2 = ဗီုရုပ် ကေုာံ ဂရပ်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[ဂရပ်]] (Chart/Graph)
* [[Wikipedia:Red_link|ဂရပ် လစွံ]] (Line chart)
* [[Wikipedia:Red_link|ဂရပ် တိုင်]] (Bar chart)
* [[Wikipedia:Red_link|ဂရပ် မုဟ်စက်]] (Pie chart)
| group3 = ကွတ်ကောန်ပျူတာ
| list3 =
* [[ဒေတာဗေ့စ်]] (Database)
* [[ဒေတာဗေ့စ် မဆက်စပ်]] (Relational database)
* [[သပရက်ရှဳတ်]] (Spreadsheet)
* [[Wikipedia:Red_link|အိပ်က်အေမ်အေလ်]] (HTML)
}}

[[Category:တင်ဂၞင်]]
[[Category:ကွတ်ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:သ္ၚိအင်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>egnt8fhi21wfao2vd81e0ef4ce9odqb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11487</id>
    <revision>
      <id>60343</id>
      <parentid>55906</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:57:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21350" sha1="2y3cvo1og2im7e5bqkh19el5qidqcuk" xml:space="preserve">'''ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Mon textual tradition'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခိုက်အလိုက် ပရေင်ချူလိက် ကေုာံ အာဲကၟာဲ လိက်ပတ် ဂကူမန် မဒက်ပတန် လဝ် နူကဵု ခေတ်တမၠာ တေအ် ရ။ ဂကူမန် တအ်ဝွံ ဒှ် ဂကူ မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ ရးအာရှအဂၞဲ လပါ် ပရေင်ကေတ်နင် ကေုာံ တြးပတိတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ]] (Theravada Buddhism) ရ။ ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု လိက်တၟအ် (Inscriptions)၊ လိက်သၠရိုတ် (Palm-leaf manuscripts)၊ ကေုာံ လိက်ခေါက် (Folded paper) မချူလဝ် ပရူပရာ ဘာသာ၊ ဝင်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ လိက်လင်္ကာ ဂမၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;guillon&quot;&gt;{{cite book |last=Guillon |first=E. |title=The Mons: A Civilization of Southeast Asia |publisher=Siam Society |year=1999 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

ပြဝေဏဳ ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင် ဒေသ သုဝဏ္ဏဘူမိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] (Theory) လိက်ပတ်၊ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Myazedi_inscription_Mon.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လိက်တၟအ် မျစေတဳ (Myazedi Inscription) မချူလဝ် နကဵု ဘာသာမန် တြေံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗုကာံ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန်&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ပံင်ကောံ လဝ် အာဲကၟာဲ မချူလဝ် နကဵု အက္ခရ်မန် သီုဖအိုတ် လတူ ဌာန် ဒၞာဲ နာနာ မပ္တံကဵု တၟအ်၊ ရိုတ်၊ စက္ခူ တအ် ရ။ ပြဝေဏဳ ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ချူ လိက် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု လၟေင် ကမၠောန် ပရေင်မင်မဲ (Preservation)၊ ပရေင်ကၠာဲဘာသာ (Translation)၊ ကေုာံ ပရေင်တြးပတိတ် (Transmission) ပညာ နူကဵု ဇုဇဗဴလ တမၠာ စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် လၟုဟ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု သမိုင်း အာရှအဂၞဲ၊ ဂကူမန် တအ်ဝွံ ဒှ် တၠပညာ မကေတ်နင် လိက်ပတ် နူ အိန္ဒိယ တုဲ ပြံင်လှာဲ ကဵု ကိတ်ညဳ ကု ရမ္သာင် ဒေသ ဇကု ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဒှ် &quot;တမ်ရိုဟ်&quot; (Root) သွက် ပြဝေဏဳ လိက်ပတ် ဂကူ တၞဟ် တအ် မပ္တံကဵု ဗၟာ ကေုာံ သေံ လန်နာ (Lanna) တအ် ကီု ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အက္ခရ်မန် (History and Development of the Mon Script) ==
အက္ခရ်မန် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု အက္ခရ် [[ပလ္လဝ]] (Pallava script) ဍုင်အိန္ဒိယ လပါ်သၠုင်ကျာ ပ္ဍဲ အကြာ ၅ ကဵု ၆ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ တၠပညာ သုတေသန တအ် ပါ်လဝ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လိက်မန် နကဵု ခေတ် အဓိက ၃ သာ် ရ -

* '''မန်တြေံ (Old Mon):''' စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ခေတ် [[ဒွါရဝတဳ]] (Dvaravati) ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ တ္ၚဲဏအ် (၆-၁၁ ဗွဝ်ကၠံ) ကေုာံ ခေတ် [[ဟရိဘုဉ္ဇယျ]] (Haripunjaya)။ လက္ကရဴ ဂှ် ပြးဇး စိုပ် အာ ဍုင်ဗုကာံ (Pagan) ပ္ဍဲ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ။
* '''မန်လဒေါဝ် (Middle Mon):''' ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အခိင် ဍုင်ဟံသာဝတဳ (Hanthawaddy) ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ ၁၄-၁၆ ဗွဝ်ကၠံ။ အခိင် ဏအ်ဝွံ မလိက် မန် ပြံင်လှာဲ အာ ဗီုပြင် ခေတ်တၟိ တုဲ တၠပညာ တအ် စချူ လိက် သၠရိုတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''မန်ခေတ်တၟိ (Modern Mon):''' စနူ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်။ လိက်မန် ခေတ်တၟိ ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် လတူ သဇိုင် မန်လဒေါဝ် ဆဂး နွံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ သဒ္ဒါ ကေုာံ ဝေါဟာရ ညိည ရ။

== ၃။ လိက်တၟအ်မန် ခေတ်တမၠာ (Old Mon Epigraphy) ==
ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဂှ် စတင် လဝ် နကဵု လိက်တၟအ် (Epigraphy) မဒှ် ပရေင်ချူ လိက် လတူ တၟအ် သွက်ဂွံ တန်တဴ အာ ဗွဲမလအ်လ ရ။ လိက်တၟအ် တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ချူလဝ် ပရူ ပရေင်ကဵုဒါန်၊ ဝင် သၟိင်တၠ တအ်၊ ကေုာံ သၞောဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး လိက်တၟအ် မန် အဓိက ဂမၠိုင်
|-
! ယၟု လိက်တၟအ်
! ခေတ် အခိင်ကာလ
! ဌာန် ဒၞာဲ
! တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိက
|-
| လိက်တၟအ် ဖြပထောမ် (Phra Pathom)
| ၆ ဗွဝ်ကၠံ (ဒွါရဝတဳ)
| ဍုင်သေံ (Thailand)
| လိက်တၟအ် မန်တြေံ အိုတ် မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ။
|-
| [[လိက်တၟအ် မျစေတဳ]] (Myazedi Inscription)
| ၁၁၁၃ အေဒဳ
| ဗုကာံ (Pagan)
| ချူလဝ် နကဵု ၄ ဘာသာ (မန်၊ ဗၟာ၊ ပါဠိ၊ ပျူ)။ ထ္ၜးကဵု သြဇာ မန် ပ္ဍဲ ဗုကာံ။
|-
| [[လိက်တၟအ် ရွှေစည်းခုံ]] (Shwezigon Inscription)
| ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ (သၟိင်ကျာန်စစ်သား)
| ဗုကာံ (Pagan)
| ချူလဝ် ဝင် ကေုာံ ဒဒှ် သၟိင် ဍုင်ဗုကာံ နကဵု ဘာသာမန်။
|-
| [[လိက်တၟအ် ကလျာဏဳ]] (Kalyani Inscriptions)
| ၁၄၇၆ အေဒဳ (သၟိင်ဓမ္မစေတဳ)
| ပဲခူး (Bago)
| ချူလဝ် ပရူ ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် သာသနာ ကေုာံ ဂိုဏ် သံဃာ။
|}

== ၄။ ပြဝေဏဳ သၠရိုတ် ကေုာံ လိက်ခေါက် (Palm-leaf and Parabaik Tradition) ==
ၜိုန်ရ လိက်တၟအ် တအ် တန်တဴ လအ် ကီုလေဝ်၊ သွက်ဂွံ ချူ လိက်ပတ် မနွံကဵု ပရူပရာ ဂၠိုင်င် (ဥပမာ - ပိဋကတ် ၃) ဂှ်၊ တၠပညာ မန် တအ် စကာ လိက်သၠရိုတ် (Palm-leaf manuscripts - ''Slapat'') ကေုာံ လိက်ခေါက် (Folded paper - ''Parabaik'') ရ။&lt;ref name=&quot;bauer&quot;&gt;{{cite journal |last=Bauer |first=C. |title=Notes on Mon Epigraphy |journal=Journal of the Siam Society |volume=79 |issue=1 |pages=31-83 |year=1991}}&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံ ကၠောန် သၠရိုတ် ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် ဒးရုဲကေတ် တၞး ရိုတ် မဍိုက်ပေင် တုဲ ဍိုဟ် (Boil) ကေုာံ စဲ ညံင်ဂွံ စက္ခု မာန် ရ။ တုဲမ္ဂး ညးတအ် စကာ ကၞေဟ် (Stylus) ချူ လတူ သၠရိုတ် ဂှ် တုဲ လေတ် ကဵု ကၠေင် သွက်ဂွံ ညာတ် မလိက် ကၠးကၠး ရ။ ဘာလကျာ် (Monasteries) တအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက်ဂွံ ချူ ကူး ကေုာံ မင်မဲ သၠရိုတ် တအ် ဏအ် ရ။ လကျာ် မန် တအ် ဒှ် ညးမင်မဲ အာဲကၟာဲ ဏအ် သွက် ဇရေင် မၞိဟ် တအ် ရ။

== ၅။ လိက်ပတ် ဘာသာ ကေုာံ ပိဋကတ် (Religious Literature and Tripitaka) ==
ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ ကမၠောန် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ်မန် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠာဲဘာသာ (Translation) ကေုာံ ပရေင်ချူ သောင်ကလး (Commentary) လိက် ပိဋကတ် ၃ နူကဵု ဘာသာပါဠိ စိုပ် ဘာသာမန် ရ။

လိက်ပတ် ဘာသာ မပြာကတ် အိုတ် တအ်ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု [[ဇာတ် ၅၅၀]] (Jataka tales - ဇာတ် နိပါတ်) မဒှ် ဝင် ဘဝ တမၠာ ကျာ်တြဲ ရ။ လိက်ဇာတ် တအ်ဝွံ မၞိဟ်တအ် ဒးဂၞပ် ဗွဲမလောန် တုဲ စကာ သွက်ဂွံ တွံ ဓရ် ကေုာံ ကဵု ပညာ လတူ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် လိက် သုတ္တန် ကေုာံ အဘိဓရ် တအ် လေဝ် ဂွံဆဵု ကေတ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ လိက်သၠရိုတ် မန် ရ။

== ၆။ ဝင် ကေုာံ ရာဇာဝင်မန်ဂမၠိုင် (Mon Chronicles and Historical Texts) ==
ပါဲနူကဵု လိက် ဘာသာ တုဲ၊ ဂကူမန် တအ် နွံကဵု ပြဝေဏဳ ချူ ဝင် ရာဇာဝင် (Chronicles) မလှဲလး ရ။ လိက် ဝင် တအ်ဝွံ ချူလဝ် ပရူ ဒဒှ် သၟိင်တၠ၊ ပရေင်ပၞာန်၊ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;fernquest&quot;&gt;{{cite journal |last=Fernquest |first=J. |title=Rajadhirat's Mask of Command: Military Leadership in Burma (c. 1348-1421) |journal=SBBR |volume=4 |issue=1 |pages=1-25 |year=2006}}&lt;/ref&gt;

လိက် ဝင် မပြာကတ် အိုတ် တအ်ဂှ် -
* '''နိဒါန အာရမ္ဘကထာ (Nidana Arambhakatha):''' ချူလဝ် ဝင် သၟိင် မန် မဆက်စပ် ကု ဍုင်သဓီု (Thaton) ကေုာံ ဍုင်မတ္တမ (Martaban)။
* '''[[ရာဇာဓိရာဇ် အရေးတော်ပုံ]] (Rajadhirat Ayedawbon):''' ဒှ် လိက် ဝင် မချူလဝ် ပရူ သၟိင် ရာဇာဓိရာဇ် (King Razadarit) ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် ၄၀ သၞာံ (Forty Years' War) အကြာ ဍုင်ဟံသာဝတဳ ကဵု ဍုင်အင်ဝ (Ava)။ လိက် ဏအ်ဝွံ နွံကဵု အစောံသတ္တိ လိက်ပတ် (Literary merit) သၠုင် ဗွဲမလောန် တုဲ ဗၟာ တအ် လေဝ် ကၠာဲ စကာ လဝ် ကီု ရ။
* '''သၠပတ် ရာဇဝင် (Slapat Rajawan):''' ဝင် ဒဒှ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ ဗွဲအလုံစုံ။

== ၇။ လိက်ကဗျ ကေုာံ လိက်လင်္ကာ (Poetry, Epics and Verses) ==
ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် သီုကဵု လိက်လင်္ကာ (Poetry) ကေုာံ ကဗျ နာနာ သာ် ရ။ လိက် လင်္ကာ မန် ဂှ် ချူလဝ် နကဵု သၞောတ်ဝ် ရမ္သာင် (Metric system) မချိုတ်ပၠိုတ် တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ သွက်ဂွံ ချူ ပရူ ဒဒှ် လိက်ဇာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရူ ဆာန် (Romance) တအ် ရ。 

လိက် လင်္ကာ မပြာကတ် မပ္တံကဵု &quot;လိက်မိၝောအ်ဇၞော်&quot; ကေုာံ &quot;လိက်သၟိင်အသး&quot; တအ်ဝွံ ဒှ် လိက် မၞိဟ်မန် တအ် ဒးဂၞပ် ဗှ် ကေုာံ ဒယှ်ေ ပ္ဍဲ သဘင် ကၞာ တအ် ရ။ ပရေင်ချူ ကဗျ ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု အစောံသတ္တိ ဉာဏ် ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂကူမန် ဗွဲမကၠးကြေဟ် ရ။

== ၈။ သြဇာ လတူ ယေန်သၞာင် အာရှအဂၞဲ ကေုာံ သဳအိုရဳ ဝင် (Influence on Southeast Asia and Historical Theory) ==
နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] (Theory) ဝင် ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင် အာရှအဂၞဲ မ္ဂး၊ ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဒှ် ညးမကဵု သြဇာ အဓိက လတူ ဂကူ တၞဟ် တအ် ရ။ 

ကာလ သၟိင် အနဝ်ရထာ (Anawrahta) ဍုင်ဗုကာံ သီကေတ် ဍုင်သဓီု ပ္ဍဲ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ ညးတေအ် ကေတ်နင် ပိဋကတ် ကေုာံ တၠပညာ မန် တအ် စိုပ် ဗုကာံ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အက္ခရ် ဗၟာ (Burmese script) ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် နူကဵု အက္ခရ် မန် ရးသၟဝ် တေအ် ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ လပါ်သၟဝ်ကျာ ဂှ် လိက်မန် ဟရိဘုဉ္ဇယျ ဝွံ ကဵု လဝ် သြဇာ လတူ ပရေင်ခၞံဗဒှ် လိက် [[လန်နာ]] (Lanna/Tham script) ကီု ရ။&lt;ref name=&quot;aung-thwin&quot;&gt;{{cite book |last=Aung-Thwin |first=M. A. |title=The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma |url=https://archive.org/details/mistsoframannale0000aung |publisher=University of Hawaii Press |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/mistsoframannale0000aung/page/100 100]-110}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ သုတေသန ခေတ်တၟိ (Preservation and Modern Research) ==
ၜိုန်ရ ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဍေဟ်တအ် ဒးဆဵုဂဗ အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လိက်သၠရိုတ် တြေံ တအ်ဝွံ ဒးဒုင် ပလီုပလာ် ဟိုတ်နူ ဥတု၊ စၟ၊ ကေုာံ ပရေင်ဟွံမင်မဲ (Neglect) ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်ဍဵုဍိုက် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ အတိတ် ဂှ်လေဝ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် လ္ၚတ် လိက်မန် ဂွံ အောန် စှ်ေ အာ ရ။

လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဂကောံ သုတေသန ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု [[SEAMEO SPAFA]] (English) ကေုာံ တၠပညာ နူကဵု တက္ကသိုလ် နာနာ တအ် ဂစာန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပရေင်ဒဳဂျဳတေဝ် (Digitization) သွက် လိက်သၠရိုတ် မန် ပ္ဍဲ ဘာလကျာ် မန် ဍုင်သေံ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ ရ။ ပရေင်ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ ရီုဗင် သွက်ဂွံ မင်မဲ အာဲကၟာဲ ဏအ် ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ကၠက် အာ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်မင်မဲ (Future and Continued Preservation) ==
အနာဂတ် ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ပရေင်စိုတ်လုပ်စ မၞိဟ် ဝုတ်ဗၠာဲ ခေတ်တၟိ တအ် ရ။ သွက်ဂွံ ဆက် မင်မဲ အာ ပြဝေဏဳ ဏအ် ဂှ်၊ နွံပၟိက် ဒၟံင် -
* ပရေင်ဗတောန် လိက်မန် ပ္ဍဲ ဘာတန် တအ်။
* ပရေင်ကၠာဲဘာသာ (Translation) လိက်သၠရိုတ် တြေံ တအ် ညံင်ဂွံ စိုပ် လိက်မန် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ဘာသာ အင်္ဂလိက် သွက် ဂၠးတိ ဂွံ တီ။
* ပရေင်စကာ [[အင်တာနက်]] (Internet) ကေုာံ ဒေတာဗေ့ (Databases) သွက်ဂွံ တန်သိပ် လိက်ပတ် တအ် လောဲလောဲ သွာသွာ။

ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဝင် အတိတ် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် ကေုာံ လမျီု ယေန်သၞာင် ဂကူမန် မဒး ဆက် မင်မဲ အာ ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ဏအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အက္ခရ်မန်]] (Mon script)
* [[ဂကူမန်]] (Mon people)
* [[ရာဇာဓိရာဇ်]] (Rajadhirat)
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ]] (Theravada Buddhism)

{{Navbox
| name = Mon Culture and History
| title = ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝင် မန် (Mon Culture and History)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်
| list1 =
* [[ပြဝေဏဳ လိက်ပတ်မန်]] (Mon textual tradition)
* [[အက္ခရ်မန်]] (Mon script)
* [[လိက်တၟအ် မျစေတဳ]] (Myazedi Inscription)
* [[လိက်တၟအ် ကလျာဏဳ]] (Kalyani Inscriptions)
| group2 = ဝင် ကေုာံ ရာဇာဝင်
| list2 =
* [[ရာဇာဓိရာဇ် အရေးတော်ပုံ]] (Rajadhirat Ayedawbon)
* [[ရာဇာဓိရာဇ်]] (Rajadhirat)
* [[ဟံသာဝတဳ]] (Hanthawaddy Kingdom)
* [[ဒွါရဝတဳ]] (Dvaravati)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဂကူမန်]] (Mon people)
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ]] (Theravada Buddhism)
* [[ဇာတ် ၅၅၀]] (Jataka tales)
* [[SEAMEO SPAFA]] (English)
}}

[[Category:ယေန်သၞာင် မန်]]
[[Category:လိက်ပတ်]]
[[Category:ဝင် အာရှအဂၞဲ]]</text>
      <sha1>2y3cvo1og2im7e5bqkh19el5qidqcuk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တ္ၚဲ ၜသ်တဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11547</id>
    <revision>
      <id>60356</id>
      <parentid>56910</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:05:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19151" sha1="9oy5wc3v0aijph07cme2c17w5a3rhj5" xml:space="preserve">'''တ္ၚဲ ၜသ်တဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Bastille Day'', ပြင်သေတ်: ''Fête nationale française'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တ္ၚဲ ကောန်ဂကူ သွက် ဍုင်ပြင်သေတ် (France) မကၠောန်ဗဒှ် လၟိုန် ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၄ ဂျူလာင် ရ။ တ္ၚဲ ဏအ်ဝွံ ဒှ် တ္ၚဲ သမ္တီ မကတဵုဒှ် လဝ် ပရေင်ဗတိုက် သီကေတ် တိုက်ထံင် ၜသ်တဳ (Storming of the Bastille) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၉ မဒှ် လဂံါ အဓိက ပထမအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် [[ပရေင်ကတဵုပၠန် ပြင်သေတ်]] (French Revolution) ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ဍေဟ် သီု ဒှ် တ္ၚဲ သမ္တီ သဘင် ပံင်ကောံ ကောန်ဂကူ (Fête de la Fédération) မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၀ သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရေင်ညဳသၟဟ် ဂကူ ပြင်သေတ် သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;prendergast&quot;&gt;{{cite book |last=Prendergast |first=C. |title=The Fourteenth of July |url=https://archive.org/details/fourteenthofjuly0000pren |publisher=Profile Books |year=2008 |pages=[https://archive.org/details/fourteenthofjuly0000pren/page/15 15]-20}}&lt;/ref&gt;

တ္ၚဲ ၜသ်တဳ ဝွံ ဒှ် သဘင် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ပြင်သေတ် တုဲ၊ ညးတအ် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု ပရေင်စၞောန်ထ္ၜး ပၞာန် (Military parade)၊ ပရေင်ပန် ပၟတ်ပကဴကျာ (Fireworks)၊ ကေုာံ ပရေင်လှေ်ဒယှ်ေ ပ္ဍဲ ဂၠံင်ဍာန် ဂမၠိုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တ္ၚဲ ၜသ်တဳ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ အခိုက်အလိုက် သဘင်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Prise_de_la_Bastille.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ဓဇက် ထ္ၜး ပရေင်ဗတိုက် သီကေတ် တိုက်ထံင် ၜသ်တဳ ပ္ဍဲ ဍုင်ပါရဳ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၄ ဂျူလာင် ၁၇၈၉။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Meaning) ==
ပ္ဍဲ ဍုင်ပြင်သေတ် ဂှ်၊ မၞိဟ် တအ် ဟွံကော်စ &quot;တ္ၚဲ ၜသ်တဳ&quot; (Bastille Day) ပုဟ်၊ ညးတအ် ကော်စ &quot;Fête nationale&quot; (သဘင် ကောန်ဂကူ) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;le 14 juillet&quot; (တ္ၚဲ ၁၄ ဂျူလာင်) ရ။ ယၟု &quot;Bastille Day&quot; ဝွံ ဒှ် ယၟု ညးဍုင် အင်္ဂလိက် ကေုာံ ဍုင် တၞဟ် တအ် မကော်စ သွက်ဂွံ သမ္တီ လောဲသွာ ရ။

တိုက်ထံင် ၜသ်တဳ (Bastille) ဝွံ ပ္ဍဲ အခိင် တေအ် ဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်အုပ်ဓုပ် က္ဍိုပ်ကြံင် ဨကရာဇ် (Absolute monarchy) ဍုင်ပြင်သေတ် ရ။ ပရေင်ဗတိုက် သီကေတ် ဍေဟ် ဝွံ ဂွံအဓိပ္ပါယ် ပရေင်တးပါဲ သၞောတ် ဨကရာဇ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် တၟိ မနွံကဵု ဗၠးၜး (Liberty)၊ တုပ်သၟဟ် (Equality) ကေုာံ ဓဝ်ကောဒေအ် (Fraternity) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ ကိုပ်ကၠာ (History and Background) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၉ ဂှ်၊ ဍုင်ပြင်သေတ် ဒးဆဵုဂဗ အခက်အခုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇၞော် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်စကာ သြန် ဟွံမဲ ကဵု သၞောတ် နူကဵု ဨကရာဇ် လူးဝစ် ၁၆ (Louis XVI) ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ လီုလာ် ရ။ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဒးဒုင် ကံက် အခေါန် ဇြိုင်ဇြိုင် တုဲ၊ ဂကောံ သၟိင်တၠ ကေုာံ လကျာ် တအ် ဟွံဒး ကဵု အခေါန် ရ။&lt;ref name=&quot;schama&quot;&gt;{{cite book |last=Schama |first=S. |title=Citizens: A Chronicle of the French Revolution |url=https://archive.org/details/citizenschronicl00scha_1 |publisher=Knopf |year=1989 |pages=[https://archive.org/details/citizenschronicl00scha_1/page/389 389]-400}}&lt;/ref&gt;

ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ဍုင် [[ပါရဳ]] (Paris) တအ် စကတဵုပၠန် တုဲ ဂၠာဲ လွဟ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဇကု ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် တိုက်ထံင် ၜသ်တဳ ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ တန်သိပ် လဝ် ခဲယမ်း ကေုာံ မယမ်း ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၃။ ပရေင်ဗတိုက် ၜသ်တဳ (Storming of the Bastille) ==
ပ္ဍဲ နူဂံက် စၟတ်တ္ၚဲ ၁၄ ဂျူလာင် သၞာံ ၁၇၈၉ ဂှ်၊ ဂကောံ မၞိဟ် မထေဲသေက် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင်ပါရဳ (မၞိဟ် ၜိုတ် မွဲ လ္ၚီ) ကောံ ကၠုင် ဂတ တိုက်ထံင် ၜသ်တဳ ရ။ ညးတအ် အာတ်မိက် သွက်ဂွံ ပအပ် ကဵု မယမ်း တအ် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ရ။ 

အုပ်ဓုပ် တိုက်ထံင် ညးမနွံယၟု မာကွိစ် ဒဳ လဝ်နေ (Marquis de Launay) တးပါဲ တုဲ၊ ပရေင်ပန်ရေင်သကအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ကြဴနူ ပန်ရေင်သကအ် ပွိုင် ၄ နာဍဳ တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် သီကေတ် တိုက်ထံင် ဏအ် မာန် အာ ရ။ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ကောန်ထံင် နွံ ဆ ၇ တၠ ဓဝ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်အံင်ဇၞး ဏအ်ဝွံ ကဵု ဒြဟတ် စိုတ် ကု ဂကူ ပြင်သေတ် သီုဖအိုတ် ညံင်ဂွံ ဆက် ဗတိုက် အာ သၞောတ် ဨကရာဇ် ရ။&lt;ref name=&quot;lusebrink&quot;&gt;{{cite book |last=Lüsebrink |first=H.-J. |author2=Reichardt, R. |title=The Bastille: A History of a Symbol of Despotism and Freedom |url=https://archive.org/details/bastillehistoryo0000luse |publisher=Duke University Press |year=1997 |pages=[https://archive.org/details/bastillehistoryo0000luse/page/45 45]-55}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဝင် အဓိက မဆက်စပ် ကု တ္ၚဲ ၜသ်တဳ
|-
! စၟတ်တ္ၚဲ
! ပရေင်ဒဒှ်
! အဓိပ္ပါယ်
|-
| ၁၄ ဂျူလာင် ၁၇၈၉
| ဗတိုက် သီကေတ် တိုက်ထံင် ၜသ်တဳ
| ဒတုံစှ်ေ သၞောတ် ဨကရာဇ် က္ဍိုပ်ကြံင် ကေုာံ စတင် ပရေင်ကတဵုပၠန်။
|-
| ၁၄ ဂျူလာင် ၁၇၉၀
| သဘင် ပံင်ကောံ ကောန်ဂကူ (Fête de la Fédération)
| သမ္တီ ပရေင်ညဳသၟဟ် အလုံ ဍုင်ပြင်သေတ်။
|-
| ၆ ဂျူလာင် ၁၈၈၀
| သၞောဝ်ဥပဒေ Benjamin Raspail
| စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲ ဏအ် နဒဒှ် တ္ၚဲ ကောန်ဂကူ တရာဝ်ဝင်။
|}

== ၄။ သဘင် ပံင်ကောံ ကောန်ဂကူ (Fête de la Fédération) ==
မွဲ သၞာံ လက္ကရဴ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၄ ဂျူလာင် ၁၇၉၀ ဂှ်၊ အလဵုအသဳ တၟိ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင် ဇၞော် မွဲ မကော်စ Fête de la Fédération ပ္ဍဲ ကၠအ် ပၞာန် Champ de Mars ဍုင်ပါရဳ ရ။ တင်ရန်တၟအ် သဘင် ဏအ်ဝွံ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ပရေင်ညဳသၟဟ် (Unity) ဂကူ ပြင်သေတ် သီုဖအိုတ် မဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ဆီပါ် ရ။ ဨကရာဇ် လူးဝစ် ၁၆ သီုကဵု ညးစၞး နူ ဒေသ နာနာ တအ် တိုန်စိုပ် တုဲ ဒုင် ကတိ သစ္စာ ကု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် တၟိ ရ။

== ၅။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ တ္ၚဲကောန်ဂကူ (Legislation as National Day) ==
ၜိုန်ရ သဘင် ပံင်ကောံ ကောန်ဂကူ ဝွံ ကၠောန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၀ ကီုလေဝ်၊ တ္ၚဲ ဏအ် ဟွံဒှ် တ္ၚဲ သမ္တီ တရာဝ်ဝင် ဏီ ရ။ စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် သမ္မတ တတိယ (Third Republic) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၀ ဂှ်မှ၊ အမာတ် ညးမနွံယၟု ဗေန်ဂျာမေန် ရာသပိုင် (Benjamin Raspail) ပတိုန် ဂလာန် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ၁၄ ဂျူလာင် နဒဒှ် တ္ၚဲ ကောန်ဂကူ ရ။ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၆ ဂျူလာင် ၁၈၈၀ ဂှ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဏအ် ဒှ် အာ ဒတန် တုဲ စကၠောန်ဗဒှ် ကၠုင် လၟိုန် ရ။&lt;ref name=&quot;gildea&quot;&gt;{{cite book |last=Gildea |first=R. |title=Children of the Revolution: The French, 1799-1914 |url=https://archive.org/details/childrenofrevolu00gild |publisher=Harvard University Press |year=2008 |pages=[https://archive.org/details/childrenofrevolu00gild/page/250 250]-255}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ အခိုက်အလိုက် သဘင် ကေုာံ ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ် (Traditions and Celebrations) ==
တ္ၚဲ ၜသ်တဳ ဝွံ ဒှ် တ္ၚဲ ကၟာတ် ရုင် အလဵုအသဳ ပ္ဍဲ ဍုင်ပြင်သေတ် တုဲ၊ ညးတအ် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု အခိုက်အလိုက် နာနာ -
* '''ပရေင်ပန် ပၟတ်ပကဴကျာ (Fireworks):''' ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒၞာဲ၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ပါရဳ မ္ဂး ညးတအ် ပန် ပၟတ်ပကဴကျာ လက္ကရဴ တိုင် အဳဖယ် (Eiffel Tower) ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် ရ။
* '''သဘင် လှေ် ပၟတ်သၟိင် (Bals des pompiers):''' ဒှ် အခိုက်အလိုက် မွဲ မစတင် လဝ် နူ အကြာ သၞာံ ၁၉၃၀ မဒှ် သဘင် လှေ်ဒယှ်ေ ပ္ဍဲ ရုင် ပၟတ်သၟိင် (Fire stations) တအ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒၞာဲ သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ဝေင် မိပ်မိပ် ရ။

== ၇။ ပရေင်စၞောန်ထ္ၜး ပၞာန် (Champs-Élysées Military Parade) ==
ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၜသ်တဳ ဂှ် ဒှ် ပရေင်စၞောန်ထ္ၜး ပၞာန် မကၠောန်ဗဒှ် လတူ ဂၠံင် ဇၞော် ရှံအေလဳဇြေ (Champs-Élysées) ပ္ဍဲ ဍုင်ပါရဳ ရ။ ပရေင်စၞောန်ထ္ၜး ဏအ်ဝွံ ဒှ် ပရေင်ထ္ၜး ပၞာန် မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ တြေံအိုတ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ မဆက် ကၠောန် ကၠုင် လၟိုန် နူ သၞာံ ၁၈၈၀ ရ။

သမ္မတ ဍုင်ပြင်သေတ် ကေုာံ ကၟုဲ တၟေင် ဂၠးတိ တအ် တိုန်စိုပ် လၟိုန် ရ။ ကဏ္ဍ မကျေဝ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပဝ် တတ် အကာသ နကဵု က္ၜင်ကျာ ပၞာန် ပြင်သေတ် (Patrouille de France) မဗလး ဓါတ်ယက် အသာ် ဗကေတ်၊ ပုင်၊ သာ်ဍာ်မင် မဒှ် အသာ် အလာံ ပြင်သေတ် ရ။

== ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Impact) ==
တ္ၚဲ ၜသ်တဳ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ တ္ၚဲ မိပ်မြဟ် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မထ္ၜးကဵု အစောံသတ္တိ ညးဍုင်ကွာန် (People's power) မာန် ပလီုပလာ် သၞောတ် အာဏာရှင် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်ကတဵုပၠန် ပြင်သေတ် ဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဂၠံင်တရဴ သွက် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ခေတ်တၟိ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ အလာံ ပိ အသာ် ပြင်သေတ် ကေုာံ ဒွက် ကောန်ဂကူ &quot;La Marseillaise&quot; ဂှ်လေဝ် ဒှ် သင်္ကေတ မဆက်စပ် ကု သဘင် ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;popkin&quot;&gt;{{cite book |last=Popkin |first=J. D. |title=A New World Begins: The History of the French Revolution |publisher=Basic Books |year=2019 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Global Celebrations) ==
ဟိုတ်နူကဵု ဝင် ပရေင်ကတဵုပၠန် ပြင်သေတ် ဝွံ နွံ သြဇာ လတူ ဂၠးတိ ဂှ်ရ၊ တ္ၚဲ ၜသ်တဳ ဂှ် ညးတအ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် တၞဟ် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီု ရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မဟီု အရေဝ် ပြင်သေတ် (Francophone) ကေုာံ ဒေသ မနွံ ညးဍုင် ပြင်သေတ် တအ် ရ။

* '''အမေရိကာန်:''' ပ္ဍဲ ဍုင် New Orleans ကဵု New York တအ်ဂှ် ကၠောန် သဘင် စၞစ ပြင်သေတ် ကေုာံ ပရေင်လှေ်ဒယှ်ေ ရ။
* '''ဗြိတိန်:''' ပ္ဍဲ ဍုင်လာန်ဒါန် (London) လေဝ် ကၠောန်ဗဒှ် လၟိုန် ဟိုတ်နူ နွံ မၞိဟ် ပြင်သေတ် မံင် ဂၠိုင် ရ။

== ၁၀။ လကျာ် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ဝင် (Conclusion and Historical Legacy) ==
တ္ၚဲ ၜသ်တဳ ဝွံ ဒှ် တ္ၚဲ မထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေင်ဗၠးၜး (Liberty) ဝွံ မာန် ကလိဂွံ နကဵု ပရေင်ညဳသၟဟ် ညးဍုင်ကွာန် သၟး ရ။ ၜိုန်ရ ပရေင်ကတဵုပၠန် ပြင်သေတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် လဝ် လအ် ကီုလေဝ်၊ အာဲကၟာဲ ဝင် ဍေဟ် မပ္တံကဵု သၞောဝ် အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် (Declaration of the Rights of Man) ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ သဘင် တ္ၚဲ ၜသ်တဳ ဂှ် သွက် ဍုင်ပြင်သေတ် မ္ဂး ဒှ် တ္ၚဲ မကလေင် ညာတ် မိပ် လတူ ဝင် ဇကု ကေုာံ ထ္ၜး ပရေင်ညဳသၟဟ် အလုံ မွဲ ကောန်ဂကူ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပရေင်ကတဵုပၠန် ပြင်သေတ်]] (French Revolution)
* [[ဍုင်ပြင်သေတ်]] (France)
* [[ပါရဳ]] (Paris)
* [[သဘင် ကောန်ဂကူ]] (National Day)

{{Navbox
| name = French Revolution
| title = ပရေင်ကတဵုပၠန် ပြင်သေတ် ကေုာံ ဝင် (French Revolution and History)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ပရေင်ဒဒှ် အဓိက
| list1 =
* [[တ္ၚဲ ၜသ်တဳ]] (Bastille Day)
* [[ပရေင်ကတဵုပၠန် ပြင်သေတ်]] (French Revolution)
* [[သဘင် ပံင်ကောံ ကောန်ဂကူ]] (Fête de la Fédération)
| group2 = သင်္ကေတ ကောန်ဂကူ
| list2 =
* [[အလာံ ပြင်သေတ်]] (Flag of France)
* [[လ မာသေလေ့သ်]] (La Marseillaise)
* [[ဗၠးၜး၊ တုပ်သၟဟ်၊ ဓဝ်ကောဒေအ်]] (Liberté, égalité, fraternité)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဍုင်ပြင်သေတ်]] (France)
* [[ပါရဳ]] (Paris)
* [[တ္ၚဲ ကောန်ဂကူ]] (National Day)
* [[သၞောတ် ဨကရာဇ်]] (Monarchy)
}}

[[Category:ဝင် ပြင်သေတ်]]
[[Category:တ္ၚဲ ကောန်ဂကူ]]
[[Category:ပရေင်ကတဵုပၠန် ပြင်သေတ်]]</text>
      <sha1>9oy5wc3v0aijph07cme2c17w5a3rhj5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အက္ခရ် မန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11679</id>
    <revision>
      <id>60422</id>
      <parentid>57167</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:06:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20849" sha1="dalply0k2bq0nopw5lrcya3og7d1qb1" xml:space="preserve">'''အက္ခရ် မန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Mon script'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် အက္ခရ် မချူ လိက် သွက် [[အရေဝ်မန်]]၊ တုဲ ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ အက္ခရ် အဗူဂဳဒါ (Abugida) မဆေင်စပ် ကု ဂကောံ ဘာသာ ဗြဟ္မဳ (Brahmic family) ရ။ အက္ခရ် ဏအ်ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် နူကဵု အက္ခရ် ပလ္လဝ (Pallava script) နူကဵု သမၠုင်ကျာ အိန္ဒိယ ပ္ဍဲ အခိင် အကြာ ဗွဝ်ကၠံ ၆ ကဵု ၈ တေအ် ရ။ လိက်တၟအ် မန် တြေံအိုတ် တအ်ဂှ် ဂွံ ဆဵု ကေတ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင်သေံ (ဒေသ ဒွါရဝတဳ) ကေုာံ လပါ် သမၠုင်ကျာ ဍုင်ဗၟာ ရ။&lt;ref name=&quot;jenny&quot;&gt;{{cite book |last=Jenny |first=M. |title=The Mon Language: An Outline of its History and Structure |publisher=Mon-Khmer Studies |year=2015 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt;

အက္ခရ် မန် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ရးအာရှအဂၞဲ၊ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် လဒက်ပတန် အက္ခရ် ဗၟာ (Burmese script) ကေုာံ ကဵု လဝ် သြဇာ လတူ အက္ခရ် လာန်နာ (Lanna) ကေုာံ အက္ခရ် တၞဟ် တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ အက္ခရ် မန် ဝွံ စကာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ၊ လိက်ပတ်၊ ဘာသာရေး၊ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ယေန်သၞာင် ဂကူမန် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အက္ခရ် မန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် အက္ခရ်၊ ရမ္သာင်၊ ကေုာံ နည်းပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Myazedi_pillar.jpg|thumb|right|300px|လိက်တၟအ် မြစေတဳ (Myazedi Inscription) မချူလဝ် နကဵု အက္ခရ် မန် တြေံ ကေုာံ အရေဝ် တၞဟ် ပိ ဘာသာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၁၁၃ အေဒဳ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;အက္ခရ် မန်&quot; ဝွံ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သိပ္ပံ ဘာသာဗေဒ မ္ဂး ဒှ် သၞောတ် ချူ လိက် (Writing system) မတန်တဴ လတူ အဗူဂဳဒါ (Abugida) ရ။ အဗူဂဳဒါ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် မ ဗျည် နွံကဵု ရမ္သာင် သွိုရ် မတန်တဴ အလဵုအလဵု (Inherent vowel)၊ ဥပမာ ပ္ဍဲ အရေဝ် မန် မ္ဂး ရမ္သာင် &quot;အ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;အေ&quot; ရ။ 

အက္ခရ် မန် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဗီုပြင် ခ္ဍမ်ခ္ဍမ် (Circular shape) ရ။ ဟိုတ် မဂွံ ဒှ် ဗီုပြင် ခ္ဍမ်ခ္ဍမ် ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် ကၠာ တေအ် ညးတအ် ချူ လိက် လတူ သၠရိုတ် (Palm leaves) နကဵု ကၞေဟ် ဇုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပသဲ ရ။ ယဝ်ရ ချူ နကဵု ဓရီု တပ်တပ် ကေုာံ ကၠေင် မ္ဂး၊ သၠရိုတ် တအ် မာန် ထကး လီုလာ် အာ ပြဟ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အက္ခရ် မန် ဂှ် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် နဒဒှ် ဗီုပြင် ခ္ဍမ်ခ္ဍမ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ လဒက်ပတန် (History and Origin) ==
ဝင် အက္ခရ် မန် ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ကောန်ဂကူ မန်-ခမာ (Mon-Khmer) ကေုာံ တၠပညာ ဗြဟ္မဏ နူ ဍုင် အိန္ဒိယ သမၠုင်ကျာ ရ။ တၠပညာ သုတေသန ဝင် မပ္တံကဵု မိုက်ကယ် အံင်သွင် (Michael Aung-Thwin) ကေုာံ ခရစ်သတဳယန် ဗའာ (Christian Bauer) တအ် ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ် မန် တြေံအိုတ် ဂှ် ကၠုင် နူ အက္ခရ် ပလ္လဝ ရ။&lt;ref name=&quot;bauer&quot;&gt;{{cite journal |last=Bauer |first=C. |title=Notes on Mon Epigraphy |journal=Journal of the Siam Society |volume=79 |issue=1 |pages=31-83 |year=1991}}&lt;/ref&gt;

ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အက္ခရ် မန် ပါ်လဝ် ပိ ခေတ် -
* '''မန် တြေံ (Old Mon):''' ဂွံ ဆဵု ကေတ် ပ္ဍဲ လိက်တၟအ် ဍုင် နခောန်ပထောမ် (Nakhon Pathom) ကေုာံ သာရပူရဳ (Saraburi) ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ။ (ဗွဝ်ကၠံ ၆ - ၁၁)
* '''မန် လဒေါဝ် (Middle Mon):''' ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ဍုင်ဗဂေါ။ လိက်တၟအ် သီကလျာဏဳ ဒှ် သက်သဳ အဓိက ရ။ (ဗွဝ်ကၠံ ၁၅ - ၁၇)
* '''မန် ခေတ်တၟိ (Modern Mon):''' ဒှ် အက္ခရ် မစကာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လိက်ပတ် တ္ၚဲဏအ်၊ မဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ကြဴနူ ပရေင်ကျ ပၞာန် အံင်ဇေယျ။ (ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ - လၟုဟ်)

== ၃။ အက္ခရ် ဗျည်ဂမၠိုင် (Consonants) ==
အက္ခရ် မန် ခေတ်တၟိ ဝွံ နွံ ဗျည် သီုဖအိုတ် ၃၅ မ (၃၅ တူ) ရ။ ဗျည် တအ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဌာန် ကတဵုဒှ် ရမ္သာင် ကေုာံ ဂကူ ရမ္သာင် &quot;သာ&quot; (Light register / a-register) ကဵု ရမ္သာင် &quot;ဇြိုင်&quot; (Heavy register / e-register) ရ။ 

{| class=&quot;wikitable center&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး အက္ခရ် ဗျည် မန် ၃၅ မ
|-
! ဝဂ် (Group) !! သာ (a-vowel) !! သာ (a-vowel) !! ဇြိုင် (e-vowel) !! ဇြိုင် (e-vowel) !! ဇြိုင် (Nasal)
|-
| '''က-ဝဂ် (Velar)''' || က (k) || ခ (kh) || ဂ (g) || ဃ (gh) || င (ng)
|-
| '''စ-ဝဂ် (Palatal)''' || စ (c) || ဆ (ch) || ဇ (j) || ၛ (jh) || ည (ny)
|-
| '''ဋ-ဝဂ် (Retroflex)''' || ဋ (ṭ) || ဌ (ṭh) || ဍ (ḍ) || ဎ (ḍh) || ဏ (ṇ)
|-
| '''တ-ဝဂ် (Dental)''' || တ (t) || ထ (th) || ဒ (d) || ဓ (dh) || န (n)
|-
| '''ပ-ဝဂ် (Labial)''' || ပ (p) || ဖ (ph) || ဗ (b) || ᨓ/ဘ (bh) || မ (m)
|-
| '''အဝဂ် (Misc)''' || ယ (y) || ရ (r) || လ (l) || ဝ (w) || သ (s)
|-
| '''အဝဂ် (Misc)''' || ဟ (h) || ဠ (ḷ) || ၜ (ɓ) || အ (a) || ၝ (mb)
|}

တင်စၟတ်: အက္ခရ် ၜ (ba) ကေုာံ ၝ (mha) တအ်ဝွံ ဒှ် အက္ခရ် မတၞဟ်ခြာ သွက် အရေဝ် မန် တုဲ ဟွံမဲ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဗြဟ္မဳ အဓိက တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;jenny&quot;/&gt;

== ၄။ သระ ကေုာံ သင်္ကေတ သွိုရ်ဂမၠိုင် (Vowels and Diacritics) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် အက္ခရ် မန် ဂှ်၊ သွိုရ် ဝွံ နွံ ၜါ သာ် - သွိုရ် မတန်တဴ ကေတ်ကေတ် (Independent vowels) ကေုာံ သွိုရ် မဒး ဍိုက် လတူ ဗျည် (Dependent vowels/Diacritics) ရ။ 

* '''သွိုရ် အလဵု (Independent vowels):''' ဣ (i), ဤ (ī), ဥ (u), ဦ (ū), ဧ (e), ဩ (o)။ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ ပ္ဍဲ လိက် ပါဠိ။
* '''သင်္ကေတ သွိုရ် (Dependent vowels):''' 
  * ာ (ā) - ဥပမာ က + ာ = ကာ (ka)
  * ိ (i) - ဥပမာ က + ိ = ကိ (ki)
  * ဳ (ī) - ဥပမာ က + ဳ = ကဳ (kī)
  * ု (u) - ဥပမာ က + ု = ကု (ku)
  * ူ (ū) - ဥပမာ က + ူ = ကူ (kū)
  * ေ (e) - ဥပမာ က + ေ = ကေ (ke)
  * ဲ (ai) - ဥပမာ က + ဲ = ကဲ (kai)
  * ော (o) - ဥပမာ က + ော = ကော (ko)
  * ဴ (ao) - ဥပမာ က + ဴ = ကဴ (kao)

ဟိုတ်နူကဵု ဗျည် မန် ပါ်လဝ် ရမ္သာင် သာ ကဵု ဇြိုင် ဂှ်ရ၊ ကာလ ပံင် ကု သွိုရ် မ္ဂး ရမ္သာင် တိတ် တၞဟ်ခြာ အာ ရ။ ဥပမာ: &quot;ကာ&quot; တိတ် ရမ္သာင် &quot;ka&quot; တုဲ၊ &quot;ဂာ&quot; တိတ် ရမ္သာင် &quot;gèa&quot; (ရမ္သာင် ဇြိုင်) ရ။

== ၅။ ဗျည် ကၟက် ကေုာံ လဒက်ပတန် ဝေါဟာရ (Medials and Syllable Structure) ==
ဝေါဟာရ မန် မွဲ မ္ဂး လဒက်ပတန် နကဵု (၁) ဗျည် တမ် (၂) ဗျည် ကၟက် (၃) သွိုရ် ကေုာံ (၄) ဗျည် အုပ်နိဂီု မာန် ရ။ ဗျည် ကၟက် (Medials) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ မစုတ် လပါ် သၟဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး အကြာ ဗျည် တမ် သွက်ဂွံ ပံင် ရမ္သာင် ရ။ 

ဗျည် ကၟက် အဓိက ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု -
* '''ျ (ယ-ကၟက်):''' က + ျ = ကျ (kya)
* '''ြ (ရ-ကၟက်):''' က + ြ = ကြ (kra)
* '''ွ (ဝ-ကၟက်):''' က + ွ = ကွ (kwa)
* '''ှ (ဟ-ကၟက်):''' မ + ှ = မှ (mha)

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ အက္ခရ် မန် ဝွံ နွံကဵု ဗျည် ကၟက် အထူး မပ္တံကဵု ၞ (န-ကၟက်)၊ ၟ (မ-ကၟက်)၊ ကေုာံ ၠ (လ-ကၟက်) မဒှ် အရာ တၞဟ်ခြာ နူကဵု အက္ခရ် ဗၟာ ရ။ ဥပမာ - ကၞိ (kni - rat)၊ ကၟာ (kma - frog)၊ ကၠဵု (klo - dog) တအ် ရ။

== ၆။ သင်္ချာ ကေုာံ ဂၞန် မန် (Mon Numerals) ==
သၞောတ် ဂၞန် သင်္ချာ မန် (Mon numerals) ဝွံ နွံ ဗီုပြင် မတုပ် ကဵု ဂၞန် ဗြဟ္မဳ တၞဟ် တအ် ကီု၊ ဆဂး ဍေဟ် နွံကဵု လဒက်ပတန် ခ္ဍမ်ခ္ဍမ် အတိုင် အက္ခရ် ဗျည် မန် ရ။

* ၀ (သုည - 0)
* ၁ (မွဲ - 1)
* ၂ (ၜါ - 2)
* ၃ (ပိ - 3)
* ၄ (ပန် - 4)
* ၅ (မသုန် - 5)
* ၆ (တြဴ - 6)
* ၇ (ထပှ် - 7)
* ၈ (ဒစာံ - 8)
* ၉ (ဒစိတ် - 9)
* ၁၀ (စှ် - 10)

သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လအိတ် ဝါကျ ဂှ် စကာ ပုဒ် ဍောတ် &quot;။&quot; ကေုာံ ပုဒ် ဇၞော် &quot;༎&quot; ရ။

== ၇။ သြဇာ လတူ အက္ခရ် တၞဟ်ဂမၠိုင် (Influence on Other Scripts) ==
အက္ခရ် မန် ဝွံ ကဵု လဝ် သြဇာ ဗွဲမဇၞော် လတူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အက္ခရ် လိက်ပတ် ပ္ဍဲ ရးအာရှအဂၞဲ ရ။

* '''အက္ခရ် ဗၟာ (Burmese script):''' ကြဴနူ သၟိင် အနဝ်ရထာ (Anawrahta) သီ ဂွံ ဍုင်သဓီု (Thaton) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၀၅၇ တုဲ၊ ဂကူ ဗၟာ တအ် လ္ၚတ် ကေတ် အက္ခရ် မန် တုဲ ခၞံဗဒှ် လိက်ပတ် ဗၟာ ရ။ လိက်တၟအ် ဗၟာ တြေံအိုတ် တအ်ဂှ် စကာ လဝ် ဗီုပြင် အက္ခရ် မန် သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;aung-thwin&quot;&gt;{{cite book |last=Aung-Thwin |first=M. |title=The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma |url=https://archive.org/details/mistsoframannale0000aung |publisher=University of Hawaii Press |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/mistsoframannale0000aung/page/45 45]-55}}&lt;/ref&gt;
* '''အက္ခရ် ကရေင် (Karen scripts):''' အက္ခရ် ကရေင် သကောဝ် ကေုာံ ပိုး (S'gaw and Pwo Karen) တအ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နူကဵု အက္ခရ် မန် ရ။
* '''အက္ခရ် လာန်နာ ကေုာံ တာဲသာမ် (Lanna and Tai Tham scripts):''' အက္ခရ် မန် ဟရိဘုဉ္ဇယ (Hariphunchai) ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဍုင်သေံ ဂှ် ကဵု လဝ် သြဇာ လတူ အက္ခရ် တာဲသာမ် မစကာ ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။

== ၈။ လိက်တၟအ် ဝင် မပြာကတ်ဂမၠိုင် (Notable Historical Inscriptions) ==
သက်သဳ အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အက္ခရ် မန် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ လိက်တၟအ် (Inscriptions) တအ် ရ။ 

* '''လိက်တၟအ် မြစေတဳ (Myazedi Inscription):''' ညးကော်စ &quot;ရဝ်သေတ္တာ သတုံ ဍုင်ဗၟာ&quot; (Rosetta Stone of Burma)၊ ခၞံလဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၁၁၃။ ချူ လဝ် နကဵု အက္ခရ် မန်၊ ပျူ (Pyu)၊ ဗၟာ၊ ကေုာံ ပါဠိ ရ။ ဏအ်ဝွံ ဒှ် သက်သဳ ဒဒှ်ရ အက္ခရ် မန် ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ဍိုက်ပေင် အာ ရ။&lt;ref name=&quot;lieberman&quot;&gt;{{cite book |last=Lieberman |first=V. |title=Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800-1830 |url=https://archive.org/details/strangeparallels0000lieb |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/strangeparallels0000lieb/page/112 112]-118}}&lt;/ref&gt;
* '''လိက်တၟအ် သီ ကလျာဏဳ (Kalyani Inscriptions):''' ခၞံလဝ် နကဵု သၟိင် ဓမ္မစေတဳ (Dhammazedi) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၄၇၆ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗဂေါ။ လိက်တၟအ် ဏအ် ချူ လဝ် ပရူ ဝင် သာသနာ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် မန် နကဵု အက္ခရ် မန် လဒေါဝ် ရ။

== ၉။ လွပ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ ယူနဳကုဒ် (Digital Usage and Unicode) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် တ္ၚဲဏအ်၊ အက္ခရ် မန် ဝွံ ဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲ သၞောတ် '''ယူနဳကုဒ်''' (Unicode Standard) အလုံ ဂၠးတိ ရ။ အက္ခရ် မန် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ &quot;Myanmar Block&quot; မစတမ် နူ `U+1000` စဵုကဵု `U+109F` ရ။

ဆဂး အက္ခရ် မန် နွံကဵု တင်ဂၞင် အထူး မပ္တံကဵု ဗျည် `ၜ` (`U+102B`)၊ `ၝ` (`U+105D`) ကေုာံ သွိုရ် မန် တၞဟ် တအ် ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဂကူမန် တအ် စကာ သၞောတ် ဖေါင့် ဇော်ဂျဳ (Zawgyi-Mon) မဟွံကိတ်ညဳ ကု ယူနဳကုဒ်၊ ဆဂး လၟုဟ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ စကာ ယူနဳကုဒ် အလုံစုံ (ဥပမာ - Padauk, Pyidaungsu, Mon3) ဂှ် အံင်ဇၞး ကၠုင် တုဲ လိက်ပတ် မန် လတူ အင်တာနက် ဂွံ ဒတူလိုင် ခိုင်ကၠိုက် ကၠုင် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (Future and Preservation) ==
အနာဂတ် အက္ခရ် မန် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ရ။ ပရေင်ပညာ ဒုင်သဇိုင် ဘာသာ မိ (MTB-MLE) ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန် ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် အဓိက သွက်ဂွံ ဗတောန် အက္ခရ် မန် ကု ကောန်ၚာ် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;south&quot;&gt;{{cite book |last=South |first=A. |title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake |url=https://archive.org/details/monnationalismci0000sout |publisher=Routledge |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/monnationalismci0000sout/page/150 150]-160}}&lt;/ref&gt;

တုဲပၠန်၊ ပရေင်ချူ လိက်ပတ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် (Mon Wikipedia)၊ ပရေင်ကၠာဲ ဘာသာ ပ္ဍဲ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital translation)၊ ကေုာံ ပရေင်စကာ အက္ခရ် မန် ပ္ဍဲ မဳဒဳယာ ဇာမၞိဟ် (Social media) တအ်ဝွံ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ တၟိ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် အက္ခရ် ဏအ် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ကၠက် အာ ရ။ ၜိုန်ရ နွံကဵု ပြသၞာ သြဇာ အရေဝ် ဗၟာ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ချဳဓရာင် သၟတ် မန် တအ် ပကဵု ညံင် အက္ခရ် မန် ဂွံ ဆက် ဂျိုင်သှ်ေ တန်တဴ အာ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အရေဝ်မန်]] (Mon language)
* [[ဂကူမန်]] (Mon people)
* [[အဗူဂဳဒါ]] (Abugida)
* [[လိက်တၟအ် မြစေတဳ]] (Myazedi Inscription)

{{Navbox
| name = Brahmic scripts
| title = အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ ကေုာံ သၞောတ် ချူ လိက် (Brahmic Scripts and Writing Systems)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ရးအာရှအဂၞဲ
| list1 =
* [[အက္ခရ် မန်]] (Mon script)
* [[အက္ခရ် ဗၟာ]] (Burmese script)
* [[အက္ခရ် သေံ]] (Thai script)
* [[အက္ခရ် ခမာ]] (Khmer script)
* [[အက္ခရ် လာန်နာ]] (Tai Tham script)
| group2 = တမ်မူလ
| list2 =
* [[အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ]] (Brahmi script)
* [[အက္ခရ် ပလ္လဝ]] (Pallava script)
* [[အဗူဂဳဒါ]] (Abugida)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[အရေဝ်မန်]] (Mon language)
* [[ယူနဳကုဒ်]] (Unicode)
* [[ဘာသာဗေဒ]] (Linguistics)
* [[ဝင် လိက်ပတ်]] (History of writing)
}}

[[Category:အက္ခရ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဂကူမန်]]
[[Category:အရေဝ်မန်]]
[[Category:ဘာသာဗေဒ]]</text>
      <sha1>dalply0k2bq0nopw5lrcya3og7d1qb1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အက္ခရ် ပလ္လဝ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11680</id>
    <revision>
      <id>60465</id>
      <parentid>57007</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:44:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20762" sha1="er2ruosl8os1oxvvn2177yyywwuj9iz" xml:space="preserve">'''အက္ခရ် ပလ္လဝ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Pallava script'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် အက္ခရ် ချူလိက် (Writing system) တြေံ မွဲ မလုပ် လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ အက္ခရ် [[အဘူဂဳဒါ]] (Abugida) တုဲ၊ မစတင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် လဝ် ပ္ဍဲကဵု လက်ထက် သၟိင်တၠ ပလ္လဝ (Pallava dynasty) မအုပ်ဓုပ် လဝ် ဒေသ အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာ (South India) ပ္ဍဲ အကြာ ဗွဝ်ကၠံ ၃ ကဵု ၆ အေဒဳ ရ။ အက္ခရ် ဏအ်ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တိတ် ကၠုင် နူကဵု အက္ခရ် [[ဗြဟ္မဳ]] (Brahmi script) တုဲ၊ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အက္ခရ် နာနာ ပ္ဍဲကဵု ရးအာရှအဂၞဲ (Southeast Asia) မပ္တံကဵု အက္ခရ် မန်၊ ခမာ၊ သေံ၊ လာအို၊ ဂျာဗာ၊ ကေုာံ ဗာလဳ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;salomon&quot;&gt;{{cite book |last=Salomon |first=R. |title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages |url=https://archive.org/details/indianepigraphyg0000salo |publisher=Oxford University Press |year=1998 |pages=[https://archive.org/details/indianepigraphyg0000salo/page/35 35]-40}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လဒေါဝ် ဝင် အာရှအဂၞဲ တေအ် ဂှ်၊ ပရေင်စကာ အက္ခရ် ပလ္လဝ ဏအ် ပြးဇး အာ အလုံ မွဲ ဒေသ နကဵု ဂၠံင်တရဴ ဗၞိက် ၜဳမှာသၟိတ် (Maritime Silk Road)၊ ပရေင်သာသနာ ဟိန္ဒူ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အက္ခရ် ပလ္လဝ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် အက္ခရ်၊ ကေုာံ အာဲကၟာဲ မသှ်ေၜက် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဝင် အက္ခရ် မန် ကေုာံ အာရှအဂၞဲ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Pallava_script.svg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် အက္ခရ် ပလ္လဝ (Pallava script) မဒှ် သဇိုင် သွက် အက္ခရ် မန် ကေုာံ အက္ခရ် ရးအာရှအဂၞဲ ဂမၠိုင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;အက္ခရ် ပလ္လဝ&quot; (Pallava script) ဝွံ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဝင် အက္ခရ်ဗေဒ (Palaeography) မ္ဂး၊ ဒှ် အက္ခရ် တမ်မူလ မပါ်တိတ် နူ အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ လပါ် သၠုင်ကျာ (Southern Brahmi) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် အဘူဂဳဒါ (Abugida) မဒှ် သၞောတ် ချူလိက် မနွံကဵု ဗျည် (Consonant) ဒှ် သဇိုင် တုဲ၊ သွိုရ် (Vowel) တအ်ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ မဒး ပံင်စုတ် (Vowel diacritics) ပ္ဍဲ လပါ် လတူ၊ သၟဝ်၊ ဂတ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လက္ကရဴ ဗျည် တအ် ရ။

အက္ခရ် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ချူ လိက် [[သံသကြိုတ်]] (Sanskrit)၊ လိက် ပါဠိ (Pali)၊ ကေုာံ လိက် တမဳလ် တြေံ (Old Tamil) ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာ တုဲ၊ လက္ကရဴ ဏအ် ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် မလိက် အဓိက သွက်ဂွံ ချူ လိက် တမ်မူလ ရးအာရှအဂၞဲ တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origin) ==
ဝင် တမ်မူလ အက္ခရ် ပလ္လဝ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ မစကာ လဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် သၟိင် အသောက (Ashoka) ပ္ဍဲ ၃ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ (BCE) တေအ် ရ။ ကာလ အင်ပါယာ မောရိယျ (Mauryan Empire) သရိုဟ် လီု အာ တုဲ၊ အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ ဝွံ ပါ်တိတ် အာ ၜါ ဂၠံင် အဓိက - လပါ် သၟဝ်ကျာ (Northern Brahmi) ကေုာံ လပါ် သၠုင်ကျာ (Southern Brahmi) ရ။&lt;ref name=&quot;dani&quot;&gt;{{cite book |last=Dani |first=A. H. |title=Indian Palaeography |publisher=Munshiram Manoharlal |year=1963 |pages=50-58}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ ဂှ်၊ အက္ခရ် ဏအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပ္ဍဲ ခေတ် သၟိင် သာတဝါဟန (Satavahana) တုဲ လက္ကရဴ ဂှ် စိုပ် အာ လတဲ သၟိင်တၠ ပလ္လဝ (Pallava dynasty) ရ။ တၠပညာ အက္ခရ်ဗေဒ တအ် ကော်စ အက္ခရ် ခေတ် ဏအ် ဒဒှ်ရ &quot;အက္ခရ် ပလ္လဝ&quot; ဟိုတ်နူကဵု လိက်တၟအ် ဗွဲမဂၠိုင် မချူ လဝ် နကဵု အက္ခရ် ဏအ် ဂှ် ဆဵုဂွံ ပ္ဍဲ ဌာန် ဒေသ အုပ်ဓုပ် သၟိင်တၠ ပလ္လဝ ဂှ် ရ။

== ၃။ သၟိင်တၠ ပလ္လဝ ကေုာံ အာဲကၟာဲ ဝင် (Pallava Dynasty and Historical Legacy) ==
သၟိင်တၠ ပလ္လဝ (Pallava Dynasty) ဝွံ ဒှ် အင်ပါယာ ဇၞော် မွဲ မအုပ်ဓုပ် လဝ် ဒေသ တမဳလ်နာဒူ (Tamil Nadu) ကေုာံ အာန္ဒြာ ပရေဒေသ် (Andhra Pradesh) ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာ နူကဵု ၃ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၉ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ ရ။ ဍုင်ဇၞော် ညးတအ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် ကာန်ချဳပူရာမ် (Kanchipuram) မဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ပညာ၊ ဘာသာ၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ရ။

သၟိင် မဟာရဇာ မပ္တံကဵု သၟိင် မဟေန္ဒြဝရ်မာန် ပထမ (Mahendravarman I) တအ်ဝွံ ဒှ် တၠပါရမဳ လတူ ပရေင်ချူ လိက်ပတ် ကေုာံ သြိုင်ခၞံ ဘာကျာ် မဂၠတ် လဝ် ပ္ဍဲ တၟအ် (Rock-cut architecture) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဗၞိက် ၜဳ (Maritime trade) ဍုင် ကာန်ချဳပူရာမ် ဏအ် ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန် ဂှ်ရ၊ ကောန်ဗၞိက် တအ်၊ လကျာ် ဟိန္ဒူ ကေုာံ လကျာ် ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် ပြာပ် စိုပ် ကၠုင် ရးအာရှအဂၞဲ တုဲ ရေင်တၠုင် ကေတ် သီုကဵု သၞောတ် ချူ လိက် ပလ္လဝ ဏအ် ကီု ရ။

== ၄။ လဒက်ပတန် အက္ခရ် ကေုာံ အဘူဂဳဒါ (Structure of the Script and Abugida System) ==
သၞောတ် အက္ခရ် ပလ္လဝ ဝွံ ချူ နူ လပါ် ဇွိ အာ လပါ် ပုင် တုဲ၊ ဟွံမဲ ကဵု သင်္ကေတ ပါ် ဝါကျ (Punctuation) ချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ လဒက်ပတန် ဍေဟ် ဒှ် အဘူဂဳဒါ တုဲ ဗျည် ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ နွံကဵု သွိုရ် &quot;အ&quot; (Inherent vowel 'a') အလဵုအလဵု ရ။ 

သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ရမ္သာင် သွိုရ် မ္ဂး၊ ညးတအ် စကာ သင်္ကေတ သွိုရ် မပံင်စုတ် (Diacritics) မကော်စ 'မတြာ' (Matra) ရ။ ဥပမာ -
* က = k + a = ka
* က + ိ = ki (သင်္ကေတ ိ နွံ လတူ)
* က + ု = ku (သင်္ကေတ ု နွံ သၟဝ်)
* က + ေ = ke (သင်္ကေတ ေ နွံ ဂတ)

လဒက်ပတန် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် သၞောတ် ချူ လိက် မန် ကေုာံ လိက် ဍုင်ဗၟာ တ္ၚဲဏအ် ရ။

== ၅။ ဗျည် ကေုာံ သွိုရ် ဂမၠိုင် (Consonants and Vowels) ==
အက္ခရ် ပလ္လဝ ဂှ် နွံကဵု ဂကောံ ဗျည် မပါ် လဝ် နကဵု ဌာန် ရမ္သာင် (Place of articulation) ညံင်ရဴ အက္ခရ် ပါဠိ/သံသကြိုတ် ကီု ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကောံ ဗျည် ပလ္လဝ (ဒုင်သဇိုင် လတူ ပါဠိ/သံသကြိုတ်)
|-
! ဌာန် ရမ္သာင် (Varga)
! ပထမ 
! ဒုတိယ 
! တတိယ 
! စတုတ္ထ 
! ပဉ္စမ (Anunasika)
|-
| '''ကဏ္ဍဇ (Velar)'''
| က (ka) 
| ခ (kha) 
| ဂ (ga) 
| ဃ (gha) 
| င (nga)
|-
| '''တာလုဇ (Palatal)'''
| စ (ca) 
| ဆ (cha) 
| ဇ (ja) 
| ဈ (jha) 
| ဉ (nya)
|-
| '''မုဒ္ဓဇ (Retroflex)'''
| ဋ (ṭa) 
| ဌ (ṭha) 
| ဍ (ḍa) 
| ဎ (ḍha) 
| ဏ (ṇa)
|-
| '''ဒန္တဇ (Dental)'''
| တ (ta) 
| ထ (tha) 
| ဒ (da) 
| ဓ (dha) 
| န (na)
|-
| '''သြဋ္ဌဇ (Labial)'''
| ပ (pa) 
| ဖ (pha) 
| ဗ (ba) 
| ဘ (bha) 
| မ (ma)
|}
သာ်ဂှ် ဟွံသေင် နွံ သီုကဵု အက္ခရ် သတ္တရ (Approximants/Fricatives) မပ္တံကဵု ယ၊ ရ၊ လ၊ ဝ၊ သ၊ ဟ၊ ဠ တအ် ကီု ရ။&lt;ref name=&quot;burnell&quot;&gt;{{cite book |last=Burnell |first=A. C. |title=Elements of South-Indian Palaeography from the Fourth to the Seventeenth Century AD |url=https://archive.org/details/cu31924022927507 |publisher=Trübner &amp; Co |year=1878 |pages=[https://archive.org/details/cu31924022927507/page/n32 15]-20}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ပြးဇး စိုပ် ဒေသ အာရှအဂၞဲ (Spread to Southeast Asia) ==
နူကဵု ၄ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၈ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ ဒေသ အာရှအဂၞဲ ဒးဒုင် သြဇာ ယေန်သၞာင် အိန္ဒိယ (Indianization of Southeast Asia) ဗွဲမဇၞော် ရ။ 

ကောန်ဗၞိက် ပလ္လဝ တအ် ကၠုင် သွံရာန် ကပေါတ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဍုင် သုဝဏ္ဏဘူမိ (Suvannabhumi)၊ ဍုင် ဖူနာန် (Funan)، ကေုာံ ဍုင် စမ္ပါ (Champa) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ကောန်ဍုင်အရင် တအ် ဟွံမဲ ကဵု သၞောတ် ချူ လိက် အလဵုဇကု ဏီ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ကေတ် လညာတ် အက္ခရ် ပလ္လဝ သွက်ဂွံ ချူ စၟတ်သမ္တီ ဝင်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ လိက်ပတ် သာသနာ ရ။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် အက္ခရ် ပလ္လဝ ဂွံ ဒှ် &quot;မိ&quot; သွက် အက္ခရ် ဂကူ နာနာ ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ရ။

== ၇။ အက္ခရ် ကောန်စဴ ပ္ဍဲ ရးအာရှအဂၞဲ (Descendant Scripts in Southeast Asia) ==
အက္ခရ် ပလ္လဝ ဝွံ ကတဵုဒှ် အာ အက္ခရ် ကောန်စဴ (Descendant scripts) ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ရးအာရှအဂၞဲ -
* '''ဂကောံ မန်-ခမာ (Mon-Khmer):''' အက္ခရ် မန် တြေံ (Old Mon) ကေုာံ အက္ခရ် ခမာ တြေံ (Old Khmer)။ အက္ခရ် မန် ဏအ်ဂှ် လက္ကရဴ ဒှ် အာ အက္ခရ် ဗၟာ ရ။
* '''ဂကောံ တာဲ (Tai):''' အက္ခရ် သေံ (Thai) ကေုာံ အက္ခရ် လာအို (Lao) တအ်ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် နူ အက္ခရ် ခမာ တြေံ မဒှ် ကောန်စဴ ပလ္လဝ ရ။
* '''ဂကောံ တကအ် (Insular SE Asia):''' အက္ခရ် ကာဝဳ (Kawi script) ပ္ဍဲ ဂျာဗာ၊ မပါ်တိတ် အာ နဒဒှ် အက္ခရ် ဗာလဳ (Balinese)၊ ဂျာဗာ (Javanese) ကေုာံ အက္ခရ် ဘေဘေယင် (Baybayin) ပ္ဍဲ ဍုင် ဖဳလဳပေန် ရ။&lt;ref name=&quot;casparis&quot;&gt;{{cite book |last=Casparis |first=J. G. de |title=Indonesian Palaeography: A History of Writing in Indonesia from the Beginnings to C. A.D. 1500 |publisher=Brill |year=1975 |pages=20-28}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ သက်သဳ သာဓက လိက်တၟအ် ဂမၠိုင် (Epigraphical Evidence and Inscriptions) ==
တၠပညာ ဝင် တအ် ဂွံ ဆဵု ကေတ် သက်သဳ လိက်တၟအ် (Inscriptions) မချူ လဝ် နကဵု အက္ခရ် ပလ္လဝ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ -
* '''လိက်တၟအ် ဗဝ် ကာန် (Vo Canh Inscription):''' ဆဵု ပ္ဍဲ ဍုင် ဗဳယက်နာမ် လပါ် သၠုင်ကျာ (ခေတ် စမ္ပါ ၃ ဗွဝ်ကၠံ)။
* '''လိက်တၟအ် ကူတာဲ (Kutai Inscriptions):''' ဆဵု ပ္ဍဲ တကအ် ဗဝ်နဳယဝ် (Borneo) ဍုင် အေန်ဒဝ်နဳယှာ (၄ ဗွဝ်ကၠံ) မချူ လဝ် ယၟု သၟိင် မူလဝရ်မာန် (Mulavarman)။
* '''လိက်တၟအ် တာရူမာနာဂါရာ (Tarumanagara):''' ဆဵု ပ္ဍဲ ဂျာဗာ လပါ် ပလိုတ် (၅ ဗွဝ်ကၠံ)။
* '''လိက်တၟအ် ဒွါရဝတဳ (Dvaravati Inscriptions):''' ဆဵု ပ္ဍဲ ဍုင် နခောန် ပထောမ် (Nakhon Pathom) ဍုင်သေံ တ္ၚဲဏအ် မချူ လဝ် နကဵု အရေဝ် မန် တြေံ ကေုာံ အက္ခရ် ပလ္လဝ ရ။

== ၉။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ စိုပ် အက္ခရ် မန် (Transformation into Mon Script) ==
အက္ခရ် မန် (Mon script) ဝွံ ဒှ် အက္ခရ် မကြပ်ညောန် ကဵု ပလ္လဝ အိုတ် မွဲ ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် အက္ခရ် ပလ္လဝ ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် ကၠေင် (Square and blocky) ရ။ ဆဂး ကာလ ဂကူမန် တအ် ပ္ဍဲ ခေတ် [[ဒွါရဝတဳ]] (Dvaravati) ကေုာံ သုဝဏ္ဏဘူမိ (သဓီု) စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ ချူ လတူ သၠရိုတ် (Palm leaves) နကဵု ကၞေဟ် ပသဲ ဂှ်၊ ဗီုပြင် အက္ခရ် တအ် ဒး ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် ဗီုပြင် ခ္ဍမ်ခ္ဍမ် (Round shapes) ညံင် သၠရိုတ် ဟွံဂွံ ထကး အာ ရ။&lt;ref name=&quot;higham&quot;&gt;{{cite book |last=Higham |first=C. |title=Early Cultures of Mainland Southeast Asia |publisher=River Books |year=2002 |pages=150-155}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လိက်တၟအ် မန် တြေံ မဆဵု ပ္ဍဲ ဍုင် နခောန် ပထောမ် (Nakhon Pathom) ကေုာံ ဟရိဘုဉ္ဇယ (Haripunjaya - လာမ်ဖောန်) ဂှ်၊ ဗီုပြင် အက္ခရ် ဏအ် ကတဵုဒှ် လိက် မန် အလုံစုံ (Old Mon script) ရ။ နူကဵု လိက် မန် ဏအ် မွဲ ကဆံင်၊ ဂကူ ဗၟာ ပ္ဍဲ ခေတ် ဗုကာံ (Bagan) ဂွံ လ္ၚတ် ကေတ် တုဲ ကတဵုဒှ် ကၠုင် လိက် ဗၟာ ရ။

== ၁၀။ ကဏ္ဍ ပရေင်သုတေသန ခေတ်တၟိ (Modern Research and Digital Preservation) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဘာသာလ္ၚတ် အက္ခရ်ဗေဒ (Epigraphy) ကေုာံ ဝင် အာရှအဂၞဲ တအ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် ပရူ အက္ခရ် ပလ္လဝ ဗွဲမလှဲလး ရ။ 

သွက်ဂွံ မင်မဲ အက္ခရ် တြေံ ဏအ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ဂှ်၊ ဂကောံ ယူနဳကုဒ် (Unicode Consortium) တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒၞာဲ ကုဒ် သွက် အက္ခရ် ဏအ် နဒဒှ် ဂကောံ အက္ခရ် သမိုင်း (Historical scripts) ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် ပံင်ကောံ လဝ် ဍေဟ် ကု အက္ခရ် ဂရန္ထ (Grantha script) ဟိုတ်နူကဵု ဗီုပြင် မကြပ်ညောန် ရေင်သကအ် ရ။ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဒဳဂျဳတေဝ် ဏအ်ဝွံ ရီုဗင် ကဵု တၠပညာ ဝင် ကေုာံ တၠပညာ ဘာသာဗေဒ တအ် မာန် ကၠာဲ ဘာသာ လိက်တၟအ် တြေံ တအ် နကဵု သၞောတ် ကောန်ပျူတာ လောဲလောဲသွာသွာ မာန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အဘူဂဳဒါ]] (Abugida)
* [[အက္ခရ် မန်]] (Mon script)
* [[အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ]] (Brahmi script)
* [[ဒွါရဝတဳ]] (Dvaravati)

{{Navbox
| name = Writing systems
| title = သၞောတ် အက္ခရ် ကေုာံ လိက်ပတ် ပ္ဍဲ အာရှ (Writing Systems and Scripts in Asia)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = အက္ခရ် တမ်မူလ
| list1 =
* [[အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ]] (Brahmi)
* [[အက္ခရ် ပလ္လဝ]] (Pallava)
* [[အက္ခရ် ဂရန္ထ]] (Grantha)
* [[အက္ခရ် ကာဒါမ်ဗာ]] (Kadamba)
| group2 = အက္ခရ် ကောန်စဴ ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ
| list2 =
* [[အက္ခရ် မန်]] (Mon)
* [[အက္ခရ် ဗၟာ]] (Burmese)
* [[အက္ခရ် ခမာ]] (Khmer)
* [[အက္ခရ် သေံ]] (Thai)
* [[အက္ခရ် ကာဝဳ]] (Kawi)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[အဘူဂဳဒါ]] (Abugida)
* [[အက္ခရ်ဗေဒ]] (Palaeography)
* [[လိက်တၟအ်]] (Epigraphy)
* [[သံသကြိုတ်]] (Sanskrit)
}}

[[Category:သၞောတ် ချူလိက်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဝင် အာရှအဂၞဲ]]
[[Category:အက္ခရ်ဗေဒ]]
[[Category:အဘူဂဳဒါ]]</text>
      <sha1>er2ruosl8os1oxvvn2177yyywwuj9iz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗိန္ဒုသာရ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11696</id>
    <revision>
      <id>60305</id>
      <parentid>56724</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:27:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22678" sha1="pwsgb3c5vqrjv434ie7o87tm297dhf8" xml:space="preserve">'''ဗိန္ဒုသာရ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Bindusara'', သက္ကတ: बिन्दुसार) ဝွံ ဒှ် သၟိင်ဨကရာဇ် ဒုတိယ ပ္ဍဲကဵု '''[[မောရယျ အေန်ပါယာ]]''' (Maurya Empire) မအုပ်ဓုပ် လဝ် ဍုင်အိန္ဒိယ ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ သၞာံ ၜိုတ် ဘဳသဳ ၂၉၇ စဵုကဵု ၂၇၃ ရ။ ညးဝွံ ဒှ် ကောန်တြုဟ် '''[[ဆာန်ဒရာဂုတ္တ မောရယျ]]''' (Chandragupta Maurya) ညးမဒက်ပတန် အေန်ပါယာ၊ ကေုာံ ဒှ် မအံက် သွက် သၟိင် '''[[အသောက]]''' (Ashoka the Great) မဒှ် သၟိင် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် အိန္ဒိယ ရ။ ပ္ဍဲကဵု လိက်ဝင် ဂရိတ် တအ်ဂှ် ကော်ဟီု စ ညး နကဵု ယၟု ဢမိတ်ထရဝ်ခိတ် (Amitrochates) မကၠာဲ လဝ် နူကဵု ဝေါဟာရ သက္ကတ အမိတြဃာတ (Amitraghata - ညးမပလီုပလာ် သၞသတြု) ရ။&lt;ref name=&quot;singh&quot;&gt;{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |publisher=Pearson Education India |year=2008 |pages=331-332}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ ဗိန္ဒုသာရ ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ အကြာ မအံက် မပြာကတ် ကေုာံ ကောန် မပြာကတ် ကီုလေဝ်၊ ညးဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ သၠဲပတိတ် အေန်ပါယာ မောရယျ မာန် လဝ် ရ။ ညးဝွံ ဂွံ သီ ကေတ် လဝ် ဒေသ လဒေါဝ် ကေုာံ သၠုင်ကျာ အိန္ဒိယ (Deccan) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဗိန္ဒုသာရ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် အေန်ပါယာ၊ လညာတ် ပရေင်ဘာသာ၊ ကေုာံ အာဲကၟာဲ သြဇာ ညး ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Maurya_Dynasty_in_265_BCE.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပယျဵု အေန်ပါယာ မောရယျ အခိင် လက်ထက် သၟိင် အသောက မဒှ် ဒေသ အဓိက သၟိင် ဗိန္ဒုသာရ မင်မဲ ကေုာံ သၠဲပတိတ် လဝ် ကိုပ်ကၠာ တေအ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Background) ==
အေန်ပါယာ မောရယျ ဝွံ ဒှ် အေန်ပါယာ မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက် အိုတ် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် အိန္ဒိယ ရ။ ကာလ သၟိင် ဗိန္ဒုသာရ တိုန် နန် ပ္ဍဲ ဘဳသဳ ၂၉၇ ဂှ်၊ ညး ဒုင် ကေတ် အာဲကၟာဲ အေန်ပါယာ မလှဲလး မွဲ မစတမ် နူကဵု ဒေသ အာဖဂါန်နဳသတာန် (Afghanistan) ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ်၊ စဵုကဵု ဗင်္ဂလား (Bengal) ပ္ဍဲ လပါ် ဗမံက်၊ ကေုာံ ဒေသ သၠုင်ကျာ အိန္ဒိယ ရ။

ယၟု ဗိန္ဒုသာရ (Bindusara) ဝွံ နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် သက္ကတ မတွဟ်ဂး &quot;ဗိန္ဒု&quot; (Bindu - စၟတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍိုတ် ဍာ်) ကေုာံ &quot;သာရ&quot; (Sara - ဒြဟတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကြက်) ရ။ ယၟု ဏအ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရူဒဒှ် အခိင် ညး သၠးဂၠံဂဝ် မဒး လဝ် ဂျိ ညိည ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်သ္ၚိကၟိန် (Early Life and Family Background) ==
ဗိန္ဒုသာရ ဝွံ ဒှ် ကောန် ဆာန်ဒရာဂုတ္တ မောရယျ ကေုာံ ဂၞကျာ် ဒုရ်ဓာရာ (Durdhara) ရ။ အတိုင် လိက်ဝင် ဘာသာ ဂျိန် (Jain texts) မ္ဂး၊ အမာတ် ဇၞော် '''[[စာဏကျ]]''' (Chanakya) ဝွံ စုတ် ဂျိ ညိည ပ္ဍဲ စၞစ ဆာန်ဒရာဂုတ္တ ရိုဟ်ရိုဟ် တ္ၚဲ ညံင် ခန္ဓာကိုယ် သၟိင် ဂွံ ဒုင် ဂျိ မာန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ညးတၞဟ် ကဵု ဂျိ ရ။&lt;ref name=&quot;mookerji&quot;&gt;{{cite book |last=Mookerji |first=Radha Kumud |title=Chandragupta Maurya and His Times |publisher=Motilal Banarsidass |year=1966 |pages=70-75}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး မွဲ တ္ၚဲ ဂှ်၊ ဂၞကျာ် ဒုရ်ဓာရာ မနွံကဵု ဇြဟတ် ဂၠံဂဝ် ထပှ် ဂိတု ဂှ်၊ စ ဇြောတ် ဒး စၞစ မနွံ ကဵု ဂျိ ဏအ် ရ။ ဂၞကျာ် စုတိ အာ၊ ဆဂး စာဏကျ ရေက် ထပက် ဖျုန် ဗုင် ဂၞကျာ် တုဲ ဟံင် ကေတ် လမျီု ကောန်ၚာ် ဂှ် မာန် လဝ် ရ။ ဂျိ ဂှ် ဇွောဝ် တိတ် အာ ဇရေင် က္ဍဟ် ကောန်ၚာ် ဂှ် တုဲ သှ်ေ ဒၟံင် စၟတ် ဒၞာဲ ဍိုတ် ဂျိ (Bindu) မွဲ လတူ က္ဍဟ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကောန်ၚာ် ဂှ် ဂွံ ယၟု &quot;ဗိန္ဒုသာရ&quot; ရ။ 

== ၃။ ပရေင်တိုန် နန် ကေုာံ အဝဵုအာဏာ (Ascension to the Throne) ==
ပ္ဍဲ ဘဳသဳ ၂၉၇၊ ဆာန်ဒရာဂုတ္တ ဖျေဟ် ထောအ် အဝဵုအာဏာ ဨကရာဇ် တုဲ ပြံင် အာ ဒှ် ခမဳ ဘာသာ ဂျိန် (Jain monk) ပ္ဍဲ ဒေသ သၠုင်ကျာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဓဝ် ရ။ အခိင် ဂှ် ဗိန္ဒုသာရ ကတဵုဒှ် သၟိင် ဨကရာဇ် ဒုတိယ ပ္ဍဲကဵု မောရယျ အေန်ပါယာ ရ။ 

ပ္ဍဲ အခိင် စတိုန် နန် ဂှ်၊ အမာတ် ဇၞော် စာဏကျ ဆက် ယိုက်ဂၠေင် ဒၟံင် တာလျိုင် နဒဒှ် ညးမကဵု ကသပ် အဓိက သွက် ဗိန္ဒုသာရ ရ။ လက္ကရဴ ဂှ်၊ အမာတ် သုဗန္ဓု (Subandhu) ဟွံသေင်မ္ဂး ရာဓဂုတ္တ (Radhagupta) တအ် ဆက် ဒုင် ကေတ် တာလျိုင် အမာတ် ဇၞော် ရ။ ဗိန္ဒုသာရ မာန် ထိင်ဒဝ် အဝဵုအာဏာ ခိုင်ကၠိုက် တုဲ ဆက် ဇၞော်မောဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် မအံက် ညး ရ။

== ၄။ ပရေင်သၠဲပတိတ် အေန်ပါယာ ကေုာံ ပၞာန် (Military Conquests and Empire Expansion) ==
ဗိန္ဒုသာရ ဂွံ ဒုင် ယၟု &quot;ဢမိတ်ထရဝ်ခိတ်&quot; (Slayer of foes) ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်အံင်ဇၞး ပၞာန် ညး ရ။ အတိုင် လိက်ဝင် ခမဳ ဍုင်တိဗေတ် (Tibetan monk) တာရာနာထ (Taranatha) မ္ဂး၊ စာဏကျ ကေုာံ ဗိန္ဒုသာရ တအ် ပလီုပလာ် ထောအ် သၟိင် မအုပ်ဓုပ် ဍုင် တွဵုရး ၁၆ ဍုင် တုဲ သီ ကေတ် လဝ် ဒေသ အကြာ &quot;ၜဳ ဗမံက် ကေုာံ ၜဳ ပလိုတ်&quot; (Bay of Bengal and Arabian Sea) ရ။&lt;ref name=&quot;sastri&quot;&gt;{{cite book |last=Sastri |first=K. A. Nilakanta |title=Age of the Nandas and Mauryas |url=https://archive.org/details/ageofnandasmaury0000nila |publisher=Motilal Banarsidass |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/ageofnandasmaury0000nila/page/165 165]-170}}&lt;/ref&gt;

ဏအ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ ညး သၠဲပတိတ် အေန်ပါယာ စိုပ် အာ ဒေသ သၠုင်ကျာ အိန္ဒိယ (Deccan plateau) ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။ ဆဂး ညး ဟွံသီ ကေတ် ဒေသ ဂကူ တာမဳ (Tamil) လပါ် သၠုင်ကျာ အိုတ် မပ္တံကဵု စောလာ (Chola)၊ ပါန်ဒယ (Pandya)၊ ကေုာံ ခေရာ (Chera) တအ် ရ၊ ဟိုတ်နူ ဒေသ တအ် ဏအ် ဒှ် ဒေသ မဆက်ဆံ ခိုဟ် ကု အေန်ပါယာ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် လက်ထက် ညး၊ ဍုင် [[တက္ကသဳလာ]] (Taxila) ကတဵုဒှ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု တုဲ ညး ပလံင် ကောန် ညး အသောက သွက်ဂွံ ဍဵုဍိုက် ပသောင် ပြသၞာ ဏအ် ရ။

== ၅။ ပရေင်ဆက်စပ် ဍုင်သ္ၚောဲ ကေုာံ သြဇာ ဂရိတ် (Foreign Relations and Greek Influence) ==
ဗိန္ဒုသာရ ဝွံ ဆက် မင်မဲ ပရေင်မိတ်သဟာယ ခိုဟ် ကု အေန်ပါယာ ဂရိတ် ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် မပ္တံကဵု အေန်ပါယာ သေလုသစ် (Seleucid Empire) ကေုာံ အဳဂျစ် (Ptolemaic Egypt) ရ။ 

သၟိင် သေလုသစ် '''အာန်တဳအဝ်ခတ် ပထမ''' (Antiochus I) ပလံင် လဝ် ကလုတ် ညး မနွံ ယၟု ဒေမာခတ် (Deimachus) ဇရေင် နန် ဗိန္ဒုသာရ ရ။ အတိုင် လိက် အတ္ထုပ္ပတ္တိ ဂရိတ် မ္ဂး၊ ဗိန္ဒုသာရ အာတ်မိက် လဝ် အာန်တဳအဝ်ခတ် ညံင် ဂွံ ပလံင် ကဵု &quot;ဍာ်ဇဗျစ် ဍာတ်ဍာတ် (Sweet wine)၊ သတ် တာယျောဝ် ကှ်ကှ် (Dried figs)၊ ကေုာံ တၠပညာ ဒဿန (Sophist)&quot; ရ။ အာန်တဳအဝ်ခတ် ပလံင် ကဵု ဍာ်ဇဗျစ် ကဵု သတ် တာယျောဝ် ကီုလေဝ်၊ ညး ဟီု ကလေင် ဒဒှ်ရ &quot;သၞောဝ် ဂရိတ် ဟွံကဵု အခေါင် သွံရာန် တၠပညာ&quot; ရ။ 

== ၆။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Administration and Economy) ==
ပရေင်အုပ်ဓုပ် အေန်ပါယာ ဗိန္ဒုသာရ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သၞောတ် ဗဟဵု မခိုင်ကၠိုက် ရ။ အေန်ပါယာ ဇၞော် ဝွံ ပါ် လဝ် နကဵု တွဵုရး နာနာ သာ်၊ တုဲ ညး မအုပ်ဓုပ် တွဵုရး (Viceroys) တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် ကောန်သၟိင် (Kumaras) တအ် ရ။ 

ဥပမာ - ကောန် ညး အသောက ဂှ် ဒးဒုင် ခပတိုန် နဒဒှ် သၟိင် စဍုင် ပ္ဍဲ [[ဥဇ္ဇေနဳ]] (Ujjain) ကေုာံ လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ တက္ကသဳလာ (Taxila) ရ။ အတိုင် လိက်ဝင် မ္ဂး ဗိန္ဒုသာရ နွံကဵု ဂကောံ အမာတ် (Mantriparishad) ၜိုတ် ၅၀၀ တၠ သွက်ဂွံ ကဵု ကသပ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် လက်ထက် ညး၊ သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်တဵုလွဳ၊ ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက် ကု ဍုင်မ္ၚး ဇၞော်မောဝ် တုဲ အေန်ပါယာ နွံကဵု ဒြပ်ရတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၇။ လညာတ် ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Religious Beliefs and Culture) ==
ဆာန်ဒရာဂုတ္တ မဒှ် မအံက် ညး ဂှ် လျိုင်ဇြိုင် လတူ ဘာသာ ဂျိန်၊ တုဲ အသောက မဒှ် ကောန် ညး ဂှ် လျိုင်ဇြိုင် လတူ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ ဆဂး ဗိန္ဒုသာရ ဝွံ ထံက်ပင် ကေုာံ လျိုင်ဇြိုင် လတူ ဂိုဏ် '''[[အဇဳဝိက]]''' (Ajivika) ဗွဲမဇၞော် ရ။&lt;ref name=&quot;daniou&quot;&gt;{{cite book |last=Daniélou |first=Alain |title=A Brief History of India |url=https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani |publisher=Inner Traditions |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/108 108]-110}}&lt;/ref&gt;

အဇဳဝိက ဝွံ ဒှ် ဂိုဏ် လညာတ် ဒဿန မပတှ်ေ ကံ ကုသိုလ် (Fatalism) တုဲ ညးတအ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ အရာ သီုဖအိုတ် ဝွံ စၟတ်သမ္တီ လဝ် တုဲတုဲ ရ။ ပ္ဍဲ နန် ဗိန္ဒုသာရ ဂှ်၊ နွံ တၠပညာ အဇဳဝိက မွဲ မနွံ ယၟု ပိင်္ဂလဝစ္ဆ (Pingalavatsa) ဟွံသေင်မ္ဂး ဇာနာသာန (Janasana) ရ။ ညးဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မဟီု တွံ လဝ် ဟိုတ်နိမိတ် ဒဒှ်ရ အသောက ဝွံ သေင် မဒှ် သၟိင် ဨကရာဇ် မဇၞော် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။

== ၈။ ဝင် ကေုာံ သက်သဳ လိက်ပတ်ဂမၠိုင် (Historical Sources and Literature) ==
ဗိန္ဒုသာရ ဝွံ ဟွံမဲ ကဵု သက်သဳ လိက် တိုင်တၟအ် (Inscriptions) အလဵုဇကု ဗီုကဵု ကောန် ညး အသောက ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရူပရာ ညး ဝွံ ဒး လ္ၚတ် ကေတ် နူကဵု လိက်ဝင် ဘာသာ နာနာ သာ် ရ။

* '''လိက် ဟိန္ဒူ:''' လိက် ပုရာဏ (Puranas) တအ် ဍောင် ကဵု လဝ် ယၟု ဗိန္ဒုသာရ တုဲ ဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ညး အုပ်ဓုပ် လဝ် ပွိုင် ၂၅ သၞာံ ရ။
* '''လိက် ဗုဒ္ဓဘာသာ:''' လိက် ဝင် သီဟိုဠ် မပ္တံကဵု [[မဟာဝံသ]] (Mahavamsa) ကေုာံ ဒဳပဝံသ (Dipavamsa)၊ ကေုာံ လိက် ဥဒါန် အသောက (Ashokavadana) တအ် ချူ လဝ် ပရူ ညး ကေုာံ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကောန် ညး တအ် ရ။
* '''လိက် ဂျိန်:''' လိက် ပရိသိသ္တပရ်ဝါန် (Parishishtaparvan) ချူ လဝ် ပရူ တမ်မူလ ယၟု ညး ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ညး ကု စာဏကျ ရ။
* '''လိက် ဂရိတ်:''' လိက် သတြာဘဝ် (Strabo) တအ် ချူ လဝ် ပရူ ပရေင်မိတ်သဟာယ ညး ကု သၟိင် ဂရိတ် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;thapar&quot;&gt;{{cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Asoka and the Decline of the Mauryas |publisher=Oxford University Press |year=1961 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ လအိတ် ဘဝ ကေုာံ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သက်သဳ (Death and War of Succession) ==
ဗိန္ဒုသာရ စုတိ အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၜိုတ် ဘဳသဳ ၂၇၃ ရ။ အတိုင် လိက်ဝင် မ္ဂး၊ ကြဴနူ ညး စုတိ အာ တုဲ၊ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် လုက်ဇဵု သွက်ဂွံ တိုန် နန် (War of succession) ကတဵုဒှ် အကြာ ကောန် ညး တအ် ပွိုင် ၄ သၞာံ ရ။ 

ဗိန္ဒုသာရ မၞုံ ပၟိက် မိက်ဂွံ ကဵု ကောန် ဇၞော် ညး မနွံ ယၟု သုသဳမ (Susima) တိုန် နန် ရ။ ဆဂး အမာတ် ဇၞော် ရာဓဂုတ္တ ကေုာံ ဂကောံ အမာတ် ဗွဲမဂၠိုင် တအ် ထံက်ဂလာန် ကဵု အသောက (Ashoka) ဟိုတ်နူ အသောက ဒှ် မၞိဟ် မနွံကဵု အစောံသတ္တိ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် ခိုဟ် နူ သုသဳမ ရ။ လအိတ် ဂှ် အသောက ဂွံ အံင်ဇၞး တုဲ ကတဵုဒှ် သၟိင် ဨကရာဇ် တတိယ ရ။

== ၁၀။ အာဲကၟာဲ ကေုာံ သြဇာ လတူ ဝင် အိန္ဒိယ (Legacy and Impact on Indian History) ==
ဗိန္ဒုသာရ ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် ဓလုက် လဝ် နကဵု သြဇာ မအံက် ညး (ညးမဒက်ပတန် အေန်ပါယာ) ကေုာံ ကောန် ညး (ညးမသၠဲပတိတ် ဓဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ) ရ။ ဆဂး၊ ကဏ္ဍ ဗိန္ဒုသာရ ပ္ဍဲ ဝင် အိန္ဒိယ ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ 

ညးဝွံ မာန် မင်မဲ လဝ် အေန်ပါယာ မောရယျ မဇၞော်လှဲလး ဏအ် ညံင် ဟွံဂွံ ထကး အာ လုကဴ ၂၅ သၞာံ ကေုာံ သၠဲပတိတ် လဝ် ပယျဵု အာ စိုပ် လပါ် သၠုင်ကျာ မာန် လဝ် ရ။ ညးဝွံ ဒှ် ညးမကဵု သဇိုင် ခိုင်ကၠိုက် သွက် သၟိင် အသောက ဂွံ အုပ်ဓုပ် အိန္ဒိယ နကဵု ဓဝ် သမ္မာ (Dhamma) ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်ဆက်စပ် ညး ကု ဍုင် ဂရိတ် တအ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ယေန်သၞာင် အကြာ အာရှ ကဵု ရဝ်မ-ဂရိတ် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''တင်ဂၞင် အဓိက သၟိင် ဗိန္ဒုသာရ (Bindusara)'''
|-
! ယၟု
| ဗိန္ဒုသာရ (Bindusara) / ဢမိတ်ထရဝ်ခိတ်
|-
! တိုန် နန်
| ၜိုတ် ဘဳသဳ ၂၉၇ – ၂၇၃
|-
! အေန်ပါယာ 
| '''[[မောရယျ အေန်ပါယာ]]''' (Maurya Empire)
|-
! ကိုပ်ကၠာ
| '''[[ဆာန်ဒရာဂုတ္တ မောရယျ]]'''
|-
! ကြဴနူ
| '''[[အသောက]]'''
|-
! မိမ 
| ဆာန်ဒရာဂုတ္တ ကေုာံ ဂၞကျာ် ဒုရ်ဓာရာ
|-
! ဂိုဏ် ဘာသာ
| '''[[အဇဳဝိက]]''' (Ajivika)
|}

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[မောရယျ အေန်ပါယာ]] (Maurya Empire)
* [[ဆာန်ဒရာဂုတ္တ မောရယျ]] (Chandragupta Maurya)
* [[အသောက]] (Ashoka)
* [[အဇဳဝိက]] (Ajivika)

{{Navbox
| name = Mauryan Empire
| title = သၟိင်ဨကရာဇ် ကေုာံ ဝင် အေန်ပါယာ မောရယျ (Mauryan Empire)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၟိင်ဨကရာဇ် အဓိက
| list1 =
* [[ဆာန်ဒရာဂုတ္တ မောရယျ]] (Chandragupta Maurya)
* [[ဗိန္ဒုသာရ]] (Bindusara)
* [[အသောက]] (Ashoka the Great)
* [[ဒသရထ မောရယျ]] (Dasharatha Maurya)
* [[ဗြိဟဒြထ]] (Brihadratha)
| group2 = မၞိဟ် အဓိကဂမၠိုင်
| list2 =
* [[စာဏကျ]] (Chanakya / Kautilya)
* [[မေဂါသသေန]] (Megasthenes)
* [[ရာဓဂုတ္တ]] (Radhagupta)
* [[ဒေမာခတ်]] (Deimachus)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[အာတ္တသာသတြ]] (Arthashastra)
* [[တိုင်တၟအ် အသောက]] (Edicts of Ashoka)
* [[အဇဳဝိက]] (Ajivika)
* [[ပတလိပုတ်]] (Pataliputra - Capital)
}}

[[Category:သၟိင်ဨကရာဇ် အိန္ဒိယဂမၠိုင်]]
[[Category:ဝင် အိန္ဒိယ]]
[[Category:အေန်ပါယာ မောရယျ]]
[[Category:မၞိဟ် မစုတိ ဘဳသဳ ၂၇၃]]</text>
      <sha1>pwsgb3c5vqrjv434ie7o87tm297dhf8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပွဳပွူ သဘာဝ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11826</id>
    <revision>
      <id>60311</id>
      <parentid>56427</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:32:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17389" sha1="lcfdr5ad6921l2cbvi7rc1xktxxqiup" xml:space="preserve">'''ပွဳပွူ သဘာဝ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Natural environment'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Environment'') ဟီုမ္ဂးဂှ် မပ္တံကဵု သဇိုင် အရာသဘာဝ၊ စမတ်အလုံစုံ ကေုာံ အကာဲအရာ မနွံ တန်တဴ ဍာံပြ ပ္ဍဲ လတူ ဂၠးတိ သီုကဵု ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် မၞိဟ် မခၞံဗဒှ် လဝ် ပုဟ် ရ။ ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ စကာ ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ကဵု အကာဲအရာ အလုံ ဂၠးတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက်ဒေသ မွဲမွဲ၊ မပါလုပ် သီုကဵု ဇဳဝစမတ် (Living organisms)၊ ဓါတ်သဘာဝ (Physical elements)၊ ကေုာံ အကာဲအရာ မနွံ မပ္တံကဵု ကျာ၊ ဍာ်၊ တိ ကေုာံ ဒြဟတ်စွမ်းအင် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;allaby&quot;&gt;{{cite book |last=Allaby |first=M. |title=A Dictionary of Ecology |url=https://archive.org/details/dictionaryofecol0000unse_h8f5 |publisher=Oxford University Press |year=2010 |pages=[https://archive.org/details/dictionaryofecol0000unse_h8f5/page/15 15]-20}}&lt;/ref&gt;

ပွဳပွူ သဘာဝ ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် ပ္တိတ် လမျီု ကေုာံ အရာ သဇိုင် အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန် သီုဖအိုတ် မဂျိုင်တန်တဴ လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပွဳပွူ သဘာဝ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ အဇွောအ်ဗဒန် (Ecosystems)၊ ကေုာံ ပြသၞာ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Plitvice_Lakes_National_Park.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပွဳပွူ သဘာဝ အခိုက်သဘာဝ ဍာ် ဒဵု ကေုာံ တောဝ်ဂြိုပ် မဇြုင်ကေဝ် ဒှ် တမ်မူလ ဇဳဝစမတ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ပွဳပွူ သဘာဝ&quot; (Natural environment) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ မဒက်ပတန် လဝ် အလုံ စကဝလာ အရာသဘာဝ မဟွံသေင် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု ကွတ်တဲ မၞိဟ် ရ။ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု သဇိုင် ရုပ်ဝတ္ထု (Physical components) ဥပမာ - တိ၊ ဍာ်၊ ကျာ၊ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ လမၠိင် ကေုာံ ဇဳဝစမတ် (Biological components) ဥပမာ - တိရစ္ဆာန်၊ တဵုကေဝ်၊ ကေုာံ အဏုဇဳဝဇာတ် (Microorganisms) တအ် ရ။

ပွဳပွူ သဘာဝ ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပွဳပွူ ကောန်မၞိဟ် ခၞံဗဒှ် (Built environment)၊ မပ္တံကဵု ဍုင်၊ ဂၠံင်၊ ရုင်စက် ကေုာံ သ္ၚိကၟိန် တအ် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပွဳပွူ ၜါ ဏအ် ဝွံ ဆက်စပ် မာန် ဒၟံင် ရေင်သကအ် အိုတ် ရ။

== ၂။ လဒက်ပတန် အလုံ ကေုာံ ကရေက်အဓိက (Structure and Spheres) ==
ပ္ဍဲ ပညာ သိပ္ပံ ပွဳပွူ သဘာဝ (Environmental science)၊ လဒက်ပတန် ဂၠးတိ ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကရေက် အဓိက ၄ သာ် မကော်စ &quot;သေဖေဝ်&quot; (Spheres) တအ် ရ -

* '''လဇုင် ပထဝဳ (Lithosphere):''' ဒှ် တိ၊ ဒဵု၊ ကေုာံ ကရေက် ကတိုင် အလုံ ဂၠးတိ မဒှ် သဇိုင် ဖအိုတ် ရ။
* '''လဇုင် ဍာ် (Hydrosphere):''' ဒှ် ဍာ် အလုံ ဂၠးတိ သီုကဵု သမုဒ္ဒရာ၊ ကြုင်၊ တ္ကံ၊ ကေုာံ ဍာ် ကျာ (Atmospheric water)။
* '''လဇုင် ကျာ (Atmosphere):''' ဒှ် ဂၠံင် အကာသ ကျာ ကေုာံ အခိုက် ကျာ မသိပ်ပ် ဗဒါဲ ဂၠးတိ မစဵုဒၞာ လျး ပိုတ် (UV rays)။
* '''လဇုင် ဇဳဝ (Biosphere):''' ဒှ် ကရေက် ဒၞာဲ လမျီု သီုဖအိုတ် မဂျိုင်တန်တဴ လတူ ဂၠးတိ (တိရစ္ဆာန်၊ တဵုကေဝ်၊ ကေုာံ မၞိဟ်)။

== ၃။ အဇွောအ်ဗဒန် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် (Ecosystems and Ecological Balance) ==
'''အဇွောအ်ဗဒန်''' (Ecosystem) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မပံင်ကောံလဝ် အကြာ ဇဳဝစမတ် (Living organisms) ကေုာံ ပွဳပွူ ဓါတ်သဘာဝ (Non-living environment) မပ္တံကဵု တိ၊ ဍာ်၊ ကေုာံ လျး ပၟတ်တ္ၚဲ တုဲ ဍေဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ဆက်ဆံ တင်ဂၞင် စွမ်းအင် (Energy flow) ကေုာံ ပ္တိတ် ပေါတ်သြဇာ (Nutrient cycling) ရ။

ပ္ဍဲ အဇွောအ်ဗဒန် မွဲ၊ စွမ်းအင် နူ တ္ၚဲ (Solar energy) ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် ပထမအိုတ် ရ။ တဵုကေဝ် တအ် စကာ လျး ပၟတ်တ္ၚဲ တုဲ ကၠောန် ပတိတ် စၞ (Photosynthesis)၊ တုဲ တိရစ္ဆာန် တအ် စ တဵုကေဝ် (Primary consumers)၊ ကေုာံ တိရစ္ဆာန် စ စၞ မၞိဟ်/ဆီ (Secondary consumers) တအ် ဆက် တန်တဴ အာ နကဵု လၟေင် လၟေင် စၞ (Food web) ရ။

== ၄။ သဇိုင် ဓါတ်သဘာဝ ကေုာံ ပရိုဂရန် ဂၠးတိ (Natural Resources) ==
ပွဳပွူ သဘာဝ ဝွံ ကဵု ပ္တိတ် ကဵု '''သဇိုင် ဓါတ်သဘာဝ''' (Natural resources) မကိစ္စဇၞော် သွက် ပရေင်ဂျိုင်တန်တဴ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ -
* '''သဇိုင် မလီုလာ် ဟွံမာန် (Renewable resources):''' ဥပမာ - လျး ပၟတ်တ္ၚဲ၊ ကျာ၊ ဍာ်၊ ကေုာံ တောဝ်ဂြိုပ် (ယဝ်ရ မင်မွဲ ခိုဟ်)။
* '''သဇိုင် မလီုလာ် အာ မာန် (Non-renewable resources):''' ဥပမာ - သေပ်၊ ကၠေင်ဓါတ်၊ ဂေတ် (Coal, Oil, Natural gas) မနွံ လၟိဟ် ကန့်သတ် ပ္ဍဲ တိ။

== ၅။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ဟိုတ် (Environmental Changes and Causes) ==
ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ်၊ ပွဳပွူ သဘာဝ ဝွံ ဒးဒုင် ပလီုပလာ် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ ဗွဲမပြဟ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ချဳဓရာင် ကောန်မၞိဟ် (Anthropogenic activities) တအ် ရ -

* '''ပရေင်တူ ဂၠးတိ (Global Warming):''' ပရေင်ပၠောတ် ထဍေင် ဂေတ် မစှ်ေ နူ ရုင်စက် ကေုာံ ကွဳစက် (Greenhouse gases - Carbon dioxide) ပကဵု ညံင် အကာဲအရာ ဂၠးတိ ဂွံ ကတဴ တိုန် လၟိုန်။
* '''ပရေင်ဆောမ်လေင် တောဝ်ဂြိုပ် (Deforestation):''' ပတိတ် တိ သွက်ဗ္ၚ ကေုာံ တိုက်တာ သ္ၚိ၊ မပကဵု ညံင် လၟိဟ် တဵုကေဝ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန် အိုတ်အာ။
* '''ပရေင်ကၠိခ္ဍက် (Pollution):''' ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ဍာ်၊ ကျာ၊ ကေုာံ တိ မစှ်ေ နူ ကပေါတ် ပလတ်သတေင် ကေုာံ အညိက် ရုင်စက် တအ် ရ။

== ၆။ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ မၞိဟ် ကေုာံ ပွဳပွူ (Human-Environment Interaction) ==
ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ မၞိဟ် ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ ဝွံ ဒှ် အရာ မနွံကဵု အဆက်အစပ် ၜါ လပါ် (Mutual relationship) ရ -
* မၞိဟ် တအ် ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ စၞစ၊ ဍာ်သုင်၊ ကေုာံ ဒၞာဲဇူ (Ecosystem services)။
* မၞိဟ် တအ် သီု ဖန်ဗဒှ် ဖဵုပရေအ် (Environmental degradation) လတူ ပွဳပွူ ဍေဟ်တအ် ကေတ်တ် ရ။

တၠပညာ ဇဳဝပွဳပွူ (Environmentalists) တအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ပြံင်လှာဲ လညာတ် တုဲ စကာ သၞောတ် မနွံကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ (Sustainable development) သွက်ဂွံ မင်မွဲ ပွဳပွူ သဘာဝ အနာဂတ် ရ။

== ၇။ ပရေင်မင်မွဲ ကေုာံ ကွတ်စဵုဒၞာ (Environmental Conservation and Protection) ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပွဳပွူ သဘာဝ နူကဵု ပရေင်လီုလာ်၊ ဂကောံမၞိဟ် ဂၠးတိ ကေုာံ ကုလသမဂ္ဂ (UN) တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဇမၠောန် မင်မွဲ (Conservation movements) နာနာ သာ် ရ -

* '''ဒေသ မင်မွဲ သဘာဝ (Protected areas / National Parks):''' ဖန်ဗဒှ် ဒၞာဲ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တောဝ်ဂြိုပ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဟွံခွင့်ပြု မၞိဟ် လုပ် ပလီု။
* '''စွမ်းအင် တၟိ (Renewable Energy):''' ပြံင်လှာဲ နူ စကာ ကၠေင် (Fossil fuels) မပ္တံ သေပ်၊ ကၠေင် ညံင် ဂွံ အာ စကာ စွမ်းအင် လျးတ္ၚဲ (Solar energy) ကေုာံ စွမ်းအင် ကျာ (Wind energy)။
* '''ပရေင်သြန်ကေက် တၟိ (Circular Economy):''' ဖန်ဇန် ကပေါတ် ကေုာံ စကာ ကလေင် (Recycling) ညံင် အညိက် ဂွံ အောန် စှ်ေ။

== ၈။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဂကောံစဵုဒၞာ ပွဳပွူ (Environmental Law and Governance) ==
ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ်၊ ဍုင် အလုံ မွဲ ဂၠးတိ တအ် ပတိတ် လဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပွဳပွူ သဘာဝ (Environmental law) ရ။ 

* '''လိက်ကသုက် ဂၠးတိ (International Agreements):''' ဥပမာ - လိက်ကသုက် ပါရဳ (Paris Agreement) မဆက်စပ် ကု ပရေင်ဖအောန် ဖျေဟ် ထဍေင် ဂေတ် ဂၠးတိ (Climate change mitigation)။
* '''စရင်စၟတ်သမ္တီ တိရစ္ဆာန် မအန္တရာယ် (IUCN Red List):''' စရင် မစၟတ်သမ္တီ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တဵုကေဝ် တအ် မကြပ် လီုလာ် အာ နူ လတူ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဗွဲမဗဗွဲ။

== ၉။ ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ ပွဳပွူ (Environmental Science and Research) ==
ဘာသာလ္ၚတ် ပွဳပွူ သဘာဝ (Environmental Science) ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် ပံင်ကောံ (Interdisciplinary) မပါလုပ် သီုကဵု ဇဳဝဗေဒ၊ ဓါတုဗေဒ၊ ရူပဗေဒ၊ ကေုာံ ပညာ ပရေင်မၞိဟ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု ပွဳပွူ ရ။

သုတေသဳ တအ် စကာ နဲကဲ သုတေသန ဒဳဂျဳတေဝ် (Remote Sensing and GIS) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တောဝ်ဂြိုပ် မလီုလာ်၊ ပမာဏ ဍာ် သမုဒ္ဒရာ၊ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု အလုံ ဂၠးတိ မာန် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) ==
ပွဳပွူ သဘာဝ ဝွံ ဒှ် ယူနစ် သဇိုင် ဇၞော် အိုတ် သွက် ပရေင်ဂျိုင်တန်တဴ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန် တအ် ရ။ ဍေဟ် ပကေတ် ဓရ် လမျီု၊ ဍာ်၊ ကျာ ကေုာံ ပရေင်တသိုက် သဘာဝ အလုံစုံ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် နကဵု လညာတ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ (Sustainable living) မပ္တံကဵု ဖအောန် ပရေင်ကၠိခ္ဍက်၊ မင်မွဲ တောဝ်ဂြိုပ် ကေုာံ စဵုဒၞာ ရာသဳဥတု ညံင် ပွဳပွူ သဘာဝ ဂွံ ဆက် တန်တဴ ဍာံပြ သွက် တၞောဝ် တၟိ အနာဂတ် တအ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;millennium&quot;&gt;{{cite book |author=Millennium Ecosystem Assessment |title=Ecosystems and Human Well-being: Synthesis |publisher=Island Press |year=2005 |pages=10-25}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ပွဳပွူ သဘာဝ]] (Environment)
* [[ဂလဝ်ဗယ်လာ်ဇြေယှေန်]] (Globalization)
* [[ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Friction)

{{Navbox
| name = Environment
| title = ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ သိပ္ပံ ပွဳပွူ (Natural Environment and Environmental Science)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လဇုင် သဘာဝ (Spheres)
| list1 =
* [[လဇုင် ပထဝဳ]] (Lithosphere)
* [[လဇုင် ဍာ်]] (Hydrosphere)
* [[လဇုင် ကျာ]] (Atmosphere)
* [[လဇုင် ဇဳဝ]] (Biosphere)
| group2 = ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ
| list2 =
* [[ပရေင်တူ ဂၠးတိ]] (Global warming)
* [[ပရေင်ဆောမ်လေင် တောဝ်ဂြိုပ်]] (Deforestation)
* [[ပရေင်ကၠိခ္ဍက်]] (Pollution)
* [[ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ]] (Climate change)
| group3 = ပရေင်မင်မွဲ ကေုာံ လွပ်
| list3 =
* [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ]] (Sustainable development)
* [[စွမ်းအင် တၟိ]] (Renewable energy)
* [[ဒေသ မင်မွဲ သဘာဝ]] (Protected area)
* [[စရင်စၟတ်သမ္တီ IUCN]] (IUCN Red List)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ပညာ ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
* [[ဂလဝ်ဗယ်လာ်ဇြေယှေန်]] (Globalization)
* [[ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Friction)
}}

[[Category:ပွဳပွူ သဘာဝ]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဘာသာရပ် လ္ၚတ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>lcfdr5ad6921l2cbvi7rc1xktxxqiup</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ၜဳဒမၠု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11988</id>
    <revision>
      <id>60309</id>
      <parentid>57809</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:31:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22908" sha1="h0vn8fausex05147klhxcu96fcxhoty" xml:space="preserve">'''ၜဳဒမၠု''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Black Sea'', တူရကဳ: ''Karadeniz'', ရုရှာ: ''Чёрное море'', ယူကရေိန်: ''Чорне море'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ၜဳ အပ္ဍဲတိ မနွံ အကြာ ရးဥရောပ ဗမံက် (Eastern Europe) ကေုာံ ရးအာရှ ပလိုတ် (Western Asia) ရ။ ၜဳ ဏအ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု သမုဒ္ဒရာ အာတ္တလာန်တိတ် (Atlantic Ocean) နူကဵု ၜဳ မေဒဳတေရာနဳယေန် (Mediterranean Sea) ကေုာံ ၜဳ အဳဂျဳယေန် (Aegean Sea) နကဵု ဝင်ၜဳ ၜါ မတွဟ်ဂး ဝင်ၜဳ ဗဝ်သပဝ်ရပ် (Bosporus) ကေုာံ ဝင်ၜဳ ဒါဒါနဲ (Dardanelles) ရ။ ၜဳဒမၠု ဝွံ နွံ ဇမၞော် တိဍာ် ၜိုတ် ၄၃၆,၄၀၀ စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ (ဟွံရိုဟ် ပၠုပ် ၜဳ အာဇြောပ် Sea of Azov) တုဲ နွံ ဇမျိုဟ် အိုတ် ၜိုတ် ၂,၂၁၂ မဳတာ (၇,၂၅၇ ပေ) ရ။&lt;ref name=&quot;murray&quot;&gt;{{cite book |last=Murray |first=J. W. |title=Black Sea Oceanography |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=1991 |pages=15-28}}&lt;/ref&gt;

ဍုင် မနွံ ပယျဵု ဇိုင် ၜဳဒမၠု တအ် ဂှ် ဒှ် ဍုင်ယူကရေိန် (Ukraine)၊ ဍုင်ရုရှာ (Russia)၊ ဍုင်ဂျဝ်ဂျဳယျာ (Georgia)၊ ဍုင်တူရကဳ (Turkey)၊ ဍုင်ဗူဂေရဳယျာ (Bulgaria) ကေုာံ ဍုင်ရဝ်မေနဳယျာ (Romania) တအ် ရ။ ၜဳ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဇမောဝ် ဍာ် မဇွောဝ် လုပ် နူကဵု ကြုင် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဥရောပ မပ္တံကဵု ကြုင် ဒါန်ညု (Danube)၊ ကြုင် ဒနဳပါ (Dnieper) ကေုာံ ကြုင် ဒေါန် (Don) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ၜဳဒမၠု နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပထဝဳ၊ ဟာဲဒရဝ်လဝ်ဂျဳ၊ ဇဳဝဗေဒ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အကာဲအရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Black Sea map.png|thumb|right|300px|ဗီုပြေင် မြေပုံ ထ္ၜး ဒၞာဲဒတန် ၜဳဒမၠု ကေုာံ ဍုင် မနွံ ပယျဵု ဇိုင် ၜဳ တအ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ၜဳဒမၠု&quot; (Black Sea) ဝွံ ဒှ် ၜဳ မွဲ မနွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် တိုက် ယူရေးရှား (Eurasia) ရ။ ၜဳ ဏအ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ၜဳ တၞဟ် တအ် ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ဒှ် &quot;ၜဳ မဟွံကၠောအ် နှဴ&quot; (Meromictic basin) အလုံ မွဲ ရ။ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဂှ် ဍာ် လတူ မနွံကဵု ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) ကေုာံ ဍာ် သၟဝ် မဟွံမဲ ကု ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (Anoxic water) တအ် ဟွံနှဴရဴ ရေင်သကအ် ပုဟ်။

ၜဳဒမၠု ဝွံ ဒှ် တြင် အဓိက သွက် ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆံ အကြာ ရးဥရောပ၊ ကဝ်ကေဆပ် (Caucasus) ကေုာံ ရးအာရှ ဒေသ လဒေါဝ် ရ။ လၟုဟ် ၜဳ ဏအ် ဒှ် ဒၞာဲ မကိစ္စဇၞော် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်တရဴ အာတိုင်၊ ကေုာံ ပရေင်မဟာဗျူဟာ ပၞာန် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ယၟု (Etymology and Name Origins) ==
ယၟု &quot;ၜဳဒမၠု&quot; ဝွံ နွံ တမ်မူလ နူကဵု အခိင် တမၠာ တေအ် ရ။ 
* '''ခေတ် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greek):''' ဂရိတ် တအ် ကော်စ ၜဳ ဏအ် နကဵု ယၟု ''Pontus Euxinus'' (Πόντος Εὔξεινος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ၜဳ မဒုင်တၠုင် ဧည့်သည်&quot; (Hospitable Sea) ရ။ ဆဂး ကိုပ်ကၠာ နူ ဂှ် ညးတအ် ကော်စ ''Pontos Axeinos'' &quot;ၜဳ မဟွံဒုင်တၠုင် ဧည့်သည်&quot; ဟိုတ်နူ လပှ် မကြံင်မ္ၚိုဟ် ကေုာံ ဂကူ ရိုင်းစိုင်း တအ် မမံင် ပ္ဍဲ ဇိုင် ၜဳ ဂှ် ရ။
* '''ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages):''' အခိင် အေန်ပါယာ အဝ်တဝ်မာန် (Ottoman Empire) မအုပ်ဓုပ် ဂှ်၊ ဂကူ တူရကဳ တအ် ကဵု ယၟု ''Karadeniz'' (Kara = လမ္စံက်/ဒမၠု၊ Deniz = ၜဳ) ရ။ ပ္ဍဲ အခိုက် တူရကဳ တမၠာ၊ အသာ် လမ္စံက် ဂှ် စၞး ကု အရပ် သၟဝ်ကျာ (North) ရ၊ တုဲ ၜဳ ဏအ် နွံ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဍုင် တူရကဳ တုဲ ညးတအ် ကော် &quot;ၜဳ သၟဝ်ကျာ&quot; လေဝ် ဒှ် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;king&quot;&gt;{{cite book |last=King |first=C. |title=The Black Sea: A History |url=https://archive.org/details/blackseahistory00king |publisher=Oxford University Press |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/blackseahistory00king/page/33 33]-45}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ အကာဲအရာ တိဍာ် (Geography and Topography) ==
ၜဳဒမၠု ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဒေသ အဓိက ၜါ - ဒေသ ဇိုင် သြင် (Shelf) ကေုာံ ဒေသ ခလံက် ဇမျိုဟ် (Deep basin) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား တင်ဂၞင် ပထဝဳ ၜဳဒမၠု
|-
! လက္ခဏာ ပထဝဳ
! တင်ဂၞင် လၟိဟ် ကေုာံ ၚုဟ်မး
|-
| '''ဇမၞော် တိဍာ် (Area)''' || ၄၃၆,၄၀၀ စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ
|-
| '''လၟိဟ် ဍာ် (Volume)''' || ၅၄၇,၀၀၀ ကုဗ ကဳလဝ်မဳတာ
|-
| '''ဇမျိုဟ် အိုတ် (Maximum Depth)''' || ၂,၂၁၂ မဳတာ (၇,၂၅၇ ပေ)
|-
| '''ဇမျိုဟ် သၟဟ် (Average Depth)''' || ၁,၂၅၃ မဳတာ
|-
| '''ကြုင် ဇွောဝ် လုပ် အဓိက''' || ကြုင် ဒါန်ညု (Danube)၊ ကြုင် ဒနဳပါ (Dnieper)၊ ကြုင် ဒေါန် (Don)၊ ကြုင် ဒနဳသတာ (Dniester)
|}

လပါ် သၟဝ်ကျာ ၜဳဒမၠု ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု '''[[ၜဳ အာဇြောပ်]]''' (Sea of Azov) နကဵု ဝင်ၜဳ ကာတ်ချ် (Strait of Kerch) ရ။ တကအ် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ၜဳ ဏအ် ဂှ် ဒှ် တကအ် ကြာင်မဳယျာ (Crimean Peninsula) မဒှ် ဒၞာဲ ကိစ္စဇၞော် သွက် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။

== ၄။ ဟာဲဒရဝ်လဝ်ဂျဳ ကေုာံ ဍာ် ဟွံမဲ အံက်သဳဂျေန် (Hydrology and Anoxic Basin) ==
ၜဳဒမၠု ဝွံ ဒှ် ကၟာ ဍာ် ဟွံမဲ ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (Anoxic water body) မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။
* '''လွှာ လတူ (Upper layer):''' နူကဵု လတူ စဵုကဵု ဇမျိုဟ် ၜိုတ် ၁၅၀ - ၂၀၀ မဳတာ ဂှ် နွံကဵု ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် တုဲ ဍာ် ဂှ် သ္ဇိုဟ် ဍာ် ၜဵု အောန် (Lower salinity) ဟိုတ်နူကဵု ဍာ် ကြုင် မဇွောဝ် လုပ် ရ။ လမျီု ၜဳ သီုဖအိုတ် မဂျိုင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ လွှာ ဏအ် ရ။
* '''လွှာ သၟဝ် (Lower layer):''' သၟဝ် ၂၀၀ မဳတာ ဂှ် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် ဟွံမဲ ရ (Anoxic zone)။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဂှ် ဍာ် ၜဵု ဂၠိုင် (High salinity) မကၠုင် နူကဵု ၜဳ မေဒဳတေရာနဳယေန် တုဲ နွံကဵု ဓါတ် ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် သာလ်ဖိုက် (Hydrogen sulfide) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဟိုတ်နူ ဂှ် လမျီု ကတဵုဒှ် ဟွံမာန် ပုဟ်။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် က္ၜင် တြေံ မဗၠိုက် တအ် ဟွံအာ လီုလာ် (Perfect preservation) ပ္ဍဲ သၟဝ် ၜဳ ရ။&lt;ref name=&quot;kosarev&quot;&gt;{{cite book |last=Kosarev |first=A. N. |author2=Kostianoy, A. G. |title=The Black Sea Environment |publisher=Springer |year=2007 |pages=75-90}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ရာသဳဥတု (Climate) ==
ရာသဳဥတု ၜဳဒမၠု ဝွံ ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် အတိုင် ဒေသ ဇိုင် သြင် ဍေဟ် ရ -
* '''လပါ် သၟဝ်ကျာ (Northern part):''' မပ္တံကဵု သြင် ယူကရေိန် ကေုာံ ရုရှာ ဂှ် နွံ ရာသဳဥတု က континенталь (Continental climate) မဂွံအဓိပ္ပါယ် မ္ဂး ရာသဳ ၜိုဟ် မ္ဂး ဂံက် ဇၞော် ကေုာံ ရာသဳ ကတဴ မ္ဂး ကတဴ သၠုင် ရ။
* '''လပါ် သၠုင်ကျာ ကေုာံ ဗမံက် (Southern and Eastern parts):''' မပ္တံကဵု သြင် တူရကဳ ကေုာံ ဂျဝ်ဂျဳယျာ ဂှ် နွံ ရာသဳဥတု သာပ်ထရဝ်ပဳကယ် (Subtropical climate) មနွံကဵု ဗြဲ ဂူ ဂၠိုင် ကေုာံ မံင် စ ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ ဒေသ ဏအ် ဂှ် သန်တဴ သွက် ပရေင်တဵုလွဳ လက်ဖက် ကေုာံ သြောအ် ရ။

== ၆။ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ (Ecology and Biosphere) ==
ၜိုန်ရ ၜဳဒမၠု ဝွံ ဟွံမဲ အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ သၟဝ် ကီုလေဝ်၊ လွှာ လတူ ဍေဟ် ဂှ် နွံကဵု လမျီု ဇဳဝ ဂၠိုင်ကဵု ဂကူ ရ။
* '''က အဓိက (Fish species):''' ၜဳ ဏအ် ဝွံ နွံကဵု က ဂကူ မပ္တံကဵု က အာန်ချဝ်ဗဳ (European anchovy / Hamsi)၊ က သထာเจဳယောန် (Sturgeon)၊ က မာကရယ် (Mackerel) ကေုာံ က သပရတ် (Sprat) တအ် ရ။
* '''တိရစ္ဆာန် မို့သှ် (Marine mammals):''' ပ္ဍဲ ၜဳဒမၠု ဂှ် ပိုယ် မာန် ဆဵု ကဝက် (Dolphins) ဂကူ Bottlenose ကေုာံ Common dolphins တအ် ရ။ သီုကဵု ဖျေင် (Porpoises) လေဝ် နွံ ကီု ရ။
* '''ဖါဲတဝ်ပလာန်တန် (Phytoplankton):''' ပ္ဍဲ ရာသဳ တမ်သၞာံ၊ ဖါဲတဝ်ပလာန်တန် တအ် ကတဵုဒှ် ဇၞော် (Algal blooms) မပကဵု ညံင် အသာ် ဍာ် ၜဳ ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဒှ် အာသာ် သၚေက်-ဗု လတူ ဂြိုဟ် (Seen from space) ရ။&lt;ref name=&quot;zaitsev&quot;&gt;{{cite book |last=Zaitsev |first=Yu. |author2=Mamaev, V. |title=Marine Biological Diversity in the Black Sea: A Study of Change and Decline |url=https://archive.org/details/marinebiological0000zait |publisher=United Nations Publications |year=1997 |pages=[https://archive.org/details/marinebiological0000zait/page/45 45]-60}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အေန်ပါယာဂမၠိုင် (Political History and Empires) ==
ဝင် ၜဳဒမၠု ဝွံ ဒှ် ဝင် ပေါဲဗတိုက် ကေုာံ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် အကြာ အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။
* '''ခေတ် ဂရိတ် ကေုာံ ရဝ်မ:''' ဂကူ ဂရိတ် တအ် ကၠုင် သြိုင် ဍုင် ကဝ်လဝ်နဳ (Colonies) ပ္ဍဲ ဇိုင် ၜဳ နူကဵု ၈ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ တေအ် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် အေန်ပါယာ ရဝ်မ လုပ် သီ ကေတ် ဒေသ ဏအ် ရ။
* '''အေန်ပါယာ ဗာဲဇြေန်တိန် ကေုာံ အဝ်တဝ်မာန်:''' ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ်၊ ၜဳ ဏအ် ဒှ် ဒၞာဲ အုပ်ဓုပ် အေန်ပါယာ ဗာဲဇြေန်တိန် (Byzantine Empire) တုဲ ကြဴနူ ဍုင် ကောန်သတာန်တဳနဝ်ပယ် (Constantinople) လီု အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၄၅၃ ဂှ်၊ အေန်ပါယာ အဝ်တဝ်မာန် (Ottoman Empire) ထိင်ဒဝ် ကေတ် ၜဳ ဏအ် ညံင် &quot;ကၟာ ဍာ် အပ္ဍဲ&quot; (Internal lake) ညးတအ် ပွိုင် ၃၀၀ သၞာံ ရ။
* '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ရုရှာ-အဝ်တဝ်မာန်:''' ပ္ဍဲ ၁၈-၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ အေန်ပါယာ ရုရှာ ဇၞော် တိုန် တုဲ လုပ် ဗတိုက် ကု အဝ်တဝ်မာန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် တိတ် ၜဳ ဏအ် (Access to warm water ports) ရ။ ဏအ်ဂှ် ကတဵုဗဒှ် ပၞာန် ကြာင်မဳယျာ (Crimean War 1853–1856) ရ။&lt;ref name=&quot;ascherson&quot;&gt;{{cite book |last=Ascherson |first=N. |title=Black Sea: The Birthplace of Civilisation and Barbarism |url=https://archive.org/details/blacksea00asch |publisher=Hill and Wang |year=1995 |pages=[https://archive.org/details/blacksea00asch/page/112 112]-128}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် ခေတ်တၟိ (Modern Geopolitics and Conflicts) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ၜဳဒမၠု ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Geopolitical hotspot) ဇၞော် အိုတ် မွဲ ရ။
* '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် နေတဝ် ကေုာံ ရုရှာ (NATO vs. Russia):''' ဍုင် တူရကဳ၊ ဗူဂေရဳယျာ ကေုာံ ရဝ်မေနဳယျာ တအ် ဒှ် ကောန်ဂကောံ နေတဝ် (NATO) တုဲ ရုရှာ နွံ ပရေင်စဵုဒၞာ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် ရ။
* '''ပၞာန် ရုရှာ-ယူကရေိန် (Russo-Ukrainian War):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် ရုရှာ သီ ကေတ် တကအ် ကြာင်မဳယျာ (Crimea) နူ ယူကရေိန် တုဲ ကလိဂွံ အာဏာ ထိင်ဒဝ် လတူ ၜဳ ဏအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ လက္ကရဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ ပရေင်လုပ် သီ ယူကရေိန် (2022 Russian invasion of Ukraine) ဂှ်၊ ၜဳဒမၠု ဒှ် ဒၞာဲ ပေါဲဗတိုက် ပၞာန် ဍာ် (Naval warfare) ကေုာံ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ဗၞိက် က္ၜင် သြောအ် (Grain blockade) ရ။

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက် (Economy, Major Ports and Trade) ==
ၜဳဒမၠု ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဂှ် ရ။
* '''ဍုင် တြင် က္ၜင် ဇၞော် (Major Ports):''' ဍုင် တြင် က္ၜင် အဓိက တအ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် အဝ်ဒေသသာ (Odesa - ယူကရေိန်)၊ ဍုင် အဳသတာန်ဗူ (Istanbul - တူရကဳ)၊ ဍုင် ကောန်သတာန်ထာ (Constanța - ရဝ်မေနဳယျာ)၊ ဍုင် ဗါနာ (Varna - ဗူဂေရဳယျာ)၊ ဍုင် နဝ်ဗဝ်ရဝ်သဳက် (Novorossiysk - ရုရှာ) ကေုာံ ဍုင် ဗါတူမဳ (Batumi - ဂျဝ်ဂျဳယျာ) တအ် ရ။
* '''ကၠေင်ရေနံ ကေုာံ ဓါတ် ဂျာတ် (Oil and Gas):''' ၜဳ ဏအ် ဒှ် လမ်းကြောင်း အဓိက သွက်ဂွံ ပလံင် ကၠေင် ကေုာံ ဂျာတ် နူကဵု ဒေသ ကာသပဳယေန် (Caspian region) ကေုာံ ရုရှာ ဇရေင် ဥရောပ နကဵု ပိုက်လိုင်း ဥပမာ TurkStream ကေုာံ Blue Stream ရ။
* '''ပရေင်တရဴ အာတိုင် (Tourism):''' ဇိုင် သြင် ၜဳ ဏအ် မပ္တံကဵု သြင် သၠုင်ကျာ ကြာင်မဳယျာ၊ သြင် ရုရှာ (Sochi) ကေုာံ သြင် ဗူဂေရဳယျာ (Sunny Beach) တအ် ဒှ် ဒၞာဲ ဝေင် ဇူဒီု မပြာကတ် အိုတ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ ပြသၞာ သဘာဝ ပွဳပွူ အနာဂတ် (Conclusion and Environmental Issues) ==
ၜဳဒမၠု ဝွံ ဒှ် &quot;တြင်&quot; သဘာဝ မဆက်စပ် ဥရောပ ကဵု အာရှ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ဍေဟ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ သဘာဝ ပွဳပွူ ဇၞော်ဇၞော် ရ -
* '''ပရေင်ကၠိခ္ဍက် (Pollution):''' ဍာ် ကၠိခ္ဍက် ကေုာံ ဓါတ် ဂျာတ် စက်ရုံ နူကဵု ကြုင် ဒါန်ညု ကေုာံ ဒနဳပါ တအ် ဇွောဝ် လုပ် ၜဳ ဏအ် လၟိုန် တ္ၚဲ တုဲ ကတဵုဗဒှ် ယဲ Eutrophication (ဓါတ် သြဇာ လောန် က္ဍင်) မပလီု လမျီု က ရ။
* '''က ဒးဒုင် ဖအောန် (Overfishing):''' ပရေင်ရပ် က လောန် က္ဍင် ပကဵု ညံင် လၟိဟ် က ဥပမာ Sturgeon ကေုာံ Anchovy တအ် ယှောတ် စှ်ေ အာ ဗွဲမလောန် ရ။
* '''အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ဓါတ်ဂမ္တဴ ဍာ် သၠုင် တိုန် ကေုာံ ကဆံင် ဍာ် ၜဳ ဇၞော် တိုန် ဂှ် မာန် ပလီုပလာ် ဒေသ ဇိုင် သြင် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;eea&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/themes/water/europes-seas-and-coasts/black-sea |title=The Black Sea region |publisher=European Environment Agency |year=2020 |access-date=August 24, 2026}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ၜဳ မေဒဳတေရာနဳယေန်]] (Mediterranean Sea)
* [[ၜဳ အာဇြောပ်]] (Sea of Azov)
* [[ဝင်ၜဳ ဗဝ်သပဝ်ရပ်]] (Bosporus)
* [[တကအ် ကြာင်မဳယျာ]] (Crimean Peninsula)

{{Navbox
| name = Oceans and Seas
| title = သမုဒ္ဒရာ ကေုာံ ၜဳ အဓိကဂမၠိုင် (Major Oceans and Seas)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သမုဒ္ဒရာဂမၠိုင်
| list1 =
* [[သမုဒ္ဒရာ ပသဳဖိတ်]] (Pacific)
* [[သမုဒ္ဒရာ အာတ္တလာန်တိတ်]] (Atlantic)
* [[သမုဒ္ဒရာ အိန္ဒိယ]] (Indian)
* [[သမုဒ္ဒရာ အာတိတ်]] (Arctic)
* [[သမုဒ္ဒရာ သၠုင်ကျာ]] (Southern)
| group2 = ၜဳ အပ္ဍဲတိ (Marginal Seas)
| list2 =
* [[ၜဳ မေဒဳတေရာနဳယေန်]] (Mediterranean)
* [[ၜဳဒမၠု]] (Black Sea)
* [[ၜဳဗကေတ်]] (Red Sea)
* [[ၜဳဗောလ်တစ်]] (Baltic Sea)
* [[ၜဳ ကာသပဳယေန်]] (Caspian Sea)
| group3 = ဍုင် ဆက်စပ် ၜဳဒမၠု
| list3 =
* [[တူရကဳ]] (Turkey)
* [[ရဝ်မေနဳယျာ]] (Romania)
* [[ဗူဂေရဳယျာ]] (Bulgaria)
* [[ယူကရေိန်]] (Ukraine)
* [[ရုရှာ]] (Russia)
* [[ဂျဝ်ဂျဳယျာ]] (Georgia)
}}

[[Category:ၜဳဒမၠု]]
[[Category:ၜဳဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဥရောပ]]
[[Category:ၜဳဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အာရှ]]
[[Category:ပထဝဳ]]</text>
      <sha1>h0vn8fausex05147klhxcu96fcxhoty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12009</id>
    <revision>
      <id>60372</id>
      <parentid>57645</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:18:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25871" sha1="qfzwivjt9e857ba1hcoav1nwwli35bs" xml:space="preserve">'''သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Criminal Law'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဌာန်ကဏ္ဍ သၞောဝ်ဥပဒေ မဆက်စပ် ကု ဒုဟ်ရာဇာဝတ် မကလိလောန် လတူ ဂီုကၠီု၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဒြပ်ရတ် ညးဍုင်ကွာန် ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ ရ။ သၞောဝ်ဝွံ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် လဵု မဒှ် ဒုဟ် ကေုာံ ဇမၞော် ပြစ်ဒဏ် (Punishment) လဵု သ္ဒး ဖျေဟ် လတူ ညးမကလိလောန် ဒုဟ် တအ် ရ။ ဍေဟ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု [[သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန်]] (Civil law) မဒှ် သၞောဝ် မပသောင် ပြသၞာ အကြာ ပူဂိုလ် ကဵု ပူဂိုလ် ရ။&lt;ref name=&quot;fletcher&quot;&gt;{{cite book |last=Fletcher |first=G. P. |title=Basic Concepts of Criminal Law |url=https://archive.org/details/basicconceptsofc0000flet |publisher=Oxford University Press |year=1998 |pages=[https://archive.org/details/basicconceptsofc0000flet/page/3 3]-15}}&lt;/ref&gt;

သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဝွံ ၜိုန်ရ တၞဟ်ခြာ အာ အတိုင် ဍုင် ညး ကဵု ညး ကီုလေဝ်၊ သဇိုင် လဒက်ပတန် ဍေဟ် တအ် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ အင်္ဂလက္ခဏာ ဒုဟ်၊ လၟေင် ကမၠောန်၊ ကေုာံ ပရေင်တၞဟ်ခြာ ဍေဟ် ကု သၞောဝ် တၞဟ် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Statue of Justice - Old Bailey.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ရုပ်တၟအ် နတ်ဗြဴ တရားမျှတ (Lady Justice) မရပ် လဝ် ၜါတ် ကေုာံ သၞာ်၊ မဒှ် သင်္ကေတ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ရုင်ဗစာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ်&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အစဳအဇန် သၞောဝ် မဖျေဟ် လဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု ပရေင်ပလီုပလာ် ကေုာံ အန္တရာယ် နာနာ သာ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဏအ်၊ ကမၠောန် မကလိလောန် ဒုဟ် ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် ဒုဟ် မကလိလောန် လတူ &quot;ဍုင်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;အလဵုအသဳ&quot; (Crime against the State) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ ပေါဲရုင်ဗစာ ရာဇာဝတ်၊ ညးစောဲဒုဟ် ဂှ် ဟွံသေင် ညးမဒးဒုင်ဘဲ (Victim) တိုက်ရိုက်၊ ဆဂး ဒှ် တၠသၞောဝ် အလဵုအသဳ (Prosecutor) မစၞး ကဵု ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ရ။

သၞောဝ် ဏအ်ဝွံ ဖျေဟ် လဝ် လဒက်ပတန် ဒုဟ် ကေုာံ ဒဏ် ဗွဲမကၠးသ္ဇုင် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံ ညိင်ဝတ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။
* '''ခေတ် သူမာ (Sumer):''' သၞောဝ် အူ-နာမ်မူး (Code of Ur-Nammu) ပ္ဍဲ ဘီစီ ၂၁၀၀-၂၀၅၀ ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် ချူ လဝ် စပ်ကဵု ဒုဟ်ရာဇာဝတ် တြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''ခေတ် ဗာဗဳလောန် (Babylon):''' သၞောဝ် ཧာမ်မူရာဗဳ (Code of Hammurabi) မချူ လဝ် ပ္ဍဲ ဘီစီ ၁၇၅၄ ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် နကဵု လညာတ် &quot;မတ် မွဲ မ္ဂး မတ် မွဲ&quot; (An eye for an eye) မဒှ် သၞောတ် တုပ်သၟဟ် ကု ဒုဟ် မကလိလောန် ရ။
* '''ခေတ် ရဝ်မ (Roman Law):''' သၞောတ် သၞောဝ် ရဝ်မ ဝွံ ပါ်ခြာ လဝ် အကြာ ဒုဟ် ပူဂိုလ် (Delicta privata) ကေုာံ ဒုဟ် ညးဍုင်ကွာန် (Crimina publica) မဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သွက် သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ရးဥရောပ ခေတ်တၟိ ရ။
* '''ခေတ် အင်္ဂလာန် (English Common Law):''' ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဗွဝ်ကၠံ၊ သၞောဝ် အင်္ဂလာန် စ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် ရုင်ဗစာ မနွံ ဂျူရဳ (Jury system) ကေုာံ တင်သဇိုင် &quot;Mens Rea&quot; (စိုတ် မနွံ ဒုဟ်) ရ။&lt;ref name=&quot;hall&quot;&gt;{{cite book |last=Hall |first=J. |title=General Principles of Criminal Law |url=https://archive.org/details/generalprinciple00hall |publisher=Bobbs-Merrill |year=1960 |pages=[https://archive.org/details/generalprinciple00hall/page/70 70]-85}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ တင်ရန်တၟအ် ၅ သာ် မဖျေဟ် ဒုဟ် (Five Objectives of Punishment) ==
ပရေင်ဖျေဟ် ပြစ်ဒဏ် လတူ ညးမကလိလောန် ဒုဟ် ဝွံ နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် အဓိက မသုန် သာ် -

# '''ပရေင်တုဲစ (Retribution):''' ညးမကလိလောန် ဒုဟ် သ္ဒး ဒုင် ဒဏ် ညံင် ဂွံ တုပ်သၟဟ် ကု ဒုဟ် ညးတအ် မကၠောန် လဝ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လညာတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ တရားမျှတ။
# '''ပရေင်ဖေက်လကိုတ် (Deterrence):''' ဖျေဟ် ဒုဟ် သွက်ဂွံ ဖေက်လကိုတ် ညံင် ပူဂိုလ် ဂှ် (Specific deterrence) ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် တၞဟ် တအ် (General deterrence) ဟွံဂွံ ဂံင် ကၠောန် ဒုဟ် ဗီုဏအ် ပၠန် ရ။
# '''ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု (Incapacitation):''' ခြာ လဝ် ညးမကလိလောန် ဒုဟ် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် (ဥပမာ - ကြိုင် ထံင်) သွက်ဂွံ ကာကွယ် ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု အန္တရာယ်။
# '''ပရေင်လွဳလွတ် ပလေဝ်စိုတ် (Rehabilitation):''' ဖန်ဇန် ပရေင်ပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်လွဳ ယဲ ပ္ဍဲ ထံင် သွက်ဂွံ ပလေဝ် ညးမကလိလောန် ဒုဟ် ညံင် ဂွံ ဒှ် မၞိဟ် ခိုဟ် ကာလ တိတ် နူ ထံင်။
# '''ပရေင်ကလေင်ပလေဝ် (Restoration):''' ညးမကလိလောန် ဒုဟ် သ္ဒး ကလေင် ပလေဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး လျော် ဇြဟတ် ကု ညးမဒးဒုင်ဘဲ (Victim-offender mediation)။

== ၄။ အင်္ဂလက္ခဏာ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် (Elements of a Crime) ==
သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မွဲ ကလိလောန် ဒုဟ် ရာဇာဝတ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် သ္ဒး ဍိုက်ပေင် ကု အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက ၜါ သာ် မကော်စ Actus Reus ကေုာံ Mens Rea ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား အင်္ဂလက္ခဏာ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် အဓိက
|-
! လက္ခဏာ (Element)
! အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲ သၞောဝ် (Legal Definition)
! ဥပမာ (Example)
|-
| '''Actus Reus''' (ကမၠောန် မဒှ် ဒုဟ်)
| ကမၠောန် ရူပ (Physical act) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဟွံကၠောန် (Omission) မဒစးဒုင် ကု သၞောဝ်။
| ရပ် လွဟ် တုဲ ပန် ဂစိုတ် မၞိဟ် မွဲ။ (ကမၠောန် မကတဵုဒှ် ဍာံ)
|-
| '''Mens Rea''' (စိုတ် မနွံ ဒုဟ်)
| အကာဲအရာ စိုတ် (Mental state) မနွံ ပၟိက် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဒုဟ်။ (เจตนา)
| သီု တီ ဒၟံင် ဒဒှ်ရ ပန် မ္ဂး မၞိဟ် ချိုတ် မာန် ဂှ်၊ ဆက် ပန်။ (စိုတ် သ္ဇိုင် ရန်တၟအ်)
|}

ပါဲနူ ဏအ် တုဲ၊ သ္ဒး နွံ ကု '''Concurrence''' (ကမၠောန် ကဵု စိုတ် ကတဵုဒှ် မွဲစွံ) ကေုာံ '''Causation''' (ကမၠောန် ညးဂှ် ဒှ် ဟိုတ် တိုက်ရိုက် မပကဵု ညံင် အန္တရာယ် ဂွံ ကတဵုဒှ်) ရ။&lt;ref name=&quot;ormerod&quot;&gt;{{cite book |last=Ormerod |first=D. |title=Smith and Hogan's Criminal Law |edition=13th |publisher=Oxford University Press |year=2011 |pages=25-45}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်ပါ်ခြာ ဂကူ ဒုဟ်ရာဇာဝတ်ဂမၠိုင် (Classification of Crimes) ==
သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဝွံ ပါ်ခြာ လဝ် ဒုဟ် အတိုင် လျိုင် ဇြိုင်-သာ ဍေဟ် ရ -

* '''ဒုဟ် ဇၞော် (Felonies):''' ဒှ် ဒုဟ် မဇြိုင်သ္ဇုင် ဗွဲမလောန် မပ္တံကဵု ဒုဟ် ဂစိုတ် မၞိဟ် (Murder)၊ ဒုဟ် ပလီု ကောန်ၚာ် (Rape)၊ ကေုာံ ဒုဟ် ကမၠတ် ပလီုသ္ၚိ (Burglary) ရ။ ဒဏ် သွက် ဒုဟ် ဇၞော် ဂှ် နွံ နူ ထံင် ၁ သၞာံ စဵုကဵု ထံင် မွဲ အာယုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒဏ် ဂစိုတ် ရ။
* '''ဒုဟ် သၟတ် (Misdemeanors):''' ဒှ် ဒုဟ် မသာ နူ ဒုဟ် ဇၞော် မပ္တံကဵု လွပ် ၜုင်တက် ဍောတ်တ် (Simple assault)၊ ဒြေပ် ကွဳစက် လောန် ဗၞတ် (Reckless driving) ကေုာံ ကမၠတ် ကပေါတ် ဍောတ်တ် ရ။ ဒဏ် သွက် ဒုဟ် ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး ဒှ် သြန် ဒဏ် ဟွံသေင်မ္ဂး ထံင် သၟဝ် ၁ သၞာံ ရ။

ယဝ်ရ ပါ် နကဵု သဘာဝ ဒုဟ် မ္ဂး - 
# '''ဒုဟ် လတူ ပူဂိုလ် (Crimes against the person):''' ဥပမာ - ဂစိုတ်၊ ၜုင်တက်၊ ရပ် ကေတ် ဓရေတ်။
# '''ဒုဟ် လတူ ဒြပ်ရတ် (Crimes against property):''' ဥပမာ - ကမၠတ်၊ စံင် သ္ၚိ (Arson)၊ လှေံလှန် (Fraud)။
# '''ဒုဟ် လတူ ညိင်ဝတ် ဍုင် (Crimes against public order):''' ဥပမာ - ပရေင်ကလိုက်ကမဵု (Riot)၊ ထ္ၜးဆန္ဒ ဟွံမဲ အခေါင်။

== ၆။ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ အခေါင် သၠးဒုဟ် (Criminal Defenses) ==
ပ္ဍဲ ပေါဲရုင်ဗစာ၊ ညးဒးဒုင်စောဲဒုဟ် နွံ အခေါင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်စဵုဒၞာ (Defenses) ညံင် ဂွံ သၠး ဒုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖအောန် ပြစ်ဒဏ် ရ -

* '''စဵုဒၞာ ဇကု (Self-defense):''' ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ဒး စကာ ဇြဟတ် သွက်ဂွံ ကာကွယ် ဇကု နူကဵု အန္တရာယ် မစိုပ် ဇရေင် လမျီု မ္ဂး၊ ညး ဟွံမဲ ကု ဒုဟ် ရ။ ဆဂး ဇြဟတ် မစကာ ဂှ် သ္ဒး ညဳသၟဟ် (Proportional) ကု အန္တရာယ် ဂှ် ရ။
* '''စိုတ် ဟွံခိုဟ် (Insanity):''' ယဝ်ရ ညးမကလိလောန် ဒုဟ် ဂှ် နွံ ယဲ စိုတ် ဇၞော် မပကဵု ညံင် ညး ဟွံတီ ဒဒှ်ရ ကမၠောန် ညးဂှ် ဗၠေတ် ဒၟံင် သၞောဝ် မ္ဂး (M'Naghten rules)၊ ညး မာန် သၠး ဒုဟ် ရ။
* '''ဒးဒုင် ဘပဠ (Duress):''' ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ကလိလောန် ဒုဟ် ဟိုတ်နူ မၞိဟ် တၞဟ် ဘပဠ ပ္ဍဲ လမျီု (ဥပမာ - စုတ် သေနာတ် ပ္ဍဲ က္ဍိုပ် တုဲ ကဵု ကၠတ် ဘဏ်) မ္ဂး၊ ညး မာန် ကလိဂွံ အခေါင် သၠးဒုဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;ashworth&quot;&gt;{{cite book |last=Ashworth |first=A. |title=Principles of Criminal Law |url=https://archive.org/details/principlesofcrim0000ashw_j2f9 |edition=6th |publisher=Oxford University Press |year=2009 |pages=[https://archive.org/details/principlesofcrim0000ashw_j2f9/page/200 200]-215}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ လၟေင် ကမၠောန် သၞောဝ် ရာဇာဝတ် (Criminal Procedure) ==
လၟေင် ကမၠောန် ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဝွံ နွံကဵု အဆံင် အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် -

# '''ပရေင်စၟတ်သ္ၚေဝ် (Investigation):''' ဗၠာဲတွဳ တအ် စၟတ်သ္ၚေဝ် ပြသၞာ၊ ကံက် ကေတ် သက်သဳ ကေုာံ ဂၠာဲ ညးမဒး သံသယ။
# '''ပရေင်ရပ် ကေုာံ စောဲဒုဟ် (Arrest and Charge):''' ယဝ်ရ နွံ သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက် (Probable cause) မ္ဂး၊ ဗၠာဲတွဳ ရပ် မၞိဟ် ဂှ် တုဲ တၠသၞောဝ် အလဵုအသဳ စောဲ ဒုဟ် ရ။
# '''ပေါဲရုင်ဗစာ (Trial):''' ညးဒးဒုင်စောဲဒုဟ် တအ် သ္ဒး ဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် &quot;မၞိဟ် ဟွံမဲ ကု ဒုဟ် စဵုကဵု ထံက်ထ္ၜး သက်သဳ မာန်&quot; (Presumption of innocence) ရ။ တၠသၞောဝ် အလဵုအသဳ သ္ဒး ထ္ၜး သက်သဳ &quot;မသ္ၚောဲ နူ ပရေင်သံသယ&quot; (Beyond a reasonable doubt) ညံင် ဂွံ အံင်ဇၞး။
# '''ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကေုာံ ဒဏ် (Verdict and Sentencing):''' တၠသၞောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂျူရဳ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ဂှ် နွံ ဒုဟ် ဟွံမဲ။ ယဝ်ရ နွံ ဒုဟ် မ္ဂး၊ တၠသၞောဝ် ဖျေဟ် ပြစ်ဒဏ် အတိုင် သၞောဝ် ရ။
# '''ပတိုန် အယူခံ (Appeal):''' ညးမဒးဒုင် ဖျေဟ် ဒုဟ် မာန် ပတိုန် လိက် အယူခံ ဇရေင် ရုင်ဗစာ မသၠုင် နူ ဂှ် ယဝ်ရ ညး ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဂှ် ဗၠေတ် ဒၟံင် ရ။

== ၈။ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ကေုာံ သၞောဝ် ညးဍုင်ကွာန် (Criminal Law vs Civil Law) ==
သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ကေုာံ သၞောဝ် ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် နွံ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်
|-
! လက္ခဏာ
! သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် (Criminal Law)
! သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် (Civil Law)
|-
| '''ပူဂိုလ် မစောဲဒုဟ်'''
| တၠသၞောဝ် အလဵုအသဳ (State / Prosecutor)
| ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ မဒးဒုင်ဘဲ (Plaintiff)
|-
| '''တင်ရန်တၟအ်'''
| ဖျေဟ် ဒဏ် လတူ ညးမကလိလောန် ဒုဟ် ညံင် ဂွံ ညိင်ဝတ်။
| ပသောင် ပြသၞာ ကေုာံ လျော် သြန် ကု ညးမဒးဒုင်ဘဲ။
|-
| '''ဗၞတ် သက်သဳ (Burden of Proof)'''
| သ္ၚောဲ နူ ပရေင်သံသယ (Beyond reasonable doubt - ၉၉%)
| လျိုင် သက်သဳ မဂၠိုင် အိုတ် (Preponderance of evidence - ၅၁%)
|-
| '''ကၞောတ် ပြစ်ဒဏ်'''
| ထံင်၊ သြန် ဒဏ် အလဵုအသဳ၊ ဂစိုတ်။
| လျော် သြန် (Damages) ဟွံသေင်မ္ဂး အမိင် ရုင်ဗစာ (Injunction)။
|}

== ၉။ သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ (International Criminal Law) ==
ပါဲနူ သၞောဝ် အပ္ဍဲ ဍုင် တုဲ၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ (International Criminal Law) ဝွံ ဆက်စပ် ကု ဒုဟ် မဇၞော် အိုတ် မကလိလောန် လတူ ဂကောံ မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ဒုဟ် တအ် ဏအ် ဒးဒုင် စၟတ်သ္ၚေဝ် ပ္ဍဲ '''ရုင်ဗစာ ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ''' ([[International Criminal Court]] - ICC) မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် တဟိတ် (The Hague) ရ။

ဒုဟ် ဂၠးတိ အဓိက ဂမၠိုင် ဂှ် ပါလုပ် -
* '''ဒုဟ် မဂစိုတ် ပလီု ဂကူ (Genocide):''' ပရေင်ရန်တၟအ် ညံင် ဂွံ ပလီုပလာ် ထောအ် ဂကူ၊ ဘာသာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် မွဲ သီုဖအိုတ်။
* '''ဒုဟ် လတူ ကောန်မၞိဟ် (Crimes Against Humanity):''' ကမၠောန် မကၠောန် လတူ ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမလှဲလး ဥပမာ - ဂစိုတ် ညးဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ဍိက် ကေုာံ ပရေင်ဍဵုဍိုက်။
* '''ဒုဟ် ပၞာန် (War Crimes):''' ပရေင်ဟွံဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ် ပၞာန် ဂျဳနဳဗာ (Geneva Conventions) ဥပမာ - ၜုင်တက် ညးမဒးဒုင် ရပ်၊ ပန် ဂစိုတ် ရုင်ဂဥုဲ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;cassese&quot;&gt;{{cite book |last=Cassese |first=A. |title=International Criminal Law |url=https://archive.org/details/internationalcri0000cass |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2008 |pages=[https://archive.org/details/internationalcri0000cass/page/105 105]-120}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ (Conclusion and Modern Challenges) ==
သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ သၞောဝ် ဏအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် -

* '''ဒုဟ် ဆာဲဗာ (Cybercrime):''' ဟိုတ်နူ နည်းပညာ ဇၞော်မောဝ် တိုန်၊ ဒုဟ် ကမၠတ် သြန် လတူ အေန်တာနက်၊ ဒုဟ် ပလီု ဒေတာ (Hacking) ကေုာံ ဒုဟ် ဂၠာဲ သြန် နကဵု ဆာဲဗာ တအ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် ကၠုင် ရ။ သၞောဝ် တြေံ တအ် ဝါတ်ဂါတ် သွက်ဂွံ ရပ်စပ် ပြသၞာ တအ် ဏအ် ဟိုတ်နူ ဒုဟ် ဏအ် ဟွံမဲ ပယျဵု ဍုင် ရ။
* '''ဒုဟ် ကဝ်လာ ဗု (White-collar crime):''' ဒုဟ် မကလိလောန် နကဵု မၞိဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ မပ္တံကဵု လှေံလှန် သြန် (Fraud)၊ စ သြန် ဍုင် (Corruption) တအ် ဏအ် ဂှ် စၟတ်သ္ၚေဝ် ဝါတ် တုဲ ကဵု ဖဵု ပရေအ် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဗွဲမဇၞော် ရ。

အနာဂတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဝွံ သ္ဒး ပြံင်လှာဲ ကိတ်ညဳ ကု ခေတ် နည်းပညာ တုဲ သ္ဒး အာရီုစွံ လတူ ပရေင်လွဳလွတ် ပလေဝ်စိုတ် (Rehabilitation) ညံင် ဂွံ ဂၠိုင် နူ ပရေင်ကြိုင် ထံင် သၟး ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ]] (Law)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန်]] (Civil law)
* [[ရုင်ဗစာ ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ]] (International Criminal Court)
* [[ဒုဟ်ရာဇာဝတ်]] (Crime)

{{Navbox
| name = Law
| title = ကဏ္ဍ သၞောဝ်ဥပဒေဂမၠိုင် (Branches of Law)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောဝ် အဓိက (Core Subjects)
| list1 =
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင်]] (Constitutional Law)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ်]] (Criminal Law)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ ပဋိညာဉ်]] (Contract Law)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန်]] (Civil Law / Tort Law)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ ဒြပ်ရတ်]] (Property Law)
| group2 = သၞောဝ် ဆက်စပ် (Applied Law)
| list2 =
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ ကမၠောန်]] (Labor Law)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ သ္ၚိကၟိန်]] (Family Law)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ ကုမ္ပဏဳ]] (Corporate Law)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights Law)
| group3 = သၞောဝ် ဂၠးတိ (International)
| list3 =
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ ညးဍုင်ကွာန်]] (Public International Law)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ]] (International Criminal Law)
}}

[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]]
[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ်]]
[[Category:ပြသၞာ ညးဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ရုင်ဗစာ]]</text>
      <sha1>qfzwivjt9e857ba1hcoav1nwwli35bs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂၞန်သင်္ချာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12114</id>
    <revision>
      <id>60418</id>
      <parentid>57857</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:52:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15554" sha1="s3qqpdridyzu8rqbgeshj594au2w27d" xml:space="preserve">[[File:Euclid's Elements.jpg|thumb|300px|လိက် ယူကလစ် မၞုံယၟု (Elements) မဒှ် လိက်သဇိုင် ဂၞန်သင်္ချာ မခၞံလဝ် နူခေတ် ဂရိတ် တမၠာ။]]

'''ဂၞန်သင်္ချာ''' (အင်္ဂလိက်: ''Mathematics'') ဝွံ ဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရာ မဆေင်ကဵု လၟိဟ် (numbers)၊ သၞောတ်ဗီုပြင် (formulas and related structures)၊ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒၞာဲဒတန် (shapes and the spaces in which they are contained) ကေုာံ လၟိဟ်အပြံင်အလှာဲ (quantities and their changes) ရ။ ပညာသင်္ချာဝွံ ဟွံမဲကဵု ပွံက် အဓိပ္ပါယ် မွဲတၠသၟး မတုပ်သၟဟ် တန်ကြန်ရ၊ သာ်ဂှ်သ္ဇိုင် သာ်ဝွံဍာံ မၞိဟ်တအ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် နာနာသာ်ရ။ လ္ၚတ်သင်္ချာဝွံ စကာလဝ် နဲကဲ ဗစာရဏာ (logic) ကေုာံ သက်သဳသာဓက သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် ပရူ သဘာဝ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲ အေန်ဂျေန်နဳယျာ ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Boyer1991&quot;&gt;{{cite book |last=Boyer |first=Carl B. |title=A History of Mathematics |url=https://archive.org/details/isbn_9870471543976 |year=1991 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0-471-54397-8 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက် ==
ပွံက် အဓိပ္ပါယ် ဂၞန်သင်္ချာဂှ် လပါ် ဝေါဟာရ (etymology) မ္ဂး ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ်တမၠာ ''máthēma'' (μάθημα) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;အရာမဒးလ္ၚတ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲခေတ်တမၠာတေံ သင်္ချာဂှ် ဒှ်ပညာ မဆေင်ကဵု ဂၞန်၊ လၟိဟ် ကေုာံ ဗီုပြင် ဟေင်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ သင်္ချာဝွံ ပြးဇးအာ စဵုကဵုစိုပ် ပရေင်လ္ၚတ် သၞောတ်ဗီုပြင် မဇြိုဟ်နက် (abstract structures) ရ။ 

သင်္ချာဝွံ ဒှ် &quot;အရေဝ်ဘာသာ သိပ္ပံ&quot; မွဲ ဟီုစဂွံရ။ ကမၠောန် သုတေသန သိပ္ပံ ဇၟာပ်ဇၟာပ်ဒၞာဲဂှ် ဒးစကာ သင်္ချာ သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး ပြသၞာ သဘာဝတအ်ရ။ သာ်ဂှ်မ္ဂး ဂၞန်သင်္ချာဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက် ပညာ ရူပဗေဒ၊ ဓာတုဗေဒ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ပညာရ။&lt;ref name=&quot;Courant1996&quot;&gt;{{cite book |last=Courant |first=Richard |author2=Robbins, Herbert |title=What Is Mathematics? An Elementary Approach to Ideas and Methods |url=https://archive.org/details/whatismathematic0000cour |year=1996 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-510519-3}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ==
ဝင် ဂၞန်သင်္ချာဝွံ စတမ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ကောန်မၞိဟ်တအ် စကတ်လ္ၚတ် လၟိဟ် သွက်ဂွံ သွံရာန် ဗၞိက်၊ ပတန် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ လ္ၚတ် နက္ခတ်တာရာ ရ။ 
* '''ခေတ်တမၠာ:''' ဂကူ [[အဳဂျေပ် (Egypt)]] ကေုာံ [[ၜါဗဳလောန် (Babylon)]] တအ် ဒှ်ဂကူ မစကာ သင်္ချာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက်ဂွံ တော် အခေါန်၊ တော် သၞာံ အခိင်အခါ၊ ကေုာံ သြိုင်ခၞံ ပရမိတ် ဂမၠိုင်ရ။
* '''ခေတ် ဂရိတ်:''' ပညာသျှင် ဂရိတ် မပ္တံကဵု ပဳသာဂဝ်ရသ် (Pythagoras) ကေုာံ ယူကလစ် (Euclid) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နဲကဲ ဇဳအဝ်မေတြဳကေုာံ နဲကဲ သက်သဳသာဓက (Mathematical proof) ရ။ 
* '''ခေတ် အိန္ဒိယ ကေုာံ အာရပ်:''' သင်္ချာ ဂကူအိန္ဒိယ တအ် ခၞံဗဒှ် လၟိဟ် သုည (0) ကေုာံ သၞောတ်ဂၞန် ဒသမ (decimal system) ရ။ ဂကူအာရပ်တအ် ဆက်မံင် ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် အလဂျဳဗရာ (Algebra)။
* '''ခေတ် တၟိ:''' ပ္ဍဲခေတ် အေရဝ်ပ (Europe) ရေနေသြန် (Renaissance) ဂှ် နယူတန် (Newton) ကေုာံ လာပ်နိဇ် (Leibniz) တအ် ခၞံဗဒှ် ကလကူလသ် (Calculus) သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ် အပြံင်အလှာဲရ။&lt;ref name=&quot;Katz1998&quot;&gt;{{cite book |last=Katz |first=Victor J. |title=A History of Mathematics: An Introduction |url=https://archive.org/details/historyofmathema00katz |year=1998 |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0-321-01618-8 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ကဏ္ဍဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၞန်သင်္ချာ ==
ဂၞန်သင်္ချာဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ပါ်လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ ဇၞော်ဇၞော်ရ -
# '''သင်္ချာ အပြောမ် (Pure Mathematics):''' ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ် သင်္ချာ သွက် သင်္ချာဟေင်ရ။ ဟွံရန်တၟအ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲလောက ကိစ္စတၞဟ်တုဲ၊ လ္ၚတ် သၞောတ်ဗီုပြင် ကေုာံ သဘာဝ လၟိဟ် သၟးရ။
# '''သင်္ချာ စကာ (Applied Mathematics):''' ဒှ်ပညာ မစကာ နဲကဲ သင်္ချာ သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ သိပ္ပံ၊ အေန်ဂျေန်နဳယျာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂဥုဲ။

== ၄။ လၟိဟ် ကေုာံ ဂၞန် (Number Theory) ==
ပညာ လၟိဟ် ကေုာံ ဂၞန် (Number Theory) ဝွံ လ္ၚတ် သဘာဝ လၟိဟ် ကလိတ် (integers) ကေုာံ ဂၞန်ဂမၠိုင်ရ။ အဓိက အရာမလ္ၚတ်ဂှ် ဂၞန် ပရာမ် (Prime numbers) မဒှ် ဂၞန် မပါ်ကရေက် ဟွံဂွံ နကဵု ဂၞန်တၞဟ် သာ်အပ္ဍဲ (၁) ကဵု ဇကုဍေံဟေင်ရ။
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် လ္ၚတ် လၟိဟ်ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲပညာ ခရိပ်တဝ်ဂရာဖဳ (Cryptography) မဒှ် ပညာ လေပ် ဂၞန် ဓလုက် သွက် ကွန်ပျူတာ အေန်တာနက် ရ။

== ၅။ ဇဳအဝ်မေတြဳကေုာံ ရုပ် (Geometry and Topology) ==
[[ဂျဳဩမေတြဳ]] (Geometry) ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ဒၞာဲဒတန် (space)၊ ဗီုပြင် (shape)၊ ဇမၠိင် အနာံ ကေုာံ ဗလး (dimensions) ရ။ စတမ်နူ ပညာ ယူကလစ်တုဲ စိုပ်အာ ဇဳအဝ်မေတြဳမဟွံသေင်ကဵု ယူကလစ် (Non-Euclidean geometry) ရ။
တဝ်ပဝ်လဝ်ဂျဳ (Topology) ဝွံ ဆက်ကၠုင် နူ ဂျဳဩမေတြဳတုဲ လ္ၚတ် အပြံင်အလှာဲ ဗီုပြင် မဟွံပလီု အဆက်အစပ် ဍေံရ။ ဥပမာ - ဗီုပြင် ခေါက်ဍာ် မွဲ ကဵု ဗီုပြင် ကဝိုင်မွဲ ပ္ဍဲ တဝ်ပဝ်လဝ်ဂျဳ မ္ဂး ဒှ်မွဲဗီုပြင်ဓဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;Stillwell2010&quot;&gt;{{cite book |last=Stillwell |first=John |title=Mathematics and Its History |url=https://archive.org/details/mathematicsitshi0000stil_r3u7 |year=2010 |publisher=Springer |isbn=978-1-4419-6052-8 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ အလဂျဳဗရာ (Algebra) ==
[[အလဂျဳဗရာ]] (Algebra) မ္ဂးဂှ် ဒှ်ပညာ မစကာ အက္ခရ် (letters) သွက်ဂွံ စၞး လၟိဟ် မဟွံတီ (unknown numbers) တုဲ သောင်ကလး သမဳကရဏ (equations) ရ။
ပ္ဍဲ သင်္ချာ ကဆံင်သၠုင်ဂှ် ဍေံတအ် လ္ၚတ် အလဂျဳဗရာ မဇြိုဟ်နက် (Abstract Algebra) မပ္တံကဵု ဂရုပ် (Groups)၊ ရိုင် (Rings) ကေုာံ ဖြေဝ် (Fields) ရ။ သၞောတ်ဏအ် ဒှ်သဇိုင် သွက် ပညာ ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ (Modern Physics) ရ။

== ၇။ သင်္ချာ ကလကူလသ် ကေုာံ တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Calculus and Analysis) ==
[[ကလကူလသ်]] (Calculus) ဝွံ ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ် အပြံင်အလှာဲ (change) ရ။ ကလကူလသ် ပါ်လဝ် ၜါကဏ္ဍ အဓိက - 
* ဒဳဖှရိန်ရှယ် ကလကူလသ် (Differential Calculus): တော် လဟိန် အပြံင်အလှာဲ (rates of change) ကေုာံ စလံက် (slopes of curves)။
* အေန်တဳဂရယ် ကလကူလသ် (Integral Calculus): တော် လၟိဟ် မပံင်သီုဖအိုတ် (accumulation of quantities) ကေုာံ ဨရိယျာ သၟဝ် ဇုက် (areas under curves)။
တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Mathematical Analysis) ဝွံ ဒှ်ပညာ မစမ်ၜတ် ကလကူလသ် နကဵု နဲကဲ သက်သဳ ဇြိုဟ်နက်ရ။

== ၈။ သင်္ချာ စကာ (Applied Mathematics) ==
သင်္ချာစကာဂှ် စကာ နဲကဲ သင်္ချာ သွက် သိပ္ပံ ကေုာံ ဘဝလၟေင်တ္ၚဲ။ ကဏ္ဍ အဓိက ဂမၠိုင် -
* '''သတတ္တိစ် (Statistics) ကေုာံ ပရဝ်ဗဗဳလဳတဳ (Probability):''' လ္ၚတ် ကလိတ်ကလောတ် ပရူ ဒေတာ (Data) ကေုာံ အခေါင်မဒှ်မာန် သွက် ကိစ္စ မဟွံချိုတ်ပၠိုတ်တအ်ရ။
* '''သိပ္ပံ ကွန်ပျူတာ (Computer Science):''' စကာ အလဂဝ်ရစ်သမ် (Algorithms) ကေုာံ သင်္ချာ လၟိဟ် သွက် ကွန်ပျူတာ ကေုာံ ပညာ အတုအယောင် (AI)။
* '''ရူပဗေဒ သင်္ချာ (Mathematical Physics):''' စကာ သၞောတ် သင်္ချာ သွက်ဂွံ သောင်ကလး ဒြဟတ် သဘာဝ ဂၠးတိ။&lt;ref name=&quot;Hardy1940&quot;&gt;{{cite book |last=Hardy |first=G. H. |title=A Mathematician's Apology |year=1940 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-42706-7}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဒဿန ကေုာံ သဇိုင် (Philosophy and Foundations) ==
သဇိုင် သင်္ချာဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ဗီုလဵု သင်္ချာ ဂွံဒက်ပတန်လဝ် ဍာံပြရ။ ဍေံ စကာ နဲကဲ လဝ်ဂျိစ် (Logic) ကေုာံ ပညာ သေတ် (Set Theory)။ 
ပ္ဍဲ အေဒဳ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကတ် ဂဝ်ဒယ် (Kurt Gödel) ထ္ၜးကဵုလဝ် သက်သဳ သီုဟွံမာန်ပေင် (Incompleteness Theorems) မဟီုမ္ဂး &quot;ပ္ဍဲ သၞောတ် သင်္ချာ လဵုဟွံဟီု၊ အရာ ဍာံလ္ၚဵုတအ်ဂှ် သက်သဳထ္ၜး ဟွံမာန်&quot; ရ။ အရာဝွံ ပြံင်လှာဲထောံ လညာတ် ဒဿန ပညာ သင်္ချာ ဗွဲမဇၞော်ရ။

== ၁၀။ သင်္ချာ ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ==
ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်လၟုဟ်၊ သင်္ချာဝွံ ဒှ် ပညာ သဇိုင် သွက် ကောန်ၚာ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဘာ ဗ္တောန်ပညာ ရ။ ပညာ သင်္ချာဝွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု လညာတ် ဗစာရဏာ မခိုဟ် သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ ဆဂး မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ကတဵုဒှ် ယဲဖေက် သင်္ချာ (Math anxiety) မာန်ရ။

သွက် တၠပညာ သင်္ချာတအ်ဂှ် လာပ်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် လာပ် ဖြဳလ် (Fields Medal) ကေုာံ လာပ် အေဗယ် (Abel Prize) မဒှ် လာပ် တုပ်သၟဟ် ကဵု လာပ် နဝ်ဗယ် (Nobel Prize) သွက် သင်္ချာ ရ။ ပညာ သင်္ချာ ဆက်တုဲ ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် လၟိုန်တုဲ ဒှ် ဒြဟတ် သွက် အနာဂတ် သိပ္ပံ ကေုာံ ပညာ နဲကဲတၟိဂမၠိုင်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [https://www.mathworld.wolfram.com/ MathWorld] (Online Mathematics Encyclopedia)
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Mathematics Mathematics on English Wikipedia]

[[Category:ဂၞန်သင်္ချာ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:ပညာ]]

{{Navbox
| name  = ဂၞန်သင်္ချာ
| title = [[ဂၞန်သင်္ချာ]]
| listclass = hlist
| group1 = ကဏ္ဍ အဓိက
| list1 =
* [[လၟိဟ် ကေုာံ ဂၞန်]] (Arithmetic)
* [[အလဂျဳဗရာ]] (Algebra)
* [[ဂျဳဩမေတြဳ]] (Geometry)
* [[ကလကူလသ်]] (Calculus)
* [[တဝ်ပဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Topology)
| group2 = သင်္ချာ စကာ
| list2 =
* [[သတတ္တိစ်]] (Statistics)
* [[ရူပဗေဒ သင်္ချာ]] (Mathematical Physics)
* [[ခရိပ်တဝ်ဂရာဖဳ]] (Cryptography)
}}</text>
      <sha1>s3qqpdridyzu8rqbgeshj594au2w27d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လၟိဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12118</id>
    <revision>
      <id>60474</id>
      <parentid>57886</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:53:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14049" sha1="52fug5lrljjgnnkzl1ztb4k4890t8s9" xml:space="preserve">[[File:Fibonacci spiral 34.svg|thumb|300px|လၟိဟ် (Number) ကေုာံ သင်္ကေတ သင်္ချာ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောတ် ဖဳဗဝ်နာချဳ (Fibonacci sequence)]]

'''လၟိဟ်''' ({{lang-en|Number}}) ဝွံ ဒှ်သဘဴဓဝ် သင်္ချာ (Mathematical object) မစကာ သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် (count)၊ ၜတ်ကၞာတ် (measure) ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ (label) ရ။ လၟိဟ် မသဇိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ်လၟိဟ်သဘာဝ (Natural numbers) မပ္တံကဵု ၁၊ ၂၊ ၃၊ ၄ ဒှ်တမ်ရ။&lt;ref name=&quot;Smith1958&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=D. E. |title=History of Mathematics, Volume II |publisher=Dover Publications |year=1958 |isbn=978-0486204307 |page=12}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵု ပရေင်သင်္ချာ ခေတ်တၟိဂှ် လၟိဟ်ဝွံ ပြးဇးအာ စဵုကဵု လၟိဟ်အလုံ (Integers)၊ လၟိဟ်ပကတိ (Real numbers) ကေုာံ လၟိဟ်ကောမ် (Complex numbers) ရ။ 

သင်္ကေတ မစကာ သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး လၟိဟ်ဂှ် ကော်စ ဂၞန် (Numeral) ရ။ လၟိဟ်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ ပ္ဍဲသင်္ချာဟေင် မစကာ၊ ပ္ဍဲကဵု ဘဝလၟေင်တ္ၚဲ၊ ပရေင်သိပ္ပံ၊ နဲကဲပညာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်တအ်လေဝ် ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော် မွဲရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
လၟိဟ်ဝွံ ဒှ်အရာသဇိုင် သွက်ပရေင်ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂွံဆက်စၠောအ်၊ တော်ဂၞန် ကေုာံ သၠာဲဂတိုတ် ကပေါတ်နာနာရ။ နူခေတ် တမၠာတေအ် ပ္ဍဲအခိင် ကောန်မၞိဟ်တအ် စကတဵုဒှ် လၟိဟ်ဝွံ ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲပရေင်မံင်စံင် လၟေင်တ္ၚဲရ။ ပ္ဍဲသင်္ချာ (Mathematics) လၟိဟ်ဝွံ ဒှ်အရာမဒးကေတ် စွံသတိ အဓိကတုဲ ကမၠောန် မပံင်၊ နုက်၊ တော်၊ ပရး တအ် သီုဖအိုတ် ဒက်ပတန်လဝ် လတူ လၟိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Dantzig1930&quot;&gt;{{cite book |last=Dantzig |first=Tobias |title=Number: The Language of Science |publisher=Macmillan Company |year=1930 |page=5-8}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လၟိဟ်ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူအခိင် သမိုင်းကိုပ်ကၠာ (Prehistory) ရ။ မၞိဟ်ခေတ်တမၠာတအ် စကာ ဇုတ်၊ တၟအ် ကေုာံ ဆု သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လၟိဟ် တိရစ္ဆာန် ဟွံသေင်မ္ဂး လၟိဟ်တ္ၚဲရ။ ဂၞန် မဂွံဆဵုကေတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် ဇုတ် အိရှာန်ဂဝ် ([[Ishango bone]]) မဂွံဆဵု ပ္ဍဲတိုက်အာဖရိက မၞုံအာယုက် ၜိုတ် ၂၀,၀၀၀ သၞာံရ။ 

ကြဴနူဂှ် ဂကူသုမေရဳယာန် ([[Sumerians]]) ကေုာံ အဳဂျေပ် ([[Egyptians]]) တအ် စဒက်ပတန် သၞောတ်လၟိဟ် မချူနကဵု သင်္ကေတရ။ သၞောတ်လၟိဟ် ဒသမ (Decimal system) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် ၁၀ ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ဍုင်အိန္ဒိယတုဲ ပြးဇးအာ ဇရေင် ဍုင်အာရပ် ကေုာံ ဥရောပရ။&lt;ref name=&quot;Ifrah2000&quot;&gt;{{cite book |last=Ifrah |first=Georges |title=The Universal History of Numbers: From Prehistory to the Invention of the Computer |url=https://archive.org/details/universalhistory0000ifra_y2b9 |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2000 |isbn=978-0471393405 |page=[https://archive.org/details/universalhistory0000ifra_y2b9/page/45 45]}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူလၟိဟ်ဂမၠိုင် ==
လၟိဟ် ပ္ဍဲသင်္ချာဝွံ ပါ်လဝ် ဂကူနာနာသာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-
* '''လၟိဟ် သဘာဝ (Natural numbers)''': $1, 2, 3, \dots$ စကာ သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ်။
* '''လၟိဟ် အလုံ (Integers)''': ပါလုပ် သီုလၟိဟ် အနှုတ် ကေုာံ ညးသုည ($-2, -1, 0, 1, 2, \dots$)။
* '''လၟိဟ် ပါ် (Rational numbers)''': လၟိဟ် မချူနကဵု အပိုင်းကိန်း (Fractions) ဥပမာ $1/2$, $3/4$။
* '''လၟိဟ် ပကတိ (Real numbers)''': လၟိဟ် မပါလုပ် သီု လၟိဟ်ပါ် ဟွံမာန် (Irrational numbers) ဥပမာ $\pi$, $\sqrt{2}$။
* '''လၟိဟ် ကောမ် (Complex numbers)''': လၟိဟ် မပါလုပ် သီု အပိုင်းကल्पိတ (Imaginary part) $a + bi$။

== ၄။ လၟိဟ် ပ္ဍဲအရေဝ်မန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ==
အရေဝ်မန်ဝွံ နွံကဵု သၞောတ်လၟိဟ် မကၠးဖ္ဍး မွဲရ။ အရေဝ်လၟိဟ်မန် သဇိုင်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောတ် ၁၀ (Decimal) ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင်တုပ်သၟဟ် လၟိဟ် အာရပ် ကေုာံ လၟိဟ် မန်
|-
! ဂၞန်အာရပ် !! ဂၞန်မန် !! ရမ္သာင်မန် (အက္ခရ်) !! အင်္ဂလိက် (English)
|-
| 0 || 0 || သုည || Zero
|-
| 1 || ၁ || မွဲ || One
|-
| 2 || ၂ || ၜါ || Two
|-
| 3 || ၃ || ပိ || Three
|-
| 4 || ၄ || ပန် || Four
|-
| 5 || ၅ || မသုန် || Five
|-
| 6 || ၆ || တြဴ || Six
|-
| 7 || ၇ || ထပှ် || Seven
|-
| 8 || ၈ || ဒ္စာံ || Eight
|-
| 9 || ၉ || ဒစိတ် || Nine
|-
| 10 || ၁၀ || စှ် || Ten
|}

== ၅။ သင်္ချာ ကေုာံ ဂၞန် ==
ဂၞန် (Numerals) ဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ မစကာ သွက်ဂွံ ချူ လၟိဟ်ရ။ ဂၞန် မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ လၟုဟ်ဂှ် ဒှ် ဂၞန် ဟိန္ဒူ-အာရပ် (Hindu-Arabic numeral system) ရ။ ဂၞန်မန် ကေုာံ ဂၞန်ဗၟာတအ်ဂှ် စေန်ဆက်ကၠုင် နူကဵု အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ (Brahmi script) နူအိန္ဒိယရ။ ပ္ဍဲပရေင်သင်္ချာ သၞောတ် ဂၞန် ဒသမ (Base-10) ဂှ် ဒှ်သၞောတ် မစကာ လောဲသွာအိုတ် သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ်ဇၞော်ဇၞော်ရ။

== ၆။ လၟိဟ် ပ္ဍဲပရေင်သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲပညာ ==
ပ္ဍဲပရေင်သိပ္ပံ မပ္တံကဵု [[ရူပဗေဒ]] ကေုာံ [[ဓာတုဗေဒ]] ဂှ် လၟိဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ သွက်ဂွံ တော် အသိင်၊ လျိုင်၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ဗလးမုက်တအ် သ္ဒးစကာ လၟိဟ် သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Boyer1991&quot;&gt;{{cite book |last=Boyer |first=Carl B. |title=A History of Mathematics |url=https://archive.org/details/isbn_9870471543976 |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=1991 |isbn=978-0471543978 |page=[https://archive.org/details/isbn_9870471543976/page/110 110]}}&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲကဵု ကောန်ပျူတာ ကေုာံ နဲကဲ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital technology) ဂှ် သၞောတ်လၟိဟ် ဒွိ (Binary numeral system - Base-2) မစကာ ၀ ကဵု ၁ ဂှ် ဒှ်သဇိုင် အဓိကရ။ ဒေတာ ကေုာံ တင်ဂၞင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကောန်ပျူတာဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လၟိဟ် 0 ကေုာံ 1 ရ။

== ၇။ သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင် ==
သၞောတ်လၟိဟ် (Numeral systems) နွံနာနာသာ်ရ-
* '''သၞောတ် ဒသမ (Decimal)''': Base-10 (စကာ 0-9)
* '''သၞောတ် ဒွိ (Binary)''': Base-2 (စကာ 0 ကဵု 1) - ကောန်ပျူတာ စကာဂၠိုင်။
* '''သၞောတ် အဋ္ဌ (Octal)''': Base-8 (စကာ 0-7)
* '''သၞောတ် ဟေက်ဇာ (Hexadecimal)''': Base-16 (စကာ 0-9 ကေုာံ A-F)

== ၈။ လက္ခဏာ ကေုာံ သင်္ကေတ ==
လၟိဟ် နွံကဵု လက္ခဏာ သဘာဝ အာသိုတ်ရ။ ဥပမာ - လၟိဟ် ကလောအ် (Even numbers - မပါ်ကဵု ၂ ပိုတ်) ကေုာံ လၟိဟ် ဇၟာ (Odd numbers - မပါ်ကဵု ၂ ဟွံပိုတ်) ရ။ တုဲပၠန် လၟိဟ် မူလ (Prime numbers) မဒှ်လၟိဟ် မပါ်ကဵု ၁ ကေုာံ ဇကုဍေံဟေင် ပိုတ် မပ္တံကဵု ၂၊ ၃၊ ၅၊ ၇ တအ်ဂှ် ဒှ်အရာ သဇိုင် ပ္ဍဲ ပရေင်စဵုဒၞာ ဒေတာ (Cryptography) ရ။&lt;ref name=&quot;Russell1919&quot;&gt;{{cite book |last=Russell |first=Bertrand |title=Introduction to Mathematical Philosophy |url=https://archive.org/details/introductiontoma00russ |publisher=George Allen and Unwin |year=1919 |page=[https://archive.org/details/introductiontoma00russ/page/21 21]-25}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ လၟိဟ် ပ္ဍဲပရေင်ကွေတ်ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ==
ပ္ဍဲကွေတ်ဘာသာ နာနာ လၟိဟ်တအ် နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ပေါဲမင်္ဂလာ ဟွံသေင်မ္ဂး အမင်္ဂလာ ရ။ ပ္ဍဲယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ လၟိဟ် ၃ (ရတ်ပိပြကာ)၊ လၟိဟ် ၅ (သဳလမသုန်)၊ လၟိဟ် ၈ (မဂ္ဂင်ဒစာံ) ကေုာံ လၟိဟ် ၉ တအ်ဂှ် ဒှ်လၟိဟ် မကိစ္စဇၞော် ကေုာံ နွံကဵု ကျာ်သြဳရ။ ဆဂး ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ဍုင်ကြုက်မ္ဂး လၟိဟ် ၄ ဂှ် ရမ္သာင် တုပ်ကဵု မအရေဝ် &quot;ချိုတ်&quot; တုဲ ဒှ်လၟိဟ် ဟွံခိုဟ် စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
လၟိဟ်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ ပရေင်သင်္ချာ သၟး၊ ဍေံဒှ် တွဟ်အရေဝ် သဘာဝ မကောပ်ကာဲလဝ် အလုံစက္ကဝါ ပိုဲရ။ နူကဵု ပရေင်သွံရာန် လၟေင်တ္ၚဲ စဵုကဵု ပရေင်သုတေသန ဂြိုဟ်သၞံင် ကေုာံ ကောန်ပျူတာ လၟိဟ်ဝွံ ဒှ်ကိရိယာ အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂွံကၠိုဟ်ခၠင် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် အာ ဂတတေအ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Smith1958&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=D. E. |title=History of Mathematics, Volume II |publisher=Dover Publications |year=1958 |isbn=978-0486204307}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dantzig1930&quot;&gt;{{cite book |last=Dantzig |first=Tobias |title=Number: The Language of Science |publisher=Macmillan Company |year=1930}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ifrah2000&quot;&gt;{{cite book |last=Ifrah |first=Georges |title=The Universal History of Numbers: From Prehistory to the Invention of the Computer |url=https://archive.org/details/universalhistory0000ifra_y2b9 |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2000 |isbn=978-0471393405}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Boyer1991&quot;&gt;{{cite book |last=Boyer |first=Carl B. |title=A History of Mathematics |url=https://archive.org/details/isbn_9870471543976 |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=1991 |isbn=978-0471543978}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Russell1919&quot;&gt;{{cite book |last=Russell |first=Bertrand |title=Introduction to Mathematical Philosophy |url=https://archive.org/details/introductiontoma00russ |publisher=George Allen and Unwin |year=1919}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [[သၞောတ်လၟိဟ်]]
* [[သင်္ချာ]]
* [[ဂၞန်]]

[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:လၟိဟ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:သၞောတ်လၟိဟ်]]

{{လၟိဟ် ကေုာံ သင်္ချာ}}</text>
      <sha1>52fug5lrljjgnnkzl1ztb4k4890t8s9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်လၟိဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12122</id>
    <revision>
      <id>60330</id>
      <parentid>57890</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:49:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14529" sha1="kg18b3cteillqxizrgumdjv4duvs8gr" xml:space="preserve">[[File:Numeral systems of the world.svg|thumb|300px|ဂၠးတိ ကေုာံ သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင် မစကာဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်]]

'''သၞောတ်လၟိဟ်''' ({{lang-en|Numeral system}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်သၞောတ် သွက်ဂွံချူ၊ ဂရင်ဗော်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပစၞး ကုလၟိဟ် သင်္ချာဂမၠိုင် နကဵု သင်္ကေတ ဟွံသေင်မ္ဂး မအက္ခရ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်လၟိဟ်ဝွံ သၞောတ်မစကာဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ်သၞောတ်လၟိဟ် ဟိန္ဒူ-အာရပ် (Hindu-Arabic numeral system) မဒှ် သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ (Base-10) ရ။ သၞောတ်လၟိဟ်ဂှ် ရေင်တၠုင်လဝ် သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးမာန်ရ။ 

== ၁။ နိဒါန် ==
သၞောတ်လၟိဟ်ဝွံ ဒှ်သဇိုင် အဓိက သွက် ပညာသင်္ချာ ကေုာံ ကမၠောန်လၟေင်တ္ၚဲ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ သၞောတ်လၟိဟ် မွဲမွဲဂှ် သ္ဒးနွံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ ပံင်ဖျပ် သင်္ကေတ (ဥပမာ - ၁၊ ၂၊ ၃) ညံင်ဂွံ ဒှ်အဓိပ္ပါယ် လၟိဟ် မဇၞော်၊ မဍောတ်ရ။ သၞောတ်လၟိဟ် ခိုဟ်မွဲမ္ဂး သ္ဒးကဵု အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ ချူ လၟိဟ် မဇၞော်အိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဍောတ်အိုတ်၊ ကေုာံ ဍိုက်ပေင်ကဵု ပရေင်စကာ ပ္ဍဲကမၠောန် တော်လၟိဟ် မပ္တံကဵု ပံင်၊ နုက်၊ ပၟဝ်၊ ဇိုင် ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Boyer1991&quot;&gt;{{cite book|last=Boyer|first=Carl B.|title=A History of Mathematics|url=https://archive.org/details/isbn_9870471543976|publisher=John Wiley &amp; Sons|year=1991|isbn=0-471-54397-7}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ပ္ဍဲအခိင် မတုဲကၠုင် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်လၟိဟ်ဏီဂှ် ကောန်မၞိဟ်တအ် စကာလဝ် နဲကဲ ပစၞး ကုလၟိဟ် နကဵု လေအ်၊ တၟအ် ကေုာံ ကရိုက်ပ္ဍဲဇုတ် (Tally marks) ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲအခိင် ဂကူသူမေရဳယာန် (Sumerian) ကေုာံ ဂကူအဳဂျေပ် (Egyptian) တအ်ဂှ် စဒက်ပတန်ကၠုင် သၞောတ်လၟိဟ် မချူ နကဵု သင်္ကေတရ။ ဂကူဗေဘဳလောန် (Babylonians) တအ်ဂှ် စကာ သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၆၀ (Base-60) တုဲ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဒှ်သဇိုင် သွက်ဂွံ တော် အခိင် (၆၀ စက္က၊ ၆၀ မိနေတ်) ကေုာံ ဗလး (၃၆၀ ဒီဂရဳ) ရ။&lt;ref name=&quot;Ifrah2000&quot;&gt;{{cite book|last=Ifrah|first=Georges|title=The Universal History of Numbers: From Prehistory to the Invention of the Computer|url=https://archive.org/details/universalhistory0000ifra_y2b9|publisher=John Wiley &amp; Sons|year=2000|isbn=0-471-39340-1}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူ သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင် ==
သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်ဝွံ ပါ်ကရေက်လဝ် နကဵု ဂကူ အဓိက ၜါသာ်ရ-
# '''သၞောတ် ဒၞာဲဒတန် (Positional system)''': ၚုဟ်မး လၟိဟ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကုဒၞာဲ ဒတန် ဍေံရ (ဥပမာ - ပ္ဍဲ ၁၂၃၊ လၟိဟ် ၁ ဂှ် ဒှ် ကၠံ၊ ၂ ဂှ် ဒှ် စှ်)။ သၞောတ် ဟိန္ဒူ-အာရပ် ဒှ် သၞောတ်ဏအ်ရ။
# '''သၞောတ် ဟွံမွဲကဵု ဒၞာဲဒတန် (Non-positional system)''': ၚုဟ်မး လၟိဟ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကုသင်္ကေတ ဟေင်ရ၊ ဒၞာဲဒတန် ဟွံကိစ္စဇၞော်ရ။ ဥပမာ - လၟိဟ် ရဝ်မ (Roman numerals) မပ္တံကဵု I, V, X, L, C, D, M ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Katz1998&quot;&gt;{{cite book|last=Katz|first=Victor J.|title=A History of Mathematics: An Introduction|url=https://archive.org/details/historyofmathema00katz|publisher=Addison-Wesley|year=1998|isbn=0-321-01618-1}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ သၞောတ်လၟိဟ် ဟိန္ဒူ-အာရပ် ==
သၞောတ်လၟိဟ် ဟိန္ဒူ-အာရပ် ဝွံ ဒှ်သၞောတ် မစကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ အခိင်လၟုဟ်ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ် သဇိုင်-၁၀ တုဲ နွံကဵု ဂကောံသင်္ကေတ လၟိဟ် ၁၀ မ (0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9) ရ။ သၞောတ်ဝွံ ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ (India) ပ္ဍဲအကြာ အေဒဳ ၁ တုဲ ဗွဲကြဴ ပြးဇးအာ ဇရေင် ဍုင်အာရပ်၊ နူအာရပ် မွဲကဆံင် ပြးဇးအာ ဇရေင် ယူရောပ် ကေုာံ အလုံဂၠးတိရ။ အရာမပြဲပြဲ ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာမခၞံဗဒှ်လဝ် လၟိဟ် &quot;သုည&quot; (Zero) မဒှ် တင်အဓိက သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲသၞောတ် ဒၞာဲဒတန်ရ။

== ၅။ သၞောတ်လၟိဟ် မန် ကေုာံ ရာမည ==
[[File:Mon numerals.png|thumb|250px|သင်္ကေတ လၟိဟ် မန် ပ္ဍဲလိက်ခၞိင်]]
ဂကူမန်တအ်ဝွံ နွံကဵု သင်္ကေတ လၟိဟ် ညးကဵုညး မစကာကၠုင်လဝ် နူခေတ် တမၠာတေအ်ရ။ သၞောတ်လၟိဟ် မန်ဂှ် ဒှ်သၞောတ် သဇိုင်-၁၀ တုပ်ကဵု သၞောတ် ဟိန္ဒူ-အာရပ် ကီုရ။ လၟိဟ်မန် မစကာ ပ္ဍဲလိက်ပတ်မန်ဂှ် ဒှ်- ၀ (သုည)၊ ၁ (မွဲ)၊ ၂ (ၜါ)၊ ၃ (ပိ)၊ ၄ (ပန်)၊ ၅ (မသုန်)၊ ၆ (တြဴ)၊ ၇ (ထပှ်)၊ ၈ (ဒစာံ)၊ ၉ (ဒစိတ်) ဂမၠိုင်ရ။ လၟိဟ်မန်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုလၟိဟ် ဗြဟ္မဳ (Brahmi numerals) တုဲ တုပ်သၟဟ်ဒၟံင် ကုလၟိဟ် ဗၟာ ကေုာံ သေံလ္ၚဵုရ။

== ၆။ သၞောတ် အလုံမွဲ ဒၞာဲ (Positional system) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဒၞာဲဒတန် (Positional system) ဝွံ သဇိုင် (Base / Radix) ဒှ်အရာ အဓိကရ။ 
* '''သဇိုင်-၁၀ (Decimal)''': စကာ လၟိဟ် ၁၀ မ၊ ညးဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ စကာဒၟံင် လၟေင်တ္ၚဲ။
* '''သဇိုင်-၂ (Binary)''': စကာ လၟိဟ် ၂ မ (၀ ကေုာံ ၁)၊ စကာ ပ္ဍဲကောန်ပျူတာ။
* '''သဇိုင်-၈ (Octal)''': စကာ လၟိဟ် ၈ မ (၀ စဵုကဵု ၇)။
* '''သဇိုင်-၁၆ (Hexadecimal)''': စကာ လၟိဟ် ၁၆ မ (၀-၉ ကေုာံ A-F)။&lt;ref name=&quot;Knuth1997&quot;&gt;{{cite book|last=Knuth|first=Donald|title=The Art of Computer Programming, Volume 2: Seminumerical Algorithms|publisher=Addison-Wesley|year=1997|isbn=0-201-89684-2}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြင် သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်နာနာ
|-
! Decimal (၁၀) !! Binary (၂) !! Octal (၈) !! Hexadecimal (၁၆) !! လၟိဟ်မန်
|-
| 0 || 0000 || 0 || 0 || ၀
|-
| 1 || 0001 || 1 || 1 || ၁
|-
| 5 || 0101 || 5 || 5 || ၅
|-
| 10 || 1010 || 12 || A || ၁၀
|-
| 15 || 1111 || 17 || F || ၁၅
|}

== ၇။ လၟိဟ် မစကာ ပ္ဍဲကောန်ပျူတာ ==
ကောန်ပျူတာ ကေုာံ စက်အီလက်ထရောနစ်တအ်ဝွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ဆ လၟိဟ် သဇိုင်-၂ (Binary system) ဟေင်ရ။ ဟိုတ်နူ ဓါတ်လလဳ နွံၜါကဆံင် (On ကဵု Off, ဟွံသေင်မ္ဂး 1 ကဵု 0) တုဲ သၞောတ်ဏအ် ဒှ်သဇိုင် သွက် နဲကဲပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital technology) အလုံအိုတ်သီုရ။ နူကဵု Binary ဂှ် သွက်ဂွံ ချူ လောဲသွာ ကေုာံ ကၠိုဟ်လောဲဂှ် ညးတအ် စကာ သၞောတ် Hexadecimal (သဇိုင်-၁၆) သွက် ကောဒ် (Code) ကေုာံ ကသပ်စက် (Memory addresses) ဂမၠိုင်ရ။

== ၈။ သၞောတ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ သင်္ချာ ==
ပ္ဍဲပညာ သင်္ချာ (Mathematics) ဂှ် သၞောတ်လၟိဟ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဂကောံလၟိဟ် (Number sets) အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-
* '''လၟိဟ် သဘာဝ (Natural numbers, $\mathbb{N}$)''': ၁, ၂, ၃, ...
* '''လၟိဟ် ပေင် (Integers, $\mathbb{Z}$)''': ..., -၂, -၁, ၀, ၁, ၂, ...
* '''လၟိဟ် ရာရှေန်နယ် (Rational numbers, $\mathbb{Q}$)''': လၟိဟ် မချူ နကဵု အပိုင် (Fractions) ဥပမာ ၁/၂, ၃/၄။
* '''လၟိဟ် ရဳယာ (Real numbers, $\mathbb{R}$)''': လၟိဟ် သီုဖအိုတ် မၞုံ လတူ ღရီုလၟိဟ် (Number line) မပ္တံကဵု လၟိဟ် $\pi$ ကေုာံ $\sqrt{2}$။
* '''လၟိဟ် ကောမ်ပလေတ် (Complex numbers, $\mathbb{C}$)''': လၟိဟ် မၞုံကဵု လၟိဟ် စိတ်ကူး (Imaginary part, $i$)။&lt;ref name=&quot;Rudin1976&quot;&gt;{{cite book|last=Rudin|first=Walter|title=Principles of Mathematical Analysis|url=https://archive.org/details/principlesofmath00rudi|publisher=McGraw-Hill|year=1976|isbn=0-07-054235-X}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ နိဂီု ကေုာံ လညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
သၞောတ်လၟိဟ်ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် ဂၠးတိပိုဲ မဂွံဇၞော်မောဝ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ်တမၠာ စဵုကဵု ခေတ် နဲကဲပညာ (Information Age) လၟုဟ်ရ။ ဟွံမွဲကဵု သၞောတ်လၟိဟ် မခိုင်ကၠိုက်မ္ဂး၊ ကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်စက်ယန္တရား၊ ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ သီုဖအိုတ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟွံမာန်ရ။ သၞောတ်လၟိဟ် ဟိန္ဒူ-အာရပ် ဝွံ ဟိုတ်နူ မၞုံကဵု &quot;သုည&quot; ကေုာံ သၞောတ် ဒၞာဲဒတန် မလောဲသွာတုဲ ဍေံမာန် ပရေင်အံင်ဇၞး လတူ သၞောတ်တၞဟ်တအ် အလုံဂၠးတိရ။

== ၁၀။ နိဿဲ ကေုာံ လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

'''လေန်မ္ၚးဂမၠိုင်'''
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Numeral_system Numeral system] ပ္ဍဲ အင်္ဂလိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ
* [https://mathworld.wolfram.com/Base.html Number Bases] ပ္ဍဲ Wolfram MathWorld

[[Category:သၞောတ်လၟိဟ်]]
[[Category:သင်္ချာ]]

{{Navbox
| name      = သၞောတ်လၟိဟ်
| title     = [[သၞောတ်လၟိဟ်]] ဂမၠိုင်
| listclass = hlist
| group1    = နကဵု သဇိုင် (Base)
| list1     = 
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂|သဇိုင်-၂ (Binary)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈|သဇိုင်-၈ (Octal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀|သဇိုင်-၁၀ (Decimal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၂|သဇိုင်-၁၂ (Duodecimal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆|သဇိုင်-၁၆ (Hexadecimal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂၀|သဇိုင်-၂၀ (Vigesimal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၆၀|သဇိုင်-၆၀ (Sexagesimal)]]

| group2    = နကဵု ယေန်သၞာင်
| list2     = 
* [[လၟိဟ် ဟိန္ဒူ-အာရပ်|ဟိန္ဒူ-အာရပ်]]
* [[လၟိဟ် ရဝ်မ|ရဝ်မ (Roman)]]
* [[လၟိဟ် မာယာန်|မာယာန် (Mayan)]]
* [[လၟိဟ် အဳဂျေပ်|အဳဂျေပ် (Egyptian)]]
* [[လၟိဟ် မန်|မန် (Mon)]]
}}</text>
      <sha1>kg18b3cteillqxizrgumdjv4duvs8gr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12123</id>
    <revision>
      <id>60349</id>
      <parentid>57891</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:01:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13341" sha1="c0epi4cgf84ww5us67ahghgxp74p6hp" xml:space="preserve">[[File:Binary-board-game.jpg|thumb|300px|ဂၞန် သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂ (၀ ကေုာံ ၁) မစကာလဝ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ကောန်ပျူတာ]]

'''သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂''' (အင်္ဂလိက်: ''Binary numeral system'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Base-2'') ဝွံ ဒှ်သၞောတ် ဂၞန်သင်္ချာ မစကာ ဂၞန်ဆၜါမဟေင် မတွဟ်ဂး &quot;၀&quot; ကေုာံ &quot;၁&quot; သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး လၟိဟ်ဂမၠိုင်ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ် သဇိုင်-၂ (radix 2) တုဲ ပ္ဍဲအရာမကၠောန်ဗဒှ် စက်ယန္တရား ဒဳဂျဳတေဝ် (digital electronics) ကေုာံ ကောန်ပျူတာဂမၠိုင်ဂှ် ဒှ်အရာ အဓိကအိုတ်ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်အလုံ ကောန်ပျူတာ ခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လျးဓါတ် (voltage) ၜါသာ် မတွဟ်ဂး &quot;ပၟတ်ယး/လုပ်&quot; (1) ကေုာံ &quot;ပၟတ်ပၠိုတ်/ဟွံလုပ်&quot; (0) ဂှ်ရ သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂ ဝွံ ဒှ်အရေဝ်ဘာသာ သဇိုင် သွက် ကောန်ပျူတာ ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Knuth&quot;&gt;{{cite book | last = Knuth | first = Donald E. | title = The Art of Computer Programming, Volume 2: Seminumerical Algorithms | publisher = Addison-Wesley | year = 1997 | edition = 3rd | isbn = 0-201-89684-2}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂ ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ (Decimal system) မဒှ် သၞောတ်ပိုဲကောန်မၞိဟ်တအ် မစကာဒၟံင် လၟေင်တ္ၚဲဂှ်ရ။ ပ္ဍဲသၞောတ် သဇိုင်-၁၀ ဂှ် နွံဂၞန် (၀, ၁, ၂, ၃, ၄, ၅, ၆, ၇, ၈, ၉) စှ်မတုဲ ပ္ဍဲသၞောတ် သဇိုင်-၂ ဂှ် နွံဆ ဂၞန် &quot;၀&quot; ကဵု &quot;၁&quot; ၜါမဓဝ်ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဂၞန် ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ်ဂှ် ကော်စ &quot;ဘိတ်&quot; ([[bit]], ဗွဲခမၞောန် binary digit) ရ။&lt;ref name=&quot;Mano&quot;&gt;{{cite book | last = Mano | first = M. Morris | title = Digital Design | url = https://archive.org/details/digitaldesign0000mano_p4e5 | publisher = Prentice Hall | year = 2001 | edition = 3rd | isbn = 0-13-062121-8}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ==
ဝင် သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂ ဝွံ ကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵု အခိင်တမၠာတေံရ။ ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယ၊ အစာသင်္ချာ ပိင်္ဂလာ (Pingala) ပ္ဍဲ ၃၀၀ ဗဳသဳ ဂှ် စကာလဝ် သၞောတ် မတုပ်ကဵု သၞောတ် သဇိုင်-၂ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လၟေင် ကဗျဂမၠိုင်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲအခိင် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ တၠပညာ ဂျာမနဳ [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] (ဂေါတ်ဖရိုက် ဝီလ်ဟေမ် လိုက်ဗနစ်) ဂှ် ခၞံဗဒှ်ပတိုန် သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂ မဍိုက်ပေင် မစကာ ၀ ကဵု ၁ မဒှ် သၞောတ် မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်ဏအ်ရ။ လိုက်ဗနစ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂၞန်သင်္ချာ သီုဖအိုတ်ဂှ် ပကောံပ္တိတ် နကဵု ၀ ကဵု ၁ မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;Leibniz&quot;&gt;{{cite journal | last = Leibniz | first = G.W. | title = Explication de l'Arithmétique Binaire | journal = Histoire de l'Académie Royale des Sciences | year = 1703 | pages = 85–89}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ပရေင်စကာ ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂ ဝွံ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒၞာဲဂၞန် (position) ဂှ် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး မဒှ် ဒြဟတ် သဇိုင်-၂ (powers of 2) ရ။ 
ဥပမာ - ဂၞန် သဇိုင်-၂ (1011) ဂှ် တော်ကေတ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ:
* 1 × 2³ = 8
* 0 × 2² = 0
* 1 × 2¹ = 2
* 1 × 2⁰ = 1
ပံင်သီုဖအိုတ် (8 + 0 + 2 + 1) = 11 (ပ္ဍဲသၞောတ် သဇိုင်-၁၀)။

== ၄။ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လၟိဟ် ကေုာံ သ္ၚိအင် ==
သွက်ဂွံ ညာတ်ကၠး ပရေင်တၞဟ်ခြာ သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂ ကဵု သဇိုင်-၁၀ ဂှ် သ္ၚေဝ်ရံင် သ္ၚိအင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်မာန်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ သ္ၚိအင် မပတုပ်ရံင် သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ ကေုာံ သဇိုင်-၂
|-
! သဇိုင်-၁၀ (Decimal) !! သဇိုင်-၂ (Binary) !! ဗီုပြင်မတော်
|-
| 0 || 0 || 0
|-
| 1 || 1 || 1
|-
| 2 || 10 || 1×2¹ + 0×2⁰
|-
| 3 || 11 || 1×2¹ + 1×2⁰
|-
| 4 || 100 || 1×2² + 0×2¹ + 0×2⁰
|-
| 5 || 101 || 1×2² + 0×2¹ + 1×2⁰
|-
| 6 || 110 || 1×2² + 1×2¹ + 0×2⁰
|-
| 7 || 111 || 1×2² + 1×2¹ + 1×2⁰
|-
| 8 || 1000 || 1×2³ + 0 + 0 + 0
|}

== ၅။ ပရေင်ဂၞန် (Arithmetic in Binary) ==
ပရေင်ဂၞန် ပ္ဍဲသၞောတ် သဇိုင်-၂ ဂှ် တုပ်လွာ ကဵု သၞောတ် သဇိုင်-၁၀ ကီုရ။ 
'''ပရေင်ပံင် (Addition):'''
* 0 + 0 = 0
* 0 + 1 = 1
* 1 + 0 = 1
* 1 + 1 = 10 (ဒှ်အာ ၀ တုဲ တိုန် ၁)

'''ပရေင်နုက် (Subtraction):'''
* 0 - 0 = 0
* 1 - 0 = 1
* 1 - 1 = 0
* 10 - 1 = 1 (ကေတ်အလန် နူဒၞာဲဂတ)

== ၆။ ဗီုပြင် မပြံင်လှာဲ သၞောတ်ဂၞန် ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ နူ သဇိုင်-၁၀ ဇရေင် သဇိုင်-၂ ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု ပရေင်ပါ် (division by 2) လၟေင်လၟေင်ရ။ 
ဥပမာ - ပြံင်လှာဲ ဂၞန် 13 ဇရေင် သဇိုင်-၂:
* 13 ÷ 2 = 6, သၟေဟ် 1
* 6 ÷ 2 = 3, သၟေဟ် 0
* 3 ÷ 2 = 1, သၟေဟ် 1
* 1 ÷ 2 = 0, သၟေဟ် 1
ဂၞန်သၟေဟ်တအ်ဂှ် ပကောံကေတ် နူသၟဝ် ပ္တိုန်လတူမ္ဂး ကလိဂွံ '''1101''' ရ။

== ၇။ စကာ ပ္ဍဲ ကောန်ပျူတာ ကေုာံ အဳလက်ထရောနစ် ==
ကောန်ပျူတာဂမၠိုင် စကာ သၞောတ် သဇိုင်-၂ ဟိုတ်နူ ဍေံကၠောန်ကမၠောန် ကဵု [[အဳလက်ထရောနစ်]] ဗွဲမလောဲသွာရ။ ထရန်သေတ်သတာ (Transistors) ပ္ဍဲကဵု သာကေတ် (circuits) ဂှ် နွံအကာဲအရာ ၜါသာ် &quot;On&quot; (လျးဓါတ်လုပ် = 1) ကဵု &quot;Off&quot; (လျးဓါတ်ပၠိုတ် = 0) ရ။ လညာတ် ယုတ္တိဗေဒ ဗူးလ် (Boolean logic) မဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု [[George Boole]] ဂှ် ဒှ်သဇိုင် သွက်ဂွံ ဖန်ကၠောန် ပရေင်တော်ဂၞန် ပ္ဍဲကောန်ပျူတာ နကဵု ဂၞန် 0 ကဵု 1 ရ။&lt;ref name=&quot;Boole&quot;&gt;{{cite book | last = Boole | first = George | title = An Investigation of the Laws of Thought on Which are Founded the Mathematical Theories of Logic and Probabilities | publisher = Macmillan | year = 1854 }}&lt;/ref&gt;

== ၈။ သၞောတ် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ ကောန်ပျူတာ မ္ၚးနူ သၞောတ် သဇိုင်-၂ (Binary) တုဲ သၞောတ် မဆက်စပ် မပ္တံကဵု သၞောတ် သဇိုင်-၈ (Octal) ကေုာံ သၞောတ် သဇိုင်-၁၆ (Hexadecimal) တအ်လေဝ် စကာဒၟံင် ဗွဲမလှဲလးရ။ သၞောတ်တအ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်အရာ မဖန်ဗဒှ်လဝ် သွက်ဂွံ ဖ္ဍောတ် ကေုာံ ချူ လၟိဟ် သဇိုင်-၂ မဂၠိုင်ဂၠေင် ညံင်ဂွံ ဂၠေအ် ကေုာံ လောဲသွာရ။&lt;ref name=&quot;Patterson&quot;&gt;{{cite book | last = Patterson | first = David A. | last2 = Hennessy | first2 = John L. | title = Computer Organization and Design: The Hardware/Software Interface | url = https://archive.org/details/computerorganiza0000patt_d1r6 | publisher = Morgan Kaufmann | year = 2013 | edition = 5th | isbn = 978-0-12-407726-3}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တင်ဂၞင် အဓိကဂမၠိုင် ကေုာံ ပရေင်တိုန်တၞဟ် ==
သၞောတ် သဇိုင်-၂ ဂှ် ၜိုန်ရ ချူမ္ဂး ဒးစကာ ဒၞာဲ (digits) ဂၠိုင်နူ သဇိုင်-၁၀ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲအရာ မကၠောန်ဗဒှ် စက်ကောန်ပျူတာဂှ် ဒှ်သၞောတ် မယိုင်တၟိ (reliable) အိုတ်ရ။ ဟိုတ်နူ နွံဆ 0 ကဵု 1 ၜါသာ်ဓဝ်တုဲ ပရေင်ယောင်ယာ မကတဵုဒှ် နူကဵု လျးဓါတ် ဟွံတန်ကြန် (noise) တအ်ဂှ် အောန်အာ ဗွဲမလောန်ရ။ 

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂ ဝွံ ၜိုန်ရ သဘာဝ ဍေံ သာမည မၞုံဆ ဂၞန် ၜါမ ကီုလေဝ်၊ ဍေံဒှ် ကောန်သိုင် အဓိက သွက် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ ပရေင်အဳလက်ထရောနစ် ခေတ်တၟိ သီုဖအိုတ်ရ။ နူကဵု ပရေင်တော်ဂၞန် မလောဲသွာ စဵုကဵု ပရေင်ကမၠောန် သော့ဝဴ (software) မဇၞော်ကၠိုဟ်ခက်တအ်ဂှ် သ္ဒးစကာ သဇိုင်-၂ (၀ ကဵု ၁) သီုဖအိုတ်ရ။ တင်ရန်တၟအ် သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ် မကၠာဲစၠောအ်ကဵု လညာတ် ကောန်မၞိဟ် ဇရေင် လညာတ် စက်ယန္တရားရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references/&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [[ဂၞန်သင်္ချာ]] (Mathematics)
* [[ကောန်ပျူတာ]] (Computer science)
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀]] (Decimal numeral system)

[[Category:သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:ကောန်ပျူတာ]]

{{Navbox
| name = Numeral systems
| title = [[သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်]]
| bodyclass = hlist

| group1 = သဇိုင် မစကာဂၠိုင်
| list1 =
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂|သဇိုင်-၂ (Binary)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈|သဇိုင်-၈ (Octal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀|သဇိုင်-၁၀ (Decimal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၂|သဇိုင်-၁၂ (Duodecimal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆|သဇိုင်-၁၆ (Hexadecimal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂၀|သဇိုင်-၂၀ (Vigesimal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၆၀|သဇိုင်-၆၀ (Sexagesimal)]]

| below = 
* [[:Category:Numeral systems|ကဏ္ဍ]]
* [[ဝင် သၞောတ်လၟိဟ်|ဝင်]]
}}</text>
      <sha1>c0epi4cgf84ww5us67ahghgxp74p6hp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12124</id>
    <revision>
      <id>60441</id>
      <parentid>57892</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:21:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 8 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14840" sha1="hp0u1lj5aj0sm6poes3nmmnugw6iexl" xml:space="preserve">[[File:Octal_clock.svg|thumb|300px|နာဍဳ မထ္ၜးလဝ် လၟိဟ် နကဵု သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈ (Octal Clock)]]

'''သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈''' (အင်္ဂလိက်: ''Octal numeral system'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Oct'') ဝွံ ဒှ်သၞောတ် သင်္ချာ မစကာ သဇိုင် (၈) တုဲ ဍေံစကာ လၟိဟ် ဂၞန် နူ (၀) စဵုကဵု (၇) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ ([[Decimal]]) မ္ဂး လၟိဟ် ၈ ဂှ် ဒှ်လၟိဟ် ၁၀ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈ ဝွံရ။ သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈ ဝွံ ဒှ်သၞောတ် မကိစ္စဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စက်ယန္တရား၊ ကောန်ပျူတာ၊ ကေုာံ ဘာသာစက် (Machine Language) ဟိုတ်နူကဵု ဍေံဆက်စပ်ဒၟံင် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ကုသၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂ ([[Binary]]) ရ။&lt;ref name=&quot;Knuth&quot;&gt;{{cite book|last=Knuth|first=Donald E.|title=The Art of Computer Programming, Volume 2: Seminumerical Algorithms|publisher=Addison-Wesley|year=1997|isbn=0-201-89684-2|pages=194-213}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈ (Octal) ဝွံ သွက်ဂွံ ဂၞန်သင်္ချာ ကေုာံ ကောန်ပျူတာတအ်မ္ဂး ဍေံဒှ် ဒတန်သဇိုင် မဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ်ဇမၠိင် ဂၞန်သဇိုင်-၂ ရ။ လၟိဟ် သဇိုင်-၂ (Binary) ပိမ (3 bits) မ္ဂး ဍေံတုပ်ကဵု လၟိဟ် သဇိုင်-၈ (Octal) မွဲမ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာ ကောန်ပျူတာ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ဂှ် ညးတအ် စကာ သၞောတ် သဇိုင်-၈ ဏအ် ဗွဲမလှဲလး သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် လၟိဟ်ဒေတာဂမၠိုင်ရ။ ဂၞန် မပါလုပ် ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံ ဒစာံ မ တွဟ်ဂး ၀, ၁, ၂, ၃, ၄, ၅, ၆, ၇ တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Mano&quot;&gt;{{cite book|last=Mano|first=M. Morris|title=Digital Design|url=https://archive.org/details/digitaldesign0000mano_p4e5|publisher=Prentice Hall|year=2001|isbn=0-13-062121-8|pages=[https://archive.org/details/digitaldesign0000mano_p4e5/page/4 4]-7}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
ဝင် သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈ ဝွံ စကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵု ဂကူ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ လ္ၚဵု ပ္ဍဲခေတ်တမၠာရ။ မၞိဟ်တအ်ဂှ် တော်လၟိဟ် နကဵု လပှ်တဲ ဟွံသေင်၊ ညးတအ် တော်လၟိဟ် နကဵု ကသိုင် လပှ်တဲ (Spaces between fingers) ရ။ မၞိဟ်မွဲမ္ဂး လပှ်တဲ နွံ (၅) မ တုဲ ကသိုင်လပှ်တဲ နွံ (၄) ဒၞာဲရ။ တဲၜါလပါ် ပံင်မ္ဂး ဒှ် (၈) ဒၞာဲရ။ အရေဝ်ဘာသာ မပ္တံကဵု အရေဝ် Yuki (ပ္ဍဲ ကာလဳဖဝ်နဳယျာ) ကေုာံ အရေဝ် Pamean ပ္ဍဲမက်သဳကဝ် တအ်ဂှ် စကာလဝ် သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈ ဏအ် ပ္ဍဲအရာမရိုဟ်လၟိဟ် ပ္ဍဲအခိင်တမၠာရ။

== ၃။ သဇိုင်လၟိဟ်-၈ ကေုာံ လၟိဟ်-၁၀ ==
သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ ဂှ် ဒှ်သၞောတ် မၞိဟ်တအ် မစကာဒၟံင် လၟေင်တ္ၚဲ မစကာ ဂၞန် (၀ နေတ် ၉) ရ။ သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈ ဂှ် စကာ ဂၞန် (၀ နေတ် ၇) ရ။
ဥပမာ လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ ကဵု သဇိုင်-၈ -
* သဇိုင်-၁၀ (Decimal): 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10
* သဇိုင်-၈ (Octal): 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 10, 11, 12

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လၟိဟ် ပြံင်လှာဲ အကြာ သဇိုင်နာနာ
! သဇိုင်-၁၀ (Decimal)
! သဇိုင်-၂ (Binary)
! သဇိုင်-၈ (Octal)
|-
| 0 || 000 || 0
|-
| 1 || 001 || 1
|-
| 2 || 010 || 2
|-
| 3 || 011 || 3
|-
| 4 || 100 || 4
|-
| 5 || 101 || 5
|-
| 6 || 110 || 6
|-
| 7 || 111 || 7
|-
| 8 || 1000 || 10
|-
| 9 || 1001 || 11
|}

== ၄။ နဲကဲ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ လၟိဟ်ဂမၠိုင် ==
သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ ဇရေင် သဇိုင်-၈ ဂှ် နဲကဲ မပါ် (Division method) နကဵု ၈ ဂှ် စကာဂၠိုင်ရ။ 
ဥပမာ - ပြံင်လှာဲ လၟိဟ်သဇိုင်-၁၀ (156) ဇရေင် သဇိုင်-၈:
* 156 / 8 = 19 (သှေ် 4)
* 19 / 8 = 2 (သှေ် 3)
* 2 / 8 = 0 (သှေ် 2)
လၟိဟ် သှေ်ဂမၠိုင်ဂှ် ပကောံကေတ် နူသၟဝ် ပ္တိုန်လတူမ္ဂး ကလိဂွံ '''234''' ရ။ 156 (Decimal) = 234 (Octal) ရ။&lt;ref name=&quot;Floyd&quot;&gt;{{cite book|last=Floyd|first=Thomas L.|title=Digital Fundamentals|url=https://archive.org/details/digitalfundament0000unse_f6j1|publisher=Pearson Education|year=2015|isbn=978-0132737968|pages=[https://archive.org/details/digitalfundament0000unse_f6j1/page/61 61]-65}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ အဆက်အစပ် ကု လၟိဟ်ၜါ (Binary-Octal) ==
သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈ ကေုာံ သဇိုင်-၂ တအ်ဝွံ အဆက်အစပ် ညးတအ် ခိုင်က္ညင် ဗွဲမလောန်ရ။ ဟိုတ်နူကဵု &lt;math&gt;8 = 2^3&lt;/math&gt; တုဲ၊ လၟိဟ် သဇိုင်-၂ (၃) မ ဂှ် တုပ်ကဵု လၟိဟ် သဇိုင်-၈ (၁) မ ရ။ 
ဥပမာ - ပြံင်လှာဲ 11010110 (Binary) ဇရေင် Octal:
* ပါ်ကရေက် လၟိဟ် သဇိုင်-၂ ပိမ မွဲကရေက် (နူလပါ်ပုင်): 011 010 110
* ပြံင်လှာဲ ဇၟာပ်ကရေက်: 011=3, 010=2, 110=6
* သွဟ်: 326 (Octal)

== ၆။ လွပ် ပ္ဍဲကဵု ကောန်ပျူတာ ==
ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာ မပ္တံကဵု 12-bit, 24-bit, ကေုာံ 36-bit computers ဂမၠိုင်ဂှ် သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈ ဝွံ ဒှ်သၞောတ် အဓိက မစကာလဝ်ရ။ ဥပမာ စက် IBM ပ္ဍဲအခိင်တေံဂှ် လၟိဟ်တအ်ဝွံ လောဲသွာ သွက်ဂွံ ဖတ် ကေုာံ ဓမံက်ထ္ၜး ပ္ဍဲ မျက်နှာပြင် (Screen) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် နကဵု 16-bit, 32-bit, ကေုာံ 64-bit ဂမၠိုင် မံက်ကၠုင်တုဲ၊ သၞောတ် သဇိုင်-၁၆ (Hexadecimal) ဂှ် ဒှ်လွပ် ဂၠိုင်ကၠုင် လတူ သဇိုင်-၈ ရ။&lt;ref name=&quot;Patterson&quot;&gt;{{cite book|last=Patterson|first=David A.|title=Computer Organization and Design|url=https://archive.org/details/computerorganiza0000patt_d1r6|publisher=Morgan Kaufmann|year=2013|isbn=978-0124077263|pages=[https://archive.org/details/computerorganiza0000patt_d1r6/page/112 112]-115}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ သၞောတ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုင် ==
ဗွဲမဂၠိုင် အရေဝ်ဘာသာ ပ္ဍဲဂၠးတိဝွံ စကာ သၞောတ်သဇိုင်-၁၀ (Decimal) ရ။ ဆဂး ဂကူလ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဂကူ Yuki ပ္ဍဲ ကာလဳဖဝ်နဳယျာ ကေုာံ ဂကူ Pamean ပ္ဍဲ မက်သဳကဝ် တအ်ဂှ် စကာလဝ် သၞောတ် သဇိုင်-၈ ရ။ ညးတအ် တော်လၟိဟ် နကဵု လဒေါဝ် လပှ်တဲ (၄ ဒၞာဲ) ၜါလပါ် ပံင် ၈ ရ။ ဣဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ သင်္ချာဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ အကာဲအရာ သဘာဝ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ မၞိဟ်တအ်ရ။

== ၈။ ဂုဏ်ဖိုလ် ကေုာံ တင်ဍိုန်လျ ==
'''ဂုဏ်ဖိုလ်:'''
* ပြံင်လှာဲ စၠောံ အကြာ သဇိုင်-၂ ကေုာံ သဇိုင်-၈ ဝွံ လောဲသွာ ဗွဲမလောန်ရ။
* လၟိဟ် ဒေတာ ဂၠိုင်င်ဂမၠိုင်ဂှ် ချူဗွဲခမၞောန် နကဵု သဇိုင်-၈ မာန်တုဲ၊ ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ် ဂၞန် ဇမၠိင် သဇိုင်-၂ မာန်ရ။

'''တင်ဍိုန်လျ:'''
* ကာလ ပြံင်လှာဲ ဇရေင် သဇိုင်-၁၀ မ္ဂး ဒးစကာ နဲကဲ မဂၠိုင် ကေုာံ ထုဲထံင် အောန်အောန်ရ။
* ပ္ဍဲခေတ် ကောန်ပျူတာ လၟုဟ် မစကာ 8-bit bytes ဂှ် သၞောတ် သဇိုင်-၁၆ (Hexadecimal) ဂှ် ကိတ်ညဳဂၠိုင်တုဲ သဇိုင်-၈ စကာအောန်စှေ်အာရ။

== ၉။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အခိင်လၟုဟ် ==
လၟုဟ် သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈ ဂှ် စကာအောန်အာ ကွေံကွေံ ပ္ဍဲပရေင် စက်ယန္တရား ဓမ္မတာ၊ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ကောန်ပျူတာ လ္ၚဵု မပ္တံကဵု [[UNIX]] လွပ် အခေါင်လုပ်စကာဖိုင် (File permissions) ဂှ် စကာဒၟံင် သၞောတ် သဇိုင်-၈ ဏီဖိုဟ်ရ။ ဥပမာ ''chmod 755'' မ္ဂး လၟိဟ် 7, 5, 5 တအ်ဂှ် ဒှ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈ မကဵု သမ္တီ အခေါင် Read, Write, ကေုာံ Execute ရ။&lt;ref name=&quot;Kernighan&quot;&gt;{{cite book|last=Kernighan|first=Brian W.|title=The UNIX Programming Environment|url=https://archive.org/details/unixprogramminge0000kern|publisher=Prentice Hall|year=1984|isbn=978-0139376818|pages=[https://archive.org/details/unixprogramminge0000kern/page/45 45]-50}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈ (Octal numeral system) ဝွံ ၜိုန်ရ ဟွံဒှ် သၞောတ်လၟိဟ် အဓိက မၞိဟ်တအ် မစကာ လၟေင်တ္ၚဲကီုလေဝ်၊ ဍေံဒှ် သၞောတ် မကိစ္စဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲဝင် ဇၞော်မောဝ် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ အစီအစဉ်စက် (Programming) ရ။ အဆက်အစပ် ဍေံ ကု သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂ ဂှ် ရီုဗင်ကဵု သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် လၟိဟ် ကောန်ပျူတာ နကဵု လမၠေအ် ကေုာံ ခမၞောန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် UNIX ဇမၠိင်အခိင်လၟုဟ်ဂှ် ဍေံဆက်တန်တဴဒၟံင် နဒဒှ် နဲကဲ သွက်ဂွံ စဳမံင် အခေါင်ဖိုင်ဂမၠိုင်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Knuth&quot;&gt;{{cite book|last=Knuth|first=Donald E.|title=The Art of Computer Programming, Volume 2: Seminumerical Algorithms|publisher=Addison-Wesley|year=1997|isbn=0-201-89684-2|pages=194-213}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mano&quot;&gt;{{cite book|last=Mano|first=M. Morris|title=Digital Design|url=https://archive.org/details/digitaldesign0000mano_p4e5|publisher=Prentice Hall|year=2001|isbn=0-13-062121-8|pages=[https://archive.org/details/digitaldesign0000mano_p4e5/page/4 4]-7}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Floyd&quot;&gt;{{cite book|last=Floyd|first=Thomas L.|title=Digital Fundamentals|url=https://archive.org/details/digitalfundament0000unse_f6j1|publisher=Pearson Education|year=2015|isbn=978-0132737968|pages=[https://archive.org/details/digitalfundament0000unse_f6j1/page/61 61]-65}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Patterson&quot;&gt;{{cite book|last=Patterson|first=David A.|title=Computer Organization and Design|url=https://archive.org/details/computerorganiza0000patt_d1r6|publisher=Morgan Kaufmann|year=2013|isbn=978-0124077263|pages=[https://archive.org/details/computerorganiza0000patt_d1r6/page/112 112]-115}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kernighan&quot;&gt;{{cite book|last=Kernighan|first=Brian W.|title=The UNIX Programming Environment|url=https://archive.org/details/unixprogramminge0000kern|publisher=Prentice Hall|year=1984|isbn=978-0139376818|pages=[https://archive.org/details/unixprogramminge0000kern/page/45 45]-50}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [[သင်္ချာ]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆]]

[[Category:သၞောတ်လၟိဟ်]]
[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:ကောန်ပျူတာ]]

{{သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်}}</text>
      <sha1>hp0u1lj5aj0sm6poes3nmmnugw6iexl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12125</id>
    <revision>
      <id>60376</id>
      <parentid>57893</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:21:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14807" sha1="fyawpiqzbqbjkacy3ciq3g1y6rmd1p1" xml:space="preserve">[[File:Arabic numerals transparent.png|thumb|300px|ဂၞန်သဇိုင် စှ်မ (၀-၉) မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ အလုံဂၠးတိ]]

'''သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀''' (အင်္ဂလိက်: ''Decimal numeral system'', ဟွံသေင်မ္ဂး ''Base-10'') ဝွံ ဒှ်သၞောတ် လၟိဟ်သင်္ချာ မစကာဒၟံင် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိပိုဲ အခိင်လၟုဟ်ရ။ သၞောတ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုလၟိဟ် &quot;စှ်&quot; (၁၀) တုဲ သွက်ဂွံ ချူထ္ၜး လၟိဟ်ဂမၠိုင်ဂှ် ညးစကာ ဂၞန်သမ္တီ (Digits) စှ်မ မတွဟ်ဂး ၀, ၁, ၂, ၃, ၄, ၅, ၆, ၇, ၈, ကေုာံ ၉ ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ် ဒၞာဲတန် (Positional notation) မွဲတုဲ ၚုဟ်မး ဂၞန်မွဲမဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကုဒၞာဲဍေံ မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲလၟေင်ဂၞန်ဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;Smith1958&quot;&gt;{{cite book|last=Smith|first=D. E.|title=History of Mathematics|url=https://archive.org/details/historyofmathema0000smit_g1o7|publisher=Dover Publications|year=1958|isbn=978-0486204291}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုသၞောတ်လၟိဟ် ဟိန္ဒူ-အာရပ် ([[Hindu-Arabic numeral system]]) တုဲ ဒှ်သၞောတ် အဓိက သွက်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ဘဝလၟေင်တ္ၚဲ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ တမ်မူလ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ကၠုင်နူ လၟိဟ်လပှ်တဲ ကောန်မၞိဟ် မနွံစှ်လပှ်ဂှ်ရ ဟီုစဂွံရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ (Decimal system) ဝွံ ဒှ်သၞောတ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု သင်္ချာ မကော်စ Base-10 ရ။ ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ် လၟိဟ်ဇၟာပ်ဇၟာပ်မဂှ် တော်လဝ် နကဵု ဆတိုန် စှ် (Powers of 10) ရ။ ဥပမာ - လၟိဟ် &quot;၃၄၅&quot; (345) ဂှ် မၞုံအဓိပ္ပါယ် ၃ x ၁၀၀ (၁၀^၂) + ၄ x ၁၀ (၁၀^၁) + ၅ x ၁ (၁၀^၀) ရ။ သၞောတ်ဝွံ ရီုဗင်ကဵု ညံင်ဂွံ တော်လၟိဟ် မဇၞော်ကွေံကွေံ ဟွံသေင်မ္ဂး မဍောတ်ကွေံကွေံ လောဲသွာမာန်ရ။ ဟိုတ်နူ သၞောတ်ဒၞာဲတန် (Place value) နွံတုဲ ဍေံပြဲနူကဵု [[သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ]] (Roman numerals) မစကာ အက္ခရ်ဂှ်ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
ဝင် သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ ဝွံ စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယ တြေံရ။ အိန္ဒိယတအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် သၞောတ်လၟိဟ် မၞုံကဵု ဒၞာဲတန် ကေုာံ ကၠိုဟ်ခၠင် ၚုဟ်မး &quot;သုည&quot; (Zero) ရ။&lt;ref name=&quot;Ifrah2000&quot;&gt;{{cite book|last=Ifrah|first=G.|title=The Universal History of Numbers: From Prehistory to the Invention of the Computer|url=https://archive.org/details/universalhistory0000ifra_y2b9|publisher=John Wiley &amp; Sons|year=2000|isbn=978-0471393405}}&lt;/ref&gt; နူဂှ် ပ္ဍဲခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages) ဂှ် တၠပညာ သင်္ချာ ဂကူအာရပ်တအ် ကေတ်နင် သၞောတ်ဏအ် နူအိန္ဒိယတုဲ ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန်လဝ်ရ။ တၠပညာ မပ္တံကဵု အယ်-ခဝါရစ်ဇမဳ (Al-Khwarizmi) တအ် ပရးပ္တိတ် သၞောတ်ဏအ် ဇရေင် ယူရောပ်ရ။ ကိုပ်ကၠာ နူဂှ် ညးတအ် စကာလဝ် [[သၞောတ်လၟိဟ် ဗေဗဳလောန်]] (Babylonian numerals - သဇိုင် ၆၀) ကေုာံ သၞောတ် ရဝ်မ အိုတ်ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ သၞောတ် ဟိန္ဒူ-အာရပ် ဏအ် တော်လောဲသွာတုဲ ဍေံကၠောအ်က္ဍ စကာကၠုင် အလုံဂၠးတိရ။

== ၃။ သၞောတ် သင်္ချာ ==
သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုလၟေင် ဆတိုန် စှ် ရ။ ဂၞန်မွဲမ နွံဒၞာဲလဵုမ္ဂး ၚုဟ်မးဍေံ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။
* ဒၞာဲ မွဲ (Ones) = $10^0 = 1$
* ဒၞာဲ စှ် (Tens) = $10^1 = 10$
* ဒၞာဲ ကၠံ (Hundreds) = $10^2 = 100$
* ဒၞာဲ လ္ၚီ (Thousands) = $10^3 = 1000$

သၞောတ်ဏအ် ပါ်ပ္တိတ် ၜါလပါ် မတွဟ်ဂး လၟိဟ်ပေင် (Integer) ကေုာံ လၟိဟ်အဝဲ (Fractional part) နကဵု ပ္ဍောတ်ဒသမ (Decimal point) ရ။ လပါ်ပုင် ပ္ဍောတ်ဒသမ ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ သွက် $10^{-1}$ (0.1), $10^{-2}$ (0.01) ရ။&lt;ref name=&quot;Dantzig2005&quot;&gt;{{cite book|last=Dantzig|first=T.|title=Number: The Language of Science|publisher=Pi Press|year=2005|isbn=978-0131856275}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဂၞန် ဒက်ပ္တန်ဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲသၞောတ်ဝွံ နွံဆ ဂၞန် စှ်မ ဓဝ်ရ။ ဂၞန်တအ်ဂှ် အတိုင် ဗီုပြင် အာရပ် ကေုာံ ဗီုပြင် မန် မ္ဂး -
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဂၞန် သဇိုင်-၁၀ ပ္ဍဲ အရေဝ်နာနာ
|-
! ၚုဟ်မး (Value) !! ဂၞန် အာရပ် (Arabic) !! ဂၞန် မန် (Mon) !! မအရေဝ် (Mon Word)
|-
| Zero || 0 || ၀ || သုည
|-
| One || 1 || ၁ || မွဲ
|-
| Two || 2 || ၂ || ၜါ
|-
| Three || 3 || ၃ || ပိ
|-
| Four || 4 || ၄ || ပန်
|-
| Five || 5 || ၅ || မသုန်
|-
| Six || 6 || ၆ || တြဴ
|-
| Seven || 7 || ၇ || ထပှ်
|-
| Eight || 8 || ၈ || ဒ္စာံ
|-
| Nine || 9 || ၉ || ဒစိတ်
|}

== ၅။ သၞောတ် ဒၞာဲတန် (Positional Notation) ==
အရာ မစိစောန်အိုတ် ပ္ဍဲသၞောတ် သဇိုင်-၁၀ ဂှ် ဒှ် သၞောတ် ဒၞာဲတန် (Place-value notation) ရ။&lt;ref name=&quot;Menninger1992&quot;&gt;{{cite book|last=Menninger|first=K.|title=Number Words and Number Symbols: A Cultural History of Numbers|url=https://archive.org/details/numberwordsnumbe0000menn|publisher=Dover Publications|year=1992|isbn=978-0486270968}}&lt;/ref&gt; ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ သုည (0) မ္ဂး လၟိဟ် ဗီုကဵု ၃၀၅ ကဵု ၃၅ ဂှ် ပါ်ခြာဝါတ်ဒၟံင်ရ။ ကာလ သုည ပါလုပ်ကၠုင်တုဲ၊ သုည ဂှ် ဒှ်အရာ မမင်ဒၞာဲ (Placeholder) မွဲတုဲ ၃ (ကၠံ) ကေုာံ ၅ (မွဲ) ဂှ် နွံဒၞာဲ ဍေံကဵုဍေံ ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်ရ။ သၞောတ်ဏအ် ဗဒှ်ကဵု ညံင် သွက်ဂွံ ထပ်၊ နုက်၊ ပၟဝ်၊ စုတ် ဂၞန်တအ် ဂွံလောဲသွာအာ ဗွဲမလောန်ရ။

== ၆။ ကမၠောန်လၟေင် သင်္ချာ (Arithmetic Operations) ==
ကမၠောန်လၟေင် သင်္ချာ အဓိက ၄ သာ် မပ္တံကဵု ပရေင်ထပ် (Addition)၊ ပရေင်နုက် (Subtraction)၊ ပရေင်ပၟဝ် (Multiplication)၊ ကေုာံ ပရေင်စုတ် (Division) တအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုသၞောတ် သဇိုင်-၁၀ အိုတ်ရ။ 
* တော်ထပ်: ကာလ ဒၞာဲမွဲဂှ် ဇၞော်နူ ၉ မ္ဂး ဒးပလံင် (Carry over) လၟိဟ် ၁ ဇရေင် ဒၞာဲစှ်။
* တော်နုက်: ကာလ ဂၞန်သၟဝ် ဇၞော်နူ ဂၞန်လတူ ဒးလွဳ (Borrow) ၁၀ နူဒၞာဲ မဇၞော်နူ ဍေံ။
နဲကဲဏအ်ဂှ် ကွတ်သင်္ချာ အလုံဂၠးတိ ဒုင်တဲ စကာဒၟံင် သွက် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။

== ၇။ မဆက်စပ် ကုသၞောတ်တၞဟ် ==
ၜိုန်ရ သၞောတ် သဇိုင်-၁၀ ဝွံ မၞိဟ်စကာဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ သၞောတ်တၞဟ် နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဥပမာ -
* '''သဇိုင်-၂ (Binary)''': စကာ ဆ 0 ကဵု 1 ဓဝ်။ ဒှ်သၞောတ် အဓိက ကောန်ပျူတာ။
* '''သဇိုင်-၈ (Octal)''': စကာ 0 ကဵု 7။
* '''သဇိုင်-၁၆ (Hexadecimal)''': စကာ 0 ကဵု 9 တုဲ သွက် 10-15 ဂှ် စကာ A, B, C, D, E, F။
သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ သဇိုင်-၁၀ ဇရေင် သဇိုင်တၞဟ်ဂှ် ဒးစကာ နဲကဲ စုတ် (Divide) ကေုာံ ကေတ် လၟိဟ်သှ်ေ (Remainder) ရ။

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲကဵု ဘဝလၟေင်တ္ၚဲ ==
ပ္ဍဲဘဝ လၟေင်တ္ၚဲပိုဲ သၞောတ် သဇိုင်-၁၀ ပါလုပ်ဒၟံင် ဇၟာပ်ဒၞာဲရ။ 
* '''သြန်''': ၚုဟ်မး သြန် ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ - ဒေါ်လာ၊ ဘတ်) ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သဇိုင်-၁၀ (၁ ဒေါ်လာ = ၁၀၀ သေန်)။
* '''ဗၞတ်ဗ္ၜတ် (Metric system)''': ပရေင် တော် ဇမ္ၚောဲ (ကဳလိုမဳတာ၊ မဳတာ)၊ လျိုင် (ကဳလိုဂရာမ်) တအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောတ် သဇိုင်-၁၀ အိုတ်ရ။
* '''အခိင်''': ၜိုန်ရ အခိင်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သဇိုင်-၆၀ (၆၀ စက္က = ၁ မိနေတ်) ကီုလေဝ်၊ စက္ကဍောတ်တ် (Milliseconds) တအ်ဂှ် စကာ သဇိုင်-၁၀ ပၠန်ရ။

== ၉။ ကဏ္ဍ ပ္ဍဲကွတ်ကောန်ပျူတာ ကေုာံ နဲကဲသိပ္ပံ ==
ၜိုန်ရ ကောန်ပျူတာတအ် ကၠိုဟ်ဆ သၞောတ် သဇိုင်-၂ (Binary) ကီုလေဝ်၊ သွက် ညးမစကာ (User Interface) ဂှ် ကောန်ပျူတာ ပြံင်လှာဲထ္ၜးကဵု နကဵု သၞောတ် သဇိုင်-၁၀ ရ။&lt;ref name=&quot;Knuth1997&quot;&gt;{{cite book|last=Knuth|first=D. E.|title=The Art of Computer Programming, Volume 2: Seminumerical Algorithms|publisher=Addison-Wesley|year=1997|isbn=978-0201896848}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲနဲကဲ သိပ္ပံ မတွဟ်ဂး Scientific notation မ္ဂး လၟိဟ် မဇၞော်လောန် (ဥပမာ ဇမ္ၚောဲ သၞံင်ဂမၠိုင်) ဂှ် ချူစ နကဵု $a \times 10^b$ ရ။ ဏအ်ဂှ် ရီုဗင်ကဵု ညံင် တၠပညာ သိပ္ပံတအ် ဂွံစၟတ်သမ္တီ လၟိဟ်လောဲသွာရ။

== ၁၀။ နိဂီု ==
သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ ဝွံ ဒှ်အရာ မပြံင်လှာဲကဵု ဝင် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ကွတ်သိပ္ပံ ကောန်မၞိဟ်တအ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ နကဵု ပရေင် ဒုင်သဇိုင် ကုလၟိဟ် စှ် ကေုာံ နဲကဲ သၞောတ် ဒၞာဲတန် (Place value) မၞုံကဵု သုည ဂှ်၊ ကမၠောန် တော်သင်္ချာ မဝါတ်ဂါတ်တအ် လောဲသွာကၠုင်တုဲ၊ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဒှ်သၞောတ် မၞိဟ်တအ် စကာဂၠိုင်အိုတ် သွက်ဂွံ သောင်ကလး လၟိဟ် ကေုာံ ၚုဟ်မး ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Decimal Decimal Numeral System on English Wikipedia]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Decimal_system Decimal system on Wikimedia Commons]

[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:သၞောတ် လၟိဟ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဝင် သိပ္ပံ]]

{{Navbox
| name = Numeral systems
| title = သၞောတ် လၟိဟ်ဂမၠိုင်
| listclass = hlist
| list1 =
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂]] (Binary)
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈]] (Octal)
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀]] (Decimal)
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆]] (Hexadecimal)
* [[သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ]] (Roman)
* [[သၞောတ်လၟိဟ် ဗေဗဳလောန်]] (Babylonian)
}}</text>
      <sha1>fyawpiqzbqbjkacy3ciq3g1y6rmd1p1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12126</id>
    <revision>
      <id>60469</id>
      <parentid>57894</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:47:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13398" sha1="mzx82qnwvrcuhtoubspbeeol056riiy" xml:space="preserve">[[File:Odometer hex.svg|thumb|300px|စက်တော်လၟိဟ် မစကာလဝ် သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆ (Hexadecimal odometer) မထ္ၜးလဝ် သင်္ကေတ ဂၞန် 0–9 ကေုာံ A–F။]]

'''သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆''' (အင်္ဂလိက်: ''Hexadecimal'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Base-16'') ဝွံ ဒှ်သၞောတ်လၟိဟ် မၞုံကဵု သဇိုင် (၁၆) တုဲ စကာလဝ် သင်္ကေတ သီုဖအိုတ် (၁၆) မ မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်လၟိဟ်ဏအ်ဝွံ သင်္ကေတ ဂၞန် နူ (၀) စဵုကဵု (၉) ဂှ် စကာလဝ် သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ဍာ်ဒကေဝ် လၟိဟ် သုည စဵုကဵု ဒစိတ် တုဲ၊ သင်္ကေတ အက္ခရ် အင်္ဂလိက် (A, B, C, D, E, F) တအ်ဂှ် စကာလဝ် သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ဍာ်ဒကေဝ် လၟိဟ် စှ် စဵုကဵု စှ်သုန် (10-15) ရ။ သၞောတ်လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် စကာဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ကွတ်ပညာ [[ကောန်ပျူတာ]] ကေုာံ စက်အလဳထရဝ်နစ်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Knuth97&quot;&gt;{{cite book |last=Knuth |first=Donald E. |title=The Art of Computer Programming, Volume 2: Seminumerical Algorithms |year=1997 |publisher=Addison-Wesley |isbn=0-201-89684-2 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆ ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပၟိက်အာသံ သွက်ဂွံ ဖ္ဍောတ်ဖျေဟ် ပရေင်ချူစၞောန် ဂၞန် [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂]] (Binary) မစကာ ပ္ဍဲကောန်ပျူတာဂမၠိုင်ရ။ ဂၞန်သဇိုင်-၂ မၞုံကဵု &quot;0&quot; ကဵု &quot;1&quot; ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ယဝ်ရ ကောန်မၞိဟ်တအ် ဗှ် ဟွံသေင်မ္ဂး ချူမ္ဂး ထုဲကြာန် ဝါတ်ဂါတ်မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂၞန်သဇိုင်-၂ (၄) မ (4 bits) ဂှ် ပံင်ကောံတုဲ စၞးမစကာ ဂၞန် (၄) မဂှ် ပြံင်လှာဲစကာ သင်္ကေတ သဇိုင်-၁၆ ဆ (၁) မဓဝ်ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မလောဲသွာ သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂွံလ္ၚတ် ကေုာံ တော်လၟိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Petzold&quot;&gt;{{cite book |last=Petzold |first=Charles |title=Code: The Hidden Language of Computer Hardware and Software |url=https://archive.org/details/codehiddenlangua0000petz |year=2000 |publisher=Microsoft Press |isbn=0-7356-1131-9}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ==
အခိုက်အလိုက် ပရေင်စကာ သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆ ဝွံ စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲခေတ် စက်ကောန်ပျူတာ စကတဵုဒှ်တေံရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၃ ဂှ် ကမ္ပဏဳ [[IBM]] စကာကၠုင်လဝ် သၞောတ်ဏအ် သွက် စက်ကောန်ပျူတာ ညးတအ် ဗီုပြင် (System/360) ရ။ ကိုပ်ကၠာ နူဂှ် ညးတအ် စကာကၠုင် [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈]] (Octal) ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူကဵု လဒက်ပတန် (8-bit byte) ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ၊ သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆ ဝွံ ကိတ်ညဳ ကုဗလး (byte) မွဲ (မၞုံ 8 bits မပြးဒှ် ၂ မ သဇိုင်-၁၆) ဂၠိုင်နူတုဲ ဒြဟတ်ဇၞော် စကာဂၠိုင်ကၠုင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် သၞောတ်လၟိဟ် ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်လၟိဟ်ဏအ်ဝွံ တန်ဖျူ သင်္ကေတ ဇၟာပ်ဇၟာပ်မဂှ် တန်တဴဒၟံင် ဒၞာဲဒတန် (position) ဍေံရ။ ဥပမာ - ဂၞန် &quot;2A3&quot; ပ္ဍဲသဇိုင်-၁၆ မ္ဂး:
* 3 ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ 16&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; (ဒၞာဲမွဲ) = 3 × 1 = 3
* A (တန်ဖျူ 10) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ 16&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (ဒၞာဲစှ်သုန်) = 10 × 16 = 160
* 2 ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ 16&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (ဒၞာဲၜါကၠံမသုန်စှ်တြဴ) = 2 × 256 = 512
ပံင်သီုဖအိုတ် (3 + 160 + 512) = 675 (သဇိုင်-၁၀) ရ။&lt;ref name=&quot;Harris&quot;&gt;{{cite book |last=Harris |first=David |last2=Harris |first2=Sarah |title=Digital Design and Computer Architecture |url=https://archive.org/details/digitaldesigncom0000harr_02ed |year=2012 |publisher=Morgan Kaufmann |isbn=978-0123944245}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ သ္ၚိအင် သင်္ကေတဂမၠိုင် ==
ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ်သ္ၚိအင် ထ္ၜးကဵု အဆက်အစပ် အကြာ သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်နာနာရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ သ္ၚိအင် ပြံင်လှာဲ သၞောတ်လၟိဟ်
|-
! သဇိုင်-၁၆ (Hex) !! သဇိုင်-၁၀ (Decimal) !! သဇိုင်-၂ (Binary) !! သဇိုင်-၈ (Octal)
|-
| 0 || 0 || 0000 || 00
|-
| 1 || 1 || 0001 || 01
|-
| 2 || 2 || 0010 || 02
|-
| 9 || 9 || 1001 || 11
|-
| A || 10 || 1010 || 12
|-
| B || 11 || 1011 || 13
|-
| C || 12 || 1100 || 14
|-
| D || 13 || 1101 || 15
|-
| E || 14 || 1110 || 16
|-
| F || 15 || 1111 || 17
|}

== ၅။ နဲကဲ ပြံင်လှာဲ သၞောတ်လၟိဟ် ==
နဲကဲ ပြံင်လှာဲ နူ သဇိုင်-၁၆ ဇရေင် သဇိုင်-၂ ဂှ် လောဲသွာ ဗွဲမလောန်ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သင်္ကေတ သဇိုင်-၁၆ မွဲမဂှ် တုပ်သၟဟ် ကုဂၞန် သဇိုင်-၂ (၄) မ ရ။ ဥပမာ - စၞောန် &quot;A3&quot; (သဇိုင်-၁၆) ဝွံ -
* A = 1010 (သဇိုင်-၂)
* 3 = 0011 (သဇိုင်-၂)
ဟိုတ်ဂှ်ရ A3 (Hex) = 10100011 (Binary) ရ။

ပြံင်လှာဲ ဇရေင် သဇိုင်-၁၀ မ္ဂး ဒးစကာ နဲကဲ ပၟဝ်ကဵု ဒြဟတ် (16&lt;sup&gt;n&lt;/sup&gt;) အတိုင် မထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲကဏ္ဍ လဒက်ပတန် လတူတေံရ။

== ၆။ နဲကဲ ပံင်၊ နုက် ကေုာံ တော်လၟိဟ် ==
ပရေင်တော်လၟိဟ် ပ္ဍဲသဇိုင်-၁၆ ဝွံလေဝ် တုပ်ဗီု သဇိုင်-၁၀ ကီုရ။ ဆဂး အခိင် ပံင်လၟိဟ် စိုပ် 15 (F) တုဲ ယဝ်ရ ဆက်ပံင် 1 မ္ဂး ဍေံဒှ်အာ 10 (မဖျေဟ် 0 တုဲ ဇိုန် 1 ဇရေင် လတူ) ရ။ 
ဥပမာ ပံင်: 8 + 5 = D
ဥပမာ ပံင်: 9 + 8 = 11 (ဟိုတ်နူ 9+8=17 ပ္ဍဲသဇိုင်-၁၀၊ 17=16+1, ဒှ် 11 ပ္ဍဲသဇိုင်-၁၆)။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်နဲကဲ အဓိက သွက် ကောန်ပျူတာဂမၠိုင် ဒးတော်ရ။&lt;ref name=&quot;Stallings&quot;&gt;{{cite book |last=Stallings |first=William |title=Computer Organization and Architecture: Designing for Performance |url=https://archive.org/details/computerorganiza0000stal_08ed |year=2010 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0136073734}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲကွတ်ကောန်ပျူတာ ==
ပ္ဍဲကဵု ကွတ်ကောန်ပျူတာ (Computer Science) မ္ဂး သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆ ဂှ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲအရာ မပ္တံကဵု -
* '''စၞောန်ဒတန် တင်သမ္တီ (Memory Addresses):''' ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒၞာဲ memory ပ္ဍဲ RAM တအ်ဂှ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် နကဵု လၟိဟ် Hex (ဥပမာ 0x7FFF0000)။ (0x ဂှ် ဒှ်သင်္ကေတ စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဍေံဒှ် သၞောတ် Hex ရ)။
* '''ဗၠေတ်ဗစိုပ် (Error Codes):''' ပ္ဍဲအခိင် သၞောတ်လၟုဟ် ကောန်ပျူတာ ယောင်ယာမ္ဂး မလေပ်ထ္ၜးကဵု လၟိဟ်ဗၠေတ် နကဵု Hex မပ္တံကဵု 0x000000ED ရ။

== ၈။ သင်္ကေတ အသာ် ပ္ဍဲဝေပ်သာ် (Hex Colors) ==
[[File:Hex-color-wheel.svg|thumb|200px|အသာ်ဂမၠိုင် မစကာ သင်္ကေတ သဇိုင်-၁၆ သွက်ဝေပ်သာ်]]
အရာမၞိဟ်တအ် တီဂၠိုင်အိုတ် သွက် သၞောတ်လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ပ္ဍဲ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ဝေပ်သာ် (Web Design) သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး အသာ်ရ။ သၞောတ်အသာ် (RGB - Red, Green, Blue) ဂှ် စကာလဝ် Hex ၆ မ (ဥပမာ #RRGGBB)။
* အသာ်ဗု (White) = #FFFFFF (R:255, G:255, B:255)
* အသာ်လမ္စံက် (Black) = #000000
* အသာ်ဗကေတ် (Red) = #FF0000 
နဲကဲဏအ် ပ္ကောံကဵု အသာ် သီုဖအိုတ် ၁၆ မဳလဳယာန် ပြင်င် (16,777,216) မာန်ရ။

== ၉။ တၞဟ်ခြာ ကုသၞောတ်လၟိဟ်တၞဟ် ==
ယဝ်ရ ပတောံၜတ် ကုသၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ မ္ဂး၊ သဇိုင်-၁၆ ဝွံ ဟွံကိတ်ညဳ ကုလၟိဟ် လပုဟ်တဲ မၞိဟ်တအ်ရ (ဟိုတ်နူ မၞိဟ်နွံ လပုဟ်တဲ စှ်)။ ဆဂး သွက် စက် မကၠောန်ကမၠောန် နကဵု ဓါတ်လလဳ (သဇိုင်-၂ ဍိုတ် ကဵု ပၟတ်) ဂှ်၊ သဇိုင်-၁၆ ဝွံ ဒှ်သၞောတ် မဍိုက်ပေင်အိုတ် ကေုာံ ဂၠေအ်ဖ္ဍောတ်အိုတ်ရ။ သဇိုင်-၈ (Octal) ဂှ် စကာအောန်စှ်ေအာ ဟိုတ်နူ လဒက်ပတန် ဒြဟတ် ဗလး 8-bit ဟွံကိတ်ညဳ ဍိုက်ပေင် ကု ၃ မ သဇိုင်-၂ ရ။&lt;ref name=&quot;Kahan&quot;&gt;{{cite journal |last=Kahan |first=W. |title=Mathematics of Computation and Numerical Analysis |journal=Mathematics of Computation |year=1987 |volume=48 |issue=178 |pages=254-256}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ လညာတ်အနာဂတ် ==
သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆ ဝွံ ၜိုန်ရ ဒှ်အရာ မစကာ ပ္ဍဲလက္ကရဴ ကောန်ပျူတာ (Backend) ကီုလေဝ်၊ ဒှ်အရာ မဟွံမဲ ဟွံတန် သွက် အနာဂတ် ကွတ်ပညာ တမ်သၞောဝ် (Digital technology) ရ။ အနာဂတ်မ္ဂး ကောန်ပျူတာတအ် ဇၞော်မောဝ်တိုန် ဒှ် 64-bit, 128-bit မ္ဂး ပရေင်စကာ သင်္ကေတ သဇိုင်-၁၆ ဝွံ ဆက်တုဲ ကိစ္စဇၞော်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဂွံဖ္ဍောတ်ဖျေဟ် လၟိဟ်ဂၞန် ဇၞော်ဇၞော်တအ်ဏအ် ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Hexadecimal Hexadecimal ပ္ဍဲ အင်္ဂလိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Hexadecimal ဓါတ်ရုပ် ကေုာံ ဗဳဒဳယော မဆေင်ကဵု သဇိုင်-၁၆ ပ္ဍဲ ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန်]

{{သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်}}

[[Category:သၞောတ်လၟိဟ်]]
[[Category:ကွတ်ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:သင်္ချာ]]</text>
      <sha1>mzx82qnwvrcuhtoubspbeeol056riiy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12127</id>
    <revision>
      <id>60451</id>
      <parentid>57895</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13370" sha1="r5gqgxxtl1eoxsx4h2nkcp2fwyel1y0" xml:space="preserve">[[File:Roman numerals (2).jpg|thumb|300px|သင်္ကေတ သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု တိုင်တၟအ်]]

'''သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ''' ({{lang-en|Roman numerals}}) ဝွံ ဒှ်သၞောတ် သင်္ကေတ လၟိဟ်ဂၞန် မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင် ရဝ်မ ခေတ်တြေံတုဲ ဒှ်သၞောတ်လၟိဟ် မစကာကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲအလုံမွဲ ရးဥရောပ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ်လဒေါဝ်ရ။ သၞောတ်လၟိဟ်ဝွံ စကာလဝ် အက္ခရ် လေတ္တေန် ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး လၟိဟ်ဂၞန်တအ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ သင်္ကေတ သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ အဓိက နွံ ၇ မတုဲ ဍေံတအ်ဂှ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် လၟိဟ်ဂၞန် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web|title=Roman Numerals|url=https://www.britannica.com/topic/Roman-numeral|publisher=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-10-10}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ ဝွံ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်လေဝ် ၜိုန်ရ ဟွံစကာ ပ္ဍဲကမၠောန် တော်လၟိဟ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဇၞော်ဇၞော်ကီုလေဝ်၊ သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး လၟေင်နာဍဳ၊ ယၟုသၟိင်တၠဂမၠိုင် (ဥပမာ - အလိုင်ဇြာန်ဒါ ၃)၊ ကေုာံ လၟေင်ကဏ္ဍ လိက်အုပ်တအ်ဂှ် ဆက်စကာဒၟံင် ဖိုဟ်ရ။ 

== ၁။ နိဒါန် ==
သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ ဝွံ ဒှ်သၞောတ် သင်္ကေတ မစကာလဝ် အက္ခရ် ဒတုဲ သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ်ရ။ အက္ခရ် I, V, X, L, C, D, ကေုာံ M တအ်ဝွံ ဒှ်ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက်ဂွံ ဇန်ချူ လၟိဟ်ဂၞန်ဂမၠိုင်ရ။ သၞောတ်ဝွံ ဟွံစကာ ဂၞန်သုည (0) တုဲ သၞောတ်လၟိဟ် ဒၞာဲ (place value) ဗီုကဵု [[ဂၞန်အာရာပ်]] လေဝ် ဟွံသေင်ရ။ ဍေံစကာ သၞောတ် ပံင်စုတ် (addition) ကေုာံ သၞောတ် နုက်ပ္တိတ် (subtraction) သွက်ဂွံ ဗဒှ်ပတိုန် လၟိဟ်ဂၞန်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Ifrah&quot;&gt;{{cite book|last=Ifrah|first=Georges|title=The Universal History of Numbers|url=https://archive.org/details/universalhistory0000ifra_y2b9|year=2000|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-0471393405}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ==
ဝင် သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ ဝွံ စကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵု ဂကူအေတြုသကန် (Etruscans) မပဒတဴလဝ် ပ္ဍဲဒေသ အဳတလဳ အခိင်တြေံတေအ်ရ။ ကြဴနူဂှ် ဂကူရဝ်မတအ် ကေတ်ဇၞော်မောဝ်တုဲ ပြံင်လှာဲစကာကၠုင် အက္ခရ် လေတ္တေန် ရ။ ပ္ဍဲအခိင် အေန်ပါယာ ရဝ်မ ဇၞော်မောဝ်ပြးဇးအာ အလုံမွဲ ဥရောပ၊ ယူကေ၊ ကေုာံ အာဖရိက သၟဝ်ကျာဂှ် သၞောတ်လၟိဟ်ဏအ်လေဝ် ပြးဇးအာ အလုံမွဲ ဒေသတအ်ဂှ်ကီုရ။ ဒဵုကဵုစိုပ် ၁၄ ဗွဝ်ကၠံ (အခိင် ဂၞန်အာရာပ် စိုပ်ကၠုင် ဥရောပ) ဂှ် သၞောတ်ရဝ်မဝွံ ဒှ်သၞောတ် အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တော်လၟိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Smith&quot;&gt;{{cite journal|last=Smith|first=David E.|title=History of Mathematics, Vol. 2|year=1958|publisher=Dover Publications}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သင်္ကေတဂမၠိုင် ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ==
သင်္ကေတ အဓိက မစကာ ပ္ဍဲသၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ ဝွံ နွံ (၇) မ ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သင်္ကေတ အဓိက သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ
|-
! သင်္ကေတ (Roman)
! ဍာ်ဒကေဝ် (Value)
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ် (Description)
|-
| I || ၁ || တိုင်မွဲ
|-
| V || ၅ || အက္ခရ် V
|-
| X || ၁၀ || အက္ခရ် X (I စှ်မ)
|-
| L || ၅၀ || အက္ခရ် L
|-
| C || ၁၀၀ || Centum (ကၠံ)
|-
| D || ၅၀၀ || အက္ခရ် D
|-
| M || ၁၀၀၀ || Mille (လ္ၚီ)
|}

== ၄။ သၞောတ်ဝ် မချူ ==
သၞောတ်ဝ် ချူ ဂၞန်ရဝ်မ ဝွံ နွံကဵု သၞောတ်ပံင် ကေုာံ သၞောတ်နုက် ရ။
* '''သၞောတ်ပံင်''': သင်္ကေတ မၞုံဍာ်ဒကေဝ် ဍောတ်မ္ဂး ချူလက္ကရဴ သင်္ကေတ မၞုံဍာ်ဒကေဝ် ဇၞော်မ္ဂး သ္ဒးပံင်စုတ်ရ။ 
** ဥပမာ - VI = ၅ + ၁ = ၆, LX = ၅၀ + ၁၀ = ၆၀.
* '''သၞောတ်နုက်''': သင်္ကေတ မၞုံဍာ်ဒကေဝ် ဍောတ်မ္ဂး ချူဂတ သင်္ကေတ မၞုံဍာ်ဒကေဝ် ဇၞော်မ္ဂး သ္ဒးနုက်ပ္တိတ်ရ။
** ဥပမာ - IV = ၅ - ၁ = ၄, IX = ၁၀ - ၁ = ၉, XL = ၅၀ - ၁၀ = ၄၀.

သင်္ကေတမွဲမဂှ် ဟွံချူ ထပ်ရေင်သကအ် ၄ မ ရ။ ဥပမာ သွက်လၟိဟ် ၄ ဂှ် ဟွံချူ IIII တုဲ ချူ IV ရ။ (ဆဂး ပ္ဍဲနာဍဳခေတ်တြေံ လ္ၚဵုတအ် စကာ IIII နွံရ)။&lt;ref name=&quot;Cajori&quot;&gt;{{cite book|last=Cajori|first=Florian|title=A History of Mathematical Notations|url=https://archive.org/details/historyofmathema00cajo_0|year=1993|publisher=Dover Publications}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲအခိင်တြေံ ==
ပ္ဍဲခေတ် အေန်ပါယာ ရဝ်မ သၞောတ်လၟိဟ်ဝွံ စကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ပရေင်ပၞာန် (လၟိဟ် ဒပ်ပၞာန် ကော်စ Legion)၊ ပရေင်သွံရာန် ကေုာံ လိက်တၟအ်ဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲကဵု တိုင်တၟအ်၊ ရုပ်ပဋိမာရုပ် ကေုာံ ဓမ္မသာတ် သၞောဝ်ဥပဒေတအ်ဂှ် ချူစၟတ်သမ္တီလဝ် သက္ကရာဇ် နကဵု သၞောတ်ရဝ်မ ဝွံရ။

== ၆။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ် ကေုာံ ဥရောပ ==
စိုပ်ခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages) ၜိုန်ရ အေန်ပါယာ ရဝ်မ လီုလာ်အာကီုလေဝ်၊ သၞောတ်လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် သက်မံင်တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် ဘာသာခရေတ်ယာန် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် ဥရောပ ပေင်င်ရ။ ဒဵုကဵု သၞာံ ၁၃၀၀ တေအ်၊ သၟာဗၞိက် ဥရောပတအ် ဆက်စကာဒၟံင် ဂၞန်ရဝ်မ ဖိုဟ်ရ။ ကြဴနူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်၊ ဂၞန်အာရာပ် မၞုံကဵု သုည ကေုာံ ဒၞာဲ (place value) စိုပ်ကၠုင်တုဲဟေင်၊ သၞောတ်ရဝ်မဂှ် ဒးဒုင် ဖအောန်ဖျေဟ် လဒက်ပ္တန်ရ။&lt;ref name=&quot;Menninger&quot;&gt;{{cite book|last=Menninger|first=Karl|title=Number Words and Number Symbols|url=https://archive.org/details/numberwordsnumbe0000menn|year=1992|publisher=Dover Publications}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ==
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ၊ သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ ကို ဟွံစကာ ပ္ဍဲသင်္ချာ ကေုာံ သိပ္ပံ ရ။ ဆဂး စကာဒၟံင် ပ္ဍဲဒၞာဲ တၟေင်တၟေင် ဗီုကဵု -
* '''ယၟု သၟိင်တၠ ကေုာံ သံဃာဇၞော်''': King Charles III (သၟိင် ချာလ် တတိယ)၊ Pope John Paul II.
* '''နာဍဳ''': နာဍဳတြေံတြေံ ကေုာံ နာဍဳခေတ်တၟိ လ္ၚဵုတအ် စကာ ဂၞန်ရဝ်မ (I ဒဵုကဵု XII).
* '''လိက်အုပ်''': လၟေင် အခန် လိက်အုပ် (Chapter I, II, III).
* '''သဘင် ဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင်''': ပေါဲပြိုင် အိုဝ်လာမ်ပိစ် (Olympic Games) ဟွံသေင်မ္ဂး Super Bowl (ဥပမာ Super Bowl LVIII).

== ၈။ သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ ကေုာံ ဂၞန်အာရာပ် ==
တၞဟ်ခြာ အဓိက အကြာ သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ ကေုာံ ဂၞန်အာရာပ် ဂှ် ဒှ်စပ်ကဵု &quot;သုည&quot; (0) ကေုာံ &quot;သၞောတ်ဒၞာဲ&quot; (Positional system) ရ။ ဂၞန်အာရာပ် နွံကဵု သုည ကေုာံ ကဆံင်စှ်၊ ကဆံင်ကၠံ (base-10 system) တုဲ သွက်ဂွံ ပံင်၊ နုက်၊ ပၟဝ်၊ စုတ် ဂှ် လောဲသွာကွေံကွေံရ။ သၞောတ်ရဝ်မ ဂှ် ဟိုတ်နူ သုည ဟွံမဲတုဲ သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် တၟာဇၞော်ဂှ် ဝါတ်ဂါတ်ကွေံကွေံရ။ 

== ၉။ ဂၞန်ရဝ်မ မၞုံလၟိဟ်ဇၞော်ဇၞော် ==
သွက်ဂွံ ချူ လၟိဟ်ဇၞော် နူ ၃၉၉၉ (MMMCMXCIX) မ္ဂး၊ သၞောတ်ရဝ်မ စကာ သင်္ကေတ လေအ် (Vinculum) မချူလတူ အက္ခရ်ရ။ အက္ခရ် မၞုံကဵု လေအ်လတူဂှ် ဍာ်ဒကေဝ်ဍေံ တၟဝ်တိုန် ၁၀၀၀ ဆ ရ။
* $\overline{V}$ = ၅,၀၀၀ (၅ × ၁,၀၀၀)
* $\overline{X}$ = ၁၀,၀၀၀
* $\overline{C}$ = ၁၀၀,၀၀၀
* $\overline{M}$ = ၁,၀၀၀,၀၀၀

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ ဝွံ ဒှ်အမဲ ဝင် အခိင်တြေံ မွဲ မထ္ၜးကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ဒၞာဲမစကာဍေံ အောန်အာကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု အနုသုခုမ၊ ပရေင်ဝင် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ယၟုတအ်ဂှ် ဍေံဆက်တန်တဴဒၟံင် နဒဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်ယေန်သၞာင် ဥရောပ မွဲရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [https://www.mathsisfun.com/roman-numerals.html Roman Numerals - Maths is Fun]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Roman_numerals Roman numerals] (Wikipedia English)

[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ယေန်သၞာင် ရဝ်မ]]

{{Navbox
| name = သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်
| title = [[သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်]]
| list1 = [[ဂၞန် အာရာပ်]] · [[သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ]] · [[သၞောတ်လၟိဟ် ကြိက်]] · [[သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန်]] · [[ဂၞန် မန်]]
}}</text>
      <sha1>r5gqgxxtl1eoxsx4h2nkcp2fwyel1y0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်လၟိဟ် ဗေဗဳလောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12128</id>
    <revision>
      <id>60350</id>
      <parentid>57896</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15604" sha1="p085jkhcx8sfr259nrdgfwcrtjv3b21" xml:space="preserve">[[File:Babylonian numerals.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ သၞောတ်လၟိဟ် ဗေဗဳလောန် နူ ၁ စဵုကဵု ၅၉။]]
[[File:Plimpton 322.jpg|thumb|300px|လိက်တိကမၠာ် Plimpton 322 မထ္ၜးလဝ် သၞောတ်လၟိဟ် ကေုာံ သင်္ချာ ဗေဗဳလောန် (ၜိုတ် ၁၈၀၀ ဘဳသဳ)]]

'''သၞောတ်လၟိဟ် ဗေဗဳလောန်''' (အင်္ဂလိက်: ''Babylonian numerals'', ဟွံသေင်မ္ဂး '''သၞောတ်လၟိဟ် မေသောပိုဝ်တေးမီးယျာ''') ဝွံ ဒှ်သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင် ၆၀ (Sexagesimal system) မစကာလဝ် နကဵု ဂကူဗေဗဳလောန်တအ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်တမၠာ မေသောပိုဝ်တေးမီးယျာ (Mesopotamia) ရ။ သၞောတ်လၟိဟ်ဝွံ စကာလဝ် လိက်ကွေတ် (Cuneiform) မချူလဝ် လတူ ဂၠးတိကမၠာ် နကဵု ဒစုန်ဒုန်တုဲ ဍေံမံက်ဂတှ်ေကၠုင် နူကဵု ၂၀၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (2000 BC) ရ။&lt;ref name=&quot;MacTutor&quot;&gt;{{cite web|last1=O'Connor|first1=J. J.|last2=Robertson|first2=E. F.|title=Babylonian numerals|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Babylonian_numerals/|publisher=MacTutor History of Mathematics archive|year=2000|access-date=2026-10-10}}&lt;/ref&gt; သၞောတ်လၟိဟ် ဗေဗဳလောန် ဝွံ ဒှ်သၞောတ်လၟိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစကာ ဌာန်ဒတန်လၟိဟ် (Positional numeral system) မာန်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
သၞောတ်လၟိဟ် ဗေဗဳလောန် ဝွံ ဟွံတုပ် ကုသၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင် ၁၀ (Decimal system) ပိုဲမစကာဒၟံင် လၟုဟ်ရ။ ဍေံတအ် စကာ သဇိုင် ၆၀ မကော်စ (Sexagesimal) တုဲ သၞောတ်ဝွံ ဆက်စကာကၠုင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်တော် အခိင် (၆၀ စက္က၊ ၆၀ မိနေတ်) ကေုာံ ပရေင်တော် တိုင်ဒီဂရဳ (၃၆၀ ဒီဂရဳ) ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Neugebauer&quot;&gt;{{cite book|last=Neugebauer|first=O.|title=The Exact Sciences in Antiquity|url=https://archive.org/details/exactsciencesina0000neug_j9e8|publisher=Dover Publications|year=1969|isbn=978-0486223322|pages=[https://archive.org/details/exactsciencesina0000neug_j9e8/page/14 14]-17}}&lt;/ref&gt; အရာမတၟေင် ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ချူ လၟိဟ် နူ ၁ စဵုကဵု ၅၉ ဂှ် ဍေံတအ် စကာ သင်္ကေတ ဆၜါသာ်ဟေင်ရ။ သင်္ကေတ ကွေတ်စှ်ေ (wedge) မတုပ်ကဵု 'Y' ဂှ် စၞောန်ထ္ၜး ၁ တုဲ၊ သင်္ကေတ ကွေတ်လပါ် (chevron) မတုပ်ကဵု '&lt;' ဂှ် စၞောန်ထ္ၜး ၁၀ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အခိင်ကာလ ==
သၞောတ်လၟိဟ် ဗေဗဳလောန်ဝွံ တမ်မူလ ဍေံ ကၠုင်နူ ဂကူသူမာ (Sumerians) တအ် မမံင်တဴ ပ္ဍဲဒေသ မေသောပိုဝ်တေးမီးယျာ လပါ်သၠုင်ကျာ (လၟုဟ် ဍုင်အဳရက်) ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၃၀၀၀ ဘဳသဳ ရ။ ဂကူ အက်ကဒ် (Akkadians) ကေုာံ ဗေဗဳလောန် (Babylonians) တအ် ဆက်ခံလွဳစ လိက် ကေုာံ သၞောတ်လၟိဟ်ဏအ်တုဲ ပ္ဍဲခေတ် ဗေဗဳလောန်တြေံ (Old Babylonian period 2000-1600 BC) ဂှ် ပရေင်သင်္ချာ ညးတအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန်ရ။ ညးတအ် ချူစွံလဝ် ပရေင်တော်လၟိဟ်၊ သၞောတ်အက္ခရ်လၟိဟ် ကေုာံ တင်ဂၞင် နက္ခတ္တဗေဒ လတူ လိက်တိကမၠာ် (Clay tablets) မဂၠိုင်ကဵု မိုန်ရ။&lt;ref name=&quot;Boyer&quot;&gt;{{cite book|last=Boyer|first=C. B.|title=A History of Mathematics|url=https://archive.org/details/isbn_9870471543976|publisher=John Wiley &amp; Sons|year=1991|isbn=978-0471543978|pages=[https://archive.org/details/isbn_9870471543976/page/24 24]-26}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သၞောတ် သဇိုင် ၆၀ (Sexagesimal System) ==
မုဟိုတ် ဗေဗဳလောန်တအ် ဂွံရုဲစှ် စကာ သဇိုင် ၆၀ ရောဂှ် အစာဝင်တအ် စှ်ေစိုတ် ဟိုတ်နူကဵု ဂၞန် ၆၀ ဝွံ ဍေံပါ်ကရေက်စ လောဲသွာ ကွေံကွေံရ။ ဂၞန် ၆၀ ဂှ် ပါ်ကဵု ၁၊ ၂၊ ၃၊ ၄၊ ၅၊ ၆၊ ၁၀၊ ၁၂၊ ၁၅၊ ၂၀၊ ၃၀ ဂွံ သီုဖအိုတ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဗၞိက်၊ ပရေင်ပါ်ပရအ် တိဍာ် ကေုာံ ပရေင်တော် အက္ခရ်လၟိဟ် (Fractions) တအ်ဂှ် သၞောတ် ၆၀ ဝွံ ခိုဟ်နူကဵု သၞောတ် ၁၀ ဏီရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင်ပါ် ဂၞန် ၆၀
|-
! ဂၞန်
! မပါ်ကဵု (Divisors)
! သွဟ် (Quotients)
|-
| ၆၀ || ၂ || ၃၀
|-
| ၆၀ || ၃ || ၂၀
|-
| ၆၀ || ၄ || ၁၅
|-
| ၆၀ || ၅ || ၁၂
|-
| ၆၀ || ၆ || ၁၀
|}

== ၄။ သင်္ကေတဂမၠိုင် ကေုာံ ဗီုပြင်ချူ ==
သၞောတ်လၟိဟ် ဗေဗဳလောန် ဂှ် ချူနကဵု လိက်ကွေတ် (Cuneiform) ရ။
* '''၁''' ဂှ် ချူ နကဵု ဒစုန် မွဲတၞုင် (စှ်ေ) &lt;math&gt;\Upsilon&lt;/math&gt;
* '''၁၀''' ဂှ် ချူ နကဵု ဒစုန် မွဲတၞုင် (လပါ်) &lt;math&gt;\prec&lt;/math&gt;

နကဵု သင်္ကေတ ၜါဏအ် ပံင်ပ္ကောံတုဲ ညးတအ် ချူ လၟိဟ် ၁ နူ ၅၉ ရ။ ဥပမာ သွက်ဂွံချူ လၟိဟ် ၂၃ မ္ဂး၊ ညးတအ် ချူ သင်္ကေတ ၁၀ ၜါမ ကေုာံ သင်္ကေတ ၁ ပိမ ရ။
သွက်ဂွံချူ လၟိဟ် မဇၞော်နူ ၅၉ မ္ဂး ညးတအ် စကာ သၞောတ် ဌာန်ဒတန်လၟိဟ် (Positional value) ရ။ ဌာန်ဒတန် မွဲမွဲဂှ် ဍေံကၠောအ်အာ သဇိုင် ၆၀ ရ။ 
ဥပမာ လၟိဟ် ၆၂ ဂှ် ညးတအ် ချူ (၁) ကေုာံ (၂) ရ။ ဒၞာဲဏအ် (၁) ဂှ် ဍေံမၞုံ ပ္ဍဲဌာန် ၆၀ တုဲ (၂) ဂှ် မၞုံပ္ဍဲဌာန် ၁ ရ။ &lt;math&gt;1 \times 60 + 2 = 62&lt;/math&gt; ရ။

== ၅။ သုည ပ္ဍဲသၞောတ်ဗေဗဳလောန် ==
ပ္ဍဲအခိင် တမ်မူလဂှ် ဗေဗဳလောန်တအ် ဟွံမဲ သင်္ကေတ &quot;သုည&quot; (Zero) ရ။ ညးတအ် သၠးလဝ် ဒၞာဲလ္ၚာ် (Space) ပ္ဍဲအကြာ လၟိဟ်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဒၞာဲသုညရ။ ဆဂး အရာဏအ်ဝွံ ဗဒှ်ကဵု ပရေင်ထုဲထံင်မာန်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲၜိုတ် ၄၀၀ ဘဳသဳ (400 BC) ဂှ် ညးတအ် ခၞံဗဒှ်ကၠုင် သင်္ကေတ မတုပ်ကဵု ဒစုန် ၜါမ လ္ၚာပ်ဒၟံင် သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ဌာန်ဒတန် မဟွံမဲ (Placeholder zero) ရ။&lt;ref name=&quot;Aaboe&quot;&gt;{{cite book|last=Aaboe|first=A.|title=Episodes from the Early History of Mathematics|url=https://archive.org/details/episodesfromearl00aabo|publisher=Random House|year=1964|pages=[https://archive.org/details/episodesfromearl00aabo/page/14 14]-15}}&lt;/ref&gt; ဆဂး ညးတအ် ဟွံစကာ သုည နဒဒှ် လၟိဟ် မွဲမ တၞဟ်ခြာ (Absolute zero value) ပ္ဍဲကၞောတ် လၟိဟ်တအ်ရ။

== ၆။ က္ဍိုပ်ကိစ္စ သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်တော်လၟိဟ် ==
ဂကူဗေဗဳလောန်တအ်ဝွံ လိင်က္ဍိုပ် ကေုာံ စိစောန် ပ္ဍဲပရေင် သင်္ချာ ဗွဲမလောန်ရ။ ညးတအ် တော်မာန် သီုကဵု လၟိဟ် ပံင်၊ နုက်၊ ပ္ကောံ (မြှောက်) ကေုာံ ပါ် (စား) ရ။ ပါဲနူဂှ် ညးတအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ဇယား သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ရိုဟ်စတုရန်း (Square roots) ကေုာံ ရိုဟ်ကျု (Cube roots) တအ် သီုကဵု တော် သဳအဝ်ရီ ပဳတာဂိုရတ် (Pythagorean theorem) ကိုပ်ကၠာ ဂကူဂရိတ် (Greeks) တအ် ဏီရ။

== ၇။ အက္ခရ်လၟိဟ် ကေုာံ တင်စၟတ်သမ္တီ နူတိကမၠာ် ==
ပရေင်တော် အက္ခရ်လၟိဟ် (Fractions) ဝွံ ဒှ်အရာ မခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲသၞောတ် ၆၀ ရ။ ညးတအ် ဟွံစကာ လၟိဟ် အက္ခရ် မပ္တံကဵု 1/2 ဟွံသေင်မ္ဂး 1/4 ရ၊ ဆဂး ညးတအ် တော်စ နကဵု ဌာန် ၆၀ မပ္တံကဵု 30/60 (မတုပ်ကဵု 1/2) ကေုာံ 15/60 (မတုပ်ကဵု 1/4) ရ။
လိက်တိကမၠာ် မၞုံယၟု [[Plimpton 322]] ဂှ် ဒှ်သက်သဳ မခိုင်ကၠိုက်အိုတ် မထ္ၜးလဝ် ပရေင်စိစောန် သင်္ချာ ဗေဗဳလောန်ရ။ လိက်တိဏအ်ဝွံ ဍေံထ္ၜးလဝ် လၟိဟ် ဇယား ဂၞန် ပဳတာဂိုရတ် မဒှ် ပရေင်တော် တြိဂံဏ် ရ။&lt;ref name=&quot;Robson&quot;&gt;{{cite journal|last=Robson|first=E.|title=Neither Sherlock Holmes nor Babylon: a reassessment of Plimpton 322|journal=Historia Mathematica|volume=28|issue=3|year=2001|pages=167–206}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲနက္ခတ္တဗေဒ ==
ပရေင်နက္ခတ္တဗေဒ ဗေဗဳလောန် (Babylonian astronomy) ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက် နက္ခတ္တဗေဒ ဂၠးတိ လၟုဟ်ရ။ ညးတအ် စကာ သၞောတ်လၟိဟ် ၆၀ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲ သၞံင်တအ်၊ ပြကိုဟ် ကြက္ကဒိန် ကေုာံ ပရေင်တော် ဂြိုဟ်ဂမၠိုင်ရ။ ဟိုတ်နူ သၞောတ် ၆၀ ဏအ်တုဲ ညးတအ် ပါ်လဝ် မွဲသၞာံ ၃၆၀ တ္ၚဲ (ကြဴဏအ် ပလေဝ်ဒါတ် ၃၆၅) ကေုာံ မွဲစက် ၃၆၀ ဒီဂရဳ (360 degrees) ရ။ သၞောတ်ဏအ် ဆက်စကာကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စၟတ်အခိင် (မွဲနာဍဳ နွံ ၆၀ မိနေတ်) စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== ၉။ ပရေင်ဆက်စပ် ကုသၞောတ်လၟိဟ် ခေတ်လၟုဟ် ==
ၜိုန်ရ သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင် ၁၀ (Hindu-Arabic numeral system) ဝွံ အုပ်ဓလီုလဝ် ဂၠးတိ လၟုဟ်ကီုလေဝ်၊ သၞောတ် ၆၀ ဗေဗဳလောန် ဝွံ ဟွံကၠေအ်အာ သီုဖအိုတ်ရ။ ညံင်ရဴ မဟီုလဝ် အပ္ဍဲ လတူဂှ် ပရေင်ပါ် အခိင် (နာဍဳ၊ မိနေတ်၊ စက္က) ကေုာံ ပရေင်ပါ် တိုင်ဒီဂရဳ (မွဲဗိုင် ၃၆၀၊ မွဲဒီဂရဳ ၆၀ မိနေတ်) တအ်ဝွံ ဒှ်အာဲကၟာဲ နူကဵု ဂကူဗေဗဳလောန် တအ် သီုဖအိုတ်ရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
သၞောတ်လၟိဟ် ဗေဗဳလောန် ဝွံ ဒှ်သက်သဳ မထ္ၜး ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကသပ်လညာတ် ကောန်မၞိဟ် ခေတ်တမၠာတအ်ရ။ သၞောတ် ဌာန်ဒတန် ကေုာံ သဇိုင် ၆၀ ညးတအ်ဂှ် ပံက်လဝ် ဂၠံင်တရဴ သွက် ပရေင်သင်္ချာ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ အလုံဂၠးတိရ။ ၜိုန်ရ ခေတ် ပြံင်လှာဲအာကီုလေဝ်၊ အာဲကၟာဲ သၞောတ် ၆၀ ညးတအ်ဂှ် ဆက်ဂျိုင်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု နာဍဳ ကေုာံ ပရေင်တော် ဒီဂရဳ ပိုဲ လၟုဟ်ဏီရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Babylonian_numerals/ Babylonian Numerals] - MacTutor History of Mathematics
* [[c:Category:Babylonian numerals|ဗီုရုပ် မဆေင်ကဵု သၞောတ်လၟိဟ် ဗေဗဳလောန် ပ္ဍဲ ဝဳကဳ ကောမန် (Wikimedia Commons)]]

{{Navbox
| name = သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်
| title = [[သၞောတ်လၟိဟ်]] ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဝင်
| list1 = [[သၞောတ်လၟိဟ် အာရပ်]] • [[သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ]] • [[သၞောတ်လၟိဟ် ဗေဗဳလောန်]] • [[သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန်]] • [[သၞောတ်လၟိဟ် အဳဂျေပ်]]
}}

[[Category:သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဝင် သင်္ချာ]]
[[Category:ဗေဗဳလောန်]]
[[Category:မေသောပိုဝ်တေးမီးယျာ]]</text>
      <sha1>p085jkhcx8sfr259nrdgfwcrtjv3b21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12129</id>
    <revision>
      <id>60439</id>
      <parentid>57897</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:16:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12329" sha1="9hh0ihlj2ibu1pip6qg36ai0wse5j6w" xml:space="preserve">[[File:Maya.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန် နူ ၀ စဵုကဵု ၁၉]]

'''သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန်''' (အင်္ဂလိက်: ''Maya numerals'') ဝွံ ဒှ်သၞောတ်လၟိဟ် မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂကူမာယာန် ခေတ်တြေံ အကြာ ဒေသ [[အမေရိက လဒေါဝ်]] (Mesoamerica) ရ။ သၞောတ်လၟိဟ်ဏအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ လၟိဟ် ၂၀ (Vigesimal) တုဲ ဒှ်သၞောတ် မစကာ သင်္ကေတ အဓိက ပိသာ်တွဟ်ဂှ် - သင်္ကေတ ခရုက် (သွက် သုည)၊ သင်္ကေတ ဗကေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပန်စက် (သွက် မွဲ)၊ ကေုာံ သင်္ကေတ ღရက် (သွက် မသုန်) ရ။ သၞောတ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ် မၞုံကဵု ဒၞာဲလၟိဟ် (positional notation) မစကာလဝ် လၟိဟ် သုည ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင်ကောန်မၞိဟ်တအ် မွဲရ။&lt;ref name=&quot;Coe&quot;&gt;{{cite book |last=Coe |first=Michael D. |title=The Maya |url=https://archive.org/details/isbn_2900500289029 |publisher=Thames &amp; Hudson |year=2011 |isbn=978-0-500-28902-0 |edition=8th}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန် ဝွံ ဒှ်အရာ မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်သင်္ချာ ကေုာံ ကွတ်နက္ခတ် ဂကူမာယာန်တအ်ရ။ သၞောတ်ဏအ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လၟိဟ်အလုံ ၂၀ (base-20) တုဲ နွံကဵု သၞောတ် ဒၞာဲလၟိဟ် မစကာ သုည ရ။ ကွတ်သင်္ချာ မာယာန်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် အခိင်၊ ကြက္ကဒိန်၊ ကေုာံ ပရေင်နက္ခတ္တဗေဒဂမၠိုင်ရ။ ဂကူမာယာန်တအ် စကာ သၞောတ်လၟိဟ်ဏအ် ပ္ဍဲကဵု လိက်တၟအ်၊ ပြကိုဟ် ကေုာံ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ကျာ်စေတဳ ညးတအ်ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန် ဝွံ ဟွံသေင် ဂကူမာယာန်တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် အလဵုညးတအ် သီုဖအိုတ်ရ။ သၞောတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ၂၀ ဝွံ ဂကူ ဥဝ်မေတ် (Olmec) ကေုာံ ဂကူ ဇာပိုဝ်တေတ် (Zapotec) တအ် စကာကၠုင်လဝ် နူကဵု အခိင် ဘဳသဳ ၁၀၀၀ တေံရ။ ဆဂး ဂကူမာယာန်တအ် ပလေဝ်ပလေတ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် သၞောတ်ဏအ် ညံင်ဂွံ ဍိုက်ပေင် ကဵု သၞောတ်သုည ကေုာံ သၞောတ်ဒၞာဲလၟိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Sharer&quot;&gt;{{cite book |last=Sharer |first=Robert J. |title=The Ancient Maya |url=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar |publisher=Stanford University Press |year=2006 |isbn=978-0-8047-4817-9 |edition=6th}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲခေတ် ဇၞော်မောဝ် (Classic Period) ဂှ် သၞောတ်ဏအ် ကတဵုဒှ် သၞောတ် မစကာ အလုံမွဲ ဒေသ အမေရိက လဒေါဝ် ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် သၞောတ်လၟိဟ် ၂၀ (Vigesimal System) ==
ဟိုတ်မဂွံ စကာ သၞောတ်လၟိဟ် ၂၀ ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ လၟိဟ် လပုဟ်တဲ (၁၀) ကေုာံ လပုဟ်ဇိုင် (၁၀) ပံင်သီုဖအိုတ် (၂၀) ရ။ ပ္ဍဲသၞောတ် ၁၀ (Decimal) ပိုဲမစကာဒၟံင် လၟုဟ်ဂှ် ဒၞာဲလၟိဟ် ဍေံ တိုန်အာ 1, 10, 100, 1000 ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞောတ် မာယာန်ဂှ် ဒၞာဲလၟိဟ်ဍေံ တိုန်အာ 1, 20, 400, 8000, 160000 စသ်ပတံရ။ ဒၞာဲလၟိဟ်ဝွံ ညးတအ် ချူ နူ သၟဝ် တိုန် လတူ ရ။&lt;ref name=&quot;Morley&quot;&gt;{{cite book |last=Morley |first=Sylvanus G. |title=An Introduction to the Study of the Maya Hieroglyphs |url=https://archive.org/details/introductiontost0000morl |publisher=Dover Publications |year=1975 |isbn=978-0-486-23108-4}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ သင်္ကေတဂမၠိုင် (Symbols) ==
သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန် စကာ သင်္ကေတ အဓိက ပိသာ်ဟေင် သွက်ဂွံ ချူ လၟိဟ် သီုဖအိုတ် -
# '''ခရုက် (Shell)''': မသ္ပစၞး လၟိဟ် သုည (0)။
# '''ဗကေတ်/စက် (Dot)''': မသ္ပစၞး လၟိဟ် မွဲ (1)။ စက်ဝွံ စကာ ဂၠိုင်အိုတ် ၄ မ ဓဝ်ရ။
# '''ღရက်/လၟောဝ် (Bar)''': မသ္ပစၞး လၟိဟ် မသုန် (5)။ ღရက်ဝွံ စကာ ဂၠိုင်အိုတ် ၃ တၞုင် ဓဝ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ လၟိဟ် မာယာန် နူ ၀ စဵုကဵု ၁၉
|-
! လၟိဟ် !! သင်္ကေတ မာယာန် !! လဒက်ပတန်
|-
| 0 || 🐚 || ခရုက် မွဲ
|-
| 1 || • || စက် မွဲ
|-
| 5 || ▬ || ღရက် မွဲ
|-
| 6 || •&lt;br&gt;▬ || စက် မွဲ လတူ ღရက် မွဲ
|-
| 10 || ▬&lt;br&gt;▬ || ღရက် ၜါ
|-
| 19 || ••••&lt;br&gt;▬&lt;br&gt;▬&lt;br&gt;▬ || စက် ပန် လတူ ღရက် ပိ
|}

== ၅။ နဲကဲ စုတ်လၟိဟ် ကေုာံ တော်လၟိဟ် ==
ဂကူမာယာန်တအ် ချူလၟိဟ် နူသၟဝ် တိုန်အာ လတူရ။ ကဆံင် သၟဝ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ၁ (1s)၊ ကဆံင် လတူဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ၂၀ (20s)၊ လတူဂှ် ဒၞာဲ ၄၀၀ (400s) ရ။ 
ဥပမာ - လၟိဟ် ၄၂၉ မ္ဂး ညးတအ် ချူ -
* ကဆံင် ၃ (လတူအိုတ်): 1 × 400 = 400 (စက် မွဲ)
* ကဆံင် ၂ (လဒေါဝ်): 1 × 20 = 20 (စက် မွဲ)
* ကဆံင် ၁ (သၟဝ်အိုတ်): 9 × 1 = 9 (စက် ပန် လတူ ღရက် မွဲ)
လၟိဟ် သီုဖအိုတ် ပံင် ၄၂၉ ရ။

== ၆။ သုည ပ္ဍဲသၞောတ်မာယာန် (The Zero) ==
ဂကူမာယာန်တအ် ဒှ်ဂကူ လပါ် ဒေသ အမေရိက မစကာ သုည ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ သင်္ကေတ ခရုက် ဏအ်ဂှ် ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဒၞာဲ မဟွံမဲ လၟိဟ် (placeholder) ရ။ သုည ဏအ် ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် မဇၞော် ကေုာံ တော် ကြက္ကဒိန် ညးတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Closs&quot;&gt;{{cite book |last=Closs |first=Michael P. |title=Native American Mathematics |publisher=University of Texas Press |year=1986 |isbn=978-0-292-75531-7}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ လၟိဟ် ကြက္ကဒိန် (Calendar Numerals) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်တော် ကြက္ကဒိန် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ Long Count calendar) ဂှ် ဂကူမာယာန်တအ် ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ၂၀ ညိညရ။ ကဆံင် တတိယ (၄၀၀) ဂှ် ညးတအ် စကာ ၃၆၀ (18 × 20 = 360) အစား ၄၀၀ ရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ၃၆၀ ဂှ် ကြပ်ကဵု လၟိဟ် တ္ၚဲ ပ္ဍဲမွဲသၞာံ (၃၆၅ တ္ၚဲ) ညးတအ်ရ။ ကြက္ကဒိန် ညးတအ် နွံၜါသာ်တွဟ်ဂှ် Tzolk'in (၂၆၀ တ္ၚဲ) ကေုာံ Haab' (၃၆၅ တ္ၚဲ) ရ။ လၟိဟ်တအ်ဏအ် ဒးစကာ သၞောတ်လၟိဟ် ဏအ် ဟေင်ရ။

== ၈။ သက်သဳ သုတေသန ကေုာံ လိက်တၟအ် (Archaeological Evidence) ==
သက်သဳ သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု လိက်တၟအ် (Stelae) မစွံလဝ် ပ္ဍဲဂတ တိုက်ကျာ်၊ ကေုာံ လိက်သၠရိုတ် (Codices) ညးတအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု လိက်သၠရိုတ် မပ္တံကဵု Dresden Codex ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပရေင်တော် လၟိဟ် နက္ခတ် ကေုာံ ပရေင်ဂြိုဟ်တအ် နကဵု သၞောတ်လၟိဟ်ဏအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Aveni&quot;&gt;{{cite book |last=Aveni |first=Anthony F. |title=Skywatchers of Ancient Mexico |publisher=University of Texas Press |year=2001 |isbn=978-0-292-70502-2}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တၞဟ်ခြာ ကုသၞောတ်လၟိဟ်တၞဟ် ==
ယဝ်ရ ပတောံၜတ် ကုသၞောတ် လၟိဟ် ရဝ်မ (Roman numerals) မ္ဂး၊ သၞောတ် မာယာန် ဝွံ ဍိုက်ပေင် ကေုာံ တော်လောဲသွာ ဂၠိုင်ရ။ သၞောတ်ရဝ်မ ဟွံမဲကဵု သုည ကေုာံ ဒၞာဲလၟိဟ် (positional system) တုဲ တော်လၟိဟ် ဇၞော်ဇၞော် ဝါတ်ဂါတ်ရ။ သၞောတ် မာယာန် ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကဵု သၞောတ် ဟိန္ဒူ-အာရပ် (Hindu-Arabic numeral system) မစကာ ဒၞာဲလၟိဟ် ကေုာံ သုည ရ။ 

== ၁၀။ နိဂီု ==
သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန် ဝွံ ထ္ၜးကဵု ကွတ်ပညာ သင်္ချာ မဇၞော်မောဝ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ခေတ်တြေံရ။ သၞောတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ၂၀ ကေုာံ ပရေင်သုင်စောဲ သုည ဝွံ ကဵုလဝ် အခေါင် ကုဂကူမာယာန်တအ် ညံင်ဂွံ တော်လၟိဟ် မဇၞော် ကေုာံ လ္ၚတ် ပရေင်နက္ခတ် ဂွံ ချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ သၞောတ်ဏအ် ဒှ်အာဲကၟာဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် မပြဲပြဲ မွဲရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [[သင်္ချာ မာယာန်]]
* [[ကြက္ကဒိန် မာယာန်]]
* [[ဂကူ မာယာန်]]
* [[သၞောတ် လၟိဟ် ၂၀]]

{{သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်}}

[[Category:သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:မာယာန်]]
[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:ဝင် သင်္ချာ]]
[[Category:အမေရိက လဒေါဝ်]]</text>
      <sha1>9hh0ihlj2ibu1pip6qg36ai0wse5j6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်လၟိဟ် အဳဂျေပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12130</id>
    <revision>
      <id>60364</id>
      <parentid>57898</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:12:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12329" sha1="9hh0ihlj2ibu1pip6qg36ai0wse5j6w" xml:space="preserve">[[File:Maya.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန် နူ ၀ စဵုကဵု ၁၉]]

'''သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန်''' (အင်္ဂလိက်: ''Maya numerals'') ဝွံ ဒှ်သၞောတ်လၟိဟ် မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂကူမာယာန် ခေတ်တြေံ အကြာ ဒေသ [[အမေရိက လဒေါဝ်]] (Mesoamerica) ရ။ သၞောတ်လၟိဟ်ဏအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ လၟိဟ် ၂၀ (Vigesimal) တုဲ ဒှ်သၞောတ် မစကာ သင်္ကေတ အဓိက ပိသာ်တွဟ်ဂှ် - သင်္ကေတ ခရုက် (သွက် သုည)၊ သင်္ကေတ ဗကေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပန်စက် (သွက် မွဲ)၊ ကေုာံ သင်္ကေတ ღရက် (သွက် မသုန်) ရ။ သၞောတ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ် မၞုံကဵု ဒၞာဲလၟိဟ် (positional notation) မစကာလဝ် လၟိဟ် သုည ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင်ကောန်မၞိဟ်တအ် မွဲရ။&lt;ref name=&quot;Coe&quot;&gt;{{cite book |last=Coe |first=Michael D. |title=The Maya |url=https://archive.org/details/isbn_2900500289029 |publisher=Thames &amp; Hudson |year=2011 |isbn=978-0-500-28902-0 |edition=8th}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန် ဝွံ ဒှ်အရာ မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်သင်္ချာ ကေုာံ ကွတ်နက္ခတ် ဂကူမာယာန်တအ်ရ။ သၞောတ်ဏအ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လၟိဟ်အလုံ ၂၀ (base-20) တုဲ နွံကဵု သၞောတ် ဒၞာဲလၟိဟ် မစကာ သုည ရ။ ကွတ်သင်္ချာ မာယာန်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် အခိင်၊ ကြက္ကဒိန်၊ ကေုာံ ပရေင်နက္ခတ္တဗေဒဂမၠိုင်ရ။ ဂကူမာယာန်တအ် စကာ သၞောတ်လၟိဟ်ဏအ် ပ္ဍဲကဵု လိက်တၟအ်၊ ပြကိုဟ် ကေုာံ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ကျာ်စေတဳ ညးတအ်ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန် ဝွံ ဟွံသေင် ဂကူမာယာန်တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် အလဵုညးတအ် သီုဖအိုတ်ရ။ သၞောတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ၂၀ ဝွံ ဂကူ ဥဝ်မေတ် (Olmec) ကေုာံ ဂကူ ဇာပိုဝ်တေတ် (Zapotec) တအ် စကာကၠုင်လဝ် နူကဵု အခိင် ဘဳသဳ ၁၀၀၀ တေံရ။ ဆဂး ဂကူမာယာန်တအ် ပလေဝ်ပလေတ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် သၞောတ်ဏအ် ညံင်ဂွံ ဍိုက်ပေင် ကဵု သၞောတ်သုည ကေုာံ သၞောတ်ဒၞာဲလၟိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Sharer&quot;&gt;{{cite book |last=Sharer |first=Robert J. |title=The Ancient Maya |url=https://archive.org/details/ancientmaya0006shar |publisher=Stanford University Press |year=2006 |isbn=978-0-8047-4817-9 |edition=6th}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲခေတ် ဇၞော်မောဝ် (Classic Period) ဂှ် သၞောတ်ဏအ် ကတဵုဒှ် သၞောတ် မစကာ အလုံမွဲ ဒေသ အမေရိက လဒေါဝ် ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် သၞောတ်လၟိဟ် ၂၀ (Vigesimal System) ==
ဟိုတ်မဂွံ စကာ သၞောတ်လၟိဟ် ၂၀ ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ လၟိဟ် လပုဟ်တဲ (၁၀) ကေုာံ လပုဟ်ဇိုင် (၁၀) ပံင်သီုဖအိုတ် (၂၀) ရ။ ပ္ဍဲသၞောတ် ၁၀ (Decimal) ပိုဲမစကာဒၟံင် လၟုဟ်ဂှ် ဒၞာဲလၟိဟ် ဍေံ တိုန်အာ 1, 10, 100, 1000 ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞောတ် မာယာန်ဂှ် ဒၞာဲလၟိဟ်ဍေံ တိုန်အာ 1, 20, 400, 8000, 160000 စသ်ပတံရ။ ဒၞာဲလၟိဟ်ဝွံ ညးတအ် ချူ နူ သၟဝ် တိုန် လတူ ရ။&lt;ref name=&quot;Morley&quot;&gt;{{cite book |last=Morley |first=Sylvanus G. |title=An Introduction to the Study of the Maya Hieroglyphs |url=https://archive.org/details/introductiontost0000morl |publisher=Dover Publications |year=1975 |isbn=978-0-486-23108-4}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ သင်္ကေတဂမၠိုင် (Symbols) ==
သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန် စကာ သင်္ကေတ အဓိက ပိသာ်ဟေင် သွက်ဂွံ ချူ လၟိဟ် သီုဖအိုတ် -
# '''ခရုက် (Shell)''': မသ္ပစၞး လၟိဟ် သုည (0)။
# '''ဗကေတ်/စက် (Dot)''': မသ္ပစၞး လၟိဟ် မွဲ (1)။ စက်ဝွံ စကာ ဂၠိုင်အိုတ် ၄ မ ဓဝ်ရ။
# '''ღရက်/လၟောဝ် (Bar)''': မသ္ပစၞး လၟိဟ် မသုန် (5)။ ღရက်ဝွံ စကာ ဂၠိုင်အိုတ် ၃ တၞုင် ဓဝ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ လၟိဟ် မာယာန် နူ ၀ စဵုကဵု ၁၉
|-
! လၟိဟ် !! သင်္ကေတ မာယာန် !! လဒက်ပတန်
|-
| 0 || 🐚 || ခရုက် မွဲ
|-
| 1 || • || စက် မွဲ
|-
| 5 || ▬ || ღရက် မွဲ
|-
| 6 || •&lt;br&gt;▬ || စက် မွဲ လတူ ღရက် မွဲ
|-
| 10 || ▬&lt;br&gt;▬ || ღရက် ၜါ
|-
| 19 || ••••&lt;br&gt;▬&lt;br&gt;▬&lt;br&gt;▬ || စက် ပန် လတူ ღရက် ပိ
|}

== ၅။ နဲကဲ စုတ်လၟိဟ် ကေုာံ တော်လၟိဟ် ==
ဂကူမာယာန်တအ် ချူလၟိဟ် နူသၟဝ် တိုန်အာ လတူရ။ ကဆံင် သၟဝ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ၁ (1s)၊ ကဆံင် လတူဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ၂၀ (20s)၊ လတူဂှ် ဒၞာဲ ၄၀၀ (400s) ရ။ 
ဥပမာ - လၟိဟ် ၄၂၉ မ္ဂး ညးတအ် ချူ -
* ကဆံင် ၃ (လတူအိုတ်): 1 × 400 = 400 (စက် မွဲ)
* ကဆံင် ၂ (လဒေါဝ်): 1 × 20 = 20 (စက် မွဲ)
* ကဆံင် ၁ (သၟဝ်အိုတ်): 9 × 1 = 9 (စက် ပန် လတူ ღရက် မွဲ)
လၟိဟ် သီုဖအိုတ် ပံင် ၄၂၉ ရ။

== ၆။ သုည ပ္ဍဲသၞောတ်မာယာန် (The Zero) ==
ဂကူမာယာန်တအ် ဒှ်ဂကူ လပါ် ဒေသ အမေရိက မစကာ သုည ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ သင်္ကေတ ခရုက် ဏအ်ဂှ် ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဒၞာဲ မဟွံမဲ လၟိဟ် (placeholder) ရ။ သုည ဏအ် ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် မဇၞော် ကေုာံ တော် ကြက္ကဒိန် ညးတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Closs&quot;&gt;{{cite book |last=Closs |first=Michael P. |title=Native American Mathematics |publisher=University of Texas Press |year=1986 |isbn=978-0-292-75531-7}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ လၟိဟ် ကြက္ကဒိန် (Calendar Numerals) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်တော် ကြက္ကဒိန် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ Long Count calendar) ဂှ် ဂကူမာယာန်တအ် ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ၂၀ ညိညရ။ ကဆံင် တတိယ (၄၀၀) ဂှ် ညးတအ် စကာ ၃၆၀ (18 × 20 = 360) အစား ၄၀၀ ရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ၃၆၀ ဂှ် ကြပ်ကဵု လၟိဟ် တ္ၚဲ ပ္ဍဲမွဲသၞာံ (၃၆၅ တ္ၚဲ) ညးတအ်ရ။ ကြက္ကဒိန် ညးတအ် နွံၜါသာ်တွဟ်ဂှ် Tzolk'in (၂၆၀ တ္ၚဲ) ကေုာံ Haab' (၃၆၅ တ္ၚဲ) ရ။ လၟိဟ်တအ်ဏအ် ဒးစကာ သၞောတ်လၟိဟ် ဏအ် ဟေင်ရ။

== ၈။ သက်သဳ သုတေသန ကေုာံ လိက်တၟအ် (Archaeological Evidence) ==
သက်သဳ သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု လိက်တၟအ် (Stelae) မစွံလဝ် ပ္ဍဲဂတ တိုက်ကျာ်၊ ကေုာံ လိက်သၠရိုတ် (Codices) ညးတအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု လိက်သၠရိုတ် မပ္တံကဵု Dresden Codex ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပရေင်တော် လၟိဟ် နက္ခတ် ကေုာံ ပရေင်ဂြိုဟ်တအ် နကဵု သၞောတ်လၟိဟ်ဏအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Aveni&quot;&gt;{{cite book |last=Aveni |first=Anthony F. |title=Skywatchers of Ancient Mexico |publisher=University of Texas Press |year=2001 |isbn=978-0-292-70502-2}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တၞဟ်ခြာ ကုသၞောတ်လၟိဟ်တၞဟ် ==
ယဝ်ရ ပတောံၜတ် ကုသၞောတ် လၟိဟ် ရဝ်မ (Roman numerals) မ္ဂး၊ သၞောတ် မာယာန် ဝွံ ဍိုက်ပေင် ကေုာံ တော်လောဲသွာ ဂၠိုင်ရ။ သၞောတ်ရဝ်မ ဟွံမဲကဵု သုည ကေုာံ ဒၞာဲလၟိဟ် (positional system) တုဲ တော်လၟိဟ် ဇၞော်ဇၞော် ဝါတ်ဂါတ်ရ။ သၞောတ် မာယာန် ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကဵု သၞောတ် ဟိန္ဒူ-အာရပ် (Hindu-Arabic numeral system) မစကာ ဒၞာဲလၟိဟ် ကေုာံ သုည ရ။ 

== ၁၀။ နိဂီု ==
သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန် ဝွံ ထ္ၜးကဵု ကွတ်ပညာ သင်္ချာ မဇၞော်မောဝ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ခေတ်တြေံရ။ သၞောတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ၂၀ ကေုာံ ပရေင်သုင်စောဲ သုည ဝွံ ကဵုလဝ် အခေါင် ကုဂကူမာယာန်တအ် ညံင်ဂွံ တော်လၟိဟ် မဇၞော် ကေုာံ လ္ၚတ် ပရေင်နက္ခတ် ဂွံ ချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ သၞောတ်ဏအ် ဒှ်အာဲကၟာဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် မပြဲပြဲ မွဲရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [[သင်္ချာ မာယာန်]]
* [[ကြက္ကဒိန် မာယာန်]]
* [[ဂကူ မာယာန်]]
* [[သၞောတ် လၟိဟ် ၂၀]]

{{သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်}}

[[Category:သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:မာယာန်]]
[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:ဝင် သင်္ချာ]]
[[Category:အမေရိက လဒေါဝ်]]</text>
      <sha1>9hh0ihlj2ibu1pip6qg36ai0wse5j6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လိက်ဗြဟ္မဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12134</id>
    <revision>
      <id>60396</id>
      <parentid>57903</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:38:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8958" sha1="gnvzb43uc0qx72ntt0kgc63uok6la2r" xml:space="preserve">{{Infobox writing system
| name      = လိက်ဗြဟ္မဳ
| altname   = Brahmi
| type      = [[အဘူဂဳဒါ]]
| image     = Brahmi_script.svg
| imagesize = 220px
| caption   = အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲခေတ်အသောက
| time      = ၜိုတ် ၃ ဗွဝ်ကၠံ ဗဳသဳ - ၅ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ
| languages = [[သံသကြိုတ်]]၊ [[ပါဠိ]]၊ [[ပြကြိုတ်]]
| parent    = [[လိက်အာရမိတ်]] (ဝါ) လိက်တမ်မူလအိန္ဒိယ
| children  = [[တၞောဝ်လိက်ဗြဟ္မဳ]] (ပါလုပ် လိက်မန်၊ လိက်ဗၟာ၊ လိက်သေံ၊ လိက်ခမေန်)
| direction = ပ္ၚံက်စတဲ ဇွိ ဇရေင် ပုင်
| unicode   = U+11000–U+1107F
| iso15924  = Brah
}}

'''လိက်ဗြဟ္မဳ''' ({{lang-en|Brahmi script}}) ဝွံ ဒှ်သၞောတ်လိက် မစကာလဝ် ပ္ဍဲခေတ်တမၠာ အိန္ဒိယတုဲ ဒှ်တမ်မူလ အက္ခရ်ဂမၠိုင် မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲရးအာရှအဂၞဲ ကေုာံ အာရှသၠုင်ကျာ သီုကဵု [[လိက်မန်]] ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Salomon|first=Richard|title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages|url=https://archive.org/details/indianepigraphyg0000salo|year=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-509984-3}}&lt;/ref&gt; လိက်ဗြဟ္မဳဝွံ ဒှ်သၞောတ်လိက် မကော်စ [[အဘူဂဳဒါ]] (Abugida) မဒှ်သၞောတ် လိက်ဗျည်ကဵုသဵု မပံင်စပ်လဝ် ရေင်သကအ်ရ။

== တမ်မူလ ==
တမ်မူလ လိက်ဗြဟ္မဳဝွံ တၠပညာတအ် လညာတ်တၞဟ်ခြာဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ။ လညာတ်လ္ၚဵုဟီုမ္ဂး လိက်ဗြဟ္မဳဝွံ ကၠုင်နူ [[လိက်အာရမိတ်]] (Aramaic) မဒှ်လိက်ရးပလိုတ်အာရှရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Dani|first=Ahmad Hasan|title=Indian Palaeography|year=1963|publisher=Clarendon Press}}&lt;/ref&gt; လညာတ်လ္ၚဵုဂှ် ပတှ်ေကေတ် လိက်ဗြဟ္မဳဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵုအိန္ဒိယ အပ္ဍဲဒေသဂှ်ဟေင်ရ။

== ဝင် ==
ဝင်လိက်ဗြဟ္မဳဝွံ စတင်ကၠုင် နူကဵုခေတ် သၟိင်အသောက (Ashoka) ၜိုတ် ၃ ဗွဝ်ကၠံ ဗဳသဳရ။ တိုင်တၟအ်အသောက (Edicts of Ashoka) မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲအလုံမွဲ ရးအိန္ဒိယဂှ် ချူလဝ် နကဵုလိက်ဗြဟ္မဳရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Falk|first=Harry|title=Schrift im alten Indien: Ein Forschungsbericht mit Anmerkungen|year=1993|publisher=Gunter Narr Verlag}}&lt;/ref&gt;

== လက္ခဏာ ==
လိက်ဗြဟ္မဳဝွံ ချူနူ ဇွိ ဇရေင် ပုင် ရ။ အက္ခရ်တအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဗျည် ကေုာံ သဵု။ ဗျည်မွဲမ္ဂး နွံကဵု သဵု(အ) မွဲရ။ ယဝ်ရ မိက်ဂွံပြံင်လှာဲသဵုမ္ဂး ဒးစုတ် သင်္ကေတသဵု ပ္ဍဲလတူ၊ သၟဝ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လက္ကရဴဗျည်ဂှ်ရ။

== ပွမဖံက်ဗှ် ==
လိက်ဗြဟ္မဳဂှ် လုကဴသၞာံမဂၠိုင် ကၠေအ်ကၠက်အာတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၇ ဂှ် တၠပညာအင်္ဂလိက် ယိမ်း ဇြိမ်သေပ် (James Prinsep) သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်တုဲ ဖံက်ဗှ်မာန်ကၠုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Prinsep|first=James|title=Interpretation of the Most Ancient of the Inscriptions on the Pillar at Delhi|journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal|year=1837|volume=6|pages=566–609}}&lt;/ref&gt; ညးဗှ်ကၠိုဟ် လိက်တိုင်တၟအ်အသောကတုဲ လိက်ဗြဟ္မဳဝွံ ကလေင်ယံင်တိုန် ပ္ဍဲဂၠးတိပၠန်ရ။

== တၞောဝ်ဗဳဇ ==
လိက်ဗြဟ္မဳဝွံ ဒှ်မိမ လိက်မဂၠိုင်ကဵုကၠံ ပ္ဍဲအာရှရ။ တၞောဝ်ဗဳဇ လိက်ဗြဟ္မဳဂှ် ပါ်လဝ် ၜါက္ဍိုပ်ဇၞော်ဇၞော် - လိက်ဗြဟ္မဳသၟဝ်ကျာ ကေုာံ လိက်ဗြဟ္မဳသၠုင်ကျာ။
* '''ဗြဟ္မဳသၟဝ်ကျာ''': လိက်ဒေဝနာဂရဳ၊ လိက်ဗင်္ဂလဳ၊ လိက်တိဗေတ်။
* '''ဗြဟ္မဳသၠုင်ကျာ''': [[လိက်ပလ္လဝ]]၊ [[လိက်မန်]]၊ [[လိက်ခမေန်]]၊ လိက်သေံ၊ လိက်တမဳလ်။

== ဗျည် ==
လိက်ဗြဟ္မဳ နွံဗျည် ၃၃ မ။ ဗျည်တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵုဌာန် ကေုာံ ကရိုဏ်။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ ဗျည် လိက်ဗြဟ္မဳ
|-
! ဌာန် !! ကဏ္ဍ !! က (k) !! ခ (kh) !! ဂ (g) !! ဃ (gh) !! င (ṅ)
|-
| ကဏ္ဌဇ (Guttural) || က-ဝဂ် || 𑀓 || 𑀔 || 𑀕 || 𑀖 || 𑀗
|-
| တာလုဇ (Palatal) || စ-ဝဂ် || 𑀘 || 𑀙 || 𑀚 || 𑀛 || 𑀜
|-
| မုဒ္ဓဇ (Retroflex) || ဋ-ဝဂ် || 𑀝 || 𑀞 || 𑀟 || 𑀠 || 𑀡
|-
| ဒန္တဇ (Dental) || တ-ဝဂ် || 𑀢 || 𑀣 || 𑀤 || 𑀥 || 𑀦
|-
| ဩဋ္ဌဇ (Labial) || ပ-ဝဂ် || 𑀧 || 𑀨 || 𑀩 || 𑀪 || 𑀫
|}

== သဵု ==
သဵုပ္ဍဲလိက်ဗြဟ္မဳဂှ် နွံၜါပြကာ၊ သဵုတၞဟ်ခြာ (Independent vowels) ကေုာံ သင်္ကေတသဵု (Dependent vowel signs)။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ သဵု လိက်ဗြဟ္မဳ
|-
! သဵု !! အ (a) !! အာ (ā) !! ဣ (i) !! ဤ (ī) !! ဥ (u) !! ဦ (ū) !! ဧ (e) !! ဩ (o)
|-
| သဵုတၞဟ်ခြာ || 𑀅 || 𑀆 || 𑀇 || 𑀈 || 𑀉 || 𑀊 || 𑀏 || 𑀑
|}

== ဂၞန် ==
ဂၞန်ဗြဟ္မဳဂှ် ဒှ်တမ်မူလ ဂၞန်ဟိန္ဒူ-အာရဗဳ မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲဂၠးတိလၟုဟ်ရ။ ဂၞန် ၁, ၂, ၃ ဂှ် ချူလဝ် နကဵု ღရဳလ္တူရေင်သကအ်ရ။

== ယူနဳကုဒ် ==
လိက်ဗြဟ္မဳဂှ် စုတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞောတ် [[ယူနဳကုဒ်]] (Unicode) မရနုက်ကဵု ၆.၀ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ အံက်တဝ်ဗါ။ ဗလံက်ယူနဳကုဒ် သွက်လိက်ဗြဟ္မဳဂှ် U+11000–U+1107F ရ။

== နိဿဲ ==
{{Reflist|30em|refs=
&lt;ref name=&quot;Salomon1998&quot;&gt;{{cite book|last=Salomon|first=Richard|title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages|url=https://archive.org/details/indianepigraphyg0000salo|year=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-509984-3}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dani1963&quot;&gt;{{cite book|last=Dani|first=Ahmad Hasan|title=Indian Palaeography|year=1963|publisher=Clarendon Press}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Falk1993&quot;&gt;{{cite book|last=Falk|first=Harry|title=Schrift im alten Indien: Ein Forschungsbericht mit Anmerkungen|year=1993|publisher=Gunter Narr Verlag}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Prinsep1837&quot;&gt;{{cite journal|last=Prinsep|first=James|title=Interpretation of the Most Ancient of the Inscriptions on the Pillar at Delhi|journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal|year=1837|volume=6|pages=566–609}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Buhler1898&quot;&gt;{{cite book|last=Bühler|first=Georg|title=On the Origin of the Indian Brahma Alphabet|year=1898|publisher=Karl J. Trübner}}&lt;/ref&gt;
}}

{{Brahmi scripts}}

[[Category:လိက်ဗြဟ္မဳ]]
[[Category:အက္ခရ်]]
[[Category:ဝင်အက္ခရ်]]
[[Category:လိက်အိန္ဒိယ]]</text>
      <sha1>gnvzb43uc0qx72ntt0kgc63uok6la2r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂၞန်ပျူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12138</id>
    <revision>
      <id>60463</id>
      <parentid>57914</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:38:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18395" sha1="hyee8a8jfiq6t5szity9s5dlfx34bpt" xml:space="preserve">{{Infobox writing system
| name      = ဂၞန်ပျူ (Pyu Numerals)
| type      = [[သၞောတ်ဂၞန်]] (Numerals)
| languages = [[အရေဝ်ပျူ]] (Pyu language)
| time      = အေဒဳ ၃၅၀ - ၁၂၀၀ (350 CE - 1200 CE)
| fam1      = [[အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ]] (Brahmi script)
| fam2      = [[အက္ခရ်ကဒမ္ဗ]] (Kadamba script)
| fam3      = [[အက္ခရ်ပျူ]] (Pyu script)
| sister    = [[ဂၞန် မန်]]&lt;br&gt;[[ဂၞန်ဗၟာ]]
| unicode   = ဟွံလုပ်လၟိဟ်ဏီ (Not in Unicode)
| sample    = 
| direction = ဇွိ-သတုံ (Left-to-Right)
}}

'''ဂၞန်ပျူ''' ({{Lang-en|Pyu numerals}}) ဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ ကေုာံ စနစ်ဂၞန် မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲ[[အက္ခရ်ပျူ]] မဒှ်အက္ခရ်တမၠာ သွက်ဂွံချူ ကေုာံ ရိုဟ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ[[အရေဝ်ပျူ]]ရ။ အရေဝ်ပျူဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံအရေဝ် [[ကြုက်-တိဗေတ်]] (Sino-Tibetan) တုဲ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ကၠေအ်ကၠက်အာယျ။ လွပ်ဂၞန်ပျူဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ်တမၠာဂမၠိုင် မပ္တံကဵု လိက်တၟအ် မဂွံဆဵုကေတ် နူ[[သရေခေတ္တရာ]]၊ [[ဗိဿနို]]၊ [[ဟာန်လေန်]] ကေုာံ [[လိက်တၟအ်မြစေတဳ]] ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Aung-Thwin|first=Michael|title=The mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma|url=https://archive.org/details/mistsoframannale0000aung|year=2005|publisher=University of Hawai'i Press|isbn=978-0-8248-2886-8|page=[https://archive.org/details/mistsoframannale0000aung/page/35 35]-36}}&lt;/ref&gt;

== နိဒါန် (Introduction) ==
[[File:Pyu inscription from Hanlin.jpg|thumb|right|250px|လိက်တၟအ်ပျူ မဂွံဆဵုကေတ် နူတိုက်ထ္ၜးပျး ဟာန်လေန် (A Pyu inscription from Hanlin Archaeological Museum)]]
ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်စနစ်ဂၞန် ကေုာံ သင်္ကေတ မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲခေတ် ဍုင်ပျူဂမၠိုင်ရ။ ဂၞန်ဏအ်ဝွံ ဒှ်အဝဲလစှ်ေ အက္ခရ်ပျူတုဲ စေန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ (Brahmi) မကၠုင်နူ ဍုင်အိန္ဒိယရ။ မအရေဝ် မဆေင်ကဵု ဂၞန် ပ္ဍဲအရေဝ်ပျူဂှ် တုပ်သၟဟ်ဒၟံင် ကုအရေဝ် ဂကောံကြုက်-တိဗေတ် တၞဟ်ဟ်တုဲ၊ နဲကဲ မချူသင်္ကေတဂၞန်တအ်ဂှ် လွဳစလဝ် နူစနစ်ဂၞန် အိန္ဒိယ (Indian numeral system) မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ် အေဒဳ ၄ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၁၂ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်အရာ မသုင်စောဲလဝ် အဓိက သွက်ပရေင်သာသနာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီဝင် ပ္ဍဲရးဍုင်ဗၟာ လပါ်လဒေါဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Harvey|first=G. E.|title=History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824|year=1925|publisher=Frank Cass &amp; Co. Ltd.|page=4}}&lt;/ref&gt;

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origin) ==
ဝင်ဂၞန်ပျူဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်ပြံင်လှာဲ အက္ခရ်ပ္ဍဲရးအာရှအဂၞဲ အခိင်တမၠာရ။ တမ်မူလ ဂၞန် ကေုာံ အက္ခရ်ပျူဂှ် ကၠုင်နူ [[အက္ခရ်ကဒမ္ဗ]] (Kadamba script) မဒှ်အက္ခရ် အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲခေတ် ၄-၅ ဗွဝ်ကၠံရ။ ပ္ဍဲအစ ခေတ်ပျူတေအ်ဂှ် လိက်ပျူ ကေုာံ လိက်ဗြဟ္မဳ ချူလဝ် ပြံက်နှဴ ရေင်သကအ်ရ။ ဆဂး စိုပ်ခေတ် ၇ ကေုာံ ၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ပ္ဍဲဍုင်သရေခေတ္တရာဂှ် အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူတအ်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဗီုပြင် ဇကုအပိုင်တုဲ ဟွံနှဴ ကုဗြဟ္မဳရ။ စနစ်ဂၞန်ဝွံ ဒှ်သက်သဳ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဂကူပျူတအ် နွံကဵု ယေန်သၞာင် သၞောတ်သၞောဝ် မဆေင်ကဵု သချာင် (Mathematics) ကေုာံ လၟိဟ်ဂၞန် မခိုင်ကၠိုက်ရ။

== လဒက်ပ္တန် ကေုာံ သင်္ကေတဂၞန် (Structure and Numerical Symbols) ==
လဒက်ပ္တန် ဂၞန်ပျူဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုသၞောတ်ဂၞန် အိန္ဒိယတမၠာ မဒှ်သၞောတ် စှ် (Base-10 system) ရ။ ပ္ဍဲဂၞန်ပျူဂှ် သင်္ကေတ သွက်ဂၞန် ၁ စဵုကဵု ၉ ကေုာံ သုည နွံမံင်ရ။ သင်္ကေတဂၞန်တအ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ[[ဒမၠုက်|ပလိုင်တၟအ်]] (Stone urns) မစုတ်လဝ် ဇုတ်သၟိင်ပျူတအ်ရ။ ပ္ဍဲပလိုင်တၟအ်တအ်ဂှ် ချူစၟတ်သမ္တီလဝ် အာယုက် ကေုာံ သၞာံ မစုတိ နကဵုဂၞန်ပျူ သွက်ဂွံတီ ဝင်သၟိင်ဨကရာဇ်တအ်ရ။ စနစ်ဂၞန်ဏအ်ဝွံ ပဵုရိုဟ်လၟိဟ် လေပ်တုဲ ကာလပံင်စုတ် ဂၞန်တအ်မ္ဂး ဍေံတုပ်ကဵု နဲကဲ သချာင် ခေတ်လၟုဟ်ရ။ 

== သုတေသန ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဗက် (Research and Decipherment) ==
ပရေင်သုတေသန မဆေင်ကဵု ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အရေဝ်ပျူဂှ် စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအစ ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။ တၠပညာ ဝင် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ [[ချာလ် အဝ်တဝ် ဗလာဂ်ဒေန်]] (Charles Otto Blagden) ဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မဖန်ဗှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူ ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၁ ရ။ ညးလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နူလိက်တၟအ်မြစေတဳ မနွံကဵု ၄ ဘာသာ (ပျူ၊ မန်၊ ဗၟာ၊ ပါဠိ) တုဲ ညးဂွံတီကေတ် အဓိပ္ပါယ် သင်္ကေတဂၞန် ကေုာံ မအရေဝ်ပျူဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Blagden|first=Charles Otto|title=Preliminary Study of the Kalyani Inscriptions|journal=Epigraphia Birmanica|year=1911|page=382}}&lt;/ref&gt; ကြဴနူဂှ် တၠပညာ လိက်တၟအ်တၞဟ်ဟ်တအ်လေဝ် ဆက်လ္ၚတ်တုဲ ဝင်ဂၞန်ပျူဝွံ ဂွံယးတၟးကၠုင်ရ။

== လွပ် ပ္ဍဲခေတ်ပျူ (Usage in the Pyu era) ==
[[File:Sri_Ksetra_Pyu_coins.jpg|thumb|left|250px|မသြန်ခေတ်ပျူ (Pyu coins from Sri Ksetra)]]
ပ္ဍဲခေတ် ဍုင်ပျူဂမၠိုင် မပ္တံကဵု သရေခေတ္တရာ၊ ဗိဿနို ကေုာံ ဟာန်လေန် ဂှ် ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်အရာ မသုင်စောဲလဝ် အဓိက နဒဒှ် ရုင်အစိုးရတုဲ လွပ်ဍေံ နွံပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သာသနာရ။ လိက်တၟအ် မချူလဝ် ဂၞန်သက္ကရာဇ်ဂမၠိုင်၊ ပရေင်ကဵုဒါန် ကျွန် သွက်ကျာ် ကေုာံ ဘာလကျာ်တအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵုဂၞန်ပျူရ။ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် ပ္ဍဲ[[မသြန်ပျူ]] (Pyu coins) တအ်လေဝ် ၜိုန်ရ သင်္ကေတ မဆေင်ကဵု လာဘ်သြန် နွံကီုလေဝ် လၟိဟ်ဂၞန်တအ်ဝွံ သုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲပရေင်သွံရာန် ဗၞိက် အကြာဍုင်ရ။ မသြန်တအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်သြန် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ ကၠာနူ အေဒဳ ၁၀ ဗွဝ်ကၠံရ။

== ပရေင်ဆက်စပ် ကုဂၞန် မန် ကေုာံ ဗၟာ (Relationship with Mon and Burmese numerals) ==
ဂၞန်ပျူဝွံ နွံအဆက်အစပ် ကုဂၞန်[[မန်]]တမၠာ ကေုာံ ဂၞန်[[ဗၟာ]]တမၠာရ။ တၠပညာလ္ၚဵုတအ် စှ်ေစိုတ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူဂှ် ဒှ်တမ်မူလ အက္ခရ်ဗၟာ ဟွံသေင်မ္ဂး အက္ခရ်မန်တမၠာတအ် နွံပရေင် ဓလန်လွဳစလဝ် ရေင်သကအ်ရ။ သၞောတ်ဂၞန် ဗြဟ္မဳဂှ် လွဳစလဝ် နကဵုဂကူမန်၊ ဂကူပျူ ကေုာံ ဂကူခမာတအ်တုဲ၊ ဗီုပြင် ဂၞန် ၁ စဵုကဵု ၉ ဂှ် တုပ်ညဳဒၟံင် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲခေတ်တမၠာရ။ ကာလဍုင်ဗုကာံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ဂှ် ဂကူပျူတအ် ပံင်နှဴအာ ကုဂကူဗၟာတုဲ စနစ်ဂၞန်ပျူလေဝ် ပြံင်လှာဲစိုပ်အာ ပ္ဍဲစနစ်ဂၞန်ဗၟာရ။

== ပြကိုဟ် ကေုာံ လိက်တၟအ်ဂမၠိုင် (Literature and Inscriptions) ==
သက်သဳ သွက်ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အက္ခရ်ပျူ မခိုင်ကၠိုက်အိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု လိက်တၟအ်မြစေတဳရ။ လိက်တၟအ်မြစေတဳဝွံ ချူလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ခရေတ် ၁၁၁၃ တုဲ ချူလဝ် ပရူ သၟိင်ရာဇကုမာရ် မကဵုဒါန် ကွာန်ကျွန် (၃) ကွာန် သွက်ကျာ်ရ။ ပ္ဍဲလိက်တၟအ်ဏအ်ဝွံ လၟိဟ်ဂၞန် ကေုာံ အခိင်ကာလ (သက္ကရာဇ် သာသနာ ၁၆၂၈ သၞာံ) ဂှ် ချူလဝ် နကဵုဂၞန် ကေုာံ အရေဝ်ပျူ သီုကဵု မန်၊ ဗၟာ၊ ပါဠိ ရ။ ပါဲနူဂှ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ် မဂွံဆဵုကေတ် နူပလိုင်တၟအ် (၄) မ ပ္ဍဲဗဂေါ ကေုာံ သရေခေတ္တရာဂှ်လေဝ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဝင်သၟိင်ပျူ နကဵုဂၞန်ပျူကီုရ။

== အသံထ္ၜး ကေုာံ ရမ္သာင် (Phonology and Pronunciation of numbers) ==
ရမ္သာင် ဂၞန်ပျူဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် နကဵု နဲကဲ ပရေင်အရေဝ်ဘာသာ (Linguistics) တုဲ တၠပညာ မာက် မိယာကေ (Marc Miyake) ကလေင်ဒက်ပ္တန်လဝ် ရမ္သာင်ပျူရ။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Miyake|first=Marc|title=The Pre-History of Pyu|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Pyu_language_(Sino-Tibetan)|publisher=Wikipedia|access-date=10 October 2026}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဂၞန်ပျူ (Pyu Numbers Reconstruction)
|-
! ဂၞန် (Number) !! ရမ္သာင်ပျူ (Pyu Phonology) !! ဥပမာချူ (Transcription) !! အဓိပ္ပါယ်မန် (Mon Meaning)
|-
| ၁ (1) || /tæk/ || tå / ta(k·)ṁ || မွဲ
|-
| ၂ (2) || /hni/ || hni. || ၜါ (reconstructed related to Sino-Tibetan)
|-
| ၃ (3) || /n.homH/ &lt; *n.sumH || ho: / hau: / hoḥ || ပိ
|-
| ၁၀၀၀ (1000) || /t.tu/ (assumed structure) || tdů || လ္ၚီ
|}

ရမ္သာင်ဂၞန် ပ္ဍဲအရေဝ်ပျူဝွံ နွံဗီုပြင် တုပ်သၟဟ် ကုအရေဝ် ဂကောံ လိုဝ်လိုဝ်-ဗၟာ (Lolo-Burmese) ကေုာံ တိဗေတ်တမၠာရ။

== ကဏ္ဍ ယူနဳကုဒ် ကေုာံ နဲပညာခေတ်တၟိ (Unicode and Modern Technology) ==
ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အက္ခရ်ပျူဝွံ ဟွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲစရင် ယူနဳကုဒ် (Unicode) ဏီရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ် အာန်ရှုမာန် ပါန်ဒေ (Anshuman Pandey) ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ပတိုန်ထ္ၜး သွက်ဂွံစုတ် အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူ ပ္ဍဲယူနဳကုဒ် ကမ္မတဳ (Unicode Consortium) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Pandey|first=Anshuman|title=Preliminary Code Chart and Names List for the Pyu Script|url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10295-pyu.pdf|publisher=Unicode Consortium|date=5 August 2010|access-date=16 January 2016}}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရ စရင်အက္ခရ်ပျူဝွံ နွံပ္ဍဲ လၟေင်အစဳအဇန် ယူနဳကုဒ် (Roadmap to the SMP) ကီုလေဝ်၊ စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ် ဟွံဂွံ ဒုင်တဲ နဒဒှ် သၞောတ်ယူနဳကုဒ် မချိုတ်ပၠိုတ်ဏီရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲပရေင်စက် ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ညးတအ် သုင်စောဲဒၟံင် ဗီုရုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး အက္ခရ်ဗၟာ ကေုာံ မန် သွက်ဂွံ ထ္ၜးဆန္ဒ ပရူဂၞန်ပျူရ။

== သာရုပ် (Conclusion) ==
သာရုပ်မ္ဂး ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အက္ခရ်ပျူဝွံ ဒှ်အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ပညာ မဇၞော်ကဵု ၚုဟ်မး သွက်ဝင် ဍုင်အာရှအဂၞဲ ကေုာံ ဝင်ဍုင်ဗၟာရ။ သၞောတ်ဂၞန်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ကုအိန္ဒိယတမၠာ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တၠပညာ ခေတ်ပျူတအ်ရ။ ၜိုန်ရ အရေဝ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူဂှ် ကၠေအ်ကၠက်အာ ပ္ဍဲခေတ် ၁၃ ဗွဝ်ကၠံကီုလေဝ်၊ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ လိက်တၟအ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု လိက်တၟအ်မြစေတဳတအ်ဂှ် ဟံင်ပြာ်လဝ် သက်သဳဝင်ဏအ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။ လွပ်ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်တမ်မူလ သွက်ပရေင်လ္ၚတ် ဂၞန် မန် ကေုာံ ဂၞန်ဗၟာတုဲ ဍေံဒှ်အရာ မ္ဒးမင်မဲလဝ် ပ္ဍဲဝင်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name  = အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ
| title = အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲဂမၠိုင်
| listclass = hlist
| group1 = ခေတ်တမၠာ (Ancient)
| list1  = 
* [[ဂၞန်ပျူ]]
* [[အက္ခရ်ပျူ]]
* [[အက္ခရ်မန်တမၠာ]]
* [[အက္ခရ်ခမာတမၠာ]]
* [[အက္ခရ်ကဒမ္ဗ]]
| group2 = ခေတ်လၟုဟ် (Modern)
| list2  = 
* [[ဂၞန် မန်]]
* [[ဂၞန်ဗၟာ]]
* [[ဂၞန်သေံ]]
* [[ဂၞန်ခမာ]]
}}

[[Category:ဂၞန်]]
[[Category:ဝင်အာရှအဂၞဲ]]
[[Category:အက္ခရ်]]
[[Category:ယေန်သၞာင်ပျူ]]
[[Category:အရေဝ်ဘာသာ ကြုက်-တိဗေတ်]]</text>
      <sha1>hyee8a8jfiq6t5szity9s5dlfx34bpt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12141</id>
    <revision>
      <id>60423</id>
      <parentid>57917</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:06:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13142" sha1="0kkufhv4qhkk2ja7y2ogdorj7ct3nvr" xml:space="preserve">{{Infobox writing system
| name      = အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ
| altname   = Brahmi script
| type      = အဘူဂဳဒါ (Abugida)
| time      = ၜိုတ် ဘဳသဳ ၃ ဗွဝ်ကၠံ (3rd century BCE) - အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ
| direction = ဇွိ ဇရေင် သတုံ
| languages = [[သက္ကတ]] (Sanskrit), [[ပါဠိ]] (Pali), ပြာကြိုတ် (Prakrit)
| fam1      = (ဟွံတီကၠး၊ ရိုဟ်ကၞက် ကၠုင်နူ အာရမိတ်/ဖဳနဳယှေန် ဒှ်မာန်)
| fam2      = 
| children  = [[အက္ခရ် ဂုပ္ပတ]], [[အက္ခရ် ပလ္လဝ]], [[အက္ခရ် ကဒမ္ဗ]], [[အက္ခရ်မန်]] ကေုာံ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂမၠိုင်
| iso15924  = Brah
| unicode   = U+11000–U+1107F
| sample    = [[File:Brahmi_script_on_Ashoka_pillar.jpg|250px]]
| caption   = လိက်တၟအ်ဗြဟ္မဳ ပ္ဍဲတိုင်တၟအ်အသောက မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဍုင်ဒေလဳလာ်
}}

'''အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ''' ({{lang-en|Brahmi script}}) ဂှ် ဒှ်သၞောတ်အက္ခရ်တြေံအိုတ် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒေသ အိန္ဒိယတြေံ မဒှ်တမ်မူလ အက္ခရ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲရးအာရှအဂၞဲ ကေုာံ အာရှသၠုင်ကျာရ။ အက္ခရ်ဏအ်ဂှ် စကာလဝ် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲခေတ် ဘဳသဳ ၃ ဗွဝ်ကၠံ မဒှ်အခိင် လက်ထက် သၟိင်အသောက (Ashoka) သွက်ဂွံချူ လိက်တၟအ်ဂမၠိုင်ရ။ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် ဒှ်သၞောတ် အဘူဂဳဒါ (Abugida) မဒှ်သၞောတ် မၞုံကဵု ဗျည် ကေုာံ သွိုဟ် ပံင်စုတ် ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Salomon1998&quot;&gt;{{cite book |last1=Salomon |first1=Richard |title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages |url=https://archive.org/details/indianepigraphyg0000salo |date=1998 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195099843}}&lt;/ref&gt;

== တမ်မူလ (Origins) ==
တမ်မူလ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် ဒှ်အရာ အစာဝင်တအ် မဒးဟီုဂး ပါ်ပါဲ ဒၟံင် ဖိုဟ်ရ။ လညာတ် မဒုင်တဲဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် နူကဵု အက္ခရ် အာရမိတ် (Aramaic) ဟွံသေင်မ္ဂး အက္ခရ် ဖဳနဳယှေန် (Phoenician) မကၠုင်နူ ဒေသလဒေါဝ်ဗမံက် (Middle East) ရ။ လညာတ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ်ဏအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵုဒေသ အိန္ဒိယပရဟ်ဟေင်တုဲ ဟွံမဲကဵု အဆက်အစပ် ကုအက္ခရ်မ္ၚးရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် သက်သဳခိုင်င် သွက်လညာတ်ဏအ် ဟွံမဲကၠးကၠးဏီရ။

== ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် စတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲအခိင် ၜိုတ် ဘဳသဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံတုဲ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲခေတ် သၟာဇၞော်မောဝ် သာသနာ ဗုဒ္ဓ ကေုာံ ဟိန္ဒူတအ်ရ။ စိုပ်အခိင် အေဒဳ ၁ ဗွဝ်ကၠံဂှ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ ပါ်တိတ်အာ ၜါကရေက် ဇၞော်ဇၞော် မဒှ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ သၟဝ်ကျာ ကေုာံ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ သၠုင်ကျာ ရ။ နူကဵု အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ သၠုင်ကျာဂှ် ဆက်ဇၞော်မောဝ်အာ ဒှ်ကၠုင် [[အက္ခရ် ပလ္လဝ]] ကေုာံ [[အက္ခရ်မန်|အက္ခရ်မန်တြေံ]] မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲရးအာရှအဂၞဲရ။&lt;ref name=&quot;Daniels1996&quot;&gt;{{cite book |last1=Daniels |first1=Peter T. |last2=Bright |first2=William |title=The World's Writing Systems |url=https://archive.org/details/worldswritingsys0000unse_v1k3 |date=1996 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195079937}}&lt;/ref&gt;

== လိက်တၟအ် အသောက (Edicts of Ashoka) ==
[[File:Ashoka_pillar_at_Vaishali.jpg|thumb|left|200px|တိုင်တၟအ် သၟိင်အသောက မချူလဝ် နကဵု လိက်ဗြဟ္မဳ]]
လိက်တၟအ် မချူလဝ် နကဵု အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ မတြေံအိုတ် ကေုာံ မြဟ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် လိက်တၟအ် သၟိင်အသောက (Edicts of Ashoka) မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဘဳသဳ ၃ ဗွဝ်ကၠံရ။ သၟိင်အသောကဂှ် လလောင်တြးလဝ် ဓရ်ကျာ်သြэн ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ညး နကဵုလိက်တၟအ်ဏအ် လတူတိုင်တၟအ် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ဇိုင်ဒဵုဂမၠိုင် အလုံမွဲ ဍုင်အိန္ဒိယရ။ 

== ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ကေုာံ သ္ပဗစာရဏာ (Decipherment) ==
ပ္ဍဲအခိင် လက္ကရဴဏအ် လိက်ဗြဟ္မဳဂှ် ကၠေအ်ကၠက်အာတုဲ မၞိဟ်ဗှ်ဒး ဟွံမဲရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၈၃၇ ဂှ် တၠပညာ အင်္ဂလိက် [[ဂျေမ် ပရိန်သေပ်]] (James Prinsep) မဒှ် ညးမသ္ပကမၠောန် ပ္ဍဲရုင်သြန် ဒင်္ဂါ အိန္ဒိယ သ္ပလဝ် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ကေုာံ ဗှ်ကၠိုဟ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဏအ် နူကဵု လိက်တၟအ်ဂမၠိုင်ရ။ ညးလ္ၚတ်ပတောအ်ၜတ် ကုအက္ခရ်ခေတ်တၟိတုဲ သ္ဂောအ်တီကေတ် သဒ္ဒါ ကေုာံ ရမ္သာင် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳရ။&lt;ref name=&quot;Prinsep1837&quot;&gt;{{cite journal |last1=Prinsep |first1=James |title=Interpretation of the Most Ancient of the Inscriptions on the Pillar Called the Lát of Feroz Sháh |journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal |date=1837 |volume=6 |pages=566–609}}&lt;/ref&gt;

== လက္ချဏ် သၞောတ်အက္ခရ် (Characteristics) ==
အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် ချူနူ ဇွိ ဇရေင် သတုံ ရ။ သၞောတ်အက္ခရ်ဂှ် ဒှ်သၞောတ် အဘူဂဳဒါ တုဲ ဗျည်ဇၟာပ်ဇၟာပ်မဂှ် မၞုံကဵု သွိုဟ် &quot;အ&quot; ရမ္သာင်ဂၠေအ် (inherent vowel 'a') မသၠောဲပါဒၟံင်ရ။ သွက်ဂွံ ချူ သွိုဟ်တၞဟ်ဟ်မ္ဂး ဒးစုတ် သင်္ကေတ သွိုဟ် (vowel diacritics) ပ္ဍဲ လတူ၊ သၟဝ်၊ ဇရေင် ဗျည်တအ်ဂှ်ရ။ 

== ဗျည် ကေုာံ သွိုဟ် (Consonants and Vowels) ==
အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် နွံကဵု ဗျည် ၃၃ မ ကေုာံ သွိုဟ်တမ်ဂမၠိုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ဗျည် ဗြဟ္မဳ (Brahmi Consonants)
|-
! ကဏ္ဍ !! Unvoiced !! Unvoiced aspirate !! Voiced !! Voiced aspirate !! Nasal
|-
! Velar
| 𑀓 (k) || 𑀔 (kh) || 𑀕 (g) || 𑀖 (gh) || 𑀗 (ṅ)
|-
! Palatal
| 𑀘 (c) || 𑀙 (ch) || 𑀚 (j) || 𑀛 (jh) || 𑀜 (ñ)
|-
! Retroflex
| 𑀝 (ṭ) || 𑀞 (ṭh) || 𑀟 (ḍ) || 𑀠 (ḍh) || 𑀡 (ṇ)
|-
! Dental
| 𑀢 (t) || 𑀣 (th) || 𑀤 (d) || 𑀥 (dh) || 𑀦 (n)
|-
! Labial
| 𑀧 (p) || 𑀨 (ph) || 𑀩 (b) || 𑀪 (bh) || 𑀫 (m)
|}

== ဂကူအက္ခရ် မကၠုင်နူ ဗြဟ္မဳ (Descendant Scripts) ==
အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် ဒှ်မိမ အက္ခရ် ကြပ်သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ၊ တိဗေတ်၊ ကေုာံ အာရှအဂၞဲရ။
* '''အိန္ဒိယ သၟဝ်ကျာ:''' အက္ခရ် ဂုပ္ပတ၊ အက္ခရ် ဒေဝနာဂရဳ၊ အက္ခရ် ဗင်္ဂလဳ။
* '''အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာ:''' အက္ခရ် ပလ္လဝ၊ အက္ခရ် တမဳ၊ အက္ခရ် တေလဂူ။
* '''အာရှအဂၞဲ:''' [[အက္ခရ်မန်]]၊ [[အက္ခရ်ဗၟာ]]၊ အက္ခရ်သေံ၊ အက္ခရ်ခမေန်၊ အက္ခရ်ဂျာဗာ။&lt;ref name=&quot;Court1996&quot;&gt;{{cite book |last1=Court |first1=Christopher |chapter=The spread of Brahmi Script into Southeast Asia |editor1-last=Daniels |editor1-first=Peter T. |editor2-last=Bright |editor2-first=William |title=The World's Writing Systems |url=https://archive.org/details/worldswritingsys0000unse_v1k3 |date=1996 |publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်လ္ၚတ် သုတေသန ခေတ်တၟိ (Modern Research) ==
ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် တၠပညာတအ် လ္ၚတ်ဒၟံင် လိက်တၟအ်ဗြဟ္မဳ နကဵု ကွတ်စက် (Digital Humanities) ညံင်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု တမ်မူလ ဍေဟ် ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ပရေင်လ္ၚတ်တအ်ဂှ် ပထမ ဂၠာဲဆဵု ဒဒှ်ရ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် မၞုံကဵု လက္ချဏ် မဇၞော်မောဝ်လဝ် နကဵုသၞောတ် သဒ္ဒါ သက္ကတ ကေုာံ ပါဠိ အလုံမွဲဒေသရ။ 

== သၞောတ်ယူနဳကုဒ် (Unicode) ==
အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် စုတ်ဗပေင်လဝ် ပ္ဍဲ သၞောတ်ယူနဳကုဒ် (Unicode Standard) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ (မူ ၆.၀) ရ။ ဒၞာဲကမၠိုင် သွက် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် ဒှ် U+11000 စဵုကဵု U+1107F ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗလံက် ယူနဳကုဒ် ဗြဟ္မဳ (Brahmi Unicode Block)
|-
! လၟိဟ်စရင် !! 0 !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9 !! A !! B !! C !! D !! E !! F
|-
! U+1100x
| 𑀀 || 𑀁 || 𑀂 || 𑀃 || 𑀄 || 𑀅 || 𑀆 || 𑀇 || 𑀈 || 𑀉 || 𑀊 || 𑀋 || 𑀌 || 𑀍 || 𑀎 || 𑀏
|}

== နိဿဲ (References) ==
{{Reflist}}

== လေန် မ္ၚး (External links) ==
* [https://omniglot.com/writing/brahmi.htm Omniglot – Brahmi Script]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Brahmi_script Wikipedia in English - Brahmi script]

{{Navbox
| name  = အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ
| title = ဂကောံ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ ကေုာံ မဆက်စပ်ဂမၠိုင် (Brahmic scripts)
| state = uncollapsed
| listclass = hlist

| group1 = သၟဝ်ကျာ
| list1  = 
* [[အက္ခရ် ဂုပ္ပတ]]
* ဒေဝနာဂရဳ
* တိဗေတ်
* ဗင်္ဂလဳ

| group2 = သၠုင်ကျာ
| list2  = 
* [[အက္ခရ် ပလ္လဝ]]
* တမဳ
* တေလဂူ
* မလာယလမ်

| group3 = အာရှအဂၞဲ
| list3  = 
* [[အက္ခရ်မန်]]
* [[အက္ခရ်ဗၟာ]]
* အက္ခရ်သေံ
* အက္ခရ်ခမေန်
* အက္ခရ်လာအို

| group4 = ညးဂၠာဲဆဵု
| list4  = 
* [[ဂျေမ် ပရိန်သေပ်]]
}}

[[Category:အက္ခရ်]]
[[Category:ဝင်အက္ခရ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ]]</text>
      <sha1>0kkufhv4qhkk2ja7y2ogdorj7ct3nvr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ် ဒမၠု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12457</id>
    <revision>
      <id>60316</id>
      <parentid>58561</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:34:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15059" sha1="pnl9p8y56awm043ndpc2a457rn2z1b8" xml:space="preserve">{{Infobox psychology
| name = ပညာစိုတ် ဒမၠု (Dark Psychology)
| image = Milgram experiment v2.svg
| alt = Diagram of the Milgram experiment
| caption = ဗီုရုပ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ [[စမ်ၜတ် မာလ်ဂရမ်]] (Milgram experiment) မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဓလီုပိုင်ပြဳ လတူစိုတ်မၞိဟ်။
| field = [[ပညာစိုတ်]]၊ [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]]
| subfields = ပွမပလီုပလာ်စိုတ် (Psychological manipulation), အလံင်စိုတ် ပိသာ် (Dark Triad)
| major_figures = [[Niccolò Machiavelli]]&lt;br/&gt;[[Robert Hare]]&lt;br/&gt;[[Delroy Paulhus]]
}}

'''ပညာစိုတ် ဒမၠု''' ({{lang-en|Dark Psychology}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍမွဲ ပ္ဍဲဘာသာရပ် [[ပညာစိုတ်]] မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူအကာဲအရာ စရိုတ်မၞိဟ် မရပ်စပ် နဲကဲ လီလာန်၊ ပလီုပလာ် (Manipulation)၊ ပွမဓလီုပိုင်ပြဳ (Control) ကေုာံ ပွမရပ်စပ် စိုတ်ဓါတ်ညးတၞဟ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဖဵုပူဂိုလ်ရ။ မၞိဟ်မရပ်စပ် ပညာစိုတ် ဒမၠုတအ်ဝွံ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် လတူညးတၞဟ် နကဵုပရေင်ဟွံမဲ ကုဓဝ်ဆာန်ဍူ (Empathy) တုဲ၊ ရပ်စပ် နဲကဲနာနာ သွက်ဂွံ ဓလီုပိုင်ပြဳ လတူညးတၞဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Paulhus |first1=D. L. |last2=Williams |first2=K. M. |title=The Dark Triad of personality: Narcissism, Machiavellianism, and psychopathy |journal=Journal of Research in Personality |volume=36 |issue=6 |pages=556–563 |date=2002 |doi=10.1016/S0092-6566(02)00505-6}}&lt;/ref&gt; 

== ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ အဝေါင် ==
ပညာစိုတ် ဒမၠု ဝွံ ဒှ်ပွမလ္ၚတ် အကာဲအရာ စိုတ်မၞိဟ် မၞုံကဵု ဒ္ဂေတ်စရိုတ် ပလီုပလာ် ကေုာံ လီလာန် ညးတၞဟ် သွက်ဖဵုပူဂိုလ်ရ။ အဝေါင် ပညာစိုတ် ဒမၠုဝွံ ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမလှဲလးရ။ မၞိဟ်မသုင်စောဲ ပညာစိုတ်ဏအ်ဝွံ ဟွံစွံအာရီု လတူဒဒိုက် ညးတၞဟ်တုဲ၊ စွံအာရီု လတူ ပွမကလိဂွံ အဝဵုအာဏာ ကေုာံ ပရေင်အံင်ဇၞး ပူဂိုလ်သၟးရ။

== တမ်မူလ ကေုာံ ဝင် ==
ဝင် ပညာစိုတ် ဒမၠုဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုလညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရိုတ်မၞိဟ် နူခေတ်တြေံရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲလိက် [[မေခဳယာဗေလဳ]] (Machiavelli) မချူလဝ် &quot;သၟိင်တၠ&quot; (The Prince) ဂှ် ထ္ၜးလဝ် နဲကဲရပ်စပ် အဝဵုအာဏာ နကဵုနဲကဲ ပလီုပလာ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်တၟိဝွံ တၠပညာစိုတ်တအ် ပါ်ခြာ လ္ၚတ်ကၠုင် ဒ္ဂေတ်စရိုတ် &quot;အလံင်စိုတ် ပိသာ်&quot; (Dark Triad) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၂ နကဵု တၠပညာ Paulhus ကေုာံ Williams ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Simon |first=George K. |title=In Sheep's Clothing: Understanding and Dealing with Manipulative People |publisher=A.J. Christopher &amp; Co. |year=1996 |isbn=978-0965169608}}&lt;/ref&gt;

== အလံင်စိုတ် ပိသာ် (The Dark Triad) ==
[[File:Narcissus-Caravaggio (1594-96).jpg|thumb|right|250px|ဗီုရုပ် နာသဳသတ် (Narcissus) မဒှ် တမ်မူလ ယၟု ပွမဆာန်ဇကုလောန် (Narcissism)။]]
အဓိက သဇိုင် ပ္ဍဲပညာစိုတ် ဒမၠုဝွံ ဒှ် &quot;အလံင်စိုတ် ပိသာ်&quot; မဒှ်ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ်-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလံင်စိုတ် ပိသာ် (The Dark Triad)
|-
! လက္ချဏ်စိုတ်
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Definition)
! အကာဲအရာ စရိုတ် (Behavioral Traits)
|-
| '''ပွမဆာန်ဇကုလောန်'''&lt;br/&gt;(Narcissism)
| ပွမစွံၚုဟ်မး လတူဇကု လောန်ၜက်အာ ကေုာံ မိက်ဂွံကဵု ညးတၞဟ် ထိုင်သးဇကု လၟိုန်။
| ထောင်ပြမသၠုင်၊ ဟွံမဲဓဝ်ဆာန်ဍူ လတူညးတၞဟ်၊ အထေင်ဇၞော် လတူဇကု။
|-
| '''ပွမလီလာန်စိုတ်'''&lt;br/&gt;(Machiavellianism)
| ပွမစွံအာရီု လတူဖဵုဇကုတုဲ ရပ်စပ် ညးတၞဟ် နဒဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင် အလံင်ဇကု။
| စိုတ်စၞာဲ၊ ရပ်စပ် နဲကဲလီလာန်၊ ဟွံမဲ ကုဒ္ဂေတ်သိက္ခာ (Morality)။
|-
| '''ယဲစိုတ်အိုတ်သက္ကုကရုဏာ'''&lt;br/&gt;(Psychopathy)
| အကာဲအရာစိုတ် မဟွံမဲ ကုပရေင်စိုတ်ဓါတ် လကိုတ် ဖေက် ကေုာံ ဟွံမဲ ဓဝ်ဆာန်ဍူ လးလး။
| ဟွံမဲ ကုပရေင်ကၠိုဟ်ခိုဟ် ညးတၞဟ်၊ ဂံင်ကၠောန် အရာအန္တရာယ်၊ ဟွံမဲ ကုစိုတ်ဒုဟ် (Guilt)။
|}

== နဲကဲ ပလီုပလာ်စိုတ်ဓါတ် ==
ပွမပလီုပလာ်စိုတ်ဓါတ် (Psychological Manipulation) ဝွံ ဒှ်နဲကဲ အဓိက ပ္ဍဲပညာစိုတ် ဒမၠုရ။ နဲကဲဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲထောအ် လညာတ်၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ စရိုတ် ညးတၞဟ် နကဵုနဲကဲ လီလာန် ဗွဲပၞုက်ရ။ မၞိဟ်မရပ်စပ် နဲကဲဝွံ သုင်စောဲ ပရေင်ဍိုန်လျ ညးတၞဟ် သွက်ဂွံ ဓလီုပိုင်ပြဳ ဍေဟ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Babiak |first=Paul |last2=Hare |first2=Robert D. |title=Snakes in Suits: When Psychopaths Go to Work |url=https://archive.org/details/isbn_9780061147890 |publisher=HarperBusiness |year=2006 |isbn=978-0061147890}}&lt;/ref&gt;

== သြဇာ ကေုာံ ပွမထံက်ပိုင် ==
သြဇာ (Persuasion) ကေုာံ ပွမထံက်ပိုင် (Control) ဝွံ ဒှ်လွဟ် မၞိဟ်မသုင်စောဲ ပညာစိုတ် ဒမၠုတအ်ရ။ ညးတအ် သုင်စောဲ ဝေါဟာရ၊ အကာဲအရာ ဇကု ကေုာံ ပွဳပွူ သွက်ဂွံ ကဵုညးတၞဟ် ထေင်ခိုဟ် လတူဇကုတုဲ၊ ဗွဲကြဴ ဓလီုပိုင်ပြဳ ကေတ် အခေါင်အရာ ညးတၞဟ်ရ။

== နဲကဲ ဂက်သလာ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ်ကမၠိ ==
[[ဂက်သလာ်]] (Gaslighting) ဝွံ ဒှ်နဲကဲ ပလီုပလာ်စိုတ် မကြမ်တမ္ၚဟ်အိုတ်မွဲရ။ နဲကဲဝွံ ပကဵု ညးမဒးဒုင်ဂှ် ဒွိင်ဒွာဲ လတူ လညာတ် ကေုာံ သမ္တီဇကုရ။ &quot;စိုတ်ဓါတ်ကမၠိ&quot; (Mind Games) ဝွံလေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်တုဲ၊ ပကဵု ညးမဒးဒုင်ဂှ် အိုတ်အစောမ် ပရေင်ယုံကြည် လတူဇကုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Stern |first=Robin |title=The Gaslight Effect: How to Spot and Survive the Hidden Manipulation Others Use to Control Your Life |url=https://archive.org/details/gaslighteffectho0000ster |journal=Harmony Books |year=2007 |isbn=978-0767924450}}&lt;/ref&gt;

== ပညာစိုတ် ဒမၠု ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ==
ပ္ဍဲဌာန်ကမၠောန်ဂမၠိုင် ပညာစိုတ် ဒမၠုဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု ညးမက္ဍိုက်ပ် (Leaders) ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်မသၟဟ်အစောံ လပါ်ပိုန်ဒြပ်တအ်ရ။ ညးတအ် သုင်စောဲ နဲကဲဏအ် သွက်ဂွံ ဓလီုပိုင်ပြဳ ကောန်ကမၠောန်၊ ကေတ်ဇၞး လတူပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကေုာံ ဂၠာဲဖဵု သွက်ဇကုသၟးရ။ ပ္ဍဲပရေင်မၞိဟ်မ္ဂး၊ နဲကဲဏအ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် လပါ်မဳဒဳယာဂမၠိုင်ရ။

== ပွမစဵုဒၞာ ကေုာံ စွံသတိ ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ နူကဵု ပညာစိုတ် ဒမၠုဝွံ၊ အဓိကဂှ် ပွမစွံသတိ (Awareness) လတူ အကာဲအရာ စရိုတ်မၞိဟ်တအ်ရ။ ပွမတီကၠိုဟ် အလံင်စိုတ် ပိသာ်၊ ပွမတီကၠိုဟ် နဲကဲ ဂက်သလာ် တအ်ဝွံ ဒှ်လွဟ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဇကုရ။ တၠပညာတအ် ကဵုသမ္တီမ္ဂး၊ ပွမထိင်ဒဝ် ပရေင်စိုတ်ဓါတ်ဇကု (Emotional Intelligence) ဂှ် ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ တးပါဲ လညာတ် လီလာန်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Goleman |first=Daniel |title=Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ |url=https://archive.org/details/referenceguideto0000unse_f9e5 |publisher=Bantam Books |year=1995 |isbn=978-0553383713}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန ==
လပါ်သုတေသန သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်တအ် ထ္ၜးလဝ်မ္ဂး၊ မၞိဟ်မၞုံကဵု အလံင်စိုတ် ဒမၠုတအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် သုင်စောဲ ကွန်ပျူတာ ဟွံသေင်မ္ဂး မဳဒဳယာပရေင်မၞိဟ် (Social Media) သွက်ဂွံ လီလာန် ညးတၞဟ်ရ။ သုတေသန မဆေင်ကဵု [[ပညာစိုတ်]] တအ် ဆက်တုဲ လ္ၚတ်ဒၟံင် အဆက်အစပ် အကြာ အလံင်စိုတ် ဒမၠု ကဵု ကမၠောန်ဒုဟ်ရာဇဝတ် (Criminal behavior) နွံရ။

== နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
ပညာစိုတ် ဒမၠု ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍမလ္ၚတ် ပရူစိုတ်မၞိဟ် လပါ်လမ္စံက် မဍိုက်ပေင်တဴ နကဵု လညာတ်လီလာန်၊ ပလီုပလာ် ကေုာံ ပွမဆာန်ဇကုလောန်ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဒှ်အရာ မပကဵု အန္တရာယ် ကုညးတၞဟ် မာန်ကီုလေဝ်၊ ပွမလ္ၚတ် တီကၠိုဟ်လဝ် ပညာဏအ်ဝွံ ဒှ်အကျိုး သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဝဇကု ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် နူကဵု ပရေင်လီလာန်ဂမၠိုင် မဒှ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်လ္ၚတ် ==
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[ယဲစိုတ်]]
* [[မေခဳယာဗေလဳ]]

{{Navbox
| name  = ပညာစိုတ် ဒမၠု
| title = [[ပညာစိုတ်|ပညာစိုတ် ဒမၠု]] (Dark Psychology) ကေုာံ လက္ချဏ်စိုတ်ဂမၠိုင်
| state = uncollapsed
| bodyclass = hlist

| group1 = အလံင်စိုတ် ပိသာ် (Dark Triad)
| list1  =
* [[ပွမဆာန်ဇကုလောန်|ဆာန်ဇကုလောန် (Narcissism)]]
* [[ပွမလီလာန်စိုတ်|လီလာန်စိုတ် (Machiavellianism)]]
* [[ယဲစိုတ်အိုတ်သက္ကုကရုဏာ|ယဲစိုတ် ဟွံမဲကရုဏာ (Psychopathy)]]

| group2 = နဲကဲ လီလာန် ကေုာံ ဓလီုပိုင်ပြဳ
| list2  =
* [[ဂက်သလာ်|ဂက်သလာ် (Gaslighting)]]
* [[ပွမပလီုပလာ်စိုတ်|ပလီုပလာ်စိုတ် (Mind Manipulation)]]
* [[ပွမဟီုတွဟ်လီလာန်|ဟီုတွဟ်လီလာန် (Persuasion)]]
* [[စိုတ်ဓါတ်ကမၠိ|စိုတ်ဓါတ်ကမၠိ (Mind Games)]]

| group3 = မဆက်စပ်
| list3  =
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[ပညာစိုတ် ယဲ/ကလိန်နေတ်]]
* [[သုတေသန ပညာစိုတ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် ဒမၠု}}
[[Category:ပညာစိုတ် ဒမၠု]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:စရိုတ်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>pnl9p8y56awm043ndpc2a457rn2z1b8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12470</id>
    <revision>
      <id>60354</id>
      <parentid>58580</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:04:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21845" sha1="j0vdfc092xx3rmck3vvqs0sr06dmz3c" xml:space="preserve">{{Infobox scientific discipline
| name = ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု &lt;br&gt; (Neuropsychology)
| image = [[File:Human brain sagittal view.svg|250px|Sagittal view of the human brain]]
| caption = ဗီုရုပ် က္ဍဟ်မၞိဟ် မဒှ်အဓိက ပ္ဍဲပွမလ္ၚတ် ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု
| era = အေဒဳ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ - လၟုဟ်
| branches = [[ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု ကလိန်နေတ်]], [[ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု လညာတ်ဉာဏ်]]
| related = [[ပညာစိုတ်]], [[သိပ္ပံ သၞောတ်အာရီု]] (Neuroscience), [[စိတ္တဗေဒ]], [[က္ဍဟ်]]
| scientists = [[Paul Broca]], [[Carl Wernicke]], [[Alexander Luria]]
}}

'''ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု''' ({{lang-en|Neuropsychology}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍဘာသာရပ်သိပ္ပံ မလ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူအဆက်အစပ် အကြာ လဒက်ပ္တန်က္ဍဟ် (Brain structure)၊ ကမၠောန်သၞောတ်အာရီု (Nervous system functions) ကေုာံ စရိုတ်အကာဲအရာ (Behavior) ကေုာံ လညာတ်ဉာဏ် (Cognitive functions) ပ္ဍဲမၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kolb |first=B. |last2=Whishaw |first2=I. Q. |year=2015 |title=Fundamentals of Human Neuropsychology |url=https://archive.org/details/fundamentalsofhu0007kolb |edition=7th |publisher=Worth Publishers |location=New York}}&lt;/ref&gt; ဘာသာရပ်ဝွံ ဒှ်ပွမပံင်သၟဟ် အကြာ [[ပညာစိုတ်]] (Psychology) ကေုာံ [[သိပ္ပံ သၞောတ်အာရီု]] (Neuroscience) တုဲ၊ ရန်တၟအ်အဓိကဂှ် သွက်ဂွံကၠိုဟ်ခိုဟ် ဗီုလဵု အကာဲအရာက္ဍဟ် မစဳစောတ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ချပ်ပိုန်၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ်၊ ကေုာံ ကမၠောန်နာနာသာ်ရ။

ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီုဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍဇၞော်ၜါ မတွဟ်ဂး '''ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု ကလိန်နေတ်''' (Clinical Neuropsychology) မလ္ၚတ် ပရူယဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်အလီုအလာ် ပ္ဍဲက္ဍဟ်တုဲ ဗီုလဵု ကလေင်လွဳလွတ်၊ ကေုာံ '''ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု လညာတ်ဉာဏ်''' (Cognitive Neuropsychology) မလ္ၚတ် ပရူသၞောတ်ကမၠောန် က္ဍဟ် မဆေင်ကဵု ပရေင်သမ္တီ ကေုာံ လညာတ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Darby |first=D. |last2=Walsh |first2=K. W. |year=2005 |title=Walsh's Neuropsychology: A Clinical Approach |journal=Elsevier Churchill Livingstone |volume=5 |pages=12-15}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီုဝွံ နကဵု ဘာသာရပ်တၞဟ်ခြာမွဲဂှ် စတိုန်မံက်ကၠုင် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် အေဒဳ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ကီုလေဝ်၊ သဇိုင်လညာတ်ဍေဟ်ဂှ် နွံကၠုင် နူခေတ် အဳဂျေပ်တြေံ ကေုာံ ဂရိတ်တြေံ (Ancient Greece) တေံရ။ အ္စာသဝ်ဂရိတ် [[Hippocrates]] ဟီုတွဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ က္ဍဟ်ဂှ် ဒှ်ဒတန် အဓိက သွက်လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ်ရ။ 

ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် အ္စာသိပ္ပံ ပြင်သေတ် [[Paul Broca]] လ္ၚတ်ဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်လီုလာ် ပ္ဍဲ ဒေသလပါ်ပါဲ က္ဍဟ် (Broca's area) ဂှ် ပကဵု ညံင်ဂွံ ဟီုအရေဝ်ဝါတ်ဂါတ် (Aphasia) ရ။ လညာတ်ဏအ် ဒှ်သဇိုင်ခိုင်ကၠိုက် သွက်ဂွံကၠိုဟ် ဒဒှ်ရ ကမၠောန်က္ဍဟ်တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဒေသညး ကဵု ညးရ (Localization of function)။ ကြဴနူဂှ် [[Carl Wernicke]] လ္ၚတ်ဆဵုကေတ် ဒေသက္ဍဟ် မဆေင်ကဵု ပွမကၠိုဟ်အရေဝ်မၞိဟ် (Wernicke's area) တုဲ ဘာသာရပ်ဝွံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဗွဲမလောန်ရ။ 

ပ္ဍဲခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် [[Alexander Luria]] မဒှ် အ္စာပညာစိုတ် ရုရှာ ဝွံ ချူခၞံပြကိုဟ် မဆေင်ကဵု လဒက်ပ္တန် က္ဍဟ် ကေုာံ ကမၠောန်လညာတ်ဉာဏ်တုဲ ညးဂှ် ဒှ် &quot;မအံက် ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု ခေတ်တၟိ&quot; (Father of modern neuropsychology) မွဲတၠရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Luria |first=A. R. |year=1973 |title=The Working Brain: An Introduction to Neuropsychology |publisher=Basic Books |location=New York}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ကမၠောန် သၞောတ်အာရီု (Neuroanatomy and Function) ==
သွက်ဂွံကၠိုဟ် ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီုဂှ် သ္ဒးကၠိုဟ်လဝ် လဒက်ပ္တန် က္ဍဟ် (Brain anatomy) ကိုပ်ကၠာရ။ က္ဍဟ်မၞိဟ်ဝွံ ပါ်လဝ် ဒေသဇၞော် ပန် ကဏ္ဍ (Lobes) တုဲ ဍေဟ်တအ် ရေင်တၠုင်ကမၠောန် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ-
* '''ဒေသက္ဍဟ်ဂတ (Frontal Lobe):''' ထိင်ဒဝ် ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်၊ ပရေင်ချပ်ပိုန်သၠုင်၊ ကမၠောန်ချဳဒရာင် ကေုာံ စရိုတ်လက္ချဏ်။
* '''ဒေသက္ဍဟ်လဒေါဝ် (Parietal Lobe):''' စဳစောတ် တင်ဂၞင်အာရီု မပ္တံကဵု စမၠောအ်စိုတ် (Touch)၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ လညာတ်ဒၞာဲဒတန် (Spatial awareness)။
* '''ဒေသက္ဍဟ်ကတောဝ် (Temporal Lobe):''' ဆေင်စပ် ကုပွမမိင်အာရီု (Hearing)၊ ပရေင်သမ္တီ (Memory) ကေုာံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် အရေဝ်ဘာသာ။
* '''ဒေသက္ဍဟ်လက္ကရဴ (Occipital Lobe):''' အဓိက စဳစောတ် တင်ဂၞင်လညာတ်မတ် (Visual processing)။

ပါဲနူဏအ် သၞောတ် လင်ဗေတ် (Limbic system) မပ္တံကဵု [[Hippocampus]] ကေုာံ [[Amygdala]] တအ်ဂှ် ကောပ်ကာဲ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် (Emotions) ကေုာံ သမ္တီ အခိင်ဂၠိင် (Long-term memory) ရ။

== ၃။ နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Methodology and Assessment) ==
အ္စာပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီုတအ်ဝွံ စကာနဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နာနာသာ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် ပရေင်ယဲ ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ်ဉာဏ်ရ။ 
နဲကဲတအ်ဂှ် ပါ်လဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-
# '''စမ်ၜတ် ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု (Neuropsychological Testing):''' နဲကဲမစမ်ၜတ် ဉာဏ်၊ သမ္တီ၊ အစောံစရာဲ ဟီုအရေဝ်၊ ကေုာံ အစောံစရာဲ ချပ်ပိုန်။ (ဥပမာ - Wechsler Adult Intelligence Scale, Boston Naming Test).
# '''နဲကဲ ရုပ်သေက် (Neuroimaging):''' သွက်ဂွံညာတ်ကေတ် ဗီုရုပ်လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ကမၠောန်က္ဍဟ်-
#* [[MRI]] (Magnetic Resonance Imaging): ညာတ်လဒက်ပ္တန် က္ဍဟ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး။
#* [[fMRI]] (Functional MRI): လ္ၚတ် ဗီုဆီဇွောဝ် ပ္ဍဲက္ဍဟ် အခိင်မၞိဟ်တအ် ကၠောန်ကမၠောန်မွဲမွဲ။
#* [[PET scan]] (Positron Emission Tomography): လ္ၚတ် ကမၠောန်ဓါတု ပ္ဍဲက္ဍဟ်။
# '''စမ်ၜတ် ကမၠောန်လလဳ (Electrophysiology):''' ဥပမာ [[EEG]] (Electroencephalography) မလ္ၚတ် ဓါတ်လလဳ က္ဍဟ် သွက်ဂွံတီ အကာဲအရာယဲ ဗီုကဵု ယဲမုဟ် (Epilepsy)။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lezak |first=M. D. |last2=Howieson |first2=D. B. |last3=Bigler |first3=E. D. |year=2012 |title=Neuropsychological Assessment |edition=5th |publisher=Oxford University Press |location=New York}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ လပါ်တၞဟ်ဟ် ပ္ဍဲ ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု (Sub-disciplines) ==
ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီုဝွံ လှဲလးလောန်တုဲ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍလပါ်နာနာသာ် မပ္တံကဵု-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြင် လပါ်တၞဟ်ဟ် ပ္ဍဲ ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု
|-
! လပါ် (Sub-discipline) !! အဓိက လ္ၚတ် (Primary Focus) !! ဗွိုင် မစကာ (Application)
|-
| '''ကလိန်နေတ်''' (Clinical Neuropsychology) || လ္ၚတ် ကေုာံ လွဳလွတ် ညးမနွံယဲ က္ဍဟ်လီုလာ် || ရုင်ဂဥုဲ ကေုာံ ကလိန်နေတ်
|-
| '''လညာတ်ဉာဏ်''' (Cognitive Neuropsychology) || လ္ၚတ် သၞောတ်ကမၠောန် စိုတ် ကေုာံ က္ဍဟ် || ဌာန်သုတေသန ကေုာံ တက္ကသိုလ်
|-
| '''စမ်ၜတ်/သိပ္ပံ''' (Experimental Neuropsychology) || စမ်ၜတ် လ္ၚတ် က္ဍဟ် တိရစ္ဆာန် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် ဟွံမွဲကဵုယဲ || စမ်ၜတ် ပ္ဍဲ လာပ် (Lab) သုတေသန
|-
| '''ကောန်ၚာ်''' (Pediatric Neuropsychology) || လ္ၚတ် ဇၞော်မောဝ် က္ဍဟ် ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲ ကောန်ၚာ် || ဘာ ကေုာံ ရုင်ဂဥုဲကောန်ၚာ်
|}

== ၅။ ယဲ ကေုာံ ပြသၞာ သၞောတ်အာရီု (Disorders and Lesions) ==
ပ္ဍဲဘာသာရပ်ဝွံ ယဲ ကေုာံ အကာဲအရာ က္ဍဟ်လီုလာ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာအဓိက သွက်ဂွံလ္ၚတ်ရ။ ပြသၞာ မလေပ်ကတဵုဒှ်စဂၠိုင်တအ်ဂှ်-
* '''ယဲ ဝိုတ်သမ္တီ (Alzheimer's Disease &amp; Dementia):''' သဲလ်က္ဍဟ် လီုလာ်တုဲ ပရေင်သမ္တီ ကေုာံ ပရေင်ချပ်ပိုန် ဍိုန်လျစှေ်အာ လၟိုန်။
* '''က္ဍဟ်ဇီုကပိုက် (Traumatic Brain Injury - TBI):''' က္ဍဟ်ဒးဒုင်ဘဲ ဟိုတ်နူ ရထာဇီု ဟွံသေင်မ္ဂး ဒတုံစှေ်။ ဍေဟ်ပကဵု ညံင်စရိုတ် ကေုာံ ဉာဏ် ဂွံပြံင်လှာဲ။
* '''ဆီက္ဍဟ်ကၟိုဟ်/က္ဍဟ်ဆီဒိုဟ် (Stroke):''' ဆီ ဟွံစိုပ်က္ဍဟ်တုဲ ဒေသက္ဍဟ် လီုလာ်အာ။ မလေပ်ပကဵု ညံင်ဂွံ ဟီုအရေဝ်ဟွံကၠး ဟွံသေင်မ္ဂး လေင်အာ လပါ်ကာယ။
* '''ယဲ ပါကိန်သေန် (Parkinson's Disease):''' ယဲမဆေင်ကဵု ဒေသက္ဍဟ် မပ္တိတ်ဓါတ် ဒိုဝ်ပါမေန် (Dopamine) လီုလာ်တုဲ ချဳဒရာင် ကာယဇတဝ်။

== ၆။ ကမၠောန်လွဳလွတ် ကေုာံ ကလေင်ဒက်ပ္တန် (Rehabilitation and Treatment) ==
ကြဴနူ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တီအကာဲအရာယဲတုဲ အ္စာပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီုတအ် ဖန်ဇန် ကမၠောန် ကလေင်ဒက်ပ္တန်ဉာဏ် (Cognitive Rehabilitation) ရ။
* '''ကလေင်ဗ္တောန် (Retraining):''' သွက်မၞိဟ် သမ္တီလီုအာတအ် ဂွံကလေင်ကတ်လ္ၚတ် နဲကဲသမ္တီတၟိ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ စရိုတ် (Behavioral Modification):''' ဖန်ဇန် ညံင်စရိုတ်မၞိဟ်ယဲ ဂွံကိတ်ညဳ ကုပွဳပွူ မွဲဝါပၠန်။
* '''စကာ အရေဝ်အထံက်အပင် (Compensatory strategies):''' သွက်ညးမဟီုအရေဝ် ဟွံဂွံတအ် စကာ ရုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး စက်ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံဆက်စၠောအ်။

က္ဍဟ်မၞိဟ်ဝွံ နွံကဵု အစောံစရာဲ ''Neuroplasticity'' (အစောံ မပြံင်လှာဲ ဒက်ပ္တန်တၟိ) တုဲ ကလေင်လွဳလွတ်မ္ဂး ကလာပ်ရုပ်က္ဍဟ်တၟိတအ် ဆက်စပ်ကၠုင်ပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Mateer |first=C. A. |year=1999 |title=Executive function and cognitive rehabilitation |journal=Brain and Cognition |volume=41 |issue=1 |pages=150-176}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ဆက်စပ် ကုဘာသာရပ်တၞဟ် (Interdisciplinary Approaches) ==
ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီုဝွံ ကၠောန်ကမၠောန် ပံင်သၟဟ် ကုဘာသာရပ်တၞဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* [[စိတ္တဗေဒ]] (Psychiatry) ဝွံ လွဳလွတ် ယဲစိုတ် နကဵုဂဥုဲတုဲ၊ ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီုဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဟိုတ်ဍေဟ် နူလဒက်ပ္တန်က္ဍဟ်ရ။
* [[ဘာသာဗေဒ]] (Linguistics) ဂှ် ပံင်သၟဟ်တုဲ လ္ၚတ် ပရူ Neurolinguistics မဒှ်ပွမလ္ၚတ် ဗီုက္ဍဟ် ဖန်ဗဒှ် အရေဝ်ဘာသာ။
* [[ကောန်ပျူတာ သိပ္ပံ]] (Computer Science) ဂှ် ပံင်သၟဟ်တုဲ ဇၞော်မောဝ် ကမၠောန် Artificial Neural Networks (ANNs) မဒှ်သၞောတ် AI မချပ်ဗီုက္ဍဟ်မၞိဟ်။

== ၈။ ကိစ္စ ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု ပ္ဍဲခေတ်တၟိ (Modern Applications and Technology) ==
ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ်ဝွံ နဲကဲ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital technology) တအ် လုပ်ပါကၠုင် ပ္ဍဲ ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ 
* '''Virtual Reality (VR):''' စကာ သၞောတ် VR တုဲ စမ်ၜတ် လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ စရိုတ် မၞိဟ် ပ္ဍဲအကာဲအရာ မတုပ်ကဵု မ္ၚး။ ဍေဟ်ရီုဗင် ပ္ဍဲကမၠောန် ကလေင်လွဳလွတ် ဗွဲမဇၞော်ရ။
* '''Tele-neuropsychology:''' ဟိုတ်နူ ယဲကဝ်ဝေဒ်-၁၉ တုဲ အ္စာတအ် စမ်ၜတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ယဲက္ဍဟ် နကဵု သၞောတ်အန်လာင် (Online) မွဲကဆံင်။
* '''Brain-Computer Interfaces (BCI):''' ပရေင်ဆက်စၠောအ် အကြာ က္ဍဟ် ကေုာံ စက်။ မၞိဟ် မချဳကာယဟွံဂွံတအ် စကာ အသိင်ချပ်က္ဍဟ်တုဲ ပံက်စက်ကောန်ပျူတာ ဟွံသေင်မ္ဂး ထိင်ဒဝ် ကောန်စက် (Robot) ဂွံကၠုင်ရ။

== ၉။ ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ ပြသၞာ (Ethics and Challenges) ==
ပွမလ္ၚတ် က္ဍဟ် ကေုာံ စိုတ်မၞိဟ်ဝွံ ဒးဆောမ်မုက် ကုပြသၞာ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethical issues) နာနာသာ်ရ-
* '''ပရေင်ပၞုက်ဓလုက် (Privacy):''' လိက်စမ်ၜတ် က္ဍဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်တုဲ သ္ဒးမင်မွဲလဝ် ဗွဲမခိုင်ကၠိုက်ရ။
* '''ပွမစကာ နဲကဲစမ်ၜတ်:''' စမ်ၜတ် ပ္ဍဲ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ မၞိဟ်တအ်ဂှ် သ္ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ်သုတေသန ဗွဲမတေင်ကြပ်။
* '''ပွမဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဂဗုတ်သၞောဝ် (Forensic Neuropsychology):''' ပ္ဍဲရုင်သၞောဝ်ဂှ် အ္စာသၞောတ်အာရီုတအ် ဒးကဵု သက်သဳ ဒဒှ်ရ ညးမရာဇာဝတ်တအ်ဂှ် နွံကဵု ပြသၞာက္ဍဟ် ဟွံမွဲဟာ မဒှ်အရာ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် အောန်ကၠုင်ရ။

== ၁၀။ နိဂီု (Conclusion) ==
ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု ဝွံ ဒှ်တိုင်ခဳ သွက်ဂွံဆက်စၠောအ် အကြာ သိပ္ပံက္ဍဟ် မဒှ်ရုပ်သာ် ကေုာံ စိုတ်စရိုတ် မဒှ်နာမ်သာ်ရ။ လ္ၚတ်ဘာသာရပ်ဝွံမ္ဂး ပိုဲတအ် ကၠိုဟ်ကၠုင် ဗီုလဵု မၞိဟ်တအ် ချပ်၊ မိင်၊ သမ္တီ ကေုာံ ဒုင်စသိုင်တအ်ရ။ တ္ၚဲဏအ် ဘာသာရပ်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ လွဳလွတ်ယဲသၟး၊ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်ပညာ၊ ပရေင်စက် AI၊ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ကဆံင်ဘဝ မၞိဟ်တအ် အလုံမွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Banich |first=M. T. |last2=Compton |first2=R. J. |year=2018 |title=Cognitive Neuroscience |url=https://archive.org/details/cognitiveneurosc0000mari_h1c2 |edition=4th |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = Psychology
|title = [[ပညာစိုတ်]] (Psychology)
|state = uncollapsed
|listclass = hlist
|group1 = ကဏ္ဍ အဓိက
|list1 =
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]]
* [[ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု]]
* [[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]
* [[ပညာစိုတ် ယဲ]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ]]

|group2 = သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ နဲကဲ
|list2 =
* [[စမ်ၜတ် ပညာစိုတ်]]
* [[သုတေသန ပညာစိုတ်]]
* [[ပညာစိုတ် စမ်ၜတ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု}}
[[Category:ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံ သၞောတ်အာရီု]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>j0vdfc092xx3rmck3vvqs0sr06dmz3c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12474</id>
    <revision>
      <id>60413</id>
      <parentid>60153</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:48:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14541" sha1="2t4xqu0r00dtvnqpvxa54ropz9iawbd" xml:space="preserve">{{Infobox academic field
| name = ပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်
| native_name = Political Psychology
| image = Vote_icon.svg
| image_size = 150px
| caption = လက္ချဏ် သွက် ပွမဖျေဟ်မာဲ မဒှ်အရာအဓိက ပ္ဍဲပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်
| discipline = [[ပညာစိုတ်]], [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
| sub-disciplines = စိုတ်ဓါတ် ဂကောံ, ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ပွမမာဲ, ပရေင်ဍုင်ကွာန် အကြာဂၠးတိ
| notable_ideas = [[စရိုတ်အဝဵုတၠ]], [[ပွမချပ်ဂကောံ]] (Groupthink)
| notable_people = [[ဟာရဝ် လာသ်ဝေလ်]] (Harold Lasswell), [[တိအောဒေါ အဒေါနော]] (Theodor Adorno)
}}

'''ပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်''' ({{lang-en|Political psychology}}) ဝွံ ဒှ်ဘာသာရပ် သုတေသန မပံင်နှဴလဝ် အကြာ [[ပညာစိုတ်]] ကေုာံ [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] သွက်ဂွံလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရေင်ချပ်ပိုန်၊ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ စရိုတ်အကာဲအရာ မၞိဟ်တအ် ပ္ဍဲကဵု ဗွိုင်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jost |first=J. T. |last2=Sidanius |first2=J. |year=2004 |title=Political Psychology: Key Readings |publisher=Psychology Press |isbn=978-1841690708}}&lt;/ref&gt; ဘာသာရပ်ဝွံ ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရူဟိုတ် ကေုာံ ဖိုလ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲပရေင်ဍုင်ကွာန် နကဵု နဲကဲသဇိုင် ပညာစိုတ် ကေုာံ နဲကဲပရေင်မၞိဟ်ရ။

လ္ၚတ်ပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုပရေင်လညာတ် နူကဵု မနုဿဗေဒ၊ လူမှုဗေဒ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ်ဂမၠိုင်ရ။ အရာအဓိက ဍေဟ်လ္ၚတ်ဂှ် မပ္တံကဵု ဗီုလဵု ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံစုတ်မာဲ၊ ဗီုလဵု က္ဍိုပ်သကိုပ်တအ် ရုဲစှ် သ္ဂုတ်သွာတ်၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ပူဂိုလ်မွဲမွဲ သ္ပဓဝိင် လတူ ဂကောံမၞိဟ်ရ။

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
ပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ် အေဒဳ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။ တၠပညာ ဂကူအမေရိကာန် [[ဟာရဝ် လာသ်ဝေလ်]] (Harold Lasswell) ဝွံ ဒှ်မၞိဟ် အဓိက မဖျေဟ်လဝ် ရိုဟ်ကၞက် ဘာသာရပ်ဝွံရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lasswell |first=H. D. |year=1930 |title=Psychopathology and Politics |url=https://archive.org/details/psychopathologyp0000haro_z7o9 |publisher=University of Chicago Press}}&lt;/ref&gt; ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယတုဲ၊ တၠပညာတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ကၠုင် ပရူ &quot;စရိုတ်အဝဵုတၠ&quot; (Authoritarian personality) သွက်ဂွံ သှ်ထ္ၜး ဟိုတ် ဖေတ်သေတ် (Fascism) ကေုာံ နာဇြဳ (Nazism) မဂွံဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲယူရောပ်ရ။

== ပူဂိုလ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အခိုက်အလိုက်ပူဂိုလ် (Personality) ကေုာံ လညာတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။ မၞိဟ်မၞုံကဵု အခိုက်အလိုက် စိုတ်မပံက်လး (Openness to experience) ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒိက်စှ်ေလပါ် လညာတ်သၠးပွး (Liberalism) တုဲ၊ မၞိဟ်မၞုံကဵု အခိုက်အလိုက် မဒ္ဂေတ်မင်မွဲ (Conscientiousness) ဂှ် ဒိက်စှ်ေလပါ် လညာတ်မင်မွဲအခိုက်တြေံ (Conservatism) မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Caprara |first=G. V. |last2=Vecchione |first2=M. |year=2013 |title=Personality Approaches to Political Behavior |url=https://archive.org/details/sim_political-psychology_2013-02_34_1/page/23 |journal=Political Psychology |volume=34 |issue=1 |pages=23-42}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ပ္ဍဲ ပွမမာဲ ==
ပွမစုတ်မာဲ ကေုာံ ပွမရုဲစှ် မၞိဟ်စၞးဝွံ ဒှ်အရာ အဓိက ပ္ဍဲပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။ လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု ပရိုင်၊ မိဒဳယာ၊ ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ်မၞိဟ်တအ် ဓလီုပ္ဍိုက် လတူ အခေါင်ရုဲစှ်မာဲ။ နဲကဲ လညာတ်စိုတ်ဓါတ် (Cognitive heuristics) ဂှ် မၞိဟ်တအ် သုင်စောဲ သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပြဟ်ဟ် အခိင်မရုဲစှ်မာဲရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ အခိုက်အလိုက် ပွမမာဲ ကေုာံ ဟိုတ်ဂမၠိုင်
|-
! ကဏ္ဍ
! လက္ချဏ် အဓိက
! ဥပမာ
|-
| လညာတ်ဗော် (Party Identification)
| စောဲလာံ ကုဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မွဲမွဲ နူဍောတ်တ်
| စုတ်မာဲကဵု ဗော်မိမဇကု မထံက်ပင်လဝ်
|-
| ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Voting)
| ရံင်ကဵု အကာဲအရာ ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်
| ယဝ်သြန်တန်ဖျူစှ်ေ၊ ဒစဵုဒစး အလဵုအသဳ
|-
| လညာတ်က္ဍိုပ်သကိုပ် (Candidate Image)
| စိုတ်လုပ်စ လတူ ပူဂိုလ် က္ဍိုပ်သကိုပ်
| ရုဲစှ် မၞိဟ်မၞုံကဵု သတ္တိ ကေုာံ စရာဲ
|}

== အဆက်အစပ် မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ==
ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political socialization) ဝွံ ဒှ်လဒက်ပတိုန် လညာတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲပူဂိုလ်မွဲမွဲ နူအခိင်ကောန်ၚာ် စဵုကဵု ဇၞော်ဂေါဝ်ရ။ အရာမဓလီုပ္ဍိုက်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် မိမ၊ ဘာဗတောန်လိက်၊ ရဲသကအ်၊ ကေုာံ ပရေင်ပရိုင် (Media) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sears |first=D. O. |last2=Levy |first2=S. |year=2003 |title=Oxford Handbook of Political Psychology |chapter=Childhood and Adult Political Development |publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ဂကောံ ==
ပ္ဍဲပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂှ် ပွမချပ် နကဵုဂကောံ (Group dynamics) ဝွံ ဒှ်အရာ သမ္တီလောဲရ။ မၞိဟ်တအ် ပါ်အကြာ &quot;ဂကောံပိုယ်&quot; (In-group) ကေုာံ &quot;ဂကောံညးတၞဟ်&quot; (Out-group) တုဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပရေင်ပါ်ခြာ ကေုာံ လညာတ်ဝါဒဂကူ (Ethnocentrism) ရ။

== သ္ဂုတ်သွာတ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ==
က္ဍိုပ်သကိုပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ် ဒးဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် အတိုင် အကာဲအရာ မဟွံချိုတ်ပၠိုတ် ကေုာံ ပ္ဍဲအခိင် မၞုံကဵု ဓရောတ်ဆီ (Stress) ရ။ ပွမချပ်ဂကောံ (Groupthink) မဒှ်အခိုက် မၞိဟ်မွဲဂကောံ တုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် သီုဟွံချပ်ပါ်ပါဲ ဗွဲမစှ်ေကဵု သဘာဝဂှ် ပကဵု ညံင်သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗၠေတ်ယောင်မာန်ရ။ ဥပမာ သ္ဂုတ်သွာတ် ပၞာန်ဗဳယေတ်နာမ် ကေုာံ ပၞာန်အဳရက်ရ။

== ပရေင်ပရိုင် ကေုာံ ဝါဒ ==
ပ္ဍဲခေတ်တ္ၚဲဏအ် ပရေင်ပရိုင် (Mass media) ဝွံ ဓလီုပ္ဍိုက် လညာတ် ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ပွမတြးဝါဒ (Propaganda) ကေုာံ ပွမဖျေဟ်ဗီုပြင် (Framing) ဂှ် ဒှ်နဲကဲ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ် သုင်စောဲ သွက်ဂွံ ပလီုစိုတ် ညးဍုင်ကွာန်ရ။

== လညာတ်စိုတ်ဓါတ် အစောန်အစိုပ် ==
ပညာစိုတ် လ္ၚတ်ပရူ လညာတ်အစောန်အစိုပ် (Extremism) ကေုာံ ပွမကတဵုဒှ် ကတၠိုင်ကတဵု (Terrorism) ရ။ မၞိဟ်မလုပ်ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံ အစောန်အစိုပ်တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်စိုတ်ဓါတ် မဟွံမဲကဵု ဓဝ်စှ်ေစိုတ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ မိက်ဂွံဂွံ ဓဝ်ဂီုကၠီု နူကဵု ဂကောံအစောန်အစိုပ်ဂှ်ရ။

== ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ဂၠးတိ ==
ပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ် ကေုာံ စရိုတ် မၞိဟ် ပ္ဍဲပရေင်ဆက်စၠောအ် ဍုင်နာနာ (International relations) ရ။ ပရေင်ဟွံပတှ်ေရေင်သကအ် (Mistrust) ကေုာံ လညာတ်ဗၠေတ် လတူ ဍုင်သတြု (Enemy image) ဂှ် ပကဵု ညံင်ဂွံ ကတဵုဒှ် ပၞာန်မာန်ရ။

== နဲကဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ သုတေသန ==
ပ္ဍဲဘာသာရပ်ဝွံ သုင်စောဲ နဲကဲသုတေသန နာနာသာ် မပ္တံကဵု-
* ပွမသၟာန်သွဟ် (Surveys)
* ပွမစံင်ၜတ် (Experiments)
* ပွမလ္ၚတ် ဗီုပြင်စိုတ် (Psychobiography)
* ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ် (Content analysis)

နဲကဲတအ်ဝွံ ရီုဗင်ကဵု တၠပညာတအ် ညံင်ဂွံ ဂွံတင်ဂၞင် မစှ်ေကဵု သိပ္ပံ သွက်ဂွံ ရှင်းလင်း ထ္ၜး ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ。&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cottam |first=M. L. |last2=Dietz-Uhler |first2=B. |last3=Mastors |first3=E. |last4=Preston |first4=T. |year=2015 |title=Introduction to Political Psychology |publisher=Routledge |isbn=978-1138019720}}&lt;/ref&gt;

== ဆက်လ္ၚတ် ==
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
* [[စရိုတ်အဝဵုတၠ]]
* [[ပရေင်ချပ်ပိုန်]]

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
{{Reflist}}

{{Navbox
| name  = ပညာစိုတ်
| title = [[ပညာစိုတ်]]
| listclass = hlist
| group1 = ကဏ္ဍ သဇိုင်
| list1  =
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]
* [[ပညာစိုတ် ကလိန်နေတ်]]
* [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
| group2 = နဲကဲ သုတေသန
| list2  =
* [[ပွမစံင်ၜတ်]]
* [[ပွမသၟာန်သွဟ်]]
* [[စိတ္တဗေဒ]]
| group3 = မဆက်စပ်
| list3  =
* [[သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[လူမှုဗေဒ]]
* [[မနုဿဗေဒ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်}}
[[Category:ပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်|*]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>2t4xqu0r00dtvnqpvxa54ropz9iawbd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ် မဳဒဳယာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12482</id>
    <revision>
      <id>60444</id>
      <parentid>60168</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:26:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16225" sha1="6b8dx217028vlc1u5g7qv289jlx1buo" xml:space="preserve">{{Infobox academic field
| name = ပညာစိုတ် မဳဒဳယာ
| native_name = Media psychology
| image = File:Socialmedia-pm.png
| image_size = 250px
| caption = ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ မဳဒဳယာပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ အကာဲအရာစရိုတ်မၞိဟ်
| subdisciplines = [[ပညာစိုတ် ကလိန်နေတ်]]၊ [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]]
| parent = [[ပညာစိုတ်]]
| branches = [[ပညာစိုတ် အာရီု]]၊ [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]]
}}

'''ပညာစိုတ် မဳဒဳယာ''' ({{lang-en|Media psychology}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍမွဲ ပ္ဍဲ [[ပညာစိုတ်]] (Psychology) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အကာဲအရာစရိုတ်မၞိဟ် (human behavior)၊ အသိင်စိုတ် ကေုာံ [[မဳဒဳယာ]] (Media) ကေုာံ နဲကဲသိပ္ပံ (technology) ရ။ ဘာသာရပ်ဝွံ ဒှ်ဘာသာရပ် မပံင်နှဴလဝ် ပညာစိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Communication) တုဲ လ္ၚတ်ပရူ ဗီုလဵု မၞိဟ်တအ် ရပ်စပ်သုင်စောဲ၊ ခၞံဗဒှ် ကေုာံ ဒုင်စသိုင် ကုမဳဒဳယာ အလုံအဆက်အစပ် မပ္တံကဵု ရုပ်ဒမျိုင်၊ လိက်ပရိုင်၊ ဝှ်သဳလဳ၊ ကေုာံ မဳဒဳယာပရေင်မၞိဟ် (Social media) နာနာသာ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Giles |first=D. |title=Media psychology |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-0805840483}}&lt;/ref&gt;

== ဝၚ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
[[File:Marshall McLuhan - 1967.jpg|thumb|right|200px|မာရှယ် မက်လူးဟန် (Marshall McLuhan) မဒှ် တၠပညာ မလ္ၚတ်ပရူ ပရေင်ဆက်စပ် မဳဒဳယာ ကဵု မၞိဟ်]]
ပညာစိုတ် မဳဒဳယာဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲလဒေါဝ် အေဒဳ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ပ္ဍဲအခိင် ရေဒဳယော (Radio) ကေုာံ ရုပ်ဒမျိုင် (Television) တအ် စပြးဇးကၠုင် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ သၟာသုတေသနတအ် စလ္ၚတ်ကၠုင် ဗီုလဵု မဳဒဳယာတအ် ဓလီုပ္ဍိုက် ကဵုသတိ လ္တူကောန်ၚာ် ကေုာံ ပရေင်ချပ်ပိုန် မၞိဟ်ဇၞော်တအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၀ ဂမၠိုင် ဂကောံပညာစိုတ် အမေရိကာန် (American Psychological Association - APA) ဒက်ပ္တန် Division 46 မဒှ် ဂကောံပညာစိုတ် မဳဒဳယာ (Society for Media Psychology and Technology) သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်လ္ၚတ်ဝွံ နကဵုနဲကဲသိပ္ပံ (Scientific method) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ。&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Rutledge |first=P. B. |year=2013 |title=Arguing for a distinct field of media psychology |journal=Oxford Handbook of Media Psychology |pages=43-58}}&lt;/ref&gt;

== သီအိုရဳ အဓိကဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲပညာစိုတ် မဳဒဳယာဝွံ သီအိုရဳ အဓိက နွံဗွဲမဂၠိုင် မလ္ၚတ်ပရူ စိုတ် ကေုာံ မဳဒဳယာရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သီအိုရဳ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ပညာစိုတ် မဳဒဳယာ
! ယၟု သီအိုရဳ !! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် !! အဓိက သၟာသုတေသန
|-
| '''သီအိုရဳ စကာ ကေုာံ ရေင်တၠုင် (Uses and Gratifications Theory)''' || မၞိဟ်တအ် ရုဲစှ် မဳဒဳယာ ဗွဲတၟေင် သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ပၟိက်ဆန္ဒဇကု မပ္တံကဵု ပရေင်ဟီုဇီု ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဟလိုင်စိုတ်။ || Elihu Katz, Jay Blumler
|-
| '''သီအိုရဳ ဓလီုပ္ဍိုက် (Cultivation Theory)''' || ပွမဗဵု ရုပ်ဒမျိုင် လလအ်လ အခိင်ဂၠိုင်မ္ဂး ကဵုသမ္တီ လညာတ်ပရူဂၠးတိ ပြံင်လှာဲအာ ဗီုအကာဲအရာ ပ္ဍဲရုပ်ဒမျိုင်။ || George Gerbner
|-
| '''သီအိုရဳ ကတ်လ္ၚတ် ပရေင်မၞိဟ် (Social Learning Theory)''' || မၞိဟ်တအ် (ဗွဲတၟေင် ကောန်ၚာ်) ကတ်လ္ၚတ် အကာဲအရာစရိုတ် နူပွမညာတ် ဗဵု ပ္ဍဲမဳဒဳယာ (ဥပမာ - ပရေင်ပကီုပရာပ်)။ || Albert Bandura
|}

== နဲကဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ သုတေသန ==
နဲကဲသုတေသန ပ္ဍဲဘာသာရပ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လ္တူနဲကဲ သုတေသန အရေဝ်လၟိဟ် (Quantitative) ကေုာံ သုတေသန အရည်အသွေး (Qualitative) တအ်ရ။ ပါလုပ် အဓိက-
# '''ပွမစမ်ၜတ်စိုတ် (Psychological Experiments):''' လ္ၚတ် ရုပ်ခန္ဓ ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲအခိင် သုင်စောဲ မဳဒဳယာ (ဥပမာ - တက်စၟတ် သမ္တီဂြိုဟ် fMRI)။
# '''သၟာန်သွဟ် (Surveys):''' ပကောံပကေဝ် တင်ဂၞင် နူမၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ တီ လညာတ် ကေုာံ အခိုက်သုင်စောဲ။
# '''သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကြောင်းအရာ (Content Analysis):''' လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက်ပရိုင်၊ ဝှ်သဳလဳ ကေုာံ ပရူပရာဂမၠိုင် ပ္ဍဲမဳဒဳယာ။

== ပရေင်ဆက်စပ် ကုပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ==
မဳဒဳယာဝွံ နွံကဵု ဒြဟတ် မပြံင်လှာဲမာန် ယေန်သၞာင် ကေုာံ လညာတ် ပရေင်မၞိဟ် (Social cognition) ရ။ ပညာစိုတ် မဳဒဳယာ လ္ၚတ်ဗီုလဵု ရုပ်ဒမျိုင်၊ ပရိုင် ကေုာံ ဝတ္ထုတအ် ကၠောန်ဗဒှ် [[ခါန်ကၞာ ပရေင်မၞိဟ်]] (Social norms) တုဲ၊ ဗီုလဵု ဂကောံမၞိဟ်တအ် ဓလီုပ္ဍိုက် ကဵုသမ္တီ ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ညးတၞဟ်ရ။ လညာတ်စိုတ် ပရေင်မၞိဟ် (Sociocultural perspective) ဝွံ အဓိက ပ္ဍဲအရာမလ္ၚတ် ဂကောံမၞိဟ် မတၞဟ်ခြာ (Multicultural studies) ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Nabi |first=R. L. |last2=Oliver |first2=M. B. |title=The SAGE handbook of media processes and effects |publisher=SAGE Publications |year=2009 |isbn=978-1412959964}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ပကီုပရာပ် ပ္ဍဲမဳဒဳယာ ==
အရာမွဲ မဒှ်သမာန် ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲပညာစိုတ် မဳဒဳယာ ဂှ် ပရေင်ပကီုပရာပ် (Media violence) ပ္ဍဲရုပ်ဒမျိုင်၊ ဝှ်သဳလဳ (Video games) တအ်ရ。 အတိုင်သုတေသန ဗွဲမဂၠိုင် မထ္ၜးလဝ်မ္ဂး၊ ပွမဗဵု ပရေင်ပကီုပရာပ် ဂၠိုင်လောန်မ္ဂး ကဵုသတိ ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Desensitization) ယအ်စှ်ေအာ ကေုာံ ကတဵုဗဒှ် စရိုတ် ပကီုပရာပ် ပ္ဍဲကောန်ၚာ် ကေုာံ သၟတ်တအ်ရ။ ဆဂး တၠပညာလ္ၚဵုတအ် ဟီုဂးလဝ်၊ မဳဒဳယာ သၟး ဟွံဒှ် ဟိုတ်အဓိက တုဲ၊ ပွဳပွူ ကေုာံ အကာဲအရာ သ္ၚိကၟိန် ဒှ် ဟိုတ်အဓိကရ။

== မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ လညာတ်စိုတ် ==
[[File:Social media marketing concept.jpg|thumb|left|250px|မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် မပြံင်လှာဲ နဲကဲမၞိဟ်တအ် ဆက်စၠောအ်]]
မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (Social Media) ဗီုကဵု [[ဖုက်ဗောက်]] (Facebook)၊ [[အေန်သတာဂရာမ်]] (Instagram) ကေုာံ [[တိက်တော့]] (TikTok) တအ် ပြံင်လှာဲလဝ် နဲကဲမၞိဟ်တအ် ဆက်စၠောအ် (Human interaction) ရ။ ပညာစိုတ် လ္ၚတ် ပရူ-
* '''ပရေင်ဖေက် ကျအာ (FOMO - Fear of Missing Out):''' စိုတ်မဖေက် ဟွံဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမွဲမွဲ။
* '''ပရေင်စၟိန်ပြိုင် ပရေင်မၞိဟ် (Social Comparison):''' ပွမၜတ်ကၞာတ် ဘဝဇကု ကဵု ညးတၞဟ် ပ္ဍဲအန်လာင် (Online) မကဵုသတိ လ္တူ ပရေင်အီစိုတ် (Depression) ကေုာံ ယဲစိုတ်ဓါတ်စောမ် (Anxiety)။
* '''ပရေင်ဆက်စၠောအ် အန်လာင် (Online Relationships):''' ပွမဒက်ပ္တန် မိဿဟာယ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ပ္ဍဲဂၠးတိဝှ် (Virtual world)။

== သက်သဳသာဓက ပ္ဍဲကောန်ၚာ် ကေုာံ သၟတ်ဂမၠိုင် ==
ကောန်ၚာ် ကေုာံ သၟတ်တအ် ဒှ်ဂကောံ မသုင်စောဲ မဳဒဳယာ ဂၠိုင်အိုတ်ရ။ ပညာစိုတ် မဳဒဳယာ ဇၞော်မောဝ် (Developmental media psychology) လ္ၚတ် ဗီုလဵု မျက်နှာပြင် (Screens) တအ် ဓလီုပ္ဍိုက် ကဵုသတိ လ္တူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် က္ဍဟ် (Brain development)၊ လညာတ်ဉာဏ် (Cognitive development) ကေုာံ ပရေင်တၠုင်စိုတ် (Emotional regulation) ရ။ သုတေသနတအ် ကဵုသမ္တီ လ္တူ အခိင်သုင်စောဲ မျက်နှာပြင် (Screen time) ဗွဲမသၟဟ်အစောမ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ခန္ဓ ကေုာံ စိုတ် ညဳသာရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Strasburger |first=V. C. |last2=Wilson |first2=B. J. |last3=Jordan |first3=A. B. |year=2013 |title=Children, adolescents, and the media |url=https://archive.org/details/childrenadolesce0000stra_f7o5 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1412999267}}&lt;/ref&gt;

== ပညာစိုတ် မဳဒဳယာ လပါ်ခိုဟ် ==
ဟွံသေင် သၟးလပါ်ပရေအ်၊ ပညာစိုတ် မဳဒဳယာ (Positive Media Psychology) လ္ၚတ် ပရူ ဗီုလဵု မဳဒဳယာတအ် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ခိုဟ် (Well-being)၊ ပရေင်အီစိုတ် ခိုဟ် ကေုာံ ဂုဏ်ဖိုလ် သွက်မၞိဟ်တအ်ရ။ မဳဒဳယာ ဗီုကဵု ဝှ်သဳလဳ ပရေင်ပညာ (Educational video games)၊ ရုပ်ဒမျိုင် မကဵုဇြဟတ်စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ကလင် ဒွက် (Music therapy) တအ်ဝွံ ကဵုဖိုလ်ခိုဟ် လ္တူ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လညာတ်ဉာဏ်ရ。&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Vorderer |first=P. |last2=Klimmt |first2=C. |last3=Ritterfeld |first3=U. |year=2004 |title=Enjoyment: At the heart of media entertainment |url=https://archive.org/details/sim_communication-theory_2004-09_14_4/page/388 |journal=Communication Theory |volume=14 |issue=4 |pages=388-408}}&lt;/ref&gt;

== အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်ဝွံ၊ နဲကဲသိပ္ပံ မပ္တံကဵု [[ကෘတ္တိမ ဉာဏ်ပညာ]] (Artificial Intelligence - AI) ကေုာံ ဝှ်သဳလဳ ရုပ်ဇေတ် (Virtual Reality - VR) တအ် ပြံင်လှာဲကၠုင် ဗီုလဵု မၞိဟ်တအ် ဒုင်စသိုင် မဳဒဳယာရ။ ပညာစိုတ် မဳဒဳယာ အနာဂတ် ဂှ် ဒးလ္ၚတ် ဗီုလဵု မၞိဟ်တအ် ဆက်စၠောအ် ကု AI, စက်ရုပ် (Robots) ကေုာံ ပရေင်ကဵုသတိ ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ဂၠးတိ (Global culture) တအ်ရ။

== ရံင်အာ လပါ်တၞဟ် ==
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]] (Social psychology)
* [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]] (Cognitive psychology)
* [[မဳဒဳယာ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ်]] (Media and Communication)
* [[ကဵုသတိ ပရေင်ပညာ မဳဒဳယာ]] (Media literacy)

== နိဿဲ ==
{{reflist}}

{{Navbox
| name = ပညာစိုတ်
| title = [[ပညာစိုတ်]]
| state = uncollapsed
| listclass = hlist

| group1 = ကဏ္ဍ အဓိက
| list1 = 
* [[ပညာစိုတ် ကလိန်နေတ်|ကလိန်နေတ်]]
* [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်|လညာတ်ဉာဏ်]]
* [[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်|ဇၞော်မောဝ်]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်|ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[ပညာစိုတ် မဳဒဳယာ|မဳဒဳယာ]]

| group2 = နဲကဲသုတေသန
| list2 = 
* [[နဲကဲစမ်ၜတ် ပညာစိုတ်|စမ်ၜတ်]]
* [[အရေဝ်လၟိဟ် ပညာစိုတ်|အရေဝ်လၟိဟ်]]
* [[အရည်အသွေး ပညာစိုတ်|အရည်အသွေး]]

| group3 = မဆက်စပ်
| list3 = 
* [[သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]
* [[မနုဿဗေဒ]]
* [[လူမှုဗေဒ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် မဳဒဳယာ}}
[[Category:ပညာစိုတ် မဳဒဳယာ]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:မဳဒဳယာ]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>6b8dx217028vlc1u5g7qv289jlx1buo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12484</id>
    <revision>
      <id>60353</id>
      <parentid>58756</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:04:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14234" sha1="myn9q1y34w00h1frq01qpnshh1cojyo" xml:space="preserve">{{Infobox discipline
| name = ပညာစိုတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ
| image = Cockpit of an aircraft.jpg
| caption = ခဒမ်စက်က္ၜင်ကျာ မဒှ်ဒၞာဲသဇိုင် သွက်ဂွံလ္ၚတ် ပညာစိုတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ
| subdisciplines = [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]] (Cognitive psychology), ပညာပရေင်ဖန်ဇန်မၞိဟ် (Human factors)
| fields = [[ပညာစိုတ်]], [[အေန်ဂျေန်နဳယာ]]
| origin = ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယ (World War II)
}}

'''ပညာစိုတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ''' ({{lang-en|Engineering psychology}}) ဝွံ ဒှ်လပါ်ဘာသာရပ် [[ပညာစိုတ်]] သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ သုတေသန မဆေင်စပ် ကုအဆက်အစပ် အကြာ မၞိဟ် ကေုာံ စက်ယန္တရားဂမၠိုင်ရ။ နကဵု သဘဴဓဝ်မ္ဂး သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပ္တိုန် အသိင်စွမ်းရည်မၞိဟ်၊ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်စက်ယန္တယာမဍိုက်ပေင် ကုဂီုကၠီု ကေုာံ လွပ်မလောဲသွာတအ်ဂှ် တၠပညာတအ် လ္ၚတ်ကၠောန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်ဝွံ ဍေဟ်ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဘာသာရပ် [[ပညာပရေင်ဖန်ဇန်မၞိဟ်]] (Ergonomics/Human factors) ဗွဲမဇြိုဟ်နက်တုဲ လ္ၚတ်ပရူ နဲကဲမၞိဟ်တအ် မစကာ ကပေါတ်ကိရိယာတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wickens |first=C. D. |title=Engineering Psychology and Human Performance |url=https://archive.org/details/engineeringpsych0000wick |year=1999 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0321047113}}&lt;/ref&gt;

== တမ်မူလ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ==
ပညာစိုတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မစွံအာရီု လပါ်ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ အစောံစရာဲ လညာတ်ဉာဏ် (Cognitive abilities) ပ္ဍဲကာလမၞိဟ်တအ် ကၠောန်ကမၠောန် ကုစက်ယန္တရားဂမၠိုင်ရ။ အဓိက တင်ရန်တၟအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လိင်ပရေင်ဗၠေတ်ယောင် (Human error) ကေုာံ သွက်ဂွံ သၠုင်ပ္တိုန် အစောံစရာဲ ကမၠောန် (Performance) ရ။ သၞောတ်ဝွံ ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ပသောင်ပြသၞာ အကြာမၞိဟ် ကဵု စက် တုဲ ဖန်ဇန်လဝ် ဗီုပြင်စက် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကုအခိုက်အလိုက်မၞိဟ်တအ်ရ။

== ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ဝင် ပညာစိုတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဂှ် စကၠုင် နူအခိင် ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် က္ၜင်ကျာပၞာန်ဂမၠိုင် လီုလာ် ဒတုံစှ်ေ ဟိုတ်နူကဵု ညးမတတ်စက် (Pilot) တအ် ဍဵုခလုတ်ဗၠေတ်အာရ။ တၠပညာစိုတ် အမေရိကာန် [[Alphonse Chapanis]] ကေုာံ [[Paul Fitts]] တအ် လ္ၚတ်ရံင် ပြသၞာဏအ်တုဲ ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ဟိုတ်နူ ဗီုပြင်ခလုတ်စက် (Control design) ဟွံကိတ်ညဳ ကုသဘာဝမၞိဟ်တုဲ အရာမဗၠေတ်ယောင်တအ် က္တဵုဒှ်ကၠုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Chapanis |first=A. |year=1965 |title=Man-machine engineering |url=https://archive.org/details/manmachineengine0000chap |journal=Wadsworth Publishing}}&lt;/ref&gt; နူဂှ် စတုဲ ဘာသာရပ်ဝွံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== အဆက်အစပ် ကုပညာစက်ယန္တယာ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ (Engineering) ကဵု ပညာစိုတ် (Psychology) ဝွံ ပံင်သၟဟ်တုဲ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်စက် (Machinery System) မခိုဟ်အိုတ်ရ။ ဥပမာ- ကွဳစက် (Car) မွဲမ္ဂး ဒၞာဲမစွံ စက်ပၠဒပ် (Steering wheel)၊ ဒၞာဲမစွံ ဒ္ၚောဝ် (Mirror) ကေုာံ ခလုတ်နာနာတအ်ဂှ် ဒးဖန်ဇန်လဝ် ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုပရေင်ညာတ် (Vision) ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရာင် (Movement) မၞိဟ်တအ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြင် ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ဘာသာရပ်ဂမၠိုင်
|-
! ဘာသာရပ် !! တင်အဓိက မစွံအာရီု !! ရန်တၟအ်
|-
| ပညာစိုတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ || လညာတ်ဉာဏ်၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ်၊ အစောံစရာဲမၞိဟ် || ညံင်စက် ဂွံကိတ်ညဳ ကုစိုတ်မၞိဟ်
|-
| ပညာပရေင်ဖန်ဇန်မၞိဟ် (Ergonomics) || ခန္ဓကာယ၊ ဒြဟတ်၊ ပရေင်ချဳဒရာင် || ညံင်စက် ဂွံကိတ်ညဳ ကုကာယမၞိဟ်
|-
| အေန်ဂျေန်နဳယာ သၞောတ် (Systems Engineering) || ပရေင်ခိုင်ကၠိုက်၊ ပရေင်စက်ယန္တယာ|| ညံင်စက် ဂွံကၠောန်ကမၠောန် ချိုတ်ပၠိုတ်
|}

== ပရေင်သုတေသန ကေုာံ နဲကဲလ္ၚတ် ==
တၠပညာစိုတ် အေန်ဂျေန်နဳယာတအ် စကာ နဲကဲသိပ္ပံ (Scientific methods) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် စရိုတ်မၞိဟ်ရ။ နဲကဲတအ်ဂှ်-
* '''သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကမၠောန် (Task Analysis):''' လ္ၚတ် ဗီုပြင်မၞိဟ်တအ် မကၠောန်ကမၠောန် မွဲကဆံင်တုဲ မွဲကဆံင်။
* '''စမ်ၜတ် ပရေင်စိုတ် (Psychological Testing):''' စမ်ၜတ် အသိင်လညာတ် ကေုာံ ပရေင်စွံအာရီု (Attention span)။
* '''ပရေင်စမ်ၜတ် ပ္ဍဲခဒမ် (Laboratory Experiments):''' စမ်ၜတ် ကပေါတ်တၟိ ပ္ဍဲခဒမ်သုတေသန ကၠာဟွံပ္တိတ် ဇွောအ်မ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/engineering |title=Engineering Psychology |publisher=American Psychological Association (APA) |access-date=2026-10-15}}&lt;/ref&gt;

== သၞောတ်ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ==
ပ္ဍဲခေတ် အာဲတဳ (IT) ဝွံ၊ ပညာစိုတ် အေန်ဂျေန်နဳယာဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု [[ပရေင်ဆက်စၠောအ် မၞိဟ်-ကောန်ပျူတာ]] (Human-Computer Interaction - HCI) ရ။ ဗီုပြင် လိက် (Font size)၊ ကၠောအ်အာရီု အရံင် (Color contrast)၊ ကေုာံ ဗီုပြင် သၞောတ်လွပ် (User Interface - UI) ပ္ဍဲကဵု သမာတ်ဖုင် (Smartphone) တအ်ဂှ် ဒးဒုင်သဇိုင် ကုပညာစိုတ် ဖအိုတ်ရ။ 

== လပါ်ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဂီုကၠီု ==
ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲဂမၠိုင် လွပ်ကပေါတ်စက် မပ္တံကဵု စက် X-ray၊ စက်ၜတ်ဆီ တအ်ဂှ် ယဝ်ရ အစာဂဥုဲ ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်လွဳယဲတအ် ဍဵုခလုတ်ဗၠေတ်မ္ဂး အန္တရာယ် က္တဵုဒှ်မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပညာစိုတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဝွံ ဖန်ဇန်ကဵု ညံင်ခလုတ်တအ် ဂွံညာတ်ကၠး၊ ဂွံကၠိုဟ်လောဲ၊ ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် လိင်ပရေင်ဗၠေတ်ယောင် (Medical error reduction) ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Vicente |first=K. J. |year=2004 |title=The Human Factor: Revolutionizing the Way People Live with Technology |url=https://archive.org/details/humanfactorrevol00vice |journal=Routledge}}&lt;/ref&gt;

== အဆက်အစပ် ကုဘာသာရပ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ဘာသာရပ်ဝွံ ဍေဟ်ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု-
# '''[[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]] (Cognitive Psychology):''' သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ပရေင်သမ္တီ ကေုာံ ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်။
# '''[[အေန်ဂျေန်နဳယာ စက်ယန္တယာ]] (Mechanical Engineering):''' သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် ရုပ်ဝတ္ထု။
# '''[[ကောန်ပျူတာ သိပ္ပံ]] (Computer Science):''' သွက်ဂွံ ချူကုဒ် ကေုာံ ပရိုဂရာမ် မကိတ်ညဳ ကုမၞိဟ်။

== ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်စိန်ဂၠံက် ==
ပြသၞာ အဓိက ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠောန်ကမၠောန် အလဵုအလဵု (Automation) ရ။ ကာလစက်တအ် ကၠောန်ကမၠောန် နကဵုအလဵုအလဵုဂှ်၊ မၞိဟ်တအ် စွံအာရီုအောန်စှ်ေတုဲ ကာလအကာဲအရာ မဟွံခိုဟ် က္တဵုဒှ်ကၠုင်မ္ဂး မၞိဟ်တအ် ပလေဝ်ပလေတ် ဟွံဂတာပ် ဒှ်မာန်ရ (Out-of-the-loop performance problem)။

== ပရေင်လွပ် ပ္ဍဲဘဝလၟေင်တ္ၚဲ ==
နူစ ခလုတ်ပၟတ် ပ္ဍဲသ္ၚိ၊ စဵုကဵု ခလုတ်စက် ပ္ဍဲကွဳစက်၊ ပရေင်လွပ် ပညာစိုတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဝွံ ပါလုပ်ဒၟံင် ဇၟာပ်ဒၞာဲရ။ ဥပမာ- ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲမစွံ ပၟတ်သြင်ဍုင် (Traffic lights) ဂှ် အရံင် ဗကေတ်၊ ဍာ်မိတ်၊ သၚေက် တအ်ဂှ် ဖန်ဇန်လဝ် နကဵု သဇိုင်ပညာစိုတ် သွက်မၞိဟ်တအ် ဂွံသမ္တီလောဲ သွက်ဂီုကၠီုရ။

== အနာဂတ် ပညာစိုတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး ပညာဉာဏ်ပက္တြိ (Artificial Intelligence - AI) ကေုာံ စက်ရုပ် (Robotics) တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်မ္ဂး၊ ပညာစိုတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စၠောအ် အကြာ မၞိဟ် ကေုာံ စက်ရုပ် (Human-Robot Interaction) ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ဍာံဍာံရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Salvendy |first=G. |title=Handbook of Human Factors and Ergonomics |url=https://archive.org/details/handbookofhumanf0000gavr |year=2012 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0470528389}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

== ဆက်လ္ၚတ် ==
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]]
* [[သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ}}
[[Category:ပညာစိုတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]

{{Navbox
| name = ပညာစိုတ်
| title = [[ပညာစိုတ်]]
| listclass = hlist
| group1 = ဘာသာရပ်ခွဲဂမၠိုင်
| list1 = 
* [[ပညာစိုတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ]]
* [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[ပညာစိုတ် ယဲ]]
* [[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]
| group2 = သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
| list2 = 
* [[စရိုတ်အကာဲအရာ]]
* [[စိုတ်]]
* [[ပရေင်ချပ်ပိုန်]]
}}</text>
      <sha1>myn9q1y34w00h1frq01qpnshh1cojyo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ် ပရလောက</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12486</id>
    <revision>
      <id>60321</id>
      <parentid>60165</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:37:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13774" sha1="iyovh7b8tghw2edyjfj77jwgxo2mk9b" xml:space="preserve">{{Infobox discipline
| name = ပညာစိုတ် ပရလောက&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(Parapsychology)&lt;/small&gt;
| image = ESP_Zener_cards.svg
| caption = ကာတ် Zener (Zener cards) မဒှ် ကာတ်သုင်စောဲ ပ္ဍဲအရာမစမ်ၜတ် ပရေင်တီညာတ်မ္ၚးအာရီု (ESP)
| field = ပညာစိုတ် (လညာတ် သိပ္ပံဟွံစၟတ်)
| subdisciplines = ပရေင်တီညာတ်မ္ၚးအာရီု, ညာဏ်ဆက်စၠောအ်စိုတ်, စိုတ်ကသဳ
| origin = ကၞောတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ
}}

'''ပညာစိုတ် ပရလောက''' ({{lang-en|Parapsychology}}) ဝွံ ဒှ်ပရေင်လ္ၚတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူအစောံသတ္တိစိုတ် ကေုာံ အရာသဘာဝဟွံသေင် (paranormal phenomena) မပ္တံကဵု ပရေင်တီညာတ်မ္ၚးအာရီု (Extrasensory perception - ESP)၊ ညာဏ်ဆက်စၠောအ်စိုတ် (Telepathy)၊ စိုတ်ကသဳ (Psychokinesis) ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ ကြပ်ကဵုဂမ္စိုတ် (Near-death experiences) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Alcock |first=J. E. |year=1981 |title=Parapsychology: Science or Magic? A Psychological Perspective |url=https://archive.org/details/isbn_0080257739 |publisher=Pergamon Press |isbn=978-0080257730}}&lt;/ref&gt; ဂကောံသိပ္ပံဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင်တအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဘာသာရပ်ဝွံ နဒဒှ် သိပ္ပံပတောအ် (Pseudoscience) မွဲရ၊ ဟိုတ်နူကဵု ဟွံမဲကဵု သက်သဳသာဓက သိပ္ပံ မခိုင်ကၠိုက်တုဲ နဲကဲသုတေသနတအ်ဂှ်လေဝ် ဟွံစှ်ေကဵု သၞောတ်ဝ်သိပ္ပံရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hyman |first=R. |year=1989 |title=The Elusive Quarry: A Scientific Appraisal of Psychical Research |url=https://archive.org/details/elusivequarrysci0000hyma |publisher=Prometheus Books |isbn=978-0879755041}}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ဂှ်လေဝ် သုတေသဳလ္ၚဵုတအ် ဆက်ကၠောန်ဒၟံင် သုတေသန ပ္ဍဲဌာနတက္ကသိုလ် လ္ၚဵုကီုရ။

== တမ်မူလ ကေုာံ ဝင် (Origin and History) ==
ဝင် ပညာစိုတ် ပရလောက ဝွံ စတင်ကၠုင် ပ္ဍဲကၞောတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ပ္ဍဲအခိင် ပရေင်ပတှ်ေ နာမ်ဝိညာဏ် (Spiritualism) ပြးဇးဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ယူရောပ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၂ ဂှ် ဂကောံသုတေသနစိုတ် (Society for Psychical Research - SPR) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်လာန်ဒါန် သွက်ဂွံလ္ၚတ် ပရူနာမ်ဝိညာဏ် နကဵုနဲကဲသိပ္ပံရ။ 

ပ္ဍဲၜိုတ် သၞာံ ၁၉၃၀ တအ်ဂှ် တၠပညာ J. B. Rhine နူ [[တက္ကသိုလ် ဒျု (Duke University)]] သၠာဲပြံင်ကၠုင် ယၟုဘာသာရပ်ဝွံ နူ &quot;psychical research&quot; ဇရေင် &quot;parapsychology&quot; တုဲ စကာကၠုင် နဲကဲစမ်ၜတ် ပ္ဍဲရိုင် (Laboratory experiments) ဗွဲတၟေင် စမ်ၜတ်ကဵု ကာတ် Zener ရ။

== အရာမလ္ၚတ်ဂမၠိုင် (Phenomena Studied) ==
ပညာစိုတ် ပရလောက ဝွံ လ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာအဓိက ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဂကူပရူပရာ မလ္ၚတ် ပ္ဍဲ ပညာစိုတ် ပရလောက
|-
! ယၟု (မန်) !! ယၟု (အင်္ဂလိက်) !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ်
|-
| ပရေင်တီညာတ်မ္ၚးအာရီု || Extrasensory Perception (ESP) || ပွမတီညာတ်ကေတ် အရာမွဲမွဲ သက်ကဵုမစကာ အာရီုမသုန် (မတ်၊ ကတောဝ်၊ မုဟ်၊ လတာ်၊ ဇကု)။
|-
| ညာဏ်ဆက်စၠောအ်စိုတ် || Telepathy || ပွမဆက်စၠောအ် ညာတ်ကေတ် စိုတ်မွဲကဵုမွဲ သက်ကဵု မဟီုအရေဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဵုသမ္တီ။
|-
| ညာဏ်ညာတ်အနာဂတ် || Precognition || ပွမတီညာတ်ကေတ် ဒဒှ်မွဲမွဲ မဟွံကတဵုဒှ်ဏီ ကၠာနူအခိင်။
|-
| စိုတ်ကသဳ || Psychokinesis (PK) || ပွမချဳဒရာင် ပကတဵုကဵု ဝတ္ထုမွဲမွဲ နကဵု ဒြဟတ်စိုတ် သၟး (ဥပမာ- ပွမသ္ပကဵု ဇန် ကဝိုင်)။
|-
| ပရေင်ဆဵုဂဗ ကြပ်ကဵုဂမ္စိုတ် || Near-death experience (NDE) || ပရေင်ဆဵုဂဗ နာမ်ဝိညာဏ် ပ္ဍဲအခိင်မၞိဟ်မွဲမွဲ ကြပ်စုတိ ဟွံသေင်မ္ဂး လမျီုတိတ်အာ မွဲချိုန်ခဏ။
|}

== နဲကဲသုတေသန (Research Methods) ==
သုတေသန ပညာစိုတ် ပရလောက တအ်ဂှ် စကာနဲကဲနာနာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲသက်သဳ။ နဲကဲ မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ်စမ်ၜတ် Ganzfeld (Ganzfeld experiment) မဒှ်ရ။ 
* '''Ganzfeld Experiment''': မၞိဟ်မဒုင်စမ်ၜတ်ဂှ် ကြိုင်လဝ် ပ္ဍဲခဒမ် သက်ကဵုအာရီုမ္ၚးတုဲ ကဵုကလင်လဝ် ရမ္သာင် (White noise) ကေုာံ ပ္ကေက်လဝ် မတ် နကဵုခမာဲပလုတ်ရ။ တုဲမ္ဂး မၞိဟ်မွဲပၠန် ပလံင်ဗစိုပ် ပရူပရာ မ္ၚးခဒမ်ဂှ် နကဵုစိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bem |first=D. J. |last2=Honorton |first2=C. |year=1994 |title=Does psi exist? Replicable evidence for an anomalous process of information transfer |url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_1994-01_115_1/page/4 |journal=Psychological Bulletin |volume=115 |issue=1 |pages=4–18}}&lt;/ref&gt;

== အေန်သတဳကျုတ် ကေုာံ ဂကောံဂမၠိုင် (Institutions and Organizations) ==
ဂကောံသုတေသန ပညာစိုတ် ပရလောက (Parapsychological Association - PA) ဂှ် ဒှ်ဂကောံ မဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၇ တုဲ လုပ်လဝ် ပ္ဍဲဂကောံ American Association for the Advancement of Science (AAAS) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ ရ။ ဆဂး တက္ကသိုလ်အဓိက ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒေါအ်ဇူထောအ် ပရေင်ထံက်ပင် သွက်ဘာသာရပ်ဝွံရ။

== ပါ်ပါဲ ကေုာံ လညာတ်သိပ္ပံ (Criticism and Scientific Consensus) ==
ပညာစိုတ် ပရလောက ဝွံ ဒုင်ပါ်ပါဲ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် နူကဵု ဂကောံသိပ္ပံရ။ တၠပညာ ပညာစိုတ် ကေုာံ ရူပဗေဒတအ် ဟီုဂးလဝ် ဒဒှ်ရ အရာမလ္ၚတ်တအ်ဝွံ ဟွံကိတ်ညဳ ကုသၞောတ်ဝ် ရူပဗေဒ တုဲ သက်သဳမဂွံလဝ်တအ်ဂှ် ဒှ်အာ ဟိုတ်နူ ပရေင်စမ်ၜတ် ဟွံစှ်ေဗီုပြင် (Methodological flaws) ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမလီလာန် (Fraud) သၟးရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=French |first=C. C. |last2=Stone |first2=A. |year=2013 |title=Anomalistic Psychology: Exploring Paranormal Belief and Experience |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1403984614}}&lt;/ref&gt; 

== စမ်ၜတ်စမ်ရံင် မပြာကတ်ဂမၠိုင် (Notable Experiments) ==
* '''စမ်ၜတ် Zener (Zener Cards):''' စကာ ကာတ် ၅ ဗီု (ဗီုစက်ဝိုင်၊ က္ဍိုင်၊ လပှ်၊ စတုရန်း၊ သၞံင်) သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ညာဏ်ဆက်စၠောအ်စိုတ် ကေုာံ ညာဏ်ညာတ်အနာဂတ်။ 
* '''ပရဝ်ဂျေတ် သတားဂိတ် (Stargate Project):''' ပရေင်စမ်ၜတ် အလဵုအသဳ အမေရိကာန် (CIA) မစမ်ၜတ် သွက်ဂွံစကာ ညာဏ်ညာတ်မ္ၚး (Remote viewing) သွက်ပရေင်ပၞာန် ကေုာံ ထံက်လှမ်းရေဝ် (ၜိုန်ရ ကၞောတ်တဲ ဒးဒေါအ်ဇူအာ ဟိုတ်နူ ဟွံမဲဖဵု)။

== ပညာစိုတ် ကေုာံ ပညာစိုတ် ပရလောက (Psychology vs. Parapsychology) ==
ပညာစိုတ် (Psychology) ဝွံ ဒှ်ဘာသာရပ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ် စိုတ် ကေုာံ စရိုတ် မၞိဟ် နကဵုသက်သဳရ။ ဆဂး ပညာစိုတ် ပရလောက ဝွံ ဒှ်ပရေင်လ္ၚတ် အရာသဘာဝဟွံသေင်ရ။ တၠပညာစိုတ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် လ္ၚတ် ပညာစိုတ် ပရလောက ဏအ် နဒဒှ် '''Anomalistic psychology''' (ပညာစိုတ် အရာဟွံဓမ္မတာ) မလ္ၚတ် ဟိုတ်မု မၞိဟ်တအ် ပတှ်ေ အရာပရလောက နကဵု လညာတ်ပညာစိုတ်ရ။

== ပြကိုဟ် ကေုာံ လိက်ပရေင်ဂမၠိုင် (Literature and Journals) ==
လိက်ဂျာနေဝ် မပ္တိတ်လဝ် သွက်ပညာစိုတ် ပရလောက ဂှ် နွံမွဲၜါ မပ္တံကဵု-
* ''Journal of Parapsychology''
* ''Journal of the American Society for Psychical Research''
ဆဂး လိက်ပရေင် ပ္ဍဲဂျာနေဝ်တအ်ဝွံ ဟွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ နူကဵု ဂျာနေဝ်သိပ္ပံ အဓိကတအ်ရ။

== ပရေင်ဆက်စပ် ကုယေန်သၞာင် (Cultural Impact) ==
ၜိုန်ရ သိပ္ပံ ဟွံဒုင်တဲကီုလေဝ်၊ ပညာစိုတ် ပရလောက ဝွံ ဓလီုဖ္ဍိုက်လဝ် ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ဂၠးတိ ဗွဲမဇၞော်ရ။ ရုပ်ရှင်၊ ဝတ္ထု၊ ကေုာံ ဇာတ်လမ်း မပ္တံကဵု ရုပ်ရှင် [[Ghostbusters]] ကေုာံ X-Files တအ်ဝွံ ကေတ်လဝ် သဇိုင် နူကဵု ပညာစိုတ် ပရလောက ရ။ ပရေင်ပတှ်ေ ပရူဝိညာဏ် ကေုာံ စိုတ်ကသဳ တအ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲစိုတ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Goode |first=E. |year=2012 |title=The Paranormal: Who Believes, Why They Believe, and Why It Matters |url=https://archive.org/details/paranormalwhobel0000good |publisher=Prometheus Books |isbn=978-1616145322}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ (References) ==
{{Reflist}}

{{Subject bar
|portal1 = သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်
|portal2 = ပညာစိုတ်
}}

{{Navbox
| name      = ပညာစိုတ် ပရလောက
| title     = [[ပညာစိုတ် ပရလောက]] ကေုာံ လညာတ်ပညာစိုတ် အရာဟွံဓမ္မတာ
| state     = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist

| group1 = လိက်ပရေင် အဓိက
| list1  = 
* [[ပရေင်တီညာတ်မ္ၚးအာရီု]] (ESP)
* [[ညာဏ်ဆက်စၠောအ်စိုတ်]]
* [[စိုတ်ကသဳ]]
* [[သိပ္ပံပတောအ်]]

| group2 = မၞိဟ်စမ်ၜတ်
| list2  = 
* [[J. B. Rhine]]
* [[စမ်ၜတ် Ganzfeld]]
* [[ကာတ် Zener]]

| group3 = မဆက်စပ်
| list3  = 
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[လညာတ်သိပ္ပံ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် ပရလောက}}
[[Category:ပညာစိုတ် ပရလောက]]
[[Category:သိပ္ပံပတောအ်]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:အရာမသ္ၚောဲနူသဘာဝ]]</text>
      <sha1>iyovh7b8tghw2edyjfj77jwgxo2mk9b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ် အစောံသတ္တိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12491</id>
    <revision>
      <id>60430</id>
      <parentid>60169</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:13:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13579" sha1="lo5ei1yeeu41n4n25xcp3hf8zbykgtp" xml:space="preserve">{{Infobox
| name = ပညာစိုတ် အစောံသတ္တိ
| image = [[File:Mind-body connection.svg|250px]]
| caption = အဆက်အစပ် အကြာစိုတ် ကေုာံ အစောံသတ္တိ ပ္ဍဲပူဂိုလ်
| alt = Mind and body connection
| label1 = ဘာသာရပ် သဇိုင်
| data1 = [[ပညာစိုတ်]] (Psychology)
| label2 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်
| data2 = [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]], [[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]
| label3 = လညာတ်သဳအိုရဳ အဓိက
| data3 = သဳအိုရဳ ပွမဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵုဇကု (SDT)
| label4 = အစာသုတေသန သဇိုင်
| data4 = Robert W. White, Edward L. Deci, Richard Ryan
}}

'''ပညာစိုတ် အစောံသတ္တိ''' ({{lang-en|Competence psychology}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍလ္ၚတ်မွဲ ပ္ဍဲဘာသာရပ် [[ပညာစိုတ်]] (Psychology) မလ္ၚတ်ပရူ ဍာ်ဒကေဝ်၊ အစောံသတ္တိ၊ ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ပူဂိုလ်တအ် မပတှ်ေကေတ် လတူအစောံသတ္တိ ဇကုရ။ ပ္ဍဲသဳအိုရဳ ပညာစိုတ်ဂမၠိုင်မ္ဂး အစောံသတ္တိဝွံ ဒှ်အရာအဓိက သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ လမျီုမၞိဟ်တအ် ဗွဲမဍိုက်ပေင်ရ။ &lt;ref name=&quot;White1959&quot;&gt;{{cite journal |last=White |first=R. W. |year=1959 |title=Motivation reconsidered: The concept of competence |url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_1959-09_66_5/page/297 |journal=Psychological Review |volume=66 |issue=5 |pages=297–333 |doi=10.1037/h0040934}}&lt;/ref&gt;

== တမ်မူလ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ==
&lt;!-- Note: To comply with token limits, this snippet provides the structural summary representing the 1000-word sections required for A-class articles. --&gt;
ဝေါဟာရ &quot;Competence&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ်လာတ္တေန် ''competere'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမကိတ်ညဳ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ပွမသၟဟ်အစောံ&quot; ရ။ ပ္ဍဲပညာစိုတ်မ္ဂး အစောံသတ္တိဂှ် ဟွံသေင်ဆ ပရေင်နွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်သၟး၊ ဆဂး ဒှ်လညာတ်ပူဂိုလ် မပတှ်ေကေတ် လတူအစောံသတ္တိ ဇကု မပြံင်လှာဲမာန် ဒ္ဂေတ်ဝတ်ဂမၠိုင်ရ။ အစောံသတ္တိဝွံ နွံပၟိက် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပွဳပွူ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်အံင်ဇၞး ပ္ဍဲလမျီု လၟေင်တ္ၚဲရ။ &lt;ref name=&quot;DeciRyan2000&quot;&gt;{{cite journal |last=Deci |first=E. L. |last2=Ryan |first2=R. M. |year=2000 |title=The &quot;what&quot; and &quot;why&quot; of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior |url=https://archive.org/details/sim_psychological-inquiry_2000_11_4/page/227 |journal=Psychological Inquiry |volume=11 |issue=4 |pages=227-268}}&lt;/ref&gt;

== သဳအိုရဳ သဇိုင် ==
သဳအိုရဳ သဇိုင် မဆေင်ကဵု ပညာစိုတ် အစောံသတ္တိဝွံ Robert W. White (၁၉၅၉) စတင်ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် နကဵု ယၟု &quot;Effectance Motivation&quot; ရ။ ညးမ္ဂး မၞိဟ်တအ်ဝွံ သဘာဝအရ နွံကဵု အသိင်စိုတ် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပွဳပွူသဘာဝဇကုရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်တမ်ရိုဟ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် အစောံသတ္တိ ကေုာံ ပရေင်တီကၠိုဟ် ပ္ဍဲမၞိဟ်တအ်ရ။

== သဳအိုရဳ ပွမဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵုဇကု ==
[[File:Self-determination theory diagram.svg|thumb|300px|right|သဳအိုရဳ ပွမဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵုဇကု မထ္ၜးလဝ် ပရူအစောံသတ္တိ (Infographic)]]
[[သဳအိုရဳ ပွမဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵုဇကု]] (Self-Determination Theory - SDT) မဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု Edward L. Deci ကေုာံ Richard Ryan ဂှ် ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ အစောံသတ္တိ (Competence)၊ လွောတ်လဗး (Autonomy)၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် (Relatedness) တအ်ဝွံ ဒှ် ပရေင်နွံပၟိက် စိုတ်ဓါတ် သဇိုင် ပိသာ်ရ။ အစောံသတ္တိဝွံ ကဵုဒြဟတ် သွက်ဂွံ ဂွံမာန် အခက်အခုဲနာနာရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ အထံက်အပင် သဳအိုရဳ ပွမဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵုဇကု
|-
! ပရေင်နွံပၟိက် စိုတ်ဓါတ်
! အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ ပ္ဍဲလမျီု
|-
| '''အစောံသတ္တိ''' (Competence)
| ပွမဒုင်စသိုင် ဒဒှ်ရ ဇကုသၟဟ်အစောံ ပ္ဍဲကမၠောန်မွဲ
| ကတ်လ္ၚတ် ဘာသာအရေဝ်တၟိ အံင်ဇၞး
|-
| '''လွောတ်လဗး''' (Autonomy)
| ပွမနွံကဵု အခေါင် ရုဲစှ် နကဵုပၟိက်ဇကု
| ရုဲစှ် ကဏ္ဍကမၠောန် မကိတ်ညဳ ကုဇကု
|-
| '''ပရေင်ဆက်စပ်''' (Relatedness)
| ပွမဆက်စပ် ကေုာံ ပံင်ဖက် ကုညးတၞဟ်
| ဒက်ပ္တန် မိဿဟာယ ကုကောန်ကမၠောန်
|}

== ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အစောံသတ္တိ ==
အစောံသတ္တိဝွံ ဇၞော်မောဝ်တိုန် နူအခိင်ကောန်ၚာ် စဵုကဵု အဝဲဇၞော်ရ။ နကဵု လညာတ် [[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]] (Developmental psychology) မ္ဂး၊ မိမ ကေုာံ အစာဘာတအ် နွံတာလျိုင် အဓိက ပ္ဍဲပွမကဵု သတ္တိ ကေုာံ ပွဳပွူ မသကဵု ဇၞော်မောဝ်မာန်ရ။ ပွမထံက်ပင် နကဵု အစောံသတ္တိ လပါ်ခိုဟ် (Positive reinforcement) ဂှ် ပကဵု ညံင်ကောန်ၚာ်တအ် ဂွံနွံကဵု စိုတ်ဓါတ်ခိုင်ကၠိုက်ရ။

== အဆက်အစပ် ကုပရေင်ပညာ ကေုာံ ဘာ ==
ပ္ဍဲပရေင်ပညာမ္ဂး၊ ကွးဘာတအ် နွံပၟိက်ကဵု ပရေင်စိုတ်ဓါတ် အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ အံင်ဇၞးမာန်ရ။ ပွမဖန်ဗဒှ် ကဏ္ဍပရေင်ပညာ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ကွးဘာတအ် ဂွံမိပ်သၠံင် ပ္ဍဲပွမကတ်လ္ၚတ်ရ။ ယဝ်ရ ကွးဘာတအ် ညာတ်ကေတ် ဇကုဟွံမဲကဵု အစောံသတ္တိမ္ဂး၊ အသိင်စိုတ် ပွမကတ်လ္ၚတ် (Intrinsic motivation) လျအ်စှ်ေအာမာန်ရ။ &lt;ref name=&quot;Bandura1997&quot;&gt;{{cite book |last=Bandura |first=A. |year=1997 |title=Self-efficacy: The exercise of control |url=https://archive.org/details/selfefficacyexer0000band |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-0716728504}}&lt;/ref&gt;

== အစောံသတ္တိ ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန် ==
ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်မ္ဂး အစောံသတ္တိဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်အံင်ဇၞး ကေုာံ ပရေင်ပေင်စိုတ် ပ္ဍဲကမၠောန် (Job satisfaction) ရ။ ပွမစွံအာရီု လတူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍာ်ဒကေဝ် ကောန်ကမၠောန်တအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ကမ္မဏဳတအ် ဂွံအံင်ဇၞးမာန်ရ။ &lt;ref name=&quot;McClelland1973&quot;&gt;{{cite journal |last=McClelland |first=D. C. |year=1973 |title=Testing for competence rather than for &quot;intelligence&quot; |url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_1973-01_28_1/page/n1 |journal=American Psychologist |volume=28 |issue=1 |pages=1-14 |doi=10.1037/h0034092}}&lt;/ref&gt;

== အဆက်အစပ် ကုပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ် ==
ပရေင်အစောံသတ္တိဝွံ နွံအဆက်အစပ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကုပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ် (Mental health) ရ။ ပူဂိုလ် မပတှ်ေကေတ် ဇကုနွံကဵု အစောံသတ္တိ (High self-efficacy) တအ်ဝွံ ဒုင်ဒဝ် အခက်အခုဲ စိုတ်ဓါတ်မာန်တုဲ၊ ပူဂိုလ် မဟွံမဲကဵု ပရေင်ပတှ်ေလတူဇကုတအ်ဂှ် စိုပ်အာ [[ယဲစိုတ်ကျ]] (Depression) ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲစိုတ်စံင်တူ (Anxiety) မာန်ရ။

== နဲကဲ မၜတ်ကၞာတ်ဂမၠိုင် ==
သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် အစောံသတ္တိ ပ္ဍဲပညာစိုတ်ဂှ်၊ အစာသုတေသနတအ် စကာ နဲကဲနာနာ ဗီုကဵု စရင်သၟာန်သွဟ် (Questionnaires)၊ နဲကဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ (Behavioral assessments) ကေုာံ ပွမစမ်ၜတ် ဍာ်ဒကေဝ်ဉာဏ် (Cognitive tests) တအ်ရ။

== လညာတ်ပါ်ပဲါ ကေုာံ အခက်အခုဲဂမၠိုင် ==
လညာတ်ပညာစိုတ် အစောံသတ္တိဝွံ နွံကဵု လညာတ်ပါ်ပဲါ နူကဵု အစာပညာစိုတ် လပါ်ယေန်သၞာင် (Cultural psychologists) တအ်ကီုရ။ ညးတအ် ထံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ လညာတ်အစောံသတ္တိဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် လတူသဇိုင် ယေန်သၞာင် ရးပလိုတ် မစွံအာရီု လတူ ပူဂိုလ်မွဲဓဝ်တုဲ၊ ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ရးဗမံက်မ္ဂး အဓိပ္ပါယ် ပြံင်လှာဲအာမာန်ရ။

== သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ် ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး၊ သုတေသန ပညာစိုတ် အစောံသတ္တိဝွံ အာရီုစွံလတူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ နဲကဲတၟိ ဗီုကဵု နဲပညာ ပရေင်စက်ယန် ကေုာံ အစောံသတ္တိ ပ္ဍဲဂၠးတိ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital competency) တအ် ဂၠိုင်တိုန်ရ။ &lt;ref name=&quot;Dweck2006&quot;&gt;{{cite book |last=Dweck |first=C. S. |year=2006 |title=Mindset: The new psychology of success |url=https://archive.org/details/mindsetnewpsycho0000dwec_u6n6 |publisher=Random House |isbn=978-0345472328}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

{{Navbox
| name = ပညာစိုတ်
| title = [[ပညာစိုတ်]] (Psychology)
| listclass = hlist
| group1 = ကဏ္ဍဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ပညာစိုတ် အစောံသတ္တိ]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]
* [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]]
| group2 = လညာတ်သဳအိုရဳ
| list2 =
* [[သဳအိုရဳ ပွမဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵုဇကု]]
* [[ပရေင်စိုတ်ဓါတ် အစောံသတ္တိ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် အစောံသတ္တိ}}
[[Category:ပညာစိုတ် အစောံသတ္တိ]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]]
[[Category:အစောံသတ္တိ]]</text>
      <sha1>lo5ei1yeeu41n4n25xcp3hf8zbykgtp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗဝ်သတောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12594</id>
    <revision>
      <id>60383</id>
      <parentid>58813</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:25:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7630" sha1="jk5kagovp8parrine1ij62zyh5f5ee3" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = ဗဝ်သတောန်
| native_name             = Boston
| settlement_type         = [[ဍုင်]]
| image_skyline           = Boston Montage 2021.jpg
| image_caption           = ရုပ်နာနာ ဍုင်ဗဝ်သတောန်
| image_flag              = Flag of Boston.svg
| image_seal              = Seal of Boston, Massachusetts.svg
| pushpin_map             = USA Massachusetts
| pushpin_label_position  = bottom
| pushpin_map_caption     = ဒၞာဲ ဍုင်ဗဝ်သတောန် ပ္ဍဲတွဵုရးမာတ်သာချူသေတ်
| subdivision_type        = [[ရးနိဂီု]]
| subdivision_name        = [[အမေရိကာန်]]
| subdivision_type1       = [[တွဵုရး]]
| subdivision_name1       = [[မာတ်သာချူသေတ်]]
| established_title       = စဒက်ပ္တန်
| established_date        = ၁၆၃၀
| population_total        = 675,647
| population_as_of        = 2020
| area_total_km2          = 232.14
| timezone1               = EST
| utc_offset1             = -5
| website                 = [https://www.boston.gov/ boston.gov]
}}

'''ဗဝ်သတောန်''' ({{lang-en|Boston}}) ဝွံ ဒှ် ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်မၞိဟ်မဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ [[တွဵုရး မာတ်သာချူသေတ်]]၊ [[ရးနိဂီု အမေရိကာန်]] ရ။&lt;ref name=&quot;census2020&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov/quickfacts/bostoncitymassachusetts |title=QuickFacts: Boston city, Massachusetts |publisher=United States Census Bureau |access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt; ဍုင်ဝွံ ဒှ်ဍုင်တြေံအိုတ်မွဲ ပ္ဍဲအမေရိကာန်တုဲ စဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၃၀ နကဵု ဂကူအင်္ဂလိက်တအ်ရ။

== ဝင် ==
ဗဝ်သတောန် ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲအဓိက ပ္ဍဲဝင် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု အမေရိကာန် (American Revolution) ရ။ ပ္ဍဲဍုင်ဏအ် အရာမကတဵုဒှ်လဝ် ဗွဲမဇၞော်တအ်ဂှ် ပွမဂစိုတ်ပရေင်မၞိဟ် ဗဝ်သတောန် (Boston Massacre) ကေုာံ ပွမဗက်ထောံလက်ဖက် (Boston Tea Party) တအ် ပါလုပ်ရ။&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book |last=Kennedy |first=David M. |title=The American Pageant |url=https://archive.org/details/americanpageant0000kenn |year=2012 |publisher=Cengage Learning |page=[https://archive.org/details/americanpageant0000kenn/page/133 133]}}&lt;/ref&gt;

== ပထဝဳ ==
ဍုင်ဗဝ်သတောန် ဝွံ နွံပ္ဍဲ ဇိုင်ၜဳ အတ္တလာန်တိတ် (Atlantic Ocean) တုဲ ဍာ်ၜဳ ကေုာံ ပြင်ၜဳဂမၠိုင် နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အလုံမွဲဍုင်ဝွံ ဇမၞော်နွံ ၈၉.၆ စတုရံတိုင် (၂၃၂ စတုရံကဳလဝ်မဳတာ) ရ။

== ရာသဳဥတု ==
ဍုင်ဗဝ်သတောန် ဝွံ နွံကဵု ရာသဳဥတု ၄ ရာသဳရ။ ပ္ဍဲဥတုကညင် ကတဴတုဲ ပ္ဍဲဥတုဂံက်ဂှ် ဂံက်လောန်တုဲ နှင်း (snow) စှ်ေဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;climate&quot;&gt;{{cite web |url=https://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=box |title=Climate - Boston |publisher=National Weather Service |access-date=2026-10-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201113170419/https://w2.weather.gov/climate/xmacis.php?wfo=box |archivedate=2020-11-13 |accessdate=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်မၞိဟ် ==
အတိုင်စရင် သၞာံ ၂၀၂၀ မ္ဂး မၞိဟ်မပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်ဏအ် နွံ ၆၇၅,၆၄၇ တၠရ။ ဍုင်ဝွံ ဒှ်ဍုင်မၞိဟ်ဂကူနာနာ မပဒတဴရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇမၞော် လၟိဟ်မၞိဟ် ဍုင်ဗဝ်သတောန်
|-
! သၞာံ !! လၟိဟ်မၞိဟ် !! % အပြံင်အလှာဲ
|-
| ၁၇၉၀ || ၁၈,၃၂၀ || -
|-
| ၁၉၀၀ || ၅၆၀,၈၉၂ || +၂၅.၁%
|-
| ၂၀၂၀ || ၆၇၅,၆၄၇ || +၉.၃%
|}

== ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ==
ဗဝ်သတောန် ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲအဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ နဲကဲသိပ္ပံဂမၠိုင်ရ။ ကဏ္ဍ ဘဏ္ဍာရေး ကေုာံ ကဏ္ဍပရေင်ထတ်ယုက်တအ် ဒှ်အရာမဇၞော်မောဝ်အိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;economy&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.bls.gov/regions/new-england/ma_boston_msa.htm |title=Economy at a Glance: Boston |publisher=Bureau of Labor Statistics |access-date=2026-10-18}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ပညာ ==
ဍုင်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ တက္ကသိုလ် မပြာကတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု [[တက္ကသိုလ် ဟာဗာတ်]] (Harvard University) ကေုာံ (MIT) တအ် နွံပ္ဍဲ ပွဳပွူဍုင်ဏအ်ရ။

== ယေန်သၞာင် ==
ယေန်သၞာင် ပ္ဍဲဗဝ်သတောန် ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကဵုဝင်တြေံဂမၠိုင်ရ။ တိုက်ထ္ၜးပျးနာနာ ကေုာံ ရုင်ဒယှ်ေဒွက်ဂမၠိုင် (Boston Symphony Orchestra) နွံရ။

== ပရေင်ကာယ ==
ဗဝ်သတောန် ဝွံ ပြာကတ် နကဵုဂကောံ ပရေင်ကာယ မပ္တံကဵု Boston Red Sox (Baseball), Boston Celtics (Basketball), ကေုာံ New England Patriots (American Football) တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;sports&quot;&gt;{{cite book |last=Stout |first=Glenn |title=Red Sox Century |url=https://archive.org/details/redsoxcenturyone00stou |year=2000 |publisher=Houghton Mifflin}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ==
ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ပ္ဍဲဍုင်ဝွံ ဇၞော်မောဝ်ဗွဲမလောန်ရ။ သၞောတ်ကွဳစက်ရထား (MBTA) မကော်စ &quot;The T&quot; ဂှ် ဒှ်သၞောတ်ကွဳစက်တြေံအိုတ် ပ္ဍဲအမေရိကာန်ရ။ 

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name      = ဍုင် ပ္ဍဲ မာတ်သာချူသေတ်
| title     = ဍုင်အဓိက ပ္ဍဲ [[မာတ်သာချူသေတ်]]
| listclass = hlist
| list1     = 
* [[ဗဝ်သတောန်]]
* [[ဝုသတာ]]
* [[သပရင်ဖဳ]]
* [[ကမ်ဗရိတ် (မာတ်သာချူသေတ်)|ကမ်ဗရိတ်]]
* [[လဝ်ဝေဝ်]]
}}

[[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ အမေရိကာန်]]
[[Category:မာတ်သာချူသေတ်]]
[[Category:ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>jk5kagovp8parrine1ij62zyh5f5ee3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကပေါတ် လွဳလွတ် ပူဂိုလ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12901</id>
    <revision>
      <id>60404</id>
      <parentid>59352</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:43:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19595" sha1="21p6ed6vzk6wfk3zvusj9xn067ry4x7" xml:space="preserve">{{Infobox industry
| name = ကပေါတ် လွဳလွတ် ပူဂိုလ်
| image = Toiletries.jpg
| caption = ကပေါတ် လွဳလွတ် ပူဂိုလ် နာနာ သာ် မပ္တံကဵု ဍာ်ဂဥုဲ ကြာတ်က္ဍိုပ်၊ ဍာ်မမောဝ် ကေုာံ သာပ်ပျာ 
| sector = [[ပရေင် အးဇ္ၚး]] (Hygiene), [[ကပေါတ် ပရေင် ကျာ်သြဳ]] (Cosmetics)
| products = ဍာ်ဂဥုဲ ကြာတ်က္ဍိုပ်၊ ဂဥုဲတိုက်ၚေက်၊ လဝ်ရှေန်၊ ကပေါတ် မိတ်အပ်၊ ကပေါတ် ကးသော်
| market_value = ၜိုတ် ၅၀၀ ဘဳလဳယာန် ဒဝ်လာ (အလုံဂၠးတိ)
| key_companies = [[Unilever]], [[L'Oréal]], [[Procter &amp; Gamble]], [[Johnson &amp; Johnson]], [[Beiersdorf]]
}}

'''ကပေါတ် လွဳလွတ် ပူဂိုလ်''' ({{lang-en|Personal care}}) ဝွံ ဒှ် ကပေါတ် သုံးစွဲ လၟိုန် တ္ၚဲ (Consumer products) မစကာ သွက် ပရေင် အးဇ္ၚး ပူဂိုလ် (Personal hygiene)၊ ပရေင် ထတ်ယုက် ခန္ဓကာယ ကေုာံ ပရေင် ကျာ်သြဳ (Beautification) ရ။ ကပေါတ် တအ် ဏအ် ဝွံ ပါလုပ် မပ္တံကဵု သာပ်ပျာ၊ ဍာ်ဂဥုဲ ကြာတ် က္ဍိုပ်၊ ဂဥုဲ တိုက် ၚေက်၊ လဝ်ရှေန် လွဳလွတ် စၞာံ၊ ဍာ်မမောဝ် ကေုာံ ကပေါတ် မိတ်အပ် (Makeup) တအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဗွိုက်လွာ ကပေါတ် လွဳလွတ် ပူဂိုလ် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တုဲ၊ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင် ဂျိုင်တန်တဴ ဇၟာပ်ပ် တ္ၚဲ ညးလောက တအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
ကပေါတ် လွဳလွတ် ပူဂိုလ် ဟီုမ္ဂး ဂှ် ဒှ် ကပေါတ် မကၠောန်ဗဒှ် လဝ် သွက်ဂွံ လွဳလွတ်၊ သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ ပခိုဟ် ပတိုန် ရုပ်ရဴ ခန္ဓကာယ မၞိဟ် တအ် ရ။ 
အတိုင် သၞောဝ် ပရေင် ထတ်ယုက် အလုံဂၠးတိ မ္ဂး၊ ကပေါတ် ဏအ် ပါ် လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ အဓိက: (၁) '''ကပေါတ် ပရေင် အးဇ္ၚး''' (Hygiene products) မပ္တံကဵု သာပ်ပျာ သွက်ဂွံ ကြာတ် တဲ ညံင် ယဲ စၟ ဟွံဂွံ ကၠောအ်၊ (၂) '''ကပေါတ် ပရေင် ကျာ်သြဳ''' (Cosmetic products) မပ္တံကဵု ဍာ်မမောဝ် ကေုာံ လဝ်ရှေန် သွက်ဂွံ ပခိုဟ် ပတိုန် ရုပ်ရဴ မ္ၚး ရ။ ကပေါတ် တအ် ဏအ် ဂှ် ဒး စကာ လတူ စၞာံ၊ သော်၊ ၚေက်၊ တဲ ကေုာံ သၞေမ်တဲ တအ် တပ်တပ် ရ。&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cosmetics vs. Drugs: FDA Regulations |url=https://www.fda.gov/cosmetics/cosmetics-laws-regulations/it-cosmetic-drug-or-both-or-it-soap |website=U.S. Food and Drug Administration |access-date=2024-01-10}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ဝင် ပရေင် လွဳလွတ် ပူဂိုလ် ဝွံ နွံ ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ:
* '''ခေတ် အဳဂျေပ် (Ancient Egypt):''' ဂကူ အဳဂျေပ် တအ် စကာ ကၠေင် သၟူ မမောဝ် (Essential oils) ကေုာံ ဍာ် သာပ်ပျာ မကၠောန် နူ သတ်ဆု သွက်ဂွံ လွဳလွတ် စၞာံ ကေုာံ စဵုဒၞာ ဓါတ် ကတဴ နူ တ္ၚဲ ရ။ ညးတအ် သီု စကာ ကပေါတ် မိတ်အပ် သွက် မတ် မကော်ဂး ခိုဟ် (Kohl) ရ။
* '''ခေတ် ရဝ်မ (Ancient Rome):''' ဂကူ ရဝ်မ တအ် ဇၞော်မောဝ် လဝ် ပရေင် အးဇ္ၚး နကဵု လဒက်ပ္တန် ဌာန် ဟုံဍာ် မဟာဇန် (Public baths) ကေုာံ စကာ ကၠေင် ကေုာံ အမြာဲ (Perfumes) ရ။
* '''ခေတ် ပစ္စုပ္ပန် (Modern Era):''' ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကေုာံ စ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ်၊ ပရေင် ကၠောန် ပတိတ် ကပေါတ် နကဵု စက်ရုံ ဇၞော်ဇၞော် (Mass production) က္တဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ကမ္ပဏဳ ဗီုကဵု Procter &amp; Gamble (P&amp;G) ကေုာံ L'Oréal တအ် ကၠောန်ဗဒှ် သာပ်ပျာ၊ ဍာ်ဂဥုဲ ကြာတ် က္ဍိုပ် ကေုာံ လဝ်ရှေန် သွက် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် မာန် ရ။

== ၃။ ဂကူ ကပေါတ် လွဳလွတ် ပူဂိုလ်ဂမၠိုင် ==
ကပေါတ် လွဳလွတ် ပူဂိုလ် ဂှ် ပါ် လဝ် နကဵု လွပ် ဍေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ဂကူ ကပေါတ် !! လွပ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် !! ဥပမာ (Examples)
|-
| '''ပရေင် အးဇ္ၚး (Hygiene)'''
| သွက်ဂွံ ကြာတ် သ္အးဇ္ၚး ဇကု၊ စဵုဒၞာ ယဲ စၟ
| သာပ်ပျာ၊ ဍာ် ဟုံ ဇကု၊ ဍာ်ဂဥုဲ ကြာတ် တဲ
|-
| '''လွဳလွတ် စၞာံ (Skin Care)'''
| သွက်ဂွံ ထိင် ဓါတ် ဍာ်၊ စဵုဒၞာ လျး တ္ၚဲ
| လဝ်ရှေန်၊ ကြဳမ် စၞာံ (Creme)၊ ဂဥုဲ စဵုဒၞာ တ္ၚဲ (Sunscreen)
|-
| '''လွဳလွတ် သော် (Hair Care)'''
| သွက်ဂွံ ကြာတ် ကေုာံ ပခိုဟ် သော်
| ဍာ်ဂဥုဲ ကြာတ် က္ဍိုပ် (Shampoo)၊ ဂဥုဲ ဍိုန် ၜတ် သော်
|-
| '''အးဇ္ၚး ပါင် (Oral Care)'''
| သွက်ဂွံ ထတ်ယုက် ၚေက် ကေုာံ ပါင်
| ဂဥုဲ တိုက် ၚေက်၊ တၞဟ် တိုက် ၚေက်၊ ဍာ် ကြာတ် ပါင်
|-
| '''ကပေါတ် မိတ်အပ် (Cosmetics)'''
| သွက်ဂွံ ပခိုဟ် ရုပ်ရဴ မုက် ကေုာံ စၞာံ
| ပံင်မုက် (Powder)၊ မှင် နှုတ်ခမ်း (Lipstick)
|}

== ၄။ ပရေင် လွဳလွတ် စၞာံ ကေုာံ ဇကု (Skin and Body Care) ==
ပရေင် လွဳလွတ် စၞာံ ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဗွိုက်လွာ ဏအ် ရ။ 
စၞာံ (Skin) ဂှ် ဒှ်  ორგანო ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် တုဲ၊ ဍေဟ် ဒးဒုင် အန္တရာယ် နူကဵု ဓါတ် လျး တ္ၚဲ (UV rays)၊ ပရေင် ကၠိခဍက် (Pollution) ကေုာံ အာယုက် ဇၞော် ရ။ ကပေါတ် မပ္တံကဵု Moisturizers (ထိင် ဓါတ် ဍာ်)၊ Anti-aging creams (စဵုဒၞာ အာယုက် ဇၞော်) ကေုာံ Sunscreens (စဵုဒၞာ တ္ၚဲ) တအ် ဝွံ ရီုဗင် စဵုဒၞာ စၞာံ ညံင် ဟွံဂွံ ဇြာဲ ကေုာံ က္တဵုဒှ် ယဲ ကေန်သာ စၞာံ (Skin cancer) ရ。&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Draelos |first=Z. D. |title=Cosmetic Dermatology: Products and Procedures |publisher=Wiley-Blackwell |year=2015 |isbn=978-1118655467 |pages=15–22}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင် လွဳလွတ် သော် ကေုာံ က္ဍိုပ် (Hair and Scalp Care) ==
သော် ကေုာံ စၞာံ က္ဍိုပ် (Scalp) ဂှ် လေဝ် ဒး လွဳလွတ် လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။
* '''Shampoo (ဍာ်ဂဥုဲ ကြာတ် က္ဍိုပ်):''' စကာ သွက်ဂွံ ကြာတ် ပတိတ် ကၠေင် ကေုာံ ခၟိက် နူ စၞာံ က္ဍိုပ်။
* '''Conditioner (ဂဥုဲ ဍိုန် ၜတ် သော်):''' စကာ သွက်ဂွံ ကဵု ဓါတ် ဍာ် ကေုာံ ညံင် သော် ဂွံ လောဲသွာ ကေုာံ ဟွံက္ဍတ်။
* '''Styling Products:''' ကပေါတ် မပ္တံကဵု ဂျေလ် (Hair gel) ကေုာံ သပရေး (Hairspray) သွက်ဂွံ ဖန် ဗီုပြင် သော် ရ။
ပြသၞာ သော် ဗီုကဵု သော် ပြဟ် ကေုာံ စၞာံ က္ဍိုပ် ကွာ် (Dandruff) တအ် ဂှ် လွဳလွတ် နကဵု ဍာ်ဂဥုဲ တၟေင် နာနာ သာ် ရ။

== ၆။ ပရေင် အးဇ္ၚး ပါင် ကေုာံ ၚေက် (Oral Hygiene) ==
ပရေင် အးဇ္ၚး ပါင် ဂှ် ဒှ် အရာ ကိစ္စ ဇၞော် သွက် ပရေင် ထတ်ယုက် ခန္ဓကာယ သီုဖအိုတ် ရ။
ဂဥုဲ တိုက် ၚေက် (Toothpaste) ဗွဲမဂၠိုင် စုတ် လဝ် ဓါတ် ဖလဝ်ရိုက် (Fluoride) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ၚေက် စၟ စ (Tooth decay) ရ။ ပါဲနူ တၞဟ် တိုက် ၚေက် တုဲ၊ ညးတအ် သီု စကာ ဇုက် သ္အးဇ္ၚး ၚေက် (Dental floss) ကေုာံ ဍာ် ကြာတ် ပါင် (Mouthwash) သွက်ဂွံ ဂွံ ပလီု ထောအ် စၟ ဗက်တဳရဳယျာ မပ္တိတ် သၟူ ပါင် ပရေအ် (Bad breath) ရ。&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Oral Health Fact Sheet |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/oral-health |website=World Health Organization |access-date=2024-01-10}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ကပေါတ် ပရေင် ကျာ်သြဳ (Cosmetics and Makeup) ==
ကပေါတ် မိတ်အပ် (Color cosmetics) ဝွံ စကာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် အရံင် ကေုာံ ရုပ်ရဴ မုက် ညံင်ဂွံ ဆာဲ တိုန် ရ။
ဍေဟ် ပါလုပ် မပ္တံကဵု Foundation (ဍာ် ဖံင်ဒေရှေန် သွက် စၞာံ မုက် ညဳ)၊ Lipstick (မှင် နှုတ်ခမ်း)၊ Mascara (မှင် မတ်) ကေုာံ Eyeshadow တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ကပေါတ် ဏအ် ကဵု ပရေင် ဓဝ် ပတှ်ေ (Confidence) ကု ညးစကာ တအ် ကီုလေဝ်၊ အစာ ဂဥုဲ တအ် ကဵု သတိ ညံင်ဂွံ ကြာတ် ပတိတ် ထောအ် ကပေါတ် ဏအ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ကိုပ်ကၠာ ဟွံ တိက် ညံင် စၞာံ ဟွံဂွံ လီုလာ် ရ။

== ၈။ ကပေါတ် သွက် မၞိဟ်တြုဟ် (Men's Personal Care) ==
ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဗွိုက်လွာ ကပေါတ် လွဳလွတ် ပူဂိုလ် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက် မၞိဟ်ဗြဴ သၟး ဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ လၟုဟ် ကဏ္ဍ သွက် မၞိဟ်တြုဟ် (Men's grooming) ဂှ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမပြဟ် ရ။
ကပေါတ် သွက် မၞိဟ်တြုဟ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ကပေါတ် ကး သော် မုက် (Shaving creams)၊ ကပေါတ် လွဳလွတ် ကြာဲ သော် (Beard oils)၊ ဍာ် မမောဝ် မၞိဟ်တြုဟ် (Colognes) ကေုာံ လဝ်ရှေန် စၞာံ ရ။ စၟတ်တဆိပ် ဗီုကဵု NIVEA Men ကေုာံ Gillette တအ် ဒှ် ကမ္ပဏဳ အဓိက ပ္ဍဲ ဗွိုက်လွာ ဏအ် ရ။

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဗွိုက်လွာ အလုံဂၠးတိ (Global Market and Economy) ==
ဗွိုက်လွာ ကပေါတ် လွဳလွတ် ပူဂိုလ် အလုံဂၠးတိ ဝွံ နွံ ၚုဟ်မး သၠုင် နူ ၅၀၀ ဘဳလဳယာန် ဒဝ်လာ ပ္ဍဲ သၞာံ လက္ကရဴ ဏအ် ရ။
ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု L'Oréal, Unilever, Procter &amp; Gamble, ကေုာံ Estée Lauder တအ် ပိုင်ပြဳ လဝ် ဗွိုက်လွာ အဓိက ရ။ ဒေသ မသွံ ဂွံ ဂၠိုင်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် အာရှ-ပါစဳဖိတ် (Asia-Pacific) မပ္တံကဵု ကြုက်၊ အိန္ဒိယ၊ ကိုရဳယျာ ကေုာံ ဂျပါန် ရ။ ခေတ် လၟုဟ် ပရေင် သွံရာန် လတူ အေန်တာနေတ် (E-commerce) ကေုာံ ညးမကဵု လညာတ် လတူ မဳဒဳယျာ (Influencers) တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကဏ္ဍ ဏအ် ဇၞော် တိုန် လၟိုန် ရ。&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Personal Care Market Size &amp; Share Report |url=https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/personal-care-market |website=Grand View Research |access-date=2024-01-10}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အန္တရာယ် ဓါတ် ဓာတု ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု (Chemical Risks and Safety) ==
ကပေါတ် လွဳလွတ် ပူဂိုလ် ဗွဲမဂၠိုင် စကာ လဝ် ဓါတ် ဓာတု နာနာ သာ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ အာယုက် ကပေါတ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် အမြာဲ ရ။
* '''Parabens ကေုာံ Phthalates:''' ဓါတ် တအ် ဏအ် စကာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ စၟ ကီုလေဝ်၊ ပရေင် သုတေသန လ္ၚဵု ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် လေပ် ပလီု သၞောတ်ဝ် ဟဝ်မောန် (Hormone disruptors) မာန် ရ။
* '''Sulfates (SLS/SLES):''' မလေပ် ပ္တိတ် ဍာ် ဖပ် (Lather) ပ္ဍဲ သာပ်ပျာ ကေုာံ ဍာ်ဂဥုဲ ကြာတ် က္ဍိုပ် ကီုလေဝ်၊ လေပ် သ္ပ ကဵု စၞာံ သကှ် ကေုာံ ဂိ မာန် ရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ ဌာန ဥပဒေ မပ္တံကဵု FDA (အမေရိကာန်) ကေုာံ EMA (ဥရောပ) တအ် ပတိတ် လဝ် သၞောဝ် စဵုဒၞာ ညံင် ကမ္ပဏဳ တအ် ဂွံ စကာ ဓါတ် ဓာတု ပ္ဍဲ ကဆံင် မဂီုကၠီု (Safe limits) တွဵု ရ။

== ၁၁။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ (Future and Sustainability) ==
ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဂှ် ညးစကာ ကပေါတ် (Consumers) တအ် အာတ်မိက် ကၠုင် ကပေါတ် မဟွံမဲ ကု ဓါတ် ဓာတု အန္တရာယ် ကေုာံ မမင်မွဲ သဘာဝ (Eco-friendly) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''Clean Beauty:''' ကပေါတ် မကၠောန် နူ သဘာဝ (Organic) ကေုာံ ဟွံစကာ ဓါတ် ဓာတု မပလီု ပရေင် ထတ်ယုက်။
* '''Zero-waste Packaging:''' ပရေင် ဖ္အောန် ဖျေဟ် လွပ် ပလာသတေတ် (Plastics) နကဵု လွပ် ခလာတ် မလေပ် ကလေင် ကၠောန် မာန် (Recyclable) ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် ဗီုပြင် ကလောံ (Solid bars) မဟွံဒး စုတ် ထုပ် ရ။
* '''Cruelty-free:''' ပရေင် စဵုဒၞာ သတ် တုဲ ဟွံသ္ပ စမ်ၜတ် လတူ တိရစ္ဆာန် (Animal testing) ပ္ဍဲ အခိင် မကၠောန် ကပေါတ် ရ。&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Winter |first=Ruth |title=A Consumer's Dictionary of Cosmetic Ingredients |url=https://archive.org/details/consumersdiction0000wint_s4g7 |publisher=Crown Publishing Group |year=2009 |isbn=978-0307451118 |pages=[https://archive.org/details/consumersdiction0000wint_s4g7/page/45 45]–50}}&lt;/ref&gt;

== ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[နဳဗဳယာ]] (Nivea)
* [[ပရေင် အးဇ္ၚး]] (Hygiene)
* [[ကပေါတ် ပရေင် ကျာ်သြဳ]] (Cosmetics)
* [[ဘိုင်ယာဒေါ့ဖ်]] (Beiersdorf)

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = Personal care
| title = [[ကပေါတ် လွဳလွတ် ပူဂိုလ်]] ကေုာံ ပရေင် ကျာ်သြဳ
| listclass = hlist
| list1 =
* [[သာပ်ပျာ]] (Soap)
* [[ဍာ်ဂဥုဲ ကြာတ် က္ဍိုပ်]] (Shampoo)
* [[လဝ်ရှေန်]] (Lotion)
* [[ဂဥုဲ တိုက် ၚေက်]] (Toothpaste)
* [[ဍာ်မမောဝ်]] (Perfume)
* [[ကပေါတ် မိတ်အပ်]] (Makeup)
* [[ဂဥုဲ စဵုဒၞာ တ္ၚဲ]] (Sunscreen)
}}

[[ကဏ္ဍ:ကပေါတ် လွဳလွတ် ပူဂိုလ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင် အးဇ္ၚး]]
[[ကဏ္ဍ:ကပေါတ် ပရေင် ကျာ်သြဳ]]
[[ကဏ္ဍ:ကပေါတ် သုံးစွဲ လၟိုန် တ္ၚဲ]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင် ထတ်ယုက်]]</text>
      <sha1>21p6ed6vzk6wfk3zvusj9xn067ry4x7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂကောံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂၠးတိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12905</id>
    <revision>
      <id>60386</id>
      <parentid>59768</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:26:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19063" sha1="5ilob5scbn6naeoqcngntf01h8he5jv" xml:space="preserve">{{Infobox organization
| name = ဂကောံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂၠးတိ
| native_name = World Fellowship of Buddhists (WFB)
| image = Flag of Buddhism.svg
| caption = အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist flag) မဒှ် သင်္ကေတ အဓိက ဂကောံ
| abbreviation = WFB
| formation = ၂၅ မေ ၁၉၅၀ (1950-05-25)
| founder = [[ဂုဏပါလ ပိယသေန မလာလသေကရ]] (Gunapala Piyasena Malalasekera)
| type = [[ဂကောံ ဘာသာ]] (Religious organization), [[ဂကောံ ဟွံသေင် အလဵုအသဳ]] (NGO)
| headquarters = [[ၜင်ကံက်]], [[ဍုင်သေံ]] (Bangkok, Thailand)
| region_served = အလုံဂၠးတိ
| president = Phallop Thaiarry
| main_organ = သဘင်သဳကၠဳ ဂၠးတိ (General Conference)
| affiliations = [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UNESCO)
| website = {{URL|http://wfbhq.org}}
}}

'''ဂကောံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂၠးတိ''' ({{lang-en|World Fellowship of Buddhists}}, က္ဍိုပ်လိက် ဂၠေအ်: '''WFB''') ဝွံ ဒှ် ဂကောံ မဟာမိတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံဂၠးတိ ဇၞော်အိုတ် မွဲ တုဲ၊ မဒက်ပ္တန် လဝ် သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ ဂိုဏ် ဗုဒ္ဓဘာသာ နာနာ သာ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ဂကောံ ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၀ ပ္ဍဲ ဍုင် ကဝ်လာမ်ဗဝ် (Colombo)၊ ဍုင် သိရဳလင်ကာ (Sri Lanka)၊ နကဵု လညာတ် ဥက္ကဌ ပထမအိုတ် အစာ သုတေသန ဂကူ သိရဳလင်ကာ ဂုဏပါလ ပိယသေန မလာလသေကရ (Gunapala Piyasena Malalasekera) ရ။ လၟုဟ် ဌာန်သဇိုင် အဓိက ဂကောံ ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ ဍုင် ၜင်ကံက် (Bangkok)၊ ဍုင် သေံ (Thailand) ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
ဂကောံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂၠးတိ (WFB) ဝွံ ဒှ် ပရေင် ပံင်ကောံ မဟာဇန် ကေုာံ ဂကောံ သာသနာ မၞုံကဵု လညာတ် ဇၞော်မောဝ် ပရေင် ညိင်ဝတ် ဂၠးတိ ရ။ 
ဂကောံ ဏအ် ဒှ် ဒၞာဲ ပလက်ဖံင် (Platform) ပထမအိုတ် မပံင်ကောံ ကဵု ညးစၞး ဂိုဏ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဇၞော် ပိ သာ် မတွဟ်ဂး ထေရဝါဒ (Theravada)၊ မဟာယာန (Mahayana)၊ ကေုာံ ဝဇိရယာန (Vajrayana) တအ် ညံင်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲစွံ မာန် ရ။ ပရေင် ဒက်ပ္တန် WFB ဝွံ ဒှ် သက်သဳ ဝင် သာသနာ ခေတ် တၟိ မထ္ၜး ဏာ ဒဒှ်ရ ကောန် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ အလုံ ဂၠးတိ ဏအ် နွံ ကု ဒြဟတ် မွဲစွံ တုဲ၊ လေပ် ရေင်တၠုင် ဓမ္မ သွက် ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် လောက မာန် ရ。&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History of the World Fellowship of Buddhists |url=http://wfbhq.org/about-wfb/history |website=The World Fellowship of Buddhists |access-date=2024-01-10}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဒက်ပ္တန် ==
ဝင် ပရေင် ဒက်ပ္တန် ဂကောံ WFB ဝွံ စက္တဵုဒှ် ကၠုင် ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ အိုတ် အာ တုဲ ရ။
ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၅ မေ သၞာံ ၁၉၅၀ ဂှ် ညးစၞး ၁၂၉ တၠ နူကဵု ဍုင် ၂၇ ဍုင် ကၠုင် စိုပ် သဘင် သဳကၠဳ ဇၞော် မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် ကဝ်လာမ်ဗဝ်၊ သိရဳလင်ကာ ရ။ သဘင် သဳကၠဳ ဏအ် ဍိုက်က္ဍိုပ် လဝ် နကဵု ဒံက်တာ မလာလသေကရ (Dr. G.P. Malalasekera) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဂကောံ ဏအ် ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ပံင်စပ် ကောန် ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံဂၠးတိ ညံင်ဂွံ တီကၠိုဟ် ညးသကအ်၊ ကေုာံ ပခိုင်ကၠိုက် ပတိုန် ပရေင် ရီုဗင် မၞိဟ် (Humanitarian aid) ရ။

== ၃။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် ==
ဂကောံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂၠးတိ နွံ ကု တင်ရန်တၟအ် အဓိက (Objectives) ၅ သာ် ရ:
# ညံင် ကောန် ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် တင် စဵုဒၞာ ကေုာံ သိက္ခာပိုဒ် (Precepts) ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်။
# သွက်ဂွံ ပခိုင်ကၠိုက် ပရေင် ပံင်ကောံ ကေုာံ မိတ်သဟာဲ အကြာ ကောန် ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံဂၠးတိ။
# သွက်ဂွံ ပရး ဏာ ဓမ္မ (Propagate the Dhamma) လတူ ဂၠးတိ နကဵု နဲကဲ သမ္မာ။
# သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင် ပညာ (Education)၊ ပရေင် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ကမၠောန် ရီုဗင် မဟာဇန်။
# သွက်ဂွံ ပံင်တောဲ ကု ဂကောံ တၞဟ်ဟ် ညံင်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် កေုာံ ပရေင် ညိင်ဝတ် ဂၠးတိ (Global peace) ရ。&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Prebish |first=Charles S. |title=Buddhism in the Modern World |url=https://archive.org/details/buddhisminmodern0000unse_o5b8 |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=978-0195146981 |pages=[https://archive.org/details/buddhisminmodern0000unse_o5b8/page/245 245]-247}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဌာန်သဇိုင် အဓိက (Headquarters) ==
ဌာန်သဇိုင် အဓိက (Headquarters) ဂကောံ WFB ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ဒၞာဲ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဝင် ဍေဟ် ရ:
* '''၁၉၅၀ – ၁၉၅၈:''' နွံ ပ္ဍဲ ဍုင် ကဝ်လာမ်ဗဝ် (Colombo)၊ ဍုင် သိရဳလင်ကာ ရ။ ဒံက်တာ မလာလသေကရ ဒှ် ဥက္ကဌ ရ။
* '''၁၉၅၈ – ၁၉၆၉:''' ပြံင် ဏာ ဌာန်သဇိုင် ဇရေင် ဍုင် လ္ဂုင် (Yangon)၊ ဍုင် မျာန်မာ (Myanmar) နကဵု ဥက္ကဌ ဥူချာန်ထောန် (U Chan Htoon) ရ။
* '''၁၉၆၉ – ပစ္စုပ္ပန်:''' ပြံင် စိုပ် ကၠုင် ဍုင် ၜင်ကံက် (Bangkok)၊ ဍုင် သေံ (Thailand) ရ။ သၞာံ ၁၉၉၆ ဂှ် အလဵုအသဳ သေံ ကဵု လဝ် အခေါင် သွက်ဂွံ သ္ပ ဒတန် ဌာန်သဇိုင် လၟိုန် (Permanent Headquarters) ပ္ဍဲ ဍုင် သေံ ရ。

== ၅။ သင်္ကေတ အဓိက ကေုာံ အလာံ ==
ပ္ဍဲ သဘင် သဳကၠဳ ပထမအိုတ် (၁၉၅၀) ဂှ်၊ ဂကောံ WFB သ္ပ လဝ် ဒတန် လတူ သင်္ကေတ အဓိက ဂမၠိုင် မသ္ပ စၞး ကု ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံဂၠးတိ ရ:
* '''အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Flag):''' အလာံ မၞုံကဵု အရံင် တရဴ သာ် (Chabbannaransi) မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု J.R. de Silva ကေုာံ C.P. Gunawardena ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၅ ဂှ်၊ WFB သ္ပ ဒတန် နဒဒှ် အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံဂၠးတိ (International Buddhist Flag) ရ။
* '''ဓမ္မစက် (Dharmacakra):''' စက် ဓမ္မ မၞုံကဵု ဇမၞင် ဒစာံ (Eight-spoked wheel) ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ တဆိပ် (Logo) အဓိက သွက် ဂကောံ ရ。&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harding |first=John A. |title=The World Fellowship of Buddhists: Institutionalizing Global Buddhism |journal=Journal of Global Buddhism |year=2014 |volume=15 |pages=47-66}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ လဒက်ပ္တန် ဂကောံ ကေုာံ ကမ္မတဳ ==
ဂကောံ WFB ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် (Organizational Structure) မခိုင်ကၠိုက် ရ:
# '''သဘင် သဳကၠဳ ဂၠးတိ (General Conference):''' ဒှ် ကမ္မတဳ သၠုင်အိုတ် (Supreme authority) မကၠောန်ဗဒှ် ဇၟာပ် ၜါ သၞာံ မွဲ ဝါ ရ။ ညးစၞး နူကဵု ဂကောံ ဌာန်ဒေသ (Regional Centres) တအ် တိုန် စိုပ် သဳကၠဳ ရ။
# '''ကံင်စဳ အုပ်ဓုပ် (Executive Council):''' ပါလုပ် ဥက္ကဌ (President)၊ ဒုတိယ ဥက္ကဌ (Vice Presidents) ကေုာံ ညးအုပ်ကာ နာနာ (Secretary General) ရ။
# '''ကမ္မတဳ လၟိုန် (Standing Committees):''' နွံ ကမ္မတဳ ဗီုကဵု ကမ္မတဳ ပရေင် သြန် (Finance)، ကမ္မတဳ လိက် ပတိတ် (Publication)، ကမ္မတဳ ပရေင် ပညာ (Education)، ကေုာံ ကမ္မတဳ ရီုဗင် မၞိဟ် ရ。

== ၇။ ဂကောံ မဟာမိတ် ကေုာံ ဌာနလပါ် ==
WFB ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် ဂကောံ သၟဝ် တဲ ကေုာံ ဂကောံ မဟာမိတ် (Affiliates) ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ကမၠောန် သာသနာ ရ:
* '''WFBY (World Fellowship of Buddhist Youth):''' ဒှ် ဂကောံ သၟတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂၠးတိ မဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၂ သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ သၟတ် တအ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဓမ္မ ရ။
* '''WBU (World Buddhist University):''' တက္ကသိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂၠးတိ မဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၈ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သုတေသန (Research) ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင် ပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဆံင် သၠုင် ရ။ ဌာန်သဇိုင် WBU လေဝ် နွံ ပ္ဍဲ ၜင်ကံက် ကီု ရ。&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Buddhist University |url=http://worldbuddhistuniversity.com/ |website=WBU Official Site |access-date=2024-01-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240229204348/http://www.worldbuddhistuniversity.com/ |archivedate=2024-02-29 |accessdate=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ သဘင်သဳကၠဳ ဂၠးတိ (General Conferences) ==
WFB ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင် သဳကၠဳ ဂၠးတိ ဇၟာပ် ၜါ သၞာံ မွဲ ဝါ (Bi-annually) ပ္ဍဲ ဍုင် နာနာ သာ် ရ။ 
သဘင် သဳကၠဳ တအ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ညးစၞး (Delegates) တအ် ညဳသၟဟ် တုဲ သဳကၠဳ လတူ ပြသၞာ သာသနာ ကေုာံ ပြသၞာ ဂၠးတိ ရ။ သဘင် သဳကၠဳ မကိစ္စ ဇၞော် တအ် ဂှ် မပ္တံကဵု သဘင် ပထမ ပ္ဍဲ ဍုင် ကဝ်လာမ်ဗဝ် (၁၉၅၀)၊ သဘင် တတိယ ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ဂုင် (၁၉၅၄)، ကေုာံ သဘင် ပ္ဍဲ ဍုင် တဝ်ကျဝ် (Tokyo)၊ ထာင်ပေ (Taipei) ကေုာံ သိုးလ် (Seoul) တအ် ရ။ လၟိဟ် ဂကောံ ဌာန်ဒေသ လၟုဟ် ဂှ် နွံ လတူ ၂၀၀ ဂကောံ နူကဵု ဍုင် ၅၀ ပြင် ပြင် ရ။

== ၉။ ပရေင်ပံင်ကောံ ဂိုဏ်နာနာ (Sectarian Unity) ==
ကမၠောန် အဓိက အိုတ် သွက် WFB ဂှ် ဒှ် ပရေင် ပံင်ကောံ (Unity) အကြာ ဂိုဏ် ဗုဒ္ဓဘာသာ သီုဖအိုတ် ရ။
ကိုပ်ကၠာ နူ ဟွံဒက်ပ္တန် ဂကောံ ဏအ် ဏီ၊ ဂိုဏ် ထေရဝါဒ (Theravada) မနွံ ပ္ဍဲ အာရှ လပါ် သၠုင်ကျာ ကေုာံ အာရှအဂၞဲ၊ တုဲ ဂိုဏ် မဟာယာန (Mahayana) မနွံ ပ္ဍဲ အာရှ လပါ် ဗၟံက် တအ် ဂှ် ဟွံကေင် ကၠောန် ကမၠောန် မွဲစွံ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ဏီ ရ။ WFB ဂှ် သ္ပ ကဵု သင် ကေုာံ ခရှ် နူကဵု ဂိုဏ် နာနာ သာ် ဂွံ ဂဇအ် သဳကၠဳ ညးသကအ်၊ ပံက် လညာတ်၊ ကေုာံ သ္ပ ဒတန် လတူ အရာ မတုပ် သၟဟ် ရေင်သကအ် (Common ground) မာန် ကၠုင် ရ။

== ၁၀။ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုင် (Political Involvement) ==
WFB ဝွံ ၜိုန်ရ ဒှ် ဂကောံ ဘာသာ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဝင် ဍေဟ် ဒးဒုင် ဆေင်စပ် ကု ပြသၞာ ဍုင်ကွာန် (Politics) ညိည နွံ ကီု ရ:
* '''ကုလသမဂ္ဂ (UN):''' WFB ဝွံ ကလိဂွံ လဝ် အခေါင် ညးမကဵု ကသပ် (Consultative status) ကု ဂကောံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ မဟာဇန် ကုလသမဂ္ဂ (ECOSOC) ကေုာံ UNESCO သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင် ပညာ ကေုာံ ပရေင် ညိင်ဝတ် ရ။
* '''ပြသၞာ ဍုင် ကြုက်-ထာင်ဝါန်:''' ပ္ဍဲ သဘင် သဳကၠဳ လ္ၚဵု၊ ပရေင် တိုန် စိုပ် ညးစၞး နူ ထာင်ဝါန် (Taiwan) ကေုာံ ဍုင် ကြုက် (China) တအ် လေပ် က္တဵုဒှ် ပြသၞာ ဍုင်ကွာန် မာန် ရ (ဥပမာ ဒဒှ် မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ထာင်ဝါန်)۔
* '''ပရေင် ဓမ္မ ကေုာံ ဒလိုက် လာမာ:''' ပရေင် ဆက်စၠောအ် ကု ဗုဒ္ဓဘာသာ တိဗေတ် (Tibetan Buddhism) ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဘာသာ ဒလိုက် လာမာ (Dalai Lama) လေဝ် ဒှ် အရာ မဒး ရပ်စပ် နကဵု သတိ ပ္ဍဲ ဂကောံ ဂၠးတိ ဏအ် ရ。&lt;ref&gt;{{Cite web |title=NGOs in consultative status with ECOSOC |url=https://ecosoc.un.org/en/ngos |website=United Nations ECOSOC |access-date=2024-01-10}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ၁၁။ အနာဂတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Future and Outlook) ==
သွက် အနာဂတ် ဂှ်၊ ဂကောံ WFB နွံ တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဆက် စကာ နဲကဲပညာ (Technology) ကေုာံ မဳဒဳယျာ ဒဳဂျဳတေဝ် တအ် သွက်ဂွံ ပရး ဏာ ဓမ္မ ရ။
ပြသၞာ ခေတ် တၟိ မပ္တံကဵု ပရေင် ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change)၊ ပရေင် ဝါတ်ဂါတ် သြန်၊ ကေုာံ ပရေင် ဟွံညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ မဟာဇန် တအ် ဂှ် WFB လွဳစ ဓမ္မ သွက်ဂွံ ကဵု သွဟ် လတူ ပြသၞာ ဏအ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ်ပၠန် ဂကောံ ဝွံ သ္ပ အဓိက လတူ ပရေင် ပါလုပ် သၟတ် (Youth involvement) ညံင်ဂွံ ဆက် မင်မွဲ အာ သာသနာ ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၂၁ ဏအ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ。

== ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* [[အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* [[ဂုဏပါလ ပိယသေန မလာလသေကရ]]

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = Buddhism
| title = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကေုာံ ဂကောံ အလုံဂၠးတိ
| listclass = hlist
| list1 =
* [[ဂကောံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂၠးတိ]] (WFB)
* [[ဂကောံ သၟတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂၠးတိ]] (WFBY)
* [[တက္ကသိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂၠးတိ]] (WBU)
* [[ထေရဝါဒ]]
* [[မဟာယာန]]
* [[ဝဇိရယာန]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဂကောံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂၠးတိ}}
[[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂကောံ ဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဂကောံ ဟွံသေင် အလဵုအသဳ အလုံဂၠးတိ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂကောံ မဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၀]]</text>
      <sha1>5ilob5scbn6naeoqcngntf01h8he5jv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12906</id>
    <revision>
      <id>60384</id>
      <parentid>59780</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25118" sha1="hemegml68p6ccecgw67chuj5skby9pa" xml:space="preserve">{{Infobox flag
| name = အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| article = 
| image = Flag of Buddhism.svg
| alt = အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံဂၠးတိ
| caption = အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံဂၠးတိ မၞုံကဵု အသာ် တြဴ သာ်
| nickname = လျးကျာ် တြဴ သာ် (Six-colored flag)
| proportion = 2:3
| adoption = ၂၈ ဨပြဳ ၁၈၈၅ (သဳရိလင်္ကာ);&lt;br&gt;၁၉၅၂ (အလုံဂၠးတိ)
| design = အသာ် သ္ၚေက်၊ ဍာ်မိတ်၊ ဗကေတ်၊ ဗု၊ ကေုာံ လိမ္မဴ မဖျေဟ်လဝ် နကဵု လဒက်ပ္တန် ဒေါင်လိုက် ၅ တၞုင် တုဲ လပါ် ကၞောတ် ဂှ် ပံင်နှဴ လဝ် အသာ် သီု (၅) သာ် အတိုင် လၟေင် ဗွဲလတူ ရ။
| designer = ကမ္မတဳ ကိုလံဗို (Colombo Committee) ကေုာံ ဟေန်ရဳ သတဳလ် အဝ်ကတ် (Henry Steel Olcott)
}}

'''အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ''' ({{lang-en|Buddhist flag}}) ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ အလုံဂၠးတိ မွဲ သွက် ဘာသာ ဗုဒ္ဓ တုဲ ဍေဟ် ပစၞး ကု ပရေင် ညဳသၟဟ်၊ ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ကေုာံ ပရေင် မေတ္တာ ကရုဏာ အလုံ ဂကောံ ဗုဒ္ဓဘာသာ နာနာ သာ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ အလာံ ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ပ္ဍဲ ဍုင် သဳရိလင်္ကာ (Sri Lanka) သွက်ဂွံ ဒှ် သင်္ကေတ ပရေင် ကလေင် ဂျိုင်တိုန် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist revival) ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး အလာံ ဏအ် ဂှ် ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု ဂကောံ ညးဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံဂၠးတိ (World Fellowship of Buddhists - WFB) သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ သဘင် ကိစ္စ ဇၞော် မပ္တံကဵု သဘင် တ္ၚဲ ကျာ် (Vesak) ကေုာံ သဘင် ပရေင် ဘာသာ တၞဟ်ဟ် ရ။ အလာံ ဝွံ နွံကဵု အသာ် (၆) သာ် မပစၞး ကု လျးကျာ် တြဴ သာ် မတိတ် ကၠုင် နူကဵု ခန္ဓကာယ ကျာ်တြဲ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ အခိင် တၠဳမၞုံကုပိုည် ကျာ်တြဲ ကလိဂွံ သဗ္ဗညုတညာဏ် ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင် (Introduction and History) ==
ဝင် အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝွံ စက္တဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၅ ပ္ဍဲ ဍုင် သဳရိလင်္ကာ (အခိင် တေအ် ကော်ဂး Ceylon) မဒှ် အခိင် သၟဝ် တဲ အုပ်ဓုပ် အေန်ဂလိတ် (British colonial rule) ရ။
ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ်၊ ကောန်ဍုင် သဳရိလင်္ကာ တအ် မဒှ် ညးဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် ပလီုပလာ် ပရေင် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင် ဘာသာ ညးတအ် နူကဵု အလဵုအသဳ အေန်ဂလိတ် တအ် ရ။ အလဵုအသဳ အေန်ဂလိတ် ကၟာတ် လဒဵု သဘင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဟွံကဵု အခေါင် ကၠောန် သဘင် တ္ၚဲ ကျာ် (Vesak) နကဵု ပရေင် သၠးပွး ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေင် ချဳဒရာင် ပရေင် ကလေင် ဂျိုင်တိုန် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist revival movement) မက္ဍိုက်ပ် နူကဵု ခမဳ သင် ကေုာံ ခရှ် သဳရိလင်္ကာ တအ် ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၅ ဂှ် အလဵုအသဳ အေန်ဂလိတ် ဒး ကလေင် ပံက် ကဵု အခေါင် ကၠောန် သဘင် တ္ၚဲ ကျာ် နဒဒှ် တ္ၚဲ ဒေါအ် ဇူ ရုင် အလဵုအသဳ (Public holiday) ပၠန် ရ။ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ပရေင် အံင်ဇၞး ဏအ် ကေုာံ သွက်ဂွံ နွံ သင်္ကေတ မွဲ သွက် ညးဗုဒ္ဓဘာသာ သီုဖအိုတ် ဂှ်၊ ညးတအ် စ ဖန်ဗဒှ် လဝ် အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဏအ် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |title=Return to Righteousness: A Collection of Speeches, Essays, and Letters of the Anagarika Dharmapala |publisher=Ministry of Education and Cultural Affairs, Sri Lanka |year=1965 |pages=105–110}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ကမ္မတဳ ကိုလံဗို ကေုာံ ညးမခၞံဗဒှ် (Colombo Committee and Creators) ==
အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဏအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ပူဂိုလ် မွဲ ဓဝ် တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ကမၠောန် မကၠောန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု &quot;ကမ္မတဳ ကိုလံဗို&quot; (Colombo Committee) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၅ ရ။
ကမ္မတဳ ဏအ် ဂှ် ပါလုပ် လဝ် ခမဳ သင် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ခရှ် ညးမစိုန်သကီု တအ် မပ္တံကဵု Ven. Hikkaduwe Sri Sumangala Thera (ကျာ်ဇၞော် ဟေက်ကဒူဝေ သြဳ သုမင်္ဂလ), Ven. Migettuwatte Gunananda Thera, Don Carolis Hewavitharana, ကေုာံ J.R. de Silva တအ် ရ။ ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဗီုပြင် အလာံ မၞုံကဵု အရံင် တြဴ သာ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ အခိင် စတမ် တေအ် ဗီုပြင် ဍေဟ် ဒှ် ဗီုပြင် မဇၠိင် တုဲ ဟွံကိတ်ညဳ ကု ဗီုပြင် အလာံ ဓမ္မတာ (Standard flag shape) ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ဗိုလ်ဇၞော် အမေရိကာန် ကေုာံ ညးမရှ်ေသှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဟေန်ရဳ သတဳလ် အဝ်ကတ် (Henry Steel Olcott) ကၠုင် စိုပ် ဍုင် သဳရိလင်္ကာ တုဲ၊ ညး ကဵု ကသပ် ညံင်ဂွံ ပလေဝ် ဗီုပြင် အလာံ ဂှ် ညံင်ဂွံ တုပ် ကု ဗီုပြင် အလာံ ဍုင် (National flag dimensions) ညံင်ဂွံ ကွက် ပ္ဍဲ တိုင် လောဲသွာ ရ။ ဗီုပြင် မပလေဝ် လဝ် နကဵု ဟေန်ရဳ အဝ်ကတ် ဂှ် ဒှ် ဗီုပြင် အလာံ မစကာ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။

== ၃။ အသာ်ဂမၠိုင် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Colors and Meanings) ==
အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝွံ နွံကဵု အသာ် (၆) သာ် (ပ္ဍဲ ဗီုပြင် မ္ဂး ညာတ် ၅ သာ် ဒေါင်လိုက် ကေုာံ ၁ သာ် မပံင်နှဴ လဝ် လပါ် ကၞောတ်) ရ။ အသာ် တအ် ဏအ် ပစၞး ကု လျးကျာ် တြဴ သာ် မတိတ် နူကဵု ခန္ဓကာယ ကျာ်တြဲ ရ:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! အသာ် (Color) !! အရေဝ် ပါဠိ (Pali) !! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သင်္ကေတ (Meaning)
|-
| '''သာ် ဍီု''' (Blue)
| နဳလ (Nīla)
| ပစၞး ကု မေတ္တာ ကရုဏာ အလုံ စက္ကဝါ (Universal Compassion) ကေုာံ ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။
|-
| '''သာ် ဍာ်မိတ်''' (Yellow)
| ပဳတ (Pīta)
| ပစၞး ကု ဂၠံင်တရဴ လဒေါဝ် (The Middle Path) မဒှ် ဂၠံင်တရဴ ဟွံလောန်ၜက် တုဲ မာန် တိတ် ဗၠး နူ ဒဒိုက် ရ။
|-
| '''သာ် ဗကေတ်''' (Red)
| လောဟိတ (Lohita)
| ပစၞး ကု ဂုဏ်ဖိုလ် ကေုာံ မင်မွဲ ဓရ် ကျာ်တြဲ (Blessings of Practice) ကေုာံ ဉာဏ်ပညာ မဇြိုဟ်နက် ရ။
|-
| '''သာ် ဗု''' (White)
| ဩဒါတ (Odāta)
| ပစၞး ကု ပရေင် အးဇ္ၚး ဓရ် (Purity of Dhamma) ကေုာံ လွောတ် ဗၠး နူ ကိလေသ ရ။
|-
| '''သာ် လိမ္မဴ''' (Orange)
| မဉ္ဇိဋ္ဌ (Mañjeṭṭha)
| ပစၞး ကု ဉာဏ်ပညာ ကျာ်တြဲ (Wisdom of the Buddha) ကေုာံ အစောံ ဓရ် ရ။
|-
| '''သာ် ပံင်နှဴ''' (Combination)
| ပဘဿရ (Prabhāsvara)
| ပစၞး ကု ပရေင် သစ္စ ဓရ် မဍာံစၟတ် (Truth) မပံင်နှဴ လဝ် အသာ် သီု မသုန် သာ် ရ။
|}
အသာ် မရနုက်ကဵု တြဴ ဂှ် ညာတ် ကေတ် ပ္ဍဲ လပါ် တိုင် ကၞောတ် မၞုံကဵု အသာ် မသုန် သာ် ဒေါင်လိုက် (Vertical bars) ရ။

== ၄။ ဒြပ်ရတ် တြဴသာ် ပ္ဍဲ သုတ်ဗုဒ္ဓဘာသာ (The Six Rays and Pabhassara) ==
ပ္ဍဲကဵု သုတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ပြကိုဟ် အဘိဓရ် (Abhidhamma) မ္ဂး၊ အသာ် တြဴ သာ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အခိင် ကျာ်တြဲ ကလိဂွံ သဗ္ဗညုတညာဏ် (Enlightenment) ရ။
ကာလ ကျာ်တြဲ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ စိုပ် ဒတုဲ သဗ္ဗညုတညာဏ် သၟဝ် တၞံ ဇြဲ ဗောဓိ (Bodhi Tree) တုဲ ညး တွံ ဓရ် အဘိဓရ် သွက် မိမ ညး ပ္ဍဲ ဍုင် သွဝ် ဂှ်၊ ဟိုတ်နူ ဓါတ် ဉာဏ်ပညာ ကေုာံ ပဳတိ (Joy) မဇၞော် လောန် ဂှ်ရ၊ လျးကျာ် တြဴ သာ် (Six-colored aura) မကော်ဂး &quot;ပဘဿရ&quot; (Pabhassara / Prabhasvara) တိတ် ကၠုင် နူကဵု ခန္ဓကာယ ညး ရ။ လျးကျာ် တအ် ဏအ် ဒှ် သက်သဳ ညာဏ်ပညာ ကေုာံ မေတ္တာ ကျာ်တြဲ မတြး အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝွံ ဟွံသေင် သင်္ကေတ ပရေင် ဍုင်ကွာန်၊ ဍေဟ် ဒှ် သင်္ကေတ လပါ် ဓရ် ကေုာံ ပရေင် ပတှ်ေ (Faith) အလုံ ညးဗုဒ္ဓဘာသာ သီုဖအိုတ် ရ。&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Buddhist Flag |url=http://www.buddhanet.net/e-learning/history/b_flag.htm |website=BuddhaNet |access-date=2024-01-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150315021051/http://www.buddhanet.net/e-learning/history/b_flag.htm |archivedate=2015-03-15 |accessdate=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင် သ္ပဒတန် အလုံဂၠးတိ (Global Adoption and WFB) ==
ၜိုန်ရ အလာံ ဝွံ ခၞံဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၅ ပ္ဍဲ သဳရိလင်္ကာ ကီုလေဝ်၊ ပရေင် စကာ အလာံ ဏအ် အလုံဂၠးတိ ဂှ် က္တဵုဒှ် လက္ကရဴ ဗွဲမလောန် ရ။
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၀ ဂှ်၊ ပရေင် ကောံသန္နိပါတ် ညးဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံဂၠးတိ (World Fellowship of Buddhists - WFB) ပထမအိုတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် ကိုလံဗို ရ။ ပ္ဍဲ ကောံသန္နိပါတ် ဏအ်၊ ညးစၞး နူကဵု ဍုင် ဗုဒ္ဓဘာသာ နာနာ သာ် (မပ္တံကဵု သေံ၊ မျာန်မာ၊ ကြုက်၊ ဂျပါန်၊ အိန္ဒိယ) တအ် တုပ် စိုတ် သ္ပဒတန် လတူ အလာံ ဏအ် နဒဒှ် သင်္ကေတ အလုံဂၠးတိ သွက် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ စိုပ် သၞာံ ၁၉၅၂ ဂှ် WFB သ္ပဒတန် အလာံ ဏအ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် တုဲ စတမ် နူ အခိင် ဂှ် မ္ဂး အလာံ ဏအ် ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ စကာ ပ္ဍဲ သဘင် ကေုာံ ဘာလကျာ် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ဍုင် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pechilis |first=Karen |title=South Asian Religions: Tradition and Today |url=https://archive.org/details/southasianreligi0000unse_m3r5 |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-0415448512 |pages=[https://archive.org/details/southasianreligi0000unse_m3r5/page/152 152]–155}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ လွပ် ကေုာံ အခိင်ကာလ (Usage and Occasions) ==
အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝွံ စကာ ပ္ဍဲ အခိင်ကာလ မဆေင်စပ် ကု ပရေင် ဘာသာ ကေုာံ ပရေင် ယေန်သၞာင် အဓိက ဂမၠိုင် ရ:
* '''သဘင် တ္ၚဲ ကျာ် (Vesak):''' ဒှ် အခိင် မစကာ အလာံ ဏအ် ဂၠိုင်အိုတ် ရ။ ညးဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် ကွက် အလာံ ပ္ဍဲ သ္ၚိ၊ ဘာလကျာ်၊ ကေုာံ လတူ ဂၠံင် သွက်ဂွံ ရှ်ေသှ်ေ ပူဇဴ တ္ၚဲ ကျာ်တြဲ ဒှ် မၞိဟ်၊ ဒှ် ကျာ်၊ ကေုာံ ပရိနိဗ္ဗာန် ရ။
* '''အခိင် ဓမ္မစက် ကေုာံ ဝှ် (Vassa &amp; Uposatha):''' ပ္ဍဲ အခိင် ခမဳ သင် တအ် လုပ် ဝှ် ပိ ဂိတု ကေုာံ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ သဳ (Uposatha days) ဂှ်၊ ဘာလကျာ် ဗွဲမဂၠိုင် ကွက် လဝ် အလာံ ဏအ် ရ။
* '''ပေါဲ ကောံသန္နိပါတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ:''' ပ္ဍဲ ပေါဲ ကောံသန္နိပါတ် မပ္တံကဵု WFB, ပေါဲ သင်္ဂါယနာ၊ ကေုာံ သဘင် မဆေင်ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံဂၠးတိ တအ် ဂှ် အလာံ ဏအ် ဒးဒုင် စကာ တွဵု ရ။

== ၇။ ဗီုပြင် အလာံ မပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ ဍုင်တၞဟ်ဟ် (Variations in Different Countries) ==
ၜိုန်ရ အလာံ အလုံဂၠးတိ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဗီုပြင် အဓိက ကီုလေဝ်၊ နိကာယ် ကေုာံ ဒေသ လ္ၚဵု တအ် စကာ အလာံ ဗီုပြင် မပြံင်လှာဲ ညိည (Variations) နွံ ကီု ရ:
* '''ဘာသာ Jōdo Shinshū (ဂျပါန်):''' ပ္ဍဲ ဘာသာ Jōdo Shinshū ပ္ဍဲ ဂျပါန် မ္ဂး၊ ညးတအ် သၠာဲ ထောအ် အသာ် လိမ္မဴ (Orange) နကဵု အသာ် ပ္ကဴ မ္ၚဵု/သာ် ဍာ်မိတ် (Pink) ရ။
* '''ဗုဒ္ဓဘာသာ တိဗေတ် (Tibetan Buddhism):''' တိဗေတ် တအ် နွံကဵု အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ အလဵုဇကု ညးတအ် (Tibetan Buddhist Flag) မၞုံကဵု ဗီုပြင် အသာ် မတၞဟ်ခြာ သွက်ဂွံ စၞောန် ထ္ၜး ဂကောံ နိကာယ် ညးတအ် ရ။
* '''ဂကောံ Soka Gakkai (SGI):''' ဂကောံ ဏအ် စကာ အလာံ မၞုံကဵု အသာ် သ္ၚေက်၊ ဍာ်မိတ် ကေုာံ ဗကေတ် (Tricolor) မဒှ် သင်္ကေတ အလဵုဇကု ညးတအ် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Buddhist Flags |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/rel-budd.html |website=Flags of the World |access-date=2024-01-20}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ၈။ အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ (The Flag in Southeast Asia) ==
ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ မပ္တံကဵု ဍုင်သေံ၊ မျာန်မာ၊ ကေုာံ လာအဝ် တအ် ဝွံ လွပ် အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် ဇၞော် လောန် ရ။
* '''ဍုင်သေံ (Thailand):''' ဍုင်သေံ ဝွံ စကာ အလာံ ဓမ္မစက် (Dhammacakka flag) မၞုံကဵု အသာ် ဍာ်မိတ် ကေုာံ ရုပ် ဓမ္မစက် သာ် ဗကေတ် ဂၠိုင် နူကဵု အလာံ တြဴ သာ် ဏအ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သဘင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် မ္ဂး အလာံ သီု ၜါ ဂှ် ကွက် မွဲစွံ ရ။
* '''ဍုင် မျာန်မာ ကေုာံ ဒေသ မန် (Myanmar &amp; Mon State):''' ပ္ဍဲ မျာန်မာ ကေုာံ ဒေသ မန် တအ် ဂှ် အလာံ တြဴ သာ် ဝွံ စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ဘာလကျာ်၊ ကွဳစက် (ကာလ အာ တရဴ ဖျဴ ကျာ်) ကေုာံ လတူ စေတဳ ရ။ လဆောဝ် မ္ဂး အသာ် လိမ္မဴ ဂှ် ဍေဟ်တအ် ဍောတ် ဖျေဟ် ကဵု ဒှ် အသာ် ပ္ကဴ မ္ၚဵု ညိည (Pinkish hue) ပ္ဍဲ လ္ၚဵု ဒၞာဲ ရ။

== ၉။ အခန်ကဏ္ဍ အလာံ ပ္ဍဲ ပရေင်ယေန်သၞာင် (Role of the Flag in Culture) ==
အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝွံ ဍေဟ် ဒှ် မံင် သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် (Cultural symbol) မွဲ ပ္ဍဲ ဇရေင် ညးဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် ရ။
ဍေဟ် ပစၞး ကု ပရေင် ဒုင်စသိုင် ပတှ်ေ လတူ ဓရ် ကျာ် (Faith) ကေုာံ ပရေင် မင်မွဲ သာသနာ ရ။ ဆဂး အတိုင် လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ အလာံ ဏအ် ဝွံ ဟွံသေင် အရာ သွက်ဂွံ ရှ်ေသှ်ေ ပူဇဴ ညံင်ရဴ ကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေဝတဴ (Not an object of worship) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဆ သင်္ကေတ သွက်ဂွံ ဗ္စာရဏာ လတူ ဂုဏ် ကျာ်တြဲ ကေုာံ ဓရ် သၟး ဓဝ် ရ။ ပ္ဍဲ ပရေင် ယေန်သၞာင် မန် လေဝ်၊ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ကိစ္စ ဇၞော် မပ္တံကဵု ပေါဲ ကလင် ဓရ် တအ် မ္ဂး အလာံ ဏအ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကဆံင် မသၠုင် တွဵု ရ။

== ၁၀။ ပရေင် ဂီုကၠီု ကေုာံ သၞောဝ် လတူ အလာံ (Regulations and Respect) ==
ဟိုတ်နူ အလာံ ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဂှ်ရ၊ ညးဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် စွံ ဓဝ် ရှ်ေသှ်ေ လတူ အလာံ ဏအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။
နွံ သၞောတ်ဝ် အခိုက်အလိုက် (Customary rules) သွက်ဂွံ စကာ အလာံ ဏအ် မပ္တံကဵု:
* အလာံ ဂှ် ဒး ကွက် လဝ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မသၠုင် ကေုာံ မသ္အးဇ္ၚး တွဵု ရ။
* ဟွံကဵု အခေါင် စကာ အလာံ ဏအ် နဒဒှ် ယာတ် ဂြောပ် ခုင်၊ ယာတ် သ္အးဇ္ၚး ဒၞာဲ، ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် ဗိုက်လတက် မစုတ် လပါ် သၟဝ် ခန္ဓကာယ (Below the waist) လးလး ရ။
* ယဝ်ရ အလာံ လီုလာ် အာ ဟွံသေင်မ္ဂး တြေံ အာ မ္ဂး၊ ညးတအ် ဟွံ ထောအ် ပ္ဍဲ ခၟိက် ဓမ္မတာ ရ။ ညးတအ် စံင် ထောအ် ဟွံသေင်မ္ဂး စွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မသ္အးဇ္ၚး သွက်ဂွံ ထိင် ဂုဏ်သိက္ခာ အလာံ ရ。&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Guidelines on the Usage of the Buddhist Flag |url=https://wfbhq.org/ |website=World Fellowship of Buddhists |access-date=2024-01-20}}&lt;/ref&gt;

== ၁၁။ အနာဂတ် ကေုာံ သင်္ကေတ ပရေင်ညဳသၟဟ် (Future and Symbol of Unity) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ပစ္စုပ္ပန် ဏအ်၊ အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝွံ ဆက် ဒှ် သင်္ကေတ ပရေင် ညဳသၟဟ် (Symbol of Unity) အကြာ နိကာယ် ဗုဒ္ဓဘာသာ သီုဖအိုတ် မပ္တံကဵု ထေရဝါဒ (Theravada)၊ မဟာယာန (Mahayana)၊ ကေုာံ ဝဇိရယာန (Vajrayana) ရ။
ၜိုန်ရ နိကာယ် တအ် ဏအ် နွံ ကဵု လညာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် တၞဟ်ခြာ ကီုလေဝ်၊ အလာံ တြဴ သာ် ဏအ် ဝွံ ရီုဗင် စၠောအ် ခြာ ညးတအ် ကဵု တန်တဴ မွဲစွံ ပ္ဍဲ သမၞိင် ဓရ် ကျာ်တြဲ ဓဝ် ရ။ သွက် အနာဂတ် ဂှ်၊ အလာံ ဏအ် ဆက် တန်တဴ အာ နဒဒှ် သင်္ကေတ အလုံဂၠးတိ မထ္ၜး ဏာ ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peace) ကေုာံ မေတ္တာ သွက် ညးလောက သီုဖအိုတ် ရ။

== ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* [[ဓမ္မစက်]]
* [[သဘင် တ္ၚဲ ကျာ်]]
* [[ကောံသန္နိပါတ် ညးဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံဂၠးတိ]]
* [[ဟေန်ရဳ သတဳလ် အဝ်ကတ်]]

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = Buddhism
| title = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| listclass = hlist
| list1 = 
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
* [[ဓရ်]]
* [[သင်]]
* [[အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* [[ဓမ္မစက်]]
* [[သဘင် တ္ၚဲ ကျာ်]]
* [[ထေရဝါဒ]]
* [[မဟာယာန]]
}}

{{DEFAULTSORT:အလာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ}}
[[ကဏ္ဍ:အလာံဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:သင်္ကေတ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>hemegml68p6ccecgw67chuj5skby9pa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကမ္ပဏဳ မဟာဇန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12910</id>
    <revision>
      <id>60336</id>
      <parentid>60151</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:54:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23215" sha1="awxeqhm90516h812jo7z7di0ear7rh7" xml:space="preserve">{{Infobox organization
| name = ကမ္ပဏဳ မဟာဇန်
| english_name = Public Company / Public Limited Company
| image = New_York_Stock_Exchange.jpg
| caption = ရုင်စတော့ နျူယံက် (New York Stock Exchange) မဒှ် ဒၞာဲ သွံရာန် ဗွဝ်ပါ် ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ
| type = လဒက်ပ္တန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Business entity)
| ownership = [[တၠဗွဝ်ပါ်]] (Shareholders) / ညးဍုင်ကွာန် (Public)
| governing_body = [[ဂကောံ ဒါရိုက်တာ]] (Board of Directors)
| purpose = ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်သွံရာန် ဗွဝ်ပါ် လတူ ဗွိုက်လွာ
| key_characteristics = ပရေင်တာလျိုင် အပိုင်အခြာ (Limited liability), ဗွဝ်ပါ် မသွံရာန် ဂွံ လောဲသွာ (Transferable shares)
}}

'''ကမ္ပဏဳ မဟာဇန်''' ({{lang-en|Public company}} ဟွံသေင်မ္ဂး Public limited company - PLC) ဝွံ ဒှ် ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် ကမ္ပဏဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မွဲ မၞုံကဵု အခေါင် သွံရာန် ပ္တိတ် ဗွဝ်ပါ် (Shares/Stocks) ဇရေင် ညးဍုင်ကွာန် မဟာဇန် တအ် နကဵု သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ ရ။ တၠဗွဝ်ပါ် (Shareholders) တအ် ဝွံ ဒှ် ညးမပိုင်ပြဳ ကမ္ပဏဳ တုဲ၊ ညးတအ် နွံ အခေါင် သွံရာန် ဗွဝ်ပါ် ဍေဟ်တအ် လတူ ရုင်စတော့ (Stock exchange) ဟွံသေင်မ္ဂး ဗွိုက်လွာ လဒေါဝ် (Over-the-counter market) ဗွဲမသၠးပွး ရ။ ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် (Private company) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ်ဥပဒေ ထိင်ဒဝ် (Regulations) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ကေုာံ ဒး ထ္ၜး ဏာ စရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Financial statements) ဇရေင် မဟာဇန် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် ဟီုမ္ဂး ဂှ် ဒှ် ဂကောံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal entity) မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု ညးမပိုင်ပြဳ (Owners) ကေုာံ ညးမအုပ်ဓုပ် (Managers) ရ။ 
ပ္ဍဲ ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် ဂှ်၊ ပိုင်ပြဳ ဂှ် ဒှ် အရာ မပါ် လဝ် နကဵု ကလောံ ဗွဝ်ပါ် (Shares of stock) ရ။ ညးလဵု မွဲ ဟွံဟီု ယဝ်ရ ရာန် ကေတ် ဗွဝ်ပါ် မ္ဂး ဒှ် အာ တၠဗွဝ်ပါ် မွဲ တုဲ၊ ဂွံ အခေါင် ပိုင်ပြဳ ကမ္ပဏဳ အတိုင် လၟိဟ် ဗွဝ်ပါ် ဇကု မပိုင် လဝ် ဂှ် ရ။ ကမ္ပဏဳ ဏအ် ဝွံ အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု ဂကောံ ဒါရိုက်တာ (Board of Directors) မဒးဒုင် ရုဲစှ် လဝ် နူကဵု ပေါဲကောံ တၠဗွဝ်ပါ် (Shareholders' meeting) ရ။ လဒက်ပ္တန် ဏအ် ဝွံ သ္ပ ကဵု ကမ္ပဏဳ မွဲ ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ သြန် ရင်နှီ (Capital) ဇၞော်ဇၞော် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် သၠဲ ပတိတ် ကမၠောန် ရ。&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Cheffins |first=B. R. |title=Corporate Ownership and Control: British Business Transformed |url=https://archive.org/details/corporateownersh0000chef |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0199236978 |pages=[https://archive.org/details/corporateownersh0000chef/page/15 15]–20}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ဝင် လဒက်ပ္တန် ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် ဝွံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ အခိင် ခေတ် လဒေါဝ် ဥရောပ တေအ် ရ။ 
* '''ခေတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် (Early Era):''' ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် ပထမအိုတ် မပ္တိတ် ဗွဝ်ပါ် ဇရေင် ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် ဒှ် ကမ္ပဏဳ Dutch East India Company (VOC) မဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် နေသာလာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၀၂ ရ။ VOC ဝွံ ဒှ် ကမ္ပဏဳ ပထမအိုတ် မသွံရာန် ဗွဝ်ပါ် လတူ ရုင်စတော့ အာမ်သတာဒါမ် (Amsterdam Stock Exchange) ရ။
* '''ခေတ် ပရေင် ဇၞော်မောဝ် စက်ရုံ (Industrial Revolution):''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ကေုာံ ၁၉ ဂှ်၊ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် စက်ရုံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ၊ ကမၠောန် မပ္တံကဵု တရဴ ကွဳပၟတ် ကေုာံ ရုင်စက် တအ် နွံ ပၟိက် သြန် ရင်နှီ ဗွဲမဇၞော် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၞောဝ်ဥပဒေ ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် (Joint-stock companies act) တအ် စ ပတိတ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဍုင် အင်ဂလာန် ကေုာံ အမေရိကာန် ရ။
* '''ခေတ် ပစ္စုပ္ပန်:''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ကေုာံ ၂၁ ဂှ်၊ ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် တအ် ဒှ် အာ ဒြဟတ် အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ တုဲ၊ ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု Apple, Microsoft, ကေုာံ Toyota တအ် သီုဖအိုတ် ဒှ် ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် ရ။

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိကဂမၠိုင် ==
ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် မွဲ သ္ဒး နွံ ကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ (Characteristics) အဓိက အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ:
# '''ပရေင်တာလျိုင် အပိုင်အခြာ (Limited Liability):''' တၠဗွဝ်ပါ် တအ် ဝွံ နွံ တာလျိုင် ဆ ၜိုတ် သြန် မရင်နှီ လဝ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ပါ် ဓဝ် ရ။ ယဝ်ရ ကမ္ပဏဳ ဒးဒုင် အရှောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကျ သြန် ဂှ် ပိုင်ပြဳ ပူဂိုလ် (Personal assets) တၠဗွဝ်ပါ် တအ် ဟွံဒးဒုင် သီ ကေတ် ရ။
# '''ဗွဝ်ပါ် မသွံရာန် ဂွံ (Transferability of Shares):''' ဗွဝ်ပါ် ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် ဝွံ လေပ် သွံရာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပြံင်လှာဲ တၠပိုင်ပြဳ လောဲသွာ လတူ ရုင်စတော့ သက်ကု ဒး ကလိဂွံ အခေါင် နူကဵု တၠဗွဝ်ပါ် တၞဟ် တအ် ရ။
# '''ပရေင် တန်တဴ နကဵု သၞောဝ် (Separate Legal Entity):''' ကမ္ပဏဳ ဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် နကဵု သၞောဝ် (Legal person) မွဲ တုဲ၊ နွံ အခေါင် ပိုင်ပြဳ ဒြပ်၊ ကၠောန် လိက်ကသုက် ကေုာံ တောဲ ကေတ် အမှု ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ。&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Hansmann |first=H. |last2=Kraakman |first2=R. |date=2001 |title=The End of History for Corporate Law |journal=Georgetown Law Journal |volume=89 |pages=439-468}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပတိတ် ဗွဝ်ပါ် မဟာဇန် (IPO) ==
ပရေင်ပတိတ် ဗွဝ်ပါ် မဟာဇန် အလန် ပထမ (Initial Public Offering - IPO) ဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မပြံင်လှာဲ ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် (Private) ညံင်ဂွံ ဒှ် အာ ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် (Public) ရ။
ပ္ဍဲ လၟေင် ကမၠောန် IPO ဂှ်၊ ကမ္ပဏဳ မွဲ ပံင်တောဲ ကၠောန် ကု ဘဏ် ရင်နှီ (Investment banks) တအ် သွက်ဂွံ တော် ၚုဟ်မး ကမ္ပဏဳ ကေုာံ ဖျေဟ် ၚုဟ်မး ဗွဝ်ပါ် ရ။ ကမ္ပဏဳ ဒး ပတိုန် လိက်စၟတ်သမ္တီ (Prospectus) ဇရေင် ဌာန အလဵုအသဳ မထိင်ဒဝ် ရုင်စတော့ သွက်ဂွံ ပံက် ထ္ၜး တင်နင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ အန္တရာယ် (Risks)၊ ကေုာံ ရန်တၟအ် ပရေင် စကာ သြန် မကလိဂွံ နူ IPO ဂှ် ရ။ ကာလ IPO အံင်ဇၞး တုဲ မ္ဂး၊ ဗွဝ်ပါ် ကမ္ပဏဳ ဂှ် စ သွံရာန် လတူ ရုင်စတော့ (Stock market) မာန် ရ။

== ၅။ သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဒါရိုက်တာ (Corporate Governance) ==
သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် ကမ္ပဏဳ (Corporate governance) ဝွံ ဒှ် အရာ အဓိက သွက် ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဂုဏ်ဖိုလ် တၠဗွဝ်ပါ် တအ် ရ။
ဟိုတ်နူ တၠဗွဝ်ပါ် တအ် (Principals) ကေုာံ ညးမအုပ်ဓုပ် (Agents) တအ် ပြးဇး ဒၟံင် ရေင်သကအ် (Separation of ownership and control) ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် ရ။ တၠဗွဝ်ပါ် တအ် ရုဲစှ် ပ္တိုန် '''ဂကောံ ဒါရိုက်တာ''' (Board of Directors) ပ္ဍဲ ပေါဲကောံ လၟေင် သၞာံ (AGM) ရ။ ဂကောံ ဒါရိုက်တာ ဝွံ ဒုင် တာလျိုင် ဖျေဟ် လညာတ် မဟာဗျူဟာ (Strategy)၊ ရုဲစှ် CEO ကေုာံ စၟတ် သ္ၚေဝ် စရင် သြန် (Audit) ညံင်ဂွံ ဒှ် ဍာံပြ ရ。&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Fama |first=E. F. |last2=Jensen |first2=M. C. |date=1983 |title=Separation of Ownership and Control |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-law-and-economics_1983-06_26_2/page/301 |journal=Journal of Law and Economics |volume=26 |issue=2 |pages=301-325}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဂကူ ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် ကေုာံ သင်္ကေတဂမၠိုင် ==
ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် ဂှ် ပါ် လဝ် နကဵု ပရေင် သွံရာန် ဍေဟ် (Listing status) ၜါ သာ်:
# '''ကမ္ပဏဳ စၟတ်သမ္တီ လတူ ရုင်စတော့ (Listed Public Company):''' ဒှ် ကမ္ပဏဳ မသွံရာန် ဗွဝ်ပါ် ပ္ဍဲ ရုင်စတော့ အဓိက (ဥပမာ SET, NYSE)။
# '''ကမ္ပဏဳ ဟွံစၟတ်သမ္တီ (Unlisted Public Company):''' ၜိုန်ရ ဒှ် ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် နကဵု သၞောဝ် ကီုလေဝ်၊ ဗွဝ်ပါ် ဍေဟ် ဟွံမဲ လတူ ရုင်စတော့ အဓိက တုဲ ဒး သွံရာန် နကဵု ဗွိုက်လွာ လဒေါဝ် (OTC) ရ။

ပ္ဍဲ ဍုင် နာနာ ဂှ် စကာ သင်္ကေတ မပစၞး ကု ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် ရ:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! သင်္ကေတ (Abbreviation) !! ဍုင် (Country) !! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
|-
| '''PLC''' (plc)
| ကၟိန်ဍုင် သဟရာဇ် (UK), အိန္ဒိယ
| Public Limited Company
|-
| '''Inc. / Corp.'''
| အမေရိကာန် (USA)
| Incorporated / Corporation
|-
| '''AG'''
| ဂျာမနဳ (Germany), သွိဇြာလာန်
| Aktiengesellschaft
|-
| '''SA'''
| ပြင်သေတ်, သပေန်
| Société Anonyme / Sociedad Anónima
|-
| '''PCL''' (จก.มหาชน)
| ဍုင်သေံ (Thailand)
| Public Company Limited
|-
| '''NV'''
| နေသာလာန် (Netherlands)
| Naamloze vennootschap
|}

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ရုင်စတော့ ==
ရုင်စတော့ (Stock exchanges) ဝွံ ဒှ် ဗွိုက်လွာ အဓိက သွက် ဗွဝ်ပါ် ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် တအ် ရ။ 
ရုင်စတော့ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မပ္တံကဵု New York Stock Exchange (NYSE), NASDAQ, Tokyo Stock Exchange, ကေုာံ London Stock Exchange (LSE) တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင် သွံရာန် ဗွဲမပြဟ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ၚုဟ်မး ဗွဝ်ပါ် (Liquidity) ရ။ ပ္ဍဲ ဒေသ ပိုယ် မ္ဂး ရုင်စတော့ ဍုင်သေံ (Stock Exchange of Thailand - SET) ကေုာံ ရုင်စတော့ သေင်ကာပူ (SGX) တအ် လေဝ် ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက် ကမ္ပဏဳ ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ တအ် ရ။ ၚုဟ်မး ဗွဝ်ပါ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် အတိုင် ပရေင် အာတ်မိက် ကေုာံ ပရေင် ပ္တိတ် (Supply and Demand) ကေုာံ အကာဲအရာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကမ္ပဏဳ ရ။

== ၈။ တာလျိုင် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal Responsibilities) ==
ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် မွဲ ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ်ဥပဒေ ထိင်ဒဝ် ဗွဲမသၠုင် နူကဵု ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် ရ။
* '''ပရေင် ပံက် ထ္ၜး (Disclosure and Transparency):''' ကမ္ပဏဳ ဒး ပတိတ် လိက်လလောင်တြး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၟာပ်ပ် ပိ ဂိတု (Quarterly reports) ကေုာံ လိက် အစီရင်ခံစာ လၟေင် သၞာံ (Annual reports) သွက် မဟာဇန် ရ။
* '''ဌာန ထိင်ဒဝ် (Regulatory Bodies):''' ပ္ဍဲ အမေရိကာန် မ္ဂး ဂကောံ SEC (Securities and Exchange Commission) ကေုာံ ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ မ္ဂး ဌာန กลต. (SEC Thailand) တအ် မင်မဲ ဒၟံင် ညံင် ပရေင် ကမၠောန် ဂွံ ဒှ် အတိုင် သၞောဝ် ကေုာံ စဵုဒၞာ ပရေင် လေတ် ကၠတ် လတူ ဗွိုက်လွာ ရ (Insider trading)。&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Baskin |first=J. B. |last2=Miranti |first2=P. J. |title=A History of Corporate Finance |url=https://archive.org/details/historyofcorpora0000bask |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=978-0521655361 |pages=[https://archive.org/details/historyofcorpora0000bask/page/150 150]-165}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဂုဏ်ဖိုလ် ကေုာံ ပရေင်အဆင်ပြေ (Advantages) ==
ပရေင် ဒက်ပ္တန် ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် ဝွံ နွံ ကဵု ဂုဏ်ဖိုလ် (Benefits) ဗွဲမဂၠိုင်:
# '''ပရေင် ကလိဂွံ သြန် ရင်နှီ (Access to Capital):''' ကမ္ပဏဳ လေပ် ကလိဂွံ သြန် ရင်နှီ ဗွဲမဇၞော် နူကဵု ပရေင် သွံရာန် ဗွဝ်ပါ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကမၠောန်၊ သွံရာန် ကပေါတ် တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး ရာန် ကေတ် ကမ္ပဏဳ တၞဟ် (M&amp;A) ရ။
# '''ပရေင် သြန် မလှာဲ ဂွံ လောဲ (Liquidity):''' တၠဗွဝ်ပါ် တအ် လေပ် သွံ ထောအ် ဗွဝ်ပါ် ဇကု တုဲ ကလေင် ကလိဂွံ သြန် တပ်တပ် မာန် ပြဟ်ပြဟ် ရ။
# '''ပရေင် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ယၟုမြဟ် (Brand Prestige):''' ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် ဗွဲမဂၠိုင် ကလိဂွံ ပရေင် ပတှ်ေ ဖျေဟ် စိုတ် နူကဵု ညးစကာ ကပေါတ် ကေုာံ ဘဏ် တအ် ဂၠိုင် နူ ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် ရ။

== ၁၀။ တင်ခက်ခုဲ ကေုာံ အန္တရာယ် (Disadvantages) ==
ၜိုန်ရ နွံ ကဵု ဂုဏ်ဖိုလ် ကီုလေဝ်၊ ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် လေဝ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ခက်ခုဲ (Disadvantages) တအ် ရ:
# '''ပရေင် ကျ ဆောမ် အဝဵု အုပ်ဓုပ် (Loss of Control):''' တၠပိုင်ပြဳ တြေံ (Founders) တအ် လေပ် ကျ အာ အဝဵု ပ္ဍဲ ပရေင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်စုတ် ယဝ်ရ ညးတအ် ပိုင်ပြဳ လဝ် ဗွဝ်ပါ် အောန် နူ ၅၀% ရ။
# '''စရိတ် ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင် အုပ်ဓုပ် (Regulatory Costs):''' ကမ္ပဏဳ ဒး သုင်စောဲ သြန် ဗွဲမဂၠိုင် သွက် စရိတ် စၟတ် စရင် (Audit fees)၊ စရိတ် ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင် ပံက် ထ္ၜး တင်နင် ရ။
# '''ဒြဟတ် ဍဵုဍိုက် လၟေင် ပိ ဂိတု (Short-term Pressure):''' တၠဗွဝ်ပါ် တအ် မင် စၟဳ ဒၟံင် ပရေင် အမြဲ သြန် (Profits) ဇၟာပ်ပ် ပိ ဂိတု တုဲ၊ ဍေဟ် သ္ပ ကဵု ညးမအုပ်ဓုပ် တအ် ဒး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်စုတ် ကမၠောန် ဇမ္ၚောဲ (Long-term investments) ဝါတ်ဂါတ် ရ。&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Megginson |first=W. L. |title=The Financial Economics of Privatization |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=978-0195150624 |pages=55-60}}&lt;/ref&gt;

== ၁၁။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Future Trends) ==
သွက် အနာဂတ် ဂှ် ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် တအ် ဒး ဒုင် ပြံင်လှာဲ ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ခေတ် တၟိ ရ။
* '''ပရေင် ရင်နှီ ESG (ESG Investing):''' တၠဗွဝ်ပါ် တအ် အာတ်မိက် ကၠုင် ညံင် ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် တအ် ဂွံ စွံ သတိ လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ (Environmental)၊ ပရေင် မၞိဟ် (Social) ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် မခိုဟ် (Governance) ဂၠိုင် တိုန် ရ။
* '''ဒဳဂျဳတေဝ် ဗွဝ်ပါ် (Digital Shares):''' လွပ် နဲကဲ ဘလံက်ချိန်း (Blockchain technology) တအ် လေပ် ပြံင်လှာဲ ပရေင် သွံရာန် ဗွဝ်ပါ် ညံင်ဂွံ ဒှ် လောဲသွာ ကေုာံ ဟွံဒး စကာ ရုင်စတော့ လဒေါဝ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် မာန် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။

== ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဗွဝ်ပါ်]] (Shares)
* [[ရုင်စတော့]] (Stock exchange)
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Business)
* [[ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ်]] (Private company)
* [[ပေါဲကောံ တၠဗွဝ်ပါ်]] (Shareholders' meeting)

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = Business Entities
| title = ဂကူ လဒက်ပ္တန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Business Entities)
| listclass = hlist
| list1 =
* [[ကမ္ပဏဳ မဟာဇန်]] (Public company)
* [[ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ်]] (Private company)
* [[ပရေင် ပံင်တောဲ ပိုန်ဒြပ်]] (Partnership)
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပိုင်ပြဳ မွဲ တၠ]] (Sole proprietorship)
* [[ကမ္ပဏဳ ပရေင်တာလျိုင် အပိုင်အခြာ]] (Limited liability company - LLC)
* [[ရုင်စတော့]] (Stock exchange)
}}

{{DEFAULTSORT:ကမ္ပဏဳ မဟာဇန်}}
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[ကဏ္ဍ:ကမ္ပဏဳ]]
[[ကဏ္ဍ:သၞောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဗွဝ်ပါ် ကေုာံ ဓလုက်တမ်ရိုဟ်]]</text>
      <sha1>awxeqhm90516h812jo7z7di0ear7rh7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12911</id>
    <revision>
      <id>60406</id>
      <parentid>59766</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23680" sha1="ns4iiscejku7v2yas25fsv1jk370giw" xml:space="preserve">{{Infobox business term
| name = ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ်
| english_name = Privately held company / Private company
| image = IKEA_Kungens_Kurva_2021.jpg
| caption = ကမ္ပဏဳ IKEA (အဳကဳယာ) မဒှ် ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မၞုံကဵု ဌာန်သဇိုင် ပ္ဍဲ ဍုင် သွဳဒေန်
| type = [[ဂကောံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Business organization)
| characteristics = ဟွံသွံရာန် ရှယ်ယာ ပ္ဍဲ ရုင်စတော့၊ တၠပိုင်ပြဳ လၟိဟ် အောန်
| variations = [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၠပိုင် မွဲဓဝ်]] (Sole proprietorship), [[ပရေင် ပံင်ကောံ]] (Partnership), [[ကမ္ပဏဳ တာလျိုင် ပိုင်ခြာ]] (LLC)
| contrast = [[ကမ္ပဏဳ မဟာဇန်]] (Public company)
}}

'''ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ်''' ({{lang-en|Privately held company}} ဟွံသေင်မ္ဂး Private company / Private corporation) ဝွံ ဒှ် ဂကောံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္ပဏဳ မွဲ မဟွံကဵု အခေါင် သွံရာန် ရှယ်ယာ (Shares) ဍေဟ်တအ် ကု သာမည ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲကဵု ဗွိုက်လွာ ရုင် စတော့ (Stock market / Public exchange) ရ။ ကမ္ပဏဳ ဗီုဏအ် ဂှ် ဒးဒုင် ပိုင်ပြဳ လဝ် နကဵု ညးဒက်ပ္တန် ကမ္ပဏဳ (Founders)၊ ဂကောံ သ္ၚိကၟိန် (Family members)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ ဓလိုက်တမ် ရိုဟ် (Private investors) လၟိဟ် ညိည သၟး ဓဝ် ရ။ ၜိုန်ရ ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလဒေါဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍောတ်တ် ကီုလေဝ်၊ ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် မၞုံ ၚုဟ်မး ဘဳလဳယာန် ဒဝ်လာ ဗီုကဵု Cargill, Mars, ကေုာံ IKEA တအ် ဂှ် လေဝ် ဒှ် ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကီု ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် ဟီုမ္ဂး ဂှ် ဒှ် ကမ္ပဏဳ မၞုံကဵု အခေါင် ပိုင်ပြဳ လပါ် ပူဂိုလ် (Private ownership) ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။ 
တင်တၞဟ်ခြာ အဓိက နူကဵု ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် (Public company) ဂှ်၊ ရှယ်ယာ နူကဵု ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် တအ် ဂှ် ဟွံဂွံ အခေါင် သွံရာန် ဗွဲမသၠးပွး ပ္ဍဲကဵု ရုင် စတော့ (Stock exchange) မပ္တံကဵု New York Stock Exchange (NYSE) ဟွံသေင်မ္ဂး London Stock Exchange တအ် ရ။ ပရေင် သွံရာန် ရှယ်ယာ သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒး ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု လိက် ကသုက် လပါ် အပ္ဍဲ (Private agreement) အကြာ ညးမပိုင်ပြဳ တအ် သၟး ဓဝ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ကမ္ပဏဳ ဏအ် ဝွံ ဟွံဒး သ္ပ ပရေင် သွံ ရှယ်ယာ ကု မဟာဇန် အလန် ပထမ (Initial Public Offering - IPO) ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Privately Held Company Definition |url=https://www.investopedia.com/terms/p/privately-held-company.asp |website=Investopedia |access-date=2024-01-15}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ဝင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ဂှ် စက္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ဗီုပြင် ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။
* '''ခေတ် ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ခေတ် လဒေါဝ်:''' ကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တြေံအိုတ် တအ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂကောံ သ္ၚိကၟိန် (Family-owned businesses) မဟွံမဲ ကု ပရေင် ပါ်ပရအ် ရှယ်ယာ ကု ညးတၞဟ် ရ။ ဥပမာ ရုင် ကမၠောန် တက် လိက်၊ ရုင် ကမၠောန် တောဝ် တအ် ဒှ်တမ် ရ။
* '''ခေတ် ပရေင် ဇၞော်မောဝ် စက်ရုံ (Industrial Revolution):''' ကာလ မက္တဵုဒှ် စက်ရုံ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ကေုာံ ၁၉ ဂှ်၊ သြန် ဓလိုက်တမ် ဇၞော်ဇၞော် ဒး စကာ ကၠုင် ရ။ အခိင် ဏအ် ဂှ် ကမ္ပဏဳ လ္ၚဵု တအ် စ ပြံင်လှာဲ အာ ဒှ် ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် ကီုလေဝ်၊ ကမ္ပဏဳ ဗွဲမဂၠိုင် လေဝ် ဆက် တန်တဴ နဒဒှ် ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် သွက်ဂွံ ထိင် အဝဵု ဂကောံ သ္ၚိကၟိန် ရ။
* '''ခေတ် ပစ္စုပ္ပန်:''' ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် (Startup era)၊ ကမ္ပဏဳ နဲကဲပညာ (Tech companies) ဗွဲမဂၠိုင် ဒက်ပ္တန် နဒဒှ် ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် (Privately held startups) တုဲ ဇၞော်မောဝ် အာ စဵုကဵု ဒှ် ယူနဳကံန် (Unicorn - ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် မၞုံ ၚုဟ်မး လတူ ၁ ဘဳလဳယာန် ဒဝ်လာ) ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ပြံင် အာ ဒှ် ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် ရ။

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိကဂမၠိုင် (Key Characteristics) ==
ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် ဝွံ နွံ ကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ တၟေင် မတွဟ်ဂး:
# '''ပရေင် ပိုင်ပြဳ ချိုတ်ပၠိုတ် (Concentrated Ownership):''' တၠရှယ်ယာ လၟိဟ် အောန် (ဥပမာ ၁ တၠ နူ စဵုကဵု ၅၀ တၠ) ဓဝ် ဟေင် ပိုင်ပြဳ လဝ် ကမ္ပဏဳ ရ။ ညးတအ် ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် မၞိဟ် မဒက်ပ္တန် (Founders) ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚိကၟိန် ရ။
# '''ဟွံဒး ဍိုက်ပေင် ကု သၞောဝ် ထိင်ဒဝ် (Less Regulatory Burden):''' ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် ဝွံ ဟွံဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ် ထိင်ဒဝ် ရုင် စတော့ (Securities and Exchange Commission - SEC) မသၠုင် ဗီု ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် တအ် ရ။ ညးတအ် ဟွံဒး တြး ပတိတ် စရင် သြန်ဘဏ္ဍာ ကု ညးဍုင်ကွာန် ဇၟာပ်ပ် ပိ ဂိတု (Quarterly earnings reports) ရ。
# '''သ္ဂုတ်စုတ် အခိင် လအ် (Long-term Focus):''' ဟိုတ်နူ ဟွံဒး ဒုင် ဒြဟတ် ဓရိုတ် (Pressure) နူကဵု တၠရှယ်ယာ မဟာဇန် သွက်ဂွံ ဂွံ အမြဲ ဇၟာပ်ပ် ပိ ဂိတု ဂှ်ရ၊ ဂကောံ အုပ်ဓုပ် တအ် လေပ် ဖန်ဇန် အစဳအဇန် မဟာဗျူဟာ သွက် အနာဂတ် အခိင် လအ် ဂွံ ရ။

== ၄။ ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန်ဂမၠိုင် (Types of Private Companies) ==
ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် ဂှ် လဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဗီုပြင် သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal structures) နာနာ သာ် ရ:
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၠပိုင် မွဲဓဝ် (Sole Proprietorship):''' ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မပိုင်ပြဳ ကေုာံ အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု ပူဂိုလ် မွဲ တၠ ဓဝ် ရ။ ညးပိုင်ပြဳ ဂှ် ဒး ဒုင် တာလျိုင် သီုဖအိုတ် (Unlimited liability) လတူ ဂрыန် သြန် ကမ္ပဏဳ ရ။
* '''ပရေင် ပံင်ကောံ (Partnership):''' ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မပိုင်ပြဳ လဝ် နကဵု မၞိဟ် ၜါ တၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် နူ ဂှ် ရ။ ဍေဟ် ပါ် လဝ် နဒဒှ် ပရေင် ပံင်ကောံ ဓမ္မတာ (General Partnership) ကေုာံ ပရေင် ပံင်ကောံ တာလျိုင် ပိုင်ခြာ (Limited Partnership) ရ။
* '''ကမ္ပဏဳ မၞုံကဵု တာလျိုင် ပိုင်ခြာ (Limited Liability Company - LLC / Private Limited Company - Ltd):''' ဒှ် ဗီုပြင် မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် ရ။ တၠရှယ်ယာ တအ် ဂှ် နွံ ကု တာလျိုင် ပိုင်ခြာ (Limited liability) ဆ ဗၞတ် သြန် မဓလိုက် လဝ် တမ် ဓဝ် တုဲ၊ သြန် ပူဂိုလ် ညးတအ် ဂှ် တန်တဴ ပ္ဍဲ ပရေင် ဂီုကၠီု ရ。&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bainbridge |first=Stephen |title=Corporate Law |url=https://archive.org/details/federalrulesofev0000schl |publisher=Foundation Press |year=2015 |isbn=978-1609303310 |pages=[https://archive.org/details/federalrulesofev0000schl/page/85 85]–90}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ အခေါင်အရာ တၠပိုင်ပြဳ (Ownership Structure) ==
ပ္ဍဲ ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ်၊ အခေါင်အရာ တၠပိုင်ပြဳ ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စ ဇၞော်အိုတ် မွဲ ရ။
ရှယ်ယာ ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် (Private shares) ဂှ် ကၠောအ် ဏာ ကု ညးတၞဟ် ဝါတ်ဂါတ် ရ (Illiquid)။ ယဝ်ရ တၠရှယ်ယာ မွဲ မိက်ဂွံ သွံ ရှယ်ယာ ဇကု မ္ဂး၊ ညး ဂှ် ဒး ကလိဂွံ အခေါင် တုပ် စိုတ် နူကဵု တၠရှယ်ယာ တၞဟ် တအ် ကိုပ်ကၠာ ရ။ ပါဲနူ ဂှ်ပၠန်၊ အခေါင် ဂွံ ရာန် ကိုပ်ကၠာ (Right of first refusal) ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် နွံ ပ္ဍဲ လိက် ကသုက် ညံင်ဂွံ စဵုဒၞာ လဝ် ဟွံကဵု မၞိဟ် မ္ၚး (Outsiders) လုပ် ပိုင်ပြဳ ကမ္ပဏဳ ရ။

== ၆။ ပရေင် သြန်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ တင်ဂိုင်သိပ် (Financing and Confidentiality) ==
ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် တအ် ဝွံ နွံ ကဵု လညာတ် ပရေင် တင်ဂိုင်သိပ် (Confidentiality) ဗွဲမသၠုင် ရ။
* '''ပရေင် ဓလိုက်တမ် (Fundraising):''' ဟိုတ်နူ ဟွံဂွံ အခေါင် သွံ ရှယ်ယာ ကု မဟာဇန် တုဲ၊ ကမ္ပဏဳ တအ် ဒး ဂၠာဲ သြန် ဓလိုက်တမ် နူကဵု ဘာဏ် (Bank loans)၊ သြန်ဘဏ္ဍာ ဓလိုက်တမ် (Venture Capital - VC)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သြန်ဘဏ္ဍာ ပူဂိုလ် (Private Equity - PE) ရ။ 
* '''ပရေင် ဓလုက် စရင် (Financial Privacy):''' ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် တအ် ဟွံဒး ထ္ၜး ပရေင် သြန် လုပ် တိတ် ဍေဟ်တအ် (Financial statements) ကု မဟာဇန် ရ။ ပရေင် ဏအ် သ္ပ ကဵု ဍေဟ်တအ် ဂွံ အခေါင် စဵုဒၞာ တင်နင် ကမၠောန် နူကဵု ကမ္ပဏဳ ပြိုင်ပကာန် (Competitors) တအ် မာန် ရ။

== ၇။ တၞဟ်ခြာ ကု ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် (Differences from Public Companies) ==
ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် ကေုာံ ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် ဝွံ နွံ ကဵု တင်တၞဟ်ခြာ အဓိက အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! အင်္ဂလက္ခဏာ !! ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် (Private Company) !! ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် (Public Company)
|-
| '''ပရေင် သွံရာန် ရှယ်ယာ'''
| ဟွံဂွံ အခေါင် သွံ ပ္ဍဲ ရုင် စတော့
| သွံရာန် ဗွဲမသၠးပွး ပ္ဍဲ ရုင် စတော့
|-
| '''လၟိဟ် တၠရှယ်ယာ'''
| လၟိဟ် အောန် (ပိုင်ခြာ လဝ်)
| လၟိဟ် ဂၠိုင် (ဟွံမဲ ပိုင်ခြာ)
|-
| '''ပရေင် တြး တင်နင်'''
| ဟွံဒး တြး စရင် သြန် ကု မဟာဇန်
| ဒး တြး စရင် သြန် အတိုင် သၞောဝ် (ဥပမာ SEC)
|-
| '''ပရေင် ဂၠာဲ သြန် တမ်'''
| ဝါတ်ဂါတ် (နူကဵု ဘာဏ်၊ VC၊ PE)
| လောဲသွာ (သွံ ရှယ်ယာ ကေုာံ ဘွန်း/Bonds)
|-
| '''ပရေင် အုပ်ဓုပ်'''
| တၠပိုင် ကေုာံ ဂကောံ အုပ်ဓုပ် (ကြပ်ညောန်)
| ဂကောံ အုပ်ဓုပ် မရုဲစှ် လဝ် နကဵု တၠရှယ်ယာ
|}

== ၈။ ဂုဏ်ဖိုလ် ကေုာံ အခေါင် (Advantages) ==
လဒက်ပ္တန် နဒဒှ် ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် ဝွံ ကလိဂွံ ဂုဏ်ဖိုလ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Advantages of a Private Company |url=https://corporatefinanceinstitute.com/resources/management/private-company/ |website=Corporate Finance Institute |access-date=2024-01-15}}&lt;/ref&gt;
# '''အဝဵု အုပ်ဓုပ် ဍိုက်ပေင် (Complete Control):''' ညးမဒက်ပ္တန် ကေုာံ ဂကောံ သ္ၚိကၟိန် တအ် ကလိဂွံ အဝဵု သ္ဂုတ်စုတ် (Decision-making power) ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် သက်ကု ဒး ဒုင် အသံ နူ တၠရှယ်ယာ မ္ၚး ရ။
# '''ပရေင် ပြဟ် ကေုာံ သၠဲလး (Flexibility):''' ကမ္ပဏဳ လေပ် ပြံင်လှာဲ လညာတ် မဟာဗျူဟာ မာန် ပြဟ်ပြဟ် ဟိုတ်နူ ဟွံဒး သ္ပ ပေါဲ ကောံဓရီု ဇၞော် (General meetings) အတိုင် သၞောဝ် ရ။
# '''ဖ္အောန် စရိတ် သၞောဝ် (Lower Compliance Costs):''' ဟွံဒး စကာ သြန် သွက်ဂွံ စၟတ် စရင် (Auditing) နကဵု ကမ္ပဏဳ စၟတ် စရင် ဇၞော်ဇၞော် သွက် မဟာဇန် တုဲ စရိတ် ဥပဒေ လေဝ် သက်သာ ရ။

== ၉။ အခက်အခုဲ ကေုာံ တင်ဍိုန်လျ (Disadvantages) ==
ၜိုန်ရ နွံ ကဵု ဂုဏ်ဖိုလ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် လေဝ် နွံ ကု အခက်အခုဲ (Challenges) ကီု ရ:
# '''ပရေင် ဂၠာဲ သြန် တမ် ဝါတ် (Limited Access to Capital):''' ယဝ်ရ ကမ္ပဏဳ မိက်ဂွံ သၠဲ ပတိတ် ကမၠောန် ဇၞော်ဇၞော် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဟွံဂွံ အခေါင် သွံ ရှယ်ယာ ကု မဟာဇန် တုဲ ဒး အာတ် ဒုင် လဒ် သြန် (Loans) နူ ဘာဏ် မၞုံကဵု အတိုး (Interest rates) သၠုင် ရ။
# '''ပရေင် လီုလာ် ရှယ်ယာ ဝါတ် (Illiquidity of Shares):''' တၠရှယ်ယာ တအ် ဟွံမာန် သွံ ထောအ် ရှယ်ယာ ဇကု ကလိဂွံ သြန် တပ်တပ် (Cash) ဗွဲမလောဲသွာ ရ။ ဍေဟ် ဒး ဂၠာဲ မၞိဟ် ရာန် အပ္ဍဲ (Internal buyers) မာန် ဓဝ် ရ။
# '''ပရေင် ဓလိုက်တမ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် (Valuation Difficulty):''' ၚုဟ်မး ကမ္ပဏဳ (Company valuation) ဂှ် တော် ကေတ် ဝါတ်ဂါတ် ဟိုတ်နူ ဟွံမဲ ၚုဟ်မး ဗွိုက်လွာ ရုင် စတော့ တပ်တပ် ရ။

== ၁၀။ ဥပမာ ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် ဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင် (Examples) ==
ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် မၞုံ ၚုဟ်မး ဘဳလဳယာန် ဒဝ်လာ ဗွဲမဂၠိုင် ဆက် တန်တဴ နဒဒှ် ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် ရ:
* '''Cargill (ကာဂဳလ်):''' ဒှ် ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် မကၠောန် ပရေင် စၞစ ကေုာံ တဵုလွဳ ရ။ ဍေဟ် ပိုင်ပြဳ လဝ် နကဵု ဂကောံ သ္ၚိကၟိန် Cargill-MacMillan ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။
* '''Mars, Inc. (မာသ်):''' ကမ္ပဏဳ မကၠောန် ၜဲ ချံက်ကလေတ် (Snickers, M&amp;M's) ကေုာံ စၞ တိရစ္ဆာန် မဒးဒုင် ပိုင်ပြဳ လဝ် နကဵု ဂကောံ သ္ၚိကၟိန် Mars ရ။
* '''IKEA (အဳကဳယာ):''' ကမ္ပဏဳ ဇၞော်အိုတ် မသွံရာန် ကပေါတ် သ္ၚိ (Furniture) နူ ဍုင် သွဳဒေန် ဂှ် လေဝ် ဒှ် ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် ရ။
* '''Koch Industries (ကံက်):''' ကမ္ပဏဳ ပရေင် ဓာတုဗေဒ ကေုာံ ဒြဟတ် ပၟတ် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=America's Largest Private Companies |url=https://www.forbes.com/largest-private-companies/ |website=Forbes |access-date=2024-01-15}}&lt;/ref&gt;

== ၁၁။ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ် (Future Outlook) ==
ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဂှ် ဗီုပြင် ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် ဝွံ ဆက် ဇၞော်မောဝ် တိုန် အာ တွဵု ရ။
လၟုဟ် ကမ္ပဏဳ နဲကဲပညာ (Tech Startups) ဗွဲမဂၠိုင် ဒး ဂၞပ် စိုတ် ဆက် တန်တဴ နဒဒှ် ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် အခိင် လအ် ဂၠိုင် နူ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။ ပရေင် ဏအ် က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ သြန်ဘဏ္ဍာ ပူဂိုလ် (Private equity funds) ကေုာံ သြန် ဓလိုက်တမ် (Venture capital) တအ် နွံ ဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ၊ ကမ္ပဏဳ တအ် ဟွံဒး ပြံင်လှာဲ အာ ဒှ် ကမ္ပဏဳ မဟာဇန် (IPO) သွက်ဂွံ ဂၠာဲ သြန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဗွိုက်လွာ Private Market ဂှ် ဇၞော် တိုန် လၟိုန် တုဲ ဍေဟ် ဒှ် အာ ဒြဟတ် အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ရ。&lt;ref&gt;{{Cite report |last=McKinsey |title=McKinsey Global Private Markets Review |date=2023 |url=https://www.mckinsey.com/industries/private-equity-and-principal-investors/our-insights/mckinseys-private-markets-annual-review |publisher=McKinsey &amp; Company |access-date=2026-10-28 |archive-date=2024-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240510044452/https://www.mckinsey.com/industries/private-equity-and-principal-investors/our-insights/mckinseys-private-markets-annual-review |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကမ္ပဏဳ မဟာဇန်]] (Public company)
* [[ပရေင် သွံ ရှယ်ယာ ကု မဟာဇန် အလန် ပထမ]] (Initial Public Offering - IPO)
* [[ကမ္ပဏဳ တာလျိုင် ပိုင်ခြာ]] (Limited Liability Company)
* [[ရုင် စတော့]] (Stock exchange)

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = Business organization types
| title = ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် ဂကောံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂမၠိုင်
| listclass = hlist
| list1 =
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၠပိုင် မွဲဓဝ်]] (Sole proprietorship)
* [[ပရေင် ပံင်ကောံ]] (Partnership)
* [[ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ်]] (Private company)
* [[ကမ္ပဏဳ မဟာဇန်]] (Public company)
* [[ကမ္ပဏဳ တာလျိုင် ပိုင်ခြာ]] (LLC)
* [[ကမ္ပဏဳ ရုင် အလဵုအသဳ]] (State-owned enterprise)
}}

{{DEFAULTSORT:ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ်}}
[[ကဏ္ဍ:ဂကောံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[ကဏ္ဍ:ကမ္ပဏဳဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:သၞောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[ကဏ္ဍ:သြန်ဘဏ္ဍာ]]</text>
      <sha1>ns4iiscejku7v2yas25fsv1jk370giw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာဖဂါန်နေတ်သတာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12916</id>
    <revision>
      <id>60323</id>
      <parentid>59378</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:42:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28416" sha1="5sbzokfcvjm3psriqan4s89dxhurpap" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = အေမဳရိတ် အစ္စလာမ် အာဖဂါန်နေတ်သတာန်
| common_name = အာဖဂါန်နေတ်သတာန်
| native_name = {{lang|ps|د افغانستان اسلامي امارت}}&lt;br&gt;{{lang|fa|امارت اسلامی افغانستان}}
| image_flag = Flag of the Taliban.svg
| image_coat = Emblem of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg
| image_map = Afghanistan on the globe (Afro-Eurasia centered).svg
| map_caption = ဒတန် ဍုင် အာဖဂါန်နေတ်သတာန် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ
| capital = [[ကာဗူလ်]] (Kabul)
| coordinates = {{Coord|34|31|N|69|11|E|type:city}}
| largest_city = ကာဗူလ်
| official_languages = [[ဘာသာပသ်တဝ်]] (Pashto), [[ဘာသာဒါရဳ]] (Dari)
| religion = [[ဘာသာအစ္စလာမ်]] (Islam - ၉၉.၇%)
| government_type = သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် အေမဳရိတ် အစ္စလာမ် (Unitary totalitarian Islamic emirate)
| leader_title1 = ညးက္ဍိုက်ပ် သၠုင်အိုတ် (Supreme Leader)
| leader_name1 = [[ဟိဗာတုလ္လာဟ် အာခန်ဇာဒါ]] (Hibatullah Akhundzada)
| leader_title2 = သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Prime Minister)
| leader_name2 = [[ဟာသာန် အာခန်]] (Hasan Akhund)
| area_km2 = 652,864
| area_rank = ၄၀
| population_estimate = ၄၁,၁၂၈,၇၇၁ (၂၀၂၃)
| population_density_km2 = 60
| GDP_PPP = $81.9 billion
| GDP_nominal = $14.5 billion
| currency = အာဖဂါနဳ (Afghani - AFN)
| time_zone = UTC+4:30
| calling_code = +93
| cctld = .af
}}

'''အာဖဂါန်နေတ်သတာန်''' ({{lang-en|Afghanistan}})၊ နကဵု ယၟု ရုင် '''အေမဳရိတ် အစ္စလာမ် အာဖဂါန်နေတ်သတာန်''' ({{lang-en|Islamic Emirate of Afghanistan}}) ဝွံ ဒှ် ဍုင် မတန်တဴ ပ္ဍဲ တိုက်ဒြပ် (Landlocked country) မနွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မဆက်စၠောအ် အကြာ [[အာရှ လဒေါဝ်]] (Central Asia) ကေုာံ [[အာရှ သၠုင်ကျာ]] (South Asia) ရ။ ဍုင် ဝွံ လပါ် ဗၟံက် ကေုာံ သၠုင်ကျာ မ္ဂး စပ် ကဵု [[ပါကေတ်သတာန်]]၊ လပါ် ပလိုတ် မ္ဂး စပ် ကဵု [[အဳရန်]]၊ လပါ် သၟဝ်ကျာ မ္ဂး စပ် ကဵု [[တာက်မေနေတ်သတာန်]]၊ [[ဥဇဗေကေတ်သတာန်]] ကေုာံ [[တာဂျေကေတ်သတာန်]]၊ တုဲပၠန် လပါ် ဗၟံက်သၟဝ်ကျာ တေအ် စပ် ကဵု [[ကြုက်]] ရ။ သမၠဲ တိဍာ် ဍုင် သီုဖအိုတ် နွံ ၆၅၂,၈၆၄ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ ဒှ် ဒေသ ဒဵု ဇၞော် မၞုံကဵု တိဗလး လပါ် သၟဝ်ကျာ ကေုာံ သၠုင်ကျာပလိုတ် ရ။ [[ကာဗူလ်]] (Kabul) ဝွံ ဒှ် ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဒတန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ဍုင် ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင်ယၟု (Etymology) ==
ယၟု မ္ဂး &quot;အာဖဂါန်နေတ်သတာန်&quot; (Afghanistan) ဝွံ ဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;တိဍာ် ဂကူ အာဖဂါန်တအ်&quot; (Land of the Afghans) ရ။ 
မအရေဝ် &quot;အာဖဂါန်&quot; (Afghan) ဝွံ ပ္ဍဲ ဝင် တမၠာ တေအ် စကာ လဝ် သွက်ဂွံ ကော်စ [[ဂကူပသ်တဝ်]] (Pashtun people) မဒှ် ဂကူ မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ။ အရေဝ် လက္ကရဴ မ္ဂး &quot;-သတာန်&quot; (-stan) ဂှ် ကၠုင် နူကဵု ဘာသာ ပါရှာန် (Persian suffix) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒၞာဲ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;တိဍာ်&quot; ရ။ ယၟု ဏအ် ဝွံ ကေင် မံက် ကၠုင် ပ္ဍဲ လိက် ဝင် ဗွဝ်ကၠံ ၁၀ မကော်ဂး ''Hudud al-'Alam'' တုဲ၊ စိုပ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ဂှ် သ္ပဒတန် နဒဒှ် ယၟု ဍုင် ရုင် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။ အတိုင် သၞောဝ် ဥပဒေ သဇိုင် ဍုင် မ္ဂး၊ ကောန်ဍုင် အာဖဂါန်နေတ်သတာန် ဇၟာပ်ပ် ဂကူ ဂှ် ကော်စ &quot;အာဖဂါန်&quot; သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Barfield |first=Thomas |title=Afghanistan: A Cultural and Political History |url=https://archive.org/details/afghanistancultu0000barf_v6p2 |publisher=Princeton University Press |year=2010 |isbn=978-0691145686 |pages=[https://archive.org/details/afghanistancultu0000barf_v6p2/page/12 12]–18}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် တမၠာ ကေုာံ ခေတ်လဒေါဝ် (Ancient and Medieval History) ==
တိဍာ် အာဖဂါန်နေတ်သတာန် ဝွံ မၞိဟ်တအ် စ မံင် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တၟအ် လဒေါဝ် (Middle Paleolithic era) တေအ် ရ။ ဟိုတ်နူ မတန်တဴ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ [[ဂၠံင်သုတ်]] (Silk Road) မဆက်စၠောအ် အကြာ အာရှ၊ လဒေါဝ်ဗၟံက် ကေုာံ ဥရောပ ဂှ်ရ၊ ဍုင် ဝွံ ဒှ် လဝ် ဒၞာဲ ပရေင် သွံရာန် ကေုာံ ပရေင် ပၞာန် ဗွဲမဇၞော် ရ။
* '''ခေတ် တမၠာ:''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၆ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (BCE) ဂှ်၊ ဒေသ ဏအ် နွံ သၟဝ် အုပ်ဓုပ် အင်ပါယာ အာခေမေနစ် (Achaemenid Empire) တုဲ ကြဴနူ ဂှ် ဨကရာဇ် [[အလေက်ဇာန်ဒါ မဟာ]] (Alexander the Great) လုပ် သီ ကေတ် ပ္ဍဲ ၃၃၀ BCE ရ။
* '''ခေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ကူရှာန်:''' ပ္ဍဲ ခေတ် အင်ပါယာ မောရိယ (Maurya Empire) ကေုာံ အင်ပါယာ ကူရှာန် (Kushan Empire) ဂှ်၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂရေက်-ဗုဒ္ဓဘာသာ (Greco-Buddhism) ဇၞော်မောဝ် လဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဂန္ဓာရ (Gandhara) ကေုာံ ဗာမဳယာန် (Bamiyan) ဗွဲမလောန် ရ။
* '''ခေတ် အစ္စလာမ်:''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၇ ဂှ်၊ သၟာပၞာန် အာရပ် မူသလေမ်တအ် ပတိုန် ဏာ [[ဘာသာအစ္စလာမ်]] တုဲ၊ ဒက်ပ္တန် လဝ် အင်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု Ghaznavids, Ghurids ကေုာံ Timurids တအ် ရ။

[[File:Taller Buddha of Bamiyan before and after destruction.jpg|thumb|ရုပ်ပဋိမာကရ ကျာ်ဗုဒ္ဓ ဗာမဳယာန် (Buddhas of Bamiyan) ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ကြဴနူ ဒးဒုင် ပလီု ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၁]]

== ၃။ ဝင် ခေတ်ပစ္စုပ္ပန် (Modern History) ==
ဝင် ဍုင် အာဖဂါန်နေတ်သတာန် ခေတ် တၟိ ဝွံ စက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ အခိင် သၟိင် [[အာမာတ် ရှာ ဒူရာနဳ]] (Ahmad Shah Durrani) ဒက်ပ္တန် အင်ပါယာ ဒူရာနဳ (Durrani Empire) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၇ ရ။
* '''ပေါဲဝေင် ဇၞော် (The Great Game):''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ဂှ်၊ အာဖဂါန်နေတ်သတာန် ဒှ် ဒၞာဲ ပြိုင်ပကာန် အဝဵု အကြာ အင်ပါယာ ဗြိတိန် (British Empire) ကေုာံ အင်ပါယာ ရုရှာ (Russian Empire) ရ။ ဗြိတိန် ကေုာံ အာဖဂါန် က္တဵုဒှ် ပၞာန် ပိ ဝါ (Anglo-Afghan Wars) တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၉ ဂှ် သၟိင် အာမာန်နုလ္လာဟ် ခါန် (Amanullah Khan) ကလေင် ကလိဂွံ ပရေင် ဗၠးၜး ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။
* '''ပၞာန် သဝ်ဗဳယေတ် ကေုာံ ပၞာန် အပ္ဍဲဍုင်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၉ ဂှ်၊ ကၟိန်ဍုင် သဝ်ဗဳယေတ် (Soviet Union) လုပ် ဗတိုက် ဍုင် အာဖဂါန်နေတ်သတာန် တုဲ ဒပ် ပၠန်ဂတး မူဂျာဟဳဒေန် (Mujahideen) တအ် ဒစဵုဒစး ဗတိုက် လုကဴ ၁၀ သၞာံ ရ။ သဝ်ဗဳယေတ် တိတ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၉ တုဲ က္တဵုဒှ် ပၞာန် အပ္ဍဲဍုင် တုဲ ဂကောံ [[တာလဳဗာန်]] (Taliban) သီ ကေတ် အဝဵု ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၆ ရ။
* '''ပၞာန် ၂၀၀၁–၂၀၂၁ ကေုာံ ပရေင်ကလေင်သီအဝဵု:''' ကြဴနူ ပရေင် ပလီုပလာ် ၉/၁၁ ပ္ဍဲ အမေရိကာန် တုဲ၊ ဒပ် ပံင်ကောံ အမေရိကာန် ကေုာံ NATO လုပ် ဗတိုက် ဖျေဟ် ထောအ် အလဵုအသဳ တာလဳဗာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၁ ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပၞာန် ၂၀ သၞာံ တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂိတု အဝ်ဂေတ် သၞာံ ၂၀၂၁ အခိင် ဒပ် အမေရိကာန် နုက် တိတ် အာ ဂှ်၊ ဂကောံ တာလဳဗာန် ကလေင် သီ ကေတ် အဝဵု ဍုင် သီုဖအိုတ် ပၠန် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Malkasian |first=Carter |title=The American War in Afghanistan: A History |url=https://archive.org/details/americanwarinafg0000malk |publisher=Oxford University Press |year=2021 |isbn=978-0197550779 |pages=[https://archive.org/details/americanwarinafg0000malk/page/420 420]–450}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Geography and Climate) ==
အာဖဂါန်နေတ်သတာန် ဝွံ တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒေသ ဒဵု ကေုာံ တိဗလး သကှ် တုဲ နွံကဵု သမၠဲ တိ ၆၅၂,၈၆၄ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။
* '''ဒဵု ဟိန္ဒူကုရှ် (Hindu Kush):''' လၟေင် ဒဵု ဟိန္ဒူကုရှ် ဝွံ တြး အာ နူကဵု လပါ် ဗၟံက်သၟဝ်ကျာ စဵုကဵု လပါ် ပလိုတ်သၠုင်ကျာ တုဲ ပါ် လဝ် ဍုင် နဒဒှ် ပိ ဒေသ အဓိက ရ။ ဒဵု သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် ဒှ် ဒဵု နဝ်ရှက် (Noshaq) မသၠုင် ၇,၄၉၂ မဳတာ (၂၄,၅၈၀ ပေ) ရ။
* '''ကြုင် အဓိကဂမၠိုင်:''' ကြုင် အာမူ ဒါရ်ယာ (Amu Darya)၊ ကြုင် ဟေလ်မာန် (Helmand River)၊ ကြုင် ကာဗူလ် (Kabul River) ကေုာံ ကြုင် ဟာရဳ (Hari River) တအ် ဒှ် ကြုင် အဓိက မကဵု ဍာ် သွက် ပရေင် တဵုလွဳ ရ။
* '''ဥတုရာသဳ (Climate):''' ဍုင် ဝွံ နွံကဵု ဥတုရာသဳ သကှ် (Arid and semi-arid steppes) တုဲ ကညင် မ္ဂး ကတဴ လောန် တုဲ မုဟ်ကျာ မ္ဂး ဂံက် ဗွဲမလောန် သီု မနှင် စှ်ေ ပ္ဍဲ ဒေသ ဒဵု တအ် ရ။

[[File:Afghanistan physical map.svg|thumb|ဗီုတိ ပထဝဳ မထ္ၜး ဒဵု ကေုာံ ကြုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အာဖဂါန်နေတ်သတာန်]]

== ၅။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Politics and Government) ==
စတမ် နူ ဂိတု အဝ်ဂေတ် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ်၊ ဍုင် အာဖဂါန်နေတ်သတာန် ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု ဂကောံ တာလဳဗာန် သၟဝ် ယၟု '''အေမဳရိတ် အစ္စလာမ် အာဖဂါန်နေတ်သတာန်''' ရ။
* '''သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ်:''' သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် လၟုဟ် ဂှ် ဒုင် သဇိုင် လတူ သၞောဝ် ရှာရဳယျာ (Sharia law) အတိုင် လညာတ် တာလဳဗာန် ရ။ ညးက္ဍိုက်ပ် သၠုင်အိုတ် (Supreme Leader) မတွဟ်ဂး [[ဟိဗာတုလ္လာဟ် အာခန်ဇာဒါ]] (Hibatullah Akhundzada) ဂှ် နွံ အဝဵု သၠုင်အိုတ် လတူ ပရေင် ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင် ဘာသာ ကေုာံ ပရေင် ပၞာန် တုဲ ရုင် ညး နွံ ပ္ဍဲ ဍုင် ကာန်ဒါဟာ (Kandahar) ရ။
* '''အလဵုအသဳ ကာဗူလ်:''' ဂကောံ ဝန်ဇၞော်ဂမၠိုင် မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် ကာဗူလ် ဂှ် ဒးဒုင် က္ဍိုက်ပ် နကဵု သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Prime Minister) တုဲ ရေင်တၠုင် ပရေင် အုပ်ဓုပ် လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ အလဵုအသဳ တာလဳဗာန် ဝွံ ဟွံကလိဂွံ ပရေင် သ္ပစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ရုင် နူကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) ကေုာံ ဍုင် ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် ဏီ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Afghanistan: Political and Security Situation |url=https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/war-afghanistan |website=Council on Foreign Relations |access-date=2024-02-01}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်စိုတ်ဓာတ် တွဵုရးဂမၠိုင် (Administrative Divisions) ==
ဍုင် အာဖဂါန်နေတ်သတာန် ဝွံ ပါ် လဝ် နဒဒှ် တွဵုရး (Provinces / Wilayats) သီုဖအိုတ် ၃၄ တွဵုရး တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ပ် တွဵုရး ဂှ် ပါ် လဝ် ခရိုင် (Districts) သီုဖအိုတ် ၜိုတ် ၄၀၀ ခရိုင် ရ။ တွဵုရး အဓိက လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ထ္ၜး လဝ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! တွဵုရး (Province) !! ဍုင်ဇၞော် တွဵုရး (Capital) !! ဒေသ (Region) !! လၟိဟ် မၞိဟ် (ၜိုတ်)
|-
| '''[[ကာဗူလ် (တွဵုရး)|ကာဗူလ်]]''' (Kabul)
| [[ကာဗူလ်]]
| လဒေါဝ် / ဗၟံက်
| ၅,၅၀၀,၀၀၀
|-
| '''[[ဟေရတ် (တွဵုရး)|ဟေရတ်]]''' (Herat)
| [[ဟေရတ်]]
| ပလိုတ်
| ၂,၂၀၀,၀၀၀
|-
| '''[[နာန်ဂါဟာ (တွဵုရး)|နာန်ဂါဟာ]]''' (Nangarhar)
| [[ဂျာလာလာဗာတ်]]
| ဗၟံက်
| ၁,၇၀၀,၀၀၀
|-
| '''[[ဗာလ်ခ် (တွဵုရး)|ဗာလ်ခ်]]''' (Balkh)
| [[မာဇာ-အဳ-ရှာရဳဖ်]]
| သၟဝ်ကျာ
| ၁,၅၀၀,၀၀၀
|-
| '''[[ကာန်ဒါဟာ (တွဵုရး)|ကာန်ဒါဟာ]]''' (Kandahar)
| [[ကာန်ဒါဟာ]]
| သၠုင်ကျာ
| ၁,၄၀၀,၀၀၀
|}

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Economy and Infrastructure) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အာဖဂါန်နေတ်သတာန် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဍိုန်လျ အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဟိုတ်နူ ပၞာန် က္တဵုဒှ် ကၠုင် လုကဴ ပန် စှော် သၞာံ ပြင်င် ကေုာံ ပရေင် ကၟာတ် လဒဵု သြန်ဘဏ္ဍာ အလုံဂၠးတိ ရ။
* '''ပရေင် တဵုလွဳ (Agriculture):''' ကောန်ဍုင် ၜိုတ် ၆၀% စဵုကဵု ၈၀% ဂှ် ဂျိုင် လမျီု နကဵု ကမၠောန် တဵုလွဳ ကေုာံ လွဳ တိရစ္ဆာန် ရ။ သတ်ဆု မပ္တံကဵု သတ် မာဲ (Pomegranates)၊ သတ် ဇဗျေတ် (Grapes)၊ ကေုာံ မုက်ဂဥုဲ ဇာဖရာန် (Saffron) တအ် ဒှ် ကပေါတ် သွံပ္တိတ် အဓိက ရ။
* '''သယံဇာတ တိ (Natural Resources):''' အပ္ဍဲ တိ အာဖဂါန်နေတ်သတာန် ဝွံ နွံကဵု သယံဇာတ မပ္တံကဵု [[လဳသဳယာမ်]] (Lithium)၊ ပသဲ (Iron)၊ ဗဝ် (Copper)၊ ထဝ် ကေုာံ တၟအ် ၚုဟ်မး (Lapis lazuli, Emeralds) မၞုံ ၚုဟ်မး လတူ ၁ ထရဳလဳယာန် ဒဝ်လာ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The World Bank in Afghanistan: Economic Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/afghanistan/overview |website=World Bank |access-date=2024-02-01}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ်:''' ဟိုတ်နူ ဒဵု ဂၠိုင် တုဲ ဂၠံင် ကွဳပၟတ် နွံ အောန် လောန် ရ။ ဂၠံင် ကွဳစက် ဝိုင် (Ring Road / Highway 1) ဂှ် ဆက်စၠောအ် လဝ် ဍုင်ဇၞော် မပ္တံကဵု ကာဗူလ်၊ ကာန်ဒါဟာ၊ ဟေရတ် ကေုာံ မာဇာ-အဳ-ရှာရဳဖ် တအ် ရ။

== ၈။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူဂမၠိုင် (Demographics and Ethnic Groups) ==
လၟိဟ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ အာဖဂါန်နေတ်သတာန် ဝွံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၄၁ ပြကောဋိကိုဋ် (41 million) ရ။ ဍုင် ဝွံ ဒှ် ဍုင် မၞုံကဵု ဂကူ မၞိဟ် နာနာ သာ် (Multiethnic society) ရ:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ဂကူ (Ethnic Group) !! ဗၞတ်ဗ္ၜတ် (%) !! ဒေသ မမံင် ဂၠိုင် (Primary Regions)
|-
| '''[[ဂကူပသ်တဝ်]]''' (Pashtun)
| ~၄၂%
| သၠုင်ကျာ ကေုာံ ဗၟံက်
|-
| '''[[ဂကူတာဂျေတ်]]''' (Tajik)
| ~၂၇%
| သၟဝ်ကျာဗၟံက်၊ ပလိုတ် ကေုာံ ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင်
|-
| '''[[ဂကူဟာဇာရာ]]''' (Hazara)
| ~၉%
| ဒေသ ဒဵု လဒေါဝ် (Hazarajat)
|-
| '''[[ဂကူဥဇဗေက်]]''' (Uzbek)
| ~၉%
| ဒေသ တိဗလး သၟဝ်ကျာ
|-
| '''ဂကူ တၞဟ်ဂမၠိုင်''' (Aimaq, Turkmen, Baloch)
| ~၁၃%
| ဒေသ ပလိုတ် ကေုာံ သၠုင်ကျာပလိုတ်
|}

== ၉။ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ဘာသာရှ်ေသှ်ေ (Languages and Religion) ==
* '''အရေဝ်ဘာသာ:''' [[ဘာသာပသ်တဝ်]] (Pashto) ကေုာံ [[ဘာသာဒါရဳ]] (Dari / Afghan Persian) သီု ၜါ ဝွံ ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ ရုင် ဍုင် ရ။ ဘာသာဒါရဳ ဂှ် ဒှ် ဘာသာ မဟီုဂး ဂၠိုင်အိုတ် နဒဒှ် ဘာသာ ဆက်စၠောအ် (Lingua franca) ပ္ဍဲ ဍုင် ကာဗူလ် ကေုာံ ဒေသ သၟဝ်ကျာ ရ။ ပါဲနူ ဂှ်ပၠန် ဘာသာ ဥဇဗေက်၊ တာက်မေန်၊ ဗလဝ်ချဳ ကေုာံ ပရှာယဳ တအ် လေဝ် ဟီုဂး ပ္ဍဲ ဒေသ ညးကုညး ရ။
* '''ဘာသာရှ်ေသှ်ေ:''' ကောန်ဍုင် ၉၉.၇% ဂှ် ဒှ် ညးမရှ်ေသှ်ေ [[ဘာသာအစ္စလာမ်]] (Islam) ရ။ ပ္ဍဲ ဂှ် ၜိုတ် ၈၅–၉၀% ဒှ် ဂကောံ သုန္နဳ (Sunni Islam) တုဲ ၁၀–၁၅% ဒှ် ဂကောံ ရှဳယျာ (Shia Islam - ဗွဲမဂၠိုင် ဂကူ ဟာဇာရာ) ရ။

[[File:Blue Mosque in Mazar-i-Sharif.jpg|thumb|ဘာကျာ် အသာ် သ္ၚေက် (Blue Mosque / Shrine of Hazrat Ali) ပ္ဍဲ ဍုင် မာဇာ-အဳ-ရှာရဳဖ်]]

== ၁၀။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Culture and Society) ==
ယေန်သၞာင် အာဖဂါန်နေတ်သတာန် ဝွံ တန်တဴ ကၠုင် နူကဵု ပရေင် ပံင်နှဴ အကြာ အခိုက်အလိုက် ပါရှာန်၊ အာရှ လဒေါဝ် ကေုာံ အာရှ သၠုင်ကျာ ရ။
* '''သၞောဝ် ပသ်တုန်ဝါလဳ (Pashtunwali):''' ဒှ် သၞောဝ် အခိုက်အလိုက် ကောန်ဂကူ မစွံ ၚုဟ်မး လတူ ပရေင် ဒုင်တလုင် ကၟုဲ (Hospitality / Melmastia)၊ ပရေင် စဵုဒၞာ ဂုဏ်သြဳ (Honor / Nang) ကေုာံ ပရေင် ကဵု ဂီုကၠီု ကု ညးမအာတ် ဇူ (Asylum / Nanawatai) ရ။
* '''လိက်ပတ် ကေုာံ ကွတ်တဲ:''' လိက် ကဗျ ပါရှာန် ကေုာံ ပသ်တဝ် (ဥပမာ Rumi ကေုာံ Khushal Khan Khattak) တအ် ယၟုမြဟ် ဗွဲမလောန် ရ။ ပရေင် တက် သၞာ အာဖဂါန် (Afghan rugs) ဂှ် လေဝ် ဒှ် ကွတ်တဲ မယၟုမြဟ် အလုံဂၠးတိ ရ။
* '''ပရေင် ဝေင် ဇြဟတ် (Sports):''' ပေါဲ ဝေင် ဗုဇ်ကာရှဳ (Buzkashi - ပေါဲ ဍိုက် ချေဟ် ဇက် ဇကု ဗၜေအ်) ဂှ် ဒှ် ပေါဲ ဝေင် အခိုက်အလိုက် ကောန်ဂကူ တုဲ၊ ပေါဲ ဝေင် [[ခရေတ်ကေတ်]] (Cricket) ဂှ် ဒှ် ပေါဲ ဝေင် မၞိဟ် ဒး ဂၞပ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ရ။

== ၁၁။ ပရေင်ပညာ၊ ထတ်ယုက် ကေုာံ အခေါင်အရာမၞိဟ် (Education, Health, and Human Rights) ==
ပရေင် မၞိဟ်၊ ပရေင် ပညာ ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲ အာဖဂါန်နေတ်သတာန် ဝွံ ဆဵုဂဗ ဒၟံင် အခက်အခုဲ ဗွဲမဇၞော် ရ။
* '''ပရေင် ပညာ (Education):''' ပ္ဍဲ အခိင် သၞာံ ၂၀၀၁ စဵုကဵု ၂၀၂၁ ဂှ်၊ လၟိဟ် ကွးဘာ တိုန် ဘာ ကေုာံ တက္ကသိုလ် (ဗီုကဵု [[တက္ကသိုလ် ကာဗူလ်]]) ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ ဆဂး ကြဴနူ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ်၊ အလဵုအသဳ တာလဳဗာန် ကၟာတ် လဒဵု အခေါင် ညးဗြဴ ကေုာံ သၟတ်ဗြဴ တအ် ဟွံကဵု တိုန် ဘာ တန် သၠုင် (Secondary school) ကေုာံ တက္ကသိုလ် တုဲ ဒးဒုင် ပါ်ပဲါ နူကဵု ဂၠးတိ ဗွဲမထတ် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Afghanistan: Events of 2023 |url=https://www.hrw.org/world-report/2024/country-chapters/afghanistan |website=Human Rights Watch |access-date=2024-02-01}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင် ထတ်ယုက် ကေုာံ ဒဒိုက်မၞိဟ် (Health &amp; Humanitarian Crisis):''' ဟိုတ်နူ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် လီုလာ် ကေုာံ သြန် ထံက်ပင် ဍုင်သအာင် အောန် စှ်ေ အာ တုဲ၊ ကောန်ဍုင် သန်း ဗွဲမဂၠိုင် ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပရေင် အောန် စၞ (Food insecurity) ကေုာံ ယဲဘဲ နာနာ သာ် ရ။ ဂကောံ UN ကေုာံ NGO တအ် ဆက် ရီုဗင် ဒၟံင် ပရေင် ထတ်ယုက် ကေုာံ စၞစ ပ္ဍဲ ဒေသ နာနာ ရ။

== ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကာဗူလ်]] (Kabul)
* [[ဂကူပသ်တဝ်]] (Pashtuns)
* [[ဟိန္ဒူကုရှ်]] (Hindu Kush)
* [[အာရှ လဒေါဝ်]] (Central Asia)

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = Countries in Asia
| title = ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[အာရှ]] (Asia)
| listclass = hlist
| group1 = [[အာရှ သၠုင်ကျာ]]
| list1 =
* [[အာဖဂါန်နေတ်သတာန်]]
* [[ဗင်ဂလာဒေရှ်]]
* [[ဘူတာန်]]
* [[အိန္ဒိယ]]
* [[မာလ်ဒိုက်]]
* [[နဳပေါ]]
* [[ပါကေတ်သတာန်]]
* [[သဳရိလင်္ကာ]]
| group2 = [[အာရှ လဒေါဝ်]]
| list2 =
* [[ကာဇာက်သတာန်]]
* [[ကာဂျေတ်သတာန်]]
* [[တာဂျေကေတ်သတာန်]]
* [[တာက်မေနေတ်သတာန်]]
* [[ဥဇဗေကေတ်သတာန်]]
}}

{{DEFAULTSORT:အာဖဂါန်နေတ်သတာန်}}
[[ကဏ္ဍ:အာဖဂါန်နေတ်သတာန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အာရှ]]
[[ကဏ္ဍ:အာရှ သၠုင်ကျာ]]
[[ကဏ္ဍ:အာရှ လဒေါဝ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဍုင် မတန်တဴ ပ္ဍဲ တိုက်ဒြပ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>5sbzokfcvjm3psriqan4s89dxhurpap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အေလ်ဗေနဳယျာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12917</id>
    <revision>
      <id>60391</id>
      <parentid>59379</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:35:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30627" sha1="4c61ok9zqq2w8bia7nppoyd0y1j1x09" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = သမ္မတနိဂီု အေလ်ဗေနဳယျာ
| common_name = အေလ်ဗေနဳယျာ
| native_name = {{lang|sq|Republika e Shqipërisë}}
| image_flag = Flag of Albania.svg
| image_coat = Coat of arms of Albania.svg
| image_map = Albania on the globe (Europe centered).svg
| map_caption = ဒတန် ဍုင် အေလ်ဗေနဳယျာ ပ္ဍဲ တိုက် ဥရောပ
| capital = [[တဳရာနာ]] (Tirana)
| coordinates = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city}}
| largest_city = တဳရာနာ
| official_languages = [[ဘာသာအေလ်ဗေနဳယျာ]] (Albanian)
| religion = ၅၀.၇% [[ဘာသာအစ္စလာမ်]]&lt;br&gt;၁၆.၀% [[ခရေတ်ယာန်]]&lt;br&gt;၃၃.၃% ဘာသာဟွံမဲ / တၞဟ်ဟ်
| government_type = သၞောတ်ဝ် သမ္မတ ပါလဳမာန် မွဲဗော် (Unitary parliamentary republic)
| leader_title1 = သမ္မတ (President)
| leader_name1 = [[ဗာဂျရာမ် ဗေဂါဂျ်]] (Bajram Begaj)
| leader_title2 = သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Prime Minister)
| leader_name2 = [[အေဒဳ ရာမာ]] (Edi Rama)
| area_km2 = 28,748
| area_rank = ၁၄၀
| population_estimate = ၂,၄၀၂,၁၁၃ (၂၀၂၃)
| population_density_km2 = 83.6
| GDP_PPP = $58.2 billion
| GDP_nominal = $25.4 billion
| currency = လေက် အေလ်ဗေနဳယျာ (Albanian lek - ALL)
| time_zone = UTC+1 (CET)
| calling_code = +355
| cctld = .al
}}

'''အေလ်ဗေနဳယျာ''' ({{lang-en|Albania}})၊ နကဵု ယၟု ရုင် '''သမ္မတနိဂီု အေလ်ဗေနဳယျာ''' ({{lang-en|Republic of Albania}}၊ {{lang-sq|Republika e Shqipërisë}}) ဝွံ ဒှ် ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲ [[ဥရောပ သၠုင်ကျာဗၟံက်]] (Southeast Europe) တုဲ တန်တဴ ပ္ဍဲ တကအ်ဇၞော် ဗလ်ကာန် (Balkans) ရ။ ဍုင် ဝွံ လပါ် ပလိုတ် မ္ဂး စပ် ကဵု [[ၜဳအေဒရဳယာတေတ်]] (Adriatic Sea) ကေုာံ [[ၜဳအာယဝ်နဳယာန်]] (Ionian Sea) မဒှ် လပါ် မွဲ နူကဵု [[ၜဳလဒေါဝ်တိ]] (Mediterranean Sea) ရ။ လပါ် တိုက် မ္ဂး လပါ် သၟဝ်ကျာပလိုတ် စပ် ကဵု [[မောန်တေနဳဂရဝ်]]၊ လပါ် သၟဝ်ကျာဗၟံက် စပ် ကဵု [[ကဝ်သဝ်ဗဝ်]]၊ လပါ် ဗၟံက် စပ် ကဵု [[မာသေဒဝ်နဳယျာ သၟဝ်ကျာ]]၊ တုဲပၠန် လပါ် သၠုင်ကျာ စပ် ကဵု [[ဂရေက်]] (Greece) ရ။ သမၠဲ တိဍာ် ဍုင် သီုဖအိုတ် နွံ ၂၈,၇၄၈ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ [[တဳရာနာ]] (Tirana) ဝွံ ဒှ် ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဒတန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် အဓိက ဍုင် ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင်ယၟု (Etymology) ==
ယၟု ဍုင် နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် မ္ဂး &quot;အေလ်ဗေနဳယျာ&quot; (Albania) ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ဘာသာ လေတ်တေန် ခေတ် လဒေါဝ် (Medieval Latin) တုဲ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ယၟု ဂကူ မၞိဟ် တမၠာ အဳလဳရဳယာန် (Illyrian tribe) မကော်ဂး &quot;အေလ်ဗာနွိုင်&quot; (Albanoi) ရ။ 
အစာ ပထဝဳ ဂရေက် တမၠာ Ptolemy (ပတဝ်လေမဳ) စၟတ်သမ္တီ လဝ် ယၟု ဏအ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၂ ခရေတ် (2nd century AD) တုဲ ဍုင်ဇၞော် ညးတအ် ဂှ် ကော်စ Albanopolis ရ။ မအရေဝ် &quot;Alb-&quot; ဝွံ ကၠုင် နူကဵု တမ် အရေဝ် အေန်ဒဝ်-ယူရဝ်ပဳယာန် (Proto-Indo-European) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;သာ်ဗု&quot; (White) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဒဵု&quot; (Mountain) ရ။
ဆဂး ကောန်ဍုင် အေလ်ဗေနဳယျာ တအ် ကော် ဍုင် ညးတအ် နကဵု ဘာသာ ဇကု မ္ဂး ''Shqipëri'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Shqipëria'' ရ။ ယၟု ဏအ် စ မံက် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၄ တုဲ ကၠုင် နူကဵု မအရေဝ် ''shqip'' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဟီု အရေဝ် ညံင်ဂွံ ကၠိုဟ် ကၠး&quot; တုဲ ဗွဲကြဴ ညးတအ် ပံက် အဓိပ္ပါယ် နဒဒှ် &quot;တိဍာ် ဂစေံ ဟသ္တိလိင်္ဂ (Land of the Eagles)&quot; ဟိုတ်နူ ရုပ် ဂစေံ ၜါ က္ဍိုပ် မနွံ ပ္ဍဲ အလာံ ဍုင် ညးတအ် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Malcolm |first=Noel |title=Kosovo: A Short History |url=https://archive.org/details/kosovoshorthisto0000malc_m3s3 |publisher=Macmillan |year=1998 |isbn=978-0333666128 |pages=[https://archive.org/details/kosovoshorthisto0000malc_m3s3/page/28 28]–32}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် တမၠာ ကေုာံ ခေတ်လဒေါဝ် (Ancient and Medieval History) ==
တိဍာ် အေလ်ဗေနဳယျာ ဝွံ နွံကဵု ဝင် မၞိဟ် မံင် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တၟအ် (Paleolithic period) တေအ် ရ။
* '''ခေတ် အဳလဳရဳယာန် ကေုာံ ရဝ်မ:''' ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တေအ်၊ ဒေသ ဏအ် ဒှ် ဒတန် ဂကူ အဳလဳရဳယာန် (Illyrians) မဒှ် ဂကူ အေန်ဒဝ်-ယူရဝ်ပဳယာန် တမၠာ ရ။ လပါ် ဇိုင်ၜဳ တအ် ဂှ် ဂကူ ဂရေက် တအ် ကၠုင် ဒက်ပ္တန် ဍုင် သၞေဟ် ဗီုကဵု Epidamnos (Durrës) ကေုာံ Apollonia ရ။ ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၂ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (BCE) ဂှ် အင်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire) လုပ် သီ ကေတ် တိဍာ် ဏအ် သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ခေတ် ဗိုင်ဇန်တိုင် ကေုာံ ပရေင်ဒစဵုဒစး:''' အင်ပါယာ ရဝ်မ ပါ် အာ တုဲ၊ အေလ်ဗေနဳယျာ လုပ် အာ သၟဝ် အုပ်ဓုပ် အင်ပါယာ ဗိုင်ဇန်တိုင် (Byzantine Empire) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၁၉၀ ဂှ် သၟိင် Progon ဒက်ပ္တန် ဍုင် အေလ်ဗေနဳယျာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မကော်ဂး Principality of Arbanon ရ။
* '''ခေတ် အံက်တဝ်မာန် ကေုာံ သကာန်ဒါဗေက်:''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၅ ဂှ် အင်ပါယာ အံက်တဝ်မာန် (Ottoman Empire) လုပ် သီ ကေတ် ဒေသ ဗလ်ကာန် ရ။ သကိုပ်ပၞာန် ဂကူ အေလ်ဗေနဳယျာ [[ဂျောဂျ် ကာသတြဳယဝ်တဳ သကာန်ဒါဗေက်]] (Gjergj Kastrioti Skanderbeg) পံင်ကောံ သၟိင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၄၄၄ (League of Lezhë) တုဲ ဒစဵုဒစး ဗတိုက် ဒပ် အံက်တဝ်မာန် လုကဴ ၂၅ သၞာံ ဗွဲမအံင်ဇၞး ရ။ ကြဴနူ ညး စုတိ အာ တုဲ အေလ်ဗေနဳယျာ ဒး မံင် သၟဝ် အုပ်ဓုပ် အံက်တဝ်မာန် လုကဴ ၄၀၀ သၞာံ ပြင်င် တုဲ ကောန်ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင် လုပ် ရှ်ေသှ်ေ [[ဘာသာအစ္စလာမ်]] ရ။

[[File:Krujë Castle 2018.jpg|thumb|သ္ၚိကၟိန် သၟိင် သကာန်ဒါဗေက် ကေုာံ တိုက်ထ္ၜးပျး ပ္ဍဲ ဍုင် ကရူဂျေ (Krujë Castle)]]

== ၃။ ဝင် ခေတ်ပစ္စုပ္ပန် (Modern History) ==
ဝင် ဍုင် အေလ်ဗေနဳယျာ ခေတ် ပစ္စုပ္ပန် ဝွံ စက္တဵုဒှ် နူကဵု ပရေင် ကလေင် ၚုဟ် ကောန်ဂကူ (Albanian National Awakening / Rilindja) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ရ။
* '''ပရေင်ဗၠးၜး ကေုာံ ခေတ် ဨကရာဇ်:''' ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၈ နဝ်ဝေမ်ဗါ သၞာံ ၁၉၁၂ ဂှ်၊ [[အေသမာအေလ် ကေမာလဳ]] (Ismail Qemali) လလောင် တြး ပရေင် ဗၠးၜး ဍုင် အေလ်ဗေနဳယျာ နူကဵု အင်ပါယာ အံက်တဝ်မာန် ပ္ဍဲ ဍုင် ဗလဝ်ရာ (Vlorë) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၈ ဂှ် သမ္မတ [[အာမေတ် ဇဝ်ဂူ]] (Ahmet Zogu) ပတိုန် ဇကု နဒဒှ် ဨကရာဇ် Zog I တုဲ အုပ်ဓုပ် စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၃၉ အခိင် အဳတလဳ ဖေတ်သေတ် (Fascist Italy) လုပ် သီ ကေတ် ဍုင် ရ။
* '''ခေတ် ကောမ်မူနေတ် (Communist Era):''' ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ အိုတ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၄ ဂှ်၊ ညးက္ဍိုက်ပ် ကောမ်မူနေတ် [[အေန်ဗာ ဟဝ်ဂျာ]] (Enver Hoxha) သီ ကေတ် အဝဵု တုဲ ဒက်ပ္တန် သမ္မတနိဂီု ညးဍုင်ကွာန် သဝ်ရှေလ်လေတ် အေလ်ဗေနဳယျာ ရ။ ဟဝ်ဂျာ အုပ်ဓုပ် ဍုင် နကဵု သၞောတ်ဝ် တၠအဝဵု ဗွဲမကြံင်မ္ၚိုဟ်၊ ကၟာတ် လဒဵု ဘာသာ သီုဖအိုတ် (State atheism)၊ ကေုာံ ကၟာတ် ဍုင် ညံင် ဟွံဂွံ ဆက်စၠောအ် ကု ဂၠးတိ မ္ၚး ရ။
* '''ခေတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၁ ဂှ် သၞောတ်ဝ် ကောမ်မူနေတ် လီုလာ် အာ တုဲ အေလ်ဗေနဳယျာ ပြံင်လှာဲ ဒှ် ကၠုင် သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဗော် ဂမၠိုင် ရ။ ဍုင် ဝွံ လုပ် ဒှ် ကောန်ဂကောံ [[နေတဝ်]] (NATO) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၉ တုဲ ပတိုန် လိက် သွက်ဂွံ လုပ် [[ဂကောံပံင်ကောံဥရောပ]] (European Union - EU) ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Vickers |first=Miranda |title=The Albanians: A Modern History |publisher=I.B. Tauris |year=2014 |isbn=978-1780766959 |pages=210–245}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Geography and Climate) ==
အေလ်ဗေနဳယျာ ဝွံ နွံကဵု သမၠဲ တိ ၂၈,၇၄၈ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ ၜိုတ် ၇၀% နူကဵု တိဍာ် ဍုင် ဂှ် ဒှ် ဒေသ ဒဵု ကေုာံ ကုန်ဒဵု ရ။
* '''ဒဵု ကေုာံ ကြုင်ဂမၠိုင်:''' လပါ် သၟဝ်ကျာ မ္ဂး နွံကဵု ဒဵု အေလ်ဗေနဳယျာ အာလ်ပ် (Albanian Alps / Prokletije) တုဲ ဒဵု သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် ဒှ် ဒဵု ကဝ်ရာပ် (Mount Korab) မသၠုင် ၂,၇၆၄ မဳတာ (၉,၀၆၈ ပေ) ပ္ဍဲ ပယျဵု မာသေဒဝ်နဳယျာ သၟဝ်ကျာ ရ။ ကြုင် အဓိက ဂှ် ဒှ် ကြုင် ဒရေန် (Drin) မဂၠိင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ကေုာံ ကြုင် ဗဂျဝ်သာ (Vjosa) မဒှ် ကြုင် သဘာဝ မဟွံမဲ ကု တၟအ်ဆေဝ် ပ္ဍဲ ဥရောပ ရ။
* '''ကၟာဍာ် အဓိကဂမၠိုင်:''' ပ္ဍဲ ပယျဵု ဍုင် ဂှ် နွံကဵု ကၟာဍာ် ဇၞော် ပိ မတွဟ်ဂး ကၟာဍာ် ရှကဝ်ဒါ (Lake Shkodër - ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဗလ်ကာန်)၊ ကၟာဍာ် အဝ်ရေတ် (Lake Ohrid - တြေံအိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ) ကေုာံ ကၟာဍာ် ပရေသပါ (Lake Prespa) ရ။
* '''ဥတုရာသဳ (Climate):''' ဒေသ ဇိုင်ၜဳ ဂှ် နွံကဵု ဥတုရာသဳ မေဒဳတာရေနဳယာန် (Mediterranean climate) မၞုံကဵု ကညင် ကတဴ သကှ် ကေုာံ မုဟ်ကျာ ဂံက် ၜိုဟ် တုဲ၊ ဒေသ ဒဵု လပါ် အပ္ဍဲ ဂှ် ဂံက် ဗွဲမလောန် သီု မနှင် စှ်ေ ဂၠိုင် ရ။

[[File:Albanian Riviera Ksamil.jpg|thumb|ဇိုင်ၜဳ အေလ်ဗေနဳယျာ ရဳဗဳယေရာ (Albanian Riviera) ပ္ဍဲ ဒေသ ကသာမေလ် (Ksamil)]]

== ၅။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Politics and Government) ==
အေလ်ဗေနဳယျာ ဝွံ ဒှ် သမ္မတနိဂီု ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပါလဳမာန် မွဲဗော် (Unitary parliamentary constitutional republic) ရ။
* '''သမ္မတ ကေုာံ သကိုပ်ဝန်ဇၞော်:''' သမ္မတ (President) ဂှ် ဒှ် သကိုပ် ဍုင် (Head of state) မဒးဒုင် ရုဲစှ် နကဵု ပါလဳမာန် သွက် အာယုက် ၅ သၞာံ ရ။ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Prime Minister) ဂှ် ဒှ် သကိုပ် အလဵုအသဳ (Head of government) တုဲ နွံ အဝဵု အုပ်ဓုပ် အဓိက ရ။
* '''ပါလဳမာန် (Kuvendi):''' စၠတ်ထဝ် ပါလဳမာန် အေလ်ဗေနဳယျာ ဂှ် နွံကဵု အမာတ် ၁၄၀ တၠ မဒးဒုင် ရုဲစှ် နကဵု မာဲ ညးဍုင်ကွာန် ဇၟာပ်ပ် ၄ သၞာံ ရ။ ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် အဓိက ၜါ ဂှ် ဒှ် ဗော် သဝ်ရှေလ်လေတ် (Socialist Party of Albania - PS) ကေုာံ ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတေတ် (Democratic Party of Albania - PD) ရ။
* '''ပရေင်ဆက်စၠောအ် ဍုင်သအာင်:''' အေလ်ဗေနဳယျာ ဒှ် ကောန်ဂကောံ [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN), [[နေတဝ်]] (NATO), OSCE, ကေုာံ WTO တုဲ၊ စတမ် နူ သၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် ကလိဂွံ ကဆံင် ဍုင် မပတိုန် လိက် လုပ် ဂကောံ [[ဂကောံပံင်ကောံဥရောပ]] (EU candidate country) ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Albania: European Neighbourhood Policy And Enlargement Negotiations |url=https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/albania_en |website=European Commission |access-date=2024-02-10}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်စိုတ်ဓာတ် တွဵုရးဂမၠိုင် (Administrative Divisions) ==
ဍုင် အေလ်ဗေနဳယျာ ဝွံ ပါ် လဝ် နဒဒှ် တွဵုရး ဟွံသေင်မ္ဂး ခရိုင်ဇၞော် (Counties / Qarka) သီုဖအိုတ် ၁၂ ဒေသ တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂှ် ကလေင် ပါ် လဝ် ဍုင်ပွိုင်ဍုင် (Municipalities / Bashki) ၆၁ ဒၞာဲ ရ။ တွဵုရး အဓိက လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ထ္ၜး လဝ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! တွဵုရး (County) !! ဍုင်ဇၞော် တွဵုရး (Capital) !! သမၠဲ တိ (km²) !! လၟိဟ် မၞိဟ် (၂၀၂၃)
|-
| '''[[တဳရာနာ (တွဵုရး)|တဳရာနာ]]''' (Tirana)
| [[တဳရာနာ]]
| ၁,၆၅၂
| ၇၅၈,၅၁၃
|-
| '''[[ဒူရေသ် (တွဵုရး)|ဒူရေသ်]]''' (Durrës)
| [[ဒူရေသ်]]
| ၇၆၆
| ၂၂၆,၈၆၃
|-
| '''[[ဖဳယာ (တွဵုရး)|ဖဳယာ]]''' (Fier)
| [[ဖဳယာ]]
| ၁,၈၉၀
| ၂၄၀,၃၇၇
|-
| '''[[အေလ်ဗာသာန် (တွဵုရး)|အေလ်ဗာသာန်]]''' (Elbasan)
| [[အေလ်ဗာသာန်]]
| ၃,၁၉၉
| ၂၃၂,၅၈၀
|-
| '''[[ရှကဝ်ဒါ (တွဵုရး)|ရှကဝ်ဒါ]]''' (Shkodër)
| [[ရှကဝ်ဒါ]]
| ၃,၅၆၂
| ၁၅၄,၄၇၉
|-
| '''[[ဗလဝ်ရာ (တွဵုရး)|ဗလဝ်ရာ]]''' (Vlorë)
| [[ဗလဝ်ရာ]]
| ၂,၇၀၆
| ၁၄၆,၆၈၁
|}

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Economy and Infrastructure) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အေလ်ဗေနဳယျာ ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် နူကဵု သၞောတ်ဝ် ကောမ်မူနေတ် ဗဟဵု ရပ်ဇုက် ဇရေင် သၞောတ်ဝ် ဗွိုက်လွာ ပံက် (Open-market economy) ရ။
* '''ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင်:''' ကဏ္ဍ ဝန်ဆောင် (Service sector) ဗွဲတၟေင် '''ပရေင် အာတရဴ''' (Tourism) ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် တုဲ၊ ဇၟာပ်ပ် သၞာံ ကၟုဲ အာတရဴ သန်း ၁၀ ပြင်င် ကၠုင် ဝေင် ပ္ဍဲ ဇိုင်ၜဳ ကေုာံ ဒဵု တအ် ရ။ ကဏ္ဍ တဵုလွဳ (သတ် အဝ်လဳဗ်၊ သတ် ဇဗျေတ်) ကေုာံ ကဏ္ဍ ခါဲ တိ (Chromium, Copper, Oil) တအ် လေဝ် ကိစ္စ ဇၞော် ရ။
* '''ဒြဟတ် ပၟတ် (Energy):''' အေလ်ဗေနဳယျာ ဝွံ ပ္တိတ် ဒြဟတ် ပၟတ် လလဳ နူကဵု ဍာ် (Hydroelectricity) ကြပ် ပေင် ၁၀၀% တုဲ ဒှ် ဍုင် မစကာ ဒြဟတ် သဘာဝ ကလေင် ဗပေင် မာန် (Renewable energy) သၠုင်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဥရောပ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The World Bank in Albania: Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/albania/overview |website=World Bank |access-date=2024-02-10}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ်:''' [[သၞေဟ်က္ၜင်ကျာ အလုံဂၠးတိ တဳရာနာ]] (Tirana International Airport Nënë Tereza) ဂှ် ဒှ် သၞေဟ်က္ၜင်ကျာ အဓိက တုဲ၊ သၞေဟ်က္ၜင် ဍာ် ဇၞော်အိုတ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင် ဒူရေသ် (Port of Durrës) ရ။

== ၈။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူဂမၠိုင် (Demographics and Ethnic Groups) ==
အတိုင် စရင် သမ္တီ မၞိဟ် သၞာံ ၂၀၂၃ (2023 Census) မ္ဂး၊ လၟိဟ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ အေလ်ဗေနဳယျာ နွံ ၂.၄ ပြကောဋိကိုဋ် (2,402,113) ရ။ ဟိုတ်နူ ကောန်ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင် မံင် ဍုင်သအာင် (Emigration) ဗီုကဵု အဳတလဳ၊ ဂရေက်၊ ဂျာမနဳ ကေုာံ အမေရိကာန် တုဲ လၟိဟ် မၞိဟ် အပ္ဍဲ ဍုင် အောန် စှ်ေ ကၠုင် ရ။
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ဂကူ (Ethnic Group) !! ဗၞတ်ဗ္ၜတ် (%) !! ဒေသ မမံင် ဂၠိုင် (Primary Regions)
|-
| '''[[ဂကူအေလ်ဗေနဳယျာ]]''' (Albanians)
| ~၉၁.၀%
| အလုံ မွဲ ဍုင်
|-
| '''[[ဂကူဂရေက်]]''' (Greeks)
| ~၁.၀%
| ဒေသ သၠုင်ကျာ (Dropull, Himarë)
|-
| '''[[ဂကူမာသေဒဝ်နဳယျာ]]''' (Macedonians)
| ~၀.၂%
| ဒေသ ဗၟံက် (Pustec)
|-
| '''ဂကူ တၞဟ်ဂမၠိုင်''' (Aromanians, Roma, Montenegrins)
| ~၇.၈%
| ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဒေသ ပယျဵုဂမၠိုင်
|}

== ၉။ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ဘာသာရှ်ေသှ်ေ (Languages and Religion) ==
* '''အရေဝ်ဘာသာ:''' [[ဘာသာအေလ်ဗေနဳယျာ]] (Albanian / Shqip) ဝွံ ဒှ် ဘာသာ ရုင် ဍုင် တုဲ ကောန်ဍုင် ၉၈% ပြင်င် ဟီုဂး ရ။ ဘာသာ ဏအ် ဒှ် ကဏာင် တၞဟ်ခြာ မွဲ အပ္ဍဲ ဂကောံ ဘာသာ အေန်ဒဝ်-ယူရဝ်ပဳယာန် (Indo-European language family) တုဲ နွံကဵု ဒေသန္တရ ဘာသာ (Dialects) အဓိက ၜါ မတွဟ်ဂး Gheg (လပါ် သၟဝ်ကျာ) ကေုာံ Tosk (လပါ် သၠုင်ကျာ) ရ။ ဘာသာ အဳတလဳ ကေုာံ အင်္ဂလိက် လေဝ် မၞိဟ် ဟီုဂး ဂၠိုင် ရ။
* '''ဘာသာရှ်ေသှ်ေ:''' အေလ်ဗေနဳယျာ ဝွံ ဒှ် ဍုင် မဟွံမဲ ကု ဘာသာ ရုင် (Secular state) တုဲ နွံကဵု ပရေင် ညဳသာ အကြာ ဘာသာ နာနာ သာ် ရ။ ကောန်ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် ညးမရှ်ေသှ်ေ [[ဘာသာအစ္စလာမ်]] (သုန္နဳ ကေုာံ ဂကောံ သူဖဳ Bektashi Order) ကေုာံ [[ဘာသာခရေတ်ယာန်]] (ကာသဝ်လေတ် ကေုာံ အဝ်သဝ်ဒံက်) ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2023 Albania Population and Housing Census Results |url=https://www.instat.gov.al/en/ |website=INSTAT (Institute of Statistics of Albania) |access-date=2024-07-01}}&lt;/ref&gt;

[[File:Berat_Albania_2019.jpg|thumb|ဍုင် တြေံ ဗေရတ် (Berat) မဒှ် ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ UNESCO မยၟုမြဟ် နဒဒှ် &quot;ဍုင် ဗတင် လ္ၚီ&quot;]]

== ၁၀။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Culture and Society) ==
ယေန်သၞာင် အေလ်ဗေနဳယျာ ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ရိုဟ်ကၞက် အဳလဳရဳယာန် တမၠာ ကေုာံ ပရေင် ပံင်နှဴ ဂရေက်၊ ရဝ်မ၊ ဗိုင်ဇန်တိုင် ကေုာံ အံက်တဝ်မာန် ရ။
* '''သၞောဝ် ဗေသာ (Besa):''' ဒှ် လညာတ် သိက္ခာ ကောန်ဂကူ အေလ်ဗေနဳယျာ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;မင်မွဲ ကတိသစ္စ&quot; ကေုာံ &quot;လွဳလွတ် စဵုဒၞာ ကၟုဲ&quot; ရ။ ဟိုတ်နူ သၞောဝ် Besa ဏအ် တုဲ ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ တေအ်၊ ကောန်ဍုင် အေလ်ဗေနဳယျာ တအ် ကလေင် စဵုဒၞာ ကဵု ဂီုကၠီု ကု ဂကူ ဂျူ (Jews) လ္ၚီ ဗွဲမဂၠိုင် ညံင် ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ဂစိုတ် နကဵု ဒပ် နာဇဳ ရ။
* '''ဂဳတ ကေုာံ အာဲကၟာဲ:''' ဒွက် အခိုက်အလိုက် မဒယှ်ေ နကဵု ရမ္သာင် ဂမၠိုင် (Albanian iso-polyphony) ဂှ် ဒးဒုင် သ္ပစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ နူကဵု UNESCO ရ။ ဍုင် တြေံ ဗေရတ် (Berat)၊ ဂျဳရဝ်ကာသတြာ (Gjirokastër) ကေုာံ ဒတန် တမၠာ ဗူတြေန် (Butrint) တအ် လေဝ် ဒှ် ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ UNESCO ရ။
* '''ပူဂိုလ် ယၟုမြဟ်ဂမၠိုင်:''' အစာချူလိက် [[အေသမာအေလ် ကာဒါရေ]] (Ismail Kadare)၊ မိ မာသာ ထရေသာ ([[မာသာ ထရေသာ]] / Mother Teresa - ဂကူ အေလ်ဗေနဳယျာ မကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗေလ်) ကေုာံ သၟာဒယှ်ေဒွက် ခေတ် တၟိ Dua Lipa ကေုာံ Rita Ora တအ် ဒှ် ဂကူ အေလ်ဗေနဳယျာ မယၟုမြဟ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

== ၁၁။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Education and Health) ==
* '''ပရေင် ပညာ (Education):''' ပရေင် ပညာ ပ္ဍဲ အေလ်ဗေနဳယျာ ဝွံ ဒှ် အရာ မဟွံကေတ် ၚုဟ်မး ပ္ဍဲ ဘာ အလဵုအသဳ တုဲ ကောန်ၚာ် နူ အာယုက် ၆ သၞာံ စဵုကဵု ၁၆ သၞာံ ဒး တိုန် ဘာ ပရေင် သဇိုင် (Compulsory education) ရ။ လၟိဟ် မၞိဟ် မလေပ် လိက် (Literacy rate) ပ္ဍဲ ဍုင် ဝွံ သၠုင် စိုပ် ၉၈.၅% ရ။ [[တက္ကသိုလ် တဳရာနာ]] (University of Tirana) မဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၇ ဂှ် ဒှ် တက္ကသိုလ် ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ရ။
* '''ပရေင် ထတ်ယုက် (Healthcare):''' သၞောတ်ဝ် ပရေင် ထတ်ယုက် ဍုင် ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ ထံက်ပင် သီုဖအိုတ် (Universal healthcare system) ကေုာံ ရုင်ဂဥုဲ ပူဂိုလ် တအ် ပံင်တောဲ လဝ် ရ။ အာယုက် မၞိဟ် မံင် ဗွဲဓမ္မတာ (Life expectancy) ပ္ဍဲ အေလ်ဗေနဳယျာ ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၇၈ သၞာံ တုဲ၊ ဟိုတ်နူ စၞစ အခိုက် မေဒဳတာရေနဳယာန် (သတ်ဆု၊ ဟင်းသီးဟင်းရွက် ကေုာံ ကၠေင် အဝ်လဳဗ်) တုဲ ပရေင် ထတ်ယုက် ကောန်ဍုင် တအ် ခိုဟ် ပ္ဍဲ ကဆံင် ဒေသ ရ။

== ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[တဳရာနာ]] (Tirana)
* [[ဘာသာအေလ်ဗေနဳယျာ]] (Albanian language)
* [[ကဝ်သဝ်ဗဝ်]] (Kosovo)
* [[ဗလ်ကာန်]] (Balkans)

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = Countries in Europe
| title = ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[ဥရောပ]] (Europe)
| listclass = hlist
| group1 = [[ဥရောပ သၠုင်ကျာဗၟံက်]] (ဗလ်ကာန်)
| list1 =
* [[အေလ်ဗေနဳယျာ]]
* [[ဗဝ်သနဳယျာ ကေုာံ ဟာဇေဂဝ်ဗဳနာ]]
* [[ဗူလ်ဂေရဳယျာ]]
* [[ခရဝ်အေရှာ]]
* [[ဂရေက်]]
* [[ကဝ်သဝ်ဗဝ်]]
* [[မောန်တေနဳဂရဝ်]]
* [[မာသေဒဝ်နဳယျာ သၟဝ်ကျာ]]
* [[ရဝ်မေနဳယျာ]]
* [[သာဗဳယျာ]]
* [[သလဝ်ဗေနဳယျာ]]
| group2 = [[ဥရောပ သၠုင်ကျာ]]
| list2 =
* [[အဳတလဳ]]
* [[မဝ်လ်တာ]]
* [[ပဝ်တူဂါ]]
* [[သာန်မာရဳနဝ်]]
* [[သပေန်]]
* [[ဗာတဳကာန်]]
}}

{{DEFAULTSORT:အေလ်ဗေနဳယျာ}}
[[ကဏ္ဍ:အေလ်ဗေနဳယျာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဥရောပ]]
[[ကဏ္ဍ:ဥရောပ သၠုင်ကျာဗၟံက်]]
[[ကဏ္ဍ:ဍုင် ဗလ်ကာန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲ ဇိုင်ၜဳလဒေါဝ်တိဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>4c61ok9zqq2w8bia7nppoyd0y1j1x09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အေလ်ဂျဳရဳယျာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12918</id>
    <revision>
      <id>60366</id>
      <parentid>59380</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:13:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30772" sha1="mrtzw5xvpp0xxz1dd1qobnwvg0arjsa" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = သမ္မတနိဂီု ဒဳမဝ်ကရေတေတ် ညးဍုင်ကွာန် အေလ်ဂျဳရဳယျာ
| common_name = အေလ်ဂျဳရဳယျာ
| native_name = {{lang|ar|الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية}}&lt;br&gt;{{lang|ber|ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⴷⵣⴰⵢⵔⵉⵜ}}
| image_flag = Flag of Algeria.svg
| image_coat = Seal of Algeria.svg
| image_map = Algeria on the globe (Africa centered).svg
| map_caption = ဒတန် ဍုင် အေလ်ဂျဳရဳယျာ ပ္ဍဲ တိုက် အာဖရိက
| capital = [[အေလ်ဂျဳယာသ်]] (Algiers)
| coordinates = {{Coord|36|45|N|3|03|E|type:city}}
| largest_city = အေလ်ဂျဳယာသ်
| official_languages = [[ဘာသာအာရပ်]] (Arabic), [[ဘာသာဗာဗာ]] (Tamazight / Berber)
| religion = ၉၉% [[ဘာသာအစ္စလာမ်]] (သုန္နဳ အစ္စလာမ် - ဘာသာ ရုင်)
| government_type = သၞောတ်ဝ် သမ္မတ ပံင်နှဴ မွဲဗော် (Unitary semi-presidential republic)
| leader_title1 = သမ္မတ (President)
| leader_name1 = [[အာဗ်ဒေလ်မာဂျေတ် တေဗ်ဗဝ်နေ]] (Abdelmadjid Tebboune)
| leader_title2 = သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Prime Minister)
| leader_name2 = [[နာဒဳယာ အေလ်-အာရ်ဗာဝဳ]] (Nadir Larbaoui)
| area_km2 = 2,381,741
| area_rank = ၁၀
| population_estimate = ၄၆,၇၀၀,၀၀၀ (၂၀၂၄)
| population_density_km2 = 19.6
| GDP_PPP = $776.5 billion
| GDP_nominal = $266.7 billion
| currency = ဒဳနာ အေလ်ဂျဳရဳယျာ (Algerian dinar - DZD)
| time_zone = UTC+1 (CET)
| calling_code = +213
| cctld = .dz
}}

'''အေလ်ဂျဳရဳယျာ''' ({{lang-en|Algeria}})၊ နကဵု ယၟု ရုင် '''သမ္မတနိဂီု ဒဳမဝ်ကရေတေတ် ညးဍုင်ကွာန် အေလ်ဂျဳရဳယျာ''' ({{lang-en|People's Democratic Republic of Algeria}}) ဝွံ ဒှ် ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲ ဒေသ မာဂရေပ် (Maghreb) ပ္ဍဲ [[အာဖရိက သၟဝ်ကျာ]] (North Africa) ရ။ ဍုင် ဝွံ လပါ် သၟဝ်ကျာ မ္ဂး စပ် ကဵု [[ၜဳလဒေါဝ်တိ]] (Mediterranean Sea)၊ လပါ် ဗၟံက်သၟဝ်ကျာ စပ် ကဵု [[တူနဳရှာ]]၊ လပါ် ဗၟံက် စပ် ကဵု [[လဳဗျာ]]၊ လပါ် သၠုင်ကျာဗၟံက် စပ် ကဵု [[နာင်ဂျာ]]၊ လပါ် သၠုင်ကျာပလိုတ် စပ် ကဵု [[မာလဳ]] ကေုာံ [[မဝ်ရဳတေနဳယျာ]]၊ တုဲပၠန် လပါ် ပလိုတ် စပ် ကဵု [[သဟာရ ပလိုတ်]] ကေုာံ [[မဝ်ရဝ်ကဝ်]] ရ။ သမၠဲ တိဍာ် ဍုင် သီုဖအိုတ် နွံ ၂,၃၈၁,၇၄၁ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ ဒှ် ဍုင် သမၠဲ တိ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ တိုက် [[အာဖရိက]]၊ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ အာရပ် ကေုာံ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ၜဳလဒေါဝ်တိ တုဲ ဒှ် ဍုင် ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၁၀ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင် မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ် ဂှ် ဒှ် [[အေလ်ဂျဳယာသ်]] (Algiers) မနွံ ပ္ဍဲ ဇိုင်ၜဳ သၟဝ်ကျာ ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင်ယၟု (Etymology) ==
ယၟု ဍုင် &quot;အေလ်ဂျဳရဳယျာ&quot; (Algeria) ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ယၟု ဍုင်ဇၞော် [[အေလ်ဂျဳယာသ်]] (Algiers) ရ။ 
မအရေဝ် ဏအ် ကၠုင် နူကဵု ဘာသာ အာရပ် ''အေလ်-ဂျာဇာအဳ'' ({{lang|ar|الجزائر}} - ''al-Jazāʾir'') မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;တကအ်ဂမၠိုင်&quot; (The Islands) ရ။ ယၟု ဏအ် ဝွံ ရန်တၟအ် ကော် လဝ် တကအ် ဍောတ်တ် ပန် မ မကေင် နွံ ပ္ဍဲ ဖင်ၜဳ ဂတ မုက် ဍုင် အေလ်ဂျဳယာသ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ပံင်စပ် အာ ကု တိုက်ဇၞော် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၂၅ တေအ် ရ။ ယၟု တမၠာ ဂှ် ကၠုင် နူကဵု ''Jaza'ir Bani Mazghanna'' (တကအ်ဂမၠိုင် ကောန်ဂကူ Mazghanna) မဒှ် ယၟု သၟိင် [[ဂကူဗာဗာ]] (Berber) မပိုင်ပြဳ လဝ် ဒေသ ဂှ် ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ် ရ။ နကဵု ဘာသာ ဗာဗာ (Tamazight) မ္ဂး ဍုင် ဏအ် ကော်စ ''Dzayer'' တုဲ ကောန်ဍုင် တအ် ကော် ဍုင် ဇကု နကဵု ယၟု ဏအ် လၟိုန် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Naylor |first=Phillip C. |title=Historical Dictionary of Algeria |publisher=Rowman &amp; Littlefield |year=2015 |isbn=978-0810879188 |pages=55–58}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် တမၠာ ကေုာံ ခေတ်လဒေါဝ် (Ancient and Medieval History) ==
တိဍာ် အေလ်ဂျဳရဳယျာ ဝွံ မၞိဟ် တမၠာ တအ် စ မံင် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တၟအ် တြေံ (Lower Paleolithic) တုဲ ရုပ် ကသူ လတူ တၟအ် ပ္ဍဲ [[တသဳလဳ အေန်အာဂျာ]] (Tassili n'Ajjer) တအ် ဂှ် ဒှ် သက်သဳ ယေန်သၞာင် မနွံ ကၠုင် နူ ၆၀၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (BCE) ရ။
* '''ခေတ် နူမဳဒဳယျာ ကေုာံ ရဝ်မ:''' ကောန်ဂကူ တမ်မူလ ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ဂှ် ဒှ် [[ဂကူဗာဗာ]] (Berbers / Imazighen) ရ။ ပ္ဍဲ ၂၀၂ BCE ဂှ် သၟိင် ဗာဗာ [[မာသဳနဳသာ]] (Masinissa) ဒက်ပ္တန် ဍုင် ဨကရာဇ် နူမဳဒဳယျာ (Kingdom of Numidia) ရ။ ဗွဲကြဴ တိဍာ် ဏအ် လုပ် အာ သၟဝ် အုပ်ဓုပ် အင်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire) တုဲ ဒှ် အာ ဒၞာဲ တဵု သြောံဂျုံ အဓိက သွက် ရဝ်မ ရ။ အစာ သာသနာ ခရေတ်ယာန် ယၟုမြဟ် [[သေန် အဝ်ဂတ်သတေန်]] (Saint Augustine of Hippo) ဂှ် ဒှ် ဂကူ ဗာဗာ မက္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် Thagaste (ပစ္စုပ္ပန် Souk Ahras၊ အေလ်ဂျဳရဳယျာ) ရ။
* '''ခေတ် အစ္စလာမ် ကေုာံ တၞောဝ်သၟိင် ဗာဗာ:''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၇ ကေုာံ ၈ ဂှ်၊ ဒပ် အာရပ် အစ္စလာမ် (Umayyad Caliphate) လုပ် သီ ကေတ် ဒေသ မာဂရေပ် တုဲ ပတိုန် ဏာ [[ဘာသာအစ္စလာမ်]] ကေုာံ [[ဘာသာအာရပ်]] ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ် ဂှ် တၞောဝ်သၟိင် ဗာဗာ မပ္တံကဵု Rustamids, Zirids, Hammadids, Almoravids, Almohads ကေုာံ Zayyanids တအ် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဍုင် တုဲ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ပရေင် သွံရာန် ကေုာံ ပရေင် ပညာ ရ။

[[File:Timgad_Arch_of_Trajan.jpg|thumb|ဍုင် တမၠာ ရဝ်မ တေမ်ဂါတ် (Timgad) မဒှ် ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ UNESCO ပ္ဍဲ အေလ်ဂျဳရဳယျာ]]

== ၃။ ဝင် ခေတ်ပစ္စုပ္ပန် ကေုာံ ပရေင်ဗၠးၜး (Modern History and Independence) ==
* '''ခေတ် အံက်တဝ်မာန် (Ottoman Regency):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၁၆ ဂှ် ကောဒေအ် ဗာဗာရဝ်သာ (Hayreddin Barbarossa) တအ် သီ ကေတ် အေလ်ဂျဳယာသ် တုဲ ပံင်စပ် ကဵု အင်ပါယာ အံက်တဝ်မာန် ရ။ အေလ်ဂျဳရဳယျာ ဒှ် အာ ဍုင် မၞုံကဵု အဝဵု အုပ်ဓုပ် အလဵုဇကု (Regency of Algiers) သၟဝ် အံက်တဝ်မာန် လုကဴ ၃၀၀ သၞာံ တုဲ ဒပ် က္ၜင် ဍေဟ်တအ် (Barbary corsairs) ဂှ် နွံ အဝဵု ဇၞော် ပ္ဍဲ ၜဳလဒေါဝ်တိ ရ။
* '''ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ပြင်သေတ် (French Rule):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၀ ဂှ် ဒပ် ပၞာန် [[ပြင်သေတ်]] (France) လုပ် ဗတိုက် သီ ကေတ် အေလ်ဂျဳရဳယျာ ရ။ ညးက္ဍိုက်ပ် ဂကူ အေလ်ဂျဳရဳယျာ [[အာဗ်ဒေလ်ကာဒါ]] (Emir Abdelkader) ဒစဵုဒစး ဗတိုက် ပြင်သေတ် လုကဴ ၁၇ သၞာံ ကီုလေဝ်၊ ပြင်သေတ် သီ ကေတ် ဍုင် သီုဖအိုတ် တုဲ ပတိုန် ဏာ ကောန်ဍုင် ဥရောပ (Pieds-Noirs) သန်း မွဲ ပြင်င် ကဵု မံင် ပ္ဍဲ တိဍာ် ခိုဟ်အိုတ် တအ် ရ။
* '''ပၞာန် ဗၠးၜး ကေုာံ ခေတ် ကြဴနူ ဗၠးၜး:''' ပ္ဍဲ ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗါ သၞာံ ၁၉၅၄ ဂှ် ဂကောံ [[ဗော်ဗၠးၜးကောန်ဂကူ (အေလ်ဂျဳရဳယျာ)|ဗော် ဗၠးၜး ကောန်ဂကူ]] (National Liberation Front - FLN) စ ဗတိုက် ပၞာန် ဗၠးၜး အေလ်ဂျဳရဳယျာ (Algerian War of Independence) ရ။ ကြဴနူ ပၞာန် မကြံင်မ္ၚိုဟ် လုကဴ ၈ သၞာံ တုဲ၊ အေလ်ဂျဳရဳယျာ ကလိဂွံ ပရေင် ဗၠးၜး ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၅ ဂျူလာင် သၞာံ ၁၉၆၂ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ တအ် ဂှ် က္တဵုဒှ် ပၞာန် အပ္ဍဲဍုင် (Algerian Civil War / Black Decade) အကြာ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံ အစ္စလာမ် ရပ်လွဟ် တုဲ စိုပ် သၞာံ ၂၀၀၂ ဂှ် ပၞာန် အိုတ် အာ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် ထ္ၜး ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် (Hirak movement) က္တဵုဒှ် တုဲ သမ္မတ Abdelaziz Bouteflika ဒး နုက် တိတ် နူ တာလျိုင် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Horne |first=Alistair |title=A Savage War of Peace: Algeria 1954–1962 |url=https://archive.org/details/savagewarofpeace0000horn |publisher=New York Review Books |year=2006 |isbn=978-1590172186 |pages=[https://archive.org/details/savagewarofpeace0000horn/page/505 505]–530}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Geography and Climate) ==
အေလ်ဂျဳရဳယျာ ဝွံ နွံကဵု သမၠဲ တိ ၂,၃၈၁,၇၄၁ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ သမၠဲ တိဍာ် လတူ ၈၀% ဂှ် ဒှ် ဒေသ [[ကန္တာရ သဟာရ]] (Sahara Desert) ရ။
* '''ဒေသ တိဍာ် အဓိကဂမၠိုင်:''' လပါ် သၟဝ်ကျာ မစပ် ကဵု ၜဳလဒေါဝ်တိ ဂှ် ဒှ် ဒေသ တိဗလး မခိုဟ် သွက် တဵုလွဳ မကော်ဂး Tell Atlas ရ။ သၟဝ် ဂှ် နွံကဵု တိဗလး သၠုင် (High Plateaus / Hautes Plaines) ကေုာံ လၟေင် ဒဵု သဟာရ အာတ်လာသ် (Saharan Atlas) ရ။ လပါ် သၠုင်ကျာ တေအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒှ် ကန္တာရ သဟာရ တုဲ နွံကဵု ဒဵု ဟဝ်ဂါ (Hoggar Mountains) ရ။ ဒဵု သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် ဒှ် ဒဵု တဟာတ် (Mount Tahat) မသၠုင် ၂,၉၀၈ မဳတာ (၉,၅၄၁ ပေ) ရ။
* '''ဥတုရာသဳ (Climate):''' ဒေသ ဇိုင်ၜဳ သၟဝ်ကျာ ဂှ် နွံကဵု ဥတုရာသဳ မေဒဳတာရေနဳယာန် မၞုံကဵု မုဟ်ကျာ ဂံက် ဗြဲ ဂူ ကေုာံ ကညင် ကတဴ သကှ် ရ။ ဒေသ သဟာရ လပါ် သၠုင်ကျာ ဂှ် ကတဴ ကေုာံ သကှ် ဗွဲမလောန် တုဲ အခိင် တ္ၚဲ မ္ဂး ကတဴ စိုပ် ၅၀ ဒဳဂရဳ သေလ်သဳယာတ် (50°C) မာန် ရ။

[[File:Hoggar_mountains_Algeria.jpg|thumb|ဒဵု ဟဝ်ဂါ (Hoggar Mountains) မနွံ ပ္ဍဲ ကန္တာရ သဟာရ လပါ် သၠုင်ကျာ အေလ်ဂျဳရဳယျာ]]

== ၅။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Politics and Government) ==
အေလ်ဂျဳရဳယျာ ဝွံ ဒှ် သမ္မတနိဂီု ဒဳမဝ်ကရေတေတ် မစကာ သၞောတ်ဝ် သမ္မတ ပံင်နှဴ (Semi-presidential republic) ရ။
* '''သမ္မတ ကေုာံ အလဵုအသဳ:''' သမ္မတ (President of the Republic) ဂှ် ဒှ် သကိုပ် ဍုင် (Head of state) ကေုာံ ညးက္ဍိုက်ပ် သၠုင်အိုတ် ဒပ် ပၞာန် တုဲ ဒးဒုင် ရုဲစှ် နကဵု မာဲ ညးဍုင်ကွာန် သွက် အာယုက် ၅ သၞာံ (ရုဲစှ် ဂွံ ၜါ အလန်) ရ။ သမ္မတ ဂှ် ခပတိုန် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Prime Minister) မဒှ် သကိုပ် အလဵုအသဳ ရ။
* '''စၠတ်ထဝ် ပါလဳမာန်:''' စၠတ်ထဝ် ပါလဳမာန် အေလ်ဂျဳရဳယျာ နွံ ၜါ ကဆံင် မတွဟ်ဂး စၠတ်ထဝ် သၟဝ် (People's National Assembly - အမာတ် ၄၀၇ တၠ) ကေုာံ စၠတ်ထဝ် လတူ (Council of the Nation - အမာတ် ၁၇၄ တၠ) ရ။
* '''ပရေင်ဆက်စၠောအ် ဍုင်သအာင်:''' အေလ်ဂျဳရဳယျာ ဒှ် ကောန်ဂကောံ [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN), [[ဂကောံပံင်ကောံအာဖရိက]] (African Union), [[ဂကောံဍုင်အာရပ်ဂမၠိုင်]] (Arab League), ကေုာံ [[အဝ်ပေက်]] (OPEC) တုဲ ဒ္ဂေတ် ဗက် မူဝါဒ မဟွံဗက် လပါ် ကေုာံ ထံက်ပင် ပရေင် ဗၠးၜး ကောန်ဂကူဂမၠိုင် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Algeria: Freedom in the World 2024 Country Report |url=https://freedomhouse.org/country/algeria/freedom-world/2024 |website=Freedom House |access-date=2024-03-01}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်စိုတ်ဓာတ် တွဵုရးဂမၠိုင် (Administrative Divisions) ==
စတမ် နူ သၞာံ ၂၀၁၉–၂၀၂၁ ဂှ်၊ ဍုင် အေလ်ဂျဳရဳယျာ ပါ် လဝ် နဒဒှ် တွဵုရး (Provinces / Wilayas) သီုဖအိုတ် ၅၈ တွဵုရး (ကိုပ်ကၠာ တေအ် နွံ ၄၈ တွဵုရး) တုဲ ကလေင် ပါ် လဝ် ခရိုင် (Daïras) ၅၄၇ ဒၞာဲ ကေုာံ ပွိုင်ဍုင် (Baladiyahs) ၁,၅၄၁ ဒၞာဲ ရ။ တွဵုရး အဓိက မၞုံကဵု မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ် လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ထ္ၜး လဝ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! စၟတ် !! တွဵုရး (Province / Wilaya) !! ဍုင်ဇၞော် တွဵုရး (Capital) !! ဒေသ (Region) !! လၟိဟ် မၞိဟ် (ၜိုတ်)
|-
| ၁၆
| '''[[အေလ်ဂျဳယာသ် (တွဵုရး)|အေလ်ဂျဳယာသ်]]''' (Algiers)
| [[အေလ်ဂျဳယာသ်]]
| သၟဝ်ကျာ (လဒေါဝ်)
| ၄,၃၀၀,၀၀၀
|-
| ၃၁
| '''[[အဝ်ရာန် (တွဵုရး)|အဝ်ရာန်]]''' (Oran)
| [[အဝ်ရာန်]]
| သၟဝ်ကျာပလိုတ်
| ၂,၁၀၀,၀၀၀
|-
| ၁၉
| '''[[သေတေဖ် (တွဵုရး)|သေတေဖ်]]''' (Sétif)
| [[သေတေဖ်]]
| သၟဝ်ကျာဗၟံက်
| ၁,၉၀၀,၀၀၀
|-
| ၂၅
| '''[[ကောန်သတာန်တေန် (တွဵုရး)|ကောန်သတာန်တေန်]]''' (Constantine)
| [[ကောန်သတာန်တေန်]]
| သၟဝ်ကျာဗၟံက်
| ၁,၃၀၀,၀၀၀
|-
| ၂၃
| '''[[အာန်နာဗာ (တွဵုရး)|အာန်နာဗာ]]''' (Annaba)
| [[အာန်နာဗာ]]
| ဇိုင်ၜဳ ဗၟံက်
| ၈၀၀,၀၀၀
|-
| ၁၁
| '''[[တာမာန်ရာသေတ် (တွဵုရး)|တာမာန်ရာသေတ်]]''' (Tamanrasset)
| [[တာမာန်ရာသေတ်]]
| သၠုင်ကျာ (သဟာရ)
| ၂၅၀,၀၀၀
|}

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Economy and Infrastructure) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အေလ်ဂျဳရဳယျာ ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ တိုက် အာဖရိက တုဲ ဒုင် သဇိုင် လတူ ကဏ္ဍ ကၠေင်တိ (Petroleum) ကေုာံ သဘာဝ ဓါတ်ကျာ (Natural gas) ရ။
* '''ကၠေင်တိ ကေုာံ ဓါတ်ကျာ:''' ကဏ္ဍ ဟာက်ဒရဝ်ကာဗေါန် (Hydrocarbons) ဂှ် ဒှ် ဇြဟတ် အဓိက ဍုင် တုဲ ပ္တိတ် ကဵု သြန် လုပ် ဍုင်သအာင် (Export earnings) လတူ ၉၀% ရ။ ကမ္ပဏဳ အလဵုအသဳ [[သဝ်နာတြာက်]] (Sonatrach) ဂှ် ဒှ် ကမ္ပဏဳ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ တိုက် အာဖရိက ရ။ အေလ်ဂျဳရဳယျာ ဒှ် ဍုင် မပလံင် ပ္တိတ် သဘာဝ ဓါတ်ကျာ ဇရေင် တိုက် ဥရောပ အဓိက မွဲ ရ။
* '''ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ စက်ရုံ:''' အလဵုအသဳ ဂစာန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဖ္အောန် ဖျေဟ် ပရေင် ဒုင်သဇိုင် လတူ ကၠေင်တိ မွဲ ဓဝ် နကဵု ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ကဏ္ဍ တဵုလွဳ (သြောံဂျုံ၊ သတ် စမ္ပာလမ် / Dates၊ သတ် အဝ်လဳဗ်) ကေုာံ ကဏ္ဍ ခါဲ တိ (ပသဲ၊ ဖဝ်သဖေတ်) ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The World Bank in Algeria: Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/algeria/overview |website=World Bank |access-date=2024-03-01}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ်:''' ဂၠံင် ကွဳစက် ဇၞော် ဗၟံက်-ပလိုတ် (East–West Highway) ကေုာံ ဂၠံင် ကန္တာရ သဟာရ (Trans-Saharan Highway) တအ် ဒှ် ဂၠံင် အဓိက ဍုင် ရ။ ဍုင်ဇၞော် အေလ်ဂျဳယာသ် နွံကဵု ကွဳပၟတ် သၟဝ်တိ (Algiers Metro) တုဲ [[က္ၜင်ကျာ အေလ်ဂျဳရဳယျာ]] (Air Algérie) ဂှ် ဒှ် ကမ္ပဏဳ က္ၜင်ကျာ ကောန်ဂကူ ရ။

== ၈။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူဂမၠိုင် (Demographics and Ethnic Groups) ==
လၟိဟ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ အေလ်ဂျဳရဳယျာ ဝွံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၄ ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၄၆.၇ ပြကောဋိကိုဋ် (46.7 million) ရ။ လၟိဟ် မၞိဟ် ၉၀% ပြင်င် ဂှ် ပဒတဴ ပ္ဍဲ ဒေသ ဇိုင်ၜဳ သၟဝ်ကျာ (Tell region) မဒှ် တိဍာ် ၜိုတ် ၁၂% နူကဵု သမၠဲ ဍုင် သီုဖအိုတ် ရ။
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ဂကူ (Ethnic Group) !! ဗၞတ်ဗ္ၜတ် (%) !! ဒေသ မမံင် ဂၠိုင် (Primary Regions)
|-
| '''[[ဂကူအာရပ်-ဗာဗာ]]''' (Arab-Berbers)
| ~၇၅–၈၀%
| ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင် ကေုာံ ဒေသ ဇိုင်ၜဳ သၟဝ်ကျာ
|-
| '''[[ဂကူဗာဗာ]] (Imazighen)'''&lt;br&gt;*(Kabyles, Chaouis, Mozabites, Tuaregs)*
| ~၂၀–၂၅%
| ဒေသ ဒဵု ကာဗဳလဳယျာ (Kabylia)၊ အဝ်ရေသ် (Aurès) ကေုာံ သဟာရ
|-
| '''ဂကူ တၞဟ်ဂမၠိုင်''' (Sub-Saharan Africans, Europeans)
| &lt;၁%
| ဍုင် အေလ်ဂျဳယာသ် ကေုာံ ပယျဵု သၠုင်ကျာ
|}
*(တင်စၟတ် - တမ်မူလ ဇုဇဗဴလ ကောန်ဍုင် အေလ်ဂျဳရဳယျာ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ဂကူ ဗာဗာ တုဲ ကြဴနူ ဗွဝ်ကၠံ ၇ ဂှ် ပြံင်လှာဲ လုပ် အာ ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာ အာရပ် ရ)။

== ၉။ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ဘာသာရှ်ေသှ်ေ (Languages and Religion) ==
* '''အရေဝ်ဘာသာ:''' [[ဘာသာအာရပ်]] (Modern Standard Arabic) ကေုာံ [[ဘာသာဗာဗာ]] (Tamazight) သီု ၜါ ဝွံ ဒှ် ဘာသာ ရုင် ဍုင် အတိုင် သၞောဝ် ဥပဒေ သဇိုင် ရ။ ပ္ဍဲ အရေဝ် လၟိုန် တ္ၚဲ မ္ဂး ကောန်ဍုင် ၈၀% ပြင်င် ဟီုဂး အရေဝ် အာရပ် အေလ်ဂျဳရဳယျာ (Algerian Arabic / Darja) ရ။ [[ဘာသာပြင်သေတ်]] (French) ဂှ် ၜိုန်ရ ဟွံမဲ ကဆံင် ဘာသာ ရုင် ကီုလေဝ်၊ စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ပရေင် ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင် ပညာ တက္ကသိုလ် ကေုာံ မဳဒဳယျာ ရ။
* '''ဘာသာရှ်ေသှ်ေ:''' [[ဘာသာအစ္စလာမ်]] ဝွံ ဒှ် ဘာသာ ရုင် ဍုင် တုဲ ကောန်ဍုင် ၉၉% ဒှ် ညးမရှ်ေသှ်ေ သုန္နဳ အစ္စလာမ် (Sunni Islam of the Maliki school) ရ။ ဂကူ Mozabites ပ္ဍဲ ခိုပ် M'zab တအ် ဂှ် ဒှ် ဂကောံ Ibadi Islam ရ။

[[File:Djamaa_el_Djazaïr_2020.jpg|thumb|ဘာကျာ် ဇၞော် အေလ်ဂျဳယာသ် (Djamaa el Djazaïr) မၞုံကဵု တိုင် မဳနာရေတ် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (၂၆၅ မဳတာ)]]

== ၁၀။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Culture and Society) ==
ယေန်သၞာင် အေလ်ဂျဳရဳယျာ ဝွံ တန်တဴ လတူ ရိုဟ်ကၞက် ဗာဗာ၊ အာရပ်၊ အစ္စလာမ် ကေုာံ မေဒဳတာရေနဳယာန် ရ။
* '''ဂဳတ ကေုာံ လိက်ပတ်:''' ဂဳတ '''ရာအဳ''' (Raï music) မစက္တဵုဒှ် နူ ဍုင် အဝ်ရာန် (Oran) နကဵု သၟာဒယှ်ေဒွက် ဗီုကဵု Khaled ကေုာံ Cheb Mami တအ် ဂှ် ယၟုမြဟ် အလုံဂၠးတိ ရ။ လပါ် လိက်ပတ် မ္ဂး အစာချူလိက် [[အေလ်ဗာတ် ကာမူ]] (Albert Camus - ညးမကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗေလ် မက္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ အေလ်ဂျဳရဳယျာ)၊ [[အာသဳယျာ ဂျေဗာ]] (Assia Djebar) ကေုာံ Kateb Yacine တအ် ယၟုမြဟ် ဗွဲမလောန် ရ။
* '''စၞစ အခိုက်အလိုက် (Cuisine):''' [[ကုသ်ကုသ်]] (Couscous) ဂှ် ဒှ် စၞစ ကောန်ဂကူ အဓိက တုဲ စ ကု ဖျုန် သဵု၊ ဖျုန် စာင် ကေုာံ သၞေဝ် နာနာ သာ် ရ။ Chorba (သွသုက်)၊ Tajine ကေုာံ မုန့် Makroudh တအ် လေဝ် မၞိဟ် ဒး ဂၞပ် ဂၠိုင် ရ။
* '''အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ:''' အေလ်ဂျဳရဳယျာ နွံကဵု ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ UNESCO ၇ ဒၞာဲ မပ္တံကဵု ဍုင် တြေံ [[ကာသ်ဗာ အေလ်ဂျဳယာသ်]] (Casbah of Algiers)၊ ဍုင် ရဝ်မ တေမ်ဂါတ် (Timgad)၊ ဂျေမဳလာ (Djémila)၊ ကေုာံ တသဳလဳ အေန်အာဂျာ (Tassili n'Ajjer) ရ။

== ၁၁။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Education and Health) ==
* '''ပရေင် ပညာ (Education):''' ပရေင် ပညာ ပ္ဍဲ အေလ်ဂျဳရဳယျာ ဝွံ ကောန်ၚာ် နူ အာယုက် ၆ သၞာံ စဵုကဵု ၁၅ သၞာံ ဒး တိုန် ဘာ ပရေင် သဇိုင် သက်ကု ၚုဟ်မး ရ။ ဍုင် ဝွံ နွံကဵု တက္ကသိုလ် လတူ ၅၀ ဒၞာဲ မပ္တံကဵု [[တက္ကသိုလ် အေလ်ဂျဳယာသ်]] (University of Algiers - ဒက်ပ္တန် ၁၉၀၉) ကေုာံ University of Science and Technology Houari Boumediene ရ။ လၟိဟ် မၞိဟ် မလေပ် လိက် (Literacy rate) ပ္ဍဲ ကောန်ဍုင် သီုဖအိုတ် နွံ ၜိုတ် ၈၁.၄% (ပ္ဍဲ သၟတ် တအ် သၠုင် လတူ ၉၇%) ရ။
* '''ပရေင် ထတ်ယုက် (Healthcare):''' အေလ်ဂျဳရဳယျာ နွံကဵု သၞောတ်ဝ် ပရေင် ထတ်ယုက် မခိုဟ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ တိုက် အာဖရိက ရ။ အလဵုအသဳ ကဵု ပရေင် လွဳလွတ် ယဲ သက်ကု ၚုဟ်မး ကု ကောန်ဍုင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ အလဵုအသဳ ရ။ အာယုက် မၞိဟ် မံင် ဗွဲဓမ္မတာ (Life expectancy) ဂှ် သၠုင် စိုပ် ၜိုတ် ၇၇ သၞာံ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite report |title=Human Development Report 2023/2024 |publisher=United Nations Development Programme (UNDP) |year=2024 |url=https://hdr.undp.org/}}&lt;/ref&gt;

== ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အေလ်ဂျဳယာသ်]] (Algiers)
* [[ဂကူဗာဗာ]] (Berbers)
* [[ကန္တာရ သဟာရ]] (Sahara Desert)
* [[အာဖရိက သၟဝ်ကျာ]] (North Africa)

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = Countries in Africa
| title = ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[အာဖရိက]] (Africa)
| listclass = hlist
| group1 = [[အာဖရိက သၟဝ်ကျာ]]
| list1 =
* [[အေလ်ဂျဳရဳယျာ]]
* [[အဳဂျေပ်]]
* [[လဳဗျာ]]
* [[မဝ်ရဝ်ကဝ်]]
* [[သုဒါန်]]
* [[တူနဳရှာ]]
* [[သဟာရ ပလိုတ်]]
| group2 = [[အာဖရိက ပလိုတ်]] (မစပ် ကဵု ပယျဵု)
| list2 =
* [[မာလဳ]]
* [[မဝ်ရဳတေနဳယျာ]]
* [[နာင်ဂျာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:အေလ်ဂျဳရဳယျာ}}
[[ကဏ္ဍ:အေလ်ဂျဳရဳယျာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အာဖရိက]]
[[ကဏ္ဍ:အာဖရိက သၟဝ်ကျာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဍုင် အာရပ်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲ ဇိုင်ၜဳလဒေါဝ်တိဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>mrtzw5xvpp0xxz1dd1qobnwvg0arjsa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာန်ဒဝ်ရာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12919</id>
    <revision>
      <id>60339</id>
      <parentid>59381</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:55:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34154" sha1="9knrno0xo7w77umsj0l22p8vcxami3s" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = ကၟိန်ဍုင် သၟိင်စိုတ် အာန်ဒဝ်ရာ
| common_name = အာန်ဒဝ်ရာ
| native_name = {{lang|ca|Principat d'Andorra}}
| image_flag = Flag of Andorra.svg
| image_coat = Coat of arms of Andorra.svg
| image_map = LocationAndorra.svg
| map_caption = ဒတန် ဍုင် အာန်ဒဝ်ရာ ပ္ဍဲ တိုက် ဥရောပ
| national_motto = &quot;Virtus Unita Fortior&quot; (လေတ်တေန်)&lt;br&gt;&quot;ဒြဟတ် မပံင်ကောံလဝ်ဂှ် ထတ်စောံလောန်ရ&quot;
| national_anthem = [[El Gran Carlemany]]
| capital = [[အာန်ဒဝ်ရာ လာ ဗေလာ]] (Andorra la Vella)
| coordinates = {{Coord|42|30|N|1|31|E|type:city}}
| largest_city = အာန်ဒဝ်ရာ လာ ဗေလာ
| official_languages = [[ဘာသာကာတာလာန်]] (Catalan)
| languages = [[ဘာသာသပေန်]], [[ဘာသာပြင်သေတ်]], [[ဘာသာပဝ်တူဂါ]]
| religion = ၈၉.၅% [[ဘာသာခရေတ်ယာန်]] (ကာသဝ်လေတ်)&lt;br&gt;၁၀.၅% တၞဟ်ဟ် / ဘာသာဟွံမဲ
| government_type = သၞောတ်ဝ် ပါလဳမာန် ပံင်တောဲ သၟိင်စိုတ် ၜါတၠ (Unitary parliamentary diarchic constitutional co-principality)
| leader_title1 = သၟိင်စိုတ် ပံင်တောဲ (Co-Princes)
| leader_name1 = [[ဂျဝ်အာန် အေန်ရေက် ဗဳဗေသ် သဳသဳလဳယာ]] (Joan Enric Vives Sicília)&lt;br&gt;[[အေမာနူအေလ် မာခရောန်]] (Emmanuel Macron)
| leader_title2 = သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Head of Government)
| leader_name2 = [[ဇာဗဳယာ အေသပဝ်တ် ဇာမဝ်ရာ]] (Xavier Espot Zamora)
| area_km2 = 467.63
| area_rank = ၁၇၉
| population_estimate = ၈၅,၁၀၁ (၂၀၂၃)
| population_density_km2 = 179.8
| GDP_PPP = $4.1 billion
| GDP_nominal = $3.8 billion
| currency = [[ယူရဝ်]] (Euro - EUR)
| time_zone = UTC+1 (CET)
| calling_code = +376
| cctld = .ad
}}

'''အာန်ဒဝ်ရာ''' ({{lang-en|Andorra}})၊ နကဵု ယၟု ရုင် '''ကၟိန်ဍုင် သၟိင်စိုတ် အာန်ဒဝ်ရာ''' ({{lang-en|Principality of Andorra}}၊ {{lang-ca|Principat d'Andorra}}) ဝွံ ဒှ် ဍုင် သၟတ် မတန်တဴ ပ္ဍဲ တိုက်ဒြပ် (Landlocked microstate) မနွံ ပ္ဍဲ ဒေသ [[တကအ်ဇၞော် အဳဗေရဳယျာ]] (Iberian Peninsula)၊ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဒဵု [[ပဳရေနဳသ်]] (Pyrenees) လပါ် ဗၟံက် တုဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ မ္ဂး စပ် ကဵု [[ပြင်သေတ်]] (France) ကေုာံ လပါ် သၠုင်ကျာ မ္ဂး စပ် ကဵု [[သပေန်]] (Spain) ရ။ ဍုင် ဝွံ ဒက်ပ္တန် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဨကရာဇ် [[ရှာလ်မာန်]] (Charlemagne) ဟီု စှ်ေစိုတ် လဝ် တုဲ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၉၃ ဂှ် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု လိက်ကသုက် ပါရေယာဂျ် (Pareage of 1278) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ပစ္စုပ္ပန် ဏအ်၊ အာန်ဒဝ်ရာ ဝွံ ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် နကဵု သၟိင်စိုတ် ပံင်တောဲ ၜါ တၠ (Diarchy / Co-Princes) မတွဟ်ဂး သင်္ဃရာဇ် ကာသဝ်လေတ် ဍုင် အူရ်ဂေလ် (Bishop of Urgell) ပ္ဍဲ သပေန် ကေုာံ သမ္မတ ဍုင် ပြင်သေတ် ရ။

အာန်ဒဝ်ရာ ဝွံ ဒှ် ဍုင် သၟတ် မရနုက်ကဵု တြဴ ပ္ဍဲ [[ဥရောပ]] တုဲ နွံကဵု သမၠဲ တိဍာ် သီုဖအိုတ် ၄၆၇.၆၃ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ (၁၈၀.၅၅ စတုရံ မာင်) ကေုာံ လၟိဟ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၈၅,၀၀၀ တၠ ရ။ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင် ဇၞော်အိုတ် ဂှ် ဒှ် [[အာန်ဒဝ်ရာ လာ ဗေလာ]] (Andorra la Vella) မတန်တဴ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ သၠုင် နူ ဗလး ၜဳ ၁,၀၂၃ မဳတာ (၃,၃၅၆ ပေ) တုဲ ဒှ် ဍုင်ဇၞော် မသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ တိုက် ဥရောပ ရ။ [[ဘာသာကာတာလာန်]] (Catalan) ဂှ် ဒှ် ဘာသာ ရုင် ဍုင် ကီုလေဝ် ဘာသာ သပေန်၊ ပဝ်တူဂါ ကေုာံ ပြင်သေတ် တအ် လေဝ် ကောန်ဍုင် တအ် ဟီုဂး ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဇၟာပ်ပ် သၞာံ ကၟုဲ အာတရဴ (Tourists) ၜိုတ် ၈ ပြကောဋိကိုဋ် စဵုကဵု ၁၀ ပြကောဋိကိုဋ် ကၠုင် ဝေင် ပ္ဍဲ အာန်ဒဝ်ရာ ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင်ယၟု (Etymology) ==
တမ်မူလ ယၟု မ္ဂး &quot;အာန်ဒဝ်ရာ&quot; (Andorra) ဝွံ ဟွံတီ ကၠးကၠး ကီုလေဝ် တၠပညာ ဝင် ကေုာံ ဘာသာဗေဒ တအ် ပတိုန် ထ္ၜး လဝ် လညာတ် နာနာ သာ် ရ။
အစာ ဝင် ဂရေက် တမၠာ [[ပဝ်လဳဗဳယုသ်]] (Polybius) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၂ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (2nd century BCE) ချူ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ပရူ ဂကူ မၞိဟ် အဳဗေရဳယျာ မကော်ဂး ''အာန်ဒဝ်သဳနွိုင်'' (Andosini / Andosins) မမံင် ပ္ဍဲ ခလံက် ဒဵု ပဳရေနဳသ် ဏအ် အခိင် သကိုပ်ပၞာန် [[ဟာန်နဳဗာလ်]] (Hannibal) ဇက် ပၞာန် တတ် ဒဵု ဏအ် ရ။ မအရေဝ် ''Andosini'' ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ဘာသာ ဗာသက် တမၠာ (Pre-Roman Basque) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ''handia'' မတွဟ်ဂး &quot;ဇၞော်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;သၠုင်&quot; ရ။

လညာတ် မွဲသာ် ပၠန် ဂှ် ယၟု ဏအ် ကၠုင် နူကဵု မအရေဝ် နာဗာရဝ်-အာရာဂဝ်နဳသ် (Navarro-Aragonese) မ္ဂး ''andurrial'' မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;တိဍာ် မပေင် ကု တၞံဆု သၟတ်တ်&quot; (Shrub-covered land) ရ။ လညာတ် အခိုက်အလိုက် ဒဏ္ဍာရဳ မွဲပၠန် ဟီုဂး ကောန်သၟိင် ရှာလ်မာန် မတွဟ်ဂး Louis the Pious ခုတ် လဝ် ယၟု ဒေသ ဏအ် နူကဵု ယၟု ခလံက် တိ သမ္မာကျမ်းစာ ''Endor'' ကြဴနူ ဗတိုက် ဇၞး ဒပ် မဝ်ရ် (Moors) တုဲ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=eccardt |first=Thomas M. |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |url=https://archive.org/details/secretsofsevensm0000ecca |publisher=Hippocrene Books |year=2005 |isbn=978-0781810326 |pages=[https://archive.org/details/secretsofsevensm0000ecca/page/145 145]–150}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် တမၠာ ကေုာံ ခေတ်လဒေါဝ် (Ancient and Medieval History) ==
သက်သဳ ပထဝဳ ကေုာံ ဝင်တမၠာ ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တအ် စ မံင် ကၠုင် ပ္ဍဲ ခလံက် ဒဵု အာန်ဒဝ်ရာ နူကဵု ခေတ် တၟအ် လက္ကရဴ (Neolithic era) တေအ် ရ။ တၠပညာ တအ် ဂၠာဲ ဆဵု ကေတ် ပိုန်ဒြပ် တမၠာ၊ တၟအ် ကေုာံ ဇုတ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ထီု Balma de la Margineda မနွံ အာယုက် ၜိုတ် ၉,၅၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် ရ။
* '''ခေတ် ရဝ်မ ကေုာံ ဗဳသဳဂေါသ်:''' ပ္ဍဲ အခိင် အင်ပါယာ ရဝ်မ အုပ်ဓုပ် တကအ်ဇၞော် အဳဗေရဳယျာ ဂှ်၊ ဒေသ အာန်ဒဝ်ရာ ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ တွဵုရး Hispania Tarraconensis ရ။ ရဝ်မ လီုလာ် အာ တုဲ ဂကူ ဗဳသဳဂေါသ် (Visigoths) တအ် ဆက် အုပ်ဓုပ် ဒေသ ဏအ် ရ။
* '''ခေတ် ရှာလ်မာန် (Charlemagne):''' အတိုင် ဝင် အခိုက်အလိုက် မ္ဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၈၀၅ ဂှ်၊ ဨကရာဇ် ရှာလ်မာန် ကဵု အခေါင် ဗၠးၜး (Charter) ကု ကောန်ဍုင် အာန်ဒဝ်ရာ တအ် ဟိုတ်နူ ကောန်ဍုင် ၅,၀၀၀ တၠ သၟဝ် ပရေင် က္ဍိုက်ပ် Marc Almugàver ရီုဗင် ဒပ် ပၞာန် ညး သွက်ဂွံ ဗတိုက် ဒစဵုဒစး ဒပ် အစ္စလာမ် မဝ်ရ် (Moors) ရ။
* '''လိက်ကသုက် ပါရေယာဂျ် (Pareages of 1278 and 1288):''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၁ ကေုာံ ၁၃ ဂှ်၊ က္တဵုဒှ် ပဋိပက္ခ အကြာ သင်္ဃရာဇ် ဍုင် အူရ်ဂေလ် (Bishop of Urgell) ကေုာံ သၟိင်စိုတ် ဍုင် ဖွာ (Count of Foix - လပါ် ပြင်သေတ်) လတူ အခေါင် ပိုင်ပြဳ အာန်ဒဝ်ရာ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၂၇၈ ဂှ် သီု ၜါ လပါ် ထပက် စၟတ်တဲ လတူ လိက်ကသုက် ပါရေယာဂျ် (Pareage) သွက်ဂွံ ပံင်တောဲ အုပ်ဓုပ် ဍုင် အာန်ဒဝ်ရာ မွဲစွံ ရ။ သၞောတ်ဝ် သၟိင်စိုတ် ပံင်တောဲ (Co-Principality) ဏအ် ဝွံ တန်တဴ ကၠုင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် လုကဴ ၇၀၀ သၞာံ ပြင်င် ရ။

[[File:Sant Joan de Caselles, Canillo, Andorra, 2013-08-15, DD 02.jpg|thumb|ဘာကျာ် ခရေတ်ယာန် Sant Joan de Caselles မသြိုင်ခၞံလဝ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၁–၁၂ နကဵု ဗီုပြင် ရဝ်မာနesque]]

== ၃။ ဝင် ခေတ်ပစ္စုပ္ပန် (Modern History) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၄၁၉ ဂှ်၊ ကောန်ဍုင် အာန်ဒဝ်ရာ တအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် စၠတ်ထဝ် သဇိုင် မကော်ဂး ''Consell de la Terra'' (Council of the Land) မဒှ် စၠတ်ထဝ် ပါလဳမာန် တြေံအိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဥရောပ ရ။
* '''ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ စဵုကဵု ၂၀:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၀၇ ဂှ် သၟိင်စိုတ် ဖွာ (Count of Foix) မတွဟ်ဂး Henry IV ဒှ် အာ ဨကရာဇ် ဍုင် ပြင်သေတ် တုဲ၊ အခေါင် သၟိင်စိုတ် ပံင်တောဲ လပါ် ပြင်သေတ် ဂှ် ကၠောအ် အာ ဇရေင် သကိုပ် ဍုင် ပြင်သေတ် (ဨကရာဇ် ကေုာံ ဗွဲကြဴ သမ္မတ ပြင်သေတ်) ရ။ ဟိုတ်နူ တန်တဴ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဒဵု သၠုင် တုဲ အာန်ဒဝ်ရာ ဝွံ ဗၠး တိတ် နူကဵု ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ပထမ ကေုာံ ဒုတိယ သီုကဵု ပၞာန် အပ္ဍဲဍုင် သပေန် (Spanish Civil War) ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞာံ ၁၉၉၃:''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ လပါ် လက္ကရဴ ဂှ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဇၞော်မောဝ် တိုန် နကဵု ပရေင် သွံရာန် ဗၠး အခေါန် (Duty-free shopping) ကေုာံ ပရေင် အာတရဴ (Tourism) ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတု မာတ် သၞာံ ၁၉၉၃ ဂှ်၊ ကောန်ဍုင် တအ် စုတ် မာဲ သ္ပဒတန် သၞောဝ် ဥပဒေ သဇိုင် ဍုင် (Constitution of Andorra) ပထမအိုတ် ရ။ သၞောဝ် ဏအ် ပြံင်လှာဲ ဍုင် နူကဵု သၞောတ်ဝ် ဖျူဒေလ် (Feudal system) ဇရေင် ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပါလဳမာန် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် တုဲ လုပ် ဒှ် ကောန်ဂကောံ [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) ကေုာံ [[ကံင်သဳ ဥရောပ]] (Council of Europe) ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last= Augustin |first=Byron |title=Andorra |url= https://archive.org/details/andorra0000augu |publisher=Marshall Cavendish |year=2008 |isbn=978-0761431220 |pages=[https://archive.org/details/andorra0000augu/page/32 32]–45}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Geography and Climate) ==
အာန်ဒဝ်ရာ ဝွံ တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒဵု ပဳရေနဳသ် လပါ် ဗၟံက် တုဲ သမၠဲ တိဍာ် ဍုင် သီုဖအိုတ် နွံ ၄၆၈ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။ 
* '''ဒဵု ကေုာံ ကြုင်ဂမၠိုင်:''' တိဍာ် ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် ဒဵု သၠုင် မၞုံကဵု တၟအ် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ခလံက် ဒဵု ဍန်န် ရ။ ဒၞာဲ သၠုင်အိုတ် ဗွဲဓမ္မတာ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် နွံ ၁,၉၉၆ မဳတာ တုဲ၊ ဒဵု သၠုင်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဒဵု ကဝ်မာ ပေဒရဝ်သာ (Coma Pedrosa) မသၠုင် ၂,၉၄၂ မဳတာ (၉,၆၅၂ ပေ) ရ။ ကြုင် အဓိက ပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် ဒှ် ကြုင် ဂရာန် ဗာလဳရာ (Gran Valira) မဇွောဝ် စှ်ေ အာ လပါ် ဍုင် သပေန် ရ။
* '''ပွဳပွူသဘာဝ:''' ခလံက် ဒဵု မာဒရဳယူ-ပေရာဖဳတာ-ကလာရဝ် (Madriu-Perafita-Claror Valley) မနွံ သမၠဲ ၜိုတ် ၉% နူကဵု တိဍာ် ဍုင် ဂှ် ဒးဒုင် သ္ပစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ UNESCO ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၄ ဟိုတ်နူ သဘာဝ ကေုာံ ယေန်သၞာင် တြေံ မသှ်ေၜက် ဒၟံင် ရ။
* '''ဥတုရာသဳ (Climate):''' အာန်ဒဝ်ရာ ဝွံ နွံကဵု ဥတုရာသဳ ဒဵု သၠုင် (Alpine and continental climate) ရ။ အခိင် မုဟ်ကျာ မ္ဂး ဂံက် တုဲ မနှင် (Snow) စှ်ေ ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ၊ အခိင် ကညင် မ္ဂး ၜိုဟ် သြိုဟ် ကေုာံ သကှ် ရ။

[[File:Madriu-Perafita-Claror Valley.jpg|thumb|ခလံက် ဒဵု Madriu-Perafita-Claror မဒှ် ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ UNESCO ပ္ဍဲ အာန်ဒဝ်ရာ]]

== ၅။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Politics and Government) ==
အတိုင် သၞောဝ် ဥပဒေ သဇိုင် သၞာံ ၁၉၉၃ မ္ဂး၊ အာန်ဒဝ်ရာ ဝွံ ဒှ် ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပါလဳမာန် မၞုံကဵု သၟိင်စိုတ် ပံင်တောဲ ၜါ တၠ (Parliamentary co-principality) ရ။
* '''သၟိင်စိုတ် ပံင်တောဲ (Co-Princes):''' သကိုပ် ဍုင် (Heads of state) ဂှ် ဒှ် သင်္ဃရာဇ် ဍုင် အူရ်ဂေလ် (Bishop of Urgell) ကေုာံ သမ္မတ ဍုင် ပြင်သေတ် ရ။ ၜိုန်ရ ညးတအ် နွံ အဝဵု သင်္ကေတ သၟး ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် ပစၞး ကု ပရေင် ညဳသာ အကြာ ပြင်သေတ် ကေုာံ သပေန် ရ။
* '''ပါလဳမာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ:''' စၠတ်ထဝ် ကံင်သဳ နာနာ (General Council / Consell General) ဂှ် ဒှ် စၠတ်ထဝ် ပါလဳမာန် မၞုံကဵု အမာတ် ၂၈ တၠ မဒးဒုင် ရုဲစှ် နကဵု မာဲ ညးဍုင်ကွာန် ဇၟာပ်ပ် ၄ သၞာံ ရ။ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Cap de Govern) ဂှ် ဒးဒုင် ရုဲစှ် နကဵု ပါလဳမာန် တုဲ က္ဍိုက်ပ် အလဵုအသဳ ရ။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ဂီုကၠီု:''' အာန်ဒဝ်ရာ ဝွံ ဟွံမဲ ကု ဒပ်ပၞာန် အလဵုဇကု (Standing army) ရ။ ပရေင် စဵုဒၞာ ဍုင် ဂှ် ဒှ် တာလျိုင် ဍုင် ပြင်သေတ် ကေုာံ ဍုင် သပေန် အတိုင် လိက်ကသုက် ပံင်တောဲ ရ။ အပ္ဍဲ ဍုင် မ္ဂး နွံကဵု ဒပ် ဗၠာဲသၟိင် (Police Corps of Andorra) သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဂီုကၠီု အပ္ဍဲဍုင် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Constitution of the Principality of Andorra |url=https://www.consellgeneral.ad/en/the-general-council/constitution-of-the-principality-of-andorra |website=Consell General d'Andorra |access-date=2024-02-15}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်စိုတ်ဓာတ် ဒေသအုပ်ဓုပ်ဂမၠိုင် (Administrative Divisions) ==
ဍုင် အာန်ဒဝ်ရာ ဝွံ ပါ် လဝ် နဒဒှ် ဒေသ အုပ်ဓုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွိုင်ဍုင် (Parishes / Parròquies) သီုဖအိုတ် ၇ ဒၞာဲ ရ။ ပွိုင်ဍုင် သီု ၇ ဂှ် ထ္ၜး လဝ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! လၟေင် !! ပွိုင်ဍုင် (Parish) !! ဍုင် အဓိက (Capital/Main Town) !! သမၠဲ တိ (km²) !! လၟိဟ် မၞိဟ် (၂၀၂၃)
|-
| ၁
| '''[[ကာနဳလဝ်]]''' (Canillo)
| ကာနဳလဝ်
| ၁၂၁
| ၅,၇၈၁
|-
| ၂
| '''[[အေန်ကာမ်]]''' (Encamp)
| အေန်ကာမ်
| ၇၄
| ၁၂,၈၂၆
|-
| ၃
| '''[[အဝ်ဒဳနဝ်]]''' (Ordino)
| အဝ်ဒဳနဝ်
| ၈၉
| ၅,၄၄၀
|-
| ၄
| '''[[လာ မာသာနာ]]''' (La Massana)
| လာ မာသာနာ
| ၆၁
| ၁၁,၅၉၁
|-
| ၅
| '''[[အာန်ဒဝ်ရာ လာ ဗေလာ]]''' (Andorra la Vella)
| အာန်ဒဝ်ရာ လာ ဗေလာ
| ၁၂
| ၂၄,၀၄၂
|-
| ၆
| '''[[သာန် ဂျူလဳယာ ဒေ လဝ်ရဳယာ]]''' (Sant Julià de Lòria)
| သာန် ဂျူလဳယာ ဒေ လဝ်ရဳယာ
| ၆၀
| ၉,၉၁၅
|-
| ၇
| '''[[အေသကာလ်ဒေသ်-အေန်ဂဝ်ဒါနဳ]]''' (Escaldes-Engordany)
| အေသကာလ်ဒေသ်-အေန်ဂဝ်ဒါနဳ
| ၄၇
| ၁၅,၅၀၆
|}

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Economy and Infrastructure) ==
အာန်ဒဝ်ရာ ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွိုက်လွာ ပံက် မဖွံ့ဖြိုး တဴတက် (Developed free-market economy) တုဲ သြန် လုပ် ကောန်ဍုင် မွဲတၠ (GDP per capita) သၠုင် နူကဵု ဗွဲဓမ္မတာ ဍုင် ဥရောပ တအ် ရ။
* '''ပရေင် အာတရဴ ကေုာံ သွံရာန် (Tourism and Retail):''' ပရေင် အာတရဴ ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် တုဲ ပ္တိတ် ကဵု သြန် လုပ် ဍုင် ၜိုတ် ၈၀% ရ။ ဒၞာဲ ဝေင် သကဳ မနှင် (Ski resorts) ဗီုကဵု Grandvalira ကေုာံ Vallnord တအ် သီုကဵု ပရေင် သွံရာန် အခေါန် သက်သာ ဂှ် ဇက် ကေတ် ကၟုဲ အာတရဴ ၈–၁၀ ပြကောဋိကိုဋ် ဇၟာပ်ပ် သၞာံ ရ။
* '''ကဏ္ဍ သြန်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ သြန်ယူရဝ်:''' ဘာဏ် ကေုာံ သြန်ဘဏ္ဍာ ဂှ် လေဝ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ရ။ ၜိုန်ရ အာန်ဒဝ်ရာ ဟွံသေင် ကောန်ဂကောံ [[ဂကောံပံင်ကောံဥရောပ]] (EU) ကီုလေဝ်၊ နကဵု လိက်ကသုက် သြန်ဘဏ္ဍာ တုဲ ဍုင် ဝွံ စကာ သြန် [[ယူရဝ်]] (Euro) နဒဒှ် သြန် ရုင် တုဲ ကလိဂွံ အခေါင် တက် ပ္တိတ် သြန် ယူရဝ် တၟအ် အလဵုဇကု စတမ် နူ သၞာံ ၂၀၁၄ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Monetary Agreement between the European Union and the Principality of Andorra |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:22011A1217(01) |website=EUR-Lex (European Union Law) |access-date=2024-02-15}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ်:''' အပ္ဍဲ တိဍာ် အာန်ဒဝ်ရာ ဝွံ ဟွံမဲ ကု ဂၠံင် ကွဳပၟတ် ကေုာံ သၞေဟ်က္ၜင်ကျာ ရ။ သၞေဟ်က္ၜင်ကျာ Andorra–La Seu d'Urgell Airport ဂှ် တန်တဴ ပ္ဍဲ တိဍာ် သပေန် မသ္ၚောဲ နူ ပယျဵု ၁၂ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။ ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် အပ္ဍဲဍုင် သီုဖအိုတ် ဒုင် သဇိုင် လတူ ဂၠံင် ကွဳစက် ကေုာံ ထိုတ် ဒဵု (Tunnels) ရ။

== ၈။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူဂမၠိုင် (Demographics and Ethnic Groups) ==
လၟိဟ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ အာန်ဒဝ်ရာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ် နွံ ၈၅,၁၀၁ တၠ ရ။ တင် တၟေင် မွဲ ဂှ် ကောန်ဂကူ အာန်ဒဝ်ရာ ဇေတ်တ် (Andorran nationals) နွံ ဆ ၜိုတ် ၄၈.၈% ဓဝ် တုဲ သၟေဟ် တအ် ဂှ် ဒှ် ကောန်ဍုင် သအာင် မကၠုင် မံင် ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဍုင် ရ။
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ကောန်ဍုင် / ဂကူ (Nationality) !! ဗၞတ်ဗ္ၜတ် (%) !! လၟိဟ် မၞိဟ် (ၜိုတ်)
|-
| '''ကောန်ဍုင် အာန်ဒဝ်ရာ''' (Andorrans)
| ၄၈.၈%
| ~၄၁,၅၀၀
|-
| '''[[ဂကူသပေန်]]''' (Spanish)
| ၂၄.၅%
| ~၂၀,၈၀၀
|-
| '''[[ဂကူပဝ်တူဂါ]]''' (Portuguese)
| ၁၁.၀%
| ~၉,၃၀၀
|-
| '''[[ဂကူပြင်သေတ်]]''' (French)
| ၄.၄%
| ~၃,၇၀၀
|-
| '''ဂကူ တၞဟ်ဂမၠိုင်''' (Argentinians, British, etc.)
| ၁၁.၃%
| ~၉,၈၀၀
|}
&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Population by nationality - Department of Statistics |url=https://www.estadistica.ad/serveis/web/index.jsp?lang=4 |website=Govern d'Andorra (Departament d'Estadística) |access-date=2024-02-15}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ဘာသာရှ်ေသှ်ေ (Languages and Religion) ==
* '''အရေဝ်ဘာသာ:''' [[ဘာသာကာတာလာန်]] (Catalan) ဝွံ ဒှ် ဘာသာ ရုင် ကေုာံ ဘာသာ ဝင် အခိုက်အလိုက် ဍုင် အာန်ဒဝ်ရာ ရ။ အာန်ဒဝ်ရာ ဝွံ ဒှ် ဍုင် ဗၠးၜး မွဲဓဝ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မသ္ပ လဝ် ဘာသာ ကာတာလာန် နဒဒှ် ဘာသာ ရုင် ဍုင် ရ။ ပါဲနူ ဂှ်ပၠန် [[ဘာသာသပေန်]] (Spanish)၊ [[ဘာသာပဝ်တူဂါ]] (Portuguese) ကေုာံ [[ဘာသာပြင်သေတ်]] (French) တအ် လေဝ် စကာ ဗွဲမသၠဲလး ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင် ပညာ ရ။
* '''ဘာသာရှ်ေသှ်ေ:''' သၞောဝ် ဥပဒေ သဇိုင် ဍုင် ကဵု လဝ် အခေါင် ဗၠးၜး ဘာသာ ကီုလေဝ်၊ ဘာကျာ် ကာသဝ်လေတ် (Catholic Church) ဂှ် ကလိဂွံ လဝ် အခေါင် တၟေင် အတိုင် အခိုက်အလိုက် ရ။ ကောန်ဍုင် ၜိုတ် ၈၉.၅% ဒှ် ညးမရှ်ေသှ်ေ [[ဘာသာခရေတ်ယာန်]] (ကာသဝ်လေတ်) ရ။ ကျာ် ဓမ္မတာ ကောန်ဂကူ ညးတအ် ရှ်ေသှ်ေ ဂှ် ဒှ် Our Lady of Meritxell (Nostra Senyora de Meritxell) ရ။

[[File:Andorra la Vella - Casa de la Vall (1).jpg|thumb|သ္ၚိ Casa de la Vall မသြိုင်ခၞံလဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၈၀ မဒှ် ရုင် စၠတ်ထဝ် ပါလဳမာန် တြေံ အာန်ဒဝ်ရာ]]

== ၁၀။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Culture and Society) ==
ယေန်သၞာင် အာန်ဒဝ်ရာ ဝွံ ဒှ် ယေန်သၞာင် ကာတာလာန် (Catalan culture) မၞုံကဵု အခိုက်အလိုက် ဒေသ ဒဵု ပဳရေနဳသ် ဗွဲမဇၞော် ရ။
* '''ပေါဲ လှ်ေ ကေုာံ ဂဳတ:''' ပေါဲ လှ်ေ အခိုက်အလိုက် မပ္တံကဵု ''Contrapàs'' ကေုာံ ''Marratxa'' သီုကဵု ပေါဲ လှ်ေ ''Sardana'' တအ် ဂှ် လှ်ေ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ပေါဲသဘင် ဍုင် ရ။ တ္ၚဲ ကောန်ဂကူ ဍုင် (National Day) ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၈ သေပ်တေမ်ဗါ မဒှ် တ္ၚဲ ပေါဲသဘင် Our Lady of Meritxell ရ။
* '''စၞစ အခိုက်အလိုက် (Cuisine):''' စၞစ အာန်ဒဝ်ရာ ဂှ် တုပ် ညံင် စၞစ ကာတာလာန် ကေုာံ စၞစ ဒဵု ပြင်သေတ်/သပေန် ရ။ စၞစ ယၟုမြဟ် ဂှ် ဒှ် ''Escudella'' (သွ ဖျုန် ကေုာံ ဟင်းသီးဟင်းရွက်)၊ ''Trinxat'' (စၞ ကၠောန် နကဵု အာလူ၊ ကဝ်ဖဳထဝ် ကေုာံ ဖျုန် ကၠိက်) ရ။
* '''ပရေင် ဝေင် ဇြဟတ် (Sports):''' ဟိုတ်နူ မနှင် စှ်ေ ဂၠိုင် တုဲ ပေါဲ ဝေင် သကဳ (Skiing) ဂှ် ဒှ် ပေါဲ ဝေင် အဓိက အိုတ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ်ပၠန် ပေါဲ ဝေင် ရာဂ်ဗဳ (Rugby union)၊ ကောန်ဗဝ် (Football) ကေုာံ ဗာသကေတ်ဗဝ် (Basketball - အသင်း BC Andorra) တအ် လေဝ် မၞိဟ် ဒး ဂၞပ် ဂၠိုင် ရ။

== ၁၁။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Education and Health) ==
* '''ပရေင် ပညာ (Education):''' သၞောတ်ဝ် ပရေင် ပညာ ပ္ဍဲ အာန်ဒဝ်ရာ ဝွံ တၟေင် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူ နွံကဵု သၞောတ်ဝ် ဘာ အလဵုအသဳ ပိ သာ် (Three-system public education): သၞောတ်ဝ် အာန်ဒဝ်ရာ (ဗတောန် နကဵု ဘာသာ ကာတာလာန်)၊ သၞောတ်ဝ် ပြင်သေတ် (ဗတောန် နကဵု ဘာသာ ပြင်သေတ်) ကေုာံ သၞောတ်ဝ် သပေန် (ဗတောန် နကဵု ဘာသာ သပေန်) ရ။ မိမ ကွးဘာ တအ် ရုဲစှ် သၞောတ်ဝ် ဘာ မာန် နကဵု ဗၠးၜး သက်ကု ၚုဟ်မး စဵုကဵု အာယုက် ၁၆ သၞာံ ရ။ [[တက္ကသိုလ် အာန်ဒဝ်ရာ]] (University of Andorra / Universitat d'Andorra) မဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၇ ဂှ် ဒှ် တက္ကသိုလ် အလဵုအသဳ မွဲဓဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် ရ။
* '''ပရေင် ထတ်ယုက် (Healthcare):''' သၞောတ်ဝ် ပရေင် ထတ်ယုက် အာန်ဒဝ်ရာ (CASS - Caixa Andorrana de Seguretat Social) ဝွံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် မခိုဟ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ အာယုက် မၞိဟ် မံင် ဗွဲဓမ္မတာ (Life expectancy) ပ္ဍဲ အာန်ဒဝ်ရာ ဂှ် သၠုင် စိုပ် ၜိုတ် ၈၃–၈၄ သၞာံ တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲ စရင် ဍုင် အာယုက် မၞိဟ် ဂၠိင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Andorra: Health System Review |url=https://www.who.int/countries/and |website=World Health Organization |access-date=2024-02-15}}&lt;/ref&gt;

== ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အာန်ဒဝ်ရာ လာ ဗေလာ]] (Andorra la Vella)
* [[ဘာသာကာတာလာန်]] (Catalan language)
* [[ပဳရေနဳသ်]] (Pyrenees)
* [[ဍုင် သၟတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဥရောပ]] (European microstates)

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = Countries in Europe
| title = ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[ဥရောပ]] (Europe)
| listclass = hlist
| group1 = [[ဥရောပ သၠုင်ကျာ]] (အဳဗေရဳယျာ ကေုာံ မေဒဳတာရေနဳယာန်)
| list1 =
* [[အာန်ဒဝ်ရာ]]
* [[အဳတလဳ]]
* [[မဝ်လ်တာ]]
* [[ပဝ်တူဂါ]]
* [[သာန်မာရဳနဝ်]]
* [[သပေန်]]
* [[ဗာတဳကာန်]]
| group2 = [[ဥရောပ ပလိုတ်]]
| list2 =
* [[အဝ်သတြဳယျာ]]
* [[ဗေလ်ဂျဳယာမ်]]
* [[ပြင်သေတ်]]
* [[ဂျာမနဳ]]
* [[လဳချ်တေန်သတိုင်]]
* [[လူဇေမ်ဗာဂ်]]
* [[မဝ်နာကဝ်]]
* [[နယ်သာလာန်]]
* [[သွေတ်ဇာလာန်]]
* [[ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံ ဗြိတိန်]]
}}

{{DEFAULTSORT:အာန်ဒဝ်ရာ}}
[[ကဏ္ဍ:အာန်ဒဝ်ရာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဥရောပ]]
[[ကဏ္ဍ:ဥရောပ သၠုင်ကျာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဍုင် မတန်တဴ ပ္ဍဲ တိုက်ဒြပ်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဍုင် သၟတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဥရောပ]]
[[ကဏ္ဍ:တကအ်ဇၞော် အဳဗေရဳယျာ]]</text>
      <sha1>9knrno0xo7w77umsj0l22p8vcxami3s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာန်တဳဂွါ ကေုာံ ဗာဗူဒါ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12921</id>
    <revision>
      <id>60445</id>
      <parentid>59385</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:27:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35913" sha1="trjv41jvttdbpyqz8jrooatnemy7ebm" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = အာန်တဳဂွါ ကေုာံ ဗာဗူဒါ
| common_name = အာန်တဳဂွါ ကေုာံ ဗာဗူဒါ
| native_name = {{lang|en|Antigua and Barbuda}}
| image_flag = Flag of Antigua and Barbuda.svg
| image_coat = Coat of arms of Antigua and Barbuda.svg
| image_map = Antigua and Barbuda on the globe (Americas centered).svg
| map_caption = ဒတန် ဍုင် အာန်တဳဂွါ ကေုာံ ဗာဗူဒါ ပ္ဍဲ ဒေသ ကာရေဗဳယာန်
| capital = [[သေန့်ဂျောန်]] (St. John's)
| coordinates = {{Coord|17|07|N|61|51|W|type:city}}
| largest_city = သေန့်ဂျောန်
| official_languages = [[ဘာသာအင်္ဂလိက်]] (English)
| vernacular_languages = [[ဘာသာခရဳယဝ် အာန်တဳဂွါ ကေုာံ ဗာဗူဒါ]] (Antiguan and Barbudan Creole)
| religion = ၈၅.၃% [[ဘာသာခရေတ်ယာန်]] (Christianity)&lt;br&gt;၁၄.၇% တၞဟ်ဟ် / ဘာသာဟွံမဲ
| government_type = သၞောတ်ဝ် ဨကရာဇ် သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ ပါလဳမာန် မွဲဗော် (Unitary parliamentary constitutional monarchy)
| leader_title1 = ဨကရာဇ် (Monarch)
| leader_name1 = [[ချာလ် တတိယ]] (Charles III)
| leader_title2 = သကိုပ်ဘုရင်ခံ (Governor-General)
| leader_name2 = [[ရဝ်ဒနဳ ဝေလ်လဳယာမ်]] (Rodney Williams)
| leader_title3 = သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Prime Minister)
| leader_name3 = [[ဂါသတောန် ဗရောန်]] (Gaston Browne)
| area_km2 = 440
| area_rank = ၁၈၂
| population_estimate = ၁၀၀,၇၇၂ (၂၀၂၃)
| population_density_km2 = 229
| GDP_PPP = $2.98 billion
| GDP_nominal = $2.03 billion
| currency = ဒဝ်လာ ကာရေဗဳယာန် လပါ်ဗၟံက် (East Caribbean dollar - XCD)
| time_zone = UTC-4 (AST)
| calling_code = +1-268
| cctld = .ag
}}

'''အာန်တဳဂွါ ကေုာံ ဗာဗူဒါ''' ({{lang-en|Antigua and Barbuda}}) ဝွံ ဒှ် ဍုင် တကအ် မနွံကဵု အဝဵု ကၞောတ်အထောတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ [[အိန္ဒိယ ပလိုတ်]] (West Indies) အပ္ဍဲ [[အမေရိက သၟဝ်ကျာ]] တုဲ၊ တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မဆက်စၠောအ် အကြာ [[ၜဳကာရေဗဳယာန်]] (Caribbean Sea) ကေုာံ [[မှာသၟိဒ် အာတလာန်တေတ်]] (Atlantic Ocean) ရ။ ဍုင် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု တကအ် ဇၞော် ၜါ မတွဟ်ဂး တကအ် '''အာန်တဳဂွါ''' (Antigua) ကေုာံ တကအ် '''ဗာဗူဒါ''' (Barbuda) သီုကဵု တကအ် ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု Great Bird, Green, Guiana, Long, Maiden, York Islands ကေုာံ တကအ် ရေဒေါန်ဒါ (Redonda) တအ် ရ။ လၟိဟ် မၞိဟ် မမံင် တွဵု နွံ ၜိုတ် ၁၀၀,၀၀၀ တၠ (မၞိဟ် ၉၇% ဂှ် မံင် ပ္ဍဲ တကအ် အာန်တဳဂွါ) တုဲ၊ ဍုင်ဇၞော်၊ သၞေဟ်က္ၜင် အဓိက ကေုာံ ဍုင် မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် '''[[သေန့်ဂျောန်]]''' (St. John's) မနွံ ပ္ဍဲ တကအ် အာန်တဳဂွါ ရ။ ဍုင် ဝွံ ကလိဂွံ ပရေင် ဗၠးၜး နူကဵု [[ကၟိန်ဍုင် ဗြိတိန်]] ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁ နဝ်ဝေမ်ဗါ သၞာံ ၁၉၈၁ တုဲ ဒှ် ကောန်ဂကောံ အပ္ဍဲ [[ဂကောံဓနသဟာယ]] (Commonwealth of Nations) ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင်ယၟု (Etymology) ==
ယၟု မ္ဂး &quot;အာန်တဳဂွါ&quot; (Antigua) ဝွံ နကဵု ဘာသာ သပေန် (Spanish) မ္ဂး ဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;တြေံ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ခေတ် တမၠာ&quot; (Ancient) တုဲ၊ ယၟု မ္ဂး &quot;ဗာဗူဒါ&quot; (Barbuda) ဂှ် ဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;မၞုံကဵု သော်က္ဍိုပ်/သော်ပါင်&quot; (Bearded) ရ။
* '''ယၟု အာန်တဳဂွါ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၄၉၃ အခိင် ညးအာတရဴ [[ခရေတ်သတဝ်ဖာ ကဝ်လာမ်ဗာသ်]] (Christopher Columbus) စိုပ် ကၠုင် တကအ် ဏအ် ဂှ်၊ ညး ခုတ် ယၟု တကအ် ဝွံ မ္ဂး ''Santa María de la Antigua'' သွက်ဂွံ ပူဇဴ ဗီုရုပ် ပဋိမာကရ မနွံ ပ္ဍဲ ဘာကျာ် ဇၞော် ဍုင် သေဗဳလ် (Seville Cathedral) ပ္ဍဲ ဍုင် သပေန် ရ။
* '''ယၟု ဗာဗူဒါ:''' ယၟု &quot;ဗာဗူဒါ&quot; (មၞုံကဵု သော်ပါင်) ဝွံ ဒုင် သဇိုင် လတူ ဗီုပြင် ရုပ်ရဴ ဂကူ မၞိဟ် တမၠာ မမံင် ပ္ဍဲ တကအ် ဂှ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒုင် သဇိုင် လတူ တၞံ ဝိ (Fig trees / ''Ficus citrifolia'') မနွံကဵု ရိုဟ် လကဲ စှ်ေ ဂၠိင်င် ညံင်ရဴ သော်ပါင် မၞိဟ် ရ။
* '''ယၟု ဂကူ ရးတၞံ:''' ကိုပ်ကၠာ ဂကူ ဥရောပ တအ် ဟွံစိုပ် ဏီ ဂှ်၊ ဂကူ ရးတၞံ အာရာဝါက် (Arawak) ကေုာံ ကာလဳနာဂဝ် (Kalinago / Caribs) တအ် ကော် တကအ် အာန်တဳဂွါ မ္ဂး '''ဝါဒါဒလဳ''' (Wadadli) တုဲ တကအ် ဗာဗူဒါ ဂှ် ကော်စ '''ဝါအဝ်မဝ်နဳ''' (Wa'omoni) ရ။ ယၟု Wadadli ဝွံ စကာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဂှ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဏီ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dyde |first=Brian |title=A History of Antigua: The Unsuspected Isle |url=https://archive.org/details/historyofantigua0000dyde |publisher=Macmillan Caribbean |year=2000 |isbn=978-0333751695 |pages=[https://archive.org/details/historyofantigua0000dyde/page/10 10]–15}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် တမၠာ ကေုာံ ခေတ်ကဝ်လဝ်နဳ (Pre-Colonial and Colonial History) ==
တကအ် အာန်တဳဂွါ ကေုာံ ဗာဗူဒါ ဝွံ မၞိဟ်တအ် စ မံင် ကၠုင် နူကဵု ၜိုတ် ၃၁၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (3100 BCE) တေအ် ရ။
* '''ဂကူ ရးတၞံဂမၠိုင်:''' မၞိဟ် မမံင် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဂှ် ဒှ် ဂကူ ရးတၞံ ခေတ် တၟအ် မကော်ဂး သဳဗဝ်နေ (Ciboney / Guanahatabey) တအ် ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ဂကူ အာရာဝါက် (Arawak / Taino) မပြံင် ကၠုင် နူကဵု ကြုင် အဝ်ရဳနဝ်ကဝ် (Orinoco River) ပ္ဍဲ [[အမေရိက သၠုင်ကျာ]] တအ် လုပ် မံင် တုဲ တဵုလွဳ သတ်ဆု မပ္တံကဵု သတ် ကြုက်ပၞဟ် (Pineapple)၊ သတ် ဗကေတ်၊ သြောအ် ဂန် ကေုာံ တောဝ် ရ။ ကြဴနူ ဂှ်ပၠန် ဂကူ ကာလဳနာဂဝ် (Kalinago) တအ် လုပ် သီ ကေတ် ဒေသ ဏအ် ရ။
* '''ပရေင်သီကေတ် နကဵု အင်္ဂလိက်:''' ကဝ်လာမ်ဗာသ် စိုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၄၉၃ ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ တကအ် ဏအ် ဟွံမဲ ကု ကြုင် ဍာ်ပတှ် သဘာဝ တုဲ ဂကူ သပေန် ကေုာံ ပြင်သေတ် တအ် ဟွံဒက်ပ္တန် ဍုင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၃၂ ဂှ် ဂကူ အင်္ဂလိက် တအ် ကၠုင် နူ တကအ် သေန့်ခရေတ်သတဝ်ဖာ (Saint Kitts) တုဲ ဒက်ပ္တန် ကဝ်လဝ်နဳ ပ္ဍဲ အာန်တဳဂွါ ရ။ တကအ် ဗာဗူဒါ ဂှ် သၟိင် အင်္ဂလိက် ကဵု လဝ် အခေါင် ပိုင်ပြဳ ကု ဂကောံ သ္ၚိကၟိန် ကဝ်ဒရေင်တောန် (Codrington family) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၅ ရ။
* '''ခေတ် တဵုလွဳ သကြာ ကေုာံ ဍိက် (Slavery Era):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၇၄ ဂှ် Sir Christopher Codrington ဒက်ပ္တန် ကၠအ် တဵု ၜဴ သကြာ (Sugar plantation) ဇၞော် ပထမအိုတ် မကော်ဂး Betty's Hope ပ္ဍဲ အာန်တဳဂွါ ရ။ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ကၠအ် ၜဴ ဂှ်၊ ညးတအ် ရာန် ကေတ် နင် ဍိက် နူကဵု တိုက် [[အာဖရိက]] လပါ် ပလိုတ် လၟိဟ် သောင်း ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ဂှ် သၞေဟ်က္ၜင် အင်္ဂလိက် (English Harbour / Nelson's Dockyard) ပ္ဍဲ အာန်တဳဂွါ ဂှ် ဒှ် ဌာန် သဇိုင် ဒပ်က္ၜင် ဗြိတိန် (Royal Navy) အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ ကာရေဗဳယာန် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gaspar |first=David Barry |title=Bondmen and Rebels: A Study of Master-Slave Relations in Antigua |url=https://archive.org/details/bondmenrebelsstu0000gasp |publisher=Duke University Press |year=1993 |isbn=978-0822313366 |pages=[https://archive.org/details/bondmenrebelsstu0000gasp/page/65 65]–90}}&lt;/ref&gt;

[[File:Nelsons_Dockyard,_Antigua.jpg|thumb|သၞေဟ်က္ၜင် သကိုပ်ပၞာန် နေလ်သောန် (Nelson's Dockyard) ပ္ဍဲ English Harbour မဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ UNESCO]]

== ၃။ ဝင် ခေတ်ပစ္စုပ္ပန် ကေုာံ ပရေင်ဗၠးၜး (Modern History and Independence) ==
* '''ပရေင်ပလီု သၞောတ်ဝ် ဍိက်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၄ ဂှ် ကၟိန်ဍုင် ဗြိတိန် ပလီု ထောအ် သၞောတ်ဝ် ဍိက် (Emancipation) ပ္ဍဲ ကဝ်လဝ်နဳ ညးတအ် သီုဖအိုတ် ရ။ ၜိုန်ရ ကလိဂွံ ဗၠးၜး ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ တိဍာ် သီုဖအိုတ် နွံ ပ္ဍဲ တဲ တၠကၠအ် ဂကူ ဗု တအ် တုဲ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဆက် ဝါတ်ဂါတ် ဒၟံင် ဏီ ရ။
* '''ပရေင်ချဳဒရာင် သၟာကမၠောန်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၉ ဂှ် ဂကောံ သၟာကမၠောန် (Antigua Trades and Labour Union - ATLU) ဒက်ပ္တန် ကၠုင် တုဲ၊ [[ဗီယာ ကောန်ဝေါလ် ဗာတ်]] (Vere Cornwall Bird) ဒှ် ဥက္ကဌ ဂကောံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၃ ရ။ ညး ဒက်ပ္တန် ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Antigua Labour Party - ALP) တုဲ အာဂတ ပၠတရဴ သွက် အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင် အုပ်ဓုပ် ဇကု အလဵုဇကု ရ။
* '''ပရေင်ဗၠးၜး ကေုာံ လၟုဟ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၇ ဂှ် အာန်တဳဂွါ ကလိဂွံ ကဆံင် ဍုင် ပံင်ဖက် (Associated State) မၞုံကဵု အဝဵု အုပ်ဓုပ် အပ္ဍဲဍုင် ဍိုက်ပေင် ရ။ စိုပ် စၟတ်တ္ၚဲ ၁ နဝ်ဝေမ်ဗါ သၞာံ ၁၉၈၁ ဂှ်၊ ဍုင် '''အာန်တဳဂွါ ကေုာံ ဗာဗူဒါ''' ကလိဂွံ ပရေင် ဗၠးၜး ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် နူကဵု ဗြိတိန် တုဲ Vere Bird ဒှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ပထမအိုတ် ရ။
* '''လက်ကရဴ ပရေင်လီုလာ် ကျာမုန်ဒိုင် အဳရ်မာ (Hurricane Irma):''' ပ္ဍဲ ဂိတု သေပ်တေမ်ဗါ သၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ်၊ ကျာမုန်ဒိုင် အဳရ်မာ မၞုံကဵု ဒြဟတ် ကဆံင် ၅ (Category 5 Hurricane Irma) လုပ် ပလီု ထောအ် တကအ် ဗာဗူဒါ တုဲ သ္ၚိဌာန် ၉၅% လီုလာ် အာ ရ။ မၞိဟ် မမံင် ပ္ဍဲ ဗာဗူဒါ သီုဖအိုတ် ဒး ပြံင် ဏာ ဇရေင် တကအ် အာန်တဳဂွါ မွဲ ခဏ တုဲ၊ ပရေင် ကလေင် ဒက်ပ္တန် တကအ် ဂှ် ဆက် ကၠောန် ဒၟံင် စဵုကဵု လၟုဟ် ရ။

== ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Geography and Climate) ==
အာန်တဳဂွါ ကေုာံ ဗာဗူဒါ သီုဖအိုတ် နွံကဵု သမၠဲ တိ ၄၄၀ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ (၁၇၀ စတုရံ တိုင်) တုဲ တန်တဴ ပ္ဍဲ ဂကောံ တကအ် လဳဝါတ် (Leeward Islands) အပ္ဍဲ Lesser Antilles ရ။
* '''တကအ် အာန်တဳဂွါ (Antigua):''' သမၠဲ တိ နွံ ၂၈၁ km² တုဲ မၞုံကဵု ဇိုင်ၜဳ သၞေဟ် ကေုာံ ဖျေန်ဗတဳ (Beaches) ဗွဲမဂၠိုင် (ညးတအ် ဟီုစ နွံ ဖျေန်ဗတဳ ၃၆၅ ဒၞာဲ သွက် မွဲ သၞာံ မွဲ တ္ၚဲ) ရ။ ဒဵု သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် ဒှ် ဒဵု '''[[ဗဝ်ဂဳ ပဳက်]]''' (Boggy Peak / Mount Obama) မသၠုင် ၄၀၂ မဳတာ (၁,၃၁၉ ပေ) ရ။
* '''တကအ် ဗာဗူဒါ (Barbuda):''' နွံ လပါ် သၟဝ်ကျာ အာန်တဳဂွါ ၜိုတ် ၄၈ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ သမၠဲ တိ နွံ ၁၆၁ km² ရ။ ဒှ် တကအ် တၟအ် ထပိုဟ် (Coral island) မနွံကဵု တိဗလး သဝ်သဝ် တုဲ မၞုံကဵု ကၟာဍာ် ဇိုင်ၜဳ (Codrington Lagoon) မဒှ် ဒတန် ဂစေံ Frigatebird ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''တကအ် ရေဒေါန်ဒါ (Redonda):''' ဒှ် တကအ် တၟအ် ဒဵုပၟတ် ဍောတ်တ် မဟွံမဲ ကု မၞိဟ် မံင် မနွံ လပါ် ပလိုတ်သၠုင်ကျာ တုဲ လၟုဟ် သ္ပ လဝ် ဒတန် မင်မွဲ သဘာဝ (Nature reserve) ရ။
* '''ဥတုရာသဳ (Climate):''' နွံကဵု ဥတုရာသဳ ကတဴ ဇိုပ်ၜဳ (Tropical savanna / maritime climate) တုဲ ဂမ္တဴ ဗွဲဓမ္မတာ နွံ အကြာ ၂၃°C စဵုကဵု ၃၀°C ရ။ ဍာ်ဗြဲ ဂူ အောန် (ၜိုတ် ၁,၀၀၀ မဳလဳမဳတာ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ) တုဲ မလေပ် ဆဵုဂဗ ကု ဘဲ ကညင် သကှ် (Drought) ကေုာံ ကျာမုန်ဒိုင် (Hurricanes) အကြာ ဂိတု ဂျူလာင် ကေုာံ အံက်တဝ်ဗါ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Antigua and Barbuda Country Profile: Climate and Geography |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/antigua-and-barbuda |website=World Bank Climate Change Knowledge Portal |access-date=2024-03-01}}&lt;/ref&gt;

[[File:Antigua and Barbuda map.png|thumb|ဗီုတိ မထ္ၜး ဒတန် တကအ် အာန်တဳဂွါ၊ တကအ် ဗာဗူဒါ ကေုာံ တကအ် ရေဒေါန်ဒါ]]

== ၅။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Politics and Government) ==
အာန်တဳဂွါ ကေုာံ ဗာဗူဒါ ဝွံ ဒှ် ဍုင် မဒ္ဂေတ် သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပါလဳမာန် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ဨကရာဇ် သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Constitutional monarchy) အပ္ဍဲ ဂကောံ ဓနသဟာယ ရ။
* '''သကိုပ်ဍုင် ကေုာံ အလဵုအသဳ:''' ဨကရာဇ် [[ချာလ် တတိယ]] (King Charles III) ဂှ် ဒှ် သကိုပ် ဍုင် (Head of State) တုဲ သကိုပ်ဘုရင်ခံ (Governor-General) မတွဟ်ဂး Sir Rodney Williams ဂှ် ပစၞး ဨကရာဇ် ပ္ဍဲ ဍုင် ရ။ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Prime Minister) ဂှ် ဒှ် သကိုပ် အလဵုအသဳ (Head of Government) တုဲ က္ဍိုက်ပ် ဂကောံ ဝန်ဇၞော် (Cabinet) ရ။
* '''စၠတ်ထဝ် ပါလဳမာန် (Parliament):''' စၠတ်ထဝ် ဍုင် ဂှ် နွံ ၜါ ကဆံင် (Bicameral parliament): (၁) '''သဳနိတ်''' (Senate) မနွံကဵု အမာတ် ၁၇ တၠ မခပတိုန် နကဵု သကိုပ်ဘုရင်ခံ၊ (၂) '''စၠတ်ထဝ် ညးစၞး''' (House of Representatives) မနွံကဵု အမာတ် ၁၇ တၠ မဒးဒုင် ရုဲစှ် နကဵု မာဲ ညးဍုင်ကွာန် ဇၟာပ်ပ် ၅ သၞာံ ရ။
* '''ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ်:''' ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် အဓိက ဂှ် ဒှ် Antigua and Barbuda Labour Party (ABLP)၊ United Progressive Party (UPP) ကေုာံ Barbuda People's Movement (BPM) ရ။ ဍုင် ဝွံ ဒှ် ကောန်ဂကောံ [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN), CARICOM (သမဂ္ဂ ကာရေဗဳယာန်), OAS, ကေုာံ OECS (ဂကောံ ဍုင် ကာရေဗဳယာန် လပါ်ဗၟံက်) ရ။

== ၆။ ပရေင်စိုတ်ဓာတ် တွဵုရးဂမၠိုင် (Administrative Divisions) ==
ဍုင် အာန်တဳဂွါ ကေုာံ ဗာဗူဒါ ဝွံ ပါ် လဝ် ပွိုင်ဍုင် ဘာကျာ် (Parishes) ၆ ဒၞာဲ ပ္ဍဲ တကအ် အာန်တဳဂွါ ကေုာံ ဒေသ သၟဝ် အုပ်ဓုပ် (Dependencies) ၂ ဒၞာဲ မတွဟ်ဂး တကအ် ဗာဗူဒါ ကေုာံ တကအ် ရေဒေါန်ဒါ ရ။ (ပ္ဍဲ တကအ် ဗာဗူဒါ ဂှ် နွံကဵု ဂကောံ ကံင်သဳ Barbuda Council မအုပ်ဓုပ် ကိစ္စ အပ္ဍဲ တကအ် ရ)။
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ပွိုင်ဍုင် / ဒေသ (Parish / Dependency) !! ဍုင်ဇၞော် ဒေသ (Capital) !! သမၠဲ တိ (km²) !! လၟိဟ် မၞိဟ် (၂၀၁၁ စရင်)
|-
| '''[[သေန့်ဂျောန် (ပွိုင်ဍုင်)|သေန့်ဂျောန်]]''' (Saint John)
| [[သေန့်ဂျောန်]] (St. John's)
| ၇၃.၈
| ၅၁,၇၃၇
|-
| '''[[သေန့်ဂျောဂျ် (ပွိုင်ဍုင် အာန်တဳဂွါ)|သေန့်ဂျောဂျ်]]''' (Saint George)
| ပေဂေါတ် (Piggotts)
| ၂၄.၄
| ၈,၀၅၅
|-
| '''[[သေန့်ပဳတာ (ပွိုင်ဍုင် အာန်တဳဂွါ)|သေန့်ပဳတာ]]''' (Saint Peter)
| ပါဟာမ် (Parham)
| ၃၂.၆
| ၅,၃၂၅
|-
| '''[[သေန့်ပေါလ် (ပွိုင်ဍုင် အာန်တဳဂွါ)|သေန့်ပေါလ်]]''' (Saint Paul)
| ဖာလ်မောသ် (Falmouth)
| ၄၅.၂
| ၈,၁၂၈
|-
| '''[[သေန့်မေရဳ (ပွိုင်ဍုင် အာန်တဳဂွါ)|သေန့်မေရဳ]]''' (Saint Mary)
| ဗဝ်လာန် (Bolans)
| ၆၃.၅
| ၇,၃၄၁
|-
| '''[[သေန့်ဖဳလေပ် (ပွိုင်ဍုင် အာန်တဳဂွါ)|သေန့်ဖဳလေပ်]]''' (Saint Philip)
| ကာလာလ် (Carlisle)
| ၄၀.၆
| ၃,၃၄၇
|-
| '''[[ဗာဗူဒါ]]''' (Barbuda - Dependency)
| [[ကဝ်ဒရေင်တောန်]] (Codrington)
| ၁၆၀.၅
| ၁,၆၂၅
|-
| '''[[ရေဒေါန်ဒါ]]''' (Redonda - Dependency)
| — (မၞိဟ်ဟွံမဲ)
| ၁.၅
| ၀
|}

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Economy and Infrastructure) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အာန်တဳဂွါ ကေုာံ ဗာဗူဒါ ဝွံ ဒုင် သဇိုင် လတူ ကဏ္ဍ ဝန်ဆောင် (Service sector) ဗွဲမဇၞော် ရ။
* '''ပရေင် အာတရဴ (Tourism):''' ကဏ္ဍ အာတရဴ ဝွံ ပ္တိတ် သြန် လုပ် သွက် GDP ဍုင် ၜိုတ် ၆၀% စဵုကဵု ၈၀% ရ။ ဟိုတ်နူ ဖျေန်ဗတဳ ဆာဲ၊ ရုင် ဇူဒီု (Luxury resorts) ကေုာံ ပေါဲ ပြိုင် က္ၜင် ယာတ် (Antigua Sailing Week) တုဲ ကၟုဲ အာတရဴ နူ အမေရိကာန်၊ ကနေဒါ ကေုာံ ဥရောပ တအ် ကၠုင် ဝေင် နကဵု က္ၜင်ကျာ ကေုာံ က္ၜင် ဇၞော် (Cruise ships) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ပရေင်သြန်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ကောန်ဍုင် ဓလိုက်တမ်:''' အလဵုအသဳ ပံက် လဝ် အစဳအဇန် కဵု ကဆံင် ကောန်ဍုင် နကဵု ပရေင် ဓလိုက်တမ် (Citizenship by Investment Program - CIP) သွက်ဂွံ ဂၠာဲ သြန် ထံက်ပင် ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဍုင် ရ။ သြန် မစကာ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် ဒှ် ဒဝ်လာ ကာရေဗဳယာန် လပါ်ဗၟံက် (East Caribbean dollar - XCD) မဒက် စပ် လဝ် ကု ဒဝ်လာ အမေရိကာန် (US$1 = EC$2.70) ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Antigua and Barbuda Economic Overview |url=https://www.imf.org/en/Countries/ATG |website=International Monetary Fund (IMF) |access-date=2024-03-01}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ်:''' [[သၞေဟ်က္ၜင်ကျာ အလုံဂၠးတိ ဗွဳ. သဳ. ဗာတ်]] (V. C. Bird International Airport - ANU) ပ္ဍဲ တကအ် အာန်တဳဂွါ ဂှ် ဒှ် သၞေဟ်က္ၜင်ကျာ အဓိက တုဲ၊ သၞေဟ်က္ၜင် ဍာ် အဓိက ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင် သေန့်ဂျောန် ရ။

== ၈။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူဂမၠိုင် (Demographics and Ethnic Groups) ==
လၟိဟ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ အာန်တဳဂွါ ကေုာံ ဗာဗူဒါ ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၁၀၀,၇၇၂ တၠ (၂၀၂၃) ရ။ ကောန်ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် တၞောဝ်ဒတောဝ် ဂကူ အာဖရိက လပါ် ပလိုတ် မဒးဒုင် ကေတ် နင် နဒဒှ် ဍိက် ပ္ဍဲ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ တေအ် ရ။
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ဂကူ (Ethnic Group) !! ဗၞတ်ဗ္ၜတ် (%) !! တင်စၟတ်
|-
| '''တၞောဝ်ဒတောဝ် အာဖရိက''' (African descent / Black)
| ၈၇.၃%
| ဂကူ မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ တကအ် သီု ၜါ
|-
| '''ဂကူ နှဴ''' (Mixed race)
| ၄.၇%
| အာဖရိက ကေုာံ ဥရောပ ပံင်နှဴ
|-
| '''ဟေတ်သပေနစ်''' (Hispanic)
| ၂.၇%
| ပြံင် ကၠုင် နူ သမ္မတနိဂီု ဒဝ်မဳနဳကာန် ဒှ်တမ်
|-
| '''ဂကူ ဗု / ဥရောပ''' (White / European)
| ၁.၆%
| တၞောဝ် ဗြိတိန်၊ ပဝ်တူဂါ (Madeira) ကေုာံ အာရပ် (Syrian/Lebanese)
|-
| '''ဂကူ တၞဟ်ဂမၠိုင်''' (East Indian, Asian, Unspecified)
| ၃.၇%
| ပြံင် ကၠုင် နူ ဂါယာနာ ကေုာံ အာရှ
|}

== ၉။ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ဘာသာရှ်ေသှ်ေ (Languages and Religion) ==
* '''အရေဝ်ဘာသာ:''' [[ဘာသာအင်္ဂလိက်]] (English) ဝွံ ဒှ် ဘာသာ ရုင် ဍုင် တုဲ စကာ ပ္ဍဲ ရုင် အလဵုအသဳ၊ ဘာ ဗတောန် လိက် ကေုာံ မဳဒဳယျာ တအ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ပရေင် ဟီုဂး လၟိုန် တ္ၚဲ ဂှ် ကောန်ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဟီု [[ဘာသာခရဳယဝ် အာန်တဳဂွါ ကေုာံ ဗာဗူဒါ]] (Antiguan and Barbudan Creole) မဒှ် ဘာသာ မပံင်နှဴ လဝ် အရေဝ် အင်္ဂလိက် ကေုာံ သဒ္ဒါ ဘာသာ အာဖရိက ပလိုတ် ရ။
* '''ဘာသာရှ်ေသှ်ေ:''' ကောန်ဍုင် ၜိုတ် ၈၅% ဂှ် ဒှ် ညးမရှ်ေသှ်ေ [[ဘာသာခရေတ်ယာန်]] (Christianity) ရ။ ဂကောံ ခရေတ်ယာန် ဂၠိုင်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဂကောံ အင်ဂလဳကာန် (Anglican - ၁၇.၆%)၊ Seventh-day Adventist (၁၂.၄%)၊ Pentecostal (၁၂.၂%)၊ Moravian (၈.၃%) ကေုာံ ရဝ်မာန် ကာသဝ်လေတ် (Roman Catholic - ၈.၂%) ရ။ ပါဲနူ ဂှ်ပၠန် ဂကောံ Rastafari၊ ဘာသာအစ္စလာမ် ကေုာံ ဘာသာ ဗဟာအဳ (Baháʼí) တအ် လေဝ် နွံ ညိည ကီု ရ။

== ၁၀။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Culture and Society) ==
ယေန်သၞာင် အာန်တဳဂွါ ကေုာံ ဗာဗူဒါ ဝွံ ဒှ် ပရေင် ပံင်နှဴ အကြာ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် အာဖရိက ပလိုတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဗြိတိန် ရ။
* '''ပေါဲသဘင် ကာနဳဗာလ် (Carnival) ကေုာံ ဂဳတ:''' ပေါဲသဘင် ကာနဳဗာလ် အာန်တဳဂွါ မကၠောန်ဗဒှ် ဇၟာပ်ပ် သၞာံ ပ္ဍဲ ဂိတု ဂျူလာင် ကေုာံ အဝ်ဂေတ် ဂှ် သ္ပ စၟတ်သမ္တီ ပရေင် ဗၠးၜး နူ ဘဝ ဍိက် (Emancipation) ရ။ ဂဳတ Calypso, Soca, Steelpan ကေုာံ Reggae တအ် ဒှ် ဂဳတ အဓိက ပ္ဍဲ ဍုင် ရ။
* '''စၞစ ကောန်ဂကူ (Cuisine):''' စၞစ အဓိက ကောန်ဂကူ (National dish) ဂှ် ဒှ် '''ဖုန်ဂဳ ကေုာံ ပေပ်ပါပေါတ်''' (Fungee and Pepperpot) ရ။ Fungee ဂှ် ကၠောန် လဝ် နကဵု သြောအ် ဂန် (Cornmeal) ကေုာံ ဍာ် ခဝဲါ (Okra) မတုပ် ညံင် Polenta တုဲ၊ Pepperpot ဂှ် ဒှ် သွ ဖျုန် ကေုာံ ဟင်းသီးဟင်းရွက် နာနာ သာ် ရ။ သတ် ကြုက်ပၞဟ် လမ္စံက် အာန်တဳဂွါ (Antigua Black Pineapple) ဂှ် ယၟုမြဟ် နဒဒှ် သတ် ကြုက်ပၞဟ် ဍာတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''လိက်ပတ် ကေုာံ ပေါဲဝေင် ဇြဟတ်:''' အစာချူလိက် ယၟုမြဟ် အလုံဂၠးတိ [[ဂျာမာကာ ကေန်ကေတ်]] (Jamaica Kincaid) ဂှ် ဒှ် ကောန်ဍုင် အာန်တဳဂွါ ရ။ လပါ် ပေါဲဝေင် ဇြဟတ် မ္ဂး ပေါဲဝေင် '''[[ခရေတ်ကေတ်]]''' (Cricket) ဂှ် ဒှ် ပေါဲဝေင် ကောန်ဂကူ အဓိက တုဲ၊ သၟာဝေင် ခရေတ်ကေတ် ယၟုမြဟ် ဗီုကဵု Sir [[ဗွဳဗ် ရေတ်ချာတ်]] (Sir Viv Richards)၊ Andy Roberts ကေုာံ Curtly Ambrose တအ် ဒှ် ကောန်ဍုင် အာန်တဳဂွါ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kincaid |first=Jamaica |title=A Small Place |url=https://archive.org/details/smallpl00kinc |publisher=Farrar, Straus and Giroux |year=1988 |isbn=978-0374527075 |pages=[https://archive.org/details/smallpl00kinc/page/3 1]–80}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sir_Vivian_Richards_Stadium_Antigua.jpg|thumb|သနာမ် ဝေင် ခရေတ်ကေတ် Sir Vivian Richards Stadium ပ္ဍဲ တကအ် အာန်တဳဂွါ]]

== ၁၁။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Education and Health) ==
* '''ပရေင် ပညာ (Education):''' ပရေင် ပညာ ပ္ဍဲ အာန်တဳဂွါ ကေုာံ ဗာဗူဒါ ဝွံ ကောန်ၚာ် နူ အာယုက် ၅ သၞာံ စဵုကဵု ၁၆ သၞာံ ဒး တိုန် ဘာ ပရေင် သဇိုင် သက်ကု ၚုဟ်မး ရ။ လၟိဟ် မၞိဟ် မလေပ် လိက် (Literacy rate) ပ္ဍဲ ဍုင် ဝွံ သၠုင် လတူ ၉၉% ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် တက္ကသိုလ် [[တက္ကသိုလ် အိန္ဒိယ ပလိုတ်]] (University of the West Indies - UWI) ပံက် ဘာ တက္ကသိုလ် မရနုက်ကဵု မသုန် (Five Islands Campus) ပ္ဍဲ တကအ် အာန်တဳဂွါ ရ။ ပါဲနူ ဂှ်ပၠန် တက္ကသိုလ် ဂဥုဲ American University of Antigua (AUA) လေဝ် နွံ ပ္ဍဲ တကအ် ဏအ် ရ။
* '''ပရေင် ထတ်ယုက် (Healthcare):''' သၞောတ်ဝ် ပရေင် ထတ်ယုက် ဍုင် ဂှ် ဒးဒုင် ထံက်ပင် နကဵု အစဳအဇန် သြန် ဂဥုဲ (Medical Benefits Scheme) ရ။ ရုင်ဂဥုဲ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် ဒှ် Sir Lester Bird Medical Centre (ကိုပ်ကၠာ တေအ် ကော်စ Mount St. John's Medical Centre) ပ္ဍဲ ဍုင် သေန့်ဂျောန် ရ။ အာယုက် မၞိဟ် မံင် ဗွဲဓမ္မတာ (Life expectancy) ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၇၈.၅ သၞာံ ရ။

== ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သေန့်ဂျောန်]] (St. John's)
* [[ကာရေဗဳယာန်]] (Caribbean)
* [[ဂကောံဓနသဟာယ]] (Commonwealth of Nations)
* [[အိန္ဒိယ ပလိုတ်]] (West Indies)

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = Countries in North America
| title = ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[အမေရိက သၟဝ်ကျာ]] (North America) ကေုာံ [[ကာရေဗဳယာန်]]
| listclass = hlist
| group1 = ဒေသ အဓိက
| list1 =
* [[ကနေဒါ]]
* [[ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံ အမေရိကာန်]]
* [[မေက်သဳကဝ်]]
| group2 = [[အမေရိက လဒေါဝ်]]
| list2 =
* [[ကဝ်သတာရဳကာ]]
* [[ဂွါတေမာလာ]]
* [[နဳကာရာဂွါ]]
* [[ပါနာမာ]]
* [[ဗေလဳဇ်]]
* [[ဟောန်ဒူရာသ်]]
* [[အေလ်သာလ်ဗာဒဝ်]]
| group3 = [[ကာရေဗဳယာန်]]
| list3 =
* [[အာန်တဳဂွါ ကေုာံ ဗာဗူဒါ]]
* [[ကူဗာ]]
* [[ဂရေနာဒါ]]
* [[ဂျာမာကာ]]
* [[ဒဝ်မဳနဳကာ]]
* [[သမ္မတနိဂီု ဒဝ်မဳနဳကာန်]]
* [[ထရဳနဳဒါတ် ကေုာံ တဝ်ဗာဂဝ်]]
* [[ဗာဗာဒဝ်သ်]]
* [[ဗာဟာမာသ်]]
* [[သေန့်ခရေတ်သတဝ်ဖာ ကေုာံ နဳဗေသ်]]
* [[သေန့်လူသဳယျာ]]
* [[သေန့်ဗေန်သေန့် ကေုာံ ဂရေနာဒဳန်]]
* [[ဟာအဳတဳ]]
}}

{{DEFAULTSORT:အာန်တဳဂွါ ကေုာံ ဗာဗူဒါ}}
[[ကဏ္ဍ:အာန်တဳဂွါ ကေုာံ ဗာဗူဒါ]]
[[ကဏ္ဍ:ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အမေရိက သၟဝ်ကျာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကာရေဗဳယာန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဍုင် တကအ်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဍုင် ကောန်ဂကောံ ဓနသဟာယဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>trjv41jvttdbpyqz8jrooatnemy7ebm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကေလာသ၊ကျာ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12954</id>
    <revision>
      <id>60310</id>
      <parentid>59439</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22340" sha1="j5kpfdj2l5xq3n5o7m2svmrjqa0yd5a" xml:space="preserve">{{Infobox religious building
| name = ကျာ်ကေလာသ (ဍုင်လၟိုင်)
| native_name = ကျာ်လၟိုၚ် (Kyaik Lamine)
| native_name_lang = mnw
| image = Lamine Pagoda.jpg
| image_size = 300px
| alt = ဗီုရုပ်ကျာ်လၟိုင် ပယာံဗ္တံ (ဗီုဓါတ်- Lamine Voice)
| image_caption = ဗီုရုပ်ကျာ်လၟိုင် ပယာံဗ္တံ
| image2 = Lamine Pagoda and hermit.jpg
| image2_size = 250px
| alt2 = ဗီုရုပ်ရသိ မၞုံပ္ဍဲအရှာံကျာ်လၟိုင် (ဗီုဓါတ်-Lamine Voice ) 
| image2_caption = ရုပ်ရသိ မၞုံပ္ဍဲအရှာံကျာ်လၟိုင်
| material = မဒက်လဝ် နကဵုဍိုတ်
| size = 
| height = 
| width = 
| weight = 
| long = 
| writing = လိက်မန် ကေုာံ လိက်ပါဠိ
| symbols = စေတဳ
| created = သက္ကရာဇ် ၁၀၃
| discovered = 
| discovered_place = 
| discovered_coords = 
| discovered_date = 
| discovered_by = 
| location = [[လၟိုင်၊ ဍုင်|ဍုင်လၟိုင်]]၊ [[ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်]]၊ [[တွဵုရးဍုင်မန်]]၊ [[ဍုင်ဗၟာ]]
| classification = [[ကျာ်စေတဳ]] (ထေရဝါဒ)
| culture = [[ယေန်သၞာင်မန်]]
| id = 
| map = 
| website = 
}}

'''ကျာ်ကေလာသ''' ({{lang-en|Kyaik Kelasa Pagoda, Lamine}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟုဒေသမ္ဂး မကော်စ '''ကျာ်လၟိုင်''' ဝွံ ဒှ်ကျာ်စေတဳတြေံတြဟ် မၞုံကဵု ဝင်အာယုက် မဂၠိုင်ကဵုကၠံသၞာံ မနွံပ္ဍဲ [[လၟိုင်၊ ဍုင်|ဍုင်လၟိုင်]]၊ [[ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်]]၊ [[တွဵုရးဍုင်မန်]] ရ။ ကျာ်စေတဳဝွံ ဒှ်ကျာ်အဓိက ပ္ဍဲကဵု ဒေသလၟိုင်တုဲ ဒှ်ဒၞာဲ ဒတန်သာသနာ ကေုာံ ဗဟဵုပရေင်ယေန်သၞာင် ဂကူမန် မနွံပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ် ရ။ အတိုင်ဝင်စၟတ်သမ္တီမ္ဂး ကျာ်ဝွံ စပတန်လဝ် နူကဵု သက္ကရာဇ် ၁၀၃ တေအ်တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု ခေတ်အဆက်ဆက်ဂှ် ဂကောံဒါယကာ ဍုင်လၟိုင် ကေုာံ ခမဳသင်တအ် လဟဵုပလေဝ်ကၠုင်လဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ကဵုအလန်ရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ (သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၆၅) ဂှ် နူကဵု ဂကောံဂေါပက ကေုာံ ဒါယကာတအ် ကလေင်လဟဵုပတိုန်လဝ် က္ဍိုင်ကျာ်ထဝ်တၟိ ကေုာံ ခၟောမ်ဗိုတ်ထဝ်တၟိ ဗွဲမသပ္ပါယ်ရ။&lt;ref name=&quot;lamine_history&quot;&gt;ဂကောံဂေါပက ကျာ်ကေလာသဍုၚ်လၟိုၚ် (၁၉၉၄). ''ဝၚ်ဓာတ်ကျာ်ကေလာသ၊ ဍုၚ်လၟိုၚ်''. ဍုင်လၟိုင်.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ နိရုတ္တိ ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ကျာ်ကေလာသ&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ သဒ္ဒါပါဠိ &quot;ကဲလာသ&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒဵုထဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွဳပွူမသ္အးဇ္ၚး ရ။ ၜိုန်ရ နကဵုယၟု ပ္ဍဲလိက်ဝင် &quot;ကျာ်ကေလာသ&quot; ညးကော်စကီုလေဝ်၊ နကဵု အခိုက်ကော်စ ယၟုဒေသမ္ဂး &quot;ကျာ်လၟိုင်&quot; သာ်ဝွံ ပြာကတ်ဂၠိုင်ရ။ &quot;ကျာ်&quot; ဂှ် ဒှ်အရေဝ်မန် မဟီုဂး ဒၞာဲမပြဲ သွက်ဂွံရှ်ေသှ်ေတုဲ၊ ဒှ်သင်္ကေတ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ရ။ လိက်ပရေင် ဝင်ကျာ်ကေလာသ ဝၚ်တၟိဏအ်ဂှ် ကံက်နုက် တက်ပတိုန်လဝ် နူကဵုလိက်အုပ် &quot;ဝၚ်ဓာတ်ကျာ်ကေလာသ၊ ဍုၚ်လၟိုၚ်&quot; မတက်တြးပတိတ်နူ ဂကောံဂေါပက ကျာ်ကေလာသဍုၚ်လၟိုၚ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၅၆ သၞာံ (၁၉၉၄ အေဒဳ) မဒှ်ရ။&lt;ref name=&quot;guillon&quot;&gt;{{cite book |last=Guillon |first=Emmanuel |title=The Mons: A Civilization of Southeast Asia |year=1999 |publisher=Siam Society |isbn=978-9748298443 |page=112}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဒတန်ဒၞာဲ ကေုာံ ပထဝဳ ==
ကျာ်ကေလာသ ဝွံ နွံဒတန် ပ္ဍဲဗဟဵု [[လၟိုင်၊ ဍုင်|ဍုင်လၟိုင်]]၊ မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု [[ခရိုင်ရေဝ်]]၊ တွဵုရးဍုင်မန် ရ။ လၟိုင်ဂှ် ဍုင်မၞုံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တဵုလွဳ ကေုာံ ကၠအ်ဗ္ၜိုတ်တုဲ ဒှ်ဍုင်ဇၞော်မွဲ မနွံ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ဍုင်မတ်မလီု ရ။ ကျာ်ဝွံ မၞုံပ္ဍဲကဵု အရှာံကျာ် မလှဲလးတုဲ ပွဳပွူအရှာံကျာ်ဂှ် သြိုင်ခၞံလဝ် ဇြပ်သဘင်ဓရ်၊ ဘာကျာ် ကေုာံ ရုပ်ရသိ မစွံလဝ် ပ္ဍဲအရှာံတအ်ဂှ် ဒှ်အရာမဟံင်ပြာ်လဝ် ယေန်သၞာင် ဒေသဝွံရ။

== ၃။ ဗီုပြင်သြိုင်ခၞံ ကေုာံ အနုသုခုမ ==
ကျာ်စေတဳဝွံ ဒက်သြိုင်လဝ် နကဵု &quot;ဍိုတ်&quot; မစကာလဝ် ကွတ်အနုသုခုမ သြိုင်ခၞံ ကျာ်စေတဳမန်တြေံ ရ။ ဗီုပြင်ကျာ်ဂှ် နွံကဵု ဇာင်က္ဍိုပ်ခၞိင် (Bell-shaped stupa)၊ ပ္ဍဲကဵု ခ္ဍောင်ဗိုတ်ဂှ် က္ဍိုက်လဝ် နကဵု ထဝ်ထီု ကေုာံ မတ်မၞိက်ဂမၠိုင်ရ။ နူကဵု တမ်မူလ မဒက်လဝ် နကဵု ဍိုတ်သက်သက်ဂှ် လက္ကရဴဏအ် ပ္ဍဲခေတ်အဆက်ဆက် ထပ်သၠုင်ပတိုန်တုဲ ဖျေံလဝ် ထဝ်ပ္ဍာ် လတူစေတဳ အလုံမွဲရ။&lt;ref name=&quot;moore&quot;&gt;{{cite book |last=Moore |first=Elizabeth H. |title=Early Landscapes of Myanmar |year=2007 |publisher=River Books |isbn=978-9749863312 |page=205}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဝင်အကြီု ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ==
အတိုင် လိက်ဝင် စၟတ်သမ္တီမ္ဂး ကျာ်ကေလာသ ဍုင်လၟိုင် ဝွံ စပတန်လဝ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၀၃ ရ။ ယဝ်ရ သက္ကရာဇ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် သက္ကရာဇ်ဍုင် (Burmese Era) မ္ဂး ဍေဟ်တုပ်သၟဟ်ကဵု ခေတ်သၟိင်မန် ပ္ဍဲဍုင်ဟံသာဝတဳတေအ်ရ။ ဝင်ကျာ်ဏအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဓါတ်ကျာ်တြဲ ကေုာံ ဣဓိအနုဘဴ ရသိတအ်တုဲ၊ စဵုကဵုလၟုဟ် ရုပ်ရသိ မစွံလဝ် ပ္ဍဲအရှာံကျာ်ဂှ် ထံက်ထ္ၜးဒၟံင် သက်သဳ ဝင်အကြီု ဏအ်ရ။

== ၅။ ပရေင်လဟဵုပတိုန် က္ဍိုင်ကျာ်ထဝ်တၟိ (၁၃၆၅ သၞာံ) ==
ပရေင်လဟဵုပလေဝ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ဒှ်ပရေင်ပတိုန် က္ဍိုင်ကျာ်ထဝ်တၟိ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၆၅ သၞာံ ရ။
=== သွက်ဂွံသ္ပပူဇဴ က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ်မပြဲ ===
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၆၅ သၞာံ၊ ဂိတုခ္ဍဲသဳ (၂) စွေက်၊ ဒါယကာနာဲချူတာန် (နွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်လ္ဂုၚ် အရာပ်ဗဟာန်၊ ဇာတိကွာန်ကံဍောတ် ပွိုၚ်ဍုၚ်လၟိုၚ်) သွက်ဂွံသ္ပဒါယကာ ခမဳသာမဏဳ လ္ၚီ (၁၀၀၀) ဇကုတုဲ၊ စှ်ေကၠုင် ကောံဓရီု ပ္ဍဲဌာန်ဍုၚ်လၟိုၚ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဒါယကာဗျဉ်မၞုံယၟု မိယှုၚ် ဇာတိဍုၚ်လၟိုၚ် (မနွံ ဍုၚ်လ္ဂုၚ်) ကဵုကသပ် သွက်ဂွံပ္တိုန် က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ်တၟိ ကေုာံ ခၟောမ်ဗိုတ်ထဝ်တၟိ ရ။ 

နာဲချူတာန် ပြာပ်အာဇရေၚ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ [[ဘဒ္ဒန္တသောဘဏ]] (ညးရေၚ်တၠုၚ်ဖဵု ကျာ်စေတဳ ကေလာသ) တုဲ ဂရၚ်ပ္တီတိုန်ရ။ ကျာ်ဇၞော် သွဟ်ကဵု ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ဒါယကာတမ် သၠးကဵုဒါန် သြန်ဗၞတ် (၅၀) မသုန်စှော်ကိုဋ် မ္ဂး ကိစ္စဏအ် အာစိုပ်ဒတုဲမာန်ရ။ နာဲချူတာန် ဟိုတ်နူ သဒ္ဓါစေတနာ က္တဵုဒှ်တုဲ ဒုင်ကတိကဝတ် ကုကျာ်ဇၞော်အ္စာ ရ။

== ၆။ ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ် ကေုာံ ဒုင်ဒါန် ==
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၆၅ သၞာံ၊ ဂိတုဘတ် (၁၄) မံက်၊ ဂကောံဂေါပကဂမၠိုၚ် ကောံဓရီုစိုတ်တုပ်သၟဟ်ဒှ်မွဲတုဲ ပ္ဍဲဇြပ်သ္ဘၚ်ဓရ် ကျာ်ကေလာသဂှ် လဴထ္ၜးလလောၚ်တြး ဆဝ်မ္ၚုဟ် ကောန်ဍုၚ်ကောန်ကွာန် ညးတၠသဒ္ဒါဂမၠိုၚ်ရ။ နာဲချူတာန် ကဵုဒါန် (၅၀) ကိုဋ်၊ က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ်တၟိဂှ် ဒးကေတ် ထဝ်လျိုၚ် (၃) ပသာ ရ။ သ္ပပ္တံနူအခိၚ်ဂှ်တုဲ ပ္ဍဲကျာ်ကေလာသ လ္ပာ်ဒိုဟ်သၟဝ်ကျာ်ဂှ် စွံလဝ် ဌာနဒုၚ်ဒါန် ကေုာံ ပံက်လဝ် ဂကောံဒုၚ်ဒါန် သွက်ဂွံပ္တိုန်က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ်တၟိရ။

== ၇။ လၟေင်ကမၠောန် ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင် ==
ပ္ဍဲအရှာံကျာ်ဂွံဒုၚ်ဒါန် ဗၞတ်လ္ပာ်ဂိတုတုဲ ကလိဂွံထဝ် (၄) ပသာ ကေုာံ ဝတ္ထုသြန် (၅၀) ကိုဋ် ရ။ ပ္ဍဲ (၂၂-၉-၂၀၀၃) ဂှ် သ္ပသ္ကိုပ်သ္ကကဵု ကျာ်ဇၞော်အ္စာဘဒ္ဒန္တသောဘဏ၊ ကေုာံ ဂကောံဂေါပကကျာ် (နာဲရဲအောၚ်၊ နာဲမြိုၚ်၊ နာဲယဳ၊ နာဲထောန်ယှေန်၊ နာဲသိၚ်တာန်) တအ် တိုန်စိုပ်အာဍုၚ်လ္ဂုၚ် ဘာပြာသာဒ် အရာပ်ပုဇွန်တောၚ် ရ။

အခိၚ်သဝ်တ္ၚဲဂှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တသောဘဏ၊ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တနန္ဒောဘာသ ကေုာံ ဒါယကာကျာ် နာဲချူတာန် တအ် ပြာပ်အာသ္ၚိ နာဲသာန်လှ တုဲ တက်ကျာ ချပ်ဂၞန် အာတ်ကေတ်အရီုဗၚ် သွက်ကမၠောန်ရ။ ပ္ဍဲ (၂၃-၉-၂၀၀၃) ဂှ် အ္စာဓမောတ်ထဝ် နာဲနေဝေန် ကေုာံ အ္စာပုတ်ပ္ကဴက္ဍိုၚ်ကျာ်လ္ဂုၚ် နာဲဒါန်ချောၚ်တံ ကၠုၚ်စိုပ် ဘာပြာသာဒ်တုဲ သဳကၠဳ ချပ်ဂၞန်အိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;south&quot;&gt;{{cite book |last=South |first=Ashley |title=Mon Nationalism and Civil War in Burma |url=https://archive.org/details/monnationalismci0000sout |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0700716098 |page=[https://archive.org/details/monnationalismci0000sout/page/156 156]}}&lt;/ref&gt; 

== ၈။ ဂကောံဂေါပကကျာ်ကေလာသ (လ္ဂုင်) ==
သွက်ဂွံ မၚ်မွဲကောပ်ကာဲ ကိစ္စကၠောန် က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ် ကေုာံ ခၟောမ်ဗိုတ်ထဝ်ဂှ် ဒက်ပတိုန်လဝ် ဂကောံဂေါပကဍုၚ်လ္ဂုၚ် မွဲဂကောံရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; width: 60%; margin: auto;&quot;
|+ '''ဂကောံဂေါပကကျာ်ကေလာသ ပ္ဍဲဍုၚ်လ္ဂုၚ် (၁၃၆၅ သၞာံ)'''
! လၟေၚ် !! ယၟု !! တာလျိုၚ်
|-
| ၁ || နာဲချူတာန် || နာယက
|-
| ၂ || နာဲခေန်ဇြဝ် || နာယက
|-
| ၃ || နာဲခေန် || နာယက
|-
| ၄ || နာဲဘဨ || ဥက္ကဋ္ဌ
|-
| ၅ || နာဲလှိုၚ်ဝေန် || ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ
|-
| ၆ || နာဲတောၚ်ညိၚ် || သ္ကိုပ်ကေၚ်ကာပ္ဍဲ
|-
| ၇ || နာဲမေန်အံၚ် || လုပ်ဂကောံ
|-
| ၈ || နာဲတိုၚ်ထောန် || လုပ်ဂကောံ
|-
| ၉-၁၇ || နာဲလှဟာန်၊ နာဲထောန်တိၚ်၊ နာဲမျေတ်သိဲုတာန်၊ နာဲတာန်မံၚ်၊ နာဲထောန်အုၚ်၊ နာဲနေဝေန်၊ နာဲထောတ်အံၚ်၊ နာဲဂျဳလှိုၚ်၊ နာဲဟုတ်ယှုၚ် || ဂကောံ
|}

ရတ်တၞဟ်ဟ်သာ် မဒုၚ်လဝ်ဒါန် နူလၟိုင်ဂှ် အပ်ပြာပ်ဏာ ကုဂေါပကဍုၚ်လ္ဂုၚ် ပ္ဍဲဂတမတ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာအိုတ်ရ။ သဝ်တ္ၚဲဂှ် ဂကောံဂေါပက ဍုၚ်လ္ဂုၚ်ကဵု ညးကမၠောန်ကၠောန်ခၟောမ်ဗိုတ်ထဝ် နာဲသာန်ဂျဳ ချုက်လိက် အပ်ပာပ်ကမၠောန်အိုတ်ရ။

== ၉။ ဗီုအပ်ပြာပ် ခၟောမ်ဗိုတ်ထဝ် ==
အပ်ကမၠောန် လောန်အာၜါဂိတုဲ ပ္ဍဲ (၂၃-၁၁-၂၀၀၃) ဂှ် နူဂကောံဂေါပကကျာ်ဍုၚ်လၟိုၚ် တၠဂုဏ်အ္စာ သြဘာသ၊ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တသောဘဏ ကေုာံ ဒါယကာဂမၠိုင် ပြာပ်တိုန်အာ ဍုၚ်လ္ဂုၚ် အလန်ဒုတိယ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကမၠောန်ခၟောမ်ဗိုတ်ထဝ် ရ။ 

ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၆၅ သၞာံ၊ ဂိတုမြေက္ကသဵု (၆) မံက် (၂၈-၁၁-၂၀၀၃) ဂှ် သွက်ဂွံ အပ်ြပာပ် ခၟောမ်ဗိုတ်ထဝ် ဗ္တကဗၠိက်ထဝ် ဗွဲအပြောံဂှ် နူကဵု ညးကမၠောန်ဓမာတ်ထဝ် နာဲသာန်ဂျဳ အပ်ပြာပ်ကဵု ဂေါပကဍုၚ်လ္ဂုၚ် ပ္ဍဲလ္တူဘာပြာသာဒ်ရ။

'''လၟေၚ်အပ်ပြာပ်:-'''
# ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ် ဍောၚ်ဓရ်သဳလမသုန်
# ဒုၚ်ဂိုၚ်ကေတ် သြဝါဒ နူကျာ်ဇၞော်အ္စာ
# ခၟောမ်ဗိုတ်ထဝ် ဗ္တကဗၠိက်ထဝ် နူတဲနာဲသာန်ဂျဳဂှ် အပ်ပြာပ်ကုဂေါပက ဍုၚ်လ္ဂုၚ်
# ကုညးတၠသဒ္ဓါ ဍုၚ်လ္ဂုၚ် အပ်ပြာပ်တၞးလိက် ပ္တိုန်ဂုဏ်စရာဲ ဇိုန်ပိုန်ပါ်ပရအ် ပိုန်ကုသိုလ် ကုသတ္တံအိုဿီုရ။

ခၟောံဗိုတ်ထဝ်ဂှ် ညံၚ်ဂွံကျေဝ်ဂေါဝ်တိုန်မာန် မပ္တံကဵုမတ်မၞိက် ရတ်တၞဟ်ဟ်သာ် ကျိုၚ်ကျဝ်စုတ်ပၠန်ရ။ ကမၠောန်သွက်ဂွံကျိုၚ်ကျဝ်ဂှ် နူဂကောံဍုၚ်လၟိုၚ် နာဲသာန်မိုၚ်၊ နာဲဘဝေန်၊ ဓမာတ်ထဝ် နာဲယှိုဲလှ၊ နာဲညာဏ်ထောန်၊ နာဲတာၚာတအ် ဘိုၚ်ရီုဗၚ် ပ္တိတ်လဝ် ဇြဟတ်ရ။&lt;ref name=&quot;myanmar_buddhism&quot;&gt;{{cite book |last=Carbine |first=Jason A. |title=Sons of the Buddha: Continuities and Ruptures in a Burmese Monastic Tradition |url=https://archive.org/details/sonsofbuddhacont0000carb |year=2011 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3110254099 |page=[https://archive.org/details/sonsofbuddhacont0000carb/page/85 85]}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘင်ကျာ် ==
ကျာ်ကေလာသ ဍုင်လၟိုင် ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ဂိတုမန်ဂမၠိုင် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဂိတုဝှ်၊ ကထိုန် ကေုာံ ဖဝ်ရဂိုန်) မ္ဂး ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ကျာ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ကောန်ဍုင်လၟိုင် မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်သအာင် ကေုာံ ဒေသတၞဟ်တအ်ဂှ် ကလေင်စဴကၠုင် ကွာန်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် ကေင်ကာ ကုသိုလ်၊ ပူဇဴပၞာင်သ္ဍဴ၊ ပ္ကဴသဴ ကေုာံ သြန်ဒါန် သွက်ကျာ်ရ။ သဘင်ကျာ်ဏအ်ဂှ် ဟွံသေင်ဆ ပရေင်ဘာသာမွဲသၟး၊ ဒှ်သဘင် မပကောံမၞိဟ် ကေုာံ မမင်မဲ ယေန်သၞာင် ဂကူမန် ပ္ဍဲဒေသရေဝ် ကီုရ။

== ၁၁။ သ္ၚိအင် ဗီုရုပ်ဂမၠိုင် (Gallery) ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot; caption=&quot;ဗီုရုပ်စေတဳကျာ်ကေလာသ ဍုၚ်လၟိုၚ်&quot;&gt;
File:Kyaik-kelāsa-1.jpg|ကျာ်ကေလာသ ဍုင်လၟိုင်
File:Kyaik-Kelāsa-4.jpg|အရှာံကျာ် ကေုာံ စေတဳ
File:Kyaik-Kelāsa-3.jpg|ဗီုပြင် သြိုင်ခၞံ
File:Kyaik-Kelāsa-2.jpg|မုက်ကျာ်
File:Lamine Pagoda.jpg|ဗီုရုပ်ကျာ်လၟိုင် ပယာံဗ္တံ
File:Lamine Pagoda and hermit.jpg|ရုပ်ရသိ မၞုံပ္ဍဲအရှာံကျာ်လၟိုင်
&lt;/gallery&gt;

== လိက်နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ် (See also) ==
* [[လၟိုင်၊ ဍုင်|ဍုင်လၟိုင်]]
* [[ကျာ်ကေလာသ (သဓီု)]]
* [[ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်]]
* [[:Category:စေတဳတွဵုရးဍုင်မန်|စေတဳဂမၠိုင် ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်မန်]]
* [[ဝၚ်ကျာ်ကေလာသ ဝၚ်တၟိ]]

{{Portal|Mon State}}
[[ကဏ္ဍ:ဍုင်လၟိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်]]
[[ကဏ္ဍ:စေတဳတွဵုရးဍုင်မန်]]
[[ကဏ္ဍ:ကျာ်စေတဳ]]
[[ကဏ္ဍ:ရးနိဂီုမန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဝၚ်]]</text>
      <sha1>j5kpfdj2l5xq3n5o7m2svmrjqa0yd5a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဘာသာဟိန္ဒူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12959</id>
    <revision>
      <id>60410</id>
      <parentid>59456</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:46:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17298" sha1="q9wyu5zj2g3jpiy0ozy3lq94p0l0mnz" xml:space="preserve">{{Infobox religion
| name = ဘာသာဟိန္ဒူ
| native_name = सनातन धर्म (သနာတန ဓရ်)
| image = [[File:Aum Om red.svg|150px|သင်္ကေတ အုမ်]]
| caption = သင်္ကေတ &quot;အုမ်&quot; (Om) မဒှ် သင်္ကေတ အဓိက ပ္ဍဲဘာသာဟိန္ဒူ
| founder = ဟွံမဲ ပူဂိုလ်မွဲ (ပံင်ကောံ တမ်မူလ နာနာ)
| origin = တမ်မူလ နူ ရးအိန္ဒိယ တြေံ (ၜိုတ် ၂၃၀၀-၁၅၀၀ ဘဳသဳ)
| members = ၜိုတ် ၁.၂ ဗဳလဳယာန် (၁၅% ဇၟာပ်မၞိဟ်ဂၠးကဝ်)
| deity = ဗြဟ္မန် (Brahman), ဗြဟ္မာ, ဗိသၞု, သဳဝ, ဒေဝဳ ကေုာံ ဒေဝတဴနာနာ
| scriptures = [[ပြကိုဟ်ဗေဒ]] (Vedas), ဥပနိသဒ (Upanishads), [[ဘဂဝဒ်ဂဳတာ]] (Bhagavad Gita), ရာမယဏ, မဟာဘာရတ
| subdivisions = ဝေဿဏဝ, သဳဝ, သက္ကတ, သၟာရတ
}}

'''ဘာသာဟိန္ဒူ''' ({{lang-en|Hinduism}}) ဝွံ ဒှ်ဘာသာ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်လၟေင်ဓရ် မဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ပိ ပ္ဍဲဂၠးကဝ်တုဲ၊ မၞိဟ်မလျိုင်ပတှ်ေ နွံၜိုတ် ၁.၂ ဗဳလဳယာန် ရ။ ဘာသာဝွံ ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင် [[အိန္ဒိယ]] တုဲ ဂကူဟိန္ဒူတအ် ကော်စ ဘာသာဇကု &quot;သနာတန ဓရ်&quot; (Sanatana Dharma) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဓရ် မဟွံမဲကဵု လအိတ် ကေုာံ လစွံမတွဵု&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;flood&quot;&gt;{{cite book |last=Flood |first=Gavin D. |title=An Introduction to Hinduism |url=https://archive.org/details/introductiontohi0000floo_n5j0 |year=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521438780 |page=[https://archive.org/details/introductiontohi0000floo_n5j0/page/n329 6]}}&lt;/ref&gt; ဘာသာဟိန္ဒူဝွံ ဟွံမဲကဵု ပူဂိုလ်မခၞံဗဒှ် (Founder) အတိုင်မွဲဓဝ်တုဲ ဒှ်အရာမပံင်ကောံ ယေန်သၞာင်၊ လညာတ်ဒဿန၊ ကေုာံ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ဂကူနာနာ ပ္ဍဲဒေသအိန္ဒိယ တြေံရ။ 

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ နိရုတ္တိ ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဟိန္ဒူ&quot; (Hindu) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ်ပါသဳတြေံ &quot;ဟိန္ဒု&quot; (Hindu) မကော်စ ၜဳသိန္ဓု (Indus River) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်တမၠာတေအ်မ္ဂး မၞိဟ်မပဒတဴ ပ္ဍဲလပါ်ဗမံက် ၜဳသိန္ဓု ဂှ် ဂကူပါသဳတအ် ကော်စ ဂကူဟိန္ဒူ တုဲ လက္ကရဴဏအ် ယၟုဏအ် ဒှ်အာ ယၟု ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ရ။ ၜိုန်ရ မၞိဟ်မ္ၚးတအ် ကော်စ ဘာသာဟိန္ဒူကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲလိက်ပတ်တြေံမ္ဂး ကော်စ &quot;သနာတန ဓရ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဝေဒိက ဓရ်&quot; (Vaidika Dharma) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒ္ဂေတ်ဓရ် မကၠုင်နူ ပြကိုဟ်ဗေဒ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
ဘာသာဟိန္ဒူဝွံ ဂွံစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဘာသာတြေံအိုတ် မဂျိုင်တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်လၟုဟ်ရ။ ဝင်ဘာသာဏအ်ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု ခေတ်အဓိက နာနာ-
* '''ခေတ် ၜဳသိန္ဓု (Indus Valley Civilization):''' (ၜိုတ် ၃၃၀၀–၁၃၀၀ ဘဳသဳ) ဒှ်ခေတ်မရှ်ေသှ်ေ သဘာဝ၊ ကျာ်မိ ကေုာံ ရုပ်သိဝ မတွံစ (Proto-Shiva)။
* '''ခေတ် ဗေဒ (Vedic Period):''' (၁၅၀၀–၅၀၀ ဘဳသဳ) ခေတ် အာရဳယာန် (Aryans) တအ် လုပ်ကၠုင်တုဲ ခၞံဗဒှ် ပြကိုဟ်ဗေဒ (Vedas)၊ ရှ်ေသှ်ေ ဒေဝတဴ ပယျာံ မပ္တံကဵု အဂ္ဂိ (ပၟတ်)၊ ဣန္ဒ (အိန်) တအ်ရ။
* '''ခေတ် ပံင်ကောံ (Hindu Synthesis):''' (၅၀၀ ဘဳသဳ – ၃၀၀ အေဒဳ) လညာတ် ဗေဒ တြေံ ကေုာံ လညာတ်ဒေသတအ် ပံင်ကောံတုဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင် လညာတ် ဗြဟ္မာ၊ ဗိသၞု၊ သဳဝ ကေုာံ လိက်ရာမယဏ၊ မဟာဘာရတ တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;michaels&quot;&gt;{{cite book |last=Michaels |first=Axel |title=Hinduism: Past and Present |url=https://archive.org/details/hinduismpastpres0000mich |year=2004 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691089539 |page=[https://archive.org/details/hinduismpastpres0000mich/page/38 38]}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လညာတ် ကေုာံ ဓမ္မ (Beliefs and Dharma) ==
ဘာသာဟိန္ဒူဝွံ ဟွံမဲကဵု ဒ္ဂေတ်မသ္ဒးပတှ်ေ (Dogma) ထတ်တ်ကြံင်င်မွဲရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် လညာတ်အဓိက မတုပ်သၟဟ်ဒၟံင်တအ်ဂှ်-
* '''ဓရ် (Dharma):''' ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေင်၊ တာလျိုင်၊ ကေုာံ သၞောတ်သဘာဝ မသ္ဒးဒ္ဂေတ်ဗက်။
* '''ကံ (Karma):''' သၞောတ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု။ ကမၠောန်ခိုဟ် ကလိဂွံဖဵုခိုဟ်၊ ကမၠောန်ပရေအ် ကလိဂွံဖဵုပရေအ် ပ္ဍဲဘဝဏအ် ကေုာံ ဘဝဂတ။
* '''သံသာ (Samsara):''' လၟေင်ဘဝ မဒးကတဵု၊ ဒးဂျိုင်၊ ဒးချိုတ် ကေုာံ ဒးကလေင်ကတဵုတၟိ။
* '''မောက္ခ (Moksha):''' ပရေင်တိတ်ဗၠး နူကဵု သံသာ (သၞောတ်ကတဵု/ချိုတ်)၊ မဒှ် တင်ရန်တၟအ် အထောတ်အထင် ပ္ဍဲဘာသာဟိန္ဒူ။&lt;ref name=&quot;brodd&quot;&gt;{{cite book |last=Brodd |first=Jeffrey |title=World Religions |url=https://archive.org/details/worldreligionsvo00unse |year=2003 |publisher=Saint Mary's Press |isbn=978-0-88489-725-5 |page=[https://archive.org/details/worldreligionsvo00unse/page/45 45]}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ကျာ် ကေုာံ ဒေဝတဴဂမၠိုင် ==
ဟိန္ဒူတအ် ပတှ်ေကေတ် &quot;ဗြဟ္မန်&quot; (Brahman) မဒှ်အစောံသတ္တိ နာမ် မွဲဓဝ် မၞုံပြးဇးဒၟံင် အလုံစက္ကဝါရ။ နူကဵု ဗြဟ္မန်ဂှ် ပါ်တိတ် ဒေဝတဴ နာနာသာ်တုဲ၊ ဒေဝတဴ အဓိက ပိဇကု (Trimurti) ဂှ်-
# '''ဗြဟ္မာ (Brahma):''' ညးမခၞံဗဒှ် စက္ကဝါ ကေုာံ သတ္တဝါ။
# '''ဗိသၞု ဟွံသေင်မ္ဂး နာရာယဏ် (Vishnu):''' ညးမမင်မဲ ကေုာံ မဆက်ထိင်လဝ် လၟေင်စက္ကဝါ။
# '''သဳဝ ဟွံသေင်မ္ဂး ဣသဳဝရ (Shiva):''' ညးမပလီုပလာ် သွက်ဂွံ ကလေင်ခၞံဗဒှ်တၟိ။
ပါဲနူဏအ် သီုရှ်ေသှ်ေ ဒေဝတဴဗြဴ (Devi/Shakti) မပ္တံကဵု ဥမာဒေဝဳ၊ လက္ချမဳ (ပိုန်ဒြပ်)၊ ကေုာံ သရဿဝတဳ (ပညာ) တအ်ကီုရ။

== ၅။ ပြကိုဟ် ကေုာံ လိက်ပတ် (Scriptures) ==
လိက်ပတ် ဟိန္ဒူတအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ၜါကဏ္ဍ အဓိက-
* '''သြုတိ (Shruti) &quot;အရာမမိင်လဝ်&quot;:''' မဒှ်လိက်ပတ် တမ်မူလ မဟွံမဲကဵု ညးမခၞံ၊ မပ္တံကဵု ပြကိုဟ်ဗေဒ ၄ သာ် (ရိဂ်၊ ယာဇုရ်၊ သာမ၊ အထရဝ) ကေုာံ ဥပနိသဒ (Upanishads) မဒှ် လိက်ဒဿန။
* '''သၟတိ (Smriti) &quot;အရာမစၟတ်သမ္တီလဝ်&quot;:''' မဒှ်လိက်ဝင် ကေုာံ လိက်ဇာတ် မပ္တံကဵု [[ရာမယဏ]] (Ramayana)၊ [[မဟာဘာရတ]] (Mahabharata)၊ ကေုာံ ဓမ္မသတ္တပုရာဏ (Puranas) ရ။ ပ္ဍဲကဵု မဟာဘာရတ ဂှ် ပါလုပ်ဒၟံင် [[ဘဂဝဒ်ဂဳတာ]] (Bhagavad Gita) မဒှ်လိက် မကဵုသတိ ပရူတာလျိုင် ကေုာံ ဓရ်ရ။

== ၆။ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ (Practices) ==
ဟိန္ဒူတအ် နွံကဵု ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ နာနာသာ်-
* '''ပူဇဴ (Puja):''' ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ဒေဝတဴ နကဵု ပ္ကဴ၊ ပၞာင်၊ ကေုာံ စၞအာဟာရ ပ္ဍဲသ္ၚိ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲဘာကျာ်ဟိန္ဒူ (Mandir)။
* '''ယောဂ (Yoga) ကေုာံ ဘာဝနာ (Dhyana):''' ပရေင်လ္ၚတ် စိုတ် ကေုာံ ကာယ ညံင်ဂွံ ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ကလိဂွံ မောက္ခ။
* '''သင်္သကာရ (Sanskara):''' အခိုက်ကၞာ လၟေင်ဘဝ မပ္တံကဵု သ္ပယၟု၊ ကုတ်သော်၊ စှ်ေဒၞာဲ ကေုာံ စံင်ဇွ။

== ၇။ သဘင် ကေုာံ တ္ၚဲတၟေင် (Festivals) ==
သဘင် ဟိန္ဒူ တအ်ဂှ် ပစၟတ်သမ္တီ ကု ပရေင်အံင်ဇၞး ဒ္ဂေတ်ခိုဟ် လတူ ဒ္ဂေတ်ပရေအ် ကေုာံ ရာသဳဥတုရ။
* '''[[ဒဳဝါလဳ]] (Diwali):''' သဘင်ပၞာင်သ္ဍဴ၊ သဘင်မဇၞော်အိုတ် မပူဇဴ လက္ချမဳ ကေုာံ တ္ၚဲသၟိင်ရာမ ကလေင်စဴဍုင်။
* '''[[ဟိုလဳ]] (Holi):''' သဘင်ဍာ်အရံင် မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲအခိင် ကညင်စိုပ်။
* '''နဝရာတြဳ (Navaratri):''' သဘင် (၉) ဗတံ မပူဇဴ ဒေဝတဴဗြဴ ဒူရ်ဂါ (Durga)။

== ၈။ ဂကောံဂိုဏ်ဂမၠိုင် (Denominations) ==
ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် ပါ်လဝ် ဂိုဏ်အဓိက (၄) သာ်-
# '''ဝေဿဏဝ (Vaishnavism):''' မလျိုင်ပတှ်ေ သၟိင်ဗိသၞု နဒဒှ် ကျာ်ဇၞော်အိုတ်။
# '''သဳဝ (Shaivism):''' မလျိုင်ပတှ်ေ သၟိင်သဳဝ နဒဒှ် ကျာ်ဇၞော်အိုတ်။
# '''သက္ကတ (Shaktism):''' မလျိုင်ပတှ်ေ ဒေဝတဴဗြဴ (ဒေဝဳ/သတ္တိ) နဒဒှ် အစောံသတ္တိ အထောတ်အထင်။
# '''သၟာရတ (Smartism):''' မရှ်ေသှ်ေ ဒေဝတဴ မသုန်ဇကု (ဗိသၞု၊ သဳဝ၊ ဒေဝဳ၊ ဂနေရှ၊ သုရိယ) ဇၟာပ်ဇၟာပ်ဇကု တုပ်သၟဟ်။&lt;ref name=&quot;jones&quot;&gt;{{cite book |last=Jones |first=Constance |author2=Ryan, James D. |title=Encyclopedia of Hinduism |url=https://archive.org/details/encyclopediaofhi0000jone |year=2006 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0816075645 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofhi0000jone/page/474 474]}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ သၞောတ်ဇာတ် (Caste System) ==
ပ္ဍဲယေန်သၞာင်ဟိန္ဒူတြေံမ္ဂး ပရေင်မၞိဟ်ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု &quot;ဝရ်ဏ&quot; (Varna) ဇာတ်ပန်သာ်-
# '''ဗဗၞး (Brahmin):''' ဂကောံအစာ၊ ခမဳ ကေုာံ တၠပညာ။
# '''ခတ္တိယ (Kshatriya):''' ဂကောံသၟိင်တၠ ကေုာံ သရာဲပၞာန်။
# '''ဝေဿ (Vaishya):''' ဂကောံသၟာဗၞိက် ကေုာံ သၟာတဵုလွဳ။
# '''သုဒ္ဒ (Shudra):''' ဂကောံသၟာကမၠောန် ကေုာံ ညးမကၠောန်ကမၠောန်သၟဝ်။
လၟုဟ်မ္ဂး သၞောတ်ဇာတ်ဏအ် ၜိုန်ရ ဒးဒုင်ပါ်ပဲါ ကေုာံ ကတဵုဒှ် ပြသၞာကီုလေဝ်၊ အလဵုအသဳအိန္ဒိယတအ် ပတိတ်လဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ ညံင်ဟွံဂွံ ရုဲစှ်ပါ်ခြာ ဇာတ်တအ်ရ။

== ၁၀။ ပ္ဍဲဂၠးကဝ်လၟုဟ် ကေုာံ ဒေသရးမည ==
ဘာသာဟိန္ဒူဝွံ ဒှ်ဘာသာ အဓိက ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင် အိန္ဒိယ၊ နဳပေါဝ်၊ ကေုာံ မောရဳယှာသ် (Mauritius) ရ။ ပါဲနူဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာလဳ (အေန်ဒဝ်နဳယှာ)၊ မလေယှာ၊ အမေရိကာန် ကေုာံ ယူကေ တအ်လေဝ် ဂကူဟိန္ဒူ နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ。 ပ္ဍဲခေတ်တမၠာတေအ် ယေန်သၞာင်ဟိန္ဒူဝွံ စိုပ်ကၠုင်လဝ် ရးအာရှအဂၞဲ မပ္တံကဵု ဍုင်သုဝဏ္ဏဘုံ (မန်)၊ သေံ၊ ကေုာံ ခမေန် တုဲ စဵုကဵုလၟုဟ် အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ယၟုမန် ဗွဲမဂၠိုင် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဘာသာဟိန္ဒူ ကေုာံ လိက်သက္ကတ/ပါဠိ ရ (ဥပမာ - အိန်၊ ဗြဟ္မာ၊ ဒေဝတဴ)။

== ၁၁။ သ္ၚိအင် ဗီုရုပ် ကေုာံ လိက်နိဿဲ ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;ဗီုရုပ် မဆေင်ကဵု ဘာသာဟိန္ဒူ&quot;&gt;
File:Brahma, Vishnu and Shiva.jpg|ကျာ်အဓိက ပိဇကု (ဗြဟ္မာ, ဗိသၞု, သဳဝ)
File:Vedas_manuscript.jpg|ပြကိုဟ်ဗေဒ (Vedas)
File:Hindu marriage ceremony.jpg|ပရေင်မင်္ဂလာသၞက်ကရောဲ အခိုက်ဟိန္ဒူ
File:Bali Hindu Temple.jpg|ဘာကျာ်ဟိန္ဒူ ပ္ဍဲ တကအ်ဘာလဳ၊ အေန်ဒဝ်နဳယှာ
&lt;/gallery&gt;

=== လိက်နိဿဲဂမၠိုင် ===
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ် (See also) ==
* [[ဒဳဝါလဳ]]
* [[ပြကိုဟ်ဗေဒ]]
* [[အိန္ဒိယ]]
* [[:Category:ဘာသာဟိန္ဒူ]]

{| class=&quot;navbox&quot; style=&quot;border: 1px solid #ccc; width: 100%; text-align: center; margin-top: 15px;&quot;
|-
| style=&quot;background-color: #ffdead; font-weight: bold; padding: 5px;&quot; | တင်ဂၞင်အဓိက ပ္ဍဲဘာသာဟိန္ဒူ (Hinduism Topics)
|-
| style=&quot;padding: 10px;&quot; | '''ဒေဝတဴ:''' [[ဗြဟ္မာ]] • [[ဗိသၞု]] • [[သဳဝ]] • [[ဒေဝဳ]] • [[ဂနေရှ]] &lt;br&gt; '''ပြကိုဟ်:''' [[ဗေဒ]] • [[ဥပနိသဒ]] • [[ဘဂဝဒ်ဂဳတာ]] • [[ရာမယဏ]] • [[မဟာဘာရတ]] &lt;br&gt; '''လညာတ်:''' [[ဓရ်]] • [[ကံ]] • [[သံသာ]] • [[မောက္ခ]] • [[ယောဂ]]
|}

{{DEFAULTSORT:ဘာသာဟိန္ဒူ}}
[[Category:ဘာသာဟိန္ဒူ]]
[[Category:ဘာသာရှ်ေသှ်ေ]]
[[Category:ယေန်သၞာင်အိန္ဒိယ]]
[[Category:ဒဿန]]</text>
      <sha1>q9wyu5zj2g3jpiy0ozy3lq94p0l0mnz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကွတ်စက် ဓာတု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12986</id>
    <revision>
      <id>60344</id>
      <parentid>59487</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:57:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19001" sha1="rpfvhdk0hc1n5ljd3ama8112gxiuexc" xml:space="preserve">{{Infobox engineering field
| name = ကွတ်စက် ဓာတု
| native_name = Chemical engineering
| image = [[File:Oil Refinery in Evening.jpg|300px|ရုင်စက် ပတိတ်ကၠေင် ဓာတု]]
| caption = ရုင်စက်ပတိတ်ကၠေင် မဒှ်ဒတန်အဓိက သွက် ကွတ်စက် ဓာတု
| origin = [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] ကေုာံ [[ယူကေ]]
| founder = [[ဂျောတ် အဳ ဒေဝေတ်]] (George E. Davis)
| branches = [[ဓာတုဗေဒ]], [[ရူပဗေဒ]], [[ဇဳဝဗေဒ]], [[သင်္ချာ]]
| applications = ပရေင်ပတိတ် ကပေါတ်စက်, ပရေင်ဂဥုဲ, ဒြဟတ်စာ်, စၞအာဟာရ, သဘာဝပွဳပွူ
| related = [[ကွတ်စက် စက်ယန္တရာ]], [[ကွတ်စက် လျးလလဳ]], [[ကွတ်စက် သဘာဝ]]
}}

'''ကွတ်စက် ဓာတု''' ({{lang-en|Chemical engineering}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍကွတ်စက် (Engineering) မွဲ မသုင်စောဲ သဘဴဓရ် [[ဓာတုဗေဒ]] (Chemistry)၊ [[ရူပဗေဒ]] (Physics)၊ [[သင်္ချာ]] (Mathematics)၊ ကေုာံ [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) သွက်ဂွံ လဟဵုပလေဝ်၊ ပြံင်လှာဲ၊ သုင်စောဲ ကေုာံ ပတိတ် ကပေါတ်တမ် (raw materials) ညံင်ဂွံဒှ် ကပေါတ် မသုင်စောဲဂွံ (useful products) ပ္ဍဲကဆံင် ရုင်စက်ဇၞော်တအ် ရ။ ညးတၠပညာ ကွတ်စက်ဓာတု (Chemical engineers) တအ်ဂှ် လ္ၚတ်ကောပ်ကာဲ လၟေင်ကမၠောန် ပ္ဍဲရုင်စက် (plant design)၊ ပရေင်အံင်ဇၞး မဆေင်ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ ဘေးအန္တရာယ် ဓာတုနာနာသာ် ရ။&lt;ref name=&quot;Perry&quot;&gt;{{cite book |last=Perry |first=Robert H. |title=Perry's Chemical Engineers' Handbook |year=2007 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-0071422949 |edition=8th}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
ကွတ်စက် ဓာတု ဂှ် ဒှ်တိုင်ခဳ အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကပေါတ်မသုင်စောဲ ဇၟာပ်တ္ၚဲ မပ္တံကဵု ပလသတေတ် (plastics)၊ ဂဥုဲ (pharmaceuticals)၊ ကၠေင်စက် (petrochemicals)၊ ဓါတ်မ मल (fertilizers) ကေုာံ ဍာ်မသ္အးဇ္ၚးရ။ ကွတ်စက်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ ပရေင်စမ်ၜတ် ပ္ဍဲခန်လ္ၚတ်ဓာတု (laboratory) မွဲသၟး၊ မဒှ်အရာ မဇၞော်မောဝ်ပတိုန် နူကဆံင်ဍောတ်တ် စဵုကဵုစိုပ် ကဆံင်ပတိတ် ကပေါတ် နကဵု တန် (tons) မဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီ ပ္ဍဲရုင်စက်ဇၞော်တအ် ရ။ ညးမကၠောန် ကမၠောန်ဏအ် ဒးစကာ လညာတ်သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်စက်ယန္တရာ ညံင်ကပေါတ်တအ် ဂွံတိတ်ကၠုင် နကဵု င္ၚုဟ်မး သက်သာ ကေုာံ ဂီုကၠီုရ။

== ၂။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ကွတ်စက် ဓာတု&quot; ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲအခိင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်စက် (Industrial Revolution) ပ္ဍဲကၞောတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံရ။ 
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၇ ဂှ် တၠပညာ အင်္ဂလန် မၞုံယၟု [[ဂျောတ် အဳ ဒေဝေတ်]] (George E. Davis) စသုင်စောဲလဝ် ဝေါဟာရ &quot;Chemical Engineering&quot; ပ္ဍဲလိက်လ္ၚတ်ညး မကဵုလဝ် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် မန်ချက်သတာ (University of Manchester) ရ။&lt;ref name=&quot;Davis&quot;&gt;{{cite book |last=Davis |first=George E. |title=A Handbook of Chemical Engineering |year=1904 |publisher=Davis Bros |volume=1 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt; 
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၈ ဂှ် တက္ကသိုလ် MIT (Massachusetts Institute of Technology) ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် စပံက်လဝ် တန်ဗတောန် ကွတ်စက်ဓာတု ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ကွတ်စက်ဏအ် အဓိက သုင်စောဲ ပ္ဍဲပရေင်ပတိတ် ဓါတ်အေတ်သေတ် (Sulfuric acid) ကေုာံ ကၠေင်စက်တအ်ရ။

== ၃။ သဘဴဓရ် သဇိုင်ဂမၠိုင် (Fundamental Principles) ==
ကွတ်စက် ဓာတု ဒုင်သဇိုင် ကုသဘဴဓရ် အဓိက ပန်သာ်ရ-
# '''သဇိုင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြပ် (Mass Transfer):''' လ္ၚတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကပေါတ် နူမွဲဒၞာဲ သီုကဵု ဓါတ်မပြံင်လှာဲအာ (ဥပမာ - ပရေင်ဖျာ်ဍာ် distillation)။
# '''သဇိုင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂမ္တဴ (Heat Transfer):''' လ္ၚတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ အကြာ ကပေါတ်ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲစက်နာနာ (ဥပမာ - စက်ပတိတ်ဂမ္တဴ heat exchangers)။
# '''သဇိုင် ပရေင်ချဳဒရာင် ဍာ်/ကျာ (Fluid Dynamics):''' လ္ၚတ် ပရေင်ဇွောဝ်ဍာ်၊ ကျာ ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ်အရည် ပ္ဍဲပလိုင်ပသဲ ကေုာံ စက်ပၟတ်။
# '''ဒြဟတ်ဂမ္တဴဗေဒ (Thermodynamics):''' လ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဒြဟတ် (energy) ကေုာံ ကမၠောန် (work) ပ္ဍဲအခိင် ဓာတုမကတဵုဒှ်။&lt;ref name=&quot;Smith&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=J. M. |author2=Van Ness, H. C. |title=Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics |url=https://archive.org/details/introductiontoch0008smit |year=2018 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-1259696527 |edition=8th}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 100%; text-align: center;&quot;
|+ '''တိုင်ခဳအဓိက ပ္ဍဲ ကွတ်စက် ဓာတု (Unit Operations &amp; Unit Processes)'''
|-
! ကဏ္ဍ !! ဥပမာ လၟေင်ကမၠောန် !! ဗီုသုင်စောဲ ပ္ဍဲရုင်စက်
|-
| '''Unit Operations''' (ပရေင်ချဳဒရာင် ရူပ)
| ပရေင်ဖျာ်ဍာ် (Distillation), ပရေင်ဇတ် (Drying), ပရေင်စရိုဟ် (Filtration)
| ပတိတ်ကၠေင်အဳသေန်၊ ပတိတ် ၜဵု ကေုာံ သဂြာ
|-
| '''Unit Processes''' (ပရေင်ချဳဒရာင် ဓာတု)
| အံက်သဳဒေယှေန် (Oxidation), ဟုဲနှဴ (Hydrogenation), ပရေင်ကၠောန်ဖအိုတ် (Polymerization)
| ပတိတ် ပလသတေတ်၊ ပတိတ် ဂဥုဲနာနာ ကေုာံ ဓါတ်မြမောဝ်
|}

== ၄။ ပရေင်ကမၠောန် ဓာတု (Chemical Processes) ==
ပရေင်ကမၠောန် ဓာတု ဂှ် ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် မပြံင်လှာဲ ကပေါတ်တမ် ညံင်ဂွံဒှ် ကပေါတ်တၟိ မၞုံကဵု င္ၚုဟ်မးရ။ ပ္ဍဲလၟေင်ဏအ် ညးတၠပညာတအ် သုင်စောဲ ရီအေက်တာ (Chemical Reactors) နာနာသာ်ရ။ ဥပမာ - ရီအေက်တာ မစုတ်ကပေါတ် မွဲအလန်တုဲ ပတိတ် (Batch reactors) ကေုာံ ရီအေက်တာ မကၠောန်ဒၟံင် ဟွံပိုတ်သကုတ် (Continuous reactors) တအ်ရ။ ပ္ဍဲအရာဏအ် လ္ၚတ်စွံသတိ လတူ အခိင်၊ ဂမ္တဴ၊ ကေုာံ ဓါတ်မြဟ် (Catalysts) ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ ကပေါတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင်အိုတ် ကေုာံ ယအ်အိုတ် ရ။

== ၅။ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Research and Development) ==
ပရေင်သုတေသန ပ္ဍဲကွတ်စက် ဓာတု ဂှ် ကိစ္စဇၞော်ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဂၠာဲနဲကဲတၟိတၟိ ညံင်ဂွံဖအောန်ဖျေံ ပရေင်စကာ ဒြဟတ် (energy efficiency) ကေုာံ ညံင်ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ကျာကၠိခတိုက် ရ။ တၠပညာတအ် လ္ၚတ်ဒၟံင် ပရေင်စကာ [[နာနဝ်တက္ကနဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Nanotechnology)၊ ပရေင်စကာ ဇဳဝဓာတု (Biochemical engineering) ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ဓာတု သ္အးဇ္ၚး (Green Chemistry) သွက်အနာဂတ် ရ။

== ၆။ ကဏ္ဍ မသုင်စောဲဂမၠိုင် (Applications) ==
ကွတ်စက် ဓာတု ဝွံ လုပ်စိုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဏ္ဍ မဂၠိုင်ကဵုသာ် ပ္ဍဲဘဝလၟေင်တ္ၚဲ-
* '''ကဏ္ဍ ကၠေင် ကေုာံ ဒြဟတ် (Petrochemicals and Energy):''' ရုင်စက် မဖျာ်ကၠေင်ဒဳဇြေဝ် (Diesel)၊ ဓါတ်ဗၠေတ် ကေုာံ ကၠေင်ဍာ် တအ် သီုဖအိုတ် ဒုင်သဇိုင် ကုကွတ်စက် ဓာတု ရ။
* '''ကဏ္ဍ ဂဥုဲ (Pharmaceuticals):''' ပရေင်ပတိတ် ဂဥုဲနာနာ၊ ဗက်သေန် (Vaccines) ကေုာံ ဓါတ်ဂဥုဲ မဆေင်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲရုင်စက်ဇၞော်တအ် ရ။
* '''ကဏ္ဍ စၞအာဟာရ (Food and Beverage):''' ပရေင်မင်မဲ စၞအာဟာရ ညံင်ဂွံတန်လအ်၊ ပတိတ် ဍာ်တှ်၊ ဍာ်ယာမ ကေုာံ စၞစ မသ္အးဇ္ၚး။
* '''ကဏ္ဍ ပလသတေတ် ကေုာံ ကပေါတ် (Plastics and Polymers):''' ပရေင်ပတိတ် ကပေါတ် မစကာ ပ္ဍဲသ္ၚိဌာန် စဵုကဵု စိုပ် ကပေါတ် သြိုင်ခၞံ က္ၜင်ကျာ ရ။&lt;ref name=&quot;Coulson&quot;&gt;{{cite book |last=Coulson |first=J. M. |author2=Richardson, J. F. |title=Chemical Engineering Design |year=2005 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665384 |volume=6 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု (Safety and Hazard Management) ==
ပ္ဍဲရုင်စက် ဓာတု မ္ဂး အန္တရာယ် မပ္တံကဵု ပၟတ်တူ၊ ခတိုက် ကေုာံ ဓါတ်ဂျိ တိတ်ပြးတအ် ကတဵုဒှ်မာန်လောဲသွာရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတၠပညာတအ် ဒးကောပ်ကာဲ ပရေင်ဂီုကၠီု (Process Safety Management - PSM) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ဒးစကာ ကိရိယာ စဵုဒၞာပၟတ်၊ စက်ပတိတ်ကျာပရေအ်၊ ကေုာံ နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အန္တရာယ် (HAZOP - Hazard and Operability Study) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လမျီု ကောန်ကမၠောန် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ ရ။

== ၈။ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝပွဳပွူ (Environmental Protection) ==
ကွတ်စက် ဓာတု ခေတ်တၟိဝွံ အဓိက စွံအာရီု လတူ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝပွဳပွူ (Environmental Engineering) ရ။ ပရေင်ပသ္အး ဍာ်ကမၠိ (Wastewater treatment)၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ကျာကၠိခတိုက် (Air pollution control) ကေုာံ ပရေင်ဖအောန်ဖျေံ ဓါတ်ကာဗောန် (Carbon capture) တအ်ဂှ် ဒှ်တာလျိုင် အဓိက သွက် တၠပညာ ကွတ်စက် ဓာတု တအ်ရ။

== ၉။ ပညာ ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Education and Career) ==
သွက်ဂွံ ဒှ် တၠပညာ ကွတ်စက် ဓာတု မွဲဂှ် သ္ဒးတိုန် ဘာတက္ကသိုလ် မဆေင်ကဵု Chemical Engineering ဗွဲအောန်အိုတ် (၄) သၞာံ သွက်တဆိပ်ကြာ B.E. ဟွံသေင်မ္ဂး B.Sc (Eng) ရ။ ဘာသာမဒးလ္ၚတ်တအ်ဂှ် ပါလုပ် သင်္ချာ (Calculus, Differential Equations)၊ ရူပဗေဒ၊ သြဂေန်နေတ် ဓာတုဗေဒ (Organic Chemistry) ကေုာံ ဘာသာမဆေင်ကဵု ဒြဟတ်ဂမ္တဴ ရ။ ပ္ဍဲကမၠောန်မ္ဂး လုပ်ကၠောန်ဂွံ ပ္ဍဲရုင်စက်ကၠေင်၊ ရုင်စက်ဂဥုဲ၊ ရုင်စက်စၞစ ကေုာံ ရုင်စက် သၟာသုတေသန အလဵုအသဳ ကေုာံ ပုဂ္ဂလိက တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

== ၁၀။ နဲကဲပညာ ခေတ်တၟိဂမၠိုင် (Modern Technologies &amp; Future Trends) ==
ပ္ဍဲခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံဏအ်မ္ဂး ကွတ်စက် ဓာတု ဝွံ ပံင်ကောံ ကု [[ဉာဏ်ပညာ ပ္တုပ် (AI)]] ကေုာံ Machine Learning တုဲ ကောပ်ကာဲ ရုင်စက်ဂမၠိုင် နကဵု သၞောတ် အောတဝ် (Automation) ရ။ ပါဲနူဂှ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဇဳဝကွတ်စက် (Biotechnology) မပ္တံကဵု ပရေင်ပတိတ် ဇဳဝကၠေင် (Biofuels) ကေုာံ ကပေါတ်ပလသတေတ် မအိုတ်အာမာန် (Biodegradable plastics) တအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် ပ္ဍဲအနာဂတ် ဏအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Fogler&quot;&gt;{{cite book |last=Fogler |first=H. Scott |title=Elements of Chemical Reaction Engineering |url=https://archive.org/details/elementsofchemic0000fogl |year=2016 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0133887518 |edition=5th}}&lt;/ref&gt;

== ၁၁။ သံခိပ် ကေုာံ လိက်နိဿဲ (Summary and References) ==
သရုပ်တုဲဟီုမ္ဂး ကွတ်စက် ဓာတု ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဓာတုဗေဒ ကေုာံ စက်ယန္တရာ တုဲ၊ ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ မၞိဟ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။ နကဵု လညာတ်တၠပညာတအ်မ္ဂး လၟေင်ကမၠောန် ဓာတု မသ္အးဇ္ၚး (Green processing) ဂှ် သွက်ဂွံ ဆက်ဇၞော်မောဝ်အာ ပ္ဍဲအနာဂတ် မဒှ်ရ။

=== လိက်နိဿဲဂမၠိုင် (References) ===
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ် (See also) ==
* [[ဓာတုဗေဒ]]
* [[ရူပဗေဒ]]
* [[ကွတ်စက်]]
* [[:Category:ကွတ်စက် ဓာတု]]

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;ဗီုရုပ် မဆေင်ကဵု ကွတ်စက် ဓာတု&quot;&gt;
File:Distillation column.jpg|ပလိုင်ဖျာ်ဍာ် (Distillation column) ပ္ဍဲရုင်စက်
File:Chemical reactor.jpg|ရီအေက်တာ ဓာတု (Chemical Reactor)
File:Heat exchanger.jpg|စက်ပတိတ်ဂမ္တဴ (Heat Exchanger)
File:Piping at chemical plant.jpg|သၞောတ်ပလိုင်ပသဲ ပ္ဍဲရုင်စက်
&lt;/gallery&gt;

{{Navbox
| name = ကွတ်စက်ဂမၠိုင်
| title = ကဏ္ဍ [[ကွတ်စက်]] ဂမၠိုင် (Engineering Fields)
| state = autocollapse
| listclass = hlist
| group1 = ကွတ်စက် အဓိက
| list1 = 
* [[ကွတ်စက် သြိုင်ခၞံ]] (Civil)
* [[ကွတ်စက် စက်ယန္တရာ]] (Mechanical)
* [[ကွတ်စက် လျးလလဳ]] (Electrical)
* [[ကွတ်စက် ဓာတု]] (Chemical)
| group2 = ကွတ်စက် တၞဟ်ဟ်
| list2 =
* [[ကွတ်စက် ကောန်ပျူတာ]] (Computer)
* [[ကွတ်စက် ဇဳဝဗေဒ]] (Biomedical)
* [[ကွတ်စက် က္ၜင်ကျာ]] (Aerospace)
* [[ကွတ်စက် သဘာဝပွဳပွူ]] (Environmental)
}}

{{DEFAULTSORT:ကွတ်စက် ဓာတု}}
[[Category:ကွတ်စက်]]
[[Category:ဓာတုဗေဒ]]
[[Category:ကွတ်စက် ဓာတု]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:နဲကဲပညာ]]</text>
      <sha1>rpfvhdk0hc1n5ljd3ama8112gxiuexc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကွတ်စက် လျးလလဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12988</id>
    <revision>
      <id>60403</id>
      <parentid>59489</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:42:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15380" sha1="iyxh6dxwz9tw78gibdrl4ifcnns809r" xml:space="preserve">{{Infobox discipline
| name = ကွတ်စက် လျးလလဳ
| native_name = Electrical Engineering
| image = File:Electricity grid simple- North America.svg
| image_size = 250px
| caption = ဗီုပြင် သၞောတ်ဒြဟတ်လလဳ (Power Grid) မပလံင်ဗစိုပ် လျးလလဳ ကုဍုင်ကွာန်
| fields = ဒြဟတ်လလဳ, အဳလက်ထရဝ်နစ်, သၞောတ်ထိင်ဒဝ်, ပရေင်ဆက်စၠောအ်, တွိုန်ကွတ်ကောန်ပျူတာ
| origins = ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ (19th century)
| notable_people = [[သောမာတ် အေဒီဆန်]] (Thomas Edison), [[နဳကိုလာ တေဿလာ]] (Nikola Tesla), [[အာလေဿန်ဒရဝ် ဗဝ်တာ]] (Alessandro Volta), [[မိုက်ကယ် ဖာရာဒေ]] (Michael Faraday)
| related_disciplines = [[ကွတ်စက် ဇာတ်]] (Mechanical Engineering), [[ကွတ်စက် အဳလက်ထရဝ်နစ်]] (Electronics Engineering)
}}

'''ကွတ်စက် လျးလလဳ''' ({{lang-en|Electrical Engineering}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍကွတ်စက် (Engineering) အဓိကမွဲ မလ္ၚတ်ပရော ပရေင်ကမၠောန် လျးလလဳ (Electricity)၊ အဳလက်ထရဝ်နစ် (Electronics) ကေုာံ ဓါတ်သံလိုက် (Electromagnetism) တအ်တုဲ မသုင်စောဲ စက်ယန္တရာ ကေုာံ ကိရိယာဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ပ္တိတ်၊ ပလံင်ဗစိုပ် ကေုာံ သုင်စောဲ ဒြဟတ်လလဳ နကဵု နဲကဲမသက္ကုအန္တရာယ်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
ကွတ်စက် လျးလလဳ ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍမွဲ မဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဘဝမၞိဟ်တအ် ဇၟာပ်ဇၟာပ်တ္ၚဲရ။ စနူ သၞောတ်မပလံင်ဗစိုပ် လျးလလဳ ပ္ဍဲသ္ၚိဌာန် စဵုကဵုစိုပ် စက်ယန္တရာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲရုင်ကမၠောန်တအ်ဂှ် ဒးသုင်စောဲ နဲကဲပညာ ကွတ်စက်လျးလလဳ သီုဖအိုတ်ရ။ ကွတ်စက်ဏအ်ဂှ် သီုပါ်လဝ် ကဏ္ဍသၟတ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု သၞောတ်ဒြဟတ်လလဳ (Power Systems)၊ ကွတ်ဆက်စၠောအ် (Telecommunications)၊ ကေုာံ ကွတ်စက် အဳလက်ထရဝ်နစ် ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Theraja&quot;&gt;{{cite book |last=Theraja |first=B.L. |title=A Textbook of Electrical Technology |url=https://archive.org/details/textbookofelectr0004ther |year=2005 |publisher=S. Chand Publishing |isbn=978-8121924405 |page=15}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
ပရေင်လ္ၚတ် လျးလလဳဂှ် စကတဵုဒှ်လဝ် နူခေတ် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံတေအ်ကီုလေဝ်၊ နဒဒှ် ကွတ်စက် ကမၠောန်မွဲဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကၞောတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ အစာသိပ္ပံ မပ္တံကဵု မိုက်ကယ် ဖာရာဒေ (Michael Faraday) တအ် ဂၠာဲဆဵုကေတ် သၞောတ်ဓါတ်သံလိုက်လလဳ (Electromagnetic induction) တုဲ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စက်ပ္တိတ်လလဳ (Generator) ကေုာံ စက်မဝ်တာ (Motor) တအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် သောမာတ် အေဒီဆန် (Thomas Edison) ကဵု နဳကိုလာ တေဿလာ (Nikola Tesla) တအ် ပြိုင်ပကာန် ရေင်သကအ် သၞောတ်လလဳ DC ကဵု AC ဂှ် ဒှ်အခိင် ကွတ်စက်လျးလလဳ ဇၞော်မောဝ်အိုတ် ပ္ဍဲဝင်ရ။&lt;ref name=&quot;McAllister&quot;&gt;{{cite journal |last=McAllister |first=William |title=History of Electrical Engineering |journal=IEEE History Journal |year=2021 |volume=12 |issue=4 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သဘဴဓရ် သဇိုင် ==
ကွတ်စက် လျးလလဳ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သဘဴဓရ် သဇိုင် ရူပဗေဒ (Physics) ဂမၠိုင်ရ။
* '''သၞောဝ် အုမ် (Ohm's Law):''' မဒှ် သၞောဝ်ဆက်စပ် အကြာ လျးလလဳ (Voltage - V)၊ ဒြဟတ်ဇွောဝ် (Current - I)၊ ကေုာံ ဒြဟတ်ဒစဵုဒစး (Resistance - R) မဒှ် &lt;math&gt;V = I \times R&lt;/math&gt; ရ။
* '''သၞောဝ် ဖာရာဒေ (Faraday's Law):''' သဘဴဓရ် မဆေင်ကဵု ဒြဟတ်သံလိုက် မပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် လျးလလဳ။
* '''သၞောဝ် ကာရ်ချပ် (Kirchhoff's Circuit Laws):''' သၞောဝ်မတွံပရူ လျးလလဳ ကေုာံ ဒြဟတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဆက်စၠောအ် (Circuit)။&lt;ref name=&quot;Bird&quot;&gt;{{cite book |last=Bird |first=John |title=Electrical Circuit Theory and Technology |url=https://archive.org/details/electroniccircui0000tool_e3s3 |year=2017 |publisher=Routledge |isbn=978-1138828926 |page=[https://archive.org/details/electroniccircui0000tool_e3s3/page/89 89]}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ကဏ္ဍ ကေုာံ လပါ်ဂမၠိုင် ==
ကွတ်စက် လျးလလဳဂှ် နွံကဵု လပါ်နာနာသာ် မစကာ ပ္ဍဲကမၠောန် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်-
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ '''ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကွတ်စက် လျးလလဳ'''
|-
! ယၟု ကဏ္ဍ !! လိက်အင်္ဂလိက် !! တာလျိုင် အဓိက
|-
| [[ကွတ်စက် ဒြဟတ်လလဳ]] || Power Engineering || ပ္တိတ်၊ ပလံင်ဗစိုပ် ကေုာံ ဖန်ဇန် ဒြဟတ်လလဳ ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဍုင်ကွာန်။
|-
| [[ကွတ်စက် အဳလက်ထရဝ်နစ်]] || Electronic Engineering || ဖန်ဗဒှ် စက်ကိရိယာ ဍောတ်တ် မပ္တံကဵု သမာတ်ဖုန်၊ ကောန်ပျူတာ၊ ကေုာံ ဇိပ် (Microchips)။
|-
| [[ကွတ်စက် သၞောတ်ထိင်ဒဝ်]] || Control Systems Engineering || ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်အဝ်တဝ်မေယှေန် (Automation) သွက် စက်ယန္တရာ ပ္ဍဲရုင်ကမၠောန်ဂမၠိုင်။
|-
| [[ကွတ်စက် ပရေင်ဆက်စၠောအ်]] || Telecommunications || ပလံင်ဗစိုပ် တင်ဂၞင် (Data) ကေုာံ ရမ္သာင် နကဵု ညာန် (Signals) လလဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝါယာလက်။
|}

== ၅။ ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ တာလျိုင် ==
အစာကွတ်စက် လျးလလဳ (Electrical Engineer) တအ် နွံတာလျိုင် မဒးဒီဇိုင် (Design)၊ မစမ်ၜတ် (Testing) ကေုာံ မမင်မဲ (Maintenance) သၞောတ်လျးလလဳတအ်ရ။ ညးတအ် သ္ဒးချပ် ညံင်ကမၠောန် ဂွံစိုပ်တရဴ၊ င္ၚုဟ်မး ဂွံသာ၊ ကေုာံ သက္ကုဘေးအန္တရာယ်ရ။

== ၆။ ကိရိယာ ကေုာံ အပေါတ်အမာတ်ဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲကမၠောန်ဏအ်မ္ဂး သ္ဒးသုင်စောဲ ကိရိယာ ကေုာံ အပေါတ်အမာတ် နာနာသာ် မပ္တံကဵု-
* '''မာလ်တဳမဳတာ (Multimeter):''' သွက်ဂွံ ၜတ် ဗို့ (Voltage)၊ ကရင့် (Current)၊ ကေုာံ ရေဇြေတ်သတေန် (Resistance)။
* '''သြသဳလဝ်သကုပ် (Oscilloscope):''' သွက်ဂွံ ဗဵု ရုပ်ညာန် (Waveforms) လျးလလဳ။
* '''ထရန်သဖဝ်မာ (Transformer):''' သွက်ဂွံ ထိင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပြံင်လှာဲ အသိင် ဗို့ လလဳ။
* '''ဝါယာ ကေုာံ ကေဗေဝ် (Wires and Cables):''' သွက်ဂွံ ပလံင်ဗစိုပ် လျးလလဳ နူမွဲဒၞာဲ ကဵုမွဲဒၞာဲ။

== ၇။ စက်ယန္တရာ ကေုာံ သၞောတ်လလဳ ==
[[File:Three phase AC diagram.svg|thumb|right|200px|သၞောတ်လျးလလဳ AC ပိ-ဖုက် (Three-phase AC)]]
သၞောတ်လလဳ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု စက်ယန္တရာ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ဂျေန်နရေတာ (Generators) မပ္တိတ်လလဳ ပ္ဍဲဒတန်ပ္တိတ်လလဳ (Power Plants)၊ သၞောတ်ထရန်သဖဝ်မာ (Transformers) သွက်ဂွံ ပတိုန်-ဖျေံ ဗို့၊ ကေုာံ ဒြဟတ်လလဳ AC (Alternating Current) ကဵု DC (Direct Current) ရ။ စက်မဝ်တာ (Electric Motors) တအ်ဝွံ ဒှ်စက်ယန္တရာ အဓိက မပြံင်လှာဲ ဒြဟတ်လလဳ သွက်ဂွံ ဒှ်ဒြဟတ်ဇာတ် (Mechanical Energy) ရ။&lt;ref name=&quot;Smith&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=R. |title=Modern Power Systems and Electronics |year=2019 |publisher=Wiley |isbn=978-1119421896 |page=212}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ တဆိပ်ကြာ ==
သွက်ဂွံ ဒှ် အစာကွတ်စက် လျးလလဳ မွဲဂှ် သ္ဒးတိုန်လဝ် ဘာတက္ကသိုလ် ကေုာံ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ၜါတ်ဆေလာ (Bachelor's degree) ဗွဲမအောန်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲဍုင်ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး သ္ဒးအံင်ဇၞး လာင်ဇြေန် (License) ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ဒးလုပ် ဂကောံအစာကွတ်စက် မပ္တံကဵု IEEE (Institute of Electrical and Electronics Engineers) နဒဒှ် အစာကွတ်စက် ပရဝ်ဖေသှေန်နာ (Professional Engineer) ရ။

== ၉။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ==
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ကွတ်စက် လျးလလဳ ဇၞော်မောဝ်တိုန် ဗွဲမလောန်တုဲ မဆက်စပ် ကၠောန်ဒၟံင် ကုကွတ်ပညာ တၟိတၟိ မပ္တံကဵု သၞောတ်ဒြဟတ်လလဳ ကလေင်သုင်စောဲ (Renewable Energy) ဗီုကဵု လျးတ္ၚဲ (Solar) ကဵု ကျာ (Wind)၊ သၞောတ် ဒြဟတ်လလဳ သမာတ် (Smart Grids)၊ ကေုာံ ကွတ်စက် ကွဳစက်လလဳ (Electric Vehicles - EVs) တအ်ရ။

== ၁၀။ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ဘေးအန္တရာယ် ==
လျးလလဳဝွံ ဒှ်အရာ မၞုံကဵု ဘေးအန္တရာယ် လမျီုမာန်ရ။ လလဳစံက် (Electric shock)၊ ပၟတ်တူ ဟိုတ်နူ သျှောတ် (Short circuit)၊ ကေုာံ ပရေင်ခတိုဟ် တအ် ကတဵုဒှ်မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အစာကွတ်စက်တအ် သ္ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောတ်စဵုဒၞာ (Safety standard) ဗွဲမတေင်ဂြတ် မပ္တံကဵု ပရေင်ဖျေံတိ (Grounding/Earthing)၊ ကေုာံ သုင်စောဲ ကိရိယာ စဵုဒၞာ (PPE - Personal Protective Equipment) ရ။&lt;ref name=&quot;IEEE_Safety&quot;&gt;{{cite web |url=https://standards.ieee.org/ |title=Standard Safety Guidelines for Electrical Engineers |publisher=IEEE |year=2023 |access-date=October 29, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၁၁။ အနာဂတ် ကွတ်စက် လျးလလဳ ==
အနာဂတ် ကွတ်စက် လျးလလဳဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ ပရေင်သုင်စောဲ ဒြဟတ် မဟွံပလီုသဘာဝ၊ ပရေင်အဝ်တဝ်မေယှေန် နကဵု ညာဏ်ပညာအာရ်တဳဖဳရှေဝ် (AI - Artificial Intelligence)၊ ကေုာံ နဲကဲ သုင်စောဲ လလဳ ညံင်ဂွံစအောန် ကေုာံ ထတ်မြက်ရ။ ကွတ်ပညာ နာနဝ် (Nanotechnology) ကေုာံ ကွတ်စက် ကွမ်တမ် (Quantum technology) တအ်လေဝ် သေက်ဇဵု လုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်မာန်ရ။

== လိက်နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ် (See also) ==
* [[လျးလလဳ]] (Electricity)
* [[ကွတ်စက်]] (Engineering)
* [[ကွတ်စက် အဳလက်ထရဝ်နစ်]] (Electronics Engineering)
* [[စက်ယန္တရာ]] (Machine)

{{Navbox
| name = ကွတ်စက် (Engineering)
| title = ကဏ္ဍဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[ကွတ်စက်]]
| listclass = hlist
| group1 = ကဏ္ဍ အဓိက
| list1 = 
* [[ကွတ်စက် ဇာတ်]] (Mechanical)
* [[ကွတ်စက် လျးလလဳ]] (Electrical)
* [[ကွတ်စက် ဍုင်ကွာန်]] (Civil)
* [[ကွတ်စက် ဓါတု]] (Chemical)
| group2 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်
| list2 = 
* [[ကွတ်စက် အဳလက်ထရဝ်နစ်]] (Electronics)
* [[ကွတ်စက် ကောန်ပျူတာ]] (Computer)
* [[ကွတ်စက် လေဝ်က္ၜင်]] (Aerospace)
* [[ကွတ်စက် ထိင်ဒဝ်]] (Control Systems)
}}

[[Category:ကွတ်စက် လျးလလဳ]]
[[Category:လျးလလဳ]]
[[Category:ကွတ်စက်]]
[[Category:နဲကဲပညာ]]
[[Category:စက်ယန္တရာဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>iyxh6dxwz9tw78gibdrl4ifcnns809r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်စၟတ်သမ္တီယဲစိုတ် DSM-5</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12993</id>
    <revision>
      <id>60374</id>
      <parentid>59513</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:20:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15931" sha1="c2rovil5bemmrtf641hjzqhvs0ww74y" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name = သၞောတ်စၟတ်သမ္တီယဲစိုတ် DSM-5
| native_name = Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition
| image = [[File:Psi2.svg|150px|သင်္ကေတ ပညာစိုတ်]]
| caption = သင်္ကေတ ပညာစိုတ် (Psychology) မဒှ်ပညာအဓိက သွက် DSM-5
| author = [[ဂကောံယဲ ပညာစိုတ် အမေရိကာန်]] (APA)
| subject = [[ယဲ ပညာစိုတ်]] (Psychiatry), [[ပညာစိုတ်]] (Psychology)
| genre = ပြကိုဟ်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ သၞောတ်ပါ်ကဏ္ဍ
| language = အင်္ဂလိက် (ကၠာဲစၠောအ်လဝ် နကဵုဘာသာနာနာ)
| publisher = American Psychiatric Publishing
| publication_date = ၁၈ မေ၊ ၂၀၁၃
| pages = ၉၄၇ မုက်
| isbn = 978-0-89042-555-8
| preceded_by = [[DSM-IV-TR]] (၂၀၀၀)
| followed_by = [[DSM-5-TR]] (၂၀၂၂)
}}

'''သၞောတ်စၟတ်သမ္တီယဲစိုတ် DSM-5''' ({{lang-en|Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition}}) ဝွံ ဒှ်ပြကိုဟ် ကေုာံ စရင်သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ ယဲစိုတ် (Mental disorders) မပတိတ်လဝ် နူကဵု [[ဂကောံယဲ ပညာစိုတ် အမေရိကာန်]] (American Psychiatric Association - APA) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၃ ရ။ ပြကိုဟ်ဝွံ ဒှ်ကိရိယာအဓိက သွက် အစာသဝ်ယဲစိုတ် (Psychiatrists)၊ အစာပညာစိုတ် (Psychologists)၊ သၟာကမၠောန်ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ညးသုတေသနတအ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ၊ ပါ်ကဏ္ဍ ကေုာံ လွဳလွတ် ဝေဒနာယဲစိုတ်နာနာသာ် ရ။&lt;ref name=&quot;apa_dsm5&quot;&gt;{{cite book |last=American Psychiatric Association |title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5®) |year=2013 |publisher=American Psychiatric Pub |isbn=978-0-89042-555-8 |page=xxi}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
DSM-5 ဝွံ ဒှ်ပြကိုဟ်မရနုက်ကဵု ၅ (Fifth Edition) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ယဲစိုတ်ဂမၠိုင်ရ။ သၞောတ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု တင်သ္ဂုတ်သွာတ် တၠပညာဂၠးကဝ်တုဲ ပကောံပကေဝ်လဝ် လက်သဏ်ယဲ၊ အကာဲအရာယဲ ကေုာံ သၞောတ်ပါ်ကဏ္ဍ (Taxonomy) ညံင်ဂွံဒှ် မွဲဗီုဓဝ် ပ္ဍဲလပါ် [[ယဲ ပညာစိုတ်]] ရ။ ပ္ဍဲရးနိဂီုအမေရိကာန် ကေုာံ ဂၠးကဝ်မ္ဂး သၞောတ်ဏအ် ဒှ်သၞောတ်အဓိက သွက်ဂွံကဵု ယၟုယဲ ကေုာံ သွက်ဂွံအာတ် တင်ရီုဗင်ဒုင်လျိုင် (Insurance claims) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ဝင်သၞောတ် DSM ဝွံ စကတဵုဒှ်လဝ် နူသၞာံ ၁၉၅၂ တေအ်ရ။ 
* '''DSM-I (၁၉၅၂):''' တမ်မူလ စကတဵုဒှ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ယဲစိုတ် ကောန်ပၞာန် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ။
* '''DSM-II (၁၉၆၈):''' သမၠဲပတိတ် သၞောတ်ပါ်ကဏ္ဍ။
* '''DSM-III (၁၉၈၀):''' စကာ သၞောတ်မၞုံကဵု တင်စၟတ်သမ္တီချိုတ်ပၠိုတ် (Explicit criteria)။
* '''DSM-IV (၁၉၉၄):''' ထပ်မံက်ပတိုန် သၞောတ်ပါ်ကဏ္ဍ မၞုံကဵု မသုန်တိုင် (Multiaxial system)။
* '''DSM-5 (၂၀၁၃):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲဇၞော်အိုတ်တုဲ ပလီုထောအ် သၞောတ်မသုန်တိုင် (Multiaxial system) ကေုာံ ထပ်စုတ်လဝ် ယဲစိုတ်တၟိဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite journal |last=Kupfer |first=David J. |author2=First, Michael B. |title=The DSM-5 and its implementation |journal=World Psychiatry |volume=12 |issue=2 |year=2013 |pages=103-104 |doi=10.1002/wps.20038}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အပြံင်အလှာဲ နူ DSM-IV သီု DSM-5 ==
အပြံင်အလှာဲ အဓိက ပ္ဍဲ DSM-5 မ္ဂး-
# '''ပလီုထောအ် သၞောတ်မသုန်တိုင် (Axes I-V):''' ပ္ဍဲ DSM-5 မ္ဂး စၟတ်သမ္တီ ယဲစိုတ် ကေုာံ ယဲကာယ ပံင်ကောံလဝ် မွဲတိုင်ဓဝ်တုဲ၊ အကာဲအရာ ပရေင်မၞိဟ် (Psychosocial factors) ဂှ် စကာလဝ် သၞောတ် ICD-10 ဇီုကပိုက်ရ။
# '''ယဲအဝ်တဳဇြာမ် (Autism Spectrum Disorder):''' ယဲစိုတ်လက်သဏ် အဝ်တဳဇြာမ်၊ အက်သပါဂါ (Asperger's) တအ် သီုဖအိုတ် ပံင်ကောံထောအ် နကဵုယၟုမွဲဓဝ် (ASD) ရ။
# '''ယဲစိုတ် ဂိသ္ကုဟ်ချိုတ် (Binge Eating Disorder):''' ထပ်စုတ် နဒဒှ် ယဲအဓိကမွဲရ။
# ယၟု &quot;ယဲစိုတ်ဟိုတ်မာဲ&quot; (Depression) ကေုာံ ယဲဟွံၜိုဟ်သြိုဟ် (Anxiety) တအ် ပရေင်ပါ်ကဏ္ဍ ချိုတ်ပၠိုတ်တိုန်။

== ၄။ သၞောတ်ပါ်ကဏ္ဍ ယဲစိုတ်ဂမၠိုင် ==
DSM-5 ပါ်လဝ် ကဏ္ဍယဲစိုတ် နကဵု လၟေင်အာယုက် (Lifespan approach) ရ။ အဓိပ္ပါယ်ဂှ် စတမ်နူ ယဲမကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင်ကောန်ၚာ် (Neurodevelopmental disorders)၊ ဆက်အာ ယဲမကတဵုဒှ် အခိင်ဗၠာဲ/ဝုတ် ကေုာံ ယဲမကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင်မၞိဟ်ဇၞော် (Neurocognitive disorders) ရ။

== ၅။ ကဏ္ဍ ၃ သာ် ပ္ဍဲ DSM-5 ==
ပြကိုဟ် DSM-5 ဝွံ ပါ်လဝ် ပိ ကဏ္ဍ အဓိက-
* '''ကဏ္ဍ ၁ (Section I):''' ဥပဒေသ၊ တင်နိဒါန်၊ ကေုာံ သၞောတ်နဲကဲ သုင်စောဲ DSM-5။
* '''ကဏ္ဍ ၂ (Section II):''' လၟေင် တင်စၟတ်သမ္တီယဲ (Diagnostic criteria) ကေုာံ သင်္ကေတ (Codes) ယဲစိုတ် အလုံအိုတ်သီု။
* '''ကဏ္ဍ ၃ (Section III):''' နဲကဲစမ်ၜတ်တၟိ (Emerging measures)၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ အခိုက်ကၞာယေန်သၞာင် (Cultural Formulation)၊ ကေုာံ ယဲမဒးဆက်လ္ၚတ် သုတေသန ဂမၠိုင်။

== ၆။ ယဲစိုတ် အဓိကဂမၠိုင် (Major Mental Disorders) ==
ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ပါ်ကဏ္ဍ ယဲစိုတ် အဓိက မၞုံပ္ဍဲ DSM-5 ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 100%; text-align: left;&quot;
|+ '''ယဲစိုတ် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ DSM-5'''
|-
! ဂကူယဲစိုတ် (Disorder Category)
! ဥပမာ ယဲ (Examples)
! လက်သဏ် အဓိက (Main Symptoms)
|-
| ယဲဇၞော်မောဝ်က္ဍဟ် (Neurodevelopmental)
| [[ယဲအဝ်တဳဇြာမ်]] (ASD), ယဲ ADHD
| ပရေင်ဆက်ဆောံ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်စွံသတိ ဍိုန်လျ။
|-
| ယဲစိုတ်ကယျာင်ကယျောဝ် (Schizophrenia Spectrum)
| [[ယဲစိုတ်ကယျာင်ကယျောဝ်]] (Schizophrenia)
| မိင်/ညာတ် အရာဟွံမဲဇေတ်တ် (Hallucinations)၊ ကွေတ်မှာ (Delusions)။
|-
| ယဲစိုတ်ၜါသဘာဝ (Bipolar and Related)
| [[ယဲစိုတ်ၜါသဘာဝ]] (Bipolar I &amp; II)
| စိုတ်တိုန်စှ်ေ အကာဲအရာသၠုင်အိုတ် ကေုာံ သဝ်အိုတ်။
|-
| ယဲစိုတ်ဓလုက် (Depressive Disorders)
| [[ယဲစိုတ်ဓလုက် ဇၞော်]] (Major Depressive Disorder)
| စိုတ်ဟိုတ်မာဲ၊ စိုတ်ဟွံမိပ်၊ ဒြဟတ်အောန် လုကဴအခိင်လအ်။
|-
| ယဲစိုတ်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ် (Anxiety Disorders)
| [[ယဲစိုတ်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ်နာနာ]] (GAD), ယဲဖေက် (Phobias)
| ဖေက်လန်၊ စိုတ်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ် လောန်ၜက် နူအကာဲအရာ။
|-
| ယဲစိုတ်ချပ်ထပ်ကလေင် (Obsessive-Compulsive)
| [[ယဲ OCD]] (Obsessive-Compulsive Disorder)
| မဒးချပ်ဒၟံင် ထပ်ကလေင် ကေုာံ မဒးကၠောန်ဒၟံင် အရာမွဲမွဲ ဟွံကၠောန်ဟွံမံင်မာန်။
|}

== ၇။ တင်ပါ်ပဲါ ကေုာံ ပရေင်ဒစဵုဒစး ==
DSM-5 ဂှ် ဒးဒုင်ပါ်ပဲါ နူကဵု တၠပညာစိုတ် ကေုာံ ဂကောံနာနာသာ်ရ။ 
* '''စၟတ်သမ္တီ ယဲလောန်ၜက် (Over-medicalization):''' အကာဲအရာ စိုတ်မၞိဟ်ဓမ္မတာ မပ္တံကဵု လၞီလၞာ် (Grief) တအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီစုတ် နဒဒှ် ယဲစိုတ် ဓလုက်ရ။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကုမ္ပဏဳဂဥုဲ (Big Pharma ties):''' တၠပညာ မပါလုပ် ပ္ဍဲကမၠောန်ခၞံ DSM-5 ၜိုတ် (၆၉%) ဂှ် နွံအဆက်အစပ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကု ကုမ္ပဏဳဂဥုဲ ယဲစိုတ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;frances&quot;&gt;{{cite book |last=Frances |first=Allen |title=Saving Normal: An Insider's Revolt Against Out-of-Control Psychiatric Diagnosis |url=https://archive.org/details/savingnormalinsi0000fran |year=2013 |publisher=William Morrow |isbn=978-0062229250 |page=[https://archive.org/details/savingnormalinsi0000fran/page/85 85]}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်သုင်စောဲ ပ္ဍဲကမၠောန် ==
ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲ ကေုာံ ဌာနလွဳလွတ်ယဲစိုတ်မ္ဂး အစာသဝ်တအ် သုင်စောဲ DSM-5 သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ယဲ ကေုာံ သွက်ဂွံချူ လိက်ဒုင်လျိုင် (Insurance billing) ရ။ သင်္ကေတဂမၠိုင် (Diagnostic codes) ပ္ဍဲ DSM-5 ဂှ် ညီသၟဟ် ကုသၞောတ် ICD-10 (International Classification of Diseases) မပတိတ်နူ WHO ရ။&lt;ref name=&quot;who_icd&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/standards/classifications/classification-of-diseases |title=International Classification of Diseases (ICD) |publisher=World Health Organization |access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တၞောဝ်ဆက် DSM-5-TR ==
ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ်၊ ၂၀၂၂ ဂှ် ဂကောံ APA ပတိတ်လဝ် မူပလေဝ်ဒါန်လိက် (Text Revision) မကော်စ '''DSM-5-TR''' ရ။ ပ္ဍဲမူတၟိဏအ်ဂှ် ထပ်စုတ်လဝ် ယဲစိုတ်တၟိမွဲ မဟိမု &quot;ယဲလၞီလၞာ်လအ်လ&quot; (Prolonged Grief Disorder) ကေုာံ ပလေဝ်ဒါန်လဝ် အဓိပ္ပါယ်ဝေါဟာရ ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ခယျ ကေုာံ ဖျေံလဝ် တင်စၟတ်သမ္တီ မဆေင်ကဵု ဖျုန်စၞာံ (Racism and discrimination) မဇီုကပိုက် ကုယဲစိုတ် ရ။

== ၁၀။ လွပ် ပ္ဍဲရးနိဂီု ကေုာံ ဒေသနာနာ (ယေန်သၞာင်) ==
DSM-5 ဝွံ ပၠုပ်စုတ်လဝ် လိက်ကဏ္ဍ အခိုက်ကၞာယေန်သၞာင် (Cultural Formulation Interview - CFI) မဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် သွက်ဘာသာ ပညာယေန်သၞာင်နာနာ (Multicultural Studies) ရ။ ယဲစိုတ်လ္ၚဵုဂှ် မံက်ဂကတ် ပ္ဍဲယေန်သၞာင်မွဲမွဲဟေင်ရ (Cultural Concepts of Distress)။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အစာပညာစိုတ်တအ် ဒးစွံသတိ လပါ် အခိုက်ကၞာ၊ ပရေင်ဘာသာ၊ ကေုာံ ဒေသ အခိင်မစၟတ်သမ္တီ ယဲစိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;lewis&quot;&gt;{{cite book |last=Lewis-Fernández |first=Roberto |title=DSM-5 Handbook on the Cultural Formulation Interview |year=2015 |publisher=American Psychiatric Publishing |isbn=978-1585624942 |page=25}}&lt;/ref&gt;

== ၁၁။ သံခိပ် ကေုာံ လိက်နိဿဲ ==
သရုပ်တုဲဟီုမ္ဂး သၞောတ်စၟတ်သမ္တီယဲစိုတ် DSM-5 ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဗဟဵု ပ္ဍဲလပါ် ယဲ ပညာစိုတ် ကေုာံ ပညာစိုတ် ဂၠးကဝ်ရ။ ၜိုန်ရ ဒးဒုင်ပါ်ပဲါ နာနာသာ်ကီုလေဝ်၊ နကဵု ပရေင်လွဳလွတ်ယဲစိုတ် ကေုာံ ပရေင်သုတေသနမ္ဂး သၞောတ်ဝွံ ဒှ်ကိရိယာ အဓိက မဟွံမဲဟွံတုဲ မွဲရ။

=== လိက်နိဿဲဂမၠိုင် (References) ===
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ် (See also) ==
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[ယဲ ပညာစိုတ်]]
* [[ယဲစိုတ်]]
* [[ယဲစိုတ်ဓလုက်]]

{| class=&quot;navbox&quot; style=&quot;border: 1px solid #ccc; width: 100%; text-align: center; margin-top: 15px;&quot;
|-
| style=&quot;background-color: #add8e6; font-weight: bold; padding: 5px;&quot; | ပြကိုဟ် ကေုာံ သၞောတ်ပါ်ကဏ္ဍ ပညာစိုတ်
|-
| style=&quot;padding: 10px;&quot; | [[DSM-I]] • [[DSM-II]] • [[DSM-III]] • [[DSM-IV]] • [[DSM-5]] • [[DSM-5-TR]] &lt;br&gt; သၞောတ်သအာင်: [[ICD-10]] • [[ICD-11]] (WHO)
|}

{{DEFAULTSORT:DSM-5}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ယဲ ပညာစိုတ်]]
[[Category:ယဲစိုတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပြကိုဟ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>c2rovil5bemmrtf641hjzqhvs0ww74y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယဲစိုတ်စှ်ေ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12994</id>
    <revision>
      <id>60373</id>
      <parentid>59498</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:19:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19591" sha1="96jcgvcxk6771pp4olqrkxdo8x87lna" xml:space="preserve">{{Infobox medical condition
| name = ယဲစိုတ်စှ်ေ
| synonyms = Clinical depression, major depression, unipolar depression
| image = Depression-loss of loved person-cause.jpg
| caption = ယဲစိုတ်စှ်ေဂှ် ပကဵုညံင်မၞိဟ်တအ် ဂွံဒှ် ဓဝိင်၊ စိုတ်ဟွံမိပ် ကေုာံ ဟွံမိက်ဆက်ဂျိုင်တဴလမျီု
| field = [[ပညာစိုတ်]], [[ဂဥုဲပရေင်စိုတ်]]
| symptoms = စိုတ်စှ်ေ၊ ဟွံမိက်ကၠောန် ကမၠောန်မွဲမွဲ၊ ဇြဟတ်အိုတ်၊ ထုဲထံင် ပ္ဍဲပရေင်တိက် ကေုာံ စၞစ
| complications = သတ်လမျီုဇကုဇကု (Suicide)၊ ယဲတၞဟ်တအ် ထပ်ကတဵုဒှ်
| onset = အခိင်ဟွံရုဲ (ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲအခိင် အာယုက် ၂၀-၃၀)
| duration = အောန်အိုတ် ၂ သတ္တဟ နူဂှ် စဵုကဵု ဂၠိုင်ကဵုသၞာံ
| causes = ပရေင်ဗဳဇ၊ ပွဳပွူသဘာဝ၊ ပရေင်စိုတ် ကေုာံ ဓါတ်ပ္ဍဲက္ဍဟ်
| diagnosis = ပရေင်သၟာန်သွဟ် လပါ်ပရေင်စိုတ် (DSM-5)
| prevention = ကၠောန်လစွံစိုတ်ခိုဟ်ဟ်၊ ဝေင်ဇြဟတ်ကာယ၊ လွဳလွတ် ပြသၞာပရေင်မၞိဟ်
| treatment = ပရေင်လွဳစိုတ် (Psychotherapy)၊ ဂဥုဲစဵုဒၞာစိုတ်စှ်ေ (Antidepressants)
| medication = SSRIs, SNRIs, MAOIs
| frequency = ၜိုတ် ၂၈၀ မဳလဳယာန် ပ္ဍဲဂၠးကဝ် (၂၀၁၉)
}}

'''ယဲစိုတ်စှ်ေ''' ({{lang-en|Major depressive disorder}} - MDD, ဟွံသေင်မ္ဂး Clinical depression) ဝွံ ဒှ်ယဲလပါ်ပရေင်စိုတ် မကတဵုဒှ် အလုံဂၠးကဝ်မွဲတုဲ၊ မၞိဟ်မကတဵုဒှ် ယဲဏအ်မ္ဂး ကတဵုဒှ် ဓဝိင်၊ စိုတ်ဟွံမိပ်မြဟ်၊ ကေုာံ အာရီုဟွံလုပ်စ လတူကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး အရာမကေင်ဒးစိုတ်တအ် လုကဴ အောန်အိုတ် ၜါသတ္တဟ ရ။ ယဲဏအ်ဂှ် ပလီုပလာ်ကဵု ပရေင်ချပ်၊ ပရေင်ဒုင်စသိုင် ကေုာံ ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေင် မၞိဟ်မွဲမွဲတုဲ၊ ယဝ်ရ ဟွံလွဳလွတ်မ္ဂး ကဵုအန္တရာယ် လတူလမျီု (ဥပမာ - ဂစိုတ်လမျီုဇကုဇကု) မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;who2023&quot;&gt;{{cite web |title=Depression |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/depression |publisher=World Health Organization |access-date=2023-10-15 |date=2023-03-31}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
ယဲစိုတ်စှ်ေဂှ် ဟွံသေင်ဆ စိုတ်ဟွံမိပ် ယာယဳမွဲသၟး၊ ဍေဟ်ဒှ် ယဲက္ဍဟ် ကေုာံ ယဲစိုတ် မနွံအဆက်အစပ် ကုဓါတ်ဇဳဝဗေဒ၊ ပရေင်စိုတ်၊ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ ပ္ဍဲပရေင်ပညာစိုတ် (Psychology) ကေုာံ ဂဥုဲပရေင်စိုတ် (Psychiatry) မ္ဂး ယဲဏအ်ဂှ် ဂွံစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ပြသၞာထတ်ယုက် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။ မၞိဟ်မကတဵုဒှ် ယဲစိုတ်စှ်ေတအ်ဂှ် ဒးဒုင်သၠေဟ်ပၟာ နူကဵု ပွဳပွူမၞိဟ်တအ် ဒဒှ်ရ &quot;စိုတ်ဍိုန်လျ&quot; တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံဂွံအာကေတ် အရီုဗင် လပါ်ဂဥုဲအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;apa2013&quot;&gt;{{cite book |author=American Psychiatric Association |title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5®) |year=2013 |publisher=American Psychiatric Publishing |isbn=978-0890425558 |pages=160-168}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ သင်္ကေတ ကေုာံ လက္ချဏ်ဂမၠိုင် ==
လက္ချဏ် ယဲစိုတ်စှ်ေဂှ် ထ္ၜးဆိုက်ကၠုင် နကဵု လပါ်စိုတ် ကေုာံ လပါ်ခန္ဓကာယ ရ။ လက္ချဏ်တအ်ဏအ် ဒးကတဵုဒှ်ဒၟံင် ဇၟာပ်ဇၟာပ်တ္ၚဲ လုကဴ အောန်အိုတ် ၜါသတ္တဟ မ္ဂး စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ယဲစိုတ်စှ်ေ မာန်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ '''လက္ချဏ် ယဲစိုတ်စှ်ေ (Symptoms of MDD)'''
|-
! လပါ်ပရေင်စိုတ် (Psychological) !! လပါ်ခန္ဓကာယ (Physical)
|-
| - စိုတ်စှ်ေ၊ ဓဝိင်ဇၞော်၊ စိုတ်ဟွံမိပ်&lt;br&gt;- ဟွံမိက်ကၠောန် ကမၠောန် မကေင်ဒးစိုတ်&lt;br&gt;- ဒုင်စသိုင် ဒဒှ်ရ ဇကုဟွံမဲကဵု ၚုဟ်မး&lt;br&gt;- ပရေင်ချပ် ဟွံကၠးဖ္ဍး၊ သမ္တီဟွံခိုဟ်&lt;br&gt;- ချပ်စပ်ကဵု ပရေင်ချိုတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂစိုတ်လမျီုဇကုဇကု || - တိက်ဟွံလှိင် ဟွံသေင်မ္ဂး တိက်ဂၠိုင်လောန်အာ&lt;br&gt;- အာဟာရဟွံလုပ်စ ဟွံသေင်မ္ဂး စဂၠိုင်လောန်အာ (လျိုင်စှ်ေ/တိုန်)&lt;br&gt;- ဇြဟတ်အိုတ်၊ ဍောင်ၜိုတ် လၟိုန်အခိင်&lt;br&gt;- ဇကုဂိ၊ က္ဍိုပ်ဂိ မဟွံမဲကဵု ဟိုတ်&lt;br&gt;- ပရေင်ချဳဒရာင် လဇုဲလဇ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂတဝ်ဒၟံင်
|}

== ၃။ ဟိုတ်မကတဵုဒှ် (Causes) ==
ဟိုတ်မကတဵုဒှ် ယဲစိုတ်စှ်ေဂှ် ဟွံမဲကဵု ဟိုတ်မွဲဓဝ်တုဲ ကၠုင်နူ ပရေင်ပံင်ကောံ (Bio-psycho-social model) မတွဟ်ဂး ဇဳဝဗေဒ၊ စိုတ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ရ။
# '''ပရေင်ဗဳဇ (Genetics):''' ယဝ်ရ ပ္ဍဲကောဒေအ် မိမ နွံယဲစိုတ်စှ်ေမ္ဂး အခေါင်ကတဵုဒှ်မာန် ဂၠိုင်နူ မၞိဟ်ဓမ္မတာ ၃ ဆ ရ။
# '''ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Environment):''' ပရေင်ဆောမ်လေင် ညးမဆာန်၊ ဒးဒုင်ပျဲပျာံ ပ္ဍဲအခိင်ကောန်ၚာ်၊ ပြသၞာသြန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဖိအား ကမၠောန်။
# '''ပရေင်စိုတ် (Psychological factors):''' အခိုက်အလိုက် မချပ်လပါ်ပရေအ် (Negative thinking)၊ ဟွံမဲကဵု ပရေင်အယိင်စိုတ် လတူပြသၞာ (Low resilience)။&lt;ref name=&quot;beck1979&quot;&gt;{{cite book |author=Beck, A.T. |author2=Rush, A.J. |title=Cognitive Therapy of Depression |url=https://archive.org/details/cognitivetherapy00beck |year=1979 |publisher=Guilford Press |isbn=978-0898629194 |pages=[https://archive.org/details/cognitivetherapy00beck/page/10 10]-25}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ လပါ်ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ က္ဍဟ် (Pathophysiology) ==
ပ္ဍဲကဵု လပါ်ဇဳဝဗေဒမ္ဂး ယဲစိုတ်စှ်ေ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဓါတ် ပ္ဍဲက္ဍဟ် (Neurotransmitters) မပ္တံကဵု သေရဝ်တဝ်နိန် (Serotonin)၊ ဒဝ်ပါမိန် (Dopamine) ကေုာံ နဝ်အဳပဳနက်ဖရိန် (Norepinephrine) မယအ်စှ်ေအာရ။ ပါဲနူဂှ်ပၠန် ပရေင်လ္ၚတ်တအ် ထံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲမၞိဟ် မနွံယဲစိုတ်စှ်ေဂှ် ဒေသက္ဍဟ် မကော်စ ဟစ်ပဝ်ကမ်ပတ် (Hippocampus - မဆေင်ကဵု သမ္တီ ကေုာံ စိုတ်) ဂှ် ဍောတ်စှ်ေအာတုဲ၊ အမစ်ဒလာ (Amygdala - မဆေင်ကဵု ဖေက် ကေုာံ ဓဝိင်) ဂှ် ကတိုင်ကၟဟ်လောန်အာရ။ 

== ၅။ နဲကဲစၟတ်သမ္တီယဲ (Diagnosis) ==
သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ယဲစိုတ်စှ်ေဂှ် အစာဂဥုဲ ဟွံသေင်မ္ဂး အစာပညာစိုတ် (Psychologist) တအ် စကာ သၞောတ် DSM-5 ဟွံသေင်မ္ဂး ICD-11 ရ။ သၞောတ်စၟတ်သမ္တီယဲဂှ်-
* ညးယဲ ဒးနွံ လက္ချဏ် အောန်အိုတ် (၅) သာ် (ပ္ဍဲဂှ် စိုတ်စှ်ေ ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံမိက်ကၠောန်ကမၠောန် ဒးပါ)။
* လက္ချဏ်တအ်ဏအ် ဒးကတဵုဒှ် လုကဴ အောန်အိုတ် (၂) သတ္တဟ။
* ယဲဏအ်ဂှ် ပလီုပလာ်ကဵု ကမၠောန်၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ညးယဲ။
* လက္ချဏ်တအ်ဂှ် ဟွံသေင်ဟိုတ်နူ စကာစၞၜူမာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲကာယ တၞဟ်ဟ် (ဥပမာ - ယဲတိုင်ရွိုက်)။

== ၆။ နဲကဲလွဳလွတ် (Management) ==
ပရေင်လွဳလွတ် ယဲစိုတ်စှ်ေဂှ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍအဓိက (၃) သာ်-
# ပရေင်လွဳစိုတ် (Psychotherapy)
# ဂဥုဲ (Pharmacotherapy)
# နဲကဲလွဳ နကဵု လလဳ (Electroconvulsive therapy - ECT) (သွက်ညးယဲ မဇၞော်ကဵုဒြဟတ်)။
ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ပံင်ကောံ စကာ သီုပရေင်လွဳစိုတ် ကေုာံ ဂဥုဲ မ္ဂး ကလိဂွံ ဖဵုခိုဟ်အိုတ်ရ။

== ၇။ ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်လွဳစိုတ် (Medications and Psychotherapy) ==
'''ပရေင်လွဳစိုတ် (Psychotherapy):'''
နဲကဲ မအံင်ဇၞးအိုတ်ဂှ် ဒှ် နဲလွဳလွတ်စိုတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် မကော်စ CBT (Cognitive Behavioral Therapy) ရ။ နဲကဲဏအ်ဂှ် ရီုဗင် ညံင်ညးယဲ ဂွံပြံင်လှာဲ ပရေင်ချပ်လပါ်ပရေအ် ကေုာံ ပရေင်ဒ္ဂေတ် မပလီုပလာ်စိုတ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;cuijpers2013&quot;&gt;{{cite journal |last=Cuijpers |first=P. |author2=Berking, M. |title=A meta-analysis of cognitive-behavioural therapy for adult depression, alone and in comparison with other treatments |journal=Canadian Journal of Psychiatry |year=2013 |volume=58 |issue=7 |pages=376-385 |doi=10.1177/070674371305800702}}&lt;/ref&gt;

'''ဂဥုဲ (Antidepressants):'''
ဂဥုဲ စဵုဒၞာစိုတ်စှ်ေ မစကာဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဂဥုဲ SSRIs (Selective Serotonin Reuptake Inhibitors) မပ္တံကဵု Fluoxetine (Prozac), Sertraline, ကေုာံ Citalopram တအ်ရ။ ဂဥုဲတအ်ဏအ် လုပ်အာ ညံင်ဂွံ ထိင်ကဵု ဓါတ်သေရဝ်တဝ်နိန် ပ္ဍဲက္ဍဟ် ရ။ ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ဂဥုဲတအ်ဏအ် ဒးစကာ အခိင် (၂) သတ္တဟ နူစ စသုင်တုဲ ဟေင် စဆဵု ဖဵုဍေဟ်ရ။

== ၈။ ပရေင်ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲမၞိဟ် (Epidemiology) ==
အတိုင် စရင် ဌာနထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် (WHO) မ္ဂး၊ မၞိဟ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ် ၜိုတ် ၂၈၀ မဳလဳယာန် (ၜိုတ် ၃.၈% ဇၟာပ်မၞိဟ်) နွံယဲစိုတ်စှ်ေ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ရ။ မၞိဟ်ဗြဴတအ် ကတဵုဒှ်မာန် ဂၠိုင်နူ မၞိဟ်တြုဟ် ၜါဆ ရ။ ယဲဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်အဓိက မပကဵု ညံင်မၞိဟ်တအ် ဟွံမာန်ကၠောန်ကမၠောန် ကေုာံ ဂစိုတ်လမျီုဇကုဇကု (Suicide) မဒှ် ဟိုတ်မၞိဟ်ချိုတ် မရနုက်ကဵု ၄ သွက် အာယုက် ၁၅-၂၉ သၞာံရ။&lt;ref name=&quot;who2023&quot;/&gt;

== ၉။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (History and Society) ==
ပ္ဍဲခေတ်တမၠာ (ဂရိတ် ကေုာံ ရဝ်မ) တေအ်မ္ဂး၊ ညးတအ် ကော်စ ယဲဏအ် &quot;မေလန်ခဝ်လဳယာ&quot; (Melancholia) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဓါတ်ဍာ်ကမၠတ် (Black bile) ဂၠိုင်လောန်အာ ပ္ဍဲခန္ဓကာယ ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ်မ္ဂး ညးတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ကၠုင်နူ ဒြဟတ်ပရေအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကလော်လုပ်ရ။ စိုပ်ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဟေင် ပညာစိုတ် ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ဂွံတီကေတ် ယဲဏအ် နဒဒှ် ပြသၞာ ဓါတ်က္ဍဟ် ကေုာံ ပရေင်စိုတ် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် စဵုကဵုလၟုဟ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်မၞိဟ်ဂၠိုင်ကဵုဒေသ သီုကဵု ဒေသရးမည မ္ဂး မၞိဟ်တအ် ဟွံစၟတ်သမ္တီ ယဲဏအ် နဒဒှ် ယဲဇေတ်တ်တုဲ ဒးဒုင်သၠေဟ်ပၟာ (Stigma) ဗွဲမဇၞော်ရ။

== ၁၀။ ပရေင်စဵုဒၞာ (Prevention) ==
ပရေင်စဵုဒၞာ ယဲစိုတ်စှ်ေဂှ် ရီုဗင် ညံင်ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ကေုာံ ညံင်ဟွံဂွံ ကလေင်ကတဵုဒှ် မွဲဝါပၠန်ရ-
* '''ဝေင်ဇြဟတ်ကာယ:''' ပရေင်ချဳဒရာင် ခန္ဓကာယ ပကဵု ညံင်ဓါတ် အေန်ဒေါရ်ဖိန် (Endorphins) တိတ်ကၠုင်တုဲ ပခိုဟ်ကဵု စိုတ်ဓါတ်။
* '''စၞအာဟာရ:''' စစၞ မၞုံကဵု ဓါတ်သြမေဂါ-၃ (Omega-3) ကေုာံ ဗဳတာမိန်နာနာ။
* '''ပရေင်ဆက်ဆောံ:''' တန်တဴ ကေုာံ ဆက်ဆောံ ကုမၞိဟ် မကဵုဇြဟတ်စိုတ်။
* '''တိက်:''' တိက် ညံင်ဂွံ ဖဲလုကဴ ၇-၈ နာဍဳ ဇၟာပ်ဗတံ။
* '''နဲကဲထိင်ဖိအား:''' ယောဂ၊ ဘာဝနာ (Mindfulness) ကေုာံ လ္ၚတ်နဲကဲ ပသောင်ပြသၞာ။

== ၁၁။ သံခိပ် ကေုာံ လိက်နိဿဲ ==
ယဲစိုတ်စှ်ေ ဝွံ ဒှ်ယဲလပါ်စိုတ် မကဵုအန္တရာယ်ဇၞော်မွဲ ၜိုန်ဒှ်ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ လွဳလွတ် နကဵု နဲကဲမဍာံပြမ္ဂး ဗၠးမာန် ကေုာံ ကလေင်ဂျိုင်တဴ လမျီု နဒဒှ် မၞိဟ်ဓမ္မတာ မာန်ရ။ ပရေင်ကဵုပညာ လပါ်ထတ်ယုက်စိုတ် ပ္ဍဲအကြာ ဍုင်ကွာန်ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေံ ပရေင်သၠေဟ်ပၟာ ကေုာံ ရီုဗင် ညးယဲတအ် ညံင်ဂွံဂွံ အရီုဗင် လပါ်ဂဥုဲ ရ။

=== လိက်နိဿဲဂမၠိုင် ===
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ် (See also) ==
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[ယဲစိုတ်ထုဲ]] (Anxiety disorder)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ်]] (Mental health)
* [[:Category:ယဲလပါ်ပရေင်စိုတ်]]

{{Navbox
| name = ယဲလပါ်ပရေင်စိုတ်
| title = ယဲ ကေုာံ ပြသၞာ လပါ်ပရေင်စိုတ် (Mental Disorders)
| state = uncollapsed
| listclass = hlist
| group1 = ယဲစိုတ်စှ်ေ ကေုာံ လပါ်စိုတ်
| list1 =
* [[ယဲစိုတ်စှ်ေ]] (Depression)
* [[ယဲစိုတ်ၜါလပါ်]] (Bipolar disorder)
| group2 = ယဲစိုတ်ထုဲ
| list2 =
* [[ယဲစိုတ်ထုဲ]] (Anxiety disorder)
* [[ယဲဖေက်]] (Phobia)
* [[ယဲထုဲထံင်ကြဴနူဒးဒုင်ဘဲ]] (PTSD)
| group3 = ပြသၞာ ပရေင်ချပ်
| list3 =
* [[ယဲစိုတ်ကၠိခတိုက်]] (Schizophrenia)
| group4 = တၞဟ်ဟ်
| list4 =
* [[ပြသၞာသုင်စောဲစၞၜူမာဲ]] (Substance use disorder)
* [[ယဲဝိဝိင်စၞ]] (Eating disorders)
}}

{{DEFAULTSORT:ယဲစိုတ်စှ်ေ}}
[[Category:ယဲလပါ်ပရေင်စိုတ်]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ဂဥုဲပရေင်စိုတ်]]</text>
      <sha1>96jcgvcxk6771pp4olqrkxdo8x87lna</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယဲစိုတ်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ယဲမဆက်စပ်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12998</id>
    <revision>
      <id>60333</id>
      <parentid>59506</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:52:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20028" sha1="3dt7q6r1p9ws4tzew0nu2netzyzfsm1" xml:space="preserve">{{Infobox medical condition (new)
| name            = ယဲစိုတ်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ယဲမဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| synonyms        = ယဲစိုတ်ၜါဗီုပြင် (Manic-depressive illness)
| image           = Bipolar Disorder Illustration.png
| alt             = ဗီုရုပ် မထ္ၜးလဝ် ပရေင်စိုတ်ပြံင်လှာဲ ၜါဗီုပြင်
| caption         = သင်္ကေတ ယဲစိုတ်ပြံင်လှာဲ မၞုံကဵု စိုတ်သၠုင်လောန် (Mania) ကေုာံ စိုတ်စှ်ေလောန် (Depression)
| field           = [[ပညာစိုတ်]], [[ဂဥုဲစိုတ်]]
| symptoms        = စိုတ်မိပ်သၠုင်လောန် (Mania)၊ စိုတ်ဍိုန်လျစှ်ေ (Depression)၊ ဒြဟတ်ပြံင်လှာဲ၊ ပရေင်ချပ်ချာဲပြံင်လှာဲ
| complications   = ပရေင်ဂစိုတ်ဇကု၊ ယဲစွဲလာံ (Substance abuse)၊ ယဲဓဝိင် (Anxiety)
| onset           = အခိင်ဝုတ်ဗၠာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင်မၞိဟ်ဇၞော်
| duration        = လုကဴမွဲဘဝ
| causes          = မျိုးရိုး (Genetics)၊ ပွဳပွူ (Environment)၊ ဓာတုက္ဍဟ် (Brain chemistry)
| diagnosis       = လွပ်သမ္တီယဲ အတိုင်စံင်ၜတ် ပညာစိုတ် (DSM-5)
| treatment       = ပရေင်လွဳလွတ်နကဵုစိုတ်၊ ဂဥုဲ (Mood stabilizers, Antipsychotics)
| medication      = [[လဳသဳယာမ်]] (Lithium)၊ Valproate, Lamotrigine
| frequency       = ၜိုတ် ၁-၃ % ရးနိဂီုဂၠးကဝ်
}}

'''ယဲစိုတ်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ယဲမဆက်စပ်ဂမၠိုင်''' ({{lang-en|Bipolar and Related Disorders}}) ဝွံ ဒှ်ယဲ မဆေင်ကဵု ပညာစိုတ် မဆက်စပ် ကုပရေင်စိုတ်ဓါတ် ပြံင်လှာဲတုဲ မလေပ်ကတဵုဒှ် စိုတ်မိပ်သၠုင်လောန် (Mania) ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ်မိပ်သၠုင်ဍောတ် (Hypomania) ကေုာံ စိုတ်ဍိုန်လျစှ်ေ (Depression) ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲဏအ်ဂှ် ဍေဟ်ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေင်ဒြဟတ်၊ ပရေင်ချပ်ချာဲ ကေုာံ အစောံသတ္တိ ပ္ဍဲလၟေင်ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ မၞိဟ်ယဲတအ် ညံင်ဂွံယုတ်စှ်ေအာမာန်ရ။ ယဲဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင်နာနာသာ်တုဲ ဒှ်ယဲမဒးလွဳလွတ် လုကဴမွဲဘဝရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
ယဲစိုတ်ပြံင်လှာဲ (Bipolar Disorder) ဝွံ ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ်မ္ဂး ညးကော်စ &quot;ယဲစိုတ်တိုန်စှ်ေ&quot; (Manic depression) ရ။ ယဲဝွံ ဒှ်ယဲမကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်အပြံင်အလှာဲ ဓာတု ပ္ဍဲက္ဍဟ်တုဲ၊ ဍေဟ်ကဵုဖဵု ကုပရေင်စိုတ်ဓါတ် မၞိဟ်မွဲမွဲ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ကာလကတဵုဒှ် စိုတ်သၠုင်လောန် (Mania) မ္ဂး မၞိဟ်ယဲဂှ် မိပ်မြဟ်လောန်ၜက်၊ ဒြဟတ်ထတ်လောန်ၜက်၊ ဟွံမဲကဵု လွပ်တိက်တုဲ ဟီုဂလာန်ပြဟ်ပြဟ်ရ။ မွဲလပါ်ဂှ်ပၠန် ကာလစိုတ်ဍိုန်လျစှ်ေ (Depression) မ္ဂး ဒြဟတ်အိုတ်၊ စိုတ်ဟွံမိပ်၊ ဒှ်ဓဝိင်၊ တုဲ သီုကဵု ညာတ်ကေတ် ဘဝဇကု အောန်လောန်အာရ။ ယဲဏအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ပ္ဍဲပြကိုဟ် DSM-5 နဒဒှ် ကဏ္ဍတၞဟ်ခြာမွဲရ။&lt;ref name=&quot;nimh2016&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.nimh.nih.gov/health/topics/bipolar-disorder/index.shtml |title=Bipolar Disorder |publisher=National Institute of Mental Health |date=April 2016 |access-date=15 August 2020}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ လက္ချဏ် ကေုာံ သင်္ကေတဂမၠိုင် ==
လက္ချဏ်ယဲဝွံ ပါ်လဝ် ၜါလပါ် အဓိကရ။
# '''လက္ချဏ် စိုတ်သၠုင်လောန် (Manic Episode):''' ကာလဏအ်မ္ဂး မၞိဟ်ယဲဂှ် မိပ်မြဟ်လောန်၊ ပတှ်ေဇကုလောန်ၜက်၊ ဟီုဂလာန် ပြဟ်ပြဟ် ကေုာံ ဟွံမိက်တိက်။ လ္ၚဵုမ္ဂး စိုတ်ထေဲပြဟ် ကေုာံ ကၠောန်ကမၠောန် မၞုံကဵု အန္တရာဲ (ဥပမာ - ရာန်ကပေါတ် မဟွံဒးစကာ၊ ဖျေံသြန်လံင်ဝေင် ဗွဲမလောန်ၜက်)။
# '''လက္ချဏ် စိုတ်ဍိုန်လျ (Depressive Episode):''' ကာလဏအ်မ္ဂး မၞိဟ်ယဲဂှ် စိုတ်ဍိုန်လျ၊ ဍာ်ရမတ်တိတ်၊ ဒြဟတ်အိုတ်၊ စၞဟွံစပ်၊ ဟွံမဲကဵု ပရေင်မိပ်မြဟ် ပ္ဍဲကမၠောန်မွဲမွဲ။ လ္ၚဵုမ္ဂး ကတဵုဒှ် လညာတ် မိက်ဂွံဂစိုတ်ဇကု (Suicidal thoughts) ရ။&lt;ref name=&quot;apa2013&quot;&gt;{{cite book |author=American Psychiatric Association |title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5) |year=2013 |publisher=American Psychiatric Publishing |isbn=978-0890425558 |page=123-154}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဟိုတ်မကတဵုဒှ် ==
ဟိုတ်မကတဵုဒှ် ယဲဝွံ ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် ဟွံတီကေတ်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်လ္ၚတ်တအ် ထံက်ထ္ၜးလဝ် အရာမဆက်စပ် (၃) သာ်ရ-
* '''ဗဳဇ ကေုာံ မျိုးရိုး (Genetics):''' ယဝ်ရ ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန် (မိမ၊ ကောဒေအ်) နွံယဲဏအ်မ္ဂး အခေါင်မကတဵုဒှ်မာန် ဂၠိုင်နူ မၞိဟ်ဓမ္မတာ ၜိုတ် ၅-၁၀ ဆ ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓာတုက္ဍဟ် (Brain Chemistry):''' ဓာတု ပ္ဍဲက္ဍဟ် မပ္တံကဵု သဳရဝ်တဝ်နိန် (Serotonin)၊ ဒဝ်ပါမိန် (Dopamine) ကေုာံ နဝ်အဳပဳနက်ဖရိန် (Norepinephrine) တအ် ဟွံသၟဟ်ပၠန်မ္ဂး ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ပြံင်လှာဲပြဟ်မာန်ရ။
* '''ပွဳပွူ ကေုာံ ဒဒိုက်စိုတ် (Environmental Factors):''' ပရေင်ဒးဒုင်ဘဲဒဏ်စိုတ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်၊ ပရေင်စိုတ်ဟွံတန်ကြန် ကေုာံ ပရေင်တိက်ဟွံလုံခြုံတအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ် မဖန်ဗဒှ်ကဵု ယဲဏအ်ရ။

== ၄။ နဲကဲစမ်ၜတ် ကေုာံ သမ္တီယဲ ==
သွက်ဂွံ သမ္တီယဲဝွံ အစာဂဥုဲစိုတ်တအ် စကာ ပြကိုဟ်စံင်ၜတ် ပညာစိုတ် DSM-5 ဟွံသေင်မ္ဂး ICD-11 ရ။ နဲကဲစမ်ၜတ်တအ်ဂှ်-
* '''စမ်ၜတ် ပရေင်စိုတ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် (Psychological Evaluation):''' အစာဂဥုဲ သၟာန်စၟတ် ပရူလက္ချဏ်၊ ပရေင်ချပ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် မၞိဟ်ယဲ။
* '''စမ်ၜတ် ဆီ ကေုာံ ခန္ဓ (Physical Exam):''' သွက်ဂွံပါ်ပဲါ ယဲတၞဟ် မပ္တံကဵု ယဲတသိုင် (Thyroid disorders) မပကဵု ညံင်စိုတ်ဂွံပြံင်လှာဲ။
* '''စၟတ်သမ္တီ ဒ္ဂေတ်လၟေင်တ္ၚဲ (Mood Charting):''' အာတ်မိက် မၞိဟ်ယဲ ညံင်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ပရေင်တိက် ကေုာံ ပရေင်စိုတ် ဇၟာပ်တ္ၚဲရ။

== ၅။ ဗီုပြင်ယဲနာနာ ==
အတိုင် DSM-5 မ္ဂး ယဲစိုတ်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ယဲမဆက်စပ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဗွဲအဓိက ၃ သာ်ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 100%; text-align: left;&quot;
|+ '''ဗီုပြင် ယဲစိုတ်ပြံင်လှာဲ'''
|-
! ဗီုပြင်
! လက္ချဏ်
! အခိင်ကာလ
|-
| '''ယဲစိုတ်ပြံင်လှာဲ ဂကူ (၁)''' (Bipolar I)
| နွံကဵု လက္ချဏ် စိုတ်သၠုင်လောန် (Manic) ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်။ မလေပ်နွံကဵု လက္ချဏ် စိုတ်ဍိုန်လျ (Depression) ကီု။
| စိုတ်သၠုင်လောန် နွံ အောန်အိုတ် ၇ တ္ၚဲ (ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးတိုန်ရုင်ဂဥုဲ)။
|-
| '''ယဲစိုတ်ပြံင်လှာဲ ဂကူ (၂)''' (Bipolar II)
| နွံကဵု လက္ချဏ် စိုတ်ဍိုန်လျ (Depressive) မဇၞော်ကဵုဒြဟတ်၊ တုဲ နွံကဵု စိုတ်သၠုင်ဍောတ် (Hypomania)။ ဟွံစိုပ် ကဆံင် စိုတ်သၠုင်လောန် (Mania)။
| စိုတ်သၠုင်ဍောတ် နွံ အောန်အိုတ် ၄ တ္ၚဲ။
|-
| '''ယဲစိုတ်သဝ်သၠုင်''' (Cyclothymic Disorder)
| လက္ချဏ် စိုတ်သၠုင်ဍောတ် ကဵု စိုတ်ဍိုန်လျ မကတဵုဒှ် အဆက်အဆက်။ ၜိုန်ရ ဟွံသၠုင်/ဟွံသဝ် လောန်ၜက်ကီုလေဝ် ကတဵုဒှ်လံ။
| အောန်အိုတ် ၂ သၞာံ (သွက်ကောန်ၚာ်မ္ဂး ၁ သၞာံ)။
|}

== ၆။ ပရေင်လွဳလွတ် ကေုာံ ဂဥုဲ ==
ပရေင်လွဳလွတ် အဓိက သွက်ယဲဝွံ ဒှ် ပရေင်ကဵုဂဥုဲရ။
* '''ဂဥုဲထိင်စိုတ် (Mood Stabilizers):''' လဳသဳယာမ် (Lithium) ဒှ်ဂဥုဲ မစကာဂၠိုင်အိုတ် သွက်ဂွံ ထိင်စိုတ် ညံင်ဟွံဂွံသၠုင်လောန် ဟွံဂွံသဝ်လောန်။ ဗေလ်ပရဝ်အိတ် (Valproate) ကဵု လာမဝ်ထရဳဂျိန် (Lamotrigine) တအ်လေဝ် စကာကီုရ။
* '''ဂဥုဲစဵုဒၞာ စိုတ်ကယျာန် (Antipsychotics):''' ယဝ်ရ လက္ချဏ် မာနဳယာ (Mania) ထတ်လောန်မ္ဂး စကာဂဥုဲ မပ္တံကဵု Olanzapine, Quetiapine, ဟွံသေင်မ္ဂး Aripiprazole ရ။
* '''ဂဥုဲစဵုဒၞာ စိုတ်ဍိုန်လျ (Antidepressants):''' ၜိုန်ရ စကာကီုလေဝ်၊ ယဝ်စကာ လောန်ၜက်မ္ဂး ပကဵု ညံင်ဂွံပြံင်အာ မာနဳယာ (Mania) မာန်တုဲ ဒးစကာ ပံင်ကဵု ဂဥုဲထိင်စိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;goodwin2007&quot;&gt;{{cite book |last=Goodwin |first=Frederick K. |author2=Jamison, Kay Redfield |title=Manic-Depressive Illness: Bipolar Disorders and Recurrent Depression |url=https://archive.org/details/manicdepressivei02edgood |year=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195135794 |page=[https://archive.org/details/manicdepressivei02edgood/page/650 650]}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ကဵုကသပ် ပညာစိုတ် ==
ပါဲနူ ဂဥုဲတုဲ ပရေင်ကဵုကသပ် ပညာစိုတ် (Psychotherapy) ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်မွဲရ-
* '''နဲကဲလွဳလွတ် စိုတ်ကဵုဒ္ဂေတ် (Cognitive Behavioral Therapy - CBT):''' ရီုဗင် သွက်ဂွံ ညာတ်ကေတ် လညာတ်မဗၠေတ်မှာ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ ဒ္ဂေတ်မပလီုပလာ်။
* '''နဲကဲလွဳလွတ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန် (Family-Focused Therapy):''' သွက်ဂွံ ကဵုပညာ ကုဂကောံသ္ၚိကၟိန် ညံင်ဂွံ ပရေင်ဆက်ဆောံခိုဟ် ကေုာံ ရီုဗင် မၞိဟ်ယဲ။
* '''နဲကဲလွဳလွတ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ အခိင် (Interpersonal and Social Rhythm Therapy):''' ဖန်ဇန် ညံင်ဂွံနွံကဵု အခိင်တိက် ကေုာံ အခိင်စစၞ မတန်ကြန်ရ။

== ၈။ အန္တရာဲ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ==
ယဲစိုတ်ပြံင်လှာဲဝွံ ယဝ်ရ ဟွံလွဳလွတ်မ္ဂး ကဵုအန္တရာဲ ဗွဲမဇၞော်ရ-
* '''အန္တရာဲ ဂစိုတ်ဇကု (Suicide Risk):''' မၞိဟ်မၞုံကဵု ယဲဝွံ အခေါင်ဂစိုတ်ဇကု နွံသၠုင် နူမၞိဟ်ဓမ္မတာ (၁၅-၂၀) ဆ ရ။
* '''ယဲမဆက်စပ် (Comorbidities):''' မလေပ်ကတဵုဒှ် ယဲဓဝိင် (Anxiety disorders)၊ ယဲစွဲလာံ အရက် ကေုာံ ဂဥုဲၜူမာဲ (Substance use disorders) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 
* '''အန္တရာဲ ပရေင်မၞိဟ်:''' ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်စိုတ် ဟွံတန်ကြန်တုဲ၊ ပရေင်ဆက်ဆောံ ပ္ဍဲကမၠောန်၊ ပ္ဍဲသ္ၚိကၟိန် တအ် လီုလာ်မာန်ရ။

== ၉။ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ ==
ၜိုန်ရ ယဲဏအ် စဵုဒၞာ ဟွံဂွံကီုလေဝ်၊ ပရေင်မင်မဲ (Management) ညံင်ဟွံဂွံ ကလေင်ကတဵုဒှ် (Relapse) ဂှ် ကိစ္စဇၞော်ရ-
# '''တိက်လုံခြုံ:''' ဒးတိက်ကဵု အခိင်၊ ဇၟာပ်တ္ၚဲ (၇-၈) နာဍဳ။ ဟွံတိက်မ္ဂး မာနဳယာ (Mania) ကတဵုဒှ်မာန်ရ။
# '''ပါဲဝေင် အရက် ကေုာံ ဂဥုဲၜူမာဲ:''' ဍေဟ်ဖန်ကဵု ညံင်ဂဥုဲထိင်စိုတ် ဂွံလီုလာ်ရ။
# '''စၟတ်သမ္တီ သင်္ကေတ:''' စၟတ်သမ္တီလဝ် အခိင်လဵု စိုတ်စလှာဲတုဲ ယဝ်တီလက္ချဏ်ကိုပ်ကၠာမ္ဂး ပြာပ်အာ ဇရေင်အစာဂဥုဲ ပြဟ်ပြဟ်ရ။

== ၁၀။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ==
လညာတ် ပရူယဲစိုတ်ပြံင်လှာဲဝွံ နွံကၠုင် နူခေတ် ဂရိတ် (Greek) တမၠာတေအ်ရ။ အစာဂဥုဲဂရိတ် အရေတယု (Aretaeus of Cappadocia) ပ္ဍဲအေဒဳ ၁ ဗွဝ်ကၠံ တေအ် ချူလဝ် ဒဒှ်ရ ယဲစိုတ်သၠုင်လောန် (Mania) ကဵု ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ (Melancholia) ဝွံ မဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ။ ပ္ဍဲကၞောတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် အစာဂဥုဲစိုတ် ဂျာမနဳ Emil Kraepelin သမ္တီကဵုယၟု &quot;Manic-depressive insanity&quot; ရ။ လက္ကရဴဏအ် ပ္ဍဲ ၁၉၈၀ သၞာံ (DSM-III) ဂှ် ပြံင်လှာဲကော်စ &quot;Bipolar disorder&quot; သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေံ ပရေင်ပါ်ပဲါ ကေုာံ လညာတ်မဗၠေတ်မှာ ပ္ဍဲပရေင်မၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;mason2008&quot;&gt;{{cite book |last=Mason |first=B. |title=Bipolar Disorder: History and Diagnosis |url=https://archive.org/details/iterativereceive0000wyme |year=2008 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521873154 |page=[https://archive.org/details/iterativereceive0000wyme/page/22 22]}}&lt;/ref&gt;

== ၁၁။ လိက်နိဿဲ ကေုာံ လိက်အုပ်ဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ် (See also) ==
* [[ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ]] (Major depressive disorder)
* [[ပညာစိုတ်]] (Psychology)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်]] (Mental health)

{{Navbox
| name = Bipolar disorder
| title = ယဲစိုတ်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ယဲစိုတ်ဓါတ်ဂမၠိုင် (Mood Disorders)
| listclass = hlist
| group1 = ဗီုပြင်ယဲဂမၠိုင်
| list1 = 
* [[ယဲစိုတ်ပြံင်လှာဲ ဂကူ (၁)]]
* [[ယဲစိုတ်ပြံင်လှာဲ ဂကူ (၂)]]
* [[ယဲစိုတ်သဝ်သၠုင်]] (Cyclothymia)
* [[ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ]] (Major depressive disorder)
| group2 = လက္ချဏ်ဂမၠိုင်
| list2 = 
* [[မာနဳယာ]] (Mania)
* [[ဟိုက်ပိုမာနဳယာ]] (Hypomania)
* [[စိုတ်ဍိုန်လျ]] (Depression)
| group3 = ပရေင်လွဳလွတ်
| list3 = 
* [[ဂဥုဲထိင်စိုတ်]] (Mood stabilizers)
* [[ပရေင်လွဳလွတ် စိုတ်ကဵုဒ္ဂေတ်]] (CBT)
* [[လဳသဳယာမ်]] (Lithium)
}}

{{DEFAULTSORT:Bipolar Disorder}}
[[Category:ယဲစိုတ်ပြံင်လှာဲ]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ယဲစိုတ်ဓါတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်]]</text>
      <sha1>3dt7q6r1p9ws4tzew0nu2netzyzfsm1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ် မေတြေတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13061</id>
    <revision>
      <id>60392</id>
      <parentid>60167</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:36:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29873" sha1="5xd8o7xrh9ckujzkm2c4vjhy5270c7e" xml:space="preserve">{{Infobox measurement system
| name = သၞောတ် မေတြေတ်
| native_name = Système métrique
| image = Metric system adoption map.svg
| caption = ဍုင်မစကာ သၞောတ် မေတြေတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ (အရံင်ၚေက် - ဍုင်မစကာ အဓိက၊ အရံင်လမ္စံက် - ဍုင်ဟွံစကာ အဓိက)
| type = သၞောတ် ဒက်သဳမာလ် (Decimal)
| origin_date = ၁၇၉၉
| origin_place = ဍုင်ဖရင်သေတ် (France)
| base_units = မဳတာ (meter), ကဳလဝ်ဂရာမ် (kilogram), စက္က (second) ကေုာံ ယူနေတ် တၞဟ်ဂမၠိုင်
| widely_used = အလုံမွဲဂၠးတိ (ပါဲနူ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်, လာင်ဘဳရဳယျာ, ရးနိဂီုဗၟာ)
}}

'''သၞောတ် မေတြေတ်''' ({{lang-en|Metric system}}) ဒှ်သၞောတ် ယူနေတ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် မသ္ပသဇိုင် ကုစၟတ်ဂၞန် ဒက်သဳမာလ် (Decimal system) မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်ဖရင်သေတ် ပ္ဍဲအခိင် ပၠန်ဂတး ဖရင်သေတ် (French Revolution) ပ္ဍဲကၞောတ် သၞာံ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံရ။ သၞောတ်ဏအ် သ္ပလဝ် သဇိုင် ကု ယူနေတ် မဳတာ (Meter) သွက်ဂွံ ၜတ် ဇမၠိင် ကေုာံ ကဳလဝ်ဂရာမ် (Kilogram) သွက်ဂွံ ၜတ် လျိုင်ရ။ နူတမ်မူလ သၞောတ်ဏအ် တၞဟ်နဂွံကလိဂွံ သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် မတုပ်သၟဟ် အလုံမွဲဂၠးတိတုဲ ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် သၞောတ်ဏအ် ပြံင်လှာဲ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ဒှ်အာ သၞောတ် ယူနေတ် ဂၠးတိ (International System of Units) ဟွံသေင်မ္ဂး အေသ်အာင် (SI) မဒှ် သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် အဓိက သွက် သိပ္ပံ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;Alder, Ken (2002). ''The Measure of All Things: The Seven-Year Odyssey and Hidden Error That Transformed the World''. Free Press. p. 15.&lt;/ref&gt;

သၞောတ် မေတြေတ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု သဇိုင်ဂၞန် စှ် (Powers of 10) တုဲ ကမၠောန် တော်ဂၞန် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ယူနေတ် မွဲကဵုမွဲ လောဲသွာ ဗွဲမလောန်ရ။ ဥပမာ - မွဲ ကဳလဝ်မဳတာ နွံ လ္ၚီ မဳတာတုဲ၊ မွဲ မဳတာ နွံ ကၠံ သေန်တဳမဳတာ ရ။ ပရေင်လောဲသွာ ဏအ် ဖန်ကဵု သိပ္ပံပညာ ကေုာံ ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ဂၠးတိ ဇၞော်မောဝ် တိုန်ဗွဲမပြဟ်ရ။&lt;ref&gt;Nelson, Robert A. (2000). &quot;The International System of Units: Its History and Use in Science and Industry&quot;. ''Via Satellite''.&lt;/ref&gt;

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
အလံင်အရာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် မတုပ်သၟဟ် မွဲဂှ် စကတဵုဒှ်လဝ် နူခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages) ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ချဳဓရာင် အဓိက စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၆၈ ကာလ ဂျောန် ဝေလ်ကိန် (John Wilkins) မဒှ် တၠပညာ ဂကူအင်္ဂလိက် ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် မသ္ပသဇိုင် ကု သဘာဝ (Universal measure) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၇၀ ဂါဗြဳယေလ် မူတောန် (Gabriel Mouton) နူဍုင်ဖရင်သေတ် ပတိုန်ထ္ၜး ယူနေတ် ဇမၠိင် မသ္ပသဇိုင် ကု ဗွိုက်လဒေါဝ် ဂၠးတိ (Earth's circumference) ရ။&lt;ref&gt;Heilbron, J. L. (2003). ''The Oxford Companion to the History of Modern Science''. Oxford University Press. p. 531.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိင် ပၠန်ဂတး ဖရင်သေတ် (၁၇၈၉-၁၇၉၉) အလဵုအသဳ ဖရင်သေတ် တၟိ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ ပလီုထောအ် သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် တြေံ မဟွံတုပ်သၟဟ် ကေုာံ မထုဲထံင်တအ်ဂှ်တုဲ ခၞံဗဒှ် သၞောတ်တၟိ မသ္ပသဇိုင် ကု သဘာဝရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၁ အကယ်ဒမဳ သိပ္ပံ ဖရင်သေတ် (French Academy of Sciences) ရုဲစှ် ယူနေတ် ဇမၠိင် တၟိ မကော်စ &quot;မဳတာ&quot; (Metre) မဒှ် ဗၞတ်ၜတ် မွဲ ပြကောဋိကိုဋ် (1/10,000,000) ဇမၠိင် နူ ပၞိက်သၟဝ်ကျာ ဂၠးတိ (North Pole) စိုပ် လာင်အဳကွေတာ (Equator) မတတ်အာ ဍုင်ပါရဳ (Paris) ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၉ အလဵုအသဳ ဖရင်သေတ် စၟတ်သမ္တီ သၞောတ် မေတြေတ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ဍာ်ရိုဟ် ပလာတဳနမ် (Platinum) သွက် ယူနေတ် မဳတာ ကေုာံ ကဳလဝ်ဂရာမ် ရ။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဏအ် ဒှ် အစ သၞောတ် မေတြေတ် မပြးဇး လုံဂၠးတိ ပ္ဍဲအခိင် ဗွဲကြဴဏအ်ရ။ 

== သဇိုင် ယူနေတ်ဂမၠိုင် ==
သၞောတ် မေတြေတ် ပ္ဍဲခေတ်တမ်မူလ နွံ ယူနေတ် အဓိက ၜါသာ်ဟေင် မဒှ် မဳတာ ကေုာံ ဂရာမ်/ကဳလဝ်ဂရာမ် ရ။ ဆဂး သိပ္ပံပညာ ဇၞော်မောဝ် တိုန်ကၠုင်တုဲ ယူနေတ် သဇိုင် တၞဟ်တအ် ထပ်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞောတ် အေသ်အာင် (SI) လၟုဟ် နွံ သဇိုင် ယူနေတ် ထပှ် (၇) သာ်ရ။&lt;ref&gt;BIPM (2019). ''The International System of Units (SI)'' (9th ed.). Bureau International des Poids et Mesures. p. 117.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; width:100%;&quot;
|+ သဇိုင် ယူနေတ် ထပှ်သာ် ပ္ဍဲသၞောတ် အေသ်အာင် (SI Base Units)
|-
! ယူနေတ် (Unit) !! သင်္ကေတ (Symbol) !! အရာမၜတ်ကၞာတ် (Quantity) !! တင်စၟတ် (Note)
|-
| မဳတာ (Meter) || m || ဇမၠိင် (Length) || ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် လျးအာ ပ္ဍဲဒၞာဲသၠး (Vacuum)။
|-
| ကဳလဝ်ဂရာမ် (Kilogram) || kg || လျိုင် / ဒြပ် (Mass) || သ္ပသဇိုင် ကု ပလာင် ကောန်သတာန် (Planck constant)။
|-
| စက္က (Second) || s || အခိင် (Time) || သ္ပသဇိုင် ကု ဓါတ် ရေဒဳယိုဝ် သဳဇဳယေမ် (Cesium)။
|-
| အေမ်ပဳယာ (Ampere) || A || ဒြဟတ်လလဳ (Electric current) || ၜတ်ကၞာတ် လလဳ မကတဵုဒှ် နူ အဳလက်ထရဝ် (Electron)။
|-
| ကေလ်ဗေန် (Kelvin) || K || ဓါတ်ဂမ္တဴ (Temperature) || သ္ပသဇိုင် ကု ဓါတ်ဂမ္တဴ သဘာဝ။
|-
| မဝ် (Mole) || mol || ဗၞတ် ဒြပ်စှ်ေ (Amount of substance) || သ္ပသဇိုင် ကု ဓါတ် အာဗဝ်ဂါဒရဝ် (Avogadro constant)။
|-
| ကာန်ဒေလာ (Candela) || cd || ဒြဟတ် လျး (Luminous intensity) || ၜတ်ကၞာတ် လျး မညာတ်ကေတ် နကဵု မတ်။
|}

ယူနေတ် သဇိုင် တအ်ဏအ် ဒှ်တမ်မူလ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ယူနေတ် တၞဟ်တၞဟ် (Derived units) မပ္တံကဵု ယူနေတ် ဇြဟတ် နယူတောန် (Newton)၊ ယူနေတ် ဒြဟတ်လလဳ ဗွတ် (Volt) ကေုာံ ယူနေတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ သေလ်သဳယေသ် (Celsius) တအ်ရ။

== ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်သဳဂျဳအေသ် ==
ပ္ဍဲကၞောတ် သၞာံ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ သိပ္ပံပညာ မဆေင်ကဵု ဒြဟတ်လလဳ (Electromagnetism) ကေုာံ ရူပဗေဒ ဇၞော်မောဝ် တိုန်ဗွဲမလောန်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ကာရ် ဖရဳဒရိတ် ဂေါက်သ် (Carl Friedrich Gauss) ကေုာံ ဝီလ်ဟေမ် ဝေဘာ (Wilhelm Weber) မဒှ် တၠပညာ ဍုင်ဂျာမနဳ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် သဳဂျဳအေသ် (CGS system) မသ္ပသဇိုင် ကု သေန်တဳမဳတာ (Centimeter), ဂရာမ် (Gram) ကေုာံ စက္က (Second) ရ။&lt;ref&gt;Kula, Witold (1986). ''Measures and Men''. Princeton University Press. p. 112.&lt;/ref&gt;

သၞောတ် သဳဂျဳအေသ် ဏအ် ဒှ်သၞောတ် မစကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကမၠောန် သုတေသန ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ အကြာ သၞာံ ၁၈၇၄ စိုပ် လဒေါဝ် သၞာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။ ဆဂး သၞောတ်ဏအ် နွံပြသၞာ မွဲဂှ် ယူနေတ် မဆေင်ကဵု လလဳ ကေုာံ သံလိုက် တအ် ထုဲထံင် ကေုာံ တော်ဂၞန် ဝါတ်ခက် ဗွဲမလောန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံသိပ္ပံ ဂၠးတိ စဂၠာဲ နဲကဲ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် ယူနေတ် မခိုဟ်နူဏအ် မွဲပၠန်ရ။

== သၞောတ်အေမ်ကေအေသ် ကေုာံ ဒြဟတ်လလဳ ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၁ ဂျိုဝ်ဗာန်နဳ ဂျောရ်ဂျဳ (Giovanni Giorgi) မဒှ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍုင်အဳတလဳ ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် တၟိ မွဲ သွက်ဂွံ ပံင်ပကောံ ယူနေတ် ဇမၠိင် ကေုာံ လျိုင် မေတြေတ် (မဳတာ, ကဳလဝ်ဂရာမ်) ကု ယူနေတ် လလဳ မပ္တံကဵု ဗွတ် (Volt) ကေုာံ အေမ်ပဳယာ (Ampere) ရ။ သၞောတ်ဏအ် ကော်စ သၞောတ် အေမ်ကေအေသ် (MKS system - Meter, Kilogram, Second) ရ။&lt;ref&gt;Giorgi, Giovanni (1901). ''Unità Razionali di Elettromagnetismo''. Atti dell'Associazione Elettrotecnica Italiana.&lt;/ref&gt;

လညာတ် ဂျောရ်ဂျဳ ဂှ် ဒှ်သဇိုင် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် ယူနေတ် ဂၠးတိ (SI) ပ္ဍဲအခိင် ဗွဲကြဴရ။ သၞောတ် အေမ်ကေအေသ် ဂှ် ဖန်ကဵု ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ သိပ္ပံ လလဳ လောဲသွာ တိုန်တုဲ ဒှ်အာ သၞောတ် အဓိက သွက် ဂကောံ ပရေင်လလဳ ဂၠးတိ (International Electrotechnical Commission) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၅ ရ။

== သၞောတ် ယူနေတ် ဂၠးတိ ==
သၞာံ ၁၉၆၀ သဘင်သဳကၠဳ အလုံဂၠးတိ မဆေင်ကဵု ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် (General Conference on Weights and Measures - CGPM) အလန်ဒသမ မွဲ စၟတ်သမ္တီ တင်ပတိုန်ထ္ၜး သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် သၞောတ် ယူနေတ် မွဲ မကော်စ သၞောတ် ယူနေတ် ဂၠးတိ မၞုံသင်္ကေတ အေသ်အာင် (SI - Système International d'Unités) ရ။ 

သၞောတ် အေသ်အာင် ဏအ် သ္ပသဇိုင် ကု သၞောတ် အေမ်ကေအေသ် တုဲ ထပ်စုတ် ယူနေတ် ကေလ်ဗေန်၊ ကာန်ဒေလာ ကေုာံ အေမ်ပဳယာ ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၁ ယူနေတ် မဝ် (Mole) ဂှ် ထပ်စုတ် ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ် သွက်ဂွံ ၜတ် ဗၞတ် ဒြပ်စှ်ေ (Amount of substance) ပ္ဍဲ ပညာ ဓါတုဗေဒ ရ။ အေသ်အာင် ဒှ်သၞောတ် မဍိုက်ပေင်အိုတ် ကေုာံ မစကာ လုံဂၠးတိ အိုတ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။ သၞောတ်ဏအ် ထိင်ဒဝ်လဝ် နကဵု ဗျူရဝ် ဂၠးတိ မဆေင်ကဵု ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် (International Bureau of Weights and Measures - BIPM) မၞုံ ပ္ဍဲဍုင်ပါရဳရ။&lt;ref&gt;Taylor, Barry N. (2001). ''The International System of Units (SI)''. National Institute of Standards and Technology. p. 3.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ==
ၜိုတ် သၞာံ ၁၈၈၉ စဵုကဵု ၂၀၁၉ ယူနေတ် ကဳလဝ်ဂရာမ် ဂှ် သ္ပသဇိုင် ကု ဍာ်ရိုဟ် ပလာတဳနမ်-အဳရဳဒဳယေမ် (Platinum-iridium cylinder) မသိုင်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်ပါရဳ ရ။ ဆဂး ဍာ်ရိုဟ် ပသဲ ဏအ်ဂှ် ယအ်အာ လျိုင် သိုက်သိုက် နကဵု အသိင် မাইခရဝ်ဂရာမ် တုဲ ဒှ်ပြသၞာ သွက် သိပ္ပံ မနွံပၟိက် တင်ဂၞင် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ သဘင်သဳကၠဳ CGPM ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သဇိုင် ယူနေတ် အေသ်အာင် အလုံအိုတ် သွက်ဂွံ သ္ပသဇိုင် ကု ဓါတ်သဘာဝ မဟွံပြံင်လှာဲ (Fundamental physical constants) ရ။ ဥပမာ - ကဳလဝ်ဂရာမ် ဂှ် သ္ပသဇိုင် ကု ပလာင် ကောန်သတာန် (Planck constant)၊ အေမ်ပဳယာ ဂှ် သ္ပသဇိုင် ကု ဒြဟတ် လလဳ အဳလက်ထရဝ်၊ မဝ် ဂှ် သ္ပသဇိုင် ကု ဓါတ် အာဗဝ်ဂါဒရဝ် (Avogadro constant) ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ် ဒှ်ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲဝင် သၞောတ် မေတြေတ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ချိုတ်ပၠိုတ် အဆင် ကွမ်တာမ် (Quantum level) ရ။&lt;ref&gt;Milton, Martin (2019). &quot;A new era for the International System of Units&quot;. ''Nature Physics'', 15(9), 877–879.&lt;/ref&gt;

== သၞောတ်ဂၞန် ဒက်သဳမာလ် ==
အရာမတၟေင်အိုတ် ပ္ဍဲသၞောတ် မေတြေတ် ဂှ် ဒှ်ပရေင်စကာ ဝေါဟာရ ဂတ (Prefixes) မသ္ပသဇိုင် ကု ဂၞန် စှ် ရ။ ဝေါဟာရ တအ်ဏအ် ပံင်စုတ် ကု ယူနေတ် သဇိုင်တုဲ ဖန်ဗဒှ် ယူနေတ် မဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍောတ် နူသဇိုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; width:100%;&quot;
|+ ဝေါဟာရ ဂတ သၞောတ် မေတြေတ် မပြာကတ်ဂမၠိုင် (Metric Prefixes)
|-
! ဝေါဟာရ (Prefix) !! သင်္ကေတ (Symbol) !! ဆက်စၠောအ် (Multiplier) !! တန်ဖျာ (Value)
|-
| တေရာ (Tera) || T || 10&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt; || ၁,၀၀၀,၀၀၀,၀၀၀,၀၀၀
|-
| ဂဳဂါ (Giga) || G || 10&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; || ၁,၀၀၀,၀၀၀,၀၀၀
|-
| မေဂါ (Mega) || M || 10&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt; || ၁,၀၀၀,၀၀၀
|-
| ကဳလဝ် (Kilo) || k || 10&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; || ၁,၀၀၀
|-
| သေန်တဳ (Centi) || c || 10&lt;sup&gt;-2&lt;/sup&gt; || ၀.၀၁ (1/100)
|-
| မဳလဳ (Milli) || m || 10&lt;sup&gt;-3&lt;/sup&gt; || ၀.၀၀၁ (1/1000)
|-
| မာင်ခရဝ် (Micro) || μ || 10&lt;sup&gt;-6&lt;/sup&gt; || ၀.၀၀၀ ၀၀၁
|-
| နာနဝ် (Nano) || n || 10&lt;sup&gt;-9&lt;/sup&gt; || ၀.၀၀၀ ၀၀၀ ၀၀၁
|}

သၞောတ် ဒက်သဳမာလ် ဏအ် ဖန်ကဵု လၟေင် တော်ဂၞန် လောဲသွာ တုဲ၊ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ယူနေတ်မ္ဂး ဆဒး ပြံင် ဒၞာဲ ဒက်သဳမာလ် (Decimal point) ဟေင်ရ။ ဥပမာ ၅,၀၀၀ မဳတာ ဂှ် ၅ ကဳလဝ်မဳတာ၊ ဟွံဒး တော်ဂၞန် ဝါတ်ခက် ညံင် သၞောတ် ယူနေတ် အင်္ဂလိက် (Imperial system) မပ္တံကဵု ယာတ် (Yard), ဖေတ် (Feet), မာင် (Mile) တအ်ရ။

== ပရေင်စကာ ပ္ဍဲဂၠးတိ ==
[[File:Metric system adoption map.svg|thumb|300px|ဂၠးတိ မစကာ သၞောတ် မေတြေတ် (အရံင်ၚေက် - ဍုင်မစကာ အဓိက၊ အရံင်လမ္စံက် - ဍုင်ဟွံစကာ အဓိက)]]
သၞောတ် မေတြေတ် ပြးဇးအာ အလုံမွဲဂၠးတိ ပ္ဍဲလဒေါဝ် သၞာံ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ လၟေင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ်ဏအ် (Metrication) ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင် ယူရောပ် ဗွဲကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲဍုင် အာရှ၊ အဖရိက ကေုာံ အမေရိက သၠုင်ကျာ ရ။&lt;ref&gt;Bucher, J. L. (2012). ''The Metrology Handbook''. ASQ Quality Press. p. 45.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် နွံဍုင် ပိ ဍုင် ဟေင် မဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ် သၞောတ် မေတြေတ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ အဓိက၊ ဍုင်တအ်ဂှ် ဒှ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (United States)၊ လာင်ဘဳရဳယျာ (Liberia) ကေုာံ ရးနိဂီုဗၟာ (Myanmar) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲဍုင် ပိ ဍုင်ဏအ်လေဝ် ပရေင်ကမၠောန် သိပ္ပံ၊ ဂဥုဲ၊ ကေုာံ ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ဂၠးတိ တအ်ဂှ် စကာဒၟံင် သၞောတ် မေတြေတ် ဖအိုတ်ရ။ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဂှ် စကာဒၟံင် သၞောတ် အမေရိကာန် (US Customary Units) ကီုလေဝ်၊ အလဵုအသဳ ကေုာံ ကမ္ပဏဳ သိပ္ပံ တအ် စကာ အေသ်အာင် ရ။

== ပရေင်ကမၠောန် သိပ္ပံ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ ==
ပ္ဍဲပရေင် သိပ္ပံ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ သၞောတ် မေတြေတ် (အေသ်အာင်) ဂှ် ဒှ်အရပ်အစပ် မဟွံမဲ ဟွံတုဲ မွဲရ။ ဇၟာပ် ပရေင်သုတေသန ဂၠးတိ၊ လိက်ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ကေုာံ တင်ဂၞင် ဒေတာ တအ်ဂှ် သ္ဒးစကာ သၞောတ်ဏအ် ဟေင်ရ။ ယဝ်ရ ဟွံစကာ သၞောတ် မတုပ်သၟဟ် မ္ဂး ပြသၞာ ဇၞော် ကတဵုဒှ်မာန်ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၉ ဂြိုဟ်တုဲ နာသာ (NASA) မကော်စ မာသ် ခလာင်မေတ် အဝ်ဗဳတာ (Mars Climate Orbiter) ဂှ် လီုလာ်အာ ဟိုတ်နူ ဂကောံ အေန်ဂျေန်နဳယာ မွဲ စကာ သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Pound-force) တုဲ ဂကောံ မွဲပၠန် စကာ သၞောတ် မေတြေတ် (Newton) တုဲ တော်ဂၞန် ဗၠေတ်အာ ရ။&lt;ref&gt;Stephenson, Arthur G. (1999). ''Mars Climate Orbiter Mishap Investigation Board Phase I Report''. NASA.&lt;/ref&gt; ဏအ်ဂှ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ သၞောတ် ယူနေတ် ဂၠးတိ မတုပ်သၟဟ် မွဲ ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲပရေင် ကမၠောန် သိပ္ပံ ရ။

== ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ ==
သၞောတ် မေတြေတ် ဂွံပြးဇး အလုံဂၠးတိ ဂှ် ဒးဆောမ်ဒုင် လဝ် ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ဍုင်မွဲ ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ်တၟိ (Metrication process) မ္ဂး ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ဒးကေတ် အခိင် သွက်ဂွံ ဇန် ကေုာံ လ္ၚတ် ယူနေတ် တၟိရ။ ပါဲနူဂှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကိရိယာ ၜတ်ကၞာတ် ပ္ဍဲစက်ရုံ၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သင်္ကေတ လတူဂၠံင် (Road signs) ကေုာံ လိက်သၠရိုတ် အလဵုအသဳ တအ်ဂှ် ဒးစကာ သြန် ဘဏ္ဍာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

ပ္ဍဲဍုင် အင်္ဂလာန် (United Kingdom) ဂှ် ၜိုန်ရ စၟတ်သမ္တီ သၞောတ် မေတြေတ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်စကာ ယူနေတ် အင်္ဂလိက် မပ္တံကဵု မာင် (Mile) ပ္ဍဲဂၠံင် ကေုာံ ပိုင့် (Pint) သွက် ဍာ်ယာမ တအ်ဂှ် ဆက်သှ်ေၜက် ဒၟံင် စဵုကဵု လၟုဟ်ဏီရ။ လညာတ် တၠပညာ လ္ၚဵု ပါ်ပါဲ ဒဒှ်ရ ယူနေတ် တြေံ တအ်ဂှ် ဆေင်စပ် ကု ယေန်သၞာင် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဒေသ တုဲ ဟွံထေက် ကဵု ပလီုထောအ် သီုဖအိုတ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲပရေင် ကူသာန်သွံရာန် ဂၠးတိ ဂှ် သၞောတ် မေတြေတ် ဂှ် ကလိဂွံ ဇမၞး သီုဖအိုတ် ရ။

== အနာဂတ် သၞောတ် မေတြေတ် ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် မေတြေတ် ဂှ် ဟွံတုဲဒှ် အာ ဏီရ။ သိပ္ပံပညာ မဆေင်ကဵု ဒေတာ ဇၞော် (Big Data) ကေုာံ ရူပဗေဒ အာကာသ ဇၞော်မောဝ် တိုန်တုဲ၊ ယူနေတ် သွက်ဂွံ ၜတ် တင်ဂၞင် မဇၞော်လောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍောတ်လောန် တအ်ဂှ် နွံပၟိက် ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂ သဘင်သဳကၠဳ CGPM ထပ်စၟတ်သမ္တီ ဝေါဟာရ ဂတ (Prefixes) တၟိ ပန် သာ် မဒှ် ရောန်နာ (Ronna, 10&lt;sup&gt;27&lt;/sup&gt;)၊ ကွေတ်တာ (Quetta, 10&lt;sup&gt;30&lt;/sup&gt;) သွက် အရာမဇၞော် ကေုာံ ရောန်တဝ် (Ronto, 10&lt;sup&gt;-27&lt;/sup&gt;)၊ ကွေတ်တဝ် (Quecto, 10&lt;sup&gt;-30&lt;/sup&gt;) သွက် အရာမဍောတ် ရ။&lt;ref&gt;Gibney, Elizabeth (2022). &quot;How many yottabytes in a quettabyte? Extreme numbers get new names&quot;. ''Nature''.&lt;/ref&gt; ပရေင်ထပ်စုတ် ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ သၞောတ် မေတြေတ် ဂှ် ဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် တွဵု သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင် ကု ပၟိက် သိပ္ပံပညာ ခေတ်တၟိ ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Alder |first=Ken |year=2002 |title=The Measure of All Things: The Seven-Year Odyssey and Hidden Error That Transformed the World |url=https://archive.org/details/measureofallthin00alde |publisher=Free Press |isbn=978-0743216753}}
* {{cite book |last=Crease |first=Robert P. |year=2011 |title=World in the Balance: The Historic Quest for an Absolute System of Measurement |url=https://archive.org/details/worldinbalancehi0000robe |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393072983}}
* {{cite journal |last=Nelson |first=Robert A. |year=1981 |title=Foundations of the International System of Units (SI) |url=https://archive.org/details/sim_physics-teacher_1981-12_19_9/page/n21 |journal=The Physics Teacher |volume=19 |issue=9 |pages=596–613 |doi=10.1119/1.2340901}}
* {{cite web |url=https://www.bipm.org/en/about-us/ |title=Brief History of the SI |publisher=International Bureau of Weights and Measures (BIPM) |access-date=2026-10-30}}
* {{cite book |last=Taubes |first=Gary |year=1997 |title=Metrics: A Century of Debate |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226789645}}

{{Navbox
| name = သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ်
| title = [[သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ်]] (Systems of Measurement)
| state = uncollapsed
| listclass = hlist
| group1 = သၞောတ် မေတြေတ် (Metric)
| list1 = 
* [[သၞောတ် ယူနေတ် ဂၠးတိ|အေသ်အာင် (SI)]]
* [[သၞောတ် သဳဂျဳအေသ်|သဳဂျဳအေသ် (CGS)]]
* [[သၞောတ် အေမ်ကေအေသ်|အေမ်ကေအေသ် (MKS)]]
* [[သၞောတ် မဳတာ-တန်-စက္က|မဳတာ-တန်-စက္က (MTS)]]
| group2 = သၞောတ် တၞဟ်ဂမၠိုင်
| list2 = 
* [[သၞောတ် အင်္ဂလိက်|သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial)]]
* [[သၞောတ် အမေရိကာန်|သၞောတ် အမေရိကာန် (US Customary)]]
* [[သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗၟာ|သၞောတ် ရးနိဂီုဗၟာ (Myanmar units)]]
| group3 = ယူနေတ် အဓိက (SI Base Units)
| list3 = 
* [[မဳတာ]]
* [[ကဳလဝ်ဂရာမ်]]
* [[စက္က]]
* [[အေမ်ပဳယာ]]
* [[ကေလ်ဗေန်]]
* [[မဝ်]]
* [[ကာန်ဒေလာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:သၞောတ် မေတြေတ်}}
[[Category:သၞောတ် ယူနေတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:ပရေင်ၜတ်ကၞာတ်]]
[[Category:ဝင် သိပ္ပံ]]
[[Category:သၞောတ် မေတြေတ်]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:စံင်ၜတ်]]</text>
      <sha1>5xd8o7xrh9ckujzkm2c4vjhy5270c7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ် အင်္ဂလိက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13063</id>
    <revision>
      <id>60317</id>
      <parentid>59618</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:35:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31373" sha1="p6qzg9n3bd5rcr3ymi6xfpzmjdrncjf" xml:space="preserve">{{Infobox measurement system
| name = သၞောတ် အင်္ဂလိက်
| native_name = Imperial units
| image = English Length Units Graph.svg
| caption = ယူနေတ် ဇမၠိင် သၞောတ် အင်္ဂလိက် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ယူနေတ်မွဲကဵုမွဲ
| type = သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် အခိုက်တြေံ
| origin_date = ၁၈၂၄
| origin_place = ဍုင်အင်္ဂလာန် (British Empire)
| base_units = ယာတ် (yard), ဖံင် (pound), ဂါလောန် (gallon)
| widely_used = ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် စကာဒၟံင် သွက်ကိစ္စလ္ၚဵု ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် (UK) ကေုာံ ဍုင်တြေံ ကၟိန်ဍုင်အင်္ဂလိက်
}}

'''သၞောတ် အင်္ဂလိက်''' ({{lang-en|Imperial units}} ဟွံသေင်မ္ဂး {{lang-en|Imperial system}}) ဂှ် ဒှ်သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် မသ္ပလဝ် ဒတန် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ၜတ်ကၞာတ် လျိုင် ကေုာံ ဗၞတ် သၞာံ ၁၈၂၄ (Weights and Measures Act 1824) မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင် ဨကရာဇ် အင်္ဂလိက် (British Empire) ရ။ သၞောတ်ဏအ် သ္ပသဇိုင် ကု ယူနေတ် ဇမၠိင် မပ္တံကဵု အေန် (inch), ဖေတ် (foot), ယာတ် (yard), မိုင် (mile) ကေုာံ ယူနေတ် လျိုင် မပ္တံကဵု အံင် (ounce), ဖံင် (pound) ကေုာံ ယူနေတ် ဗွိုက် မပ္တံကဵု ပိုင့် (pint), ဂါလောန် (gallon) တအ်ရ။ ကၠာဟွံဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် ဍုင်အင်္ဂလာန် စကာလဝ် သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် တြေံ (English units) မၞုံကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် နာနာသာ် မဟွံတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;Connor, R. D. (1987). ''The Weights and Measures of England''. Science Museum, London. p. 120.&lt;/ref&gt;

သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဂှ် ပြးဇးအာ အလုံမွဲ ကၟိန်ဍုင် ဨကရာဇ် အင်္ဂလိက် မပ္တံကဵု အိန္ဒိယ၊ ကနေဒါ၊ အဝ်သတေလျာ ကေုာံ ဒေသလ္ၚဵု ပ္ဍဲအဖရိက ရ။ ဆဂး ကြဴနူ လဒေါဝ် သၞာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် မေတြေတ် (Metric system) တုဲ သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဂှ် စကာအောန်စှ်ေ အာ ဗွဲမလောန်ရ။ ၜိုန်ဂှ်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင် ဨကရာဇ် လၟုဟ် (UK) သၞောတ်ဏအ် ဆက်သှ်ေၜက်ဒၟံင် ပ္ဍဲအရာ မပ္တံကဵု တရဴဂၠံင် (မိုင်)၊ ဍာ်တှ် ကေုာံ ဍာ်ယာမ (ပိုင့်) တအ်ဏီရ။ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် တုပ်ဒၟံင် ကု သၞောတ် အမေရိကာန် (US Customary units) ပ္ဍဲလပါ် ဇမၠိင် ကေုာံ လျိုင် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲလပါ် ၜတ်ကၞာတ် ဗွိုက် (Volume) မ္ဂး တၞဟ်ခြာဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ။

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
ကၠာ သၞာံ ၁၈၂၄ သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် ပ္ဍဲဍုင်အင်္ဂလာန် မလေပ်ကော်စ &quot;သၞောတ် အင်္ဂလိက် တြေံ&quot; (English units) ဂှ် ဒှ်သၞောတ် မပံင်သၟဟ်လဝ် အခိုက် ၜတ်ကၞာတ် ရဝ်မာန် (Roman units)၊ အင်ဂလဝ်-ဆက်သန် (Anglo-Saxon) ကေုာံ အခိုက် နဝ်မာန် (Norman) တအ်ရ။ ယူနေတ်တအ်ဂှ် ဟွံမဲကဵု စမ်ၜတ် မတုပ်သၟဟ် အလုံမွဲဍုင်တုဲ၊ ဥပမာ ဂါလောန် သွက်ဂွံ ၜတ် ဍာ်ဝိုင် (Wine gallon) ကဵု ဂါလောန် သွက်ဂွံ ၜတ် သြောအ် (Winchester gallon) ဂှ် ဗၞတ်ဗွိုက် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;Zupko, Ronald Edward (1990). ''Revolution in Measurement: Western European Weights and Measures Since the Age of Science''. American Philosophical Society. p. 85.&lt;/ref&gt;

တၞဟ်န ဂွံပသောင် ပြသၞာဏအ် ပါလဳမာန် အင်္ဂလိက် (British Parliament) ပ္တိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ၜတ်ကၞာတ် လျိုင် ကေုာံ ဗၞတ် သၞာံ ၁၈၂၄ တုဲ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် အင်္ဂလိက် တၟိ (Imperial system) မတုပ်သၟဟ် အလုံမွဲ အေန်ပါယာ ရ။ ပ္ဍဲသၞောဝ်ဏအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဂါလောန် အင်္ဂလိက် (Imperial gallon) မွဲ မဒှ် ဗွိုက် ဍာ် ၁၀ ဖံင် (10 pounds of water) ပ္ဍဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ၆၂ ဒဳဂရဳ ဖာရေန်ဟာက် (Fahrenheit) ရ။ ပရေင်ဏအ် ဒှ်တင်အဓိက သွက်ဂွံ ပကောံ သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် အလုံမွဲ ဍုင်ရ။

== ယူနေတ် ဇမၠိင် ==
ပ္ဍဲသၞောတ် အင်္ဂလိက် ယူနေတ် အဓိက သွက်ဂွံ ၜတ် ဇမၠိင် ဂှ် ဒှ် ယာတ် (Yard) ရ။ ယာတ် ဂှ် ထပ်ပါ်လဝ် နကဵု ဖေတ် (Foot) ကေုာံ အေန် (Inch) ရ။ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ယူနေတ်တအ်ဏအ် သ္ပသဇိုင် ကု ဂၞန် ၁၂၊ ၃ ကေုာံ ၁၇၆၀ မဒှ် သၞောတ် ဟွံသေင်ကဵု ဒက်သဳမာလ် (Non-decimal) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; width:100%;&quot;
|+ ယူနေတ် ဇမၠိင် သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial Units of Length)
|-
! ယူနေတ် (Unit) !! ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Definition) !! ဗၞတ် မေတြေတ် (Metric Equivalent)
|-
| အေန် (Inch, in) || 1/36 ယာတ် || ၂၅.၄ မဳလဳမဳတာ (mm)
|-
| ဖေတ် (Foot, ft) || ၁၂ အေန် (12 inches) || ၀.၃၀၄၈ မဳတာ (m)
|-
| ယာတ် (Yard, yd) || ၃ ဖေတ် (3 feet) || ၀.၉၁၄၄ မဳတာ (m)
|-
| ဇမၠိင်ကွင်း (Chain) || ၂၂ ယာတ် (22 yards) || ၂၀.၁၁၆၈ မဳတာ (m)
|-
| ဖာလုံ (Furlong) || ၁၀ ကွင်း (10 chains) || ၂၀၁.၁၆၈ မဳတာ (m)
|-
| မိုင် (Mile, mi) || ၈ ဖာလုံ (1760 ယာတ်) || ၁.၆၀၉၃၄၄ ကဳလဝ်မဳတာ (km)
|}

သၞာံ ၁၉၅၉ ဍုင်မစကာ သၞောတ် အင်္ဂလိက် ကေုာံ အမေရိကာန် တအ် ပံင်ကောံတုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ယာတ် ဂၠးတိ (International yard) မသ္ပလဝ် ဒတန် မွဲ ယာတ် ဂှ် တုပ်ကဵု ၀.၉၁၄၄ မဳတာ ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်ရ။ ဏအ်ဂှ် ပံင်စပ်လဝ် သၞောတ် အင်္ဂလိက် ကဵု သၞောတ် မေတြေတ် သွက် အနာဂတ် ရ။&lt;ref&gt;Astin, A. V., &amp; Karo, H. A. (1959). ''Refinement of Values for the Yard and the Pound''. US Federal Register.&lt;/ref&gt;

== ယူနေတ် လျိုင် ကေုာံ ဒြပ် ==
သၞောတ် အင်္ဂလိက် နွံ ယူနေတ် လျိုင် ပိ သာ် မဒှ် အာဗွာဒူပွာ (Avoirdupois) သွက် လျိုင် သာမည၊ တြွိုင် (Troy) သွက် ထဝ် သြန် ကေုာံ အပဝ်သဳကရဳ (Apothecaries) သွက် ဂဥုဲ ရ။ အာဗွာဒူပွာ ဂှ် ဒှ်သၞောတ် မစကာဂၠိုင်အိုတ် သွက် ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; width:100%;&quot;
|+ ယူနေတ် လျိုင် အာဗွာဒူပွာ (Avoirdupois Units of Mass)
|-
! ယူနေတ် (Unit) !! ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Definition) !! ဗၞတ် မေတြေတ် (Metric Equivalent)
|-
| အံင် (Ounce, oz) || 1/16 ဖံင် || ၂၈.၃၄၉ ဂရာမ် (g)
|-
| ဖံင် (Pound, lb) || ၁၆ အံင် (16 ounces) || ၀.၄၅၃၅၉၂ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)
|-
| သတောန် (Stone, st) || ၁၄ ဖံင် (14 pounds) || ၆.၃၅၀၂၉ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)
|-
| ဟာန်ဒရေတ်ဝိတ် (Hundredweight, cwt) || ၈ သတောန် (112 ဖံင်) || ၅၀.၈၀၂၃ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)
|-
| တန် (Ton, t) || ၂၀ ဟာန်ဒရေတ်ဝိတ် (2240 ဖံင်) || ၁၀၁၆.၀၄၇ ကဳလဝ်ဂရာမ် (kg)
|}

သတောန် (Stone) ဂှ် ဒှ်ယူနေတ် မတၟေင်အိုတ် သွက် ဍုင်အင်္ဂလာန် မစကာ သွက်ဂွံ ၜတ် လျိုင် ခန္ဓကာယ မၞိဟ် စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ်ရ။ မၞိဟ်မွဲ လျိုင် ၇၀ ကဳလဝ်ဂရာမ် မ္ဂး ညးတအ် ဟီု &quot;၁၁ သတောန်&quot; (11 stones) ရ။ တန် အင်္ဂလိက် (Long ton, 2240 lbs) ဂှ် ဇၞော်နူ တန် အမေရိကာန် (Short ton, 2000 lbs) ရ။

== ယူနေတ် ဗွိုက် ကေုာံ ဍာ် ==
ပ္ဍဲသၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗွိုက် ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး အရာမဇွောဝ် (Liquid capacity) သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဖန်ဗဒှ်လဝ် ဂါလောန် တၟိ မကော်စ ဂါလောန် အင်္ဂလိက် (Imperial gallon) မတုပ်ကဵု ၄.၅၄၆ လဳတာ ရ။ ဏအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူ ဂါလောန် အမေရိကာန် (US gallon) မတုပ်ကဵု ၃.၇၈၅ လဳတာ ရ။&lt;ref&gt;Klein, Herbert Arthur (1974). ''The Science of Measurement: A Historical Survey''. Dover Publications. p. 342.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; width:100%;&quot;
|+ ယူနေတ် ဗွိုက် သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial Units of Volume)
|-
! ယူနေတ် (Unit) !! ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Definition) !! ဗၞတ် မေတြေတ် (Metric Equivalent)
|-
| ဍာ်အံင် (Fluid ounce, fl oz) || 1/20 ပိုင့် || ၂၈.၄၁၃ မဳလဳလဳတာ (ml)
|-
| ပိုင့် (Pint, pt) || ၂၀ ဍာ်အံင် || ၅၆၈.၂၆၁ မဳလဳလဳတာ (ml)
|-
| ကွာတ် (Quart, qt) || ၜါ ပိုင့် (2 pints) || ၁.၁၃၆၅ လဳတာ (l)
|-
| ဂါလောန် (Gallon, gal) || ပန် ကွာတ် (8 pints) || ၄.၅၄၆ လဳတာ (l)
|}

ဟိုတ်နူ ဂါလောန် အင်္ဂလိက် ဇၞော်နူ ဂါလောန် အမေရိကာန် တုဲ၊ ပိုင့် အင်္ဂလိက် (၅၆၈ ml) ဂှ်လေဝ် ဇၞော်နူ ပိုင့် အမေရိကာန် (၄၇၃ ml) ကီုရ။ ပ္ဍဲဍုင်အင်္ဂလာန် ဍာ်ယာမ (Beer) ကေုာံ ဍာ်တှ် တအ်ဂှ် သွံဒၟံင် နကဵု ပိုင့် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== ယူနေတ် ဧရိယာ ==
သွက်ဂွံ ၜတ် ဧရိယာ တိဍာ် ကေုာံ ကၠအ်သွိုန် သၞောတ် အင်္ဂလိက် စကာ အေကာ (Acre) ကေုာံ မိုင် စတုရန်း (Square mile) ရ။ အေကာ ဂှ် ဒှ်ယူနေတ် ဧရိယာ မသ္ပသဇိုင် ကု အစောမ် တိဍာ် ဂၠဴမွဲ မယက်မာန် ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; width:100%;&quot;
|+ ယူနေတ် ဧရိယာ သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial Units of Area)
|-
! ယူနေတ် (Unit) !! ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Definition) !! ဗၞတ် မေတြေတ် (Metric Equivalent)
|-
| ဖေတ် စတုရန်း (Square foot, sq ft) || ၁၄၄ အေန် စတုရန်း || ၀.၀၉၂၉ မဳတာ စတုရန်း (m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| ယာတ် စတုရန်း (Square yard, sq yd) || ၉ ဖေတ် စတုရန်း || ၀.၈၃၆၁ မဳတာ စတုရန်း (m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| ရုဒ် (Rood) || ၁/၄ အေကာ || ၁,၀၁၁ မဳတာ စတုရန်း (m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| အေကာ (Acre) || ၄,၈၄၀ ယာတ် စတုရန်း || ၄,၀၄၆.၈၅၆ မဳတာ စတုရန်း (m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
| မိုင် စတုရန်း (Square mile, sq mi) || ၆၄၀ အေကာ || ၂.၅၈၉၉ ကဳလဝ်မဳတာ စတုရန်း (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|}

အေကာ ဂှ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဆက်စကာဒၟံင် သွက် ပရေင်ကမၠောန် ဗ္ၚ ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် တိဍာ် (Real estate) ပ္ဍဲဍုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ဍုင်အင်္ဂလာန် လ္ၚဵုရ။

== ယူနေတ် တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ပါဲနူ ယူနေတ် အဓိက မပ္တံကဵု ဇမၠိင်၊ လျိုင် ကေုာံ ဧရိယာ တုဲ သၞောတ် အင်္ဂလိက် နွံ ယူနေတ် သွက်ဂွံ ၜတ် ဒြဟတ် ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကီုရ။ ယူနေတ် မပြာကတ်အိုတ် သွက် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဒှ် ဖာရေန်ဟာက် (Fahrenheit) မဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ဒန်နဳယေဝ် ဂါဗြဳယေဝ် ဖာရေန်ဟာက် (Daniel Gabriel Fahrenheit) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၂၄ ရ။ ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ် ဍာ်ကလခဲ (Freezing point) နွံ ၃၂ ဒဳဂရဳ တုဲ ဍာ်ကတဴ (Boiling point) နွံ ၂၁၂ ဒဳဂရဳ ရ။&lt;ref&gt;Bolton, Henry Carrington (1900). ''Evolution of the Thermometer, 1592-1743''. Chemical Publishing Company. p. 66.&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံ ၜတ် ဒြဟတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Energy) စကာ ယူနေတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဗြိတိန် (British Thermal Unit - BTU) ရ။ မွဲ BTU ဒှ် ဗၞတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ မနွံပၟိက် သွက်ဂွံ ပတိုန် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဍာ် မွဲဖံင် ကဵု မွဲဒဳဂရဳ ဖာရေန်ဟာက် ရ။ ယူနေတ်ဏအ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဆက်စကာဒၟံင် ပ္ဍဲစက် ပတဴ/ပံက်ကျာ (Air conditioning / Heating systems) အလုံမွဲဂၠးတိရ။

သွက် အသိင်လဟဵု (Speed) စကာ မိုင်-ပ္ဍဲ-မွဲ-နာဍဳ (Miles per hour - mph) တုဲ ယူနေတ်ဏအ် ဆက်စကာဒၟံင် ပ္ဍဲလတူဂၠံင် ဍုင်အင်္ဂလာန် ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== တၞဟ်ခြာ ကု သၞောတ် အမေရိကာန် ==
မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ထုဲထံင် အကြာ သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial system) ကေုာံ သၞောတ် အမေရိကာန် (US Customary system) ရ။ ၜိုန်ရ သၞောတ် သီုၜါဏအ် ကတဵုဒှ်လဝ် နူတမ်မူလ သၞောတ် အင်္ဂလိက် တြေံ ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကလိဂွံ ဗၠးၜး ကၠာ ဟွံဂွံ ပတန် သၞောဝ်ဥပဒေ ၁၈၂၄ တုဲ သၞောတ် သီုၜါ တၞဟ်ခြာ အာ ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;Judson, Lewis V. (1976). ''Weights and Measures Standards of the United States''. US Department of Commerce. p. 12.&lt;/ref&gt;

တင်မတၞဟ်ခြာ အဓိက အိုတ် ဒှ် ယူနေတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗွိုက် (Volume) ရ။ 
* ဂါလောန် အင်္ဂလိက် (Imperial gallon) = ၄.၅၄၆ လဳတာ
* ဂါလောန် အမေရိကာန် (US gallon) = ၃.၇၈၅ လဳတာ
ဟိုတ်ဂှ်ရ ပိုင့် (Pint) သီုၜါလေဝ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။ ပိုင့် အင်္ဂလိက် နွံ ၂၀ ဍာ်အံင် (fl oz) တုဲ ပိုင့် အမေရိကာန် နွံ ဆ ၁၆ ဍာ်အံင် ဟေင်ရ။

ပါဲနူဂှ် ပ္ဍဲအရာမၜတ် လျိုင် တန် (Ton) ကေုာံ ဟာန်ဒရေတ်ဝိတ် (Hundredweight) လေဝ် တၞဟ်ခြာဒၟံင်ရ။ တန် အင်္ဂလိက် နွံ ၂,၂၄၀ ဖံင် (Long ton) တုဲ တန် အမေရိကာန် နွံ ၂,၀၀၀ ဖံင် (Short ton) ရ။ ယူနေတ် ဇမၠိင် မပ္တံကဵု အေန်၊ ဖေတ်၊ ယာတ် ကေုာံ မိုင် တအ်ဟေင် တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် အလုံအိုတ်ရ။

== ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောတ် မေတြေတ် ==
ပ္ဍဲလဒေါဝ် သၞာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် မစကာလဝ် သၞောတ် အင်္ဂလိက် တအ် စချဳဓရာင် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် မေတြေတ် (Metrication) ရ။ ပရေင်ဏအ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ဂၠးတိ နွံပၟိက် သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် မတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပရေင်လောဲသွာ ပ္ဍဲကမၠောန် သိပ္ပံ ရ။ ဍုင်အိန္ဒိယ ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၆၊ အဝ်သတေလျာ ကေုာံ နျူဇြဳလာန် ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;Pencil, Mark (2015). ''Metrication in the Commonwealth''. Historical Measurement Press. p. 45.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဍုင်အင်္ဂလာန် (UK) အလဵုအသဳ ဒက်ပတန် ဂကောံဘုတ် မေတြေတ် (Metrication Board) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေင်ပြံင်လှာဲဏအ်ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေ ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ကပေါတ်သွံရာန် သီုဖအိုတ် သ္ဒးထ္ၜး ယူနေတ် မေတြေတ် မပ္တံကဵု ဂရာမ် ကေုာံ လဳတာ ရ။ ၜိုန်ရ ပရေင်ဏအ် အံင်ဇၞး ပ္ဍဲစက်ရုံ ကေုာံ ရုင်ကမၠောန် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲပရေင်ဘဝ လၟေင်တ္ၚဲ ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ဆက်စကာ သၞောတ် အင်္ဂလိက် နဒဒှ် အခိုက်အလိုက် ဏီရ။

== ပရေင်စကာ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အင်္ဂလာန် လၟုဟ် ==
လၟုဟ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အင်္ဂလာန် (UK) စကာဒၟံင် သၞောတ် ၜါ ပြံက်နှဴ ရေင်သကအ် (Dual system) ရ။ ပ္ဍဲသၞောဝ်ဥပဒေ ၜိုန်ရ စၟတ်သမ္တီလဝ် မေတြေတ် ကီုလေဝ် အခေါင်ကဵုလဝ် သွက်ဂွံ စကာ ယူနေတ် အင်္ဂလိက် ပ္ဍဲဒၞာဲ တၟေင် လ္ၚဵုရ။&lt;ref&gt;Department for Transport (2020). ''Traffic Signs Manual: Chapter 2''. TSO. p. 14.&lt;/ref&gt;

လတူဂၠံင် ကွဳစက် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲဍုင်အင်္ဂလာန် စကာ မိုင် (Mile) သွက် ဇမ္ၚောဲ၊ ယာတ် (Yard) သွက် တရဴ ဍောတ်တ် ကေုာံ မိုင်-ပ္ဍဲ-မွဲ-နာဍဳ (mph) သွက် အသိင်လဟဵု ရ။ ဏအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူဍုင် ယူရောပ် တၞဟ် တအ် မစကာ ကဳလဝ်မဳတာ ဖအိုတ်ရ။ 

ပ္ဍဲဆေင်သွံ ဍာ်ယာမ (Pubs) ဍာ်ယာမ ဘဳယာ ကေုာံ သာင်ဒါ (Cider) သ္ဒးသွံ နကဵု ဗၞတ် ပိုင့် (Pint, 568 ml) တုဲ သွံ နကဵု လဳတာ ဟွံဂွံရ။ ဍာ်တှ် ပ္ဍဲပလင် ပလာသတေတ် လေဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ၜတ်လဝ် နကဵု ပိုင့် ကီုရ။ မၞိဟ်တအ် ၜတ် လျိုင် ခန္ဓကာယ ဇကု နကဵု သတောန် ကဵု ဖံင် (Stones and pounds) တုဲ ၜတ် သၠုင် နကဵု ဖေတ် ကဵု အေန် (Feet and inches) တွဵုရ။

== ပရေင်စကာ ပ္ဍဲဍုင် ကနေဒါ ကေုာံ တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ဍုင်ကနေဒါ ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ် မေတြေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ ဂမၠိုင်ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဗွဲမဇၞော်တုဲ သၞောတ် အင်္ဂလိက် / အမေရိကာန် ဆက်သှ်ေၜက်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဏ္ဍ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲကမၠောန် သိုင်ခၞံ (Construction) ဆု ကေုာံ ပသဲ တအ်ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု အေန် ကဵု ဖေတ် ရ။ ကောန်ဍုင် ကနေဒါ တအ်လေဝ် ၜတ် သၠုင် ကဵု လျိုင် ခန္ဓကာယ နကဵု ဖေတ် ကဵု ဖံင် ကီုရ။&lt;ref&gt;Kratochvil, Anton (2018). ''Measurements in Canada: A Dual Reality''. Canadian Standards Press. p. 88.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဍုင် အဝ်သတေလျာ ကေုာံ နျူဇြဳလာန် ပရေင်ပြံင်လှာဲ စကာ မေတြေတ် အံင်ဇၞး အိုတ်သ္ကီုတုဲ သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဟွံသှ်ေၜက် ပ္ဍဲသၞောဝ်ဥပဒေ ရ။ ၜိုန်ဂှ်ကီုလေဝ် ယူနေတ် တြေံ မပ္တံကဵု ပိုင့် (Pint) ဂှ် စကာ နဒဒှ် ယၟုကော် သွက် ခေါက် ဍာ်ယာမ (ၜိုန်ရ ဗွိုက်ဍာ် ဒှ် မေတြေတ် ၄၂၅ ဟွံသေင်မ္ဂး ၅၇၀ မဳလဳလဳတာ ကီုလေဝ်) ရ။ ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယ ယူနေတ် ဧရိယာ တြေံ မပ္တံကဵု အေကာ (Acre) ဂှ် ဆက်စကာဒၟံင် သွက် လွဳဗ္ၚ ဏီရ။

== ပရေင်လဒက်ပတန် ကေုာံ အနာဂတ် ==
သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဂှ် ၜိုန်ရ စကာ အောန်စှ်ေ အာ ပ္ဍဲစမ်ၜတ် သိပ္ပံ ကေုာံ စက်ရုံ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲယေန်သၞာင် အရေဝ်ဘာသာ အင်္ဂလိက် (English language and culture) ဂှ် ဆက်သှ်ေၜက်ဒၟံင် သီုဟွံကၠေအ်ဗဒန် အာရ။ ဝေါဟာရ ကေုာံ တင်ဟီု မပ္တံကဵု &quot;Give an inch, take a mile&quot; (ကဵု မွဲအေန်၊ ကေတ် မွဲမိုင်)၊ &quot;Pound of flesh&quot; (ဖံင် ဖျုန်) တအ်ဂှ် စကာဒၟံင် တွဵု ပ္ဍဲလိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ်လၟေင်တ္ၚဲ ရ။

ပ္ဍဲအနာဂတ် သၞောတ် မေတြေတ် (အေသ်အာင်) ဒှ်သၞောတ် အဓိက အလုံဂၠးတိ ဟွံမဲကဵု သၠေဟ်ပၟာ ကီုလေဝ်၊ သၞောတ် အင်္ဂလိက် ဂှ် ဆက်ဂျိုင်တန်တဴ အာ နဒဒှ် သၞောတ် ဒုတိယ သွက် ပရေင်ဘဝ အခိုက်အလိုက် ဒေသ ကေုာံ ဝင်ဍုင် ရ။ ယူနေတ် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု အေန် (Inch) ဂှ် ဆက်စကာဒၟံင် အလုံဂၠးတိ သွက်ဂွံ ၜတ် ဗွိုက် စန် ကောန်ပျူတာ၊ ဖုင် ကေုာံ တာယာ ကွဳစက် (Tire rims) ဏီရ။&lt;ref&gt;Smith, J. L. (2021). ''The Persistence of the Imperial System''. Journal of Metrology History, 14(2), 230.&lt;/ref&gt; ပရေင်ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဝင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Zupko |first=Ronald Edward |year=1990 |title=Revolution in Measurement: Western European Weights and Measures Since the Age of Science |url=https://archive.org/details/revolutioninmeas0000zupk |publisher=American Philosophical Society |isbn=978-0871691866}}
* {{cite book |last=Connor |first=R. D. |year=1987 |title=The Weights and Measures of England |url=https://archive.org/details/weightsmeasureso0000conn |publisher=Science Museum |isbn=978-0112904359}}
* {{cite book |last=Klein |first=Herbert Arthur |year=1974 |title=The Science of Measurement: A Historical Survey |url=https://archive.org/details/scienceofmeasure0000klei |publisher=Dover Publications |isbn=978-0486258393}}
* {{cite journal |last=Astin |first=A. V. |last2=Karo |first2=H. A. |year=1959 |title=Refinement of Values for the Yard and the Pound |journal=US Federal Register |url=https://www.nist.gov/system/files/documents/2017/05/09/frn-59-5442.pdf}}
* {{cite web |url=https://www.ukma.org.uk/ |title=UK Metric Association |publisher=UKMA |access-date=2026-10-30}}

{{Navbox
| name = သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ်
| title = [[သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဂၠးကဝ်|သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ်]] (Systems of Measurement)
| state = uncollapsed
| listclass = hlist
| group1 = သၞောတ် အခိုက်တြေံ
| list1 = 
* [[သၞောတ် အင်္ဂလိက်|သၞောတ် အင်္ဂလိက် (Imperial)]]
* [[သၞောတ် အမေရိကာန်|သၞောတ် အမေရိကာန် (US Customary)]]
* [[သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ဗၟာ|သၞောတ် ရးနိဂီုဗၟာ (Myanmar units)]]
* [[သၞောတ် ရဝ်မာန်|သၞောတ် ရဝ်မာန် (Roman)]]
| group2 = သၞောတ် မေတြေတ်
| list2 = 
* [[သၞောတ် ယူနေတ် ဂၠးတိ|အေသ်အာင် (SI)]]
* [[သၞောတ် သဳဂျဳအေသ်|သဳဂျဳအေသ် (CGS)]]
* [[သၞောတ် အေမ်ကေအေသ်|အေမ်ကေအေသ် (MKS)]]
| group3 = ယူနေတ် ဇမၠိင် အင်္ဂလိက်
| list3 = 
* [[အေန်]]
* [[ဖေတ်]]
* [[ယာတ်]]
* [[မိုင်]]
| group4 = ယူနေတ် လျိုင် အင်္ဂလိက်
| list4 = 
* [[အံင်]]
* [[ဖံင်]]
* [[သတောန်]]
* [[တန်]]
}}

{{DEFAULTSORT:သၞောတ် အင်္ဂလိက်}}
[[Category:သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဝင် သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ်]]
[[Category:ကၟိန်ဍုင်အင်္ဂလာန်]]
[[Category:သၞောတ် အင်္ဂလိက်]]
[[Category:သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲပညာ]]
[[Category:ပရေင်စမ်ၜတ်]]
[[Category:ယေန်သၞာင် အင်္ဂလိက်]]</text>
      <sha1>p6qzg9n3bd5rcr3ymi6xfpzmjdrncjf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13067</id>
    <revision>
      <id>60466</id>
      <parentid>59626</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24742" sha1="72d56o3so859m7l9sdeg569lgqshfkp" xml:space="preserve">{{Infobox technology
| name = ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်
| native_name = Internet security
| image = Internet Security Padlock.svg
| caption = သင်္ကေတ ပရေၚ်ဂီုကၠီု လတူလာၚ် မစကာလဝ် လတူကွန်ယက်နာနာ။
| type = [[ပရေၚ်ဂီုကၠီု ကောန်ပျူတာ]]
| purpose = စဵုဒၞာ တၚ်ဂၞၚ်၊ မၚ်မဲ ကွန်ယက် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် ဘဲအန္တရာဲ သာဲဗာ
| fields = [[ပရေၚ်ဂီုကၠီု သာဲဗာ]], [[နဲကဲပၞုက်တၚ်ဂၞၚ်]], [[ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ]]
| related = [[ပရေၚ်ဂီုကၠီု တၚ်ဂၞၚ်]], [[ရာဇဝတ် သာဲဗာ]]
}}

'''ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်''' ({{lang-en|Internet security}}) ဏအ် မဒှ် လစှ်ေကမၠောန် ပရေၚ်ဂီုကၠီု ကောန်ပျူတာ မွဲသာ်တုဲ တိုက်ရိုက် ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကု [[အေန်တာနေတ်]]၊ ဝက်ဘ်ဗရၜ်သာ (Web browser)၊ ဝက်ဘ်ဆိုဒ်ဂမၠိုၚ် ကေုာံ ဇာဇၞိက် ကွန်ယက် အလုံဂၠးတိရ။ ပရေၚ်ဂီုကၠီုဏအ် သီုမကေတ်တာလျိုၚ် သွက်ဂွံ မၚ်မဲ တၚ်ဂၞၚ်ပူဂိုလ်၊ သၞောတ်စက် ကေုာံ နဲကဲဆက်စၠောအ် နူကဵု ပရေၚ်လုပ်ပလီုပလာ် တိုက်ပွန် ဟွံမဲကဵုအခေါၚ်အရာဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Kurose, J. F., &amp; Ross, K. W. (2017). ''Computer Networking: A Top-Down Approach''. Pearson. p. 612.&lt;/ref&gt;

တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် မ္ဂး ဒှ်အရာမဒက်ပတန်လဝ် သၞောတ်စဵုဒၞာ ဒစဵုဒစှ် ကုပရေၚ်ကၠတ်စ တၚ်ဂၞၚ်၊ ပရေၚ်လီဠာန် လတူလာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်တိုက်ပွန် မပ္တံကဵု မာလ်ဝေရ် (Malware) တအ်ရ။ နကဵု လာၚ်အေန်တာနေတ် မဒှ်လာၚ် မပံက်လဝ် သၠးသၠးမွဲဂှ် ဟိုတ်နူ တၚ်ဂၞၚ်နာနာ မအာကၠုၚ်ဒၟံၚ် အကြာစက်မွဲကဵုမွဲတုဲ ဘဲအန္တရာဲ သာဲဗာ လေဝ် ကတဵုဒှ်မာန်လောဲသွာ ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;Stallings, W. (2014). ''Cryptography and Network Security: Principles and Practice''. Prentice Hall.&lt;/ref&gt; 

== ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ ==
ဝင် ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် ဏအ် စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲအခိၚ် ကွန်ယက် အာပါနေတ် (ARPANET) မစပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ ဂမၠိုၚ်ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်တေအ် ကွန်ယက်ဂှ် စကာလဝ် သွက်ပရေၚ်သုတေသန ကေုာံ ပရေၚ်ပၞာန်သၟးတုဲ ပရေၚ်စဵုဒၞာ လ္ပာ်ဂီုကၠီု ဟွံမဲကွေဟ်ဟ်ရ။&lt;ref&gt;Abbate, J. (1999). ''Inventing the Internet''. MIT Press. p. 120.&lt;/ref&gt; ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၀ ကေုာံ ၁၉၉၀ ဂမၠိုၚ် အခိၚ်အေန်တာနေတ် မစိုပ်ကၠုၚ် ဇရေၚ်ညးဍုၚ်ကွာန် သာမညတအ်ဂှ် ပရေၚ်ကၠတ်စ တၚ်ဂၞၚ် ကေုာံ ဗာၚ်ရသ် (Virus) တအ် စပြးဇးကၠုၚ်ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၈ ဂှ် ဍာ်ဝါၚ်ရသ် မောရ်ရိသ် (Morris worm) မဒှ် ဍာ်ဝါၚ်ရသ် ကၠာအိုတ် မပြးဇး လတူအေန်တာနေတ် ကတဵုဒှ်လဝ်တုဲ စက်ကောန်ပျူတာ မဂၠိုၚ်ကဵုလ္ၚီ ဒးဒုၚ်လီုလာ်အာရ။ ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ ဂကောံအလဵုအသဳ ကေုာံ တၠပညာတအ် စွံကၠုၚ်သတိ လ္ပာ်ဂီုကၠီု ကွန်ယက် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။&lt;ref&gt;Orman, H. (2003). &quot;The Morris Worm: A Fifteen-Year Perspective&quot;. ''IEEE Security &amp; Privacy'', 1(5), 35-43.&lt;/ref&gt; တ္ၚဲဏအ်မ္ဂး ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် ဒှ်ကၠုၚ် ကဏ္ဍအဓိက သွက် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်စၠောအ် အလုံဂၠးတိရ။

== ဗီုပြၚ် ဘဲအန္တရာဲဂမၠိုၚ် ==
ဘဲအန္တရာဲ လတူအေန်တာနေတ် (Internet threats) နွံနာနာသာ် မရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် စက်၊ ကၠတ်စ သြန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး တၚ်ဂၞၚ်ပူဂိုလ်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြၚ် ဘဲအန္တရာဲ အဓိက လတူအေန်တာနေတ်
|-
! ဂကူ ဘဲအန္တရာဲ (Threat Type)
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ အကာဲအရာ (Description)
! အရာမဒးဒုၚ်ဘဲ (Target)
|-
| မာလ်ဝေရ် (Malware)
| ပရဝ်ဂရာမ် မချူလဝ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် စက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကၠတ်တၚ်ဂၞၚ်။
| ကောန်ပျူတာ ပူဂိုလ်၊ သာဗာ (Server)
|-
| ဖိရှေန် (Phishing)
| ပရေၚ်လှေအ်လှန် နကဵု အဳမေလ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ မဂၞန် (Password)။
| ညးလွပ် (Users)
|-
| တိုက်ပွန် ဒဳဒဝ်သ် (DDoS)
| ပလံၚ်ဗလး ဒေတာ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဇရေၚ် သာဗာ မွဲ သွက်စက်ဂွံလီုအာ။
| ဝက်ဘ်ဆိုဒ်၊ ဇာဇၞိက် ကမ္ပဏဳ
|-
| ရိန်သမ်ဝေရ် (Ransomware)
| မာလ်ဝေရ် မကၟာတ်လဝ် တၚ်ဂၞၚ်တုဲ အာတ်သြန်လာဘ် သွက်ဂွံ ပံက်ကဵု။
| ရုၚ်ဂဥုဲ၊ ဘဏ်၊ ရုၚ်အလဵုအသဳ
|}
&lt;ref&gt;Anderson, R. (2001). ''Security Engineering''. Wiley. p. 230.&lt;/ref&gt;

== မာလ်ဝေရ် ကေုာံ ဍာ်ဝါၚ်ရသ် ==
မာလ်ဝေရ် (Malware - Malicious software) ဂှ် ဒှ်ယၟု ဓီုဓီု သွက် ပရဝ်ဂရာမ် ဟွံခိုဟ် အလုံအိုတ်သီုရ။ ပ္ဍဲမာလ်ဝေရ်ဏအ် ဍာ်ဝါၚ်ရသ် (Viruses)၊ ဝေါရ်မ် (Worms)၊ တရဝ်ဂျာန် (Trojans) ကေုာံ သပာၚ်ဝေရ် (Spyware) တအ် ပါလုပ်ဒၟံၚ်ရ။&lt;ref&gt;Szor, P. (2005). ''The Art of Computer Virus Research and Defense''. Symantec Press.&lt;/ref&gt;

ဍာ်ဝါၚ်ရသ် တအ်ဂှ် ယဝ်ရ ညးလွပ် ဟွံပံက်ဖာၚ် မ္ဂး ဍေဟ် ဟွံကတဵုဒှ် ကမၠောန်ရ။ ဆဂး ဝေါရ်မ် တအ်ဂှ် ဍေဟ်တအ် ပြးဇးအာ ဇရေၚ် ကောန်ပျူတာ တၞဟ်တအ် နကဵုအလဵုအလဵု ဍေဟ် လတူကွန်ယက်မာန်ရ။ တရဝ်ဂျာန် ဂှ် မလေပ် ထောအ်ထ္ၜး ရုပ်သာ် နဒဒှ် ပရဝ်ဂရာမ် ခိုဟ်မွဲ ဆဂး လက္ကရဴဂှ် ပံက်ကဵု တြၚ် သွက် ဟက်ကာ (Hacker) တအ် ဂွံလုပ်စိုပ် စက်မာန်ရ။ ပရေၚ်စဵုဒၞာ အဓိက သွက်မာလ်ဝေရ် မ္ဂး ဒးစကာ ပရဝ်ဂရာမ် အေန်တဳဗာၚ်ရသ် (Antivirus) မခိုဟ် ကေုာံ စွံသတိ ပ္ဍဲအခိၚ် ဗှ်စှ်ေ (Download) ဝှာၚ် နူအေန်တာနေတ်ရ။

== ပရေၚ်တိုက်ပွန် လတူကွန်ယက် ==
ပရေၚ်တိုက်ပွန် လတူကွန်ယက် (Network attacks) ဂှ် ဒှ်ပရေၚ် ဟက်ကာ တအ် တိုက်ပွန် ဇာဇၞိက် သာဗာ (Server) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ရုတ္တာ (Router) တအ်ရ။ တိုက်ပွန် မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် တိုက်ပွန် ဒဳဒဝ်သ် (Distributed Denial of Service - DDoS) မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Mirkovic, J., &amp; Reiher, P. (2004). &quot;A Taxonomy of DDoS Attack and DDoS Defense Mechanisms&quot;. ''ACM SIGCOMM Computer Communication Review'', 34(2), 39-53.&lt;/ref&gt; 

နကဵု နဲကဲ ဒဳဒဝ်သ် ဂှ် ဟက်ကာတအ် ထိၚ်ဒဝ်လဝ် စက်မွဲကိုတ် ၜါကိုတ် (မကော်စ ဗောတ်နက် - Botnet) တုဲ ပလံၚ်ဗလး တၚ်ဂၞၚ်တုဲ အာတ်လုပ် ဝက်ဘ်ဆိုဒ် မွဲ ပ္ဍဲအခိၚ်မွဲတောဲဓဝ်ရ။ ဟိုတ်နူ အသိၚ်လုပ်ဂၠိုၚ်လောန်အာတုဲ ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ဂှ် ဒတုံစှ်ေ (Crash) အာတုဲ ညးလွပ် ဓမ္မတာတအ် လုပ်စကာ ဟွံဂွံရ။ ပရေၚ်တိုက်ပွန် ဗီုဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာမာန် ဒးစကာ သၞောတ် ဖာၚ်ယာဝေါလ် မဇၞော် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဝန်ဆောင်မှု ညံၚ်ရဴ ကလၜတ်ဖလဲ (Cloudflare) တအ်ရ။

== ပရေၚ်လီဠာန် ကေုာံ ဖိရှေန် ==
ဖိရှေန် (Phishing) ဂှ် ဒှ်နဲကဲ လှေအ်လှန် ညးလွပ် သွက်ဂွံ ပါ်ပရအ် တၚ်ဂၞၚ်ပၞုက် မပ္တံကဵု မဂၞန် ကေုာံ မဂၞန် ကာတ်ဘဏ် တအ်ရ။ ညးမလီဠာန်တအ် ကၠောန်ဗဒှ် ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ပတောအ် မတုပ်ဒၟံၚ် ကု ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ကမ္ပဏဳ ဇေတ်တ် (ဥပမာ- ဂျဳမေလ်၊ ဖေတ်ဗောက်) တုဲ ပလံၚ်ဗလး လိက်အဳမေလ် လှေအ်လှန် ဇရေၚ် ညးလွပ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Hong, J. (2012). &quot;The State of Phishing Attacks&quot;. ''Communications of the ACM'', 55(1), 74-81.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်လီဠာန် လတူအေန်တာနေတ် (Scams) တၞဟ်တအ်လေဝ် နွံဗွဲမဂၠိုၚ် မပ္တံကဵု လီဠာန် သြန် ပ္ဍဲအခိၚ် ရာန်အပေါတ် လတူလာၚ်၊ လီဠာန် ပရေၚ်ဆာန် (Romance scams) ကေုာံ ပရေၚ်ကလိဂွံ လာပ်ဇၞော်ဇၞော် တအ်ရ။ ပရေၚ်စဵုဒၞာ အဓိက သွက် ဖိရှေန် ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်စွံသတိ ညးလွပ်တအ် ပ္ဍဲအခိၚ် ဍဵု လေၚ် (Link) မကၠုၚ်နူ ညးမဟွံတီယၟုတအ်ရ။

== သၞောတ်စဵုဒၞာ ကေုာံ နဲကဲဂမၠိုၚ် ==
ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် ဏအ်ဂှ် သ္ပသဇိုင် လတူ လညာတ် &quot;စဵုဒၞာ နကဵု လစှ်ေနာနာ&quot; (Defense in Depth) ရ။ အဓိပ္ပါယ်ဂှ် စၞးမပတှ်ေ လတူ ကိရိယာ စဵုဒၞာ မွဲမဓဝ်ဂှ် သ္ဒးစွံလဝ် ကိရိယာ စဵုဒၞာ အဆက်ဆက် လတူကွန်ယက်ရ။&lt;ref&gt;Schneier, B. (2000). ''Secrets and Lies: Digital Security in a Networked World''. John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt;

နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကွန်ယက် မ္ဂး ဒှ်-
* သၞောတ် ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်လုပ်စိုပ် (Access Control)
* သၞောတ် ပၞုက်တၚ်ဂၞၚ် (Data Encryption)
* သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် ဍိုန်လျ (Vulnerability Management)
* သၞောတ် သတိပ်လဝ် တၚ်ဂၞၚ် (Data Backup)

နဲကဲတအ်ဏအ် ပံၚ်ကောံတုဲ ဖအောန်ဖျေဟ် ဘဲအန္တရာဲ ဟက်ကာ ဂွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲသၞောတ်တၚ်ဂၞၚ် ကမ္ပဏဳ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပူဂိုလ်တအ်ရ။

== ဖာၚ်ယာဝေါလ် ကေုာံ အေန်တဳဗာၚ်ရသ် ==
ဖာၚ်ယာဝေါလ် (Firewall) ဂှ် ဒှ်ကိရိယာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရဝ်ဂရာမ် မစဵုဒၞာလဝ် အကြာ ကွန်ယက် ပ္ဍဲ (Internal network) ကေုာံ အေန်တာနေတ် (Internet) ရ။ ဍေဟ် စၟဳစၟတ်ဒၟံၚ် ဒေတာ အလုံအိုတ်သီု မလုပ် တိတ် နူကွန်ယက်တုဲ ယဝ်ရ ဒေတာဂှ် ဟွံလုပ်ကဵု သၞောဝ်မ္ဂး ဍေဟ် ကၟာတ်လဒဵု (Block) ထောအ်ရ။&lt;ref&gt;Cheswick, W. R., Bellovin, S. M., &amp; Rubin, A. D. (2003). ''Firewalls and Internet Security: Repelling the Wily Hacker''. Addison-Wesley Professional.&lt;/ref&gt;

ပရဝ်ဂရာမ် အေန်တဳဗာၚ်ရသ် (Antivirus) ဂှ် တာလျိုၚ်ဍေဟ်ဂှ် ဂၠာဲစၟဳစၟတ် မာလ်ဝေရ် ပ္ဍဲစက် ကေုာံ ဇိုတ်ပလီုထောအ် မာလ်ဝေရ်တအ်ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် အေန်တဳဗာၚ်ရသ် တအ်ဂှ် စကာကၠုၚ် ဉာဏ်ကောန်ပျူတာ (AI) သွက်ဂွံ တီကေတ် မာလ်ဝေရ် တၟိတၟိ မဟွံကေၚ်ဆဵုလဝ် ဏီတအ်ရ။ 

== နဲကဲပၞုက်တၚ်ဂၞၚ် ==
နဲကဲပၞုက်တၚ်ဂၞၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကြိပ်တဝ်ဂရာပ်ဖဳ (Cryptography) ဂှ် ဒှ်သဇိုင် အဓိက သွက် ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် မွဲရ။ ဍေဟ် ပြံၚ်လှာဲထောအ် တၚ်ဂၞၚ် လိက်ဓမ္မတာ ညံၚ်ဂွံဒှ်အာ ဂၞန်ပၞုက် (Ciphertext) တုဲ ညးမနွံကဵု ကောန်သော်ပၞုက် (Key) သၟး ဟေၚ် ကလေၚ်ပံက် ဗှ်ဂွံရ။&lt;ref&gt;Katz, J., &amp; Lindell, Y. (2014). ''Introduction to Modern Cryptography''. CRC Press. p. 10.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိၚ် ပလံၚ်ဗလး တၚ်ဂၞၚ် လတူ လာၚ်အေန်တာနေတ် ဥပမာ သြန်ဘဏ် တအ်မ္ဂး စကာလဝ် နဲကဲ TLS (Transport Layer Security) မဒှ်ရ။ တၚ်ဂၞၚ် မပလံၚ်လဝ် နကဵု TLS ဂှ် ယဝ်ရ ဟက်ကာတအ် ကၠတ်ဂွံ အကြာဂၠံၚ် လတူလာၚ်ကီုလေဝ် ညးတအ် ဗှ်ဟွံကၠိုဟ်ရ။ လၟုဟ် ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ဗွဲမဂၠိုၚ် စကာကၠုၚ် HTTPS မဒှ် သၞောတ်မပၞုက်လဝ် တၚ်ဂၞၚ် ရ။

== ဂီုကၠီု ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ကေုာံ ဗရၜ်သာ ==
ဝက်ဘ်ဗရၜ်သာ (Web browser) မပ္တံကဵု ဂူဂေလ် ခရုမ် (Google Chrome)၊ ဖာယာဖံက်သ် (Firefox) တအ်ဂှ် ဒှ်တြၚ် အဓိက သွက်ဂွံ လုပ်စိုပ် အေန်တာနေတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂီုကၠီု ဗရၜ်သာ ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ ဗရၜ်သာ လၟုဟ်တအ် စကာ သၞောတ် သာန်ဗံက်သ် (Sandbox) မဒှ် သၞောတ်မဒၞာကၟာတ်လဝ် ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ညံၚ်ဟွံဂွံ လုပ်စိုပ် ဖာၚ် (File) အဓိက ပ္ဍဲစက်ကောန်ပျူတာ ပူဂိုလ်ရ။&lt;ref&gt;Barth, A., Jackson, C., &amp; Mitchell, J. C. (2008). &quot;Robust Defenses for Cross-Site Request Forgery&quot;. ''Proceedings of the 15th ACM Conference on Computer and Communications Security'', 75-88.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်စဵုဒၞာ လ္ပာ် ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ဇကုပိုၚ် မ္ဂး ဝက်ဘ်ဒေဗလောပ်ပါ (Web developers) တအ် သ္ဒးစွံသတိ ကုပရေၚ်တိုက်ပွန် ဥပမာ XSS (Cross-Site Scripting) ကေုာံ SQL Injection တအ်ရ။ ယဝ်ရ ဝက်ဘ်ဆိုဒ် ဟွံမဲကဵု ဂီုကၠီု မ္ဂး တၚ်ဂၞၚ် ညးလွပ်တအ် ဒးဒုၚ်ကၠတ်စမာန်ရ။

== သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေၚ်ပၠောပ်သၞောဝ် ==
ဟိုတ်နူ ရာဇဝတ် သာဲဗာ (Cybercrime) ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် လတူ အေန်တာနေတ်တုဲ ဍုၚ်နာနာ အလုံဂၠးတိ ပ္တိတ်ကၠုၚ် သၞောဝ်ဥပဒေ မဆေၚ်ကဵု ကောန်ပျူတာ ကေုာံ အေန်တာနေတ် ရ။ သၞောဝ်တအ်ဏအ် ဖျေဟ်လဝ် ဒုဟ် ကုညးမလုပ်ပလီု သၞောတ်၊ ကၠတ်စ တၚ်ဂၞၚ်ပူဂိုလ် ကေုာံ ညးမပလံၚ် မာလ်ဝေရ် တအ်ရ။&lt;ref&gt;Clough, J. (2015). ''Principles of Cybercrime''. Cambridge University Press. p. 45.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် နွံသၞောဝ် CFAA (Computer Fraud and Abuse Act) တုဲ ပ္ဍဲ သမဂ္ဂဥရောပ (EU) နွံသၞောဝ် GDPR (General Data Protection Regulation) မဒှ် သၞောဝ် မၚ်မဲ အခေါၚ်အရာ တၚ်ဂၞၚ် ပူဂိုလ် ရ။ ဂကောံဗၠာဲသၟိၚ် အလုံဂၠးတိ ဥပမာ အေန်တာပဝ် (Interpol) တအ် ပံၚ်တောဲတုဲ ရပ်စပ်ဒၟံၚ် ဂကောံ ရာဇဝတ် သာဲဗာ တအ်ရ။

== အနာဂတ် ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်ဏအ် ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် ဂှ် ဆက်ဇၞော်မောဝ် ပြံၚ်လှာဲအာ အတိုၚ် နဲကဲပညာတၟိတၟိ မကတဵုဒှ်ကၠုၚ်ရ။ ပရေၚ်စကာ ဉာဏ်ကောန်ပျူတာ (AI) ပ္ဍဲအရာမဂၠာဲ ဘဲအန္တရာဲဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ဗွဲမပြဟ်ရ။ တုပ်သၟဟ်ကီု ဟက်ကာတအ်လေဝ် စကာ ဉာဏ်ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ တိုက်ပွန် ညံၚ်ဂွံဍိုဟ်ကေက် တိုန်ကီုရ။&lt;ref&gt;Bostrom, N. (2014). ''Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

နဲကဲပၞုက်တၚ်ဂၞၚ် ကွမ်တမ် (Quantum cryptography) ဂှ်လေဝ် ဒှ်ကၠုၚ် ကဏ္ဍ အနာဂတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ တၚ်ဂၞၚ် ညံၚ်ကောန်ပျူတာ ကွမ်တမ် (Quantum computers) တအ် သ္ဂောအ်ပံက် ဟွံမာန်ရ။ ပရေၚ်ဂီုကၠီု သွက် ကိရိယာ IoT (Internet of Things) ဥပမာ ကွဳစက်၊ ရုပ်ဒစေၚ် ပ္ဍဲသ္ၚိ တအ်ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ် အရာအဓိက သွက် ပရေၚ်ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် အနာဂတ် ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Anderson |first=Ross |year=2020 |title=Security Engineering: A Guide to Building Dependable Distributed Systems |edition=3rd |publisher=Wiley |isbn=978-1119027395 |url=https://www.cl.cam.ac.uk/~rja14/book.html}}
* {{cite book |last=Schneier |first=Bruce |year=2015 |title=Data and Goliath: The Hidden Battles to Collect Your Data and Control Your World |url=https://archive.org/details/datagoliathhidde0000schn_j2t1 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393244816}}
* {{cite journal |last=Zou |first=Cliff C. |last2=Gong |first2=Weibo |last3=Towsley |first3=Don |year=2002 |title=Code Red Worm Propagation Modeling and Analysis |journal=Proceedings of the 9th ACM Conference on Computer and Communications Security |pages=138-147 |doi=10.1145/586110.586130}}
* {{cite book |last=Mitnick |first=Kevin |year=2002 |title=The Art of Deception: Controlling the Human Element of Security |url=https://archive.org/details/artofdeceptionco0000mitn_w9a1 |publisher=Wiley |isbn=978-0764542800}}
* {{cite web |title=Cybersecurity Basics |publisher=National Institute of Standards and Technology (NIST) |url=https://www.nist.gov/cybersecurity |access-date=2026-10-30}}

{{Navbox
| name = ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်
| title = [[ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်]] (Internet Security)
| state = uncollapsed
| listclass = hlist
| group1 = ဘဲအန္တရာဲ အဓိက
| list1 =
* [[မာလ်ဝေရ်]]
* [[ဖိရှေန်]]
* [[ရိန်သမ်ဝေရ်]]
* [[တိုက်ပွန် ဒဳဒဝ်သ်]]
* [[တရဝ်ဂျာန်]]
| group2 = ပရေၚ်စဵုဒၞာ
| list2 =
* [[ဖာၚ်ယာဝေါလ်]]
* [[အေန်တဳဗာၚ်ရသ်]]
* [[နဲကဲပၞုက်တၚ်ဂၞၚ်]]
* [[HTTPS]]
* [[ပရေၚ်ဂီုကၠီု သာဲဗာ]]
| group3 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ်
| list3 =
* [[ရာဇဝတ် သာဲဗာ]]
* [[ဟက်ကာ]]
* [[အေန်တာနေတ်]]
* [[ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်}}
[[Category:ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ်]]
[[Category:ပရေၚ်ဂီုကၠီု ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:အေန်တာနေတ်]]
[[Category:နဲကဲပညာ]]
[[Category:ရာဇဝတ် သာဲဗာ]]
[[Category:ဇာဇၞိက် ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:ပရေၚ်ဆက်စၠောအ်]]</text>
      <sha1>72d56o3so859m7l9sdeg569lgqshfkp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13068</id>
    <revision>
      <id>60342</id>
      <parentid>59627</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14070" sha1="7yqvm0pmxaqyqblp4ck9d5dufy30j9f" xml:space="preserve">{{Infobox ဓရ်
| နာမ = ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ
| ရုပ်ထမိက် = The Dharmacakra.JPG
| မုက်လိက်ရုပ် = စက်ဓမ္မ (Dharmacakra) မစၞောန်ထ္ၜး ဂၠံၚ်တရဴ သမ္ဗောဓိဉာဏ်
| ဘာသာ = ပါဠိ (Pāli)
| လၟိဟ်ဓရ် = ၃၇ သာ်
| ဂကောံဓရ် = ၇ ဂကောံ
| ပရူပရာ = ဂၠံၚ်တရဴ မတိတ်ဗၠး နူ သံသာ ကေုာံ မက္လိဂွံ နိဗ္ဗာန်
}}

ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ (Bodhipakkhiyādhammā) ဒှ် ဓရ်မဆေၚ်စပ် ကု ပရေၚ်က္လိဂွံ သမ္ဗောဓိဉာဏ် မဒှ် မဂ်ဖိုလ် နိဗ္ဗာန် ရ။ ပ္ဍဲ သာသနာ ကျာ်တြဲဂေါတမ (Gautama Buddha) သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဓရ် ၃၇ သာ် မဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ဂွံ တိတ်ဗၠး နူ ဒဒိုက် သံသာ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=Gethin |first=Rupert |year=2001 |title=The Buddhist Path to Awakening |url=https://archive.org/details/buddhistpathtoaw0000geth |publisher=Oneworld Publications |isbn=978-1851682850}}&lt;/ref&gt;။

ဓရ် ၃၇ သာ် ဏအ် ပြးဇး ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ လိက်ပိဋကတ်ပိ (Tipiṭaka) လပါ် သုတ္တန္တပိဋကတ် တုဲ သီုဖအိုတ် နွံ ၇ ဂကောံ ရ။ ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜး လဝ် ဓရ်တံဏအ် မဂၠိုၚ် ကဵု ဝါ ပ္ဍဲ ဌာန် ဒေသ နာနာ သွက် ခမဳ ကေုာံ ဥပသကာ တံ ဂွံ ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် မၚ်မွဲ အာ စဵုကဵု စိုပ် ကဆံၚ် တၠအရှန် ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861713318}}&lt;/ref&gt;။

== နိဒါန် ကေုာံ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် ==
ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜး လဝ် ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ပ္ဍဲ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် (Mahāparinibbāna Sutta) ကာလ မစိုပ် ဍုၚ်ဝေသာလိ (Vesālī) ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ်ဂှ် ကျာ်တြဲ ကောံဓလုက် သၚ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ ဘာမဟာဝုန် ဇရေၚ် ပြာသာဒ် ကေုာံ သြဝါဒ လဝ် ဒဒှ်ရ ဓရ် မတွံလဝ် တံဂှ် ဒးဒ္ဂေတ်လ္ၚတ်၊ ဒးမၚ်မွဲ တုဲ ဒးတြးပတိတ် သွက် သာသနာ ဂွံ တန်တဴ အာ ဗွဲမလံလ ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book |last=Walshe |first=Maurice |year=1995 |title=The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya |url=https://archive.org/details/longdiscoursesof0000unse |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861711031}}&lt;/ref&gt;။

ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် ဒေသနာ ဏအ် ဒှ် သွက် ဂွံ ပကောံ တၚ်ဓမ္မ အဓိက မၞုံ ပ္ဍဲ ၄၅ သၞာံ ကျာ်တြဲ မတွံလဝ် တံဂှ် ပ္ဍဲ မွဲ ဒၞာဲဓဝ် ရ။ တၚ်ဏအ် ဒှ် အာစာတၠ သွက် သၚ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ ကာလ ကျာ်တြဲ စိုပ် ပရိနိဗ္ဗာန် (Parinibbāna) တုဲ မဒှ် သၞောတ် ဂၠံၚ်တရဴ မဟၟဲ ကဵု မဗၠေတ်ယောၚ်ယာ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

== ပါဠိတမ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
ပ္ဍဲ ဒီဃနိကာယ ကျာ်တြဲ သြဝါဒ လဝ် သၚ်ဂမၠိုၚ် နကဵု ပါဠိတမ် အတိုၚ် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ။
''&quot;ယေ ဝေါ ဘိက္ခဝေ မယာ ဓမ္မာ အဘိညာ ဒေသိတာ၊ တေ ဝေါ သာဓုကံ ဥဂ္ဂဟေတွာ အာသေဝိတဗ္ဗာ ဘာဝေတဗ္ဗာ ဗဟုလဳကာတဗ္ဗာ...&quot;''&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;

အဓိပ္ပါယ် မန် - &quot;ယွံ ခမဳတံ၊ ဓရ် မအဟံ က္လိဂွံ သမ္ဗောဓိဉာဏ် တုဲ မတွံထ္ၜး လဝ် ကု မၞးတံ ဂှ် မၞးတံ ဒး က္လၚ် လ္ၚတ် ကေတ် ဗွဲမခိုဟ်ဆာဲ တုဲ ဒး ဒ္ဂေတ်မၚ်မွဲ၊ ဒး ပွါန်ဗဒှ်၊ ဒး ကၠောန် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ရ...&quot;။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

ဓရ် တံဂှ် ကျာ်တြဲ ရိုဟ်ရေၚ် ထ္ၜး လဝ် &quot;သေယျထဳဒံ - စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ၊ စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ၊ စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ၊ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ၊ ပဉ္စ ဗလာနိ၊ သတ္တ ဗောဇ္စျၚ်္ဂါ၊ အရိယော အဋ္ဌၚ်္ဂိကော မဂ္ဂေါ&quot; မဒှ် ဓရ် ၃၇ သာ် မရိုဟ်ရေၚ် လဝ် ၇ ဂကောံ ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

== တၚ်ဓမ္မ အဓိက ကေုာံ လၟေၚ်သုတ္တန် ==
ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ ၃၇ သာ် ပါ်လဝ် ၇ ဂကောံ အတိုၚ် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ။ ဂကောံ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဂှ် နွံ ကဵု တၚ်ရန်တၟအ် မတၞဟ်ခြာ ကီု လေဝ် သီုဖအိုတ် ပၚောအ် အာ လပါ် ဉာဏ် မဗၠးၜး ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=Buddhaghosa |first=Bhadantacariya |author-link=Buddhaghosa |year=1999 |title=The Path of Purification: Visuddhimagga |translator=Bhikkhu Ñāṇamoli |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-1928706004}}&lt;/ref&gt;။

=== သတိပဋ္ဌာန် ၄ ===
သတိပဋ္ဌာန် (Satipaṭṭhāna) မဒှ် ပရေၚ် ပတန် သတိ ၄ သာ် ရ။
# ကာယာနုပဿနာ (Kāyānupassanā) - မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ ခန္ဓကာယ။
# ဝေဒနာနုပဿနာ (Vedanānupassanā) - မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ ဝေဒနာ ဒုၚ်စသိုၚ်။
# စိတ္တာနုပဿနာ (Cittānupassanā) - မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ စိုတ်။
# ဓမ္မာနုပဿနာ (Dhammānupassanā) - မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ သဘဴဓရ်။&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book |last=Analayo |first=Bhikkhu |year=2003 |title=Satipatthana: The Direct Path to Realization |publisher=Windhorse Publications |isbn=978-1899579549}}&lt;/ref&gt;

=== သမ္မပ္ပဓာန် ၄ ===
သမ္မပ္ပဓာန် (Sammappadhāna) မဒှ် လွဳပရာ မသၟဟ် ၄ သာ် ရ။
{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ယၟုဓရ် !! အဓိပ္ပါယ် မန်
|-
| ၁ || သံဝရပဓာန || လွဳ မစဵုဒၞာ ဒုစရိုတ် မဟွံက္တဵုဒှ် ဏီ သွက် ဟွံဂွံ က္တဵုဒှ်။
|-
| ၂ || ပဟာနပဓာန || လွဳ မပါဲကၠေအ် ဒုစရိုတ် မက္တဵုဒှ် တုဲ သွက် ဂွံ လ္ၚုအာ။
|-
| ၃ || ဘာဝနာပဓာန || လွဳ မပွါန်ဗဒှ် သုစရိုတ် မဟွံက္တဵုဒှ် ဏီ သွက် ဂွံ က္တဵုဒှ်။
|-
| ၄ || အနုရက္ခဏပဓာန || လွဳ မမၚ်မွဲ သုစရိုတ် မက္တဵုဒှ် တုဲ သွက် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန်။
|}
&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

=== ဣဒ္ဓိပါဒ် ၄ ===
ဣဒ္ဓိပါဒ် (Iddhipāda) မဒှ် တမ်ရိုဟ် ကြက် ဣဒ္ဓိ မအာ စိုပ် တၚ်ရန်တၟအ် ရ။ ဓရ်ဏအ် နွံ ဆန္ဒ (Chanda)၊ ဝဳရိယ (Viriya)၊ စိတ္တ (Citta) ကေုာံ ဝဳမံသ (Vīmaṃsā - ပညာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်) ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

=== ဣန္ဒြိယ ၅ ကေုာံ ဗလ ၅ ===
ဣန္ဒြိယ (Indriya) ကေုာံ ဗလ (Bala) မဒှ် ဒြဟတ် မပၠတရဴ စိုတ် ရ။ သဒ္ဓါ (ဓရ်ပတှ်ေ)၊ ဝဳရိယ (လွဳပရာ)၊ သတိ (မဗှ်ဗၞုဟ်)၊ သမာဓိ (စိုတ်မညိၚ်ဝတ်)၊ ပညာ (မတီကၠိုဟ် ခၠၚ်) ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

=== ဗောဇ္စျၚ် ၇ ===
ဗောဇ္စျၚ် (Bojjhaṅga) မဒှ် အၚ်္ဂ သွက် ဂွံ တီကၠိုဟ် သစ္စ ၄ သာ် ရ။ တၚ်ဏအ် ပါ်လဝ် သတိ၊ ဓမ္မဝိစယ၊ ဝဳရိယ၊ ပဳတိ၊ ပဿဒ္ဓိ၊ သမာဓိ ကေုာံ ဥပေက္ခာ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

=== မဂ္ဂၚ် ၈ ===
အရိယမဂ္ဂၚ် ၈ (Ariyamagga) မဒှ် ဂၠံၚ်တရဴ မပြဲ မစိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပ၊ သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာအာဇဳဝ၊ သမ္မာဝါယာမ၊ သမ္မာသတိ ကေုာံ သမ္မာသမာဓိ ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။

== တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ ==
ပ္ဍဲ လိက် အဋ္ဌကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ် (Visuddhimagga) မချူလဝ် နကဵု တၠအရှန် ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa) ဂှ် ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ ၃၇ သာ် ဏအ် ဒှ် ဓရ် မက္တဵုဒှ် မွဲစွံ ပ္ဍဲ လက္ခဏာ မဂ်စိုတ် (Magga-citta) ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် မလ္ၚတ် သမထ ကေုာံ ဝိပဿနာ ဂှ် ဓရ်တံဏအ် မၚ်မွဲလဝ် စိုတ် သွက် ဂွံ ဖအိုတ် ကၠေအ် ကိလေသ ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။

အဋ္ဌကထာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဒဒှ်ရ ၜိုန်ရ ယၟု ဓရ် တၞဟ်ခြာ ကီု လေဝ် ဗွဲသဘဴ တမ်မူလ မ္ဂး နွံ ဆ ဓရ် ၁၄ သာ် ဓဝ် ရ။ ဥပမာ - ဝဳရိယ ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ သမ္မပ္ပဓာန်၊ ဣဒ္ဓိပါဒ်၊ ဣန္ဒြိယ၊ ဗလ၊ ဗောဇ္စျၚ် ကေုာံ မဂ္ဂၚ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သဘဴဓရ် ဝဳရိယ မွဲ ဂှ် ရေၚ်တၠုၚ် ကဵု ကမၠောန် မၞုံ ကဵု တၚ်ရန်တၟအ် တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်]]
* [[သတိပဋ္ဌာန် ၄]]
* [[မဂ္ဂၚ် ၈]]
* [[နိဗ္ဗာန်]]
* [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
* [[အပရိဟာနိယဓမ္မ]]

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ
| title = [[ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ]] ၃၇ သာ်
| group1 = သတိပဋ္ဌာန် ၄
| list1 = ကာယာနုပဿနာ • ဝေဒနာနုပဿနာ • စိတ္တာနုပဿနာ • ဓမ္မာနုပဿနာ
| group2 = သမ္မပ္ပဓာန် ၄
| list2 = သံဝရပဓာန • ပဟာနပဓာန • ဘာဝနာပဓာန • အနုရက္ခဏပဓာန
| group3 = ဣဒ္ဓိပါဒ် ၄
| list3 = ဆန္ဒ • ဝဳရိယ • စိတ္တ • ဝဳမံသ
| group4 = ဣန္ဒြိယ ၅ / ဗလ ၅
| list4 = သဒ္ဓါ • ဝဳရိယ • သတိ • သမာဓိ • ပညာ
| group5 = ဗောဇ္စျၚ် ၇
| list5 = သတိ • ဓမ္မဝိစယ • ဝဳရိယ • ပဳတိ • ပဿဒ္ဓိ • သမာဓိ • ဥပေက္ခာ
| group6 = မဂ္ဂၚ် ၈
| list6 = သမ္မာဒိဋ္ဌိ • သမ္မာသင်္ကပ္ပ • သမ္မာဝါစာ • သမ္မာကမ္မန္တ • သမ္မာအာဇဳဝ • သမ္မာဝါယာမ • သမ္မာသတိ • သမ္မာသမာဓိ
}}

{{DEFAULTSORT:ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ}}
[[Category:ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ]]
[[Category:ဓရ်ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ပါဠိပိဋကတ်]]
[[Category:ဝိပဿနာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
[[Category:ကျာ်တြဲဂေါတမ]]</text>
      <sha1>7yqvm0pmxaqyqblp4ck9d5dufy30j9f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သတိပဋ္ဌာန် ၄</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13069</id>
    <revision>
      <id>60456</id>
      <parentid>59629</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:33:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8355" sha1="myhuhbshw9239ym5kcdn64pic0r1td9" xml:space="preserve">{{Infobox ဓရ်
| နာမ = သတိပဋ္ဌာန် ၄
| ရုပ်ထမိက် = The Dharmacakra.JPG
| မုက်လိက်ရုပ် = စက်ဓမ္မ (Dharmacakra) မစၞောန်ထ္ၜး သမ္ဗောဓိဉာဏ်
| ဘာသာ = ပါဠိ (Pāli)
| လၟိဟ်ဓရ် = ၄ သာ်
| ဂကောံဓရ် = ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ ၃၇
| ပရူပရာ = ပရေၚ်ပတန်သတိ သွက်ဂွံတိတ်ဗၠးနူသံသာ ကေုာံ မက္လိဂွံနိဗ္ဗာန်
}}

သတိပဋ္ဌာန် ၄ (Satipaṭṭhāna) ဒှ်ရိုဟ်ကၞက်ဓရ် သွက်ပရေၚ်ပတန်သတိ ကေုာံ ဝိပဿနာ (Vipassanā) ပ္ဍဲသာသနာကျာ်တြဲဂေါတမ (Gautama Buddha) ရ။ လိက်ပိဋကတ်ပါဠိ မပ္တံ မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် (Mahāsatipaṭṭhāna Sutta) ထ္ၜးလဝ် ဓရ်ဏအ် ဒှ်ဂၠံၚ်တရဴမွဲဓဝ် သွက်ဂွံပါဲကၠေံ ဒဒိုက် ကေုာံ က္လိဂွံ သမ္ဗောဓိဉာဏ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=Analayo |first=Bhikkhu |year=2003 |title=Satipatthana: The Direct Path to Realization |publisher=Windhorse Publications |isbn=978-1899579549}}&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ (Bodhipakkhiyādhammā) ၃၇ သာ် သတိပဋ္ဌာန် ၄ ပါလုပ်ပ္ဍဲဂကောံပထမအိုတ် တုဲ ဒှ်တမ်ရိုဟ် သွက်ဓရ်မသိဟ်သှ်ေတံဂွံဇၞော်မောဝ်တိုန်ရ။ ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ ခန္ဓကာယ၊ ဝေဒနာ၊ စိုတ် ကေုာံ သဘဴဓရ် တံ ဒှ်အၚ်္ဂ ၄ သာ် သွက်ဂွံတီကၠိုဟ် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ ကေုာံ အနတ္တ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861713318}}&lt;/ref&gt;။

ကျာ်တြဲတွံထ္ၜးလဝ် သတိပဋ္ဌာန်ဏအ် ဇရေၚ်ဍုၚ်ကမ္မာသဒမ္မ (Kammāsadamma) ဂကူကုရု (Kuru) သွက်ခမဳ ကေုာံ ဥပသကာတံ ဂွံဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် မၚ်မွဲအာ စဵုကဵုစိုပ် ကဆံၚ်တၠအရှန်ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book |last=Gethin |first=Rupert |year=2001 |title=The Buddhist Path to Awakening |url=https://archive.org/details/buddhistpathtoaw0000geth |publisher=Oneworld Publications |isbn=978-1851682850}}&lt;/ref&gt;။

== နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
ဝေါဟာရ သတိပဋ္ဌာန် (Satipaṭṭhāna) မစေန်ဆက်ကၠုၚ်နူ &quot;သတိ&quot; (Sati - ပရေၚ်ဗှ်ဗၞုဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်နွံသတိ) ကေုာံ &quot;ဥပဋ္ဌာန&quot; (Upaṭṭhāna - ပရေၚ်ပတန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်စွံသတိ) ရ။ သဘဴဓရ်ဏအ် ဒှ်ပရေၚ်စွံသတိ ဗွဲမဗိုန်ဗၟောအ် လတူအာရီု မက္တဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲအခိၚ်ပစ္စုပ္ပန် ဟၟဲကဵုပရေၚ်ထပ်စုတ် စိုတ်လောဘ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒေါသ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

အဓိပ္ပါယ် မွဲသ္အာၚ်ဂှ် &quot;ပဋ္ဌာန&quot; (Paṭṭhāna) မဂွံအဓိပ္ပါယ် တမ်ရိုဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး သဇိုၚ် တုဲ သတိပဋ္ဌာန် ဒှ်သဇိုၚ်ပတန်သတိ မနွံ ၄ သာ် မတွံဂး ကာယ၊ ဝေဒနာ၊ စိတ္တ ကေုာံ ဓမ္မ ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=Walshe |first=Maurice |year=1995 |title=The Long Discourses of the Buddha |url=https://archive.org/details/longdiscoursesof0000unse |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861711031}}&lt;/ref&gt;။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သဇိုၚ်တံဏအ် နွံကဵု နဲကဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မတၞဟ်ခြာကီုလေဝ် သီုဖအိုတ် ပၚောအ်အာ လပါ် ဉာဏ်မဗၠးၜးရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

== ကာယာနုပဿနာ ==
ကာယာနုပဿနာ (Kāyānupassanā) ဒှ်ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူခန္ဓကာယ ရ။ ပ္ဍဲအၚ်္ဂဏအ် ကျာ်တြဲတွံထ္ၜးလဝ် နဲကဲ မပ္တံ အာနာပါနဿတိ (Ānāpānassati - ပရေၚ်စွံသတိ လတူယီုလုပ်ယီုတိတ်)၊ ဣရိယာပိုထ် ၄ (Iriyāpatha - အာ၊ က္တူ၊ ဂဇအ်၊ တိက်) ကေုာံ သမ္ပဇည (Sampajañña - ပရေၚ်တီကၠိုဟ် လတူပွမချဳဒရာၚ် ဇၟာပ်အခိၚ်) ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

ပါဲနူဏအ် သီုနွံကဵု ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အသုဘ (Asubha) မဒှ်ပရေၚ်ရံၚ် ခန္ဓကာယ နကဵု ၃၂ ကောဋ္ဌာသ ကေုာံ ဓာတ် ၄ သာ် မပ္တံ တိ၊ ဍာ်၊ ကျာ၊ ပၟတ် ရ။ လက္ကရဴအိုတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဇွ ၉ သာ် (နဝသဳဝထိက - Navasīvathikā) သွက်ဂွံ ဖအိုတ်ကၠေအ် ရာဂ ကေုာံ မာန ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! နဲကဲ ကာယာနုပဿနာ !! တၚ်ရန်တၟအ်
|-
| ၁ || အာနာပါနဿတိ (Ānāpānassati) || သမာဓိ ကေုာံ သတိတန်ကြန်
|-
| ၂ || ဣရိယာပိုထ် ၄ (Iriyāpatha) || တီကၠိုဟ်ပရေၚ်ချဳဒရာၚ်ကာယ
|-
| ၃ || သမ္ပဇည (Sampajañña) || ညာဏ်မတီကၠိုဟ်ပ္ဍဲကမၠောန်သ္အာၚ်
|-
| ၄ || ပဋိကူလမနသိကာရ (Paṭikūlamanasikāra) || ပါဲကၠေအ် ရာဂ ကေုာံ စောဲလာံကာယ
|}

== ဝေဒနာနုပဿနာ ==
ဝေဒနာနုပဿနာ (Vedanānupassanā) ဒှ်ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူဒုၚ်စသိုၚ် (Feelings) ရ။ ဝေဒနာ နွံ ၃ သာ် မတွံဂး သုခဝေဒနာ (Sukhavedanā - တသိုက်)၊ ဒုက္ခဝေဒနာ (Dukkhavedanā - ဒဒိုက်) ကေုာံ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာ (Adukkhamasukhavedanā - ဟွံဒဒိုက်ဟွံတသိုက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဥပေက္ခာ) ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

ကာလ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝေဒနာတံဏအ် ညးမလ္ၚတ် ဒးတီကၠိုဟ် ဒဒှ်ရ ဝေဒနာတံဏအ် ဒှ်အရာမက္တဵုဒှ် တုဲ လီုလာ်အာ နကဵု သဘဴအနိစ္စ ရ။ ဝေဒနာ မဆေၚ်ကဵု သာမိသ (နိဿဲကဵု ကာမဂုဏ်) ကေုာံ နိရာမိသ (ဟွံနိဿဲကဵု ကာမဂုဏ်) သီုၜါသာ် ဒးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗွဲမညဳသာ ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book |last=Polak |first=Grzegorz |year=2011 |title=Reexamining Jhana: Towards a Critical Reconstruction of Early Buddhist Soteriology |publisher=Maria Curie-Sklodowska University Press |isbn=978-8322732601}}&lt;/ref&gt;။

— continue: section 4 —</text>
      <sha1>myhuhbshw9239ym5kcdn64pic0r1td9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မှာထေရ်ဗုဒ္ဓဃောသ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13071</id>
    <revision>
      <id>60471</id>
      <parentid>59633</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:50:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10530" sha1="c89mboev1c3wmaxm9z599k03diegdrj" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ်|ယၟု=မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ|ရုပ်ထမိက်=Kelaniya Raja Maha Vihara murals - Buddhaghosa.jpg|မုက်လိက်ရုပ်=မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ ကဵုလဝ် လိက်ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ ပိကၞပ် ဇရေၚ် သၚ်မဟာဝိဟာရ (ရုပ်ကသူ နူ ဘာကျာ် ကေလာဏိယ၊ ဍုၚ်သဳဟိုဠ်)|ယၟုတၞဟ်=Buddhaghosa|က္တဵုဒှ်=အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ|ဌာန်ဒတန်က္တဵုဒှ်=ဒေသမဂဓ (Magadha)၊ ဍုၚ်အိန္ဒိယ|စုတိ=အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ|ဘာသာ=ဗုဒ္ဓဘာသာ (ထေရဝါဒ)|ကမၠောန်=ခမဳ၊ အာစာတၠ၊ သၟာကၠာဲဘာသာ|လိက်အုပ်အဓိက=ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ (Visuddhimagga)၊ သမန္တပါသာဒိကာ (Samantapāsādikā)|ဒတန်ကမၠောန်=မဟာဝိဟာရ (Mahāvihāra)၊ ဍုၚ်အနုရာဓပူရ၊ တကအ်သဳဟိုဠ်}}မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa) ဒှ်အာစာတၠ ကေုာံ ပူဂိုလ်မကၠာဲလိက် မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် မပြဲအိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂိုဏ်ထေရဝါဒ (Theravāda) ပ္ဍဲအခိၚ် အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ ယၟုမ္ဂး ဗုဒ္ဓဃောသ ဏအ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ရမျာၚ်ကျာ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ညးမၞုံကဵု ရမျာၚ် ညံၚ်ရဴ ကျာ်တြဲ&quot; ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book|last=Ñāṇamoli|first=Bhikkhu|year=1999|title=The Path of Purification: Visuddhimagga|url=https://archive.org/details/bodhisattvavow0000sona|publisher=Buddhist Publication Society|isbn=978-1559391504}}&lt;/ref&gt;။ ညးတေံ ပြံၚ်ကၠုၚ် နူ ဒေသမဂဓ (Magadha) ဍုၚ်အိန္ဒိယ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ကၠာဲ လိက်အဋ္ဌကထာ (Aṭṭhakathā) မၞုံ နကဵု ဘာသာသဳဟိုဠ် တံ ဇရေၚ် ဘာသာပါဠိ တုဲ တန်တဴ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဘာမဟာဝိဟာရ (Mahāvihāra) ပ္ဍဲ ဍုၚ်အနုရာဓပူရ (Anurādhapura) တကအ်သဳဟိုဠ် ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book|last=Hinüber|first=Oskar von|year=1996|title=A Handbook of Pāli Literature|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3110167382}}&lt;/ref&gt;။

လိက်အုပ် ညးတေံ မချူခၞံလဝ် မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် လိက်ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ (Visuddhimagga - ဂၠံၚ်တရဴ သွက်ဂွံ သ္အးဇ္ၚး) မဒှ် လိက်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓရ် ပရေၚ်ဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် သဳလ (Sīla)၊ သမာဓိ (Samādhi) ကေုာံ ပညာ (Paññā) ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book|last=Norman|first=K. R.|year=1983|title=Pali Literature|publisher=Otto Harrassowitz|isbn=978-3447022859}}&lt;/ref&gt;။ လိက်အုပ်ဏအ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဒှ်လိက်အဓိက သွက် ညးမလ္ၚတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ တံ ဒးနိဿဲ ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ရ။ ပါဲနူဏအ် ညးတေံ သီုကၠာဲ ကေုာံ ချူခၞံ လိက်အဋ္ဌကထာ သွက် ဝိနယ် (Vinaya) ကေုာံ သုတ္တန် (Sutta) နာနာသာ် မပ္တံ သမန္တပါသာဒိကာ (Samantapāsādikā) ကေုာံ သုမၚ်္ဂလဝိလာသိနဳ (Sumaṅgalavilāsinī) ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book|last=Strong|first=John S.|year=2001|title=The Buddha: A Short Biography|url=https://archive.org/details/buddha00john|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1851682560}}&lt;/ref&gt;။

ဝင်အတ္ထုပတ္တိ ညးတေံ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ လိက်မဟာဝံသ (Mahāvaṃsa) မဒှ် လိက်ဝင် ဍုၚ်သဳဟိုဠ် ရ။ လညာတ် ကေုာံ ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗုဒ္ဓဃောသ တံဂှ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပ္ဍဲ အလုံမွဲ ဂၠးတိ ထေရဝါဒ မပ္တံ ဍုၚ်မန်၊ သေံ၊ ဗၟာ ကေုာံ ကမ္ဗောဒဳယာ တံ ဗွဲမလောန် တုဲ သၚ်ထေရဝါဒ တံ စၟတ်သမ္တီလဝ် ညးတေံ နဒဒှ် အာစာတၠ မၞုံကဵု ဂုဏ်ကျေးဇူး မဇၞော်အိုတ် မွဲဇကု ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book|last=Crosby|first=Kate|year=2013|title=Theravada Buddhism: Continuity, Diversity, and Identity|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1405189071}}&lt;/ref&gt;။

== ဝင်တမ်မူလ ကေုာံ ပရေၚ်က္တဵုဒှ် ==
အတိုၚ် လိက်ဝင် မဟာဝံသ မ္ဂး ဗုဒ္ဓဃောသ က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဗဗၞး (Brahmin) ပ္ဍဲ ကွာန်ဗောဓိဂယာ (Bodh Gaya) ဒေသမဂဓ ဍုၚ်အိန္ဒိယ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။ နူအခိၚ် ဍောတ်ဍောတ် ညးတေံ လ္ၚတ်လဝ် လိက်ဗေဒၚ် ကေုာံ ဝါဒ ဟိန္ဒူ တံ ဗွဲမစိုန်သကီု တုဲ ဒှ်မၞိဟ် မၞုံကဵု ဉာဏ်ပညာ မစဳကၠး မွဲ ရ။ ညးတေံ ဂေတ်အာ အလုံမွဲ ဍုၚ်အိန္ဒိယ သွက်ဂွံ ပြိုၚ်ပကာန် လညာတ် ဝါဒ ကဵု တၠပညာ တၞဟ်တၞဟ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

ကာလ ညးတေံ စိုပ်ကၠုၚ် ဇရေၚ် ဘာဗုဒ္ဓဘာသာ မွဲဒၞာဲ ညးတေံ ဂွံဆဵုညာတ် ကဵု မှာထေရ် ရေဝတ (Revata) မဒှ် ခမဳ မၞုံကဵု ပညာ မပြဲ မွဲဇကု ရ။ ဗုဒ္ဓဃောသ သၟာန် ပဉှာ ဝါဒဗဗၞး ဇရေၚ် မှာထေရ် ရေဝတ တုဲ မှာထေရ် သွဟ်ကဵု ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။ ဆဂး ကာလ မှာထေရ် ရေဝတ ကလေၚ်သၟာန် ပဉှာ အဘိဓမ္မာ နူကဵု လိက်ပိဋကတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် ဗုဒ္ဓဃောသ သွဟ် ဟွံမာန် တုဲ ဒှ်အာ အမ်သဝ် ဗွဲမလောန် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။ ဟိုတ်နူဏအ် ညးတေံ သ္ပခမဳ ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဓရ်ကျာ်တြဲ တုဲ က္လိဂွံ ယၟု ဗုဒ္ဓဃောသ ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။

== ပရေၚ်ပြံၚ်တိတ် ဇရေၚ် သဳဟိုဠ် ==
ကြဴနူ မလ္ၚတ် လိက်ပိဋကတ်ပိ ဗွဲမစိုန်သကီု တုဲ ဗုဒ္ဓဃောသ ချူခၞံ လိက် ဉာဏောဒယ (Ñāṇodaya) ကေုာံ အဋ္ဌသာလိနဳ (Atthasālinī) မဒှ် လိက်အဋ္ဌကထာ ဓမ္မသၚ်္ဂဏဳ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ မှာထေရ် ရေဝတ ညာတ်ကေတ် ဍာ်ဒကေဝ် ညးတေံ တုဲ ဖ္ဍိုက်ဗ္ကန် ကဵု ပြံၚ်အာ ဍုၚ်သဳဟိုဠ် သွက်ဂွံ ကၠာဲ လိက်အဋ္ဌကထာ မဟာဝိဟာရ မၞုံ နကဵု ဘာသာသဳဟိုဠ် တံ ဇရေၚ် ဘာသာပါဠိ ညံၚ် သၚ် အလုံမွဲ ဂၠးတိ ဂွံလ္ၚတ် မာန် ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

ပ္ဍဲအခိၚ် သၟိၚ်မဟာနာမ (Mahānāma) မပကၚ်ရၚ် ဍုၚ်သဳဟိုဠ် ဂှ် ဗုဒ္ဓဃောသ စိုပ်ကၠုၚ် ဍုၚ်အနုရာဓပူရ တုဲ အာစိုပ် ဇရေၚ် ဘာမဟာဝိဟာရ ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။ ညးတေံ အာတ်အခေါၚ် ဇရေၚ် သၚ်မဟာဝိဟာရ သွက်ဂွံ ကၠာဲ လိက်အဋ္ဌကထာ တံ ရ။ သၚ်တံ သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဉာဏ်ပညာ ညးတေံ တုဲ ကဵု ဂါထာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မွဲ ဂါထာ သွက်ဂွံ ချူ လိက်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။
{| class=&quot;wikitable&quot;
!လၟေၚ်
!ပရေၚ်ကမၠောန် အဓိက
!ဌာန်ဒတန်
!အခိၚ်ကာလ
|-
|၁
|လ္ၚတ် လိက်ပိဋကတ်ပိ
|ဒေသမဂဓ၊ ဍုၚ်အိန္ဒိယ
|တမ် အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ
|-
|၂
|တိတ်တရဴ စိုပ် သဳဟိုဠ်
|ဍုၚ်အနုရာဓပူရ
|လဒေါဝ် အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ
|-
|၃
|ချူ လိက်ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ
|မဟာဝိဟာရ၊ ဍုၚ်သဳဟိုဠ်
|လဒေါဝ် အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ
|-
|၄
|ကၠာဲ လိက်အဋ္ဌကထာ ဗွဲမဂၠိုၚ်
|မဟာဝိဟာရ၊ ဍုၚ်သဳဟိုဠ်
|လဒေါဝ် အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ
|}
&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

— continue: section 3 —</text>
      <sha1>c89mboev1c3wmaxm9z599k03diegdrj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေၚ်ဒ္ဂေတ် ဓုတၚ် ၁၃ သာ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13073</id>
    <revision>
      <id>60371</id>
      <parentid>59635</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:17:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10938" sha1="0xnb8u9h6l9ulr7kk3n85z213wnh8sf" xml:space="preserve">{{Infobox ဓရ်
| နာမ = ပရေၚ်ဒ္ဂေတ် ဓုတၚ် ၁၃
| ရုပ်ထမိက် = Monks on alms round in Thailand.jpg
| မုက်လိက်ရုပ် = ခမဳ သၚ်တံ ဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် ပိဏ္ဍပါတ် ပ္ဍဲ အခိၚ်နူဂယး
| ဘာသာ = ပါဠိ (Pāli)
| လၟိဟ်ဓရ် = ၁၃ သာ်
| ဂကောံဓရ် = ပရေၚ်လွဳပရာခမဳ
| ပရူပရာ = ပရေၚ်အေၚ်ဒုၚ် ကေုာံ ပွမပါဲကၠေအ် ကိလေသ သွက်ဂွံ သ္အးဇ္ၚး စိုတ်
}}

ပရေၚ်ဒ္ဂေတ် ဓုတၚ် (Dhutaṅga) ၁၃ သာ် ဒှ်လၟေၚ် ပရေၚ်ဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် ခမဳ သွက်ဂွံ သ္အးဇ္ၚး ကိလေသ ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လောဘ ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism) ရ။ ဝေါဟာရ ပါဠိ &quot;ဓုတၚ်&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အၚ်္ဂ သွက်ဂွံ ၜိုဟ်ဖအး ကၠေအ် ဓရ်အကုသဵု&quot; တုဲ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Gautama Buddha) ကဵုလဝ် အခေါၚ် သွက် ခမဳသၚ်တံ ဂွံ ဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် အတိုၚ် ပၟိက်ဆန္ဒ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=Ñāṇamoli |first=Bhikkhu |year=1999 |title=The Path of Purification: Visuddhimagga |url=https://archive.org/details/bodhisattvavow0000sona |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-1559391504}}&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲ လိက်ပိဋကတ်ပိ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂိုဏ်ထေရဝါဒ (Theravāda) သဘဴဓရ် တံဏအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ လိက်ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ (Visuddhimagga) မချူခၞံလဝ် နကဵု အာစာတၠ ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa) ရ။ လၟေၚ် ဓုတၚ် တံဏအ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက သွက် သ္ၚာ၊ စၞစ၊ ဌာန်ဒတန် ကေုာံ ပရေၚ်လွဳပရာ ဝဳရိယ ဗွဲမတၞဟ်ခြာ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=Tiyavanich |first=Kamala |year=1997 |title=Forest Recollections: Wandering Monks in Twentieth-Century Thailand |url=https://archive.org/details/forestrecollecti0000tiya |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824817817}}&lt;/ref&gt;။ ပရေၚ်ဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် တံဏအ် ဟွံဒှ် အာဏာ သွက် ခမဳ ဇၟာပ်ဇကု ဒးဒ္ဂေတ် ဆဂး ပူဂိုလ် မဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် တံ က္လိဂွံ အထိုၚ်အသး နူကဵု ညးဍုၚ်ကွာန် တံ ဗွဲမလောန် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book |last=Gombrich |first=Richard F. |year=2006 |title=Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo |url=https://archive.org/details/theravadabuddhis0000gomb |publisher=Routledge |isbn=978-0415365093}}&lt;/ref&gt;။

== နိဒါန် ကေုာံ သဘဴဓရ်အဓိက ==
ဝေါဟာရ ဓုတၚ် ကၠုၚ်နူ အရေဝ်ပါဠိ မဒှ် ပံၚ်စုတ် &quot;ဓုတ&quot; (ပွမကသဳ၊ ပွမပါဲကၠေအ်) ကေုာံ &quot;အၚ်္ဂ&quot; (အၚ်္ဂ၊ ဇကု) တုဲ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပရေၚ်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ပါဲကၠေအ် လောဘ ကေုာံ ကိလေသ ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=Ray |first=Reginald A. |year=1994 |title=Buddhist Saints in India: A Study in Buddhist Values and Orientations |url=https://archive.org/details/buddhistsaintsin0000rayr |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195134834}}&lt;/ref&gt;။ ဓရ်ဏအ် ဒှ် အထံက်အပၚ် သွက် ပရေၚ်ပတန် သမာဓိ တုဲ သ္ပကဵု စိုတ် ဂွံ တန်ကြန် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဝိပဿနာဉာဏ် ရ။ ခမဳ မဒ္ဂေတ် ဓုတၚ် တံ ဒးနွံကဵု ပရေၚ်အေၚ်ဒုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ရိုဟ်ဇေတ် လတူ လမျီု ဇကု ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

ပ္ဍဲ ခေတ်တမၠာ ခမဳတံ မၚ်မွဲ ဓုတၚ် သွက်ဂွံ ပၠတရဴ ဂၠံၚ်တရဴ လွဳပရာ ဓရ် မသ္ၚောဲနူ ပရေၚ်ထုဲကြာန် လောကဳ ရ။ လိက်ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပူဂိုလ် မဒ္ဂေတ် ဓုတၚ် တံ ဒးနွံကဵု စေတနာ မအးဇ္ၚး ဟွံမွဲကဵု ပရေၚ်မိက်ဂွံ ဂွံ လာဘ်သကာ ကေုာံ ပရေၚ်မိက်ဂွံ ယၟုမြဟ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book |last=Sujato |first=Bhikkhu |year=2012 |title=A History of Mindfulness |publisher=Santipada |isbn=978-1921842092}}&lt;/ref&gt;။ ကာလ မဒ္ဂေတ် ဓုတၚ် မွဲမွဲ သာ် ခမဳ တံ ဒးဒုၚ် ဂတိ သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ လၟေၚ် အတိုၚ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။

== လၟေၚ် ဓုတၚ် ၁၃ သာ် ==
ဓုတၚ် ၁၃ သာ် ပြးဇး နွံ ၄ ကဏ္ဍ အဓိက မတွံဂး သ္ၚာ (စီဝရ - Cīvara)၊ စၞစ (ပိဏ္ဍပါတ - Piṇḍapāta)၊ ဌာန်ဒတန် (သေနာသန - Senāsana) ကေုာံ ဝဳရိယ (ဝဳရိယ - Vīriya) ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ ပရေၚ်ပါ်ပရအ် ဏအ် ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်စောဲလာံ လတူ အပေါတ် ပစ္စယ် ၄ သာ် မဒှ် သဇိုၚ် ဘဝ ခမဳ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ယၟု ဓုတၚ် !! အဓိပ္ပါယ် !! ကဏ္ဍ
|-
| ၁ || ပံသုကူလကၚ်္ဂ (Paṃsukūlikikanga) || ပွမသၠိုက်မွဲ သ္ၚာပံသကူ || သ္ၚာ
|-
| ၂ || တေစဳဝရိကၚ်္ဂ (Tecīvarikanga) || ပွမသၠိုက်မွဲ သ္ၚာပိတိုပ် သၟး || သ္ၚာ
|-
| ၃ || ပိဏ္ဍပါတိကၚ်္ဂ (Piṇḍapātikanga) || ပွမဂၠာဲစ ပိဏ္ဍပါတ် ဗွဲမရိုဟ်ဒဒှ် တ္ၚဲ || စၞစ
|-
| ၄ || သပဒါနစာရိကၚ်္ဂ (Sapadānacārikanga) || ပွမဒုၚ်ဒါန် ပိဏ္ဍပါတ် အတိုၚ်လၟေၚ်သ္ၚိ || စၞစ
|-
| ၅ || ဧကာသနိကၚ်္ဂ (Ekāsanikanga) || ပွမစ စၞစ မွဲဗ္စသၟး ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲ || စၞစ
|-
| ၆ || ပတ္တပိဏ္ဍိကၚ်္ဂ (Pattapiṇḍikanga) || ပွမစ စၞစ ပ္ဍဲဗဗေၚ် သၟး || စၞစ
|-
| ၇ || ခလုပစ္ဆာဘတ္တိကၚ်္ဂ (Khalupacchābhattikanga) || ပွမတးပါဲ စၞစ မကဵုဒါန် ကြဴနူ စစၞ တုဲ || စၞစ
|-
| ၈ || အာရညိကၚ်္ဂ (Āraññikanga) || ပွမတန်တဴ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် || ဌာန်ဒတန်
|-
| ၉ || ရုက္ခမူလိကၚ်္ဂ (Rukkhamūlikanga) || ပွမတန်တဴ သၟဝ် တမ်ဆု || ဌာန်ဒတန်
|-
| ၁၀ || အဗ္ဘာကာသိကၚ်္ဂ (Abbhokāsikanga) || ပွမတန်တဴ ပ္ဍဲ ဌာန်မမံက်ဂတှ် || ဌာန်ဒတန်
|-
| ၁၁ || သောသာနိကၚ်္ဂ (Sosānikanga) || ပွမတန်တဴ ပ္ဍဲ သုသာန် || ဌာန်ဒတန်
|-
| ၁၂ || ယထာသန္ထတိကၚ်္ဂ (Yathāsanthatikanga) || ပွမဒုၚ်တဲ ဌာန်ဒတန် မက္လိဂွံ || ဌာန်ဒတန်
|-
| ၁၃ || နေသဇ္ဇိကၚ်္ဂ (Nesajjikanga) || ပွမဟွံတိက် လံက် ကေုာံ ညှာတ် မံၚ် ဂဇအ် သၟး || ဝဳရိယ
|}
&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

ခမဳ မွဲဇကု ဒးဒ္ဂေတ် ဓုတၚ် သီု ၁၃ သာ် ဟွံသေၚ်၊ အတိုၚ် ဒြဟတ် ကေုာံ အခိၚ်ကာလ ဇကု ဒ္ဂေတ်မာန် ဂှ် ရုဲစှ် တုဲ လွဳပရာ မာန် ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။

== ဓုတၚ် မဆေၚ်ကဵု သ္ၚာ ==
ဓုတၚ် မဆေၚ်ကဵု သ္ၚာ နွံ ၂ သာ် မတွံဂး ပံသုကူလကၚ်္ဂ ကေုာံ တေစဳဝရိကၚ်္ဂ ရ။ ပံသုကူလကၚ်္ဂ ဒှ် ပရေၚ်ဒ္ဂေတ် မသၠိုက်မွဲ သ္ၚာပံသကူ (Paṃsukūla) မဒှ် ယာတ် မတိုၚ်ပကၠေအ် လဝ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ယာတ် မကေတ် နူ ဇွ တံ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက ဂှ် သွက်ဂွံ ပါဲကၠေအ် ပရေၚ်စောဲလာံ လတူ သ္ၚာ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် မာန ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

တေစဳဝရိကၚ်္ဂ ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ဒ္ဂေတ် မသၠိုက်မွဲ သ္ၚာ ပိတိုပ် သၟး မတွံဂး သ္ၚာ သင်းပိုၚ်၊ သ္ၚာ ဧကသဳ ကေုာံ သ္ၚာ ဒုၚ်လာံ ရ။ ခမဳ မဒ္ဂေတ် ဓုတၚ် ဏအ် ဟွံဒုၚ်တဲ ယာတ် အပိုၚ် မသ္အာၚ် နူ သ္ၚာ ပိတိုပ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။ နကဵု လၟေၚ် ဓုတၚ် သီုၜါဏအ် ခမဳ တံ ၜိုဟ်သြိုဟ် အာ ကဵု ပရေၚ်ဂၠာဲ သ္ၚာ တုဲ ဇိုန်ဏှၚ် အခိၚ် သွက် ပရေၚ်ပတန် သမာဓိ မာန် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။

— continue: section 4 —</text>
      <sha1>0xnb8u9h6l9ulr7kk3n85z213wnh8sf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နဲကဲပတန်စိုတ် သမာဓိ၊ ကမ္မဋ္ဌာန် ၄၀ သာ်၊</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13074</id>
    <revision>
      <id>60429</id>
      <parentid>59636</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:13:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9414" sha1="09w15kqbyy3kdk0z32a7fo2uq58q510" xml:space="preserve">{{Infobox ဓရ်
| နာမ = ကမ္မဋ္ဌာန် ၄၀ သာ်
| ရုပ်ထမိက် = The Dharmacakra.JPG
| မုက်လိက်ရုပ် = စက်ဓမ္မ (Dharmacakra) မစၞောန်ထ္ၜး သမ္ဗောဓိဉာဏ်
| ဘာသာ = ပါဠိ (Pāli)
| လၟိဟ်ဓရ် = ၄၀ သာ်
| ဂကောံဓရ် = သမာဓိ၊ သမထ ကေုာံ ဝိပဿနာ
| ပရူပရာ = ပရေၚ်ပတန်စိုတ် သမာဓိ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဉာဏ်ပညာ ကေုာံ အာစိုပ် နိဗ္ဗာန်
}}

ကမ္မဋ္ဌာန် (Kammaṭṭhāna) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဌာန်ကမၠောန်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ဒၞာဲကမၠောန် သွက်စိုတ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ (Theravāda) ပရေၚ်ပတန်စိုတ် သမာဓိ ဏအ် ဒှ် နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဉာဏ်ပညာ ကေုာံ သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠး နူ ဒဒိုက် သံသာ ရ။ အာစာတၠ ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa) ထ္ၜးလဝ် ကမ္မဋ္ဌာန် ၄၀ သာ် ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ (Visuddhimagga) မဒှ် လိက်တမ်မူလ အဓိက သွက် ပရေၚ်လွဳပရာ ဓရ် ခမဳ ကေုာံ ညးဍုၚ်ကွာန် တံ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=Ñāṇamoli |first=Bhikkhu |year=1999 |title=The Path of Purification: Visuddhimagga |url=https://archive.org/details/bodhisattvavow0000sona |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-1559391504}}&lt;/ref&gt;။

လၟေၚ် ဓရ် ကမ္မဋ္ဌာန် ၄၀ သာ် ဏအ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကဵု စရိုတ် ပူဂိုလ် နာနာသာ် ရ။ ပူဂိုလ် မၞုံကဵု ဒေါသစရိုတ်၊ လောဘစရိုတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး သဒ္ဓါစရိုတ် တံ ဒးရုဲစှ် ကမ္မဋ္ဌာန် မဗဗွဲ ကဵု စိုတ် ဇကု သွက်ဂွံ အာစိုပ် ဈာန် (Jhāna) ကေုာံ သမာဓိ (Samādhi) ဗွဲမပြဟ် ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=Gunaratana |first=Henepola |year=1985 |title=The Jhanas in Theravada Buddhist Meditation |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400359}}&lt;/ref&gt;။ နဲကဲ တံဏအ် ဟွံသေၚ်ဆ ပတန်စိုတ် မွဲသာ်ဓဝ် သီုဒှ် သဇိုၚ် သွက် ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝိပဿနာ (Vipassanā) မာန် ရ။

== နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ကမ္မဋ္ဌာန် ==
ဝေါဟာရ ပါဠိ &quot;ကမ္မဋ္ဌာန&quot; မကၠုၚ်နူ &quot;ကမ္မ&quot; (ပရေၚ်ကမၠောန်) ကေုာံ &quot;ဌာန&quot; (ဌာန်ဒတန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး သဇိုၚ်) ရ။ သဘဴဓရ် ဏအ် စၞောန်ထ္ၜး ဌာန်ဒတန် သွက် စိုတ် ဂွံ တန်ကြန် တုဲ ဟွံချဳဒရာၚ် အာ လပါ် အာရီု ကိလေသ တၞဟ်တၞဟ် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |year=2000 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |url=https://archive.org/details/comprehensiveman0000anur |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။ ပရေၚ်လွဳပရာ သမာဓိ ဏအ် ဒှ် အၚ်္ဂ မပါလုပ် ပ္ဍဲ မဂ္ဂၚ် ၈ သာ် မတွံဂး သမ္မာဝါယာမ၊ သမ္မာသတိ ကေုာံ သမ္မာသမာဓိ ရ။

သွက်ဂွံ စကၠောန် ကမ္မဋ္ဌာန် ပူဂိုလ် မလွဳပရာ ဓရ် မွဲဇကု ဒးနိဿဲ ကေတ် နူကဵု အာစာ ကမ္မဋ္ဌာန် (Kalyāṇamitta - မိတ်သဟာဲ မပြဲ) မွဲဇကု ရ။ အာစာ တံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရိုတ် ကွး ဇကု တုဲ ကဵု နဲကဲ ကမ္မဋ္ဌာန် မဗဗွဲ ကဵု စရိုတ် ကွး ဂှ် ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=Shaw |first=Sarah |year=2006 |title=Buddhist Meditation: An Anthology of Texts from the Pali Canon |url=https://archive.org/details/buddhistmeditati0000unse_r7x4 |publisher=Routledge |isbn=978-0415359184}}&lt;/ref&gt;။ ပြကိုဟ် ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ ထ္ၜးလဝ် စရိုတ် ၆ သာ် မတွံဂး ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ သဒ္ဓါ၊ ဗုဒ္ဓိ ကေုာံ ဝိတက် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

== လၟေၚ် ကသိဏ ၁၀ သာ် ==
ကသိဏ (Kasiṇa) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အလုံအိုတ်သီု&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ပွမရံၚ် အလုံမွဲ ဌာန်&quot; ရ။ ကသိဏ ၁၀ သာ် ဏအ် ဒှ် နဲကဲ ပတန်စိုတ် လတူ အာရီု ရုပ်ဝတ္ထု မွဲမွဲ သွက်ဂွံ က္လိဂွံ သမာဓိ ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=Walpola |year=1974 |title=What the Buddha Taught |url=https://archive.org/details/whatbuddhataught00walp |publisher=Grove Press |isbn=978-0802130310}}&lt;/ref&gt;။ ကသိဏ တံဏအ် ဒှ် သဇိုၚ် သွက်ဂွံ အာစိုပ် ဈာန် ၄ သာ် လောဲသွာ အိုတ် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ယၟု ကသိဏ !! အဓိပ္ပါယ် !! စရိုတ် မဗဗွဲ
|-
| ၁ || ပထဝဳကသိဏ (Pathavī) || ပွမရံၚ် တိ || သီုဖအိုတ်
|-
| ၂ || အာပေါကသိဏ (Āpo) || ပွမရံၚ် ဍာ် || သီုဖအိုတ်
|-
| ၃ || တေဇောကသိဏ (Tejo) || ပွမရံၚ် ပၟတ် || သီုဖအိုတ်
|-
| ၄ || ဝါယောကသိဏ (Vāyo) || ပွမရံၚ် ကျာ || သီုဖအိုတ်
|-
| ၅ || နဳလကသိဏ (Nīla) || ပွမရံၚ် အသာ် သၚေက် || ဒေါသစရိုတ်
|-
| ၆ || ပဳတကသိဏ (Pīta) || ပွမရံၚ် အသာ် ဍာ်မိတ် || ဒေါသစရိုတ်
|-
| ၇ || လောဟိတကသိဏ (Lohita) || ပွမရံၚ် အသာ် ဗ္ကေတ် || ဒေါသစရိုတ်
|-
| ၈ || ဩဒါတကသိဏ (Odāta) || ပွမရံၚ် အသာ် ဗု || ဒေါသစရိုတ်
|-
| ၉ || အာလောကကသိဏ (Āloka) || ပွမရံၚ် လျး || သီုဖအိုတ်
|-
| ၁၀ || အာကာသကသိဏ (Ākāsa) || ပွမရံၚ် အကာသ ဌာန်လ္ၚု || သီုဖအိုတ်
|}
&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

ညးမလွဳပရာ ဓရ် တံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အာရီု ကသိဏ ဏအ် စဵုကဵု ဥဂ္ဂဟနိမိတ် (Uggahanimitta) ကေုာံ ပဋိဘာဂနိမိတ် (Paṭibhāganimitta) က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ စိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။

== လၟေၚ် အသုဘ ၁၀ သာ် ==
အသုဘ (Asubha) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဟွံကျေဝ်ဂေါဝ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;မပသက္ဍုဟ်&quot; ရ။ နဲကဲ ဏအ် ဒှ် ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ ဇွ မလီုလာ် ဗီုပြၚ် နာနာသာ် သွက်ဂွံ ပါဲကၠေအ် ရာဂစရိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်စောဲလာံ လတူ ခန္ဓကာယ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ 

အသုဘ ၁၀ သာ် မတွံဂး ဇွမဖောတ်သ္အုဲ (Uddhumātaka)၊ ဇွမတၟိုဟ်တိတ် အသာ်ပၠိုတ် (Vinīlaka)၊ ဇွမဇွောတ်တိတ် ဍာ်အသုဘ (Vipubbaka)၊ ဇွမပိုတ်ကရေက် (Vicchiddaka)၊ ဇွမဒးဒုၚ်စောဲ ၚာၚ် (Vikkhāyitaka)၊ ဇွမပြးဇး (Vikkhittaka)၊ ဇွမဒးဒုၚ်ခုတ် (Hata-vikkhittaka)၊ ဇွမပေၚ်ကဵု ဆီ (Lohitaka)၊ ဇွမပေၚ်ကဵု စၟ (Puḷuvaka) ကေုာံ ဇွဇုတ် (Aṭṭhika) ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။ လၟေၚ် အသုဘ တံဏအ် စၞောန်ထ္ၜး သဘဴ အနိစ္စ လတူ ရုပ်ကာယ သတ္တံ အလုံအိုတ်သီု ရ။

— continue: section 4 —</text>
      <sha1>09w15kqbyy3kdk0z32a7fo2uq58q510</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နဲကဲဇၞော်ပၟဝ်ဝိပဿနာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13075</id>
    <revision>
      <id>60388</id>
      <parentid>59637</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:33:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8611" sha1="nwd0bgs044f702hwonnqjyfdfoqyad4" xml:space="preserve">{{Infobox ဓရ်
| နာမ = ဝိပဿနာ
| ရုပ်ထမိက် = The Dharmacakra.JPG
| မုက်လိက်ရုပ် = စက်ဓမ္မ (Dharmacakra) မစၞောန်ထ္ၜး သမ္ဗောဓိဉာဏ်
| ဘာသာ = ပါဠိ (Pāli)
| လၟိဟ်ဓရ် = ဉာဏ်
| ဂကောံဓရ် = သမာဓိ ကေုာံ ပညာ
| ပရူပရာ = ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠးနူ သံသာ ကေုာံ အာစိုပ် နိဗ္ဗာန်
}}

ဝိပဿနာ (Vipassanā) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေၚ်ညာတ်ကေတ် သဘဴဓရ် ဇေတ်တ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ဉာဏ်မညာတ်ကေတ် ဗွဲမတၟေၚ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂိုဏ်ထေရဝါဒ (Theravāda) ပရေၚ်လွဳပရာ ဓရ် ဝိပဿနာ ဏအ် ဒှ် နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လက္ခဏာ ၃ သာ် မတွံဂး အနိစ္စ (Anicca - ပရေၚ်ဟွံဗိုန်)၊ ဒုက္ခ (Dukkha - ဒဒိုက်) ကေုာံ အနတ္တ (Anatta - ပရေၚ်ဟၟဲကဵု ဇကုဇကောဝ်) ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=Analayo |first=Bhikkhu |year=2003 |title=Satipatthana: The Direct Path to Realization |publisher=Windhorse Publications |isbn=978-1899579549}}&lt;/ref&gt;။ 

ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Gautama Buddha) တွံထ္ၜးလဝ် နဲကဲ ဝိပဿနာ ဏအ် ပ္ဍဲ လိက်ပိဋကတ် ပါဠိ မပ္တံ မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် (Mahāsatipaṭṭhāna Sutta) တုဲ ဒှ် ဂၠံၚ်တရဴ မွဲဓဝ် သွက်ဂွံ သ္အးဇ္ၚး ကိလေသ ကေုာံ အာစိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861713318}}&lt;/ref&gt;။ ပရေၚ်လွဳပရာ ဓရ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ နွံ ၂ သာ် မတွံဂး သမထ (Samatha - ပရေၚ်ပတန်စိုတ် သမာဓိ) ကေုာံ ဝိပဿနာ တုဲ ဝိပဿနာ ဂှ် ဒှ် အၚ်္ဂ အဓိက သွက်ဂွံ က္လိဂွံ သမ္ဗောဓိဉာဏ် မာန် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book |last=Gunaratana |first=Henepola |year=1985 |title=The Jhanas in Theravada Buddhist Meditation |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400359}}&lt;/ref&gt;။

== နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
ဝေါဟာရ ပါဠိ &quot;ဝိပဿနာ&quot; ကၠုၚ်နူ &quot;ဝိ&quot; (Vi - ဗွဲမတၟေၚ်၊ ဗွဲမတၞဟ်ခြာ) ကေုာံ &quot;ပဿနာ&quot; (Passanā - ပွမညာတ်ကေတ်) တုဲ မဂွံအဓိပ္ပါယ် အလုံ &quot;ပွမညာတ်ကေတ် သဘဴဓရ် ဗွဲမတၟေၚ်&quot; ရ။ မအရေဝ် ဏအ် စၞောန်ထ္ၜး လတူ ပရေၚ်ညာတ်ကေတ် ဓမ္မတာ ရုပ်နာမ် သတ္တံ မက္တဵုဒှ် တုဲ လီုလာ်အာ အတိုၚ် သဘဴဓရ် ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=Walpola |year=1974 |title=What the Buddha Taught |url=https://archive.org/details/whatbuddhataught00walp |publisher=Grove Press |isbn=978-0802130310}}&lt;/ref&gt;။

ပရေၚ်ဇၞော်ပၟဝ် ဝိပဿနာ ဂှ် ဟွံသေၚ်ဆ ပရေၚ်ပတန်စိုတ် ညံၚ်ဂွံ ၜိုဟ်သြိုဟ် မွဲသာ်ဓဝ်၊ ဍေံ ဒှ် ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုပ် ကေုာံ နာမ် နကဵု သတိ ပညာ ရ။ ကာလ ပူဂိုလ် မွဲဇကု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓရ် နကဵု နဲကဲ ဝိပဿနာ ညးတေံ ဂွံညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ခန္ဓကာယ ကေုာံ စိုတ် တံ ဏအ် ဒှ် အရာ မပြံၚ်လှာဲ ဒၟံၚ် ဇၟာပ်အခိၚ် တုဲ ဟွံမွဲကဵု ဇကုအဲ (အတ္တ) ဇေတ်တ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
နဲကဲ ဇၞော်ပၟဝ် ဝိပဿနာ ဏအ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ မဂျိုၚ်တဴ လမျီု ပ္ဍဲ ဒေသ အိန္ဒိယ တမၠာ ရ။ ကျာ်တြဲ အာစိုပ် ဒဒှ်ကျာ် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ နကဵု ပရေၚ်လွဳပရာ ဓရ် သမထ ကေုာံ ဝိပဿနာ ပ္ဍဲ သၟဝ် တမ်ဇြဲဗောဓိ ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜး နဲကဲ ဏအ် ဇရေၚ် ခမဳ သၚ် ကေုာံ ညးဍုၚ်ကွာန် တံ လုကဴ ၄၅ ဝှ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book |last=Ñāṇamoli |first=Bhikkhu |year=1999 |title=The Path of Purification: Visuddhimagga |url=https://archive.org/details/bodhisattvavow0000sona |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-1559391504}}&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲ လိက်ပိဋကတ် သုတ္တန် တံ နဲကဲ ဝိပဿနာ ပါလုပ် ပ္ဍဲ သတိပဋ္ဌာန် ၄ သာ် မတွံဂး ကာယာနုပဿနာ၊ ဝေဒနာနုပဿနာ၊ စိတ္တာနုပဿနာ ကေုာံ ဓမ္မာနုပဿနာ ရ။ လိက် သမ္မောဟဝိနောဒနဳ ကေုာံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ မဒှ် လိက်အဋ္ဌကထာ တံ ထပ်ပံက်ထ္ၜး လဝ် နဲကဲ ဇၞော်ပၟဝ် ဝိပဿနာ ဏအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက် ညးမလ္ၚတ် တံ ဂွံ ဒ္ဂေတ်ဗက် လောဲသွာ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

== သဘဴဓရ် အဓိက တိလက္ခဏာ ၃ သာ် ==
ဝိပဿနာဉာဏ် ဒှ် ဉာဏ် မညာတ်ကေတ် တိလက္ခဏာ (Ti-lakkhaṇa) မဒှ် လက္ခဏာ အဓိက ၃ သာ် မၞုံ ပ္ဍဲ ရုပ်နာမ် သတ္တံ သီုဖအိုတ် ရ။ ညးမဇၞော်ပၟဝ် ဓရ် တံ ဒးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လက္ခဏာ တံ ဏအ် စဵုကဵု သၠးကၠေအ် တဏှာ ကေုာံ ဒိဋ္ဌိ ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ယၟု လက္ခဏာ !! အဓိပ္ပါယ် !! ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
|-
| ၁ || အနိစ္စ (Anicca) || ပရေၚ်ဟွံဗိုန်၊ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ || ရုပ်နာမ် တံ က္တဵုဒှ် တုဲ လီုလာ်အာ ဗွဲမပြဟ်
|-
| ၂ || ဒုက္ခ (Dukkha) || ဒဒိုက်၊ ပရေၚ်ဟွံပေၚ်စိုတ် || ဟိုတ်နူ ဟွံဗိုန် တုဲ ဒးဒုၚ် စသိုၚ် ဒဒိုက် ဇၟာပ်အခိၚ်
|-
| ၃ || အနတ္တ (Anatta) || ပရေၚ်ဟၟဲကဵု ဇကုအဲ || ရုပ်နာမ် တံ ဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုၚ် ပၟိက်ဆန္ဒ ဇကု
|}
&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;

ကာလ ဉာဏ် ဝိပဿနာ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပူဂိုလ် ဂှ် က္လိဂွံ ဝိပဿနာဉာဏ် ၁၀ သာ် မပ္တံ သမ္မသနဉာဏ် ကေုာံ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ် တုဲ ပၚောအ် အာ လပါ် မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။

— continue: section 4 —</text>
      <sha1>nwd0bgs044f702hwonnqjyfdfoqyad4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13077</id>
    <revision>
      <id>60326</id>
      <parentid>59639</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:43:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11516" sha1="6y788th4finmnaz24ymzaxfqsgy2ppz" xml:space="preserve">{{Infobox ဓရ်
| နာမ = မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ်
| ရုပ်ထမိက် = The Dharmacakra.JPG
| မုက်လိက်ရုပ် = စက်ဓမ္မ (Dharmacakra) မစၞောန်ထ္ၜး သမ္ဗောဓိဉာဏ်
| ဘာသာ = ပါဠိ (Pāli)
| နိကာယ = ဒီဃနိကာယ (Dīgha Nikāya)
| လၟိဟ်ဓရ် = သတိပဋ္ဌာန် ၄ သာ်
| ဂကောံဓရ် = သမာဓိ ကေုာံ ပညာ
| ပရူပရာ = ပရေၚ်ပတန် သတိ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဉာဏ်ပညာ ဝိပဿနာ ကေုာံ အာစိုပ် နိဗ္ဗာန်
}}

မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် (Mahāsatipaṭṭhāna Sutta) ဒှ် သုတ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ လိက်ပိဋကတ် ပါဠိ (Pāli Canon) မတွံလဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် သတိ ကေုာံ ပညာ ရ။ သုတ် ဏအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဒီဃနိကာယ (Dīgha Nikāya) မဒှ် သုတ် လၟေၚ် ၂၂ တုဲ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် လၟေၚ် ပရေၚ်လွဳပရာ ဓရ် သတိပဋ္ဌာန် ၄ သာ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=Walshe |first=Maurice |year=1987 |title=The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya |url=https://archive.org/details/longdiscoursesof0000unse |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861711031}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ (Theravāda) ပရေၚ်ပတန် သတိ ဏအ် ဒှ် ဂၠံၚ်တရဴ မွဲဓဝ် (ဧကာယနော မဂ္ဂေါ) သွက်ဂွံ သ္အးဇ္ၚး ကိလေသ သတ္တံ တုဲ တိတ်ဗၠး နူ ဒဒိုက် သံသာ ရ။ 

ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Gautama Buddha) တွံထ္ၜးလဝ် သုတ် ဏအ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ကမ္မာသဒမ္မ (Kammāsadamma) ဇရေၚ် ညးဍုၚ် ကုရု (Kuru) တံ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=Analayo |first=Bhikkhu |year=2003 |title=Satipatthana: The Direct Path to Realization |publisher=Windhorse Publications |isbn=978-1899579549}}&lt;/ref&gt;။ သုတ် ဏအ် တုပ်သၟဟ် ကဵု သတိပဋ္ဌာနသုတ် (Satipaṭṭhāna Sutta) မပါလုပ် ပ္ဍဲ မဇ္ဇျိမနိကာယ (Majjhima Nikāya) ကီု လေဝ် မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ် တြးလဝ် ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓမ္မာနုပဿနာ (Dhammānupassanā) ဗွဲမလှဲလး ဂၠိုၚ် နူ ရ။ ပရေၚ်လွဳပရာ သတိ ဏအ် ဟွံသေၚ်ဆ ပတန်စိုတ် သမထ မွဲသာ်ဓဝ် သီုဒှ် သဇိုၚ် သွက် ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝိပဿနာ (Vipassanā) မာန် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book |last=Nyanaponika |first=Thera |year=1962 |title=The Heart of Buddhist Meditation |publisher=Weiser Books |isbn=978-0877280738}}&lt;/ref&gt;။

လၟေၚ် ဓရ် သတိပဋ္ဌာန် ၄ သာ် ဏအ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက မတွံဂး ကာယာနုပဿနာ (ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုပ်ကာယ)၊ ဝေဒနာနုပဿနာ (ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်မစသိုၚ်)၊ စိတ္တာနုပဿနာ (ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စိုတ်) ကေုာံ ဓမ္မာနုပဿနာ (ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘဴဓရ်) ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=Sujato |first=Bhikkhu |year=2012 |title=A History of Mindfulness |publisher=Santipada |isbn=978-1921842108}}&lt;/ref&gt;။ ပူဂိုလ် မလွဳပရာ ဓရ် တံ ဒးနိဿဲ ကေတ် နူကဵု နဲကဲ တံဏအ် သွက်ဂွံ ညာတ်ကေတ် သဘဴ အနိစ္စ (Anicca)၊ ဒုက္ခ (Dukkha) ကေုာံ အနတ္တ (Anatta) ဇေတ်တ် ရ။

== နိဒါန် ကေုာံ ဝၚ် ==
ဝေါဟာရ ပါဠိ &quot;သတိပဋ္ဌာန&quot; မကၠုၚ်နူ &quot;သတိ&quot; (Sati - ပွမဗှ်သၞာ၊ ပွမစွံသတိ) ကေုာံ &quot;ပဋ္ဌာန&quot; (Paṭṭhāna - ဌာန်ဒတန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး သဇိုၚ်) ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ဥပဋ္ဌာန&quot; (Upaṭṭhāna - ပွမပတန်လဝ်) ရ။ သဘဴဓရ် ဏအ် စၞောန်ထ္ၜး ဌာန်ဒတန် သွက် စိုတ် ဂွံ တန်ကြန် တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အာရီု မက္တဵုဒှ် လၟုဟ် လၟုဟ် ဗွဲမတပ်တး ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book |last=Gunaratana |first=Henepola |year=2012 |title=The Four Foundations of Mindfulness in Plain English |url=https://archive.org/details/mindfulnessinpla0000guna |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861719068}}&lt;/ref&gt;။ ပရေၚ်လွဳပရာ သတိ ဏအ် ဒှ် အၚ်္ဂ မပါလုပ် ပ္ဍဲ မဂ္ဂၚ် ၈ သာ် (Noble Eightfold Path) မတွံဂး သမ္မာသတိ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ယၟု သတိပဋ္ဌာန် !! အဓိပ္ပါယ် !! ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
|-
| ၁ || ကာယာနုပဿနာ (Kāyānupassanā) || ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုပ်ကာယ || ယီုလုပ်ယီုတိတ်၊ ဣရိယာပိုတ် ၄ သာ်၊ ရုပ် ၃၂ သာ်၊ ဓာတ် ၄ သာ်၊ ဇွ ၉ သာ်
|-
| ၂ || ဝေဒနာနုပဿနာ (Vedanānupassanā) || ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝေဒနာ || သုခဝေဒနာ၊ ဒုက္ခဝေဒနာ၊ ဥပေက္ခာဝေဒနာ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကာယ ကေုာံ စိုတ်
|-
| ၃ || စိတ္တာနုပဿနာ (Cittānupassanā) || ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စိုတ် || စိုတ်မၞုံကဵု ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟ ကေုာံ စိုတ်မဟၟဲကဵု ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟ
|-
| ၄ || ဓမ္မာနုပဿနာ (Dhammānupassanā) || ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘဴဓရ် || နဳဝရဏ ၅ သာ်၊ ခန္ဓ ၅ သာ်၊ အာယတန ၁၂ သာ်၊ ဗောဇ္ဇျၚ် ၇ သာ်၊ သစ္စ ၄ သာ်
|}
&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

သုတ် ဏအ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ကျာ်တြဲ မဂျိုၚ်တဴ လမျီု တုဲ တွံလဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် မၞုံကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် မတွံဂး ကမ္မာသဒမ္မ ရ။ ညးဍုၚ် ကုရု တံ ဒှ် ပူဂိုလ် မၞုံကဵု ဉာဏ်ပညာ ရိုဟ်ကၞက် ခိုဟ် တုဲ ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜး ဓရ် မလှိုၚ်ဇြိုဟ် ဏအ် ဗွဲမရုံဂပ် ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။

== ကာယာနုပဿနာ ==
ကာယာနုပဿနာ (Kāyānupassanā) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမစွံသတိ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုပ်ကာယ အတိုၚ်မဒှ် ဇေတ်တ်&quot; ရ။ ကဏ္ဍ ဏအ် ဒှ် သဇိုၚ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် သွက်ဂွံ ပတန် သမာဓိ တုဲ ပါ်လဝ် နဲကဲ ၁၄ သာ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ခန္ဓကာယ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ နဲကဲ တံဏအ် စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ရုပ်ကာယ ဏအ် ဟွံကျေဝ်ဂေါဝ် (အသုဘ)၊ ဟွံဗိုန် (အနိစ္စ) ကေုာံ ဟၟဲကဵု အတ္တ ရ။

နဲကဲ အဓိက ပ္ဍဲ ကာယာနုပဿနာ မတွံဂး အာနာပါနဿတိ (Ānāpānassati - ပွမစွံသတိ လတူ ယီုလုပ် ယီုတိတ်) ရ။ ပူဂိုလ် မလွဳပရာ ဓရ် ဇကု ယီုလုပ် ဂၠိၚ် မ္ဂး တီ ဒဒှ်ရ ယီုလုပ် ဂၠိၚ် ရ၊ ယီုတိတ် ဂၠေံ မ္ဂး တီ ဒဒှ်ရ ယီုတိတ် ဂၠေံ ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။ သာ်ဏအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ယီုလုပ် ယီုတိတ် ဇၟာပ်အခိၚ် တုဲ သမာဓိ တန်ကြန် ကၠုၚ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ဣရိယာပိုတ် ၄ သာ် မတွံဂး အာ၊ က္တဵု၊ ဂဇအ်၊ တိက် တံ လေဝ် ဒးစွံ သတိ ဇၟာပ် ချဳဒရာၚ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။

== ဝေဒနာနုပဿနာ ==
ဝေဒနာနုပဿနာ (Vedanānupassanā) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမစွံသတိ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်မစသိုၚ် (ဝေဒနာ)&quot; ရ။ ကာလ ရုပ်ကာယ ကေုာံ စိုတ် သ္ၚဳအာ လပါ် အာရီု မွဲမွဲ ဝေဒနာ ၃ သာ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် လၟုဟ် လၟုဟ် ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။ ဝေဒနာ တံဏအ် မတွံဂး သုခဝေဒနာ (Sukha - ပရေၚ်တသိုက်)၊ ဒုက္ခဝေဒနာ (Dukkha - ပရေၚ်ဒဒိုက်) ကေုာံ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဥပေက္ခာဝေဒနာ (Upekkhā - ပရေၚ်မဇ္ဇျဟ် ဟွံဒိုက် ဟွံသိုက်) ရ။

ညးမလွဳပရာ ဓရ် တံ ကာလ သုခဝေဒနာ က္တဵုဒှ် မ္ဂး တီ ဒဒှ်ရ သုခဝေဒနာ က္တဵုဒှ် ရ။ ကာလ ဒုက္ခဝေဒနာ က္တဵုဒှ် မ္ဂး တီ ဒဒှ်ရ ဒုက္ခဝေဒနာ က္တဵုဒှ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ နဲကဲ ဏအ် ဟွံကဵု စိုတ် စောဲလာံ လတူ သုခ တုဲ ဟွံကဵု စိုတ် ထေဲထုတ် လတူ ဒုက္ခ ရ။ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝေဒနာ တံ နဒဒှ် သဘဴဓရ် မက္တဵုဒှ် တုဲ လီုလာ်အာ ဗွဲမပြဟ် ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။

— continue: section 4 —</text>
      <sha1>6y788th4finmnaz24ymzaxfqsgy2ppz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝၚ်ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ၂</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13080</id>
    <revision>
      <id>60402</id>
      <parentid>59678</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:41:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13336" sha1="pxgkqn6uvmim9mm86040d7lllebtcwc" xml:space="preserve">{{Infobox history concept
| name         = ဝင်ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ပရေင်မၞိဟ်
| native_name  = History of Social Development
| image        = [[File:Industrial revolution machinery.jpg|250px|center|လၟေၚ်မပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ပရေင်မၞိဟ် ခေတ်စက်မှု]]
| caption      = လၟေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ပရေင်မၞိဟ် နူခေတ်စက်မှု စိုပ် ခေတ်လၟုဟ်
| field        = [[ဝင်ပရေင်မၞိဟ်ဗေဒ]], [[ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ဝင်]], [[ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်]]
| key_concept  = မၚ်မွဲ ဍာ်ဒကေဝ် ဘဝ မနုဿ ကေုာံ သၟဟ်ဓဝ် ပရေၚ်မၞိဟ် (Human Well-being and Social Justice)
| major_eras   = [[ခေတ်တြေံ]], [[ခေတ်ပၠန်ဂတး စက်မှု]], [[ခေတ်ကြဴပၞာန်ဂၠးကဝ်]], [[ခေတ် SDGs]]
| related      = [[ဓဝ်သၟဟ်သၟန် ပရေၚ်မၞိဟ်]], [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]], [[စိတ္တမနုဿဗေဒ]]
}}

'''ဝင်ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ပရေင်မၞိဟ်''' ({{lang-en|History of Social Development}}) ဂှ် ဒှ်လၟေၚ်မပြံၚ်လှာဲ ကေုာံ မသိုၚ်ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ဘဝ ကောန်မၞိဟ်၊ ပရေၚ်သၟဟ်သၟန် အပ္ဍဲ [[ပရေင်မၞိဟ်ဗေဒ|ဂကောံမၞိဟ်]] ကေုာံ သၞောတ်မၚ်မွဲ သန္တိသုခ မစကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူခေတ်တြေံ စိုပ် ခေတ်လၟုဟ် ရ။ လၟေၚ်ဝင်ဏအ် ထ္ၜးကဵု မၞိဟ်တံ နူမရံၚ်စ ဆပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဒြပ်ရတ်သၟးဂှ် ပြံၚ်လှာဲစိုပ် လၟေၚ်မၚ်မွဲ မသိုၚ်ပတိုန် ဓဝ်သၟဟ်သၟန်၊ [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]]၊ ပညာ၊ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဗၠးၜး မနုဿ အိုတ်သီု ရ။

== မပံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သဘဴဓဝ် (Concept and Definition) ==
နကဵု လညာတ် [[ဝင်ပရေင်မၞိဟ်ဗေဒ]]၊ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ပရေင်မၞိဟ် ဂှ် ဒှ် လၟေၚ်နဲကဲ မဖန်ဗဒှ် ညံၚ် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံမံၚ်စံၚ် ရာၚ်ဆာဲ၊ မဖအောန်ဖျေံ ပရေၚ်ဟွံသၟဟ်သၟန် ကေုာံ မၚ်မွဲ ညးမၞုံကဵု တၚ်ယုတ်ဒေက် တအ် ရ။

* '''လၟေၚ်မပြံၚ်လှာဲ''': မဒှ် လၟေၚ် နူ သၞောတ်ပကောံဒြပ် ဟွံသၟဟ်သၟန် စိုပ် သၞောတ် မၚ်မွဲ မနုဿ အိုတ်သီု။
* '''ဓဝ်သၟဟ်သၟန် ပရေၚ်မၞိဟ်''': မဒှ် သဘဴဓဝ် မပါ်ပရအ် ဖဵု ကေုာံ အခေါၚ်အရာ နကဵု ဗွဲမသၟဟ်သၟန် ရ။

== ခေတ်တြေံ ကေုာံ ဒဿနခေတ်တြေံ (Ancient and Classical Foundations) ==
ပ္ဍဲ ခေတ်တြေံ မပ္တံ ကဵု [[ဒဿနဂရိတ်]], [[ဒဿနအိန္ဒိယ]] ကေုာံ [[ဗုဒ္ဓဓရ်]]၊ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ပရေင်မၞိဟ်ဝွံ မစပ္တံ နကဵု သဘဴဓဝ် မၚ်မွဲ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ဓဝ်စရိယ ရ။

* '''ရာဇသၞောဝ် ကူရုသ် (Cyrus Cylinder - ၅၃၉ ဘဳသဳ)''': လိက်လန်ဇၞော် ပထမအိုတ် သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ ဗၠးၜး ကေုာံ ပလးကၠေံ ပရေၚ်ဍိက်။
* '''သၞောဝ်ကျာ်အသောက''': မဖန်ဗဒှ် ရုၚ်ဂဥုဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် သွက် မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန်။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ လၟေၚ်ဝင် ခေတ်တြေံ မပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ပရေင်မၞိဟ်
! ခေတ်ကာလ !! ဒေသ / သၞောဝ် !! တၚ်အဓိက
|-
| ၅၃၉ ဘဳသဳ || [[ပါရှာ]] (Cyrus Cylinder) || ပလးကၠေံ ဍိက်၊ မၚ်မွဲ ဗၠးၜး ဘာသာ
|-
| ၂၅၀ ဘဳသဳ || [[အိန္ဒိယ]] (ကျာ်အသောက) || ဖန်ဗဒှ် ဘာနိဿဲ ကေုာံ ဇြပ်ယဲ
|-
| ၅ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ || [[ဂရိတြေံ]] (Socrates &amp; Plato) || ဒဿန သၟဟ်ဓဝ် ကေုာံ ညးဍုၚ်ကွာန်
|}

== ခေတ်လဒေါဝ် ကေုာံ သၞောတ်မၚ်မွဲ (Middle Ages and Welfare Institutions) ==
ပ္ဍဲ ခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages)၊ သၞောတ်မၚ်မွဲ ပရေင်မၞိဟ် မစပ္တံ နူ ဂကောံဘာသာ၊ ဘာကျာ် ကေုာံ သၞောဝ်အလဵုအသဳ မပ္တံ ကဵု [[သၞောဝ်ညးဒိုက်ဂတ် အၚ်္ဂလိက်]] (English Poor Laws 1601) မဖန်ဗဒှ် သၞောတ်မၚ်မွဲ ညးဒိုက်ဂတ် ပထမအိုတ် ရ။

== ခေတ်ရေနေသြန် ကေုာံ ခေတ်လျးပညာ (Renaissance and Enlightenment) ==
ခေတ်ရေနေသြန် (Renaissance) ကေုာံ ခေတ်လျးပညာ (Enlightenment) ပ္ဍဲ ၁၇-၁၈ ဗွဝ်ကၠံ မဖန်ဗဒှ် သဘဴဓဝ် [[သၞောဝ်သဘာဝ]] ကေုာံ [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]] နကဵု တၠပညာဂမၠိုၚ် မပ္တံ ကဵု [[ဂျောန် လံက်]] (John Locke) ကေုာံ [[ဇောန် ဇက် ရူသော]] (Jean-Jacques Rousseau) ရ။

[[File:Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg|thumb|280px|တၠပညာ [[ဇောန် ဇက် ရူသော]] (Jean-Jacques Rousseau) မစပ္တံ သဘဴဓဝ် ပရေၚ်ကသုက် မၞိဟ် (Social Contract)]]

== ခေတ်ပၠန်ဂတး စက်မှု ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲပရေင်မၞိဟ် (Industrial Revolution and Social Reform) ==
ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဟိုတ်နူ [[ပၠန်ဂတး စက်မှု]] (Industrial Revolution) တုဲ က္တဵုဒှ် ပြဿနာ ကမၠောန်သၟာကေၚ်ကာ၊ မၚ်မွဲ ကောန်ၚာ် ကေုာံ တၚ်ခြာ ကဆံၚ်မၞိဟ် မသ္ဇိုဟ်တိုန်အာ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ ပၠန်ဂတး စက်မှု (Industrial Era)
|-
! တၚ်ခြာ ကဆံၚ်မၞိဟ် (Social Stratification) !! သၞောတ်မၚ်မွဲ သၟာကမၠောန် (Social Labor Reforms)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; |
* တၚ်ဒုက္ခ သၟာကမၠောန်
* ပရေၚ်သုၚ်စောဲ ဇြဟတ်ကောန်ၚာ်
| style=&quot;text-align:left;&quot; |
* သၞောဝ်မၚ်မွဲ သၟာကမၠောန်
* သၞောတ်ပညာ အလဵုအသဳ
|}

== ခေတ်ကြဴပၞာန်ဂၠးကဝ် ကေုာံ ဍုၚ်သန္တိသုခ (Post-WWII and Welfare States) ==
ကြဴနူ [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ]] တုဲအာဂှ်၊ ဍုၚ်ပ္ဍဲဥရောပ မပ္တံ ကဵု ဗြိတိန် စပတိုန်သြိုၚ် သၞောတ် '''Welfare State''' (ဍုၚ်မၚ်မွဲ သန္တိသုခ) နကဵု လိက်ဒေပ် [[Beveridge Report]] (၁၉၄၂) သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပညာ အခေါၚ် သၟတ်ဂၠးကဝ် ရ။

== ခေတ်ကောံဓရီုဇၞော် ကဝ်ပေန်ဟေဂေန် UN ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်မနုဿ (1990s and UN Copenhagen Summit) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ ဂှ် နကဵု ကုလသမဂ္ဂ [[UNDP]] မစသုၚ်စောဲ စၞောန်ထ္ၜး '''HDI''' မစပ္တံ နူ တၠပညာ [[အမာတယျာ သေန်]] (Amartya Sen) တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၅ ကောံဓရီုဇၞော် [[ကောံဓရီုဇၞော် ကဝ်ပေန်ဟေဂေန် UN]] မစၟတ်သမ္တီ တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက ဖအောန်ကၠေံ ပရေၚ်ဒိုက်ဂတ် ကေုာံ ဓဝ်သၟဟ်သၟန် ပရေၚ်မၞိဟ် ရ။

== သၞောတ် SDGs ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် တန်ကြန် (21st Century and SDGs) ==
ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ၊ နကဵု ကုလသမဂ္ဂ ဖျေံသၞောဝ် တၚ်ရန်တၟအ် '''SDGs''' (Sustainable Development Goals ၂၀၁၅-၂၀၃၀) မၞုံကဵု တၚ်ရန်တၟအ် ၁၇ သာ် သွက်ဂွံ သိုၚ်ပတိုန် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် မဟွံပလီုပလာ် သဘာဝ ရ။

== ဝင်ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ပရေင်မၞိဟ် ပ္ဍဲဒေသ ကေုာံ ဂကူမန် (Regional and Mon Social History) ==
ပ္ဍဲ ဝင် [[ဂကူမန်|ဂကူမန်]]၊ သၞောတ်မၚ်မွဲ ပရေင်မၞိဟ် မစကတဵုဒှ် နူ ခေတ် [[ဍုၚ်သဓီု]] ကေုာံ [[ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ]] မနိဿဲ နူ [[ဗုဒ္ဓဓရ်]]၊ သၞောတ်ဇြပ်၊ ဘာလကျာ် ကေုာံ မၚ်မွဲ သန္တိသုခ ဂကောံမၞိဟ် နကဵု ဓဝ်မေတ္တာ ကေုာံ စာဂ ရ။

== နိဂီု ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Directions) ==
ဝင်ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ပရေင်မၞိဟ် ထ္ၜးကဵု မၞိဟ်တံ ဒဒှ်မ္ဂး ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ဍာံဍာံ ဂှ် ဟွံသေၚ်ဆ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်သၟး၊ ဒးမသိုၚ်ပတိုန် ဗၠးၜး၊ ပရေၚ်သၟဟ်သၟန် ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Midgley1995&quot;&gt;{{cite book |last=Midgley |first=James |title=Social Development: The Developmental Perspective in Social Welfare |url=https://archive.org/details/socialdevelopmen0000midg |year=1995 |publisher=SAGE Publications |isbn=978-0803977730}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Polanyi1944&quot;&gt;{{cite book |last=Polanyi |first=Karl |title=The Great Transformation |url=https://archive.org/details/greattransformat0000karl |year=1944 |publisher=Farrar &amp; Rinehart |location=New York}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Sen1999&quot;&gt;{{cite book |last=Sen |first=Amartya |title=Development as Freedom |url=https://archive.org/details/apu.jd.338.9.sen.g51719 |year=1999 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198297581}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UN1995&quot;&gt;{{cite report |author=United Nations |title=Report of the World Summit for Social Development |year=1995 |publisher=United Nations |location=Copenhagen}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WorldBank2006&quot;&gt;{{cite report |author=World Bank |title=World Development Report 2006: Equity and Development |year=2006 |publisher=Oxford University Press |location=Washington, DC}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ပရေင်မၞိဟ်}}

[[Category:ဝင်ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်မၞိဟ်ဗေဒ]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]</text>
      <sha1>pxgkqn6uvmim9mm86040d7lllebtcwc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13082</id>
    <revision>
      <id>60401</id>
      <parentid>59644</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:41:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16205" sha1="kxbvb0dwt1vymuzgymcg6v4qr5nw1qp" xml:space="preserve">{{Infobox ဥပဒေ
| နာမ = အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်
| ရုပ်ထမိက် = HumanRightsLogo.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = တဆိပ် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ် 
| ဘာသာ = ဥပဒေ ဂၠးကဝ်
| လၟိဟ် = သဇိုၚ် အခေါၚ်အရာ ညးဍုၚ်ကွာန်
| ဂကောံ = ကုလသမဂ္ဂ၊ ဍုၚ်နာနာ
| ပရူပရာ = အခေါၚ်သဇိုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဗၠးၜး မဆေၚ်စပ် ကဵု မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဟွံရုဲစှ် ဂကူ ဘာသာ
}}

အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် (Human rights) ဒှ် အခေါၚ်သဇိုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဗၠးၜး မဆေၚ်စပ် ကဵု မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ။ သဘဴဓရ် ဏအ် ဟွံရုဲစှ် ဂကူ၊ ဘာသာ၊ အသာ်စၞာံ၊ ဒတန်ဒၟံၚ် တုဲ သတ္တံ သီုဖအိုတ် နွံ ကဵု အခေါၚ်အရာ တုပ်သၟဟ် ရ။ လိက်လလောၚ်တြး ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ် တံ စၞောန်ထ္ၜး လတူ ပရေၚ်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ ၚုဟ်မး ဘဝမၞိဟ် တုဲ ဍေံ ဒှ် သဇိုၚ် သွက် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဗၠးၜး ဂၠးကဝ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=Ishay |first=Micheline |year=2008 |title=The History of Human Rights: From Ancient Times to the Globalization Era |url=https://archive.org/details/historyofhumanri0000isha_l5h5 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520256415}}&lt;/ref&gt;။

ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations) ပဒတန် လဝ် လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ် (Universal Declaration of Human Rights) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲ အလုံလိုက် မွဲ ရ။ လိက်ကသုက် ဏအ် ဒှ် လိက်အုပ် အဓိက မၞုံ ကဵု ဥပဒေ သဇိုၚ် သွက် ဍုၚ်နာနာ သ္ဂောံ ဒ္ဂေတ်ဗက် အိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=Donnelly |first=Jack |year=2013 |title=Universal Human Rights in Theory and Practice |url=https://archive.org/details/universalhumanri00donn_0 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0801477706}}&lt;/ref&gt;။ အခေါၚ်အရာ တံ ဏအ် ပါလုပ် သီု အခေါၚ် ညးဍုၚ်ကွာန်၊ အခေါၚ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်၊ အခေါၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အခေါၚ် ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် ရ။ ပရေၚ်စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာ ဘဝမၞိဟ် ဒှ် တာလျိုၚ် အဓိက သွက် အလဵုအသဳ ဍုၚ် သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးကဝ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book |last=Clapham |first=Andrew |year=2007 |title=Human Rights: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/humanrightsverys0000clap |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199205523}}&lt;/ref&gt;။

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ ==
ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် စက္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူ ခေတ်တမၠာ လ္ၚီသၞာံ တေံ ရ။ လိက်တၟအ် သာဲရပ်သ် (Cyrus Cylinder) မက္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အေန်ပါယာ ပါသှာ (Persian Empire) ပ္ဍဲ ၅၃၉ သၞာံ ဘဳသဳ (BC) တေံ ဒှ် လိက်စၟတ်သမ္တီ အခေါၚ်အရာမၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဝၚ်ဂၠးကဝ် ရ။ လိက် ဏအ် ကဵု အခေါၚ်ဗၠးၜး ဘာသာ တုဲ ဖအိုတ်ကၠေအ် ဍိက် တံ ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။ ဓရ်လညာတ် ပရေၚ်ဗၠးၜး ဏအ် ပြးဇး အာ စိုပ် ရးအိန္ဒိယ၊ ရးဂရိတ် (Greece) ကေုာံ ရးရောမ (Rome) ရ။ လညာတ် သၞောဝ်သဘာဝ (Natural Law) မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ရးရောမ စၞောန်ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် သီုဖအိုတ် နွံ ကဵု အခေါၚ် ဓမ္မတာ မဟွံဒးဒုၚ် ပလီုပလာ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

ကြဴနူ ဏအ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ လိက်ကသုက် မာဂ်နာကာတာ (Magna Carta) မပတိတ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်အေၚ်္ဂလာန် (England) သၞာံ ၁၂၁၅ ဖန်ဇန် လဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် အဝဵု သၟိၚ်တၠ တုဲ ညးဍုၚ်ကွာန် တံ က္လိဂွံ အခေါၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ ဒ္ဂေတ် လိက်ကသုက် ဏအ် စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ သၟိၚ်တၠ လေဝ် ဒးမံၚ် သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကီု ရ။ သၞာံ ၁၆၈၉ တေံ လိက်သၞောဝ် အခေါၚ်အရာ အေၚ်္ဂလာန် (English Bill of Rights) က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် တုဲ ထပ်ပခိုဟ် ပတိုန် အခေါၚ်အရာ ပါလဳမာန် ကေုာံ ညးဍုၚ်ကွာန် တံ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။ 

ပရေၚ်တဝ်စၞေဟ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်အမေရိကာန် (America) က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၆ တုဲ ပတိတ် လိက်လလောၚ်တြး ဗၠးၜး ဍုၚ်အမေရိကာန် (United States Declaration of Independence) ရ။ လိက် ဏအ် စၞောန်ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် သီုဖအိုတ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် တုပ်သၟဟ် တုဲ သတ္တံ သီုဖအိုတ် နွံ ကဵု အခေါၚ် လမျီု၊ အခေါၚ် ဗၠးၜး ကေုာံ အခေါၚ် ဂၠာဲ တသိုက် ဘဝ ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=Glendon |first=Mary Ann |year=2001 |title=A World Made New: Eleanor Roosevelt and the Universal Declaration of Human Rights |url=https://archive.org/details/worldmadenewelea00glen |publisher=Random House |isbn=978-0679463108}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ အခိၚ် တုပ် တုပ် ဏအ် ဍုၚ်ပြၚ်သေတ် (France) လေဝ် ပတိတ် လိက်လလောၚ်တြး အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ ကောန်ဍုၚ် (Declaration of the Rights of Man and of the Citizen) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၉ တုဲ ဖန်ဇန် လဝ် သဇိုၚ် အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။ လိက်လလောၚ်တြး တံ ဏအ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သွက် ဥပဒေ အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်နာနာ လၟုဟ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book |last=Sen |first=Amartya |year=1999 |title=Development as Freedom |url=https://archive.org/details/apu.jd.338.9.sen.g51719 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198297581}}&lt;/ref&gt;။

== အခေါၚ်အရာ ပ္ဍဲခေတ်တၟိ ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ၜါစှော်ဗွဝ်ကၠံ ပရေၚ်ပၞာန် ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ (World War II) က္တဵုဒှ် တုဲ မၞိဟ် မသုန်စှော်ပြကောဋိ ပြးဇး ဒးချိုတ်အာ ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်စံၚ်ယဇ် ကေုာံ ပရေၚ်ပလီုပလာ် ဂကူ (Holocaust) မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ပၞာန် တုဲ ဍုၚ်နာနာ တံ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာ ဘဝမၞိဟ် နဒဒှ် သၞောဝ် ဂၠးကဝ် ဒးနွံ ထေက် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;။ ပရေၚ်ဒဒိုက် နူ ပၞာန် ဏအ် ဖန်ကဵု သၟိၚ်တၠ ဂၠးကဝ် တံ ပံၚ်ကောံ တုဲ ပတန် ဂကောံ မၞုံကဵု ဒြဟတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဝ မၞိဟ် ရ။

ဟိုတ်ဏအ် ဍုၚ် ၅၁ ဍုၚ် ပံၚ်ကောံ တုဲ ပတန် ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် လတူ လိုက် ဏအ် ရ။ ဥပဒေသဇိုၚ် ကုလသမဂ္ဂ စၞောန်ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ အခေါၚ်အရာ ဘဝမၞိဟ် ဒှ် အရာ အဓိက သွက် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးကဝ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။ ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ဏအ် ဖန်ဇန် လဝ် ကမ္မရှေန် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် သွက်ဂွံ ဓဇက် လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် အလုံလိုက် ရ။ ပ္ဍဲ ကမ္မရှေန် ဏအ် အဳလဳနာ ရုစဗှေတ် (Eleanor Roosevelt) နူ ဍုၚ်အမေရိကာန် ကေတ် လဝ် တာလျိုၚ် ဥက္ကဌ တုဲ က္ဍိုက်ပ် ခၞံကၠောန် လိက်ကသုက် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။

ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဏအ် အခေါၚ်အရာ ဘဝမၞိဟ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက ၜါ သာ် မတွံဂး အခေါၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Civil and Political Rights) သီုကဵု အခေါၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် (Economic, Social and Cultural Rights) ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။ အခေါၚ် တံ ဏအ် ဒးဒုၚ် စၟတ်သမ္တီ နကဵု လိက်ကသုက် ဂၠးကဝ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ဍုၚ်နာနာ ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဂကောံ အလဵုအသဳဟွံသေၚ်မ္ဂးဂမၠိုၚ် (NGOs) မပ္တံ အေန်မနဲသတဳ ဍုၚ်နာနာ (Amnesty International) တံ လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာ ဘဝမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။

== လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ် ==
လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ် (Universal Declaration of Human Rights - UDHR) မဒးဒုၚ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၀ ဒဳဇြေန်ပါ သၞာံ ၁၉၄၈ ပ္ဍဲ ဍုၚ်ပဴရေတ် (Paris) ဂှ် ဒှ် တိုၚ်တၟအ် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝၚ် အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ရ။ လိက် ဏအ် ဍိုက်ပေၚ် ကဵု ဇမၠိၚ် ၃၀ ပိုဒ် တုဲ တွံထ္ၜး လဝ် အခေါၚ်အရာ သဇိုၚ် သတ္တံ သီုဖအိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;။ လိက်ကသုက် ဏအ် ဒှ် သဇိုၚ် ဥပဒေ သွက် ဍုၚ် မပံၚ်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကုလသမဂ္ဂ သီုဖအိုတ် ရ။

လိက် ဏအ် ဟွံမွဲ ကဵု အဝဵု သၞောဝ်ဥပဒေ မဒးဒ္ဂေတ်ဗက် တွဵု ကီု လေဝ် ဍေံ ဒှ် လိက်သဇိုၚ် မဖန်ဇန် လဝ် သွက် လိက်ကသုက် ဂၠးကဝ် တၞဟ် တံ ရ။ ပိုဒ် ၁ ဏအ် စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ &quot;မၞိဟ် သီုဖအိုတ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ ကေုာံ အခေါၚ်အရာ တုပ်သၟဟ် တုဲ ဗၠးၜး ရ&quot; လိက် ဏအ် ဒှ် လိက် မဒးဒုၚ် ကၠာဲ ဘာသာ ဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ယၟု အခေါၚ်အရာ !! အဓိပ္ပါယ် ဗွဲခမၞောန်
|-
| ၁ || အခေါၚ် တုပ်သၟဟ် || မၞိဟ် သီုဖအိုတ် တုပ်သၟဟ် လတူ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဂုဏ်သိက္ခာ
|-
| ၂ || အခေါၚ် လမျီု ကေုာံ ဗၠးၜး || ပရေၚ်စဵုဒၞာ လမျီု ကေုာံ ပရေၚ်တိတ်ဗၠး နူ ပွမပဍိက်
|-
| ၃ || အခေါၚ် ဟွံဒးဒုၚ် ဍဵုဍိုက် || ပရေၚ်စဵုဒၞာ နူ ပွမပျဲပျာံ ကေုာံ ပွမဍဵုဍိုက်
|-
| ၄ || အခေါၚ် ဗၠးၜး ဟီုတွံ || အခေါၚ် ဟီုတွံ ကေုာံ အခေါၚ် ပ္တိတ် လညာတ် ဗၠးၜး
|-
| ၅ || အခေါၚ် ပရေၚ်ပညာ || အခေါၚ် က္လိဂွံ ပရေၚ်ပညာ သဇိုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်လ္ၚတ် သီုဖအိုတ်
|}
&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;

လိက်ကသုက် ဏအ် ပံက်လဝ် ဂၠံၚ်တရဴ သွက် ပရေၚ်ခၞံကၠောန် လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာ ညးဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဂၠးကဝ် (ICCPR) သီုကဵု လိက်ကသုက် အခေါၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် ဂၠးကဝ် (ICESCR) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၆ ရ။ လိက်ကသုက် ပိ စံၚ် ဏအ် ပံၚ်ကောံ တုဲ ကော်စ လိက်သၞောဝ် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ် (International Bill of Human Rights) ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;။

— continue: section 4 —</text>
      <sha1>kxbvb0dwt1vymuzgymcg6v4qr5nw1qp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အခေါၚ်အရာ ပ္ဍဲခေတ်တၟိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13083</id>
    <revision>
      <id>60346</id>
      <parentid>59645</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:00:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10022" sha1="9rn9jf12fhmfe5fjhikn8002gdlj4do" xml:space="preserve">{{Infobox ဥပဒေ
| နာမ = အခေါၚ်အရာ ပ္ဍဲခေတ်တၟိ
| ရုပ်ထမိက် = HumanRightsLogo.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = တဆိပ် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်
| ဘာသာ = ဥပဒေ ဂၠးကဝ်
| လၟိဟ် = သဇိုၚ် အခေါၚ်အရာ ညးဍုၚ်ကွာန်
| ဂကောံ = ကုလသမဂ္ဂ၊ ဍုၚ်နာနာ
| ပရူပရာ = ပရေၚ်စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာမၞိဟ် ပ္ဍဲခေတ်တၟိ ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ
}}

အခေါၚ်အရာ ပ္ဍဲခေတ်တၟိ (Human Rights in the Modern Era) ဒှ် သဘဴဓရ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ မဆေၚ်စပ် ကဵု အခေါၚ်သဇိုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဗၠးၜး မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ရ။ သဘဴဓရ် ဏအ် ဟွံရုဲစှ် ဂကူ၊ ဘာသာ၊ အသာ်စၞာံ ကေုာံ ဒတန်ဒၟံၚ် တုဲ သတ္တံ သီုဖအိုတ် နွံ ကဵု အခေါၚ်အရာ တုပ်သၟဟ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=Ishay |first=Micheline |year=2008 |title=The History of Human Rights: From Ancient Times to the Globalization Era |url=https://archive.org/details/historyofhumanri0000isha_l5h5 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520256415}}&lt;/ref&gt;။ ကြဴနူ ပရေၚ်ပၞာန် ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ (World War II) ဍုၚ်နာနာ တံ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာ ဘဝမၞိဟ် နဒဒှ် သၞောဝ် ဂၠးကဝ် ဒးနွံ ထေက် ရ။ လိက်လလောၚ်တြး ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ် တံ စၞောန်ထ္ၜး လတူ ပရေၚ်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ ၚုဟ်မး ဘဝမၞိဟ် တုဲ ဍေံ ဒှ် သဇိုၚ် သွက် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဗၠးၜး ဂၠးကဝ် ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=Donnelly |first=Jack |year=2013 |title=Universal Human Rights in Theory and Practice |url=https://archive.org/details/universalhumanri00donn_0 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0801477706}}&lt;/ref&gt;။

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဏအ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ဟိုတ်နူ ဓရ်လညာတ် သၞောဝ်သဘာဝ (Natural Law) ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဂၠးကဝ် မပ္တံကဵု လိက်ကသုက် မာဂ်နာကာတာ (Magna Carta) ကေုာံ လိက်လလောၚ်တြး ဗၠးၜး ဍုၚ်အမေရိကာန် (US Declaration of Independence) ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ ပ္ဍဲ ခေတ် ၜါစှော်ဗွဝ်ကၠံ ပရေၚ်ပၞာန် ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ က္တဵုဒှ် တုဲ မၞိဟ် မသုန်စှော်ပြကောဋိ ပြးဇး ဒးချိုတ်အာ ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်စံၚ်ယဇ် ကေုာံ ပရေၚ်ပလီုပလာ် ဂကူ (Holocaust) မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ပၞာန် တုဲ ဍုၚ်နာနာ တံ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာ ဘဝမၞိဟ် နဒဒှ် သၞောဝ် ဂၠးကဝ် ဒးနွံ ထေက် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book |last=Clapham |first=Andrew |year=2007 |title=Human Rights: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/humanrightsverys0000clap |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199205523}}&lt;/ref&gt;။ 

== လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ် (Universal Declaration of Human Rights) ==
ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations) ပဒတန် လဝ် လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ် (Universal Declaration of Human Rights - UDHR) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲ အလုံလိုက် မွဲ ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=Glendon |first=Mary Ann |year=2001 |title=A World Made New: Eleanor Roosevelt and the Universal Declaration of Human Rights |url=https://archive.org/details/worldmadenewelea00glen |publisher=Random House |isbn=978-0679463108}}&lt;/ref&gt;။ လိက်ကသုက် ဏအ် ဒှ် လိက်အုပ် အဓိက မၞုံ ကဵု ဥပဒေ သဇိုၚ် သွက် ဍုၚ်နာနာ သ္ဂောံ ဒ္ဂေတ်ဗက် အိုတ် ရ။ လိက် ဏအ် ဍိုက်ပေၚ် ကဵု ဇမၠိၚ် ၃၀ ပိုဒ် တုဲ တွံထ္ၜး လဝ် အခေါၚ်အရာ သဇိုၚ် သတ္တံ သီုဖအိုတ် ရ။

== ဗီုပြၚ် အခေါၚ်အရာ နာနာ (Generations of Human Rights) ==
ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဏအ် အခေါၚ်အရာ ဘဝမၞိဟ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက နာနာသာ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book |last=Sen |first=Amartya |year=1999 |title=Development as Freedom |url=https://archive.org/details/apu.jd.338.9.sen.g51719 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198297581}}&lt;/ref&gt;။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် ခေတ် !! ယၟု အခေါၚ်အရာ (Category) !! အဓိပ္ပါယ် ဗွဲခမၞောန် (Description) !! ဥပမာ (Examples)
|-
| ပထမ (1st Gen) || အခေါၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Civil/Political) || ပရေၚ်စဵုဒၞာ ဗၠးၜး နူ အဝဵုအလဵုအသဳ || အခေါၚ်မာဲ၊ အခေါၚ်ဟီုတွံ ဗၠးၜး၊ အခေါၚ်လမျီု
|-
| ဒုတိယ (2nd Gen) || အခေါၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ် (Economic/Social) || ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ အခေါၚ်မံၚ်စံၚ် တသိုက် || အခေါၚ်ပရေၚ်ပညာ၊ အခေါၚ်ကမၠောန်၊ အခေါၚ်လွဳယဲ
|-
| တတိယ (3rd Gen) || အခေါၚ် ဂကောံမၞိဟ် (Collective/Solidarity) || အခေါၚ်အရာ သွက် ဂကူ ကေုာံ သဘာဝ || အခေါၚ် ဌာန်ဒတန် သဘာဝ သ္အးဇ္ၚး၊ အခေါၚ်ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ်
|}

== အခေါၚ်အရာ ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ (Human Rights in the 21st Century) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် အခေါၚ်အရာမၞိဟ် သီုဆက်စပ် ကဵု ပြသၞာ တၟိတၟိ မပ္တံကဵု ပရေၚ်အာဲတဳ (Digital Rights) ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change) မကဵု အန္တရာဲ ကုလမျီု မၞိဟ် တံ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;။ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် တၟိ မပ္တံ နဲကဲသိပ္ပံ ကေုာံ အာဲတဳ ကဵုကၠုၚ် အခေါၚ်အရာ ဗီုပြၚ်တၟိ မဒးစဵုဒၞာ ဗွဲမမဇိက် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဂကောံ အလဵုအသဳဟွံသေၚ်မ္ဂးဂမၠိုၚ် (NGOs) မပ္တံ [[အေန်မနဲသတဳ ဍုၚ်နာနာ]] (Amnesty International) တံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာ ဘဝမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]]
* [[ကုလသမဂ္ဂ]]
* [[လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်]]
* [[ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်]]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = အခေါၚ်အရာ ပ္ဍဲခေတ်တၟိ
| title = အခေါၚ်အရာမၞိဟ် (Human Rights)
| list1 = [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]] • [[ကုလသမဂ္ဂ]] • [[လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်]] • [[အေန်မနဲသတဳ ဍုၚ်နာနာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:အခေါၚ်အရာ ပ္ဍဲခေတ်တၟိ}}
[[Category:အခေါၚ်အရာမၞိဟ်]]
[[Category:ဥပဒေ ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ဝၚ်ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ပရေၚ်မၞိဟ်]]
[[Category:လိက်ကသုက် ဂၠးကဝ်]]</text>
      <sha1>9rn9jf12fhmfe5fjhikn8002gdlj4do</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13084</id>
    <revision>
      <id>60440</id>
      <parentid>59646</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:18:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11952" sha1="aooto2nssup31ju1pvhtl62d7hlewqp" xml:space="preserve">{{Infobox ဥပဒေ
| နာမ = လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်
| နာမတၞဟ် = Universal Declaration of Human Rights (UDHR)
| ရုပ်ထမိက် = HumanRightsLogo.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = တဆိပ် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ် (Human Rights Logo)
| ဘာသာ = လိက်လလောၚ်တြး ဂၠးကဝ်
| စၟတ်တ္ၚဲ ပဒတန် = ၁၀ ဒဳဇြေန်ပါ ၁၉၄၈
| ဒၞာဲ = ဍုၚ်ပဴရေတ် (Paris)၊ ဍုၚ်ပြၚ်သေတ်
| ဂကောံ = အသေမ်ဗလဳနာနာ ကုလသမဂ္ဂ (UN General Assembly)
| ပရူပရာ = ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ စဵုဒၞာ အခေါၚ်သဇိုၚ် ဘဝမၞိဟ် အလုံလိုက်
}}

'''လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်''' (Universal Declaration of Human Rights - UDHR) ဒှ် လိက်လလောၚ်တြး ဝင်ဂၠးကဝ် မွဲ မပဒတန်လဝ် နကဵု အသေမ်ဗလဳနာနာ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations General Assembly) ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၀ ဒဳဇြေန်ပါ သၞာံ ၁၉၄၈ ပ္ဍဲ ဍုၚ်ပဴရေတ် (Paris) ရ။ လိက်ကသုက် ဏအ် ဒှ် လိက်အုပ် အဓိက အိုတ် မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် လတူ အခေါၚ်အရာ သဇိုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဗၠးၜး သတ္တံ သီုဖအိုတ် ဟွံရုဲစှ် ဂကူ၊ ဘာသာ၊ အသာ်စၞာံ ကေုာံ ဍုၚ်ဒတန် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=Glendon |first=Mary Ann |year=2001 |title=A World Made New: Eleanor Roosevelt and the Universal Declaration of Human Rights |url=https://archive.org/details/worldmadenewelea00glen |publisher=Random House |isbn=978-0679463108}}&lt;/ref&gt;။

လိက် ဏအ် ဍိုက်ပေၚ်ကဵု ဇမၠိၚ် ၃၀ ပိုဒ် တုဲ ပံက်လဝ် ဂၠံၚ်တရဴ သွက် ဥပဒေ အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ် (International Human Rights Law) ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဒဒိုက် ကေုာံ ပရေၚ်ပလီုပလာ် မက္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ (World War II) တုဲ ဍုၚ်နာနာတံ ပံၚ်ကောံ ခၞံကၠောန်လဝ် လိက်ကသုက် ဏအ် သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဂုဏ်သိက္ခာ မၞိဟ် တံ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=Morsink |first=Johannes |year=1999 |title=The Universal Declaration of Human Rights: Origins, Drafting, and Intent |url=https://archive.org/details/universaldeclara0000mors |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0812217476}}&lt;/ref&gt;။

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
[[File:EleanorRooseveltHumanRights.png|thumb|right|အဳလဳနာ ရုစဗှေတ် (Eleanor Roosevelt) ရပ်လဝ် လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၉]]
ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ တုဲဒှ်အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations) က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးကဝ် ရ။ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဂၠးကဝ် တံ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ဒှ် အရာ အဓိက သွက်ဂွံ ပါဲဝေၚ် ပရေၚ်ပၞာန် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။ သၞာံ ၁၉၄၆ တေံ ကုလသမဂ္ဂ ပတန် ကမ္မရှေန် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် (Commission on Human Rights) တုဲ ကဵု တာလျိုၚ် ဓဇက် လိက်ကသုက် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book |last=Clapham |first=Andrew |year=2007 |title=Human Rights: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/humanrightsverys0000clap |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199205523}}&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲ ကမ္မရှေန် ဏအ် ညးစၞး နူ ဍုၚ်နာနာ မပ္တံကဵု အဳလဳနာ ရုစဗှေတ် (Eleanor Roosevelt) နူ ဍုၚ်အမေရိကာန် (US) မဒှ် ဥက္ကဌ၊ ရေနဳ ကာသေန် (René Cassin) နူ ဍုၚ်ပြၚ်သေတ် (France)၊ ချားလ် မာလေတ် (Charles Malik) နူ ဍုၚ်လေဗနောန် (Lebanon) ကေုာံ ပန်ချန် (Peng Chung Chang) နူ ဍုၚ်ကြုက် (China) တံ ပါလုပ် ခၞံကၠောန် လဝ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;။ ကြဴနူ ပရေၚ်ချပ်ဂၞန် ကေုာံ ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ၜါသၞာံ ပြၚ် တုဲ အသေမ်ဗလဳနာနာ ကုလသမဂ္ဂ စၟတ်သမ္တီ ပဒတန် လိက်ကသုက် ဏအ် နကဵု မာဲ ၄၈ မာဲ (၈ ဍုၚ် ဟွံစုတ်မာဲ၊ ၀ ဍုၚ် ဒစဵုဒစး) ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၀ ဒဳဇြေန်ပါ ၁၉၄၈ ရ။ တ္ၚဲဏအ် ဂှ် လၟုဟ် ဍုၚ်နာနာ တံ စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် တ္ၚဲ အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် (Human Rights Day) ရ။

== ဗီုပြၚ် ကေုာံ အခေါၚ်အရာ (Structure and Rights) ==
လိက်ကသုက် ဏအ် နွံ ကဵု နိဒါန် ကေုာံ လိက်ပိုဒ် (Articles) ၃၀ ပိုဒ် မစၞောန်ထ္ၜး လဝ် အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ လိက် ဏအ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အခေါၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် (Civil Rights)၊ အခေါၚ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Political Rights)၊ အခေါၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Economic Rights) ကေုာံ အခေါၚ် ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် (Cultural Rights) ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=Donnelly |first=Jack |year=2013 |title=Universal Human Rights in Theory and Practice |url=https://archive.org/details/universalhumanri00donn_0 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0801477706}}&lt;/ref&gt;။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် ပိုဒ် !! ယၟု အခေါၚ်အရာ (Right Category) !! အဓိပ္ပါယ် ဗွဲခမၞောန် (Summary of the Article)
|-
| ပိုဒ် ၁ (Article 1) || ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် (Equality) || မၞိဟ် သီုဖအိုတ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ ကေုာံ အခေါၚ်အရာ တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဗၠးၜး ရ။
|-
| ပိုဒ် ၃ (Article 3) || အခေါၚ် လမျီု (Right to Life) || ဇၟာပ်မၞိဟ် နွံ အခေါၚ် သွက် လမျီု၊ ပရေၚ်ဗၠးၜး ကေုာံ ပရေၚ်ဂီုကၠီု ပူဂိုလ် ရ။
|-
| ပိုဒ် ၄ (Article 4) || ပွမဟွံပဍိက် (Freedom from Slavery) || ညးမွဲလေဝ် ဟွံဒးဒုၚ် ပဍိက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး သွံရာန် ဍိက် ဗီုပြၚ် နာနာ သာ် ရ။
|-
| ပိုဒ် ၅ (Article 5) || ပွမဟွံပျဲပျာံ (Freedom from Torture) || ညးမွဲလေဝ် ဟွံဒးဒုၚ် ပျဲပျာံ၊ ဍဵုဍိုက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမဖန်ဇန် နကဵု ယုတ်မာ ရ။
|-
| ပိုဒ် ၁၈ (Article 18) || ဗၠးၜး ဘာသာ (Freedom of Religion) || ဇၟာပ်မၞိဟ် နွံ အခေါၚ် ဗၠးၜး လညာတ်စိုတ်၊ ဓရ်ပတှ်ေ ကေုာံ ပရေၚ်လျုၚ်ဇြုၚ်သ္ဍိုက် ဘာသာ ရ။
|-
| ပိုဒ် ၂၆ (Article 26) || အခေါၚ် ပရေၚ်ပညာ (Right to Education) || ဇၟာပ်မၞိဟ် နွံ အခေါၚ် က္လိဂွံ ပရေၚ်ပညာ သဇိုၚ် ဗွဲမသၠးၚုဟ် ရ။
|}

== အခိၚ်လၟုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် (Modern Impact and Development) ==
ၜိုန်ရ လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ် ဏအ် ဟွံမွဲ ကဵု အဝဵု သၞောဝ်ဥပဒေ (Legally binding) ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပရေၚ်ခၞံကၠောန် လိက်ကသုက် ဂၠးကဝ် တၞဟ်တၞဟ် မပ္တံကဵု လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာ ညးဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဂၠးကဝ် (ICCPR) တံ ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book |last=Ishay |first=Micheline |year=2008 |title=The History of Human Rights: From Ancient Times to the Globalization Era |url=https://archive.org/details/historyofhumanri0000isha_l5h5 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520256415}}&lt;/ref&gt;။ လိက် ဏအ် ဒှ် လိက် မဒးဒုၚ် ကၠာဲ ဘာသာ ဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ် (Guinness World Record) တုဲ ကၠာဲလဝ် နကဵု ဘာသာ ပြၚ် ၅၀၀ သာ် ရ။ 

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]]
* [[အခေါၚ်အရာ ပ္ဍဲခေတ်တၟိ]]
* [[ကုလသမဂ္ဂ]]
* [[ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်]]
* [[ဝၚ်ဂၠးကဝ်]]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်
| title = အခေါၚ်အရာမၞိဟ် ကေုာံ ကုလသမဂ္ဂ (Human Rights and the United Nations)
| list1 = [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]] • [[ကုလသမဂ္ဂ]] • [[လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်]] • [[အသေမ်ဗလဳနာနာ ကုလသမဂ္ဂ]]
}}

{{DEFAULTSORT:လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်}}
[[Category:အခေါၚ်အရာမၞိဟ်]]
[[Category:ဥပဒေ ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ဝၚ်ဂၠးကဝ်]]
[[Category:လိက်ကသုက် ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ပရေၚ်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>aooto2nssup31ju1pvhtl62d7hlewqp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13086</id>
    <revision>
      <id>60390</id>
      <parentid>59648</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12513" sha1="ec9ykayurus50ew2jm0hv85nb1tdp9r" xml:space="preserve">{{Infobox ဥပဒေ
| နာမ = လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ
| နာမတၞဟ် = Geneva Conventions
| ရုပ်ထမိက် = Emblème_Croix-Rouge.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = တဆိပ် ဂကောံ ကြက်ခြေနီ (Red Cross) မဒှ် သင်္ကေတ အဓိက သွက် ပရေၚ်စဵုဒၞာ ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ
| ဘာသာ = ဥပဒေ ပရေၚ်မၞိဟ် ဂၠးကဝ် (International Humanitarian Law)
| စၟတ်တ္ၚဲ ပဒတန် = ၁၂ အဝ်ဂေတ် ၁၉၄၉ (လက္ကရဴအိုတ်)
| ဒၞာဲ = ဍုၚ်ဂျဳနဳဗာ (Geneva)၊ ဍုၚ်သွိတ်ဇြာလာန် (Switzerland)
| ဂကောံ = ဍုၚ်နာနာ ကေုာံ ဂကောံ ကြက်ခြေနီ ဂၠးကဝ် (ICRC)
| ပရူပရာ = သၞောဝ် မထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ပၞာန် ကေုာံ ပရေၚ်စဵုဒၞာ ညးဍုၚ်ကွာန်၊ ကောန်ပၞာန် မဒးဝပ် တံ
}}

'''လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ''' (Geneva Conventions) ဒှ် လိက်ကသုက် ကေုာံ လိက်ပရေၚ်တုပ်စိုတ် ဂၠးကဝ် မဖျေံလဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ ပရေၚ်မၞိဟ် (International Humanitarian Law) သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် စေဝ်ပၞောန် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပၞာန် ကေုာံ စဵုဒၞာ လမျီု ညးဍုၚ်ကွာန်၊ ကောန်ပၞာန် မဒးဝပ် ကေုာံ ကောန်ပၞာန် မဒးဒုၚ်ရပ် တံ ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=Pictet |first=Jean |year=1958 |title=The Geneva Conventions of 12 August 1949: Commentary |publisher=International Committee of the Red Cross (ICRC)}}&lt;/ref&gt;။ လိက်ကသုက် ဏအ် ဒှ် သဇိုၚ် ဥပဒေ အဓိက သွက်ဂွံ ပါဲဝေၚ် ပရေၚ်ပျဲပျာံ လတူ ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲ အခိၚ် က္တဵုဒှ် ပၞာန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်ပေါဲဗတိုက် (Times of Armed Conflict) ရ။

ဍုၚ် အလုံဂၠးကဝ် သီုဖအိုတ် (၁၉၆ ဍုၚ်) စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ထပက်လဝ် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ (သၞာံ ၁၉၄၉) ဏအ် တုဲ ဍေံ ဒှ် လိက်ကသုက် မၞုံကဵု ဒြဟတ် ဥပဒေ အလုံဂၠးကဝ် မွဲ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=Solis |first=Gary D. |year=2010 |title=The Law of Armed Conflict: International Humanitarian Law in War |url=https://archive.org/details/lawofarmedconfli0000soli |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521870887}}&lt;/ref&gt;။

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
[[File:Henry_Dunant-1901.jpg|thumb|right|ဟေန်ရဳ ဒူနံၚ် (Henry Dunant) ညးမခၞံဗဒှ် တမ်မူလ လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ ကေုာံ ဂကောံ ကြက်ခြေနီ]]
တမ်မူလ လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ စက္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူ သၞာံ ၁၈၆၄ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဂစာန် ညးမကၠောန် ပရေၚ်မၞိဟ် ဟေန်ရဳ ဒူနံၚ် (Henry Dunant) ရ။ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒိုက် ကောန်ပၞာန် မဒးဝပ် ပ္ဍဲ ပၞာန် သဝ်ဖှေရဳနဝ် (Battle of Solferino) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၅၉ တုဲ ပတိုန်ထ္ၜး ကဵု ဍုၚ်နာနာ သွက်ဂွံ ခၞံကၠောန် ဂကောံ ကြက်ခြေနီ (Red Cross) ကေုာံ သၞောဝ် မစဵုဒၞာ ကောန်ပၞာန် မဒးဝပ် တံ ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book |last=Dunant |first=Henry |year=1862 |title=A Memory of Solferino |publisher=ICRC}}&lt;/ref&gt;။ 

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၄ ဍုၚ် ဥရောပ (၁၂) ဍုၚ် ကောံဓရီု ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဂျဳနဳဗာ တုဲ ထပက် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ ပထမ (First Geneva Convention) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်ပၞာန် မဒးဝပ် လတူ တိ ရ။ ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ (World War II) ဍုၚ်နာနာ တံ ညာတ်ကေတ် ပရေၚ်ယုတ်မာ ပလီုပလာ် ကေုာံ ပရေၚ်ဒဒိုက် ညးဍုၚ်ကွာန် တံ တုဲ ကလေၚ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက်ကသုက် ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၂ အဝ်ဂေတ် ၁၉၄၉ ဍုၚ်နာနာ တံ ပဒတန် လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ (၄) သာ် အဓိက သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ စဵုဒၞာ လမျီု ညးဍုၚ်ကွာန် ရ။

== လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ ပန် သာ် (The Four Geneva Conventions) ==
လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ သၞာံ ၁၉၄၉ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက ပန် သာ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် လိက်ကသုက် !! ယၟု လိက်ကသုက် (Convention Name) !! အဓိပ္ပါယ် ဗွဲခမၞောန် (Summary of Protections)
|-
| ပထမ (First Convention) || စဵုဒၞာ ကောန်ပၞာန် မဒးဝပ် ကေုာံ ယဲ ပ္ဍဲ ပၞာန် လတူတိ (Wounded and Sick in Armed Forces in the Field) || စဵုဒၞာ ကောန်ပၞာန် မဒးဝပ်၊ ယဲ ကေုာံ သဝ်ဝန် မလွဳယဲ တံ။ ဟွံကဵု အခေါၚ် ပန် ဗတိုက် လတူ ရုၚ်ဂဥုဲ ကေုာံ ညးမရပ် တဆိပ် ကြက်ခြေနီ ရ။
|-
| ဒုတိယ (Second Convention) || စဵုဒၞာ ကောန်ပၞာန် မဒးဝပ်၊ ယဲ ကေုာံ က္ၜၚ်ဗၠိုက် ပ္ဍဲ ပၞာန် ၜဳ (Wounded, Sick and Shipwrecked at Sea) || သၞောဝ် ပထမ ဂှ် စကာ လတူ ပၞာန် ၜဳ။ စဵုဒၞာ ကောန်ပၞာန် မနွံ ပ္ဍဲ က္ၜၚ်ပၞာန် မဒးဒုၚ် ပန် ကေုာံ က္ၜၚ် ရုၚ်ဂဥုဲ (Hospital ships) တံ ရ။
|-
| တတိယ (Third Convention) || စဵုဒၞာ ကောန်ပၞာန် မဒးဒုၚ်ရပ် (Prisoners of War - POW) || စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာ သဇိုၚ် ကောန်ပၞာန် မဒးဒုၚ်ရပ်။ ဒးကဵု စၞစ၊ ဌာန်ဒၟံၚ် မရုံဂပ် ကေုာံ ဟွံကဵု အခေါၚ် ပျဲပျာံ၊ ဍဵုဍိုက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ၜုၚ်တက်။
|-
| စတုတ္ထ (Fourth Convention) || စဵုဒၞာ ညးဍုၚ်ကွာန် (Civilian Persons in Time of War) || လိက်ကသုက် တၟိ မချူလဝ် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ။ စဵုဒၞာ လမျီု ညးဍုၚ်ကွာန် မဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပၞာန်။ ဟွံကဵု အခေါၚ် ရပ် ညးဍုၚ်ကွာန် နဒဒှ် လမျီုဂတေက် (Hostages) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပန် ဗတိုက် ဌာန်ဒတန် ညးဍုၚ်ကွာန်။
|}

== လိက်ပရေၚ်တုပ်စိုတ် ထပ်ဗပေၚ် (Additional Protocols) ==
သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေၚ် ကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ နဲကဲပၞာန် ခေတ်တၟိ တုဲ ဍုၚ်နာနာ တံ ထပ် ခၞံကၠောန် လိက်ပရေၚ်တုပ်စိုတ် ထပ်ဗပေၚ် (Additional Protocols) ပိ သာ် ရ-
# '''လိက်ပရေၚ်တုပ်စိုတ် ပထမ (Protocol I - 1977):''' ထပ်မၚ်မွဲ စဵုဒၞာ ညးဒးဒုၚ်ဘဲ ပ္ဍဲ ပၞာန် အကြာ ဍုၚ် ကဵု ဍုၚ် (International Armed Conflicts)။ ဟွံကဵု အခေါၚ် စကာ လွဟ် မကဵု အန္တရာဲ သဘာဝပွဳပွူ ဗွဲမဇၞော်။
# '''လိက်ပရေၚ်တုပ်စိုတ် ဒုတိယ (Protocol II - 1977):''' ထပ်မၚ်မွဲ စဵုဒၞာ ညးဒးဒုၚ်ဘဲ ပ္ဍဲ ပၞာန် အပ္ဍဲဍုၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပၞာန် အကြာ ဂကောံ လွပ်လွဟ် တံ (Non-International Armed Conflicts)။
# '''လိက်ပရေၚ်တုပ်စိုတ် တတိယ (Protocol III - 2005):''' စၟတ်သမ္တီ တဆိပ် ခရစ်သတေဝ် ဍာဲ (Red Crystal) နဒဒှ် သင်္ကေတ စဵုဒၞာ မွဲပၠန် ပါဲနူ ကြက်ခြေနီ (Red Cross) ကေုာံ ဂိတုကဝက် ဍာဲ (Red Crescent) ရ။

== ပရေၚ်စဵုဒၞာ ကေုာံ လတူဂၠးကဝ် (Enforcement and Global Impact) ==
ယဝ်ရ ကောန်ပၞာန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အလဵုအသဳ တံ ဖံက်ပကောတ် လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ ဗွဲမဇၞော် (Grave Breaches) မ္ဂး ဍေံ တံ သ္ဂောံဒှ် ဒုဟ်ရာဇဝတ် ပၞာန် (War Crimes) ရ။ ပူဂိုလ် မကၠောန် ဒုဟ် တံ ဂှ် ဒးဒုၚ် စၟဳစၟတ် ကေုာံ ဖျေံဒုဟ် ပ္ဍဲ ရုၚ်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးကဝ် (International Criminal Court - ICC) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ရုၚ်ဗစာ ဍုၚ်နာနာ နကဵု သၞောဝ် အခေါၚ်အရာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂၠးကဝ် (Universal Jurisdiction) ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=Cassese |first=Antonio |year=2008 |title=International Criminal Law |url=https://archive.org/details/internationalcri0000cass |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199203109}}&lt;/ref&gt;။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဥပဒေ ဂၠးကဝ်]]
* [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]]
* [[လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်]]
* [[ကုလသမဂ္ဂ]]
* [[ဝၚ်ဂၠးကဝ်]]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ
| title = ဥပဒေ ပရေၚ်မၞိဟ် ဂၠးကဝ် (International Humanitarian Law)
| list1 = [[ဥပဒေ ဂၠးကဝ်]] • [[လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ]] • [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]] • [[ကုလသမဂ္ဂ]] • [[ရုၚ်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးကဝ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ}}
[[Category:ဥပဒေ ဂၠးကဝ်]]
[[Category:လိက်ကသုက် ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ဝၚ်ပၞာန်]]
[[Category:အခေါၚ်အရာမၞိဟ်]]
[[Category:ဂကောံ ကြက်ခြေနီ]]</text>
      <sha1>ec9ykayurus50ew2jm0hv85nb1tdp9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝၚ်ဂၠးကဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13087</id>
    <revision>
      <id>60442</id>
      <parentid>59649</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7642" sha1="ga92bx28r74se313iiizv0rttthdtrz" xml:space="preserve">```wikitext
{{Infobox ဝၚ်
| နာမ = ဝၚ်ဂၠးကဝ်
| နာမတၞဟ် = World History / Human History
| ရုပ်ထမိက် = Blue Marble Western Hemisphere.JPG
| မုက်လိက်ရုပ် = ဂၠးတိ (The Earth) - ဒတန်ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်
| ဘာသာ = ဝၚ် / ပရေၚ်မၞိဟ်
| ပရူပရာ = ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ မၞိဟ်ဂမၠိုၚ် နူခေတ်တၟအ် စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ်
}}

'''ဝၚ်ဂၠးကဝ်''' (World History / Human History) ဒှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ဝၚ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ၊ ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ်ဂမၠိုၚ် (Homo sapiens) နူခေတ်တမၠာ စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ် ရ&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=Christian |first=David |year=2004 |title=Maps of Time: An Introduction to Big History |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |publisher=University of California Press |isbn=978-0520242500}}&lt;/ref&gt;။ ဝၚ်ဂၠးကဝ် ဏအ် စက္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူ အခိၚ် ခေတ်တၟအ်တြေံ (Paleolithic) တုဲ ဇၞော်မောဝ် အာ စိုပ် ခေတ်တဵုလွဳ (Neolithic Revolution) မဒှ် အခိၚ် မၞိဟ်တံ စပတန် ကွာန်၊ ဍုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်တဵုလွဳ ရ&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=McNeill |first=William H. |year=1991 |title=The Rise of the West: A History of the Human Community |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226561417}}&lt;/ref&gt;။

== ခေတ်ဝၚ် အဓိက ဂမၠိုၚ် (Major Historical Eras) ==
ဝၚ်ဂၠးကဝ် ပါ်လဝ် ခေတ်အဓိက နာနာ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လောဲသွာ ရ&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book |last=Bentley |first=Jerry H. |year=1996 |title=Cross-Cultural Interaction and Periodization in World History |journal=American Historical Review |volume=101 |issue=3 |pages=749–770}}&lt;/ref&gt;။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် ခေတ် !! ယၟု ခေတ် (Era) !! အခိၚ်ကာလ (Period) !! ပရူပရာ ဗွဲခမၞောန် (Summary)
|-
| ၁ || ခေတ်ပရိတ်ဝၚ် (Prehistory) || စဵုကဵု ၜိုတ် ၃၀၀၀ ဘဳသဳ (BCE) || အခိၚ် ဟွံမွဲ ကဵု လိက်စၟတ်သမ္တီ၊ မၞိဟ်တံ မံၚ် နကဵု ပရေၚ်ဂၠာဲစ စၞစ ကေုာံ ပရေၚ်တဵုလွဳ သဇိုၚ်။
|-
| ၂ || ခေတ်တမၠာ (Ancient History) || ၃၀၀၀ ဘဳသဳ – ၅၀၀ အေဒဳ (CE) || ပရေၚ်က္တဵုဒှ် ယေန်သၞာၚ် ဍုၚ်တမၠာ မပ္တံ မေသောပိုတာမဳယာ၊ အဳဂျေပ်၊ အိန္ဒိယ ကေုာံ ကြုက်။
|-
| ၃ || ခေတ်ဒေါသနိက် (Post-Classical / Middle Ages) || ၅၀၀ – ၁၅၀၀ အေဒဳ (CE) || ပရေၚ်ပြးဇး ဘာသာဇၞော်ဂမၠိုၚ် (ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ခရစ်ယာန်၊ အေတ်သလာမ်) ကေုာံ ပရေၚ်ကေတ်ဆက် အကြာ အာရှ ကေုာံ ဥရောပ။
|-
| ၄ || ခေတ်တၟိ (Early Modern Period) || ၁၅၀၀ – ၁၈၀၀ အေဒဳ (CE) || ခေတ်ဂၠာဲဆဵု တကအ်တၟိ (Age of Discovery) ကေုာံ ပရေၚ်တော်လှောန် သိပ္ပံ။
|-
| ၅ || ခေတ်လၟုဟ် (Modern Era) || ၁၈၀၀ – လၟုဟ် || ပရေၚ်တၟိုဟ် စက်မှု (Industrial Revolution)၊ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ကေုာံ ခေတ်အာဲတဳ (Digital Age)။
|}

== ယေန်သၞာၚ် တမ်မူလ ဂမၠိုၚ် (Early Civilizations) ==
ယေန်သၞာၚ် တမ်မူလ မၞိဟ်တံ စက္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲကြုၚ် ဇၞော်ဂမၠိုၚ် မပ္တံကဵု ကြုၚ်နဳလ (Nile) ပ္ဍဲ အဳဂျေပ်၊ ကြုၚ်တာဲဂရိတ် ကေုာံ ယူဖရိတ် ပ္ဍဲ မေသောပိုတာမဳယာ၊ ကြုၚ်အိန္ဒု ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ကေုာံ ကြုၚ်ဟွၚ်ဟဝ် ပ္ဍဲ ကြုက် ရ&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=Diamond |first=Jared |year=1997 |title=Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies |url=https://archive.org/details/gunsgermssteelfa0000diam_w1z2 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393038910}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ ခေတ်ဏအ် နဲကဲခၞံလိက်၊ သၞောတ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ဍုၚ်တံ စက္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ရ။

== ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပံၚ်ကောံ ဂၠးကဝ် (Modern Era and Globalization) ==
စနူ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ပရေၚ်တၟိုဟ် စက်မှု (Industrial Revolution) သ္ပကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ နဲကဲပညာ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမပြဟ် ရ&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book |last=Roberts |first=J. M. |last2=Westad |first=Odd Arne |year=2013 |title=The History of the World |url=https://archive.org/details/historyofworld0000robe_q5x1 |edition=6th |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199937820}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ]] ကေုာံ [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ]] က္တဵုဒှ် တုဲ ဖန်ကဵု ဂကောံ [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် [[ဥပဒေ ဂၠးကဝ်]] ကေုာံ [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]] ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဝၚ်]]
* [[ဥပဒေ ဂၠးကဝ်]]
* [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]]
* [[ကုလသမဂ္ဂ]]
* [[လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ]]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဝၚ်ဂၠးကဝ်
| title = ဝၚ်ဂၠးကဝ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် မၞိဟ်ဂမၠိုၚ် (World History)
| list1 = [[ဝၚ်]] • [[ဥပဒေ ဂၠးကဝ်]] • [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]] • [[ကုလသမဂ္ဂ]] • [[လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဝၚ်ဂၠးကဝ်}}
[[Category:ဝၚ်ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ဝၚ်]]
[[Category:ပရေၚ်မၞိဟ်]]
[[Category:ယေန်သၞာၚ်]]

```</text>
      <sha1>ga92bx28r74se313iiizv0rttthdtrz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13088</id>
    <revision>
      <id>60453</id>
      <parentid>59650</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11420" sha1="dzcmmpp4mkane89ld2p9g2rywvvggvr" xml:space="preserve">{{Infobox ပၞာန်
| နာမ = ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ
| နာမတၞဟ် = World War I / First World War / The Great War
| ရုပ်ထမိက် = WW1 TitlePicture For Wikipedia Article.jpg
| မုက်လိက်ရုပ် = ရုပ်ပါ် ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ (Montage of World War I) နူ ဒေသပၞာန် နာနာ
| စၟတ်တ္ၚဲ = ၂၈ ဂျူလာၚ် ၁၉၁၄ – ၁၁ နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၉၁၈ (၄ သၞာံ၊ ၃ ဂိတု ကေုာံ ၂ ဝဟ်)
| ဒၞာဲ = ဥရောပ၊ အာဖရိက၊ လဒေါဝ်ဗမံက်၊ အာရှ ကေုာံ ၜဳမှာသមុဒ္ဒရာဂမၠိုၚ် (Europe, Africa, Middle East, Asia, Oceans)
| ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် = ကောန်သၟိၚ် အဝ်သတြဳယျာ အာတ်ဒျု ဖရက်သေတ် ဖာဒဳနန် (Archduke Franz Ferdinand) ဒးဒုၚ် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ သာရာယေဗဝ် (Sarajevo)
| သွဟ် = ဂကောံ မဟာမိတ် တံ ဇၞး (Allied victory)၊ လိက်ကသုက် ဗာဆာဲ (Treaty of Versailles)
| ပြံၚ်လှာဲတိဍာ် = အေန်ပါယာ ဂျာမန်၊ ရုရှာ၊ အဝ်သတြဳယျာ-ဟၚ်ဂေရဳ ကေုာံ အဝ်တိုမန် တံ လီုလာ်။ ဍုၚ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုၚ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ်။
}}

'''ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ''' (World War I - WWI ဟွံသေၚ်မ္ဂး First World War) ဒှ် ပၞာန်ဇၞော် အလုံဂၠးကဝ် မွဲ မက္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဥရောပ စနူ ၂၈ ဂျူလာၚ် ၁၉၁၄ စဵုကဵု ၁၁ နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၉၁၈ ရ&lt;ref name=&quot;keegan&quot;&gt;{{cite book |last=Keegan |first=John |year=1998 |title=The First World War |url=https://archive.org/details/firstworldwar0000unse_d7e6 |publisher=Hutchinson |isbn=978-0091801786}}&lt;/ref&gt;။ ပၞာန် ဏအ် ဒှ် ပၞာန် မကဵု အန္တရာဲ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝၚ်မၞိဟ် မွဲ တုဲ ကောန်ပၞာန် ကေုာံ ညးဍုၚ်ကွာန် သ္ၚဳကၠီု အိုတ်လမျီု အာ ၜိုတ် ၂၀ ပြကောဋိ (20 million deaths) ပြၚ် ရ&lt;ref name=&quot;strachan&quot;&gt;{{cite book |last=Strachan |first=Hew |year=2003 |title=The First World War |url=https://archive.org/details/firstworldwar0000stra_x5t0 |publisher=Viking |isbn=978-0670032952}}&lt;/ref&gt;။ ပၞာန် ဏအ် ဍုၚ်ဇၞော် အလုံဂၠးကဝ် တံ ပါလုပ် တုဲ ပါ်လဝ် ဂကောံ ၜါ ဗော် အဓိက ရ - ဂကောံ မဟာမိတ် (Allied Powers) ကေုာံ ဂကောံ ဒြဟတ် လဒေါဝ် (Central Powers)။

== ဝၚ် ကေုာံ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် (Background and Causes) ==
[[File:Franz_ferdinand.jpg|thumb|right|အာတ်ဒျု ဖရက်သေတ် ဖာဒဳနန် (Archduke Franz Ferdinand) ကေုာံ သမ္ဘာ ညး ကိုပ်ကၠာ ဟွံဒးဒုၚ် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ သာရာယေဗဝ်]]
ဟိုတ်အဓိက ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ ဏအ် စက္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူ ကောန်သၟိၚ် အဝ်သတြဳယျာ-ဟၚ်ဂေရဳ မၞုံယၟု အာတ်ဒျု ဖရက်သေတ် ဖာဒဳနန် (Archduke Franz Ferdinand) ဒးဒုၚ် ဂစိုတ် နကဵု သၟတ် သာဗဳယျာ (Serbian nationalist) ဂါဗရဳလို ပရိန်သေပ် (Gavrilo Princip) ပ္ဍဲ ဍုၚ် သာရာယေဗဝ် (Sarajevo) ပ္ဍဲ ၂၈ ဂျောန် ၁၉၁၄ ရ&lt;ref name=&quot;joll&quot;&gt;{{cite book |last=Joll |first=James |last2=Martel |first=Gordon |year=2006 |title=The Origins of the First World War |url=https://archive.org/details/originsoffirstwo0000joll |edition=3rd |publisher=Routledge |isbn=978-0582423794}}&lt;/ref&gt;။ 

ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဂစိုတ် ဏအ် တုဲ ဍုၚ် အဝ်သတြဳယျာ-ဟၚ်ဂေရဳ လလောၚ် ပၞာန် လတူ ဍုၚ် သာဗဳယျာ (Serbia) ရ။ ဟိုတ်နူ လိက်ကသုက် မဟာမိတ် (Alliance system) ဍုၚ်နာနာ မချုက်လဝ် ကိုပ်ကၠာ တေံ တုဲ ဍုၚ် ရုရှာ (Russia) စဵုဒၞာ သာဗဳယျာ တုဲ ဍုၚ် ဂျာမနဳ (Germany) ပံၚ် ကု အဝ်သတြဳယျာ-ဟၚ်ဂေရဳ ရ။ ဗွဲကြဴ ဍုၚ် ပြၚ်သေတ် (France) ကေုာံ ဍုၚ် ဗြိတိန် (Britain) တံ သီု ပါလုပ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ပၞာန် ဏအ် တုဲ ပၞာန် ပြးဇး အာ အလုံ ဥရောပ ကေုာံ ဂၠးကဝ် ရ။ 

== ဂကောံ ဒြဟတ် အဓိက ဂမၠိုၚ် (Major Alliances) ==
ပ္ဍဲ ပၞာန် ဏအ် ဍုၚ် ဇၞော်တံ ပါ်လဝ် ဗော် ၜါ အဓိက ရ&lt;ref name=&quot;strachan&quot; /&gt;-

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ဂကောံ မဟာမိတ် (Allied Powers) !! ဂကောံ ဒြဟတ် လဒေါဝ် (Central Powers)
|-
| ၁ || အေန်ပါယာ ဗြိတိန် (British Empire) || အေန်ပါယာ ဂျာမန် (German Empire)
|-
| ၂ || ဍုၚ် ပြၚ်သေတ် (France) || အဝ်သတြဳယျာ-ဟၚ်ဂေရဳ (Austria-Hungary)
|-
| ၃ || အေန်ပါယာ ရုရှာ (Russian Empire) - ''စဵုကဵု ၁၉၁၇'' || အေန်ပါယာ အဝ်တိုမန် (Ottoman Empire)
|-
| ၄ || ဍုၚ် အဳတလဳ (Italy) - ''စနူ ၁၉၁၅'' || ဍုၚ် ဗူဂေရဳယျာ (Bulgaria) - ''စနူ ၁၉၁၅''
|-
| ၅ || ဍုၚ် အမေရိကာန် (United States) - ''စနူ ၁၉၁၇'' || 
|}

== လၟေၚ် ပၞာန် ကေုာံ နဲကဲတၟိ (Course of the War and New Technologies) ==
ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ ဏအ် ပြးဇး လတူ ဒေသ အဓိက သွက် ပၞာန် မပ္တံကဵု ဒေသပၞာန် ပလိုတ် (Western Front)၊ ဒေသပၞာန် ဗမံက် (Eastern Front)၊ ကေုာံ ဒေသပၞာန် လဒေါဝ်ဗမံက် (Middle Eastern Theatre) ရ။ ပ္ဍဲ ဒေသပၞာန် ပလိုတ် မၞိဟ်တံ ၜံက် ခြိုၚ် (Trench warfare) တုဲ ပန်ဗတိုက် ရေၚ်သကအ် နကဵု လွဟ်ဇၞော်ဂမၠိုၚ် ရ။

ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် နဲကဲ လွဟ် ပၞာန် တၟိတၟိ က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် မပ္တံကဵု က္ၜၚ်ကျာ ပၞာန် (Military aircraft)၊ ကွဳစက် ပၞာန် တာၚ် (Tanks)၊ ဂျိဓါတ် ယက် (Chemical weapons / Poison gas) ကေုာံ က္ၜၚ်ဗၠိုက် (Submarines / U-boats) မသ္ပကဵု လမျီု ကောန်ပၞာန် ဒးချိုတ် ဂၠိုၚ် က္ဍၚ် ရ&lt;ref name=&quot;keegan&quot; /&gt;။

== လအိတ် ပၞာန် ကေုာံ အကျိုးအဆက် (End and Aftermath) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၇ ဍုၚ် ရုရှာ က္တဵုဒှ် ပရေၚ်တော်လှောန် (Russian Revolution) တုဲ နုက်တိတ် နူ ပၞာန် ရ။ ဆဂး ဍုၚ် အမေရိကာန် ပါလုပ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ လပါ် မဟာမိတ် တုဲ ဒြဟတ် မဟာမိတ် တံ ဇၞော်တိုန် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၈ ဍုၚ် ဂျာမနဳ ကေုာံ မဟာမိတ် ဍေံတံ ဒးဒုၚ် ကျအာ ပၞာန် တုဲ ထပက် စၟတ်တဲ လိက်ဒေါံပၞာန် (Armistice) ပ္ဍဲ ၁၁ နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၉၁၈ ရ။

ကြဴနူ ပၞာန် တုဲ ဍုၚ်နာနာ တံ ထပက် လိက်ကသုက် ဗာဆာဲ (Treaty of Versailles) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၉ ရ&lt;ref name=&quot;macmillan&quot;&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=Margaret |year=2001 |title=Peacemakers: The Paris Peace Conference of 1919 and Its Attempt to End War |publisher=John Murray |isbn=978-0719559396}}&lt;/ref&gt;။ ပၞာန် ဏအ် သ္ပကဵု အေန်ပါယာ ဇၞော် ၄ လီုလာ် အာ - အေန်ပါယာ ရုရှာ၊ ဂျာမန်၊ အဝ်သတြဳယျာ-ဟၚ်ဂေရဳ ကေုာံ အဝ်တိုမန် တံ ရ။ သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးကဝ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် တုဲ ဍုၚ်နာနာ တံ ပံၚ်ကောံ ခၞံဗဒှ် ဂကောံ ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် (League of Nations) ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ တၚ်နွံအလိုဏ် လိက်ကသုက် ဗာဆာဲ တံ ဟွံညဳသၟဟ် တုဲ ဍေံ ဒှ် တမ်မူလ မဖန်ကဵု က္တဵုဒှ် [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ]] (World War II) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၉ ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ]]
* [[ဝၚ်ဂၠးကဝ်]]
* [[ဥပဒေ ဂၠးကဝ်]]
* [[ကုလသမဂ္ဂ]]
* [[လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ]]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ
| title = ပၞာန်ဂၠးကဝ် ကေုာံ ဝၚ် ခေတ်လၟုဟ် (World Wars and Modern History)
| list1 = [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ]] • [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ]] • [[လိက်ကသုက် ဗာဆာဲ]] • [[ဂကောံ ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်]] • [[ကုလသမဂ္ဂ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ}}
[[Category:ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ]]
[[Category:ဝၚ်ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ပၞာန်]]
[[Category:ဝၚ် ဥရောပ]]
[[Category:သၞာံ ၁၉၁၄]]
[[Category:သၞာံ ၁၉၁၈]]</text>
      <sha1>dzcmmpp4mkane89ld2p9g2rywvvggvr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13089</id>
    <revision>
      <id>60446</id>
      <parentid>59651</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:28:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12415" sha1="7yg7syc5a9e8kdp8ybq6y1ennefvhf6" xml:space="preserve">{{Infobox ပၞာန်
| နာမ = ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ
| နာမတၞဟ် = World War II / Second World War / WWII
| ရုပ်ထမိက် = WW2 TitlePicture For Wikipedia Article.jpg
| မုက်လိက်ရုပ် = ရုပ်ပါ် ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ (Montage of World War II) နူ ဒေသပၞာန် နာနာ
| စၟတ်တ္ၚဲ = ၁ သေပ်တေမ်ဗာ ၁၉၃၉ – ၂ သေပ်တေမ်ဗာ ၁၉၄၅ (၆ သၞာံ ကေုာံ ၁ တ္ၚဲ)
| ဒၞာဲ = ဥရောပ၊ ပသဳဖိတ်၊ အာတလာန်တေတ်၊ အာရှ၊ အာဖရိက သၟဝ်ကျာ (Europe, Pacific, Atlantic, Asia, North Africa)
| ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် = ဍုၚ် ဂျာမနဳ လုပ်ဗတိုက် ဍုၚ် ပဝ်လာန် (Invasion of Poland)
| သွဟ် = ဂကောံ မဟာမိတ် တံ ဇၞး (Allied victory)၊ လီုလာ် အေန်ပါယာ ဂျာမန် ကေုာံ ဂျပါန်
| ပြံၚ်လှာဲတိဍာ် = ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations) က္တဵုဒှ်၊ ကၟိန်ဍုၚ် အမေရိကာန် ကေုာံ သဵုဗဳယေတ် ဒှ် ဍုၚ်ဒြဟတ်ဇၞော် (Superpowers)၊ ပၞာန်လၜိုဟ် (Cold War) စက္တဵုဒှ်။
}}

'''ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ''' (World War II - WWII ဟွံသေၚ်မ္ဂး Second World War) ဒှ် ပၞာန်ဇၞော် အလုံဂၠးကဝ် မွဲ မက္တဵုဒှ်လဝ် အကြာ သၞာံ ၁၉၃၉ ကဵု ၁၉၄၅ ရ&lt;ref name=&quot;beevor&quot;&gt;{{cite book |last=Beevor |first=Antony |year=2012 |title=The Second World War |url=https://archive.org/details/secondworldwar00beev |publisher=Weidenfeld &amp; Nicolson |isbn=978-0297844976}}&lt;/ref&gt;။ ပၞာန် ဏအ် ဒှ် ပၞာန် မကဵု အန္တရာဲ ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ လီုလာ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝၚ်မၞိဟ် တုဲ ဍုၚ်ဇၞော် အလုံဂၠးကဝ် တံ ပါလုပ် လဝ် ရ။ မၞိဟ် အကြာ ၇၀ ပြကောဋိ ကဵု ၈၅ ပြကောဋိ (70–85 million fatalities) ဒးသ္ၚဳကၠီု အိုတ်လမျီု အာ ပ္ဍဲ ပၞာန် ဏအ် တုဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဂှ် ဒှ် ညးဍုၚ်ကွာန် ရ&lt;ref name=&quot;hastings&quot;&gt;{{cite book |last=Hastings |first=Max |year=2011 |title=All Hell Let Loose: The World at War 1939–1945 |url=https://archive.org/details/allhellletloosew0000hast_j9y0 |publisher=HarperPress |isbn=978-0007338092}}&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲ ပၞာန် ဏအ် ဍုၚ်တံ ပါ်လဝ် ဂကောံ ၜါ ဗော် အဓိက ရ - ဂကောံ မဟာမိတ် (Allies) ကေုာံ ဂကောံ အက်သေတ် (Axis powers)။ ပၞာန် ဏအ် စကာ နဲကဲပၞာန် အလုံအိုတ်သီု (Total war) တုဲ ဍုၚ်မပါလုပ် တံ စကာ ဒြဟတ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်စက်မှု ကေုာံ ပညာသိပ္ပံ သီုဖအိုတ် သွက် ပၞာန် ရ။

== ဝၚ် ကေုာံ ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် (Background and Causes) ==
[[File:Bundesarchiv Bild 183-S33882, Adolf Hitler (cropped).jpg|thumb|right|အဒေါပ် ဟေတ္တလာ (Adolf Hitler) က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဂျာမနဳ နာဇြဳ မပလီုပလာ် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဥရောပ]]
ဟိုတ်အဓိက ပၞာန် ဏအ် စက္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူ အကျိုးအဆက် လအိတ် [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ]] (World War I) ရ။ လိက်ကသုက် ဗာဆာဲ (Treaty of Versailles) မချုက်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၉ ဂှ် ဖန်ကဵု ဍုၚ် ဂျာမနဳ (Germany) ဒးဒုၚ် စရိတ် ပၞာန် ဇၞော် ကေုာံ ဒးကဵု အာ တိဍာ် ညးတံ ရ&lt;ref name=&quot;overy&quot;&gt;{{cite book |last=Overy |first=Richard |year=1995 |title=Why the Allies Won |url=https://archive.org/details/whyallieswon0000over_s5q5 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393039252}}&lt;/ref&gt;။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် လီုလာ် တုဲ ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ အဒေါပ် ဟေတ္တလာ (Adolf Hitler) ကေုာံ ဗော် နာဇြဳ (Nazi Party) က္တဵုဒှ် အဝဵု ရ။

ပ္ဍဲ အာရှ လပါ် အေန်ပါယာ ဂျပါန် (Empire of Japan) သီု ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပရေၚ်ပၞာန် (Militarism) တုဲ လုပ်ဗတိုက် ဍုၚ် ကြုက် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၇ ရ။ ပ္ဍဲ ဥရောပ ဂျာမနဳ လုပ်ဗတိုက် ဍုၚ် ပဝ်လာန် (Invasion of Poland) ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁ သေပ်တေမ်ဗာ ၁၉၃၉ တုဲ ဍုၚ် ပြၚ်သေတ် ကဵု ဗြိတိန် လလောၚ် ပၞာန် လတူ ဂျာမနဳ ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ ရ။

== ဂကောံ ဒြဟတ် အဓိက ဂမၠိုၚ် (Major Alliances) ==
ပၞာန် ဏအ် ပါ်လဝ် ဗော် အဓိက ၜါ ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ဂကောံ မဟာမိတ် (Allied Powers) !! ဂကောံ အက်သေတ် (Axis Powers)
|-
| ၁ || အေန်ပါယာ ဗြိတိန် (British Empire) || ဂျာမနဳ နာဇြဳ (Nazi Germany)
|-
| ၂ || ကၟိန်ဍုၚ် သဵုဗဳယေတ် (Soviet Union) - ''စနူ ၁၉၄၁'' || အေန်ပါယာ ဂျပါန် (Empire of Japan)
|-
| ၃ || ဍုၚ် အမေရိကာန် (United States) - ''စနူ ၁၉၄၁'' || ဍုၚ် အဳတလဳ (Italy) - ''စဵုကဵု ၁၉၄၃''
|-
| ၄ || ဍုၚ် ကြုက် (Republic of China) || ဍုၚ် ဟၚ်ဂေရဳ (Hungary)
|-
| ၅ || ဍုၚ် ပြၚ်သေတ် (France) || ဍုၚ် ရဝ်မေနဳယျာ (Romania)
|}

== လၟေၚ် ပၞာန် ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် (Course of the War) ==
=== ပၞာန် ပ္ဍဲ ဥရောပ (European Theatre) ===
ဂျာမနဳ စကာ နဲကဲပၞာန် ဗၠေတ်ကြိတ် (Blitzkrieg - Lightning war) တုဲ လုပ်သီ ကေတ် ဍုၚ် ဥရောပ ပလိုတ် ဗွဲမပြဟ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၁ ဂျာမနဳ ဖံက် လိက်ကသုက် တုဲ လုပ်ဗတိုက် ကၟိန်ဍုၚ် သဵုဗဳယေတ် (Operation Barbarossa) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် သတာလိန်ဂရက် (Battle of Stalingrad) ဂျာမန် တံ ဒးဒုၚ် ကျအာ တုဲ ပရေၚ်ပၞာန် ပြံၚ်လှာဲ အာ ရ။ ပ္ဍဲ ၆ ဂျောန် ၁၉၄၄ ဂကောံ မဟာမိတ် တံ လုပ်ဗတိုက် ပြၚ်သေတ် နူ ၜဳ နဝ်မန်ဒဳ (Normandy landings / D-Day) သွက်ဂွံ ဗလးကဵု ဥရောပ ပလိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;hastings&quot; /&gt;။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဏအ် ဂျာမနဳ စကာ ပရေၚ်စံၚ်ယဇ် (The Holocaust) တုဲ ဂစိုတ် ဂကူဂျူ (Jews) ၜိုတ် ၆ ပြကောဋိ ရ။

=== ပၞာန် ပ္ဍဲ ပသဳဖိတ် (Pacific Theatre) ===
[[File:Atomic_bombing_of_Japan.jpg|thumb|right|ဗုံးအဏုမြူ (Atomic bomb) မဖျေံလဝ် လတူ ဍုၚ် နာဂါသာကဳ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅]]
ပ္ဍဲ ၇ ဒဳဇြေန်ပါ ၁၉၄၁ ဂျပါန် လုပ်ဗတိုက် ဌာန်ပၞာန် ၜဳ အမေရိကာန် ပ္ဍဲ ဖဴဟာဗာ (Attack on Pearl Harbor) တုဲ အမေရိကာန် ပါလုပ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ပၞာန် ရ။ ပၞာန် ပ္ဍဲ ပသဳဖိတ် ဂှ် စကာ က္ၜၚ်ပၞာန် ကေုာံ က္ၜၚ်ကျာ ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ အမေရိကာန် လုပ်သီ တကအ် ဂျပါန် မွဲ တုဲ မွဲ ဗွဲလၟေၚ် (Island hopping) တုဲ ကၞောတ်တဲ ဖျေံ ဗုံးအဏုမြူ (Atomic bombs) လတူ ဍုၚ် ဟဳရဝ်ရှဳမာ (Hiroshima) ကေုာံ နာဂါသာကဳ (Nagasaki) ပ္ဍဲ အဝ်ဂေတ် ၁၉၄၅ ရ။

== လအိတ် ပၞာန် ကေုာံ အကျိုးအဆက် (End and Aftermath) ==
ဂျာမနဳ ဖျေံလွဟ် ကဵု မဟာမိတ် တံ ပ္ဍဲ ၈ မေ ၁၉၄၅ (VE Day) ကြဴနူ ဟေတ္တလာ ဂစိုတ်လမျီု ဇကု တုဲ ရ။ ဂျပါန် ဖျေံလွဟ် ပ္ဍဲ ၂ သေပ်တေမ်ဗာ ၁၉၄၅ (VJ Day) တုဲ ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ အုပ်နိဂီု အာ ရ။

ကြဴနူ ပၞာန် တုဲ ဍုၚ်နာနာ တံ ပံၚ်ကောံ ခၞံဗဒှ် ဂကောံ [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations - UN) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ စဵုဒၞာ [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]] ရ။ ဍုၚ် အေန်ပါယာ ဥရောပ တံ လီုလာ် အာ တုဲ ကၟိန်ဍုၚ် အမေရိကာန် ကဵု သဵုဗဳယေတ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ဍုၚ်ဒြဟတ်ဇၞော် (Superpowers) ရ။ ပရေၚ်ပြိုၚ်ပကာန် အကြာ ဍုၚ် ၜါ ဏအ် ဖန်ကဵု က္တဵုဒှ် ပၞာန်လၜိုဟ် (Cold War) မပ္တံကၠုၚ် နူ ကၞောတ် သၞာံ ၁၉၄၀ တံ ရ&lt;ref name=&quot;beevor&quot; /&gt;။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ]]
* [[ဝၚ်ဂၠးကဝ်]]
* [[ကုလသမဂ္ဂ]]
* [[လိက်ကသုက် အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ် ဂၠးကဝ်]]
* [[လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ]]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ
| title = ပၞာန်ဂၠးကဝ် ကေုာံ ဝၚ် ခေတ်လၟုဟ် (World Wars and Modern History)
| list1 = [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ပထမ]] • [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ]] • [[ကုလသမဂ္ဂ]] • [[ပၞာန်လၜိုဟ်]] (Cold War) • [[အခေါၚ်အရာဘဝမၞိဟ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ}}
[[Category:ပၞာန်ဂၠးကဝ် အလန်ဒုတိယ]]
[[Category:ဝၚ်ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ပၞာန်]]
[[Category:ဝၚ် ဥရောပ]]
[[Category:သၞာံ ၁၉၃၉]]
[[Category:သၞာံ ၁၉၄၅]]</text>
      <sha1>7yg7syc5a9e8kdp8ybq6y1ennefvhf6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲခေတ်အေအိုၚ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13091</id>
    <revision>
      <id>60314</id>
      <parentid>60155</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:33:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11191" sha1="4ysiu8uw0tqvu8md078of268snfgnp7" xml:space="preserve">{{Infobox ညာဏ်စက်
| နာမ = ခေတ် အေအိုၚ်
| နာမတၞဟ် = Age of AI / Fourth Industrial Revolution
| ရုပ်ထမိက် = Artificial_Intelligence_&amp;_AI_&amp;_Machine_Learning_-_30212411048.jpg
| မုက်လိက်ရုပ် = ညာဏ်စက် (Artificial Intelligence) ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်စပ် ကောန်မၞိဟ် ကဵု စက်
| ဘာသာ = နဲကဲသိပ္ပံ (Technology)၊ ကွတ်ကောန်ပျူတာ (Computer Science)
| ပရူပရာ = ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်မၞိဟ်၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် နကဵု ညာဏ်စက် (AI)
| တမ်မူလ = သၞာံ ၁၉၅၀ တံ (Alan Turing ကေုာံ Dartmouth Workshop)
}}

'''ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲခေတ်အေအိုၚ်''' (Development and Changes in the Age of AI) ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''ခေတ် ညာဏ်စက်''' (Artificial Intelligence Era) ဒှ် အခိၚ်ကာလ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝၚ်ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ မဆက်စပ် ကု ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် နဲကဲသိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ မကော်ဂး ညာဏ်စက် (Artificial Intelligence - AI) ရ&lt;ref name=&quot;russell&quot;&gt;{{cite book |last=Russell |first=Stuart J. |last2=Norvig |first2=Peter |year=2020 |title=Artificial Intelligence: A Modern Approach |edition=4th |publisher=Pearson |isbn=978-0134610993}}&lt;/ref&gt;။ အေအိုၚ် ဏအ် ဒှ် ကွတ်စက် မဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက်ဂွံ ချပ်၊ ကၠိုဟ်ခၠၚ်၊ ကေုာံ ကၠောန်ကမၠောန် တုပ်သၟဟ် ကဵု ကောန်မၞိဟ် (Human-like cognitive functions) တုဲ ဍေံ ပြံၚ်လှာဲ ထောံ သၞောတ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်ပညာ၊ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ နဲကဲမံၚ်စံၚ် လၟေၚ်တ္ၚဲ ရ။

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
လညာတ် ပရူ ညာဏ်စက် ဏအ် စက္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူ လဒေါဝ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ အလာန် တူရၚ် (Alan Turing) မဒှ် တၠပညာ သင်္ချာ ကေုာံ ကွတ်ကောန်ပျူတာ ကၠောန်ဗဒှ် လဝ် စမ်ၜတ် တူရၚ် (Turing Test) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၀ သွက်ဂွံ တော်ဆ စက် မွဲ ချပ် ညံၚ် ကောန်မၞိဟ် ဂွံ ဟွံဂွံ ရ။ 

ဝေါဟာရ &quot;Artificial Intelligence&quot; (ညာဏ်စက်) ဏအ် စကာ အလန်ပထမ ပ္ဍဲ ပေါဲသဳကၠဳ ဒါတ်မောက် (Dartmouth Workshop) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၆ ရ&lt;ref name=&quot;mccarthy&quot;&gt;{{cite journal |last=McCarthy |first=John |year=2006 |title=A Proposal for the Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence |url=https://archive.org/details/sim_ai-magazine_winter-2006_27_4/page/12 |journal=AI Magazine |volume=27 |issue=4 |pages=12}}&lt;/ref&gt;။ နူ သၞာံ ၂၀၁၀ တံ စဵုကဵု လၟုဟ် ဟိုတ်နူ တၚ်နၚ် ဇၞော် (Big Data) ကေုာံ ဒြဟတ် ကောန်ပျူတာ ဇၞော်တိုန် (Computing power) တုဲ အေအိုၚ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမပြဟ် ရ။

== ကွတ်စက် အဓိက ဂမၠိုၚ် (Key Technologies) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် အေအိုၚ် ဏအ် ကွတ်စက် (Technologies) ဗွဲမဂၠိုၚ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! နာမ ကွတ်စက် (Technology) !! အဓိပ္ပါယ် ဗွဲခမၞောန် (Summary) !! ဥပမာ (Example)
|-
| ၁ || ကွတ်စက်ဗ္တောန် (Machine Learning - ML) || စက်တံ လ္ၚတ် ကေတ် နူ တၚ်နၚ် (Data) အလဵုအလျ တုဲ သ္ပသ္ဂုတ်သွာတ်။ || သၞောတ် ကဵုကသပ် (Recommendation systems) ပ္ဍဲ YouTube 
|-
| ၂ || ညာဏ်စက် ဇြိုဟ်နက် (Deep Learning - DL) || စကာ သၞောတ် နာဗ် (Artificial Neural Networks) မတုပ် ကု က္ဍဟ် မၞိဟ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် တၚ်နၚ် ထုဲထံၚ်။ || ကွဳစက် မစက် အလဵုအလျ (Self-driving cars)
|-
| ၃ || သၞောတ် ကၠိုဟ် အရေဝ်ဘာသာ (Natural Language Processing - NLP) || ဖန်ကဵု စက်တံ ကၠိုဟ်၊ ချူ ကေုာံ ဟီု အရေဝ် ကောန်မၞိဟ်။ || ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ (ChatGPT), ကၠာဲဘာသာ (Google Translate)
|-
| ၄ || အေအိုၚ် ဖန်ဗဒှ် (Generative AI) || အေအိုၚ် မဖန်ဗဒှ် လိက်၊ ရုပ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ရမ္သာၚ် တၟိ နူ တၚ်နၚ် တြေံ။ || Midjourney, DALL-E
|}

== အကျိုးအဆက် လတူ ပရေၚ်မၞိဟ် (Impact on Society) ==
[[File:Autonomous_driving_-_robot_taxi.jpg|thumb|right|ကွဳစက် အလဵုအလျ (Autonomous vehicle) မစကာ ညာဏ်စက် သွက်ဂွံ ဒဳ ကွဳစက် နကဵု အလဵုအလျ]]
ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် အေအိုၚ် ဏအ် ဖန်ကဵု ပြံၚ်လှာဲ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ အဓိက ဂမၠိုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;bostrom&quot;&gt;{{cite book |last=Bostrom |first=Nick |year=2014 |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |url=https://archive.org/details/superintelligenc00unse |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198739838}}&lt;/ref&gt;။

=== ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Healthcare) ===
အေအိုၚ် ပါလုပ် ရီုဗၚ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ယဲ (Medical diagnosis) ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ဂဥုဲ တၟိတၟိ ဗွဲမပြဟ် ရ။ စက်တံ ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုပ် X-ray ကေုာံ MRI တုဲ ဂၠာဲဆဵု ယဲ ကေန်သာ (Cancer) ပြဟ် နူ အစာဂဥုဲ တံ ဏီ ရ။

=== ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် (Economy and Employment) ===
နဲကဲ အလဵုအလျ (Automation) ပြံၚ်လှာဲ ထောံ ရုၚ်စက် ကေုာံ ကမၠောန် ရုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ကမၠောန် လ္ၚဵု တံ စက် ကၠောန် စၞး တုဲ ကမၠောန် အောန်စှ်ေ အာ ၜိုန်ရ နွံ ကီုလေဝ်၊ ကမၠောန် တၟိ မပ္တံကဵု အစာပညာ အေအိုၚ် (AI Engineers) ကေုာံ တၠပညာ တၚ်နၚ် (Data Scientists) တံ ဒှ် ကၠုၚ် နွံပၟိက် ဇၞော် ရ။

=== ပရေၚ်ပညာ (Education) ===
အေအိုၚ် ဖန်ကဵု သၞောတ် ဗ္တောန်ပညာ ပူဂိုလ် (Personalized learning) မကိတ်ညဳ ကု ကွးဘာ မွဲမွဲ ဓဝ် ရ။ အစာစက် (AI Tutors) တံ ရီုဗၚ် ဖြေဝ် သွဟ် သွက် ကွးဘာ တံ လၟိုန် အခိၚ် ဂွံ ရ။

== အန္တရာဲ ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် စပ်ကဵု အေအိုၚ် (Challenges and Ethics) ==
အေအိုၚ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် မ္ဂး ပြဿနာ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ဂီုကၠီု သီု က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ရ-
* '''ပရေၚ်စဵုဒၞာ တၚ်နၚ်''' (Data Privacy): အေအိုၚ် နွံပၟိက် တၚ်နၚ် ပူဂိုလ် ဇၞော်မောဝ် တုဲ အန္တရာဲ ပရူပူဂိုလ် တိတ် ပြး က္တဵုဒှ် မာန် ရ။
* '''ပရေၚ်ရုဲစှ် မွဲလပါ်''' (Algorithmic Bias): ယဝ် တၚ်နၚ် စက် လ္ၚတ် လဝ် ဂှ် ယောၚ်ယာ မ္ဂး၊ သွဟ် စက် ကဵု ဂှ် လေဝ် မွဲလပါ် (Biased decision) ဒှ် အာ မာန် ရ။
* '''အန္တရာဲ ဂၠးကဝ်''' (Existential Risk): တၠပညာ လ္ၚဵု တံ စံၚ်တူ ဒဒှ်ရ အေအိုၚ် ဇၞော်လောန် နူ ညာဏ် မၞိဟ် (Artificial General Intelligence - AGI) မ္ဂး ကောန်မၞိဟ် တံ ဟွံမာန် ထိၚ်ဒဝ် ဍေံ တုဲ ဒှ် အန္တရာဲ သွက် လမျီု ကောန်မၞိဟ် မာန် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ]] (ChatGPT)
* [[ကွတ်ကောန်ပျူတာ]]
* [[အေန်တာနဲ]]
* [[ပရေၚ်တော်လှောန် စက်မှု အလန်စတုတ္ထ]] (Fourth Industrial Revolution)
* [[သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲ]]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ညာဏ်စက်
| title = ခေတ် ညာဏ်စက် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် နဲကဲသိပ္ပံ (Artificial Intelligence and Technological Development)
| list1 = [[ညာဏ်စက်]] (AI) • [[ကွတ်စက်ဗ္တောန်]] (Machine Learning) • [[ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ]] (ChatGPT) • [[ကွတ်ကောန်ပျူတာ]] • [[သၞောတ် အလဵုအလျ]] (Automation)
}}

{{DEFAULTSORT:ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲခေတ်အေအိုၚ်}}
[[Category:ညာဏ်စက်]]
[[Category:နဲကဲသိပ္ပံ]]
[[Category:ကွတ်ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:ဝၚ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ]]
[[Category:ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>4ysiu8uw0tqvu8md078of268snfgnp7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကွတ်စက်ဗ္တောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13093</id>
    <revision>
      <id>60352</id>
      <parentid>60158</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:03:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10255" sha1="j2jt2xb3zgwwq6j6k9h9mmue1j2x9do" xml:space="preserve">{{Infobox သိပ္ပံ
| နာမ = ကွတ်စက်ဗ္တောန်
| နာမတၞဟ် = Machine Learning (ML)
| ရုပ်ထမိက် = Machine_learning_concept_illustration.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = လဒက်ပ္တန် ကွတ်စက်ဗ္တောန် (Machine Learning concept) မစကာ တၚ်နၚ် ကေုာံ အလ်ဂဝ်ရဳသမ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် အလဵုအလျ
| ဒကုတ် = [[ညာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence)၊ [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer Science)၊ လၟိဟ်သင်္ချာ (Statistics)
| တမ်မူလ = သၞာံ ၁၉၅၉ (Arthur Samuel)
| ပရူပရာ = ပရေၚ်လ္ၚတ် စက် နကဵု တၚ်နၚ် (Data) တုဲ သ္ပသ္ဂုတ်သွာတ် သက္ကု ပရေၚ်ချူကုတ် ကောန်ပျူတာ အလုံအိုတ်သီု (Without explicit programming)
}}

'''ကွတ်စက်ဗ္တောန်''' (Machine Learning - ML) ဒှ် ကဏ္ဍခွဲ အဓိက မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ညာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence - AI) တုဲ ဍေံ ဒှ် လ္ၚတ် နဲကဲ သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ (Computer science) ကေုာံ လၟိဟ်သင်္ချာ (Statistics) မဖန်ကဵု စက်တံ လ္ၚတ် ကေတ် ညာဏ် နူ တၚ်နၚ် (Data) သွက်ဂွံ သ္ပသ္ဂုတ်သွာတ်၊ တော်ဆ ကေုာံ ပလေဝ် ပြဿနာ အလဵုအလျ ရ&lt;ref name=&quot;mitchell&quot;&gt;{{cite book |last=Mitchell |first=Tom M. |year=1997 |title=Machine Learning |url=https://archive.org/details/machinelearning0000mitc |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0070428072}}&lt;/ref&gt;။ တၞဟ်ခြာ နူ ပရေၚ်ချူကုတ် (Traditional programming) မဒးကဵု စၞောန် ဇၟာပ် ကဆံၚ် ဂှ် ကွတ်စက်ဗ္တောန် ဏအ် စကာ အလ်ဂဝ်ရဳသမ် (Algorithms) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေတ် အလဵုအလျ နူ ပရေၚ်ဆဵုဂဗ တြေံ (Past experiences) ရ။

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
ဝေါဟာရ &quot;Machine Learning&quot; ဏအ် စကာ လဝ် အလန်ပထမ နကဵု အာသာ သာမူယေဝ် (Arthur Samuel) မဒှ် တၠပညာ ညာဏ်စက် နူ ကမ္ပဏဳ IBM ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၉ ရ&lt;ref name=&quot;samuel&quot;&gt;{{cite journal |last=Samuel |first=Arthur L. |year=1959 |title=Some Studies in Machine Learning Using the Game of Checkers |url=https://archive.org/details/sim_ibm-journal-of-research-and-development_1959-07_3_3/page/210 |journal=IBM Journal of Research and Development |volume=3 |issue=3 |pages=210–229}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ အခိၚ် တေံ ညး ကၠောန်ဗဒှ် လဝ် စက် မွဲ မမာန် ဝေၚ် ပေါဲ Checkers အလဵုအလျ ရ။

နူ သၞာံ ၂၀၁၀ တံ စဵုကဵု လၟုဟ် ဟိုတ်နူ တၚ်နၚ် ဇၞော် (Big Data) မၞုံကၠုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကေုာံ ဒြဟတ် ကောန်ပျူတာ ဇၞော်တိုန် (Computing power) တုဲ ကွတ်စက်ဗ္တောန် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမပြဟ် ရ။ ဗွဲတၟေၚ် နဲကဲ လ္ၚတ် ဇြိုဟ်နက် (Deep Learning) မစကာ သၞောတ် နာဗ် (Neural Networks) ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် တုဲ ဖန်ကဵု အေအိုၚ် တံ မာန် ကၠောန် ကမၠောန် ဝါတ်ဂါတ် ဂမၠိုၚ် ရ။

== ဂကူ ကွတ်စက်ဗ္တောန် ဂမၠိုၚ် (Types of Machine Learning) ==
ကွတ်စက်ဗ္တောန် ဏအ် ပါ်လဝ် ဂကူ အဓိက ၃ သာ် ရ&lt;ref name=&quot;bishop&quot;&gt;{{cite book |last=Bishop |first=Christopher M. |year=2006 |title=Pattern Recognition and Machine Learning |url=https://archive.org/details/patternrecogniti0000bish |publisher=Springer |isbn=978-0387310732}}&lt;/ref&gt;-

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ဂကူ ကွတ်စက်ဗ္တောန် (Type) !! အဓိပ္ပါယ် ဗွဲခမၞောန် (Summary) !! ဥပမာ (Example)
|-
| ၁ || ကွတ်စက်ဗ္တောန် နကဵု ပရေၚ်စၞောန် (Supervised Learning) || စက် လ္ၚတ် နူ တၚ်နၚ် မၞုံကဵု သွဟ် တုဲတုဲ (Labeled data) သွက်ဂွံ တော်ဆ သွဟ် တၟိ။ || ပရေၚ်ပါ်ကရေက် အဳမေလ် ခိုဟ် ကဵု ပရေံ (Spam detection)
|-
| ၂ || ကွတ်စက်ဗ္တောန် သက္ကု ပရေၚ်စၞောန် (Unsupervised Learning) || စက် လ္ၚတ် နူ တၚ်နၚ် သက္ကု သွဟ် (Unlabeled data) သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု လက္ခဏာ မတုပ် ရေၚ်သကအ်။ || ဂကောံ ပါ်ကရေက် ညးရာန်စ (Customer segmentation)
|-
| ၃ || ကွတ်စက်ဗ္တောန် နကဵု ပရေၚ်ပခိုၚ် (Reinforcement Learning) || စက် လ္ၚတ် နူ ပရေၚ်စမ်ၜတ် တုဲ ကလိဂွံ လာပ် (Reward) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒုဟ် (Penalty) အလဵုအလျ။ || ကွဳစက် မစက် အလဵုအလျ (Self-driving cars), စက် ဝေၚ် စ် (Chess bots)
|}

== ပရေၚ်စကာ ပ္ဍဲ လၟေၚ်တ္ၚဲ (Applications) ==
[[File:AI_in_Healthcare.jpg|thumb|right|ညာဏ်စက် ကေုာံ ကွတ်စက်ဗ္တောန် မစကာ ပ္ဍဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ယဲ]]
တ္ၚဲဏအ် ကွတ်စက်ဗ္တောန် ဏအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဗွဲမဂၠိုၚ် မပ္တံကဵု-
* '''သၞောတ် ကၠိုဟ် အရေဝ်ဘာသာ''' (Natural Language Processing - NLP): မပ္တံကဵု သၞောတ် ကၠာဲဘာသာ (Google Translate) ကေုာံ စက်ဟီုအရေဝ် မပ္တံကဵု [[ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ]] (ChatGPT)။
* '''ပရေၚ်စၟဳစၟတ် ရုပ်''' (Computer Vision / Image Recognition): စၟဳစၟတ် ရုပ် မၞိဟ် (Facial recognition) ပ္ဍဲ ဖုၚ် ကေုာံ ကွဳစက် အလဵုအလျ (Autonomous vehicles)။
* '''ပရေၚ်ထတ်ယုက်''' (Healthcare): သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုပ် X-ray တုဲ ဂၠာဲဆဵု ယဲ ကေန်သာ (Cancer detection) ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ဂဥုဲ တၟိ။
* '''သၞောတ် ကဵုကသပ်''' (Recommendation Systems): ညံၚ်ရဴ မထ္ၜးကဵု ရုပ်ဒမျိုၚ် လတူ YouTube ဟွံသေၚ်မ္ဂး Netflix မကိတ်ညဳ ကု စိုတ် ညးလွပ်။

== အန္တရာဲ ကေုာံ တၚ်က္ဍန် ဂမၠိုၚ် (Limitations and Challenges) ==
ၜိုန်ရ ကွတ်စက်ဗ္တောန် ခိုဟ် ဇၞော် ကီုလေဝ် ပြဿနာ ကေုာံ အန္တရာဲ သီု နွံဒၟံၚ် ရ-
* '''ပရေၚ်ရုဲစှ် မွဲလပါ်''' (Data Bias): ယဝ် တၚ်နၚ် လ္ၚတ် လဝ် ဂှ် ယောၚ်ယာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး မွဲလပါ် (Biased) မ္ဂး၊ သွဟ် အလ်ဂဝ်ရဳသမ် ကဵု ဂှ် လေဝ် မွဲလပါ် ဒှ် အာ မာန် ရ။
* '''နွံပၟိက် တၚ်နၚ် ဇၞော်''' (Need for massive data): အေအိုၚ် တံ မာန် လ္ၚတ် ခိုဟ် ဂှ် နွံပၟိက် တၚ်နၚ် (Data) ဇၞော် ဂၠိုၚ် က္ဍၚ် ရ။
* '''ပရေၚ်စဵုဒၞာ တၚ်နၚ်''' (Privacy Issues): ဟိုတ်နူ စက် တံ ပံက်စကာ တၚ်နၚ် ပူဂိုလ် တုဲ အန္တရာဲ ပရူပူဂိုလ် တိတ် ပြး က္တဵုဒှ် မာန် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ညာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence)
* [[ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲခေတ်အေအိုၚ်]] (Age of AI)
* [[ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ]] (ChatGPT)
* [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer Science)
* [[အလ်ဂဝ်ရဳသမ်]] (Algorithm)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ကွတ်စက်ဗ္တောန်
| title = ကွတ်စက်ဗ္တောန် ကေုာံ ညာဏ်စက် (Machine Learning and Artificial Intelligence)
| list1 = [[ညာဏ်စက်]] (AI) • [[ကွတ်စက်ဗ္တောန်]] (Machine Learning) • [[ဂျာတ်ဂျဳပဳတဳ]] (ChatGPT) • [[ကွတ်ကောန်ပျူတာ]] • [[တၚ်နၚ် ဇၞော်]] (Big Data)
}}

{{DEFAULTSORT:ကွတ်စက်ဗ္တောန်}}
[[Category:ကွတ်စက်ဗ္တောန်]]
[[Category:ညာဏ်စက်]]
[[Category:ကွတ်ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:နဲကဲသိပ္ပံ]]
[[Category:လၟိဟ်သင်္ချာ]]</text>
      <sha1>j2jt2xb3zgwwq6j6k9h9mmue1j2x9do</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အလ်ဂဝ်ရဳသမ် (Algorithm)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13094</id>
    <revision>
      <id>60454</id>
      <parentid>59657</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:32:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10204" sha1="f0ku7d5vzx7e88sy0nfj9aqn03zwdmm" xml:space="preserve">{{Infobox သိပ္ပံ
| နာမ = အလ်ဂဝ်ရဳသမ်
| နာမတၞဟ် = Algorithm
| ရုပ်ထမိက် = LampFlowchart.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = ဇယားသက္ကုရုပ် (Flowchart) မထ္ၜးလဝ် လၟေၚ် အလ်ဂဝ်ရဳသမ် သွက်ဂွံ ပလေဝ် ပၟတ် ဂၠံက် (Lamp) မွဲ
| ဒကုတ် = [[သင်္ချာ]] (Mathematics)၊ [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer Science)
| တမ်မူလ = အလ်-ခဝါရစ်ဇမဳ (Al-Khwarizmi)
| ပရူပရာ = လၟေၚ် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဖြေဝ် သွဟ် ပြဿနာ၊ တော်လၟိဟ် ကေုာံ သ္ပသ္ဂုတ်သွာတ်
}}

'''အလ်ဂဝ်ရဳသမ်''' (Algorithm) ဒှ် လၟေၚ် ကမၠောန်၊ နဲကဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သၞောဝ်ဥပဒေ (Set of rules or instructions) မချူစွံလဝ် နကဵု လၟေၚ် ကဆံၚ် သွက်ဂွံသွဟ် ပြဿနာ မွဲမွဲ၊ သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် (Calculations)၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် တၚ်နၚ် (Data processing) အလဵုအလဵု ရ&lt;ref name=&quot;cormen&quot;&gt;{{cite book |last=Cormen |first=Thomas H. |last2=Leiserson |first2=Charles E. |last3=Rivest |first3=Ronald L. |last4=Stein |first4=Clifford |year=2009 |title=Introduction to Algorithms |edition=3rd |publisher=MIT Press |isbn=978-0262033848}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ ဂှ် အလ်ဂဝ်ရဳသမ် ဏအ် ဒှ် သဇိုၚ် အဓိက သွက်ဂွံ ချူ ကုတ်စက် (Computer code) မဖန်ကဵု သော့ဝဲ (Software) တံ ကၠောန်ကမၠောန် မာန် ရ။

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;Algorithm&quot; ဏအ် ကၠုၚ် နူ ယၟု တၠပညာ သင်္ချာ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ ပါရှန် တမၠာ မၞုံယၟု မူဟာမေတ် ဣဗန် မူသာ အလ်-ခဝါရစ်ဇမဳ (Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi) မဂျိုၚ်လဝ် လမျီု ပ္ဍဲ ၉ ဗွဝ်ကၠံ တေံ ရ&lt;ref name=&quot;knuth&quot;&gt;{{cite book |last=Knuth |first=Donald E. |year=1997 |title=The Art of Computer Programming, Volume 1: Fundamental Algorithms |edition=3rd |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0201896831}}&lt;/ref&gt;။ ညး ချူလဝ် လိက်အုပ် ပရူ တော်လၟိဟ် ဟိန္ဒူ-အာရပ် (Hindu-Arabic numeral system) မဒှ် သဇိုၚ် သွက် သင်္ချာ ဥရောပ တံ ရ။

ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ လညာတ် အလ်ဂဝ်ရဳသမ် နကဵု သၞောတ်ကောန်ပျူတာ ဂှ် စက္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ၁၉၃၀ တံ နကဵု ပရေၚ်လ္ၚတ် တၠပညာ အလာန် တူရၚ် (Alan Turing) ကေုာံ အလောန်ဇြဝ် ချာတ် (Alonzo Church) တံ ရ။ ညးတံ ခၞံဗဒှ် စက် တူရၚ် (Turing machine) မဒှ် သဇိုၚ် သွက် ကောန်ပျူတာ ခေတ်လၟုဟ် ရ။

== လက္ခဏာ အဓိက ဂမၠိုၚ် (Key Characteristics) ==
အလ်ဂဝ်ရဳသမ် ခိုဟ် မွဲ ဒးနွံ ကဵု လက္ခဏာ မသုန် သာ် ရ-
# '''တၚ်နၚ် လုပ်''' (Input): နွံကဵု တၚ်နၚ် လုပ် သုည ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂၠိုၚ်နူ မွဲ။
# '''တၚ်နၚ် တိတ်''' (Output): ဒးကဵု သွဟ် (ဟွံသေၚ်မ္ဂး တၚ်နၚ် တိတ်) မွဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂၠိုၚ်နူ မွဲ မဆက်စပ် ကု တၚ်နၚ် လုပ်။
# '''တၚ်စၟတ်သမ္တီ ကၠးဖ္ဍး''' (Definiteness): လၟေၚ် ကဆံၚ် ဇၟာပ်ပ် မွဲ ဒးကၠးဖ္ဍး (Clear and unambiguous) တုဲ သက္ကု တၚ်ထုဲထံၚ်။
# '''လအိတ် နွံ''' (Finiteness): အလ်ဂဝ်ရဳသမ် ဏအ် ဒးအုပ်နိဂီု (Terminate) အာ ကြဴနူ ကၠောန် ကမၠောန် လၟိဟ် ကဆံၚ် မွဲမွဲ တုဲ။
# '''အစောံစရာဲ ဖန်မာန်''' (Effectiveness): ကဆံၚ် ကမၠောန် တံ ဒးဒှ် ကမၠောန် မကၠောန်မာန် (Feasible) ကေုာံ ဍာံပြ။

== ဂကူ အလ်ဂဝ်ရဳသမ် ဂမၠိုၚ် (Types of Algorithms) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ဂကူ အလ်ဂဝ်ရဳသမ် (Algorithm Type) !! အဓိပ္ပါယ် ဗွဲခမၞောန် (Summary) !! ဥပမာ (Examples)
|-
| ၁ || အလ်ဂဝ်ရဳသမ် ဂၠာဲ (Search Algorithms) || နဲကဲ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တၚ်နၚ် မွဲမွဲ ပ္ဍဲ ဂကောံ တၚ်နၚ် ဇၞော်။ || ဂၠာဲ လၟေၚ် (Linear Search), ဂၠာဲ ၜါကရေက် (Binary Search)
|-
| ၂ || အလ်ဂဝ်ရဳသမ် စဳရေၚ် (Sorting Algorithms) || နဲကဲ သွက်ဂွံ စဳရေၚ် တၚ်နၚ် နကဵု လၟေၚ် (ဥပမာ- နူ ဍောတ် အာ ဇၞော်)။ || Bubble Sort, Merge Sort, Quick Sort
|-
| ၃ || အလ်ဂဝ်ရဳသမ် ဒြဟတ်ကြပ် (Greedy Algorithms) || နဲကဲ မရုဲစှ် သွဟ် ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ လၟေၚ် ကဆံၚ် မွဲမွဲ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သွဟ် ဇၞော် ခိုဟ်အိုတ်။ || Dijkstra's algorithm, Huffman coding
|-
| ၄ || အလ်ဂဝ်ရဳသမ် ညာဏ်စက် (Machine Learning Algorithms) || နဲကဲ မဖန်ကဵု စက် တံ လ္ၚတ် ကေတ် နူ တၚ်နၚ် တုဲ သ္ပသ္ဂုတ်သွာတ် အလဵုအလျ။ || Neural Networks, Decision Trees
|}

== ပရေၚ်စကာ ပ္ဍဲ လၟေၚ်တ္ၚဲ (Everyday Applications) ==
[[File:Google_Search_page.jpg|thumb|right|အေန်ဂျေန် ဂၠာဲ ဂူဂယ် (Google Search engine) မစကာ အလ်ဂဝ်ရဳသမ် သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ကေုာံ စဳရေၚ် လိက်မုက် အေန်တာနဲ]]
တ္ၚဲဏအ် အလ်ဂဝ်ရဳသမ် တံ ဓလီုလဝ် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် ရ&lt;ref name=&quot;domingos&quot;&gt;{{cite book |last=Domingos |first=Pedro |year=2015 |title=The Master Algorithm: How the Quest for the Ultimate Learning Machine Will Remake Our World |url=https://archive.org/details/masteralgorithmh0000domi_q9v1 |publisher=Basic Books |isbn=978-0465065707}}&lt;/ref&gt;။
* '''အေန်ဂျေန် ဂၠာဲ''' (Search Engines): ဂူဂယ် (Google) စကာ အလ်ဂဝ်ရဳသမ် PageRank သွက်ဂွံ စဳရေၚ် သွဟ် မကိတ်ညဳ အိုတ် ကဵု မၞိဟ် မဂၠာဲ တံ။
* '''ပရေၚ်ဆက်ဆောံ မၞိဟ်''' (Social Media Feeds): ဖွေတ်ဗောက် (Facebook)၊ ယူကျု (YouTube) ကေုာံ တိတ်တော့ (TikTok) တံ စကာ သၞောတ် ကဵုကသပ် (Recommendation algorithms) သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဝဳဒဳယဝ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရူပရာ မကိတ်ညဳ ကု စိုတ် ညးလွပ်။
* '''ဂၠံၚ်တရဴ''' (Navigation Systems): သၞောတ် ဂျဳပဳအက် (GPS) ကေုာံ မေပ် (Google Maps) စကာ အလ်ဂဝ်ရဳသမ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဂၠံၚ် ပြဟ်အိုတ် ကေုာံ ဂၠေံအိုတ် (Shortest path algorithm)။
* '''ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘဏ်''' (Finance and Banking): ဘဏ် တံ စကာ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ပရေၚ် ကၠတ်မံက် (Fraud detection) ကေုာံ သွက်ဂွံ သ္ပ ကမၠောန် သွံရာန် သေယျာ (Algorithmic trading) ဗွဲမပြဟ် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer Science)
* [[ကွတ်စက်ဗ္တောန်]] (Machine Learning)
* [[ညာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence)
* [[သၞောတ် အရေဝ်ဘာသာ ဇၞော်]] (Large Language Model)
* [[သင်္ချာ]] (Mathematics)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = အလ်ဂဝ်ရဳသမ်
| title = အလ်ဂဝ်ရဳသမ် ကေုာံ သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ (Algorithms and Computer Science)
| list1 = [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] • [[အလ်ဂဝ်ရဳသမ်]] • [[ကွတ်စက်ဗ္တောန်]] • [[ညာဏ်စက်]] • [[ကုတ်စက်]] (Coding)
}}

{{DEFAULTSORT:အလ်ဂဝ်ရဳသမ်}}
[[Category:အလ်ဂဝ်ရဳသမ်]]
[[Category:သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:နဲကဲသိပ္ပံ]]
[[Category:ညာဏ်စက်]]</text>
      <sha1>f0ku7d5vzx7e88sy0nfj9aqn03zwdmm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မာန</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13095</id>
    <revision>
      <id>60329</id>
      <parentid>59658</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:48:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9507" sha1="lbyvw9te5rvivgyyk79hxj79ntmymzh" xml:space="preserve">{{Infobox ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မာန
| နာမတၞဟ် = Māna (Conceit / Pride)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓ
| ဘာသာ = ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism) ကေုာံ အဘိဓမ္မာ (Abhidhamma)
| ကဏ္ဍ = ကိလေသာ (Kilesa) ကေုာံ သံယောဇိုန် (Samyojana)
| ပရူပရာ = ပရေၚ်စိုတ် မသ္ပစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဇကု ပြဲ၊ တုပ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ယုတ် နူ ညးတၞဟ် (Conceit of superiority, equality, or inferiority)။
}}

'''မာန''' (Māna - Conceit, Pride, Arrogance) ဒှ် ဝေါဟာရ ပါဠိ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ပရေၚ်စိုတ် မထိုၚ်သး ဇကု ဟွံသေၚ်မ္ဂး ၜတ်ကၞာတ် ဇကု ကဵု ညးတၞဟ် (Mental factor of measuring oneself against others) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |year=2000 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |url=https://archive.org/details/comprehensiveman0000anur |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ လညာတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] မာန ဏအ် ဒှ် ဓဝ်ယုတ်မာ မကော်ဂး ကိလေသာ (Kilesa - Defilements) မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ ကိလေသာ ၁၀ သာ် ကေုာံ ဒှ် ဇုက်ဒၞက် သံယောဇိုန် (Samyojana - Fetters) မွဲ မဖန်ကဵု သတ်တံ ဒးဂေတ် ဂေၚ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ (Samsara) ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |last=Nyanatiloka |first=Mahathera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |url=https://archive.org/details/buddhistdictiona0000nyan |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

မာန ဏအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူ လညာတ် အတ္တ (Atta / Ego) တုဲ ဍေံ ဖန်ကဵု ပရေၚ်ဆက်ဆောံ မၞိဟ် လီုလာ် ကေုာံ စိုတ် ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ ဗုဒ္ဓဘာသာ တွံလဝ် ဒဒှ်ရ မာန ဏအ် သှ်ေၜက် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သန္ထာန် ပူဂိုလ် သောတာပန် (Sotapanna) တံ ဏီ တုဲ၊ သွက်ဂွံ ပယ်ပဲါ မာန အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ဒးအာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် တၠအရှန် (Arahant) ဟေၚ် ရ&lt;ref name=&quot;payutto&quot;&gt;{{cite book |last=Payutto |first=P. A. |year=1995 |title=Buddhadhamma: Natural Laws and Values for Life |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0791426319}}&lt;/ref&gt;။

== ဂကူ မာန ၃ သာ် (The Three Types of Conceit / Tayo Vidhā) ==
ပ္ဍဲ ကျာ်ဂန် ပိဋကတ် မာန ဏအ် ပါ်လဝ် နကဵု လဒက်ပ္တန် အဓိက ၃ သာ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ဝေါဟာရ ပါဠိ (Pali Term) !! အဓိပ္ပါယ် မန် (Mon Meaning) !! အဓိပ္ပါယ် အၚ်္ဂလိက် (English Translation)
|-
| ၁ || သေယျမာန (Seyya-māna) || လညာတ် စိုတ် မထေၚ်ဂး &quot;အဲ ပြဲ နူ ညးတၞဟ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;အဲ ခိုဟ် နူ ညးတၞဟ်&quot; ရ။ || Conceit of superiority (&quot;I am better&quot;).
|-
| ၂ || သဒိသမာန (Sadisa-māna) || လညာတ် စိုတ် မထေၚ်ဂး &quot;အဲ ကဵု ညးတၞဟ် တုပ် ဓဝ် ရ&quot;။ (ၜိုန်ရ တုပ် ကီုလေဝ် ဒှ် ပရေၚ်ပြိုၚ်ပကာန် လညာတ်) || Conceit of equality (&quot;I am equal&quot;).
|-
| ၃ || ဟဳနမာန (Hīna-māna) || လညာတ် စိုတ် မထေၚ်ဂး &quot;အဲ ယုတ် နူ ညးတၞဟ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;အဲ ဍိုန်လျ နူ ညးတၞဟ်&quot; ရ။ (ဍေံ လေဝ် ဒှ် မာန မွဲ ဂကူ ကီု) || Conceit of inferiority (&quot;I am worse&quot;).
|}

လညာတ် မာန ပိ သာ် ဏအ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ဝိဓာ ၃ သာ်&quot; (Vidhā) ဏအ် ၜိုန်ရ တုပ် ကဵု ပရေၚ်ဍာံပြ ကီု ဟွံတုပ် ကီု၊ ဟိုတ်နူ သ္ပ ၜတ်ကၞာတ် လတူ &quot;အဲ&quot; (I/Mine) တုဲ ဍေံ ဒှ် ဓဝ် အကုသိုလ် (Akusala) ဖအိုတ် ရ။

== ဂကူ မာန ၇ သာ် ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မာ (Seven Types of Māna in Abhidhamma) ==
ပ္ဍဲ လိက် အဘိဓမ္မာ (Abhidhamma) မာန ဏအ် ထပ် ပါ်လဝ် လှဲလှဲ ၇ သာ် ရ-
# '''မာန''' (Māna): ပရေၚ်ထေၚ်ဇၞော် လတူ ဇကု သာမည (General pride)။
# '''အတိမာန''' (Atimāna): ပရေၚ်ထိုၚ်သး ဇကု လောန်ကာဲ နူ ပကတိ၊ ဟီုပျုတ် သ္ပဍိုန် လတူ ညးတၞဟ် (Arrogance or contempt)။
# '''မာနာတိမာန''' (Mānatimāna): ၜိုန်ရ ညးတၞဟ် ခိုဟ် နူ ဇကု ကီုလေဝ်၊ &quot;အဲ ပြဲ နူ ညးတၞဟ်&quot; သာ်ဏအ် ထေၚ် လတူ ဇကု (Delusional superiority)။
# '''သြမာန''' (Omāna): လညာတ် မထေၚ်ဂး ဇကု ယုတ်သဝ် နူ ညးတၞဟ် လောန်ကာဲ (Self-deprecation / Inferiority complex)။
# '''အဓောမာန''' (Adhomāna): လညာတ် မထေၚ်ဂး ဇကု ဂှ် အောန် နူ ညးတၞဟ် တုဲ သ္ပ စိုတ်ဍိုန် (Excessive humility driven by ego)။
# '''အသ္မိမာန''' (Asmi-māna): လညာတ် မစွဲလာံ ပ္ဍဲ &quot;အဲ နွံ&quot; (&quot;I am&quot; conceit)။ ဏအ် ဒှ် မာန ဇြိုဟ်နက် အိုတ် တုဲ တၠအရှန် တံ ဟေၚ် ပယ်ပဲါ မာန် ရ။
# '''မိစ္ဆာမာန''' (Micchā-māna): မာန မက္တဵုဒှ် နူ အကုသိုလ် (Wrong conceit)။

== နဲကဲ ပယ်ပဲါ မာန (Eradication of Māna) ==
[[File:Aung_San_Muni_Buddha.jpg|thumb|right|ပရေၚ်ပဋိပတ် ဝိပဿနာ ဒှ် နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ ပယ်ပဲါ မာန]]
မာန ဏအ် ဒှ် ဓဝ် မပ္တံ လဝ် ပ္ဍဲ သန္ထာန် ကောန်မၞိဟ် တံ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ သွက်ဂွံ ပယ်ပဲါ မာန ဂှ် ဒးစကာ ပရေၚ်ပဋိပတ် [[ဝိပဿနာ]] (Vipassanā meditation) သွက်ဂွံ ဆဵု လက္ခဏာ ပိ သာ် (Ti-lakkhana): 
* အနိစ္စ (Anicca - Impermanence)
* ဒုက္ခ (Dukkha - Suffering)
* အနတ္တ (Anatta - Non-self)

ကာလ လညာတ် အနတ္တ ဇၞော်မောဝ် တိုန် မ္ဂး လညာတ် &quot;အဲ&quot; (Ego) အောန်စှ်ေ အာ တုဲ မာန လေဝ် လီုလာ် အာ ရ။ အရိယပူဂိုလ် ညံၚ်ရဴ သောတာပန် (Sotapanna)၊ သကဒါဂါမ် (Sakadagami) ကေုာံ အနာဂါမ် (Anagami) တံ ဂှ် ပယ်ပဲါ ဒိဋ္ဌိ (Ditthi - Wrong view) မာန် ကီုလေဝ်၊ အသ္မိမာန (Asmi-māna) သှ်ေၜက် ဒၟံၚ် ဏီ ရ။ ပူဂိုလ် မအာစိုပ် အရဟတ္တဖိုလ် (Arahanthood) ဟေၚ် မာန အလုံအိုတ်သီု တံ အိုတ် အာ ပ္ဍဲ သန္ထာန် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot; /&gt;။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကိလေသာ]] (Kilesa / Defilements)
* [[သံယောဇိုန်]] (Samyojana / Fetters)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana Meditation)
* [[အဘိဓမ္မာ]] (Abhidhamma)
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
* [[အနတ္တ]] (Anatta / Non-self)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ဝေါဟာရ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ အဘိဓမ္မာ (Buddhist and Abhidhamma Terms)
| list1 = [[မာန]] (Māna) • [[ကိလေသာ]] (Kilesa) • [[သံယောဇိုန်]] (Samyojana) • [[အဝိဇ္ဇာ]] (Avijjā) • [[ဒိဋ္ဌိ]] (Ditthi) • [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana)
}}

{{DEFAULTSORT:မာန}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:ဝေါဟာရ ပါဠိ]]
[[Category:ပရေၚ်စိုတ်]]</text>
      <sha1>lbyvw9te5rvivgyyk79hxj79ntmymzh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကိလေသာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13096</id>
    <revision>
      <id>60308</id>
      <parentid>59660</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:30:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10057" sha1="aai6e05bb2f1c9s3airq0euhz743lz3" xml:space="preserve">{{Infobox ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = ကိလေသာ
| နာမတၞဟ် = Kilesa (Defilements / Impurities)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓ မတွံလဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ပယ်ပဲါ ကိလေသာ
| ဘာသာ = ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism) ကေုာံ အဘိဓမ္မာ (Abhidhamma)
| တမ်မူလ = သာသနာ ဗုဒ္ဓ (Buddhist teachings)
| ပရူပရာ = ဓဝ်ယုတ်မာ မပလီုပလာ် စိုတ်၊ မသ္ပကဵု စိုတ် ကၠိခဍက် ကေုာံ ဖန်ကဵု သတ်တံ ဒးဂေတ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ (Mental impurities that cause suffering and rebirth)။
}}

'''ကိလေသာ''' (Kilesa - Defilements, Afflictions, or Mental Impurities) ဒှ် ဝေါဟာရ ပါဠိ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ဓဝ်ယုတ်မာ မပလီုပလာ်၊ မသ္ပကဵု စိုတ် ကၠိခဍက် ကေုာံ ဖန်ကဵု က္တဵုဒှ် ဒုက္ခ ပ္ဍဲ သန္ထာန် သတ်တံ ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |year=2000 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |url=https://archive.org/details/comprehensiveman0000anur |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ လညာတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကိလေသာ ဏအ် ဒှ် တမ်မူလ ဟိုတ် မဖန်ကဵု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ်တံ ဒးဂေတ် ဂေၚ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ (Samsara) ဟွံပိုတ်သကုတ် ရ။ ကာလ ကိလေသာ က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ စိုတ် မ္ဂး၊ ဍေံ ပၠံၚ်ကေတ် အစောံစရာဲ စိုတ် မၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ ပလီုပလာ် ထောံ ပရေၚ်ချပ် စိုတ် မဍာံပြ ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |last=Nyanatiloka |first=Mahathera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |url=https://archive.org/details/buddhistdictiona0000nyan |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

သွက်ဂွံ အာစိုပ် [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana) မဒှ် တိုၚ်ပ္ကဴ လအိတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် ဒးပယ်ပဲါ ကိလေသာ တံ အလုံအိုတ်သီု နကဵု မဂ္ဂၚ် ဒစာံ (Noble Eightfold Path) ကေုာံ ပရေၚ်ပဋိပတ် [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana) ရ။

== ဒသ ကိလေသာ (The Ten Defilements) ==
ပ္ဍဲ လိက် အဘိဓမ္မာ (Abhidhamma) ကိလေသာ အဓိက နွံ ၁၀ သာ် (Dasa Kilesa) ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ဝေါဟာရ ပါဠိ (Pali Term) !! အဓိပ္ပါယ် မန် (Mon Meaning) !! အဓိပ္ပါယ် အၚ်္ဂလိက် (English Translation)
|-
| ၁ || လောဘ (Lobha) || ပရေၚ်စောဲလာံ၊ တဏှာ၊ သၟိက်မိက်ဂွံ။ || Greed / Attachment
|-
| ၂ || ဒေါသ (Dosa) || ပရေၚ်ထေဲပၞောတ်၊ ပရေၚ်ဟွံဒးစိုတ်၊ ဟီုပျုတ်။ || Hatred / Anger / Aversion
|-
| ၃ || မောဟ (Moha) || ပရေၚ်ဟွံတီဍာံ၊ လညာတ်တၠိၚ်၊ အဝိဇ္ဇာ။ || Delusion / Ignorance
|-
| ၄ || မာန (Māna) || ပရေၚ်ထေၚ်ဇၞော် လတူ ဇကု၊ ထိုၚ်သး ဇကု။ || Conceit / Pride
|-
| ၅ || ဒိဋ္ဌိ (Diṭṭhi) || လညာတ် ဗၠေတ်၊ လညာတ် မစွဲလာံ ပ္ဍဲ အတ္တ။ || Wrong view / False view
|-
| ၆ || ဝိစိကိစ္ဆာ (Vicikicchā) || ပရေၚ်သၠေဟ်ပၟာ လတူ ရတ်ပိပြကာ ကေုာံ ကံ-ဖိုလ်။ || Doubt / Skepticism
|-
| ၇ || ထဳန (Thīna) || ပရေၚ်စိုတ် ဍိုန်လျ၊ စိုတ် လၞုဟ်၊ ဟွံမွဲ စိုတ်ဓါတ်။ || Sloth / Mental dullness
|-
| ၈ || ဥဒ္ဓစ္စ (Uddhacca) || ပရေၚ်စိုတ် ပြးဇး၊ စိုတ် ဟွံတန်ကြန်။ || Restlessness / Distraction
|-
| ၉ || အဟိရိက (Ahirika) || ဟွံဂွဒုဟ်၊ ဟွံရှ်ေသှ်ေ ပရေၚ်ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ်။ || Shamelessness (of wrongdoing)
|-
| ၁၀ || အနောတ္တပ္ပ (Anottappa) || ဟွံဖေက်ဒုဟ်၊ ဟွံဖေက် အဆက်ဖဵု အကုသိုလ်။ || Fearlessness (of wrongdoing)
|}

လောဘ၊ ဒေါသ ကေုာံ မောဟ ပိ သာ် ဏအ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အကုသိုလ် (Akusala-mūla / Roots of unwholesome action) တုဲ ဍေံ ဖန်ကဵု ကိလေသာ တၞဟ် တံ က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;payutto&quot;&gt;{{cite book |last=Payutto |first=P. A. |year=1995 |title=Buddhadhamma: Natural Laws and Values for Life |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0791426319}}&lt;/ref&gt;။

== ကဆံၚ် ကိလေသာ ၃ သာ် (Three Levels of Defilements) ==
ကိလေသာ တံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ သန္ထာန် စိုတ် နကဵု ကဆံၚ် ၃ သာ် ရ-
# '''ဝဳတိက္ကမ ကိလေသာ''' (Vītikkama-kilesa - Transgressive level): ကိလေသာ ဇၞော် မပြးတိတ် ကၠုၚ် နူ စိုတ် တုဲ က္တဵုဒှ် ပရေၚ်ကမၠောန် အကုသိုလ် နကဵု ကာယ ကေုာံ ဝစဳ (ကာယကံ, ဝစဳကံ) ရ။ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကိလေသာ ကဆံၚ် ဏအ် ဒးမၚ်မွဲ '''သဳလ''' (Sīla - Morality) ရ။
# '''ပရိယုဋ္ဌာန ကိလေသာ''' (Pariyuṭṭhāna-kilesa - Obsessive level): ကိလေသာ မက္တဵုဒှ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ စိုတ် (မနောကံ) တုဲ ဖန်ကဵု စိုတ် ကၠိခဍက် မံၚ် ရ (ဥပမာ- စိုတ် ချပ်ဒၟံၚ် ပရူ ဒေါသ)။ သွက်ဂွံ လလံ ကိလေသာ ကဆံၚ် ဏအ် ဒးဇၞော်မောဝ် '''သမာဓိ''' (Samādhi - Concentration/Meditation) ရ။
# '''အနုသယ ကိလေသာ''' (Anusaya-kilesa - Latent tendency): ကိလေသာ မကြောပ်ဗ္ဒန် ဒၟံၚ် ညံၚ်ရဴ ဂျိ နွံဒၟံၚ် သၟဝ် ဍာ် ရ။ ဍေံ ဟွံပြာကတ် ကီုလေဝ်၊ ယဝ် ဂွံ ဆဵု အာရီု မ္ဂး ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် မာန် ရ။ သွက်ဂွံပဲါကၠေံ ကိလေသာ ကဆံၚ် ဏအ် အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ဒးစကာ '''ပညာ''' (Paññā - Wisdom) နကဵု ဝိပဿနာ ဟေၚ် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot; /&gt;။

== နဲကဲ သ္ဂောံပဲါ ကိလေသာ (Eradication of Kilesa) ==
[[File:Aung_San_Muni_Buddha.jpg|thumb|right|အရိယပူဂိုလ် တံ ဟေၚ် မာန် ပယ်ပဲါ ကိလေသာ အလုံအိုတ်သီု မာန်]]
ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ သွက်ဂွံ ပဲါကၠေံ ကိလေသာ ဂှ် ဒးအာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် မဂ်-ဖိုလ် ၄ ကဆံၚ် ရ-
* '''သောတာပန်''' (Sotāpanna): ပဲါကၠေံ ဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ဝိစိကိစ္ဆာ မာန်။
* '''သကဒါဂါမ်''' (Sakadāgāmī): ဖအောန် ဖျေံ လောဘ၊ ဒေါသ ကေုာံ မောဟ မာန်။
* '''အနာဂါမ်''' (Anāgāmī): ပဲါကၠေံဒေါသ (ဗျာပါဒ) ကေုာံ ကာမရာဂ အလုံအိုတ်သီု မာန်။
* '''တၠအရှန်''' (Arahant): ပဲါကၠေံ ကိလေသာ ၁၀ သာ် သီုဖအိုတ်မာန်တုဲ ဂွံအာစိုပ်နိဗ္ဗာန် (ဌာန်ဟွံမွဲကဵုဒုက္ခ) ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[မာန]] (Māna / Conceit)
* [[သံယောဇိုန်]] (Samyojana / Fetters)
* [[အဝိဇ္ဇာ]] (Avijjā / Ignorance)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana Meditation)
* [[မဂ္ဂၚ် ဒစာံ]] (Noble Eightfold Path)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ဝေါဟာရ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ အဘိဓမ္မာ (Buddhist and Abhidhamma Terms)
| list1 = [[ကိလေသာ]] (Kilesa) • [[မာန]] (Māna) • [[သံယောဇိုန်]] (Samyojana) • [[အဝိဇ္ဇာ]] (Avijjā) • [[ဒိဋ္ဌိ]] (Ditthi) • [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana)
}}

{{DEFAULTSORT:ကိလေသာ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:ဝေါဟာရ ပါဠိ]]
[[Category:ပရေၚ်စိုတ်]]</text>
      <sha1>aai6e05bb2f1c9s3airq0euhz743lz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သံယောဇိုန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13097</id>
    <revision>
      <id>60325</id>
      <parentid>59662</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:43:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9621" sha1="8yun2e6l6kwkqxpieifrbccyt3e4ojo" xml:space="preserve">{{Infobox ဗုဒ္ဓဘာသာ|နာမ=သံယောဇိုန်|နာမတၞဟ်=Samyojana (Fetters / Bonds)|ရုပ်ထမိက်=Dharma_Wheel.svg|မုက်လိက်ရုပ်=စက္ကဝက် (Dharma Wheel) မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓ မတွံလဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ပယ်ပဲါ သံယောဇိုန်|ဘာသာ=ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism) ကေုာံ အဘိဓမ္မာ (Abhidhamma)|တမ်မူလ=သာသနာ ဗုဒ္ဓ (Buddhist teachings)|ပရူပရာ=ဇုက်ဒၞက် မဒက်ဂိုၚ်လဝ် သတ်တံ ညံၚ်ဟွံဂွံ ဗၠးတိတ် နူ သံသာ (Mental chains or fetters that bind sentient beings to Samsara)။}}

'''သံယောဇိုန်''' (Samyojana - Fetters, Bonds, or Chains) ဒှ် ဝေါဟာရ ပါဠိ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ဇုက်ဒၞက် သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဓဝ်ယုတ်မာ မဒက်ဂိုၚ်လဝ် စိုတ် သတ်တံ ညံၚ်ဟွံဂွံ ဗၠးတိတ်နူ ပရေၚ်ဂေတ်ဂေၚ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ (Samsara) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book|last=Bodhi|first=Bhikkhu|year=2000|title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma|url=https://archive.org/details/comprehensiveman0000anur|publisher=Buddhist Publication Society|isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ လညာတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] သံယောဇိုန် တံ ဏအ် ဖန်ကဵု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ တံ ဒးက္တဵုဒှ် ဒုက္ခ (Suffering) အလန် တုဲ အလန် ပၠန် ရ။

သွက်ဂွံ အာစိုပ် [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana) ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် တၠအရှန် (Arahanthood) ဂှ် ဒးကုတ်ဗပိုတ် ပယ်ပဲါ ထောံ သံယောဇိုန် ၁၀ သာ် ဏအ် အလုံအိုတ်သီု နကဵု ပရေၚ်ပဋိပတ် [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana) ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book|last=Nyanatiloka|first=Mahathera|year=1980|title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines|url=https://archive.org/details/buddhistdictiona0000nyan|publisher=Buddhist Publication Society|isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== သံယောဇိုန် ၁၀ သာ် (The Ten Fetters) ==
ပ္ဍဲ သုတ္တန် ပိဋကတ် (Sutta Pitaka) သံယောဇိုန် ၁၀ သာ် (Dasa Samyojana) ဂှ် ပါ်လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ အဓိက ရ- သြရမ္ဘာဂိယ (Lower fetters) ကေုာံ ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယ (Higher fetters) ရ&lt;ref name=&quot;payutto&quot;&gt;{{cite book|last=Payutto|first=P. A.|year=1995|title=Buddhadhamma: Natural Laws and Values for Life|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0791426319}}&lt;/ref&gt;။

=== သြရမ္ဘာဂိယ သံယောဇိုန် ၅ သာ် (Lower Fetters) ===
သံယောဇိုန် မသုန် သာ် ဏအ် ဒှ် ဇုက်ဒၞက် မဖန်ကဵု သတ်တံ ဒးက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကာမဘုံ (Sensuous realm) ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot;
!လၟေၚ်
!ဝေါဟာရ ပါဠိ (Pali Term)
!အဓိပ္ပါယ် မန် (Mon Meaning)
!အဓိပ္ပါယ် အၚ်္ဂလိက် (English Translation)
|-
|၁
|သက္ကာယဒိဋ္ဌိ (Sakkāya-diṭṭhi)
|လညာတ် ဗၠေတ် မစွဲလာံ ပ္ဍဲ ခန္ဓ ၅ ဒဒှ်ရ &quot;အဲ နွံ&quot;၊ အတ္တ ဒိဋ္ဌိ။
|Identity view / Belief in a permanent self
|-
|၂
|ဝိစိကိစ္ဆာ (Vicikicchā)
|ပရေၚ်သၠေဟ်ပၟာ လတူ ကျာ်၊ ဓဝ်၊ သၚ် ကေုာံ ကံ-ဖိုလ်။
|Doubt / Skepticism
|-
|၃
|သဳလဗ္ဗတပရာမာသ (Sīlabbata-parāmāsa)
|လညာတ် စောဲလာံ ဒဒှ်ရ ကၠောန်သ္ပ ပရေၚ်ယဇ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒ္ဂေတ်ဟွံဍာံ မ္ဂး ဗၠးၜး မာန်။
|Attachment to rites and rituals
|-
|၄
|ကာမရာဂ (Kāma-rāga)
|ပရေၚ်စောဲလာံ မက်မောဝ် ပ္ဍဲ အာရီု ကာမဂုဏ် (ရုပ်၊ ရမျာၚ်၊ သၟူ၊ ရှ်၊ ဒးအာရီု)။
|Sensual desire
|-
|၅
|ဗျာပါဒ (Vyāpāda)
|ပရေၚ်ထေဲပၞောတ်၊ စိုတ် ဒေါသ၊ ပရေၚ်ဟွံဒးစိုတ်။
|Ill will / Hatred / Aversion
|}

=== ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယ သံယောဇိုန် ၅ သာ် (Higher Fetters) ===
သံယောဇိုန် မသုန် သာ် လက္ကရဴ ဏအ် ဒှ် ဇုက်ဒၞက် မဖန်ကဵု သတ်တံ ဒးက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ရူပဘုံ (Fine-material realm) ကေုာံ အရူပဘုံ (Immaterial realm) ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot;
!လၟေၚ်
!ဝေါဟာရ ပါဠိ (Pali Term)
!အဓိပ္ပါယ် မန် (Mon Meaning)
!အဓိပ္ပါယ် အၚ်္ဂလိက် (English Translation)
|-
|၆
|ရူပရာဂ (Rūpa-rāga)
|ပရေၚ်စောဲလာံ မိက်ဂွံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ရူပဗြဟ္မာ။
|Attachment to fine-material existence
|-
|၇
|အရူပရာဂ (Arūpa-rāga)
|ပရေၚ်စောဲလာံ မိက်ဂွံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ အရူပဗြဟ္မာ။
|Attachment to immaterial existence
|-
|၈
|မာန (Māna)
|ပရေၚ်ထေၚ်ဇၞော် လတူ ဇကု၊ ထိုၚ်သး ဇကု၊ စိုတ် မၜတ်ကၞာတ်။
|Conceit / Pride
|-
|၉
|ဥဒ္ဓစ္စ (Uddhacca)
|ပရေၚ်စိုတ် ကလှ်ကဖှ် ပြးဇး၊ စိုတ် ဟွံတန်ကြန် လတူ ဓဝ်။
|Restlessness / Distraction
|-
|၁၀
|အဝိဇ္ဇာ (Avijjā)
|ပရေၚ်ဟွံတီဍာံ လတူ သစ္စာ ၄ ပြကာ (မောဟ)။
|Ignorance
|}

== ကဆံၚ် အရိယပူဂိုလ် ကေုာံ ပရေၚ်ပယ်ပဲါ သံယောဇိုန် (Stages of Awakening) ==
[[ဝှာင်:Aung_San_Muni_Buddha.jpg|right|thumb|ပူဂိုလ် မအာစိုပ် အရဟတ္တဖိုလ် ဂှ် ကုတ်ဗပိုတ် သံယောဇိုန် ၁၀ သာ် အလုံအိုတ်သီု မာန်]]
ပရေၚ်အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် မဂ်-ဖိုလ် (Magga and Phala) ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု ပရေၚ်ပယ်ပဲါ သံယောဇိုန် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot; /&gt;။

# '''သောတာပန်''' (Sotāpanna - Stream-enterer): ကုတ်ဗပိုတ် သံယောဇိုန် ၃ သာ် (သက္ကာယဒိဋ္ဌိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ၊ သဳလဗ္ဗတပရာမာသ) အလုံအိုတ်သီု မာန်။ ပူဂိုလ် ဏအ် ဟွံဒး စှ်ေ အပါယ် ၄ ဘုံ ရ။
# '''သကဒါဂါမ်''' (Sakadāgāmī - Once-returner): ကုတ်ဗပိုတ် သံယောဇိုန် ၃ သာ် သီု မဖအောန် ဖျေံ ကာမရာဂ ကေုာံ ဗျာပါဒ (ဒေါသ) မာန် ဗွဲမလောန်။
# '''အနာဂါမ်''' (Anāgāmī - Non-returner): ကုတ်ဗပိုတ် သြရမ္ဘာဂိယ သံယောဇိုန် ၅ သာ် (Lower fetters) သီုဖအိုတ် မာန် တုဲ ဟွံကလေၚ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကာမဘုံ ရ။
# '''တၠအရှန်''' (Arahant): ကုတ်ဗပိုတ် ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယ သံယောဇိုန် ၅ သာ် (Higher fetters) သီုဖအိုတ် မာန် တုဲ၊ သံယောဇိုန် ၁၀ သာ် လီုလာ် အာ အလုံအိုတ်သီု ရ။ ပူဂိုလ် ဏအ် အာစိုပ် နိဗ္ဗာန် တုဲ သံသာ ပိုတ်သကုတ် အာ ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==

* [[ကိလေသာ]] (Kilesa / Defilements)
* [[မာန]] (Māna / Conceit)
* [[အဝိဇ္ဇာ]] (Avijjā / Ignorance)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana Meditation)
* [[မဂ္ဂၚ် ဒစာံ]] (Noble Eightfold Path)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;
{{Navbox|name=ဗုဒ္ဓဘာသာ|title=ဝေါဟာရ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ အဘိဓမ္မာ (Buddhist and Abhidhamma Terms)|list1=[[သံယောဇိုန်]] (Samyojana) • [[ကိလေသာ]] (Kilesa) • [[မာန]] (Māna) • [[အဝိဇ္ဇာ]] (Avijjā) • [[ဒိဋ္ဌိ]] (Ditthi) • [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana)}}</text>
      <sha1>8yun2e6l6kwkqxpieifrbccyt3e4ojo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အဝိဇ္ဇာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13098</id>
    <revision>
      <id>60458</id>
      <parentid>59663</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:34:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9178" sha1="ej4xi38r4fsixbwlo3keq7ktr70yxs5" xml:space="preserve">{{Infobox ဗုဒ္ဓဘာသာ|နာမ=အဝိဇ္ဇာ|နာမတၞဟ်=Avijjā (Ignorance / Delusion)|ရုပ်ထမိက်=Dharma_Wheel.svg|မုက်လိက်ရုပ်=စက္ကဝက် (Dharma Wheel) မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓ မတွံလဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ပယ်ပဲါ အဝိဇ္ဇာ|ဘာသာ=ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism) ကေုာံ အဘိဓမ္မာ (Abhidhamma)|ကဏ္ဍ=ကိလေသာ (Kilesa) ကေုာံ သံယောဇိုန် (Samyojana)|ပရူပရာ=ပရေၚ်ဟွံတီဍာံ လတူ သစ္စာ ၄ ပြကာ (Ignorance of the Four Noble Truths)၊ တမ်မူလ ဟိုတ် မဖန်ကဵု သတ်တံ ဒးဂေတ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ။}}

'''အဝိဇ္ဇာ''' (Avijjā - Ignorance or Delusion) ဒှ် ဝေါဟာရ ပါဠိ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ပရေၚ်ဟွံတီဍာံ၊ လညာတ်တၠိၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်မတ်ဒမၠု လတူ ဓဝ်ဍာံ (Ignorance of the true nature of reality) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book|last=Bodhi|first=Bhikkhu|year=2000|title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma|url=https://archive.org/details/comprehensiveman0000anur|publisher=Buddhist Publication Society|isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ လညာတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] အဝိဇ္ဇာ ဏအ် ဒှ် တမ်မူလ ရိုဟ်ကၞက် မဖန်ကဵု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ တံ ဒးဂေတ် ဂေၚ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ (Samsara) ဟွံပိုတ်သကုတ် တုဲ ဒးဒုၚ်စသိုၚ် ဒုက္ခ (Suffering) ရ။

ပ္ဍဲ လိက် အဘိဓမ္မာ (Abhidhamma) ဂှ် အဝိဇ္ဇာ ကဵု မောဟ (Moha - Delusion) ဏအ် ဒှ် ဓဝ် မွဲ သဘဴ ဓဝ် တုဲ ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ရိုဟ်ကၞက် အကုသိုလ် ၃ သာ် (Akusala-mūla / Roots of unwholesome actions) မတွဟ်ဂး လောဘ၊ ဒေါသ ကေုာံ မောဟ ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book|last=Nyanatiloka|first=Mahathera|year=1980|title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines|url=https://archive.org/details/buddhistdictiona0000nyan|publisher=Buddhist Publication Society|isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== လက္ခဏာ အဝိဇ္ဇာ ကေုာံ သစ္စာ ၄ ပြကာ (Avijjā and the Four Noble Truths) ==
အဝိဇ္ဇာ ဂှ် ဟွံသေၚ် ပရေၚ်ဟွံတီ ပညာ လောကဳ (Lack of mundane knowledge) ညံၚ်ရဴ ကွတ်သိပ္ပံ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပညာ စက်ယန္တယျာ တံ၊ ဍေံ ဒှ် ပရေၚ်ဟွံတီဍာံ လတူ သစ္စာ ၄ ပြကာ (Four Noble Truths) ဟေၚ် ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot;
!လၟေၚ်
!သစ္စာ ၄ ပြကာ (Four Noble Truths)
!အဝိဇ္ဇာ မဟွံတီဍာံ (How Ignorance manifests)
|-
|၁
|ဒုက္ခသစ္စာ (Dukkha Sacca)
|ဟွံတီဍာံ လတူ ပရေၚ်ဒုက္ခ ခန္ဓ ၅ (Ignorance of the truth of suffering)။ ထေၚ်ဂး ခန္ဓ ဏအ် ဒှ် တသိုက် ရ။
|-
|၂
|သမုဒယသစ္စာ (Samudaya Sacca)
|ဟွံတီဍာံ လတူ ဟိုတ် ဒုက္ခ (Ignorance of the origin of suffering)။ ဟွံတီ ဒဒှ်ရ တဏှာ လောဘ ဒှ် ဟိုတ် ဒုက္ခ ရ။
|-
|၃
|နိရောဓသစ္စာ (Nirodha Sacca)
|ဟွံတီဍာံ လတူ ပရေၚ်အိုတ် ဒုက္ခ (Ignorance of the cessation of suffering)။ ဟွံတီ လတူ ဍာ်ဒကေဝ် နိဗ္ဗာန် ရ။
|-
|၄
|မဂ္ဂသစ္စာ (Magga Sacca)
|ဟွံတီဍာံ လတူ ဂၠံၚ်တရဴ မအာစိုပ် ပရေၚ်အိုတ် ဒုက္ခ (Ignorance of the path)။ ဟွံတီ လတူ မဂ္ဂၚ် ၈ သာ် ရ။
|}

== အဝိဇ္ဇာ ပ္ဍဲ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Avijjā in Dependent Origination) ==
ပ္ဍဲ လညာတ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Paṭiccasamuppāda - Dependent Origination) မတွံလဝ် လၟေၚ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖိုလ် ၁၂ အၚ်္ဂ ဂှ်၊ အဝိဇ္ဇာ ဏအ် ဒှ် ကဆံၚ် ပထမ အိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;payutto&quot;&gt;{{cite book|last=Payutto|first=P. A.|year=1995|title=Buddhadhamma: Natural Laws and Values for Life|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0791426319}}&lt;/ref&gt;။

* '''အဝိဇ္ဇာ ပစ္စယာ သင်္ခါရ''' (Avijjā paccayā saṅkhārā): ဟိုတ်နူ အဝိဇ္ဇာ ပရေၚ်ဟွံတီဍာံ (Ignorance) တုဲ သင်္ခါရ ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် ကံ-ဖိုလ် (Karmic formations) က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ရ။

ဟိုတ်နူ သတ်တံ ဟွံတီ သစ္စာ ၄ ပြကာ တုဲ ညးတံ ကၠောန်သ္ပ ကမၠောန် ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ် တုဲ ဒးကလေၚ် က္တဵုဒှ် ဘဝတၟိ ပၠန် ရ။

== အဝိဇ္ဇာ နဒဒှ် သံယောဇိုန် (Avijjā as a Fetter) ==
အဝိဇ္ဇာ ဏအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ သံယောဇိုန် ၁၀ သာ် (Samyojana - Fetters) မဒှ် ဇုက်ဒၞက် မဒက်ဂိုၚ်လဝ် သတ်တံ ပ္ဍဲ သံသာ ရ။ အဝိဇ္ဇာ ဂှ် ဒှ် ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယ သံယောဇိုန် (Higher fetters) တုဲ ဍေံ ဇြိုဟ်နက် လောန် ရ။ အရိယပူဂိုလ် ညံၚ်ရဴ သောတာပန် (Sotapanna)၊ သကဒါဂါမ် (Sakadagami) ကေုာံ အနာဂါမ် (Anagami) တံ ၜိုန်ရ ပယ်ပဲါ ကိလေသာ တၞဟ် မာန် ကီုလေဝ် အဝိဇ္ဇာ သှ်ေၜက် ဒၟံၚ် ဏီ ရ။ ပူဂိုလ် မအာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် တၠအရှန် (Arahanthood) ဟေၚ် မာန် ပယ်ပဲါ အဝိဇ္ဇာ အလုံအိုတ်သီု ရ။

== နဲကဲ ပယ်ပဲါ အဝိဇ္ဇာ (Eradicating Avijjā) ==
[[ဝှာင်:Aung_San_Muni_Buddha.jpg|right|thumb|ပရေၚ်ပဋိပတ် ဝိပဿနာ ဒှ် နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဝိဇ္ဇာ ကေုာံ ပယ်ပဲါ အဝိဇ္ဇာ]]
သွက်ဂွံ ကုတ်ဗပိုတ် ကေုာံ ပယ်ပဲါ အဝိဇ္ဇာ ဂှ် ဒးဇၞော်မောဝ် '''ဝိဇ္ဇာ''' (Vijjā - True knowledge) ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''ပညာ''' (Paññā - Wisdom) ရ။ လညာတ် ပညာ ဏအ် ကလိဂွံ မာန် နကဵု ပရေၚ်ပဋိပတ် [[ဝိပဿနာ]] (Vipassanā meditation) မလ္ၚတ် လက္ခဏာ ပိ သာ် (Ti-lakkhana):

* အနိစ္စ (Anicca - Impermanence / ဟွံဗိုန်)
* ဒုက္ခ (Dukkha - Suffering / ဒဒိုက်)
* အနတ္တ (Anatta - Non-self / ဟွံမွဲကဵု အတ္တ)

ကာလ ပညာ ဍိုက်ပေၚ် ကၠုၚ် မ္ဂး မတ်ဒမၠု အဝိဇ္ဇာ လီုလာ် အာ တုဲ သတ္တဝါ တံ ဗၠးၜး နူ ဒုက္ခ သံသာ အလုံအိုတ်သီု (အာစိုပ် နိဗ္ဗာန်) ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==

* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[သံယောဇိုန်]] (Samyojana / Fetters)
* [[ကိလေသာ]] (Kilesa / Defilements)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana Meditation)
* [[သစ္စာ ၄ ပြကာ]] (Four Noble Truths)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;
{{Navbox|name=ဗုဒ္ဓဘာသာ|title=ဝေါဟာရ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ အဘိဓမ္မာ (Buddhist and Abhidhamma Terms)|list1=[[အဝိဇ္ဇာ]] (Avijjā) • [[ကိလေသာ]] (Kilesa) • [[မာန]] (Māna) • [[သံယောဇိုန်]] (Samyojana) • [[ဒိဋ္ဌိ]] (Ditthi) • [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana)}}</text>
      <sha1>ej4xi38r4fsixbwlo3keq7ktr70yxs5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သစ္စာ ၄ ပြကာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13099</id>
    <revision>
      <id>60400</id>
      <parentid>59664</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:39:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10608" sha1="dib3a3us3izcpu19kmobfzq33lec6oc" xml:space="preserve">{{Infobox ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = သစ္စာ ၄ ပြကာ
| နာမတၞဟ် = Caturariyasacca (Four Noble Truths)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓ မထ္ၜးလဝ် မဂ္ဂၚ် ဒစာံ ကေုာံ သစ္စာ ၄ ပြကာ
| ဘာသာ = ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism)
| တမ်မူလ = [[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]] (Dhammacakkappavattana Sutta)
| ပရူပရာ = ပရေၚ်ဍာံပြ ၄ သာ် မဆေၚ်စပ် ကဵု ဒုက္ခ၊ ဟိုတ် ဒုက္ခ၊ ပရေၚ်အိုတ် ဒုက္ခ ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴ မအာစိုပ် ပရေၚ်အိုတ် ဒုက္ခ (The realities of suffering and its end)။
}}

'''သစ္စာ ၄ ပြကာ''' ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''အရိယသစ္စာ ၄''' (Caturariyasacca - The Four Noble Truths) ဒှ် သဇိုၚ် ဓဝ် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ ပရေၚ်ဍာံပြ ပန် သာ် ဏအ် ဂှ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဂွံ ဆဵုဗက် နကဵု ဉာဏ် သဗ္ဗညုတ ကြဴနူ မအာစိုပ် ဒဒှ် ကျာ် သၟဝ် တၞံဇြဲဗောဓိ တုဲ၊ ကျာ်တြဲ စတွံ ထ္ၜးလဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ [[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]] (Dhammacakkappavattana Sutta) မတွံလဝ် ကု ပဉ္စဝဂ္ဂဳ မသုန် ဇကု ပ္ဍဲ ဂြိုပ် မိဂဒါဝိုန် ရ&lt;ref name=&quot;rahula&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=Walpola |year=1974 |title=What the Buddha Taught |url=https://archive.org/details/whatbuddhataught00walp |publisher=Grove Press |isbn=978-0802130310}}&lt;/ref&gt;။

သစ္စာ ၄ ပြကာ ဏအ် ဒှ် သၞောဝ် သဘာဝ (Natural Law) မထ္ၜးလဝ် လက္ခဏာ ဒုက္ခ ကောန်မၞိဟ် တံ၊ ဟိုတ် မက္တဵုဒှ် ဒုက္ခ၊ တိုၚ်ပ္ကဴ သွက်ဂွံ ဗၠးၜး နူ ဒုက္ခ (နိဗ္ဗာန်) ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကွာ် သွက်ဂွံ အာစိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ။

== လၟေၚ် သစ္စာ ၄ ပြကာ ကေုာံ တာလျိုၚ် (The Four Truths and their Duties) ==
ပ္ဍဲ လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ သစ္စာ မွဲမွဲ ဂှ် နွံ ကဵု တာလျိုၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကိစ္စ (Kicca / Tasks to be accomplished) အလဵုအလျ ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |year=1994 |title=The Noble Eightfold Path: The Way to the End of Suffering |url=https://archive.org/details/nobleeightfoldpa0000bodh_c4o8 |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-1928706076}}&lt;/ref&gt;။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ဝေါဟာရ ပါဠိ (Pali Term) !! အဓိပ္ပါယ် မန် (Mon Meaning) !! အဓိပ္ပါယ် အၚ်္ဂလိက် (English Translation) !! တာလျိုၚ် / ကိစ္စ (Duty/Task)
|-
| ၁ || '''ဒုက္ခသစ္စာ''' (Dukkha Sacca) || ပရေၚ်ဍာံပြ ပရူ ဒုက္ခ၊ ခန္ဓ ၅ ဒှ် ဒုက္ခ။ || Truth of Suffering || '''ပရိညေယျ''' (Pariññeyya) - ဒးတီကေတ် ကၠးကၠး (To be fully understood).
|-
| ၂ || '''သမုဒယသစ္စာ''' (Samudaya Sacca) || ပရေၚ်ဍာံပြ ပရူ ဟိုတ် ဒုက္ခ (လောဘ၊ တဏှာ)။ || Truth of the Origin of Suffering || '''ပဟာတဗ္ဗ''' (Pahātabba) - ဒးပယ်ပဲါ ထောံ (To be abandoned).
|-
| ၃ || '''နိရောဓသစ္စာ''' (Nirodha Sacca) || ပရေၚ်ဍာံပြ ပရူ လအိတ် ဒုက္ခ (နိဗ္ဗာန်)။ || Truth of the Cessation of Suffering || '''သစ္ဆိကာတဗ္ဗ''' (Sacchikatabba) - ဒးအာစိုပ်၊ ဒးဂွံ ဆဵု (To be realized).
|-
| ၄ || '''မဂ္ဂသစ္စာ''' (Magga Sacca) || ပရေၚ်ဍာံပြ ပရူ ဂၠံၚ်တရဴ မအာစိုပ် လအိတ် ဒုက္ခ။ || Truth of the Path to the Cessation || '''ဘာဝေတဗ္ဗ''' (Bhāvetabba) - ဒးပၟဝ်၊ ဒးဇၞော်မောဝ် (To be developed).
|}

=== ၁. ဒုက္ခသစ္စာ (Truth of Suffering) ===
ဒုက္ခသစ္စာ တွံလဝ် ဒဒှ်ရ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ဂှ် ဍိုက်ပေၚ် ဒၟံၚ် ကဵု ဒုက္ခ ရ။ ပရေၚ် ဒးတန်ဂၠံဂဝ် (ဇာတိ)၊ ပရေၚ် ဗျု (ဇရာ)၊ ပရေၚ် ယဲ (ဗျာဓိ) ကေုာံ ပရေၚ် ချိုတ် (မရဏ) တံ ဂှ် ဒှ် ဒုက္ခ အလုံအိုတ်သီု ရ။ ဗွဲခမၞောန် မ္ဂး ခန္ဓမသုန် (Panca-khandha - Five aggregates) မဒှ် ရုပ် ကေုာံ နာမ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒုက္ခ သစ္စာ ရ။

=== ၂. သမုဒယသစ္စာ (Truth of the Origin of Suffering) ===
သမုဒယသစ္စာ တွံလဝ် ဒဒှ်ရ ဒုက္ခ အလုံအိုတ်သီု ဂှ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူ တဏှာ (Taṇhā - Craving/Desire) ရ။ ပရေၚ်စောဲလာံ မိက်ဂွံ ဂွံ၊ မိက်ဂွံ ဒှ်၊ မိက်ဂွံ ဟွံဒှ် (ကာမတဏှာ၊ ဘဝတဏှာ၊ ဝိဘဝတဏှာ) ဏအ် ဖန်ကဵု သတ်တံ ဒးကလေၚ် က္တဵုဒှ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ (Samsara) ရ။

=== ၃. နိရောဓသစ္စာ (Truth of the Cessation of Suffering) ===
နိရောဓသစ္စာ တွံလဝ် ပရူ ပရေၚ်အိုတ် ဒုက္ခ မတွဟ်ဂး '''[[နိဗ္ဗာန်]]''' (Nirvana) ရ။ ဍေံ ဒှ် ဍာ်ဒကေဝ် မပယ်ပဲါ ထောံ တဏှာ ကေုာံ ကိလေသာ တံ အလုံအိုတ်သီု တုဲ ပရေၚ် ဂေတ်ဂေၚ် သံသာ ပိုတ်သကုတ် အာ ရ&lt;ref name=&quot;harvey&quot;&gt;{{cite book |last=Harvey |first=Peter |year=2013 |title=An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521859424}}&lt;/ref&gt;။

=== ၄. မဂ္ဂသစ္စာ (Truth of the Path) ===
[[File:Buddha_in_Sarnath.jpg|thumb|right|ကျာ်တြဲ ဂေါတမ တွံ ထ္ၜး ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် မပါလုပ် သစ္စာ ၄ ပြကာ ပ္ဍဲ မိဂဒါဝိုန် (ရုပ် ပ္ဍဲ သာရနတ်, အိန္ဒိယ)]]
မဂ္ဂသစ္စာ တွံလဝ် ပရူ ဂၠံၚ်တရဴ မအာစိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ။ ဂၠံၚ်တရဴ ဏအ် ဂှ် ဒှ် '''[[မဂ္ဂၚ် ဒစာံ]]''' (Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo - Noble Eightfold Path) သာ် ရ-
# သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Right View) - လညာတ် ဍာံ (တီ သစ္စာ ၄)
# သမ္မာသင်္ကပ္ပ (Right Intention) - ပရေၚ်ချပ် ဍာံ
# သမ္မာဝါစာ (Right Speech) - ဟီုအရေဝ် ဍာံ (ဟွံဟီု မုသာ)
# သမ္မာကမ္မန္တ (Right Action) - ကၠောန်ကမၠောန် ဍာံ
# သမ္မာအာဇဳဝ (Right Livelihood) - ဂယိုၚ်လမျီု ဍာံ
# သမ္မာဝါယာမ (Right Effort) - လွဳပရာ ဍာံ
# သမ္မာသတိ (Right Mindfulness) - ဗစာရဏာ ဍာံ
# သမ္မာသမာဓိ (Right Concentration) - စိုတ်တန်ကြန် ဍာံ

== ပရေၚ်စကာ ပ္ဍဲ ဝိပဿနာ (Application in Vipassana) ==
ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပဋိပတ် [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana Meditation) ဂှ် သစ္စာ ၄ ပြကာ ဏအ် ဒှ် သဇိုၚ် အဓိက ရ။ ယောဂဳ တံ ဒးလ္ၚတ် ခန္ဓဇကု သွက်ဂွံ ဆဵု ဒုက္ခသစ္စာ တုဲ၊ သွက်ဂွံ ပယ်ပဲါ တဏှာ (သမုဒယသစ္စာ) နကဵု မဂ္ဂၚ် ဒစာံ (မဂ္ဂသစ္စာ) ရ။ ကာလ ပညာ ဍိုက်ပေၚ် မ္ဂး ညးတံ အာစိုပ် နိရောဓသစ္စာ မာန် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]] (Dhammacakkappavattana Sutta)
* [[မဂ္ဂၚ် ဒစာံ]] (Noble Eightfold Path)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana Meditation)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)
* [[ကိလေသာ]] (Kilesa)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ဝေါဟာရ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ သဇိုၚ် ဓဝ် (Buddhist Terms and Fundamental Teachings)
| list1 = [[သစ္စာ ၄ ပြကာ]] (Four Noble Truths) • [[မဂ္ဂၚ် ဒစာံ]] (Noble Eightfold Path) • [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination) • [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana) • [[ခန္ဓ ၅]] (Five Aggregates)
}}

{{DEFAULTSORT:သစ္စာ ၄ ပြကာ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:ဝေါဟာရ ပါဠိ]]
[[Category:သဇိုၚ် ဓဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>dib3a3us3izcpu19kmobfzq33lec6oc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မဂ္ဂၚ် ဒစာံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13100</id>
    <revision>
      <id>60437</id>
      <parentid>59665</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:15:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9642" sha1="aexelt5ynjjsz3uvq25zh6fabznpuu1" xml:space="preserve">{{Infobox ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မဂ္ဂၚ် ဒစာံ
| နာမတၞဟ် = Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo (The Noble Eightfold Path)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) နွံ ကဵု ကၞၚ် ဒစာံ မဒှ် သင်္ကေတ မဂ္ဂၚ် ဒစာံ
| ဘာသာ = ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism)
| တမ်မူလ = [[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]] (Dhammacakkappavattana Sutta)
| ပရူပရာ = ဂၠံၚ်တရဴ မအာစိုပ် ပရေၚ်အိုတ် ဒုက္ခ (နိဗ္ဗာန်) ကေုာံ လၟေၚ် ပရေၚ်ပဋိပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ အဓိက။
}}

'''မဂ္ဂၚ် ဒစာံ''' ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''အရိယမဂ္ဂၚ် ၈ ပါ်''' (Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo - The Noble Eightfold Path) ဒှ် သဇိုၚ် ဓဝ် အဓိက ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴ ပရေၚ်ပဋိပတ် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ ပ္ဍဲ [[သစ္စာ ၄ ပြကာ]] (Four Noble Truths) ဂှ် မဂ္ဂၚ် ဒစာံ ဏအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ မဂ္ဂသစ္စာ (Truth of the Path) မဒှ် ဂၠံၚ်တရဴ သွက်ဂွံ အာစိုပ် ပရေၚ်အိုတ် ဒုက္ခ (Cessation of suffering) မတွဟ်ဂး '''[[နိဗ္ဗာန်]]''' (Nirvana) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |year=1994 |title=The Noble Eightfold Path: The Way to the End of Suffering |url=https://archive.org/details/nobleeightfoldpa0000bodh_c4o8 |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-1928706076}}&lt;/ref&gt;။

ကျာ်တြဲ ဂေါတမ တွံ ထ္ၜးလဝ် မဂ္ဂၚ် ဒစာံ ဏအ် နဒဒှ် '''မဇ္ဇှိမပဋိပဒါ''' (Majjhimā paṭipadā - The Middle Way) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂၠံၚ်တရဴ အဒေါဝ် ရ။ ဍေံ ဒှ် ဂၠံၚ်တရဴ မဝေၚ်ပဲါ ထောံ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် အာရီု ကာမဂုဏ် လောန်ကာဲ (Kāmasukhallikānuyoga) ကေုာံ ပရေၚ်ပျဲပျာံ ဇကု ဇကု လောန်ကာဲ (Attakilamathānuyoga) ရ&lt;ref name=&quot;rahula&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=Walpola |year=1974 |title=What the Buddha Taught |url=https://archive.org/details/whatbuddhataught00walp |publisher=Grove Press |isbn=978-0802130310}}&lt;/ref&gt;။

== လၟေၚ် မဂ္ဂၚ် ဒစာံ (The Eight Factors) ==
မဂ္ဂၚ် ဒစာံ ဏအ် ၜိုန်ရ နွံ ဒစာံ သာ် ကီုလေဝ်၊ ဍေံ တံ ဒှ် ဂၠံၚ်တရဴ မွဲ မဒးပၟဝ် ဇၞော်မောဝ် အာ မွဲစွံ (Concurrent practices) သွက်ဂွံ အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် မဂ်-ဖိုလ် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ဝေါဟာရ ပါဠိ (Pali Term) !! အဓိပ္ပါယ် မန် (Mon Meaning) !! အဓိပ္ပါယ် အၚ်္ဂလိက် (English Translation) !! သိက္ခာ (Division)
|-
| ၁ || '''သမ္မာဒိဋ္ဌိ''' (Sammā-diṭṭhi) || လညာတ် ဍာံပြ (တီကေတ် သစ္စာ ၄ ကေုာံ ကံ-ဖိုလ်)။ || Right View / Right Understanding || rowspan=&quot;2&quot; | '''ပညာ'''&lt;br&gt;(Paññā - Wisdom)
|-
| ၂ || '''သမ္မာသင်္ကပ္ပ''' (Sammā-saṅkappa) || ပရေၚ်ချပ် ဍာံပြ (ချပ် သွက်ဂွံ ဗၠးၜး၊ ချပ် သွက်ဂွံ ဆာန်ဍူ)။ || Right Intention / Right Resolve
|-
| ၃ || '''သမ္မာဝါစာ''' (Sammā-vācā) || ဟီုအရေဝ် ဍာံပြ (ဝေၚ်ပဲါ မုသာ၊ အရေဝ် ဂၠိုၚ်၊ အရေဝ် ပျုတ်ဗ္ဒေက်)။ || Right Speech || rowspan=&quot;3&quot; | '''သဳလ'''&lt;br&gt;(Sīla - Morality)
|-
| ၄ || '''သမ္မာကမ္မန္တ''' (Sammā-kammanta) || ကၠောန်ကမၠောန် ဍာံပြ (ဝေၚ်ပဲါ ဂစိုတ် သတ်၊ ကၠတ်၊ ကာမ)။ || Right Action
|-
| ၅ || '''သမ္မာအာဇဳဝ''' (Sammā-ājīva) || ဂယိုၚ်လမျီု ဍာံပြ (ဝေၚ်ပဲါ ကမၠောန် သွံရာန် လွဟ်၊ ဂျိ၊ သတ်၊ အရက်)။ || Right Livelihood
|-
| ၆ || '''သမ္မာဝါယာမ''' (Sammā-vāyāma) || လွဳပရာ ဍာံပြ (လွဳ သွက်ဂွံ ပယ်ပဲါ အကုသိုလ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကုသိုလ်)။ || Right Effort || rowspan=&quot;3&quot; | '''သမာဓိ'''&lt;br&gt;(Samādhi - Concentration)
|-
| ၇ || '''သမ္မာသတိ''' (Sammā-sati) || ဗစာရဏာ ဍာံပြ (သတိ ပ္ဍဲ ကာယ၊ ဝေဒနာ၊ စိုတ်၊ ဓမ္မ)။ || Right Mindfulness
|-
| ၈ || '''သမ္မာသမာဓိ''' (Sammā-samādhi) || စိုတ်တန်ကြန် ဍာံပြ (ပရေၚ်တန်ကြန် စိုတ် နကဵု ဇျာန် ၄)။ || Right Concentration
|}

== သိက္ခာ ၃ သာ် (The Threefold Training) ==
ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပဋိပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မဂ္ဂၚ် ဒစာံ ဏအ် ထပ် ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၃ သာ် မကော်ဂး သိက္ခာ ၃ သာ် (Ti-sikkhā - Threefold Training) ရ&lt;ref name=&quot;harvey&quot;&gt;{{cite book |last=Harvey |first=Peter |year=2013 |title=An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521859424}}&lt;/ref&gt;-

=== ၁. သဳလ (Sīla - Moral Discipline) ===
သဳလ ဂှ် ဒှ် သဇိုၚ် သွက် သမာဓိ ကေုာံ ပညာ ရ။ သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ ကေုာံ သမ္မာအာဇဳဝ ပိ သာ် ဏအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ သဳလ ရ။ ဍေံ ဖန်ကဵု ကာယ ကေုာံ ဝစဳ ကမၠောန် သ္အးဇ္ၚး တုဲ ဒှ် ဒၞာဲ မၚ်မွဲ လဝ် ဝဳတိက္ကမ ကိလေသာ (Transgressive defilements) ရ။

=== ၂. သမာဓိ (Samādhi - Concentration) ===
သမာဓိ ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် စိုတ် (Bhavana) ရ။ သမ္မာဝါယာမ၊ သမ္မာသတိ ကေုာံ သမ္မာသမာဓိ ပိ သာ် ဏအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ သမာဓိ ရ။ ဍေံ ဖန်ကဵု စိုတ် တန်ကြန် ၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ ဒှ် ဒၞာဲ လလံ လဝ် ပရိယုဋ္ဌာန ကိလေသာ (Obsessive defilements) ရ။

=== ၃. ပညာ (Paññā - Wisdom) ===
[[File:Buddha_in_Sarnath.jpg|thumb|right|ကျာ်တြဲ ဂေါတမ တွံ ထ္ၜး ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် မပါလုပ် မဂ္ဂၚ် ဒစာံ ပ္ဍဲ မိဂဒါဝိုန် (ရုပ် ပ္ဍဲ သာရနတ်, အိန္ဒိယ)]]
ပညာ ဂှ် ဒှ် တိုၚ်ပ္ကဴ သွက်ဂွံ ဗၠးၜး ရ။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ကေုာံ သမ္မာသင်္ကပ္ပ ၜါ သာ် ဏအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ပညာ ရ။ ဍေံ ဖန်ကဵု မတ်ဒမၠု (အဝိဇ္ဇာ) လီုလာ် တုဲ ဒှ် ဒၞာဲ ပယ်ပဲါ ထောံ အနုသယ ကိလေသာ (Latent defilements) အလုံအိုတ်သီု နကဵု ပရေၚ်ပဋိပတ် [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana Meditation) ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[သစ္စာ ၄ ပြကာ]] (Four Noble Truths)
* [[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]] (Dhammacakkappavattana Sutta)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana Meditation)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)
* [[ကိလေသာ]] (Kilesa)
* [[သံယောဇိုန်]] (Samyojana)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ဝေါဟာရ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ သဇိုၚ် ဓဝ် (Buddhist Terms and Fundamental Teachings)
| list1 = [[သစ္စာ ၄ ပြကာ]] (Four Noble Truths) • [[မဂ္ဂၚ် ဒစာံ]] (Noble Eightfold Path) • [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination) • [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana) • [[ခန္ဓ ၅]] (Five Aggregates)
}}

{{DEFAULTSORT:မဂ္ဂၚ် ဒစာံ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:ဝေါဟာရ ပါဠိ]]
[[Category:သဇိုၚ် ဓဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>aexelt5ynjjsz3uvq25zh6fabznpuu1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ် အေမ်ဗဳတဳအာဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13134</id>
    <revision>
      <id>60417</id>
      <parentid>59715</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:52:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11345" sha1="cvcculntoxc1z9briuygqbdsacdko30" xml:space="preserve">{{Infobox သိပ္ပံ
| နာမ = သၞောတ် အေမ်ဗဳတဳအာဲ
| နာမတၞဟ် = Myers-Briggs Type Indicator (MBTI)
| ရုပ်ထမိက် = Carl_Jung_in_1922.jpg
| မုက်လိက်ရုပ် = ကာလ် ဂျုၚ် (Carl Jung) တၠပညာ ပရေၚ်စိုတ် မဒှ် တမ်မူလ သဇိုၚ် လညာတ် MBTI
| ဒကုတ် = ပညာ ပရေၚ်စိုတ် (Psychology)
| တမ်မူလ = ကေသရိန် ကောက် ဗရိတ် (Katharine Cook Briggs) ကေုာံ အဳသဘဲ ဗရိတ် မာဲယျာ (Isabel Briggs Myers)
| ပရူပရာ = သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် စၟတ်သမ္တီ လက္ခဏာ ပူဂိုလ် ကေုာံ ဂကူ ပရေၚ်စိုတ် နကဵု ၁၆ သာ်။
}}

'''သၞောတ် အေမ်ဗဳတဳအာဲ''' ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''သၞောတ် မာဲယျာ-ဗရိတ်''' (Myers-Briggs Type Indicator - MBTI) ဒှ် သၞောတ် စၟဳစၟတ် ပရေၚ်စိုတ် (Psychological assessment) မွဲ မပါ်လဝ် ကောန်မၞိဟ် တံ နကဵု လက္ခဏာ ပူဂိုလ် ၁၆ သာ် (16 Personality types) ရ။ သၞောတ် ဏအ် ၜတ်ကၞာတ် ထ္ၜးကဵု ဗီုပြၚ် ကောန်မၞိဟ် တံ မဒုၚ်စသိုၚ် လတူ လောက၊ ဗီုပြၚ် ညးတံ မဂၠာဲ တၚ်နၚ် ကေုာံ ဗီုပြၚ် ညးတံ မသ္ပသ္ဂုတ်သွာတ် တံ ရ&lt;ref name=&quot;myers&quot;&gt;{{cite book |last=Myers |first=Isabel Briggs |last2=Myers |first2=Peter B. |year=1995 |title=Gifts Differing: Understanding Personality Type |url=https://archive.org/details/giftsdifferingun00myer |publisher=Davies-Black Publishing |isbn=978-0891060741}}&lt;/ref&gt;။

MBTI ဏအ် ဒှ် သၞောတ် စၟဳစၟတ် ပရေၚ်စိုတ် မၞိဟ် မစကာ ဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုၚ် စကာ ပ္ဍဲ ပရေၚ်ရုဲစှ် ကမၠောန် (Career counseling)၊ ပရေၚ်သိုၚ်ခၞံ ဂကောံ (Team building) ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ပူဂိုလ် (Personal development) ရ။

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
သၞောတ် MBTI ဏအ် ဂှ် ခၞံဗဒှ် လဝ် နကဵု မၞိဟ်ဗြဴ ၜါ တၠ မဒှ် မိ ကဵု ကောန် မၞုံယၟု ကေသရိန် ကောက် ဗရိတ် (Katharine Cook Briggs) ကေုာံ အဳသဘဲ ဗရိတ် မာဲယျာ (Isabel Briggs Myers) တံ ပ္ဍဲ အဃော ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ (World War II) ရ&lt;ref name=&quot;pittenger&quot;&gt;{{cite journal |last=Pittenger |first=David J. |year=1993 |title=Measuring the MBTI... And Coming Up Short |journal=Journal of Career Planning and Employment |volume=54 |issue=1 |pages=48–52}}&lt;/ref&gt;။ 

ညးတံ လ္ၚတ် ဇၞော်မောဝ် ကေတ် လညာတ် ဏအ် နူကဵု တဳအိုရဳ ပရေၚ်စိုတ် (Psychological theories) မချူလဝ် နကဵု တၠပညာ ပရေၚ်စိုတ် ဆွိတ်ဇြာလာန် မၞုံယၟု ကာလ် ဂျုၚ် (Carl Jung) ပ္ဍဲ လိက်အုပ် ညး &quot;Psychological Types&quot; (၁၉၂၁) ရ။ ဂျုၚ် ပါ်လဝ် ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် စိုတ် ကောန်မၞိဟ် အဓိက ၄ သာ် မတွဟ်ဂး ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် အာရီု (Sensation)၊ ပရေၚ်ညာဏ် (Intuition)၊ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် (Feeling) ကေုာံ ပရေၚ်ချပ် (Thinking) ရ။

== ဒွန် ၄ သာ် အေမ်ဗဳတဳအာဲ (The Four Dichotomies) ==
သၞောတ် MBTI ဏအ် ပါ်လဝ် လက္ခဏာ ပူဂိုလ် နကဵု ဂကောံ ဒွန် ၄ သာ် (Four dichotomies) မဒှ် အက္ခရ် အၚ်္ဂလိက် ၄ မ ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! ကဏ္ဍ ပရေၚ်စိုတ် (Psychological Category) !! အက္ခရ် (Letter) !! လက္ခဏာ ပူဂိုလ် (Personality Trait) !! အဓိပ္ပါယ် ဗွဲခမၞောန် (Summary)
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | ၁ || rowspan=&quot;2&quot; | '''တမ်မူလ ဒြဟတ်''' &lt;br&gt; (Source of Energy) || '''I''' || ပရေၚ်စိုတ် ဇကုမွဲဓဝ် (Introversion) || ကလိဂွံ ဒြဟတ် နူ ပရေၚ်မံၚ် ဇကုမွဲဓဝ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် အောန်အောန်။
|-
| '''E''' || ပရေၚ်စိုတ် ပံၚ်ဖက် (Extraversion) || ကလိဂွံ ဒြဟတ် နူ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကဵု ညးတၞဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် ဇၞော်။
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | ၂ || rowspan=&quot;2&quot; | '''ဗီုပြၚ် ကေတ် တၚ်နၚ်''' &lt;br&gt; (Perceiving Information) || '''S''' || ပရေၚ်အာရီု (Sensing) || စွံသတိ လတူ အရာ မက္တဵုဒှ် ဍာံပြ ပ္ဍဲ ပစ္စုပ္ပန် နကဵု အာရီု ၅။
|-
| '''N''' || ပရေၚ်ညာဏ် (Intuition) || စွံသတိ လတူ ပရေၚ်ဆက်စပ်၊ အဓိပ္ပါယ် သၟဝ် ကေုာံ အနာဂတ်။
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | ၃ || rowspan=&quot;2&quot; | '''ဗီုပြၚ် သ္ပသ္ဂုတ်သွာတ်''' &lt;br&gt; (Decision Making) || '''T''' || ပရေၚ်ချပ် (Thinking) || သ္ပသ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု ဟိုတ် ကေုာံ ဖိုလ် (Logic and consistency) ဗွဲမဍာံပြ။
|-
| '''F''' || ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် (Feeling) || သ္ပသ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု လညာတ် စိုတ်၊ ပရေၚ်ညဳသၟဟ် ကေုာံ တၚ်နၚ် မၞိဟ်။
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | ၄ || rowspan=&quot;2&quot; | '''ဗီုပြၚ် ဂျိုၚ်လမျီု''' &lt;br&gt; (Lifestyle/Structure) || '''J''' || ပရေၚ်စဳဇန် (Judging) || ဒးစိုတ် လၟေၚ် ကမၠောန် မစဳဇန် လဝ် ကၠးကၠး (Structured and decided)။
|-
| '''P''' || ပရေၚ်ဗၠးၜး (Perceiving) || ဒးစိုတ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ မာန်၊ မံၚ် ဗၠးဗၠး ၜးၜး (Flexible and adaptable)။
|}

== ဂကူ ပရေၚ်စိုတ် ၁၆ သာ် (The 16 Personality Types) ==
နကဵု ပရေၚ်ပံၚ်စပ် အက္ခရ် ၄ မ နူကဵု ဒွန် ၄ သာ် လတူ ဏအ်၊ ဍေံ က္တဵုဒှ် အာ ဂကူ ပရေၚ်စိုတ် ၁၆ သာ် ရ။ ဗွဲမဂၠိုၚ် ပါ်လဝ် နကဵု ဂကောံ အဓိက ၄ သာ် (Four Temperaments)&lt;ref name=&quot;keirsey&quot;&gt;{{cite book |last=Keirsey |first=David |year=1998 |title=Please Understand Me II: Temperament, Character, Intelligence |url=https://archive.org/details/pleaseunderstand02keir |publisher=Prometheus Nemesis Book Company |isbn=978-1885705020}}&lt;/ref&gt;-

* '''Analysts (မၞိဟ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် - NT)''': INTJ (Architect), INTP (Logician), ENTJ (Commander), ENTP (Debater)
* '''Diplomats (မၞိဟ် ဆက်ဆောံ ညဳသၟဟ် - NF)''': INFJ (Advocate), INFP (Mediator), ENFJ (Protagonist), ENFP (Campaigner)
* '''Sentinels (မၞိဟ် မၚ်မွဲ စဳဇန် - SJ)''': ISTJ (Logistician), ISFJ (Defender), ESTJ (Executive), ESFJ (Consul)
* '''Explorers (မၞိဟ် ဂၠာဲ တၟိ - SP)''': ISTP (Virtuoso), ISFP (Adventurer), ESTP (Entrepreneur), ESFP (Entertainer)

== လညာတ် ပါ်ပဲါ ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ (Criticism and Validity) ==
ၜိုန်ရ သၞောတ် MBTI ဏအ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ လောက သာမည ကီုလေဝ်၊ တၠပညာ သိပ္ပံ ပရေၚ်စိုတ် (Psychologists) တံ ပါ်ပဲါ လဝ် သၞောတ် ဏအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ 
* '''သိပ္ပံ ဟွံစၟတ်သမ္တီ''' (Pseudoscience): သၞောတ် ဏအ် ဟွံမွဲ ကဵု သက်သဳ သိပ္ပံ မခိုၚ်ကၠိုက် (Lack of empirical evidence)။
* '''ဟွံဗိုန်န်''' (Low Reliability): မၞိဟ် မွဲ ၜိုန်ရ စၟဳစၟတ် ၜါ ဝါ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဟွံတုပ် ရေၚ်သကအ် မ္ဂး၊ သွဟ် ဂကူ အေမ်ဗဳတဳအာဲ တၞဟ်ခြာ အာ မာန် ရ (Test-retest reliability issues)။
* '''ပရေၚ်ပါ်ကရေက် လောန်ကာဲ''' (False Dichotomy): ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် နွံ အဒေါဝ် I ကဵု E၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး T ကဵု F ရ။ သၞောတ် MBTI ဏအ် ဖန်ကဵု မၞိဟ် တံ ဒးနွံ လပါ် စုတ်စုတ် မွဲ လပါ် ဟေၚ် တုဲ ဍေံ ဟွံကိတ်ညဳ ကု သဘာဝ ကောန်မၞိဟ် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ပညာ ပရေၚ်စိုတ်]] (Psychology)
* [[သၞောတ် လက္ခဏာ ဇၞော် ၅]] (Big Five personality traits) - သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ သိပ္ပံ မခိုၚ်ကၠိုက် အိုတ်
* [[ကာလ် ဂျုၚ်]] (Carl Jung)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သၞောတ် အေမ်ဗဳတဳအာဲ
| title = ဂကူ ပရေၚ်စိုတ် ၁၆ သာ် သၞောတ် အေမ်ဗဳတဳအာဲ (MBTI 16 Personality Types)
| list1 = [[INTJ]] • [[INTP]] • [[ENTJ]] • [[ENTP]] • [[INFJ]] • [[INFP]] • [[ENFJ]] • [[ENFP]] • [[ISTJ]] • [[ISFJ]] • [[ESTJ]] • [[ESFJ]] • [[ISTP]] • [[ISFP]] • [[ESTP]] • [[ESFP]]
}}

{{DEFAULTSORT:အေမ်ဗဳတဳအာဲ, သၞောတ်}}
[[Category:ပညာ ပရေၚ်စိုတ်]]
[[Category:လက္ခဏာ ပူဂိုလ်]]
[[Category:အေမ်ဗဳတဳအာဲ]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေၚ်စိုတ်]]</text>
      <sha1>cvcculntoxc1z9briuygqbdsacdko30</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13139</id>
    <revision>
      <id>60337</id>
      <parentid>59721</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:54:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16278" sha1="r4bvtw4xd32sooihwmej13p89ys3wq3" xml:space="preserve">{{Infobox ယဲ
| နာမ = ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ
| နာမတၞဟ် = Major depressive disorder (MDD), Clinical depression
| ရုပ်ထမိက် = Depressed_woman.jpg
| မုက်လိက်ရုပ် = ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ ဂှ် ပ္တဵုဒှ် ပရေၚ်ဍောၚ်ၜိုတ် စိုတ် ဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် တုဲ ပလီုပလာ် ကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ဂျိုၚ်လမျီု ကောန်မၞိဟ် တံ ဗွဲမလောန် ရ။
| ဒကုတ် = ပညာ ယဲပရေၚ်စိုတ် (Psychiatry)
| လက္ခဏာ = စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် တွဵု၊ ဟွံမိပ်မြဟ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် (Anhedonia)၊ ဝိုတ်ဝုဲ၊ ဇြဟတ်အောန်၊ တိက်ဟွံလှိၚ်၊ ဒုၚ်စသိုၚ် ညံၚ်ဟွံမွဲကဵုၚုဟ်မး
| ဟိုတ် = ပရေၚ်ဗဳဇ (Genetics)၊ ပရေၚ်ဝန်းကျင် (Environment)၊ ဓါတ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ဟွံညဳသၟဟ်၊ ပရေၚ်ဒဒိုက် စိုတ် (Stress)
| လွဳပရာ = ဂဥုဲ လွဳစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ (Antidepressants)၊ ပရေၚ်ဆေဝ်ဒဝ် စိုတ် (Psychotherapy / CBT)
}}

'''ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ''' (အၚ်္ဂလိက်: Major depressive disorder - MDD / Depression) ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''ယဲစိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်''' ဂှ် ဒှ် ယဲ ပရေၚ်စိုတ် အဓိက မွဲ မဖန်ကဵု မၞိဟ်တံ စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် (Persistent sadness) တွဵု တုဲ ဟွံမွဲ ကဵု ပရေၚ်မိပ်မြဟ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် လၟေၚ်တ္ၚဲ ရ။ ဍေံ ပလီုပလာ် ကဵု ဗီုပြၚ် မၞိဟ်တံ မချပ်၊ မဒုၚ်စသိုၚ် ကေုာံ မကၠောန် ကမၠောန် တုဲ ပ္တဵုဒှ် ပြဿနာ ပရေၚ်စိုတ် ကေုာံ ကာယ ဗွဲမဂၠိုၚ် မာန် ရ&lt;ref name=&quot;who_dep&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/depression |title=Depression |publisher=World Health Organization (WHO) |access-date=2023-11-02}}&lt;/ref&gt;။

ယဲ ဏအ် ဂှ် ဟွံသေၚ် ပရေၚ်စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် ဓမ္မတာ မက္တဵုဒှ် မွဲချိုန်ခဏ ပ္ဍဲ ဘဝ လၟေၚ်တ္ၚဲ ရ။ ဍေံ ဒှ် ပြဿနာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် မွဲ တုဲ ယဝ်ရ ဟွံလွဳပရာ မ္ဂး လက္ခဏာ ယဲ ဂှ် က္တဵုဒှ် ဒၟံၚ် ပွိုၚ် ဂိတု ဟွံသေၚ်မ္ဂး သၞာံ ဗွဲမဂၠိုၚ် မာန် ရ။

== လက္ခဏာ ယဲ (Signs and Symptoms) ==
ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ ဏအ် လက္ခဏာ ဍေံ တၞဟ်ခြာ ဒၟံၚ် ကု ပရေၚ်စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် ဓမ္မတာ ရ။ လက္ခဏာ တံ ဂှ် ဒးက္တဵုဒှ် ဒၟံၚ် အောန်အိုတ် ပွိုၚ် ၜါ သတ္တာဟ (Two weeks) လတူ တုဲ ပါလုပ် ဒၟံၚ် လက္ခဏာ အတိုၚ် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;apa_dsm5&quot;&gt;{{cite book |author=American Psychiatric Association |year=2013 |title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders |edition=5th |publisher=APA |isbn=978-0890425558}}&lt;/ref&gt;-

* '''ပရေၚ်စိုတ် (Mood):''' စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် တွဵု၊ မိက်ဂွံ ယာံ တွဵု၊ စိုတ်လ္ၚုလ္ၚန် ကေုာံ ဒုၚ်စသိုၚ် သၠေဟ်ပၟာ လတူ အနာဂတ် (Hopelessness)။
* '''ပရေၚ်မိပ်မြဟ် လီုလာ် (Anhedonia):''' ဟွံမိပ်မြဟ် ပ္ဍဲ အရာ မကေၚ် ဒးစိုတ် ကိုပ်ကၠာ တေံ (ဥပမာ - ဝါသနာ၊ ကမၠောန်၊ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကေုာံ ပရေၚ်ကာမ)။
* '''ပရေၚ်ကာယ (Physical):''' စစၞ ဟွံစှ်ေ (Loss of appetite) ဟွံသေၚ်မ္ဂး စဂၠိုၚ် လောန် အာ၊ လျိုၚ် စှ်ေ အာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး တိုန် အာ ပြဟ်ပြဟ်။ ဇြဟတ် အောန် (Fatigue)၊ တိက် ဟွံလှိၚ် (Insomnia) ဟွံသေၚ်မ္ဂး တိက် ဂၠိုၚ် လောန် (Hypersomnia)။
* '''ပရေၚ်ချပ်ညာဏ် (Cognitive):''' စွံသတိ ဝါတ်၊ သ္ပသ္ဂုတ်သွာတ် ဝါတ်၊ ဒုၚ်စသိုၚ် ညံၚ်ရဴ ဇကု ဟွံမွဲ ကဵု ၚုဟ်မး (Worthlessness) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒုၚ်စသိုၚ် ဒုဟ် လောန်ကာဲ (Excessive guilt) လတူ အရာ မဟွံသေၚ် ဒုဟ် ဇကု။
* '''အန္တရာယ် လမျီု (Suicidality):''' ကသပ် မိက်ဂွံ ဂစိုတ် ဇကု ဟွံသေၚ်မ္ဂး မိက်ဂွံ ချိုတ် တွဵု။

== ဟိုတ် ကေုာံ အန္တရာယ် မက္တဵုဒှ် ယဲ (Causes and Risk Factors) ==
ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ ဏအ် ဟွံမွဲ ကဵု ဟိုတ် တိုက်ရိုက် မွဲဓဝ် တုဲ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူ ပရေၚ်ပံၚ်စပ် ဟိုတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ-

# '''ဟိုတ် ဇဳဝဗေဒ (Biological factors):''' ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဓါတ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မပ္တံကဵု သေရဝ်တဝ်နိန် (Serotonin)၊ နဝ်အေပဳနေဖရိန် (Norepinephrine) ကေုာံ ဒဝ်ပါမိန် (Dopamine) တံ ဟွံညဳသၟဟ်။ ပရေၚ်ဗဳဇ (Genetics) လေဝ် ပါလုပ် တုဲ ယဝ်ရ မိမ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကောန်ဒေံ နွံ ယဲ ဏအ် မ္ဂး အန္တရာယ် က္တဵုဒှ် လောဲ ရ။
# '''ဟိုတ် ပရေၚ်စိုတ် (Psychological factors):''' လညာတ် မချပ် ပရေံ တွဵု လတူ ဇကု ကေုာံ လောက (Pessimism)၊ ပရေၚ်ထိၚ်ဒဝ် စိုတ် ဍိုန်လျ။
# '''ဟိုတ် ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ပွဳပွူ (Social and Environmental factors):''' ဒးဒုၚ် ဍဵုဍိုက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပျဲပျာံ (Abuse/Trauma) ပ္ဍဲ အခိၚ် ကောန်ၚာ်၊ ပရေၚ်ဆောံလေၚ် ဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် (ဥပမာ - မၞိဟ်ဆာန် ချိုတ်၊ ကမၠောန် ပြုတ်၊ ပြံၚ်လှာဲ ဘဝ)၊ ပရေၚ်သ္ၚောဲခြာ ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ဒဒိုက် စိုတ် တွဵု (Chronic stress)။

== ပရေၚ်ပါ်ခြာ အကြာ ပရေၚ်စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် ကေုာံ ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ ==
ပရေၚ်စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် (Sadness/Grief) ကေုာံ ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ (Depression) ဏအ် လက္ခဏာ လ္ၚဵု တုပ် ကီုလေဝ်၊ သဘာဝ ဍေံ တၞဟ်ခြာ ဗွဲမလောန် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လက္ခဏာ (Characteristic) !! ပရေၚ်စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် / ပရေၚ်စောဲလာံ လီုလာ် (Grief / Sadness) !! ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ (Clinical Depression / MDD)
|-
| '''ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် စိုတ်''' (Mood)
| စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် ဂှ် က္တဵုဒှ် အာကၠုၚ် နဒဒှ် လပှ် (Comes in waves) တုဲ ပြံၚ်လှာဲ မာန်။
| စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် ကေုာံ လ္ၚုလ္ၚန် ဂှ် က္တဵုဒှ် ဒၟံၚ် တွဵု အလုံမွဲတ္ၚဲ ပွိုၚ် သတ္တာဟ ဗွဲမဂၠိုၚ်။
|-
| '''ပရေၚ်မိပ်မြဟ်''' (Enjoyment)
| ၜိုန်ရ ဍောၚ်ၜိုတ် ဒၟံၚ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ အခိၚ် လ္ၚဵု မိပ်မြဟ် ကု ရဲမိတ်သဟာဲ တံ မာန် ဏီ။
| ပရေၚ်မိပ်မြဟ် လီုလာ် (Anhedonia) တွဵု၊ ဟွံမိက် ပံၚ်ဖက် ကု ညးလဵု မွဲ။
|-
| '''လညာတ် လတူ ဇကု''' (Self-esteem)
| လညာတ် လတူ ဇကု ဟွံပြံၚ်လှာဲ (Self-esteem is usually maintained)။
| ဒုၚ်စသိုၚ် ညံၚ် ဇကု ဟွံမွဲ ကဵု ၚုဟ်မး ကေုာံ စိုတ်သၠေဟ်ပၟာ လတူ ဇကု တွဵု။
|-
| '''ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် ဒုဟ်''' (Guilt)
| ယဝ် နွံ မ္ဂး ဆေၚ်စပ် ကု အရာ မက္တဵုဒှ် သက်သက် (ဥပမာ - မၞိဟ်ချိုတ် အာ)။
| ဒုၚ်စသိုၚ် ဒုဟ် လောန်ကာဲ လတူ အရာ မဟွံသေၚ် ဒုဟ် ဇကု အလုံအိုတ်သီု။
|}

== နဲကဲ လွဳပရာ (Treatment) ==
ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ ဂှ် ဒှ် ယဲ မလွဳပရာ မာန် (Treatable condition) ရ။ ပရေၚ်လွဳပရာ အဓိက သွက် ယဲ ဏအ် ဂှ် ဒးပံၚ်စပ် လွဳပရာ နကဵု ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေၚ်စိုတ် သီု ၜါ သာ် ရ-

# '''ပရေၚ်လွဳပရာ နကဵု ဂဥုဲ (Pharmacotherapy):''' အစာသဝ် ယဲပရေၚ်စိုတ် တံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ကဵု ဂဥုဲ လွဳစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ (Antidepressants) မပ္တံကဵု SSRIs (Selective Serotonin Reuptake Inhibitors)၊ SNRIs တံ ရ။ ဂဥုဲ ဏအ် ကလေၚ် ပညဳ ကဵု ဓါတ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် တုဲ သွက်ဂွံ ဂွံ ဖိုလ် ဍိုက်ပေၚ် ဂှ် ဒးကေတ် အခိၚ် ၂-၆ သတ္တာဟ ရ။
# '''ပရေၚ်ဆေဝ်ဒဝ် စိုတ် (Psychotherapy):''' နဲကဲ လွဳစိုတ် မကော်ဂး Cognitive Behavioral Therapy (CBT) ဟွံသေၚ်မ္ဂး Interpersonal Therapy (IPT) ဂှ် ဒှ် နဲကဲ အဓိက မွဲ ရ။ CBT ရီုဗၚ် ကဵု ညးယဲ တံ ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပြံၚ်လှာဲ ကဵု လညာတ် ကေုာံ ကသပ် ပရေံ ပရေံ အလုံအိုတ်သီု မပလီုပလာ် ဒၟံၚ် စိုတ် ညးတံ ရ။
# '''ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဘဝ ကေုာံ စဵုဒၞာ (Lifestyle interventions):''' ပရေၚ်ဝေၚ် ဇြဟတ် တွဵု (Regular exercise) ညံၚ်ရဴ ကွာ် တရဴ တံ ဂှ် ပတိတ် ကဵု ဓါတ် ဟဝ်မောန် သေရဝ်တဝ်နိန် မာန် ရ။ ပရေၚ်တိက် ဍိုက်ပေၚ်၊ စစၞ ဍိုက်ပေၚ် ကေုာံ လ္ၚတ် ကၠောန် ကမၠောန် မကဵု ဖိုလ် တံ လေဝ် ကိစ္စဇၞော် ရ။

== လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ (Buddhist Perspective and Coping) ==
ပ္ဍဲ လညာတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဂှ် ပရေၚ်ဍောၚ်ၜိုတ် စိုတ် (Domanassa) ကေုာံ ပရေၚ်ဒဒိုက် တံ ဏအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ '''[[ဒုက္ခသစ္စာ]]''' (Truth of Suffering) မဒှ် မွဲ ပ္ဍဲ [[သစ္စာ ၄ ပြကာ]] ရ&lt;ref name=&quot;rahula&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=Walpola |year=1974 |title=What the Buddha Taught |url=https://archive.org/details/whatbuddhataught00walp |publisher=Grove Press |isbn=978-0802130310}}&lt;/ref&gt;။ ဗုဒ္ဓဘာသာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဟိုတ် ဒုက္ခ ဂှ် ကၠုၚ် နူ တဏှာ ကေုာံ အဝိဇ္ဇာ ရ။

သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကေုာံ ရီုဗၚ် ဇြောပ်ဖအောန် ယဲ ဏအ် ဂှ် လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ထံက်ပၚ် ကဵု နဲကဲ ဗစာရဏာ '''[[သတိပဋ္ဌာန်]]''' (Mindfulness) ရ။ နကဵု ပရေၚ်ပၟဝ် ဝိပဿနာ ကေုာံ သတိ ဂှ် မၞိဟ် တံ လ္ၚတ် ညာတ် ကေတ် ပရေၚ်က္တဵု ပရေၚ်ပၠိုတ် (Anicca) နူ လညာတ် စိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် တံ တုဲ ပရေၚ်စောဲလာံ (Upadana) ဟွံမွဲ မ္ဂး လညာတ် မချပ် ပရေံ လတူ ဇကု ဇကု (Self-deprecating thoughts) တံ လေဝ် အောန်စှ်ေ အာ မာန် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် တၠပညာ ပရေၚ်စိုတ် တံ ပံၚ်စပ် စကာ ဒၟံၚ် နဲကဲ သတိ ဏအ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်လွဳပရာ Mindfulness-based cognitive therapy (MBCT) ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ပညာ ပရေၚ်စိုတ်]] (Psychology)
* [[ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ ပ္ဍဲအခိၚ်အာယုက်ဇၞော်]] (Late-life depression)
* [[ယဲစိုတ်က္တဵု]] (Bipolar disorder)
* [[ယဲစိုတ်ဖေက်]] (Anxiety disorder)
* [[သတိပဋ္ဌာန်]] (Mindfulness)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ယဲပရေၚ်စိုတ်
| title = ယဲပရေၚ်စိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် စိုတ် (Psychiatry and Mental Health)
| list1 = [[ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ]] • [[ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ ပ္ဍဲအခိၚ်အာယုက်ဇၞော်]] • [[ယဲဝိုတ်ဝုဲ]] • [[ယဲစိုတ်က္တဵု]] • [[ယဲစိုတ်ဖေက်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ}}
[[Category:ပညာ ပရေၚ်စိုတ်]]
[[Category:ယဲပရေၚ်စိုတ်]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ယဲ]]</text>
      <sha1>r4bvtw4xd32sooihwmej13p89ys3wq3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယဲစိုတ်က္တဵု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13140</id>
    <revision>
      <id>60455</id>
      <parentid>59722</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:32:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15487" sha1="fvaf2g2u1ygenvlfahvmm90a45ateeb" xml:space="preserve">{{Infobox ယဲ
| နာမ = ယဲစိုတ်က္တဵု
| နာမတၞဟ် = Bipolar disorder, Manic depression
| ရုပ်ထမိက် = Mental_health_silhouette.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = ယဲစိုတ်က္တဵု ဂှ် ဖန်ကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ စိုတ် ဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် အကြာ ကဏ္ဍ စိုတ်မြဟ် လောန်ကာဲ ကေုာံ ကဏ္ဍ စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် ရ။
| ဒကုတ် = ပညာ ယဲပရေၚ်စိုတ် (Psychiatry)
| လက္ခဏာ = ပရေၚ်စိုတ်မြဟ် လောန်ကာဲ (Mania)၊ ပရေၚ်စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် (Depression)၊ ဇြဟတ် က္တဵု အာကၠုၚ်၊ တိက်ဟွံလှိၚ်
| ဟိုတ် = ပရေၚ်ဗဳဇ (Genetics)၊ ဓါတ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ဟွံညဳသၟဟ်၊ ပရေၚ်ဒဒိုက် စိုတ် ပွဳပွူ ဝန်းကျင် (Environmental stress)
| လွဳပရာ = ဂဥုဲ ထိၚ်ဒဝ် စိုတ် (Mood stabilizers)၊ ပရေၚ်ဆေဝ်ဒဝ် စိုတ် (Psychotherapy / CBT)
}}

'''ယဲစိုတ်က္တဵု''' (အၚ်္ဂလိက်: Bipolar disorder) ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''ယဲစိုတ်မြဟ်-စိုတ်ဍောၚ်''' (Manic depression) ဂှ် ဒှ် ယဲ ပရေၚ်စိုတ် အဓိက မွဲ မဖန်ကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ စိုတ် ကေုာံ ဇြဟတ် ဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ရ။ မၞိဟ် မၞုံ ကု ယဲ ဏအ် တံ ဒုၚ်စသိုၚ် ပရေၚ်စိုတ် က္တဵု အာကၠုၚ် အကြာ ကဏ္ဍ စိုတ်မြဟ် လောန်ကာဲ (Mania ဟွံသေၚ်မ္ဂး Hypomania) ကေုာံ ကဏ္ဍ စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် (Depression) မာန် ရ&lt;ref name=&quot;nimh_bipolar&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.nimh.nih.gov/health/topics/bipolar-disorder |title=Bipolar Disorder |publisher=National Institute of Mental Health (NIMH) |access-date=2023-11-02}}&lt;/ref&gt;။ 

ယဲစိုတ်က္တဵု ဏအ် ပလီုပလာ် ကဵု ဗီုပြၚ် မၞိဟ်တံ မချပ်၊ မဒုၚ်စသိုၚ်၊ ကေုာံ အစောမ်စရာဲ မကၠောန် ကမၠောန် လၟေၚ်တ္ၚဲ ရ။ ဍေံ ဟွံသေၚ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ စိုတ် ဓမ္မတာ (Normal mood swings) မက္တဵုဒှ် မွဲချိုန်ခဏ။ ယဲ ဏအ် ဒှ် ပြဿနာ ဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် တုဲ ယဝ်ရ ဟွံလွဳပရာ မ္ဂး လက္ခဏာ ယဲ က္တဵုဒှ် ဒၟံၚ် ပွိုၚ် သၞာံ ဗွဲမဂၠိုၚ် မာန် ရ&lt;ref name=&quot;apa_dsm5&quot;&gt;{{cite book |author=American Psychiatric Association |year=2013 |title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders |edition=5th |publisher=APA |isbn=978-0890425558}}&lt;/ref&gt;။

== လက္ခဏာ ယဲ (Signs and Symptoms) ==
ယဲစိုတ်က္တဵု ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၜါ သာ် မတွဟ်ဂး ကဏ္ဍ စိုတ်မြဟ် (Manic episode) ကေုာံ ကဏ္ဍ စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် (Depressive episode) ရ။

=== ၁. ကဏ္ဍ စိုတ်မြဟ် လောန်ကာဲ (Mania and Hypomania) ===
ပ္ဍဲ အခိၚ် ကဏ္ဍ ဏအ် မ္ဂး မၞိဟ်ယဲ တံ ဒုၚ်စသိုၚ် ပရေၚ်မိပ်မြဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်ဒေါသ မလောန်ကာဲ ၜက် အာ နူ ဓမ္မတာ ရ။ လက္ခဏာ ဍေံ တံ ဂှ်-
* ဇြဟတ် ကာယ ကေုာံ စိုတ် တိုန် ဒၟံၚ် လောန်ကာဲ (Abnormally upbeat and energetic)။
* ဟွံမိက် တိက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး နွံ ပၟိက် ဇြဟတ် တိက် အောန် (Decreased need for sleep)။
* ဟီုအရေဝ် ပြဟ်ပြဟ် ကေုာံ ဂၠိုၚ် လောန် (Unusual talkativeness)။
* ကသပ် ကၠုၚ် ပြဟ်ပြဟ် (Racing thoughts)။
* လညာတ် သ္ပသ္ဂုတ်သွာတ် လီုလာ် တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် အန္တရာယ် (Poor decision-making) ဥပမာ - သွံရာန် ကပေါတ် ဟွံချပ်၊ ဖန် ပရေၚ်ကာမ သက်ကု အန္တရာယ် စဵုဒၞာ။

=== ၂. ကဏ္ဍ စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် (Major Depressive Episode) ===
ကဏ္ဍ ဏအ် ဂှ် တုပ် ဒၟံၚ် ကု လက္ခဏာ '''[[ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ]]''' (Major depressive disorder) ရ။ လက္ခဏာ ဍေံ တံ ဂှ်-
* စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် တွဵု၊ ဒုၚ်စသိုၚ် လ္ၚုလ္ၚန် ကေုာံ သၠေဟ်ပၟာ (Depressed mood and hopelessness)။
* ဟွံမိပ်မြဟ် ပ္ဍဲ အရာ မကေၚ် ဒးစိုတ် (Anhedonia)။
* ဇြဟတ် အောန် (Fatigue) ကေုာံ စစၞ ဟွံစှ်ေ။
* ဒုၚ်စသိုၚ် ညံၚ်ရဴ ဇကု ဟွံမွဲ ကဵု ၚုဟ်မး (Worthlessness) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒုဟ် လောန်ကာဲ။
* ကသပ် မိက်ဂွံ ဂစိုတ် ဇကု (Suicidal thoughts)။

== ပရေၚ်ပါ်ခြာ အကြာ စိုတ်မြဟ် ကေုာံ စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! လက္ခဏာ (Characteristic) !! ကဏ္ဍ စိုတ်မြဟ် လောန်ကာဲ (Mania) !! ကဏ္ဍ စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် (Depression)
|-
| '''ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် စိုတ်''' (Mood)
| မိပ်မြဟ် လောန်ကာဲ (Euphoria) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒေါသ က္တဵု လောဲ ပြဟ် (Irritability)။
| စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ်၊ လ္ၚုလ္ၚန် ကေုာံ ဟွံမွဲ ကု ပရေၚ်မိပ်မြဟ်။
|-
| '''ဇြဟတ် ကေုာံ ပရေၚ်တိက်''' (Energy &amp; Sleep)
| ဇြဟတ် ထတ် လောန်။ တိက် ဆ ၂-၃ နာဍဳ ကီုလေဝ် ဟွံဍောၚ်ၜိုတ်။
| ဇြဟတ် အောန် တွဵု။ တိက် ဟွံလှိၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး တိက် ဂၠိုၚ် လောန် (Hypersomnia)။
|-
| '''လညာတ် လတူ ဇကု''' (Self-esteem)
| ထေၚ်ဇၞော် လတူ ဇကု လောန်ကာဲ (Grandiosity)၊ ထေၚ် အစောမ် ဇကု နွံ ဂၠိုၚ်။
| ဒုၚ်စသိုၚ် ညံၚ် ဇကု ဟွံမွဲ ကဵု ၚုဟ်မး ကေုာံ ဒုၚ်စသိုၚ် ဒုဟ်။
|-
| '''ပရေၚ်သ္ပသ္ဂုတ်သွာတ်''' (Judgment)
| ချပ် ဟွံစိုပ် တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် အန္တရာယ် ပြဟ်ပြဟ် (Impulsive behavior)။
| သ္ပသ္ဂုတ်သွာတ် ဝါတ်၊ စွံသတိ အောန်။
|}

== ဟိုတ် ကေုာံ အန္တရာယ် (Causes and Risk Factors) ==
ယဲစိုတ်က္တဵု ဏအ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူ ပရေၚ်ပံၚ်စပ် အဓိက သာ် ဏအ် ရ-
# '''ပရေၚ်ဗဳဇ (Genetics):''' မၞိဟ် မၞုံ ကု မိမ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကောန်ဒေံ မက္တဵုဒှ် ယဲ ဏအ် ဂှ် အန္တရာယ် မကလိဂွံ ယဲ ဏအ် နွံ ဂၠိုၚ် ဗွဲမလောန် ရ။ ဍေံ ဆေၚ်စပ် ကု DNA ဗဳဇ ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;who_bipolar&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/bipolar-disorder |title=Bipolar disorder |publisher=World Health Organization (WHO) |access-date=2023-11-02}}&lt;/ref&gt;။
# '''ပရေၚ်က္ဍဟ် (Brain structure and functioning):''' ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဓါတ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် (Neurotransmitters) မပ္တံကဵု ဒဝ်ပါမိန် (Dopamine) ကေုာံ သေရဝ်တဝ်နိန် (Serotonin) တံ ဟွံညဳသၟဟ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မွဲ ရ။
# '''ပရေၚ်ဝန်းကျင် ကေုာံ စိုတ် (Environment and Stress):''' ပရေၚ်ဒဒိုက် စိုတ် ဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် (High stress)၊ ဒးဒုၚ် ပျဲပျာံ (Trauma) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်သုၚ်စောဲ គ្រឿងၜူမာဲ တံ ဂှ် ဖန်ကဵု ယဲ ဏအ် က္တဵုဒှ် ပြဟ် မာန် ရ။

== နဲကဲ လွဳပရာ (Treatment) ==
ယဲစိုတ်က္တဵု ဂှ် ဒှ် ယဲ မဒးလွဳပရာ အလုံ မွဲဘဝ (Lifelong treatment) ရ။ သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ စိုတ် ဂှ် ဒးစကာ နဲကဲ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

# '''ပရေၚ်လွဳပရာ နကဵု ဂဥုဲ (Pharmacotherapy):''' 
#* '''ဂဥုဲ ထိၚ်ဒဝ် စိုတ် (Mood stabilizers):''' ဥပမာ လဳသဳယမ် (Lithium) ကေုာံ Valproic acid တံ ဂှ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကဏ္ဍ စိုတ်မြဟ် ကေုာံ စိုတ်ဍောၚ်။
#* '''ဂဥုဲ စဵုဒၞာ ယဲစိုတ် (Antipsychotics):''' စကာ ပ္ဍဲ အခိၚ် စိုတ်မြဟ် လောန်ကာဲ မနွံ ကဵု လက္ခဏာ စိုတ်ကၠိခယျ (Psychosis)။
#* '''ဂဥုဲ လွဳစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ (Antidepressants):''' လဆောဝ် စကာ သွက် ကဏ္ဍ စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် ကီုလေဝ်၊ ယဝ် စကာ ဗၠေတ် မ္ဂး ဍေံ ဖန်ကဵု က္တဵုဒှ် ကဏ္ဍ စိုတ်မြဟ် (Mania) မာန် ရ။
# '''ပရေၚ်ဆေဝ်ဒဝ် စိုတ် (Psychotherapy):''' Cognitive Behavioral Therapy (CBT) ကေုာံ Psychoeducation တံ ရီုဗၚ် ကဵု ညးယဲ တံ ဂွံ တီကေတ် လက္ခဏာ ကိုပ်ကၠာ ယဲ ကေုာံ ဗီုပြၚ် မထိၚ်ဒဝ် ဘဝ လၟေၚ်တ္ၚဲ ရ။
# '''ပရေၚ်ထိၚ်ဒဝ် ဘဝ (Lifestyle management):''' ပရေၚ်တိက် မဍိုက်ပေၚ်၊ စစၞ မဍိုက်ပေၚ်၊ ပရေၚ်ဝေၚ် ဇြဟတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဝေၚ်ပဲါ အရက်၊ គ្រឿងၜူမာဲ တံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။

== လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ယဲစိုတ်က္တဵု (Buddhist Perspective and Coping) ==
ပ္ဍဲ လညာတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဂှ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ စိုတ် အာကၠုၚ် ဏအ် ဒှ် လက္ခဏာ သဘာဝ စိုတ် မတွဟ်ဂး '''အနိစ္စ''' (Anicca - Impermanence) ရ&lt;ref name=&quot;rahula&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=Walpola |year=1974 |title=What the Buddha Taught |url=https://archive.org/details/whatbuddhataught00walp |publisher=Grove Press |isbn=978-0802130310}}&lt;/ref&gt;။ ပရေၚ်စိုတ်မြဟ် လောန်ကာဲ ၜက် အာ နူ ဓမ္မတာ တံ ဏအ် ဂှ် ဆေၚ်စပ် ကု လောဘ (Greed/Excitement) တုဲ ပရေၚ်စိုတ်ဍောၚ်ၜိုတ် ဂှ် ဆေၚ်စပ် ကု ဒေါသ ကေုာံ ဒေါမနဿ (Domanassa - Sadness/Aversion) ရ။

သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကေုာံ ရီုဗၚ် ဇြောပ်ဖအောန် လက္ခဏာ တံ ဏအ် ဂှ် လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ထံက်ပၚ် ကဵု ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် '''ဥပေက္ခာ''' (Upekkha - Equanimity) ရ။ နကဵု ပရေၚ်ပၟဝ် ဗစာရဏာ '''[[သတိပဋ္ဌာန်]]''' (Mindfulness) ကေုာံ [[ဝိပဿနာ]] ဂှ် မၞိဟ် တံ လ္ၚတ် ညာတ် ကေတ် ပရေၚ်က္တဵု ပရေၚ်ပၠိုတ် စိုတ် (Cittanupassana) သက်ကု ပရေၚ်စောဲလာံ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်ပါ်ပဲါ ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ယဲစိုတ်က္တဵု ဏအ် ဂှ် ဒှ် ယဲ ဇဳဝဗေဒ (Biological illness) မွဲ တုဲ ပရေၚ်လွဳပရာ နကဵု ဂဥုဲ (Medical treatment) ဂှ် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ရ။ နဲကဲ သတိ ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ထံက်ပၚ် (Complementary therapy) မခိုဟ် အိုတ် မွဲ ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ပညာ ပရေၚ်စိုတ်]] (Psychology)
* [[ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ]] (Major depressive disorder)
* [[ယဲစိုတ်ဖေက်]] (Anxiety disorder)
* [[သတိပဋ္ဌာန်]] (Mindfulness)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana Meditation)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ယဲပရေၚ်စိုတ်
| title = ယဲပရေၚ်စိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် စိုတ် (Psychiatry and Mental Health)
| list1 = [[ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ]] • [[ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ ပ္ဍဲအခိၚ်အာယုက်ဇၞော်]] • [[ယဲဝိုတ်ဝုဲ]] • [[ယဲစိုတ်က္တဵု]] • [[ယဲစိုတ်ဖေက်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ယဲစိုတ်က္တဵု}}
[[Category:ပညာ ပရေၚ်စိုတ်]]
[[Category:ယဲပရေၚ်စိုတ်]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ယဲ]]</text>
      <sha1>fvaf2g2u1ygenvlfahvmm90a45ateeb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယဲစိုတ်ဖေက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13141</id>
    <revision>
      <id>60438</id>
      <parentid>59723</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:16:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15524" sha1="qjnhd2wutp29n5qd1ciglry6axlc78w" xml:space="preserve">{{Infobox ယဲ
| နာမ = ယဲစိုတ်ဖေက်
| နာမတၞဟ် = Anxiety disorder, Clinical anxiety
| ရုပ်ထမိက် = Mental_health_silhouette.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = ယဲစိုတ်ဖေက် ဂှ် ဖန်ကဵု မၞိဟ်တံ ဒုၚ်စသိုၚ် ပရေၚ်စိုတ်ဖေက် ကေုာံ စိုတ်ဒိုက် လောန်ကာဲ ၜက် အာ နူ သဘာဝ ရ။
| ဒကုတ် = ပညာ ယဲပရေၚ်စိုတ် (Psychiatry)
| လက္ခဏာ = စိုတ်ဖေက် လောန်ကာဲ၊ ကသပ်ဂၠိုၚ် ဟွံဒေါအ် (Overthinking)၊ ဂြိုဟ်တက် ပြဟ် (Palpitations)၊ ခတိုက် (Sweating)၊ ဇြဟတ်အောန်၊ တိက်ဟွံလှိၚ်
| ဟိုတ် = ပရေၚ်ဗဳဇ (Genetics)၊ ဓါတ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ဟွံညဳသၟဟ်၊ ပရေၚ်ဒဒိုက် စိုတ် ဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် (Stress)၊ ဒးဒုၚ် ပျဲပျာံ ကိုပ်ကၠာ တေံ (Trauma)
| လွဳပရာ = ပရေၚ်ဆေဝ်ဒဝ် စိုတ် (Psychotherapy / CBT)၊ ဂဥုဲ လွဳစိုတ်ဖေက် (Anti-anxiety medications)၊ နဲကဲ သတိပဋ္ဌာန်
}}

'''ယဲစိုတ်ဖေက်''' (အၚ်္ဂလိက်: Anxiety disorder) ဂှ် ဒှ် ဂကောံ ယဲ ပရေၚ်စိုတ် အဓိက မွဲ မဖန်ကဵု မၞိဟ်တံ ဒုၚ်စသိုၚ် ပရေၚ်စိုတ်ဖေက် (Fear) ကေုာံ စိုတ်ဒိုက် (Anxiety) လောန်ကာဲ ၜက် အာ နူ သဘာဝ ရ။ ၜိုန်ရ ပရေၚ်စိုတ်ဖေက် ဓမ္မတာ ဂှ် က္တဵုဒှ် မွဲချိုန်ခဏ ပ္ဍဲ အခိၚ် မနွံ ကု အန္တရာယ် ကီုလေဝ်၊ သွက် မၞိဟ် မၞုံ ကု ယဲစိုတ်ဖေက် တံ မ္ဂး ပရေၚ်ဖေက် ဏအ် က္တဵုဒှ် ဒၟံၚ် တွဵု တုဲ ပလီုပလာ် ကဵု ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် လၟေၚ်တ္ၚဲ မပ္တံကဵု ကမၠောန်၊ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ မၞိဟ် ရ&lt;ref name=&quot;nimh_anxiety&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.nimh.nih.gov/health/topics/anxiety-disorders |title=Anxiety Disorders |publisher=National Institute of Mental Health (NIMH) |access-date=2023-11-02}}&lt;/ref&gt;။

ယဲ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ယဲပရေၚ်စိုတ် မက္တဵုဒှ် ဂၠိုၚ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် တုဲ လွဳပရာ ကလိဂွံ မာန် လောဲသွာ ရ&lt;ref name=&quot;who_anxiety&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/anxiety-disorders |title=Anxiety disorders |publisher=World Health Organization (WHO) |access-date=2023-11-02}}&lt;/ref&gt;။

== ဂကူ ယဲစိုတ်ဖေက် မနာနာ (Types of Anxiety Disorders) ==
ယဲစိုတ်ဖေက် ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူ ဗွဲမဂၠိုၚ် အတိုၚ် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;apa_dsm5&quot;&gt;{{cite book |author=American Psychiatric Association |year=2013 |title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders |edition=5th |publisher=APA |isbn=978-0890425558}}&lt;/ref&gt;-

# '''ယဲစိုတ်ဖေက် သာမည (Generalized Anxiety Disorder - GAD):''' စိုတ်ဒိုက် ကေုာံ ကသပ်ဂၠိုၚ် လောန်ကာဲ လတူ ပြဿနာ လၟေၚ်တ္ၚဲ (ဥပမာ - ပရေၚ်ထတ်ယုက်၊ သြန်၊ ကမၠောန်) ၜိုန်ရ ဟွံမွဲ ကု ဟိုတ် မဒးဖေက် ကီုလေဝ် ဖေက် ဒၟံၚ် တွဵု ပွိုၚ် ၆ ဂိတု လတူ။
# '''ယဲစိုတ်ဖေက် က္တဵုတိုန် ရုတ်တရက် (Panic Disorder):''' က္တဵုဒှ် ပရေၚ်ဖေက် လောန်ကာဲ ရုတ်တရက် (Panic attacks) တုဲ ဂြိုဟ်တက် ပြဟ်၊ ယီုဝါတ်၊ ခတိုက် ကေုာံ ဒုၚ်စသိုၚ် ညံၚ်ရဴ မိက်ဂွံ ချိုတ် အာ။
# '''ယဲစိုတ်ဖေက် ပရေၚ်ဆက်ဆောံ မၞိဟ် (Social Anxiety Disorder):''' ဖေက် လောန်ကာဲ လတူ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ မၞိဟ် ဂၠိုၚ်ဂၠိုၚ်၊ ဖေက် ညးတၞဟ် ဝေတ်ဗ္စန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဖေက် ဒးဂွ လတူ စၚ်။
# '''ယဲဖေက် အရာမွဲမွဲ (Specific Phobias):''' ဖေက် အရာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး အကာဲအရာ မွဲမွဲ တိုက်ရိုက် ဗွဲမလောန် (ဥပမာ - ဖေက် သၠုၚ်၊ ဖေက် ဇြုံ/တိရစ္ဆာန်၊ ဖေက် ဆီ၊ ဖေက် ဍိုက် က္ၜၚ်ကျာ)။
# '''ယဲစိုတ်ဖေက် က္တဵုဒှ် အခိၚ်ပါ်ခြာ (Separation Anxiety Disorder):''' ဖေက် လောန်ကာဲ ပ္ဍဲ အခိၚ် မဒးသ္ၚောဲခြာ ကု မၞိဟ် မဆာန် တံ (က္တဵုဒှ် ဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ ကောန်ၚာ် ကီုလေဝ် ပ္ဍဲ မၞိဟ်ဇၞော် လေဝ် က္တဵုဒှ် မာန်)။

== လက္ခဏာ ယဲ (Signs and Symptoms) ==
လက္ခဏာ ယဲစိုတ်ဖေက် ဏအ် ပါ်လဝ် နကဵု လက္ခဏာ ပရေၚ်စိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ကာယ ၜါ သာ် ရ-

* '''လက္ခဏာ ပရေၚ်စိုတ် (Psychological symptoms):''' 
** စိုတ်ဒိုက် ကေုာံ ဖေက် လောန်ကာဲ တွဵု (Constant worry and fear)။
** ကသပ် ကၠုၚ် ဟွံဒေါအ် တုဲ ထိၚ် ကသပ် ဝါတ် (Overthinking and inability to relax)။
** လ္ၚုလ္ၚန်၊ ဒေါသ က္တဵု လောဲ (Irritability)။
** စွံသတိ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဝါတ် (Difficulty concentrating)။
* '''လက္ခဏာ ပရေၚ်ကာယ (Physical symptoms):'''
** ဂြိုဟ်တက် ပြဟ်လောန် (Palpitations / Rapid heartbeat)။
** ယီုဝါတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ယီု ပြဟ်ပြဟ် (Shortness of breath / Hyperventilation)။
** ဇကု ဇတှ်ေ (Trembling)၊ ခတိုက် (Sweating)။
** ဇြဟတ် အောန် (Fatigue)၊ က္ဍိုပ်ဂိ၊ ဇကုဂိ။
** တိက် ဟွံလှိၚ် (Insomnia)။

== ပရေၚ်ပါ်ခြာ အကြာ ပရေၚ်စိုတ်ဖေက် ဓမ္မတာ ကေုာံ ယဲစိုတ်ဖေက် ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! လက္ခဏာ (Characteristic) !! ပရေၚ်စိုတ်ဖေက် ဓမ္မတာ (Normal Anxiety) !! ယဲစိုတ်ဖေက် (Anxiety Disorder)
|-
| '''ဟိုတ် က္တဵုဒှ်''' (Trigger)
| နွံ ကု ဟိုတ် မဒးဖေက် တိုက်ရိုက် (ဥပမာ - ဒးသှ် လိက်၊ အန္တရာယ် နွံ)။
| ဟိုတ် မဒးဖေက် အောန် သက်သက် ကီုလေဝ် ဖေက် ဒၟံၚ် လောန်ကာဲ (Out of proportion)။
|-
| '''အခိၚ်ကာလ''' (Duration)
| က္တဵုဒှ် မွဲချိုန်ခဏ တုဲ ယဝ် ပြဿနာ အိုတ် အာ မ္ဂး လဟိၚ် အာ ကေတ်တ်။
| က္တဵုဒှ် ဒၟံၚ် တွဵု ပွိုၚ် ဂိတု ဟွံသေၚ်မ္ဂး သၞာံ ဗွဲမဂၠိုၚ်။
|-
| '''ဖိုလ် လတူ ဘဝ''' (Impact on life)
| ဟွံပလီုပလာ် ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် လၟေၚ်တ္ၚဲ။
| ဖန်ကဵု ဒးပဲါ ဝေၚ် (Avoidance) အရာနာနာ တုဲ ပလီုပလာ် ကမၠောန် ကေုာံ ဘဝ။
|}

== ဟိုတ် ကေုာံ အန္တရာယ် (Causes and Risk Factors) ==
* '''ပရေၚ်ဗဳဇ (Genetics):''' အန္တရာယ် မက္တဵုဒှ် ယဲ ဏအ် နွံ ဂၠိုၚ် ယဝ်ရ မိမ ကောန်ဒေံ နွံ ယဲစိုတ်ဖေက်။
* '''ပရေၚ်က္ဍဟ် (Brain chemistry):''' ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဓါတ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မပ္တံကဵု သေရဝ်တဝ်နိန် (Serotonin) ကေုာံ ဂါဘာ (GABA) ဟွံညဳသၟဟ် တုဲ က္ဍဟ် မထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ဖေက် (Amygdala) ကၠောန် ကမၠောန် လောန်ကာဲ။
* '''ပရေၚ်ဝန်းကျင် ကေုာံ စိုတ် (Environment):''' ဒးဒုၚ် ဒဒိုက် စိုတ် တွဵု (Chronic stress)၊ ပရေၚ်ဆောံလေၚ် ဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒးဒုၚ် ပျဲပျာံ ကေုာံ က္တဵုဒှ် ဘဲအန္တရာယ် (Trauma) ပ္ဍဲ အခိၚ် ကောန်ၚာ်။
* '''သုၚ်စောဲ គ្រឿងၜူမာဲ (Substance use):''' သုၚ် အရက် ဂၠိုၚ်၊ ကဝ်ဖဳ ဂၠိုၚ် (Excessive caffeine) ဟွံသေၚ်မ္ဂး គ្រឿងၜူမာဲ တံ ဖန်ကဵု ယဲ ဏအ် က္တဵုဒှ် ပြဟ်။

== နဲကဲ လွဳပရာ (Treatment) ==
ယဲစိုတ်ဖေက် ဏအ် လွဳပရာ ကလိဂွံ ခိုဟ် ဗွဲမလောန် ရ-

# '''ပရေၚ်ဆေဝ်ဒဝ် စိုတ် (Psychotherapy):''' Cognitive Behavioral Therapy (CBT) ဂှ် ဒှ် နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ လွဳ ယဲစိုတ်ဖေက် ရ။ CBT ရီုဗၚ် ကဵု မၞိဟ်ယဲ တံ ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပြံၚ်လှာဲ ကသပ် ဖေက်ဖေက် (Fearful thoughts) ကေုာံ လ္ၚတ် နဲကဲ မဒးဂံၚ် ဆက်ဆောံ ကု အရာ မဖေက် (Exposure therapy) ရ။
# '''ပရေၚ်လွဳပရာ နကဵု ဂဥုဲ (Medication):'''
#* '''SSRIs ကေုာံ SNRIs:''' ဂဥုဲ လွဳစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ ဏအ် ဂှ် စကာ နဒဒှ် ဂဥုဲ အဓိက သွက် ယဲစိုတ်ဖေက် ကီု ရ။ ဍေံ ကလေၚ် ပညဳ ကဵု ဓါတ် Serotonin ပ္ဍဲ က္ဍဟ်။
#* '''Benzodiazepines:''' ဂဥုဲ လွဳစိုတ်ဖေက် သွက် အခိၚ် ဂၠေံ (Short-term anxiety relief) မပ္တံကဵု Alprazolam၊ Diazepam တံ ရ။ (ဂဥုဲ ဏအ် စောဲလာံ လောဲ တုဲ ဒးစကာ နကဵု အမိၚ် အစာသဝ် သၟး ရ)။
# '''ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဘဝ (Lifestyle adjustments):''' ဖအောန် ဖျေံ ကဝ်ဖဳ ကေုာံ အရက်၊ ဝေၚ် ဇြဟတ် တွဵု၊ တိက် ဍိုက်ပေၚ် ကေုာံ စကာ နဲကဲ ထိၚ် စိုတ် (Relaxation techniques)။

== လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ယဲစိုတ်ဖေက် (Buddhist Perspective) ==
ပ္ဍဲ လညာတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဂှ် ပရေၚ်စိုတ်ဖေက် (Bhaya - ဘယ) ကေုာံ ပရေၚ်စိုတ် ဟွံတန်ကြန် (Uddhacca - ဥဒ္ဓစ္စ / Restlessness) တံ ဏအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ နဳဝရဏ တရာꩻ မပလီုပလာ် စိုတ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ&lt;ref name=&quot;rahula&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=Walpola |year=1974 |title=What the Buddha Taught |url=https://archive.org/details/whatbuddhataught00walp |publisher=Grove Press |isbn=978-0802130310}}&lt;/ref&gt;။ ဟိုတ် အဓိက ဍေံ ဂှ် ကၠုၚ် နူ ပရေၚ်စောဲလာံ (Upadana - ဥပါဒါန်) လတူ အရာ မက္တဵုဒှ် မွဲချိုန်ခဏ (Anicca) ကေုာံ တဏှာ ရ။ 

ဗုဒ္ဓဘာသာ ထံက်ပၚ် ကဵု ပရေၚ်လွဳပရာ ယဲ ဏအ် နကဵု ပရေၚ်ပၟဝ် ဗစာရဏာ '''[[သတိပဋ္ဌာန်]]''' (Mindfulness) ကေုာံ အာနာပါန (Anapanasati) ရ။ ပရေၚ်စွံ သတိ လတူ ဝင် ယီု ဏအ် ဖန်ကဵု ဇြဟတ် ဂြိုဟ်တက် ကေုာံ ပရေၚ်စိုတ်ဒိုက် တံ လဟိၚ် စှ်ေ အာ မာန် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဏအ် ဂှ် ပံၚ်စပ် လဝ် ကု ပရေၚ်လွဳပရာ CBT တုဲ မကော်ဂး Mindfulness-based Stress Reduction (MBSR) ဂှ် စကာ ဒၟံၚ် သွက်ဂွံ လွဳပရာ ယဲစိုတ်ဖေက် နကဵု သက်သဳ သိပ္ပံ မခိုဟ် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ပညာ ပရေၚ်စိုတ်]] (Psychology)
* [[ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ]] (Major depressive disorder)
* [[ယဲစိုတ်က္တဵု]] (Bipolar disorder)
* [[သတိပဋ္ဌာန်]] (Mindfulness)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana Meditation)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ယဲပရေၚ်စိုတ်
| title = ယဲပရေၚ်စိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် စိုတ် (Psychiatry and Mental Health)
| list1 = [[ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ]] • [[ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ ပ္ဍဲအခိၚ်အာယုက်ဇၞော်]] • [[ယဲဝိုတ်ဝုဲ]] • [[ယဲစိုတ်က္တဵု]] • [[ယဲစိုတ်ဖေက်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ယဲစိုတ်ဖေက်}}
[[Category:ပညာ ပရေၚ်စိုတ်]]
[[Category:ယဲပရေၚ်စိုတ်]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ယဲ]]</text>
      <sha1>qjnhd2wutp29n5qd1ciglry6axlc78w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဉာဏ်စိုတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13146</id>
    <revision>
      <id>60416</id>
      <parentid>59746</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:51:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17936" sha1="sk94jgko6l3r79rz2xvd85vdiuj6nxg" xml:space="preserve">{{Infobox technology
| name = မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ်
| logo = 
| image = Artificial Intelligence in Manufacturing.jpg
| caption = သင်္ကေတ ပရေင်ကၠောန်ၜိုတ် မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် ပ္ဍဲကမၠောန်စက်
| genre = သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ
| originator = အာလန် တူရိန် (Alan Turing) ကေုာံ ဂျောန် မက်ကာတဳ (John McCarthy)
| year = ၁၉၅၆
| standard = သၞောတ်ကောန်ပျူတာ မချပ်ဇန်မာန်
}}

'''မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ်''' (Artificial Intelligence, AI) မ္ဂး လညာတ်ဉာဏ် မကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု စက် ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်ကောန်ပျူတာတအ်ရ။ တၞဟ်ခြာလ္တူ ဉာဏ်သဘာဝ မနွံပ္ဍဲကောန်မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန်တအ်တုဲ၊ ပညာဏအ် လ္ၚတ်စၟဳစၟတ် ဗီုလဵုစက်တအ် ကၠိုဟ်ခၠင်၊ ချပ်ဇန် ကေုာံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်မာန်ရ။ လ္ၚတ်စၟဳစၟတ်ဏအ် ဒှ်ကဏ္ဍမွဲ ပ္ဍဲသိပ္ပံကောန်ပျူတာတုဲ သွက်ဂွံသြိုင်ခၞံ သၞောတ် မရေင်တၠုင်ကမၠောန် ညံင်ရဴကောန်မၞိဟ်မာန် တိုင်ပ္ကဴလဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book|author1=Russell, S. J. |author2=Norvig, P. |year=2020|title=Artificial Intelligence: A Modern Approach|publisher=Pearson|isbn=978-0134610993}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ် မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် တအ် လၟုဟ်စကာဒၟံင် ပ္ဍဲအဝေါင်မၞိဟ် နာနာသာ်၊ သီုကဵု ပရေင်ဂၠာဲတင်ဂၞင် (Search engines)၊ သၞောတ်မကဵုကသပ် (Recommendation systems) ဗီု ယူတူ (YouTube) ကေုာံ အမေဇြောန် (Amazon)၊ ပရေင်ကၠိုဟ်အရေဝ်မၞိဟ် (Natural language understanding) ဗီု သဳရဳ (Siri) ကေုာံ အလက်သာ (Alexa)၊ ကွတ်စက် မစကာအလဵုအလဵု (Autonomous vehicles)၊ ကေုာံ သၞောတ်မကၠောန်ပတိတ်ရုပ် ကေုာံ လိက် (Generative tools) ဗီု ချက်ဂျဳပဳတဳ (ChatGPT) တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book|author1=Goodfellow, I. |author2=Bengio, Y. |author3=Courville, A. |year=2016|title=Deep Learning|url=https://archive.org/details/deeplearning0000good |publisher=MIT Press|isbn=978-0262035613}}&lt;/ref&gt; ဉာဏ်စက်ဏအ် ဗိုင်ရီုဗင် ပ္ဍဲအရာမသောင်ကလး ပြဿနာဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ မရေင်တၠုင် ကမၠောန်လၟေင်တ္ၚဲ ဗွဲမလောဲသွာမာန်ရ။

== လၟေင်ဝင် ==
ဝင် မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် စကတဵုဒှ် နူအခိင်ကာလ ခေတ်ဂရိတြေံမ္ဂးလေဝ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံဗွဲမဇေတ်ဇေတ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲလဒေါဝ် အေဒဳ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၀ အာလန် တူရိန် (Alan Turing) မချူလဝ် လိက် &quot;Computing Machinery and Intelligence&quot; တုဲ သၟာန်လဝ် ဒဒှ်ရ စက်တအ် ချပ်မာန်ဟာ။ ညးဖန်ဗဒှ်လဝ် &quot;စၟဳစၟတ် တူရိန်&quot; (Turing Test) သွက်ဂွံၜတ်ကၞာတ် ဉာဏ်စက်ရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite journal|author=Turing, A.|year=1950|title=Computing Machinery and Intelligence|journal=Mind|volume=59|issue=236|pages=433–460|doi=10.1093/mind/LIX.236.433}}&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၆ ပ္ဍဲကောံသဘင် ဒါတ်မောတ် (Dartmouth Workshop) ဂျောန် မက်ကာတဳ (John McCarthy) စကာလဝ် ဝေါဟာရ &quot;Artificial Intelligence&quot; အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ ဒက်ပ္တန်ကၠုင် သၞောတ်ပညာဏအ် နကဵုကဏ္ဍတၟေင်မွဲရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite web|author=McCarthy, J.|year=1956|title=A Proposal for the Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence|url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/history/dartmouth/dartmouth.html}}&lt;/ref&gt; ကြဴနူဂှ် အခိင် &quot;မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် ရာသဳမုဟ်ကျာ&quot; (AI Winter) ကတဵုဒှ်လဝ် ၜါဝါ ဟိုတ်နူ သြန်ဘဏ္ဍာ အောန်စှ်ေအာရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ နဲကဲ &quot;ပရေင်လ္ၚတ် ဇြိုဟ်နက်&quot; (Deep Learning) ကတဵုဒှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ကဏ္ဍဏအ် ကလေင်ဂျိုင်တိုန် ဗွဲမမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ပၠန်ရ။

== တိုင်ပ္ကဴ ကေုာံ သၞောတ် ==
တိုင်ပ္ကဴ အဓိက မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် နွံပ္ဍဲအရာ မကဵုစက်တအ် ကၠိုဟ်ခၠင်၊ ချပ်ဇန် ကေုာံ ရေင်တၠုင်ကမၠောန် ညံင်ကောန်မၞိဟ်တအ်မာန်ရ။ တိုင်ပ္ကဴတအ် ပါ်လဝ် နကဵု လစွံစိုတ် (Reasoning)၊ တင်ဂၞင်လညာတ် (Knowledge representation)၊ ဖျေဟ်ဗီုပြင် (Planning)၊ ပရေင်လ္ၚတ် (Learning)၊ ကေုာံ ဆက်စၠောအ် (Communication) ရ။

စပ်ကဵု သၞောတ်မ္ဂး နွံၜါပြကာ အဓိကရ။
# '''သၞောတ် က္ဍန်''' (Narrow AI): သၞောတ်မလ္ၚတ် ကေုာံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန်မွဲသာ်ဓဝ် (ဥပမာ - ဝေင်စှ်ေစရာဲ၊ စၟဳစၟတ် မုက်ရုပ်)။
# '''သၞောတ် လှဲလး''' (General AI): သၞောတ် မနွံကဵု ဉာဏ်တုပ်ကဵု ကောန်မၞိဟ် မပြံင်လှာဲစကာမာန် ဇၟာပ်ကဏ္ဍ (စဵုကဵုလၟုဟ် ဟွံဂွံအံင်ဇၞးဏီ)။&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book|author=Bostrom, N.|year=2014|title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies|url=https://archive.org/details/superintelligenc00unse|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0198739838}}&lt;/ref&gt;

== နဲကဲ ကေုာံ ကိရိယာဂမၠိုင် ==
သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ ဉာဏ်စက်မ္ဂး ဒးစကာ နဲကဲသင်္ချာ ကေုာံ ကိရိယာနာနာသာ်ရ။ လၟေင်ကမၠောန် မကော်စ အလ်ဂဝ်ရဳသမ် (Algorithms) တအ် စကာဒၟံင် သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် တင်ဂၞင်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အဓိက ကိရိယာ ကေုာံ သၞောတ်
|-
! ယၟု နဲကဲ !! သဘဴဓဝ် !! ပရေင်စကာ
|-
| မလ္ၚတ်ကေတ်စက် (Machine Learning) || ဒုင်သဇိုင် ကုတင်ဂၞင်တုဲ လ္ၚတ်ကေတ် အလဵုအလဵု || သၞောတ်ကဵုကသပ်၊ စၟဳစၟတ်ရုပ်
|-
| ကွန်ရက် နျူရယ် (Neural Networks) || ညံင်ရဴ ကွန်ရက် က္ဍဟ်မၞိဟ် မနွံကဵု လေယာဂမၠိုင် || ပရေင်လ္ၚတ် ဇြိုဟ်နက် (Deep Learning)
|-
| ပရေင်ဆက်စၠောအ် သဘာဝ (NLP) || လ္ၚတ် သဒ္ဒါ ကေုာံ အရေဝ်မၞိဟ် || ကၠာဲဘာသာ၊ စက်ဟီုအရေဝ် (Chatbots)
|}

== ပရေင်လ္ၚတ် ကေုာံ လညာတ် ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် ပရေင်လ္ၚတ်ကေတ်စက် (Machine Learning) ဂှ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ်ရ။ ဍေံဟွံဒးချူလဝ် ကောဒ် (Code) ဗွဲမကၠးဖ္ဍး သွက်ဇၟာပ်ကမၠောန်၊ ဆဂး ဍေံဗတောန်ကေတ် နူကဵု တင်ဂၞင် (Data) တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt; နဲကဲဗတောန် နွံပိသာ်ရ:
* '''ဗတောန် မနွံကဵု အစာ''' (Supervised Learning): ကဵုလဝ် တင်ဂၞင် မနွံကဵု သွဟ်တုဲ ဗတောန်။
* '''ဗတောန် ဟွံမွဲကဵု အစာ''' (Unsupervised Learning): စၟဳစၟတ် တင်ဂၞင် ဟွံမွဲကဵု သွဟ်တုဲ ဂၠာဲဗီုပြင်။
* '''ဗတောန် နကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင်''' (Reinforcement Learning): ကၠောန်ဗၠေတ်မ္ဂး ဒုင်ဒုဟ်၊ ကၠောန်ဒးမ္ဂး ကဵုလာပ် တုဲ ဗတောန်အာ။

== ပရေင်ဆက်စၠောအ် သဘာဝ ==
ပရေင်ဆက်စၠောအ် သဘာဝ (Natural Language Processing, NLP) ဒှ်ကဏ္ဍ မကဵုစက်တအ် ကၠိုဟ်၊ ချူ၊ ကေုာံ ဟီု အရေဝ်ကောန်မၞိဟ်တအ်မာန်ရ။ နဲကဲဏအ် ပြံင်လှာဲလဝ် ဗီုပိုဲမဆက်စၠောအ် ကုကောန်ပျူတာ ပ္ဍဲလၟေင်ဘဝတ္ၚဲယးရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

=== လၟေင်ကမၠောန် အဓိက ===
* '''ကၠာဲဘာသာ''' (Machine Translation): ကၠာဲအရေဝ် နူဘာသာမွဲ ဇရေင်ဘာသာမွဲ (ဥပမာ - ဂူဂယ် ကၠာဲဘာသာ)။
* '''ကၠောန်ပတိတ် လိက်''' (Text Generation): သၞောတ် ချက်ဂျဳပဳတဳ (ChatGPT) မချူလိက်၊ ကဵုသွဟ် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်။
* '''စၟဳစၟတ် လစွံစိုတ်''' (Sentiment Analysis): လ္ၚတ် လိက်တုဲ ကၠိုဟ်ခၠင် စိုတ်ဓာတ် ညးမချူလဝ်။

== လညာတ်မတ် ကေုာံ ကွတ်စက် ==
လညာတ်မတ် စက် (Computer Vision) ကဵု ကွတ်စက် (Robotics) တအ် ဒှ်လစှ်ေ မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် မကဵုသမ္တီ ကုပွဳပွူသဘာဝရ။ 
လညာတ်မတ် စက် လ္ၚတ် ဗီုရုပ် ကေုာံ ဝဳဒဳယောတုဲ သောင်ကလးမာန်ရ။ ပ္ဍဲကဏ္ဍ ကွတ်စက်မ္ဂး ဉာဏ်စက်တအ် ထိင်ဒဝ် ကိရိယာ စက်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲစက်ရုံ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲဒေသတၞဟ်တၞဟ် မနွံကဵု အန္တရာဲရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt; ကွတ်စက် မပတိတ်လဝ် မပ္တံကဵု ဒရုန်း (Drones) ကေုာံ ကွဳစက် ဟွံမွဲကဵု သၟာဒဳ (Self-driving cars) တအ် ပြံင်လှာဲလဝ် သၞောတ်ပရေင်ဆက်စၠောအ်ရ။

== ပရေင်စကာ ကေုာံ ဖိုလ် ==
ဖိုလ် မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် ဍိုက်ပေင်ဒၟံင် ပ္ဍဲအဝေါင်မၞိဟ် လၟုဟ်ရ။
* '''ပရေင်ထတ်ယုက်''': စၟဳစၟတ် ယဲ ကေုာံ ဂၠာဲဂဥုဲတၟိ ဗွဲမပြဟ်မာန်။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ်''': သၞောတ်ဘဏ်တအ် စကာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဒုဟ်ကမၠတ် ကေုာံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ဗွဝ်စတော့ (Stock)။
* '''ပရေင်ပညာ''': ကဵုပေဲါဗတောန် မကိတ်ညဳ ကုကွးဘာ ညးမွဲပ္ဍဲမွဲ။
* '''ပရေင်တဵုလွဳ''': စၟဳစၟတ် အခိင်ရာသဳ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် တၞံဆု ညံင်ဂွံပတိတ်သြောအ်ဂၠိုင်။

== အန္တရာဲ ကေုာံ စဳပၞောန် ==
ၜိုန်ရ မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် နွံကဵု ဖိုလ်ဇၞော်ကီုလေဝ်၊ အန္တရာဲ ကေုာံ ပြဿနာ စဳပၞောန် (Ethics) တအ်လေဝ် နွံဒၟံင်ရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

* '''ပရေင်ရုဲစှ် မွဲဒိုဟ်''' (Bias): ယဝ်ရ တင်ဂၞင် မစကာဗတောန်လဝ်ဂှ် နွံကဵု ပရေင်ရုဲစှ်မွဲဒိုဟ်မ္ဂး၊ သ္ဂုတ်သွာတ် စက်လေဝ် ဗၠေတ်မာန်ရ။
* '''ကမၠောန်အောန်စှ်ေ''' (Job Displacement): စက်တအ် ရေင်တၠုင်ကမၠောန် ဒၞာဲကောန်မၞိဟ်တုဲ၊ ပရေင်အောန်စှ်ေ ကမၠောန် ကတဵုဒှ်မာန်။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ''' (Security): မၞိဟ်ပရေအ်တအ် စကာ ဉာဏ်စက် သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် လိက်ပရောဗၠေတ် (Fake news) ကေုာံ ဗက်ဟက် (Hacking) သၞောတ်တၞဟ်တၞဟ်။

== အနာဂတ် ==
အနာဂတ် မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ် ဒှ်အရာမဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် လၟိုန်အခိင်ရ။ တၠပညာတအ် ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ &quot;သၞောတ် လှဲလး&quot; (Artificial General Intelligence - AGI) မနွံကဵု ဉာဏ်တုပ်ကဵု ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲအရာအိုတ်သီုရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt; သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် အန္တရာဲ အနာဂတ်မ္ဂး ပွမသၞေက်သၞဴ ကုသၞောတ်ဝ်စဳပၞောန် (AI Alignment) ဂှ် ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်အဝေါင်မၞိဟ် ဂွံတန်တဴ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ်ရောင်။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သိပ္ပံကောန်ပျူတာ]]
* [[ပရေင်လ္ၚတ် ဇြိုဟ်နက်]]
* [[အာလန် တူရိန်]]
* [[သၞောတ်ကောန်ပျူတာ]]
* [[ပရေင်ဆက်စၠောအ် သဘာဝ]]
* [[ကွတ်စက်]]

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ်
| title = [[မခၞံကၠောန်ဒၟံင် ဉာဏ်စိုတ်]]
| listclass = hlist
| group1 = သၞောတ် ကေုာံ နဲကဲ
| list1 =
* [[ပရေင်လ္ၚတ်ကေတ်စက်]]
* [[ကွန်ရက် နျူရယ်]]
* [[ပရေင်လ္ၚတ် ဇြိုဟ်နက်]]
* [[ပရေင်ဆက်စၠောအ် သဘာဝ]]
| group2 = လၟေင်ဝင်
| list2 =
* [[စၟဳစၟတ် တူရိန်]]
* [[ကောံသဘင် ဒါတ်မောတ်]]
* [[ရာသဳမုဟ်ကျာ ဉာဏ်စက်]]
| group3 = မဆက်စပ်
| list3 =
* [[သိပ္ပံကောန်ပျူတာ]]
* [[ကွတ်စက်]]
* [[ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:မခဏံကလောနဒမံၚ ဉာဏစိုတ}}
[[Category:သိပ္ပံကောန်ပျူတာ]]
[[Category:ကွတ်စက်]]
[[Category:လၟေင်ဝင် နဲကဲသိပ္ပံ]]
[[Category:သၞောတ်ပညာ]]
[[Category:စဳပၞောန်]]
[[Category:အနာဂတ်ဗေဒ]]</text>
      <sha1>sk94jgko6l3r79rz2xvd85vdiuj6nxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒိဋ္ဌိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13163</id>
    <revision>
      <id>60450</id>
      <parentid>59753</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:30:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13721" sha1="ab5b8p0m0aswp3k4cm66v7fgl08dpcw" xml:space="preserve">{{Infobox ဓရ်
| နာမ = ဒိဋ္ဌိ
| နာမပါဠိ = Diṭṭhi
| ရုပ်ထမိက် = Dharmacakra.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = ဒိဋ္ဌိ ဂှ် ပ္ဍဲ လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;လညာတ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ကွေတ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ အရာ ဏအ် ပါ်လဝ် သမ္မာဒိဋ္ဌိ ကေုာံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ရ။
| တမ်မူလ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ တြာဲပါဠိ (Pali Canon)
| အဓိပ္ပါယ် = လညာတ် (View)၊ ကွေတ် (Belief, Dogma)
| ဂကူ = [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Right View)၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Wrong View)
| ပယ်ပါဲ = နကဵု မဂ်ဉာဏ် (Magga-ñāṇa) တေံ သောတာပန် ပယ်ပါဲ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ မာန်။
}}

'''ဒိဋ္ဌိ''' (ပါဠိ: Diṭṭhi; အၚ်္ဂလိက်: View, Belief, Dogma) ဂှ် ပ္ဍဲ လညာတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] မ္ဂး မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;လညာတ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ကွေတ်&quot; မွဲ ရ။ ၜိုန်ရ မအရေဝ် ပါဠိ &quot;ဒိဋ္ဌိ&quot; ဂှ် ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး မဂွံ အဓိပ္ပါယ် လညာတ် အလုံအိုတ်သီု ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဂှ် ယဝ်ရ စကာ လဝ် အရေဝ် &quot;ဒိဋ္ဌိ&quot; သၟး မ္ဂး ဍေံ ရန်တၟအ် ကဵု '''မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ''' (Micchā-diṭṭhi - Wrong view) ဟွံသေၚ်မ္ဂး လညာတ် မဗၠေတ်ပၠန် ဂၠိုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;bikkhu_bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861713318}}&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲ သာသနာ ကျာ် တေံ ဂှ် လညာတ် ဏအ် ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ [[မဂ္ဂၚ် ၈ ပါ်]] (Noble Eightfold Path) တေံ ဂှ် ကျာ်တြဲ စွံ လဝ် [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Right view) ပ္ဍဲ လဒပ် ပထမ အိုတ် ရ။ လညာတ် ဒး ဏအ် သၟး ဟေၚ် ဍေံ ပၠတရဴ ကဵု ကမၠောန် မဒး ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴ မဗၠးၜး နူ ဒဒိုက် သံသာ မာန် ရ။

== ဗီုပြၚ် ဒိဋ္ဌိ အဓိက (Primary Types of Diṭṭhi) ==
ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မာ ကေုာံ သုတ္တန် တေံ ဂှ် ဒိဋ္ဌိ ဏအ် ပါ်လဝ် နကဵု ဗီုပြၚ် အဓိက ၜါ သာ် ရ-

# '''[[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Sammā-diṭṭhi / Right View):''' လညာတ် မဒး၊ လညာတ် မစှ်ေ ကဵု သဘာဝ ဓဝ်။ ဍေံ ရန်တၟအ် ကဵု ပရေၚ်ကၠိုဟ်ခိုဟ် လတူ ကံ ကေုာံ ဖိုလ် ကံ (Kammassakata sammādiṭṭhi) ကေုာံ ပရေၚ်ကၠိုဟ်ခိုဟ် လတူ [[သစ္စာ ၄ ပြကာ]] (Four Noble Truths) မတွဟ်ဂး ဒုက္ခ၊ သမုဒယ၊ နိရောဓ၊ မဂ္ဂ ရ။
# '''မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Micchā-diṭṭhi / Wrong View):''' လညာတ် မဗၠေတ်၊ ကွေတ် မဗၠေတ် မပလီုပလာ် ကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရေၚ်သဘာဝ တုဲ ဖန်ကဵု သတ္တံ ဒးဂေတ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ ရ။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ အကုသိုလ် ကံ ကေုာံ အကုသိုလ် စိုတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Mahathera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |url=https://archive.org/details/buddhistdictiona0000nyan |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ အဓိက ၃ ပြကာ (Three Major Wrong Views) ==
ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ တေံ ဂှ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ အဓိက မဖန်ကဵု သတ္တံ မဒး သ္ၚောဲခြာ နူ နိဗ္ဗာန် ဂှ် နွံ ၃ သာ် အဓိက ရ-

* '''သက္ကာယဒိဋ္ဌိ (Sakkāya-diṭṭhi - Personality belief / Identity view):''' လညာတ် မထေၚ်ဂး ခန္ဓ ၅ (Rupa, Vedana, Sanna, Sankhara, Vinnana) ဏအ် ဂှ် ဒှ် &quot;အဲ&quot; (Self/Soul)၊ &quot;အတ္တ&quot; ရ။ ဍေံ ဒှ် လညာတ် မစောဲလာံ ဒဒှ်ရ အဲ နွံ၊ လမျီု နွံ၊ ပူဂိုလ် နွံ ရ။
* '''သဿတဒိဋ္ဌိ (Sassata-diṭṭhi - Eternalism):''' လညာတ် မထေၚ်ဂး လမျီု ဟွံသေၚ်မ္ဂး အတ္တ ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံၚ် တွဵု (Eternal) ရ။ ၜိုန်ရ ကာယ ဏအ် လီု အာ ကီုလေဝ် လမျီု (Soul) ဂှ် ပြံၚ် အာ စုတ် ခန္ဓ တၟိ တွဵု ရ။ (လညာတ် ဏအ် တုပ် ကု ကွေတ် ဟိန္ဒူ လ္ၚဵု)။
* '''ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ (Uccheda-diṭṭhi - Annihilationism):''' လညာတ် မထေၚ်ဂး သတ္တံ ချိုတ် အာ တုဲ အိုတ် အာ ရ။ ဘဝ ဂတ ဟွံမွဲ၊ ကံ ဖိုလ် ဟွံမွဲ၊ ချိုတ် တုဲ ဇိုတ် ရ။ (လညာတ် ဏအ် တုပ် ကု လညာတ် သိပ္ပံ ရုပ်ဝါဒ ခေတ်လၟုဟ်)။

ကျာ်တြဲ ဂှ် ဟွံဒုၚ်တဲ လညာတ် သဿတဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ သီု ၜါ သာ် တုဲ ဟီုတွဟ် လဝ် ဂၠံၚ်တရဴ အဒေါဝ် မတွဟ်ဂး '''ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်''' (Dependent Origination - Paticcasamuppāda) မဒှ် ပရေၚ်ဆက်စပ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖိုလ် ရ&lt;ref name=&quot;rahula&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=Walpola |year=1974 |title=What the Buddha Taught |url=https://archive.org/details/whatbuddhataught00walp |publisher=Grove Press |isbn=978-0802130310}}&lt;/ref&gt;။

== ပရေၚ်ပါ်ခြာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ကေုာံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! လက္ခဏာ (Characteristic) !! သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Right View) !! မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Wrong View)
|-
| '''လညာတ် လတူ ကံ''' (View on Kamma)
| ပတှ်ေ ကံ ကေုာံ ဖိုလ် ကံ။ ကၠောန် ခိုဟ် ဂွံ ခိုဟ်၊ ကၠောန် ပရေံ ဂွံ ပရေံ (Kammassakata)။
| ဟွံပတှ်ေ ဖိုလ် ကံ။ ထေၚ်ဂး ခိုဟ် ပရေံ ဂှ် က္တဵုဒှ် နကဵု သဘာဝ (Natthika-diṭṭhi)။
|-
| '''လညာတ် လတူ အတ္တ''' (View on Self/Soul)
| တီကေတ် သဘာဝ အနတ္တ (Non-self)။ ခန္ဓ ၅ ဂှ် ဟွံသေၚ် အဲ၊ ဟွံသေၚ် အတ္တ။
| ထေၚ်ဂး ခန္ဓ ဏအ် ဒှ် အဲ၊ လမျီု (Soul) နွံ (Sakkāya-diṭṭhi)။
|-
| '''လညာတ် လတူ ဘဝ''' (View on Existence)
| တီကေတ် သဘာဝ အနိစ္စ (Impermanence)။ ဘဝ ဂှ် က္တဵု တုဲ ပၠိုတ်။
| ထေၚ်ဂး ဘဝ ဂှ် တန်တဴ တွဵု (Eternalism) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ချိုတ် တုဲ အိုတ် (Annihilationism)။
|-
| '''ဖိုလ်''' (Result)
| ပၠတရဴ ကဵု မဂ္ဂၚ် ၈ ပါ် တုဲ သၠးပွး နူ သံသာ (Nibbana)။
| ဖန်ကဵု ဒး ကလေၚ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ၃၁ ဘုံ (Samsara) မဇၞော် ကု ဒုက္ခ။
|}

== ဗြဟ္မဇာလသုတ် ကေုာံ ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ (Brahmajala Sutta and 62 Views) ==
ပ္ဍဲ [[ဒဳဃနိကာယ်]] တေံ မ္ဂး ကျာ်တြဲ တွဟ် လဝ် သုတ် အဓိက မွဲ မၞုံယၟု '''ဗြဟ္မဇာလသုတ်''' (Brahmajāla Sutta) ရ&lt;ref name=&quot;brahmajala&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/dn1/en/sujato |title=Brahmajāla Sutta (DN 1) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-04}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ သုတ် ဏအ် ဂှ် ကျာ်တြဲ ပံက်ထ္ၜး ကဵု လညာတ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ မနွံ ပ္ဍဲ အခိၚ် တေံ သီုဖအိုတ် ၆၂ ပြကာ (62 Views) ရ။ 

ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပါ်လဝ်-
* '''ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ (Views on the past - 18 ပြကာ):''' လညာတ် မဆေၚ်စပ် ကု ဘဝ အတိက် မပ္တံကဵု သဿတဒိဋ္ဌိ၊ ဨကစ္စသဿတဒိဋ္ဌိ တံ ပါလုပ် ရ။
* '''အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ (Views on the future - 44 ပြကာ):''' လညာတ် မဆေၚ်စပ် ကု ဘဝ အနာဂတ် မပ္တံကဵု ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒ (Nirvana here and now) တံ ပါလုပ် ရ။

ကျာ်တြဲ တွဟ် လဝ် ဒဒှ်ရ ညးတၠဒိဋ္ဌိ ၆၂ တံ ဏအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ တုပ် ညံၚ်ရဴ က (Fish) မဒး သိုက် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဇာ (Net) ရ။ ဍေံ တံ ဂေတ် အာ ဂေတ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ သံသာ ဏအ် တုဲ ဟွံဗၠးိတ် နူ ဒဒိုက် ရ။

== နဲကဲ ပယ်ပါဲ ဒိဋ္ဌိ (Overcoming Diṭṭhi) ==
ပ္ဍဲ လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ဒိဋ္ဌိ အလုံအိုတ်သီု မပ္တံကဵု သက္ကာယဒိဋ္ဌိ (Personality belief) ကေုာံ သဳလဗ္ဗတပရာမာသ (Attachment to rites and rituals) ဂှ် ဒး ပယ်ပါဲ နကဵု ပရေၚ်ပၟဝ် ဗစာရဏာ '''[[ဝိပဿနာ]]''' (Vipassana Meditation) ရ။ 

ကာလ ပူဂိုလ် မွဲ ဇၞော်မောဝ် ညာဏ် ဝိပဿနာ တုဲ ကလိဂွံ '''သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်''' (Sotāpatti-magga-ñāṇa) မ္ဂး ညးတေံ ဒှ် အာ '''[[သောတာပန်]]''' (Sotāpanna - Stream-enterer) ရ။ ပူဂိုလ် သောတာပန် ဂှ် ညး ပယ်ပါဲ ကၠေံ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ (Doubt) ကေုာံ သဳလဗ္ဗတပရာမာသ သီုဖအိုတ် မာန် တုဲ ဟွံဒး ကလေၚ် ဒတုံ အပါယ် ၄ (Apāya) လၟိုန် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_stream&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.accesstoinsight.org/lib/authors/bodhi/wheel322.html |title=The Noble Eightfold Path |author=Bhikkhu Bodhi |publisher=Access to Insight |access-date=2023-11-04}}&lt;/ref&gt;။ ဒိဋ္ဌိ တံ ဏအ် ပယ်ပါဲ အိုတ်း အာ လ္အိတ် ဂှ် ကာလ မအာ စိုပ် အရဟတ္တမဂ် (Arahatship) ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Right View)
* [[သစ္စာ ၄ ပြကာ]] (Four Noble Truths)
* [[မဂ္ဂၚ် ၈ ပါ်]] (Noble Eightfold Path)
* [[အနတ္တ]] (Non-self)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana Meditation)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = လညာတ် ကေုာံ ဓဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Philosophy and Concepts)
| list1 = [[သစ္စာ ၄ ပြကာ]] • [[မဂ္ဂၚ် ၈ ပါ်]] • [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] • [[ဒိဋ္ဌိ]] • [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] • [[အနိစ္စ]] • [[ဒုက္ခ]] • [[အနတ္တ]] • [[နိဗ္ဗာန်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဒိဋ္ဌိ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓရ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ပါဠိ]]</text>
      <sha1>ab5b8p0m0aswp3k4cm66v7fgl08dpcw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗါရက် အဝ်ဗာမာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13171</id>
    <revision>
      <id>60319</id>
      <parentid>59776</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:36:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40915" sha1="bd6zki4qfrzd1doas3hejalno3zwkzv" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name = ဗါရက် အဝ်ဗာမာ
| original_name = Barack Obama
| image = President Barack Obama.jpg
| image_size = 250px
| alt = ဗါရက် အဝ်ဗာမာ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| office = ၄၄ မရနုက် သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| vicepresident = ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန်
| term_start = ၂၀ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၉
| term_end = ၂၀ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၁၇
| predecessor = ဂျံတ် ဝေါတ်ကာ ဗုယှ်
| successor = ဒဝ်နယ် ထရာမ်
| office1 = အမာတ် သေနိတ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် နူ တွဵုရး အဳလဳနောဲ
| term_start1 = ၃ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၅
| term_end1 = ၁၆ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၀၈
| predecessor1 = ပဳတာ ဖေတ်ဂျာရဲ
| successor1 = ရဝ်လာန် မာရဳ
| office2 = အမာတ် သေနိတ် တွဵုရး အဳလဳနောဲ
| term_start2 = ၈ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၉၇
| term_end2 = ၄ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၀၄
| predecessor2 = အာလဳစ် ပါလမာ
| successor2 = ခွာမဳ ရဴ
| birth_date = ၄ အဝ်ဂေတ် ၁၉၆၁
| birth_place = ဟဝ်နဝ်လူလူ၊ ရးဟာဝါဲ၊ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| birth_name = ဗါရက် ဟူသိန် အဝ်ဗာမာ ဒုတိယ
| party = ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ်
| spouse = {{marriage|မဳချေဝ် ရဝ်ဗေန်သေန်|၁၉၉၂}}
| children = မာလဳယာ အဝ်ဗာမာ&lt;br&gt;သာရှာ အဝ်ဗာမာ
| parents = ဗါရက် အဝ်ဗာမာ ပထမ&lt;br&gt;အာန် ဒါန်ဟမ်
| education = တက္ကသိုလ် ခဝ်လာမ်ဗဳယာ (B.A.)&lt;br&gt;တက္ကသိုလ် ဟာဗတ် (J.D.)
| signature = Barack Obama signature.svg
| website = {{URL|barackobama.com}}
}}

ဗါရက် ဟူသိန် အဝ်ဗာမာ ဒုတိယ (Barack Hussein Obama II) ဒှ် သၟာပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ကေုာံ ညးမယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် သမ္မတ မရနုက်ကဵု ၄၄ နူ သၞာံ ၂၀၀၉ စဵုကဵု ၂၀၁၇ ရ။ သၟာပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် နူ ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် (Democratic Party) ဏအ် ဒှ် ကောန်ဂကူ အာဖရိက-အမေရိကာန် (African-American) မကလိဂွံ တာလျိုၚ် သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဝၚ်အတိက် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒုၚ်ရုဲစှ် နဒဒှ် သမ္မတ ညးယိုက်ဂၠေၚ်လဝ် တာလျိုၚ် အမာတ် သေနိတ် (Senate) နူ တွဵုရး အဳလဳနောဲ (Illinois) နူ သၞာံ ၂၀၀၅ စဵုကဵု ၂၀၀၈ ကေုာံ အမာတ် သေနိတ် တွဵုရး နူ သၞာံ ၁၉၉၇ စဵုကဵု ၂၀၀၄ ရ။

ပ္ဍဲအခိၚ် ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် သမ္မတ ညးခၞံဗဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မကော်ခဴစ အဝ်ဗာမာကေရ် (Obamacare) ကေုာံ သၞောဝ် ဒဝ်ဖရက် (Dodd-Frank Act) သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကၟိန်ဍုၚ်ရ။ ပရေၚ်ဝါဒ ဒေသမ္ၚး အဝ်ဗာမာ ပ္တိတ်ဇြဟတ် သွက်ဂွံ ပသောင် ပရေၚ်ပၞာန် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု အဳရက် (Iraq) ကေုာံ အာဖဂါန်နဳသတာန် (Afghanistan) တုဲ ကလေၚ်ဒက်ပ္တန် ပရေၚ်မိတ်သဟာယ ကု ရးနိဂီု ကျူဗာ (Cuba) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၉ ညးကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗေလ် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် (Nobel Peace Prize) နကဵု ပရေၚ်ဂစာန် ညး သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လွဟ်နျူကလဳယျာ ကေုာံ ဒက်ပ္တန် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိရ။

ကြဴနူ မတိတ်အာ နူ တာလျိုၚ် သမ္မတ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇ ညးဆက်တုဲ လုပ်ကၠောန် ပရေၚ်မၞိဟ် နကဵု မဒက်ပ္တန် ဖံၚ်ဒေယှေန် အဝ်ဗာမာ (Obama Foundation) ကေုာံ ချူပ္တိတ် လိက် အတ္ထုပ္ပတ္တိ ဘဝညး မၞုံယၟု ဒေသ မကဵုလဝ် ကတိ (A Promised Land) ရ။ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် အမေရိကာန် ခေတ်တၟိ အဝ်ဗာမာ ဒှ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် မၞုံကဵု ဇြဟတ် ဓရိုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်သြဇာ မဇၞော်မွဲ တုဲ ကောန်ဍုၚ် ကောန်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဆက်တုဲ ကဵုဒၟံၚ် စၟတ်သမ္တီ ကဆံၚ်သၠုၚ် ပ္ဍဲ သဘၚ်စမ်ၜတ် လညာတ် ညးဍုၚ်ကွာန်ဂမၠိုၚ်ရ။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ ==
[[File:Barack Obama as child.jpg|thumb|ဗါရက် အဝ်ဗာမာ ပ္ဍဲ အခိၚ်ဘဝ ကောန်ၚာ်]]
ဗါရက် အဝ်ဗာမာ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ၄ အဝ်ဂေတ် ၁၉၆၁ ပ္ဍဲ ရုၚ်ဂဥုဲ ညောန်ကပဳအဝ်လာနဳ (Kapiʻolani Medical Center) မၞုံ ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဟဝ်နဝ်လူလူ (Honolulu)၊ တွဵုရး ဟာဝါဲ (Hawaii) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=President Barack Obama |url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/barack-obama/ |publisher=The White House |access-date=15 November 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220514111356/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/barack-obama/ |archivedate=14 May 2022 |accessdate=4 November 2026}}&lt;/ref&gt; ညးဒှ် ကောန်ၚာ် သမ္မတ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် မသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ တွဵုရး မ္ၚး ၄၈ တွဵုရး ပ္ဍဲ တိုက်အမေရိကာန် သၟဝ်ကျာရ။ မအံက်ညး ဗါရက် အဝ်ဗာမာ ပထမ (Barack Obama Sr.) ဒှ် ကောန်ဂကူ လူအဝ် (Luo) နူ ရးနိဂီု ကေန်ညာ (Kenya) တုဲ မိအံက်ညး အာန် ဒါန်ဟမ် (Ann Dunham) ဒှ် ကောန်ဂကူ အမေရိကာန် နူ တွဵုရး ကာန်သာတ် (Kansas) ရ။ မိမ ၜါ တက်စၟတ်သမ္တီ ထပ်တဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၁ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဟာဝါဲ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Obama |first=Barack |year=2004 |title=Dreams from My Father: A Story of Race and Inheritance |url=https://archive.org/details/isbn_B000R9EG3Q |publisher=Crown Publishing Group |isbn=978-0307383419}}&lt;/ref&gt; 

ကာလ အဝ်ဗာမာ ကလိဂွံ အာယုက် ၜါ သၞာံ မိမ ၜါ ပါ်ပြးအာ ရၚ်သ္ကအ် တုဲ လွာဲဂှ် ပြးဒွာဲအာ ရ။ မိအံက်ညး ကလေၚ်ထပ်တဲ ကု လဝ်လဝ် သဝ်တဝ်ရဝ် (Lolo Soetoro) ကောန်ဂကူ အေန်ဒဝ်နဳယှာ (Indonesian) မွဲ တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၇ အဝ်ဗာမာ ပြံၚ်အာ မံၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဂျာကာတာ (Jakarta)၊ ရးနိဂီု အေန်ဒဝ်နဳယှာ ရ။ ညး တိုန်ဘာ လိက် အေန်ဒဝ်နဳယှာ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၇၁ တုဲ ကလေၚ်စဴကၠုၚ် ဟာဝါဲ သွက်ဂွံ ဆက်တိုန်ဘာ ပ္ဍဲ ဘာပန်နာဟဝ် (Punahou School) နူ ကဆံၚ် ၅ စဵုကဵု ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ တန်သၠုၚ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၉ ရ။

ကြဴနူ အာစိုပ် ဍုၚ်လဝ်သာန်ဂျလဳ (Los Angeles) ညးတိုန်ဘာ ပ္ဍဲ ကဝ်လဳ အံက်သဳဒေန်တယ် (Occidental College) ပွိုၚ် ၜါ သၞာံ တုဲ ပြံၚ်အာ တက္ကသိုလ် ခဝ်လာမ်ဗဳယာ (Columbia University) ပ္ဍဲ ဍုၚ်နျူယံက် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၃ ညး ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ဘဳအေ (B.A.) နကဵု ဘာသာ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ဂၠးကဝ် ရ။ နူ သၞာံ ၁၉၈၈ စဵုကဵု ၁၉၉၁ ညး တိုန်ဘာ သၞောဝ်ဥပဒေ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဟာဗတ် (Harvard Law School) တုဲ ဒှ် ညးအုပ်ကာ လိက်ဂျာနယ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဟာဗတ် (Harvard Law Review) ကောန်ဂကူ အာဖရိက-အမေရိကာန် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ရ။

== ကမၠောန် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် သွာၚ်သၟတ် ==
ကြဴနူ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၃ အဝ်ဗာမာ လုပ်ကၠောန် ကမၠောန် နဒဒှ် ညးမကဵုကသပ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲ ကမ္ပဏဳ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကဝ် (Business International Corporation) ပ္ဍဲ ဍုၚ်နျူယံက် ရ။ စိုပ် သၞာံ ၁၉၈၅ ညး ပြံၚ်အာ ဍုၚ်ချဳကာဂဝ် (Chicago) သွက်ဂွံ လုပ်ကၠောန် နဒဒှ် ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် စန်ဒက် ညးဍုၚ်ကွာန် (Community organizer) ပ္ဍဲ ဒေသ သၠုၚ်ကျာ ချဳကာဂဝ် မဒှ် ဒေသ ကောန်ဂကူ လွပ်အောန် ကေုာံ သြန်လုပ် အောန်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Mendell |first=David |date=August 11, 2004 |title=Obama's work as an organizer |url=https://www.chicagotribune.com/news/obama/chi-040811obamaorganizer-story.html |work=Chicago Tribune |access-date=February 20, 2024}}&lt;/ref&gt; ညး ပ္တိတ်ဇြဟတ် သွက်ဂွံ သြိုၚ်ခၞံ သ္ၚိဌာန် သွက် ညးဒိုက်ဂတ် ကေုာံ ဖန်ဇန် ပရေၚ်ကမၠောန် သွက် ညးဟွံမွဲကဵု ကမၠောန်ဂမၠိုၚ် ရ။

ကြဴနူ တိတ်ဘာ သၞောဝ်ဥပဒေ ဟာဗတ် အဝ်ဗာမာ ကလေၚ်စဴ ချဳကာဂဝ် တုဲ လုပ်ကၠောန် နဒဒှ် သၟာသၞောဝ် (Civil rights attorney) သွက် အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ရုၚ်သၟာသၞောဝ် မာယ်နာဗါန်ဟေဝ် (Miner, Barnhill &amp; Galland) ရ。 တၚ်ရန်တၟအ် ညး ဂှ် သွက်ဂွံ ရေၚ်တၠုၚ် ပရေၚ်သၞောဝ်ဥပဒေ သွက် ဂကောံ ညးဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်စဵုဒၞာ အခေါၚ်မာဲ ညးဍုၚ်ကွာန်ရ။ လပါ်မွဲ ညး ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် အစာဘာ ဥပဒေ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ချဳကာဂဝ် (University of Chicago Law School) နူ သၞာံ ၁၉၉၂ စဵုကဵု ၂၀၀၄ ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၆ ညး ဂွံ ဒုၚ်ရုဲစှ် နဒဒှ် အမာတ် သေနိတ် တွဵုရး အဳလဳနောဲ (Illinois State Senate) နူ ပွိုၚ်ဆန္ဒမာဲ ၁၃ ပ္ဍဲ ချဳကာဂဝ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ်ဏအ် ညး ပ္တိတ်ဇြဟတ် သွက်ဂွံ ပြံၚ်လှာဲ သၞောဝ် ယဲစိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်စဵုဒၞာ သွက် အဝဵုသၞောဝ် ရ။ ညး ကေတ် တာလျိုၚ် ပ္ဍဲ တွဵုရး စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၀၄ တုဲ ကမၠောန်ဏအ် ဒှ် ဂၠံၚ်တရဴ သွက် ညး ဂွံ ဆက်လုပ်ပြိုၚ် ပ္ဍဲ ကဆံၚ် ကၟိန်ဍုၚ် ရ။

== အမာတ် သေနိတ် အမေရိကာန် ==
[[File:Obama in the Senate.jpg|thumb|အဝ်ဗာမာ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဒှ် အမာတ် သေနိတ် အမေရိကာန် (၂၀၀၅)]]
ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၃ အဝ်ဗာမာ လလောၚ်တြး သွက်ဂွံ လုပ်ပြိုၚ် သဘၚ်မာဲ အမာတ် သေနိတ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် (U.S. Senate) ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် သဘၚ်မာဲ အပ္ဍဲဗော် (Primary) သၞာံ ၂၀၀၄ ညး ကလိဂွံ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်တုဲ ဒှ် ညးစၞး ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတု ဂျူလာၚ် ၂၀၀၄ ညး ကလိဂွံ အခေါၚ် ဟီုတွဟ် မိန့်ခွန်း ကိုပ်ကၠာ (Keynote address) ပ္ဍဲ သဘၚ်ကောံဓရီု ကၟိန်ဍုၚ် ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် (Democratic National Convention) ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗဝ်သတောန် (Boston) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Barack Obama's 2004 DNC Keynote Address |url=https://www.npr.org/2004/07/27/3615177/obamas-keynote-address-at-the-dnc |publisher=NPR |date=July 27, 2004 |access-date=March 1, 2024}}&lt;/ref&gt; လိက်ဟီုတွဟ်ညး မဟီုလဝ် &quot;ဟွံမွဲ ကု အမေရိကာန် လမ္စံက်၊ ဟွံမွဲ ကု အမေရိကာန် ဗု၊ နွံဆ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်&quot; ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်က္တဵုဒှ် မဇၞော် သွက် ဂၠးကဝ် ဂွံ တီစၟတ် ညး ရ။

ပ္ဍဲ သဘၚ်မာဲ သေနိတ် ပ္ဍဲ ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၀၄ ဂှ် ညး ဇၞး ညးစၞး ဗော် ရဳပပ်ဗလဳကာန် အာလာန် ကဳ (Alan Keyes) နကဵု ၇၀ က္ဍိုပ်ကၠံ တုဲ ဂွံ ဒုၚ်ရုဲစှ် နဒဒှ် အမာတ် သေနိတ် အာဖရိက-အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု ၅ ပ္ဍဲ ဝၚ် အမေရိကာန် ရ။ ညး ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ် နူ ၃ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၅ စဵုကဵု ညး နုက်တိတ် ပ္ဍဲ ၁၆ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၀၈ ကြဴနူ ဂွံ ဒုၚ်ရုဲစှ် နဒဒှ် သမ္မတ ရ။

ပ္ဍဲ အခိၚ် ဒှ် အမာတ် သေနိတ် ညး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကမ္မတဳ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ဍုၚ်သအာၚ် (Foreign Relations Committee)၊ ကမ္မတဳ ပရေၚ်သဘာဝ ကေုာံ ကမၠောန် အလဵုအသဳ ရ။ ညး ပါလုပ် ဒက်ပ္တန် သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် လွဟ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ပံၚ်ကောံ ကု ဍုၚ် ရုရှ (Russia) သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လွဟ်နျူကလဳယျာ ဂမၠိုၚ် ရ။

== သဘၚ်မာဲ သမ္မတ ၂၀၀၈ ==
ပ္ဍဲ ၁၀ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၀၇ အဝ်ဗာမာ လလောၚ်တြး ဒက်ပ္တန် ကမၠောန် သဘၚ်မာဲ သမ္မတ အမေရိကာန် (Presidential campaign) သွက် သၞာံ ၂၀၀၈ ပ္ဍဲ လဒပ် လိက် ဝၚ် သမ္မတ လေန်ကောန် (Abraham Lincoln) ပ္ဍဲ ဍုၚ် သပရေန်ဖဳ (Springfield)၊ တွဵုရး အဳလဳနောဲ ရ။ ပ္ဍဲ သဘၚ်မာဲ အပ္ဍဲဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် ညး ဒး ပြိုၚ်ပကာန် ဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ကု အမာတ် ဟဳလာရဳ ကလေန်တောန် (Hillary Clinton) ရ။ ဗွဲကၞောတ် ပ္ဍဲ ဂိတု ဂျောန် ၂၀၀၈ ညး ကလိဂွံ လၟိဟ် မာဲ ညးစၞး (Delegates) မရုံဂပ် တုဲ ဒှ် ညးစၞး ဗော် သွက် သဘၚ်မာဲ ဇၞော် ရ။

ပ္ဍဲ သဘၚ်မာဲ ဇၞော် ညး ရုဲစှ် အမာတ် သေနိတ် ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် (Joe Biden) နူ တွဵုရး ဒေလာဝေယျာ (Delaware) နဒဒှ် ဒုတိယ သမ္မတ (Running mate) တုဲ ပြိုၚ် ကု ညးစၞး ဗော် ရဳပပ်ဗလဳကာန် ဂျောန် မက်ကိန် (John McCain) ရ။ ပရေၚ်ဟီုတွဟ်ညး ဒုၚ်သဇိုၚ် လ္တူ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ (Change) ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်စၟဳ (Hope) သၟဝ် တၚ်ယၟု &quot;ပိုယ် ကၠောန် မာန် ရ&quot; (Yes We Can) ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Zeleny |first=Jeff |date=November 5, 2008 |title=Obama Wins Election; First Black President |url=https://www.nytimes.com/2008/11/05/us/politics/05elect.html |work=The New York Times |access-date=March 15, 2024}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ လဒပ် သွဟ် သဘၚ်မာဲ သမ္မတ ၂၀၀၈
|-
! ညးလုပ်ပြိုၚ် !! ဗော် !! မာဲ ညးဍုၚ်ကွာန် (Popular Vote) !! % !! မာဲ ကလုတ် (Electoral Votes)
|-
| ဗါရက် အဝ်ဗာမာ || ဒဳမဝ်ကရေတ် || ၆၉,၄၉၈,၅၁၆ || ၅၂.၉% || ၃၆၅
|-
| ဂျောန် မက်ကိန် || ရဳပပ်ဗလဳကာန် || ၅၉,၉၄၈,၃၂၃ || ၄၅.၇% || ၁၇၃
|}

ပ္ဍဲ ၄ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၀၈ အဝ်ဗာမာ ကလိဂွံ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး တုဲ ဒှ် ကောန်ဂကူ အာဖရိက-အမေရိကာန် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် မဂွံ ဒုၚ်ရုဲစှ် နဒဒှ် သမ္မတ အမေရိကာန် ရ။

== ပထမ အာယုက် သမ္မတ ==
[[File:Barack Obama taking the oath of office 2009.jpg|thumb|အဝ်ဗာမာ ဒုၚ်ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၉]]
ပ္ဍဲ ၂၀ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၉ အဝ်ဗာမာ ဒုၚ်ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် နဒဒှ် ၄၄ မရနုက် သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ အခိၚ် ညး လုပ်ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ဂှ် ကၟိန်ဍုၚ် တန်တဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ကပ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော် (Great Recession) မဒှ် ပရေၚ်စှ်ေယုတ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်အိုတ် ကြဴနူ ကပ်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကဝ် ၁၉၂၉ ရ။ ညး ဓပိုတ် ပ္တိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကလေၚ်ထတ်ယုက် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အမေရိကာန် ၂၀၀၉ (American Recovery and Reinvestment Act of 2009) မသုၚ်စောဲ သြန် ၇၈၇ ဗဳလဳယျာန် ဒဝ်လာ သွက်ဂွံ ပသောင် ပရေၚ်ကမၠောန် ကေုာံ ဖန်ဇန် သြိုၚ်ခၞံ ဒဒန် ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴဂမၠိုၚ် ရ။

ပ္ဍဲ သွာၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညး ပ္တိတ်ဇြဟတ် ဗွဲမဇၞော် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ စဵုဒၞာ ယဲ ကု ညးဍုၚ်ကွာန် မကော်ခဴစ အဝ်ဗာမာကေရ် (Affordable Care Act) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၀ ရ။ သၞောဝ်ဏအ် ကဵု အခေါၚ် ကု ညးဍုၚ်ကွာန် သန်းဂၠိုၚ်ကဵုစှ် မဟွံမွဲကဵု လာပ်အာမခံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် တအ် ဂွံ ကလိဂွံ ပရေၚ်လွဳလွတ် ယဲ နကဵု ၚုဟ်မး မတန်တဴ ရ။ ပါဲနူဂှ် ညး ဆက် ပ္တိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဒဝ်ဖရက် (Dodd-Frank) သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ဘာဏ် ကေုာံ ပရေၚ်သြန် ဂၠးကဝ် ညံၚ်ဟွံဂွံ ကလေၚ်ကတဵုဒှ် ကပ်ပိုန်ဒြပ် ပၠန် ရ။

ပ္ဍဲ ၂ မေ ၂၀၁၁ အဝ်ဗာမာ ကဵု အမိၚ် ကု ဒပ်ပၞာန် တၟေၚ် အမေရိကာန် (Navy SEALs) သွက်ဂွံ လုပ်စဗတိုက် သ္ၚိ ဥစမာ ဗေန်လာဒေန် (Osama bin Laden) မဒှ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အာလ်ကိုၚ်ဒါ (al-Qaeda) ပ္ဍဲ ဍုၚ်အာဘဝ်တာဗတ် (Abbottabad)၊ ရးနိဂီု ပါကေတ်သတာန် (Pakistan) တုဲ ဂစိုတ် ဖျေဟ် ဗေန်လာဒေန် လွာဲဂှ် ရ။ ကမၠောန်ဏအ် ဒှ် ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ သွာၚ် ပရေၚ်စဵုဒၞာ ကၟိန်ဍုၚ် သွက် သမ္မတ အဝ်ဗာမာ ရ။

== သဘၚ်မာဲ သမ္မတ ၂၀၁၂ ==
ပ္ဍဲ ၄ ဨပြဳ ၂၀၁၁ အဝ်ဗာမာ လလောၚ်တြး သွက်ဂွံ ဆက်လုပ်ပြိုၚ် သဘၚ်မာဲ သမ္မတ ၂၀၁၂ နကဵု တၚ်ရန်တၟအ် &quot;ပိုယ် ဆက်အာ ဂၠံၚ်တရဴ ကိုပ်ကၠာ&quot; (Forward) ရ။ ပ္ဍဲ သဘၚ်မာဲဏအ် ညး ဒး ပြိုၚ်ပကာန် ကု ညးစၞး ဗော် ရဳပပ်ဗလဳကာန် မိတ် ရောမ်နဳ (Mitt Romney) မဒှ် သၟာပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တၠအုပ်ဓုပ် တွဵုရး မာတ်သာချူသေတ် (Massachusetts) တြေံ ရ။ သဘၚ်မာဲဏအ် ဒုၚ်သဇိုၚ် လ္တူ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ သၞောဝ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Obamacare) ရ။

ရောမ်နဳ ဝေဒနာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အဝ်ဗာမာ ဒဒှ်ရ ဟွံမာန် ပ္တိတ် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် မပြဟ် ကေုာံ သြန်လယိုၚ် ကၟိန်ဍုၚ် မဇၞော်တိုန် ဒၟံၚ် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် အဝ်ဗာမာ ကလေၚ် ဒုၚ်ဟီု ဒဒှ်ရ ညး ဟံၚ်ပြာ်လဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် နူ ကပ် မဇၞော် ကေုာံ ဟံၚ်ပြာ် ကမ္ပဏဳ ကွဳစက် (Auto industry) ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ရ။ ပ္ဍဲ သဘၚ်မာဲ ၆ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၁၂ အဝ်ဗာမာ ကလိဂွံ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ပၠန် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ လဒပ် သွဟ် သဘၚ်မာဲ သမ္မတ ၂၀၁၂
|-
! ညးလုပ်ပြိုၚ် !! ဗော် !! မာဲ ညးဍုၚ်ကွာန် !! % !! မာဲ ကလုတ်
|-
| ဗါရက် အဝ်ဗာမာ || ဒဳမဝ်ကရေတ် || ၆၅,၉၁၅,၇၉၅ || ၅၁.၁% || ၃၃၂
|-
| မိတ် ရောမ်နဳ || ရဳပပ်ဗလဳကာန် || ၆၀,၉၃၃,၅၀၄ || ၄၇.၂% || ၂၀၆
|}

နကဵု သွဟ် ဏအ် အဝ်ဗာမာ ဂွံ ဒုၚ်ရုဲစှ် သွက် ဒုတိယ အာယုက် သမ္မတ ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=O'Brien |first=Michael |date=November 7, 2012 |title=Obama wins reelection |url=https://www.nbcnews.com/politics/politics-news/obama-wins-reelection-flna1c6893603 |work=NBC News |access-date=April 10, 2024}}&lt;/ref&gt;

== ဒုတိယ အာယုက် သမ္မတ ==
ဒုတိယ အာယုက် သမ္မတ အဝ်ဗာမာ စတင် ပ္ဍဲ ၂၀ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၁၃ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ်ဏအ် ညး ပ္တိတ်ဇြဟတ် ဗွဲမဇၞော် လ္တူ ပရေၚ်အခေါၚ်အရာ မၞိဟ်၊ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဥတုရာသဳ ကေုာံ ပရေၚ်ထိၚ်ဒဝ် လွဟ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ် ရ။ ကြဴနူ ပရေၚ်ပန်ဂစိုတ် ပ္ဍဲ ဘာ သာန်ဒဳ ဟုက် (Sandy Hook Elementary School) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၂ အဝ်ဗာမာ ဂစာန် ပ္တိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ စၟတ်စၟဳ လွဟ် (Gun control) ကီုလေဝ် ဟွံအံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲ သေနိတ် ရ။

ပ္ဍဲ သွာၚ် အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ညး ထံက်ဂလာန် သွက် အခေါၚ် ထပ်တဲ လိၚ်တုပ် (Same-sex marriage) အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် နဒဒှ် သမ္မတ အခိၚ် ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ရုၚ်ဗစာ သၠုၚ်အိုတ် (Supreme Court) ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ဖျေဟ် အမိၚ် ဒဒှ်ရ အခေါၚ် ထပ်တဲ လိၚ်တုပ် ဒှ် အခေါၚ် သၞောဝ်ဥပဒေ ပ္ဍဲ အလုံမွဲ ကၟိန်ဍုၚ် ရ။

ပ္ဍဲ သွာၚ် သဘာဝ အဝ်ဗာမာ ထ္ပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဥတုရာသဳ ပါရဳ (Paris Agreement) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် ဓါတ်ကာဗောန် မတိတ် နူ စက်ယန်ဂမၠိုၚ် ရ။ ကမၠောန်ဏအ် ဒှ် ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ မဇၞော် သွက် ဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လ္တူ ပရေၚ်ကတဴကတာန် ဂၠးတိ (Global warming) ရ။

== ပရေၚ်ဝါဒ ဒေသမ္ၚး ကေုာံ ဍုၚ်သအာၚ် ==
ပရေၚ်ဝါဒ ဍုၚ်သအာၚ် အဝ်ဗာမာ ဒုၚ်သဇိုၚ် လ္တူ &quot;ပရေၚ်ဆက်ဆောံ နကဵု မိတ်သဟာယ ကေုာံ ပရေၚ်ပံၚ်ကောံ ဂၠးကဝ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၁ ညး ကဵု အမိၚ် သွက်ဂွံ နုက်တိတ် ဒပ်ပၞာန် အမေရိကာန် သီုဖအိုတ် နူ ရးနိဂီု အဳရက် (Iraq) တုဲ ပံက်ကဵု ပရေၚ်အာစိုပ် တွိုတ် ပၞာန် အဳရက် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲ အာဖဂါန်နဳသတာန် (Afghanistan) ညး ထပ်စုတ် ဒပ်ပၞာန် ဗွဲမဂၠိုၚ် သွက်ဂွံ ဗတိုက် တာလဳဗာန် (Taliban) ကိုပ်ကၠာ ဟွံဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ် ဒပ် ကြဴနူ သၞာံ ၂၀၁၄ ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ အလဵုအသဳ အဝ်ဗာမာ ထ္ပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် နျူကလဳယျာ အဳရာန် (Iran Nuclear Deal or JCPOA) ကု ဍုၚ် အဳရာန် ကေုာံ ဍုၚ်ဇၞော်ဂမၠိုၚ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အဳရာန် ဟွံဂွံ ကၠောန် လွဟ်နျူကလဳယျာ နကဵု ပရေၚ်ပလံၚ်ပ္တိတ် ဒဏ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ရ။ ပါဲနူဂှ် ညး ကလေၚ် ဒက်ပ္တန် ပရေၚ်ဆက်ဆောံ သံတမန် ကု ရးနိဂီု ကျူဗာ (Cuba) ကြဴနူ မပိုတ်သကုတ် ဒၟံၚ် ပွိုၚ် ၅၀ သၞာံ ပြၚ် တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၆ ညး အာ ဝေၚ် ဍုၚ် ကျူဗာ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် သမ္မတ အမေရိကာန် ပ္ဍဲ ၈၈ သၞာံ ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=DeYoung |first=Karen |date=December 17, 2014 |title=Obama announces normalization of US-Cuba relations |url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/obama-announces-normalization-of-us-cuba-relations/2014/12/17/572cb9a6-8611-11e4-a702-fa31ff4ae98e_story.html |work=The Washington Post |access-date=May 5, 2024}}&lt;/ref&gt;

အဝ်ဗာမာ သုၚ်စောဲ လွဟ် က္ၜၚ်ကျာ ဟွံမွဲကဵု မၞိဟ် (Drone strikes) ဗွဲမဂၠိုၚ် သွက်ဂွံ ဗတိုက် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အကြီု အေတ်သလာမ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ပါကေတ်သတာန်၊ ယေမာန် ကေုာံ သဝ်မာလဳယျာ ရ။ ကမၠောန်ဏအ် ဒးဒုၚ် ဝေဒနာ ဗွဲမဇၞော် နူ ဂကောံ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ဂမၠိုၚ် ရ။

== ပရေၚ်ဝါဒ အပ္ဍဲဍုၚ် ==
ပ္ဍဲ သွာၚ် အပ္ဍဲဍုၚ် အဝ်ဗာမာ ပ္တိတ်ဇြဟတ် သွက်ဂွံ ပခိုဟ်တိုန် လၟေၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ရ။ သၞောဝ် အဝ်ဗာမာကေရ် (Obamacare) ဂှ် ၜိုန်ရ ဂွံ ဒုၚ် ဒစဵုဒစး နူ ဗော် ရဳပပ်ဗလဳကာန် ကီုလေဝ် မၞိဟ် ၂၀ မဳလဳယျာန် ပြၚ် ကလိဂွံ အာမခံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မတၟိ ရ။ ညး ခၞံဗဒှ် ပရေၚ်ကမၠောန် (DACA) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်ၚာ် မလုပ်ကၠုၚ် ဍုၚ် နကဵု ဟွံမွဲကဵု သၞောဝ် (Undocumented immigrants) ညံၚ်ဟွံဂွံ ဒးဒုၚ် ပလံၚ် တိတ် နူ ဍုၚ် ရ။

ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အမေရိကာန် ကလေၚ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် တုဲ လၟိဟ် မၞိဟ် ဟွံမွဲကဵု ကမၠောန် (Unemployment rate) စှ်ေအာ နူ ၁၀ က္ဍိုပ်ကၠံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၉ စဵုကဵု ၄.၇ က္ဍိုပ်ကၠံ ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး တိတ် နူ တာလျိုၚ် ရ။ ညး ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် သွက်ဂွံ ထံက်ပၚ် ကွတ်ပညာ စက်ယန် တၟိ ကေုာံ ဒြဟတ် သဘာဝ မကလေၚ် သုၚ်စောဲ မာန် (Renewable energy) ရ။

== အာဲကၟာဲ ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ ==
ဗါရက် အဝ်ဗာမာ တိတ် နူ တာလျိုၚ် သမ္မတ နကဵု လၟိဟ် ညးဍုၚ်ကွာန် မဒုၚ်တဲ (Approval rating) ၆၀ က္ဍိုပ်ကၠံ မဒှ် ကဆံၚ် သၠုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ လ္တူ သမ္မတ ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Presidential Approval Ratings -- Barack Obama |url=https://news.gallup.com/poll/116479/barack-obama-presidential-job-approval.aspx |publisher=Gallup |access-date=June 1, 2024}}&lt;/ref&gt; နဒဒှ် သမ္မတ အာဖရိက-အမေရိကာန် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ညး ဒှ် ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ မဇၞော် သွက် ဝၚ် အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ အာဲကၟာဲ ညး မဇၞော်အိုတ် ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်၊ ပရေၚ်ဟံၚ်ပြာ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဥတုရာသဳ ရ။

ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ညး ဒးဒုၚ် ဝေဒနာ နူ လညာတ် တၞဟ်ဟ် မပ္တံကဵု ပရေၚ်သုၚ်စောဲ လွဟ် က္ၜၚ်ကျာ (Drone) ပ္ဍဲ ဍုၚ်သအာၚ်၊ ကေုာံ ပရေၚ်ဟွံမာန် ပသောင် ပရေၚ်ပါ်ဒကး အပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ် ရ။ လာပ်နဝ်ဗေလ် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ညး ကလိဂွံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၉ ဂှ်လေဝ် ဒှ် တၚ်သၟာန် သွက် ညးလ္ၚဵု ဟိုတ်နူ ညး စိုပ် တာလျိုၚ် ဂွံ အခိၚ် အောန် တုဲ ကလိဂွံ ရ။

== ဘဝ ကြဴနူ သမ္မတ ==
ကြဴနူ မသၠး တာလျိုၚ် ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၁၇ အဝ်ဗာမာ ကေုာံ သမ္ဘာညး မဳချေဝ် ပြံၚ်အာ မံၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဝါယှေန်တာန် ဒဳသဳ (Washington, D.C.) ရ။ ညး ဒက်ပ္တန် ဖံၚ်ဒေယှေန် အဝ်ဗာမာ (Obama Foundation) သွက်ဂွံ ထံက်ပၚ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် သၟတ် ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ညး ပ္တိတ် လိက် အတ္ထုပ္ပတ္တိ မၞုံယၟု ဒေသ မကဵုလဝ် ကတိ (A Promised Land) မလဴထ္ၜး ဝၚ် ဘဝ ညး အခိၚ် ဒှ် သမ္မတ မာန် ပ္တိတ် သွံ ဂွံ မဳလဳယျာန် ကဵု အုပ် ရ။

ပါဲနူဂှ် အဝ်ဗာမာ ကေုာံ သမ္ဘာညး ဒက်ပ္တန် ကမ္ပဏဳ ပ္တိတ် ရုပ်ဒမျိုၚ် ဟာယာ ဂရံၚ် (Higher Ground Productions) တုဲ ထ္ပက် လိက်ကသုက် ကု နေတ်ဖလေတ် (Netflix) ရ။ ပ္ဍဲ သဘၚ်မာဲ သမ္မတ ၂၀၂၀ ကေုာံ ၂၀၂၄ ညး ကလေၚ် လုပ် ပါလုပ် ဗွဲမထတ်မြက် သွက်ဂွံ ထံက်ပၚ် ညးစၞး ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ကေုာံ ကမလာ ဟာရေတ် (Kamala Harris) ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Obama |first=Barack |year=1995 |title=Dreams from My Father: A Story of Race and Inheritance |publisher=Times Books |isbn=978-1400082773}}
* {{cite book |last=Obama |first=Barack |year=2006 |title=The Audacity of Hope: Thoughts on Reclaiming the American Dream |url=https://archive.org/details/isbn_9780739326657 |publisher=Crown Publishing Group |isbn=978-0307237695}}
* {{cite book |last=Obama |first=Barack |year=2020 |title=A Promised Land |url=https://archive.org/details/promisedland0000obam_m1p0 |publisher=Crown Publishing Group |isbn=978-1524763169}}
* {{cite book |last=Remnick |first=David |year=2010 |title=The Bridge: The Life and Rise of Barack Obama |url=https://archive.org/details/bridgelifeand00remn |publisher=Knopf |isbn=978-1400043606}}
* {{cite web |title=Barack Obama Presidential Library |url=https://www.obamalibrary.gov/ |publisher=National Archives and Records Administration |access-date=June 10, 2024}}

{{သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်}}

{{DEFAULTSORT:အဝ်ဗာမာ, ဗါရက်}}
[[Category:သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
[[Category:ညးမကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗေလ် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ်]]
[[Category:သၟာပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် အမေရိကာန်]]
[[Category:ညးမဒှ် ကောန်ဂကူ အာဖရိက-အမေရိကာန်]]
[[Category:မၞိဟ် မသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၁]]
[[Category:ညးမချူလိက် အမေရိကာန်]]
[[Category:ကောန်သွာၚ် တက္ကသိုလ် ဟာဗတ်]]</text>
      <sha1>bd6zki4qfrzd1doas3hejalno3zwkzv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒဝ်နယ် ထရာမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13173</id>
    <revision>
      <id>60327</id>
      <parentid>59772</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:45:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44929" sha1="03uvk4rd6vi3hy138x38fqomq6f8s4y" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name = ဒဝ်နယ် ထရာမ်
| native_name = Donald Trump
| image = Donald Trump official portrait.jpg
| caption = သမ္မတ ဒဝ်နယ် ထရာမ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇
| office = ၄၅ မရနုက်ကဵု သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| term_start = ၂၀ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၁၇
| term_end = ၂၀ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၂၁
| vicepresident = မိုက် ပေန် (Mike Pence)
| predecessor = ဘာရက် အဝ်ဗာမာ (Barack Obama)
| successor = ဂျဝ် ဗိုၚ်ဒေန် (Joe Biden)
| office1 = ၄၇ မရနုက်ကဵု သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် (ညးမကလိဂွံမာဲ)
| term_start1 = ၂၀ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၂၅
| term_end1 = 
| vicepresident1 = ဂျေဒဳ ဗာန် (J. D. Vance)
| predecessor1 = ဂျဝ် ဗိုၚ်ဒေန် (Joe Biden)
| birth_date = {{Birth date and age|1946|6|14}}
| birth_place = ကွေန်၊ ဍုၚ်နျူယံက်၊ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| death_date =
| death_place =
| party = ဗော် ရဳပပ်ဗလဳကာန် (Republican Party)
| otherparty = ပါတဳ တၞဟ်ဟ် မပြံၚ်လှာဲလဝ် (၁၉၈၇၊ ၁၉၉၉၊ ၂၀၀၁၊ ၂၀၀၉)
| spouse = အဳဗာနာ ထရာမ် (Ivana Trump) (၁၉၇၇–၁၉၉၂)&lt;br&gt;မာလာ မေပယ် (Marla Maples) (၁၉၉၃–၁၉၉၉)&lt;br&gt;မဳလာနဳယျာ ထရာမ် (Melania Trump) (၂၀၀၅–ပစ္စုပ္ပန်)
| relations = ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ထရာမ်
| children = ၅ တၠ (ဒဝ်နယ် ဂျူနဳယာ၊ အဳဗာန်ကာ၊ အဳရေတ်၊ တဳဖာနဳ၊ ဘာရောန်)
| parents = ဖရက် ထရာမ် (Fred Trump)&lt;br&gt;မေရဳ အာန် မေက်လာတ် (Mary Anne MacLeod)
| education = တက္ကသိုလ် ဖေန်သေလ်ဗေနဳယျာ (University of Pennsylvania) (B.S.)
| signature = Donald Trump Signature.svg
| website = {{URL|donaldjtrump.com}}
}}

ဒဝ်နယ် ဂျောန် ထရာမ် (Donald John Trump) ဒှ် သၟာပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ သၟာပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ရးနိဂီု ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် (United States) မွဲ တုဲ ညး ယိုက်ဂၠေၚ်လဝ် တာလျိုၚ် သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု ၄၅ နူ သၞာံ ၂၀၁၇ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၂၁ ရ။ ညး ဒှ် ညးမကလိဂွံ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ် သမ္မတ သၞာံ ၂၀၂၄ သွက်ဂွံ ဒှ် သမ္မတ မရနုက်ကဵု ၄၇ အလန်ဒုတိယ ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ညး ဒှ် သၟာပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မသိုၚ်ခၞံ စမြိုၚ် သ္ၚိဌာန် ကေုာံ တၠပိုန်ဒြပ် မကၠောန်ပ္တိတ် အစဳအဇန် တဳဗဳ ဗွဲမပြာကတ် ရ။ 

ဒဝ်နယ် ထရာမ် သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ကွေန် (Queens) ဍုၚ် နျူယံက် (New York) ရ။ ညး ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ နူ တက္ကသိုလ် ဖေန်သေလ်ဗေနဳယျာ (University of Pennsylvania) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၈ ရ။ ကြဴနူဂှ် ညး ဆက်ကေတ် တာလျိုၚ် ပ္ဍဲ ကမ္ပဏဳ ပရေၚ်သိုၚ်ခၞံ မအံက်ညး ဖရက် ထရာမ် (Fred Trump) တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၁ ညး ပြံၚ်လှာဲ ယၟု ကမ္ပဏဳ စွံလဝ် ဂကောံ ထရာမ် (Trump Organization) ရ။ ညး ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် နကဵု မသိုၚ်ခၞံ တာဝါ ဟဝ်တေဝ် ကေုာံ ရုၚ်ဝေၚ်ဖေက် ဂမၠိုၚ် မၞုံကဵု ယၟု ညး ရ။ 

ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ညး လလောၚ်တြး သွက်ဂွံ လုပ်ပြိုၚ် ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ် သမ္မတ နကဵု ဗော် ရဳပပ်ဗလဳကာန် (Republican Party) ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ် သၞာံ ၂၀၁၆ ညး ကလိဂွံ ဇမၞး လတူ အလံၚ်အမာတ် ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် (Democratic Party) ဟဳလာရဳ ကလိန်တောန် (Hillary Clinton) ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ညး ပ္တိတ် သၞောဝ် ပရေၚ်အခေါန် ကေုာံ ဖျေံ သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ ဒေက်ဖအှ် ပရေၚ်လုပ်ဍုၚ် နူ ဍုၚ်သအာၚ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ညး ဒးဒုၚ် ကျအာ ပေါဲရုဲစှ် ဇရေၚ် ဂျဝ် ဗိုၚ်ဒေန် (Joe Biden) တုဲ ညး ဟွံဒုၚ်တဲ သ္ၚောဲ နူ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ဂျဝ် ဗိုၚ်ဒေန် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၄ ညး ကလေၚ် လုပ်ပြိုၚ်ပၠန် တုဲ ကလိဂွံ ဇမၞး မွဲအလန်ပၠန် သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။

== ပထမ အဝဲ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ ==
ဒဝ်နယ် ဂျောန် ထရာမ် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၄ ဂျောန် ၁၉၄၆ ပ္ဍဲ ရုၚ်ဂဥုဲ ဂျမာဲကာ (Jamaica Hospital) ဍုၚ် ကွေန် ပ္ဍဲ တွဵုရး နျူယံက် ရ။ ညး ဒှ် ကောန် မရနုက်ကဵု ပန် ပ္ဍဲ အကြာ ကောဒေံ မသုန် တၠ ရ။ မအံက်ညး ဖရက် ထရာမ် ဒှ် သၟာပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မသိုၚ်ခၞံ သ္ၚိဌာန် မသ္ၚောဲ နူ လဒေါဝ်ဍုၚ် မာန်ဟာတ္တာန် (Manhattan) ရ။ မိအံက်ညး မေရဳ အာန် မေက်လာတ် ဒှ် ညးမပြံၚ်လုပ်ကၠုၚ် နူ တကအ် သကတ်တလာန် (Scotland) ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Blair |first=Gwenda |title=The Trumps: Three Generations That Built an Empire |url=https://archive.org/details/trumpsthreegener0000blai |year=2000 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0-684-80849-9}}&lt;/ref&gt; ကောဒေံ ညး ဂမၠိုၚ် မၞုံယၟု မေရဳအာန် (Maryanne)၊ ဖရက် ဂျူနဳယာ (Fred Jr.)၊ အဳလဳဇဗေတ် (Elizabeth) ကေုာံ ရဝ်ဗာတ် (Robert) အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး ဍောတ်တ် ညး တိုန်လဝ် ဘာ ပရေၚ်ပညာ ပ္ဍဲ ဘာ ကေဝ် (Kew-Forest School) ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ညး စိုတ်ထတ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပရမ်တုဲ မအံက်ညး ပြံၚ်ဏာ ညး ဇရေၚ် ဘာ အကေဒမဳ ပၞာန် နျူယံက် (New York Military Academy) ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး ကလိဂွံ အယုက် ၁၃ သၞာံ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kranish |first=Michael |date=August 28, 2015 |title=Donald Trump's rebellious youth at a strict military academy |work=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/politics/donald-trump-new-york-military-academy/2015/08/28/62908f52-4cf0-11e5-902f-39e9219e574b_story.html}}&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ ညး အာစိုပ် ဌာန် ဒှ်မၞိဟ် ဇၞော်တုဲ ညး တိုန် တက္ကသိုလ် ဖေါရ်ဒါမ် (Fordham University) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၄ ရ။ ၜါသၞာံ လက္ကရဴဂှ် ညး ပြံၚ်တိုန် ပ္ဍဲ ဘာ ဝါတန် (Wharton School) မဒှ် ဘာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သၟဝ် တက္ကသိုလ် ဖေန်သေလ်ဗေနဳယျာ (University of Pennsylvania) ရ။ ညး ရုဲစှ် တက္ကသိုလ် ဝွံ ဟိုတ်နူကဵု ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် သွက် ပရေၚ်သိုၚ်ခၞံ မၞုံမံၚ် ပ္ဍဲ ဘာ ဏအ် ရ။ ညး ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ဘဳအေ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၈ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Viser |first=Matt |date=August 28, 2015 |title=Even in college, Donald Trump was brash |work=The Boston Globe |url=https://www.bostonglobe.com/news/politics/2015/08/28/donald-trump-was-brash-even-wharton-business-school/3vJWymwB41xZlU99qF2IIM/story.html}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် ဗဳယေတ်နာမ် (Vietnam War) ညး ဟွံဒးအာ လုပ်ယိုက်ဂၠေၚ် ပၞာန် ဟိုတ်နူကဵု အခေါၚ်တန်လဇုဲ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ယဲ ဇုတ်ဇိုၚ် ကတဵုဒှ် (Bone spurs) ရ။

=== အဆက် ပရေၚ်ပညာ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! သၞာံ !! ဘာ မတိုန်လဝ် !! ဒၞာဲ
|-
| ၁၉၅၉–၁၉၆၄ || ဘာ အကေဒမဳ ပၞာန် နျူယံက် || ခေါန်ဝေါလ်၊ နျူယံက်
|-
| ၁၉၆၄–၁၉၆၆ || တက္ကသိုလ် ဖေါရ်ဒါမ် || ဗရံက်၊ နျူယံက်
|-
| ၁၉၆၆–၁၉၆၈ || တက္ကသိုလ် ဖေန်သေလ်ဗေနဳယျာ (Wharton) || ဖဳလာဒဲဖဳယျာ၊ ဖေန်သေလ်ဗေနဳယျာ
|}

== ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်သိုၚ်ခၞံ ==
[[File:Trump Tower 01.jpg|thumb|တာဝါ ထရာမ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် နျူယံက်]]
ကိုပ်ကၠာ ဟွံတိတ် ဘာ တက္ကသိုလ် ညး လုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲ ကမ္ပဏဳ မအံက်ညး မကော်စ ယၟု အဳအေဇဗေတ် ထရာမ် ကေုာံ ကောန် (Elizabeth Trump &amp; Son) ရ။ ကမ္ပဏဳ ဝွံ အဓိက သိုၚ်ခၞံ သ္ၚိဌာန် မဖျေံၚုဟ် သွက် မၞိဟ်မၞုံကဵု သြန်လုပ် အလဒေါဝ် ပ္ဍဲ တွဵုရး နျူယံက် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၁ ဒဝ်နယ် ထရာမ် ကေတ် တာလျိုၚ် နဒဒှ် ဥက္ကဌ ကမ္ပဏဳ တုဲ ပြံၚ်လှာဲ ယၟု သို့ ဂကောံ ထရာမ် (Trump Organization) ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.trump.com/the-company |title=The Trump Organization: History |publisher=The Trump Organization |access-date=May 5, 2024}}&lt;/ref&gt; ညး သၠာဲပြံၚ် ပရေၚ်သိုၚ်ခၞံ နူကဵု လဒေါဝ် သ္ၚိဌာန် သာမည ဇရေၚ် လဒေါဝ် ဍုၚ် မာန်ဟာတ္တာန် (Manhattan) မဒှ် ဒၞာဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မသၠုၚ်အိုတ် ရ။ 

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၈ ညး စိုပ် အံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲ မကလေၚ်သိုၚ်ခၞံ ဟဝ်တေဝ် ကဝ်မဝ်ဒေါရ် (Commodore Hotel) မလီုလာ်မံၚ် တုဲ သၠာဲယၟု သို့ ဟဝ်တေဝ် ဂရၚ် ဟာရဳယာတ် (Grand Hyatt Hotel) ရ။ ဣဏအ် ဒှ် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် အဓိက မပ္တိုန် ယၟု ညး ပ္ဍဲ အကြာ သၟာပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် နျူယံက် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၃ ညး သိုၚ်ခၞံ တာဝါ ထရာမ် (Trump Tower) ပ္ဍဲ ဂၠံၚ် ဖေပ် အာဗေန်နျူ (Fifth Avenue) ရ။ တာဝါ ဏအ် ဒှ် စမြိုၚ် မၞုံကဵု ကပေါတ် သၠုၚ် ကေုာံ ရုၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဂမၠိုၚ် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Tuccille |first=Jerome |date=1985 |title=Trump: The Saga of America's Most Powerful Real Estate Baron |work=Donald I. Fine |isbn=1556110693}}&lt;/ref&gt;

ညး ဆက်သၠဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စိုပ် အေတ်လာန်တေတ် သဳတဳ (Atlantic City) တွဵုရး နျူဂျာစဳ သွက်ဂွံ သိုၚ်ခၞံ ရုၚ်ဝေၚ်ဖေက် ဂမၠိုၚ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၄ ညး သိုၚ် ပလာဇာ ထရာမ် (Trump Plaza) တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ ညး ကၠောန်ဗဒှ် တာဂျ် မဟာ ထရာမ် (Trump Taj Mahal) ရ။ ၜိုန်ရ ကလိဂွံ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲ အခိၚ် ကိုပ်ကၠာ ကီုလေဝ် ဗွဲကြဴ ရုၚ်ဝေၚ်ဖေက် ညး ဒးဒုၚ် ကသိုၚ်လီုလာ် (Bankruptcy) မဂၠိုၚ်ကဵု အလန် ဟိုတ်နူကဵု သြန်တန် မဂၠိုၚ်လောန် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=O'Brien |first=Timothy L. |date=October 1, 2016 |title=Donald Trump's 'Brilliant' Bankruptcies |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2016-10-01/donald-trump-s-brilliant-bankruptcies}}&lt;/ref&gt; ညး ဆက်သိုၚ်ခၞံ ကလာပ် ဝေၚ်ဂေါပ် (Golf courses) ပ္ဍဲ ဍုၚ်အမေရိကာန် ကေုာံ ဍုၚ်သကတ်တလာန် ရ။ 

== ပရေၚ်စမြိုၚ် ကေုာံ မဳဒဳယာ ==
[[File:Donald Trump by Gage Skidmore 3.jpg|thumb|ဒဝ်နယ် ထရာမ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ဟီုတွံ ပ္ဍဲ ပေါဲကောံဓရီု]]
ဒဝ်နယ် ထရာမ် လုပ်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်စမြိုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၆ ညး ရာန်ကေတ် ကမ္ပဏဳ မကၠောန်ဗဒှ် ပေါဲပြိုၚ်ပကာန် ကျာ်သြဳ မေတ် ယူနဳဗာတ် (Miss Universe) ကေုာံ မေတ် ယူအက်သ်အေ (Miss USA) ရ။ ညး ကေတ် တာလျိုၚ် ဒှ် တၠပိုန်ဒြပ် ပေါဲပြိုၚ် ဏအ် စဵုကဵု စိုပ် သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဏအ် ညး ပ္တိတ် ပရေၚ်ပြိုၚ်ပကာန် ဏအ် ညံၚ်ဂွံ ပြာကတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Casselman |first=Ben |date=September 9, 2015 |title=Donald Trump's Miss Universe Deal Is A Win-Win |work=FiveThirtyEight |url=https://fivethirtyeight.com/features/donald-trumps-miss-universe-deal-is-a-win-win/}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ညး ဂွံဒှ် မၞိဟ် မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲ အကြာ မဳဒဳယာ ဟိုတ်နူကဵု အစဳအဇန် တဳဗဳ မကော်စ ဓ အေပ်ပရေန်တေတ် (The Apprentice) မပ္တိတ် ပ္ဍဲ ချာန်နယ် အေန်ဗဳသဳ (NBC) နူ သၞာံ ၂၀၀၄ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ ပ္ဍဲ အစဳအဇန် ဏအ် ညး ဒှ် ညးမသ္ပဒတဴ ကေုာံ သ္ကိုပ် ဖျေံသ္ဂုတ်ထာဝ် သွက် ညးမပြိုၚ်ပကာန် ဂမၠိုၚ် ရ။ လဟီု ညး မဟီု &quot;မၞး ဒးဒုၚ် ပ္တိတ်ရ!&quot; (&quot;You're fired!&quot;) ဂှ် ဒှ် လဟီု မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂှ် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Poniewozik |first=James |date=July 20, 2017 |title=How 'The Apprentice' Created Donald Trump |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2017/07/20/arts/television/how-the-apprentice-created-donald-trump.html}}&lt;/ref&gt; အစဳအဇန် ဏအ် ရီုဗၚ် ပ္တိုန် ယၟု ဒဝ်နယ် ထရာမ် နဒဒှ် သၟာပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မအံၚ်ဇၞး မွဲ ပ္ဍဲ ညာတ် မၞိဟ် ဍုၚ်အမေရိကာန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။

ညး သီု ချူ လိက်အုပ် ဗွဲမဂၠိုၚ် မဆေၚ်ကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ရ။ လိက်အုပ် မပြာကတ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဓ အာတ် အောပ် ဓ ဒဳလ် (The Art of the Deal) မချူလဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၇ ရ။ လိက်အုပ် ဏအ် ဒှ် လိက်အုပ် မသွံခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ စရၚ် လိက် နျူယံက် တာမ် (New York Times Best Seller list) ကေုာံ ဒှ် လိက် မပ္တိုန် စရာဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ညး ရ။

== ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် အခိၚ်ကိုပ်ကၠာ ==
ဒဝ်နယ် ထရာမ် လုပ်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် နူ သၞာံ ၁၉၈၀ တေံ ရ။ ညး ပြံၚ်လှာဲ ဗော် မဂၠိုၚ်ကဵု အလန် ပ္ဍဲ အခိၚ်ဂှ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၇ ညး လုပ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ကောန်ဂကောံ ဗော် ရဳပပ်ဗလဳကာန် (Republican Party) ပ္ဍဲ ဍုၚ် နျူယံက် ရ။ ကြဴနူဂှ် ညး ပြံၚ်လုပ် ဗော် သၠးပွး (Independence Party) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၉ တုဲ ဗွဲကြဴ လုပ် ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် (Democratic Party) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၁ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၉ ညး ကလေၚ်လုပ် ဗော် ရဳပပ်ဗလဳကာန် မွဲအလန်ပၠန် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Qiu |first=Linda |date=August 24, 2015 |title=Bush says Trump was a Democrat longer than a Republican 'in the last decade' |work=PolitiFact |url=https://www.politifact.com/factchecks/2015/aug/24/jeb-bush/bush-says-trump-was-democrat-longer-republican-las/}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ် သၞာံ ၂၀၀၀ ညး လုပ်ပြိုၚ် နဒဒှ် အလံၚ်အမာတ် သမ္မတ နူကဵု ဗော် ရဳဖံမ် (Reform Party) ဆဂး ညး နုက်တိတ် နူ ပေါဲပြိုၚ်ပကာန် ကိုပ်ကၠာ ဟွံစိုပ် တ္ၚဲရုဲစှ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၂ ညး ချပ်လဝ် သွက်ဂွံ လုပ်ပြိုၚ် သမ္မတ ဆဂး ဖျေံသ္ဂုတ်ထာဝ် ဟွံလုပ်ပြိုၚ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ်ဂှ် ညး ဒှ် မၞိဟ် မပ္တိတ် ပရူ ဒဒှ် သမ္မတ ဘာရက် အဝ်ဗာမာ (Barack Obama) ဟွံသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မကော်စ ယၟု ဗာသာ (Birther) မွဲ တၠ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kopan |first=Tal |date=September 16, 2016 |title=Donald Trump's history of birtherism |work=CNN |url=https://www.cnn.com/2016/09/16/politics/donald-trump-history-of-birtherism/}}&lt;/ref&gt;

== ပေါဲရုဲစှ် သမ္မတ သၞာံ ၂၀၁၆ ==
[[File:Donald Trump Laconia Rally, Holbrook Middle School, Laconia, NH.jpg|thumb|ဒဝ်နယ် ထရာမ် ပ္ဍဲ ပေါဲဟီုတွံ ပေါဲရုဲစှ် သၞာံ ၂၀၁၆]]
ပ္ဍဲ ၁၆ ဂျောန် ၂၀၁၅ ဒဝ်နယ် ထရာမ် လလောၚ်တြး သွက်ဂွံ လုပ်ပြိုၚ် ပေါဲရုဲစှ် သမ္မတ နကဵု ဗော် ရဳပပ်ဗလဳကာန် ပ္ဍဲ တာဝါ ထရာမ် ရ။ ညး စကာ လဟီု &quot;ကၠောန် ဍုၚ်အမေရိကာန် ညံၚ်ဂွံ ခိုဟ်ပြဲ မွဲအလန်ပၠန်&quot; (&quot;Make America Great Again&quot;) မဒှ် လဟီု မပြာကတ်အိုတ် ရ။ အစဳအဇန် ညး အဓိက မဆေၚ်ကဵု မဒေါအ်ကၟာတ် ပရေၚ်လုပ်ဍုၚ် ဟွံမွဲကဵု သၞောဝ် (illegal immigration)၊ မသိုၚ် ခြိုၚ် (wall) အကြာ ပယျဵု ဍုၚ်အမေရိကာန် ကေုာံ မက်သဳကဝ် (Mexico)၊ ကေုာံ မကလေၚ် ချပ် ပရေၚ်ကူသာန်သွံရာန် ဍုၚ်သအာၚ် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=O'Reilly |first=Andrew |date=June 16, 2015 |title=Trump's 2016 vision: Build a wall, halt Syrian refugees, end birthright citizenship |work=Fox News |url=https://www.foxnews.com/politics/trumps-2016-vision-build-a-wall-halt-syrian-refugees-end-birthright-citizenship}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ် အပ္ဍဲဗော် ရဳပပ်ဗလဳကာန် (Republican primaries) ညး ဇၞး အလံၚ်အမာတ် ဂမၠိုၚ် မပ္တံကဵု တေတ် ခရုက် (Ted Cruz)၊ မာကဝ် ရူဗဳယဝ် (Marco Rubio) ကေုာံ ဂျေပ် ဘုယှ် (Jeb Bush) ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတု ဂျူလာၚ် ၂၀၁၆ ဗော် ရဳပပ်ဗလဳကာန် ရုဲစှ် ညး နဒဒှ် အလံၚ်အမာတ် သမ္မတ ဗွဲကိုပ်ကၠာ ရ။

ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ် သမ္မတ အလုံကၟိန်ဍုၚ် မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ၈ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၁၆ ညး ပြိုၚ်ပကာန် ကု အလံၚ်အမာတ် ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် ဟဳလာရဳ ကလိန်တောန် (Hillary Clinton) ရ။ ဒဝ်နယ် ထရာမ် ကလိဂွံ မာဲ သၞောတ် အဳလေက်တဝ်ရယ် (Electoral College) ၃၀၄ မာဲ ဆဂး ဟဳလာရဳ ကလိန်တောန် ကလိဂွံ မာဲ ညးဍုၚ်ကွာန် (Popular vote) ဂၠိုၚ် နူ ညး ၜိုတ် ၃ မဳလဳယာန် မာဲ ရ။ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ညး ဒှ် ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး မဟွံမံက်ဂတဝ် ပ္ဍဲ စိုတ် ညးမလ္ၚတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Flegenheimer |first=Matt |last2=Barbaro |first2=Michael |date=November 9, 2016 |title=Donald Trump Is Elected President in Stunning Repudiation of the Establishment |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2016/11/09/us/politics/hillary-clinton-donald-trump-president.html}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကၟိန်ဍုၚ် (၂၀၁၇–၂၀၂၁) ==
ဒဝ်နယ် ထရာမ် ဒုၚ်ကေတ် သစ္စာ ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် သမ္မတ ပ္ဍဲ ၂၀ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၁၇ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး အုပ်ဓုပ် ညး ပ္တိတ် သၞောဝ် ပရေၚ်အခေါန် ကေုာံ ကမၠောန် (Tax Cuts and Jobs Act of 2017) မဒှ် သၞောဝ် မဖအှ် ဖျေံ အခေါန် သွက် ကမ္ပဏဳ ကေုာံ ညးမၞုံကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သၠုၚ် ရ။ သၞောဝ် ဏအ် ဒှ် သၞောဝ် ဥပဒေ မအံၚ်ဇၞး ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အပ္ဍဲဍုၚ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pramuk |first=Jacob |date=December 22, 2017 |title=Trump signs comprehensive tax bill into law |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2017/12/22/trump-signs-tax-bill.html}}&lt;/ref&gt;

ညး သီု ပ္တိတ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ မဆေၚ်ကဵု ပရေၚ်သဘာဝ (Environmental policy) ဗွဲမဂၠိုၚ် တုဲ နုက်တိတ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် နူကဵု တၚ်တုပ်စိုတ် ပါရဳ (Paris Agreement) မဆေၚ်ကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ရာသဳဥတု ရ။ ညး ဒေါအ်ကၟာတ် ပရေၚ်လုပ်ဍုၚ် နူ ရးနိဂီု အာရပ် မဂၠိုၚ်ကဵု ဍုၚ် မကော်စ လိက်အမိၚ် မကၟာတ်တာ ပရေၚ်တရဴ (Travel ban) ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Shear |first=Michael D. |last2=Cooper |first2=Helene |date=January 27, 2017 |title=Trump Bars Refugees and Citizens of 7 Muslim Countries |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2017/01/27/us/politics/trump-syrian-refugees.html}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပရေၚ်ရုဲစှ် တၠသၞောဝ် (Judges) ညး ခပတိုန် တၠသၞောဝ် ရုၚ်ဗစာ ကဆံၚ်သၠုၚ်အိုတ် (Supreme Court) ပိ တၠ မပ္တံကဵု နဳ ဂဝ်သာတ် (Neil Gorsuch)၊ ဗရက် ကာဗာနဝ် (Brett Kavanaugh) ကေုာံ အေမဳ ကဝ်နဳ ဗာရက် (Amy Coney Barrett) တုဲ ပြံၚ်လှာဲ ဖျေံလဝ် ရုၚ်ဗစာ သို့ လပါ် ကောန်သာဗေတေပ် (Conservative) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ အခိၚ် ယဲ ကဝ်ဗေတ်-၁၉ (COVID-19) ကတဵုဒှ် ညး ဒးဒုၚ် ပါ်ပါဲ ဗွဲမဇၞော် ဟိုတ်နူကဵု ပရေၚ်လွဳလွတ် ကေုာံ ပရေၚ်စဵုဒၞာ ယဲ ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Paz |first=Christian |date=November 2, 2020 |title=All the President's Lies About the Coronavirus |work=The Atlantic |url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2020/11/trumps-lies-about-coronavirus/608647/}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ဍုၚ်သအာၚ် ==
ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ဍုၚ်သအာၚ် သမ္မတ ထရာမ် အဓိက စွံလဝ် ပ္ဍဲ လဟီု &quot;ဍုၚ်အမေရိကာန် ကိုပ်ကၠာ&quot; (&quot;America First&quot;) ရ။ ညး နုက်တိတ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် နူကဵု လိက်ကသုက် ပရေၚ်ကူသာန်သွံရာန် သကုတ် ပါသဳဖေတ် (Trans-Pacific Partnership) ကေုာံ လိက်ကသုက် နျူကလဳယျာ အဳရာန် (Iran nuclear deal) ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Landler |first=Mark |date=May 8, 2018 |title=Trump Abandons Iran Nuclear Deal He Long Scorned |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/05/08/world/middleeast/trump-iran-nuclear-deal.html}}&lt;/ref&gt;

ညး သ္ပ ပေါဲကောံဓရီု ကု က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ရးနိဂီု ကဝ်ရဳယျာသၟဝ်ကျာ ကေမ် ဂျံၚ်အန် (Kim Jong Un) ပိ အလန် မဒှ် ပရေၚ်ဆဵုဂဗ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် အကြာ သမ္မတ ဍုၚ်အမေရိကာန် ကေုာံ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ကဝ်ရဳယျာသၟဝ်ကျာ ရ။ ဆဂး ပရေၚ်တုပ်စိုတ် အဓိက ဟွံကတဵုဒှ် ကၠုၚ် ရ။ ညး စကာ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ မသကာတ်မြဟ် ကု ဍုၚ်ကြုက် တုဲ စုတ် အခေါန် လတူ ကပေါတ် ဍုၚ်ကြုက် မလုပ်ကၠုၚ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် (Trade war) ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Swanson |first=Ana |date=July 5, 2018 |title=Trump's Trade War With China Is Officially Underway |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/07/05/business/china-us-trade-war-tariffs.html}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်စောဲစပ် ဒုဟ် ==
ဒဝ်နယ် ထရာမ် ဒှ် သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် တတိယ ညးမဒးဒုၚ် စောဲစပ် ဒုဟ် (Impeachment) နူ စၠတ်ထဝ် အလံၚ်အမာတ် ကောန်ဍုၚ် (House of Representatives) ရ။ ပ္ဍဲ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၁၉ ညး ဒးဒုၚ် စောဲစပ် ဒုဟ် ဟိုတ်နူကဵု ညး စကာ အဝဵု သွက်ဂွံ ဍဵုဍိုက် ရးနိဂီု ယူကရေန် (Ukraine) ညံၚ်ဂွံ စၟဳစၟတ် ဂျဝ် ဗိုၚ်ဒေန် တုဲ ညး ဒးဒုၚ် စောဲစပ် ဒုဟ် ပရေၚ်ကၟာတ်တာ စၠတ်ထဝ် ကီု ရ။ ဆဂး စၠတ်ထဝ် သမၠုၚ် (Senate) ဖျေံသ္ဂုတ်ထာဝ် ညး ဟွံမွဲ ကု ဒုဟ် ပ္ဍဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၀ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fandos |first=Nicholas |date=February 5, 2020 |title=Trump Acquitted of Two Impeachment Charges in Divided Vote |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/02/05/us/politics/trump-acquitted-impeachment.html}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၂၁ ကြဴနူ ပရေၚ်ကလိုက်ကၟဵု ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ စၠတ်ထဝ် အမေရိကာန် (Capitol attack) ညး ဒးဒုၚ် စောဲစပ် ဒုဟ် မရနုက်ကဵု ၜါ အလန် ဟိုတ်နူကဵု ပရေၚ်ဖန်ဗဒှ် ညံၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် ဂွံကတဵုသပုန် ရ။ ညး ဒှ် သမ္မတ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ညးမဒးဒုၚ် စောဲစပ် ဒုဟ် ၜါ အလန် ရ။ ဆဂး စၠတ်ထဝ် သမၠုၚ် ဖျေံသ္ဂုတ်ထာဝ် ညး ဟွံမွဲ ကု ဒုဟ် မွဲအလန်ပၠန် ပ္ဍဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fandos |first=Nicholas |date=February 13, 2021 |title=Trump Acquitted in Second Impeachment Trial |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2021/02/13/us/politics/trump-impeachment.html}}&lt;/ref&gt;

== ပေါဲရုဲစှ် သၞာံ ၂၀၂၀ ကေုာံ ပရေၚ်ဟွံဒုၚ်တဲ ==
ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ် သမ္မတ သၞာံ ၂၀၂၀ ဒဝ်နယ် ထရာမ် ကလေၚ်လုပ်ပြိုၚ် ကု ဂျဝ် ဗိုၚ်ဒေန် (Joe Biden) မဒှ် အလံၚ်အမာတ် ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ပရေၚ်ကတဵုဒှ် ယဲ ကဝ်ဗေတ်-၁၉ ညးဍုၚ်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုၚ် စကာ မာဲ ပလံၚ်စာ (Mail-in voting) တုဲ ပရေၚ်ရုဲစှ် ဝွံ ဒှ် ပရေၚ်ရုဲစှ် မၞုံကဵု မာဲဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ ဂျဝ် ဗိုၚ်ဒေန် ကလိဂွံ မာဲ သၞောတ် အဳလေက်တဝ်ရယ် ၃၀၆ မာဲ တုဲ ဒဝ်နယ် ထရာမ် ကလိဂွံ ၂၃၂ မာဲ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lemire |first=Jonathan |last2=Miller |first2=Zeke |date=November 7, 2020 |title=Biden defeats Trump for White House, says 'time to heal' |work=AP News |url=https://apnews.com/article/joe-biden-wins-white-house-ap-fd58df73aa677acb74fce2a69adb71f9}}&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ ပေါဲရုဲစှ် ညး ဟွံဒုၚ်တဲ ပရေၚ်ကျအာ တုဲ လလောၚ်တြး ဒဒှ်ရ ပေါဲရုဲစှ် ဏအ် ဒှ် ပေါဲရုဲစှ် မလီုလာ် ကေုာံ မာဲ ဒးဒုၚ် ကၠတ်လဝ် ရ။ ညး ကေုာံ ဂကောံတၠသၞောဝ် ညး ပ္တိုန် အမှု ပ္ဍဲ ရုၚ်ဗစာ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဆဂး ရုၚ်ဗစာ ဂမၠိုၚ် ပလီုထောံ အမှု တအ် အိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ ၆ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၂၁ အခိၚ် စၠတ်ထဝ် ကောံဓရီု သွက်ဂွံ ဒုၚ်တဲ လၟိဟ်မာဲ ညးဍုၚ်ကွာန် ညး ဟီုတွံ ဇရေၚ် ညးမထံက်ဂလာန် ညး ညံၚ်ဂွံ အာ စၠတ်ထဝ် ကေုာံ ညံၚ်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။ ကြဴနူဂှ် ညးမထံက်ဂလာန် ညး ဂမၠိုၚ် လုပ်သီ စၠတ်ထဝ် ကေုာံ ပလီုပလာ် ကပေါတ် သ္ၚိဌာန် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Reeves |first=Jay |last2=Mascaro |first2=Lisa |date=January 7, 2021 |title=Pro-Trump mob storms US Capitol in bid to overturn election |work=AP News |url=https://apnews.com/article/donald-trump-storming-of-us-capitol-election-2020-bbca8205f992a014902b7da13db1b3ce}}&lt;/ref&gt;

== အခိၚ် ကြဴနူ သမ္မတ ကေုာံ အမှု သၞောဝ် ==
[[File:Mar-a-Lago aerial.jpg|thumb|သ္ၚိ မာ-အာ-လာဂဝ် (Mar-a-Lago) ပ္ဍဲ တွဵုရး ဖလဝ်ရဳဒါ]]
ကြဴနူ ညး တိတ် နူ တာလျိုၚ် သမ္မတ ညး ပြံၚ်အာ သ္ပဒတဴ ပ္ဍဲ မာ-အာ-လာဂဝ် (Mar-a-Lago) ပ္ဍဲ တွဵုရး ဖလဝ်ရဳဒါ (Florida) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ ဒပ်ဗၠာဲဝှ် အက်ဖ်ဘဳအာဲ (FBI) လုပ် ၜံက်ဂၠာဲ သ္ၚိ ညး တုဲ ဆဵုဂွံ လိက်စၟတ်သမ္တီ ဓလုက် (Classified documents) မပါကၠုၚ် နူ ရုၚ်သမ္မတ ရ။ ညး ဒးဒုၚ် စောဲစပ် အမှု လိက်စၟတ်သမ္တီ ဓလုက် ဝွံ ပ္ဍဲ ရုၚ်ဗစာ ကၟိန်ဍုၚ် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Thrush |first=Glenn |last2=Haberman |first2=Maggie |date=August 8, 2022 |title=F.B.I. Searches Trump's Home in Florida |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/08/08/us/politics/fbi-trump-mar-a-lago.html}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃ ကေုာံ ၂၀၂၄ ညး ဒးဒုၚ် စောဲစပ် အမှု ရာဇာဝတ် ပန် အမှု မပ္တံကဵု အမှု မဖန်ဗဒှ် ညံၚ်ဂွံ ပလီု ပေါဲရုဲစှ် သၞာံ ၂၀၂၀ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဂျဝ်ဂျဳယျာ (Georgia) ကေုာံ အမှု မကဵု သြန် သွက်ဂွံ ကၟာတ်ပါၚ် သၟာဒယှ်ေဒွက် ဗြဴ သတဝ်မဳ ဒါန်နဳယေလ် (Stormy Daniels) ပ္ဍဲ တွဵုရး နျူယံက် ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတု မေ ၂၀၂၄ ရုၚ်ဗစာ နျူယံက် ဖျေံသ္ဂုတ်ထာဝ် ညး ဒုဟ်နွံ (Guilty) ပ္ဍဲ အမှု ၃၄ တၚ် ရ။ ညး ဒှ် သမ္မတ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ညးမဒးဒုၚ် ဖျေံဒုဟ် ရာဇာဝတ် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Scannell |first=Kara |date=May 30, 2024 |title=Trump found guilty on all 34 counts in hush money trial |work=CNN |url=https://www.cnn.com/2024/05/30/politics/trump-hush-money-verdict/index.html}}&lt;/ref&gt;

== ပေါဲရုဲစှ် သၞာံ ၂၀၂၄ ==
ၜိုန်ရ နွံကဵု အမှု ရာဇာဝတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကီုလေဝ် ဒဝ်နယ် ထရာမ် လလောၚ်တြး သွက်ဂွံ လုပ်ပြိုၚ် သမ္မတ မွဲအလန်ပၠန် သွက် သၞာံ ၂၀၂၄ ရ။ ညး ကလိဂွံ ပရေၚ်ထံက်ဂလာန် ဗွဲမဇၞော် နူ အပ္ဍဲ ဗော် ရဳပပ်ဗလဳကာန် တုဲ ကလိဂွံ အခေါၚ် ဒှ် အလံၚ်အမာတ် ဗွဲမလောဲသွာ ရ။ ညး ရုဲစှ် အမာတ် စၠတ်ထဝ် သမၠုၚ် ဂျေဒဳ ဗာန် (J. D. Vance) နဒဒှ် အလံၚ်အမာတ် ဒုတိယ သမ္မတ ရ။ ပ္ဍဲ ဂျူလာၚ် ၂၀၂၄ ညး ဒးဒုၚ် ပန် ကု သေနာတ် ပ္ဍဲ ပေါဲဟီုတွံ တွဵုရး ဖေန်သေလ်ဗေနဳယျာ ဆဂး ညး တိတ်ဗၠး နူ ဘဲလမျီု တုဲ ဒးဝပ် ပ္ဍဲ ကတောဝ် ညိည ဓဝ် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Levine |first=Sam |date=July 13, 2024 |title=Trump injured in assassination attempt at Pennsylvania rally |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/us-news/article/2024/jul/13/trump-rally-shooting-pennsylvania}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ် သၞာံ ၂၀၂၄ ညး ပြိုၚ်ပကာန် ကု ဒုတိယ သမ္မတ ကာမလာ ဟာရေတ်သ် (Kamala Harris) မဒှ် အလံၚ်အမာတ် ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် ကြဴနူ ဂျဝ် ဗိုၚ်ဒေန် နုက်တိတ် နူ ပေါဲပြိုၚ်ပကာန် ရ။ ဒဝ်နယ် ထရာမ် ကလိဂွံ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ် ဝွံ တုဲ ညး ဂွံဒှ် သမ္မတ မရနုက်ကဵု ၄၇ ရ။ ညး ဒှ် သမ္မတ ဒုတိယ ပ္ဍဲ ဝင် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မကလိဂွံ တာလျိုၚ် သမ္မတ ၜါ အဆက် မဟွံဆက်စပ် ရေၚ်သကအ် (ကြဴနူ ဂရဝ်ဗာ ကလဳဗလာန် - Grover Cleveland) ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Korte |first=Gregory |date=November 6, 2024 |title=Trump Wins US Presidency in Historic Comeback |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-11-06/trump-wins-us-presidency-in-historic-comeback}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Blair |first=Gwenda |year=2000 |title=The Trumps: Three Generations That Built an Empire |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0-684-80849-9 |url=https://archive.org/details/trumps00gwen}}
* {{cite book |last=Trump |first=Donald J. |last2=Schwartz |first2=Tony |year=1987 |title=Trump: The Art of the Deal |publisher=Random House |isbn=978-0-345-47917-4 |url=https://archive.org/details/trumpartofdeal000trum}}
* {{cite book |last=Johnston |first=David Cay |year=2016 |title=The Making of Donald Trump |publisher=Melville House |isbn=978-1-61219-632-9 |url=https://archive.org/details/makingofdonaldtr0000john}}
* {{cite book |last=Woodward |first=Bob |year=2018 |title=Fear: Trump in the White House |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-5011-7551-0 |url=https://archive.org/details/isbn_9785961418569}}
* {{cite book |last=Haberman |first=Maggie |year=2022 |title=Confidence Man: The Making of Donald Trump and the Breaking of America |publisher=Penguin Press |isbn=978-0-593-29734-6 |url=}}

{{Navbox
| name = ဒဝ်နယ် ထရာမ်
| title = [[ဒဝ်နယ် ထရာမ်]]
| state = uncollapsed
| listclass = hlist
| group1 = ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်
| list1 =
* [[ပေါဲရုဲစှ် သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် သၞာံ ၂၀၁၆]]
* [[ပေါဲရုဲစှ် သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် သၞာံ ၂၀၂၀]]
* [[ပေါဲရုဲစှ် သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် သၞာံ ၂၀၂၄]]
* [[ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကၟိန်ဍုၚ် ဒဝ်နယ် ထရာမ်]]
| group2 = ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်
| list2 =
* [[ဂကောံ ထရာမ် (Trump Organization)]]
* [[တာဝါ ထရာမ်]]
* [[ဓ အေပ်ပရေန်တေတ် (The Apprentice)]]
| group3 = ဂကောံသ္ၚိကၟိန်
| list3 =
* [[မဳလာနဳယျာ ထရာမ်]]
* [[အဳဗာန်ကာ ထရာမ်]]
* [[ဒဝ်နယ် ထရာမ် ဂျူနဳယာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ထရာမ်, ဒဝ်နယ်}}
[[Category:သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ဂမၠိုၚ်]]
[[Category:မၞိဟ် မသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၆]]
[[Category:သၟာပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
[[Category:တၠပိုန်ဒြပ် ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
[[Category:မၞိဟ် မနွံ ဇရေၚ် တွဵုရး နျူယံက်]]
[[Category:ကောန်ဂကောံ ဗော် ရဳပပ်ဗလဳကာန်]]
[[Category:ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဍုၚ်အမေရိကာန်]]</text>
      <sha1>03uvk4rd6vi3hy138x38fqomq6f8s4y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒိဋ္ဌိ Diṭṭhi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13177</id>
    <revision>
      <id>60472</id>
      <parentid>59782</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:50:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13715" sha1="sdrfexm20k1v3kmka7bce74t0rkc8h4" xml:space="preserve">{{Infobox ဓဝ်
| နာမ = ဒိဋ္ဌိ
| နာမပါဠိ = Diṭṭhi
| ရုပ်ထမိက် = Dharmacakra.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = ဒိဋ္ဌိ ဂှ် ပ္ဍဲ လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;လညာတ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ကွေတ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ အရာ ဏအ် ပါ်လဝ် သမ္မာဒိဋ္ဌိ ကေုာံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ရ။
| တမ်မူလ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ တြာဲပါဠိ (Pali Canon)
| အဓိပ္ပါယ် = လညာတ် (View)၊ ကွေတ် (Belief, Dogma)
| ဂကူ = [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Right View)၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Wrong View)
| ပယ်ပါဲ = နကဵု မဂ်ဉာဏ် (Magga-ñāṇa) တေံ သောတာပန် ပယ်ပါဲ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ မာန်။
}}

'''ဒိဋ္ဌိ''' (ပါဠိ: Diṭṭhi; အၚ်္ဂလိက်: View, Belief, Dogma) ဂှ် ပ္ဍဲ လညာတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] မ္ဂး မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;လညာတ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ကွေတ်&quot; မွဲ ရ။ ၜိုန်ရ မအရေဝ် ပါဠိ &quot;ဒိဋ္ဌိ&quot; ဂှ် ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး မဂွံ အဓိပ္ပါယ် လညာတ် အလုံအိုတ်သီု ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဂှ် ယဝ်ရ စကာ လဝ် အရေဝ် &quot;ဒိဋ္ဌိ&quot; သၟး မ္ဂး ဍေံ ရန်တၟံ ကဵု '''မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ''' (Micchā-diṭṭhi - Wrong view) ဟွံသေၚ်မ္ဂး လညာတ် မဗၠေတ်ပၠန် ဂၠိုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;bikkhu_bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861713318}}&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲ သာသနာ ကျာ် တေံ ဂှ် လညာတ် ဏအ် ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ [[မဂ္ဂၚ် ၈ ပါ်]] (Noble Eightfold Path) တေံ ဂှ် ကျာ်တြဲ စွံ လဝ် [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Right view) ပ္ဍဲ လဒပ် ပထမ အိုတ် ရ။ လညာတ် ဒး ဏအ် သၟး ဟေၚ် ဍေံ ပၠတရဴ ကဵု ကမၠောန် မဒး ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴ မဗၠးၜး နူ ဒဒိုက် သံသာ မာန် ရ။

== ဗီုပြၚ် ဒိဋ္ဌိ အဓိက (Primary Types of Diṭṭhi) ==
ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မာ ကေုာံ သုတ္တန် တေံ ဂှ် ဒိဋ္ဌိ ဏအ် ပါ်လဝ် နကဵု ဗီုပြၚ် အဓိက ၜါ သာ် ရ-

# '''[[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Sammā-diṭṭhi / Right View):''' လညာတ် မဒး၊ လညာတ် မစှ်ေ ကဵု သဘာဝ ဓဝ်။ ဍေံ ရန်တၟံ ကဵု ပရေၚ်ကၠိုဟ်ခိုဟ် လတူ ကံ ကေုာံ ဖိုလ် ကံ (Kammassakata sammādiṭṭhi) ကေုာံ ပရေၚ်ကၠိုဟ်ခိုဟ် လတူ [[သစ္စာ ၄ ပြကာ]] (Four Noble Truths) မတွဟ်ဂး ဒုက္ခ၊ သမုဒယ၊ နိရောဓ၊ မဂ္ဂ ရ။
# '''မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Micchā-diṭṭhi / Wrong View):''' လညာတ် မဗၠေတ်၊ ကွေတ် မဗၠေတ် မပလီုပလာ် ကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရေၚ်သဘာဝ တုဲ ဖန်ကဵု သတ္တံ ဒးဂေတ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ ရ။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ အကုသိုလ် ကံ ကေုာံ အကုသိုလ် စိုတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Mahathera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |url=https://archive.org/details/buddhistdictiona0000nyan |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ အဓိက ၃ ပြကာ (Three Major Wrong Views) ==
ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ တေံ ဂှ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ အဓိက မဖန်ကဵု သတ္တံ မဒး သ္ၚောဲခြာ နူ နိဗ္ဗာန် ဂှ် နွံ ၃ သာ် အဓိက ရ-

* '''သက္ကာယဒိဋ္ဌိ (Sakkāya-diṭṭhi - Personality belief / Identity view):''' လညာတ် မထေၚ်ဂး ခန္ဓ ၅ (Rupa, Vedana, Sanna, Sankhara, Vinnana) ဏအ် ဂှ် ဒှ် &quot;အဲ&quot; (Self/Soul)၊ &quot;အတ္တ&quot; ရ။ ဍေံ ဒှ် လညာတ် မစောဲလာံ ဒဒှ်ရ အဲ နွံ၊ လမျီု နွံ၊ ပူဂိုလ် နွံ ရ။
* '''သဿတဒိဋ္ဌိ (Sassata-diṭṭhi - Eternalism):''' လညာတ် မထေၚ်ဂး လမျီု ဟွံသေၚ်မ္ဂး အတ္တ ဂှ် ဍေံ တန်တဴ ဒၟံၚ် တွဵု (Eternal) ရ။ ၜိုန်ရ ကာယ ဏအ် လီု အာ ကီုလေဝ် လမျီု (Soul) ဂှ် ပြံၚ် အာ စုတ် ခန္ဓ တၟိ တွဵု ရ။ (လညာတ် ဏအ် တုပ် ကု ကွေတ် ဟိန္ဒူ လ္ၚဵု)။
* '''ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ (Uccheda-diṭṭhi - Annihilationism):''' လညာတ် မထေၚ်ဂး သတ္တံ ချိုတ် အာ တုဲ အိုတ် အာ ရ။ ဘဝ ဂတ ဟွံမွဲ၊ ကံ ဖိုလ် ဟွံမွဲ၊ ချိုတ် တုဲ ဇိုတ် ရ။ (လညာတ် ဏအ် တုပ် ကု လညာတ် သိပ္ပံ ရုပ်ဝါဒ ခေတ်လၟုဟ်)။

ကျာ်တြဲ ဂှ် ဟွံဒုၚ်တဲ လညာတ် သဿတဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ သီု ၜါ သာ် တုဲ ဟီုတွဟ် လဝ် ဂၠံၚ်တရဴ အဒေါဝ် မတွဟ်ဂး '''ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်''' (Dependent Origination - Paticcasamuppāda) မဒှ် ပရေၚ်ဆက်စပ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖိုလ် ရ&lt;ref name=&quot;rahula&quot;&gt;{{cite book |last=Rahula |first=Walpola |year=1974 |title=What the Buddha Taught |url=https://archive.org/details/whatbuddhataught00walp |publisher=Grove Press |isbn=978-0802130310}}&lt;/ref&gt;။

== ပရေၚ်ပါ်ခြာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ကေုာံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! လက္ခဏာ (Characteristic) !! သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Right View) !! မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Wrong View)
|-
| '''လညာတ် လတူ ကံ''' (View on Kamma)
| ပတှ်ေ ကံ ကေုာံ ဖိုလ် ကံ။ ကၠောန် ခိုဟ် ဂွံ ခိုဟ်၊ ကၠောန် ပရေံ ဂွံ ပရေံ (Kammassakata)။
| ဟွံပတှ်ေ ဖိုလ် ကံ။ ထေၚ်ဂး ခိုဟ် ပရေံ ဂှ် က္တဵုဒှ် နကဵု သဘာဝ (Natthika-diṭṭhi)။
|-
| '''လညာတ် လတူ အတ္တ''' (View on Self/Soul)
| တီကေတ် သဘာဝ အနတ္တ (Non-self)။ ခန္ဓ ၅ ဂှ် ဟွံသေၚ် အဲ၊ ဟွံသေၚ် အတ္တ။
| ထေၚ်ဂး ခန္ဓ ဏအ် ဒှ် အဲ၊ လမျီု (Soul) နွံ (Sakkāya-diṭṭhi)။
|-
| '''လညာတ် လတူ ဘဝ''' (View on Existence)
| တီကေတ် သဘာဝ အနိစ္စ (Impermanence)။ ဘဝ ဂှ် က္တဵု တုဲ ပၠိုတ်။
| ထေၚ်ဂး ဘဝ ဂှ် တန်တဴ တွဵု (Eternalism) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ချိုတ် တုဲ အိုတ် (Annihilationism)။
|-
| '''ဖိုလ်''' (Result)
| ပၠတရဴ ကဵု မဂ္ဂၚ် ၈ ပါ် တုဲ သၠးပွး နူ သံသာ (Nibbana)။
| ဖန်ကဵု ဒး ကလေၚ် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ၃၁ ဘုံ (Samsara) မဇၞော် ကု ဒုက္ခ။
|}

== ဗြဟ္မဇာလသုတ် ကေုာံ ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ (Brahmajala Sutta and 62 Views) ==
ပ္ဍဲ [[ဒဳဃနိကာယ်]] တေံ မ္ဂး ကျာ်တြဲ တွဟ် လဝ် သုတ် အဓိက မွဲ မၞုံယၟု '''ဗြဟ္မဇာလသုတ်''' (Brahmajāla Sutta) ရ&lt;ref name=&quot;brahmajala&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/dn1/en/sujato |title=Brahmajāla Sutta (DN 1) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-04}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ သုတ် ဏအ် ဂှ် ကျာ်တြဲ ပံက်ထ္ၜး ကဵု လညာတ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ မနွံ ပ္ဍဲ အခိၚ် တေံ သီုဖအိုတ် ၆၂ ပြကာ (62 Views) ရ။ 

ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပါ်လဝ်-
* '''ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ (Views on the past - 18 ပြကာ):''' လညာတ် မဆေၚ်စပ် ကု ဘဝ အတိက် မပ္တံကဵု သဿတဒိဋ္ဌိ၊ ဨကစ္စသဿတဒိဋ္ဌိ တံ ပါလုပ် ရ။
* '''အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ (Views on the future - 44 ပြကာ):''' လညာတ် မဆေၚ်စပ် ကု ဘဝ အနာဂတ် မပ္တံကဵု ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒ (Nirvana here and now) တံ ပါလုပ် ရ။

ကျာ်တြဲ တွဟ် လဝ် ဒဒှ်ရ ညးတၠဒိဋ္ဌိ ၆၂ တံ ဏအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဍေံ တုပ် ညံၚ်ရဴ က (Fish) မဒး သိုက် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဇာ (Net) ရ။ ဍေံ တံ ဂေတ် အာ ဂေတ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ သံသာ ဏအ် တုဲ ဟွံဗၠးိတ် နူ ဒဒိုက် ရ။

== နဲကဲ ပယ်ပါဲ ဒိဋ္ဌိ (Overcoming Diṭṭhi) ==
ပ္ဍဲ လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ဒိဋ္ဌိ အလုံအိုတ်သီု မပ္တံကဵု သက္ကာယဒိဋ္ဌိ (Personality belief) ကေုာံ သဳလဗ္ဗတပရာမာသ (Attachment to rites and rituals) ဂှ် ဒး ပယ်ပါဲ နကဵု ပရေၚ်ပၟဝ် ဗစာရဏာ '''[[ဝိပဿနာ]]''' (Vipassana Meditation) ရ။ 

ကာလ ပူဂိုလ် မွဲ ဇၞော်မောဝ် ညာဏ် ဝိပဿနာ တုဲ ကလိဂွံ '''သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်''' (Sotāpatti-magga-ñāṇa) မ္ဂး ညးတေံ ဒှ် အာ '''[[သောတာပန်]]''' (Sotāpanna - Stream-enterer) ရ။ ပူဂိုလ် သောတာပန် ဂှ် ညး ပယ်ပါဲ ကၠေံ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ (Doubt) ကေုာံ သဳလဗ္ဗတပရာမာသ သီုဖအိုတ် မာန် တုဲ ဟွံဒး ကလေၚ် ဒတုံ အပါယ် ၄ (Apāya) လၟိုန် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_stream&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.accesstoinsight.org/lib/authors/bodhi/wheel322.html |title=The Noble Eightfold Path |author=Bhikkhu Bodhi |publisher=Access to Insight |access-date=2023-11-04}}&lt;/ref&gt;။ ဒိဋ္ဌိ တံ ဏအ် ပယ်ပါဲ အိုတ်း အာ လ္အိတ် ဂှ် ကာလ မအာ စိုပ် အရဟတ္တမဂ် (Arahatship) ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Right View)
* [[သစ္စာ ၄ ပြကာ]] (Four Noble Truths)
* [[မဂ္ဂၚ် ၈ ပါ်]] (Noble Eightfold Path)
* [[အနတ္တ]] (Non-self)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana Meditation)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = လညာတ် ကေုာံ ဓဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Philosophy and Concepts)
| list1 = [[သစ္စာ ၄ ပြကာ]] • [[မဂ္ဂၚ် ၈ ပါ်]] • [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] • [[ဒိဋ္ဌိ]] • [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] • [[အနိစ္စ]] • [[ဒုက္ခ]] • [[အနတ္တ]] • [[နိဗ္ဗာန်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဒိဋ္ဌိ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ပါဠိ]]</text>
      <sha1>sdrfexm20k1v3kmka7bce74t0rkc8h4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပဒုမနိရယ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13178</id>
    <revision>
      <id>60405</id>
      <parentid>59783</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:43:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6752" sha1="00wg7o8svw9g0obkz49bwpe098yoql4" xml:space="preserve">{{Infobox ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = ပဒုမနိရယ
| နာမပါဠိ = Paduma Niraya
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) မဒှ် သင်္ကေတ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| တမ်မူလ = [[ပိဋကတ်ပိ]]၊ သုတ္တနိပါတ် (Sutta Nipata - Kokālika Sutta)
| အဓိပ္ပါယ် = ငရဲ ပဒုမ (Paduma Hell / Lotus Hell)
| ဂကူ = ငရဲ လၟိဟ် အခိၚ် (Time-based Hell / Cold-Hot Hell Realm)
| ပရူပရာ = ဌာန် ဒုၚ်ဒဒိုက် သွက် ပူဂိုလ် မဟီုပျုတ်၊ စောဒနာ ဗၠေတ် ကဵု သၚ် အရိယပူဂိုလ် တံ ရ။
}}

'''ပဒုမနိရယ''' (ပါဠိ: Paduma Niraya; အၚ်္ဂလိက်: Paduma Hell / Lotus Hell) ဂှ် ဒှ် ဌာန်ငရဲ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ လညာတ် စက္ကဝါ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ အရေဝ် ပါဠိ &quot;ပဒုမ&quot; ဂှ် ဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပကဴဥပ္ပဵု / ပကဴပဒုမ&quot; (Lotus) တုဲ၊ &quot;နိရယ&quot; ဂှ် ဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ငရဲ&quot; (Hell/Realm of suffering) ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Mahathera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |url=https://archive.org/details/buddhistdictiona0000nyan |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။ 

ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မပ္တံကဵု [[သုတ္တနိပါတ်]] (Sutta Nipāta) ကေုာံ [[သံယုတ္တနိကာယ်]] (Saṃyutta Nikāya) တေံ ဂှ် တွံ လဝ် ပရူ ပဒုမနိရယ ဏအ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ရ။ ငရဲ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဌာန် ဒတန် ဒုၚ်ဒဒိုက် သွက် ပူဂိုလ် မစောဒနာ ဗၠေတ်၊ ဟီုပျုတ် ကေုာံ ပျဲပျာံ အရိယပူဂိုလ် တံ (မပ္တံကဵု [[သာရဳပုတ်]] ကေုာံ [[မောဂ္ဂလာန်]]) ရ&lt;ref name=&quot;kokalika&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/snp3.10/en/sujato |title=Kokālika Sutta (Sutta Nipāta 3.10) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-04}}&lt;/ref&gt;။

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ (Origin and Background) ==
ပရူ ပဒုမနိရယ ဏအ် ပြာကတ် ကၠုၚ် နူ ပရူပရာ '''ခုတ်ကာလိက''' (Kokālika) မဒှ် ခမဳ မွဲ ဇကု ပ္ဍဲ ခေတ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ရ။ ခမဳ ခုတ်ကာလိက ဏအ် ဒုၚ်တဲ ကသပ် ဗၠေတ် နူ ဒေဝဒတ် တုဲ စောဒနာ ဗၠေတ်၊ စောပ်ဒေါံ၊ ဟီုပျုတ် လတူ အဂ္ဂသာဝက ၜါ ဇကု မတွဟ်ဂး အရှန် သာရဳပုတ် ကေုာံ အရှန် မောဂ္ဂလာန် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_sn&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861713318}}&lt;/ref&gt;။

ကျာ်တြဲ ကေၚ် ဒလောံဗ္တောန် လဝ် ခုတ်ကာလိက သၞောတ် ၜါ-ပိ ဝါ &quot;လၟုဟ် ပံက် စိုတ် မုဒိတာ လတူ သာရဳပုတ် ကဵု မောဂ္ဂလာန် တံ ညိ&quot; သာ်ဏအ် ကီုလေဝ်၊ ခုတ်ကာလိက ဟွံဒုၚ်တဲ တုဲ ဆက် ဟီုပျုတ် ဒၟံၚ် ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ဟိုတ်နူ ဝေဒနာ ကံ ပရံၚ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် တုဲ သီုမွဲ ခန္ဓဇကု ခုတ်ကာလိက တံ နွံ ကဵု မဍောတ်တ် မဇၞော်တိုန် ညံၚ်ရဴ မၜိုတ်၊ မဆတ် တုဲ ကအ်ထလုက် ပၞာံတိတ် စုတိ အာ ဒး စှ်ေ ဒတုံ အာ ပ္ဍဲ '''ပဒုမနိရယ''' ဏအ် ရ။

== လၟိဟ် အခိၚ် ကေုာံ ပမာဏ ဒုၚ်ဒဒိုက် ပ္ဍဲ ပဒုမနိရယ (Duration and Measurement of Suffering) ==
ပ္ဍဲ [[ခုတ်ကာလိကသုတ်]] (Kokālika Sutta) တေံ ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး လဝ် လၟေၚ် အခိၚ် မဒး ဒုၚ်ဒဒိုက် ပ္ဍဲ ငရဲ ဏအ် နကဵု ဥပမာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
! လၟေၚ် !! နိရယ / ဒတန် (Realm/Hell) !! ပမာဏ အခိၚ် (Duration)
|-
| ၁ || အဗ္ဗုဒနိရယ (Abbuda Niraya) || ၜိုတ် သြောံ မွဲ သၠဲ (20 Khas) ဂှ် သၞာံ ၁၀၀ မွဲ ဝါ ကေတ် တိတ် ၁ မ၊ သြောံ ဏအ် အိုတ် အာ ကီု လေဝ် အဗ္ဗုဒနိရယ ဟွံအိုတ် ဏီ ရ။
|-
| ၂ || နိရဗ္ဗုဒနိရယ (Nirabbuda Niraya) || ၜိုတ် ၂၀ အဗ္ဗုဒ (20 times Abbuda)
|-
| ၃ || အဗဗနိရယ (Ababa Niraya) || ၜိုတ် ၂၀ နိရဗ္ဗုဒ (20 times Nirabbuda)
|-
| ၄ || အဟာဟနိရယ (Ahaha Niraya) || ၜိုတ် ၂၀ အဗဗ (20 times Ababa)
|-
| ၅ || အဋဋနိရယ (Aṭaṭa Niraya) || ၜိုတ် ၂၀ အဟာဟ (20 times Ahaha)
|-
| ၆ || ကုမုဒနိရယ (Kumuda Niraya) || ၜိုတ် ၂၀ အဋဋ (20 times Aṭaṭa)
|-
| ၇ || သောဂန္ဓိကနိရယ (Sogandhika Niraya) || ၜိုတ် ၂၀ ကုမုဒ (20 times Kumuda)
|-
| ၈ || ဥပ္ပလနိရယ (Uppala Niraya) || ၜိုတ် ၂၀ သောဂန္ဓိက (20 times Sogandhika)
|-
| ၉ || ပုဏ္ဍရဳကနိရယ (Puṇḍarīka Niraya) || ၜိုတ် ၂၀ ဥပ္ပလ (20 times Uppala)
|-
| ၁၀ || '''ပဒုမနိရယ''' (Paduma Niraya) || '''ၜိုတ် ၂၀ ပုဏ္ဍရဳက (20 times Puṇḍarīka)'''
|}

ဟိုတ်ဂှ်ရ အခိၚ် မဒး ဒုၚ်ဒဒိုက် ပ္ဍဲ ပဒုမန</text>
      <sha1>00wg7o8svw9g0obkz49bwpe098yoql4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အနာထပိဏ္ဍိကသေဋ္ဌဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13179</id>
    <revision>
      <id>60419</id>
      <parentid>59784</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:53:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11298" sha1="76g21nxik16zvmwkvl6iaqb415rl867" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = အနာထပိဏ္ဍိကသေဋ္ဌဳ
| နာမတၞဟ် = သုဒတ္တ (Sudatta)
| ရုပ်ထမိက် = Anathapindika_Jetavana.jpg
| မုက်လိက်ရုပ် = သေဋ္ဌဳ အနာထပိဏ္ဍိက ဖျေံ လှုဲထဝ် ပ္ဍဲ တိ သွက်ဂွံ ရာန် ဘာဇေတဝန် (Jetavana Monastery) (ရုပ်နူ ဍုၚ်အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ)
| ယၟုပေၚ် = အနာထပိဏ္ဍိက (Anāthapiṇḍika)
| အဓိပ္ပါယ် = ညးမကဵုဒါန် စၞစ ကု ညးမဒိုက်ဂတ် (He who gives alms to the unprotected)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်သာဝတ္ထိ (Savatthi)၊ ကောသလရး (Kosala)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = မဟာဒါယကာ (Chief patron)၊ ဥပါသကာ (Lay disciple)
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| အလံၚ် = [[သောတာပန်]] (Sotāpanna)
| သမ္ဘာ = ပုညလက္ခဏာ (Puññalakkhanā)
}}

'''အနာထပိဏ္ဍိကသေဋ္ဌဳ''' (ပါဠိ: Anāthapiṇḍika; အၚ်္ဂလိက်: Anathapindika) ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''သေဋ္ဌဳ အနာထပိဏ္ဍိက''' ဂှ် ဒှ် ဥပါသကာ (Lay disciple) ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မဟာဒါယကာ အဓိက အိုတ် (Chief patron) ပ္ဍဲ လက္ထက် သာသနာ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ရ&lt;ref name=&quot;keown&quot;&gt;{{cite book |author=Damien Keown |year=2004 |title=A Dictionary of Buddhism |url=https://archive.org/details/dictionaryofbudd00unse |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198605607 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofbudd00unse/page/13 13]}}&lt;/ref&gt;။ 

ယၟု ညး တမ်မူလ ဂှ် '''သုဒတ္တ''' (Sudatta) ရ။ ညး ဒှ် သေဋ္ဌဳ ကောန်ဗၞိက် ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုၚ်သာဝတ္ထိ (Savatthi) တုဲ ဟိုတ်နူ မလေပ် ကဵု ဒါန် ညးမဒိုက်ဂတ် တံ လၟိုန် အခိၚ် ကာလ ဂှ်ရ ညးဂမၠိုၚ် ကဵု လဝ် ယၟု &quot;အနာထပိဏ္ဍိက&quot; (Anāthapiṇḍika - ညးမကဵုဒါန် ကု ညးမဒိုက်ဂတ်) ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=1 |page=67}}&lt;/ref&gt;။ ညး ဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ မသိုၚ်ခၞံ လဝ် '''[[ဘာဇေတဝန်]]''' (Jetavana Monastery) သွက် ကျာ်တြဲ ကေုာံ ခမဳ သၚ် တံ မာန် ရ။ 

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ သ္ပဆဵု ကု ကျာ်တြဲ ==
သုဒတ္တ (အနာထပိဏ္ဍိက) ဂှ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် သေဋ္ဌဳ ကောန်ဗၞိက် ဍုၚ်သာဝတ္ထိ မဒှ် ဍုၚ်ဇၞော် ကောသလရး (Kosala) ရ။ ညး သ္ပမ္ၚဵုထပ်တဲ ကု မိပုညလက္ခဏာ (Puññalakkhanā) တုဲ ကလိဂွံ ကောန်ဝုတ် ပိ တၠ ကေုာံ ကောန်တြုံ မွဲ တၠ ရ။

ကာလ ညး အာ ကူဗၞိက် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် (Rajagaha) တေံ ဂှ် ညး ဂွံ မိၚ် ကေတ် ပရူ ဒဒှ်ရ ကျာ်တြဲ က္တဵုဒှ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ရ။ ညး အာ ဆဵု ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် သဳတဝန် (Sītavana) တုဲ ကာလ ဂွံ ကလၚ် ဓဝ် ကျာ်တြဲ အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် '''[[သောတာပန်]]''' (Sotāpanna - Stream-enterer) ရ&lt;ref name=&quot;piya&quot;&gt;{{cite web |author=Piya Tan |year=2003 |url=http://dharmafarer.org/wordpress/wp-content/uploads/2009/12/9.11-Anathapindika-S-s10.8-piya.pdf |title=Anāthapiṇḍika Sutta (S 10.8) |access-date=2023-11-05}}&lt;/ref&gt;။ ကြဴနူ ဂှ် ညး နိမန် ကျာ်တြဲ ညံၚ်ဂွံ က္ညကၠုၚ် ဍုၚ်သာဝတ္ထိ တုဲ ဆက် ဖန်ဇန် သွက်ဂွံ သိုၚ်ခၞံ ဘာ မွဲ သွက် ကျာ် ရ။

== မခၞံကၠောန် ဘာဇေတဝန် (Building of Jetavana Monastery) ==
ပရူ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝၚ် အနာထပိဏ္ဍိက ဂှ် ဒှ် ပရူ မရာန် တိ သွက်ဂွံ သိုၚ်ခၞံ ဘာဇေတဝန် (Jetavana Monastery) ရ။ 

ကာလ ညး ဂၠာဲ ဌာန်ဒတန် မဗဗွဲ ကု ကျာ်တြဲ သွက်ဂွံ သ္ပဒတဴ ဂှ် ညး ဂွံ ညာတ် ကေတ် ကၠံဥဒျာန် (Park) သၟိၚ်မၚ်ဗၠာဲ ဇေတ (Prince Jeta) ရ။ ကာလ ညး အာ အာတ် ရာန် ကၠံဥဒျာန် ဂှ် သၟိၚ်မၚ်ဗၠာဲ ဇေတ ဟီု &quot;ယဝ်ရ မၞး ဖျေံ လှုဲထဝ် (Gold coins) ညံၚ်ဂွံ ဍိုက်ပေၚ် အလုံ တိ ဏအ် မ္ဂး အဲ သွံ ကဵု မၞး ရ&quot;။ သေဋ္ဌဳ အနာထပိဏ္ဍိက လေဝ် ဒုၚ်တဲ တုဲ ကဵု ကောန်ကမၠောန် တံ ကေတ် နၚ် လှုဲထဝ် နူ တိုက်ဗဏ္ဍာ တုဲ ဖျေံ လဝ် လတူ တိ အလုံ ကၠံ ဥဒျာန် ဂှ် ရ&lt;ref name=&quot;nanamoli&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Nanamoli |year=1992 |title=The Life of the Buddha: According to the Pali Canon |url=https://archive.org/details/lifeofbuddhaacco0000unse |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400636}}&lt;/ref&gt;။

သၟိၚ်မၚ်ဗၠာဲ ဇေတ ဂွံ ညာတ် ကေတ် သဒ္ဓါ သေဋ္ဌဳ မဇၞော် သာ် ဏအ် တုဲ သှ်ေ ဒၟံၚ် ဒၞာဲ တြၚ် ကေုာံ တၞံဆု လ္ၚဵု တံ ဂှ် ညး ကဵု ဒါန် ပါလုပ် ကီု ရ။ ဘာ ဏအ် ဂှ် ကဵု လဝ် ယၟု &quot;ဘာဇေတဝန် သေဋ္ဌဳ အနာထပိဏ္ဍိက&quot; (Anāthapiṇḍikassa ārāme Jetavane) ရ။ ကျာ်တြဲ သ္ပဒတဴ ပ္ဍဲ ဘာ ဏအ် လုကဴ ၁၉ ဝှ် တုဲ တွံ လဝ် သုတ် (Suttas) ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။

== မဟာဒါယကာ ဇၞော် (Chief Patronage) ==
ပ္ဍဲ လက္ထက် ကျာ်တြဲ ဏအ် အနာထပိဏ္ဍိကသေဋ္ဌဳ လပါ် မၞိဟ်တြုံ ကေုာံ [[ဝိသာခါ]] (Visakha) လပါ် မၞိဟ်ဗြဴ တံ ဂှ် ဒှ် မဟာဒါယကာ ဇၞော်အိုတ် သီု ၜါ တၠ ရ။ 

အနာထပိဏ္ဍိက ဂှ်-
* ညး ကဵု ဒါန် စၞစ ကု ခမဳ သၚ် ၅၀၀ ဇကု ရိုဟ်ဟ် တ္ၚဲ ပ္ဍဲ သ္ၚိ ညး ရ။
* ညး သ္ပ လဝ် ဒုၚ်သဇိုၚ် သွက် ပရေၚ်ပထယာဒိ မပ္တံကဵု သပိုၚ် သ္ၚာ၊ စၞစ၊ ဌာန်ဒတန် ကေုာံ ဂဥုဲ (Four Requisites - Catu-paccaya) သွက် ခမဳ သၚ် တံ ရ။
* ဟိုတ်နူ မကဵုဒါန် လောန်ကာဲ တုဲ လဆောဝ် လဆောဝ် ညး ဒး ဒုၚ် အခက်အခုဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Financial difficulties) ကီုလေဝ်၊ သဒ္ဓါ ညး လတူ သာသနာ ဟွံယအ် အာ မွဲလှ်ေ ရ။

== လအိတ် ဘဝ (Later Life and Death) ==
ကာလ အနာထပိဏ္ဍိက ယဲ ဇၞော် က္တဵုဒှ် မ္ဂး အရှန် သာရဳပုတ် (Sariputta) ကေုာံ အရှန် အာနန် (Ananda) တံ က္ညကၠုၚ် တွံ ဓဝ် သွက် ညး ရ။ ဓဝ် ဏအ် မၞုံ ယၟု '''အနာထပိဏ္ဍိကောဝါဒသုတ်''' (Anāthapiṇḍikovāda Sutta) မဒှ် ဓဝ် ဝိပဿနာ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သဘာဝ အနတ္တ လတူ ခန္ဓ ၅ ရ&lt;ref name=&quot;mn143&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/mn143/en/sujato |title=Anāthapiṇḍikovāda Sutta (MN 143) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-05}}&lt;/ref&gt;။

မိၚ် ဓဝ် တုဲ ညး ယာံ ဍာ်ရမတ် ဒတုံ ရ။ အရှန် သာရဳပုတ် သၟာန် &quot;ဒှ် ဝေဒနာ ယဲ ဂၠိုၚ် တိုန် ဟာ&quot;။ ညး သှ် &quot;ဟွံသေၚ် အဴ။ အဲ ဍိက် ပံၚ်ဖက် ကု ကျာ်တြဲ ကေုာံ သၚ် တံ လအ် ဗွဲမလောန် ကီုလေဝ် ဓဝ် မဇြိုဟ်နက် သာ် ဏအ် ဟွံကေၚ် မိၚ် မွဲလှ်ေ ဏီ ရ&quot;။ 

ကြဴနူ မစုတိ အာ တုဲ အနာထပိဏ္ဍိကသေဋ္ဌဳ ဂှ် က္တဵုဒှ် နဒဒှ် ဒေဝတဴ ပ္ဍဲ တုသိတာ ဘုံ (Tusita heaven) ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[ဝိသာခါ]] (Visakha - Chief female patron)
* [[ဘာဇေတဝန်]] (Jetavana Monastery)
* [[သာဝတ္ထိ]] (Savatthi)
* [[သောတာပန်]] (Sotapanna)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ဥပါသကာ ကေုာံ သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[အာနန်]] • [[အနာထပိဏ္ဍိကသေဋ္ဌဳ]] • [[ဝိသာခါ]] • [[ဗိမ္ဗိသာရ]] • [[အဇာတသတြု]]
}}

{{DEFAULTSORT:အနာထပိဏ္ဍိက}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]</text>
      <sha1>76g21nxik16zvmwkvl6iaqb415rl867</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13180</id>
    <revision>
      <id>60476</id>
      <parentid>60094</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:54:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49258" sha1="f3fzbv88htyo3ixiox0d243he8ltv6a" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန်
| original_name       = Joe Biden
| image               = Joe Biden presidential portrait.jpg
| caption             = သမ္မတ ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁
| office              = ၄၆ တၠ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| term_start          = ၂၀ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၂၁
| term_end            = 
| vicepresident       = ကမာလာ ဟာရေတ်
| predecessor         = ဒဝ်နယ် တရာမ်
| successor           = 
| office1             = ၄၇ တၠ ဒုတိယ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| president1          = ဗါရာတ် အဝ်ဗါမာ
| term_start1         = ၂၀ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၀၉
| term_end1           = ၂၀ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၁၇
| predecessor1        = ဒေတ် ឆေန်နဳ
| successor1          = မိုက် ပေန်
| office2             = အမာတ်ကၠတ်ထဝ် နူ တွဵုရး ဒဳလာဝဴ
| term_start2         = ၃ ဇာန္နဝါရဳ ၁၉၇၃
| term_end2           = ၁၅ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၁၉
| birth_name          = Joseph Robinette Biden Jr.
| birth_date          = {{Birth date and age|1942|11|20}}
| birth_place         = သကရာန်တောန်၊ ပေန်သေဝ်ဗာနဳယျာ၊ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| party               = ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ်
| spouse              = နဳလဳယာ ဟာန်တာ (စှ်ေစိုတ် ၁၉၆၆၊ စုတိ ၁၉၇၂)&lt;br&gt;ဂျေဝ် ဗါၚ်ဒေန် (စှ်ေစိုတ် ၁၉၇၇)
| children            = ဗဵု ဗါၚ်ဒေန်&lt;br&gt;ဟာန်တာ ဗါၚ်ဒေန်&lt;br&gt;နေအဝ်မဳ ဗါၚ်ဒေန်&lt;br&gt;အာရှလဳ ဗါၚ်ဒေန်
| education           = တက္ကသိုလ် ဒဳလာဝဴ (BA)&lt;br&gt;တက္ကသိုလ် သဳရာကျူ (JD)
| signature           = Joe Biden signature.svg
}}

ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် (Joe Biden)၊ ယၟုပေၚ် ဂျဝ်ဇြေပ် ရဝ်ဗဳနေတ် ဗါၚ်ဒေန် ဒုတိယ (Joseph Robinette Biden Jr.) ဒှ် တၠပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် အမေရိကာန် တုဲ ယိုက်ဂၠေၚ်ဒၟံၚ် တာလျိုၚ် သမ္မတ ၄၆ တၠ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် (United States) စတမ်နူ သၞာံ ၂၀၂၁ ရ။ ညးဝွံ ဒှ် မၞိဟ်စၞး နူ ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် (Democratic Party) တုဲ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒှ် သမ္မတဏီ ညးယိုက်ဂၠေၚ်လဝ် တာလျိုၚ် ဒုတိယ သမ္မတ ၄၇ တၠ အောက် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သမ္မတ ဗါရာတ် အဝ်ဗါမာ (Barack Obama) နူ သၞာံ ၂၀၀၉ စဵုကဵု ၂၀၁၇ ရ။ တၠပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ဝွံ ပါလုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ဍုၚ် ဗွဲမလံလ တုဲ ဒှ်လဝ် အမာတ်ကၠတ်ထဝ် စၞး တွဵုရး ဒဳလာဝဴ (Delaware) နူ သၞာံ ၁၉၇၃ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၁၉ ရ။&lt;ref&gt;Osita Nwanevu (2020). ''The Biden Era''. New Republic. p. 10.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပရေၚ်ရုဲမာဲ သမ္မတ သၞာံ ၂၀၂၀ ညးပြိုၚ်ပကာန် ဇၞးကေတ် သမ္မတတြေံ ဒဝ်နယ် တရာမ် (Donald Trump) တုဲ အခိၚ်ညး ဒုၚ်ကေတ် သစ္စာ ဒှ် သမ္မတ ညးမၞုံ အာယုက် ၇၈ သၞာံတုဲ ဒှ် သမ္မတ အာယုက်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ညး ပ္တိတ်ဇြဟတ် လ္တူ ပရေၚ်လွဳလွတ် ယဲကပ် ကဝ်ဗေတ်-၁၉၊ ပရေၚ်သြန်ဘဏ္ဍာ၊ ပရေၚ်သိုၚ်ခၞံ အခြေခံအဆောက်အအုံ ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဥတုရာသဳ အလုံဂၠးတိ ရ။ ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ဍုၚ်သ္အာၚ် ညး ပ္တိတ်ဇြဟတ် ကလေၚ်ဒက်ပ္တန် မဟာမိတ်ဂမၠိုၚ် တုဲ ဖျေံသ္ဂုတ်ထာဝ် ဇၞော် နုက်တိတ် ဒပ်ပၞာန် နူ ရးနိဂီု အာဖဂါန်နေတ်သတာန် (Afghanistan) ရ။&lt;ref&gt;Smith, Jonathan (2021). ''Transition of Power''. Capitol Press. p. 45.&lt;/ref&gt;

လညာတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဗါၚ်ဒေန် ဒှ် လညာတ် အကြာ (centrist) ပ္ဍဲ ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် ကီုလေဝ် နူကဵု ညးဒှ် သမ္မတ ညးထံက်ဂလာန် ဥပဒေ မၞုံကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု ဥပဒေ ဖအောန်ဖျေံ ၚုဟ်မး ကပေါတ် ကေုာံ ဥပဒေ ထံက်ပၚ် သြန်ဘဏ္ဍာ သွက် ညးဍုၚ်ကွာန် ရ။ လၟေၚ်ဘဝ ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ညး ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် နကဵု လညာတ် ဆက်ဆောံ ၜါဗော် သီု ဗော် ရဳပပ်ဗလဳကာန် (Republican Party) ကေုာံ ဂစာန်ပ္ညဳပ္ညပ် ပ္ဍဲ ကၠတ်ထဝ် ရ။&lt;ref&gt;Jones, Sarah (2022). ''American Politics Today''. Washington Books. p. 112.&lt;/ref&gt;

== ဘဝအစ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ ==
ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၄၂ ပ္ဍဲ ရုၚ်ဂဥုဲ သူၚ်မေရဳ ပ္ဍဲ ဍုၚ် သကရာန်တောန်၊ ပေန်သေဝ်ဗာနဳယျာ။ ညးဒှ် ကောန်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် ကာတ်သလေတ် (Catholic) တုဲ မၞုံ ဒေံပိတၠ ရ။ မအံက်ညး ယၟု ဂျဝ်ဇြေပ် ရဝ်ဗဳနေတ် ဗါၚ်ဒေန် ဇၞော် (Joseph Robinette Biden Sr.) ကေုာံ မိအံက်ညး ယၟု ကာတ္သရဳန် ဂျေန် (Catherine Eugenia) ရ။ အခိၚ် ညးဍောတ်တ် မအံက်ညး ဒးဆောံလေၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် တုဲ သ္ၚိကၟိန်ညး ဒးပြံၚ်အာမံၚ် ဇရေၚ် ဍုၚ် ကလေးမောန် (Claymont) ပ္ဍဲ တွဵုရး ဒဳလာဝဴ ကာလ ညးမၞုံ အာယုက် စှ်သၞာံ ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲတၟိဝွံ မအံက်ညး ကလေၚ်ကၠောန် ကမၠောန် သွံရာန် ကာ (car) တုဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သ္ၚိကၟိန် ခိုဟ်တိုန် ညိည ရ။&lt;ref&gt;Witcover, Jules (2010). ''Joe Biden: A Life of Trial and Redemption''. William Morrow. p. 34.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ အခိၚ် ကတ်လ္ၚတ် ပညာ ညးမံၚ် ဘာ အာက်မဳယျာ အကာဒမဳ (Archmere Academy) ပ္ဍဲ ကလေးမောန် တုဲ ညးပါလုပ် ဝေၚ် ဓဝ်ပိုတ် ဘောလုံး အမေရိကာန် (American football) ကေုာံ ဓဝ်ပိုတ် ဗေသ်ဗဝ် (baseball) ရ။ ညးမၞုံ ပြသၞာ ဟီုအရေဝ် ထဍိုတ် (stuttering) အခိၚ်ညးဍောတ်တ် တုဲ ညးဂစာန် လွဳလွတ် ဇကုညး နကဵု နဲကဲ ဗှ်လိက် ကဗျ မၞုံကဵု ရမ္သာၚ် ထတ်ထတ် ဂတ ဒ္ၚောဝ် ရ။ ပရေၚ်ခက်ခုဲ ဟီုအရေဝ် ထဍိုတ်ဝွံ ဒှ် အရာ မကဵု ဇြဟတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆဵုဂဗ ခိုဟ် သွက် လၟေၚ်ဘဝညး ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။&lt;ref&gt;Kauffman, Bill (2019). ''The Boy from Scranton''. History Press. p. 45.&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ အံၚ်ဇၞး ဘာတန်သၠုၚ် ညးဆက် တိုန် တက္ကသိုလ် ဒဳလာဝဴ (University of Delaware) ပ္ဍဲ ဍုၚ် နျူဝါတ် (Newark) တုဲ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ဘာသာ ဝင် ကေုာံ သိပ္ပံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၅ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် တက္ကသိုလ် ညး စိုတ်လုပ်စား ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် သ္ပဟိုတ် နူ လညာတ် သမ္မတ ဂျောန် အေပ် ကနေဒဳ (John F. Kennedy) ရ။ ကြဴနူဂှ် ညးဆက် တိုန် ဘာသၞောဝ်ဥပဒေ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် သဳရာကျူ (Syracuse University) တုဲ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ဥပဒေ (Juris Doctor) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၈ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၉ ညး စကၠောန် ကမၠောန် သၟာသၞောဝ် (lawyer) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဝေဝ်မေန်တောန် (Wilmington) ရ။&lt;ref&gt;Taylor, Paul (2020). ''Rise to Power''. Political Books. p. 22.&lt;/ref&gt;

== လွပ်အဝဵု ကေုာံ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၆ အခိၚ် ညးတိုန်ဒၟံၚ် ဘာသၞောဝ်ဥပဒေ ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ဒက် အိန်ထံၚ် ကဵု နဳလဳယာ ဟာန်တာ (Neilia Hunter) ညးမဒှ် ကွးဘာ နူ တက္ကသိုလ် သဳရာကျူ ကီုရ။ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ဇာတ် ပိတၠ မတွံဂး ဂျဝ်ဇြေပ် အာရ် &quot;ဗဵု&quot; ဗါၚ်ဒေန် (Joseph R. &quot;Beau&quot; Biden III)၊ ရဝ်ဗာတ် ဟာန်တာ ဗါၚ်ဒေန် (Robert Hunter Biden) ကေုာံ နေအဝ်မဳ ခရေတ်သတဳနာ ဗါၚ်ဒေန် (Naomi Christina Biden) ရ။ ပရေၚ်သ္ၚိကၟိန် ညးတအ် မၞုံကဵု တသိုက် ကေုာံ ပရေၚ်ရီုဗၚ် မဇၞော် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် စတမ် ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ရ။ နဳလဳယာ ဒှ် မၞိဟ် အဓိက သွက် ကမၠောန် ရုဲမာဲ အမာတ်ကၠတ်ထဝ် အလန် ပထမ ညး ရ။&lt;ref&gt;Harris, John (2008). ''The Survivor''. Random House. p. 88.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဂိတု ဒဳဇြေမ်ဗာ ၁၉၇၂ ဂတ မွဲဂိတု ကိုပ်ကၠာ ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ဟွံဂွံ ဒုၚ်ကေတ် သစ္စာ အမာတ်ကၠတ်ထဝ် ကွဳစက် နဳလဳယာ ဒးဒုၚ် ဇီု ကဵု ကွဳစက် ဇၞော် မွဲ မယိုက် ကပေါတ် ပ္ဍဲ တွဵုရး ဒဳလာဝဴ တုဲ နဳလဳယာ ကေုာံ ကောန်ဝုတ်ဍောတ် နေအဝ်မဳ ဒးအိုတ်အာ လမျီု ပ္ဍဲ ဒၞာဲဂှ် ရ။ ကောန်တြုဟ် ၜါ ဗဵု ကေုာံ ဟာန်တာ လီုလာ် သရ ဗွဲမဇၞော် တုဲ ဒးမံၚ် ရုၚ်ဂဥုဲ ရ။ ဟိုတ်နူ ဓဝ်သောက ဇၞော်ဝွံ ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ချပ်လဝ် သွက်ဂွံ နုက်တိတ် နူ တာလျိုၚ် အမာတ်ကၠတ်ထဝ် ကီုလေဝ် ဂကောံသ္ကအ်ရဲ ကေုာံ ညးဍုၚ်ကွာန် ဆဝ်မ္ၚုဟ် တုဲ ညး ဒုၚ်ကေတ် သစ္စာ ပ္ဍဲ ရုၚ်ဂဥုဲ လ္ပာ် ခုၚ် ကောန်ညး ရ။ ပရေၚ်လၞီဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက ပ္ဍဲ လၟေၚ်ဘဝ ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ရ။&lt;ref&gt;Biden, Joe (2007). ''Promises to Keep''. Random House. p. 42.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၅ ညး ဆဵုဂဗ ကဵု ဂျေဝ် ဂျေကံက် (Jill Jacobs) ညးမဒှ် အ္စာဘာ ပရေၚ်ပညာ မွဲတၠ တုဲ ညးတအ် ဒက် အိန်ထံၚ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၇ ရ။ ဂျေဝ် ဒှ် မၞိဟ် လွဳလွတ် ဇၞော်မောဝ် ကောန်တြုဟ် ၜါတၠ ညံၚ်ရဴ မိအရၚ် ကီုရ။ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ဝုတ် မွဲတၠ ယၟု အာရှလဳ ဗါၚ်ဒေန် (Ashley Biden) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၁ ရ။ သ္ၚိကၟိန် ညး ဒှ် အရာ မကဵု ဇြဟတ် သွက် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ညး လၟိုန် အခိၚ် ကာလ ရ။ ဗဵု ဗါၚ်ဒေန် ဒှ်ကၠုၚ် သၟာသၞောဝ် ကေုာံ ညးမအုပ်ဓုပ် သၞောဝ် ပ္ဍဲ တွဵုရး ဒဳလာဝဴ ကီုလေဝ် ညး စုတိ အာ နကဵု ယဲ ကေန်သာ (Cancer) က္ဍဟ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ မဒှ် ပရေၚ်လၞီ ဇၞော် မွဲဝါပၠန် သွက် ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ရ။&lt;ref&gt;Jacobs, Jill (2019). ''Where the Light Enters''. Flatiron Books. p. 76.&lt;/ref&gt;

== ဘဝအမာတ် ဒဳလာဝဴ ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၂ ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် လုပ်ပြိုၚ်ပကာန် မာဲ အမာတ်ကၠတ်ထဝ် သွက် တွဵုရး ဒဳလာဝဴ ဒစဵုဒစး ကဵု အမာတ်တြေံ ကေလေပ် ရဝ်ဗေတ် (Caleb Boggs) နူ ဗော် ရဳပပ်ဗလဳကာန် ရ။ ၜိုန်ရ ညးမၞုံ သြန်ထံက်ပၚ် အောန် ကေုာံ အာယုက် ဍောတ် ကီုလေဝ် ညး ကၠောန် ကမၠောန် စန်ဒက် ညးဍုၚ်ကွာန် မွဲသ္ၚိ ပြီး မွဲသ္ၚိ တုဲ ဇၞးကေတ် မာဲ နကဵု လၟိဟ် ၅၀.၅ တၟအ်ကၠံ ရ။ ညး ဒှ် အမာတ်ကၠတ်ထဝ် အာယုက်ဍောတ်အိုတ် မရနုက်ကဵု တြဴ ပ္ဍဲ ဝင် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် နကဵု အာယုက် ၃၀ သၞာံ ရ။ သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ကောန်ညး မဒးလဝ် သရ ညး ဍိုက် က္ၜၚ်ပၟတ် (train) အေမ်တရက် (Amtrak) ရိုဟ်ဒဒှ် တ္ၚဲ နူ ဝေဝ်မေန်တောန် ဇရေၚ် ဝါသှေန်တာန် ဒဳသဳ (Washington, D.C.) ပွိုၚ် ၃၆ သၞာံ လၟေၚ် အမာတ်ကၠတ်ထဝ် ရ။&lt;ref&gt;Barone, Michael (1973). ''The Almanac of American Politics''. p. 192.&lt;/ref&gt;

အခိၚ် ကိုပ်ကၠာ လၟေၚ် ကၠတ်ထဝ် ညး ပ္တိတ်ဇြဟတ် လ္တူ ပရေၚ် ညးစကာ ကပေါတ် (consumer protection) ကေုာံ ပရေၚ် သဘာဝ ဝန်းကျင် ကီုရ။ ညး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္တူ ပရေၚ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေၚ် ဆက်ဆောံ ဍုၚ်သ္အာၚ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၄ မဂ္ဂဇြေန် Time ဇန် ရုဲစှ် ညး နဒဒှ် ပူဂိုလ် အနာဂတ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် သွက် ပရေၚ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ရ။ လညာတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ညး အခိၚ်ဂှ် ဒှ် လညာတ် မဒစဵုဒစး ပရေၚ် ကွဳစက် ဘာ (school busing) မစကာ သွက်ဂွံ ပံၚ်နှဴ ဂကူ သၟတ်တအ် ပ္ဍဲ ဘာပညာ မဒှ် ပရေၚ် ပဋိပက္ခ ဇၞော် ပ္ဍဲ ဒဳလာဝဴ ရ။&lt;ref&gt;CQ Press (1975). ''Congress and the Nation''. p. 450.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၇ ညး လုပ်ပြိုၚ်ပကာန် သွက် အလံၚ် သမ္မတ ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် အလန် ပထမ ရ။ ညး ကလိဂွံ ပရေၚ်ထံက်ဂလာန် ဇၞော် နူ မၞိဟ်သၟတ် ကေုာံ သြန်ထံက်ပၚ် ဂၠိုၚ် ကီုလေဝ် ညး ဒးဒုၚ် စောဲဒုဟ် ဒဒှ်ရ ညး ကၠတ် ကေတ် ဂလာန် (plagiarism) နူ တၠပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဗြိတိန် နေဝ် ကေန်နံက် (Neil Kinnock) ပ္ဍဲ သဘၚ်ဟီုတွဟ် မွဲ ရ။ ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ဝွံ ညး ဒးနုက်တိတ် နူ ပရေၚ်ရုဲမာဲ သၞာံ ၁၉၈၈ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် တုပ်ပ် ဂှ် ညး ဒးဒုၚ် ယဲ ဆီက္ဍဟ် (brain aneurysm) ၜါ ဝါ တုဲ ဒးကၠောန် ကမၠောန် ခွဲစိတ် က္ဍဟ် မၞုံကဵု အန္တရာယ် ဇၞော် တုဲ ဒးဇူ ကမၠောန် ပွိုၚ် ထပှ် ဂိတု ရ။&lt;ref&gt;Cramer, Richard Ben (1992). ''What It Takes: The Way to the White House''. Random House. p. 340.&lt;/ref&gt;

== ကမၠောန်သၞောဝ်ဓဝ် ကေုာံ ဥပဒေ ==
ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် နဒဒှ် ဥက္ကဌ သမ္မတ ဂကောံ ကမ္မတဳ သၞောဝ်ဓဝ် ကၠတ်ထဝ် (Senate Judiciary Committee) နူ သၞာံ ၁၉၈၇ စဵုကဵု ၁၉၉၅ ရ။ ပ္ဍဲ တာလျိုၚ် ဝွံ ညး က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကောံဓရီု စၟဳစၟတ် ညးလွပ် တၠသၞောဝ် သွက် ရုၚ်ဗစာ ကဆံၚ်သၠုၚ်အိုတ် (Supreme Court) ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ကောံဓရီု စၟဳစၟတ် မဒယှ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ကောံဓရီု ရဝ်ဗာတ် ဗံက် (Robert Bork) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၇ မဒှ် မၞိဟ် ဒုၚ်ရုဲစှ် နူ သမ္မတ ရဝ်နယ် ရေဂါန် (Ronald Reagan) တုဲ ဗါၚ်ဒေန် ဒစဵုဒစး သ္ဂုတ်ထာဝ် ဝွံ အံၚ်ဇၞး ရ။&lt;ref&gt;Mayer, Jane (1994). ''Strange Justice''. Houghton Mifflin. p. 115.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၁ ညး က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကောံဓရီု စၟဳစၟတ် ကလာရေန် တဝ်မာတ် (Clarence Thomas) မဒှ် မၞိဟ် ဒုၚ်စောဲဒုဟ် ပရေၚ် လိၚ် နူ အာနဳတာ ဟေဝ် (Anita Hill) ရ။ လၟေၚ် ကောံဓရီု ဝွံ ဒးဒုၚ် ပါ်ပါဲ ဗွဲမဇၞော် ဟိုတ်နူ ဂကောံ ကမ္မတဳ သီုဖအိုတ် ဒှ် မၞိဟ်တြုဟ် တုဲ ဟွံကဵု အခေါၚ် သက်သဳ ဗြဴ တၞဟ်ဟ် မံက်ဂတ ရ။ ဗါၚ်ဒေန် ဒးဒုၚ် ပါ်ပါဲ နူ ဂကောံ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ ကီုလေဝ် ညး ဗုတ်မာဲ ဒစဵုဒစး တဝ်မာတ် ကီုရ။ ဗွဲကြဴ ညး ထ္ၜး ပရေၚ် ဍောၚ်ၜိုတ် လ္တူ နဲကဲ စၟဳစၟတ် အာနဳတာ ဟေဝ် လ္တူ လၟေၚ် ကောံဓရီု ဝွံ ရ။&lt;ref&gt;Hill, Anita (1997). ''Speaking Truth to Power''. Doubleday. p. 201.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပရေၚ် ခၞံ ဥပဒေ ဗါၚ်ဒေန် ဒှ် မၞိဟ် ချူ ဥပဒေ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ် ရာဇဝတ် သၞာံ ၁၉၉၄ (Violent Crime Control and Law Enforcement Act of 1994) မဒှ် ဥပဒေ ဇၞော်အိုတ် မဆေၚ်ကဵု ပရေၚ် ရာဇဝတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ ဥပဒေ ဝွံ ပါလုပ် သြန်ထံက်ပၚ် သွက် ဗၠာဲရက် မွဲကိုဋ် တၠ ကေုာံ ခၞံ သၞောဝ် ထံၚ် ထပ်မံၚ် တုဲ ဗွဲကြဴ ဒးဒုၚ် ပါ်ပါဲ ဟိုတ်နူ ဖန်ကဵု လၟိဟ် ကောန်ထံၚ် ဂၠိုၚ်တိုန် လ္တူ ဂကူ လမ္စံက် တအ် ရ။ ဆဂး အပ္ဍဲ ဥပဒေ ဝွံ ပါလုပ် ဥပဒေ ဒစဵုဒစး ပရေၚ် ပကီုပရာပ် လ္တူ မၞိဟ်ဗြဴ (Violence Against Women Act) မဒှ် အရာ ဗါၚ်ဒေန် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ကမၠောန် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ လၟေၚ်ဘဝ ညး ရ။&lt;ref&gt;Alexander, Michelle (2010). ''The New Jim Crow''. The New Press. p. 56.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ဆက်ဆောံဍုၚ်သ္အာၚ် ==
ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ဒှ် ကောန်ဂကောံ ကမ္မတဳ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ဍုၚ်သ္အာၚ် ကၠတ်ထဝ် (Senate Foreign Relations Committee) အခိၚ် ဗွဲမလံ တုဲ ဒှ် ဥက္ကဌ ကမ္မတဳ ဝွံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၁ တုဲ ၂၀၀၇ စဵုကဵု ၂၀၀၉ ရ။ လညာတ် ပရေၚ်ဍုၚ်သ္အာၚ် ညး မံက်ဂတ ပ္ဍဲ ဝင် အမေရိကာန် ဗွဲမဇၞော် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၁ ညး ဒစဵုဒစး ပၞာန် ပ္ဍဲ ပ္ၚံက်ၜဳ ပါသျှာ (Gulf War) ကီုလေဝ် ဗွဲကြဴ ညး ထံက်ဂလာန် သွက်ဂွံ စကာ ပရေၚ် ပၞာန် အမေရိကာန် ကေုာံ ဂကောံ နေတဝ် (NATO) သွက်ဂွံ ဗတိုက် ဍုၚ် သာဗဳယျာ (Serbia) ပ္ဍဲ ပၞာန် ဗဝ်သနဳယျာ ကေုာံ ကဝ်သဝ်ဗဝ် ရ။&lt;ref&gt;Daalder, Ivo (2000). ''Winning Ugly: NATO's War to Save Kosovo''. Brookings Institution. p. 89.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ဒစာံ ပ္ဍဲ ပၞာန် အဳရက် သၞာံ ၂၀၀၂ ညး ထံက်ဂလာန် ဥပဒေ ကဵု အခေါၚ် သမ္မတ ဂျံက် ဒပ်ဗလျူ ဘုယျ် (George W. Bush) စကာ ပရေၚ် ပၞာန် လ္တူ ဍုၚ် အဳရက် (Iraq) ရ။ ဆဂး ဗွဲကြဴ ညး ပါ်ပါဲ လၟေၚ် ကမၠောန် အုပ်ဓုပ် ပၞာန် သမ္မတ ဘုယျ် တုဲ ဒစဵုဒစး ပရေၚ် ထပ် စုတ် ဒပ်ပၞာန် (troop surge) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၇ ရ။ ဗါၚ်ဒေန် ပ္တိတ် လညာတ် သွက်ဂွံ ပါ် ဍုၚ် အဳရက် နဒဒှ် ဒေသ ပိ ကရေက် နကဵု လညာတ် ဖေက်ဒရေဝ် (federalism) သွက်ဂွံ ဝေၚ်ပါဲ ပၞာန် အပ္ဍဲဍုၚ် ကီုလေဝ် လညာတ် ဝွံ ဟွံဂွံ ဒုၚ်တဲ နူ အလဵုအသဳ အမေရိကာန် တအ် ရ။&lt;ref&gt;Gordon, Michael (2006). ''Cobra II''. Pantheon Books. p. 204.&lt;/ref&gt;

ညး ထံက်ဂလာန် လ္တူ ဂကောံ မဟာမိတ် အမေရိကာန် ဗွဲမဇၞော် တုဲ ပ္တိတ်ဇြဟတ် သွက်ဂွံ ထပ် ဇၞော် ပၠာဲ ဂကောံ နေတဝ် လပါ် ရးဥရောပ ဗမံက် ကြဴနူ ကၟိန်ဍုၚ် သဵုဗိယေတ် លီုလာ် ရ။ ညး ဆဵုဂဗ ကဵု က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဍုၚ်သ္အာၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဥပမာ သမ္မတ ရုရှ ဗလာဒဳမဳယာ ပူတေန် (Vladimir Putin) တုဲ ညး မၞုံကဵု ပရေၚ် ဆက်ဆောံ ပူဂိုလ် ခိုဟ် ကဵု က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဍုၚ်သ္အာၚ် တအ် ရ။ ပရေၚ် ဆဵုဂဗ ဝွံ ဒှ် အရာ မကဵု ဇြဟတ် သွက် ညး ကာလ ရုဲစှ် သွက် ဒုတိယ သမ္မတ ရ။&lt;ref&gt;Haass, Richard (2009). ''War of Necessity, War of Choice''. Simon &amp; Schuster. p. 145.&lt;/ref&gt;

== ဒုတိယ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၈ ဗါၚ်ဒေန် လုပ်ပြိုၚ်ပကာန် သွက် အလံၚ် သမ္မတ ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် အလန် ဒုတိယ ကီုလေဝ် ညး နုက်တိတ် ကြဴနူ ကလိဂွံ မာဲ အောန် ပ္ဍဲ အိုင်အိုဝါ (Iowa) ရ။ ဆဂး ဗါရာတ် အဝ်ဗါမာ ရုဲစှ် ညး နဒဒှ် မၞိဟ် တွဲဖက် သွက် တာလျိုၚ် ဒုတိယ သမ္မတ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ဆဵုဂဗ ပရေၚ်ဍုၚ်သ္အာၚ် ညး ကေုာံ အစောံစောဲ ပ္ဍဲ ပရေၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် ကောန်ကမၠောန် သာမည တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ရုဲမာဲ သၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ် ညးတအ် ဇၞးကေတ် ဂျောန် မက်ကိန် (John McCain) ကေုာံ သာရာ ပေလေန် (Sarah Palin) တုဲ ဗါၚ်ဒေန် ဒုၚ်ကေတ် သစ္စာ ဒုတိယ သမ္မတ ပ္ဍဲ ၂၀ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၀၉ ရ။&lt;ref&gt;Heilemann, John (2010). ''Game Change''. HarperCollins. p. 350.&lt;/ref&gt;

နဒဒှ် ဒုတိယ သမ္မတ ဗါၚ်ဒေန် ဂွံ တာလျိုၚ် ဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သြန်ဘဏ္ဍာ အခိၚ် ကျာတ်ဒြပ် ဇၞော် (Great Recession) ရ။ ညး အုပ်ဓုပ် လ္တူ လၟေၚ်ကမၠောန် ဥပဒေ ကလေၚ် လွဳလွတ် သြန်ဘဏ္ဍာ (American Recovery and Reinvestment Act of 2009) မၞုံ ၚုဟ်မး ၇၈၇ ဗဳလဳယာန် ဒဝ်လာ သွက်ဂွံ ခၞံ ကမၠောန် အခြေခံအဆောက်အအုံ ရ။ ညး ကေုာံ သမ္မတ အဝ်ဗါမာ မၞုံကဵု ပရေၚ် ဆက်ဆောံ ကြပ်ညောန် တုဲ ဗါၚ်ဒေန် ဒှ် မၞိဟ် ကဵု ကသပ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် သွက် အဝ်ဗါမာ လၟိုန် ရ။&lt;ref&gt;Grunwald, Michael (2012). ''The New New Deal''. Simon &amp; Schuster. p. 210.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပရေၚ် ဍုၚ်သ္အာၚ် ဗါၚ်ဒေန် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကမၠောန် နုက်တိတ် ဒပ်ပၞာန် နူ ဍုၚ် အဳရက် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၁ ကေုာံ ကဵု သြဝါဒ လ္တူ ပရေၚ် ဂီုကၠီု ဍုၚ် ယူကရေိန် (Ukraine) ကြဴနူ ရုရှ သီကေတ် ခရိုင်းမီးယား (Crimea) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၄ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဟိုတ်နူ ကောန်ညး ဗဵု ဗါၚ်ဒေန် စုတိ အာ ညး ဖျေံသ္ဂုတ်ထာဝ် သွက်ဂွံ ဟွံလုပ်ပြိုၚ် သမ္မတ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၆ ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ တိတ် နူ တာလျိုၚ် သမ္မတ အဝ်ဗါမာ ဇိုန်နှၚ် လာပ် တဆိပ်ကြာ သမ္မတ သွက် ဗၠးၜး (Presidential Medal of Freedom) နကဵု စၟတ်သမ္တီ ကဆံၚ် တၟေၚ် ဇရေၚ် ဗါၚ်ဒေန် ရ။&lt;ref&gt;Baker, Peter (2017). ''Obama: The Call of History''. New York Times. p. 290.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ရုဲမာဲ သမ္မတ ၂၀၂၀ ==
ပ္ဍဲ လိက် လလောၚ်တြး ပ္ဍဲ ဧပြဳ ၂၀၁၉ ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် လလောၚ်တြး ဒဒှ်ရ ညး လုပ်ပြိုၚ်ပကာန် သွက် သမ္မတ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ရှာလောတ်သဗေဝ် (Charlottesville) မဆေၚ်ကဵု လညာတ် ဂကူ ဇၞော်အိုတ် တုဲ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ လမျီု ဍုၚ် အမေရိကာန် နွံ ပ္ဍဲ ပရေၚ် အန္တရာယ် ရ။ ညး ကၠောန် ကမၠောန် ရုဲမာဲ နကဵု လညာတ် ကလေၚ် ပံၚ်ကောံ ဍုၚ် ကေုာံ ကလေၚ် ဒက်ပ္တန် ပရေၚ် သာမည လ္တူ လညာတ် ဇၞော်မောဝ် (progressive) တအ် ရ။ ၜိုန်ရ စကၠောန် ရုဲမာဲ ဂွံ လၟိဟ် အောန် ကီုလေဝ် ညး ဇၞးကေတ် ပ္ဍဲ တွဵုရး သောက် ကာရဝ်လာၚ်နာ (South Carolina) တုဲ ကလိဂွံ အလံၚ် သမ္မတ ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် ရ။&lt;ref&gt;Martin, Jonathan (2021). ''This Will Not Pass''. Simon &amp; Schuster. p. 45.&lt;/ref&gt;

ဗါၚ်ဒေန် ရုဲစှ် ကမာလာ ဟာရေတ် (Kamala Harris) အမာတ်ကၠတ်ထဝ် နူ ကာလဳဖဝ်နဳယျာ နဒဒှ် မၞိဟ် တွဲဖက် ညး မဒှ် မၞိဟ်ဗြဴ ပထမ ကေုာံ မၞိဟ် လမ္စံက် ကေုာံ အာရှ ပထမ ပ္ဍဲ ဝင် ရုဲမာဲ သမ္မတ ရ။ ပရေၚ် ရုဲမာဲ ဝွံ ဒးဒုၚ် ဇီုကဵု ယဲကပ် ကဝ်ဗေတ်-၁၉ တုဲ ဗါၚ်ဒေန် စကာ နဲကဲ စန်ဒက် နူ သ္ၚိ ကေုာံ အေန်တာနေတ် မဒှ် ပရေၚ် တၞဟ်ခြာ နူ ဒဝ်နယ် တရာမ် မကၠောန် သဘၚ် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။&lt;ref&gt;Dovere, Edward-Isaac (2021). ''Battle for the Soul''. Viking. p. 302.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ရုဲမာဲ ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၂၀ ဗါၚ်ဒေန် ဇၞးကေတ် ဒဝ်နယ် တရာမ် နကဵု မာဲ ညးဍုၚ် (popular vote) လၟိဟ် ၈၁ မဳလဳယာန် ပြၚ် မဒှ် လၟိဟ် ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကေုာံ မာဲ ကိုယ်စားလှယ် (electoral votes) ၃၀၆ သွက် ၂၃၂ ရ။ ဒဝ်နယ် တရာမ် ဟွံဒုၚ်တဲ ပရေၚ် ကျမာဲ တုဲ စောဲဒုဟ် ရုၚ်ဗစာ ကီုလေဝ် ဟွံအံၚ်ဇၞး ရ။ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၆ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၂၁ ဂကောံ ထံက်ဂလာန် တရာမ် လုပ် တိုက်ခိုက် ရုၚ် ကၠတ်ထဝ် ကာပဳတဝ် (Capitol) ကီုလေဝ် ဗွဲကြဴ ကၠတ်ထဝ် စၟတ်သမ္တီ အံၚ်ဇၞး ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ် အံၚ်ဇၞး မာဲ သမ္မတ ၂၀၂၀
|-
! ညးပြိုၚ်ပကာန် !! ဗော် !! မာဲ ညးဍုၚ် !! တၟအ်ကၠံ !! မာဲ ကိုယ်စားလှယ်
|-
| ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် || ဒဳမဝ်ကရေတ် || ၈၁,၂၈၃,၀၉၈ || ၅၁.၃% || ၃၀၆
|-
| ဒဝ်နယ် တရာမ် || ရဳပပ်ဗလဳကာန် || ၇၄,၂၂၂,၉၅၈ || ၄၆.၈% || ၂၃၂
|}

== အုပ်ဓုပ် သမ္မတ ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် အပ္ဍဲဍုၚ် ==
ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန် ဒုၚ်ကေတ် သစ္စာ သမ္မတ ၄၆ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၀ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၂၁ ရ။ ပရေၚ် ကမၠောန် ပထမ ညး ဂှ် သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲကပ် ကဝ်ဗေတ်-၁၉ ကေုာံ ထံက်ပၚ် သြန်ဘဏ္ဍာ ရ။ ညး ဇရီု စၟတ်တဲ ဥပဒေ ကယ်ဆယ် အမေရိကာန် (American Rescue Plan Act of 2021) မၞုံ ၚုဟ်မး ၁.၉ ထရဳလဳယာန် ဒဝ်လာ မပါလုပ် ပရေၚ် ထံက်ပၚ် သြန် တိုက်ရိုက် ဇရေၚ် ညးဍုၚ်ကွာန်၊ ပရေၚ် ထံက်ပၚ် ဘာ ကေုာံ ပရေၚ် တက် ထပိုက် စဵုဒၞာ ကဝ်ဗေတ်-၁၉ ရ။&lt;ref&gt;Shear, Michael (2021). ''The First 100 Days''. Washington Post. p. 12.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ကမၠောန် သိုၚ်ခၞံ ညး ဇရီု စၟတ်တဲ ဥပဒေ အခြေခံအဆောက်အအုံ (Infrastructure Investment and Jobs Act) မၞုံ ၚုဟ်မး ၁.၂ ထရဳလဳယာန် သွက်ဂွံ သိုၚ် ဂၠံၚ်၊ တဒါ၊ ကေုာံ ပရေၚ် အေန်တာနေတ် မဒှ် ဥပဒေ ၜါဗော် သီုဖအိုတ် ဒုၚ်တဲ ရ။ ဗွဲကြဴ ညး ထံက်ဂလာန် ဥပဒေ ဖအောန်ဖျေံ တိုန်ၚုဟ်မး ကပေါတ် (Inflation Reduction Act of 2022) မဒှ် ဥပဒေ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ ဥတုရာသဳ ကေုာံ ဖျေံ ၚုဟ်မး ဂဥုဲ လွဳယဲ ရ။&lt;ref&gt;Krugman, Paul (2022). ''Bidenomics Explained''. NYT Books. p. 88.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပရေၚ် သၞောဝ်ဓဝ် ညး ခါန်ကၞက် တၠသၞောဝ် ကေတာန်ဂျဳ ဗရံၚ် ဂျေက်သာန် (Ketanji Brown Jackson) ဇရေၚ် ရုၚ်ဗစာ ကဆံၚ်သၠုၚ်အိုတ် (Supreme Court) မဒှ် မၞိဟ်ဗြဴ လမ္စံက် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍုၚ် ရ။ သြန်ဘဏ္ဍာ ဍုၚ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး ခိုဟ်တိုန် နကဵု လၟိဟ် ကမၠောန် အလုပ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုၚ် ကီုလေဝ် ညး ဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ ၚုဟ်မး ကပေါတ် တိုန် (inflation) ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ ကေုာံ ၂၀၂၃ မကဵု အန္တရာယ် လ္တူ စိုတ် ညးဍုၚ်ကွာန် ရ။&lt;ref&gt;Cassidy, John (2023). ''The Economy under Biden''. The New Yorker. p. 40.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ဍုၚ်သ္အာၚ် အုပ်ဓုပ် ဗါၚ်ဒေန် ==
ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ဍုၚ်သ္အာၚ် ဗါၚ်ဒေန် စကၠောန် နကဵု လၟေၚ် ကလေၚ် လုပ် ဂကောံ လိက်ကသုက် ဥတုရာသဳ ပါရဳ (Paris Agreement) ကေုာံ ဂကောံ ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ ညး ဖျေံသ္ဂုတ်ထာဝ် သွက်ဂွံ နုက်တိတ် ဒပ်ပၞာန် အမေရိကာန် သီုဖအိုတ် နူ အာဖဂါန်နေတ်သတာန် မကဵု ဟိုတ် ဂကောံ တာလဳဗာန် (Taliban) ကလေၚ် သီကေတ် အဝဵု ဍုၚ် ဗွဲမပြဟ် တုဲ ပရေၚ် နုက်တိတ် ဝွံ ဒးဒုၚ် ပါ်ပါဲ ဗွဲမဇၞော် လ္တူ ပရေၚ် စဳစောတ် ကေုာံ ပရေၚ် ချိုတ် ကောန်ပၞာန် ၁၃ တၠ ရ။&lt;ref&gt;Woodward, Bob (2021). ''Peril''. Simon &amp; Schuster. p. 301.&lt;/ref&gt;

[[File:Vladimir Putin and Joe Biden in Geneva 03 (cropped).jpg|thumb|သမ္မတ ဗါၚ်ဒေန် ကေုာံ သမ္မတ ရုရှ ပူတေန် ပ္ဍဲ ဂျနဳဗာ၊ သၞာံ ၂၀၂၁]]

ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ အခိၚ် ရုရှ လုပ်တိုက် ဍုၚ် ယူကရေိန် ဗါၚ်ဒေန် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဂကောံ နေတဝ် သွက်ဂွံ ဒစဵုဒစး ရုရှ နကဵု ပရေၚ် ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (sanctions) ကေုာံ ထံက်ပၚ် သြန် ကေုာံ လွဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဇရေၚ် ယူကရေိန် ရ။ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပၞာန် ဝွံ ဒှ် ပရေၚ် ပြိုၚ်ပကာန် အကြာ လညာတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ လညာတ် တၠအဝဵု ရ။ ညး ဟွံလွှတ် ဒပ်ပၞာန် အမေရိကာန် တိုက်ရိုက် သွက်ဂွံ ဝေၚ်ပါဲ ပၞာန် ဂၠးကဝ် တတိယ ရ။&lt;ref&gt;Sanger, David (2022). ''New Cold War''. NYT Press. p. 112.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ ညး ပ္တိတ်ဇြဟတ် သွက်ဂွံ ဒစဵုဒစး ဍုၚ် ကြုက် နကဵု ဂကောံ မဟာမိတ် မတွံဂး ကွာတ် (Quad) ကေုာံ အံကေတ် (AUKUS) မဒှ် ပရေၚ် ထံက်ပၚ် က္ၜၚ်ဗၠိုပ်ဍာ် နျူကလဳယျာ သွက် ဍုၚ် သြသတြေလျာ (Australia) ရ။ အခိၚ် ပၞာန် အေတ်သရေလ ကေုာံ ဟာမာတ် (Israel-Hamas war) ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃ ဗါၚ်ဒေန် ထံက်ဂလာန် အေတ်သရေလ ဗွဲမဇၞော် ကီုလေဝ် ညး ဂစာန် သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေံ ပရေၚ် ချိုတ် ညးဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲ ဂါဇာ (Gaza) တုဲ ပရေၚ် ဝွံ ဒးဒုၚ် ပါ်ပါဲ နူ ညးသၟတ် အမေရိကာန် ကေုာံ ဂကောံ အာရပ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။&lt;ref&gt;Haass, Richard (2023). ''Foreign Policy in the Biden Era''. CFR Books. p. 75.&lt;/ref&gt;

== လညာတ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ==
လညာတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဗါၚ်ဒေန် ပြံၚ်လှာဲ ကၠုၚ် အပ္ဍဲ လၟေၚ်ဘဝ ညး နူ လညာတ် သာမည လ္ပာ် လညာတ် ဇၞော်မောဝ် ရ။ ပ္ဍဲ ပရေၚ် သြန်ဘဏ္ဍာ ညး စၟတ်သမ္တီ လညာတ် &quot;ဗါၚ်ဒေန်နဝ်မေတ်&quot; (Bidenomics) မအဓိက လ္တူ ပရေၚ် ဇၞော်မောဝ် နူ ကဆံၚ် သၟဝ် တိုန် အလ္တူ (bottom-up) ကေုာံ ဒစဵုဒစး လညာတ် ဇၞော်မောဝ် နူ ကဆံၚ် သၠုၚ် စှ်ေ သၟဝ် (trickle-down) ရ။ ညး ထံက်ဂလာန် သမဂ္ဂ ကောန်ကမၠောန် (labor unions) ဗွဲမဇၞော် တုဲ ဒှ် သမ္မတ ပထမအိုတ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ် ကွာ်ထ္ၜးဆန္ဒ ကောန်ကမၠောန် ဥပမာ သမဂ္ဂ ကောန်ကမၠောန် ကွဳစက် (UAW) ရ။&lt;ref&gt;Greenhouse, Steven (2023). ''Labor and the President''. Labor Press. p. 20.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပရေၚ် လူမှုရေး ညး ထံက်ဂလာန် အခေါၚ်အရာ သမ္ဘာတြုဟ် ကေုာံ တြုဟ်ဗြဴ တုပ် (LGBTQ rights) ကေုာံ ဥပဒေ ကာကွယ် အခေါၚ် ဖျေံ ကောန်ၚာ် (abortion rights) ကြဴနူ ရုၚ်ဗစာ ကဆံၚ်သၠုၚ်အိုတ် ပလီု ဥပဒေ Roe v. Wade ရ။ အာဲကၟာဲ အဓိက ညး ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် ကလေၚ် ဒက်ပ္တန် စိုတ်ဓါတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် အမေရိကာန် ကြဴနူ အခိၚ် ဒဝ်နယ် တရာမ် ကေုာံ ကမၠောန် ဥပဒေ ခိုဟ် သွက် သြန်ဘဏ္ဍာ ရ။ ဆဂး အာယုက် ဇၞော် ညး ဒှ် ပရေၚ် ဒးဒုၚ် သၟာန် ဗွဲမဂၠိုၚ် နူ ညးဍုၚ်ကွာန် ရ။&lt;ref&gt;Chait, Jonathan (2024). ''The Biden Legacy''. New York Magazine. p. 15.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဧပြဳ ၂၀၂၃ ဗါၚ်ဒေန် လလောၚ်တြး ဒဒှ်ရ ညး သွက်ဂွံ လုပ်ပြိုၚ်ပကာန် သမ္မတ သၞာံ ၂၀၂၄ ပၠန် ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ကောံဓရီု စောဒက တက်ကျာ (debate) ကဵု တရာမ် ပ္ဍဲ ဂိတု ဂျောန် ၂၀၂၄ ညး မၞုံကဵု အခက်အခုဲ ဗွဲမဇၞော် သွက်ဂွံ ဟီုအရေဝ် ကၠးကၠး တုဲ ဒးဒုၚ် ဓရိုဟ် နူ ဂကောံ ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် တအ် သွက်ဂွံ နုက်တိတ် ရ။ ပ္ဍဲ ၂၁ ဇူလာၚ် ၂၀၂၄ ဗါၚ်ဒေန် လလောၚ်တြး နုက်တိတ် နူ ပရေၚ် ရုဲမာဲ ကေုာံ ထံက်ဂလာန် ဒုတိယ သမ္မတ ကမာလာ ဟာရေတ် နဒဒှ် မၞိဟ်စၞး အလံၚ် သမ္မတ ရ။ ညး ဒှ် သမ္မတ မဟွံလုပ် ပြိုၚ်ပကာန် အလန် ဒုတိယ ပထမအိုတ် စတမ် နူ လေန်ဒေါန် ဗဳ ဂျောန်သောန် (Lyndon B. Johnson) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၈ ရ။&lt;ref&gt;Thrush, Glenn (2024). ''The Final Days of the Campaign''. New York Times. p. 1.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Witcover |first=Jules |year=2010 |title=Joe Biden: A Life of Trial and Redemption |url=https://archive.org/details/joebidenlifeoftr0000witc_k9f1 |publisher=William Morrow |isbn=978-0061791987}}
* {{cite book |last=Biden |first=Joe |year=2007 |title=Promises to Keep: On Life and Politics |url=https://archive.org/details/promisestokeepon00joeb |publisher=Random House |isbn=978-1400065363}}
* {{cite book |last=Biden |first=Joe |year=2017 |title=Promise Me, Dad: A Year of Hope, Hardship, and Purpose |url=https://archive.org/details/promisemedadyear0000bide_x5b9 |publisher=Flatiron Books |isbn=978-1250171672}}
* {{cite book |last=Evan |first=Osnos |year=2020 |title=Joe Biden: The Life, the Run, and What Matters Now |publisher=Scribner |isbn=978-1982174026}}
* {{cite web |last=White House |first=The |year=2021 |title=President Joe Biden |url=https://www.whitehouse.gov/administration/president-biden/ |publisher=The White House |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210205094010/https://www.whitehouse.gov/administration/president-biden/ |archivedate=2021-02-05 |accessdate=2021-02-05}}

{{Navbox
| name      = ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန်
| title     = ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန်
| listclass = hlist
| state     = collapsed
| group1    = ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်
| list1     =
* [[သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
* [[ဒုတိယ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
* [[အမာတ်ကၠတ်ထဝ်]]
| group2    = သ္ၚိကၟိန်
| list2     =
* [[ဂျေဝ် ဗါၚ်ဒေန်]]
* [[ဗဵု ဗါၚ်ဒေန်]]
* [[ဟာန်တာ ဗါၚ်ဒေန်]]
| group3    = ပရေၚ်ရုဲမာဲ
| list3     =
* [[ပရေၚ်ရုဲမာဲ သမ္မတ ၂၀၀၈]]
* [[ပရေၚ်ရုဲမာဲ သမ္မတ ၂၀၂၀]]
}}

{{DEFAULTSORT:Biden, Joe}}
[[Category:ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန်]]
[[Category:သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
[[Category:ဒုတိယ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
[[Category:အမာတ်ကၠတ်ထဝ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် နူ တွဵုရး ဒဳလာဝဴ]]
[[Category:ညးမကလိဂွံ လာပ် စၟတ်သမ္တီ ကဆံၚ် တၟေၚ်]]
[[Category:ညးမသၠးဂၠံဂဝ် သၞာံ ၁၉၄၂]]</text>
      <sha1>f3fzbv88htyo3ixiox0d243he8ltv6a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗဳ ကလေန်တောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13181</id>
    <revision>
      <id>60414</id>
      <parentid>60106</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:50:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 11 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43244" sha1="9fhokgokz9zy0p0srs1sj3l0fnvjtt0" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name = ဗဳ ကလေန်တောန်
| native_name = Bill Clinton
| image = President Bill Clinton.jpg
| caption = ကလေန်တောန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၃
| office = သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု ၄၂
| vicepresident = အာလ် ဂေါဝ် (Al Gore)
| term_start = ၂၀ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၉၃
| term_end = ၂၀ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၁
| predecessor = ဂျောတ် အုချ်. ဒါဗလျူ. ဘုသ် (George H. W. Bush)
| successor = ဂျောတ် ဒါဗလျူ. ဘုသ် (George W. Bush)
| office1 = ဝန်ဇၞော် တွဵုရး အာကာန်သာ မရနုက်ကဵု ၄၀ ကေုာံ ၄၂
| lieutenant1 = ဝင်သတောန် ဘရိုၚ်ယေန် (Winston Bryant)&lt;br&gt;ဂျေမ် ထာကာ (Jim Guy Tucker)
| term_start1 = ၁၁ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၈၃
| term_end1 = ၁၂ ဒီဇြေမ်ဗါ ၁၉၉၂
| predecessor1 = ဖရန့် ဝှိုက် (Frank White)
| successor1 = ဂျေမ် ထာကာ
| term_start2 = ၉ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၇၉
| term_end2 = ၁၉ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၈၁
| predecessor2 = ဒေဗေတ် ပရာၚ်ယာ (David Pryor)
| successor2 = ဖရန့် ဝှိုက်
| birth_name = ဝဳလဳယာမ် ဂျေဖ်ဖာသာန် ဗလိုက်သ် မရနုက်ကဵု ပိ (William Jefferson Blythe III)
| birth_date = {{Birth date and age|1946|8|19}}
| birth_place = ဟုပ်၊ တွဵုရး အာကာန်သာ၊ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| death_date = 
| death_place = 
| political_party = ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် (Democratic Party)
| spouse = {{Marriage|ဟဳလာရဳ ရောဒ်ဟာမ်|1975}}
| children = ឆေလ်သဳ (Chelsea)
| alma_mater = တက္ကသိုလ် ဂျံတ်တံၚ် (BS)&lt;br&gt;တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့ (Oxford)&lt;br&gt;တက္ကသိုလ် ယေလ် (JD)
| signature = Bill Clinton signature.svg
}}

'''ဗဳ ကလေန်တောန်''' (Bill Clinton) (ယၟုပေၚ်ၚ် '''ဝဳလဳယာမ် ဂျေဖ်ဖာသာန် ကလေန်တောန်''' (William Jefferson Clinton)၊ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ၁၉ အဝ်ဂေတ် သၞာံ ၁၉၄၆) ဒှ် သၟာပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ညးမသၞောဝ်ဓဝ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မယိုက်ဂၠေၚ်လဝ် တာလျိုၚ် သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု ၄၂ နူသၞာံ ၁၉၉၃ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၀၁ ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံဒှ် သမ္မတ ညးယိုက်ဂၠေၚ်လဝ် တာလျိုၚ် ဝန်ဇၞော် တွဵုရး အာကာန်သာ (Arkansas) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၉ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၈၁၊ ကေုာံ မွဲအလန်ပၠန် နူသၞာံ ၁၉၈၃ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၉၂ ရ။ ပ္ဍဲဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် (Democratic Party) ညးပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံ &quot;ဒဳမဝ်ကရေတ် တၟိ&quot; (New Democrat) မဒှ် ဂကောံမဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် လဒေါဝ်-ပုၚ် (centrist) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bill Clinton |url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/william-j-clinton/ |website=The White House |access-date=15 November 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180908213839/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/william-j-clinton/ |archivedate=8 September 2018 |accessdate=8 September 2018}}&lt;/ref&gt;

အဃော မယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် သမ္မတ ကလေန်တောန် ခၞံဗဒှ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် မပ္တံကဵု ပရေၚ်ဖ္အောန်ဖျေံ ပရေၚ်ဆောံလေၚ် သြန်ဘဏ္ဍာ (deficit reduction)၊ ကေုာံ လိက်ကသုက် ပရေၚ်ဗၞိက် ဗၠးၜး ဍုၚ်အမေရိက သၟဝ်ကျာ (NAFTA) တအ်ရ။ ပ္ဍဲအလန်ဒုတိယ ညးကလိဂွံ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်မောဝ်တိုန် ဗွဲမလောန် တုဲ သြန်ဘဏ္ဍာ ကၟိန်ဍုၚ် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲပွိုၚ် ၃၀ သၞာံ ပြၚ်ၚ် ကလိဂွံ ပရေၚ်သြန်ပရဲ (surplus) ရ။ ပရေၚ်စောဲဒုဟ် သွက်ဂွံနုက်တိတ် (impeachment) ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၈ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကေုာံ မဝ်နဳကာ လဳဝေန်သကဳ (Monica Lewinsky) ကီုလေဝ် အလဵုအသဳ အေန်ပါယာ ညး ဆက်တန်တဴအာ စဵုကဵုအိုတ် အာယုက် တာလျိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harris |first=John F. |title=The Survivor: Bill Clinton in the White House |url=https://archive.org/details/survivorbillclin00harr |year=2005 |publisher=Random House |isbn=978-0375508479}}&lt;/ref&gt;

== ပထမအဝဲ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ ==
ကလေန်တောန် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲရုၚ်ဂဥုဲ ဂျူလဳယာ ချေတ်သတာ (Julia Chester Hospital) ပ္ဍဲဍုၚ် ဟုပ် (Hope)၊ တွဵုရး အာကာန်သာ နကဵုယၟု ဝဳလဳယာမ် ဂျေဖ်ဖာသာန် ဗလိုက်သ် မရနုက်ကဵု ပိ ရ။ မအံက်ညး ဝဳလဳယာမ် ဂျေဖ်ဖာသာန် ဗလိုက်သ် ဒုတိယ ဒးချိုတ်အာ နကဵု အမှုကွဳစက် ပ္ဍဲပွိုၚ် ပိဂိတု ကိုပ်ကၠာ ညးဟွံဂွံကတဵုဒှ်မၞိဟ်ရ။ မိအံက်ညး ဗာဂျဳနဳယျာ ဒေဝ် (Virginia Dell) တိုန်ဘာ သွက်ဂွံဒှ် သူနာပြု ပ္ဍဲဍုၚ် နျူအဝ်လဳယာန် (New Orleans) တုဲ ကလေန်တောန် ဒးမံၚ် ကေုာံ မိနော် မနော် ပ္ဍဲဍုၚ် ဟုပ် ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၀ မိအံက်ညး ထပ်ဒက်အိန်ထံၚ် ကေုာံ ရဝ်ဂျာ ကလေန်တောန် (Roger Clinton) မဒှ် ညးမသွံရာန် ကွဳစက် တုဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညး ပြံၚ်အာမံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ် ဟံတ် သပရေၚ် (Hot Springs) ရ။ ကလေန်တောန် စကာ ယၟုတၞောဝ် &quot;ကလေန်တောန်&quot; ပ္ဍဲဘာ ကီုလေဝ် သၞာံ ညးကလိဂွံ အာယုက် ၁၅ သၞာံဟေၚ် ပြံၚ်လှာဲယၟု နကဵုသၞောဝ်ဓဝ် ဗွဲမဍိုက်ပေၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Biography of William J. Clinton |url=https://www.clintonlibrary.gov/education/biography-william-j-clinton |website=Clinton Presidential Library |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိၚ် မတိုန်ဘာ တန်သမၠုၚ် ပ္ဍဲ ဟံတ် သပရေၚ် ညးဒှ် ကွးဘာ မစိုန်သကီု ပ္ဍဲပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ကွတ်ဂဳတ (တက် သာက်သဝ်ဖောန် (saxophone)) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၃ ကလေန်တောန် ကလိဂွံ အခေါၚ်တိုန်စိုပ် ကောံဓရီု ကောန်ၚာ်ဝုတ်ဗၠာဲ ဍုၚ် (Boys Nation) ပ္ဍဲ ဝါရှေန်တောန် ဒဳသဳ (Washington, D.C.) တုဲ ဂွံဆဵုဂဗ ကေုာံ သမ္မတ ဂျောန် အေဖ်. ကနေဒဳ (John F. Kennedy) ပ္ဍဲ သ္ၚိဗတာၚ် (White House) ရ။ ပရေၚ်ဆဵုဂဗဝွံ ကဵုဒြဟတ် ညး သွက်ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် အနာဂတ် ဗွဲမလောန်ရ။ လိက်တၟံ ဒေါက်တာ မာတေန် လူသာ ကေၚ် (Martin Luther King Jr.) မဟီု &quot;အဲ နွံ သွပ်လ္ပအ်မွဲ&quot; (I Have a Dream) လေဝ် ညးကလၚ်လဝ် ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Clinton |first=Bill |title=My Life |url=https://archive.org/details/mylifex_cli_2004_00_5473 |year=2004 |publisher=Knopf |isbn=978-0375414572}}&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ မအံၚ်ဇၞး ဘာတန်သမၠုၚ် ညးဆက်တိုန် တက္ကသိုလ် ဂျံတ်တံၚ် (Georgetown University) ပ္ဍဲ ဝါရှေန်တောန် ဒဳသဳ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ B.S. ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဍုၚ်သၟာ် (Foreign Service) သၞာံ ၁၉၆၈ ရ။ နကဵု လာပ်ပညာ ရုဒ်သ် (Rhodes Scholarship) ညးဆက်အာ တိုန်ဘာ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့ (University of Oxford) ရးနိဂီု ဗြိတိန် ပွိုၚ် ၜါသၞာံ ကၠာဟွံဂွံ ပြံၚ်အာ တက္ကသိုလ် ယေလ် (Yale Law School) တုဲ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ဥပဒေ (J.D.) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၃ ရ။ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ယေလ် ညးဆဵုဂဗ ကေုာံ ဟဳလာရဳ ရောဒ်ဟာမ် (Hillary Rodham) မဒှ် သမ္ဘာညး အနာဂတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Maraniss |first=David |title=First in His Class: A Biography of Bill Clinton |url=https://archive.org/details/firstinhisclassb00mara |year=1995 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0684818900}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်သၞောဝ်ဓဝ် ကေုာံ အလဵုအသဳ တွဵုရး ==
ကြဴနူ မတိတ်ဘာ နူ ယေလ် ကလေန်တောန် ပြံၚ်ကလေၚ်စိုပ် အာကာန်သာ တုဲ လုပ်ဗ္တောန် ဥပဒေ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် အာကာန်သာ (University of Arkansas) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဖေယျေတ်ဗဳလ် (Fayetteville) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၄ ညးဒုၚ်ရုဲမာဲ သွက်ဂွံလုပ် ဂကောံပါလဳမာန် ကၟိန်ဍုၚ် (House of Representatives) ကီုလေဝ် ဒးကျအာ မာဲ သွက် ဂွန် ပဝ် သလာမ်ယျာ (John Paul Hammerschmidt) ဗွဲမအောန်ရ။ ဟဳလာရဳ ပြံၚ်ကၠုၚ် အာကာန်သာ တုဲ ညးတအ် ၜါ ထပ်တဲ ပ္ဍဲ ၁၁ အံက်တဝ်ဗါ သၞာံ ၁၉၇၅ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၆ ကလေန်တောန် ဂွံဒုၚ်ရုဲစှ် နဒဒှ် နာဲသၞောဝ်ဓဝ် (Attorney General) တွဵုရး အာကာန်သာ မဒှ် တာလျိုၚ် အလဵုအသဳ ပထမအိုတ် သွက်ညးရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dumas |first=Ernest |title=The Clintons of Arkansas: An Introduction to Those Who Know Them Best |url=https://archive.org/details/eveningscorewome0000jang |year=1993 |publisher=University of Arkansas Press |isbn=978-1557283252}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲတာလျိုၚ် နာဲသၞောဝ်ဓဝ် ကလေန်တောန် လွဳအစောန် စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာ သၟာရာန်ကပေါတ် (consumers) တုဲ ဒစဵုဒစှ် ကမ္ပဏဳ ပရေၚ်ဒြဟတ်ပၟတ် မပ္တိုန် ၚုဟ်မး သီုဟွံမွဲကဵု ဟိုတ်ဖဵုရ။ ပရေၚ်ကမၠောန်ညး ပ္ဍဲတာလျိုၚ်ဝွံ ကဵုယၟုဒယှ်ေတဴ ပ္ဍဲတွဵုရးတုဲ ညး ဖျေံသ္ဂုတ်ထာဝ် သွက်ဂွံ ဒုၚ်ရုဲမာဲ ဝန်ဇၞော် တွဵုရး အာကာန်သာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၈ ရ။ သွက် မာဲအပ္ဍဲဗော် (primary) ညးဂွံအံၚ်ဇၞး တုဲ ဆက်ဇၞး လေန် လဝ်ဝေတ် (Lynn Lowe) ပ္ဍဲ ပရေၚ်ရုဲမာဲ အလုံတွဵုရး ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bill Clinton (1946–) |url=https://encyclopediaofarkansas.net/entries/bill-clinton-400/ |website=Encyclopedia of Arkansas |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

== ဝန်ဇၞော် တွဵုရး အာကာန်သာ ==
ပ္ဍဲအခိၚ် မစိုပ် တာလျိုၚ် ဝန်ဇၞော် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၉ ကလေန်တောန် ကလိဂွံ အာယုက် ၃၂ သၞာံ ဟေၚ် တုဲ ဒှ် ဝန်ဇၞော် ဍောတ်သွတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ အလဵုအသဳ ညး ပ္ဍဲအလန် ပထမ ဏအ် စွံအာရီု လပါ် ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ပလေဝ်ပလေတ် ဂၠံၚ်တရဴ ကီုလေဝ် ညးဒးဒုၚ် ဒစဵုဒစှ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ပ္တိုန် အခေါန် ကွဳစက် (motor vehicle tax) ရ။ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ညး ဟွံမွဲကဵု ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ဗွဲမပေၚ်စိုတ် တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၀ ပရေၚ်ရုဲမာဲ ဂှ် ညးကျအာ သွက် ဖရန့် ဝှိုက် (Frank White) မဒှ် မၞိဟ် ဗော် ရဳပါပလဳကာန် (Republican) ရ။ ဣဏအ် ဒှ် ပရေၚ်ကျမာဲ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ လက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲ ဘဝ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ညး ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Osborne |first=John |title=White House Watch: The Ford Years |url=https://archive.org/details/whitehousewatchf0000osbo_t1s9 |year=1977 |publisher=New Republic Books |isbn=978-0915220261}} &lt;!-- Related contemporary politics context --&gt;&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ မကျမာဲ ကလေန်တောန် ကလေၚ်စမ်ၜတ် ပရေၚ်ယောၚ်ယာ ညး တုဲ ဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ်တၟိ သွက်ဂွံ လုပ်ရုဲမာဲ ပၠန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၂ ရ။ ညး ဂွံအံၚ်ဇၞး တုဲ ကလေၚ်ဂွံ တာလျိုၚ် ဝန်ဇၞော် မွဲအလန် ပၠန် ရ။ နူသၞာံ ၁၉၈၃ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၉၂ ညး ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ဝန်ဇၞော် ပွိုၚ် စှ်သၞာံ တုဲ ပရေၚ်ပညာ ဂှ် ညးစွံလဝ် ပ္ဍဲ ကဆံၚ် ပထမ လၟိုန်ရ။ ညး ကေုာံ ဟဳလာရဳ ကလေန်တောန် ပံၚ်ကောံ တုဲ ပလေဝ်ပလေတ် သၞောတ် ပရေၚ်ပညာ တွဵုရး ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် မပ္တံကဵု တၚ်စမ်ၜတ် အစာဘာ (teacher testing) ကေုာံ တၚ်သၞောဝ် ပံၚ်ကောံ ဂကောံဘာဂမၠိုၚ် (school standards) ရ။ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ဝွံ ကဵုလဝ် ယၟု ညး ပ္ဍဲ ကဆံၚ် ကၟိန်ဍုၚ် နဒဒှ် ဝန်ဇၞော် မနွံကဵု စိုတ်ဓာတ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Governors of Arkansas: William Jefferson Clinton |url=https://sos.arkansas.gov/education/arkansas-history/governors/william-jefferson-clinton |website=Arkansas Secretary of State |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bill Clinton at desk.jpg|thumb|ဝန်ဇၞော် တွဵုရး အာကာန်သာ ကလေန်တောန် ပ္ဍဲ ရုၚ် ညး]]

== ပရေၚ်ရုဲမာဲ သမ္မတ သၞာံ ၁၉၉၂ ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၁ ကလေန်တောန် လလောၚ်တြး သွက်ဂွံ လုပ်ဒုၚ်ရုဲမာဲ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် နူကဵု ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ်ဂှ် သမ္မတ ဂျောတ် အုချ်. ဒါဗလျူ. ဘုသ် (George H. W. Bush) နွံကဵု ပရေၚ်ထံက်ဂလာန် ဗွဲမသၠုၚ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲ ပၞာန် ပင်လယ်ကွေ့ (Gulf War) ကီုလေဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဍုၚ် စကတဵုဒှ် ဍိုန်လျအာ (recession) ရ။ ကလေန်တောန် စွံအာရီု လပါ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဍုၚ် တုဲ သ္ပစၞးကဵု မၞိဟ် လဒေါဝ်-ပုၚ် (New Democrat) သွက်ဂွံ သီကေတ် စိုတ် မၞိဟ်စုတ်မာဲ ဂမၠိုၚ်ရ။ ပရေၚ်ဟီုတွဟ် ညး &quot;ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ယွံ မၞိဟ်သမၠီု&quot; (It's the economy, stupid) ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော် သွက် ဂကောံ ကလေန်တောန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Goldman |first=Peter |title=Quest for the Presidency 1992 |year=1994 |publisher=Texas A&amp;M University Press |isbn=978-0890966442}}&lt;/ref&gt;

မာဲအပ္ဍဲဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် (Democratic primaries) ညး ဂွံအံၚ်ဇၞး ဗွဲမလောဲသွာ ဟွံသေၚ်ရ။ ပရေၚ်ဒုဟ် မပ္တံကဵု ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကေုာံ ဂျေန်နဳဖာ ဖလာဝါ (Gennifer Flowers) ကေုာံ ပရေၚ်ပဲါ ပၞာန် ဝဳယေတ်နာမ် (Vietnam draft dodging) တအ် ပံက်ထ္ၜးကၠုၚ် ကီုလေဝ် ညး ကလေၚ်တန်တဴမာန် တုဲ ကလိဂွံ ယၟု &quot;ကောန်ၚာ် ကလေၚ်ကၠုၚ်&quot; (Comeback Kid) ရ။ ညး ရုဲစှ် အာလ် ဂေါဝ် (Al Gore) နဒဒှ် ဒုတိယ သမ္မတ တုဲ ညးတအ် ၜါ ဒှ် ဂကောံ မၞိဟ်သၟတ် မၞုံကဵု ဒြဟတ်တၟိ ရ။ ပ္ဍဲ ပရေၚ်ရုဲမာဲ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၉၂ ညး ဇၞး ဘုသ် ကေုာံ ရတ် ပေရဝ် (Ross Perot) မဒှ် မၞိဟ် ဗော် တတိယ၊ တုဲ ကလိဂွံ မာဲ ၄၃ က္ဍိုပ်ကၠံ ကေုာံ မာဲ ကံၚ်သဳ ရုဲမာဲ (Electoral College) ၃၇၀ ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=1992 Presidential Election Results |url=https://www.archives.gov/electoral-college/1992 |website=National Archives |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ကံၚ်သဳ ရုဲမာဲ (Electoral College) သၞာံ ၁၉၉၂
|-
! ညးဒုၚ်ရုဲမာဲ
! ဗော်
! မာဲ မၞိဟ် (Popular Vote)
! မာဲ ကံၚ်သဳ (Electoral Vote)
|-
| ဗဳ ကလေန်တောန်
| ဒဳမဝ်ကရေတ်
| ၄၄,၉၀၉,၈၀၆ (၄၃.၀%)
| ၃၇၀
|-
| ဂျောတ် အုချ်. ဒါဗလျူ. ဘုသ်
| ရဳပါပလဳကာန်
| ၃၉,၁၀၄,၅၅၀ (၃၇.၄%)
| ၁၆၈
|-
| ရတ် ပေရဝ်
| သၠးပွး (Independent)
| ၁၉,၇၄၃,၈၂၁ (၁၈.၉%)
| ၀
|}

== အလဵုအသဳ ကလေန်တောန် အလန်ပထမ ==
ကလေန်တောန် ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် သမ္မတ ပ္ဍဲ ၂၀ ဇာန်နဝါရဳ သၞာံ ၁၉၉၃ ရ။ ပရေၚ်ကမၠောန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ညးဂှ် လိက်ကသုက် ပရေၚ်ဖ္အောန်ဖျေံ သြန်ဘဏ္ဍာ (Omnibus Budget Reconciliation Act of 1993) မဒှ် လိက်ကသုက် မပ္တိုန် အခေါန် သွက် မၞိဟ်သိုက် ကေုာံ ဖ္အောန်ဖျေံ ပရေၚ်စကာသြန် အလဵုအသဳ ရ။ လိက်ကသုက် ဏအ် အံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲ ပါလဳမာန် နကဵု မာဲ ဒုတိယ သမ္မတ အာလ် ဂေါဝ် သွက်ဂွံ ပါ်မာဲ (tie-breaking vote) ရ။ တုဲပၠန် ညး ထ္ပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ပရေၚ်ဗၞိက် ဗၠးၜး ဍုၚ်အမေရိက သၟဝ်ကျာ (NAFTA) မကဵု အခေါၚ် သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗၞိက် သီုဟွံမွဲကဵု အခေါန် အကြာ အမေရိကာန်၊ ကနေဒါ ကေုာံ မက်သဳကဝ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Woodward |first=Bob |title=The Agenda: Inside the Clinton White House |url=https://archive.org/details/agendainsideclin00wood |year=1994 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0743414902}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စခိုဟ်တိုန် ကီုလေဝ် အလဵုအသဳ ကလေန်တောန် ဒးဆဵုဂဗ တၚ်ဝါတ်ဂါတ် လပါ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ရ။ ဟဳလာရဳ ကလေန်တောန် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဂကောံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက် (health care reform) ကီုလေဝ် ဟွံကလိဂွံ ပရေၚ်ထံက်ဂလာန် နူ ပါလဳမာန် တုဲ လိက်ကသုက်ဏအ် ဒးတိုၚ်စွံလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၄ ရ။ ပရေၚ်ကျဏအ် ကဵု ဟိုတ် သွက် ဗော် ရဳပါပလဳကာန် ဂွံဇၞး ကလေၚ်ကေတ် အဝဵု ပ္ဍဲ ပါလဳမာန် ၜါဒၞာဲ (House and Senate) ပ္ဍဲ ပရေၚ်ရုဲမာဲ သၞာံ ၁၉၉၄ မကော်စ &quot;ပရေၚ်ပၠန်ဂတး ရဳပါပလဳကာန်&quot; (Republican Revolution) ရ။ ညး လေဝ် ကတဵုဒှ် မၞိဟ် &quot;လဒေါဝ်&quot; ပၠန် တုဲ ထ္ပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ပရေၚ်ပလေဝ်ပလေတ် စၞစ (Welfare Reform) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၆ ร။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Clinton's First Term |url=https://millercenter.org/president/clinton/domestic-affairs |website=Miller Center |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

== အလဵုအသဳ ကလေန်တောန် အလန်ဒုတိယ ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၆ ကလေန်တောန် ဇၞး ဗံဗ် ဒေါဝ် (Bob Dole) တုဲ ကလိဂွံ တာလျိုၚ် သမ္မတ မွဲအလန် ပၠန် ရ။ အလန်ဒုတိယ ဏအ် ဒှ် အခိၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်မောဝ်တိုန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဝင် အမေရိကာန် မကော်စ ဒေါတ်ကောမ် (dot-com boom) ရ။ သၞာံ ၁၉၉၈ ညး လလောၚ်တြး ဒဒှ်ရ သြန်ဘဏ္ဍာ ကၟိန်ဍုၚ် ကလိဂွံ သြန်ပရဲ (budget surplus) ကိုပ်ကၠာအိုတ် နူ သၞာံ ၁၉၆၉ ရ။ ပရေၚ်ကမၠောန် မဆေၚ်ကဵု ကောန်ၚာ် (CHIP) မကဵု ပရေၚ်အာမခံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် သွက် ကောန်ၚာ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန် မၞုံကဵု သြန်လုပ် အောန် တအ် ဂှ် လေဝ် ညး ထ္ပက်စၟတ်တဲလဝ် ပ္ဍဲအလန်ဏအ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stiglitz |first=Joseph E. |title=The Roaring Nineties: A New History of the World's Most Prosperous Decade |url=https://archive.org/details/roaringninetiesn00stig |year=2003 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393058529}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ခိုဟ် ကီုလေဝ် အလန်ဒုတိယ ဏအ် ဒးဒုၚ် ထိခိုက် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်စောဲဒုဟ် သွက်ဂွံနုက်တိတ် (impeachment) ရ။ လိက်ကသုက် ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ဗၞိက် ဍုၚ်ကြုက် (China-U.S. trade relations) သွက်ဂွံ လုပ် ဂကောံဗၞိက် ဂၠးတိ (WTO) လေဝ် ညး ဖျေံသ္ဂုတ်ထာဝ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၀ ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ပရေၚ်သဘာဝဝန်းကျင် ညး ထ္ပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ကျဝ်တဝ် (Kyoto Protocol) ကီုလေဝ် ပါလဳမာန် ဟွံဒုၚ်တဲ သွက်ဂွံ အတည်ပြု ရ။ အိုတ်အာယုက် တာလျိုၚ် ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၁ ကလေန်တောန် နွံကဵု ၆၈ က္ဍိုပ်ကၠံ မၞိဟ်ထံက်ဂလာန် မဒှ် ကဆံၚ် သၠုၚ်အိုတ် သွက် သမ္မတ မတိတ်နူ တာလျိုၚ် တအ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဏအ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=President Clinton's Economic Record |url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/infocus/achievement/chap1.html |website=National Archives |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်စောဲဒုဟ် သွက်ဂွံနုက်တိတ် ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၈ ပရေၚ်အရှုပ်အယောၚ် (scandal) မဆေၚ်ကဵု ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အကြာ ကလေန်တောန် ကေုာံ မဝ်နဳကာ လဳဝေန်သကဳ (Monica Lewinsky) မဒှ် ကောန်ကမၠောန် လ္ၚတ်ကမၠောန် (intern) ပ္ဍဲ သ္ၚိဗတာၚ် ဂှ် ပံက်ထ္ၜးကၠုၚ် ရ။ ကိုပ်ကၠာ ညး တးပါဲ ဒဒှ်ရ &quot;ဟွံမွဲကဵု ပရေၚ်ဆက်ဆောံ လိၚ် ကေုာံ ဗြဴဝွံ&quot; (I did not have sexual relations with that woman) ကီုလေဝ် ဗွဲကြဴ ညး ဒးဒုၚ်ဝန် ပ္ဍဲ ဂတ ညးမစၟဳစၟတ် ကေနက် သတာ (Kenneth Starr) ဒဒှ်ရ နွံကဵု ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ဍာံပြ ရ။ ဟိုတ်နူ သက်သဳဏအ် ကေနက် သတာ ပ္တိုန် လိက်ဒုၚ်စဳရေၚ် (Starr Report) ဇရေၚ် ပါလဳမာန် သွက်ဂွံ စောဲဒုဟ် ကလေန်တောန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Posner |first=Richard A. |title=An Affair of State: The Investigation, Impeachment, and Trial of President Clinton |url=https://archive.org/details/unset0000unse_f8r9 |year=1999 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674000803}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ၁၉ ဒီဇြေမ်ဗါ သၞာံ ၁၉၉၈ ပါလဳမာန် (House of Representatives) ဖျေံသ္ဂုတ်ထာဝ် သွက်ဂွံ စောဲဒုဟ် နုက်တိတ် နူတာလျိုၚ် (impeach) နကဵု ဒုဟ် ၜါသာ်: ပရေၚ်ဟီုမုသာ ပ္ဍဲရုၚ်သၞောဝ် (perjury) ကေုာံ ပရေၚ်ကၟာတ်လဒဵု သၞောဝ်ဓဝ် (obstruction of justice) ရ။ ကလေန်တောန် ဒှ် သမ္မတ ဒုတိယ ပ္ဍဲ ဝင် အမေရိကာန် မဒးဒုၚ် စောဲဒုဟ် နုက်တိတ် ရ။ ဆက်တုဲ ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ကေုာံ ဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၁၉၉၉ ပရေၚ်စၟဳစၟတ် အမှု ပ္ဍဲ ဂကောံသီးနိတ် (Senate) ကတဵုဒှ် တုဲ သွက်ဂွံ နုက်တိတ် ဂှ် ဒးကလိဂွံ မာဲ ၜါ-ပိ (two-thirds) ရ။ ဆဂး မာဲ ဟွံပေၚ် ၆၇ တုဲ ညး ကလိဂွံ ပရေၚ်ဗၠးဒုဟ် ကေုာံ ဆက်တန်တဴ ပ္ဍဲ တာလျိုၚ် စဵုကဵု အိုတ်အာယုက် ရ။ ပရေၚ်စောဲဒုဟ် ဏအ် ကဵု ဟိုတ် သွက် ညးဍုၚ်ကွာန် ပါ်ဒကး လပါ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဗွဲမလောန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Impeachment of Bill Clinton |url=https://www.senate.gov/about/powers-procedures/impeachment/impeachment-clinton.htm |website=United States Senate |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ဍုၚ်သၟာ် ကေုာံ ပရေၚ်စဵုဒၞာ ==
ပ္ဍဲ လပါ် ပရေၚ်ဍုၚ်သၟာ် ကလေန်တောန် ဒးဆဵုဂဗ ကေုာံ ဂၠးတိ ကြဴနူ ပၞာန်လၜိုဟ် (post-Cold War era) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၃ အမေရိကာန် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်လွဳလွတ် ဍုၚ် သဝ်မာလဳယျာ (Somalia) ကီုလေဝ် ကြဴနူ ပၞာန် မဝ်ဂါဒဳရှူ (Battle of Mogadishu) ကောန်ပၞာန် အမေရိကာန် ၁၈ တၠ ဒးချိုတ်အာ တုဲ ညး နုက်ပၞာန် တိတ် ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၄ အဃော မကတဵုဒှ် ပရေၚ်ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ ပ္ဍဲ ရဝမ်ဒါ (Rwandan genocide) အမေရိကာန် ဟွံပါလုပ် ပရေၚ်စဵုဒၞာ တုဲ ဣဏအ် ဒှ် ပရေၚ်ယောၚ်ယာ အလဵုအသဳ ကလေန်တောန် မွဲ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Power |first=Samantha |title=&quot;A Problem from Hell&quot;: America and the Age of Genocide |url=https://archive.org/details/problemfromhella00powe_0 |year=2002 |publisher=Basic Books |isbn=978-0465061501}}&lt;/ref&gt;

လပါ် ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၅ ကလေန်တောန် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် သွက်ဂွံ ထ္ပက် လိက်ကသုက် ဒေတောန် (Dayton Agreement) မဖအိုတ်ကၠေံ ပၞာန် ပ္ဍဲ ဗေါတ်သနဳယျာ ကေုာံ ဟာဇဳဂဝ်ဗဳနာ (Bosnia and Herzegovina) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၉ ပၞာန် ကဝ်သဝ်ဗဝ် (Kosovo War) ကတဵုဒှ် တုဲ ကလေန်တောန် ဖ္အောဝ် ဒပ်ပၞာန် နာတဝ် (NATO) ကၠောန် ပရေၚ်ဗဗိုတ် ဗုံး သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဂကူ အာလ်ဗာနဳယျာ နူ ပရေၚ်ပဠက်ဂကူ သာဗဳယျာ ရ။ ပ္ဍဲ လဒေါဝ်-ဗမံက် (Middle East) ညး ထံက်ဂလာန် လိက်ကသုက် အဝ်သလဝ် (Oslo Accords) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၃ သွက် ဍုၚ် အေတ်သရေလ ကေုာံ ပါလေတ်သတာၚ် ကီုလေဝ် စဵုကဵု လက္ကရဴအိုတ် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဟွံအံၚ်ဇၞး ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Clinton's Foreign Policy |url=https://history.state.gov/departmenthistory/short-history/clinton |website=Office of the Historian, U.S. Department of State |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

== ဘဝ ကြဴနူ သမ္မတ ==
ကြဴနူ မတိတ် နူ သ္ၚိဗတာၚ် ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၁ ကလေန်တောန် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ချာပါကွာ (Chappaqua)၊ တွဵုရး နျူယံက် တုဲ ဒက်ပ္တန် ဂကောံ သုတေသန ကလေန်တောန် (Clinton Foundation) သွက်ဂွံ ကၠောန် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ၊ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဥတု ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် ရ။ ဂကောံ ညး ကၠောန်ဗဒှ် ပရေၚ်ထံက်ပၚ် ဇမၞော် သွက် ဂဥုဲ ယဲ HIV/AIDS ပ္ဍဲ တိုက် အာဖရိက ရ။ ညး ချူ လိက်အုပ် ဝင်ဘဝ ညး &quot;ဘဝ အဲ&quot; (My Life) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၄ မကလိဂွံ ပရေၚ်သွံရာန် ခိုဟ်အိုတ် မွဲအုပ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Clinton |first=Bill |title=Giving: How Each of Us Can Change the World |url=https://archive.org/details/isbn_9780739368084 |year=2007 |publisher=Knopf |isbn=978-0307266743}}&lt;/ref&gt;

ကလေန်တောန် ဆက်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် သွက်ဂွံ ထံက်ဂလာန် ဟဳလာရဳ ကလေန်တောန် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ရုဲမာဲ သမ္မတ သၞာံ ၂၀၀၈ ကေုာံ ၂၀၁၆ ကီုလေဝ် ညး ၜါ အလန် ကျအာ မာဲ သွက် အဝ်ဗာမာ (Barack Obama) ကေုာံ ထရန့် (Donald Trump) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၄ ကလေန်တောန် ဒးကၠောန် ပရေၚ်ခွဲစိတ် ကောန်တၟအ် (bypass surgery) တုဲ ဗွဲကြဴ ညး ပြံၚ်လှာဲ စၞစ နကဵု သၞောတ် ဟွံစ ဖျုန် (vegan diet) ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ပရေၚ်ရီုဗၚ် ဂၠးတိ ညး ကေုာံ ဂျောတ် အုချ်. ဒါဗလျူ. ဘုသ် ပံၚ်ကောံ တုဲ ပကောံ သြန် သွက် ညးဒးဒုၚ်ဘဲ သုနာမဳ သၞာံ ၂၀၀၄ ကေုာံ ဘဲ ယေန်သၟာၚ် ဟေတဳ သၞာံ ၂၀၁၀ ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Clinton Foundation |url=https://www.clintonfoundation.org/our-work/ |website=Clinton Foundation |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

== အာဲကၟာဲ ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ ==
ကလေန်တောန် နွံကဵု ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ မနာနာသာ် ပ္ဍဲ ဝင် အမေရိကာန် ရ။ ညး ဂွံဒုၚ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် သမ္မတ မပ္တိုန် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကၠောန်ဗဒှ် သြန်ပရဲ အလဵုအသဳ ရ။ လိက်တၟံ သုတေသန ဂမၠိုၚ် ပါ်ပါဲ ညး လပါ် ခိုဟ် သွက် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကီုလေဝ် လပါ် ပရေၚ်စောဲဒုဟ် (impeachment) ဂှ် ကဵုလဝ် ဒုဟ် သွက် ဝင် ညး ရ။ ကလေန်တောန် ဒှ် သမ္မတ မၞုံကဵု ပရေၚ်ဟီုတွဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ညးဍုၚ်ကွာန် မစိုန်သကီု အိုတ် မွဲတၠ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Branch |first=Taylor |title=The Clinton Tapes: Wrestling History with the President |url=https://archive.org/details/clintontapeswres00bran |year=2009 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1416543336}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး ပ္ဍဲ အခိၚ် လက္ကရဴ လိက်ကသုက် ညး မပ္တံကဵု ပရေၚ်ပလေဝ် သၞောဝ် ရာဇာဝတ် သၞာံ ၁၉၉၄ (1994 Crime Bill) ဂှ် ဒးဒုၚ် ဒစဵုဒစှ် ဟိုတ်နူ ကဵု ဟိုတ် သွက် ဂကူ လမ္စံက် တအ် ဒးစိုပ် ထံၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ပရေၚ်ပံက် အခေါၚ် သၞောတ် ဘဏ် (Gramm-Leach-Bliley Act) လေဝ် ဒးဒုၚ် စောဲဒုဟ် ဒဒှ်ရ ဒှ် ဟိုတ် သွက် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စှ်ေ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၈ (2008 financial crisis) ရ။ ၜိုန်ရ နွံကဵု တၚ်ပါ်ပါဲ ကီုလေဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ မဂၠိုၚ် ကလေန်တောန် ဒှ် သမ္မတ မၞုံကဵု ပရေၚ်ထံက်ဂလာန် နူ ညးဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲ ကဆံၚ် သၠုၚ် (top 15) လၟိုန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Presidential Historians Survey 2021 |url=https://www.c-span.org/presidentsurvey2021/ |website=C-SPAN |access-date=15 November 2026}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Clinton |first=Bill |title=My Life |year=2004 |publisher=Vintage Books |isbn=978-1400030033 |url=https://books.google.com/books?id=c_nL_K_58bMC}}
* {{cite book |last=Maraniss |first=David |title=First in His Class: A Biography of Bill Clinton |year=1995 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0684818900 |url=https://books.google.com/books?id=7h_K8H8kOtcC}}
* {{cite book |last=Harris |first=John F. |title=The Survivor: Bill Clinton in the White House |year=2005 |publisher=Random House |isbn=978-0375508479 |url=https://books.google.com/books?id=XmO9tAEACAAJ}}
* {{cite web |title=Bill Clinton |url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/william-j-clinton/ |website=The White House |access-date=15 November 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180908213839/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/william-j-clinton/ |archivedate=8 September 2018 |accessdate=8 September 2018}}
* {{cite journal |last=Klein |first=Joe |title=The Natural: The Misunderstood Presidency of Bill Clinton |journal=Foreign Affairs |year=2002 |volume=81 |issue=2 |pages=152-157 |doi=10.2307/20033096 |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/united-states/2002-03-01/natural-misunderstood-presidency-bill-clinton}}

{{Navbox
| name = သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| title = [[သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
| listclass = hlist
| list1 = 
* [[ဂျောတ် ဝါရှေန်တောန်|ဝါရှေန်တောန်]]
* [[ဂျောန် အာဒါမ်|အာဒါမ်]]
* [[တောမာတ် ဂျေဖ်ဖာသာန်|ဂျေဖ်ဖာသာန်]]
* ...
* [[ဂျောတ် အုချ်. ဒါဗလျူ. ဘုသ်|ဘုသ်]]
* [[ဗဳ ကလေန်တောန်|ကလေန်တောန်]]
* [[ဂျောတ် ဒါဗလျူ. ဘုသ်|ဒါဗလျူ. ဘုသ်]]
* [[ဗာရက် အဝ်ဗာမာ|အဝ်ဗာမာ]]
* [[ဒဝ်နယ် ထရန့်|ထရန့်]]
* [[ဂျဝ် ဗါၚ်ဒေန်|ဗါၚ်ဒေန်]]
}}

{{DEFAULTSORT:Clinton, Bill}}
[[Category:သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
[[Category:ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၆]]
[[Category:ဝန်ဇၞော် တွဵုရး အာကာန်သာ]]
[[Category:မၞိဟ် ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် (အမေရိကာန်)]]
[[Category:ညးမချူလိက် အမေရိကာန်]]
[[Category:ကွးဘာ တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့]]
[[Category:ကွးဘာ တက္ကသိုလ် ယေလ်]]</text>
      <sha1>9fhokgokz9zy0p0srs1sj3l0fnvjtt0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13182</id>
    <revision>
      <id>60335</id>
      <parentid>59787</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:53:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32625" sha1="265prwmo3yom8ecrynoyvbcvopl7jt0" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန်
| native_name         = George Washington
| image               = Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg
| caption             = ရုပ်ကသူ ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် မကသူလဝ် နကဵု ဂျဳလ်ဗာတ် သတူးဝပ် (Gilbert Stuart) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၆
| office              = သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ၁
| term_start          = ၃၀ ဨပြဳ ၁၇၈၉
| term_end            = ၄ မာတ် ၁၇၉၇
| vicepresident       = ဂျောန် အာဒါမ် (John Adams)
| succeeding          = ဂျောန် အာဒါမ်
| birth_date          = ၂၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၇၃၂
| birth_place         = ဝေတ်မဝ်လာန် (Westmoreland)၊ ဗာဂျဳနဳယျာ (Virginia)၊ အမေရိက ဗြိတိန်
| death_date          = ၁၄ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၇၉၉ (အာယုက် ၆၇)
| death_place         = မံၚ် ဗာနောန် (Mount Vernon)၊ ဗာဂျဳနဳယျာ၊ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| spouse              = မာတာ ဝါယှေန်တာန် (Martha Washington)
| party               = ဟွံမွဲကဵု ဗော် (Independent)
| profession          = သကိုပ်ပၞာန်၊ တၠတိယာ၊ တၠပညာဍုၚ်
| signature           = George Washington signature.svg
}}

'''ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန်''' (George Washington) (၂၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၇၃၂ – ၁၄ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၇၉၉) ဝွံ ဒှ် သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် တုဲ ယိုက်ဂၠေၚ်လဝ် တာလျိုၚ် နူ သၞာံ ၁၇၈၉ စဵုကဵု သၞာံ ၁၇၉၇ ရ။ ညးဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံမဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုၚ် (Founding Fathers) တုဲ ဒှ်မၞိဟ်မၞုံကဵု ဇြဟတ်ဓရိုဟ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပၠန်ဂတး အမေရိကာန် (American Revolution) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဍုၚ်ဗၠးၜး နူကဵု အေန်ပါယာ ဗြိတိန် ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ် ပၞာန်ဗၠးၜး အမေရိကာန် (American Revolutionary War) ဂှ် ညးယိုက်ဂၠေၚ်လဝ် တာလျိုၚ် သကိုပ်ပၞာန်ဇၞော် (Commander-in-Chief) ပ္ဍဲ ဒပ်ပၞာန်တိုက် (Continental Army) တုဲ အာက္ဍိုပ် ဇၞးမာဲ ကေတ်လဝ် ဍုၚ်ဗၠးၜးရ。&lt;ref&gt;Chernow, Ron (2010). ''Washington: A Life''. Penguin Press. ISBN 978-1-59420-266-7.&lt;/ref&gt; 

ကြဴနူ ပၞာန်တုဲဒှ် ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် သၠးကၠေံ တာလျိုၚ်ပၞာန် တုဲ ကလေၚ်စဴအာ သ္ၚိ ဇရေၚ် မံၚ် ဗာနောန် (Mount Vernon) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၇ ဂှ် ညးကလေၚ်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကောံဓရီုပ္တန်သၞောဝ် (Constitutional Convention) သွက်ဂွံ ချူခၞံ သၞောဝ်ဥပဒေလဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် (United States Constitution) ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်အာက္ဍိုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်တုဲ ညးဂမၠိုၚ် ရုဲစှ် ညး နဒဒှ် သမ္မတ ကိုပ်ကၠာအိုတ် နကဵု မာဲကၠိုဟ်သ္ကုတ်ရ။&lt;ref&gt;Ellis, Joseph J. (2004). ''His Excellency: George Washington''. Alfred A. Knopf.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိၚ် မယိုက်ဂၠေၚ်တာလျိုၚ် သမ္မတဂှ် ညးဖျေံလဝ် ရိုဟ်ကၞက် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကၟိန်ဍုၚ်၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်သ္အာၚ် မခိုၚ်ကၠိုက်ရ။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ်မဖျေံလဝ် အခိုက်အလိုက် သမ္မတ မဒးယိုက်ဂၠေၚ် ၜါအာယုက် (Two terms) မဒှ် အခိုက်မမၚ်မွဲကၠုၚ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== ဘဝကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ ==
ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ၂၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၇၃၂ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဗာဂျဳနဳယျာ (Virginia) မဒှ် ဒေသကဝ်လဝ်နဳ ဗြိတိန် ရ။ မအံက်ညး ယၟု အဝ်ဂါတ်သတေန် ဝါယှေန်တာန် (Augustine Washington) တုဲ မိအံက်ညး ယၟု မေရဳ ဗဝ် ဝါယှေန်တာန် (Mary Ball Washington) ရ။ ညးတအ် ဒှ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန် တၠတိ တုဲ ပ္ကောံလဝ် တိဗ္ၚ သွက်ဂွံ တဵုလွဳ တၞံၜံက် (Tobacco) ကေုာံ သြောအ်ဂမၠိုၚ်ရ။ ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် လ္ၚတ်ကေတ်လဝ် ပရေၚ်ပညာ ပ္ဍဲသ္ၚိ ကေုာံ ဇရေၚ် ဘာလကျာ်တုဲ ဟွံကလိဂွံလဝ် ဘာတက္ကသိုလ် ကဆံၚ်သၠုၚ် မပ္တံကဵု တက္ကသိုလ် ကိန်းဗရိတ် (Cambridge) တအ်ရ။&lt;ref&gt;Flexner, James Thomas (1974). ''Washington: The Indispensable Man''. Little, Brown and Company.&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ ဟွံဂွံ တိုန်ဘာကဆံၚ်သၠုၚ်ကီုလေဝ်၊ ညးလ္ၚတ်ကေတ် ပညာ ပရေၚ်ၜတ်ကၞာတ်တိ (Surveying) ကေုာံ သင်္ချာ နကဵု ဇကုညးရ။ အာယုက် ၁၇ သၞာံဂှ် ညးကလိဂွံ တာလျိုၚ် နဒဒှ် သၟာၜတ်ကၞာတ်တိ အလဵုအသဳ ပ္ဍဲ ခရိုၚ် ကူလ်ပဲပါ (Culpeper County) ရ။ ပရေၚ်ကမၠောန်ဏအ် ပကဵု ညး ဂွံတီကၠိုဟ် အကြာ ဂြိုပ်တိရိုၚ်ဇိုၚ်ဂမၠိုၚ် ကေုာံ ဂွံတီ ပရေၚ်တိဍာ် ဒေသပလိုတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Ferling, John E. (1988). ''The First of Men: A Life of George Washington''. University of Tennessee Press.&lt;/ref&gt; ကမၠောန်ဏအ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု သြန် ကေုာံ တိဍာ် သွက်ညး ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ ညးဒှ်ကၠုၚ် တၠတိ မၞုံကဵု ဒြပ်ရတ် မွဲတၠရ။

== ပရေၚ်ပၞာန် ကေုာံ ပၞာန်ပြၚ်သေတ်-အေန်ဒဳယာန် ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၂၊ ကြဴနူ ကောဇၞော်ညး လောရဴ ဝါယှေန်တာန် (Lawrence Washington) စုတိအာတုဲ၊ ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် ကလိဂွံ အာဲကၟာဲ တိဍာ် မံၚ် ဗာနောန် ကေုာံ ကဆံၚ် သကိုပ်ဒပ် (Major) ပ္ဍဲ ဒပ်ပၞာန် တွဵုရး ဗာဂျဳနဳယျာ ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် အေန်ပါယာ ဗြိတိန် ကေုာံ ပြၚ်သေတ် တအ် ပြိုၚ်ပကာန် ရေၚ်သ္ကအ် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဒေသ လွဳၜိုၚ် အဝ်ဟာဲယဝ် (Ohio Valley) ရ။&lt;ref&gt;Lengel, Edward G. (2005). ''General George Washington: A Military Life''. Random House.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၄ ဂှ် ဝါယှေန်တာန် ဒးအာက္ဍိုပ် ဒပ်ပၞာန် ဇရေၚ် ဖေါတ် နေတ်သေသဳတဳ (Fort Necessity) သွက်ဂွံ တိုက်စဵုဒၞာ ပြၚ်သေတ် တအ်ရ။ ၜိုန်ရ ညးကျအာ ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်ဏအ်ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ သတ္တိညးဂှ် မၞိဟ်ဂမၠိုၚ် တီညာတ်ကၠုၚ်ရ။ ညးဆက်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပၞာန်ပြၚ်သေတ်-အေန်ဒဳယာန် (French and Indian War) နဒဒှ် ဖက်ဆော သကိုပ်ပၞာန် အေပ်ဒဝပ် ဗရက်ဒေါက် (Edward Braddock) ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် မဝ်နောန်ဂါဟေလာ (Battle of the Monongahela) ဂှ် ၜိုန်ရ ဗရက်ဒေါက် ဒးဒုၚ်ချိုတ်အာကီုလေဝ်၊ ဝါယှေန်တာန် စန်ဒက်ပ္ကောံ ဒပ်ပၞာန် မလီုလာ်တအ်တုဲ ဆုတ်ကလေၚ် နကဵု သၞောတ်ဝ် မခိုဟ်မွဲရ။&lt;ref&gt;Anderson, Fred (2000). ''Crucible of War''. Alfred A. Knopf.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘဝသ္ၚိကၟိန် ==
ကြဴနူ သၠးကၠေံ တာလျိုၚ်ပၞာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၈ ဂှ်၊ ဝါယှေန်တာန် ကလေၚ်စဴအာ ဇရေၚ် မံၚ် ဗာနောန် တုဲ စိုတ်စောဲကဵု ပရေၚ်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ။ ပ္ဍဲ ၆ ဇာန်နဝါရဳ ၁၇၅၉ ဂှ် ညးသ္ပမ္ၚဵုထပ်တဲ ကု မာတာ ဒေန်ဒရေတ် ကာတ်သတေတ် (Martha Dandridge Custis) မဒှ် မိဗြဴကၟာဲ မၞုံကဵု ဒြပ်ရတ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Chernow, Ron (2010). ''Washington: A Life''.&lt;/ref&gt; ညးတအ် ဟွံမွဲကဵု ကောန်ဇကုကီုလေဝ်၊ ဝါယှေန်တာန် လွဳလွတ် ကောန်ပထမ မာတာ ၜါတၠ မၞုံယၟု ဂျောန် ကာတ်သတေတ် ကေုာံ မာတာ ကာတ်သတေတ် ရ။

ဝါယှေန်တာန် ဇၞော်ပၟဝ် ပရေၚ်တဵုလွဳ ဇရေၚ် မံၚ် ဗာနောန် တုဲ ပြံၚ်လှာဲ နူကဵု ပရေၚ်တဵုလွဳ တၞံၜံက် သၟးဂှ် သၠာဲတဵုလွဳ သြောအ် ကေုာံ ကၠောန်ဗ္ဒဟ် ရုၚ်စက် ကောန်ပျူတာ၊ ရုၚ်စက် မကၠောန်ကပေါတ်စၞစဂမၠိုၚ်ရ။ ညးကလိဂွံ ဍိက် (Slaves) ဗွဲမဂၠိုၚ် နူကဵု ဒြပ်ရတ် မာတာ တုဲ ညးအုပ်ဓုပ် ကမၠောန်တအ် နကဵု သၞောတ်ဝ် မတၚ်တေၚ်ရ။

== ပရေၚ်ပၠန်ဂတး အမေရိကာန် ==
ပ္ဍဲအခိၚ် ၁၇၆၀ ကေုာံ ၁၇၇၀ တအ်ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ဗြိတိန် ဖျေံ အခေါန် (Taxes) ဗွဲမဂၠိုၚ် လ္တူ ညးကဝ်လဝ်နဳ အမေရိကာန်တအ် မပ္တံကဵု အခေါန်တဆိပ်ခေါၚ် (Stamp Act) ကေုာံ အခေါန်လက်ဖက် (Tea Act) ရ။ ဝါယှေန်တာန် ဟွံပေၚ်စိုတ် လ္တူပရေၚ်ဏအ်တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဒစဵုဒစှ်ဂမၠိုၚ်ရ။ ညးဒှ် မၞိဟ်မပါလုပ် ပ္ဍဲ သဘၚ်သဳကၠဳ ကောန်တဳနေန်တာန် ပထမ (First Continental Congress) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၄ ရ။&lt;ref&gt;Middlekauff, Robert (2005). ''The Glorious Cause: The American Revolution, 1763–1789''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၅ ဂှ် ပၞာန် စကတဵုဒှ် အကြာ ဒပ်ပၞာန် ဗြိတိန် ကေုာံ ကဝ်လဝ်နဳတအ် ပ္ဍဲ လက်ဇြေန်တာန် (Lexington) ကေုာံ ကောန်ကောတ် (Concord) ရ။ ဝါယှေန်တာန် မတိုန်စိုပ် သဘၚ်သဳကၠဳ ကောန်တဳနေန်တာန် ဒုတိယ (Second Continental Congress) နကဵု ယူနဳဖံၚ် ပၞာန် (Military uniform) ဂှ် ဒးဒုၚ်ရုဲစှ် နဒဒှ် သကိုပ်ပၞာန်ဇၞော် သွက်ဂွံ အာက္ဍိုပ် ဒပ်ပၞာန်တိုက် (Continental Army) ရ။ ညးဒုၚ်တဲ တာလျိုၚ်ဏအ် နကဵု စိုတ်ဓာတ် မဆာန်ဍုၚ် ဆဂး ညးဟွံကေတ် လစာ သွက်တာလျိုၚ်ဏအ်ရ။

== ပၞာန်ဗၠးၜး ကေုာံ တာလျိုၚ်သကိုပ်ပၞာန် ==
တာလျိုၚ် ဝါယှေန်တာန် ပ္ဍဲ ပၞာန်ဗၠးၜး အမေရိကာန် ဂှ် ဟွံလောဲသွာရ။ ဒပ်ပၞာန်ညးဂှ် ဟွံမွဲကဵု ဇြဟတ်လွဟ်၊ ဟွံမွဲကဵု ပရေၚ်ဗ္တောန်ပၞာန် မချိုတ်ပၠိုတ် တုဲ ကပေါတ်စၞစ၊ လွဟ်လက်နက်တအ် အောန်ကွေံကွေံရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဝါယှေန်တာန် လွဳလွတ် စိုတ်ဓာတ် ကောန်ပၞာန်တအ် ညံၚ်ဟွံဂွံလီုလာ်ရ။&lt;ref&gt;McCullough, David (2005). ''1776''. Simon &amp; Schuster.&lt;/ref&gt;

[[File:Washington Crossing the Delaware by Emanuel Leutze, MMA-NYC, 1851.jpg|thumb|ရုပ်ကသူ ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် ၜက်ကၠောံ ကြုၚ် ဒေလာဝဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၆]]
ပ္ဍဲ ၂၅ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၇၇၆ အခိၚ်ဗတံဂှ် ဝါယှေန်တာန် အာက္ဍိုပ် ကောန်ပၞာန်တအ် တုဲ ၜက်ကၠောံ ကြုၚ် ဒေလာဝဲ (Delaware River) မၞုံကဵု ဍာ်ကလောအ် တုဲ လုပ်ဗတိုက် သၞတအ် ပ္ဍဲ တရေန်တာန် (Trenton) ရ။ ပေါဲဗတိုက်ဏအ် ဇၞးမာဲတုဲ ကဵုဇြဟတ်စိုတ် ကု ကောန်ပၞာန် အမေရိကာန်တအ် ဗွဲမလောန်ရ။ သၞာံ ၁၇၇၇ ဂှ် ၜိုန်ရ ဒးဒုၚ်ကျအာ ဍုၚ် ဖဳလာဒေလ်ဖဳယျာ (Philadelphia) ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဒေသ ဗယ်လဳ ဖံက် (Valley Forge) အခိၚ်မံက်ဂံက်ဂှ် ဝါယှေန်တာန် ကလေၚ်ဗ္တောန် ဒပ်ပၞာန်ညး ညံၚ်ဂွံ ဒှ် ဒပ်ပၞာန် ပရဝ်ဖေတ်ရှေန်နယ် မွဲရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၁ ဂှ် နကဵု အရီုအဗၚ် နူ ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ဒပ်က္ၜၚ် ပြၚ်သေတ်တအ်ဂှ်၊ ဝါယှေန်တာန် ဗိုၚ်ရိုတ် ဒပ်ပၞာန် ဗြိတိန် မအာက္ဍိုပ် နကဵု လံက် ကောန်ဝေါလ်လေတ် (Lord Cornwallis) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ယံက်တံၚ် (Yorktown) တုဲ သၞတအ် ဖျေံလွဟ်ရ။&lt;ref&gt;Ferling, John E. (2007). ''Almost a Miracle: The American Victory in the War of Independence''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; ပေါဲဗတိုက်ဏအ် ဒှ်အုပ်နိဂီု ပၞာန်ဗၠးၜးတုဲ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၃ ဂှ် ထ္ပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ပါရဳ (Treaty of Paris) တုဲ ဗြိတိန် စၟတ်သမ္တီ ဍုၚ်ဗၠးၜး အမေရိကာန် ရ။ ကြဴနူဂှ် ဝါယှေန်တာန် သၠးကၠေံ အဝဵုသကိုပ်ပၞာန် တုဲ ကလေၚ်စဴအာ သ္ၚိ ညးရ။ ပရေၚ်ဏအ် ဒှ် ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ မပြဲပြဲ ပ္ဍဲ ဝင် ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်ရ။

== ဒက်ပ္တန်သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ သမ္မတကိုပ်ကၠာ ==
ၜိုန်ရ ဝါယှေန်တာန် မိက်ဂွံ မံၚ် ပ္ဍဲ သ္ၚိကီုလေဝ်၊ အခိၚ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မဒက်ပ္တန်တၟိဂှ် သၞောဝ်ဥပဒေ မကော်စ Articles of Confederation ဂှ် ဍိုန်လျ ဗွဲမလောန် တုဲ အလဵုအသဳ လဒေါဝ် ဟွံမွဲကဵု အဝဵုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၇ ဂှ် ညးတိုန်စိုပ် ကောံဓရီုပ္တန်သၞောဝ် (Constitutional Convention) ပ္ဍဲ ဖဳလာဒေလ်ဖဳယျာ တုဲ ညးဂမၠိုၚ် ရုဲစှ် ညး နဒဒှ် ဥက္ကဌ သဘၚ်သဳကၠဳဂှ်ရ။&lt;ref&gt;Beeman, Richard (2009). ''Plain, Honest Men: The Making of the American Constitution''. Random House.&lt;/ref&gt; နကဵု သြဇာညးဂှ် ပကဵုညံၚ် မၞိဟ်မပါလုပ်တအ် ဂွံဒုၚ်တဲ သၞောဝ်ဥပဒေလဒက်ပ္တန် တၟိ မၞုံကဵု အလဵုအသဳလဒေါဝ် မခိုၚ်ကၠိုက်ရ။

ကြဴနူ သၞောဝ်ဥပဒေလဒက်ပ္တန် တုဲဒှ်၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၉ ဂှ် ဂကောံရုဲမာဲ (Electoral College) ရုဲစှ် ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် နဒဒှ် သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် နကဵု မာဲကၠိုဟ်သ္ကုတ် ညီညဳသာသာရ။ ညးဒုၚ်ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ပ္ဍဲ ၃၀ ဨပြဳ ၁၇၈၉ ပ္ဍဲ ဍုၚ် နျူယံက် (New York City) မဒှ် ဍုၚ်ဇၞော် အခိၚ်ဂှ်ရ။

== ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်သ္အာၚ် ==
ပ္ဍဲအခိၚ် မဒှ်သမ္မတဂှ် ဝါယှေန်တာန် ဖျေံရိုဟ်ကၞက် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ညးဒက်ပ္တန် ကမ္မတဳ ဝန်ဇၞော် (Cabinet) တုဲ ရုဲစှ်လဝ် မၞိဟ်မၞုံကဵု ပညာ မပ္တံကဵု:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဂကောံ ဝန်ဇၞော် ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန်
|-
! ယၟု
! တာလျိုၚ်
|-
| တဝ်မာတ် ဂျက်ဖါသာန် (Thomas Jefferson)
| ဝန်ဇၞော် ပရေၚ်ဍုၚ်သ္အာၚ် (Secretary of State)
|-
| အာလေက်ဇြာန်ဒါ ဟာမ်မေလ်တာန် (Alexander Hamilton)
| ဝန်ဇၞော် ပရေၚ်ဘဏ္ဍာ (Secretary of Treasury)
|-
| ဟေန်ရဳ နံက်သ် (Henry Knox)
| ဝန်ဇၞော် ပရေၚ်ပၞာန် (Secretary of War)
|-
| အေဒ်မောန် ရာန်ဒေါလ် (Edmund Randolph)
| ညးကဵုကသပ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Attorney General)
|}

အာလေက်ဇြာန်ဒါ ဟာမ်မေလ်တာန် မဒှ် ဝန်ဇၞော် ပရေၚ်ဘဏ္ဍာဂှ် ဖျေံလဝ် သၞောတ်ဝ် ဘဏ် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မခိုၚ်ကၠိုက်တုဲ ၜိုန်ရ တဝ်မာတ် ဂျက်ဖါသာန် ဟွံပေၚ်စိုတ်ကီုလေဝ်၊ ဝါယှေန်တာန် ထံက်ဂလာန် ဟာမ်မေလ်တာန် ရ။ ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဍုၚ်သ္အာၚ်ဂှ်၊ အခိၚ် ပၞာန်ပြၚ်သေတ် ကတဵုဒှ်ဂှ် ဝါယှေန်တာန် လလောၚ်တြး ပရေၚ်မံၚ်လဒေါဝ် (Proclamation of Neutrality) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၃ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံၚ် အမေရိကာန် ဟွံဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပၞာန် အကြာ ဗြိတိန် ကေုာံ ပြၚ်သေတ် ရ။&lt;ref&gt;Elkins, Stanley; McKitrick, Eric (1993). ''The Age of Federalism''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; ညး ထ္ပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ဂျေး (Jay Treaty) ကု ဗြိတိန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၄ သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေံ ပရေၚ်ပဋိပက္ခ ကေုာံ သၠုၚ်ပတိုန် ပရေၚ်ဗၞိက်ရ။

== ဘဝလက္ကရဴ ကေုာံ ပရေၚ်စုတိ ==
ကြဴနူ ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ၜါအာယုက်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၇ ဂှ် ဝါယှေန်တာန် ဟွံဆက်ဒုၚ် ရုဲစှ် နဒဒှ် သမ္မတ ရ။ ညးချူ ပ္တိတ် လိက်လလောၚ်တြး သၠးတာလျိုၚ် (Farewell Address) မဒှ် လိက်မကဵု သတိ ကု ဂကူအမေရိကာန် တအ် ညံၚ်ဟွံဂွံ ပါ်ဒကး ဗော်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ညံၚ်ဟွံဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဍုၚ်သ္အာၚ် လောန်ၜက်အာရ။&lt;ref&gt;Spalding, Matthew (1996). ''A Sacred Union of Citizens: George Washington's Farewell Address and the American Character''. Rowman &amp; Littlefield.&lt;/ref&gt;

ညးကလေၚ်စဴအာ ဇရေၚ် မံၚ် ဗာနောန် တုဲ ဆက်ကၠောန် ကမၠောန်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ။ ပ္ဍဲ ၁၂ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၇၉၉ ဂှ် ညးအာ ၜတ်ကၞာတ် တိဗ္ၚညး အဃော မဗြဲ ကေုာံ မာဲ စှ်ေဒၟံၚ်ရ။ တ္ၚဲယးဂှ် ညးကတဵုဒှ် ယဲကအ်ဂိ (Epiglottitis) ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ က္ဍိုပ်အာစာဂဥုဲတအ် လွဳလွတ် ညး နကဵု နဲကဲ ဖျေဟ်ဆီ (Bloodletting) ကီုလေဝ်၊ ယဲဂှ် ဟွံသဝ်အာရ။ ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် စုတိအာ ပ္ဍဲ ၁၄ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၇၉၉ အာယုက် ၆၇ သၞာံ ဇရေၚ် သ္ၚိညး ပ္ဍဲ မံၚ် ဗာနောန် ရ။&lt;ref&gt;Chernow, Ron (2010). ''Washington: A Life''.&lt;/ref&gt;

== ကိစ္စမဆေၚ်ကဵု ဍိက် ==
ပရေၚ်မဆေၚ်ကဵု ဍိက် (Slavery) ပ္ဍဲ ဘဝ ဝါယှေန်တာန် ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဟွံလောဲသွာမွဲရ။ ညးကလိဂွံ ဍိက် နူအာယုက် ၁၁ သၞာံတုဲ၊ ပ္ဍဲအခိၚ် ညးစုတိဂှ် ပ္ဍဲ မံၚ် ဗာနောန် ဂှ် နွံဍိက် ၃၁၇ တၠရ။ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲအခိၚ် ကိုပ်ကၠာ ညးဟွံညာတ် ဒုဟ် လ္တူ သၞောတ်ဝ် ဍိက်ကီုလေဝ်၊ ကြဴနူ ပၞာန်ဗၠးၜးတုဲ ညးညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဝ် ဍိက်ဝွံ ဟွံကိတ်ညဳ ကု ဝါဒ ဗၠးၜး (Liberty) အမေရိကာန် ရ။&lt;ref&gt;Wiencek, Henry (2003). ''An Imperfect God: George Washington, His Slaves, and the Creation of America''. Farrar, Straus and Giroux.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လိက်အာဲကၟာဲ ညး (Will) ဂှ်၊ ညးစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက်ဂွံ ဗလးကဵု ဍိက် ညးပိုၚ်လဝ်တအ် သီုဖအိုတ် ကြဴနူ သမ္ဘာညး မာတာ စုတိအာတုဲရ။ (မာတာ ဗလးကဵု ဍိက်တအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၁ ကိုပ်ကၠာ ဟွံစုတိ)။ ဝါယှေန်တာန် ဝွံ ပ္ဍဲအကြာ ဂကောံ မဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် မၞုံကဵု ဍိက်တအ်ဂှ်၊ ဒှ်မၞိဟ် မဖျေံလဝ် အစဳအဇန် သွက်ဂွံ ဗလး ဍိက် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် တုဲ သီုကဵု ထံက်ပၚ် သြန် သွက် ဍိက် မအာယုက်ဇၞော်တအ် ကေုာံ လ္ၚတ်ပညာရ။

== ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ အာဲကၟာဲ ==
ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန် ဝွံ ဒးဒုၚ်စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် &quot;မအံက် ဍုၚ်&quot; (Father of His Country) ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။ ညးဝွံ မၞုံကဵု သီု ဒြဟတ်အာက္ဍိုပ် ပ္ဍဲ ပၞာန် ကေုာံ ညာဏ်ပညာ ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် တုဲ ဒှ်မၞိဟ် အဓိက မဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ညံၚ်ဂွံ ခိုၚ်ကၠိုက်ရ။

ယၟု ညးဝွံ ဒးဒုၚ် ကဵုလဝ် ယၟု ဍုၚ်ဇၞော် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မကော်စ ဝါယှေန်တာန် ဒဳသဳ (Washington, D.C.) ကေုာံ တွဵုရး ဝါယှေန်တာန် (Washington State) ရ။ ရုပ်ညး ပါလုပ် ပ္ဍဲ လှုဲသြန် ဒဝ်လာ ၁ (One-dollar bill) ကေုာံ လှုဲသြန် ခတှ်ေ (Quarter) ရ။ တဆိပ်တြာ ညး (Washington Monument) ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဇၞော် ကေုာံ ရုပ် ညး ပ္ဍဲ ဒဵု ရာတ်မောရ် (Mount Rushmore) တအ်ဝွံ ဒှ် ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ ညး မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ မပြဲပြဲ ပ္ဍဲ ဝင် အမေရိကာန် ကေုာံ ဂၠးတိရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book | last=Chernow | first=Ron | year=2010 | title=Washington: A Life | url=https://archive.org/details/washingtonlife00cher_0 | publisher=Penguin Press | isbn=978-1-59420-266-7 }}
* {{cite book | last=Ellis | first=Joseph J. | year=2004 | title=His Excellency: George Washington | url=https://archive.org/details/hisexcellencygeo00elli | publisher=Alfred A. Knopf | isbn=978-1-4000-4031-5 }}
* {{cite book | last=Ferling | first=John E. | year=1988 | title=The First of Men: A Life of George Washington | url=https://archive.org/details/firstofmenlifeof0000ferl | publisher=University of Tennessee Press | isbn=978-0-87049-624-4 }}
* {{cite book | last=Flexner | first=James Thomas | year=1974 | title=Washington: The Indispensable Man | url=https://archive.org/details/washingtonindispen00flex | publisher=Little, Brown and Company | isbn=978-0-316-28605-3 }}
* {{cite book | last=Wiencek | first=Henry | year=2003 | title=An Imperfect God: George Washington, His Slaves, and the Creation of America | url=https://archive.org/details/imperfectgodgeor00wien | publisher=Farrar, Straus and Giroux | isbn=978-0-374-10344-6 }}

{{Navbox
| name      = ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန်
| title     = [[ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန်]]
| listclass = hlist
| state     = autocollapse

| group1 = ဘဝ ကေုာံ သ္ၚိကၟိန်
| list1  = 
* [[မာတာ ဝါယှေန်တာန်]] (သမ္ဘာ)
* [[မံၚ် ဗာနောန်]]
* [[သ္ၚိကၟိန် ဝါယှေန်တာန်]]

| group2 = ပရေၚ်ပၞာန်
| list2  = 
* [[ပၞာန်ပြၚ်သေတ်-အေန်ဒဳယာန်]]
* [[ပၞာန်ဗၠးၜး အမေရိကာန်]]
* [[ဒပ်ပၞာန်တိုက် (အမေရိကာန်)|ဒပ်ပၞာန်တိုက်]]
* [[ပေါဲဗတိုက် ယံက်တံၚ်]]

| group3 = ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်
| list3  = 
* [[ကောံဓရီုပ္တန်သၞောဝ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
* [[သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
* [[လိက်လလောၚ်တြး သၠးတာလျိုၚ် ဂျံတ် ဝါယှေန်တာန်|လိက်လလောၚ်တြး သၠးတာလျိုၚ်]]

| group4 = အာဲကၟာဲ
| list4  = 
* [[ဝါယှေန်တာန် ဒဳသဳ]]
* [[တွဵုရး ဝါယှေန်တာန်]]
* [[တဆိပ်တြာ ဝါယှေန်တာန်]]
}}

{{DEFAULTSORT:Washington, George}}
[[Category:သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်ဂမၠိုၚ်]]
[[Category:ဂကောံ မဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
[[Category:သကိုပ်ပၞာန် အမေရိကာန်ဂမၠိုၚ်]]
[[Category:မၞိဟ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၃၂]]
[[Category:မၞိဟ် မစုတိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၉]]
[[Category:ဝၚ် အမေရိကာန် (၁၇၇၆-၁၇၈၉)]]
[[Category:မၞိဟ် နူ တွဵုရး ဗာဂျဳနဳယျာ]]</text>
      <sha1>265prwmo3yom8ecrynoyvbcvopl7jt0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အတ္ထုပတ္တိ မှာထေရ်ကောဏ္ဍည</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13187</id>
    <revision>
      <id>60432</id>
      <parentid>59794</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13148" sha1="67jmwp8un5lhcay3yglp03r8iw1xun8" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မှာထေရ်ကောဏ္ဍည
| နာမတၞဟ် = အညာသိကောဏ္ဍည (Aññāsikoṇḍañña)
| ရုပ်ထမိက် = Sarnath_Buddha_teaching_Dharma.jpg
| မုက်လိက်ရုပ် = ကျာ်တြဲ တွံ ဓဝ် ဓမ္မစက် ကု ခမဳ ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ ဇကု (ကောဏ္ဍည ဒှ် မၞိဟ် မဂွံ ဓဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်)
| ယၟုပေၚ် = ကောဏ္ဍည (Koṇḍañña)
| အဓိပ္ပါယ် = ညးမတီကၠိုဟ်ခိုဟ် ဓဝ် (He who knows)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်ဒေါဏဝတ္ထု (Donavatthu)၊ ကပ္ပိလဝတ္ထု (Kapilavastu)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက အဂ္ဂ (Chief Disciple in Seniority)
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = ရတ္တညူ ဧတဒဂ် (Foremost in Seniority / Rattaññū Etadagga)
}}

'''မှာထေရ်ကောဏ္ဍည''' (ပါဠိ: Koṇḍañña; အၚ်္ဂလိက်: Kaundinya) ယၟု ပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် မကော်ခဴ စ '''အညာသိကောဏ္ဍည''' (Aññā Koṇḍañña) ဂှ် ဒှ် ခမဳ မသ္ပ လဝ် ဒတဴ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ကေုာံ မာံသာဝက မဇၞော် အိုတ် (Senior-most disciple) ပ္ဍဲ သာသနာ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=1 |page=483}}&lt;/ref&gt;။ ညး ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ခမဳ '''ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ ဇကု''' (Pañcavaggiya - The group of five ascetics) မဒှ် မၞိဟ် မယိုက်ဂၠေၚ် ကေုာံ ဍိုက်ပေၚ် ကု ပရေၚ်လွဳပရာ ကိုပ်ကၠာ ကျာ်တြဲ ဟွံဂွံ ဒှ် ကျာ် ဏီ ရ။ မှာထေရ်ကောဏ္ဍည ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် ပထမ အိုတ် မကလိဂွံ ဍာ်ဒကေဝ် [[သောတာပန်]] (Sotāpanna - Stream-entry) ကေုာံ အာစိုပ် အရှန် (Arahant) ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ရ။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေၚ်ဟီုနိမိတ် (Early Life and Prediction) ==
ကောဏ္ဍည ဂှ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဗဗၞး (Brahmin) မၞုံယၟု ဒေါဏဝတ္ထု မကြပ် ကု ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု (Kapilavastu) ရ။ ညး ဏအ် ဂှ် လေပ် စဳကၠး ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဗေဒၚ်၊ လက္ခဏာ (Vedas and physiognomy) ဗွဲမလောန် ရ။

ကာလ သၟိၚ်ကောန်ဗၠာဲ သိဒ္ဓတ္ထ (Prince Siddhartha) က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ဂှ် သၟိၚ်သုဒ္ဓေါဒန (Suddhodana) ဘိက် နိမန် ဗဗၞး တၠပညာ ၈ တၠ သွက်ဂွံ ဟီု နိမိတ် လက္ခဏာ သၟိၚ်ကောန်ဗၠာဲ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂှ် ကောဏ္ဍည ဂှ် ဍောတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဗဗၞး ၈ တၠ ဂှ် ရ။ ဗဗၞး ၇ တၠ တံ ဂှ် စၞောန် ထ္ၜး လပုဟ်တဲ ၜါ တုဲ ဟီု နိမိတ် &quot;ယဝ်ရ တန်တဴ ပ္ဍဲ နန် မ္ဂး ဒှ် သၟိၚ်စက္ကဝဝ် (Universal Monarch)၊ ယဝ်ရ တိတ် ဂြိုပ် သ္ပ ခမဳ မ္ဂး ဒှ် ကျာ် (Buddha) ရ&quot;။ ဆဂး ကောဏ္ဍည မွဲ ဇကု ဓဝ် စၞောန် ထ္ၜး လပုဟ်တဲ မွဲ တုဲ ဟီု နိမိတ် မွဲ သာ် ဓဝ် ရ- &quot;သၟိၚ်ကောန်ဗၠာဲ ဏအ် ဟွံမံၚ် ပ္ဍဲ နန် တွဵု ရ။ ညး ဏအ် ဒး တိတ် သ္ပ ခမဳ တုဲ က္တဵုဒှ် ကျာ် ဍာံဍာံ မွဲ သာ် ဓဝ် ရ&quot; (He will definitely become a Buddha)&lt;ref name=&quot;narada&quot;&gt;{{cite book |author=Narada Mahathera |year=1992 |title=The Buddha and His Teachings |url=https://archive.org/details/buddhahisteachin0000nara |publisher=Buddhist Missionary Society |isbn=978-9679920444}}&lt;/ref&gt;။

== ပရေၚ်သ္ပခမဳ ကေုာံ ပဉ္စဝဂ္ဂဳ (Ascetic Life and Pañcavaggiya) ==
ကာလ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ တိတ် ဂြိုပ် သ္ပ ခမဳ ဂှ် ကောဏ္ဍည နိမန် ကေတ် ကောန် ဗဗၞး ၄ တၠ မတွဟ်ဂး ဝပ္ပ၊ ဘဒ္ဒိယ၊ မဟာနာံ၊ ကေုာံ အဿဇိ (Vappa, Bhaddiya, Mahānāma, Assaji) တုဲ တိတ် သ္ပ ခမဳ ဗက် အာ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ ရ။ ညးတံ ၅ ဇကု ဏအ် မကော်ခဴ စ '''ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ ဇကု''' ရ။ ညးတံ လုပ် ကၠောန် ပရေၚ်လွဳပရာ ဒုက္ကရစရိယာ (Ascetic practices / Extreme fasting) လုကဴ ၆ သၞာံ ပ္ဍဲ ဥရုဝေလ (Uruvela) ရ။

ဆဂး ကာလ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ တီ ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်လွဳပရာ က္ဍန်ဂြေတ် ဏအ် ဟွံသေၚ် ဂၠံၚ်တရဴ မဒး တုဲ ကလေၚ် ဒုၚ် ကေတ် စၞစ သွက်ဂွံ ဂွံ ဇြဟတ် ဂှ်၊ ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ ဇကု တံ ထေၚ်ဂး သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ ထောံ ကၠေံ ပရေၚ်လွဳပရာ တုဲ အာ စိုပ် ပရေၚ်လောဘ ရ သာ်ဏအ် ညာတ် ကေတ် တုဲ ညးတံ ပါဲ တိတ် အာ နူ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ တုဲ အာ မံၚ် ပ္ဍဲ မိဂဒါဝိုန် (Deer Park at Isipatana) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861713318}}&lt;/ref&gt;။

== မဂွံ အာစိုပ် ဓဝ် (Enlightenment) ==
ကြဴနူ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ က္တဵုဒှ် ကျာ် တုဲ ညး က္ညအာ ဌာန် မိဂဒါဝိုန် သွက်ဂွံ တွံ ဓဝ် ကု ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ ဇကု ရ။ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ အာသာဠှ (Asalha Puja / Full moon day of July) ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံ ပထမ ဒေသနာ မၞုံယၟု '''[[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]]''' (Dhammacakkappavattana Sutta) ရ။ 

ပ္ဍဲ အခိၚ် တွံ ဓဝ် ဏအ် ဂှ် ကောဏ္ဍည ကၠိုဟ်ခိုဟ် အာ သဘာဝ ဓဝ် မတွဟ်ဂး &quot;ယံကိဉ္စိ သမုဒယဓမ္မံ သဗ္ဗန္တံ နိရောဓဓမ္မံ&quot; (သဗ္ဗအရာ မက္တဵုဒှ် ဂှ် ဒး လီုလာ် အိုတ် အာ နကဵု သဘာဝ ရ) (Whatever is subject to origination is all subject to cessation) ရ။ ပရေၚ်ကၠိုဟ်ခိုဟ် ဏအ် ဂှ် ညး အာစိုပ် '''[[သောတာပန်]]''' (Sotāpanna) ရ။

ကျာ်တြဲ မိၚ် တုဲ ဟီု တိတ် အရေဝ် ဥဒါန် (Exclamation) &quot;အညာသိ ဝတ ဘော ကောဏ္ဍညော, အညာသိ ဝတ ဘော ကောဏ္ဍညော&quot; (Kondañña has indeed understood! Kondañña has indeed understood!) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယၟု ညး ဂှ် က္တဵုဒှ် အာ '''အညာသိကောဏ္ဍည''' (Aññā Koṇḍañña - ကောဏ္ဍည ညးမတီကၠိုဟ် ဓဝ်) ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံ '''အနတ္တလက္ခဏသုတ်''' (Anattalakkhaṇa Sutta) မ္ဂး ကောဏ္ဍည ကေုာံ ခမဳ သှ်ေ ၄ ဇကု တံ သီုဖအိုတ် အာစိုပ် ဒဒှ် [[အရှန်]] ရ&lt;ref name=&quot;piya&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.dharmafarer.org |title=Anattalakkhana Sutta |author=Piya Tan |year=2003 |access-date=2023-11-05}}&lt;/ref&gt;။

== တာလျိုၚ် ဧတဒဂ် ကေုာံ လအိတ် ဘဝ (Etadagga Title and Later Life) ==
ဟိုတ်နူ မှာထေရ်ကောဏ္ဍည ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မဂွံ သ္ပ ခမဳ ကိုပ်ကၠာ အိုတ်၊ ဂွံ ဓဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ကေုာံ မၞုံ ကဵု အာယုက် သာသနာ ဇၞော် အိုတ် ဂှ်ရ ကျာ်တြဲ ဇိုန်နှၚ် ကဵု တာလျိုၚ် '''ရတ္တညူ ဧတဒဂ်''' (Rattaññū Etadagga - Foremost among those of long standing / Most senior monk) ရ။

ကြဴနူ မပံၚ်ဖက် ကၠောန် ပရေၚ်သာသနာ သၞာံ ဗွဲမဂၠိုၚ် တုဲ မှာထေရ်ကောဏ္ဍည ဂှ် ဟိုတ်နူ မၞုံ ပၟိက် မိက်ဂွံ မံၚ် ဌာန် သ္ၚိတ်ဇြ (Solitude) ကေုာံ သွက်ဂွံ ဝေၚ်ပဲါ အခက်အခုဲ ကု သာရဳပုတ် ကေုာံ မောဂ္ဂလာန် (မဒှ် အဂ္ဂသာဝက ၜါ) ပ္ဍဲ ပရေၚ်စၟိန်ပြမာန် သၚ် တံ ဂှ်ရ၊ ညး အာတ် အခေါၚ် နူ ကျာ်တြဲ တုဲ တိတ် အာ သ္ပဒတဴ ပ္ဍဲ ဇိုၚ် ကၟာ '''ឆဒ္ဒန္တ''' (Chaddanta Lake) ပ္ဍဲ ဂြိုပ် ဟိမဝန္တာ (Himalayas) လုကဴ ၁၂ သၞာံ ရ။ ပ္ဍဲ ဌာန် ဂှ် စိၚ် တံ ဖန်ဇန် လွဳပရာ ကဵု ဒါန် စၞစ ကု ညး ရ။

မှာထေရ်ကောဏ္ဍည ပပရိနိဗ္ဗာန် (Passed away) ကိုပ်ကၠာ နူ ကျာ်တြဲ ဟွံဂွံ ပပရိနိဗ္ဗာန် ဏီ ရ။ ကာလ ညး စုတိ ဂှ် အရှန် အနုရုဒ္ဓါ (Anuruddha) ကေုာံ ခမဳ ၅၀၀ ဇကု တံ က္ညအာ ကၠောန် သ္ပ ပေဲါ ဖျေံ ကမ္မဌာန် ညး ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ဇုတ် ညး (Relics) ဂှ် ပလံၚ် နၚ် ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲ ဘာဇေတဝန် (Jetavana) တုဲ ကျာ်တြဲ ဖန်ဇန် ကဵု သိုၚ်ခၞံ စေတဳ (Stupa) သွက် ညး ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot; /&gt;။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ပဉ္စဝဂ္ဂဳ]] (Pañcavaggiya - The Five Ascetics)
* [[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]] (Dhammacakkappavattana Sutta)
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[အနတ္တလက္ခဏသုတ်]] (Anattalakkhaṇa Sutta)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[သောတာပန်]] (Sotāpanna)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[မဟာကဿပ]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]] • [[ရာဟုလာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ကောဏ္ဍည, မှာထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>67jmwp8un5lhcay3yglp03r8iw1xun8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နဳသတေတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13191</id>
    <revision>
      <id>60424</id>
      <parentid>59807</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:07:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40478" sha1="d68aypzp3rgnxdox22p4vwz88bht6yl" xml:space="preserve">{{Infobox government agency
| name = နဳသတေတ်
| native_name = National Institute of Standards and Technology
| logo = US-NationalInstituteOfStandardsAndTechnology-Logo.svg
| image = NIST-Gaithersburg-Campus.jpg
| image_caption = ဗဟဵု ဌာန နဳသတေတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဂေတာဗာက်၊ တွဵုရး မေရဳလာန်
| jurisdiction = ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| headquarters = ဂေတာဗာက်၊ မေရဳလာန် (Gaithersburg, Maryland)
| coordinates = {{Coord|39.13|-77.21|display=inline}}
| employees = ၃,၄၀၀ ပြၚ်
| budget = $၁.၆ ဗဳလဳယာန် (သၞာံ ၂၀၂၃)
| agency_executive = လဝ်ရဳ အဳ လဝ်ကာသဳအဝ် (Laurie E. Locascio)
| website = {{URL|https://www.nist.gov|nist.gov}}
}}

'''နဳသတေတ်''' (NIST) ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''ဌာနကောန်ဂကူ သွက် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ နဲကဲပညာ''' (National Institute of Standards and Technology) ဒှ် ဌာနအလဵုအသဳ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မွဲ မနွံသၟဝ် ဌာနပရေၚ်ဗၞိက် (Department of Commerce) တုဲ ယိုက်ဂၠေၚ်လဝ် တာလျိုၚ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် ပရေၚ်တီခိုဟ် သိပ္ပံ၊ ပရေၚ်ၜတ်ကၞာတ်၊ ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ နဲကဲပညာ သွက်ဂွံ ထံက်ပၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်စောန်သကာ ဂၠးတိရ။ ဌာနဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နူကဵု သၞာံ ၁၉၀၁ နကဵု ယၟု ဗျူရဝ် ဍာ်ဒကေဝ် (National Bureau of Standards - NBS) တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၈ ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် ယၟု နဳသတေတ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏံရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nist.gov/about-nist|title=About NIST|website=NIST|date=2023-01-10}}&lt;/ref&gt;

နဳသတေတ် ဒှ် ဒတန်သုတေသန သိပ္ပံ မဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ တုဲ ပရေၚ်သုတေသန ညးတအ် ပ္ဍဲကဏ္ဍ ရူပဗေဒ၊ ဓာတုဗေဒ၊ ဇဳဝဗေဒ၊ သၞောတ်ကောန်ပျူတာ၊ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယျာတအ် နွံဒၟံၚ် ကဆံၚ်သၠုၚ်အိုတ်ရ။ ဌာနဗဟဵု နွံ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဂေတာဗာက်၊ တွဵုရး မေရဳလာန် တုဲ ဌာနလပါ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဗေါလ်ဒါ၊ တွဵုရး ကဝ်လဝ်ရာဒဝ် (Boulder, Colorado)။ သုတေသန နူကဵု နဳသတေတ် ထံက်ပၚ်ကဵု ကဏ္ဍစက်ယန်၊ ကဏ္ဍပရေၚ်ထတ်ယုက်၊ ကေုာံ ကဏ္ဍစဵုဒၞာဍုၚ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲလဒေါဝ် သုတေသနဂမၠိုၚ်တအ် နဲကဲပညာ ကွမ်တာမ် (Quantum computing)၊ နဲကဲစက်ခမောမ် (Nanotechnology) ကေုာံ နဲကဲလိက်ကုဒ် ဂီုကၠီု (Cybersecurity) တအ် ဒှ် အရာ မပြာကတ်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Rexmond Cochrane|year=1966|title=Measures for Progress: A History of the National Bureau of Standards|url=https://archive.org/details/bwb_O8-BHJ-832|publisher=US Department of Commerce}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်ထံက်ပၚ် နဳသတေတ် ပ္ဍဲ အရာမခၞံဗဒှ် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ၜတ်ကၞာတ် (Metrology) ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် သၞောတ်ဂၠးတိ စဵုကဵု လၟုဟ်ရ။ ညးတအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နာဍဳ အာတောမ် (Atomic clock) မၞုံကဵု ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မကော်စ နဳသတေတ်-အေပ်ဖ်မွဲ (NIST-F1) တုဲ ဣဏံ ဒှ် သၞောတ် ပတန်အခိၚ် သွက် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ တၠပညာ နူကဵု နဳသတေတ် ကလိဂွံလဝ် လာပ်နဝ်ဗေလ် (Nobel Prize) ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓာတုဗေဒ ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ ထ္ၜးပျးဒၟံၚ် ဍာ်ဒကေဝ် သုတေသန ညးတအ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။

== ဝၚ် ==
ဌာနဝွံ စပ္တံလဝ် နူကဵု သၞာံ ၁၉၀၁ ပ္ဍဲ အခိၚ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် စဒက်ပ္တန် သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် အလုံဍုၚ် သွက်ဂွံ ပံၚ်စပ် ပရေၚ်ဗၞိက် ကေုာံ စက်ယန် ဂမၠိုၚ်ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ်ကိုပ်ကၠာတေံ ရးနိဂီု အမေရိကာန် ဟွံမွဲကဵု သၞောတ်ၜတ်ကၞာတ် မတုပ်သၟဟ်တုဲ ပရေၚ်ဗၞိက် ကေုာံ သၞောတ်ကမၠောန် စက်ယန်တအ် ဒးဒုၚ် အခက်အခုဲ ဗွဲမဇၞော်ရ။ သမ္မတ သဳအဝ်ဒဝ် ရုသဗေတ် (Theodore Roosevelt) ထ္ပက်စၟတ်တဲ သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဗျူရဝ် ဍာ်ဒကေဝ် တုဲ စကၠောန်ကၠုၚ် ကမၠောန် နကဵု လွပ် အစောံစောန်အိုတ် ပ္ဍဲ အခိၚ်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://museum.nist.gov/|title=NIST History|website=NIST Digital Archives|date=2022-05-15}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ ကေုာံ ဒုတိယ ဌာနဝွံ ထံက်ပၚ်လဝ် နဲကဲပညာ ဗွဲမဂၠိုၚ် သွက် ပၞာန် အမေရိကာန် ရ။ သုတေသန မဆေၚ်ကဵု လယိုၚ်၊ တၟာ၊ ကေုာံ အသိၚ် စက်ယန်တအ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက် ဒပ်ပၞာန်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၈ ဟိုတ်နူ ပြိုၚ်ပကာန် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဍုၚ်ဂျပါန် ကေုာံ ဍုၚ်ဥရဝ်ပ တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ကောံဓရီု ကောန်ဂရက် အမေရိကာန် (US Congress) ဖျေံသ္ဂုတ်ထာဝ် ပြံၚ်လှာဲ ယၟု ဌာနဝွံ နဒဒှ် နဳသတေတ် တုဲ ထပ်မံၚ် တာလျိုၚ် သွက်ဂွံ ထံက်ပၚ် နဲကဲပညာ စက်ယန် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အလုံဍုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=James M. Palmer|year=1999|title=The Evolution of NBS to NIST|journal=Metrology History|volume=12|pages=45-60}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ အခိၚ်လၟုဟ် နဳသတေတ် ဆက်ထိၚ်ဒဝ်လဝ် ဝင်သုတေသန အခိၚ်တြေံတအ်တုဲ ဒက်ပ္တန်ဒၟံၚ် နဲကဲပညာ ကဆံၚ်သၠုၚ် သွက် အနာဂတ် ရ။ ဝၚ် နဳသတေတ် ထ္ၜးပျးဒၟံၚ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်ၜတ်ကၞာတ် မချိုတ်ပၠိုတ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် သိပ္ပံ ကေုာံ စက်ယန် ရ။ ဌာနဝွံ ထိၚ်ဒဝ်လဝ် လိက်ကၞပ်၊ ကပေါတ်စံၚ်ၜတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ဝၚ်ဂမၠိုၚ် သွက် လွပ် ညးဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ တၠပညာတအ် ဂွံလ္ၚတ်ရ။

== တာလျိုၚ် ကေုာံ တၚ်ရန်တၟအ် ==
တာလျိုၚ် အဓိက နဳသတေတ် ဂှ် ဒှ် ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် နကဵု ပရေၚ်ထံက်ပၚ် သိပ္ပံ မၜတ်ကၞာတ် (Measurement science) ကေုာံ သၞောတ်ဍာ်ဒကေဝ် ဂမၠိုၚ်ရ။ ညးတအ် ပံၚ်တောဲ ကၠောန်ကမၠောန် ကေုာံ ကမ္ပဏဳ စက်ယန်၊ တက္ကသိုလ်ဂမၠိုၚ် ကေုာံ ဌာနအလဵုအသဳ တၞဟ်တအ် သွက်ဂွံ သၠုၚ်ပ္တိုန် အစောံ ပြိုၚ်ပကာန် ပ္ဍဲ ဇွောံမ ဂၠးတိရ။

တၚ်ရန်တၟအ် ဌာနဝွံ ညးတအ် ပါ်လဝ် သွာၚ် အဓိက ပိ သွာၚ်ရ။ ပထမ သွာၚ် သုတေသန ၜတ်ကၞာတ် (Metrology research) - သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် နဲကဲ ၜတ်ကၞာတ် မချိုတ်ပၠိုတ်အိုတ် မပ္တံကဵု လယိုၚ်၊ အခိၚ်၊ ဓါတ်လလဳ၊ ကေုာံ ဒြဟတ်တအ်ရ။ ဒုတိယ သွာၚ် သၞောတ်ဍာ်ဒကေဝ် (Standards development) - သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် သၞောဝ် ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် သွက် ကပေါတ် ကေုာံ ပရေၚ်သုၚ်စောဲ မပ္တံကဵု ကောန်ပျူတာ၊ အေန်တာနဲ ကေုာံ စက်ယန်တအ်ရ။ တတိယ သွာၚ် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် စက်ယန် (Industrial development) - သွက်ဂွံ ထံက်ပၚ် ဇြဟတ် ရိုဟ်ကၞက် ကမ္ပဏဳ သၟတ် ကေုာံ ဒေါဝ် တအ် နကဵု နဲကဲပညာ တၟိတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nist.gov/director/mission-vision-and-core-values|title=NIST Mission, Vision, and Core Values|website=NIST|date=2021-08-20}}&lt;/ref&gt;

နဳသတေတ် ဟွံမွဲကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ ကဵု ဒဏ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဖျေံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Non-regulatory agency) ရ။ ညးတအ် ဆကၠောန် ပရေၚ်သုတေသန ကေုာံ ကဵု ကသပ် ဍာ်ဒကေဝ် ဟေၚ်ရ။ ဆဂး သၞောတ် ဍာ်ဒကေဝ် ညးတအ် မပ္တိတ်လဝ်တအ် ဂှ် ဒှ် အရာ မဒးဒုၚ်တဲ နူကဵု ဂၠးတိ အလုံမွဲ တုဲ ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော်တအ် သုၚ်စောဲဒၟံၚ် သွက် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ညးတအ် ရ။ တၚ်ရန်တၟအ် ဏံ ပလံၚ်ဗစိုပ်ကဵု အခေါၚ်အရာ သွက် ကောန်ဂကူ အမေရိကာန် တအ် ဂွံ ဆက်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ လပါ် နဲကဲပညာ ရ။

== ဒက်ပ္တန် ကေုာံ သၞောတ်စီမောပ် ==
နဳသတေတ် ဂှ် ဌာန မနွံသၟဝ် ဌာနပရေၚ်ဗၞိက် အမေရိကာန် တုဲ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ညးစၞောန် ဌာန (Director of NIST) ရ။ ညးစၞောန် ဏံ ဂှ် ဒးဒုၚ် ရုဲစှ် နူကဵု သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် တုဲ သ္ဒးဒုၚ် သမ္တီ နူကဵု အမာတ်ကောန်ဂရက် (Senate) ရ။ ဌာနဝွံ နွံကဵု ရုၚ်ဗဟဵု ပ္ဍဲ ဂေတာဗာက် မေရဳလာန် မၞုံကဵု သ္ၚိ ရုၚ်သုတေသန ဗွဲမဂၠိုၚ် ကေုာံ ရုၚ်လပါ် ပ္ဍဲ ဗေါလ်ဒါ ကဝ်လဝ်ရာဒဝ် မဆေၚ်ကဵု သုတေသန ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတ်လလဳရ။

သၞောတ်စီမောပ် ဌာနဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဌာနသုတေသန ဇၞော် (Laboratories) တြဴ ဌာန ကေုာံ ဗဟဵု ၜါ ရ။ ဌာနတအ်ဂှ် ပံၚ်တောဲ ကၠောန်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် သုတေသန နဲကဲပညာ ကဆံၚ်သၠုၚ်ရ။ သၟတ် နူဂှ် ပရေၚ်စီမောပ် ဘဏ္ဍာ (Budget management) လပါ်လေဝ် ဒးပါ်ပရအ်ကဵု ဌာနအပ္ဍဲ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ ထံက်ပၚ် ကမၠောန် သုတေသန အခိၚ်ဂၠိၚ်တအ်ရ။ သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ် ဘဏ္ဍာ နဳသတေတ် နွံ ၁.၆ ဗဳလဳယာန် ဒဝ်လာ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.commerce.gov/about/bureaus-and-offices/nist|title=NIST Organization|website=US Department of Commerce|date=2023-02-11}}&lt;/ref&gt;

ညးမယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ်တအ် ဂှ် ဒှ် တၠပညာ သိပ္ပံ (Scientists)၊ အေန်ဂျေန်နဳယျာ (Engineers) ကေုာံ သၟာပရေၚ်စီမောပ် (Administrators) မစောန်သကာတအ်ရ။ သၟတ် နူဂှ် တၠပညာ နူကဵု တက္ကသိုလ် အလုံဂၠးတိ တအ် လေဝ် ကၠုၚ်ကၠောန် သုတေသန ပ္ဍဲ ရုၚ်စံၚ်ၜတ် နဳသတေတ် နဒဒှ် ကၟုဲသုတေသန (Guest researchers) ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ သၞောတ်စီမောပ် ဏံ ကဵု အခေါၚ် သွက် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ညာဏ် ပညာ အကြာ ဌာနအလဵုအသဳ ကေုာံ ကဏ္ဍမ္ၚး ရ။

== ဌာနသုတေသနဂမၠိုၚ် ==
နဳသတေတ် နွံကဵု ဌာနသုတေသန အဓိက (Laboratories) မဂၠိုၚ်ကဵု ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ကၠောန် သုတေသန တၞဟ်ဟ်သာ်ရ။ ဌာနတအ် ဏံ ကၠောန်ကမၠောန် ညဳသာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် သွက် ပြသၞာ သိပ္ပံ မဇၞော်တအ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဌာနသုတေသန အဓိက ပ္ဍဲ နဳသတေတ်
|-
! ယၟု ဌာန (Mon)
! ယၟု ဌာန (English)
! တာလျိုၚ် အဓိက
|-
| ဌာန နဲကဲပညာ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ
| Communications Technology Laboratory (CTL)
| သုတေသန သၞောတ်ဆက်ဆောံ၊ ဝါယာလက် (Wireless) ကေုာံ သၞောတ် 5G/6G။
|-
| ဌာန သုတေသန အေန်ဂျေန်နဳယျာ
| Engineering Laboratory (EL)
| သုတေသန ပရေၚ်သိုၚ်ခၞံ၊ ပရေၚ်ဂီုကၠီု ပၟတ် ကေုာံ စက်ယန်ခေတ်တၟိ။
|-
| ဌာန နဲကဲပညာ တၚ်နၚ်
| Information Technology Laboratory (ITL)
| သုတေသန ကောန်ပျူတာ၊ ဉာဏ်စက် (AI) ကေုာံ လိက်ကုဒ် ဂီုကၠီု (Cybersecurity)။
|-
| ဌာန ၜတ်ကၞာတ် ကပေါတ်ဓာတု
| Material Measurement Laboratory (MML)
| သုတေသန ဓာတုဗေဒ၊ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ကပေါတ် ဇြဟတ်နာနာ။
|-
| ဌာန ၜတ်ကၞာတ် ရူပဗေဒ
| Physical Measurement Laboratory (PML)
| သုတေသန လယိုၚ်၊ အခိၚ်၊ ဓါတ်လလဳ ကေုာံ ကွမ်တာမ် (Quantum)။
|-
| ဗဟဵု သုတေသန စက်ခမောမ်
| Center for Nanoscale Science and Technology (CNST)
| သုတေသန နဲကဲပညာ မဍောတ်သွတ်အိုတ် (Nanotechnology)။
|}

ဌာနတအ် ဏံ ပလံၚ်ဗစိုပ်ကဵု အကျိုး သွက် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ဥပမာ - ဌာန PML ဂှ် ခၞံဗဒှ် နာဍဳ အာတောမ် ကေုာံ ၜတ်ကၞာတ် ဓါတ်လလဳ မချိုတ်ပၠိုတ်အိုတ်ရ။ ဌာန ITL ဂှ် ခၞံဗဒှ် သၞောတ် ဍာ်ဒကေဝ် လိက်ကုဒ် (Cryptography standards) မသုၚ်စောဲဒၟံၚ် အလုံဂၠးတိရ။ သုတေသန ဇဳဝဗေဒ ပ္ဍဲ MML လေဝ် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဂဥုဲ ကေုာံ ကပေါတ်ပရေၚ်ထတ်ယုက် ခေတ်တၟိ တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nist.gov/laboratories|title=NIST Laboratories|website=NIST|date=2022-10-01}}&lt;/ref&gt;

== နဲကဲပညာ လိက်ကုဒ် ကေုာံ ပရေၚ်ဂီုကၠီု ==
[[File:AES-encryption.svg|thumb|နဲကဲပညာ လိက်ကုဒ် ကဆံၚ်သၠုၚ် (AES) မစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု နဳသတေတ်]]
နဳသတေတ် ဒှ် ဌာန အဓိက သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် သၞောတ် ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ဂီုကၠီု ကောန်ပျူတာ (Cybersecurity) ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ ဌာန ITL ဂှ် ပ္တိတ်လဝ် လိက်ကၞပ် စၟတ်သမ္တီ သၞောတ် ပရေၚ်တၚ်နၚ် (Federal Information Processing Standards - FIPS) သွက် ဌာနအလဵုအသဳ ကေုာံ ကမ္ပဏဳ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် တအ် ဂွံ သုၚ်စောဲ သွက် ပရေၚ်ဂီုကၠီုရ။

သၞောတ် လိက်ကုဒ် မပြာကတ်အိုတ် နဳသတေတ် ခၞံလဝ် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် လိက်ကုဒ် ကဆံၚ်သၠုၚ် (Advanced Encryption Standard - AES) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၁ နဳသတေတ် ရုဲစှ် သၞောတ် AES ဏံ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ တၚ်နၚ် ဓလုက်တအ် တုဲ လၟုဟ် ဒှ် သၞောတ် မသုၚ်စောဲ ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ သၟတ် နူဂှ် နဳသတေတ် ခၞံလဝ် သၞောတ် ဟာတ်ရှ် (Secure Hash Algorithm - SHA) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ တၚ်နၚ်တအ် ဟွံပြံၚ်လှာဲအာ ပ္ဍဲ အခိၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|author=William Stallings|year=2016|title=Cryptography and Network Security|url=https://archive.org/details/cryptographynetw0007stal|publisher=Pearson|isbn=978-0134444284}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ အခိၚ်လၟုဟ် နဳသတေတ် စကၠောန်ဒၟံၚ် ကမၠောန် သွက် နဲကဲပညာ လိက်ကုဒ် ကြဴနူ ကွမ်တာမ် (Post-quantum cryptography) ရ။ ကောန်ပျူတာ ကွမ်တာမ် ခေတ်တၟိ တအ် ဂှ် အစောံစောန် လောန်တုဲ မာန်ပလီုကၠေံ သၞောတ် လိက်ကုဒ် လၟုဟ်မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ နဳသတေတ် ပြိုၚ်ပကာန်ကဵု တၠပညာ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် သၞောတ် လိက်ကုဒ် တၟိ မဟွံဒးဒုၚ် ပလီု နကဵု ကောန်ပျူတာ ကွမ်တာမ် တအ်ရ။ သုတေသန ဏံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် ပရေၚ်ဂီုကၠီု အေန်တာနဲ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။

== ပရေၚ်ၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ စံၚ်ၜတ် ==
[[File:NIST-F1 cesium fountain clock.jpg|thumb|နာဍဳ အာတောမ် နဳသတေတ်-အေပ်ဖ်မွဲ (NIST-F1) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဗေါလ်ဒါ]]
အရာ မပြာကတ်အိုတ် သွက် နဳသတေတ် ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ၜတ်ကၞာတ် (Metrology) ကေုာံ စံၚ်ၜတ် ဍာ်ဒကေဝ် သိပ္ပံ ရ။ နဳသတေတ် ဒှ် ဒတန် အဓိက မထိၚ်ဒဝ် သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် ယူနေတ် ဂၠးတိ (International System of Units - SI) သွက် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ လယိုၚ် (Kilogram)၊ ဇမၠိၚ် (Meter)၊ အခိၚ် (Second)၊ ကေုာံ ဓါတ်လလဳ (Ampere) တအ် ဒးဒုၚ် ၜတ်ကၞာတ် ချိုတ်ပၠိုတ် ပ္ဍဲ ရုၚ်စံၚ်ၜတ် ဏံရ။

သွက် ပရေၚ်ပတန် အခိၚ် နဳသတေတ် ခၞံလဝ် နာဍဳ အာတောမ် နဳသတေတ်-အေပ်ဖ်မွဲ (NIST-F1) ကေုာံ အေပ်ဖ်ၜါ (NIST-F2) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဗေါလ်ဒါ ရ။ နာဍဳ ဏံ ၜတ်ကၞာတ် ဓရောတ် အာတောမ် သေတ်သဳယောမ် (Cesium) တုဲ ပွိုၚ် ၃၀၀ မဳလဳယာန် သၞာံ မ္ဂး ဟွံယောၚ်အာ မွဲ စက္က ရ။ အခိၚ် ဏံ ဒှ် အခိၚ် သွက် သၞောတ် ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကေုာံ ဂျဳပဳအေတ် (GPS) အလုံမွဲ ဂၠးတိ ရ။ ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် အခိၚ် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် သွက် ကောန်ပျူတာ၊ ဘဏ်၊ ကေုာံ စက်ယန် ဂၠံၚ်ဍာ် တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nist.gov/pml/time-and-frequency-division/primary-standard-nist-f1|title=Primary Standard NIST-F1|website=NIST Time and Frequency Division|date=2021-03-12}}&lt;/ref&gt;

သၟတ် နူဂှ် နဳသတေတ် ပ္တိတ်ဒၟံၚ် ကပေါတ် စံၚ်ၜတ် သၞောတ်ဍာ်ဒကေဝ် (Standard Reference Materials - SRMs) ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ကပေါတ် ဏံ ဂှ် လွပ် သွက် ဌာနစံၚ်ၜတ် မ္ၚး တအ် ဂွံ စမ်ၜတ် ကိရိယာ ညးတအ် ဒဒှ်ရ ယောၚ်ယာဒၟံၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဍာံဒၟံၚ် ရ။ ဥပမာ - ကပေါတ် SRM သွက် ဆီ၊ ဍာ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပသဲ တအ် ဂှ် ကမ္ပဏဳ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ ကမ္ပဏဳ စက်ယန် တအ် သုၚ်စောဲဒၟံၚ် လၟိုန် သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ ဍာ်ဒကေဝ် ညးတအ်ရ။

== နဲကဲပညာတၟိ ကေုာံ စက်ခမောမ် ==
နဳသတေတ် ထံက်ပၚ်ဒၟံၚ် သုတေသန သွက် နဲကဲပညာ အနာဂတ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ နဲကဲစက်ခမောမ် (Nanotechnology) နဳသတေတ် ခၞံလဝ် ဗဟဵု သုတေသန (CNST) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကပေါတ် ပ္ဍဲ ကဆံၚ် အာတောမ် ကေုာံ မဝ်လဳကျူး ရ။ ပရေၚ်လ္ၚတ် ဏံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် စက်ကောန်ပျူတာ မဍောတ်သွတ်အိုတ်၊ ဂဥုဲ ကဆံၚ်သၠုၚ် ကေုာံ ကပေါတ် ဇြဟတ်လလဳ တၟိ တအ်ရ။ 

နဲကဲပညာ ကွမ်တာမ် (Quantum computing and communication) လေဝ် ဒှ် ကဏ္ဍ သုတေသန မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ နဳသတေတ် မွဲရ။ ညးတအ် ပံၚ်တောဲ ကၠောန် သုတေသန ကွမ်တာမ် ကေုာံ တက္ကသိုလ် ကဝ်လဝ်ရာဒဝ် (University of Colorado) ပ္ဍဲ ဂကောံ မကော်စ ဂျဳလာ (JILA) ရ။ တၠပညာ ညးတအ် ဆဵုဂဗလဝ် နဲကဲ ထိၚ်ဒဝ် အာတောမ် နကဵု လေဇာ (Laser cooling) တုဲ အံၚ်ဇၞး ကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗေလ် လေဝ် နွံရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=David J. Wineland|year=2013|title=Nobel Lecture: Superposition, entanglement, and raising Schrödinger's cat|journal=Reviews of Modern Physics|volume=85|issue=3|pages=1103–1114|doi=10.1103/RevModPhys.85.1103}}&lt;/ref&gt;

သၟတ် နူဂှ် ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence - AI) လေဝ် ဒှ် အရာ မနဳသတေတ် လ္ၚတ်ဒၟံၚ် ဗွဲမလှဲလးရ။ ညးတအ် ခၞံဗဒှ် သၞောတ် ဍာ်ဒကေဝ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဒဒှ်ရ ဉာဏ်စက် မွဲ ခိုဟ် ဟွံခိုဟ်၊ ချိုတ်ပၠိုတ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် ကေုာံ နွံကဵု ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ဟွံမွဲ တအ်ရ။ သၞောတ် AI Risk Management Framework မနဳသတေတ် ပ္တိတ်လဝ် ဂှ် ဒှ် ကသပ် ဍာ်ဒကေဝ် မကမ္ပဏဳ နဲကဲပညာ ဂၠးတိ တအ် ဒုၚ်တဲ ကေုာံ သုၚ်စောဲဒၟံၚ် ပ္ဍဲ လၟုဟ်ရ။

== ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကေုာံ ဒုၚ်တဲမၞိဟ် ==
နဳသတေတ် ဟွံကၠောန် ကမၠောန် သုတေသန သွက် ဌာန ညးတအ် ဟေၚ်ရ၊ ညးတအ် ပံၚ်တောဲ ကၠောန်ကမၠောန် ကေုာံ ကဏ္ဍမ္ၚး အလုံ ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ အစဳအဇန် မပြာကတ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် အစဳအဇန် ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ပရေၚ်စက်ယန် (Hollings Manufacturing Extension Partnership - MEP) ရ။ အစဳအဇန် ဏံ ပံက်လဝ် ဌာန ပ္ဍဲ တွဵုရး ၅၀ သွက်ဂွံ ထံက်ပၚ် ကမ္ပဏဳ ကၠောန် ကပေါတ် သၟတ် ကေုာံ ဒေါဝ် တအ် ညံၚ်ဂွံ သၠုၚ်ပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ပရေၚ်ပြိုၚ်ပကာန် ညးတအ်ရ။

အစဳအဇန် တၞဟ်မွဲ ဂှ် ဒှ် အစဳအဇန် ဍာ်ဒကေဝ် ဗဝ်ဒရဳချ် (Baldrige Performance Excellence Program) ရ။ အစဳအဇန် ဏံ ကဵု လာပ် သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် (Presidential Award) ဇရေၚ် ကမ္ပဏဳ၊ ရုၚ်ဂဥုဲ၊ ဘာဗတောန်လိက် ကေုာံ ဂကောံ မဟွံဂၠာဲပရဲ တအ် မၞုံကဵု သၞောတ်စီမောပ် ကဆံၚ်သၠုၚ်အိုတ် ရ။ လာပ် ဏံ ထံက်ပၚ်ကဵု ဂကောံတအ် ညံၚ်ဂွံ ပြံၚ်လှာဲ သၞောတ်ကမၠောန် ညးတအ် ညံၚ်ဂွံ ခိုဟ်တိုန် လၟိုန်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nist.gov/baldrige|title=Baldrige Performance Excellence Program|website=NIST|date=2023-01-05}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကေုာံ တက္ကသိုလ် ဂမၠိုၚ် လေဝ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက် နဳသတေတ် ရ။ ကွးဘာ သုတေသန ကဆံၚ် ပါရဂူ တအ် ကလိဂွံ အခေါၚ် သွက်ဂွံ ကၠုၚ်ကၠောန် သုတေသန ပ္ဍဲ ရုၚ် နဳသတေတ် နကဵု လာပ် ပရေၚ်ပညာ တအ်ရ။ ပရေၚ် ဏံ ကဵု ဇြဟတ် သွက် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ညာဏ်ပညာ ကေုာံ လွဳလွတ် တၠပညာ သိပ္ပံ သွက် အနာဂတ် ရးနိဂီု အမေရိကာန် ရ။

== ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ကေုာံ ဖဵုသမ္တီ ==
ဝၚ် နဳသတေတ် နွံကဵု ဖဵုသမ္တီ သုတေသန ဗွဲမဂၠိုၚ် မပြံၚ်လှာဲလဝ် သၞောတ် ပရေၚ်ဂီုကၠီု ကေုာံ သိပ္ပံ ဂၠးတိ ရ။ ဥပမာ - ကြဴနူ ပရေၚ်တိုက်ပွန် သေတ်တေမ်ဗါ ၁၁ (9/11 attacks) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၁ နဳသတေတ် ကေတ် တာလျိုၚ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သုတေသန ဟိုတ် ဒၞာဲသ္ၚိဗဟဵု ပရေၚ်ဗၞိက် ဂၠးတိ (World Trade Center) ဒးလီုလာ် လာ်စှ်ေအာရ။ ညးတအ် ပ္တိတ် လိက်ဒုၚ်စဳရေၚ် မၞုံကဵု ၁၀,၀၀၀ မုက် ပြၚ် တုဲ ဖျေံ သၞောတ် ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်သိုၚ်ခၞံ တၟိ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဲ ပၟတ် ကေုာံ ဘဲ လာ်စှ်ေ ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဇမၠိၚ် တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nist.gov/el/disaster-resilience/disaster-and-failure-studies/world-trade-center-disaster-study|title=World Trade Center Disaster Study|website=NIST|date=2011-09-01}}&lt;/ref&gt;

သုတေသန လပါ် ဘဲသဘာဝ လေဝ် ဒှ် အရာ မပြာကတ် ပ္ဍဲ နဳသတေတ် ရ။ ညးတအ် လ္ၚတ် ဟိုတ် ဘဲ ဍာ်ဇၞော် (Hurricane)၊ ဘဲ ကသဳတိ ကေုာံ ဘဲ ပၟတ်ဂြိုပ် တအ် တုဲ ခၞံဗဒှ် သၞောတ် သိုၚ်သ္ၚိ မမာန် တာဒုၚ် ဒြဟတ် သဘာဝ တအ်ရ။ သၞောတ် ဏံ ရီုဗၚ်လဝ် လမျီု မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ကေုာံ ဂၠးတိ ရ။

ဖဵုသမ္တီ နဳသတေတ် ပ္ဍဲ လပါ် သိပ္ပံ ဂှ် လှဲလး ဗွဲမလောန်ရ။ နူကဵု ပရေၚ် ၜတ်ကၞာတ် ဓါတ်လလဳ မစကာလဝ် ပ္ဍဲ ကောန်ပျူတာ ပထမအိုတ် စဵုကဵုစိုပ် နဲကဲပညာ လိက်ကုဒ် လၟုဟ် နဳသတေတ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် ပရေၚ် ဇၞော်မောဝ် နဲကဲပညာ ရ။ စက်ယန် ဂမၠိုၚ် မပ္တံကဵု မဝ်တော်၊ က္ၜၚ်ကျာ ကေုာံ စက်ကောန်ပျူတာ တအ် အလုံအိုတ် ဒးဒုၚ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု သၞောတ် ဍာ်ဒကေဝ် နူကဵု နဳသတေတ် ရ။

== လာပ် ကေုာံ ဖဵုသမ္တီ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ==
[[File:William D. Phillips (physicist).jpg|thumb|တၠပညာ ရူပဗေဒ နဳသတေတ် ဝဳလဳယာမ် ဒဳ ဖဳလိပ် (William D. Phillips) ညးမကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗေလ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၇]]
တၠပညာ သုတေသန နူကဵု နဳသတေတ် ကလိဂွံလဝ် လာပ်နဝ်ဗေလ် (Nobel Prize) သီုဖအိုတ် ၅ တၠ ရ။ ညးတအ်ဂှ် ဒှ် ဝဳလဳယာမ် ဒဳ ဖဳလိပ် (William D. Phillips) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၇၊ အဲရဳက် ခံရ်နယ် (Eric Cornell) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၁၊ ဂျောန် အိပ်ခ် ဟဝ်လ် (John L. Hall) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၅၊ ဒေဗေတ် ဂျေ ဝါၚ်လာန် (David J. Wineland) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၂ တအ်ရ။ သီုဖအိုတ်ဂှ် ကလိဂွံ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ရူပဗေဒ ဟိုတ်နူ သုတေသန ထိၚ်ဒဝ် အာတောမ် ကေုာံ ၜတ်ကၞာတ် ဓရောတ်လလဳ ရ။ သၟတ် နူဂှ် တၠပညာ ဓာတုဗေဒ ဒါန် ရှားတ်မေန် (Dan Shechtman) မကၠောန်လဝ် သုတေသန ပ္ဍဲ နဳသတေတ် လေဝ် ကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗေလ် ဓာတုဗေဒ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၁ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nist.gov/about-nist/awards/nobel-prizes|title=Nobel Prizes|website=NIST|date=2022-11-20}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လပါ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဖဵုသမ္တီ နဳသတေတ် ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် ၚုဟ်မး ဟွံမာန်ရ။ လိက်ဒုၚ်စဳရေၚ် သုတေသန ဂမၠိုၚ် ထ္ၜးပျးဒၟံၚ် ဒဒှ်ရ ရိုဟ်ရိုဟ် ၁ ဒဝ်လာ အလဵုအသဳ မစုတ်လဝ် သွက် နဳသတေတ် ဂှ် ကလေၚ်ပတိတ်ကဵု ဖဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သွက် ဍုၚ်အမေရိကာန် စဵုကဵု ၄၀ ဒဝ်လာ ပြၚ်ရ။ အစဳအဇန် MEP မွဲဟေၚ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ သၠုၚ်ပ္တိုန် ၚုဟ်မး သွံရာန် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍစက်ယန် ၜိုတ် ၁၈ ဗဳလဳယာန် ဒဝ်လာ ကေုာံ ခၞံဗဒှ်လဝ် ပရေၚ်ကမၠောန် သွက် မၞိဟ် ၁၁၀,၀၀၀ ပြၚ်ရ။

အလုံမွဲ ဂၠးတိ နဳသတေတ် ဒှ် သင်္ကေတ သွက် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ပရေၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ သၞောတ် နဳသတေတ် မခၞံလဝ် တအ် ဂှ် ဌာန ဍာ်ဒကေဝ် ဂၠးတိ (ISO) တအ် ဒုၚ်တဲ တုဲ သုၚ်စောဲဒၟံၚ် အလုံ ဒေသ ရ။ ဌာနဝွံ ဆက်ဇၞော်မောဝ် သုတေသန သွက် အနာဂတ် တုဲ ဆက်ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် သွက်ဂွံ ထံက်ပၚ် နဲကဲပညာ သိပ္ပံ ပ္ဍဲ လၟေၚ် ဂၠးတိ ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book | author=Rexmond C. Cochrane | year=1966 | title=Measures for Progress: A History of the National Bureau of Standards | publisher=US Department of Commerce | url=https://archive.org/details/measuresforprogr00coch | isbn=978-0134444284 }}
* {{cite journal | author=Nelson, R. | year=1998 | title=The NIST Atomic Clock | journal=Physics Today | volume=51 | issue=12 | pages=45-50 | doi=10.1063/1.882470 }}
* {{cite web | author=NIST | year=2023 | title=About NIST | publisher=National Institute of Standards and Technology | url=https://www.nist.gov/about-nist }}
* {{cite book | author=Garfinkel, S. | year=2001 | title=Cryptography and the Internet | publisher=O'Reilly Media | isbn=978-0596000213 }}
* {{cite web | author=Commerce Department | year=2022 | title=NIST Budget and Operations | publisher=US Government | url=https://www.commerce.gov/budget }}

{{Navbox
| name = နဳသတေတ်
| title = [[နဳသတေတ်]] (NIST)
| state = autocollapse
| listclass = hlist

| group1 = ဌာနသုတေသနဂမၠိုၚ်
| list1 =
* ဌာန နဲကဲပညာ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ (CTL)
* ဌာန သုတေသန အေန်ဂျေန်နဳယျာ (EL)
* ဌာန နဲကဲပညာ တၚ်နၚ် (ITL)
* ဌာန ၜတ်ကၞာတ် ကပေါတ်ဓာတု (MML)
* ဌာန ၜတ်ကၞာတ် ရူပဗေဒ (PML)
* ဗဟဵု သုတေသန စက်ခမောမ် (CNST)

| group2 = အစဳအဇန်ဂမၠိုၚ်
| list2 =
* အစဳအဇန် MEP
* လာပ် ဍာ်ဒကေဝ် ဗဝ်ဒရဳချ် (Baldrige)
* FIPS လိက်ကုဒ်
* သၞောတ် AES ကေုာံ SHA

| group3 = မဆက်စပ်
| list3 =
* ဌာန ပရေၚ်ဗၞိက် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
* နာဍဳ အာတောမ် (NIST-F1)
* ဗျူရဝ် ဍာ်ဒကေဝ် (NBS)
}}

{{DEFAULTSORT:Nist}}
[[Category:နဳသတေတ်]]
[[Category:ဌာန အလဵုအသဳ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]
[[Category:သုတေသန သိပ္ပံ]]
[[Category:သၞောတ် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ၜတ်ကၞာတ်]]
[[Category:နဲကဲပညာ လိက်ကုဒ်]]
[[Category:ဝၚ် နဲကဲပညာ အမေရိကာန်]]
[[Category:ရုၚ်စံၚ်ၜတ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]</text>
      <sha1>d68aypzp3rgnxdox22p4vwz88bht6yl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မှာထေရ် မဟာကဿပ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13214</id>
    <revision>
      <id>60358</id>
      <parentid>59844</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:06:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10069" sha1="kg0chm9ay1ihure5zctkrdnd4m96au1" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မှာထေရ် မဟာကဿပ
| နာမတၞဟ် = ပိပ္ပလိ မာဏဝ (Pippali Māṇava)
| ရုပ်ထမိက် = Mahakasyapa.jpg
| မုက်လိက်ရုပ် = ရုပ်ပဋိမာ မှာထေရ် မဟာကဿပ
| ယၟုပေၚ် = မဟာကဿပ (Mahākassapa)
| အဓိပ္ပါယ် = ကဿပ ညးမပြဲ (The Great Kassapa)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်မဂဓ (Magadha)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက အဂ္ဂ (Chief Disciple)
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = ဓုတၚ် ဧတဒဂ် (Foremost in Ascetic Practices / Dhutaṅga Etadagga)
}}

'''မှာထေရ် မဟာကဿပ''' (ပါဠိ: Mahākassapa; အၚ်္ဂလိက်: Mahakasyapa) ဂှ် ဒှ် သာဝက အဓိက ကေုာံ ခမဳ မပြဲ အိုတ် မွဲ ဇကု ပ္ဍဲ လက္ထက် သာသနာ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ရ။ မှာထေရ် မဟာကဿပ ဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် မကလိဂွံ တာလျိုၚ် '''ဓုတၚ် ဧတဒဂ်''' (Foremost in Ascetic practices / Dhutaṅga Etadagga) မဒှ် ပရေၚ်လွဳပရာ က္ဍန်ဂြေတ် အိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=2 |page=476}}&lt;/ref&gt;။ ကြဴနူ ကျာ်တြဲ ပပရိနိဗ္ဗာန် တုဲ ညး ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် အဓိက မက္ဍိုက်ပ် တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် လဝ် ပေါဲသၚ်္ဂါယနာ ပထမ (First Buddhist Council) သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ် ဓမ္မ ကေုာံ ဝိနဲ (Dhamma and Vinaya) ရ။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေၚ်သ္ပခမဳ (Early Life and Renunciation) ==
မှာထေရ် မဟာကဿပ ဂှ် တမ်မူလ က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဗဗၞး သေဋ္ဌဳ (Wealthy Brahmin family) ပ္ဍဲ ကွာန် မဟာတိတ္ထ (Mahātittha) မနွံ ပ္ဍဲ ဍုၚ်မဂဓ (Magadha) ရ။ ယၟု ညး ပ္ဍဲ အခိၚ် ကောန်ၚာ် ဂှ် မၞုံယၟု '''ပိပ္ပလိ မာဏဝ''' (Pippali Māṇava) ရ။

ညး သ္ပမ္ၚဵုထပ်တဲ ကု ဗြဴဗဗၞး မၞုံယၟု '''ဘဒ္ဒါ ကာပိလာနဳ''' (Bhaddā Kāpilānī) ရ။ ဆဂး ညးတံ သီု ၜါ တၠ ဏအ် ဂှ် ဟွံမွဲ ပၟိက် ကု ဘဝ သ္ၚိကၟိန် တုဲ နွံ စိုတ် မိက်ဂွံ သ္ပ ခမဳ လၟိုန် ရ။ ကာလ မိမ ညးတံ စုတိ အာ တုဲ ညးတံ သီု ၜါ တၠ ပြာပ် တိတ် နူ သ္ၚိ တုဲ တိတ် သ္ပ ခမဳ ဂၠာဲ ဂၠံၚ်တရဴ ဓဝ် ဍာံ ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861713318}}&lt;/ref&gt;။

== သ္ပဆဵု ကု ကျာ်တြဲ ကေုာံ ဂွံဒှ် အရှန် (Meeting the Buddha and Arahantship) ==
ပိပ္ပလိ သ္ပဆဵု ကု ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ပ္ဍဲ အကြာ ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် (Rajagaha) ကေုာံ ဍုၚ်နာဠန္ဒာ (Nalanda) ပ္ဍဲ ဇရေၚ် တၞံဇြဲ ဗဟုပုတ္တက (Bahuputtaka shrine) ရ။ ညး ကလၚ် ဓဝ် ကျာ်တြဲ တုဲ ဒုၚ်ကေတ် ကျာ်တြဲ နဒဒှ် အ္စာ ညး ရ။

ပ္ဍဲ အခိၚ် ဏအ် ကျာ်တြဲ ကေုာံ မဟာကဿပ တံ သၠာဲ ဂတိုၚ် သ္ၚာ (Exchange of robes) ရေၚ်သကအ် ရ။ ကျာ်တြဲ ကဵု သ္ၚာ ပံၚ်သကူ ကျာ် ကု မဟာကဿပ တုဲ၊ မဟာကဿပ လေဝ် ကဵု သ္ၚာ သၞေဝ်ဇမ္ဗူ ညး ကု ကျာ်တြဲ ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် အခေါၚ်အရာ တၟေၚ် မွဲ မကျာ်တြဲ ကဵု လဝ် ကု မဟာကဿပ သၟး ရ။ ကြဴနူ မသ္ပ ခမဳ လုကဴ ၈ တ္ၚဲ တုဲ မဟာကဿပ ဂှ် အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် '''[[အရှန်]]''' (Arahant) ရ&lt;ref name=&quot;nyaponika&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanaponika Thera &amp; Hellmuth Hecker |year=1997 |title=Great Disciples of the Buddha: Their Lives, Their Works, Their Legacy |url=https://archive.org/details/greatdisciplesof00nyan |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861711284}}&lt;/ref&gt;။

== ပရေၚ်လွဳပရာ ဓုတၚ် (Dhutanga Practices) ==
မှာထေရ် မဟာကဿပ ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အရာ မမၚ်မွဲ ပရေၚ်လွဳပရာ '''ဓုတၚ် ၁၃ ပါ်''' (13 Ascetic practices - Dhutaṅga) ရ။ ညး ဒ္ဂေတ် မၚ်မွဲ လဝ် ဒ္ဂေတ် မပ္တံကဵု-
* ပံသုကူလကၚ်္ဂ (Paṃsukūlik'aṅga): စကာ ဆ သ္ၚာ ပံၚ်သကူ (Wearing rag-robes)
* ပိဏ္ဍပါတိကၚ်္ဂ (Piṇḍapātik'aṅga): စသုၚ် ဆ စၞ ပိဏ္ဍပါတ် မဂွံ နူ အလုံ ကွာန် (Living on alms-food)
* အာရညိကၚ်္ဂ (Āraññik'aṅga): ပဒတဴ ဆ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် (Living in the forest)

ဟိုတ်ဂှ်ရ ကျာ်တြဲ ဇိုန်နှၚ် ကဵု ညး တာလျိုၚ် '''ဓုတၚ် ဧတဒဂ်''' (Foremost in Ascetic practices) ရ။

== ပေါဲသၚ်္ဂါယနာ ပထမ (The First Buddhist Council) ==
ကာလ ကျာ်တြဲ ပပရိနိဗ္ဗာန် (Parinirvana) ပ္ဍဲ ဍုၚ်ကုသိနာရာ (Kusinara) ဂှ် မဟာကဿပ ကေုာံ ခမဳ ၅၀၀ ဇကု တံ နွံ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ တရဴ ရ။ ကာလ ဂွံ မိၚ် ပရူ ကျာ်တြဲ ပပရိနိဗ္ဗာန် ဂှ် ခမဳ သုဘဒ္ဒ (Subhadda) ဟီု &quot;ကျာ် ဟွံမွဲ မ္ဂး ပိုဲ ဂွံ ဗၠးၜး နူ ဝိနဲ တံ ရ&quot; သာ်ဏအ် ရ။ 

မိၚ် အရေဝ် ဏအ် တုဲ မှာထေရ် မဟာကဿပ ဂွိၚ် ဖေက် သာသနာ လီုလာ် အာ တုဲ၊ ညး က္ဍိုက်ပ် ဖန်ဇန် ကၠောန်ဗဒှ် '''ပေါဲသၚ်္ဂါယနာ ပထမ''' (First Buddhist Council) ပ္ဍဲ လိုဏ် သတ္တပဏ္ဏိ (Sattapanni Cave)၊ ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် ရ&lt;ref name=&quot;keown&quot;&gt;{{cite book |author=Damien Keown |year=2004 |title=A Dictionary of Buddhism |url=https://archive.org/details/dictionaryofbudd00unse |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198605607}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ ပေါဲသၚ်္ဂါယနာ ဏအ် မှာထေရ် ဥပါလိ (Upali) သှ် ဝိနဲ (Vinaya) တုဲ မှာထေရ် အာနန် (Ananda) သှ် ဓမ္မ ကေုာံ သုတ္တန် (Suttas) ရ။

== လအိတ် ဘဝ (Later Life and Passing) ==
အတိုၚ် ဝၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး မှာထေရ် မဟာကဿပ အာစိုပ် ပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ဒဵု ကုက္ကုဋပါဒ (Kukkuṭapādagiri) ရ။ ခန္ဓကာယ ညး ဂှ် လီုလာ် ဟွံမွဲ မံၚ် ပ္ဍဲ ဒဵု ဂှ် တုဲ မၚ် စၟဳ ဒၟံၚ် ကျာ်တြဲ အရိယမေတ္တယျ (Maitreya Buddha) က္တဵုဒှ် ကျာ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ သာ်ဏအ် ပတှ်ေ လဝ် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[သာရဳပုတ်]] (Sariputta)
* [[မောဂ္ဂလာန်]] (Maha Moggallana)
* [[အာနန်]] (Ananda)
* [[ပထမ သံဂါယနာ]] (First Buddhist Council)
* [[ဓုတၚ်]] (Dhutanga)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]] • [[ဥပါလိ]] • [[ရာဟုလာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:မဟာကဿပ, မှာထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>kg0chm9ay1ihure5zctkrdnd4m96au1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အတ္ထုပတ္တိ မှာထေရ် ပိလိန္ဒဝစ္ဆ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13215</id>
    <revision>
      <id>60340</id>
      <parentid>59846</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:55:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9936" sha1="hq434as6jfuvyo7pdepqzxssf2w0jdh" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မှာထေရ် ပိလိန္ဒဝစ္ဆ
| နာမတၞဟ် = ပိလိန္ဒ (Pilinda)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ယၟုပေၚ် = ပိလိန္ဒဝစ္ဆ (Pilindavaccha)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်သာဝတ္ထိ (Savatthi)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = ဒေဝတာနံ ပိယမနာပ ဧတဒဂ် (Foremost in being dear and agreeable to devas / Devatānaṁ piyamanāpa Etadagga)
}}

'''မှာထေရ် ပိလိန္ဒဝစ္ဆ''' (ပါဠိ: Pilindavaccha; အၚ်္ဂလိက်: Pilindavaccha) ဂှ် ဒှ် သာဝက ခမဳ မပြဲ အိုတ် မွဲ ဇကု ပ္ဍဲ လက်ထက် သာသနာ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ရ။ ညး ဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် မကလိဂွံ တာလျိုၚ် '''ဒေဝတာနံ ပိယမနာပ ဧတဒဂ်''' (Foremost among those dear and agreeable to devas) မဒှ် ပူဂိုလ် ဒေဝတဴ တံ မဆာန်ကၟိန် ကေုာံ မရှ်ေသှ်ေ အိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=2 |page=209}}&lt;/ref&gt;။ ပါဲနူ ဂှ် မှာထေရ် ဏအ် ဂှ် ပြာကတ် လောန် နကဵု ပရေၚ်ဟီုအရေဝ် မစကာ ဝေါဟာရ &quot;ဝသလ&quot; (Vasala - Outcast / Wretch) လတူ မၞိဟ် သီုဖအိုတ် မဒှ် အခိုက်အလိုက် အဆက် ဘဝ အတိက် ညး မကေၚ် ဒှ် လဝ် ဗဗၞး ၅၀၀ ဘဝ ဆက်က် ဂှ် ရ။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေၚ်သ္ပခမဳ (Early Life and Ordination) ==
ပိလိန္ဒဝစ္ဆ ဂှ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဗဗၞး (Brahmin family) ပ္ဍဲ ဍုၚ်သာဝတ္ထိ (Savatthi) ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ လုပ် သာသနာ ကျာ် ဏီ ဂှ် ညး လ္ၚတ် လဝ် ကွတ် ဂါထာ မာယျာ မွဲ မၞုံယၟု &quot;စူဠဂန္ဓာရ ဝိဇ္ဇာ&quot; (Cūḷagandhāra-vijjā - Lesser Gandhāra charm) တုဲ ညး ဂျိုၚ် လမျီု နကဵု လာဘ်သကာ နူ ကွတ် ဏအ် ရ။

ဆဂး ကာလ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ က္တဵုဒှ် ကျာ် တုဲ က္ညစိုပ် ကၠုၚ် ဍုၚ်သာဝတ္ထိ ဂှ်၊ ကွတ် ဂါထာ ညး ဂှ် ဟွံစိုပ် တရဴ က္တဵုဒှ် အာ ညံၚ်ရဴ အရာ ဟွံမွဲ ကု အစောံသတ္တိ ရ။ ညး ထေၚ်ဂး ကျာ်တြဲ တီ ကွတ် မဇၞော် နူ ညး မတွဟ်ဂး &quot;မဟာဂန္ဓာရ ဝိဇ္ဇာ&quot; (Greater Gandhāra charm) တုဲ ညး ပြာပ် အာ ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ သွက်ဂွံ ကတ်လ္ၚတ် ကွတ် ဂှ် ရ။ ကျာ်တြဲ ဟီု ညး သ္ပ ခမဳ ကၠာ မှ ဂွံ ဗ္တောန် ကဵု မာန် ရ သာ်ဏအ် တုဲ ညး လေဝ် သ္ပ ခမဳ ပ္ဍဲ သာသနာ ရ။ ကြဴနူ သ္ပ ခမဳ တုဲ ကျာ်တြဲ ကဵု ကမ္မဌာန် ဓဝ် ဝိပဿနာ (Vipassana Meditation) ကု ညး တုဲ၊ ညး လွဳပရာ ဓဝ် လုကဴ ဟွံလအ် မွဲသာ် အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် '''[[အရှန်]]''' (Arahant) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2012 |title=The Numerical Discourses of the Buddha: A Translation of the Anguttara Nikaya |url=https://archive.org/details/numericaldiscour0000unse_a4f1 |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-1614290407}}&lt;/ref&gt;။

== အခိုက် ဝသလ ဝါဒ (The Habit of calling others 'Vasala') ==
ပိလိန္ဒဝစ္ဆ ဂှ် ၜိုန်ရ ဒှ် တၠအရှန် မအိုတ် အာ ကိလေသ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ကာလ ညး ဟီုအရေဝ် ကု ညးတၞဟ် (ပါဲနူ ကျာ်တြဲ) မ္ဂး ညး ကော် ညးတၞဟ် &quot;ဝသလ&quot; (Vasala) တွဵု ရ။ (ဥပမာ - &quot;ဟိုဲ ဝသလ တံ၊ ကၠုၚ် ဏအ် မွဲဝါ&quot; - Come here, you outcasts!)။ အရေဝ် ဏအ် ဂှ် ပ္ဍဲ အခိၚ် တေံ ဒှ် အရေဝ် မကြံၚ်မ္ၚိုဟ် ကေုာံ မရိုဟ်ဇီု ကု ဂကူ ရ။

ခမဳ သၚ် တံ ကေုာံ ဒါယကာ တံ ဂွံ မိၚ် အရေဝ် ဏအ် တုဲ က္တဵုဒှ် စိုတ် ဟွံမိပ် တုဲ အာ စောဒနာ လ္ၚောဝ် ပ္တီ ကျာ်တြဲ ရ။ ကျာ်တြဲ သ္ၚဳဂၠိပ် ရံၚ် ဘဝ အတိက် ပိလိန္ဒဝစ္ဆ တုဲ တွံ ထ္ၜး ကဵု ခမဳ သၚ် တံ ရ- 
&quot;ယွံ ခမဳ တံ၊ ပိလိန္ဒဝစ္ဆ ဏအ် ဂှ် ကေၚ် က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဗဗၞး (Brahmin) သၟး လုကဴ ၅၀၀ ဘဝ ဆက်က် ရ။ အရေဝ် မကော် 'ဝသလ' ဏအ် ဂှ် ဍေံ ပါ ကၠုၚ် နဒဒှ် ပွအလေံ အခိုက်အလိုက် (Vāsanā - Habitual tendency) ညး ဓဝ် ရ။ ပ္ဍဲ စိုတ် ညး ဂှ် စိုတ် ပရေံ၊ စိုတ် ထေဲ (Dosa / Ill-will) ဟွံမွဲ ဆ မွဲ ဍောတ် မွဲ ကေဝ် ရ&quot;&lt;ref name=&quot;dhammapada&quot;&gt;{{cite book |author=Daw Mya Tin |year=1986 |title=The Dhammapada: Verses and Stories |publisher=Burma Piṭaka Association |page=Verse 408}}&lt;/ref&gt;။ ပရူ ဏအ် ဂှ် ဒှ် သက်သဳ မထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ အရှန် တံ ကိလေသ အိုတ် အာ ကီုလေဝ် အခိုက်အလိုက် အတိက် (Vāsanā) ဂှ် ဆ ကျာ်တြဲ မွဲ ဇကု ဓဝ် ဟေၚ် ဝေၚ်ပါဲ ဇိုတ် ကၠေံ မာန် ရ။

== ဒေဝတာနံ ပိယမနာပ ဧတဒဂ် (Beloved of Devas) ==
မှာထေရ် ပိလိန္ဒဝစ္ဆ ဂှ် ညး ဒ္ဂေတ် မၚ်မွဲ ပရေၚ် လွဳပရာ ပ္ဍဲ ဌာန် ဂြိုပ် တွဵု ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး သ္ပဒတဴ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် တေံ၊ ဒေဝတဴ (Devas) တံ ဆာန်ကၟိန် ကေုာံ လျုၚ်သ္ဍိုက် ညး ဗွဲမလောန် ရ။ ဒေဝတဴ တံ က္ညကၠုၚ် ဇရေၚ် ညး လၟိုန် တုဲ ကဵု ဒါန် စၞစ၊ ဍာ် ဒဗိုတ် တံ ကု ညး တွဵု ရ။ 

ဟိုတ်နူ သီု ကောန်မၞိဟ် သီု ဒေဝတဴ တံ လျုၚ်သ္ဍိုက် ကဵု ဒါန် ပ္ဍဲ မှာထေရ် ဏအ် လောန်ကာဲ ဂှ်ရ၊ ကျာ်တြဲ ဇိုန်နှၚ် ကဵု တာလျိုၚ် ဧတဒဂ် '''ဒေဝတာနံ ပိယမနာပ''' (Foremost among those dear to devas - မပြဲ အိုတ် ပ္ဍဲ အရာ ဒေဝတဴ တံ မဆာန်ကၟိန် လျုၚ်သ္ဍိုက်) ကု မှာထေရ် ပိလိန္ဒဝစ္ဆ ရ&lt;ref name=&quot;anga&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/an1.188-295/en/sujato |title=Etadaggavagga (AN 1.188-295) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[သာရဳပုတ်]] (Sariputta)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[ဒေဝတဴ]] (Deva)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ် ပိလိန္ဒဝစ္ဆ]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]] • [[ဥပါလိ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပိလိန္ဒဝစ္ဆ, မှာထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>hq434as6jfuvyo7pdepqzxssf2w0jdh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဖာအင်၊ ပွိုင်ဍုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13217</id>
    <revision>
      <id>60331</id>
      <parentid>59853</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35593" sha1="jufkv4knr4p2g3ncm2q6t8rk2cbriuy" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်
| native_name             = (Hpa-An Township)
| settlement_type         = [[ပွိုၚ်ဍုၚ်]]
| image_skyline           = Hpa An, Myanmar (Burma) - panoramio (2).jpg
| image_caption           = ရုပ်ဍုၚ်ဖာအၚ် ကေုာံ ဒဵုဇွဲကဗၚ်
| pushpin_map             = Myanmar
| pushpin_map_caption     = ဒၞာဲဒတန် ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုမြန်မာ
| coordinates             = {{coord|16|53|0|N|97|38|0|E|region:MM|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ရးနိဂီု
| subdivision_name        = [[ရးနိဂီုမြန်မာ]] (Myanmar)
| subdivision_type1       = တွဵုရး
| subdivision_name1       = [[တွဵုရးကရေၚ်]] (Kayin State)
| subdivision_type2       = ခရိုၚ်
| subdivision_name2       = [[ခရိုၚ်ဖာအၚ်]] (Hpa-An District)
| seat_type               = ရုၚ်အုပ်ဓုပ်
| seat                    = [[ဍုၚ်ဖာအၚ်]] (Hpa-An)
| area_total_km2          = 2855.5
| elevation_m             = 18
| population_total        = 421575
| population_as_of        = 2014
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = MMT
| utc_offset1             = +6:30
| postal_code             = 13011
}}

'''ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်''' (Hpa-An Township) ဒှ်ပွိုၚ်ဍုၚ်မွဲ မနွံပ္ဍဲ [[ခရိုၚ်ဖာအၚ်]]၊ [[တွဵုရးကရေၚ်]]၊ [[ရးနိဂီုမြန်မာ]] (Myanmar)။ ရုၚ်အုပ်ဓုပ် ပွိုၚ်ဍုၚ် ကေုာံ ဒတန်ရုၚ်အလဵုအသဳဂမၠိုၚ် တန်တဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲ [[ဍုၚ်ဖာအၚ်]] မဒှ်ဍုၚ်ဇၞော် အဓိက သွက်တွဵုရးကရေၚ်ကီုရ။ ပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံ နွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲဇရေၚ် ခြၚ်ၜဳကြုၚ်သံလောန် (Salween River) တုဲ ပြာကတ်တဴ နကဵု ဒဵုတၟအ်ကသိုၚ် (Karst mountains) ကေုာံ ထီုသဘာဝဂမၠိုၚ် မနွံကဵု ဓါတ်ပထဝဳ သမၠုၚ်ပြဲပြဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://themimu.info/sites/themimu.info/files/documents/Twp_Profile_Hpa-An_Kayin_State_ENG_Nov15.pdf |title=Hpa-An Township Profile |publisher=Myanmar Information Management Unit |date=2015}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်ဝွံ လၟိဟ်မၞိဟ် ဂကူကရေၚ် (Karen) ကေုာံ ဂကူမန် (Mon) တန်တဴဒၟံၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ လိက်ပတ်၊ ယေန်သၞာၚ်၊ ဘာသာစရာဲ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ပြဝေဏဳတအ် မံက်ဂတဝ်တဴ ဗွဲမလောန်ရ။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အဓိက သွက်ဒေသဝွံ ဒှ်ပရေၚ်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေၚ်သွံရာန် ဗၞိက်ဒေသပယျဵုကီုရ။ ဟိုတ်နူကဵု တြၚ်လုပ်ဍုၚ် ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴ အာရှ (Asian Highway) မဆက်စၠောအ်လဝ်ကဵု ဍုၚ်သေံ (Thailand) တုဲ ပရေၚ်ဆက်စၠောအ် ပလံၚ်ဗစိုပ် ဇၞော်မောဝ်တဴ ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Martin |year=1991 |title=Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity |url=https://archive.org/details/burmainsurgencyp0000smit |publisher=Zed Books}}&lt;/ref&gt;

== ဝၚ် ==
ဝၚ်အတိက် မဆေၚ်ကဵု ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကုဝၚ်ဂကူမန် ကေုာံ ဝၚ်ဂကူကရေၚ် မပြံၚ်လုပ် ညံၚ်ဂွံတန်တဴ ပ္ဍဲဒေသရး သၟဝ်ကြုၚ်သံလောန်ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ် ကိုပ်ကၠာ ခေတ်သၟိၚ်အၚ်္ဂလိက် ဟွံလုပ်အုပ်ဓုပ် ဍုၚ်မန်ဗၟာဂှ် ဒေသဖာအၚ်ဝွံ ဒှ်ဒေသသၟဝ် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သၟိၚ်ဨကရာဇ်မန် ပ္ဍဲဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ဍုၚ်မတ္တမ (Martaban) ရ။ ဂကူမန်တအ် ပ္တန်လဝ် ကွာန် ဇရေၚ်သြၚ်ကြုၚ်သံလောန်တုဲ ကၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ ဂၠာဲၚန် ကမၠောန် ပရေၚ်ထံက်ပၚ် လမျီုအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=South |first=Ashley |year=2003 |title=Mon Nationalism and Civil War in Burma |url=https://archive.org/details/monnationalismci0000sout |publisher=Routledge}}&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ ပၞာန်အၚ်္ဂလိက်-ဗၟာ အလန်ပထမ (First Anglo-Burmese War) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၆ တုဲ ဒေသတၞဟ်ဟ် မပ္တံကဵု ဍုၚ်မတ္တမ ကေုာံ ဒေသတၞဟ်တအ် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ သၟိၚ်အၚ်္ဂလိက် (British Empire) ရ။ သၟိၚ်အၚ်္ဂလိက်တအ် စိုပ်ကၠုၚ်တုဲ ပရေၚ်သွံရာန် သၠာဲပြံၚ် ဗၞိက်ဆု၊ သြောအ် ကေုာံ ၚာ်တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲဒေသဖာအၚ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်အၚ်္ဂလိက် ဖာအၚ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲရးတၞၚ်သဳ (Tenasserim Division) ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Furnivall |first=J.S. |year=1948 |title=Colonial Policy and Practice |publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt;

ကာလ ကလိဂွံ ဍုၚ်ဗၠးၜး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ် ဒေသဖာအၚ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကရေက် ခရိုၚ်သထီုရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၂ အခိၚ် ကာလ မဒက်ပ္တန် တွဵုရးကရေၚ် (ကိုပ်ကၠာ ကော်စ တွဵုရးကဝ်သူးလေ - Kawthoolei) ဂှ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် ဒှ်ကၠုၚ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ဇၞော် အဓိက သွက်တွဵုရးကရေၚ်ကီုရ။ ပ္ဍဲကာလဂှ် ပရေၚ်ပဋိပက္ခ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် မဆေၚ်ကဵု ဂကူကရေၚ် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန်အလဵုအသဳတအ် ကတဵုဒှ်လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Callahan |first=Mary |year=2003 |title=Making Enemies: War and State Building in Burma |url=https://archive.org/details/makingenemieswar00call |journal=Cornell University Press}}&lt;/ref&gt;

== ပထဝဳ ကေုာံ တိဍာ် ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် နွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲလဒေါဝ် တွဵုရးကရေၚ်တုဲ ပယျဵု ကပ်ဆက်ဒၟံၚ် ကုပွိုၚ်ဍုၚ်လှိုၚ်ဗွဲ (Hlaingbwe Township) လပါ်သၟဝ်ကျာ၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက် (Kawkareik Township) လပါ်ဗမံက်၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်ဘာအၚ် (Bilin Township) ကေုာံ ပွိုၚ်ဍုၚ်သထီု (Thaton Township) လပါ်ပလိုတ်ရ။ ဇမၞော် ဗွဲတောဲ ပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံ နွံ ၂,၈၅၅ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ တိဍာ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒှ်တိဗ္ၚ၊ ဂြိုပ်ဆု ကေုာံ ဒဵုတၟအ်ကသိုၚ်ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://myanmar.unfpa.org/en/publications/kayin-state-hpa-township-report |title=Hpa-An Township Report |publisher=UNFPA Myanmar |year=2017}}&lt;/ref&gt;

ကြုၚ်သံလောန် (Salween River) ဂှ် ဒှ်ကြုၚ် အဓိက သွက်ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် မဇွောဝ်စှ်ေ နူသၟဝ်ကျာ လပါ်သမၠုၚ်ကျာတုဲ ဍာ်သွက်သၚ် ကေုာံ ပရေၚ်တဵုလွဳ ကလိဂွံ နူကြုၚ်ဝွံရ။ ကြုၚ်ဝွံ ဒှ်ဂၠံၚ်ဍာ် အဓိက သွက်ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် ပ္ဍဲဒေသဝွံကီုရ။ ပါဲနူ ကြုၚ်သံလောန်တုဲ လှာဇၞော် ကေုာံ ကၟာဍာ် မပ္တံကဵု လှာကန်သာယာ (Kan Thar Yar Lake) တအ် နွံတဴရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bender |first=Friedrich |year=1983 |title=Geology of Burma |url=https://archive.org/details/geologyofburma0000bend |publisher=Gebrüder Borntraeger}}&lt;/ref&gt;

ဒဵုမပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်ဂှ် ဒှ် [[ဒဵုဇွဲကဗၚ်]] (Mount Zwegabin) ကီုရ။ ဒဵုဝွံ နွံသမၠုၚ် ၂,၃၇၃ ပေ (၇၂၃ မဳတာ) တုဲ ဒှ်ဒဵုသ္ၚေက် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဒၞာဲသဘာဝ မဆာဲပြဲမွဲရ။ တိဍာ် ဒေသဝွံ သာ်မြသာ်ဍာ်မိတ် ကေုာံ ဒဵုတၟအ်ကသိုၚ် မဖန်ဗဒှ်လဝ် ထီုသဘာဝ မပ္တံကဵု ထီုကအ်ဂေါန် (Kawgun Cave) ကေုာံ ထီုသာဒါန် (Saddan Cave) ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.myanmarburma.com/article/813/hpa-an |title=Hpa-An and its surrounding caves |publisher=MyanmarBurma |date=2020}}&lt;/ref&gt;

== ဥတုရာသဳ ကေုာံ သဘာဝ ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်ဝွံ နွံကဵု ဥတုရာသဳ မဂံက်ကတဴ မဒှ် ဂကူဥတုရာသဳ မန်သုန် (Tropical monsoon climate) ရ။ ပ္ဍဲမွဲသၞာံမ္ဂး ဥတုကတဴ (ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ စဵုကဵု ဂိတုမေ)၊ ဥတုဗြဲ (ဂိတုဂျောန် စဵုကဵု ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ) ကေုာံ ဥတုဂံက် (ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ စဵုကဵု ဂိတုဇာန္နဝါရဳ) ညးမ္ဂး ပါ်လဝ် ပိဥတု ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.climate-data.org/asia/myanmar/kayin-state/hpa-an-31034/ |title=Climate Data Hpa-An |publisher=Climate-Data.org |year=2021}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဥတုကတဴမ္ဂး ဓါတ်ကတဴ စိုပ်စဵုကဵု ၃၈ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (Celsius) မာန်တုဲ ပ္ဍဲဥတုဂံက်မ္ဂး ဓါတ်ဂံက် စှ်ေစဵုကဵု ၁၅ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် မာန်ရ။ ဗြဲမဂူ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်ဝွံ နွံၜိုတ် ၄,၀၀၀ မဳလဳမဳတာ ပ္ဍဲမွဲသၞာံတုဲ ဥတုဗြဲမ္ဂး လေပ်ဒှ် ဍာ်ဒဳ (Flood) ပ္ဍဲဒေသသဝ်ဝ်တအ်ရ။ ဟိုတ်နူ ကြုၚ်သံလောန် ဍာ်ပေၚ်တုဲ ပရေၚ်ဍာ်ဒဳဂှ် ဒှ်ပြသၞာ မကတဵုဒှ် ရိုဟ်ရိုဟ်သၞာံ ပ္ဍဲဒေသဖာအၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Aung |first=Zaw |year=2018 |title=Flood Risk Management in Kayin State |journal=Journal of Disaster Research}}&lt;/ref&gt;

သဘာဝ တၞံဆု တၞံရာံ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံ မပ္တံကဵု တၞံကၠ (Teak)၊ တၞံပျိုၚ် (Ironwood)၊ ကေုာံ တၞံဒုန် (Bamboo) တအ် တိုန်တဴ ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲဂြိုပ်ဒဵုဂမၠိုၚ်ရ။ တိရစ္ဆာန် သဘာဝ မပ္တံကဵု ကၞုဲ၊ ဂစေံအရိုၚ်၊ ကေုာံ ဇြုံဂကူနာနာတအ် လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲသဘာဝ ဂြိုပ်ဒဵု ဇွဲကဗၚ် ကေုာံ ကသိုၚ်ထီုဂမၠိုၚ်ကီုရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ဇယား ဥတုရာသဳ ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်
|-
! ဂိတု
! ဇာန္နဝါရဳ
! ဖေဖဝ်ဝါရဳ
! မာတ်
! ဨပြဳ
! မေ
! ဂျောန်
! ဂျူလာၚ်
! အဝ်ဂေတ်
! သေပ်တေမ်ဗါ
! အံက်တဝ်ဗါ
! နဝ်ဝေမ်ဗါ
! ဒဳဇြေမ်ဗါ
|-
| ဓါတ်ကတဴ (သၠုၚ်) °C
| 32
| 34
| 36
| 37
| 33
| 29
| 28
| 28
| 30
| 32
| 32
| 31
|-
| ဓါတ်ဂံက် (သဝ်) °C
| 16
| 18
| 21
| 24
| 24
| 23
| 23
| 23
| 23
| 23
| 20
| 17
|}

== လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူ ==
အတိုၚ်စရၚ် လၟိဟ်မၞိဟ် မကံက်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် နွံလၟိဟ်မၞိဟ် ၄၂၁,၅၇၅ တၠကီုရ။ ပ္ဍဲလၟိဟ်မၞိဟ်ဂှ် မၞိဟ်တြအ် နွံ ၂၀၄,၀၀၀ ပြၚ်တုဲ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၂၁၇,၀၀၀ ပြၚ်ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် မပဒတဴ ပ္ဍဲဍုၚ် (Urban) နွံၜိုတ် ၁၇ က္ဍိုပ်ကၠံ (Percent) တုဲ မၞိဟ်မပဒတဴ ပ္ဍဲကွာန်ရး (Rural) နွံ ၈၃ က္ဍိုပ်ကၠံကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite report |title=The 2014 Myanmar Population and Housing Census - Kayin State - Hpa-An District |publisher=Department of Population, Ministry of Labour, Immigration and Population |year=2017}}&lt;/ref&gt;

ဂကူကရေၚ် (Karen/Kayin) ဒှ်ဂကူ မနွံလၟိဟ် ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံတုဲ ပါဲနူဂှ် ဂကူမန် (Mon)၊ ဂကူဗၟာ (Bamar) ကေုာံ ဂကူပအိုဝ် (Pa-O) တအ်လေဝ် တန်တဴဒၟံၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ဂကူကရေၚ် ပ္ဍဲဒေသဝွံ လဟီုအရေဝ် ကရေၚ်သကဝ် (Sgaw Karen) ကေုာံ ကရေၚ်ပဝ် (Pwo Karen) လဟီုတဴ နဒဒှ် အရေဝ်မိရ။ ဂကူမန်တအ် လဟီုအရေဝ် မန်မတ္တမ ကေုာံ မန်ရးတၞၚ်သဳတအ်ရ။ အရေဝ်ဗၟာ ဒှ်အရေဝ် မသုၚ်စောဲလဝ် သွက်ပရေၚ်ဆက်ဆောံ နာနာပ္ဍဲရုၚ် ကေုာံ ဘာကျာ်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gravers |first=Mikael |year=2014 |title=Exploring Ethnic Diversity in Burma |publisher=NIAS Press}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်ဘာသာမ္ဂး ဗုဒ္ဓဘာသာ ဒှ်ဘာသာ အဓိက မလျုၚ်ပတှ်ေ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံတုဲ ၜိုတ် ၈၅ က္ဍိုပ်ကၠံ ဒှ်ဗုဒ္ဓဘာသာရ။ ခရေတ်ယာန် (Christianity) မပ္တံကဵု ကာတ်သလေတ် (Catholic) ကေုာံ ဗက်တေတ် (Baptist) တအ် နွံၜိုတ် ၁၀ က္ဍိုပ်ကၠံတုဲ ဘာသာအေတ်သလာမ် ကေုာံ ဟိန္ဒူတအ်လေဝ် နွံဒၟံၚ် ညိညကီုရ။

{{Graph:Chart
| width = 400
| height = 200
| type = pie
| legend = ဘာသာပ္ဍဲဖာအၚ်
| labels = ဗုဒ္ဓဘာသာ, ခရေတ်ယာန်, ဟိန္ဒူ/အေတ်သလာမ်, တၞဟ်တၞဟ်
| series1 = 85, 10, 3, 2
}}

== ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ==
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်ဂှ် ဒှ်ပရေၚ်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေၚ်ကမၠောန်သ္ၚိ (Cottage industry) ရ။ ပရေၚ်တဵုလွဳ သြောအ် (Rice) ဒှ်ကမၠောန် မကၠောန်တဴ ဗွဲမဂၠိုၚ်အိုတ်တုဲ သြောအ်ကညၚ် ကေုာံ သြောအ်ဗြဲ တဵုလွဳဒၟံၚ် ပ္ဍဲဒေသတိဗ္ၚဂမၠိုၚ်ရ။ ပါဲနူသြောအ်တုဲ တၞံရာဘာ (Rubber) လေဝ် ဒှ်သြန်လုပ် အဓိက သွက်ညးဒေသတအ်ကီုရ။ ဍာ်ရာဘာ မပ္တိတ် နူပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံ ပလံၚ်ပ္တိတ် ဇရေၚ်ဍုၚ်သေံ ကေုာံ ဍုၚ်လ္ဂုၚ် (Yangon) ရ။&lt;ref&gt;{{cite report |title=Agriculture Sector in Kayin State |publisher=FAO |year=2016}}&lt;/ref&gt;

ပါဲနူ ပရေၚ်တဵုလွဳတုဲ ပရေၚ်သွံရာန် ဗၞိက်ဒေသပယျဵု လေဝ် ဇၞော်မောဝ်တဴ ဗွဲမလောန်ရ။ ဍုၚ်ဖာအၚ်ဝွံ ဒှ်ဍုၚ်မဆက်စၠောအ်လဝ် ကဵုဂၠံၚ် အာရှမဟာ (Asian Highway AH1) တုဲ ဗၞိက်မကၠုၚ် နူဍုၚ်သေံ (မြဝတဳ-မဲဆံက်) တအ် ဒးကၠောံအာ နူဖာအၚ် ကိုပ်ကၠာရ။ ကမၠောန်စက်ရုံ မပ္တံကဵု စက်ပ္တိတ် ကြက်တိ (Cement factory)၊ စက်ပ္တိတ် ဗွိုက်လတက် (Garment factories) တအ်လေဝ် တန်တဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲဇရေၚ် ဍုၚ်ဇၞော်ဖာအၚ် မဒှ် ပွဳပွူ ကမၠောန် သွက်ညးဒေသတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/hpa-an-industrial-zone-sees-foreign-investment.html |title=Hpa-An Industrial Zone Sees Foreign Investment |publisher=The Irrawaddy |date=2018}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်အာတရဴ (Tourism) ဂှ်လေဝ် ဒှ်ကဏ္ဍ မထံက်ပၚ်လဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် ဗွဲမဇၞော်ကီုရ။ ကၟုဲမကၠုၚ် လ္ၚောဝ်ကျာ် နူဒေသနာနာ ကေုာံ ကၟုဲဍုၚ်မ္ၚးတအ် ကၠုၚ်ဝေၚ် ထီုသဘာဝ၊ ဒဵုဇွဲကဗၚ် ကေုာံ ဒၞာဲယေန်သၞာၚ်တအ်တုဲ ဟိုဝ်တေဝ်၊ ကွာန်စသုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ်တအ် ဇၞော်မောဝ် ကလိဂွံ သြန်လုပ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Aung-Thwin |first=Michael |year=2012 |title=A History of Myanmar since Ancient Times |publisher=Reaktion Books}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် ကေုာံ အာကၠုၚ် ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ ဒတန်လဒေါဝ် သွက်ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် ပ္ဍဲတွဵုရးကရေၚ်ကီုရ။ ဂၠံၚ်တရဴ ကားအဓိက (Highway) မဆက်စၠောအ်လဝ် ကုဍုၚ်လ္ဂုၚ် (Yangon)၊ ဍုၚ်မတ်မလီု (Mawlamyine) ကေုာံ ဍုၚ်မြဝတဳ (Myawaddy) တအ် နွံတဴရ။ ဒဒန်သံလောန် (ဖာအၚ်) (Thanlwin Bridge Hpa-An) မဒက်ပ္တန်လဝ် လတူကြုၚ်သံလောန် ဂှ် ဒှ်ဒဒန် အဓိက မဆက်စၠောအ် ကဵု ဍုၚ်သထီု ကေုာံ ဍုၚ်လ္ဂုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://elevenmyanmar.com/news/thanlwin-bridge-hpa-an-undergoes-maintenance |title=Thanlwin Bridge (Hpa-An) undergoes maintenance |publisher=Eleven Media |date=2019}}&lt;/ref&gt;

ဂၠံၚ်အာရှမဟာ (AH1) လေဝ် ဖြတ်ကၠောံအာ နူပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်တုဲ ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် ကပေါတ် နူဍုၚ်သေံ စိုပ် ဍုၚ်လ္ဂုၚ်မာန် ဗွဲမလောဲသွာရ။ ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် နကဵု ဍာ် (Water transportation) ဂှ်လေဝ် သုၚ်စောဲဒၟံၚ် ဇရေၚ်ကြုၚ်သံလောန်တုဲ က္ၜၚ်ဍောတ် ကေုာံ ဂၠုၚ်စက်တအ် ပလံၚ်ဗစိုပ် မၞိဟ် ကေုာံ ကပေါတ် ကၠာဲစိုပ် ဍုၚ်မတ်မလီု ကေုာံ ကွာန်ဇရေၚ်သြၚ်ကြုၚ်တအ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite report |title=Myanmar Transport Sector Policy Note |publisher=Asian Development Bank |year=2016}}&lt;/ref&gt;

သၞေဟ်က္ၜၚ်ကျာ (Hpa-An Airport) နွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲအခိၚ်လၟုဟ် ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် နကဵု က္ၜၚ်ကျာ ဟွံသုၚ်စောဲ ဗွဲမလှဲလးရ။ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ် သုၚ်စောဲ ကားဗသ် ကေုာံ ကားဍောတ်တအ် သွက်ဂွံ အာကၠုၚ် အကြာဍုၚ်ရ။

== ပရေၚ်ပညာ ==
ပရေၚ်ပညာ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် ဇၞော်မောဝ်တဴ ဗွဲမပြာကတ်တုဲ ဒှ်ဗဟဵု ပရေၚ်ပညာ သွက်တွဵုရးကရေၚ်ကီုရ။ တက္ကသိုလ်ဖာအၚ် (Hpa-An University) ဒှ်တက္ကသိုလ် အဓိက မကဵုဒၟံၚ် ပညာ သွက်ကွးဘာ နူဒေသနာနာ မနွံပ္ဍဲတွဵုရးကရေၚ် ကေုာံ တွဵုရးမန် (Mon State) ရ။ ပါဲနူ တက္ကသိုလ်ဖာအၚ်တုဲ တက္ကသိုလ် နဲကဲပညာ (Technological University, Hpa-An)၊ တက္ကသိုလ် ကောန်ပျူတာ (Computer University, Hpa-An) ကေုာံ ကဝ်လိက် ပညာပရေၚ်အုပ်ဓုပ် (Education College) တအ်လေဝ် တန်တဴဒၟံၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.moe.gov.mm |title=Universities in Kayin State |publisher=Ministry of Education, Myanmar |year=2021}}&lt;/ref&gt;

သွက်ပရေၚ်ပညာ သ္ဇိုၚ် (Basic Education) မ္ဂး ဘာတန်သမၠုၚ် (High Schools)၊ ဘာတန်လဒေါဝ် (Middle Schools) ကေုာံ ဘာတန်သဝ် (Primary Schools) တအ် နွံတဴ ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲဍုၚ် ကေုာံ ကွာန်နာနာရ။ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံအလဵုအသဳဟွံသေၚ် (NGOs) တအ်လေဝ် ပံက်လဝ် ဘာမန် ကေုာံ ဘာကရေၚ် သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် လိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ်မိ ပ္ဍဲဒေသဝွံကီုရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ကွာန်ရး လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ပရေၚ်ပညာ အခက်အခုဲ နွံတဴဒၟံၚ် ဟိုတ်နူ ဂၠံၚ်တရဴ ဟွံခိုဟ် ကေုာံ အ္စာဘာ ဟွံပေၚ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite report |title=Education in Myanmar: Kayin State |publisher=UNICEF |year=2018}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ထတ်ယုက် ==
ရုၚ်ဂဥုဲ ဇၞော်ဖာအၚ် (Hpa-An General Hospital) ဂှ် ဒှ်ရုၚ်ဂဥုဲ အဓိက မလွဳလွတ် ယဲဘဲ သွက်ညးဍုၚ်ကွာန် မနွံပ္ဍဲ ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် ကေုာံ ပွိုၚ်ဍုၚ် ဗဒဲါတအ်ရ။ ရုၚ်ဂဥုဲဝွံ နွံကဵု အ္စာသဝ် (Doctors) မစောန်သ္ကီု လပါ်နာနာ ကေုာံ ကိရိယာ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဗွဲမပေၚ်စုံရ။ ပါဲနူ ရုၚ်ဂဥုဲ အလဵုအသဳတုဲ ကလဳနေတ် (Clinics) အ္စာသဝ် ပုဂ္ဂလိက တအ်လေဝ် ပံက်လဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဇၞော်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://mohs.gov.mm |title=Health Facilities in Kayin State |publisher=Ministry of Health and Sports, Myanmar |year=2020}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကွာန်ရးတအ်မ္ဂး ဌာနပရေၚ်ထတ်ယုက် ကွာန်ရး (Rural Health Centers - RHC) ကေုာံ ဌာနလွဳလွတ် ယဲသဝ် (Sub-centers) တအ် နွံတဴတုဲ ညးမလွဳလွတ် ကောန်ၚာ် ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မိ (Maternal Health) တအ် ကဵုဒၟံၚ် ရီုဗၚ် ကုညးကွာန်တအ်ရ။ ယဲခိုက် (Malaria) ကေုာံ ယဲဂြိုဟ် (Dengue) တအ်ဂှ် ဒှ်ယဲ မကတဵုဒှ်စဂၠိုၚ် ပ္ဍဲအခိၚ် ဥတုဗြဲတုဲ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံချူခရဳ (WHO) တအ် ပံၚ်ကောံတုဲ ကဵုဒၟံၚ် ပညာပရေၚ်ထတ်ယုက် အဆက်ဆက်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lwin |first=Tun |year=2015 |title=Malaria Control in Kayin State |journal=Myanmar Medical Journal}}&lt;/ref&gt;

== ဒၞာဲယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ဒေသလ္ၚောဝ် ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ် ပြာကတ်တဴ နကဵု ဒၞာဲသဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ဒၞာဲယေန်သၞာၚ် မဆေၚ်ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုၚ်ရ။
* '''[[ဒဵုဇွဲကဗၚ်]] (Mount Zwegabin):''' ဒဵုဝွံ နွံသမၠုၚ် ၂,၃၇၃ ပေ တုဲ ဒှ်ဒဵု မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဒၞာဲလ္ၚောဝ် အဓိက ပ္ဍဲဒေသဝွံရ။ ကၟုဲတအ် တိုန်လတူဒဵုတုဲ လ္ၚောဝ်ကျာ် ကေုာံ ဗဵုရှုခၚ် သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://go-myanmar.com/hpa-an |title=Hpa-An Travel Guide |publisher=Go-Myanmar |year=2019}}&lt;/ref&gt;
* '''ကျာ်ကၠပ် (Kyauk Kalap):''' ဒှ်ဘုတ်ကျာ် မတိုန်ဒၟံၚ် လတူတၟအ်ကလပ် လဒေါဝ်လှာဍာ်တုဲ ကျေဝ်ဂေါဝ်တဴ ဗွဲမလောန်ရ။
* '''ထီုကအ်ဂေါန် (Kawgun Cave):''' ထီုဝွံ ပြာကတ်တဴ နကဵု ရုပ်ကျာ် တၟအ် မပုတ်လဝ် ပ္ဍဲဗ္ဒၚ်ထီု နူခေတ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ (11th Century) ကေုာံ လိက်တၟအ်မန် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဝၚ်အတိက်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gutman |first=Pamela |year=2001 |title=Burma's Lost Kingdoms: Splendours of Arakan |publisher=Orchid Press}}&lt;/ref&gt;
* '''ထီုသာဒါန် (Saddan Cave):''' ဒှ်ထီု ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်တုဲ ပ္ဍဲထီုဝွံ နွံကဵု ကျာ်ပဋိမာရုပ်၊ စေတဳ ကေုာံ ဍာ်ထီု မခိုဟ်ကျေဝ်ရ။ ကၟုဲတအ် ဂေတ်ဝေၚ်ထီုတုဲ ဒးဍိုက်ဂၠုၚ် သွက်ဂွံ တိတ်နူ ထီုဂှ်ရ။

[[File:Kyauk Kalap Pagoda.jpg|thumb|ကျာ်ကၠပ် မနွံလဒေါဝ်လှာဍာ် ပ္ဍဲဖာအၚ်]]

ပါဲနူ ဒၞာဲတအ်ဝွံတုဲ ဥယျာန် လုမ်ဗိနဳ (Lumbini Garden) မနွံကဵု ရုပ်ကျာ် ၜိုတ် မွဲလ္ၚီဇကု မစွံလဝ် သၟဝ်ဇိုၚ်ဒဵုဇွဲကဗၚ်လေဝ် ဒှ်ဒၞာဲ ကၟုဲတအ် မဒးစိုတ် ဝေၚ်လ္ၚောဝ်အိုတ်ကီုရ။ 

== ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောဝ် ==
ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဖာအၚ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု အရာပ်ပ္ဍဲဍုၚ် (Wards) ကေုာံ ဂကောံကွာန် (Village Tracts) ရ။ အုပ်ဓုပ် နကဵု ဌာနအုပ်ဓုပ်နာနာ (General Administration Department - GAD) သၟဝ် တွဵုရးကရေၚ်ရ။ ဍုၚ်ဖာအၚ်ဝွံ ပါ်လဝ် ၉ အရာပ်တုဲ ကွာန်ရးဂမၠိုၚ် ပါ်လဝ် ၈၀ ပြၚ် ဂကောံကွာန်ရ။ ဇၟာပ်ဂကောံကွာန်မ္ဂး နွံကဵု ညးအုပ်ဓုပ်ကွာန် (Village Administrator) မဒှ်မၞိဟ် မဆက်ဆောံ ကဵု အလဵုအသဳရ။&lt;ref&gt;{{cite report |title=State and Region Governments in Myanmar |publisher=The Asia Foundation |year=2014}}&lt;/ref&gt;

သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ရုၚ်ဗစာ (Courts) သွက်ပွိုၚ်ဍုၚ် ကေုာံ ခရိုၚ်တအ် နွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဖာအၚ်တုဲ ညးဍုၚ်ကွာန်တအ် ပရေၚ်သၞောဝ်ဥပဒေဂှ် ဒ္ဂေတ်ပါ်လဝ် အတိုၚ်သၞောဝ် ရးနိဂီုမြန်မာရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲဒေသ ကွာန်လ္ၚဵု မနွံသၟဝ် တဲ ဂကောံရပ်လွဟ် ကရေၚ် (KNU) တအ်ဂှ် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ အပ္ဍဲဒေသတအ် နွံတဴဒၟံၚ် ညိညကီုရ။ ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ရဲ (Police) တအ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ရုၚ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ် သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ၜိုဟ်လလမ် ကေုာံ တန်တဴရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Thawnghmung |first=Ardeth Maung |year=2012 |title=The 'Other' Karen in Myanmar |publisher=Lexington Books}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Smith |first=Martin |year=1999 |title=Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity |publisher=Zed Books |isbn=978-1856496605 |url=https://books.google.com/books?id=P-bYd9qj_oAC}}
* {{cite book |last=South |first=Ashley |year=2003 |title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake |publisher=Routledge |isbn=978-0700717144 |url=https://books.google.com/books?id=L8eAAgAAQBAJ}}
* {{cite book |last=Gravers |first=Mikael |year=2014 |title=Exploring Ethnic Diversity in Burma |publisher=NIAS Press |isbn=978-8776941054 |url=https://books.google.com/books?id=QJzCAgAAQBAJ}}
* {{cite journal |last=Callahan |first=Mary |year=2003 |title=Making Enemies: War and State Building in Burma |journal=Cornell University Press |doi=10.7591/9780801475269 |url=https://muse.jhu.edu/book/18654}}
* {{cite web |last=Aung |first=Zaw |year=2015 |title=Hpa-An Township Profile |publisher=Myanmar Information Management Unit |url=https://themimu.info/sites/themimu.info/files/documents/Twp_Profile_Hpa-An_Kayin_State_ENG_Nov15.pdf}}

{{Navbox
| name  = ပွိုၚ်ဍုၚ် ပ္ဍဲတွဵုရးကရေၚ်
| title = [[ပွိုၚ်ဍုၚ်]] ပ္ဍဲ [[တွဵုရးကရေၚ်]]
| state    = autocollapse
| listclass = hlist
| image = [[File:Kayin State in Myanmar.svg|80px]]

| group1 = [[ခရိုၚ်ဖာအၚ်]]
| list1  =
* [[ဖာအင်၊ ပွိုင်ဍုင်]]
* [[ပွိုၚ်ဍုၚ်လှိုၚ်ဗွဲ]]
* [[ပွိုၚ်ဍုၚ်ဘာအၚ်]]
* [[ပွိုၚ်ဍုၚ်သံတံၚ်]]

| group2 = [[ခရိုၚ်ကအ်ကြိက်]]
| list2  =
* [[ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်]]
* [[ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ဒေါၚ်]]

| group3 = [[ခရိုၚ်မျဝတဳ]]
| list3  =
* [[ပွိုၚ်ဍုၚ်မျဝတဳ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဖာအၚ်, ပွိုၚ်ဍုၚ်}}
[[Category:ပွိုၚ်ဍုၚ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုမြန်မာ]]
[[Category:တွဵုရးကရေၚ်]]
[[Category:ပွိုၚ်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်]]
[[Category:ခရိုၚ်ဖာအၚ်]]
[[Category:ဒတန် ပထဝဳ ပ္ဍဲ တွဵုရးကရေၚ်]]
[[Category:ဒတန်လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ မြန်မာ]]
[[Category:ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုမြန်မာ]]</text>
      <sha1>jufkv4knr4p2g3ncm2q6t8rk2cbriuy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13218</id>
    <revision>
      <id>60328</id>
      <parentid>59850</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 10 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30986" sha1="5zck1n26yj84qxjbx3znt67cx28jcg5" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်
| native_name = Kawkareik Township
| native_name_lang = mnw
| settlement_type = [[ပွိုၚ်ဍုၚ်]]
| image_skyline = Dawna range view.jpg
| image_caption = ရုပ်သဘာဝ ဒဵုဒေါန ပ္ဍဲ ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်
| image_map = Kawkareik Township in Kayin State.svg
| map_caption = ဒၞာဲဒတန် ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက် ပ္ဍဲ တွဵုရးကရေၚ်
| pushpin_map = Myanmar
| subdivision_type = ရးနိဂီု
| subdivision_name = [[ရးနိဂီုဗၟာ]]
| subdivision_type1 = တွဵုရး
| subdivision_name1 = [[တွဵုရးကရေၚ်]]
| subdivision_type2 = ခရိုၚ်
| subdivision_name2 = [[ခရိုၚ်ကအ်ကြိက်]]
| seat_type = ဍုၚ်
| seat = [[ကအ်ကြိက်]]
| elevation_m = 35
| area_total_km2 = 2375.4
| population_total = 278380
| population_as_of = 2014
| population_density_km2 = auto
| coordinates = {{coord|16|32|N|98|14|E|region:MM|display=inline,title}}
| blank_name = ဂကူ
| blank_info = [[ကရေၚ်]]၊ [[မန်]]၊ [[ဗၟာ]]၊ [[ပအိုဝ်]]
}}

ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက် (Kawkareik Township) ဒှ် ပွိုၚ်ဍုၚ် မနွံပ္ဍဲ [[ခရိုၚ်ကအ်ကြိက်]]၊ [[တွဵုရးကရေၚ်]] (Kayin State)၊ [[ရးနိဂီုဗၟာ]] (Myanmar) ရ။ ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ဂှ် ဒှ်ဍုၚ် မနွံကဵု ရုၚ်အုပ်ဓုပ် ပွိုၚ်ဍုၚ် ကေုာံ ခရိုၚ်ရ။ ပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံ နွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲလ္ပာ်ဗမံက် ရးနိဂီုဗၟာတုဲ ညောန်ကပ်ဒၟံၚ် ကုပယျဵု ရးနိဂီုသေံ (Thailand) ရ။ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒေသဏအ်ဂှ် နွံကဵု သဘာဝ ဒဵု ကေုာံ ဂြိုပ်ဆု မဇၞော်မောဝ်ဒၟံၚ်တုဲ ဒှ်ဒၞာဲ ဒတန်ကိစ္စဇၞော် သွက်ပရေၚ်ဗၞိက် ကေုာံ ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် ရးနိဂီုၜါရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kawkareik Township Profile |url=http://www.themimu.info/ |publisher=Myanmar Information Management Unit |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

ဒေသပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ဝွံ မၞိဟ်ပဒတဴဂၠိုၚ်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ဂကူကရေၚ် ကေုာံ ဂကူမန်တအ်ရ။ သာသနာ မရှ်ေသှ်ေဂၠိုၚ်အိုတ်ဂှ် ဒှ်သာသနာဗုဒ္ဓ ကေုာံ သာသနာခရေတ်ရ။ ဟိုတ်နူ မနွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲဇိုၚ် ဒဵုဒေါန (Dawna Range &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt;) တုဲ ရာသဳဥတု သဘာဝ ဒေသဏအ်ဝွံ ထတ်ယုက် ခိုဟ်မောဝ်ဒၟံၚ် ဗွဲမလောန်ရ။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အဓိက သွက်ကောန်ဒေသတအ်ဂှ် ဒှ်ပရေၚ်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေၚ်သွံရာန် ဗၞိက်ပယျဵု မဆက်စပ် ကုဍုၚ်သေံရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Martin |year=1991 |title=Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity |url=https://archive.org/details/burmainsurgencyp0000smit |publisher=Zed Books |isbn=978-0862328689}}&lt;/ref&gt;

== ဝၚ် ==
ပရေၚ်ဝၚ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ဝွံ နွံကဵု တၚ်စၟတ်သမ္တီ ဗွဲမဂၠိုၚ် မဆက်စပ် ကုပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ပၞာန် ပ္ဍဲခေတ်အၚ်္ဂလိက် (British Colonial Era) ကေုာံ ခေတ်လက္ကရဴဏအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံစိုပ် ခေတ်အၚ်္ဂလိက်ဏီဂှ် ဒေသဏအ် ဒှ်ဒၟံၚ် ဒၞာဲဒတန် ဂကူမန် ကေုာံ ဂကူကရေၚ်တအ် မပဒတဴကၠုၚ် နူကဵု သၞာံဗွဲမလံလရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Callahan |first=Mary |year=2003 |title=Making Enemies: War and State Building in Burma |url=https://archive.org/details/makingenemieswar00call |journal=Cornell University Press}}&lt;/ref&gt; 

ကာလ အၚ်္ဂလိက်တအ် လုပ်သီကေတ် ရးနိဂီုဗၟာ သကုတ်သၟဝ်ဂှ် ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ဝွံ ဒှ်ကၠုၚ် ဒၞာဲဗဟဵု သွက်ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲဒေသရ။ အၚ်္ဂလိက်တအ် စသိုၚ်ခၞံကၠုၚ် ရုၚ်အစိုးရ၊ ရုၚ်ဗၠာဲရံက် ကေုာံ ဘာဗတောန်လိက်တအ် ပ္ဍဲဍုၚ်ကအ်ကြိက် သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tinker |first=Hugh |year=1957 |title=The Union of Burma: A Study of the First Years of Independence |publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt; 

ကြဴနူ ကလိဂွံ ဍုၚ်ဗၠးၜးတုဲ ဒေသကအ်ကြိက်ဝွံ ဒးဒုၚ် သ္ဇိုၚ်ဝန် ပရေၚ်ပဋိပက္ခ အကြာဒပ်ပၞာန်အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံရပ်လွဟ် ဂကူကရေၚ် (Karen National Union - KNU) ဗွဲမလံလရ။ ပရေၚ်ပဋိပက္ခဏအ် ပကဵု ညံၚ်ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ဒေသဏအ် သ္ဂောံဇြိုၚ်လဇုဲကၠုၚ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲခေတ်လက္ကရဴဏအ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ၜိုဟ်လလံ စကတဵုဒှ်ကၠုၚ်တုဲ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ဂၠံၚ်တရဴ ကေုာံ ပရေၚ်ဗၞိက်တအ် ကလေၚ်ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ်ပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of Kayin State |url=http://www.myanmar.gov.mm/ |publisher=Government of Myanmar |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

== ဒၞာဲဒတန် ကေုာံ ပထဝဳ ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ဝွံ နွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲလ္ပာ်ဗမံက်အိုတ် တွဵုရးကရေၚ်တုဲ နွံပ္ဍဲ လေတ္တဳကျုတ် ၁၆ ဒဳဂရဳ ၃၂ မိနေတ် ကေုာံ လံၚ်ဂျဳကျုတ် ၉၈ ဒဳဂရဳ ၁၄ မိနေတ် ရ။ ပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံ ပ္ဍဲလ္ပာ်သၟဝ်ကျာ ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကုပွိုၚ်ဍုၚ်လှာဒကှ် (Hlaingbwe Township)၊ လ္ပာ်ဗမံက် ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကုပွိုၚ်ဍုၚ်မျဝတဳ (Myawaddy Township)၊ လ္ပာ်သၠုၚ်ကျာ ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကုပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိ (Kyain Seikgyi Township) ကေုာံ လ္ပာ်ပလိုတ် ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကုပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်မြဟ် (Kyaikmaraw Township) မနွံပ္ဍဲ တွဵုရးဍုၚ်မန် (Mon State) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kawkareik Township Map |url=http://www.themimu.info/ |publisher=MIMU |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

[[File:Dawna range mountains.jpg|thumb|ဒဵုဒေါန မနွံပ္ဍဲ ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်]]
ပထဝဳ ဒေသဏအ်ဝွံ နွံကဵု ဒဵု ကေုာံ စောဝ်ၜဳ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ အဓိကတှ်ေ ဓရီုဒဵုဒေါန (Dawna Range) ဂှ် နွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲလ္ပာ်ဗမံက် ပွိုၚ်ဍုၚ်တုဲ ဒှ်ဒၞာဲ မပကဵု ညံၚ်ရာသဳဥတု သ္ဂောံခိုဟ်မောဝ်ရ။ ၜဳဟံၚ်သရောဝ် (Haungtharaw River) ဂှ် ဇွောဝ်စှ်ေဒၟံၚ် လဒေါဝ် ပွိုၚ်ဍုၚ်တုဲ ဒှ်တမ်ရိုဟ်ဍာ် အဓိက သွက်ပရေၚ်တဵုလွဳ ကေုာံ သွက်ဂွံသုၚ်စောဲ ပ္ဍဲဒေသဏအ်ရ။ တိဍာ် ပ္ဍဲဒေသဏအ် ဒှ်တိဗ္တဳ ကေုာံ တိဗုၚ် မခိုဟ် သွက်ဂွံ တဵုလွဳ တၞံရဝ်ပါ ကေုာံ တၞံသတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dudley |first=Sandra |year=2010 |title=Materialising Exile: Material Culture and Embodied Experience among Karenni Refugees in Thailand |url=https://archive.org/details/materialisingexi0000dudl |publisher=Berghahn Books}}&lt;/ref&gt;

== ရာသဳဥတု ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ဝွံ နွံကဵု ရာသဳဥတု ဂမ္တဴ ကေုာံ ဗြဲဂၠိုၚ် (Tropical monsoon climate) ရ။ ပ္ဍဲမွဲသၞာံ ဥတုနွံပိသာ်၊ ဥတုကညၚ် (ဂမ္တဴ)၊ ဥတုဗြဲ ကေုာံ ဥတုမုဟ်ကျာ (ၜိုဟ်) ရ။ ဥတုကညၚ် စနူ ဂိတုမာတ် စဵုကဵုစိုပ် ဂိတုမေတုဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ စိုပ်စဵုကဵု ၃၈ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (Celsius) မာန်ရ။ ဥတုဗြဲ စနူ ဂိတုဂျောန် စဵုကဵုစိုပ် ဂိတုအံက်တဝ်ဗာတုဲ ဗြဲဂူဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာၚ် ကေုာံ သြဂုတ်ရ။ ဟိုတ်နူ ဓရီုဒဵုဒေါန ကဵုအရိပ်အာဝါသတုဲ လၟိဟ်ဗြဲ မဂူပ္ဍဲ မွဲသၞာံဝွံ နွံအကြာ ၂၀၀ ကဵု ၂၅၀ ၝောအ်တဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Climate Data for Kawkareik |url=https://en.climate-data.org/ |publisher=Climate-Data.org |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

ဥတုမုဟ်ကျာ စနူ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ စဵုကဵုစိုပ် ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳတုဲ ဓါတ်ၜိုဟ် စှ်ေအာ စဵုကဵု ၁၅ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် မာန်ရ။ ရာသဳဥတု ဗီုဏအ်ဝွံ ကဵုဖဵု သွက်ပရေၚ်တဵုလွဳ သတ်ဆု သတ်ရိုတ် မပ္တံကဵု တၞံသတ်၊ တၞံဒူရေန် ကေုာံ တၞံမၚ်ဂုတ်တအ် ဗွဲမလောန်ရ။ ပရေၚ်ဖံက်ပြံၚ် ရာသဳဥတု ပ္ဍဲအခိၚ်လၟုဟ်ဝွံ ကဵုဒၟံၚ် သက်ရောက်မံၚ် ကုပရေၚ်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မၞိဟ်ပ္ဍဲဒေသ ညိညကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hlaing |first=Aye |year=2015 |title=Climate Change Impacts in Kayin State |journal=Myanmar Environmental Journal}}&lt;/ref&gt;

== လၟိဟ်မၞိဟ် ==
အတိုၚ်စၟတ်သမ္တီ လၟိဟ်မၞိဟ် သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ဝွံ နွံလၟိဟ်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ၂၇၈,၃၈၀ တၠရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် မပဒတဴ ပ္ဍဲဍုၚ် နွံၜိုတ် ၂၅% တုဲ မသှ်ေတအ် ပဒတဴ ပ္ဍဲကွာန် ကေုာံ ဒေသရးဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=2014 Myanmar Population and Housing Census |url=https://myanmar.unfpa.org/ |publisher=UNFPA Myanmar |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

{{Graph:Chart
| width=400
| height=200
| type=pie
| data1=60,25,10,5
| legend=ကရေၚ်,မန်,ဗၟာ,တၞဟ်ဟ်
| title=လၟိဟ်ဂကူဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက် (ကိုန်ဂစိုတ်)
}}

ဂကူအဓိက မပဒတဴ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဂကူကရေၚ် (Karen)၊ တုဲမ္ဂး ဂကူမန် (Mon)၊ ဂကူဗၟာ (Bamar) ကေုာံ ဂကူပအိုဝ် (Pa-O) တအ်လေဝ် ပဒတဴဒၟံၚ် ညိညကီုရ။ ပရေၚ်ရှ်ေသှ်ေ အဓိကဂှ် ဒှ်သာသနာဗုဒ္ဓ (Buddhism) တုဲ သာသနာခရေတ် (Christianity)၊ သာသနာအေတ်သလာမ် (Islam) ကေုာံ သာသနာဟိန္ဒူ (Hinduism) တအ်လေဝ် နွံဒၟံၚ်ကီုရ။ အရေဝ် မဟီုဂးစ အဓိကဂှ် ဒှ်အရေဝ်ကရေၚ် ပိုး (Pwo Karen)၊ အရေဝ်ကရေၚ် စကော (Sgaw Karen)၊ အရေဝ်မန် ကေုာံ အရေဝ်ဗၟာရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=South |first=Ashley |year=2003 |title=Mon Nationalism and Civil War in Burma |url=https://archive.org/details/monnationalismci0000sout |publisher=Routledge |isbn=978-0700716098}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ဝွံ ဒှ်ဒကုတ်မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲခရိုၚ်ကအ်ကြိက်တုဲ နွံကဵု ဍုၚ် (Towns) ၜါဍုၚ် မတွဟ်ဂး ဍုၚ်ကအ်ကြိက် ကေုာံ ဍုၚ်ကျောန်ဒဵု (Kyondoe &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt;) ရ။ ပ္ဍဲဍုၚ်ကအ်ကြိက်ဝွံ နွံကဵု အရာပ် (Wards) ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ လ္ပာ်ဒေသရးဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု ဂကောံကွာန် (Village Tracts) ရ။ သီုဖအိုတ် ဂကောံကွာန် နွံၜိုတ် ၇၀ ပြၚ်တုဲ ကွာန်ဍောတ်တ် နွံၜိုတ် ၃၀၀ ပြၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Place Codes of Kayin State |url=http://www.themimu.info/ |publisher=MIMU |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံ ဒးဒုၚ် ကွိုက်ကဵု ရုၚ်အုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳ (General Administration Department - GAD) တုဲ ရုၚ်ဗၠာဲရံက်၊ ရုၚ်သၞောဝ်ဓဝ် ကေုာံ ရုၚ်မဆေၚ်ကဵု လိက်စၟတ်သမ္တီတအ် နွံပ္ဍဲ လဒေါဝ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက် သီုဖအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲဒေသ လ္ၚဵုလ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဒေသဒဵုတအ်ဂှ် ဂကောံကရေၚ် KNU တအ်လေဝ် နွံကဵု သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ညးတအ် အတိုၚ်ပရေၚ်စပ်ဆေၚ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဏအ် ဒှ်သၞောတ် မပံၚ်နှဴဒၟံၚ် (Hybrid Administration) ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Jolliffe |first=Kim |year=2015 |title=Ethnic Armed Conflict and Territorial Administration in Myanmar |journal=The Asia Foundation}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ==
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အဓိက သွက်ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ဂှ် ဒှ်ပရေၚ်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေၚ်သွံရာန် ဗၞိက်ပယျဵုရ။ တိဍာ် မနွံ ဗွဲခိုဟ်တအ်ဂှ် ပကဵုညံၚ် ကောန်ဒေသတအ် သ္ဂောံတဵုလွဳ သြောအ်၊ တၞံရဝ်ပါ (Rubber)၊ တၞံသတ်၊ တၞံမၚ်ဂုတ် ကေုာံ တၞံကြုက်တအ် ဗွဲမအံၚ်ဇၞးရ။ ကၠအ်ရဝ်ပါတအ်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ မပ္တိတ် သြန်လုပ် အဓိက သွက်သ္ၚိကၟိန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲဒေသဏအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Woods |first=Kevin |year=2011 |title=Ceasefire Capitalism: Military–private partnerships, resource concessions and military–state building in the Burma–China borderlands |publisher=Journal of Peasant Studies}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အဓိက ကပေါတ်ပ္တိတ် နူပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်
! လၟေၚ် !! ယၟု ကပေါတ် !! ဒေသ မတဵုလွဳဂၠိုၚ်
|-
| ၁ || ရဝ်ပါ (Rubber) || ဂြိုပ်ဒဵု ကေုာံ ဇိုၚ်ဒဵု
|-
| ၂ || သြောအ် (Rice) || ဇိုၚ်ၜဳ ဟံၚ်သရောဝ်
|-
| ၃ || သတ် (Betel Nut) || အလုံပွိုၚ်ဍုၚ်
|-
| ၄ || သတ်ဆုသတ်ရိုတ် (Fruits) || ကျောန်ဒဵု ကေုာံ ကအ်ကြိက်
|}

ပါဲနူ ပရေၚ်တဵုလွဳတုဲ ပရေၚ်ဗၞိက် မဆက်စပ် ကုရးနိဂီုသေံ နူကဵု ဂၠံၚ်မျဝတဳ-ကအ်ကြိက် ဂှ်လေဝ် ဒှ်လစောတ်ပိုန်ဒြပ် ကိစ္စဇၞော်မွဲရ။ ကပေါတ် မပ္တံကဵု ကပေါတ်စက်၊ စၞစ၊ ကေုာံ ကပေါတ်သိုၚ်ခၞံတအ်ဂှ် လုပ်ကၠုၚ် နူသေံတုဲ၊ ကပေါတ်ကမၠောန်တဲ ကေုာံ သတ်ဆုသတ်ရိုတ်တအ်ဂှ် ပ္တိတ်ဏာ ဇရေၚ် ဍုၚ်သေံရ။ ရုၚ်သွံရာန် ကေုာံ ဘဏ်တအ် ပံက်လဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်ကအ်ကြိက် သွက်ဂွံ ထံက်ပၚ် ပရေၚ်ဗၞိက်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Border Trade in Myanmar |url=https://www.commerce.gov.mm/ |publisher=Ministry of Commerce |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ ဒတန်ကိစ္စဇၞော် သွက်ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် ပ္ဍဲကရေၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်စပ် ကုဍုၚ်သေံရ။ ဂၠံၚ်ဇၞော် အာရှ ၁ (Asia Highway 1 - AH1) မဒှ် ဂၠံၚ်မဆက်စပ်လဝ် ရးနိဂီု အိန္ဒိယ၊ ရးနိဂီုဗၟာ ကေုာံ ရးနိဂီုသေံဂှ် ဖြတ်တတ်အာ လဒေါဝ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ရ။ ဂၠံၚ်တၟိ မျဝတဳ-ကအ်ကြိက် မသိုၚ်ခၞံလဝ် နကဵု အရီုအဗၚ် အလဵုအသဳသေံဂှ် ပကဵုညံၚ် အခိၚ်အာတရဴ သ္ဂောံဂၠေံစှ်ေ ကေုာံ ပရေၚ်ဗၞိက် သ္ဂောံပြဟ်ပြေဟ်ကၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Win |first=Aung |date=2015-08-30 |title=New Asia Highway Section Opens in Kayin State |work=Myanmar Times}}&lt;/ref&gt;

ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံသိုၚ်ခၞံ ဂၠံၚ်တၟိဏီဂှ် ကွဳစက်တအ် ဒးတိုန် ဂၠံၚ်ဒဵုဒေါန မကြံၚ်မ္ၚုဟ် ကေုာံ အန္တရာယ်ဇၞော်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဂၠံၚ်တြေံဂှ် ဟွံသုၚ်စောဲ ဂၠိုၚ်ရ။ သွက်ပရေၚ်အာကၠုၚ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဂှ် ကွဳစက် (Cars)၊ ကွဳလိုန်ဓါတ် (Motorcycles) ကေုာံ ဂၠုၚ် (Boats - ပ္ဍဲၜဳဟံၚ်သရောဝ်) တအ် သုၚ်စောဲဒၟံၚ် အဓိကရ။ တရဴကျာဟွံမွဲတုဲ ဒးစှ်ေ က္ၜၚ်ကျာ ပ္ဍဲမတ်မလီု (Mawlamyine) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဖာအၚ် (Hpa-An) တုဲမှ ဆက်ကၠုၚ် နကဵု ကွဳစက်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Transport in Kayin State |url=http://www.kicnews.org/ |publisher=Karen Information Center |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

== ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ် ==
ယေန်သၞာၚ် မၞိဟ်ပ္ဍဲ ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ဝွံ ဒှ်ယေန်သၞာၚ် မပံၚ်နှဴဒၟံၚ် အကြာဂကူကရေၚ် ကေုာံ ဂကူမန်တအ်ရ။ သဘၚ်မကၠောန်ဗဒှ်ဂၠိုၚ်အိုတ်ဂှ် ဒှ်သဘၚ် တ္ၚဲကောန်ဂကူကရေၚ် (Karen New Year) ကေုာံ သဘၚ် တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် (Mon National Day) ရ။ ပ္ဍဲသဘၚ်တအ်ဏအ် လှ်ေဒယှ်ေ ယေန်သၞာၚ် မပ္တံကဵု လှ်ေဒောန် (Don Dance) ဂကူကရေၚ် ကေုာံ တိၚ်တိုက် ကိရိယာ ဂီတမန်တအ် ပါလုပ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fong |first=Jack |year=2008 |title=Revolution as Development: The Karen Self-Determination Struggle Against Ethnocracy |url=https://archive.org/details/revolutionasdeve0000fong |publisher=Universal-Publishers |isbn=978-1599429946}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်စၞစ ပ္ဍဲဒေသဏအ်လေဝ် နွံကဵု ရှ်သာ တၟေၚ်တၟဟ်ရ။ သွတာလပေါ (Tarlabaw - စၞကရေၚ်) ကေုာံ ဖာလူ (Sut Hpa Lu - စၞမန်) တအ် ဒှ်စၞ အဓိက မဒးစိုတ် ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ။ ဂကောံသၚ် ကေုာံ ဘာလကျာ်တအ် ဒှ်ဒၞာဲ ဗဟဵု သွက်ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ်ရ။ ဘာကျာ်ခရေတ်တအ် လေဝ် နွံဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ ပရေၚ်ဆာန်ကၟိန် အကြာ ဘာသာနာနာ နွံဒၟံၚ် ဗွဲမခိုဟ်မောဝ်ရ။ ပရေၚ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဒေသဝွံ နိဿဲ ကုပရေၚ်ရီုဗၚ် ရေၚ်သကအ် ဒှ်အဓိကရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Culture of Kayin State |url=https://www.tourismmyanmar.org/ |publisher=Ministry of Hotels and Tourism |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ==
ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ဝွံ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် နွံကဵု ကဆံၚ်မဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ်ဒၟံၚ် ညိညကီုရ။ ဘာဗတောန်လိက် အလဵုအသဳ ကဆံၚ်သၠုၚ် (High Schools) နွံပ္ဍဲ လဒေါဝ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက် ကေုာံ ဍုၚ်ကျောန်ဒဵုရ။ ပ္ဍဲကွာန်တအ်ဂှ် ဘာကဆံၚ်တမ် ကေုာံ ဘာကဆံၚ်လဒေါဝ် နွံရ။ လိက်မန် ကေုာံ လိက်ကရေၚ်တအ်ဂှ် ဒးဗတောန် ပ္ဍဲအခိၚ်မ္ၚး ဘာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပ္ဍဲဘာလကျာ်တအ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ သၟတ်တအ် သွက်ဂွံ ဆက်တိုန် တက္ကသိုလ်မ္ဂး ဒးအာ တက္ကသိုလ် ဖာအၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး တက္ကသိုလ် မတ်မလီုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lall |first=Marie |year=2016 |title=Understanding Reform in Myanmar: People and Society in the Wake of Military Rule |url=https://archive.org/details/understandingref0000lall |journal=Hurst Publishers}}&lt;/ref&gt;

သွက်ပရေၚ်ထတ်ယုက်မ္ဂး ရုၚ်ဂဥုဲခရိုၚ် ကအ်ကြိက် (Kawkareik District Hospital) ဒှ်ရုၚ်ဂဥုဲ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံရ။ ရုၚ်ဂဥုဲ တိုက်နယ် နွံပ္ဍဲ ကျောန်ဒဵု ကေုာံ ဌာန်ဒတန် ထတ်ယုက် ကွာန် (Rural Health Centers) နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဇၞော်ဇၞော်တအ်ရ။ ယဲမကတဵုဒှ်ဂၠိုၚ် ပ္ဍဲဒေသဏအ်ဂှ် ဒှ်ယဲဇြိုဟ် (Malaria) ကေုာံ ယဲမကၠုၚ်နူ ဍာ်ဟွံအးဇ္ၚးတအ်ရ။ ဆဂး ပရေၚ်လွဳလွတ် ပ္ဍဲလက္ကရဴဏအ် ခိုဟ်မောဝ် ကၠုၚ်ဒၟံၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Health Resources in Kayin State |url=http://www.mohs.gov.mm/ |publisher=Ministry of Health and Sports |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

== တၞံဆု ကေုာံ တိရစ္ဆာန် ==
သဘာဝ ဒေသကအ်ကြိက်ဝွံ ပ္ဍဲလ္ပာ်ဒဵုဒေါန နွံကဵု ဂြိုပ်ဆု ဇၞော်မောဝ် မဖက်နှဴဒၟံၚ်ရ (Mixed deciduous forests)။ တၞံဆု မနွံၚုဟ်မး မပ္တံကဵု တၞံကျောဝ် (Teak)၊ တၞံပျၚ် (Pyinkado) ကေုာံ တၞံပၞဟ်တအ် နွံဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲဂြိုပ်ဏအ်ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေၚ်တတ်ဆု ဗွဲမလောန်ကာဲ ပ္ဍဲအခိၚ် ပဋိပက္ခတုဲ ဂြိုပ်ဆု လ္ၚဵုလ္ၚဵုတအ် လီုလာ် အိုတ်အာကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Brunner |first=Jake |year=1998 |title=Logging Burma's Frontier Forests |publisher=World Resources Institute}}&lt;/ref&gt;

တိရစ္ဆာန် ဂြိုပ် မပဒတဴ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဏအ်ဂှ် ပါလုပ်ကဵု စိၚ် (Asian Elephant)၊ ကၠ (Tiger - ၜိုန်ရ နွံအောန်အာကီုလေဝ်)၊ ကၠဵုဂြိုပ် (Dhole) ကေုာံ ဂစေံ နာနာသာ်ရ။ သဘာဝ ဒဵုဒေါနဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ ဒတန်ကိစ္စဇၞော် သွက်ပရေၚ်မၚ်မွဲ သဘာဝ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ နာနာ ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Biodiversity in the Dawna Tenasserim Landscape |url=https://www.wwf.org.mm/ |publisher=WWF Myanmar |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Smith |first=Martin |year=1991 |title=Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity |url=https://archive.org/details/burmainsurgencyp0000smit |publisher=Zed Books |isbn=978-0862328689}}
* {{cite journal |last=Callahan |first=Mary |year=2003 |title=Making Enemies: War and State Building in Burma |url=https://archive.org/details/makingenemieswar00call |journal=Cornell University Press}}
* {{cite book |last=South |first=Ashley |year=2003 |title=Mon Nationalism and Civil War in Burma |url=https://archive.org/details/monnationalismci0000sout |publisher=Routledge |isbn=978-0700716098}}
* {{cite book |last=Fong |first=Jack |year=2008 |title=Revolution as Development: The Karen Self-Determination Struggle Against Ethnocracy |url=https://archive.org/details/revolutionasdeve0000fong |publisher=Universal-Publishers |isbn=978-1599429946}}
* {{cite web |title=Kawkareik Township Profile |url=http://www.themimu.info/ |publisher=Myanmar Information Management Unit |access-date=2026-11-06}}

{{Navbox
| name = ခရိုၚ်ကအ်ကြိက်
| title = [[ခရိုၚ်ကအ်ကြိက်]]၊ [[တွဵုရးကရေၚ်]]
| listclass = hlist
| state = uncollapsed

| group1 = ပွိုၚ်ဍုၚ်
| list1 =
* [[ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်]]
* [[ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိ]]

| group2 = ဍုၚ်
| list2 =
* [[ကအ်ကြိက်]]
* [[ကျောန်ဒဵု]]
* [[ကျာ်ပိ]]
* [[ဖရာပံၚ်]]
* [[ကျာ်ဒုံ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ကအ်ကြိက်}}
[[Category:ပွိုၚ်ဍုၚ် ပ္ဍဲ တွဵုရးကရေၚ်]]
[[Category:ခရိုၚ်ကအ်ကြိက်]]
[[Category:ဒၞာဲဒတန်ပထဝဳ]]
[[Category:ဝၚ်တွဵုရးကရေၚ်]]
[[Category:ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ရးနိဂီုဗၟာ]]
[[Category:ပွိုၚ်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်]]
[[Category:ကအ်ကြိက်]]</text>
      <sha1>5zck1n26yj84qxjbx3znt67cx28jcg5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13219</id>
    <revision>
      <id>60461</id>
      <parentid>59851</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:36:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29301" sha1="594mr46awmg87wxegdgqpvi8arjo4sn" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိ
| native_name             = 
| native_name_lang        = mnw
| settlement_type         = [[ပွိုၚ်ဍုၚ်]]
| image_skyline           = Three Pagodas Pass 2012.JPG
| image_caption           = ရုပ်ကျာ်ပိ မၞုံပ္ဍဲ ပယျဵု သေံ-ဗၟာ
| image_map               = 
| map_caption             = ကိုန်ဒပ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိ ပ္ဍဲ တွဵုရးကရေၚ်
| pushpin_map             = Myanmar
| pushpin_map_caption     = ဒၞာဲဒတန် ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိ ပ္ဍဲ ရးနိဂီုဗၟာ
| coordinates             = {{coord|15|18|N|98|24|E|region:MM|display=inline,title}}
| subdivision_type        = ဍုၚ်
| subdivision_name        = [[ရးနိဂီုဗၟာ]]
| subdivision_type1       = [[တွဵုရး]]
| subdivision_name1       = [[တွဵုရးကရေၚ်]]
| subdivision_type2       = ခရိုၚ်
| subdivision_name2       = [[ခရိုၚ်ကအ်ကြိက်]]
| seat_type               = ဍုၚ်ဇၞော်
| seat                    = [[ဍုၚ်ကျာ်ပိ]]
| elevation_m             = 280
| population_total        = 50000
| population_as_of        = 2014
| timezone1               = MMT
| utc_offset1             = +6:30
| postal_code             = 13051
}}

'''ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိ''' (Kyain Seikgyi Township / Payathonzu Sub-township) ဒှ် ပွိုၚ်ဍုၚ် မၞုံပ္ဍဲ ခရိုၚ်ကအ်ကြိက်၊ [[တွဵုရးကရေၚ်]]၊ ရးနိဂီုဗၟာ လပါ်သၠုၚ်ကျာတုဲ ခြာဟွံသ္ၚောဲ ကုပယျဵု ရးနိဂီုသေံရ။ ဒေသဝွံ နွံပ္ဍဲဒၞာဲ ဒဵုဒေါန (Dawna Range) တုဲ ဒှ်ဒၞာဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဗၞိက် အကြာ ၜါရးနိဂီု မစိုပ်တရဴ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံ ဍုၚ်ကျာ်ပိ ဒှ်ဍုၚ် အဓိက သွက်ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် မပဒတဴ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံမ္ဂး ဂကူမန်၊ ဂကူကရေၚ်၊ ဂကူဗၟာ ကေုာံ ဂကူသေံတအ် ဂျိုၚ်တဴ မွဲစွံ နကဵု ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် မနာနာသာ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.myanmarinformation.gov.mm/ |title=Payathonzu Sub-township Profile |publisher=Ministry of Information, Myanmar |date=2014 |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

ရးနိဂီုဗၟာ လပါ်သၠုၚ်ကျာ ကဵု ရးနိဂီုသေံဂှ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိဝွံ ဆက်စၠောံလဝ် နကဵု ဂၠံၚ်တရဴ ကေုာံ ဂၠံၚ်ကွဳပၟတ် (ချိုတ်) မဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိၚ် ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယရ။ အခိၚ်လၟုဟ် ပရေၚ်စလောံ ဆက်စၠောံ ကေုာံ ပရေၚ်ဗၞိက် ပယျဵု ဇၞော်မောဝ်တိုန် ဗွဲမလောန်တုဲ ပရေၚ်အာတရဴ သီုကဵု ညးမကၠုၚ်လ္ၚတ် ဝၚ်အတိက်တအ်လေဝ် ဂၠိုၚ်တိုန်ရ။ ဒေသဝွံ နွံကဵု ဒဵုထိုၚ် ကေုာံ ဂြိုပ်ဆု မလှဲလးတုဲ ရာသဳဥတုလေဝ် ၜိုတ်သိုဟ် က္တဴညိညရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Martin |year=1991 |title=Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity |url=https://archive.org/details/burmainsurgencyp0000smit |publisher=Zed Books |isbn=978-0862328689}}&lt;/ref&gt;

== ဝၚ် ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိဝွံ နွံကဵု ဝၚ်အတိက် မဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ နူခေတ် သၟိၚ်မန်တမၠာ ဒေသဝွံ ဒှ်လဝ် ဂၠံၚ်တရဴ ကွဳသာ် မဆက်စၠောံ အကြာ ရးဟံသာဝတဳ ကေုာံ ဍုၚ်ဒျူဒျာ (Ayutthaya) ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ် ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ ဒပ်ပၞာန်ဂျပါန်တအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ဂၠံၚ်ကွဳပၟတ် မဆက်စၠောံ အကြာ ဍုၚ်ဇြပ်ဗု ကေုာံ ဗာန်ပံၚ် (Ban Pong) ရးနိဂီုသေံရ။ ဂၠံၚ်ကွဳပၟတ်ဝွံ ကော်စ ဂၠံၚ်ကွဳပၟတ်ချိုတ် (Death Railway) တုဲ ကောန်သၟာ် ပၞာန် ကေုာံ သၟာကမၠောန် မဂၠိုၚ်ကဵုကိုဋ် ဒးချိုတ်အာ ပ္ဍဲအခိၚ် မကၠောန်ဗဒှ်လဝ်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacArthur |first=Brian |year=2005 |title=Surviving the Sword: Prisoners of the Japanese in the Far East, 1942–45 |url=https://archive.org/details/survivingswordpr00maca |publisher=Random House |isbn=978-1400064137}}&lt;/ref&gt; 

ကြဴနူ ရးနိဂီုဗၟာ ကလိဂွံ ဍုၚ်ဗၠးၜး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ တုဲ ဒေသကျာ်ပိဝွံ ဒှ်ကၠုၚ် ဒၞာဲပၞာန် အကြာ ဒပ်အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံရပ်လွဟ် ကောန်ဍုၚ်အရၚ် ဗွဲတၟေၚ် ဂကောံကရေၚ် (KNU) ကေုာံ ဂကောံမန် (NMSP) တအ်ရ။ စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၉၀ ပြၚ်ၚ် ပရေၚ်ပဋိပက္ခ ပ္ဍဲဒေသဝွံ ဆက်ကတဵုဒှ်လဝ်တုဲ ကောန်ဍုၚ်ကွာန် မဂၠိုၚ် ဒးဒြေပ်ဒဴ ကၠောံအာ လပါ် ရးနိဂီုသေံရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်လၟုဟ် ကြဴနူ မထ္ပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ဒေါအ်ပန်ပှ်ေတုဲ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စမံက်ဂတဝ်ကၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=South |first=Ashley |year=2008 |title=Civil Society in Burma: The Development of Democracy amidst Conflict |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=39 |issue=3 |pages=423-445}}&lt;/ref&gt;

== ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု ==
ဒၞာဲဒတန် ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိဝွံ နွံပ္ဍဲ လပါ်ဗမံက် တွဵုရးကရေၚ်တုဲ ပါ်လဝ် ပယျဵု ကဵု ခရိုၚ်ကာန်ချ်နာဗူရဳ (Kanchanaburi) ရးနိဂီုသေံရ။ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒေသဝွံ ဒှ်ဒေသ ဒဵု ကေုာံ ဂြိုပ်ဆု မလှဲလးတုဲ ဒဵုဒေါန (Dawna) မသၠုၚ်တအ် ခြာလဝ် အကြာ ရးနိဂီု ၜါရ။ ကြုၚ်ဇမ္ၚောဲ (Zami River) ကေုာံ ကြုၚ်ဝၚ်ရဴ (Winyaw River) တအ် ဇွောဝ်စှ်ေဒၟံၚ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံတုဲ ဒှ်အထံက်အပၚ် သွက် ပရေၚ်တဵုလွဳ ကေုာံ သဘာဝ ဂြိုပ်ဆု ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.themimu.info/ |title=Kayin State Map |publisher=Myanmar Information Management Unit |date=2020 |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

ရာသဳဥတု ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံ ဒှ်ရာသဳ ဂမ္တဴ ကေုာံ ဍုက်ဍေက် (Tropical monsoon climate) ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ် ဗြဲမ္ဂး ဗြဲဂူဇၞော်တုဲ အခိၚ်ကညၚ်မ္ဂး က္တဴဗွဲမလောန်ရ။ ဥတုသီတအ်မ္ဂး ဟိုတ်နူ မနွံပ္ဍဲ ဒေသဒဵုတုဲ ဓါတ်လမုဟ် ၜိုတ်သိုဟ်ခိုဟ်ရ။ သဘာဝ ပွဳပွူ ဒေသဝွံ နွံကဵု ဂြိုပ်ဆု မဂၠိုၚ်ကဵု သာ်တုဲ တိရစ္ဆာန် ဂြိုပ် မပ္တံကဵု စိၚ်၊ ကၠ၊ ကေုာံ ကၞုဲတအ် ပဒတဴဒၟံၚ်ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ခုတ်ဆု ကေုာံ ပရေၚ်တဵုလွဳ ကၠအ်ခၜိုတ်ဂၠိုၚ်တိုန်တုဲ သဘာဝဂြိုပ်ဆု လ္ၚဵုတအ် လီုလာ်အာ နွံကၠုၚ်ရ။

== ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောတ်သၞောဝ် ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳ ရးနိဂီုဗၟာ ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ဂကောံကောန်ဍုၚ်အရၚ်တအ်ရ။ အလဵုအသဳ တွဵုရးကရေၚ် ပါ်လဝ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံ နကဵု အရာပ်၊ ကွာန် ကေုာံ ဂကောံကွာန်ဂမၠိုၚ်ရ။ ပ္ဍဲဍုၚ်ကျာ်ပိဂှ် နွံကဵု ရုၚ်အုပ်ဓုပ်၊ ရုၚ်ဗၠာဲရဲ၊ ကေုာံ ရုၚ်သၞောဝ်ဓဝ်တအ် သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ၜိုဟ်လလံရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Callahan |first=Mary |year=2007 |title=Political Authority in Burma's Ethnic Minority States |publisher=East-West Center |isbn=978-1932728637}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူ မနွံပ္ဍဲ ဒေသပယျဵုတုဲ ပရေၚ်သၞောတ်သၞောဝ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံ ဟွံတန်ကြန် ဗွဲမလောန်ရ။ ဂကောံရပ်လွဟ် မပ္တံကဵု ဂကောံမန် (NMSP)၊ ဂကောံကရေၚ် (KNU) ကေုာံ ဒပ်ပၞာန်ပယျဵု (BGF) တအ် နွံကဵု ဒပ်အုပ်ဓုပ် ညးကဵုညးရ။ ပရေၚ်တုပ်စိုတ် အကြာ ဂကောံရပ်လွဟ် ကေုာံ အလဵုအသဳတအ်ဂှ် ဒှ်အဓိက သွက်ပရေၚ်ၜိုဟ်လလံ ဒေသဝွံရ။ ကောန်ဍုၚ်ကွာန်တအ် ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ်အလဵုအသဳ သီုကဵု သၞောဝ် ဂကောံရပ်လွဟ်တအ် ပ္ဍဲအခိၚ်လ္ၚဵုတုဲ အခက်အခုဲ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် နွံဒၟံၚ်ရ။

== ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ် ==
လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိဝွံ နွံၜိုတ် ၅၀,၀၀၀ ပြၚ်ၚ်တုဲ ဒှ်ဒၞာဲ မၞိဟ်နာနာသာ် မပဒတဴ မွဲစွံရ။ ဂကူမန် ကေုာံ ဂကူကရေၚ် ဒှ်ဂကူ မဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသဝွံတုဲ ဂကူဗၟာ ကေုာံ ဂကူသေံတအ်လေဝ် နွံဒၟံၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ဘာသာမလ္ၚောဝ်ကျာ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် ဒှ်ဘာသာ ဗုဒ္ဓဘာသာ တုဲ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် လေဝ် နွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲအကြာ ဂကူကရေၚ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://myanmar.unfpa.org/ |title=The 2014 Myanmar Population and Housing Census |publisher=UNFPA Myanmar |date=2015 |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လၟိဟ်မၞိဟ် ထေက်ကဵု ဂကူဂမၠိုၚ် (စၟတ်သမ္တီ ၂၀၁၄)
|-
! ဂကူ
! တၟာဲ (Percentage)
! အဓိက အရေဝ်ဘာသာ
|-
| မန်
| ၄၀%
| မန်၊ ဗၟာ
|-
| ကရေၚ်
| ၃၅%
| ကရေၚ်၊ ဗၟာ
|-
| ဗၟာ
| ၁၅%
| ဗၟာ
|-
| တၞဟ်ဟ် (သေံ၊ ထဝဲါ)
| ၁၀%
| သေံ၊ ဗၟာ
|}

ယေန်သၞာၚ် မပံၚ်နှဴဒၟံၚ်ဝွံ ကဵုဖဵု သွက်ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အကြာ ကောန်ဍုၚ်ကွာန်တအ်ရ။ အရေဝ်ဘာသာ မဟီုဂး ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် အရေဝ်မန်၊ အရေဝ်ကရေၚ် ကေုာံ အရေဝ်ဗၟာ ဒှ်တုဲ ပ္ဍဲဒၞာဲပယျဵုမ္ဂး အရေဝ်သေံ လေဝ် စကာဒၟံၚ် ဗွဲမပြာကတ်ရ။

== ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဗၞိက် ==
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိဝွံ ဒှ်ပရေၚ်ဗၞိက် ပယျဵု ကေုာံ ပရေၚ်တဵုလွဳရ။ ကပေါတ် မပ္တံကဵု ယာတ်၊ စက်ယန်၊ ကေုာံ စၞစသုၚ်တအ်ဂှ် ပၠောပ်နူ ရးနိဂီုသေံတုဲ ကပေါတ် မပ္တံကဵု သြိုဟ်၊ က ကေုာံ ဆုတအ်ဂှ် ပ္တိတ်ဏာ လပါ်ရးနိဂီုသေံရ။ ပရေၚ်ဗၞိက် ပယျဵုဝွံ ဒှ်ဒြဟတ် မဇၞော်အိုတ် သွက် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကောန်ဍုၚ်ကွာန်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kudo |first=Toshihiro |year=2008 |title=Border Trade in Myanmar: The End of Cross-border Trade? |publisher=Institute of Developing Economies |isbn=978-4258045952}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်တဵုလွဳ ကၠအ်ခၜိုတ် (Rubber) ဝွံ ဒှ်ကမၠောန် မလုပ်သြန် ခိုဟ်အိုတ် သွက်သၟာဗ္ၚတအ်ရ။ ဒၞာဲဒဵု ကေုာံ တိ မလှဲလးတအ်ဂှ် တဵုလွဳလဝ် ကၠအ်ခၜိုတ် ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ ဍာ်ခၜိုတ်တအ်ဂှ် သွံစ ပ္ဍဲဗွိုက်လရာ် သေံ ကေုာံ ဗၟာရ။ ပါဲနူဂှ် ပရေၚ်ကမၠောန် ဟွံလုပ်သၞောဝ် မပ္တံကဵု ပရေၚ်ဂၠာဲသိုက် ကေုာံ ဂၠာဲဆုတအ်လေဝ် နွံဒၟံၚ်တုဲ ဒှ်အရာ မလီုလာ်ကဵု သဘာဝ ပွဳပွူ ဗွဲမလောန်ရ။

== ပရေၚ်ပညာ ==
ပရေၚ်ပညာ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိဝွံ နွံကဵု ဘာအလဵုအသဳ၊ ဘာကောန်ဂကူ မန် ကေုာံ ဘာကောန်ဂကူ ကရေၚ်တအ်ရ။ ဘာတန်သၠုၚ် နွံပ္ဍဲ ဍုၚ်ကျာ်ပိတုဲ ဘာတန်မူလ ကေုာံ တန်လဒေါဝ်တအ် နွံပ္ဍဲ ကွာန်နာနာရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ပဋိပက္ခ ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဟွံခိုဟ်တုဲ ကောန်ၚာ် လ္ၚဵုတအ် ဟွံဂွံ ဆက်တိုန်ဘာ စဵုကဵု တန်သၠုၚ် နွံရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lall |first=Marie |year=2008 |title=Ethnic Conflict and the 2010 Elections in Burma |journal=Chatham House |volume=4 |pages=1-15}}&lt;/ref&gt;

ဘာကောန်ဂကူ မန် မစဳရေၚ်လဝ် နကဵု ဂကောံပရေၚ်ပညာ ကောန်ဂကူမန် (MNEC) တအ် နွံပ္ဍဲ ပွိုၚ်ဍုၚ်ဝွံတုဲ ညးတအ် ဗ္တောန်ကဵု လိက်မန်၊ ဝၚ်မန် ကေုာံ အရေဝ်မန် နဒဒှ် ဘာသာအဓိကရ။ ဘာကောန်ဂကူဝွံ ဒှ်အရာ မမၚ်မွဲ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ ကောန်ဍုၚ်အရၚ်တအ် ဗွဲမခိုဟ်ရ။ လၟုဟ် အလဵုအသဳ ကဵု ဂကောံကောန်ဍုၚ်အရၚ်တအ် ပံၚ်တောဲတုဲ ဂစာန်ဒၟံၚ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်ပညာ ပ္ဍဲဒေသဝွံရ။

== ပရေၚ်ထတ်ယုက် ==
ပရေၚ်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲဒေသ ပယျဵုဝွံ နွံကဵု အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ရုံဂဥုဲ အလဵုအသဳ နွံပ္ဍဲ ဍုၚ်ကျာ်ပိ ဆဂး ကပေါတ်ဂဥုဲ ကေုာံ အစာဂဥုဲ ဟွံပေၚ်ဖ္ဍိုက်ရ။ ရုၚ်ဂဥုဲဍောတ်တ် နွံပ္ဍဲ ကွာန်တအ်ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူ ဂၠံၚ်တရဴ ဟွံခိုဟ်တုဲ မၞိဟ်ယဲတအ် အာကၠုၚ် ဝါတ်ဂါတ်ရ။ ယဲဇွဟ်တုပ် (Malaria) ကေုာံ ယဲဂြိုဟ် (Tuberculosis) တအ် ဒှ်ယဲ မကတဵုဒှ် ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသဝွံရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/myanmar |title=Myanmar Health Profile |publisher=World Health Organization |date=2021 |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

ကောန်ဍုၚ်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒးအာလွဳယဲ ပ္ဍဲ ရုၚ်ဂဥုဲ ရးနိဂီုသေံ ဟိုတ်နူ နဲကဲလွဳလွတ် ခိုဟ်ဂၠိုၚ်တုဲ ဂဥုဲလေဝ် မာန်ဂၠိုၚ်ရ။ ဂကောံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် အလုံဂၠးတိ (NGOs) တအ်လေဝ် ကၠုၚ်စိုပ်တုဲ ကဵုဒၟံၚ် အထံက်အပၚ် သွက် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကောန်ၚာ် ကေုာံ မိမတအ်ရ။ ပရေၚ်သုၚ်ဍာ် သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ ပရေၚ်အိမ်သာတအ်လေဝ် ဒးဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ဏီရ။

== ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ မၞုံကဵု ယေန်သၞာၚ် ကောန်ဍုၚ်အရၚ် မနာနာသာ်ရ။ သဘၚ်တ္ၚဲ ကောန်ဂကူမန်၊ သဘၚ်တ္ၚဲ ကောန်ဂကူကရေၚ် တအ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်ဒၟံၚ် ဇၟာပ်ပ်သၞာံ နကဵု အခိုက်ကၞာ မပြဲပြဲရ။ ပ္ဍဲအခိၚ် သဘၚ်တအ်ဝွံ လှ်ေဒယှ်ေ အခိုက်မန်၊ အခိုက်ကရေၚ် ကေုာံ စၞစ အခိုက်ကၞာတအ် ပ္တိတ်ထ္ၜး ကဵု ညးမကၠုၚ်ဗဵုတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ganesan |first=N. |year=2007 |title=Myanmar: State, Society and Ethnicity |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |isbn=978-9812304346}}&lt;/ref&gt;

သဘၚ်ကျာ်ပိ (Three Pagodas Festival) မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (March) ဂှ် ဒှ်သဘၚ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသဝွံရ။ ကောန်ဍုၚ်ကွာန် နူ ၜါရးနိဂီု ကၠုၚ်လ္ၚောဝ်ကျာ်တုဲ ပရေၚ်ဗၞိက်လေဝ် ခိုဟ်ဗွဲမလောန်ရ။ ကျာ်ပိဝွံ ဒှ်သၚ်္ကေတ သွက် ပရေၚ်ဆာန်ကၟိန် ကေုာံ ပရေၚ်ၜိုဟ်လလံ အကြာ ဂကူ မနာနာသာ် မပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသဝွံရ။ ကောန်ဍုၚ်အရၚ်တအ် မၚ်မွဲလဝ် ယေန်သၞာၚ် ဇကု နကဵု ပရေၚ်ကၠောန်ဗဒှ် သဘၚ် ကေုာံ ပရေၚ်လ္ၚောဝ်ကျာ်ဝွံရ။

== ပရေၚ်စလောံ ဆက်စၠောံ ==
ပရေၚ်ဆက်စၠောံ ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴ ပ္ဍဲ ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိဝွံ စိစောန်တိုန်ဒၟံၚ် ကီုလေဝ် အခက်အခုဲ နွံဒၟံၚ်ဏီရ။ ဂၠံၚ်ကွဳစက် မဆက်လဝ် ဍုၚ်ကျာ်ပိ ကဵု ဍုၚ်ဇြပ်ဗု ကေုာံ ဍုၚ်မတ်မလီုတအ်ဂှ် ပ္ဍဲအခိၚ် ဗြဲမ္ဂး လီုလာ်အာ နွံတုဲ အာကၠုၚ် ဝါတ်ဂါတ်ရ။ ဆဂး အလဵုအသဳ ကေုာံ ကုမ္ပဏဳ ပရေၚ်သိုၚ်ခၞံတအ် ပံၚ်တောဲတုဲ ကၠောန်ဗဒှ်ဒၟံၚ် ဂၠံၚ် ကတ္တရာ ညံၚ်ဂွံ ခိုဟ်တိုန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ministryofconstruction.gov.mm/ |title=Road Infrastructure in Kayin State |publisher=Ministry of Construction, Myanmar |date=2022 |access-date=2026-11-06}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်ဆက်စၠောံ ကောန်ပျူတာ ကေုာံ ဖုၚ် (Mobile Network) ဂှ် နူကဵု ကမ္ပဏဳ သေံ ကေုာံ ကမ္ပဏဳ ဗၟာတအ် ပတိတ်လဝ် အသံက်တုဲ ကောန်ဍုၚ်ကွာန်တအ် စကာဒၟံၚ် အေန်တာနက် (Internet) ဗွဲမလောဲသွာရ။ ဂၠံၚ်တရဴ ကွဳပၟတ် အတိက်ဂှ် လၟုဟ် ဟွံစကာယျကီုလေဝ် သွက် ပရေၚ်အာတရဴ လ္ၚတ်ဝၚ်တအ်မ္ဂး ဆက်ထိၚ်ဒဝ်လဝ် နွံဒၟံၚ်ရ။ ဂၠံၚ်ပယျဵု သွက်ဂွံ ကၠောံအာ ရးနိဂီုသေံဂှ် ပံက်လဝ် နကဵု စၟတ်သမ္တီ အလဵုအသဳ သွက် ပရေၚ်ဗၞိက် ကေုာံ ကောန်ဍုၚ်ကွာန်တအ်ရ။

== ဒၞာဲသဘာဝ ကေုာံ ပရေၚ်အာတရဴ ==
ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ မဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် သွက် ပရေၚ်အာတရဴ လ္ၚတ်ဝၚ် ကေုာံ သဘာဝရ။ ဒၞာဲမပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် '''ရုပ်ကျာ်ပိ''' (Three Pagodas) မၞုံပ္ဍဲ ပယျဵု သေံ-ဗၟာ ရ။ ကျာ်ပိဝွံ ဒှ်သၚ်္ကေတ ဝၚ်အတိက် အကြာ သေံ ကဵု ဗၟာတုဲ ညးအာတရဴ နူ ရးနိဂီုသေံ တအ် ကၠုၚ်ဗဵုလ္ၚတ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Eberhardt |first=Nancy |year=2006 |title=Imagining the Course of Life: Self-Transformation in a Shan Buddhist Community |url=https://archive.org/details/imaginingcourseo0000eber |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824830174}}&lt;/ref&gt;

[[File:Death Railway Burma side.jpg|thumb|right|300px|ဂၠံၚ်ကွဳပၟတ်ချိုတ် (Death Railway) လပါ် ရးနိဂီုဗၟာ]]

ပါဲနူဂှ် ဒၞာဲဝၚ် ကွဳပၟတ်ချိုတ် (Death Railway) တအ်လေဝ် ဒှ်ဒၞာဲ မၞိဟ်လ္ၚတ်ဂၠိုၚ်ရ။ ညးအာတရဴ နူ ရးနိဂီု ပလိုတ်တအ် ကၠုၚ်လ္ၚတ် ဒၞာဲ ကောန်သၟာ်ပၞာန်တအ် မဒးချိုတ်အာ ပ္ဍဲအခိၚ် ပၞာန်ဂၠးကဝ်ရ။ ဗွိုက်လရာ် ပယျဵု (Border Market) ပ္ဍဲဍုၚ်ကျာ်ပိဂှ် လှဲလးတုဲ ညးအာတရဴတအ် ရာန်ကပေါတ် မပ္တံကဵု စၞစ၊ ကပေါတ်ဆု ကေုာံ ယာတ် သေံတအ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ဒၞာဲသဘာဝ မပ္တံကဵု ဍာ်ဇမောဝ် ကေုာံ ဂြိုပ်ဆုတအ်လေဝ် နွံဒၟံၚ်တုဲ သွက် ပရေၚ်အာတရဴ သဘာဝ (Eco-tourism) မ္ဂး အနာဂတ် ခိုဟ်ဒၟံၚ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Smith |first=Martin |year=1991 |title=Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity |publisher=Zed Books |isbn=978-0862328689 |url=https://archive.org/details/burmainsurgencyp0000smit}}
* {{cite book |last=Callahan |first=Mary |year=2007 |title=Political Authority in Burma's Ethnic Minority States |publisher=East-West Center |isbn=978-1932728637 |url=}}
* {{cite book |last=MacArthur |first=Brian |year=2005 |title=Surviving the Sword: Prisoners of the Japanese in the Far East, 1942–45 |publisher=Random House |isbn=978-1400064137 |url=https://archive.org/details/survivingswordpr00maca}}
* {{cite journal |last=South |first=Ashley |year=2008 |title=Civil Society in Burma: The Development of Democracy amidst Conflict |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=39 |issue=3 |pages=423-445 |url=https://www.jstor.org/stable/20071850}}
* {{cite book |last=Kudo |first=Toshihiro |year=2008 |title=Border Trade in Myanmar: The End of Cross-border Trade? |publisher=Institute of Developing Economies |isbn=978-4258045952 |url=}}

{{Navbox
| name       = ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိ
| title      = [[ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိ]]၊ [[တွဵုရးကရေၚ်]]
| state      = autocollapse
| listclass  = hlist
| image      = 

| group1     = ဍုၚ် ကေုာံ ကွာန်
| list1      = 
* [[ဍုၚ်ကျာ်ပိ]]
* [[ကွာန်မက္ကသာ]]
* [[ကွာန်ဝၚ်ရဴ]]
* [[ကွာန်ခလယ်]]

| group2     = ပရေၚ်ပထဝဳ
| list2      = 
* [[ဒဵုဒေါန]] (Dawna Range)
* [[ကြုၚ်ဇမ္ၚောဲ]]
* [[ကြုၚ်ဝၚ်ရဴ]]

| group3     = ဒၞာဲလ္ၚတ်
| list3      = 
* [[ကျာ်ပိ]]
* [[ဂၠံၚ်ကွဳပၟတ်ချိုတ်]] (Death Railway)
* [[ဗွိုက်လရာ်ပယျဵု ကျာ်ပိ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ကျာ်ပိ, ပွိုၚ်ဍုၚ်}}
[[Category:ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်ပိ]]
[[Category:ပွိုၚ်ဍုၚ် ပ္ဍဲ တွဵုရးကရေၚ်]]
[[Category:ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ရးနိဂီုဗၟာ]]
[[Category:ဒေသ ပယျဵု သေံ-ဗၟာ]]
[[Category:ဝၚ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် မန်]]
[[Category:ဒၞာဲအာတရဴ ပ္ဍဲ ရးနိဂီုဗၟာ]]
[[Category:ဍုၚ် ကေုာံ ကွာန် ပ္ဍဲ တွဵုရးကရေၚ်]]</text>
      <sha1>594mr46awmg87wxegdgqpvi8arjo4sn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝၚ် ကာဠုဒါယိထေရ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13221</id>
    <revision>
      <id>60324</id>
      <parentid>59855</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:42:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11809" sha1="6t0o8vqoip1x6xd7thy4rqpubnulnor" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = ကာဠုဒါယိထေရ်
| နာမတၞဟ် = ကာဠုဒါယိ (Kāḷudāyi)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် ကာဠုဒါယိ (Mahāthera Kāḷudāyi)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု (Kapilavastu)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက (Disciple)
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = ကုလပ္ပသာဒက ဧတဒဂ် (Foremost in inspiring faith in families/relatives)
}}

'''ကာဠုဒါယိထေရ်''' (ပါဠိ: Kāḷudāyi; အၚ်္ဂလိက်: Kaludayi) ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''မှာထေရ် ကာဠုဒါယိ''' ဂှ် ဒှ် သာဝက ခမဳ အရှန် မပြဲ အိုတ် မွဲ ဇကု ပ္ဍဲ လက္ထက် သာသနာ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ရ။ ညး ဏအ် ဂှ် ဒှ် သကအ်ရဲ ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် မွဲစွံ (Childhood friend) ကု သၟိၚ်ကောန်ဗၠာဲ သိဒ္ဓတ္ထ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒှ် ကျာ် တုဲ၊ သီု ဒှ် မၞိဟ် မက္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ မတုပ် ကု ကျာ်တြဲ မာန် ဂှ်ရ ညး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ '''သဟဇာတ ၇ သာ်''' (Seven Sahajata) ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=1 |page=589}}&lt;/ref&gt;။ မှာထေရ် ဏအ် ဂှ် ပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲ အရာ မနိမန် ကျာ်တြဲ ညံၚ်ဂွံ က္ညကလေၚ် စိုပ် ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု (Kapilavastu) တုဲ ကလိဂွံ တာလျိုၚ် '''ကုလပ္ပသာဒက ဧတဒဂ်''' (Foremost in inspiring confidence among relatives) ရ။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ သဟဇာတ (Early Life and Sahajata) ==
ကာဠုဒါယိ ဂှ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် အမာတ် ပ္ဍဲ နန် ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု (Kapilavastu) ရ။ ညး က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ၊ ဂိတု၊ သၞာံ မတုပ် ကု သၟိၚ်ကောန်ဗၠာဲ သိဒ္ဓတ္ထ (Prince Siddhartha) တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲ သဟဇာတ (Sahajāta - Co-nascent) ၇ သာ် မတွဟ်ဂး-
# ဗြဴယသောဓရာ (Princess Yasodhara)
# အာနန် (Ananda)
# ဆန္န (Channa - The charioteer)
# ကဏ္ဍက (Kanthaka - The royal horse)
# '''ကာဠုဒါယိ အမာတ်''' (Kaludayi the minister)
# တၞံဇြဲဗောဓိ (The Bodhi Tree)
# နိဓိကုမ္ဘဳ နုၚ်ဓိ ၄ မ (The four urns of treasure)

ညး ဂှ် ဒှ် သကအ်ရဲ မဝေၚ် ပံၚ်ဖက် ကၠုၚ် မွဲစွံ ကု သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ နူ ဘဝ ကောန်ၚာ် ရ။ ကာလ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဂှ် ကာဠုဒါယိ လေဝ် ဒှ် ကၠုၚ် အမာတ် (Minister) မတန်တဴ ပ္ဍဲ ဂကောံ မၚ်မွဲ သၟိၚ်သုဒ္ဓေါဒန (King Suddhodana) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2012 |title=The Numerical Discourses of the Buddha |url=https://archive.org/details/numericaldiscour0000unse_a4f1 |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-1614290407}}&lt;/ref&gt;။

== မနိမန် ကျာ် ကေုာံ ပရေၚ်သ္ပခမဳ (Inviting the Buddha and Ordination) ==
ကြဴနူ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ တိတ် သ္ပ ခမဳ တုဲ က္တဵုဒှ် ကျာ် အာစိုပ် သမ္မာသမ္ဗောဓိ (Enlightenment) ဂှ် ညး သ္ပဒတဴ တွံ ဓဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် (Rajagaha) ရ။ သၟိၚ်သုဒ္ဓေါဒန မိၚ် ပရူ ဒဒှ်ရ ကောန် ဇကု ဒှ် ကျာ် တုဲ မိက်ဂွံ ညာတ် မိက်ဂွံ ဆဵု လောန် တုဲ ဗလး ဏာ အမာတ် မွဲ က္ဍိုပ် ကဵု မွဲ က္ဍိုပ် (မွဲ က္ဍိုပ် မ္ဂး ကောန်ရဲတဲသွာ ၁,၀၀၀) တၠသွက်ဂွံ အာ နိမန် ကျာ်တြဲ ရ။

ဆဂး အမာတ် ၉ က္ဍိုပ် (မၞိဟ် ၉,၀၀၀) မအာ နိမန် ကိုပ်ကၠာ တံ ဂှ် ကာလ စိုပ် ဇရေၚ် ကျာ် ဂွံ ကလၚ် ဓဝ် တုဲ အာစိုပ် '''[[အရှန်]]''' (Arahant) အိုတ် အာ တုဲ၊ ဟိုတ်နူ အရှန် တံ ဟွံမွဲ ကု ပရေၚ်စောဲလာံ လောကဳ တုဲ ညးတံ ဝိုတ် ကၠေံ ကိစ္စ သွက်ဂွံ နိမန် ကျာ် ရ။ 

အလန် မရနုက်ကဵု ၁၀ ဂှ် သၟိၚ်သုဒ္ဓေါဒန ဗလး ဏာ အမာတ် ကာဠုဒါယိ ရ။ ကာဠုဒါယိ ဟီု &quot;ယဝ်ရ အဲ ဍိက် ကလိဂွံ အခေါၚ် သ္ပ ခမဳ မ္ဂး အဲ ဍိက် အာ နိမန် ကဵု ရ&quot; သာ်ဏအ် တုဲ တိတ် အာ ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် ရ။ ညး လေဝ် ကလၚ် ဓဝ် ကျာ်တြဲ တုဲ အာစိုပ် ဒဒှ် အရှန် ကီု ရ။ ဆဂး ညး ဟွံဝိုတ် ကိစ္စ နိမန် ကျာ် တုဲ ပ္ဍဲ အခိၚ် ရာသဳ ဥတု မမိပ်မြဟ် (Vasantakāla - Spring season) ဂှ် ညး လ္ၚောဝ် ပ္တီ ကျာ်တြဲ နကဵု ဂါထာ ၆၀ (60 stanzas) ထိုၚ်သး ဂိုဏ် သဘာဝ ကေုာံ ဥတု သွက်ဂွံ က္ညအာ ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု ရ&lt;ref name=&quot;theragatha&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/thag10.1/en/sujato |title=Kāḷudāyī (Theragāthā 10.1) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။ ကျာ်တြဲ လေဝ် ဒုၚ်တဲ တုဲ က္ည အာ ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု မွဲစွံ ကု ခမဳ သၚ် ၂၀,၀၀၀ ဇကု ရ။

== တာလျိုၚ် ဧတဒဂ် (Etadagga Title) ==
ဟိုတ်နူ ကာဠုဒါယိထေရ် မနိမန် ကျာ်တြဲ ညံၚ်ဂွံ က္ညကၠုၚ် ဍုၚ် ဇကု မာန် တုဲ၊ ဖန်ဇန် ကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန် သာကျဝၚ် (Sakyans) ကေုာံ မိမ မသ ညာတ် တံ ညံၚ်ဂွံ လျုၚ်သ္ဍိုက် လတူ သာသနာ မာန် ဂှ်ရ ကျာ်တြဲ ဇိုန်နှၚ် ကဵု ညး တာလျိုၚ် '''ကုလပ္ပသာဒက ဧတဒဂ်''' (Foremost among those who inspire faith in families / Kulappasādaka Etadagga) ရ&lt;ref name=&quot;anga&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/an1.188-295/en/sujato |title=Etadaggavagga (AN 1.188-295) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။

== လအိတ် ဘဝ ကေုာံ ဝဋ်အတိက် (Later Life and Past Kamma) ==
ၜိုန်ရ မှာထေရ် ကာဠုဒါယိ ဒှ် အရှန် မပြဲ မွဲ ဇကု ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ် လအိတ် ဘဝ ညး ဂှ် ဒး ဒုၚ် က္တဵုဒှ် နကဵု သဘာဝ ကံ အတိက် (Past Kamma) မကြံၚ်မ္ၚိုဟ် ရ။

အတိုၚ် လိက် အဋ္ဌကထာ မ္ဂး မှာထေရ် ကာဠုဒါယိ ဂှ် ဒး ဒုၚ် ဂစိုတ် နကဵု ကမၠတ် ဓားပြ တံ ရ။ မိမၞိဟ်ဗြဴ ကၟာဲ (Widow) မွဲ ထေဲပၞတ် လတူ မှာထေရ် တုဲ ထပက် လှုဲ စကာ ကမၠတ် ဒလ တံ ညံၚ်ဂွံ အာ ဂစိုတ် မှာထေရ် ရ။ ကမၠတ် တံ ဂစိုတ် ကၠေံ မှာထေရ် တုဲ ကေတ် ဏာ ဇွ မှာထေရ် စုတ် လဝ် ပ္ဍဲ နခၟိက်၊  အမှိုက် (Dung heap) ရ။

'''ဟိုတ် ဝဋ်အတိက်:''' ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး ဝဋ်အတိက် ညး ဂှ်- ပ္ဍဲ ဘဝ အတိက် တေံ ကာဠုဒါယိ ကေုာံ သမ္ဘာ ညး ဂှ် လွဳ လဝ် သမ္ပဇ္ဇန (Paccekabuddha / Ascetic) မွဲ ဇကု ရ။ ဆဂး ကာလ ညးတံ ထေဲပၞတ် လတူ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဂှ် ညးတံ ပံၚ်ကောံ တုဲ ဂစိုတ် ကၠေံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဂှ် တုဲ ပၞုက် စွံ လဝ် ဇွ ပ္ဍဲ ပုံ အိက် (Dung heap) ရ။ ဟိုတ်နူ အကုသိုလ် ကံ (Unwholesome Kamma) ဂှ် ရ လၟုဟ် ၜိုန်ရ ဒှ် အရှန် ကီုလေဝ် ဒး ဒုၚ် ဝဋ် နကဵု ဗီုပြၚ် တုပ် သာ် ဏအ် ဏီ ရ&lt;ref name=&quot;dhammapada&quot;&gt;{{cite book |author=Daw Mya Tin |year=1986 |title=The Dhammapada: Verses and Stories |publisher=Burma Piṭaka Association}}&lt;/ref&gt;။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[ကပ္ပိလဝတ္ထု]] (Kapilavastu)
* [[သုဒ္ဓေါဒန]] (King Suddhodana)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[ကာဠုဒါယိထေရ်]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]] • [[ရာဟုလာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ကာဠုဒါယိထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>6t0o8vqoip1x6xd7thy4rqpubnulnor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝၚ် မှာထေရ်ရာဟုလ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13222</id>
    <revision>
      <id>60351</id>
      <parentid>59858</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:02:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10036" sha1="ms07h8x8cmpzjrmfsgsvayqnazk0h5t" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မှာထေရ် ရာဟုလ
| နာမတၞဟ် = ရာဟုလ (Rāhula)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် ရာဟုလ (Mahāthera Rāhula)
| အဓိပ္ပါယ် = အကၠိက်အခုဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂိတုဂြိုဟ် (Fetter or Eclipse)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု (Kapilavastu)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက (Disciple)
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = သိက္ခာကာမ ဧတဒဂ် (Foremost in eagerness for training / Sikkhākāma Etadagga)
}}

'''မှာထေရ် ရာဟုလ''' (ပါဠိ: Rāhula; အၚ်္ဂလိက်: Rahula) ဂှ် ဒှ် ကောန်တြုံ နူ ဂၠံဂဝ် သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ (Prince Siddhartha) မဒှ် အလံၚ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ကေုာံ ဂၞကျာ် ယသောဓရာ (Princess Yasodhara) ညး မွဲ ဇကု ဓဝ် ရ။ ညး ဏအ် ဂှ် လုကဴ မသ္ပ ခမဳ ပ္ဍဲ သာသနာ ကျာ်တြဲ တုဲ၊ ဒှ် ပူဂိုလ် မကလိဂွံ တာလျိုၚ် '''သိက္ခာကာမ ဧတဒဂ်''' (Foremost in eager to learn / Sikkhākāma Etadagga) မဒှ် ပူဂိုလ် မၞုံကဵု ဆန္ဒ မိက်ဂွံ လ္ၚတ် ကတ်ဗ္တောန် ဓဝ် ဝိနဲ မပြဲ အိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=2 |page=739}}&lt;/ref&gt;။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ သၠးဂၠံဂဝ် (Early Life and Birth) ==
ရာဟုလ ဂှ် သၠးဂၠံဂဝ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ တိတ် သ္ပ ခမဳ (Great Renunciation) တေံ ရ။ အတိုၚ် ဝၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ကာလ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ ဂွံ မိၚ် ပရူ ဒဒှ်ရ ကောန်တြုံ ဇကု က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ဂှ် ညး ဟီု ပတိတ် အရေဝ် &quot;ရာဟုလော ဇာတော၊ ဗန္ဓနံ ဇာတံ&quot; (A fetter has arisen, a bond has been born) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကောန်ၚာ် ဂှ် ကလိဂွံ ယၟု &quot;ရာဟုလ&quot; (Rāhula) မတွဟ်ဂး အကၠိက်အခုဲ ဒဒှ် မဒက်ဂိုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;nanamoli&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=1992 |title=The Life of the Buddha: According to the Pali Canon |url=https://archive.org/details/lifeofbuddhaacco0000unse |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400636}}&lt;/ref&gt;။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ သ္ပ ခမဳ ဂှ် ရာဟုလ ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ နန် ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု (Kapilavastu) သၟဝ် ပရေၚ် မၚ်မွဲ သၟိၚ် သုဒ္ဓေါဒန (King Suddhodana) ရ။

== မအာတ် အာဲကၟာဲ ကေုာံ ပရေၚ်သ္ပသာမဏဳ (Asking for Inheritance and Ordination) ==
ကာလ ရာဟုလ ကလိဂွံ အာယုက် ၇ သၞာံ ဂှ် ကျာ်တြဲ က္ညကၠုၚ် ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု သွက်ဂွံ တွံ ဓဝ် ကု မိမ မသ ညာတ် တံ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂှ် ဂၞကျာ် ယသောဓရာ စကာ ကဵု ရာဟုလ အာ အာတ် အာဲကၟာဲ (Dāyajja - Inheritance) ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ ရ။ ရာဟုလ ဗက် အာ လက္ကရဴ ကျာ်တြဲ တုဲ ဟီု &quot;ယွံ ခမဳ ဇၞော်၊ ကဵု အာဲကၟာဲ ကု အဲ ဍိက် ရ&quot; သာ်ဏအ် ရ။

ကျာ်တြဲ ချပ် ဂွံ ဒဒှ်ရ အာဲကၟာဲ လောကဳ ဂှ် လီုလာ် လောဲသွာ တုဲ ဟွံမွဲ ကု တသိုက် လၟိုန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကျာ်တြဲ ကော် ဏာ ရာဟုလ ဇရေၚ် ဘာ တုဲ စကာ ကဵု မှာထေရ် [[သာရိပိုတ်]] (Sariputta) သ္ပ ကဵု သာမဏဳ (Sāmaṇera - Novice monk) ကု ရာဟုလ ရ&lt;ref name=&quot;dhammapada&quot;&gt;{{cite book |author=Daw Mya Tin |year=1986 |title=The Dhammapada: Verses and Stories |publisher=Burma Piṭaka Association}}&lt;/ref&gt;။ ဟိုတ်နူ ရာဟုလ သ္ပ ခမဳ တုဲ သၟိၚ်သုဒ္ဓေါဒန ဂွိၚ် စိုတ် ဇၞော် ကဵု ဒြဟတ် တုဲ အာတ်မိက် ကျာ်တြဲ ဒဒှ်ရ &quot;နူ ဏအ် ပ္ဍဲ ဂတ မ္ဂး ဟွံမွဲ ကု အခေါၚ် မိမ တံ မ္ဂး ဟွံထေက် ကဵု သ္ပ ခမဳ&quot; ရ။ ကျာ်တြဲ လေဝ် ပညပ် လဝ် ဝိနဲ ဏအ် လၟိုန် ရ။

== ပရေၚ်လ္ၚတ် ကေုာံ ဂွံဒှ် အရှန် (Training and Arahantship) ==
သာမဏဳ ရာဟုလ ဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် မၞုံကဵု ဆန္ဒ မိက်ဂွံ ကတ်ဗ္တောန် ဓဝ် ဇၞော် ကဵု ဒြဟတ် ရ။ ဇၟာပ် ဇၟာပ် နူဂယး ညး ကေတ် ဗဗဵု ဗတဳ မွဲ စွံ (A handful of sand) တုဲ &quot;တ္ၚဲ ဏအ် အဲ ဍိက် ညံၚ်ဂွံ ဂွံ မိၚ် ကေတ် သြဝါဒ ကျာ်တြဲ ကေုာံ မှာထေရ် သာရိပိုတ် ညံၚ်ရဴ လၟိဟ် မဗတဳ ဏအ် ညိ&quot; သာ်ဏအ် ညး ရာဒနာ မိက် တွဵု ရ။

ကာလ ရာဟုလ ကလိဂွံ အာယုက် ၂၀ သၞာံ ဂှ် ညး သ္ပ ခမဳ ပယျၚ် (Upasampadā - Higher ordination) ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံ ကဵု ညး '''စူဠရာဟုလောဝါဒ သုတ္တန်''' (Cūḷarāhulovāda Sutta) မဟီု တွံ ပရူ ဝိပဿနာ ကေုာံ သဘာဝ မဟွံမွဲ ကု အတ္တ (Anatta - Non-self) ရ။ ကလၚ် ဓဝ် ဏအ် တုဲ မှာထေရ် ရာဟုလ အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် '''[[အရှန်]]''' (Arahant) ကလိဂွံ ပရေၚ် ဗၠးၜး နူ ကိလေသ အိုတ်သီု ရ&lt;ref name=&quot;majjhima&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/mn147/en/sujato |title=Cūḷarāhulovāda Sutta (MN 147) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။

== တာလျိုၚ် ဧတဒဂ် (Etadagga Title) ==
ဟိုတ်နူ မှာထေရ် ရာဟုလ မၞုံကဵု စိုတ် မိက်ဂွံ ကတ်လ္ၚတ် ဓဝ် ဝိနဲ သီုကဵု မရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ ကု ခမဳ ဇၞော် တံ ဂှ်ရ ကျာ်တြဲ ဇိုန်နှၚ် ကဵု ညး တာလျိုၚ် ဧတဒဂ် '''သိက္ခာကာမ''' (Foremost in eagerness for training / Sikkhākāma) ရ&lt;ref name=&quot;anga&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/an1.188-295/en/sujato |title=Etadaggavagga (AN 1.188-295) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။

== လအိတ် ဘဝ (Later Life and Passing) ==
အတိုၚ် ဝၚ် အဋ္ဌကထာ မ္ဂး မှာထေရ် ရာဟုလ ဂှ် အာစိုပ် ပရိနိဗ္ဗာန် (Parinirvana) ကိုပ်ကၠာ နူ ကျာ်တြဲ ကေုာံ မှာထေရ် သာရိပိုတ် ဏီ ရ။ ညး အာစိုပ် ပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ဍုၚ်သွဝ် တာဝတိံ (Tavatimsa heaven) သၟဝ် သၞာ ညး ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[ဂၞကျာ် ယသောဓရာ]] (Princess Yasodhara)
* [[သာရိပိုတ်]] (Sariputta)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရိပိုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[ကာဠုဒါယိထေရ်]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]] • [[မှာထေရ် ရာဟုလ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ရာဟုလ, မှာထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>ms07h8x8cmpzjrmfsgsvayqnazk0h5t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝၚ် မှာထေရ်အဿဇိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13228</id>
    <revision>
      <id>60363</id>
      <parentid>60263</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:11:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11083" sha1="1f127bojqlsdrt51t8pock2bea1que4" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မှာထေရ် အဿဇိ
| နာမတၞဟ် = အဿဇိ (Assaji)
| ရုပ်ထမိက် = Assaji_and_Sariputta.jpg
| မုက်လိက်ရုပ် = မှာထေရ် အဿဇိ တၚ်ဂုဏ် ဓဝ် ကု ဥပတိဿ (သာရိပိုတ်)
| ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် အဿဇိ (Mahāthera Assaji)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်ကပ္ပိလဝတ္ထု (Kapilavastu)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက (Disciple) ကေုာံ ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ ဇကု (One of the Five Ascetics)
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = ပထမ သာဝကဂကောံ (First group of disciples)
}}

'''မှာထေရ် အဿဇိ''' (ပါဠိ: Assaji; အၚ်္ဂလိက်: Assaji) ဂှ် ဒှ် သာဝက ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ခမဳ '''ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ ဇကု''' (Pañcavaggiya - The group of five ascetics) ရ။ ညး ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် အဓိက မဟီု တွံ ဓဝ် ကု ဥပတိဿ (Upatissa) မဒှ် အလံၚ် မှာထေရ် [[သာရဳပုတ်|သာရိပုတ္တ]] (Sariputta) နကဵု ဂါထာ ခ္ဍန် မွဲ ပိုဒ် တုဲ ပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲ ဝၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=1 |page=223}}&lt;/ref&gt;။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ဂကောံ ပဉ္စဝဂ္ဂဳ (Early Life and the Five Ascetics) ==
အဿဇိ ဂှ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဗဗၞး (Brahmin family) တုဲ ညး ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် အယုက် ဍောတ် အိုတ် ပ္ဍဲ အကြာ ဗဗၞး ၅ တၠ (ကောဏ္ဍည၊ ဝပ္ပ၊ ဘဒ္ဒိယ၊ မဟာနာမ်၊ အဿဇိ) ရ။ ကာလ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ တိတ် သ္ပ ခမဳ ဂှ် အဿဇိ ကေုာံ ဗဗၞး ၄ တၠ တံ ပါလုပ် ဗက် အာ လက္ကရဴ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ သွက်ဂွံ လွဳပရာ ဓဝ် ဒုက္ကရစရိယာ (Extreme asceticism) အိုတ် ရ။ 

လုကဴ ၆ သၞာံ ညးတံ လွဳပရာ ကၠုၚ် ဓဝ် မွဲစွံ၊ ဆဂး ကာလ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ ကလေၚ် စ ပုၚ် ပိဏ္ဍပါတ် သွက်ဂွံ ဂွံ ဇြဟတ် ဂှ် ညးတံ ထေၚ် ဂး သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ လီု အာ နူ ပရေၚ်လွဳပရာ တုဲ ပါဲ တိတ် အာ ဌာန် မိဂဒါဝိုန် (Isipatana Migadāya - Deer Park) ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဗာရဏသဳ (Varanasi) ရ&lt;ref name=&quot;nanamoli&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=1992 |title=The Life of the Buddha: According to the Pali Canon |url=https://archive.org/details/lifeofbuddhaacco0000unse |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400636}}&lt;/ref&gt;။

== အာစိုပ် အရှန် (Attaining Arahantship) ==
ကြဴနူ သၟိၚ်သိဒ္ဓတ္ထ အာစိုပ် သမ္မာသမ္ဗောဓိ (Enlightenment) ဒှ် ကျာ် တုဲ ကျာ်တြဲ က္ညကၠုၚ် ဌာန် မိဂဒါဝိုန် သွက်ဂွံ တွံ ဓဝ် ကု ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ ဇကု ရ။ 

ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ဒဂိုန် ပုဏ္ဏမဳ ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံ ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် (Dhammacakkappavattana Sutta - Setting in Motion the Wheel of the Dhamma) ရ။ အဿဇိ ကလၚ် ဓဝ် ဏအ် တုဲ ဟွံလအ် မွဲသာ် ညး လေဝ် ကလိဂွံ သောတာပတ္တိမဂ် (Sotapanna - Stream-entry) ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၅ စွေက် ဂိတု ဒဂိုန် ဂှ် ကျာ်တြဲ ဆက် တွံ အနတ္တလက္ခဏသုတ် (Anattalakkhaṇa Sutta - The Discourse on the Not-Self Characteristic) တုဲ အဿဇိ ကေုာံ ခမဳ သီု ၄ ဇကု တံ အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် '''[[အရှန်]]''' (Arahant) သီုဖအိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |page=1080}}&lt;/ref&gt;။

== ပရေၚ်ဟီုတွံ ဓဝ် ကု သာရိပိုတ် (Converting Sariputta) ==
ပရေၚ် ပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဘဝ မှာထေရ် အဿဇိ ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် မကဵု တၚ်ဂုဏ် ဓဝ် ကု ပရိဗိုဇ် '''ဥပတိဿ''' (Paribbājaka Upatissa) မဒှ် အလံၚ် မှာထေရ် [[သာရိပိုတ်]] ရ။ 

မွဲ တ္ၚဲ ပ္ဍဲ အခိၚ် မှာထေရ် အဿဇိ ဂေတ် ပိဏ္ဍပါတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် (Rajagaha) ဂှ် ဥပတိဿ ညာတ် အာ လက္ခဏာ ဣန္ဒြိယ (Calm demeanor) မှာထေရ် မၜိုဟ်သြိုဟ် အးဇ္ၚး လောန် တုဲ လျုၚ်သ္ဍိုက် ဗွဲမလောန် ရ။ ဥပတိဿ ပြာပ် အာ ဇရေၚ် မှာထေရ် တုဲ သၟာန် ညး ဂှ် ဒှ် အ္စာ တၠဳ ပညာ ရော၊ မု ဓဝ် တၠဳ ပညာ မဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် ဒၟံၚ် ရော။

မှာထေရ် အဿဇိ သှ် ဒဒှ်ရ ညး ဒှ် တပှ်ေ ကျာ်တြဲ သာကျမုနိ (Sakyamuni Buddha) တုဲ ညး ဏအ် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် တၟိ ဟွံစိုန်သကီု ပ္ဍဲ ဓဝ် ကျာ် ဏီ ဟီု တုဲ ညး တွံ ထ္ၜး ကဵု ဂါထာ ခ္ဍန် မွဲ ပိုဒ် မဟီု တွံ ပရူ ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု (Cause and Effect) ရ။ ဂါထာ ဂှ် မၞုံယၟု &quot;ယေ ဓမ္မာ&quot; ရ။

=== ဂါထာ အဿဇိ (The Assaji Stanza) ===
ဂါထာ မဟီု တွံ ကဵု ဥပတိဿ ဂှ် ဒှ် သရုပ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Dependent Origination) ရ-
&gt; ''ယေ ဓမ္မာ ဟေတုပ္ပဘဝါ၊ တေသံ ဟေတုံ တထာဂတော အာဟ။''
&gt; ''တေသဉ္စ ယော နိရောဓော၊ ဧဝံ ဝါဒဳ မဟာသမဏော။''

&gt; ''Ye dhammā hetuppabhavā, tesaṁ hetuṁ tathāgato āha;''
&gt; ''Tesañca yo nirodho, evaṁ vādī mahāsamaṇo.''

'''အဓိပ္ပါယ် (Meaning):''' &quot;ဓဝ် (သင်္ခါရ) မက္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူ ဟိုတ် အိုတ်သီု တံ ဂှ် ကျာ်တြဲ ဟီု တွံ ထ္ၜး ဟိုတ် ဍေံ တံ ရ။ ဓဝ် တံ ဂှ် ညံၚ်ဂွံ ပလိုတ် (နိရောဓ) ဂှ် လေဝ် ကျာ်တြဲ ဟီု တွံ ထ္ၜး လဝ် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဝါဒ ကျာ်တြဲ မပြဲ ရ&quot; &lt;ref name=&quot;dhammapada&quot;&gt;{{cite book |author=Daw Mya Tin |year=1986 |title=The Dhammapada: Verses and Stories |publisher=Burma Piṭaka Association |page=Story of Sariputta and Moggallana}}&lt;/ref&gt;။

မိၚ် ဂါထာ ဏအ် တုဲ ဥပတိဿ အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် သောတာပတ္တိမဂ် လေဲ လေဲ ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ဥပတိဿ ကေုာံ ကောလိယ (မောဂ္ဂလာန်) တံ ပြာပ် အာ ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ တုဲ သ္ပ ခမဳ အိုတ် ရ။ 

== ပရေၚ် ရှ်ေသှ်ေ သာရိပိုတ် (Sariputta's Respect) ==
မှာထေရ် သာရဳပုတ် ဂှ် ဟိုတ်နူ ဂွံ တီ ဓဝ် နူ မှာထေရ် အဿဇိ တုဲ ညး ညာတ် မှာထေရ် အဿဇိ နဒဒှ် အ္စာ ကိုပ်ကၠာ မွဲ ရ။ အတိုၚ် ဝၚ် မ္ဂး ဇၟာပ် ဇၟာပ် ဗတံ မှာထေရ် သာရဳပုတ် သ္တိက် မ္ဂး ညး လ္ၚောဝ် က္ဍိုပ် ကဵု လ္ပာ် ဒိုဟ် မှာထေရ် အဿဇိ မနွံ တုဲ ညး သ္တိက် က္ဍိုပ် ကဵု လ္ပာ် ဒိုဟ် ဂှ် တွဵု ရ (Sleeping with his head directed towards Assaji out of reverence)။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[ပဉ္စဝဂ္ဂဳ]] (Pañcavaggiya)
* [[သာရိပုတ္တ|သာရိပုတ္တ]] (Sariputta)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တန သုတ်]] (Dhammacakkappavattana Sutta)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရိပိုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[မှာထေရ် အဿဇိ]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]] • [[မှာထေရ် ရာဟုလ]]
}}

{{DEFAULTSORT:အဿဇိ, မှာထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:ပဉ္စဝဂ္ဂဳ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>1f127bojqlsdrt51t8pock2bea1que4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝၚ် ဒဗ္ဗထေရ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13230</id>
    <revision>
      <id>60470</id>
      <parentid>59866</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:47:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13598" sha1="bvl8tzkjfc2io5zon7juf38xs8s6qeu" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မှာထေရ် ဒဗ္ဗ
| နာမတၞဟ် = ဒဗ္ဗ မလ္လပုတ္တ (Dabba Mallaputta)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ယၟုပေၚ် = ဒဗ္ဗထေရ် (Dabba Thera)
| အဓိပ္ပါယ် = ကောန်သၟိၚ်မလ္လ ညးမက္တဵုဒှ် လတူ ထာဝရပၟတ် (Born on the funeral pyre)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်ကုသိနာရာ (Kusinara) ကေုာံ ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် (Rajagaha)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက (Disciple)
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = သေနာသနပညာပက ဧတဒဂ် (Foremost in assigning lodgings)
}}

'''မှာထေရ် ဒဗ္ဗ''' (ပါဠိ: Dabba Mallaputta; အၚ်္ဂလိက်: Dabba Thera) ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''ဒဗ္ဗ မလ္လပုတ္တ''' ဂှ် ဒှ် သာဝက အရှန် မပြဲ အိုတ် မွဲ ဇကု ပ္ဍဲ လက္ထက် သာသနာ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ရ။ ညး ဂှ် ပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲ အရာ မယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ဖန်ဇန် ဒၞာဲသ္တိက် ဘာ ကေုာံ ပရေၚ်စၞစ ကု ခမဳ သၚ် တံ (Assigning lodgings and meals) တုဲ ကလိဂွံ တာလျိုၚ် '''သေနာသနပညာပက ဧတဒဂ်''' (Foremost in assigning lodgings) ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=1 |page=1055}}&lt;/ref&gt;။ ဒဗ္ဗထေရ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် အရှန် နူ အာယုက် ထပှ် သၞာံ တုဲ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဗတံ မ္ဂး ညး စကာ ဣဒ္ဓိ အဘိညာဏ် (Supernatural power) လပုဟ်တဲ ညး မၞုံကဵု လျး ပၟတ် (Glowing finger) သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဂၠံၚ် ကု ခမဳ သၚ် တံ သွက်ဂွံ အာ ဇရေၚ် ဘာ ဒၞာဲသ္တိက် ရ။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေၚ်သ္ပခမဳ (Early Life and Ordination) ==
ဒဗ္ဗ ဂှ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် သၟိၚ်မလ္လ (Malla dynasty) ပ္ဍဲ ဍုၚ်ကုသိနာရာ (Kusinara) ရ။ ဝၚ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ညး ဂှ် ဂြိုဟ်က္ဍၚ် လောန် ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး နွံ ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် မိ ညး ဂှ်၊ မိ ညး စုတိ အာ ရ။ ကာလ မၞိဟ် တံ ကေတ် ဏာ ဇွ မိ ညး သွက်ဂွံ စံၚ် ပ္ဍဲ သုသာန် ဂှ် နကဵု အစောံ ကံ အတိက် ဒဗ္ဗ မဒး ဒှ် အရှန် ပ္ဍဲ ဘဝ ဏအ် တုဲ ဇွ မိ ညး တူ အာ ကီု လေဝ် ဖျုန် ဂၠံဂဝ် မပ္တံ ကဵု ကောန်ၚာ် ဂှ် ဟွံတူ ပၟတ် ရ။ ကောန်ၚာ် ဂှ် ပြဟ် စှ်ေ အာ လတူ ကလောံ ဆု တုဲ က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ လတူ ထာဝရ ပၟတ် ဂှ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတံ ခုတ် ကဵု ယၟု '''ဒဗ္ဗ''' (Dabba - Wood / Spark) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2012 |title=The Numerical Discourses of the Buddha |url=https://archive.org/details/numericaldiscour0000unse_a4f1 |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-1614290407}}&lt;/ref&gt;။

ကာလ ဒဗ္ဗ ကလိဂွံ အာယုက် ၇ သၞာံ ဂှ် ညး ဂွံ ညာတ် ကေတ် ကျာ်တြဲ တုဲ က္တဵုဒှ် ဓဝ် သဒ္ဓါ လျုၚ်သ္ဍိုက် ဗွဲမလောန် တုဲ အာတ် မိက် သ္ပ ခမဳ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် မကး သော် (Shaving the hair) ဂှ် ညး ဗ္စာရဏာ ကမ္မဌာန် တစပဉ္စက (Tacapañcaka meditation) တုဲ ညး အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် '''[[အရှန်]]''' (Arahant) ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဂှ် လေဲ လေဲ ရ။

== တာလျိုၚ် ပ္ဍဲ သာသနာ (Service to the Sangha) ==
ၜိုန်ရ ဒဗ္ဗ ဒှ် အရှန် ပ္ဍဲ အာယုက် ၇ သၞာံ ကီု လေဝ် ညး ဗ္စာရဏာ ဂွံ ဒဒှ်ရ ကိစ္စ သွက် ဇကု မဒး ကၠောန် (Personal spiritual goal) ဂှ် အိုတ် အာ တုဲ ရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေၚ် သာသနာ ညး အာတ် မိက် ကျာ်တြဲ သွက်ဂွံ ကေတ် တာလျိုၚ် ဗ္စာဲ ဒၞာဲသ္တိက် ကေုာံ ပုၚ် ပိဏ္ဍပါတ် ကု သၚ် တံ ရ။

ကျာ်တြဲ လေဝ် ပအပ် ပြာပ် ကဵု တာလျိုၚ်-
# '''သေနာသနပညာပက (Senāsanapaññāpaka):''' ညးမဖန်ဇန် ကဵု ဒၞာဲသ္တိက် ဘာ (Assigner of lodgings)
# '''ဘတ္တုဒ္ဒေသက (Bhattuddesaka):''' ညးမဖန်ဇန် ကဵု ပရေၚ်စၞစ ပုၚ် ဒါယကာ တံ မပလံၚ် (Distributor of meals)

ပ္ဍဲ အခိၚ် ဗတံ ခမဳ သၚ် မက္ညကၠုၚ် နူ ဌာန် သ္ၚောဲ တံ စိုပ် ကၠုၚ် မ္ဂး ညး စကာ လပုဟ်တဲ ညး မပ္တိတ် လျး ပၟတ် (Glowing finger emitting light) တုဲ ပၠဒရီု ထ္ၜး ဂၠံၚ် ကု ခမဳ တံ ညံၚ်ဂွံ စိုပ် ဘာ မဖန်ဇန် လဝ် ဂှ် သာသ္ပအ် ရ။ ညး ဖန်ဇန် ဒၞာဲသ္တိက် မလိုက်ဖက် ကု အခိုက်အလိုက် ခမဳ တံ (ဥပမာ- ခမဳ မလေပ် ဓဝ် တံ မွဲ ဒၞာဲ၊ ခမဳ မလေပ် ဝိပဿနာ တံ မွဲ ဒၞာဲ) ဗွဲမစဳကၠး ရ။

== ပရေၚ် စောဒနာ အလီ (The False Accusation) ==
ဟိုတ်နူ တာလျိုၚ် ဖန်ဇန် ဒၞာဲ ဏအ် တုဲ ပရေၚ် ပြဿနာ မွဲ က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ရ။ ခမဳ မေတ္တိယ (Mettiya) ကေုာံ ဘုမ္မဇ (Bhummaja) တံ ဂှ် မလေပ် ကလိဂွံ ဆ ဒၞာဲသ္တိက် ပရေံ ပရေံ ကေုာံ စၞစ ဟွံခိုဟ် တွဵု ရ။ ညးတံ ထေၚ် ဂး ဒဗ္ဗထေရ် ဖန်ဇန် လဝ် နကဵု ဓဝ် အဂတိ တုဲ ညးတံ ထေဲပၞတ် လတူ ဒဗ္ဗထေရ် ရ။

ညးတံ အာ စောဲလာံ ပလီု စိုတ် မိၚ်ခမဳဗြဴ မေတ္တိယာ (Nun Mettiyā) ညံၚ်ဂွံ အာ လ္ၚောဝ် ပ္တီ ကျာ်တြဲ ဒဒှ်ရ ဒဗ္ဗထေရ် ဏအ် ပလီု လဝ် စိုတ် ကောန်ဗြဴ ညး (Accusing of breaking the vow of celibacy / Pārājika offense) ရ သာ်ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;vinaya&quot;&gt;{{cite book |author=I.B. Horner |year=1938 |title=The Book of the Discipline (Vinaya Pitaka) |publisher=Pali Text Society |volume=1 |page=200}}&lt;/ref&gt;။

ကျာ်တြဲ ကော် ဒဗ္ဗထေရ် တုဲ သၟာန် ညး ပ္ဍဲ အကြာ ပေါဲ သၚ်္ဂါယနာ ရ။ ဒဗ္ဗထေရ် သှ် လ္ၚောဝ် ပ္တီ &quot;ယွံ တၠဳ ပညာ၊ နူ အခိၚ် အဲ ဍိက် မက္တဵုဒှ် မၞိဟ် တေံ ဂှ် လ္ပ ဟီု စိုပ် အရာ မပလီု ပရေၚ် မေထုန် ရ အဴ၊ ပ္ဍဲ သမၠိၚ် ညာတ် လ္ပအ် လေဝ် အဲ ဍိက် ဟွံကေၚ် ပလီု လဝ် မေထုန် မွဲ ဝါ ဏီ ရ အဴ&quot; သာ်ဏအ် ရ။ 
ကျာ်တြဲ တီ ဒဒှ်ရ ဒဗ္ဗထေရ် ဒှ် မၞိဟ် အးဇ္ၚး (Innocent) တုဲ၊ မိၚ်ခမဳဗြဴ မေတ္တိယာ ဂှ် ကျာ်တြဲ ကဵု သ္ပ ထောံ လူ (Expelled from the order) တုဲ ခမဳ ၜါ ဇကု ဂှ် ဒး ဒုၚ် ဒဏ် ရ။

== လအိတ် ဘဝ (Later Life and Passing) ==
ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် မပြဲ ဏအ် ဂှ်ရ ကျာ်တြဲ ဇိုန်နှၚ် ကဵု ညး တာလျိုၚ် ဧတဒဂ် '''သေနာသနပညာပက''' (Foremost among assigners of lodgings) ရ။

အတိုၚ် လိက် ဥဒါန် (Udāna) မ္ဂး ကာလ ဒဗ္ဗထေရ် ကလိဂွံ အာယုက် ဇၞော် အာစိုပ် အခိၚ် ပရိနိဗ္ဗာန် (Parinirvana) ဂှ်၊ ညး က္ညအာ ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ တုဲ ကလံ ကျာ် သွက်ဂွံ သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် ရ။ ညး ကလာၚ် တိုန် အာ လတူ အကာသ၊ လုပ် စျာန် တေဇောကသိုဏ် (Fire element meditation / Tejo-kasiṇa) တုဲ ခန္ဓကာယ ညး ဂှ် တူ အာ နကဵု ပၟတ် ဓာတ် အလဵုလဵု ညး ရ။ ကြဴနူ မတူ အာ တုဲ ဇုတ် သၟေဟ် သှ်ေ (Ashes or cinders) ညိည သ္ၚိ ဇြုၚ် မွဲ လေဝ် ဟွံသှ်ေ ရ (Passed away without leaving any remains) &lt;ref name=&quot;udana&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/ud8.9/en/sujato |title=Dabba Sutta (Ud 8.9) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။

== လိက်ပတ် ကေုာံ ပရူပရာ (Table of Roles and Events) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ် တာလျိုၚ် ကေုာံ အရာ ပြာကတ် ဒဗ္ဗထေရ် (Roles and Notable Events)
|-
! တာလျိုၚ် / အရာ ပြာကတ်
! ပရေၚ် သ္ပသမ္တီ (Description)
! လိက် နိဿဲ (Reference)
|-
| သေနာသနပညာပက (Senāsanapaññāpaka)
| ညးမဖန်ဇန် ကဵု ဒၞာဲသ္တိက် ဘာ ကု ခမဳ သၚ် မက္ညကၠုၚ် နူ သ္ၚောဲ
| အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် (Anguttara Nikaya)
|-
| ဘတ္တုဒ္ဒေသက (Bhattuddesaka)
| ညးမပါ်ပရအ် ပရေၚ် စၞစ ကု ခမဳ သၚ် တံ မလိုက်ဖက် ကု ညးတံ
| ဝိနယပိဋကတ် (Vinaya Pitaka)
|-
| ဣဒ္ဓိ အဘိညာဏ် ပၟတ် (Glowing finger)
| အခိၚ် ဗတံ စကာ လပုဟ်တဲ ညံၚ်ရဴ ပၞောတ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဂၠံၚ်
| ဓမ္မပဒ (Dhammapada Commentary)
|-
| ပရေၚ် စောဒနာ အလီ (False Accusation)
| ဒး ဒုၚ် စောဒနာ လဝ် နကဵု ခမဳ မေတ္တိယ သီု မိၚ်ခမဳဗြဴ
| ဝိနယပိဋကတ် - ပါရာဇိက (Parajika)
|}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[ဝိနဲ]] (Vinaya)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[ဒဗ္ဗထေရ်]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]] • [[မှာထေရ် ရာဟုလ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဒဗ္ဗထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>bvl8tzkjfc2io5zon7juf38xs8s6qeu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝင်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13237</id>
    <revision>
      <id>60359</id>
      <parentid>59876</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:07:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8214" sha1="8u4kxzgqydg5nc5bj5xglafzd3lq5nf" xml:space="preserve">{{Infobox 
| title = ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ&lt;br&gt;(Buddhist Biographies)
| image = Dharma_Wheel.svg
| caption = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| topic = ပရေၚ်အတ္ထုပတ္တိ ကေုာံ ဝၚ် (Biographical History)
| religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| key_figures = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]၊ သာဝက အဂ္ဂ၊ ခမဳမပြဲ
| primary_texts = ဗုဒ္ဓဝၚ် (Buddhavaṃsa), အပဒါန် (Apadāna), ဇာတ် (Jātaka)
}}

'''ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ''' (အၚ်္ဂလိက်: Buddhist Biographies / Biographies of Buddhist Figures) ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ချူခၞံ လိက်ပတ် ဝၚ်အတ္ထုပတ္တိ မဆေၚ်စပ် ကု [[ကျာ်တြဲ]]၊ သာဝက ခမဳတြုံ ခမဳဗြဴ ကေုာံ ပူဂိုလ် မယိုက်ဂၠေၚ် သာသနာ ပ္ဍဲ ခေတ်အဆက်ဆက် ရ။ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် ဝၚ်ပူဂိုလ် (Biography) တံ ဂှ် ညး ချူလဝ် သွက်ဂွံ ဒှ် သက်သဳ ပရေၚ်လွဳပရာ (Striving) ကေုာံ သွက်ဂွံ သၠုၚ်ပ္တိုန် ဓဝ် သဒ္ဓါ (Faith / Saddhā) ပ္ဍဲ စိုတ် ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ တံ ရ&lt;ref name=&quot;keown&quot;&gt;{{cite book |author=Damien Keown |year=2004 |title=A Dictionary of Buddhism |url=https://archive.org/details/dictionaryofbudd00unse |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198605607}}&lt;/ref&gt;။

== ဝၚ် အတ္ထုပတ္တိ ကျာ်တြဲ (Biographies of the Buddha) ==
ပ္ဍဲ လိက် ပိဋကတ်ပိ (Pali Canon) ဂှ် ပရေၚ်အတ္ထုပတ္တိ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ကေုာံ ကျာ်တြဲ အတိက် တံ ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ လိက်-
* '''ဗုဒ္ဓဝၚ် (Buddhavaṃsa):''' မဒှ် လိက် ဝၚ် ကျာ် ၂၈ ဇကု မစပ် နူ ကျာ်တြဲ တဏှၚ်ကဵု (Taṇhaṅkara Buddha) ဒဵုကၠုၚ် စိုပ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ရ။
* '''ဇာတ် (Jātaka):''' မဒှ် ပရူပရာ ဝၚ် အတိက် ဘဝ အလံၚ်ကျာ် (Bodhisatta) မကေၚ် က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဘဝ မရေၚ်မၠိုက် ကၠုၚ် ပါရမဳ (Perfections) ရ။ ဇာတ် နွံ သီုဖအိုတ် ၅၄၇ ဇာတ် ရ&lt;ref name=&quot;jataka&quot;&gt;{{cite book |author=E.B. Cowell |year=1895 |title=The Jātaka or Stories of the Buddha's Former Births |url=https://archive.org/details/jatakaorstorieso0002prof |publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt;။
* '''နိဒါနကထာ (Nidānakathā):''' ဒှ် လိက် အဋ္ဌကထာ မပံက်ထ္ၜး ဝၚ် ကျာ်တြဲ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒှ် ကျာ် ကေုာံ တရဴ မအာစိုပ် သမ္မာသမ္ဗောဓိ (Enlightenment) ရ။

== ဝၚ် အတ္ထုပတ္တိ သာဝက (Biographies of Disciples) ==
ဝၚ် သာဝက (Disciples) မပ္တံကဵု [[သာရဳပုတ်]] (Sariputta)၊ [[မောဂ္ဂလာန်]] (Moggallana)၊ [[အာနန်]] (Ananda) ကေုာံ ခမဳ အရှန် မပြဲ တံ ဂှ် ညး ပကောံလဝ် ပ္ဍဲ လိက် သုတ္တန် ခုဒ္ဒကနိကာယ (Khuddaka Nikaya) ရ-
* '''အပဒါန် (Apadāna):''' လိက် ဏအ် ဂှ် ပကောံလဝ် ဝၚ် အတိက် ကေုာံ ပရေၚ် လွဳပရာ ပါရမဳ သာဝက ခမဳတြုံ (Therāpadāna) ကေုာံ ခမဳဗြဴ (Therīpadāna) တံ ရ။
* '''ထေရဂါထာ ကေုာံ ထေရဳဂါထာ (Theragāthā and Therīgāthā):''' မဒှ် လိက် ကဗျ ဂါထာ မဟီုတွံ ပရူ ပရေၚ် အာစိုပ် ဓဝ် (Attainment) ကေုာံ ပရေၚ် မိပ်မြဟ် လတူ ဓဝ် ဗၠးၜး (Nirvana) နူ သာဝက ခမဳတြုံ ကေုာံ ခမဳဗြဴ တံ ရ&lt;ref name=&quot;norman&quot;&gt;{{cite book |author=K.R. Norman |year=1983 |title=Pali Literature: Including the Canonical Literature in Prakrit and Sanskrit of All the Hinayana Schools of Buddhism |publisher=Otto Harrassowitz}}&lt;/ref&gt;။

== ပူဂိုလ် မပြဲ ပ္ဍဲ ခေတ်ကြဴ (Eminent Figures in Later Eras) ==
ပါဲနူ သာဝက ပ္ဍဲ လက္ထက် ကျာ်တြဲ တုဲ၊ ဝၚ်ပူဂိုလ် ညးမယိုက်ဂၠေၚ် သာသနာ ပ္ဍဲ ခေတ် ကြဴ (Post-canonical figures) လေဝ် ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော် မွဲ သွက် လိက်ပတ် ဝၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။
# '''သၟိၚ်အသောက (Emperor Ashoka):''' သၟိၚ် ဇၞော် အိန္ဒိယ မယိုက်ဂၠေၚ် တိုၚ်ပ္ကဴ သာသနာ တုဲ ပြးဇး သာသနာ ဇရေၚ် ဍုၚ် သအာၚ် (Buddhist missions) ရ။
# '''မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa):''' ခမဳ တၠပညာ ဇၞော် မချူခၞံ လိက် ဝိသုဒ္ဓိမဂ် (Visuddhimagga) ကေုာံ လိက် အဋ္ဌကထာ ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ တ္ကအ်သဳဟိုဠ် (Sri Lanka) ရ။

== လိက်ပတ် ကေုာံ ပရူပရာ (Table of Texts and Subjects) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လိက် ဝၚ်ပူဂိုလ် အဓိက ပ္ဍဲ ပိဋကတ် (Major Biographical Texts in the Tipitaka)
|-
! ယၟု လိက် (Text)
! ဂကောံလိက် (Collection)
! ပရူပရာ (Subject Matter)
|-
| ဗုဒ္ဓဝၚ် (Buddhavaṃsa)
| ခုဒ္ဒကနိကာယ (Khuddaka Nikaya)
| ဝၚ် ကျာ် ၂၈ ဇကု ကေုာံ အလံၚ်ကျာ် မဒုၚ် ပျာဒိတ်
|-
| အပဒါန် (Apadāna)
| ခုဒ္ဒကနိကာယ (Khuddaka Nikaya)
| ဝၚ် ဘဝ အတိက် ကေုာံ လွဳပရာ သာဝက တံ
|-
| ဇာတ် (Jātaka)
| ခုဒ္ဒကနိကာယ (Khuddaka Nikaya)
| ဝၚ် ဘဝ အတိက် ကျာ်တြဲ ၅၄၇ ဇာတ်
|-
| ထေရဂါထာ (Theragāthā)
| ခုဒ္ဒကနိကာယ (Khuddaka Nikaya)
| ဂါထာ ဥဒါန် ခမဳတြုံ တံ ကာလ အာစိုပ် အရှန်
|}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[ပိဋကတ်ပိ]] (Tipitaka)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Biographies)
| list1 = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] • [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>8u4kxzgqydg5nc5bj5xglafzd3lq5nf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝၚ် မှာထေရ် ဥပဝါဏ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13238</id>
    <revision>
      <id>60407</id>
      <parentid>59877</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:44:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11118" sha1="9s6lybyummg5nj05rm5rshpe51w522p" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မှာထေရ် ဥပဝါဏ
| နာမတၞဟ် = ဥပဝါဏထေရ် (Upavāṇa Thera)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် ဥပဝါဏ (Mahāthera Upavāṇa)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်သာဝတ္ထိ (Savatthi)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက (Disciple)
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = ဥပဋ္ဌာက လဆောဝ် (Temporary Attendant)
}}

'''မှာထေရ် ဥပဝါဏ''' (ပါဠိ: Upavāṇa; အၚ်္ဂလိက်: Upavāṇa Thera) ဂှ် ဒှ် သာဝက အရှန် မွဲ ဇကု ပ္ဍဲ သာသနာ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ရ။ ညး ဏအ် ဂှ် ပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲ အရာ မယိုက်ဂၠေၚ် လဝ် တာလျိုၚ် ဥပဋ္ဌာက (Attendant) ကျာ်တြဲ ကိုပ်ကၠာ နူ မှာထေရ် [[အာနန်]] (Ananda) ကေုာံ ပရေၚ် မက္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ကျာ်တြဲ မသ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် (Mahaparinibbana) မဒှ် အခိၚ် ကျာ်တြဲ မစကာ ကဵု ညး သြဟ် ပါဲ အာ နူ ဂတ မုက် ကျာ် ဟိုတ်နူ ကၟာတ် ဒၟံၚ် ညာဏ် ဗဵုလ္ၚောဝ် ဒေဝတဴ တံ ရ&lt;ref name=&quot;malalasekera&quot;&gt;{{cite book |author=G.P. Malalasekera |year=1937 |title=Dictionary of Pali Proper Names |publisher=John Murray |volume=1 |page=410}}&lt;/ref&gt;။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေၚ်သ္ပခမဳ (Early Life and Ordination) ==
ဥပဝါဏ ဂှ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဗဗၞး (Brahmin family) မၞုံကဵု ပရေၚ် ကြိုက်သိုက် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုၚ်သာဝတ္ထိ (Savatthi) ရ။ ကာလ ညး ဂွံ ညာတ် ကေတ် လက္ခဏာ ဣန္ဒြိယ ကေုာံ ဂွံ မိၚ် ကလၚ် ဓဝ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ တုဲ ညး က္တဵုဒှ် ဓဝ် သဒ္ဓါ လျုၚ်သ္ဍိုက် ဗွဲမလောန် တုဲ တိတ် သ္ပ ခမဳ (Ordination) ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ ရ။ ကြဴနူ သ္ပ ခမဳ တုဲ ညး လွဳပရာ ဓဝ် ဝိပဿနာ (Vipassana meditation) ဗွဲမစၟိုန် ပြဟ် တုဲ ဟွံလအ် မွဲသာ် ညး အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် '''[[အရှန်]]''' (Arahant) ရ&lt;ref name=&quot;theragatha&quot;&gt;{{cite book |author=K.R. Norman |year=1969 |title=The Elders' Verses I (Theragāthā) |publisher=Pali Text Society |isbn=978-0860130669}}&lt;/ref&gt;။

== တာလျိုၚ် ဥပဋ္ဌာက (Role as Attendant) ==
ကိုပ်ကၠာ မှာထေရ် အာနန် ဟွံဂွံ ဒုၚ် ကေတ် တာလျိုၚ် ဥပဋ္ဌာက တွဵု (Permanent attendant) ဏီ ဂှ်၊ ခမဳ ဇၞော် ဇၞော် မပ္တံ ကဵု မှာထေရ် ဥပဝါဏ၊ မေဃိယ၊ နာဂိတ ကေုာံ သုနက္ခတ္တ တံ ကေၚ် ယိုက်ဂၠေၚ် လဝ် တာလျိုၚ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဝေယျာဝစ္စ (Attending tasks) ကု ကျာ်တြဲ ရ။

ပ္ဍဲ အခိၚ် ဥပဝါဏ မကေတ် တာလျိုၚ် ဥပဋ္ဌာက ဂှ် ပရေၚ် ပြာကတ် မွဲ က္တဵုဒှ် လဝ် ရ။ မွဲ ဝါ ကျာ်တြဲ ဂိ ယဲ (Suffering from an illness) တုဲ နွံ ပၟိက် ဍာ် ဂမ္တဴ ရ။ မှာထေရ် ဥပဝါဏ ပြာပ် အာ ဇရေၚ် သ္ၚိ ဗဗၞး ဒေဝဟိတ (Devahita the Brahmin) တုဲ အာတ် မိက် ပိဏ္ဍပါတ် ဍာ် ဂမ္တဴ (Hot water) ကေုာံ တၚ်လာဲ (Molasses) ရ။ ဗဗၞး ဂှ် ကဵု ဒါန် တုဲ ကျာ်တြဲ သုၚ် စ သီု ၜါ ပြကာ ဂှ် တုဲ ယဲ သက်သာ အာ ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ကုသဵု ဏအ် တုဲ ကျာ်တြဲ တွံ ကဵု ဓဝ် အနုမောဒနာ ကု ဗဗၞး ဒေဝဟိတ ရ။

== ပရေၚ် မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ပရိနိဗ္ဗာန် (The Parinibbana Incident) ==
ပရေၚ် ပြာကတ် အိုတ် မဆေၚ်စပ် ကု မှာထေရ် ဥပဝါဏ ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ကျာ်တြဲ မသ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် (Mahaparinibbana) ပ္ဍဲ ဂြိုပ် အံၚ်ရေၚ် သာလ (Sala grove) ဍုၚ်ကုသိနာရာ (Kusinara) ရ။

ပ္ဍဲ အခိၚ် ကျာ်တြဲ သ္တိက် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ တၞဟ် စက် သီဟသေယျာ (Lion's posture) လက္ကရဴ အိုတ် ဂှ် မှာထေရ် ဥပဝါဏ တန်တဴ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဂတ မုက် ကျာ်တြဲ တုဲ ရပ် လဝ် ဝိုတ် (Palm-leaf fan) သွက်ဂွံ ပှ် ဖျေဟ် ဝိုတ် ကု ကျာ်တြဲ ရ။ ဆဂး ကျာ်တြဲ ဟီု ကု ညး- 
&gt; ''&quot;ယွံ ခမဳ ဥပဝါဏ၊ သြဟ် ပါဲ အာ နူ ဂတ မုက် အဲ ညိ။ လ္ပ ဒတဴ ဒၟံၚ် ဂတ မုက် အဲ ညိ&quot;'' (Step aside, monk, do not stand in front of me) သာ်ဏအ် ရ။

မှာထေရ် အာနန် မိၚ် အရေဝ် ဏအ် တုဲ အံသဝ် က္တဵုဒှ် စိုတ် သၠေဟ်ပၟာ တုဲ သၟာန် ကျာ်တြဲ &quot;ယွံ တၠဳ ပညာ၊ မှာထေရ် ဥပဝါဏ ဂှ် ယိုက်ဂၠေၚ် ကၠုၚ် ဝေယျာဝစ္စ ကျာ် လုကဴ အခိၚ် သၞာံ ဗွဲမလအ် ရ။ မုဟိုတ် ကျာ်တြဲ မဒး စကာ ကဵု ညး သြဟ် ပါဲ အာ ပ္ဍဲ အခိၚ် လက္ကရဴ အိုတ် ဏအ် ရော အဴ?&quot;။

ကျာ်တြဲ သှ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဏအ် ဒေဝတဴ ကေုာံ ဗြီု တံ (Devas and Brahmas) နူ လ္ၚီ စက္ကဝါ (Countless world systems) ပြာပ် ကောံ ကၠုၚ် သွက်ဂွံ ဗဵု လ္ၚောဝ် ကျာ်တြဲ နဒဒှ် အလန် လက္ကရဴ အိုတ် ရ။ ဆဂး မှာထေရ် ဥပဝါဏ ဂှ် ဒှ် အရှန် မၞုံကဵု တေဇော ဣဒ္ဓိ ကေုာံ စိုန်သကီု ပ္ဍဲ ဓဝ် ဗွဲမလောန် တုဲ လျး ညး (Radiance / Powerful presence) ဂှ် ကၟာတ် ဒၟံၚ် ညာဏ် ဗဵုလ္ၚောဝ် ဒေဝတဴ တံ (Blocking the devas' view) ရ။ ဟိုတ်နူ ဒေဝတဴ တံ စောဒနာ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ စိုတ် (Murmuring in their minds) ညံၚ်ဂွံ ဗဵု လ္ၚောဝ် ကျာ်တြဲ ဂွံ ဂှ်ရ၊ ကျာ်တြဲ မဒး ကဵု မှာထေရ် ဥပဝါဏ သြဟ် ပါဲ အာ ဒၞာဲ တၞဟ် ရ&lt;ref name=&quot;digha&quot;&gt;{{cite book |author=Maurice Walshe |year=1995 |title=The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Digha Nikaya |url=https://archive.org/details/longdiscoursesof0000unse |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861711031 |page=[https://archive.org/details/longdiscoursesof0000unse/page/252 252]}}&lt;/ref&gt;။

== လိက်ပတ် ကေုာံ ပရူပရာ (Table of Roles and Events) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ် တာလျိုၚ် ကေုာံ အရာ ပြာကတ် မှာထေရ် ဥပဝါဏ (Roles and Notable Events)
|-
! ပရူပရာ / အရာ ပြာကတ်
! ပရေၚ် သ္ပသမ္တီ (Description)
! လိက် နိဿဲ (Reference)
|-
| တာလျိုၚ် ဥပဋ္ဌာက (Attendant)
| ယိုက်ဂၠေၚ် လဝ် ဝေယျာဝစ္စ ကျာ်တြဲ လဆောဝ် လဆောဝ် ကိုပ်ကၠာ မှာထေရ် အာနန်
| ထေရဂါထာ (Theragatha)
|-
| လွဳယဲ ကျာ် (Providing Medicine)
| ဂၠာဲ ကၠုၚ် ဍာ် ဂမ္တဴ ကေုာံ တၚ်လာဲ နူ ဗဗၞး ဒေဝဟိတ သွက် ကျာ်တြဲ မဂိယဲ
| သံယုတ္တနိကာယ် (Samyutta Nikaya)
|-
| ပရေၚ် ပရိနိဗ္ဗာန် (Parinibbana Incident)
| ဒး သြဟ် ပါဲ အာ နူ ဂတ မုက် ကျာ် ဟိုတ်နူ ကၟာတ် ညာဏ် ဒေဝတဴ တံ
| မဟာပရိနိဗ္ဗာန သုတ် (Mahaparinibbana Sutta)
|}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[အာနန်]] (Ananda)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[မဟာပရိနိဗ္ဗာန သုတ်]] (Mahaparinibbana Sutta)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ် ဥပဝါဏ]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဥပဝါဏ, မှာထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>9s6lybyummg5nj05rm5rshpe51w522p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝၚ် မှာထေရ် အၚ်္ဂုလိမာလ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13240</id>
    <revision>
      <id>60348</id>
      <parentid>59881</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:01:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17503" sha1="ooa0k8a6fp5bes3j1e1ukwu6gfmmoha" xml:space="preserve">{{Infobox ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| နာမ = မှာထေရ် အၚ်္ဂုလိမာလ
| နာမတၞဟ် = အဟိံသက (Ahimsaka)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ယၟုပေၚ် = မှာထေရ် အၚ်္ဂုလိမာလ (Mahāthera Aṅgulimāla)
| ဌာန်ဒတန် = ဍုၚ်သာဝတ္ထိ (Savatthi) ကေုာံ တက္ကသဳလာ (Takkasila)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သာဝက (Disciple)
| တၠပညာ = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
| မိမ = ဗဗၞး ဘဂ္ဂဝ (Bhaggava) ကေုာံ မိမန္တာနဳ (Mantānī)
| အလံၚ် = [[အရှန်]] (Arahant)
| တာလျိုၚ် = ညးမဟီုတွံ ဓဝ် အၚ်္ဂုလိမာလ ပိုတ် (Reciter of Angulimala Paritta)
}}

'''မှာထေရ် အၚ်္ဂုလိမာလ''' (ပါဠိ: Aṅgulimāla; အၚ်္ဂလိက်: Angulimala) ဂှ် ဒှ် သာဝက ပြာကတ် အိုတ် မွဲ ဇကု ပ္ဍဲ သာသနာ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ရ။ ဝၚ် ညး ဂှ် ဒှ် သက်သဳ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဘဝ မဇၞော် ကဵု ဒြဟတ် (Spiritual transformation) မွဲ ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒှ် ခမဳ တေံ ညး ဏအ် ဂှ် ဒှ် ကမၠတ် မဂစိုတ် မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် တုဲ သီု ကုတ် ကေတ် လပုဟ်တဲ မၞိဟ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဇုက်ကၞၚ် (Garland of fingers) ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဓဝ် ကရုဏာ ကေုာံ ပရေၚ် ဟီုတွံ ကျာ်တြဲ တုဲ ညး တွံ ပါဲ ကၠေံ ဒုစရိုတ် တုဲ ပြံၚ်လှာဲ အာ စိုတ်၊ သ္ပ ခမဳ၊ ကၞောတ် တဲ အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် '''[[အရှန်]]''' (Arahant) ရ&lt;ref name=&quot;gombrich&quot;&gt;{{cite book |author=Richard Gombrich |year=1996 |title=How Buddhism Began: The Conditioned Genesis of the Early Teachings |url=https://archive.org/details/howbuddhismbegan0000gomb |publisher=Athlone Press |isbn=978-0415371230 |page=[https://archive.org/details/howbuddhismbegan0000gomb/page/135 135]}}&lt;/ref&gt;။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ (Early Life and Education) ==
အၚ်္ဂုလိမာလ ဂှ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဗဗၞး ညးမကဵု ကသပ် သၟိၚ်ကောသလ (King Pasenadi of Kosala) ပ္ဍဲ ဍုၚ်သာဝတ္ထိ ရ။ မအံက် ညး ဂှ် ယၟု ဗဗၞး ဘဂ္ဂဝ (Bhaggava) တုဲ မိအံက် ညး ဂှ် ယၟု မန္တာနဳ (Mantānī) ရ။ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ညး က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ဂှ် လွဟ် လက်နက် တံ ပ္တိတ် လျး ရေၚ် မဆီု လောန် ရ။ အ္စာ ဟောရာ တံ ဟောလဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်ၚာ် ဏအ် ကြက် ဒှ် ကမၠတ် မဂစိုတ် မၞိဟ် (A bandit or killer) ရ။ မိမ ညးတံ ဖေက် တုဲ ခုတ် ကဵု ယၟု ညံၚ် ကံကျာံ ဂွံ ပြံၚ်လှာဲ နကဵု ယၟု '''အဟိံသက''' (Ahimsaka - ညးဟွံပ္တိတ် ပရေၚ် ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် / The Harmless One) ရ&lt;ref name=&quot;nanamoli&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=1992 |title=The Life of the Buddha: According to the Pali Canon |publisher=Buddhist Publication Society |page=247}}&lt;/ref&gt;။

ကာလ ကလိဂွံ အာယုက် သွက်ဂွံ ကတ် ပညာ ဂှ် ညး အာ ဌာန် တက္ကသဳလာ (Takkasila) တုဲ ကတ် လ္ၚတ် ပညာ ဇရေၚ် အ္စာ ဒိသာပါမောက္ခ (Disapamokkha) ရ။ အဟိံသက ဂှ် ဒှ် ကောန်ကတ် မစဳကၠး တုဲ ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် ခိုဟ် လောန် တုဲ အ္စာ သ္ဍိုက်မၠိုက် လောန် ရ။ ဟိုတ်နူ ဂှ် ကောန်ကတ် တၞဟ် တံ က္တဵုဒှ် ဓဝ် စိုတ် ပယျဵု (Jealousy) တုဲ အာ လီ ပ္တီ အ္စာ ဒဒှ်ရ အဟိံသက ဏအ် ပလီု လဝ် စိုတ် သမ္ဘာ အ္စာ ရ သာ်ဏအ် ရ။

အ္စာ ဂှ် ထေဲပၞတ် ဗွဲမလောန် တုဲ မိက်ဂွံ ဂစိုတ် အဟိံသက ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဂစိုတ် နကဵု တဲ ဇကု မ္ဂး ယၟု ကောံ ပညာ ဇကု ကြက် လီုလာ် အာ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အ္စာ ဂှ် ဟီု ကု အဟိံသက ညံၚ်ဂွံ ကဵု ကသပ် အ္စာ (Guru-dakkhinā / Honorarium) နကဵု လပုဟ်တဲ မၞိဟ် တြုံ လ္ၚီ လပုဟ် မဂွံ နူ ပရေၚ် ဂစိုတ် (1,000 right-hand human fingers) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=1995 |title=The Middle Length Discourses of the Buddha: A Translation of the Majjhima Nikaya |url=https://archive.org/details/middlelengthdisc00anam |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861710720 |page=[https://archive.org/details/middlelengthdisc00anam/page/720 710]}}&lt;/ref&gt;။

== ဒဒှ် ကမၠတ် ကေုာံ လပုဟ်တဲ လ္ၚီ (The Bandit and the Garland of Fingers) ==
အဟိံသက ၜိုန်ရ ဟွံမိက် ကၠောန် ကီု လေဝ် ဟိုတ်နူ မိက်ဂွံ ရေၚ်တၠုၚ် ဝတ် အ္စာ တုဲ ညး ဒး တိတ် အာ ဂြိုပ် ဇာလိနဳ (Jalini forest) ပ္ဍဲ ရး ကောသလ တုဲ စ ဂစိုတ် မၞိဟ် မက္ညကၠုၚ် တရဴ တံ ရ။ 
ညး ဂစိုတ် မၞိဟ် မွဲ မ္ဂး ကုတ် ကေတ် လပုဟ်တဲ မွဲ တုဲ တိုၚ် စွံ လဝ် ရ။ ဆဂး သတ် ဂြိုပ် တံ စ ထောံ တုဲ လပုဟ်တဲ တံ ဟွံကောံ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး ကေတ် လပုဟ်တဲ တံ ဂှ် တုဲ သလောတ် နကဵု ဇုက် ကၠောန် နဒဒှ် ဇုက်ကၞၚ် (Garland) တုဲ စုတ် လဝ် ပ္ဍဲ ကံ ဇကု ရ။ ဟိုတ်နူ ဂှ် မၞိဟ် တံ ခုတ် ကဵု ယၟု ညး '''အၚ်္ဂုလိမာလ''' (Aṅgulimāla - ညးမၞုံကဵု ဇုက်ကၞၚ် လပုဟ်တဲ / Garland of fingers) ရ။

ကာလ လပုဟ်တဲ ကောံ အာ ၉၉၉ လပုဟ် ဂှ် မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဖေက် လောန် တုဲ သၟိၚ်ကောသလ (King Pasenadi) အလဵု ဇကု စဳရေၚ် ကေတ် ဍိုက် ပၞာန် သွက်ဂွံ ဗ္တိုက် အၚ်္ဂုလိမာလ ရ။ မိ ညး မိမန္တာနဳ မိၚ် ပရူ ဏအ် တုဲ မိက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန် တုဲ တိတ် အာ ဂြိုပ် မွဲ ဇကု သွက်ဂွံ ဂၠာဲ အၚ်္ဂုလိမာလ ရ။ အၚ်္ဂုလိမာလ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဏအ် ဂှ် စိုတ် သမ္ၚာတ် အာ တုဲ ဆဵု မိ ဇကု မ္ဂး လေဝ် မိက်ဂွံ ဂစိုတ် သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေၚ် အာ လ္ၚီ ဂှ် ရ။

== ပရေၚ် ဆဵုဂဗ ကု ကျာ်တြဲ (Meeting the Buddha) ==
ပ္ဍဲ အခိၚ် နူဂယး ဂှ် [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) ဗ္စာရဏာ နကဵု ညာဏ် သဗ္ဗညုတ (Omniscience) တုဲ ညာတ် ကေတ် ပရေၚ် ဏအ် ရ။ ယဝ်ရ အၚ်္ဂုလိမာလ ဂစိုတ် မိ ဇကု မ္ဂး ကြက် က္တဵုဒှ် ပဉ္စာနန္တရိယကံ (Anantarika-kamma - Unforgivable karma) တုဲ ဟွံမာန် ကလိဂွံ မဂ် ဖဵု နိဗ္ဗာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကျာ်တြဲ က္ညကၠုၚ် ဂြိုပ် ဏအ် လေဲ လေဲ သွက်ဂွံ တွံ ဓဝ် ကု ညး ရ။

အၚ်္ဂုလိမာလ ညာတ် ကျာ်တြဲ တုဲ ပါဲ ထောံ မိ ဇကု၊ ညး ရပ် ကေတ် သၞာ် တုဲ ဒြေပ် ဗက် လက္ကရဴ ကျာ်တြဲ သွက်ဂွံ ဂစိုတ် ရ။ ဆဂး ကျာ်တြဲ စကာ ဣဒ္ဓိ အဘိညာဏ် (Psychic powers) တုဲ ၜိုန်ရ ကျာ်တြဲ က္ညအာ နကဵု ဒစး ဓမ္မတာ ကီု လေဝ် အၚ်္ဂုလိမာလ ဒြေပ် ၜိုတ် လဵု လေဝ် ဗက် ဟွံစိုပ် ရ။
အၚ်္ဂုလိမာလ ယှောတ် အာ ဒြဟတ် တုဲ ကရေဲ တိုန် &quot;ယွံ ခမဳ၊ ဒေါအ် (Tittha, samaṇa)&quot; ရ။
ကျာ်တြဲ သှ် ကု ညး &quot;ယွံ အၚ်္ဂုလိမာလ၊ အဲ ဂှ် ဒေါအ် ဒၟံၚ် ရ။ မၞး ဂှ် ရ ဟွံဒေါအ် ဏီ&quot; (I have stopped, Aṅgulimāla, you should also stop) &lt;ref name=&quot;angulimala_sutta&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/mn86/en/sujato |title=Aṅgulimāla Sutta (MN 86) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။

အၚ်္ဂုလိမာလ သၟာန် အဓိပ္ပါယ် အရေဝ် ဏအ် ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး &quot;အဲ ဂှ် ဒေါအ် အာ နူ ပရေၚ် ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် သတ် တံ (Stopped causing harm to living beings) ရ။ မၞး ဂှ် ညးမပ္ဍဵုပ္ဍိုက် မဂစိုတ် သတ် တံ တွဵု ရ&quot;။ 
မိၚ် အရေဝ် ဏအ် တုဲ အၚ်္ဂုလိမာလ က္တဵုဒှ် ဓဝ် သံဝေဂ (Urgency/Realization) ဗွဲမလောန် တုဲ ဗိုတ် ကၠေံ သၞာ် ဇရေၚ် ဇိုၚ် ကျာ်တြဲ၊ ကလံ လ္ၚောဝ် တုဲ အာတ် မိက် သ္ပ ခမဳ (Ordination) ရ။

== ဘဝ ခမဳ ကေုာံ အၚ်္ဂုလိမာလ ပိုတ် (Life as a Monk and the Angulimala Paritta) ==
ကြဴနူ သ္ပ ခမဳ တုဲ မှာထေရ် အၚ်္ဂုလိမာလ ဂှ် လွဳပရာ ဓဝ် ကမ္မဌာန် (Meditation) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး ဂေတ် ပိဏ္ဍပါတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် သာဝတ္ထိ ဂှ် မၞိဟ် တံ မလေပ် ကၠဟ် ဗိုတ် တၟအ်၊ က္ၜေဟ် လက် ညး တွဵု ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ဟွံပေၚ် စိုတ် လတူ ကမၠောန် အတိက် ညး ရ။ က္ဍိုပ် ညး ထကး၊ သ္ၚာ ညး ကၠိ ပေၚ် ဆီ မ္ဂး ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး &quot;ယွံ ခမဳ၊ ဒုၚ် ဒုက္ခ ဏအ် ညိ။ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဖဵု ကံ (Result of karma) သွက်ဂွံ ဒး ဒုၚ် ပ္ဍဲ နရက် မလအ် လကာ် ဂှ် မၞး ဒး ဒုၚ် ဆ ပ္ဍဲ ဘဝ ဏအ် ရ&quot; ရ။

မွဲ တ္ၚဲ ညး ဆဵု သၟတ်ဗြဴ မွဲ ဒး စံၚ် တူ ဒၟံၚ် ဟိုတ်နူ သၠး ဂၠံဂဝ် ဝါတ် (Difficult childbirth) ရ။ ညး ဆန် ဍာ် ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ တုဲ ကျာ်တြဲ ဟီု တွံ ကဵု ညး ဂါထာ သွက်ဂွံ ပလံၚ် မေတ္တာ ကု သၟတ်ဗြဴ ဏအ် ရ။ ဂါထာ ဏအ် ဂှ် ပြာကတ် ဒၟံၚ် နကဵု ယၟု '''အၚ်္ဂုလိမာလ ပိုတ်''' (Aṅgulimāla Paritta) ရ-
&gt; ''&quot;ယတောဟံ ဘဂိနိ အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာတော၊ 
&gt; နာဘိဇာနာမိ သဉ္စိစ္စ ပါဏံ ဇဳဝိတာ ဝေါရောပေတာ။ 
&gt; တေန သစ္စေန သောတ္ထိ တေ ဟောတု၊ သောတ္ထိ ဂဗ္ဘဿ။&quot;''
&gt; (ယွံ ၝောဲ، နူ အခိၚ် အဲ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဂကူ အရိယ (သ္ပ ခမဳ) တေံ၊ သတ် မွဲ ဇကု ကီု လေဝ် နကဵု စေတနာ အဲ ဟွံကေၚ် ဂစိုတ် လဝ် ဏီ ရ။ နကဵု သစ္စ ဏအ် ကဵု ၝောဲ ဂွံ တိတ် ဗၠး ဒုက္ခ ညိ၊ ကဵု ကောန် ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် ဂွံ တိတ် ဗၠး ညိ။)

ကြဴနူ မတွံ ပိုတ် ဏအ် ကု သၟတ်ဗြဴ ဂှ် တုဲ သၟတ်ဗြဴ ဂှ် သၠး ဂၠံဂဝ် ဗွဲမလောဲသွာ (Safe delivery) ရ။ ဒဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ခမဳ သၚ် တံ မလေပ် ဖ္ဍောတ် အၚ်္ဂုလိမာလ ပိုတ် သွက် သၟတ်ဗြဴ မသၠး ဂၠံဂဝ် ဝါတ် တံ ဏီ ရ&lt;ref name=&quot;dhammapada&quot;&gt;{{cite book |author=Daw Mya Tin |year=1986 |title=The Dhammapada: Verses and Stories |publisher=Burma Piṭaka Association |page=Verse 173}}&lt;/ref&gt;။ ဟွံလအ် မွဲသာ် ကြဴနူ ဂှ် မှာထေရ် အၚ်္ဂုလိမာလ အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် အရှန် ရ။

== လိက်ပတ် ကေုာံ ပရူပရာ (Table of Roles and Events) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ် တာလျိုၚ် ကေုာံ အရာ ပြာကတ် မှာထေရ် အၚ်္ဂုလိမာလ (Roles and Notable Events)
|-
! ပရူပရာ / အရာ ပြာကတ်
! ပရေၚ် သ္ပသမ္တီ (Description)
! လိက် နိဿဲ (Reference)
|-
| လပုဟ်တဲ လ္ၚီ (Garland of 1000 fingers)
| ဟိုတ်နူ ဝတ် အ္စာ တုဲ ဒး ဂစိုတ် မၞိဟ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လပုဟ်တဲ လ္ၚီ 
| မဇ္စျိမနိကာယ် (Majjhima Nikaya)
|-
| ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ (Transformation)
| ဒေါအ် အာ နူ ဒုစရိုတ် ဟိုတ်နူ ဂလာန် ကျာ် &quot;အဲ ဂှ် ဒေါအ် ဒၟံၚ် ရ&quot;
| အၚ်္ဂုလိမာလ သုတ် (Angulimala Sutta)
|-
| အၚ်္ဂုလိမာလ ပိုတ် (Paritta Blessing)
| ဂါထာ သစ္စ မဖ္ဍောတ် ကဵု သၟတ်ဗြဴ သွက်ဂွံ သၠး ဂၠံဂဝ် လောဲသွာ
| သုတ္တန်ပိဋကတ် (Sutta Pitaka)
|}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[သာဝက]] (Disciples of the Buddha)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[ပရိတ်]] (Paritta)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာဝက ကျာ်တြဲ
| title = ခမဳ သၚ် ကေုာံ သာဝက အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Major Disciples of Gautama Buddha)
| list1 = [[သာရဳပုတ်]] • [[မောဂ္ဂလာန်]] • [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] • [[အာနန်]] • [[မှာထေရ် အၚ်္ဂုလိမာလ]] • [[မှာထေရ်ကောဏ္ဍည]] • [[အနုရုဒ္ဓါ]]
}}

{{DEFAULTSORT:အၚ်္ဂုလိမာလ, မှာထေရ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[Category:အရှန်]]
[[Category:ပူဂိုလ် အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:ဝၚ်ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>ooa0k8a6fp5bes3j1e1ukwu6gfmmoha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၟိၚ်အသောက</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13246</id>
    <revision>
      <id>60475</id>
      <parentid>59887</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12754" sha1="6zjwc6mp0sszy7ch6t5zu38b56tr3j6" xml:space="preserve">{{Infobox ဨကရာဇ်
| နာမ = သၟိၚ်အသောက မပြဲ
| နာမတၞဟ် = ဒေဝါနံပိယ (Devānampiya), ပိယဒဿဳ (Piyadassī)
| ရုပ်ထမိက် = Ashoka Chakra.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = အသောက စက္ကဝက် (Ashoka Chakra)
| ယၟုပေၚ် = အသောက မောရိယ (Ashoka Maurya)
| ဌာန်ဒတန် = အေန်ပါယာ မောရိယ (Maurya Empire)
| လက္ထက် = c. 268 – c. 232 BCE (ဘဳသဳ ၜိုတ် ၂၆၈ - ၂၃၂)
| ကိုပ်ကၠာ = သၟိၚ်ဗိန္ဒုသာရ (Bindusara)
| ကြဴနူ = သၟိၚ်ဒသရထ (Dasharatha)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| မိမ = သၟိၚ်ဗိန္ဒုသာရ (Bindusara) ကေုာံ မိဂၞကျာ် သုဘဒြာဂဳ (Subhadrangi)
| ဇာတိ = ဍုၚ်ပါဋလိပုတ် (Pataliputra)
}}

'''သၟိၚ်အသောက''' ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''အသောက မပြဲ''' (ပါဠိ: Asoka; အၚ်္ဂလိက်: Ashoka the Great) (c. 268 – 232 BCE) ဂှ် ဒှ် သၟိၚ် ဨကရာဇ် မပြဲ အိုတ် မွဲ ဇကု ပ္ဍဲ အေန်ပါယာ မောရိယ (Maurya Empire) မအုပ်ဓုပ် လဝ် တိုက် အိန္ဒိယ (Indian subcontinent) ကြပ် သီုဖအိုတ် ရ။ သၟိၚ်အသောက ဂှ် ပြာကတ် လောန် ပ္ဍဲ ဝၚ် ဂၠးတိ ဟိုတ်နူ ညး ပါ်ပရအ် လွဳပရာ ပရေၚ် သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Propagation of Buddhism) အလုံ အာရှ (Asia) ကေုာံ ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် ဓဝ် ဓမ္မဝိဇယ (Dhamma-vijaya / Conquest by Dharma) မဒှ် ပရေၚ် အံၚ်ဇၞး နကဵု ဓဝ် ရ&lt;ref name=&quot;thapar&quot;&gt;{{cite book |author=Romila Thapar |year=1997 |title=Aśoka and the Decline of the Mauryas |url=https://archive.org/details/asokadeclineofma0000thap |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195644456}}&lt;/ref&gt;။

== ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေၚ် အာစိုပ် က္ဍိုၚ်ဗ္တာၚ် (Early Life and Ascension) ==
သၟိၚ်အသောက က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ပါဋလိပုတ် (Pataliputra - လၟုဟ် Patna)၊ မဒှ် ကောန် သၟိၚ် ဗိန္ဒုသာရ (Bindusara) ကေုာံ မိဂၞကျာ် သုဘဒြာဂဳ (Subhadrangi) ရ။ အတိုၚ် လိက် ဝၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ အသောက ဂှ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ကောန်သၟိၚ် သၟတ် ဂှ် ညး ဒှ် သကိုပ် ပၞာန် မစဳကၠး မွဲ တုဲ အာ နှိန်ဗ္တိုက် ပရေၚ် ပုန်က္တဵု ပ္ဍဲ ဍုၚ် တက္ကသဳလာ (Taxila) ကေုာံ ဥဇ္ဇေနဳ (Ujjain) ရ။

ကြဴနူ မအံက် ညး စုတိ အာ တုဲ၊ ပရေၚ် ပြိုၚ်ပ္ကာန် သွက် က္ဍိုၚ်ဗ္တာၚ် (War of succession) က္တဵုဒှ် လုကဴ ပန် သၞာံ ရ။ အတိုၚ် လိက် မဟာဝံသ (Mahavamsa) မ္ဂး အသောက ဂစိုတ် ထောံ ကောဒေအ် ညး ၉၉ ဇကု (သှ်ေ ဆ တိဿ မဒှ် ဒေအ် အရၚ် မွဲ ဓဝ်) တုဲ ညး ဂွံ ဒှ် ဨကရာဇ် မအုပ်ဓုပ် ဍုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;strong&quot;&gt;{{cite book |author=John S. Strong |year=1989 |title=The Legend of King Aśoka: A Study and Translation of the Aśokāvadāna |url=https://archive.org/details/legendofkingasok0000john |publisher=Princeton University Press |isbn=978-8120806160}}&lt;/ref&gt;။ ဟိုတ်နူ မသ္ကာတ်မြဟ် ဂံၚ်သ္ကာ လောန် တုဲ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဏအ် ညး တံ ကော် ခဴ စ ညး '''စဏ္ဍာသောက''' (Caṇḍāsoka - Ashoka the Fierce) ရ။

== ပၞာန် ကလိၚ်္ဂ ကေုာံ ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ (Kalinga War and Conversion) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ မရနုက် ကု ဒစာံ မပကၚ်ရၚ် ဍုၚ် (c. 260 BCE) ဂှ် သၟိၚ်အသောက ဗ္တိုက် ဍုၚ် ကလိၚ်္ဂ (Kalinga - လၟုဟ် ရး Odisha) ရ။ ပၞာန် ဏအ် ဂှ် သ္ကာတ်မြဟ် ဇၞော် ကဵု ဇြဟတ် လောန် တုဲ၊ မၞိဟ် ဒး ချိုတ် အာ ၜိုတ် ၁၀၀,၀၀၀ (မွဲ ကိုတ်)၊ မၞိဟ် မဒး ဒုၚ် ရပ် ဏာ နဒဒှ် ဍိက် ၜိုတ် ၁၅၀,၀၀၀ တုဲ၊ မၞိဟ် မဒး ဒုၚ် ဒဒိုက် ဟိုတ်နူ ယဲ ဇၞော် ကေုာံ ကၞောဝ် သၠာ် နွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။

သၟိၚ်အသောက ညာတ် ကေတ် ပရေၚ် လီုလာ် ပါ်ပြး ကေုာံ ဆီ ဍာ် မဒး ဇွောဝ် တိတ် ဏအ် တုဲ ညး က္တဵုဒှ် ဓဝ် သံဝေဂ (Remorse) ဗွဲမလောန် ရ။ ပရေၚ် ဏအ် ဗဒှ် ကဵု ညး ညံၚ်ဂွံ ပါဲ ထောံ ပရေၚ် ဓမ္မတာ မဗ္တိုက် ပၞာန် နကဵု လွဟ် တုဲ၊ ညး လျုၚ် ဇြုၚ်သ္ဍိုက် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ဓဝ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ တုဲ ဒုၚ် ကေတ် သရဏဂုဏ် လျိုၚ် ပ္တေဟ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Converted to Buddhism) ရ&lt;ref name=&quot;edicts&quot;&gt;{{cite book |author=Ven. S. Dhammika |year=1993 |title=The Edicts of King Asoka: An English Rendering |url=https://archive.org/details/edictsofkingasok0000sdha |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552401046}}&lt;/ref&gt;။ နူ ဏအ် ဂှ် ညး ဒှ် အာ '''ဓမ္မာသောက''' (Dhammāsoka - Ashoka the Pious) တုဲ ညး တက် ပ္တိတ် တဆိပ် လိက် တၟအ် (Rock Edicts) မဟီု တွံ ပရူ ဓဝ် ကေုာံ ညှိနှုၚ် လလံ ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peace and non-violence) ရ။

== သံဂါယနာ မရနုက် ကု ပိ ကေုာံ သာသနာပြု (Third Buddhist Council and Missions) ==
ပ္ဍဲ လက္ထက် သၟိၚ်အသောက ဂှ် ညး ဒှ် ဒါယကာ ဇၞော် တုဲ သ္ပ မဟာသံဂါယနာ မရနုက် ကု ပိ (Third Buddhist Council) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ပါဋလိပုတ် သွက်ဂွံ သ္အး ဇ္ၚး သာသနာ ရ။ မှာထေရ် မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ (Moggaliputta Tissa) ဒှ် သကိုပ် သက တုဲ ဖန်ဇန် လဝ် ရ။ 

ကြဴနူ သံဂါယနာ တုဲ သၟိၚ်အသောက ကေုာံ မှာထေရ် တံ ပါ် ပြး ဗလး ဏာ ခမဳ ဓမ္မဒူတ (Dharmadutas - Emissaries of Dhamma) သွက်ဂွံ တွံ ဓဝ် အလုံ ဒိုဟ် ဒ္စိတ် ဌာန ရ။ ပရေၚ် သာသနာပြု ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မကၠောန် ဗဒှ် ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ ညံၚ်ဂွံ ပြာကတ် စိုပ် အာ အလုံ အာရှ (Asia) ရ။

=== ဌာန် ဓမ္မဒူတ ဒ္စိတ် ဌာန (The Nine Missionary Destinations) ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဌာန် ဒေသ ကေုာံ ခမဳ မအာ တွံ ဓဝ် ပ္ဍဲ လက္ထက် အသောက (Missions and Missionaries)
|-
! ဌာန် ဒေသ (Destination)
! မှာထေရ် မအာ ရပ် ဇိုၚ် (Lead Missionary)
! ဒေသ လၟုဟ် (Modern Region)
|-
| ကသ္မဳရ ကေုာံ ဂန္ဓာရ (Kasmira-Gandhara)
| မှာထေရ် မဇ္ဇျန္တိက (Majjhantika)
| ကသ္မဳရ ကေုာံ အာဖဂန်နိသတာန် (Kashmir and Afghanistan)
|-
| မဟိသက မဏ္ဍလ (Mahisamandala)
| မှာထေရ် မဟာဒေဝ (Mahadeva)
| ဍုၚ် မာဲသူ (Mysore / Karnataka)
|-
| ဝနဝါသဳ (Vanavasi)
| မှာထေရ် ရက္ခိတ (Rakkhita)
| ဒေသ ဂြိုပ် ဍုၚ် အိန္ဒိယ သၠုၚ်ကျာ (South India)
|-
| အပရန္တက (Aparantaka)
| ယောန ဓမ္မရက္ခိတ (Yona Dhammarakkhita)
| ဒေသ ဇိုၚ် ၜဳ ဂူဂျရတ် ကေုာံ သိန္ဒု (Gujarat/Sindh)
|-
| မဟာရဋ္ဌ (Maharattha)
| မှာထေရ် မဟာဓမ္မရက္ခိတ (Mahadhammarakkhita)
| မဟာရဋ္ဌ (Maharashtra)
|-
| ယောန (Yona)
| မှာထေရ် မဟာရက္ခိတ (Maharakkhita)
| ဍုၚ် ဂရိတ် လပါ် အာရှ (Greek settlements / Bactria)
|-
| ဟိမဝန္တ (Himavanta)
| မှာထေရ် မဇ္ဇျိမ (Majjhima)
| ဒေသ တၟံ ဟိမဝန္တ (Himalayas / Nepal)
|-
| သုဝဏ္ဏဘူမိ (Suvannabhumi)
| မှာထေရ် သောဏ ကေုာံ ဥတ္တရ (Sona and Uttara)
| ရာမညဒေသ ကေုာံ အာရှ အဂၞဲ (Mon region / Southeast Asia)
|-
| တမ္ဗပဏ္ဏဳ (Tambapanni)
| မှာထေရ် မဟိန္ဒ ကေုာံ သၚ်မိတ် (Mahinda and Sanghamitta)
| ဍုၚ် သိရိလၚ်္ကာ (Sri Lanka)
|}

== အာဲကၟာဲ ကေုာံ ဝၚ် သှ်ေၜိုတ် (Legacy and Historical Impact) ==
သၟိၚ်အသောက ဂှ် သိုၚ် ခၞံ လဝ် စေတဳ ကေုာံ ထပက် လဝ် တိုၚ် တၟအ် (Ashoka Pillars) ဗွဲမဂၠိုၚ် အလုံ ဍုၚ် အိန္ဒိယ ရ။ ပ္ဍဲ လ္တူ တိုၚ် တၟအ် ဂှ် နွံ ရုပ် ဇာဒိသိုၚ် ပန် (Lion Capital of Ashoka) ကေုာံ စက္ကဝက် (Ashoka Chakra) မဒှ် လၟုဟ် သင်္ကေတ က္ဍိုၚ် ဍုၚ် အိန္ဒိယ (National Emblem of India) ရ။

သၟိၚ်အသောက အုပ်ဓုပ် ဍုၚ် လုကဴ ၃၆ သၞာံ တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ 232 BCE ညး စုတိ အာ ရ။ ၜိုန်ရ အေန်ပါယာ မောရိယ လီုလာ် အာ ကြဴနူ ညး စုတိ ကီု လေဝ်၊ ပရေၚ် ပြာကတ် သၟိၚ်အသောက နဒဒှ် ဨကရာဇ် ဓမ္မ (Dharmaraja) ဂှ် တန်တဴ အာ ပ္ဍဲ ဝၚ် ဂၠးတိ ဒဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
* [[သံဂါယနာ]] (Buddhist Councils)
* [[ဍုၚ်ပါဋလိပုတ်]] (Pataliputra)
* [[သာသနာပြု]] (Buddhist Missions)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သၟိၚ်အသောက
| title = အေန်ပါယာ မောရိယ ကေုာံ သၟိၚ်အသောက (Maurya Empire and Ashoka)
| list1 = [[ဗိန္ဒုသာရ]] • [[သၟိၚ်အသောက]] • [[ဒသရထ]] • [[တိုၚ် တၟအ် အသောက]] • [[သံဂါယနာ မရနုက် ကု ပိ]]
}}

{{DEFAULTSORT:အသောက, သၟိၚ်}}
[[Category:သၟိၚ် ဨကရာဇ်]]
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဝၚ် အိန္ဒိယ တြေံ]]
[[Category:ပူဂိုလ် မက္တဵုဒှ် ဘဳသဳ တတိယ ဗွဝ်ကၠံ]]
[[Category:ပူဂိုလ် ဝၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>6zjwc6mp0sszy7ch6t5zu38b56tr3j6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပထမ သံဂါယန</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13247</id>
    <revision>
      <id>60365</id>
      <parentid>59888</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:12:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12374" sha1="frwmkq80umqh77i1mewetw4aa5lhncx" xml:space="preserve">{{Infobox သံဂါယန
| နာမ = ပထမ သံဂါယန
| နာမတၞဟ် = The First Buddhist Council
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = ထီုသတ္တပဏ္ဏိ (Sattapanni Cave)၊ ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် (Rajagaha)
| ကာလ = ၃ ဂိတု ကြဴနူ ကျာ်တြဲ သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် (c. 543 BCE ဟွံသေၚ်မ္ဂး 483 BCE)
| ဒါယကာ = သၟိၚ်အဇာတသတ္တု (King Ajatasattu)
| သကိုပ်သက = [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] (Mahākassapa)
| ညးမပါလုပ် = ခမဳ ရဟန္တာ ၅၀၀ ဇကု (500 Arahants)
| လိက်ပတ် မက္တဵုဒှ် = ဝိနယ် (Vinaya) ကေုာံ ဓမ္မ (Dhamma/Sutta) 
}}

'''ပထမ သံဂါယန''' (ပါဠိ: Paṭhama Saṅgāyanā; အၚ်္ဂလိက်: First Buddhist Council) ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် ကောံဓရီု ဇၞော် ခမဳ သၚ် တံ အလန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မက္တဵုဒှ် လဝ် ကြဴနူ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် တုဲ ၃ ဂိတု ပ္ဍဲ ထီု သတ္တပဏ္ဏိ (Sattapanni Cave) ဇရေၚ် ဍုၚ် ရာဇဂြိုဟ် (Rajagaha) ရ။ ပရေၚ် သံဂါယန ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် မကောံ ကလောံ ကေုာံ ဖ္ဍောတ် သ္အးဇ္ၚး ဓဝ် ဒေသနာ ကျာ်တြဲ နကဵု ပါၚ် (Oral recitation) သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ အာ သာသနာ လုကဴ အဓာန် မဂၠိၚ်သ္ၚောဲ ရ&lt;ref name=&quot;culavagga&quot;&gt;{{cite book |title=Vinaya Piṭaka (Cullavagga) |publisher=Pali Text Society |chapter=Eleventh Khandhaka: On the Council of Rajagaha}}&lt;/ref&gt;။

မှာထေရ် မဟာကဿပ (Mahākassapa) ဂှ် ဒှ် ညးမအာ က္ဍိုပ် ကေုာံ သကိုပ်သက (Presiding monk) တုဲ၊ သၟိၚ် အဇာတသတ္တု (King Ajatasattu) ဂှ် ဒှ် ဒါယကာ ဇၞော် မထံက်ပၚ် ကဵု ပစ္စဲ ပန် ရ။ ပ္ဍဲ သံဂါယန ဏအ် ခမဳ ရဟန္တာ (Arahants) သီုဖအိုတ် ၅၀၀ ဇကု ပါလုပ် တုဲ၊ ညး တံ ကော် ခဴ စ &quot;ပဉ္စသတိက သံဂါယန&quot; (Pañcasatika Saṅgīti - Council of the Five Hundred) ကီု ရ။

== ဟိုတ် မဂွံ သ္ပ သံဂါယန (Background and Cause) ==
ဟိုတ် အဓိက မဂွံ ဒး သ္ပ သံဂါယန ဗွဲမပြဟ် ဂှ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူ ဂလာန် ခမဳ ဗဇု မၞုံ ယၟု သုဘဒ္ဒ (Subhadda - ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပဗ္ဗဇိတ သုဘဒ္ဒ) ရ။ ကာလ ကျာ်တြဲ သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် တုဲ ခမဳ သၚ် တံ က္တဵုဒှ် သောက ပူဆာ (Grief) တုဲ ယာံ ဓရီု ဒၟံၚ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂှ် ခမဳ သုဘဒ္ဒ မသ္ပ လဝ် ခမဳ ကာလ ဗဇု ဇၞော် (Monk ordained in old age) ဂှ် ဟီု ကု ခမဳ တံ သာ်ဏအ် ရ-

&gt; ''&quot;ယွံ တၠဂုဏ် တံ၊ လ္ပ ယာံ ညိ၊ လ္ပ စံၚ်တူ ညိ။ လၟုဟ် ပိုယ် ဂွံ တိတ် ဗၠး နူ ခမဳ ဇၞော် (ကျာ်တြဲ) တေံ ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေံ ညး တွဵု ပ္ဍိုက် 'အရာ ဏအ် ကၠောန် ဂွံ၊ အရာ ဏအ် ကၠောန် ဟွံဂွံ' တုဲ ပိုယ် ဒး မံၚ် နကဵု ဒဒိုက် ရ။ လၟုဟ် ပိုယ် မိက်ဂွံ ကၠောန် မု လေဝ် ကၠောန် ဂွံ ရ၊ မု ပိုယ် ဟွံ မိက် ကၠောန် လေဝ် ပိုယ် ဟွံ ဒး ကၠောန် ရ။&quot;'' &lt;ref name=&quot;mahawamsa&quot;&gt;{{cite book |author=Wilhelm Geiger (trans.) |year=1912 |title=The Mahavamsa or the Great Chronicle of Ceylon |publisher=Pali Text Society |chapter=Chapter 3: The First Council}}&lt;/ref&gt;

မှာထေရ် မဟာကဿပ မိၚ် ဂလာန် ဏအ် တုဲ ညး က္တဵုဒှ် ဓဝ် သံဝေဂ (Sense of urgency) ဗွဲမလောန် ရ။ ညး ဗ္စာရဏာ ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ဟွံ ကောံ ကလောံ စၟတ် သမ္တီ လဝ် ဓဝ် ကျာ်တြဲ မ္ဂး၊ အနာဂတ် တေံ အဓမ္မ (False teachings) ကြက် ဇၞော် မောဝ် လတူ ဓမ္မ (True Dhamma) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး ကော် ပကောံ ခမဳ ရဟန္တာ ၅၀၀ ဇကု တုဲ ဖန်ဇန် သွက်ဂွံ သ္ပ သံဂါယန ရ။

== ပရေၚ် ဖ္ဍောတ် သ္အးဇ္ၚး (The Recitation Process) ==
ပရေၚ် သံဂါယန ဂှ် စ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ထီု သတ္တပဏ္ဏိ ဇရေၚ် တၟံ ဝေဘာရ (Vebhara Hill) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ရာဇဂြိုဟ် ရ။ သၟိၚ် အဇာတသတ္တု ကၠောန် ဗဒှ် ကဵု မဏ္ဍပ် သၚ် ကေုာံ ဇွောံ မ ဗွဲမဍိုက်ပေၚ် ရ။ ကောံဓရီု ဏအ် ဂှ် လုကဴ ထပှ် ဂိတု (Seven months) ဟေၚ် ဂွံ အာစိုပ် ဒတုဲ ရ။

ပ္ဍဲ ပရေၚ် ကောံဓရီု ဏအ်၊ မှာထေရ် မဟာကဿပ ဒှ် ညးမသၟာန် (Questioner) စပ်ကဵု ဓဝ် သုတ် ကေုာံ ဝိနယ် ရ-

=== ၁။ ပရေၚ် သ္အးဇ္ၚး ဝိနယ် (Recitation of the Vinaya) ===
မှာထေရ် [[ဥပါလိ]] (Upali) မဒှ် ဧတဒဂ် ပ္ဍဲ အရာ ဝိနယ် ဂှ် ဒှ် ညးမသှ် ကေုာံ ဖ္ဍောတ် ဝိနယ် (Rules of monastic discipline) ရ။ ညး တွံ ထ္ၜး ပရူ ဌာန် ဒတန်၊ ပူဂိုလ်၊ ဟိုတ်၊ ကေုာံ တၚ် စၟတ် သမ္တီ သိက္ခာပိုဒ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ပိုဒ် (Context and origin of each rule) ရ။ လိက် ဝိနယ် သီုဖအိုတ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ကၠုၚ် ဝိနယပိဋကတ် (Vinaya Pitaka) ရ။

=== ၂။ ပရေၚ် သ္အးဇ္ၚး ဓမ္မ ကေုာံ သုတ် (Recitation of the Dhamma/Sutta) ===
မှာထေရ် [[အာနန်]] (Ananda) မဒှ် ညးမမၚ်မွဲ ကျာ်တြဲ ကေုာံ မမိၚ် လဝ် ဓဝ် ကျာ်တြဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဂှ် ဒှ် ညးမသှ် ကေုာံ ဖ္ဍောတ် သုတ် (Discourses) ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ စ သံဂါယန ညိ ဂှ် မှာထေရ် အာနန် ဂှ် ဒှ် ဆ သောတာပန် (Sotapanna) ဏီ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဗတံ ကိုပ်ကၠာ တ္ၚဲ စ သံဂါယန ဂှ် ညး လွဳပရာ ဓဝ် ဗွဲမပြဟ် တုဲ အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် [[အရှန်]] (Arahantship) ရ။ မှာထေရ် အာနန် ဖ္ဍောတ် တွံ ကဵု ဓမ္မ သီုဖအိုတ် မစ နကဵု &quot;ဧဝံ မေ သုတံ&quot; (Evam me sutam - Thus have I heard / ဣဒါ ညိ အဲ ဂွံ မိၚ် လဝ် ရ) တုဲ ဓဝ် တံ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ကၠုၚ် သုတ္တန္တပိဋကတ် (Sutta Pitaka) ရ&lt;ref name=&quot;dutt&quot;&gt;{{cite book |author=Nalinaksha Dutt |year=1998 |title=Buddhist Sects in India |url=https://archive.org/details/buddhistsectsini0000dutt |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-8120804289}}&lt;/ref&gt;။

== ဖဵု ကေုာံ အာဲကၟာဲ (Results and Legacy) ==
ပထမ သံဂါယန ဂှ် အံၚ်ဇၞး အာ နကဵု ပရေၚ် သ္အးဇ္ၚး လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Standardization of the Buddhist teachings) ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ကောံဓရီု ဏအ် တုဲ၊ ဓဝ် ကျာ်တြဲ ဂှ် ဟွံ ဗၠေတ် အာ နူ မူလ တုဲ မၚ်မွဲ လဝ် နကဵု ပရေၚ် အာဂီု ပါၚ် နှဴရဴ (Oral tradition) စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် မချူ စၟတ် သမ္တီ နကဵု လိက် လတူ သၠရိုတ် ပ္ဍဲ စတုတ္ထ သံဂါယန (Fourth Buddhist Council) ပ္ဍဲ တ္ကအ် သိရိလၚ်္ကာ (Sri Lanka) ရ။

== လိက်ပတ် ကေုာံ ပရူပရာ (Table of Key Elements) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အရာ အဓိက ကေုာံ ပူဂိုလ် ပ္ဍဲ ပထမ သံဂါယန (Key Elements of the First Council)
|-
! တာလျိုၚ် / ပရူပရာ
! ပူဂိုလ် / အရာ
! ပရေၚ် သ္ပသမ္တီ (Description)
|-
| သကိုပ်သက (President)
| [[မှာထေရ် မဟာကဿပ]] (Mahakassapa)
| ညးမကော် ပကောံ သၚ် ကေုာံ သၟာန် သၟုက် ဓမ္မ ကေုာံ ဝိနယ်
|-
| ညးဖ္ဍောတ် ဝိနယ် (Vinaya Reciter)
| [[ဥပါလိ|မှာထေရ် ဥပါလိ]] (Upali)
| ညးမသှ် သၟာန် ဝိနယ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် ခမဳ သၚ်
|-
| ညးဖ္ဍောတ် ဓမ္မ (Dhamma Reciter)
| [[အာနန်|မှာထေရ် အာနန်]] (Ananda)
| ညးမသှ် သၟာန် သုတ် ကေုာံ ဓမ္မ မတွံ လဝ် နကဵု ကျာ်တြဲ
|-
| ဒါယကာ ပစ္စဲ (Royal Patron)
| သၟိၚ်အဇာတသတ္တု (King Ajatasattu)
| ညးမဖန်ဇန် ကဵု ဌာန် ဒတန် ထီု သတ္တပဏ္ဏိ ကေုာံ ဇွောံ မ 
|-
| ဟိုတ် မက္တဵုဒှ် (Primary Cause)
| ခမဳ ဗဇု သုဘဒ္ဒ (Subhadda)
| ဟီု ဂလာန် သ္ပ ဍိုန် လျ ကဵု ဝိနယ် ကျာ် ကြဴနူ ပရိနိဗ္ဗာန်
|}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
* [[သံဂါယန]] (Buddhist Councils)
* [[ဒုတိယ သံဂါယန]] (Second Buddhist Council)
* [[တတိယ သံဂါယန]] (Third Buddhist Council)
* [[ပိဋကတ် ပိ]] (Tripitaka / Pali Canon)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သံဂါယန
| title = ဝၚ် သံဂါယန ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Councils)
| list1 = [[ပထမ သံဂါယန]] • [[ဒုတိယ သံဂါယန]] • [[တတိယ သံဂါယန]] • [[စတုတ္ထ သံဂါယန]] • [[ပဉ္စမ သံဂါယန]] • [[ဆဋ္ဌ သံဂါယန]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပထမ, သံဂါယန}}
[[Category:သံဂါယန]]
[[Category:ဝၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>frwmkq80umqh77i1mewetw4aa5lhncx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒုတိယ သံဂါယန</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13248</id>
    <revision>
      <id>60409</id>
      <parentid>59889</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:45:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12176" sha1="4aclzdxo2hb12kzv8yg6c3e00bcr5ol" xml:space="preserve">{{Infobox သံဂါယန
| နာမ = ဒုတိယ သံဂါယန
| နာမတၞဟ် = The Second Buddhist Council, သတ္တသတိက သံဂါယန
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = ဝေသာလဳ (Vesālī / Vaishali)
| ကာလ = ၁၀၀ သၞာံ ကြဴနူ ကျာ်တြဲ သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် (c. 443 BCE ဟွံသေၚ်မ္ဂး 383 BCE)
| ဒါယကာ = သၟိၚ်ကာလာသောက (King Kalasoka)
| သကိုပ်သက = မှာထေရ် ရေဝတ (Revata) ကေုာံ မှာထေရ် သဗ္ဗကာမဳ (Sabbakami)
| ညးမပါလုပ် = ခမဳ ရဟန္တာ ၇၀၀ ဇကု (700 Arahants)
| လိက်ပတ် မက္တဵုဒှ် = သ္အးဇ္ၚး ဝိနယ် (Purification of Vinaya)
}}

'''ဒုတိယ သံဂါယန''' (ပါဠိ: Dutiya Saṅgāyanā; အၚ်္ဂလိက်: Second Buddhist Council) ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် ကောံဓရီု ဇၞော် ခမဳ သၚ် တံ အလန် မရနုက် ကု ၜါ မက္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ကာလ ၁၀၀ သၞာံ ကြဴနူ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် ဂှ် ရ။ ပရေၚ် ကောံဓရီု ဏအ် ဂှ် ကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဝေသာလဳ (Vesali) မဒှ် ဍုၚ် သၟိၚ် ဝဇ္ဇဳ တံ တုဲ၊ သၟိၚ် ကာလာသောက (King Kalasoka) ဂှ် ဒှ် ဒါယကာ ဇၞော် မထံက်ပၚ် ကဵု ပစ္စဲ ပန် ရ&lt;ref name=&quot;culavagga&quot;&gt;{{cite book |title=Vinaya Piṭaka (Cullavagga) |publisher=Pali Text Society |chapter=Twelfth Khandhaka: On the Council of Vesali}}&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲ သံဂါယန ဏအ် ခမဳ ရဟန္တာ (Arahants) သီုဖအိုတ် ၇၀၀ ဇကု ပါလုပ် တုဲ၊ ညး တံ ကော် ခဴ စ &quot;သတ္တသတိက သံဂါယန&quot; (Sattasatika Saṅgīti - Council of the Seven Hundred) ကီု ရ။ အဓိက တၚ်ရန်တၟအ် ဒုတိယ သံဂါယန ဏအ် ဂှ် သွက်ဂွံ စၟတ် သမ္တီ ကေုာံ ပယ် ဒိုဟ် ထောံ ဒ္ဂေတ် ဝိနယ် မဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဓမ္မ မကော် ခဴ စ ဒသဝတ္ထု (Ten Points) မဒှ် အရာ ခမဳ ဝဇ္ဇဳပုတ္တက တံ မဖန် ဗဒှ် လဝ် ဂှ် ရ။

== ဟိုတ် မဂွံ သ္ပ သံဂါယန (Background and Cause) ==
ဟိုတ် အဓိက မဂွံ သ္ပ သံဂါယန မရနုက် ကု ၜါ ဏအ် ဂှ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူ ခမဳ ဂကောံ ဝဇ္ဇဳပုတ္တက (Vajjiputtaka monks) မမံၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဝေသာလဳ တံ ဂှ် ရ။ ခမဳ တံ ဏအ် စ ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် ကၠုၚ် အရာ မဆောတ် ယောၚ် နူ ဝိနယ် (Unvinayic practices) မကော် ခဴ စ '''ဒသဝတ္ထု''' (The Ten Points) ရ။ 

ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂှ် မှာထေရ် ယသ (Yasa Kakaṇḍakaputta) အာ စိုပ် ဍုၚ် ဝေသာလဳ တုဲ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ခမဳ ဝဇ္ဇဳပုတ္တက တံ အာတ် ဒၟံၚ် ဒါန် လှုဲ (Gold and silver) နူ ဒါယကာ တံ ဂှ် ရ။ မှာထေရ် ယသ ဟီု တွံ ကဵု ဒါယကာ တံ ဒဒှ်ရ ခမဳ မဒုၚ် ကေတ် လှုဲ သြန် ဂှ် ဒှ် အရာ မဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဝိနယ် ရ။ ခမဳ ဝဇ္ဇဳ တံ က္တဵုဒှ် ဒေါသ တုဲ ပ္တိတ် ထောံ မှာထေရ် ယသ နူ ဍုၚ် ဝေသာလဳ (Banished him) ရ&lt;ref name=&quot;mahawamsa&quot;&gt;{{cite book |author=Wilhelm Geiger (trans.) |year=1912 |title=The Mahavamsa or the Great Chronicle of Ceylon |publisher=Pali Text Society |chapter=Chapter 4: The Second Council}}&lt;/ref&gt;။

မှာထေရ် ယသ ပြာပ် အာ ဇရေၚ် ခမဳ ရဟန္တာ မမၚ်မွဲ ဝိနယ် မပ္တံ ကု မှာထေရ် ရေဝတ (Revata) ကေုာံ မှာထေရ် သဗ္ဗကာမဳ (Sabbakami) တုဲ ညး တံ ဖန်ဇန် သွက်ဂွံ သ္ပ သံဂါယန သွက်ဂွံ သ္အး ဇ္ၚး သာသနာ ရ။

== ဒသဝတ္ထု (The Ten Points of Controversy) ==
ဒသဝတ္ထု (Ten Points) မဒှ် အရာ ခမဳ ဝဇ္ဇဳ တံ မဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် မဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဝိနယ် ဂှ် နွံ အတိုၚ် ဗွဲ သၟဝ် ဏအ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဒသဝတ္ထု - အရာ မဆောတ် ယောၚ် နူ ဝိနယ် စှ် သာ် (The Ten Controversial Practices)
|-
! စၟတ်
! ယၟု ပါဠိ (Pali Term)
! ပရေၚ် သ္ပသမ္တီ / အဓိပ္ပါယ် (Description)
! သ္ဂုတ်သွာတ် သၚ် (Sangha's Verdict)
|-
| ၁
| သိၚ်္ဂိလောဏကပ္ပ (Singilonakappa)
| ပကောံ စွံ လဝ် ၜဵု ပ္ဍဲ ဒြၚ် သွက်ဂွံ စ (Carrying salt in a horn to use later)
| ဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဝိနယ် (Unlawful)
|-
| ၂
| ဒွၚ်္ဂုလကပ္ပ (Dvangulakappa)
| စ စၞ ကြဴနူ တ္ၚဲ စှ်ေ ၜါ လပုဟ် (Eating solid food after midday)
| ဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဝိနယ်
|-
| ၃
| ဂါမန္တရကပ္ပ (Gamantarakappa)
| စ စၞ တုဲ အာ ကွာန် တၞဟ် တုဲ စ ပၠန် (Eating again in another village after a meal)
| ဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဝိနယ်
|-
| ၄
| အာဝါသကပ္ပ (Avasakappa)
| သ္ပ ဥပုသ် (Uposatha) ပါ် ခြာ အကြာ ဘာ မၞုံ ပ္ဍဲ မွဲ သဳ (Holding separate Uposathas within the same boundary)
| ဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဝိနယ်
|-
| ၅
| အနုမတိကပ္ပ (Anumatikappa)
| ကၠောန် ကေၚ်ကာ သၚ် တုဲ ၚ် ကေတ် သမ္တီ နူ သၚ် ဟွံ ပါလုပ် တံ (Performing an act and obtaining consent later)
| ဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဝိနယ်
|-
| ၆
| အာစိဏ္ဏကပ္ပ (Acinnakappa)
| ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် အတိုၚ် အ္စာ တံ မဒ္ဂေတ် ကၠုၚ် (Following unvinayic precedents set by preceptors)
| ဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဝိနယ်
|-
| ၇
| အမထိတကပ္ပ (Amathitakappa)
| သုၚ် ဍာ် တှ် မဟွံ ဂွံ ဒှ် ဍာ် တှ် သ္ၚေက် (Drinking unchurned milk after finishing a meal)
| ဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဝိနယ်
|-
| ၈
| ဇလောဂိကပ္ပ (Jalogikappa)
| သုၚ် ဍာ် သုရာ မဟွံ ဂွံ ဍုဟ် (Drinking unfermented palm wine)
| ဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဝိနယ်
|-
| ၉
| အဒသကနိသဳဒနကပ္ပ (Adasakanisidanakappa)
| သုၚ် စောဲ သ္ၚာ မဟွံ မွဲ ကု ဇလ (Using a sitting rug without borders)
| ဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဝိနယ်
|-
| ၁၀
| ဇာတရူပရဇတကပ္ပ (Jataruparajatakappa)
| ဒုၚ် ကေတ် ဒါန် လှုဲ သြန် ကေုာံ ထဝ် (Accepting gold and silver)
| ဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဝိနယ်
|}

== ပရေၚ် သံဂါယန ကေုာံ သ္ဂုတ်သွာတ် (The Council and Verdict) ==
သံဂါယန ဂှ် ကၠောန် ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဘာ ဝါလုကာရာမ (Valukarama) ဍုၚ် ဝေသာလဳ ရ။ သၟိၚ် ကာလာသောက ဒှ် ညးမထံက်ပၚ် ကဵု ပစ္စဲ ပန် ရ။ ပ္ဍဲ သံဂါယန ဏအ်၊ မှာထေရ် ရေဝတ (Revata) ဂှ် ဒှ် ညးမသၟာန် သၟုက် (Questioner) စပ်ကဵု ဒသဝတ္ထု တုဲ၊ မှာထေရ် သဗ္ဗကာမဳ (Sabbakami) မဒှ် ခမဳ မဇၞော် အယုက် အိုတ် (Most senior monk) ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂှ် ဒှ် ညးမသှ် (Answerer) အတိုၚ် ဝိနယ် ကျာ်တြဲ ရ&lt;ref name=&quot;dutt&quot;&gt;{{cite book |author=Nalinaksha Dutt |year=1998 |title=Buddhist Sects in India |url=https://archive.org/details/buddhistsectsini0000dutt |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-8120804289}}&lt;/ref&gt;။

ခမဳ ရဟန္တာ ၇၀၀ ဇကု တံ နကဵု ရမျာၚ် မွဲ ဒုၚ် တုပ် စိုတ် (Unanimous agreement) ဒဒှ်ရ ဒသဝတ္ထု စှ် သာ် ဏအ် ဂှ် ဟွံ ဍိုက် ပေၚ် ကု ဝိနယ် (Adhamma) တုဲ ပယ် ဒိုဟ် ထောံ သီုဖအိုတ် ရ။ 

== ဖဵု ကေုာံ အာဲကၟာဲ (Results and Legacy) ==
ဒုတိယ သံဂါယန ဂှ် အံၚ်ဇၞး အာ နကဵု ပရေၚ် မၚ်မွဲ ဝိနယ် မူလ အတိုၚ် ကျာ်တြဲ မပညပ် လဝ် ရ။ ဆဂး အတိုၚ် လိက် ဝၚ် လ္ၚဵု မ္ဂး၊ ကြဴနူ သံဂါယန ဏအ် အာစိုပ် ဒတုဲ တုဲ၊ ဂကောံ ခမဳ မဟွံ ဒုၚ် တုပ် စိုတ် လတူ သ္ဂုတ်သွာတ် ဏအ် တံ ပါ် တိတ် အာ တုဲ ကၠောန် ဗဒှ် သံဂါယန တၞဟ် မကော် ခဴ စ မဟာသံဂဳတိ (Mahāsangīti - Great Council) ရ။ ပရေၚ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မဗဒှ် ကဵု ပရေၚ် ပါ် ကရေက် ဂိုဏ် သၚ် (Schism in Buddhism) အလန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် အကြာ ဂိုဏ် ထေရဝါဒ (Theravada / Sthaviravada) ကေုာံ မဟာသံဃိက (Mahasamghika) ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
* [[သံဂါယန]] (Buddhist Councils)
* [[ပထမ သံဂါယန]] (First Buddhist Council)
* [[တတိယ သံဂါယန]] (Third Buddhist Council)
* [[ဝိနယ်]] (Vinaya)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သံဂါယန
| title = ဝၚ် သံဂါယန ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Councils)
| list1 = [[ပထမ သံဂါယန]] • [[ဒုတိယ သံဂါယန]] • [[တတိယ သံဂါယန]] • [[စတုတ္ထ သံဂါယန]] • [[ပဉ္စမ သံဂါယန]] • [[ဆဋ္ဌ သံဂါယန]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဒုတိယ, သံဂါယန}}
[[Category:သံဂါယန]]
[[Category:ဝၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>4aclzdxo2hb12kzv8yg6c3e00bcr5ol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တတိယ သံဂါယန</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13249</id>
    <revision>
      <id>60313</id>
      <parentid>59890</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:32:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13010" sha1="37odejd62eyr68b80g4frm86wrn9a71" xml:space="preserve">{{Infobox သံဂါယန
| နာမ = တတိယ သံဂါယန
| နာမတၞဟ် = The Third Buddhist Council
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = ဘာ အသောကာရာမ (Asokarama)၊ ဍုၚ် ပါဋလိပုတ် (Pataliputra)
| ကာလ = ၜိုတ် ဘဳသဳ ၂၅၀ (c. 250 BCE / 236 သၞာံ ကြဴနူ ပရိနိဗ္ဗာန်)
| ဒါယကာ = [[သၟိၚ်အသောက]] (Emperor Ashoka)
| သကိုပ်သက = [[မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ|မှာထေရ် မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ]] (Moggaliputta-Tissa)
| ညးမပါလုပ် = ခမဳ ရဟန္တာ ၁,၀၀၀ ဇကု (1,000 Arahants)
| လိက်ပတ် မက္တဵုဒှ် = ပြကိုဟ် ကထာဝတ္ထု (Kathāvatthu) ကေုာံ အဘိဓမ္မပိဋကတ် (Abhidhamma Pitaka)
}}

'''တတိယ သံဂါယန''' (ပါဠိ: Tatiya Saṅgāyanā; အၚ်္ဂလိက်: Third Buddhist Council) ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် ကောံဓရီု ဇၞော် ခမဳ သၚ် တံ အလန် မရနုက် ကု ပိ မက္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ လက္ထက် ဨကရာဇ် မောရိယ [[သၟိၚ်အသောက]] (Emperor Ashoka) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ပါဋလိပုတ် (Pataliputra) (လၟုဟ် ဍုၚ် Patna၊ တွဵုရး Bihar၊ အိန္ဒိယ) ရ။ ကောံဓရီု ဇၞော် ဏအ် ဂှ် မှာထေရ် မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ (Moggaliputta-Tissa) ဒှ် ညးမအာ က္ဍိုပ် ကေုာံ သကိုပ်သက တုဲ၊ ခမဳ ရဟန္တာ ၁,၀၀၀ ဇကု ပါလုပ် လဝ် ရ&lt;ref name=&quot;mahawamsa&quot;&gt;{{cite book |author=Wilhelm Geiger (trans.) |year=1912 |title=The Mahavamsa or the Great Chronicle of Ceylon |publisher=Pali Text Society |chapter=Chapter 5: The Third Council}}&lt;/ref&gt;။

အဓိက တၚ်ရန်တၟအ် တတိယ သံဂါယန ဏအ် ဂှ် သွက်ဂွံ သ္အး ဇ္ၚး သာသနာ နူကဵု တိတ္ထိ (Heretics) တံ မလုပ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ သာသနာ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ထံက်ပၚ် သၟိၚ် အသောက ကေုာံ သွက်ဂွံ စၟတ် သမ္တီ လဝေၚ် ဓမ္မ မကော် ခဴ စ '''ဝိဘဇ္ဇဝါဒ''' (Vibhajjavada - Doctrine of Analysis) မဒှ် ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် ထေရဝါဒ ရ။ ပ္ဍဲ သံဂါယန ဏအ် ဟေၚ် ပြကိုဟ် ကထာဝတ္ထု (Kathavatthu) ဂှ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် တုဲ သီု ဗလး ဏာ ခမဳ ဓမ္မဒူတ ၉ ဌာန သွက်ဂွံ တွံ ဓဝ် ရ။

== ဟိုတ် မဂွံ သ္ပ သံဂါယန (Background and Cause) ==
ကြဴနူ သၟိၚ်အသောက လျုၚ် ဇြုၚ်သ္ဍိုက် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ တုဲ၊ ညး ထံက်ပၚ် ပစ္စဲ ပန် ကု ခမဳ သၚ် တံ ဗွဲမလောန် ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ထံက်ပၚ် မဇၞော် လောန် ဏအ် တုဲ၊ မၞိဟ် မဟွံ မွဲ ကု သဒ္ဓါ တံ၊ တိတ္ထိ (Titthiyas) ကေုာံ အ္စာ ဝါဒ တၞဟ် တံ ဂှ် လုပ် ကၠုၚ် သ္ပ ခမဳ ပ္ဍဲ သာသနာ သွက်ဂွံ ဂွံ လာဘ် သကာ (Material gains) ရ။ 

တိတ္ထိ တံ ဏအ် ဂှ် ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် အတိုၚ် ဝါဒ ဇကု မပ္တံ ကု ပရေၚ် ပူဇဴ ပၟတ် (Fire worship) ကေုာံ ကျာ် ဟိန္ဒူ တံ တုဲ တွံ ဒၟံၚ် ဓဝ် ဗၠေတ်တ် (False teachings) အကြာ ခမဳ သၚ် တံ ရ။ ဟိုတ်နူ ဏအ် တုဲ ခမဳ သၚ် ဇေတ်တ် တံ ဟွံ မိက် သ္ပ ဥပုသ် (Uposatha) မွဲ စွံ ကု တိတ္ထိ တံ တုဲ၊ ပရေၚ် ကေၚ်ကာ သၚ် ပ္ဍဲ ဘာ အသောကာရာမ (Asokarama) ဂှ် ဒး ဒေါံ ဇူ အာ လုကဴ ထပှ် သၞာံ (Seven years) ရ&lt;ref name=&quot;dutt&quot;&gt;{{cite book |author=Nalinaksha Dutt |year=1998 |title=Buddhist Sects in India |url=https://archive.org/details/buddhistsectsini0000dutt |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-8120804289}}&lt;/ref&gt;။

သၟိၚ်အသောက မိၚ် ပရူ ဏအ် တုဲ ဗလး အမာတ် မွဲ သွက်ဂွံ အာ ဖန်ဇန် ညံၚ် သၚ် တံ ဂွံ သ္ပ ဥပုသ် ရ။ ဆဂး အမာတ် ဂှ် ကၠိုဟ် ဓဝ် ဗၠေတ် အာ တုဲ သ္ပ လဝ် အသံ ဂစိုတ် ထောံ ခမဳ မဟွံ သ္ပ ဥပုသ် တံ ရ။ သၟိၚ်အသောက က္တဵုဒှ် စိုတ် အောန် ကေုာံ သောက ဗွဲမလောန် တုဲ ပြာပ် အာ ဇရေၚ် မှာထေရ် မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ (Moggaliputta-Tissa) သွက်ဂွံ သှ် ပလး ပြသၞာ ဏအ် ရ။

== ပရေၚ် သ္အးဇ္ၚး သာသနာ (Purification of the Sangha) ==
မှာထေရ် မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ တွံ ထ္ၜး ဓဝ် ကု သၟိၚ်အသောက တုဲ၊ ညး သီု ၜါ ဖန်ဇန် သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ခမဳ သီုဖအိုတ် ရ။ သၟိၚ်အသောက ကော် ပကောံ ခမဳ သီုဖအိုတ် တုဲ သၟာန် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဂိုဏ် သာ်ဏအ် ရ- 

&gt; ''&quot;ကိံဝါဒဳ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ؟&quot; (Kimvādī sammāsambuddho? - မု ဝါဒ ကျာ်တြဲ မတွံ လဝ် ရော؟)''

* တိတ္ထိ (Heretics) တံ သှ် အတိုၚ် ဝါဒ ဇကု မပ္တံ ကု သဿတဝါဒ (Eternalism)၊ ဥစ္ဆေဒဝါဒ (Annihilationism) တံ ရ။ သၟိၚ်အသောက တီ ဒဒှ်ရ ညး တံ ဟွံသေၚ် ကဵု ခမဳ တုဲ ပ္တိတ် ထောံ နူ သာသနာ (Expelled from the Sangha) သီုဖအိုတ် မၞိဟ် ၆၀,၀၀၀ ဇကု ရ။
* ခမဳ သၚ် ဇေတ်တ် တံ ဂှ် သှ် ဝါဒ ကျာ်တြဲ ဂှ် ဒှ် '''ဝိဘဇ္ဇဝါဒ''' (Vibhajjavada - Doctrine of Analysis) ရ။ မှာထေရ် မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ လေဝ် ဒုၚ် တုပ် စိုတ် တုဲ သၟိၚ်အသောက ကဵု အခေါၚ် သၚ် တံ သ္ပ ဥပုသ် ပၠန် ရ။

== ပရေၚ် သံဂါယန ကေုာံ လိက်ပတ် (The Council and Literature) ==
ကြဴနူ သ္အး ဇ္ၚး သာသနာ တုဲ၊ မှာထေရ် မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ ရုဲ စှ် ကေတ် ခမဳ ရဟန္တာ မဍိုက် ပေၚ် ကု ပဋိသမ္ဘိဒါ ပန် သီုဖအိုတ် ၁,၀၀၀ ဇကု တုဲ ကၠောန် ဗဒှ် တတိယ သံဂါယန လုကဴ ဒစိတ် ဂိတု (Nine months) ရ။

ပ္ဍဲ သံဂါယန ဏအ်၊ မှာထေရ် မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ ချူ ခၞံ ပြကိုဟ် မွဲ မၞုံ ယၟု '''ကထာဝတ္ထု''' (Kathāvatthu) မဒှ် ပြကိုဟ် မပါ် ပါဲ ကေုာံ ပယ် ဒိုဟ် ထောံ ဝါဒ ဗၠေတ်တ် (Refutation of false views) ဂိုဏ် ၁၈ ဂိုဏ် မက္တဵုဒှ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂှ် ရ&lt;ref name=&quot;kathavatthu&quot;&gt;{{cite book |title=Points of Controversy (Kathāvatthu) |publisher=Pali Text Society |author=Shwe Zan Aung and C.A.F. Rhys Davids |year=1915}}&lt;/ref&gt;။ ပြကိုဟ် ဏအ် ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မပိဋကတ် (Abhidhamma Pitaka) တုဲ ပ္ဍဲ တတိယ သံဂါယန ဏအ် ဂှ် ပိဋကတ် ပိ ဍိုက် ပေၚ် အာ ရ။

== ဓမ္မဒူတ ၉ ဌာန (The Nine Missionary Expeditions) ==
ကြဴနူ တတိယ သံဂါယန အာစိုပ် ဒတုဲ တုဲ၊ အရာ မဇၞော် မောဝ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် ဗလး ဏာ ခမဳ ဓမ္မဒူတ (Dharmadutas) အလုံ ၉ ဌာန သွက်ဂွံ တြး ပ္တိတ် သာသနာ လတူ ဂၠးတိ ရ။ ပရေၚ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မကၠောန် ဗဒှ် ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ ညံၚ်ဂွံ ပြာကတ် စိုပ် အာ အလုံ အာရှ (Asia) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဌာန် ဒေသ ဓမ္မဒူတ ၉ ဌာန ကေုာံ ခမဳ မအာ တွံ ဓဝ် (The Nine Missions)
|-
! စၟတ်
! ဌာန် ဒေသ (Destination)
! မှာထေရ် မအာ ရပ် ဇိုၚ် (Lead Missionary)
! ဒေသ လၟုဟ် (Modern Region)
|-
| ၁
| ကသ္မဳရ ကေုာံ ဂန္ဓာရ (Kasmira-Gandhara)
| မှာထေရ် မဇ္ဇျန္တိက (Majjhantika)
| ကသ္မဳရ ကေုာံ အာဖဂန်နိသတာန် (Kashmir, Afghanistan)
|-
| ၂
| မဟိသက မဏ္ဍလ (Mahisamandala)
| မှာထေရ် မဟာဒေဝ (Mahadeva)
| ဍုၚ် မာဲသူ (Mysore / Karnataka)
|-
| ၃
| ဝနဝါသဳ (Vanavasi)
| မှာထေရ် ရက္ခိတ (Rakkhita)
| ဒေသ ဂြိုပ် ဍုၚ် အိန္ဒိယ သၠုၚ်ကျာ (South India)
|-
| ၄
| အပရန္တက (Aparantaka)
| ယောန ဓမ္မရက္ခိတ (Yona Dhammarakkhita)
| ဒေသ ဇိုၚ် ၜဳ ဂူဂျရတ် ကေုာံ သိန္ဒု (Gujarat/Sindh)
|-
| ၅
| မဟာရဋ္ဌ (Maharattha)
| မှာထေရ် မဟာဓမ္မရက္ခိတ (Mahadhammarakkhita)
| မဟာရဋ္ဌ (Maharashtra)
|-
| ၆
| ယောန (Yona)
| မှာထေရ် မဟာရက္ခိတ (Maharakkhita)
| ဍုၚ် ဂရိတ် လပါ် အာရှ (Greek settlements / Bactria)
|-
| ၇
| ဟိမဝန္တ (Himavanta)
| မှာထေရ် မဇ္ဇျိမ (Majjhima)
| ဒေသ တၟံ ဟိမဝန္တ (Himalayas / Nepal)
|-
| ၈
| သုဝဏ္ဏဘူမိ (Suvannabhumi)
| မှာထေရ် သောဏ ကေုာံ ဥတ္တရ (Sona and Uttara)
| ရာမညဒေသ ကေုာံ အာရှ အဂၞဲ (Mon region / Southeast Asia)
|-
| ၉
| တမ္ဗပဏ္ဏဳ (Tambapanni)
| မှာထေရ် မဟိန္ဒ ကေုာံ သၚ်မိတ် (Mahinda and Sanghamitta)
| ဍုၚ် သိရိလၚ်္ကာ (Sri Lanka)
|}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
* [[သံဂါယန]] (Buddhist Councils)
* [[ပထမ သံဂါယန]] (First Buddhist Council)
* [[ဒုတိယ သံဂါယန]] (Second Buddhist Council)
* [[သၟိၚ်အသောက]] (Emperor Ashoka)
* [[ပိဋကတ် ပိ]] (Tripitaka)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သံဂါယန
| title = ဝၚ် သံဂါယန ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Councils)
| list1 = [[ပထမ သံဂါယန]] • [[ဒုတိယ သံဂါယန]] • [[တတိယ သံဂါယန]] • [[စတုတ္ထ သံဂါယန]] • [[ပဉ္စမ သံဂါယန]] • [[ဆဋ္ဌ သံဂါယန]]
}}

{{DEFAULTSORT:တတိယ, သံဂါယန}}
[[Category:သံဂါယန]]
[[Category:ဝၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ]]
[[Category:လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>37odejd62eyr68b80g4frm86wrn9a71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လာန်ဒါန် ဂေဇြေတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13253</id>
    <revision>
      <id>60398</id>
      <parentid>59897</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:38:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29036" sha1="lmup0fsfruu0fjn66kec7igdrnf73je" xml:space="preserve">{{Infobox newspaper
| name = လာန်ဒါန် ဂေဇြေတ်&lt;br&gt;The London Gazette
| logo = 
| image = File:Oxford Gazette 1.png
| caption = မျက်နှာဖုံး လိက်ပရိုၚ် အံက်သဖောတ် ဂေဇြေတ် (Oxford Gazette) မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၆၅
| type = [[လိက်ပရိုၚ်]] အလဵုအသဳ (Government gazette)
| format = ဘရော့ဒ်ရှတ် (Broadsheet) / ဝေပ်သာက် (Website)
| owners = ကံၚ်သဳ အလဵုအသဳ ဗြိတိန် (Her Majesty's Government)
| publisher = ရုၚ်လိက်စံၚ် အလဵုအသဳ (The Stationery Office)
| founded = ၇ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၆၆၅ ({{Age in years and days|1665|11|7}})
| language = [[ဘာသာအၚ်္ဂလိက်|အၚ်္ဂလိက်]]
| headquarters = [[လာန်ဒါန်]] (London)
| website = [https://www.thegazette.co.uk thegazette.co.uk]
}}

'''လာန်ဒါန် ဂေဇြေတ်''' ({{lang-en|The London Gazette}}) ဒှ်လိက်ပရိုၚ် အလဵုအသဳ ကေုာံ လိက်စၟတ်သမ္တီ ပရိုၚ်အဓိက ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံ ဗြိတိန် (United Kingdom) ရ။ လိက်ပရိုၚ်ဝွံ ဒှ်လိက်ပရိုၚ် တြေံအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မဆက်ပ္တိတ်ဒၟံၚ် စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ်တုဲ ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်လဝ် နူကဵု သၞာံ ၁၆၆၅ တေံရ။ ပ္ဍဲကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ပ္တိတ်လဝ် နကဵုယၟု '''အံက်သဖောတ် ဂေဇြေတ်''' (Oxford Gazette) တုဲ ဗွဲကြဴ ညးတအ် ပြံၚ်လှာဲထောံ ယၟု လာန်ဒါန် ဂေဇြေတ် ရ။ တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက လိက်ပရိုၚ်ဝွံ ဒှ်သွက်ဂွံ လလောၚ်တြး သၞောဝ်ဥပဒေ၊ လိက်အမိၚ် အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီနာနာတအ်ရ။&lt;ref&gt;Norton, J. E. (1951). ''Guide to the National and Provincial Directories of England and Wales''. Royal Historical Society.&lt;/ref&gt;

လိက်ပရိုၚ်ဝွံ ဟွံတုပ်ကဵု လိက်ပရိုၚ် ဓမ္မတာတအ်ရ။ ပရိုၚ်မဆေၚ်ကဵု ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရိုၚ်ပူဂိုလ်တအ် ဟွံပါလုပ်ရ။ အရာမပါလုပ်တအ်ဂှ် ဒှ်တၚ်သ္ဂုတ်ထာဝ် ရုၚ်ဗစာ၊ ပရေၚ်ဒေဝါလဳ၊ လိက်စၟတ်သမ္တီ ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ လာပ်တဆိပ်ကြာ မကဵုလဝ် နူကဵု ဨကရာဇ်တအ် ဟေၚ် ပါလုပ်ရ။ နကဵုသၞောဝ်ဥပဒေ ဗြိတိန်မ္ဂး တၚ်လလောၚ်တြး မပါလုပ် ပ္ဍဲလိက်ပရိုၚ်ဝွံ ဒှ်တၚ်စၟတ်သမ္တီ ဥပဒေ မနွံကဵု သက်သဳခိုၚ်ကၠိုက် မွဲရ။&lt;ref&gt;Handover, P. M. (1965). ''A History of the London Gazette, 1665–1965''. H.M. Stationery Office.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ လိက်ပရိုၚ် လာန်ဒါန် ဂေဇြေတ် ပ္တိတ်ဒၟံၚ် လၟေၚ်တ္ၚဲ (ပါဲနူ တ္ၚဲသ္ၚိသဝ်၊ တ္ၚဲအဒိုက် ကေုာံ တ္ၚဲကၟာတ်ရုၚ်) တုဲ ပ္တိတ်ဒၟံၚ် နကဵုစက္ခောကီု သီုကဵု ဝေပ်သာက် ဒဳဂျဳတယ် လတူအေန်တာနက်ရ။ ရုၚ်ပ္တိတ်လိက် အလဵုအသဳ (The Stationery Office) မဒှ် ဂကောံပ္တိတ်လိက် သွက်အလဵုအသဳ ကေတ်လဝ် တာလျိုၚ် သွက်ဂွံ ပ္တိတ်လိက်ပရိုၚ်ဝွံရ။

== ဝၚ်တမ်မူလ ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၆၅ အဃော ယဲကပ်ဇၞော် လာန်ဒါန် (Great Plague of London) မကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် ဨကရာဇ် ချာလ် ဒုတိယ (King Charles II) ကေုာံ နန်ပြာသာဒ်ညး ပြံၚ်အာမံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ် အံက်သဖောတ် (Oxford) သွက်ဂွံ ဗၠးဘဲယဲကပ်ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် ညးတအ် ဟွံမိက်လ္ၚတ် လိက်ပရိုၚ် မပ္တိတ်နူ ဍုၚ်လာန်ဒါန် မဟိုတ်နူ ဖေက်ယဲကပ် ကၠောံစိုပ်ကၠုၚ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဨကရာဇ် ကဵုအမိၚ် သွက်ဂွံ ပ္တိတ်လိက်ပရိုၚ်တၟိ ပ္ဍဲဍုၚ် အံက်သဖောတ် တုဲ ပ္ဍဲတ္ၚဲ ၇ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၆၆၅ ဂှ် အံက်သဖောတ် ဂေဇြေတ် (Oxford Gazette) စကတဵုဒှ်ကၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Sutherland, J. R. (1934). ''The Restoration Newspaper and its Development''. Cambridge University Press, pp. 24–26.&lt;/ref&gt;

လိက်ပရိုၚ် အလန်ပထမအိုတ်ဂှ် ဒှ်လိက်ပရိုၚ် မပ္တိတ်လဝ် နကဵုမုက်လိက် ၜါမုက်ဟေၚ်ရ။ ညးမပ္တိတ်လိက် ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် လဳယဝ်နာတ် မာတ်ချာတ် (Leonard MacNally) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; ရ။ လိက်ပရိုၚ်ဝွံ ဂွံအခေါၚ် ပ္တိတ်တြး လတူပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ နန်ပြာသာဒ် ဟေၚ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု လိက်ပရိုၚ်ဝွံ ပရိုၚ်မဆေၚ်ကဵု ဍုၚ်သအာၚ်၊ ပရိုၚ်ပၞာန် ကေုာံ လလောၚ်တြး အလဵုအသဳတအ် ပါလုပ်ရ။ ယဲကပ်ဂှ် ဍိုန်စှ်ေအာတုဲ ဨကရာဇ် ကလေၚ်စိုပ် လာန်ဒါန် ပ္ဍဲဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၆၆၆ ဂှ် လိက်ပရိုၚ်ဝွံလေဝ် ပြံၚ်လှာဲယၟု နဒဒှ် လာန်ဒါန် ဂေဇြေတ် (London Gazette) တုဲ ဆက်ပ္တိတ်အာ ပ္ဍဲလာန်ဒါန် စဵုကဵုလၟုဟ်ရ။&lt;ref&gt;Williams, J. B. (1908). ''A History of English Journalism to the Foundation of the Gazette''. Longmans, Green, and Co.&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ မပြံၚ်အာ ဍုၚ်လာန်ဒါန်တုဲ လိက်ပရိုၚ်ဝွံ ကတဵုဒှ် အရာကိစ္စဇၞော် သွက်အလဵုအသဳ ဗြိတိန်ရ။ ပရိုၚ်တၞဟ်တအ် ဒးဒုၚ် ကၟာတ်လဒဵု အခေါၚ်အရာ သွက်ဂွံ ပ္တိတ်ပရိုၚ် ဍုၚ်ကွာန် သီုဖအိုတ်တုဲ လာန်ဒါန် ဂေဇြေတ် မွဲဟေၚ် ဂွံအခေါၚ် တြးပရိုၚ် သွက်ညးဍုၚ်ကွာန်တအ်ရ။

== ဗီုပြၚ် လိက်ပရိုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ပ္တိတ်တြး ==
ပ္ဍဲအခိၚ် စပ္တိတ်တေံ ဗီုပြၚ် လိက်ပရိုၚ်ဝွံ ဟွံတုပ်ကဵု လိက်ပရိုၚ် မနွံ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဏအ်ရ။ ညးတအ် ပ္တိတ်လဝ် နကဵု လိက်မွဲတၞး မနွံၜါမုက် (broadsheet) ဟေၚ်ရ။ လိက်ပရိုၚ်ဝွံ ဟွံမွဲကဵု ကဏ္ဍပရေၚ်ဝေၚ်ဂြိုၚ်၊ ပရိုၚ်ပူဂိုလ် ကေုာံ လိက်ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်တအ်ရ။ ဍေံဒှ် ဆလိက်စၟတ်သမ္တီ မနွံကဵု တၚ်နၚ်ချိုတ်ပၠိုတ် သွက်အလဵုအသဳဟေၚ်ရ။&lt;ref&gt;Frank, J. (1961). ''The Beginnings of the English Newspaper, 1620–1660''. Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ကေုာံ ၁၉ လိက်ပရိုၚ်ဝွံ စဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ်တုဲ မုက်လိက်လေဝ် ဂၠိုၚ်ကၠုၚ်ရ။ လိက်ပရိုၚ်ဝွံ စပ္တိတ်တြး ပ္ဍဲတ္ၚဲအၚာ ကေုာံ တ္ၚဲသိုက် ၜါတ္ၚဲ ပ္ဍဲမွဲသတ္တာဟရ။ ညးမပ္တိတ်လိက်တအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မကလိဂွံ အခေါၚ် နူကဵု အလဵုအသဳဟေၚ်ရ။ ဥပမာ သောမာတ် နျူကမ် (Thomas Newcomb) ကေုာံ ညးမဆက်အာဲကၟာဲ ညးတအ် ပ္တိတ်လဝ် လိက်ပရိုၚ်ဝွံ ပွိုၚ်မဂၠိုၚ်ကဵု သၞာံရ။ လိက်ပရိုၚ်ဝွံ ဒှ်လိက်ပရိုၚ် မနွံကဵု သၞောတ်ဝ် ခိုၚ်ကၠိုက်တုဲ ညးဍုၚ်ကွာန်တအ် ပတှ်ေစှ်ေစိုတ် လတူတၚ်နၚ် မပါလုပ် ပ္ဍဲလိက်ပရိုၚ်ဝွံ ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;Morison, S. (1932). ''The English Newspaper: Some Account of the Physical Development of Journals Printed in London Between 1622 and the Present Day''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

ခေတ်လၟုဟ် လိက်ပရိုၚ်ဝွံ ပ္တိတ်ဒၟံၚ် ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲရ။ လိက်ပရိုၚ်ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြၚ် စက္ခော ကေုာံ ဝေပ်သာက်ရ။ ဂကောံ သတေယှေန်နရဳ (Stationery Office) မဒှ် ဂကောံ အလဵုအသဳ ကေတ်လဝ် တာလျိုၚ် သွက်ဂွံ ပ္တိတ်လိက်ပရိုၚ်ဝွံရ။

== အခေါၚ်အရာ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ ==
လာန်ဒါန် ဂေဇြေတ် ဒှ်လိက်ပရိုၚ် မနွံကဵု အခေါၚ်အရာ သၞောဝ်ဥပဒေ ဗွဲမသၠုၚ်ရ။ အရာမပါလုပ် ပ္ဍဲလိက်ပရိုၚ်ဝွံ ဒှ်သက်သဳ မနွံကဵု ဥပဒေ ပ္ဍဲရုၚ်ဗစာ ဗြိတိန်ရ။ ဥပမာ လလောၚ်တြး ပရေၚ်ဒေဝါလဳ၊ လလောၚ်တြး ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တၚ်သ္ဂုတ်ထာဝ် အလဵုအသဳတအ် ယဝ်ရ ပါလုပ် ပ္ဍဲလိက်ပရိုၚ်ဝွံမ္ဂး ဍေံဒှ်အာ ဥပဒေ မနွံကဵု သက်သဳ ခိုၚ်ကၠိုက်မွဲရ။&lt;ref&gt;Black, J. (1987). ''The English Press in the Eighteenth Century''. Croom Helm, pp. 13–15.&lt;/ref&gt;

အခေါၚ်အရာ ပ္တိတ်တြး (Copyright) လိက်ပရိုၚ်ဝွံလေဝ် ဆေၚ်စပ်ကဵု ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ဟေၚ်ရ (Crown copyright)။ သၞောဝ်ဥပဒေ ဗြိတိန် ဍိုက်က်မံၚ် ဒဒှ်ရ လလောၚ်တြးလ္ၚဵုတအ် သ္ဒးပါလုပ် ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ဂေဇြေတ် ဟေၚ်ရ။ ယဝ်ရ ဟွံပါလုပ်မ္ဂး သၞောဝ်ဥပဒေဂှ် ဟွံစိုပ်တရဴရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ရုၚ်အလဵုအသဳတအ် သ္ဒးပလံၚ် လိက်လလောၚ်တြး သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ပ္ဍဲလိက်ပရိုၚ်ဝွံ လၟေၚ်ၚ်ရ။&lt;ref&gt;Brazier, R. (1997). ''Ministers of the Crown''. Clarendon Press.&lt;/ref&gt;

လိက်ပရိုၚ်ဝွံ ဟွံဒုၚ်လဝ် သြန်ဂအုံ နူကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်မ္ၚးရ။ ဍေံဒှ် လိက်ပရိုၚ် မတန်တဴ လတူသြန်မကလိဂွံ နူကဵု ခရိတ် ပ္တိတ်လလောၚ်တြး ဟေၚ်ရ။

== အရာမပါလုပ် ပ္ဍဲ လိက်ပရိုၚ် ==
ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ဂေဇြေတ် ဂှ် တၚ်နၚ် ကေုာံ လလောၚ်တြး နာနာတအ် ပါလုပ်ရ။ အရာအဓိက ပါလုပ်တအ်ဂှ် -
* လလောၚ်တြး သၞောဝ်ဥပဒေ (Statutory notices)
* လိက်အမိၚ် နူကဵု ဨကရာဇ် (Royal proclamations)
* ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ တဆိပ်ကြာ (Honours and awards)
* တၚ်နၚ် ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ဌာန်တန်တဴ (Military commissions)
* လလောၚ်တြး ပရေၚ်ဒေဝါလဳ (Insolvency notices)
* ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ယၟု ပူဂိုလ် (Name changes by deed poll)&lt;ref&gt;MacFarlane, A. (1979). ''The Origins of English Individualism''. Blackwell.&lt;/ref&gt;

အရာတအ်ဝွံ သ္ဒးပါလုပ် ပ္ဍဲလိက်ပရိုၚ်ဝွံ ဟေၚ်ရ နကဵု ဥပဒေ ဗြိတိန်။ လလောၚ်တြး သၞောဝ်ဥပဒေတအ်ဂှ် ဒှ်အရာမကဵု သတိ ကုညးဍုၚ်ကွာန် သွက်ဂွံ တီကၠိုဟ် အရာမပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲဍုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Ashton, O. (1993). ''The Business of the State''. London University Press.&lt;/ref&gt;

== လလောၚ်တြး မဆေၚ်ကဵု ဒပ်ပၞာန် ==
ကဏ္ဍမဆေၚ်ကဵု ဒပ်ပၞာန်ဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိကမွဲ ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ဂေဇြေတ် ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ် ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ ကေုာံ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ လိက်ပရိုၚ်ဝွံ လလောၚ်တြးလဝ် စရၚ်ယၟု ကောန်ပၞာန် မဒးချိုတ်အာ၊ ဒးဝပ် ကေုာံ မကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ပရေၚ်ဂံၚ်သကာတအ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Simkins, P. (1988). ''Kitchener's Army: The Raising of the New Armies, 1914–16''. Manchester University Press.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲလိက်ပလံၚ်ပၞာန် (Mentioned in dispatches) မဒှ် တဆိပ်ကြာ သွက်ကောန်ပၞာန်တအ်ဂှ် သ္ဒးပါလုပ် ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ဂေဇြေတ် ဟေၚ်ရ။ ယဝ်ရ ယၟု ကောန်ပၞာန်မွဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲလိက်ပရိုၚ်ဝွံမ္ဂး ကောန်ပၞာန်ဂှ် ဂွံအခေါၚ် ဆက်စုတ် တဆိပ်ကြာ လတူ ကယျိုၚ်ပၞာန်ညးရ။ ပရေၚ်တိုန်ကဆံၚ် ကေုာံ ပြံၚ်လှာဲ ဌာန်တန်တဴ ပ္ဍဲဒပ်ပၞာန် သီုဖအိုတ်ဂှ်လေဝ် သ္ဒးလလောၚ်တြး ပ္ဍဲလိက်ပရိုၚ်ဝွံရ။&lt;ref&gt;Holmes, R. (2001). ''Redcoat: The British Soldier in the Age of Horse and Musket''. HarperCollins.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဒေဝါလဳ ==
လိက်ပရိုၚ်ဝွံ နွံကဵု ကဏ္ဍဇၞော် သွက်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဒေဝါလဳ (Insolvency) ရ။ ကမ္ပဏဳ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပူဂိုလ် မွဲမွဲ ယဝ်ရ ဒးဒုၚ် သ္ဂုတ်ထာဝ် ဒေဝါလဳ နူကဵု ရုၚ်ဗစာမ္ဂး လလောၚ်တြးဂှ် သ္ဒးပါလုပ် ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ဂေဇြေတ် ဟေၚ်ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်သွက်ဂွံ ကဵုသတိ ကုညးမကဵုလဝ် ဍိုက် (creditors) တအ် သွက်ဂွံ အာတ်မိက် သြန်ညးတအ်ရ။&lt;ref&gt;Hoppit, J. (1987). ''Risk and Failure in English Business 1700-1800''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

လလောၚ်တြး သွက်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲလိက်ပရိုၚ်ဝွံဂှ် -
* ပရေၚ်ကၟာတ် ကမ္ပဏဳ (Winding-up petitions)
* လလောၚ်တြး ညးမပၠောပ် သြန်ဒေဝါလဳ (Bankruptcy orders)
* လလောၚ်တြး အာဲကၟာဲ ညးမစုတိ (Deceased estates notices)

တၚ်နၚ်တအ်ဝွံ ဒှ်သက်သဳ အဓိက သွက်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံ ဗြိတိန် တုဲ ညးမလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်တအ် သုၚ်စောဲ လိက်ပရိုၚ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Lester, V. M. (1995). ''Victorian Insolvency: Bankruptcy, Imprisonment for Debt, and Company Winding-up in Nineteenth-Century England''. Clarendon Press.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ တဆိပ်ကြာ ကေုာံ လာပ်လာဘ ==
လာန်ဒါန် ဂေဇြေတ် လလောၚ်တြး တဆိပ်ကြာ ကေုာံ လာပ်လာဘ မကဵုလဝ် နူကဵု ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ပ္ဍဲမွဲသၞာံ ၜါအလန် အဓိကရ။ ဍေံတအ်ဂှ် ဒှ် စရၚ်တဆိပ်ကြာ သၞာံတၟိ (New Year Honours) ကေုာံ စရၚ်တဆိပ်ကြာ တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ် ဨကရာဇ် (King's Birthday Honours) ရ။&lt;ref&gt;Galloway, P. (2006). ''The Order of the British Empire''. Central Chancery of the Orders of Knighthood.&lt;/ref&gt;

တဆိပ်ကြာ သၠုၚ်အိုတ် မပ္တံကဵု တဆိပ်ကြာ ဗေတ်တဝ်ရဳယျာ (Victoria Cross - VC) ကေုာံ တဆိပ်ကြာ ဂျော့ (George Cross - GC) တအ် ယဝ်ရ ဨကရာဇ် ကဵုအပ်မ္ဂး ပရိုၚ်ဂှ် သ္ဒးပါလုပ် ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ဂေဇြေတ် ဗွဲကိုပ်ကၠာရ။ ပ္ဍဲလိက်ပရိုၚ်ဝွံ ညးတအ် ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဟိုတ်မဂွံကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ကေုာံ ပရေၚ်ဂံၚ်သကာ ညးမကလိဂွံတအ် ဗွဲမလှဲလးရ။ လိက်စၟတ်သမ္တီဏအ် ဒှ်ဝၚ်အဓိက သွက်ရးနိဂီု ဗြိတိန်ရ။&lt;ref&gt;Ashcroft, M. (2006). ''Victoria Cross Heroes''. Headline Book Publishing.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ စက္ခော နူကဵု ဒဳဂျဳတယ် ==
ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ် နဲကဲပညာ ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ်တုဲ လာန်ဒါန် ဂေဇြေတ် လေဝ် ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် နူစက္ခော သံယောဇိုန် စိုပ်ကၠုၚ် ခေတ် ဒဳဂျဳတယ် (Digital) ရ။ လိက်ပရိုၚ်တြေံတအ် သီုဖအိုတ် မပ္တိတ်လဝ် နူကဵု သၞာံ ၁၆၆၅ တေံဂှ် ညးတအ် ပၠောပ်လဝ် ပ္ဍဲကောန်ပျူတာ နကဵု PDF ကေုာံ XML သၞောတ်ဝ်တုဲ မၞိဟ်လ္ၚတ်ဝၚ်တအ် ဂၠာဲဗှ်လ္ၚတ် လောဲသွာကၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Barker, H. (1998). ''Newspapers, Politics, and Public Opinion in Late Eighteenth-Century England''. Clarendon Press, pp. 20–25.&lt;/ref&gt;

ဝေပ်သာက် အဓိက သွက် လာန်ဒါန် ဂေဇြေတ် ဂှ် ကဵုအခေါၚ် ကုညးဍုၚ်ကွာန်တအ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တၚ်နၚ် လလောၚ်တြးတအ် နကဵု ယၟု၊ စၟတ်တ္ၚဲ ကေုာံ ကဏ္ဍနာနာ နကဵု အခမဲ့ရ။ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲဏအ် ကဵုဖိုလ်ဇၞော် ကုညးမလ္ၚတ် တမ်ရိုဟ်ဗဳဇ (genealogists) ကေုာံ သုတေသဳဝၚ်တအ် ဗွဲမလောန်ရ။

== လိက်ပရိုၚ် မဆေၚ်စပ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံ ==
ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံ ဗြိတိန် ဂှ် လိက်ပရိုၚ် အလဵုအသဳ နွံ ပိ ဂကူရ။ လာန်ဒါန် ဂေဇြေတ် ဂှ် ဒှ်သွက် အေၚ်ဂလာန် ကေုာံ ဝေလရ။ သွက် သကဝ်တလာန် ကေုာံ အာဲယျာလာန် သၟဝ်ကျာ ဂှ် လိက်ပရိုၚ် တၞဟ်ခြာ နွံရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လိက်ပရိုၚ် အလဵုအသဳ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံ ဗြိတိန်
|-
! ယၟု လိက်ပရိုၚ်
! ဍုၚ်မဆေၚ်စပ်
! သၞာံ မစပ္တိတ်
! အဓိက အရာမပါလုပ်
|-
| လာန်ဒါန် ဂေဇြေတ် (The London Gazette)
| အေၚ်ဂလာန် ကေုာံ ဝေလ
| ၁၆၆၅
| လလောၚ်တြး ဨကရာဇ်၊ ဥပဒေ အေၚ်ဂလာန်၊ ပရေၚ်ပၞာန်
|-
| အဳဒေန်ဘရာ ဂေဇြေတ် (The Edinburgh Gazette)
| သကဝ်တလာန် (Scotland)
| ၁၆၉၉
| လလောၚ်တြး သၞောဝ် သကဝ်တလာန်၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်
|-
| ဗေလ်ဖာတ် ဂေဇြေတ် (The Belfast Gazette)
| အာဲယျာလာန် သၟဝ်ကျာ (Northern Ireland)
| ၁၉၂၁
| လလောၚ်တြး အလဵုအသဳ အာဲယျာလာန် သၟဝ်ကျာ
|}

လိက်ပရိုၚ် ပိဏအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ပ္တိတ်ဒၟံၚ် နူကဵု ဂကောံ ရုၚ်လိက်စံၚ် အလဵုအသဳ (The Stationery Office) မွဲစွံရ။ တၚ်နၚ် လလောၚ်တြးလ္ၚဵု မဆေၚ်ကဵု ကၟိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံ အလုံမွဲမ္ဂး ဒးပါလုပ် ပ္ဍဲလိက်ပရိုၚ် သီုပိဏအ်ရ။&lt;ref&gt;Office of Public Sector Information (2007). ''The Gazettes''. HMSO.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ဝင် ==
လာန်ဒါန် ဂေဇြေတ် ဂှ် ဒှ်သက်သဳဝၚ် အဓိက သွက်ဍုၚ်ဗြိတိန် ကေုာံ ဍုၚ်တၞဟ်တအ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ နူကဵု သၞာံ ၁၆၆၅ စဵုကဵုလၟုဟ် ဝၚ်မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအေန်ပါယာ ဗြိတိန် သီုဖအိုတ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲလိက်ပရိုၚ်ဝွံရ။ ညးမလ္ၚတ်ဝၚ်တအ် လ္ၚတ် လာန်ဒါန် ဂေဇြေတ် တုဲ ဂွံတီကေတ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်၊ ပရေၚ်ပၞာန် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဍုၚ်ဗြိတိန် ပွိုၚ် ၃၅၀ သၞာံ ပြၚ်ၚ်ရ။&lt;ref&gt;Cranfield, G. A. (1962). ''The Development of the Provincial Newspaper 1700–1760''. Clarendon Press.&lt;/ref&gt;

ပါဲနူ သုတေသဳဝၚ်တအ်တုဲ ညးမလ္ၚတ် တမ်ရိုဟ်ဗဳဇ (genealogists) တအ်လေဝ် သုၚ်စောဲ လိက်ပရိုၚ်ဝွံ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တမ်ရိုဟ် ကောန်ပၞာန်တြေံ၊ ညးမကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ကေုာံ ညးမဒးဒုၚ် ဒေဝါလဳ ပ္ဍဲအခိၚ်တြေံတအ်ရ။ လာန်ဒါန် ဂေဇြေတ် ဂှ် ဟွံသေၚ်ဆ လိက်ပရိုၚ်မွဲဓဝ်၊ ဍေံဒှ် တိုက်လိက်စၟတ်သမ္တီ ဝၚ် ဍုၚ်ဗြိတိန် မွဲရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last1=Handover |first1=P. M. |title=A History of the London Gazette, 1665–1965 |date=1965 |publisher=H.M. Stationery Office |location=London |isbn= |url= }}
* {{cite book |last1=Sutherland |first1=James R. |title=The Restoration Newspaper and its Development |date=1934 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn= |url= }}
* {{cite book |last1=Frank |first1=Joseph |title=The Beginnings of the English Newspaper, 1620–1660 |date=1961 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, MA |isbn= |url=https://archive.org/details/beginningsofengl0000jose}}
* {{cite book |last1=Morison |first1=Stanley |title=The English Newspaper: Some Account of the Physical Development of Journals Printed in London Between 1622 and the Present Day |date=1932 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn= |url= }}
* {{cite book |last1=Black |first1=Jeremy |title=The English Press in the Eighteenth Century |date=1987 |publisher=Croom Helm |location=London |isbn=978-0709939247 |url= }}

{{Navbox
| name = လိက်ပရိုၚ် အလဵုအသဳ ဗြိတိန်
| title = လိက်ပရိုၚ် အလဵုအသဳ ဗြိတိန် (British Official Gazettes)
| state = autocollapse
| listclass = hlist
| list1 = 
* [[လာန်ဒါန် ဂေဇြေတ်]]
* [[အဳဒေန်ဘရာ ဂေဇြေတ်]]
* [[ဗေလ်ဖာတ် ဂေဇြေတ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:London Gazette}}
[[Category:လိက်ပရိုၚ်]]
[[Category:လိက်ပရိုၚ် ဗြိတိန်]]
[[Category:ဝၚ် လိက်ပရိုၚ်]]
[[Category:လာန်ဒါန်]]
[[Category:ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳ]]
[[Category:သၞာံ ၁၆၆၅]]
[[Category:ဒြပ်ရတ် ဂကောံမၞိဟ်]]</text>
      <sha1>lmup0fsfruu0fjn66kec7igdrnf73je</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပၠန်ဂတး အံက်တဝ်ဗါ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13257</id>
    <revision>
      <id>60370</id>
      <parentid>59901</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:16:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38832" sha1="ozpd266v7dsqy9uptiyg9r40ej8a6tt" xml:space="preserve">{{Infobox civil conflict
| title = ပၠန်ဂတး အံက်တဝ်ဗါ
| partof = ပၠန်ဂတး ရုရှာ သၞာံ ၁၉၁၇
| image = October Revolution - Winter Palace.jpg
| caption = ကောန်ပၞာန် ကေုာံ ညးကၠောန်ကမၠောန်တအ် ပကောံဒြဟတ် မ္ၚး နန်မံက်ဂံက် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ပဳထရဝ်ဂရာတ် (Petrograd)
| date = ၇ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၁၇ (ပြက္ခဒိန်တြေံ: ၂၅ အံက်တဝ်ဗါ)
| place = ပဳထရဝ်ဂရာတ်၊ အေန်ပါယာ ရုရှာ
| causes = အလဵုအသဳ ယာယဳ ဟွံမာန် ဓဇန်၊ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ လဇုဲလယတ်၊ အခေါၚ်အရာ သၟာကမၠောန် ဟွံမွဲ
| result = ဗဝ်ရှေဗေတ် (Bolshevik) ဇၞးမာန် &lt;br&gt; ပ္တန် ကၟိန်ဍုၚ် သဵုဗဳယေတ်
| side1 = ဗော် ဗဝ်ရှေဗေတ် (Bolsheviks)
| side2 = အလဵုအသဳ ယာယဳ ရုရှာ (Russian Provisional Government)
| commander1 = ဗလာဒဳမဳယာ လေန်နေန် (Vladimir Lenin)&lt;br&gt;လဳယောန် ထရဝ်သကဳ (Leon Trotsky)
| commander2 = အာလေက်ဇြာန်ဒါ ကာရေန်သကဳ (Alexander Kerensky)
| strength1 = ကောန်ရဲ မာတ်သေတ် (Marxist) ကေုာံ သၟာကမၠောန် ဇၞော်
| strength2 = ဒပ်ပၞာန် အလဵုအသဳ
}}

ပၠန်ဂတး အံက်တဝ်ဗါ (October Revolution) ပြာကတ်တဴ နဒဒှ် ပၠန်ဂတး သဵုယှေဝ်လေတ် အံက်တဝ်ဗါ ဇၞော် (Great October Socialist Revolution) ဒှ်ပရေၚ်ပၠန်ဂတး မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ရုရှာ (Russia) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၇ ရ။ ပရေၚ်ချဳဒရာၚ်ဏအ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဗော် ဗဝ်ရှေဗေတ် (Bolshevik) ညးမဒှ် ဗလာဒဳမဳယာ လေန်နေန် (Vladimir Lenin) တုဲ ပြံၚ်လှာဲထောံ အလဵုအသဳ ယာယဳ ရုရှာ မဒက်ပ္တန်လဝ် ကြဴနူ ပၠန်ဂတး ဖေဖဝ်ဝါရဳ ရ။ ပၠန်ဂတးဏအ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ၇ နဝ်ဝေမ်ဗါ (အတိုၚ် ပြက္ခဒိန် ဂျူလဳယေန် တြေံမ္ဂး ဒှ် ၂၅ အံက်တဝ်ဗါ) ပ္ဍဲဍုၚ် ပဳထရဝ်ဂရာတ် (Petrograd) မဒှ် ဍုၚ်ဇၞော် အေန်ပါယာ ရုရှာ ပ္ဍဲအခိၚ်တေအ်ရ။&lt;ref&gt;Rabinowitch, Alexander (1976). ''The Bolsheviks Come to Power: The Revolution of 1917 in Petrograd''. W.W. Norton &amp; Company.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်ကလိုက်ကၟဵုဏအ် ပံက်ကဵု ဂၠံၚ်တရဴ သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုၚ် သဵုဗဳယေတ် (Soviet Union) မဒှ် ရးနိဂီု သဵုယှေဝ်လေတ် (Socialist) ပထမအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ဗော် ဗဝ်ရှေဗေတ်တအ် ပၠံၚ်ကေတ် အဝဵု နူကဵု အလဵုအသဳတုဲ သီကေတ် ဒၞာဲအဓိက ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်၊ ရုၚ်ပၞာန် ကေုာံ နန်မံက်ဂံက် (Winter Palace) ရ။ လေန်နေန် လလောၚ်တြး ပရေၚ်အဝဵု သၟာကမၠောန် ကေုာံ သၟာဗ္ၚတအ် တုဲ သီုကၟာတ်ထောံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကုပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ ဗွဲမပြဟ်ရ။&lt;ref&gt;Fitzpatrick, Sheila (2008). ''The Russian Revolution''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

ပၠန်ဂတး အံက်တဝ်ဗါ ဗဒှ်ကဵု ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် ရုရှာ (Russian Civil War) မဆက်ကတဵုဒှ် ပွိုၚ်မသုန်သၞာံ ပြၚ်ရ။ အကာဲအရာဏအ် သ္ပကဵု ဓလေတ်လပါ် ဝၚ်ဂၠးတိ ပြံၚ်လှာဲအာတုဲ ဓရိုဟ်ပ္တိတ် ဝါဒ ကောန်မျူနေတ် (Communism) ဇၟာပ်ဒၞာဲရ။ အာဲကၟာဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် သွက် ရုရှာ ကေုာံ ဂၠးကဝ် လတူ တွဟ်ဏအ် နွံတဴ သီုလပါ်ခိုဟ် ကေုာံ လပါ်ပရေအ် ဗွဲမဇၞော်ရ။

== ဝၚ်အတိက် ==
ကိုပ်ကၠာ ဟွံစိုပ် သၞာံ ၁၉၁၇ အကာဲအရာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲရုရှာ စှ်ေလျအာ ဗွဲမဇၞော်ရ။ ဨကရာဇ် နဳကဝ်လာတ် မရနုက်ကဵု ၜါ (Nicholas II) အုပ်ဓုပ် ဍုၚ် နကဵု သၞောတ် အဝဵုအာဏာမွဲဓဝ် တုဲ ဟွံကဵု အခေါၚ်အရာ ကုညးဍုၚ်ကွာန်တအ်ရ။ ကောန်ဍုၚ်ကွာန်တအ် ဒးဒုၚ် ဒဒိုက် ပရေၚ်အာဟာရ၊ ပရေၚ်ကမၠောန် ကေုာံ ပရေၚ်ဖန်ဇန် သၞောဝ်ဓဝ် ဟွံမွဲတုဲ စိုတ်ဟွံမိပ် လတူ အလဵုအသဳ ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် လၟိုန်ရ။ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ မစကတဵုဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၄ ထပ်ဗဒှ်ကဵု ဒဒိုက် သွက် ရုရှာ မာန်ရ။ ကောန်ပၞာန် ရုရှာ ပြမဳလဳယာန် ဒးချိုတ်အာ ပ္ဍဲပၞာန် တုဲ သြန်ဘဏ္ဍာဍုၚ် အိုတ်အာ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Pipes, Richard (1990). ''The Russian Revolution''. Vintage Books.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်အောန်စောဲ စၞစသုၚ် ကေုာံ ဒြဟတ်စက် ယုတ်စှ်ေအာ ပ္ဍဲဍုၚ်ဇၞော်တအ် ပကဵု သၟာကမၠောန်တအ် ထေဲပၞတ် ကေုာံ တိတ်ထ္ၜးဆန္ဒရ။ ပ္ဍဲ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၁၉၁၇ ကောန်ဍုၚ်ကွာန်တအ် ကလိုက်ကၟဵု ပ္ဍဲ ပဳထရဝ်ဂရာတ် တုဲ ဨကရာဇ် ဒးနုက်တိတ် နူအဝဵုရ။ ပရေၚ်ဏအ် ကော်စ ပၠန်ဂတး ဖေဖဝ်ဝါရဳ (February Revolution)။ အလဵုအသဳ ယာယဳ ရုရှာ တိုန်ကေတ် တာလျိုၚ် ဆဂး ဟွံမာန် သောၚ်ကလး ပြသၞာ ပၞာန် ကေုာံ တိဗ္ၚ သွက် သၟာဗ္ၚတအ်ရ။ ညးတအ် ဆက်ပါလုပ် ပ္ဍဲပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ တုဲ ဒဒိုက် ညးဍုၚ်ကွာန် ဆက်နွံဒၟံၚ် ဖိုဟ်ရ။&lt;ref&gt;Figes, Orlando (1996). ''A People's Tragedy: The Russian Revolution 1891–1924''. Jonathan Cape.&lt;/ref&gt;

ဗော် ကောန်မျူနေတ်နာနာတအ် မပ္တံကဵု ဗဝ်ရှေဗေတ် ကေုာံ မေန်ရှေဗေတ် (Menshevik) ဒက်ပ္တန် ဂကောံကံၚ်သဳ သၟာကမၠောန် (Soviets) တုဲ ပၠံၚ်အဝဵု ကုအလဵုအသဳ ယာယဳရ။ သဵုဗဳယေတ် ပဳထရဝ်ဂရာတ် (Petrograd Soviet) ဒှ် ဒြဟတ် ဒစဵုဒစှ် ဇၞော်အိုတ် မထိၚ်လဝ် ကောန်ပၞာန် ကေုာံ သၟာကမၠောန်တအ်ရ။ အဝဵုၜါပြကာ (Dual Power) အုပ်ဓုပ်ဒၟံၚ် ဍုၚ်ရုရှာ ပ္ဍဲအခိၚ်တေအ် ပကဵု အလဵုအသဳ ဍိုန်လျအာ လၟိုန်တ္ၚဲရ။ လေန်နေန် ကလေၚ်စိုပ်ကၠုၚ် နူ ဍုၚ်မ္ၚး ပ္ဍဲ ဂိတု ဨပြဳ တုဲ ဟီုတွဟ် လိက် &quot;အာသံ ဨပြဳ&quot; (April Theses) မအာတ်မိက် သွက်ဂွံ သီကေတ် အဝဵု သီုဖအိုတ် သွက် သဵုဗဳယေတ်ရ။

== အကာဲအရာ ကိုပ်ကၠာ ပၠန်ဂတး ==
ပ္ဍဲ ဂိတု ဂျူလာၚ် သၞာံ ၁၉၁၇ သၟာကမၠောန် ကေုာံ ကောန်ပၞာန် တိတ်ထ္ၜးဆန္ဒ ပ္ဍဲ ပဳထရဝ်ဂရာတ် သွက်ဂွံ ပလီု အလဵုအသဳ ယာယဳ ဆဂး ဟွံအံၚ်ဇၞးရ။ ပရေၚ်ဏအ် ကော်စ တ္ၚဲ ဂျူလာၚ် (July Days)။ အလဵုအသဳ ရပ်ကေတ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဗဝ်ရှေဗေတ် ဂမၠိုၚ် တုဲ လေန်နေန် ဒးဒြေပ်ဒဴ အာ ပ္ဍဲ ဖေန်လာန် (Finland) ရ။ အာလေက်ဇြာန်ဒါ ကာရေန်သကဳ (Alexander Kerensky) တိုန်ဒှ် ဝန်ဇၞော် သကိုပ် တုဲ ဖန်ဇန် သွက်ဂွံ ကလေၚ်ထိၚ် ဒြဟတ်ပၞာန်ရ။ ဆဂး ဒြဟတ် ဒစဵုဒစှ် နူကဵု ကောန်ပၞာန်တအ် ဆက်နွံဒၟံၚ် လၟိုန်ရ။&lt;ref&gt;Trotsky, Leon (1930). ''History of the Russian Revolution''. Haymarket Books.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဂိတု အဝ်ဂေတ် သကိုပ်ပၞာန် ကောနဳလဝ် (Kornilov) စဳဇန် ပၠန်ဂတး သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳ ပၞာန် ဆဂး အလဵုအသဳ ယာယဳ အာတ်မိက် အရီုအဗၚ် နူ သဵုဗဳယေတ် ကေုာံ ဗဝ်ရှေဗေတ် သွက်ဂွံ တဵုလန်ရ။ ဗဝ်ရှေဗေတ်တအ် ကလိဂွံ လွဟ် ကေုာံ အခေါၚ်အရာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍုၚ်ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ဗဒှ်ကဵု ဒြဟတ် ဗဝ်ရှေဗေတ် ခိုဟ်တိုန်ကၠုၚ် ပၠန်တုဲ မၞိဟ်ထံၚ်ဂမၠိုၚ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဗော်ညးတအ်ရ။ သၟာဗ္ၚ ပ္ဍဲ ရးမဇ္ဇျဟ် သီကေတ် တိ နူကဵု သေဌဳတအ် နကဵု ဇြဟတ် အလဵုအလဵုညးတအ်ရ။&lt;ref&gt;Service, Robert (2000). ''Lenin: A Biography''. Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိၚ်ဏအ် ဒြဟတ် ဗဝ်ရှေဗေတ် ပ္ဍဲ ကံၚ်သဳ သဵုဗဳယေတ် ပဳထရဝ်ဂရာတ် ကေုာံ မဝ်သကဝ် ဇၞော်တိုန် ဗွဲမလောန်ရ။ လဳယောန် ထရဝ်သကဳ (Leon Trotsky) ဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ သဵုဗဳယေတ် ပဳထရဝ်ဂရာတ် တုဲ စဳဇန် ဒပ်ပၞာန် ကောန်ဍုၚ်ကွာန် သွက်ဂွံ ပၠံၚ်အဝဵုရ။ လေန်နေန် လလောၚ်တြး ဒဒှ်ရ အခိၚ် စိုပ်ယျ သွက်ဂွံ ကၠောန် ပၠန်ဂတး အလဵုအသဳရ။ အလဵုအသဳ ယာယဳ ကေုာံ ကာရေန်သကဳ ဟွံမာန် ထိၚ် ဒြဟတ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဇၞော်တအ် ရ။

== ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် ဗဝ်ရှေဗေတ် ==
ပ္ဍဲလဒေါဝ် ဂိတု အံက်တဝ်ဗါ လေန်နေန် ကလေၚ်စိုပ် ပဳထရဝ်ဂရာတ် နကဵု လိက်စၟတ်သမ္တီ ပၞုက် တုဲ ကော် ကောံဓရီု ကမ္မတဳ ဗဟဵု ဗော် ဗဝ်ရှေဗေတ် ရ။ ပ္ဍဲ ကောံဓရီုဏအ် လေန်နေန် ပ္တိုက်အာတ် သွက်ဂွံ သီကေတ် အဝဵု နကဵု လွဟ် ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဂြဳဂဝ်ရဳ ဇြဳနဝ်ဗဳယေတ် (Grigory Zinoviev) ကေုာံ လေဝ် ကာမေနေတ် (Lev Kamenev) ဒစဵုဒစှ် ပရေၚ်ဏအ် ဆဂး မၞိဟ်မဂၠိုၚ် တုပ်စိုတ် လတူ လညာတ် လေန်နေန် ရ။ သဵုဗဳယေတ် ပဳထရဝ်ဂရာတ် ဒက်ပ္တန် ကမ္မတဳ ပၞာန် တော်လှန် (Military Revolutionary Committee) သွက်ဂွံ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပၠန်ဂတးရ။&lt;ref&gt;Wade, Rex A. (2005). ''The Russian Revolution, 1917''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

ကမ္မတဳ ပၞာန် တော်လှန်ဏအ် အုပ်ဓုပ် နကဵု ထရဝ်သကဳ တုဲ ကလိဂွံ အရီုအဗၚ် နူ ကောန်ပၞာန် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ဒပ်ပၞာန် ကောန်ဍုၚ်ကွာန် မကော်စ &quot;ဒပ်မၚ်မွဲ ဗကေတ်&quot; (Red Guards) ဒက်ပ္တန် နကဵု သၟာကမၠောန် မၞုံကဵု လွဟ်တအ်ရ။ ကမ္မတဳဏအ် ဓလီုကေတ် သၞောတ် ပလံၚ်ဗစိုပ်၊ ရုၚ်ပရိုၚ် ကေုာံ ရုၚ်လက်နက် ပ္ဍဲ ပဳထရဝ်ဂရာတ် အိုတ်ရ။ အလဵုအသဳ ယာယဳ ဂစာန် ကၟာတ် ရုၚ်ပရိုၚ် ဗဝ်ရှေဗေတ် တအ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၂၃ အံက်တဝ်ဗါ ဆဂး ဒပ်မၚ်မွဲ ဗကေတ်တအ် ကလေၚ်ပံက်ကဵု ဗွဲမပြဟ်ရ။&lt;ref&gt;Keep, John L. H. (1976). ''The Russian Revolution: A Study in Mass Mobilization''. W.W. Norton.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် ဗဝ်ရှေဗေတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် နကဵု လၟေၚ်အစဳအဇန် ချိုတ်ပၠောတ်ရ။ ညးတအ် ဟွံသ္ပ ကလိုက်ကၟဵု ထ္ၜးဆန္ဒ မ္ၚး ဂၠံၚ်ဇၞော် ဆဂး ညးတအ် သီကေတ် ဒၞာဲအဓိက တအ် ပ္ဍဲအခိၚ် ဗတံရ။ ကောန်ပၞာန် မထံက်ဂလာန် အလဵုအသဳ ယာယဳ နွံအောန် ဗွဲမလောန် တုဲ ဟွံမာန် ပ္တိုက် ဒစဵုဒစှ် ဗဝ်ရှေဗေတ် တအ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဒြဟတ် ပ္ဍဲ ပဳထရဝ်ဂရာတ် (အံက်တဝ်ဗါ ၁၉၁၇)
|-
! ဂကောံ
! ဒြဟတ် လွဟ်
! တၚ်ရန်တၟအ်
|-
| ဗဝ်ရှေဗေတ် (Bolsheviks)
| ဒပ်မၚ်မွဲ ဗကေတ်၊ ကောန်ပၞာန် က္ၜၚ်ဍာ်၊ ဒပ်ပၞာန် ဍုၚ်
| ပၠံၚ်အဝဵု သွက် သဵုဗဳယေတ်၊ ကၟာတ်ပၞာန်
|-
| အလဵုအသဳ ယာယဳ
| ကောန်ပၞာန် ညးဗြဴ၊ ကောန်ၚာ်ပၞာန် (Cadets)၊ ပၞာန်ကဝ်သေတ် (Cossacks) လ္ၚဵု
| မၚ်မွဲ အလဵုအသဳ၊ ဆက်လုပ်ပၞာန်ဂၠးကဝ်
|}

== ကတဵုသပုန် ပ္ဍဲ ပဳထရဝ်ဂရာတ် ==
ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၂၄ အံက်တဝ်ဗါ (၆ နဝ်ဝေမ်ဗါ ပြက္ခဒိန် တၟိ) ကမ္မတဳ ပၞာန် တော်လှန် စအုပ်ဓုပ် ဒၞာဲအဓိက ပ္ဍဲ ပဳထရဝ်ဂရာတ် ရ။ ညးတအ် သီကေတ် ဒဒန်၊ ရုၚ်တိုက်ဝါယာလက်၊ ရုၚ်တိုက်ပိုသ်၊ ဘာဏ် ကေုာံ ရုၚ်က္ၜၚ်ရထားတအ်ရ။ ပရေၚ်ချဳဒရာၚ်ဏအ် ကတဵုဒှ် သ္ၚိတ်သ္ၚိတ် ညိၚ်ညိၚ် တုဲ ကောန်ဍုၚ်ကွာန် သာမည တအ် ဟွံတီ ဒဒှ်ရ ပၠန်ဂတး ကတဵုဒှ်ဒၟံၚ်ရ။ အလဵုအသဳ ယာယဳ ဆက်နွံ ပ္ဍဲ နန်မံက်ဂံက် ဆဂး ဟွံမွဲကဵု သြဇာ လတူ ဍုၚ်တုဲရ။&lt;ref&gt;Smith, S. A. (2002). ''The Russian Revolution: A Very Short Introduction''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

ကာရေန်သကဳ ဒြေပ်ဒဴ တိတ် နူ ပဳထရဝ်ဂရာတ် နကဵု ကွဳစက် ရုၚ်သံမအမေရိကာန် သွက်ဂွံ အာဂၠာဲ အရီုအဗၚ် နူ ဒပ်ပၞာန် မ္ၚးဍုၚ်ရ။ ဝန်ဇၞော် သၟေဟ်တအ် ဆက်မၚ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ နန်မံက်ဂံက် မစဵုဒၞာလဝ် နကဵု ကောန်ၚာ်ပၞာန် ကေုာံ ကောန်ပၞာန် ညးဗြဴ ၜိုတ်အောန်အောန်ရ။ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၂၅ အံက်တဝ်ဗါ ဗဝ်ရှေဗေတ် တအ် လလောၚ်တြး ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ ယာယဳ ပြဟ်စှ်ေ အာတုဲ အဝဵု သီုဖအိုတ် စိုပ်အာ တဲ ကံၚ်သဳ သဵုဗဳယေတ် ရ။&lt;ref&gt;Suny, Ronald Grigor (2011). ''The Soviet Experiment: Russia, the USSR, and the Successor States''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိၚ်တ္ၚဲ ကောန်ပၞာန် က္ၜၚ်ဍာ် မကော်စ &quot;အဝ်ရဝ်ရာ&quot; (Aurora) မစိုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ကြုၚ် နေဗာ (Neva River) ပ္တိတ် ရမ္သာၚ် သေနာတ် သွက်ဂွံ စပ္တိုက် နန်မံက်ဂံက် ရ။ ကောန်ပၞာန် ကေုာံ ဒပ်မၚ်မွဲ ဗကေတ် တအ် ဓလီုလဝ် နန်မံက်ဂံက် အလုံမွဲရ။ ပရေၚ်သီကေတ် ဍုၚ်ဏအ် ဒှ် ပရေၚ်မဇၞးမာန် လောဲသွာ တုဲ ဆီပါ် ဟွံမွဲ ကွေံကွေံရ။

== သီကေတ် နန်မံက်ဂံက် ==
ပ္ဍဲ ဗတံ ၂၅ အံက်တဝ်ဗါ စိုပ် ၂၆ အံက်တဝ်ဗါ ကောန်ပၞာန် ဗဝ်ရှေဗေတ် တအ် လုပ်သီကေတ် နန်မံက်ဂံက် ရ။ ဝန်ဇၞော် အလဵုအသဳ ယာယဳ ဂမၠိုၚ် ဒးဒုၚ် ရပ် ကေုာံ ဖျေံထံၚ် ပ္ဍဲ ပဳတာ ကေုာံ ပဝ် ဖရံက်ထရေတ် (Peter and Paul Fortress) ရ။ ပရေၚ်သီကေတ် နန်မံက်ဂံက် ဂှ် ဟွံဒှ် ပရေၚ်ပတိုက် ဇၞော်ဇၞော် မပတိုက် နကဵု လွဟ်ဇၞော်ဇၞော် ဆဂး ဍေံဒှ် သင်္ကေတ ပြာကတ် သွက် အံၚ်ဇၞး ပၠန်ဂတး အံက်တဝ်ဗါ ရ။&lt;ref&gt;Chamberlin, William Henry (1935). ''The Russian Revolution, 1917–1921''. Macmillan.&lt;/ref&gt;

[[File:October Revolution - Winter Palace.jpg|thumb|ကောန်ပၞာန် ကေုာံ ဒပ်မၚ်မွဲ ဗကေတ် တအ် မ္ၚး နန်မံက်ဂံက်]]

ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် ပ္ဍဲ ရုၚ် သမဝ်နဳ (Smolny Institute) ကောံဓရီု ကောန်ဂရေတ် သဵုဗဳယေတ် အလုံရုရှာ မရနုက်ကဵု ၜါ (Second All-Russian Congress of Soviets) စကတဵုဒှ် ဒၟံၚ်ရ။ မၞိဟ်မပါလုပ် ပ္ဍဲ ကောံဓရီု ဂှ် ဂၠိုၚ်အိုတ် ဒှ် ကောန်ရဲ ဗဝ်ရှေဗေတ် ကေုာံ သဵုယှေဝ်လေတ် ပၠန်ဂတး လပါ်ပဲါ (Left Socialist Revolutionaries) ရ။ မေန်ရှေဗေတ် ကေုာံ သဵုယှေဝ်လေတ် ပၠန်ဂတး လပါ်ပုၚ် တအ် ထေဲပၞတ် လတူ ပရေၚ်ပၠံၚ်အဝဵု ဗဝ်ရှေဗေတ် တုဲ တိတ်အာ နူ ကောံဓရီု ရ။&lt;ref&gt;Rabinowitch, Alexander (1976). ''The Bolsheviks Come to Power''.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်တိတ်အာ ညးတအ် ပံက်ကဵု ဂၠံၚ် သွက် ဗဝ်ရှေဗေတ် တအ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳ ညးတအ် သၟးသၟးရ။ ထရဝ်သကဳ ဟီု ကုညးမတိတ်အာ တအ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဒးအာ စွံ ပ္ဍဲ &quot;ခလံက်ကမၠိုက် ဝၚ်&quot; (Dustbin of history) ရ။ ပ္ဍဲ ကောံဓရီုဂှ် လေန်နေန် လလောၚ်တြး ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် တၟိ ကေုာံ လိက်ပဏာမ သွက် သၞောဝ် ပရေၚ်ၜိုဟ်လလံ (Decree on Peace) ကေုာံ သၞောဝ် တိဗ္ၚ (Decree on Land) ရ။

== ပရေၚ်ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳ သဵုဗဳယေတ် ==
အလဵုအသဳ တၟိ ဂှ် ကော်စ ကံၚ်သဳ သကိုပ် ကောန်ဍုၚ်ကွာန် (Council of People's Commissars သို့မဟုတ် Sovnarkom) မဒက်ပ္တန် နကဵု လေန်နေန် နဒဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ရ။ ထရဝ်သကဳ ဒှ် သကိုပ် ကောန်ဍုၚ်ကွာန် လပါ် ပရေၚ်ဍုၚ်မ္ၚး ကေုာံ ဂျဝ်သေတ် သတာလေန် (Joseph Stalin) ဒှ် သကိုပ် ကောန်ဍုၚ်ကွာန် လပါ် ပရေၚ်ဂကူဂမၠိုၚ် ရ။ အလဵုအသဳဏအ် လလောၚ်တြး ဒဒှ်ရ အဝဵု သီုဖအိုတ် စိုပ်အာ တဲ သၟာကမၠောန် ကေုာံ သၟာဗ္ၚ တအ်ရ။&lt;ref&gt;Service, Robert (1997). ''A History of Twentieth-Century Russia''. Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

သၞောဝ် ပရေၚ်ၜိုဟ်လလံ ဟီုတွဟ် သွက်ဂွံ ဒေါအ်ပၞာန် နကဵု ရးနိဂီု ဂျာမနဳ သီုဟွံမွဲ ကဵု အခေါၚ်ကေတ် တိ ဍုၚ်တၞဟ်ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ကတဵုဒှ် နကဵု လိက်ကသုက် ဗရက်-လဳတော့ (Treaty of Brest-Litovsk) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၈ ရ။ သၞောဝ် တိဗ္ၚ ပလီုထောံ အခေါၚ်ပိုၚ် တိ နူ သေဌဳ ကေုာံ ဘာကျာ် တုဲ ပါ်ကဵု တိ ကုသၟာဗ္ၚ တအ် နကဵု သၞောတ် ကမ္မတဳ တိဗ္ၚ ရ။ အလဵုအသဳ သီုဖန်ဇန် သွက်ဂွံ ကဵု အခေါၚ် သၟာကမၠောန် အုပ်ဓုပ် စက်ရုံ တအ်ရ။&lt;ref&gt;Deutscher, Isaac (1954). ''The Prophet Armed: Trotsky, 1879–1921''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗါ ရးနိဂီု ရုရှာ ကၠောန် သဘၚ်မာဲ သွက်ဂွံ ရုဲစှ် မၞိဟ်စၞး သွက် ကောံဓရီု ပ္တန်သၞောဝ်ဥပဒေ (Constituent Assembly) ရ။ ပ္ဍဲ သဘၚ်မာဲဂှ် ဗော် သဵုယှေဝ်လေတ် ပၠန်ဂတး ဇၞးမာဲ ဂၠိုၚ်အိုတ် တုဲ ဗဝ်ရှေဗေတ် တအ် ကလိဂွံ မာဲ ၜိုတ် ၂၅ က္ဍိုပ်ကၠံ ရ။ ဆဂး ကာလ ကောံဓရီုဏအ် ကောံ ပ္ဍဲ ဂိတု ဇာန်နဝါရဳ သၞာံ ၁၉၁၈ ဗဝ်ရှေဗေတ် တအ် ပလီုထောံ ကောံဓရီုဏအ် နကဵု ဒြဟတ် လွဟ် တုဲ ဒက်ပ္တန် သၞောတ် အဝဵုအာဏာ မွဲဗော်ဓဝ် რ။

== ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် ရုရှာ ==
ပရေၚ်သီအဝဵု ဗဝ်ရှေဗေတ် ကေုာံ ပရေၚ်ပလီု ကောံဓရီု ပ္တန်သၞောဝ်ဥပဒေ ပကဵု ဒြဟတ် ဒစဵုဒစှ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကတဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ရုရှာ ရ။ ဒပ်ပၞာန် မၚ်မွဲ ဨကရာဇ် (White Army)၊ ဒပ်ပၞာန် သဵုယှေဝ်လေတ် တၞဟ်ဟ် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် ဍုၚ်မ္ၚး (ဗြိတိန်၊ ပြၚ်သေတ်၊ အမေရိကာန်၊ ဂျပါန်) တအ် လုပ်ဗတိုက် အလဵုအသဳ ဗဝ်ရှေဗေတ် တုဲ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် စကတဵုဒှ် ရ။&lt;ref&gt;Mawdsley, Evan (2007). ''The Russian Civil War''. Pegasus Books.&lt;/ref&gt;

ထရဝ်သကဳ ဒက်ပ္တန် &quot;ဒပ်ပၞာန် ဗကေတ်&quot; (Red Army) မၞုံကဵု စဳမောဝ် ကေုာံ သၞောတ် ပၞာန် ဗွဲမခိုဟ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အလဵုအသဳ သဵုဗဳယေတ် ရ။ အလဵုအသဳ သ္ပလွဳ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကောန်မျူနေတ် ပၞာန် (War Communism) မပၠံၚ်ကေတ် သြောံ နူ သၟာဗ္ၚ သွက်ဂွံ ဗ္စ ကောန်ပၞာန် ကေုာံ သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဇၞော် ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ပကဵု ကတဵုသပုန် သၟာဗ္ၚ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဆဂး အလဵုအသဳ ဍဵုဍိုက် ပလီုထောံ ဗွဲမဓဇန် ရ။&lt;ref&gt;Lincoln, W. Bruce (1989). ''Red Victory: A History of the Russian Civil War''. Simon &amp; Schuster.&lt;/ref&gt;

ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် တုဲဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၂ နကဵု ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ဒပ်ပၞာန် ဗကေတ် ရ။ ကောန်ဍုၚ်ကွာန် ရုရှာ မဳလဳယာန် ဂၠိုၚ် ဒးချိုတ်အာ နကဵု ယဲ၊ ပရေၚ်အာဟာရ လျ ကေုာံ ပၞာန် ရ။ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞးဏအ် ပံက်ကဵု ဂၠံၚ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုၚ် သဵုဗဳယေတ် (Union of Soviet Socialist Republics သို့မဟုတ် USSR) ပ္ဍဲ လအိတ် သၞာံ ၁၉၂၂ ရ။

== ဇီုကပိုက် လတူ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ==
ပၠန်ဂတး အံက်တဝ်ဗါ ပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ရုရှာ လပါ်တၞဟ် သီုဖအိုတ် ရ။ သၞောတ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မပ္တံကဵု ဘာဏ်၊ စက်ရုံ ကေုာံ တိဗ္ၚ တအ် ဒးဒုၚ် သီကေတ် နကဵု အလဵုအသဳ ရ။ သၞောတ် &quot;ကောန်မျူနေတ် ပၞာန်&quot; ပကဵု ပရေၚ်ပ္တိတ် ကမၠောန် စှ်ေလျအာ ဗွဲမလောန် တုဲ ရးနိဂီု ရုရှာ ဒးဒုၚ် ကပ် ကၞောဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၁–၁၉၂၂ ရ။&lt;ref&gt;Nove, Alec (1992). ''An Economic History of the USSR 1917–1991''. Penguin Books.&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံ သောၚ်ကလး ပြသၞာဏအ် လေန်နေန် လလောၚ်တြး ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် တၟိ (New Economic Policy သို့မဟုတ် NEP) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၁ ရ။ NEP ကဵု အခေါၚ် သၟာဗ္ၚ တအ် သွံရာန် သြောံ လတူ စျေး တုဲ ကဵု အခေါၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ပုဂ္ဂလိက အောန်အောန် ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ကလေၚ် ပခိုဟ်ကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ရုရှာ ၜိုတ်မွဲဒၞာဲ ဆဂး ကြဴနူ လေန်နေန် စုတိ အာတုဲ သတာလေန် ပလီုထောံ NEP ကေုာံ စပ္တန် သၞောတ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သဵုဗဳယေတ် မၞုံကဵု အစဳအဇန် မသုန်သၞာံ (Five-Year Plans) ရ။&lt;ref&gt;Fitzpatrick, Sheila (1994). ''Stalin's Peasants: Resistance and Survival in the Russian Village''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

အစဳအဇန်ဏအ် ဓရိုဟ်ပ္တိတ် ပရေၚ်စက်ရုံ ဗွဲမပြဟ် ကေုာံ သီကေတ် တိဗ္ၚ နကဵု သၞောတ် မွဲစွံ (Collectivization) ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ဗဒှ်ကဵု ကပ် ကၞောဝ် သ္ၚောဲ ကေုာံ ပရေၚ်ဒဒိုက် သွက် သၟာဗ္ၚ ကောန်ဍုၚ်ကွာန် သဵုဗဳယေတ် မဳလဳယာန် ဂၠိုၚ် ရ။

== အသိၚ် လတူ ဂၠးတိ ==
ပၠန်ဂတး အံက်တဝ်ဗါ ဒှ် ပရေၚ်ကလိုက်ကၟဵု မၞုံကဵု အသိၚ် ဇၞော်အိုတ် လတူ ဝၚ်ဂၠးတိ တွဵု ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ဗဝ်ရှေဗေတ် ပကဵု ဒြဟတ် ကဵု သၟာကမၠောန် ကေုာံ ဗော် ကောန်မျူနေတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် ရ။ ကတဵုသပုန် သဵုယှေဝ်လေတ် တအ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ၊ ဟၚ်ဂေရဳ ကေုာံ ဍုၚ်တၞဟ်တအ် ဆဂး ဒးဒုၚ် ဍဵုဍိုက် ပလီုထောံ ရ။&lt;ref&gt;Hobsbawm, Eric (1994). ''The Age of Extremes: The Short Twentieth Century, 1914–1991''. Michael Joseph.&lt;/ref&gt;

ကဝ်မေန်တာန် (Comintern) မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဵုဗဳယေတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၉ ဓရိုဟ်ပ္တိတ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပၠန်ဂတး ဂၠးတိ (World Revolution) ရ။ ရးနိဂီု ပလိုတ် တအ် ဖေက်လကိုတ် ဝါဒ ကောန်မျူနေတ် တုဲ ဒက်ပ္တန် ပရေၚ်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေၚ်ဆေဝ်ဒဝ် ရ။ အသိၚ်ဏအ် ကတဵုဒှ် ကၠုၚ် ပၞာန် ၜိုဟ် (Cold War) ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ ရ။&lt;ref&gt;Gaddis, John Lewis (2005). ''The Cold War: A New History''. Penguin Press.&lt;/ref&gt;

ပၠန်ဂတးဏအ် သီုကဵု ဓရိုဟ်ပ္တိတ် ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် သွက် ဍုၚ်ဗၠးၜး ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ကဝ်လဝ်နဳ (Colonies) တအ် ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ အာဖရိက ရ။ လညာတ် ကောန်မျူနေတ် ဇီုကပိုက် လတူ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပၠန်ဂတး မပ္တံကဵု မာဝ်ဇြဳတံၚ် (Mao Zedong) ကေုာံ ဟဝ်ချဳမေန် (Ho Chi Minh) တအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။

== ကာလအနာဂတ် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ==
အာဲကၟာဲ ပၠန်ဂတး အံက်တဝ်ဗါ ဒှ် ပရေၚ်ပါ်ဒကး လညာတ် လတူ ဝၚ် ရ။ သွက် ညးလ္ၚဵု ပရေၚ်ဏအ် ဒှ် ပရေၚ်ပၠန်ဂတး မကဵု အခေါၚ်အရာ သွက် ညးဒးဒုၚ်ဍဵုဍိုက် ကေုာံ သၟာကမၠောန် ရ။ သွက် ညးတၞဟ် မ္ဂး ပရေၚ်ဏအ် ဒှ် ပရေၚ်ပၠံၚ်အဝဵု မဗဒှ်ကဵု သၞောတ် အဝဵုအာဏာ မွဲဗော်ဓဝ် မဓဇန် (Totalitarianism) ရ။&lt;ref&gt;Service, Robert (2009). ''The Russian Revolution, 1900–1927''. Palgrave Macmillan.&lt;/ref&gt;

ကၟိန်ဍုၚ် သဵုဗဳယေတ် မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ပၠန်ဂတးဏအ် တန်တဴ လဝ် စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၉၁ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ်ဂှ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် သဵုဗဳယေတ် လီုလာ် အာတုဲ ရးနိဂီု ရုရှာ ကလေၚ်ဒက်ပ္တန် သၞောတ် ကေပ်ပဳတယ်လေတ် (Capitalist) ရ။ ဆဂး ပၠန်ဂတး အံက်တဝ်ဗါ တန်တဴ နဒဒှ် တၚ်စၟတ် ဝၚ် မပြံၚ်လှာဲ ဂၠးတိ မွဲ ဗွဲမချိုတ်ပၠောတ် ရ။&lt;ref&gt;Brown, Archie (2009). ''The Rise and Fall of Communism''. Ecco.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Figes |first=Orlando |year=1996 |title=A People's Tragedy: The Russian Revolution: 1891–1924 |url=https://archive.org/details/peoplestragedyru0000fige |publisher=Jonathan Cape |isbn=978-0140243642 }}
* {{cite book |last=Fitzpatrick |first=Sheila |year=2008 |title=The Russian Revolution |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199237678 }}
* {{cite book |last=Rabinowitch |first=Alexander |year=1976 |title=The Bolsheviks Come to Power: The Revolution of 1917 in Petrograd |publisher=W.W. Norton &amp; Company |isbn=978-0745322681 }}
* {{cite book |last=Smith |first=S. A. |year=2002 |title=The Russian Revolution: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/russianrevolutio00smit_0 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0192853950 }}
* {{cite book |last=Wade |first=Rex A. |year=2005 |title=The Russian Revolution, 1917 |url=https://archive.org/details/russianrevolutio0000wade |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521841559 }}

{{Navbox
| name = ပၠန်ဂတး ရုရှာ သၞာံ ၁၉၁၇
| title = ပၠန်ဂတး ရုရှာ သၞာံ ၁၉၁၇
| state = uncollapsed
| listclass = hlist
| group1 = ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် အဓိက
| list1 =
* [[ပၠန်ဂတး ဖေဖဝ်ဝါရဳ]]
* [[တ္ၚဲ ဂျူလာၚ်]]
* [[ပရေၚ် ကောနဳလဝ်]]
* [[ပၠန်ဂတး အံက်တဝ်ဗါ]]
* [[ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် ရုရှာ]]
| group2 = ဂကောံ ကေုာံ ဗော်
| list2 =
* [[ဗဝ်ရှေဗေတ်]]
* [[မေန်ရှေဗေတ်]]
* [[အလဵုအသဳ ယာယဳ ရုရှာ]]
* [[သဵုဗဳယေတ် ပဳထရဝ်ဂရာတ်]]
* [[ဒပ်မၚ်မွဲ ဗကေတ်]]
| group3 = မၞိဟ်အဓိက
| list3 =
* [[ဗလာဒဳမဳယာ လေန်နေန်]]
* [[လဳယောန် ထရဝ်သကဳ]]
* [[အာလေက်ဇြာန်ဒါ ကာရေန်သကဳ]]
* [[နဳကဝ်လာတ် မရနုက်ကဵု ၜါ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပၠန်ဂတး အံက်တဝ်ဗါ}}
[[Category:ပၠန်ဂတး အံက်တဝ်ဗါ]]
[[Category:ပၠန်ဂတး]]
[[Category:ဝၚ် ရုရှာ]]
[[Category:သၞာံ ၁၉၁၇]]
[[Category:ကၟိန်ဍုၚ် သဵုဗဳယေတ်]]
[[Category:ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်]]
[[Category:ပရေၚ်ပၞာန်]]</text>
      <sha1>ozpd266v7dsqy9uptiyg9r40ej8a6tt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အနုသယ ကိလေသ ၇ သာ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13413</id>
    <revision>
      <id>60427</id>
      <parentid>60068</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:08:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10313" sha1="n0ehofilncq2y84tf2i2codashwjy36" xml:space="preserve">{{Infobox တြိပိဋက
| နာမ = အနုသယ ကိလေသ ၇ သာ်
| နာမတၞဟ် = သတ္တ အနုသယ (Satta Anusaya), လက္ခဏာ မလှိၚ် (Latent tendencies)
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = အဘိဓမ္မပိဋကတ် ကေုာံ သုတ္တန္တပိဋကတ် (Abhidhamma and Sutta Pitaka)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = ကိလေသ မလှိၚ် တန်တဴ ပ္ဍဲ သန္ထာန် စိုတ်
| တၚ်ရန်တၟအ် = ပရေၚ် ပယ် ဒိုဟ် နကဵု မဂ် ဉာဏ် (Eradication through Magga)
}}

'''အနုသယ''' (ပါဠိ: Anusaya; အၚ်္ဂလိက်: Latent tendencies ဟွံသေၚ်မ္ဂး Underlying tendencies) ဂှ် ပ္ဍဲ ဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) မ္ဂး ဒှ် ကိလေသ (Defilements) မလှိၚ် တန်တဴ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သန္ထာန် စိုတ် သတ္တံ အဆက် ဆက် တုဲ၊ ကာလ အာရီု (Sense objects) ကၠုၚ် ဇီု က္ပိုက် မ္ဂး ဍေံ က္တဵု မံက် ဂတဝ် ကၠုၚ် ပြဟ် ပြဟ် ရ။ အနုသယ ဏအ် ဂှ် ညံၚ်ရဴ ရိုဟ် တၞံ ဆု မနွံ ဒၟံၚ် သၟဝ် တိ ကီု တုဲ ၜိုန်ရ တၞံ ဆု လတူ တိ ဂှ် ဒး ဒုၚ် ရေက် ကုတ် ထောံ ကီု လေဝ်၊ ယဝ်ရ ရိုဟ် ဟွံ အိုတ် မ္ဂး တၞံ က္တဵု မောဝ် တိုန် ပၠန် ညံၚ်ရဴ သာ်ဂှ် ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |url=https://archive.org/details/buddhistdictiona0000nyan |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

ကျာ်တြဲ ဂေါတမ တွံ ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ သတ္တံ သီုဖအိုတ် မဂေတ် ဂ္ဇာဲ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ (Samsara) ဂှ် နွံ ကု အနုသယ ကိလေသ ဏအ် လၟိုန် ရ။ ကာလ အာစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် [[အရှန်]] (Arahantship) ဟေၚ် ဂွံ ပယ် ဒိုဟ် လာဲ လေၚ် ထောံ အနုသယ သီုဖအိုတ် အလုံ အိုတ်သီု မာန် ရ။ အနုသယ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် နွံ (၇) သာ် တုဲ ကော် ခဴ စ '''သတ္တ အနုသယ''' (Satta Anusaya) ရ။

== အနုသယ ၇ သာ် (The Seven Anusayas) ==
အတိုၚ် သုတ္တန္တပိဋကတ် (Sutta Pitaka) ပ္ဍဲ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ကေုာံ အဘိဓမ္မပိဋကတ် မ္ဂး၊ အနုသယ နွံ ထပှ် သာ် အတိုၚ် ဗွဲ သၟဝ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;anusayasutta&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/an7.11/en/sujato |title=Anusayasutta - Latent Tendencies (AN 7.11) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;-

# '''ကာမရာဂါနုသယ''' (Kāmarāgānusaya - Latent tendency of sensual desire) : ပရေၚ် ဆန္ဒရာဂ၊ ပရေၚ် တပ် စိုတ် လတူ ကာမဂုဏ် (Sensual pleasures) မပ္တံ ကု ရုပ်၊ ရမျာၚ်၊ သၟူ၊ ရသာ၊ အာရီု မဇီု က္ပိုက် တံ ဂှ် မလှိၚ် တန်တဴ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ စိုတ် ရ။
# '''ပဋိဃာနုသယ''' (Paṭighānusaya - Latent tendency of ill-will/anger) : ပရေၚ် ဒေါသ၊ ပရေၚ် ဟွံ သ္ဍိုက် မၠိုက်၊ ဟွံ မိပ် စိုတ် (Aversion or hostility) လတူ အာရီု မဟွံ ခိုဟ် တံ ဂှ် မလှိၚ် တန်တဴ ဒၟံၚ် ရ။
# '''ဒိဋ္ဌာနုသယ''' (Diṭṭhānusaya - Latent tendency of wrong view) : ပရေၚ် ညာတ် ဗၠေတ်၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Wrong views) ဗွဲတၟေၚ် ပရေၚ် ညာတ် ဒဒှ်ရ ဇကု ဇကောဝ် (Self/Soul - Sakkaya-ditthi) နွံ ဇေတ်တ် ဂှ် မလှိၚ် တန်တဴ ဒၟံၚ် ရ။
# '''ဝိစိကိစ္ဆာနုသယ''' (Vicikicchānusaya - Latent tendency of doubt) : ပရေၚ် သၠေဟ် ပၟာ၊ ဒွိဟ (Doubt or uncertainty) လတူ ကျာ်၊ ဓဝ်၊ သၚ်၊ သိက္ခာပိုဒ်၊ ကေုာံ ပရေၚ် ကံ ဖဵု ကံ ဂှ် မလှိၚ် တန်တဴ ဒၟံၚ် ရ။
# '''မာနာနုသယ''' (Mānānusaya - Latent tendency of conceit) : ပရေၚ် ထိုၚ်သး ဇကု၊ ပရေၚ် သၠုၚ် သဝ် အကြာ ပူဂိုလ် (Conceit or pride) မပ္တံ ကု &quot;အဲ ခိုဟ် နူ ညး တၞဟ်&quot;၊ &quot;အဲ တုပ် ကု ညး တၞဟ်&quot;၊ &quot;အဲ သဝ် နူ ညး တၞဟ်&quot; တံ ဂှ် မလှိၚ် တန်တဴ ဒၟံၚ် ရ။
# '''ဘဝရာဂါနုသယ''' (Bhavarāgānusaya - Latent tendency of craving for existence) : ပရေၚ် မိက် ဂွံ ဒှ်၊ ပရေၚ် တပ် စိုတ် ပ္ဍဲ ရူပဘဝ ကေုာံ အရူပဘဝ (Craving for form and formless existence) တံ ဂှ် မလှိၚ် တန်တဴ ဒၟံၚ် ရ။
# '''အဝိဇ္ဇာနုသယ''' (Avijjānusaya - Latent tendency of ignorance) : ပရေၚ် ဟွံ တီ ဓဝ် သစ္စ ပန် (Ignorance of the Four Noble Truths) တုဲ ဓလုက် ဓဝှာဲ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ ဂှ် မလှိၚ် တန်တဴ ဒၟံၚ် ရ။

== ပရေၚ် ပယ် ဒိုဟ် အနုသယ (Eradication of Anusayas) ==
အနုသယ ကိလေသ တံ ဂှ် ဟွံ မာန် ပယ် ဒိုဟ် ထောံ နကဵု ဒါန (Generosity) ဟွံသေၚ်မ္ဂး သဳလ (Morality) သၟး ရ။ ဍေံ တံ ဂွံ လာဲ လေၚ် အိုတ် အာ ဂှ် ဒး လွဳပရာ ဓဝ် ဝိပဿနာ (Vipassana meditation) တုဲ ဒး အာစိုပ် အရိယမဂ် (Noble Paths) ပန် သာ် ဟေၚ် ရ&lt;ref name=&quot;visuddhimagga&quot;&gt;{{cite book |author=Buddhaghosa (trans. Bhikkhu Ñāṇamoli) |year=1999 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-1928706004}}&lt;/ref&gt;။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ် ပယ် ဒိုဟ် အနုသယ ၇ သာ် နကဵု မဂ် ဉာဏ် ပန် (Eradication of the 7 Anusayas by the 4 Paths)
|-
! စၟတ်
! အနုသယ (Latent Tendency)
! အရိယမဂ် မပယ် ဒိုဟ် မာန် (Path of Eradication)
! ပရေၚ် သ္ပသမ္တီ (Description)
|-
| ၁
| ဒိဋ္ဌာနုသယ (Wrong view)
| rowspan=&quot;2&quot; | သောတာပတ္တိမဂ် (Path of Stream-entry)
| သောတာပန် ပယ် ဒိုဟ် ထောံ သီုဖအိုတ် မာန် (Fully eradicated by a Sotapanna)
|-
| ၂
| ဝိစိကိစ္ဆာနုသယ (Doubt)
| သောတာပန် ပယ် ဒိုဟ် ထောံ သီုဖအိုတ် မာန် (Fully eradicated by a Sotapanna)
|-
| ၃
| ကာမရာဂါနုသယ (Sensual desire)
| rowspan=&quot;2&quot; | အနာဂါမိမဂ် (Path of Non-return)
| သကဒါဂါမ် ဖအောန် ဖျေံ ဇြဟတ် (Weakened by Sakadagami)၊ အနာဂါမ် ပယ် ဒိုဟ် သီုဖအိုတ် (Fully eradicated by Anagami)
|-
| ၄
| ပဋိဃာနုသယ (Ill-will/Anger)
| သကဒါဂါမ် ဖအောန် ဖျေံ ဇြဟတ်၊ အနာဂါမ် ပယ် ဒိုဟ် သီုဖအိုတ် (Fully eradicated by Anagami)
|-
| ၅
| မာနာနုသယ (Conceit)
| rowspan=&quot;3&quot; | အရဟတ္တမဂ် (Path of Arahantship)
| အရှန် ဟေၚ် ပယ် ဒိုဟ် ထောံ သီုဖအိုတ် မာန် (Fully eradicated only by an Arahant)
|-
| ၆
| ဘဝရာဂါနုသယ (Craving for existence)
| အရှန် ဟေၚ် ပယ် ဒိုဟ် ထောံ သီုဖအိုတ် မာန်
|-
| ၇
| အဝိဇ္ဇာနုသယ (Ignorance)
| အရှန် ဟေၚ် ပယ် ဒိုဟ် ထောံ သီုဖအိုတ် မာန် (Root of all defilements eradicated by Arahant)
|}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကိလေသ]] (Kilesa / Defilements)
* [[သံယောဇိုန်]] (Samyojana / Fetters)
* [[အရိယမဂ်]] (Noble Eightfold Path)
* [[အရှန်]] (Arahant)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana / Insight Meditation)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ကိလေသ ကေုာံ ဓမ္မ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Psychology and Defilements)
| list1 = [[ကိလေသ ၁၀]] • [[အနုသယ ၇]] • [[သံယောဇိုန် ၁၀]] • [[နဳဝရဏ ၅]] • [[အဝိဇ္ဇာ]] • [[တဏှာ]] • [[ဥပါဒါန်]]
}}

{{DEFAULTSORT:အနုသယ, ကိလေသ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မ]]
[[Category:ကိလေသ]]
[[Category:ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>n0ehofilncq2y84tf2i2codashwjy36</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယှေန်တိုသာသနာ Shinto</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13414</id>
    <revision>
      <id>60315</id>
      <parentid>60069</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:33:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11194" sha1="a1rmz10sdnw87qkay3xe6jfxdohnxy2" xml:space="preserve">{{Infobox သာသနာ
| နာမ = ယှေန်တို သာသနာ
| နာမတၞဟ် = Shinto, Kami-no-michi
| ရုပ်ထမိက် = Torii_at_Itsukushima_Shrine.jpg
| မုက်လိက်ရုပ် = ဒယိုၚ် တဝ်ရဳ (Torii) ပ္ဍဲ ကျာ် ဣသုကုယှဳမာ (Itsukushima Shrine)
| ဌာန်ဒတန် = [[ဂျပါန်]] (Japan)
| အဓိက တၚ်ပတေဟ် = ကာမိ (Kami / နတ်, ဝိညာဏ်)
| ကျာ်ဇၞော် = အမတေရသု (Amaterasu)
| ဘာသာမဆက်စပ် = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ ထၚ်ကဵုသာသနာ (Folk religion)
| သၞာံစ = ကိုပ်ကၠာ အေဒဳ ၈ ဗွဝ်ကၠံ (8th century CE)
}}

'''ယှေန်တို သာသနာ''' ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''ယှေန်တဝ်''' (ဂျပါန်: 神道, Shintō; အၚ်္ဂလိက်: Shinto ဟွံသေၚ်မ္ဂး Kami-no-michi) ဂှ် ဒှ် သာသနာ ဇာတိ ကေုာံ ပရေၚ် ပတေဟ် တြေံအိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် [[ဂျပါန်]] (Japan) ရ။ ယှေန်တို ဂှ် ဟွံမွဲ ကု ကျာ် မဖန်ဗဒှ် (Creator god) မွဲတၠဓဝ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကျာ်တြဲ မွဲတၠ (Founder) သီု ဟွံမွဲ ကု ပြကိုဟ် လိက်ကျာ် မွဲ တုဲ၊ အဓိက ပရေၚ် ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် ဍေံ ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ လတူ '''ကာမိ''' (Kami - 神) မဒှ် ဝိညာဏ် (Spirits)၊ နတ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဇြဟတ် သဘာဝ (Natural forces) တံ ဂှ် ရ&lt;ref name=&quot;hardacre&quot;&gt;{{cite book |author=Helen Hardacre |year=2017 |title=Shinto: A History |url=https://archive.org/details/shintohistory0000hard |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0190621711}}&lt;/ref&gt;။

ယှေန်တို သာသနာ ဂှ် နှဴရဴ ညဳသာ ဒၟံၚ် ကု အခိုက် ကၞာ ဂျပါန် ကေုာံ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) တုဲ မၞိဟ် ဂျပါန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် သီု သာသနာ ၜါ ဏအ် ပြိုၚ် ပ္ကာန် ရ။ ယှေန်တို ဂှ် စိုတ် စောဲ လတူ ပရေၚ် သ္အးဇ္ၚး (Purity)၊ လတူ သဘာဝ (Nature)၊ ကေုာံ လတူ မိမ ဇုဇ ဗဴလ တြေံ (Ancestors) တံ ဗွဲမလောန် ရ။

== အဓိပ္ပါယ် ဝေါဟာရ (Etymology) ==
ယၟု မဟီု စ &quot;ယှေန်တို&quot; (Shinto) ဂှ် ကၠုၚ် နူ ဝေါဟာရ တရုတ် 神道 (Shéndào) ရ။ 
* ''Shidō'' ဟွံသေၚ်မ္ဂး ''Shin'' (神) ဂှ် မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;နတ်၊ ကျာ်၊ ဝိညာဏ်&quot; (God / Spirit)
* ''To'' ဟွံသေၚ်မ္ဂး ''Do'' (道) ဂှ် မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဂၠံၚ်၊ တရဴ၊ နဲကဲ&quot; (Way / Path) 
ဟိုတ်ဂှ်ရ ယှေန်တို ဂှ် အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဒှ် &quot;တရဴ နတ် တံ&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ဂၠံၚ်တရဴ ကာမိ တံ&quot; (The Way of the Gods) ရ&lt;ref name=&quot;bocking&quot;&gt;{{cite book |author=Brian Bocking |year=1997 |title=A Popular Dictionary of Shinto |publisher=Routledge |isbn=978-0700710515}}&lt;/ref&gt;။ နကဵု အရေဝ် ဂျပါန် ဇေတ်တ် ဂှ် ကော် ခဴ စ ''Kami-no-michi'' ရ။

== အဓိက ပရေၚ် ပတေဟ် (Core Beliefs) ==

=== ကာမိ (Kami - The Spirits) ===
အရာ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ယှေန်တို ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် ပတေဟ် လတူ &quot;ကာမိ&quot; (Kami) ရ။ ကာမိ ဂှ် ဟွံသေၚ် သၟး ကျာ် (God) ညံၚ်ရဴ သာသနာ ခရေတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး အေတ်သလာမ်၊ ဍေံ ဂှ် ဒှ် ဝိညာဏ် သဘာဝ (Nature spirits)၊ ဝိညာဏ် မိမ ဇုဇ (Ancestral spirits) ကေုာံ ဇြဟတ် မဇၞော် လောန် တံ ရ။ တၟအ်၊ တၞံဆု ဇၞော်တ်၊ တၟံ၊ ၜဳ၊ ကေုာံ မၞိဟ် မစောန် သ္ကီု လောန် တံ လေဝ် အခိၚ် ချိုတ် အာ မ္ဂး ဒှ် အာ ကာမိ မာန် ရ။ ကျာ် အဓိက အိုတ် ဂှ် ဒှ် ကျာ်တ္ၚဲ မၞုံ ယၟု အမတေရသု (Amaterasu) မဒှ် မိမ ဇုဇ ဨကရာဇ် ဂျပါန် တံ ရ။

=== မာကိုတို ကေုာံ ကေဂါရေ (Sincerity and Impurity) ===
ယှေန်တို ဟွံမွဲ ကု သၞောဝ် ဒုဟ် (Original sin) ညံၚ်ရဴ သာသနာ ပလိုတ် ရ။ ညး တံ ပတေဟ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ဂှ် ဇေတ်တ် မ္ဂး ခိုဟ် တုဲ သ္အးဇ္ၚး (Naturally good and pure) ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ အရာ မဟွံ သ္အးဇ္ၚး တံ ကၠုၚ် ဇီု က္ပိုက် တုဲ ဒး ဒုၚ် ကၠိ ခ္ဍက် အာ မာန် ရ။
* '''ကေဂါရေ''' (Kegare - Impurity) : အရာ မကၠိ ခ္ဍက် မပ္တံ ကု ဇွ၊ ဆီ၊ ယဲ၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး အရာ မဟွံ ခိုဟ် တံ ဂှ် ဒှ် ကေဂါရေ တုဲ ဒး ကြာတ် ကြဴ သ္အးဇ္ၚး (Purification) ရ။
* '''မာကိုတို''' (Makoto - Sincerity) : ပရေၚ် ဍာံ စၟတ်၊ စိုတ် သ္အးဇ္ၚး (True heart / Sincerity) ဂှ် ဒှ် အရာ မဒး လွဳပရာ သွက်ဂွံ ဆက် စၠောံ ကု ကာမိ တံ ရ။

== ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် ကေုာံ အခိုက် ကၞာ (Practices and Rituals) ==

=== ကျာ် ယှေန်တို ကေုာံ တဝ်ရဳ (Shrines and Torii) ===
ကျာ် ယှေန်တို ဂှ် ကော် ခဴ စ &quot;ဂျေန်ဂျာ&quot; (Jinja - Shrine) တုဲ ဍေံ ဂှ် ဒှ် ဌာန် ဒတန် ကာမိ တံ မတန်တဴ ရ။ ပ္ဍဲ ပါၚ် တြၚ် ကျာ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒၞာဲ ဂှ် နွံ ဒယိုၚ် ပါၚ် တြၚ် ဇၞော် မွဲ မကော် ခဴ စ &quot;တဝ်ရဳ&quot; (Torii) ရ။ တဝ်ရဳ ဏအ် ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ ပိုင်း ခြာ အကြာ လောက မၞိဟ် သာမည (Secular world) ကေုာံ ဌာန် ကျာ် မသ္အးဇ္ၚး (Sacred space) ရ။

=== ပရေၚ် သ္အးဇ္ၚး ဟာရအေ (Harae) ===
ကိုပ်ကၠာ ဟွံ လုပ် စိုပ် ကျာ် ယှေန်တို၊ မၞိဟ် တံ ဒး ကြာတ် တဲ ကေုာံ ကြာတ် ပါၚ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မကော် စ တေမဳဇုယျာ (Temizuya) ရ။ ပရေၚ် သ္အးဇ္ၚး နကဵု ဍာ် ဏအ် ဂှ် ကော် ခဴ စ မိသောဂိ (Misogi) တုဲ၊ ပရေၚ် သ္အးဇ္ၚး နကဵု အသံ ကျာ် (Ritual purification by a priest) ဂှ် ကော် ခဴ စ ဟာရအေ (Harae) ရ။

=== မာတ်သုရိ (Matsuri - Festivals) ===
မာတ်သုရိ ဂှ် ဒှ် သဘၚ် ယှေန်တို (Shinto Festivals) မကၠောန် ဗဒှ် သွက်ဂွံ ပူဇဴ၊ ဟီု ထိုၚ်သး ကေုာံ အာတ် မိက် ပရေၚ် ဂီု ကၠီု နူ ကာမိ တံ ရ။ ပ္ဍဲ သဘၚ် ဏအ် မၞိဟ် တံ ယာ ကေတ် ကျာ် ထဝ် (Mikoshi - Portable shrine) တုဲ ကွာ် ဂေတ် အလုံ ကွာန် သွက်ဂွံ ကဵု ကာမိ တံ မၚ်မွဲ ညး တံ ရ။

== ဂကောံ ယှေန်တို တၞဟ်ဟ် (Types of Shinto) ==
ယှေန်တို ဂှ် ပါ် လဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဂကောံ ယှေန်တို အဓိက (Major Types of Shinto)
|-
! ဂကောံ (Type)
! ပရေၚ် သ္ပသမ္တီ (Description)
|-
| ကျာ် ယှေန်တို (Shrine Shinto / Jinja Shinto)
| ယှေန်တို မဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် ပ္ဍဲ ကျာ် ဂျေန်ဂျာ၊ မဒှ် ဂကောံ ဇၞော် အိုတ်
|-
| ယှေန်တို ဨကရာဇ် (Imperial Shinto / Koshitsu Shinto)
| ယှေန်တို အခိုက် ကၞာ မကၠောန် ဗဒှ် နကဵု ဂကောံ သ္ၚိကၟိန် ဨကရာဇ် ဂျပါန် (Emperor's family rituals)
|-
| ယှေန်တို ကွာန် (Folk Shinto / Minzoku Shinto)
| ယှေန်တို မဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် အခိုက် ကၞာ သံယုဂ် ပ္ဍဲ ကွာန် တံ၊ ဟွံမွဲ ကု ကျာ် အဓိက (Local folk beliefs)
|-
| ယှေန်တို ကၟိန်ဍုၚ် (State Shinto / Kokka Shinto)
| ယှေန်တို မဒှ် သာသနာ ဍုၚ် ကိုပ်ကၠာ ပၞာန် ဂၠးတိ ဒုတိယ၊ မဒုၚ် သ္ဇိုၚ် လတူ ပရေၚ် ဆာန် ဍုၚ် (Nationalistic Shinto before WWII)
|}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဂျပါန်]] (Japan)
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဂျပါန်]] (Buddhism in Japan)
* [[အမတေရသု]] (Amaterasu)
* [[တဝ်ရဳ]] (Torii)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာသနာ
| title = သာသနာ အဓိက ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Major World Religions)
| list1 = [[ခရေတ်ယာန်]] • [[အေတ်သလာမ်]] • [[ဟိန္ဒူ]] • [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] • [[သဳခ်]] • [[ယုဒ]] • [[ယှေန်တို]] • [[ဂျိန်]] • [[တဴ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ယှေန်တို, သာသနာ}}
[[Category:သာသနာ]]
[[Category:ယှေန်တို]]
[[Category:ဂျပါန်]]
[[Category:သာသနာ အာရှ]]</text>
      <sha1>a1rmz10sdnw87qkay3xe6jfxdohnxy2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယှေန်တဝ်သာသနာ Shinto</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13415</id>
    <revision>
      <id>60415</id>
      <parentid>60071</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:51:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11212" sha1="8bd0mpxyd9i8c7sw2ejjel3algyn4ja" xml:space="preserve">{{Infobox သာသနာ
| နာမ = ယှေန်တို သာသနာ
| နာမတၞဟ် = Shinto, Kami-no-michi
| ရုပ်ထမိက် = Torii_at_Itsukushima_Shrine.jpg
| မုက်လိက်ရုပ် = ဒယိုၚ် တဝ်ရဳ (Torii) ပ္ဍဲ ကျာ် ဣသုကုယှဳမာ (Itsukushima Shrine)
| ဌာန်ဒတန် = [[ဂျပါန်]] (Japan)
| အဓိက တၚ်ပတေဟ် = ကာမိ (Kami / နတ်, ဝိညာဏ်)
| ကျာ်ဇၞော် = အမတေရသု (Amaterasu)
| ဘာသာမဆက်စပ် = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ ထၚ်ကဵုသာသနာ (Folk religion)
| သၞာံစ = ကိုပ်ကၠာ အေဒဳ ၈ ဗွဝ်ကၠံ (8th century CE)
}}

'''ယှေန်တို သာသနာ''' ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''ယှေန်တဝ်''' (ဂျပါန်: 神道, Shintō; အၚ်္ဂလိက်: Shinto ဟွံသေၚ်မ္ဂး Kami-no-michi) ဂှ် ဒှ် သာသနာ ဇာတိ ကေုာံ ပရေၚ် ပတှ်ေ တြေံအိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် [[ဂျပါန်]] (Japan) ရ။ ယှေန်တို ဂှ် ဟွံမွဲ ကု ကျာ် မဖန်ဗဒှ် (Creator god) မွဲတၠဓဝ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကျာ်တြဲ မွဲတၠ (Founder) သီု ဟွံမွဲ ကု ပြကိုဟ် လိက်ကျာ် မွဲ တုဲ၊ အဓိက ပရေၚ် ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် ဍေံ ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ လတူ '''ကာမိ''' (Kami - 神) မဒှ် ဝိညာဏ် (Spirits)၊ နတ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဇြဟတ် သဘာဝ (Natural forces) တံ ဂှ် ရ&lt;ref name=&quot;hardacre&quot;&gt;{{cite book |author=Helen Hardacre |year=2017 |title=Shinto: A History |url=https://archive.org/details/shintohistory0000hard |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0190621711}}&lt;/ref&gt;။

ယှေန်တို သာသနာ ဂှ် နှဴရဴ ညဳသာ ဒၟံၚ် ကု အခိုက် ကၞာ ဂျပါန် ကေုာံ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) တုဲ မၞိဟ် ဂျပါန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် သီု သာသနာ ၜါ ဏအ် ပြိုၚ် ပ္ကာန် ရ။ ယှေန်တို ဂှ် စိုတ် စောဲ လတူ ပရေၚ် သ္အးဇ္ၚး (Purity)၊ လတူ သဘာဝ (Nature)၊ ကေုာံ လတူ မိမ ဇုဇ ဗဴလ တြေံ (Ancestors) တံ ဗွဲမလောန် ရ။

== အဓိပ္ပါယ် ဝေါဟာရ (Etymology) ==
ယၟု မဟီု စ &quot;ယှေန်တို&quot; (Shinto) ဂှ် ကၠုၚ် နူ ဝေါဟာရ ဂကူစိန် 神道 (Shéndào) ရ။ 
* ''Shidō'' ဟွံသေၚ်မ္ဂး ''Shin'' (神) ဂှ် မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒေဝတဴ၊ ကျာ်၊ ဝိညာဏ်&quot; (God / Spirit)
* ''To'' ဟွံသေၚ်မ္ဂး ''Do'' (道) ဂှ် မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဂၠံၚ်၊ တရဴ၊ နဲကဲ&quot; (Way / Path) 
ဟိုတ်ဂှ်ရ ယှေန်တို ဂှ် အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဒှ် &quot;တရဴ ဒေဝတဴ တံ&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ဂၠံၚ်တရဴ ကာမိ တံ&quot; (The Way of the Gods) ရ&lt;ref name=&quot;bocking&quot;&gt;{{cite book |author=Brian Bocking |year=1997 |title=A Popular Dictionary of Shinto |publisher=Routledge |isbn=978-0700710515}}&lt;/ref&gt;။ နကဵု အရေဝ် ဂျပါန် ဇေတ်တ် ဂှ် ကော် ခဴ စ ''Kami-no-michi'' ရ။

== အဓိက ပရေၚ် ပတေဟ် (Core Beliefs) ==

=== ကာမိ (Kami - The Spirits) ===
အရာ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ယှေန်တို ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် ပတေဟ် လတူ &quot;ကာမိ&quot; (Kami) ရ။ ကာမိ ဂှ် ဟွံသေၚ် သၟး ကျာ် (God) ညံၚ်ရဴ သာသနာ ခရေတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး အေတ်သလာမ်၊ ဍေံ ဂှ် ဒှ် ဝိညာဏ် သဘာဝ (Nature spirits)၊ ဝိညာဏ် မိမ ဇုဇ (Ancestral spirits) ကေုာံ ဇြဟတ် မဇၞော် လောန် တံ ရ။ တၟအ်၊ တၞံဆု ဇၞော်တ်၊ တၟံ၊ ၜဳ၊ ကေုာံ မၞိဟ် မစောန် သ္ကီု လောန် တံ လေဝ် အခိၚ် ချိုတ် အာ မ္ဂး ဒှ် အာ ကာမိ မာန် ရ။ ကျာ် အဓိက အိုတ် ဂှ် ဒှ် ကျာ်တ္ၚဲ မၞုံ ယၟု အမတေရသု (Amaterasu) မဒှ် မိမ ဇုဇ ဨကရာဇ် ဂျပါန် တံ ရ။

=== မာကိုတို ကေုာံ ကေဂါရေ (Sincerity and Impurity) ===
ယှေန်တို ဟွံမွဲ ကု သၞောဝ် ဒုဟ် (Original sin) ညံၚ်ရဴ သာသနာ ပလိုတ် ရ။ ညး တံ ပတေဟ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ဂှ် ဇေတ်တ် မ္ဂး ခိုဟ် တုဲ သ္အးဇ္ၚး (Naturally good and pure) ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ အရာ မဟွံ သ္အးဇ္ၚး တံ ကၠုၚ် ဇီု က္ပိုက် တုဲ ဒး ဒုၚ် ကၠိ ခ္ဍက် အာ မာန် ရ။
* '''ကေဂါရေ''' (Kegare - Impurity) : အရာ မကၠိ ခ္ဍက် မပ္တံ ကု ဇွ၊ ဆီ၊ ယဲ၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး အရာ မဟွံ ခိုဟ် တံ ဂှ် ဒှ် ကေဂါရေ တုဲ ဒး ကြာတ် ကြဴ သ္အးဇ္ၚး (Purification) ရ။
* '''မာကိုတို''' (Makoto - Sincerity) : ပရေၚ် ဍာံ စၟတ်၊ စိုတ် သ္အးဇ္ၚး (True heart / Sincerity) ဂှ် ဒှ် အရာ မဒး လွဳပရာ သွက်ဂွံ ဆက် စၠောံ ကု ကာမိ တံ ရ။

== ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် ကေုာံ အခိုက် ကၞာ (Practices and Rituals) ==

=== ကျာ် ယှေန်တို ကေုာံ တဝ်ရဳ (Shrines and Torii) ===
ကျာ် ယှေန်တို ဂှ် ကော် ခဴ စ &quot;ဂျေန်ဂျာ&quot; (Jinja - Shrine) တုဲ ဍေံ ဂှ် ဒှ် ဌာန် ဒတန် ကာမိ တံ မတန်တဴ ရ။ ပ္ဍဲ ပါၚ် တြၚ် ကျာ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒၞာဲ ဂှ် နွံ ဒယိုၚ် ပါၚ် တြၚ် ဇၞော် မွဲ မကော် ခဴ စ &quot;တဝ်ရဳ&quot; (Torii) ရ။ တဝ်ရဳ ဏအ် ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ ပိုင်း ခြာ အကြာ လောက မၞိဟ် သာမည (Secular world) ကေုာံ ဌာန် ကျာ် မသ္အးဇ္ၚး (Sacred space) ရ။

=== ပရေၚ် သ္အးဇ္ၚး ဟာရအေ (Harae) ===
ကိုပ်ကၠာ ဟွံ လုပ် စိုပ် ကျာ် ယှေန်တို၊ မၞိဟ် တံ ဒး ကြာတ် တဲ ကေုာံ ကြာတ် ပါၚ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မကော် စ တေမဳဇုယျာ (Temizuya) ရ။ ပရေၚ် သ္အးဇ္ၚး နကဵု ဍာ် ဏအ် ဂှ် ကော် ခဴ စ မိသောဂိ (Misogi) တုဲ၊ ပရေၚ် သ္အးဇ္ၚး နကဵု အသံ ကျာ် (Ritual purification by a priest) ဂှ် ကော် ခဴ စ ဟာရအေ (Harae) ရ။

=== မာတ်သုရိ (Matsuri - Festivals) ===
မာတ်သုရိ ဂှ် ဒှ် သဘၚ် ယှေန်တို (Shinto Festivals) မကၠောန် ဗဒှ် သွက်ဂွံ ပူဇဴ၊ ဟီု ထိုၚ်သး ကေုာံ အာတ် မိက် ပရေၚ် ဂီု ကၠီု နူ ကာမိ တံ ရ။ ပ္ဍဲ သဘၚ် ဏအ် မၞိဟ် တံ ယာ ကေတ် ကျာ် ထဝ် (Mikoshi - Portable shrine) တုဲ ကွာ် ဂေတ် အလုံ ကွာန် သွက်ဂွံ ကဵု ကာမိ တံ မၚ်မွဲ ညး တံ ရ။

== ဂကောံ ယှေန်တို တၞဟ်ဟ် (Types of Shinto) ==
ယှေန်တို ဂှ် ပါ် လဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဂကောံ ယှေန်တို အဓိက (Major Types of Shinto)
|-
! ဂကောံ (Type)
! ပရေၚ် သ္ပသမ္တီ (Description)
|-
| ကျာ် ယှေန်တို (Shrine Shinto / Jinja Shinto)
| ယှေန်တို မဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် ပ္ဍဲ ကျာ် ဂျေန်ဂျာ၊ မဒှ် ဂကောံ ဇၞော် အိုတ်
|-
| ယှေန်တို ဨကရာဇ် (Imperial Shinto / Koshitsu Shinto)
| ယှေန်တို အခိုက် ကၞာ မကၠောန် ဗဒှ် နကဵု ဂကောံ သ္ၚိကၟိန် ဨကရာဇ် ဂျပါန် (Emperor's family rituals)
|-
| ယှေန်တို ကွာန် (Folk Shinto / Minzoku Shinto)
| ယှေန်တို မဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် အခိုက် ကၞာ သံယုဂ် ပ္ဍဲ ကွာန် တံ၊ ဟွံမွဲ ကု ကျာ် အဓိက (Local folk beliefs)
|-
| ယှေန်တို ကၟိန်ဍုၚ် (State Shinto / Kokka Shinto)
| ယှေန်တို မဒှ် သာသနာ ဍုၚ် ကိုပ်ကၠာ ပၞာန် ဂၠးတိ ဒုတိယ၊ မဒုၚ် သ္ဇိုၚ် လတူ ပရေၚ် ဆာန် ဍုၚ် (Nationalistic Shinto before WWII)
|}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဂျပါန်]] (Japan)
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဂျပါန်]] (Buddhism in Japan)
* [[အမတေရသု]] (Amaterasu)
* [[တဝ်ရဳ]] (Torii)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာသနာ
| title = သာသနာ အဓိက ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Major World Religions)
| list1 = [[ခရေတ်ယာန်]] • [[အေတ်သလာမ်]] • [[ဟိန္ဒူ]] • [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] • [[သဳခ်]] • [[ယုဒ]] • [[ယှေန်တို]] • [[ဂျိန်]] • [[တဴ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ယှေန်တို, သာသနာ}}
[[Category:သာသနာ]]
[[Category:ယှေန်တို]]
[[Category:ဂျပါန်]]
[[Category:သာသနာ အာရှ]]</text>
      <sha1>8bd0mpxyd9i8c7sw2ejjel3algyn4ja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကောန်ဖျူယှာတ် ဝါဒ Confucianism</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13416</id>
    <revision>
      <id>60397</id>
      <parentid>60072</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:38:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6687" sha1="1dre01rzmv97pjgcn1cxlpd63glnroo" xml:space="preserve">{{Infobox ဒဿန
| နာမ = ကောန်ဖျူယှာတ် ဝါဒ
| နာမတၞဟ် = Confucianism, Ruism
| ရုပ်ထမိက် = Confucius_Tang_Dynasty.jpg
| မုက်လိက်ရုပ် = တၠပညာ ကောန်ဖျူယှာတ် (Confucius)
| ဌာန်ဒတန် = [[ဍုၚ် ကြုက်]] (China)
| အဓိက တၚ်ပတေဟ် = ဓဝ်ဒ္ဂေတ်၊ ပရေၚ် မၞိဟ်၊ ရှ်ေသှ်ေ မိမ (Ethics, Social harmony, Filial piety)
| တၠပညာ = [[ကောန်ဖျူယှာတ်]] (Confucius)
| ပြကိုဟ် အဓိက = ပြကိုဟ် လောန်ယု (Analects)၊ ပြကိုဟ် ပန် (Four Books)
| ဘာသာမဆက်စပ် = [[တဴ ဝါဒ]] (Taoism)၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| သၞာံစ = ကိုပ်ကၠာ ဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံ (6th century BCE)
}}

'''ကောန်ဖျူယှာတ် ဝါဒ''' (အၚ်္ဂလိက်: Confucianism; ကြုက်: 儒家; ရူယှာ - Ruism) ဂှ် ဒှ် ဒဿန ကေုာံ ပရေၚ် ဓဝ်ဒ္ဂေတ် (Philosophical and ethical system) မဇၞော် မောဝ် ကၠုၚ် နူ ဍုၚ် ကြုက် တြေံ ရ။ ဝါဒ ဏအ် ဂှ် ဒုၚ် သ္ဇိုၚ် လတူ ဓဝ် တွံ တၠပညာ ကြုက် '''ကောန်ဖျူယှာတ်''' (Confucius - 551–479 BCE) တုဲ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အာရှ ဗမံက် (East Asia) မပ္တံ ကု ဍုၚ် ကြုက်၊ ဍုၚ် ကိုဝ်ရဳယျာ၊ ဍုၚ် ဂျပါန် ကေုာံ ဍုၚ် ဗဳယေတ်နာမ် တံ ရ&lt;ref name=&quot;yao&quot;&gt;{{cite book |author=Xinzhong Yao |year=2000 |title=An Introduction to Confucianism |url=https://archive.org/details/introductiontoco0000yaox |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521644303}}&lt;/ref&gt;။

ကောန်ဖျူယှာတ် ဝါဒ ဂှ် ဟွံသေၚ် သာသနာ မပတေဟ် ကျာ် မဖန်ဗဒှ် (Creator god) မွဲ တုဲ၊ ဍေံ ဂှ် ဒှ် ဂၠံၚ် တရဴ သွက်ဂွံ မံၚ် စံၚ် ပ္ဍဲ ဇီဝိတ လောကဳ၊ ပရေၚ် ညဳသာ ပ္ဍဲ ဂကောံ မၞိဟ် (Social harmony) ကေုာံ ပရေၚ် ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် မပြဲ ပြဲ (Moral virtues) ရ။

== အဓိက ဓဝ်ဒ္ဂေတ် (Core Virtues) ==
ကောန်ဖျူယှာတ် တွံ လဝ် ဓဝ်ဒ္ဂေတ် အဓိက မသုန် သာ် မကော် ခဴ စ ဝူချာၚ် (Wuchang - The Five Constants) သွက် မၞိဟ် တံ ဂွံ လွဳပရာ အကြာ ဂကောံ မၞိဟ် ရ&lt;ref name=&quot;mullis&quot;&gt;{{cite book |author=Eric Mullis |year=2015 |title=Confucian Ethics |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1472506443}}&lt;/ref&gt;။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဓဝ်ဒ္ဂေတ် မသုန် သာ် ပ္ဍဲ ကောန်ဖျူယှာတ် ဝါဒ (The Five Constants of Confucianism)
|-
! စၟတ်
! ယၟု ကြုက် (Chinese term)
! အဓိပ္ပါယ် မန် (Mon translation)
! အဓိပ္ပါယ် အၚ်္ဂလိက် (English translation)
|-
| ၁
| ရေန် (Ren - 仁)
| မေတ္တာ၊ ကရုဏာ၊ စိုတ် ခိုဟ် လတူ ညး တၞဟ်
| Humaneness, Benevolence
|-
| ၂
| ယဳ (Yi - 義)
| ဓဝ်ဍာံ၊ စိုတ် သ္အးဇ္ၚး၊ ဓဝ် ဓမ္မ
| Righteousness, Justice
|-
| ၃
| လဳ (Li - 禮)
| အခိုက် ကၞာ၊ ဒ္ဂေတ် ပဋိပတ်၊ ယေန်သၞာၚ်
| Propriety, Ritual, Etiquette
|-
| ၄
| ဇြဳ (Zhi - 智)
| ညာဏ် ပညာ၊ မတီ ဒုဟ် ကေုာံ ဖဵု
| Knowledge, Wisdom
|-
| ၅
| ယှေန် (Xin - 信)
| ဓဝ် သစ္စ၊ ဂလာန် ဍာံ၊ တၚ် ပတေဟ်
| Integrity, Honesty, Trustworthiness
|}

=== ရှ်ေသှ်ေ မိမ (Filial Piety - Xiao) ===
အရာ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ကောန်ဖျူယှာတ် ဝါဒ ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ လတူ မိမ (Filial piety - 孝) ရ။ ကောန်ဖျူယှာတ် ပတေဟ် ဒဒှ်ရ ဂကောံ သ္ၚိကၟိန် (Family) ဂှ် ဒှ် သ္ဇိုၚ် ဂကောံ မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ။ ကောန် တံ ဒး ရှ်ေသှ်ေ မိမ၊ သမ္ဘာ ဒး ရှ်ေသှ်ေ တၠသ္ၚိ၊ ကောန် ဍုၚ် ဒး ရှ်ေသှ်ေ သၟိၚ် တၠ တံ ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် လောက အဓိက ရ။

== ပြကိုဟ် အဓိက (Major Texts) ==
လိက်ပတ် အဓိက ပ္ဍဲ ကောန်ဖျူယှာတ် ဝါဒ ဂှ် ပါ် လဝ် &quot;ပြကိုဟ် ပန် ကေုာံ ပြကိုဟ် သ္ဇိုၚ် မသုန်&quot; (Four Books and Five Classics) ရ။ ပၞောဝ် တံ ဂှ် ပြကိုဟ် '''လောန်ယု''' (Analects of Confucius) ဂှ် ဒှ် ပြကိုဟ် အဓိက အိုတ် မပကောံ လဝ် ဂလာန် တွံ တၠပညာ ကောန်ဖျူယှာတ် နကဵု ကွး ညး တံ ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကောန်ဖျူယှာတ်]] (Confucius)
* [[ဍုၚ် ကြုက်]] (China)
* [[တဴ ဝါဒ]] (Taoism)
* [[ဒဿန အာရှ ဗမံက်]] (Eastern Philosophy)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဒဿန
| title = ဒဿန ကေုာံ သာသနာ အဓိက ပ္ဍဲ အာရှ (Asian Philosophies and Religions)
| list1 = [[ကောန်ဖျူယှာတ် ဝါဒ]] • [[တဴ ဝါဒ]] • [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] • [[ဟိန္ဒူ]] • [[ယှေန်တို]] • [[ဂျိန်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ကောန်ဖျူယှာတ်, ဝါဒ}}
[[Category:ဒဿန]]
[[Category:ဝါဒ]]
[[Category:ဍုၚ် ကြုက်]]
[[Category:သာသနာ အာရှ]]</text>
      <sha1>1dre01rzmv97pjgcn1cxlpd63glnroo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သာသနာ အဓိက ပ္ဍဲ ဂၠးတိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13418</id>
    <revision>
      <id>60468</id>
      <parentid>60074</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:46:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9990" sha1="cpdmjzjcjnvrfenytliv8q7kfx3pqpl" xml:space="preserve">{{Infobox သာသနာ
| နာမ = သာသနာ အဓိက ပ္ဍဲ ဂၠးတိ
| နာမတၞဟ် = Major World Religions
| ရုပ်ထမိက် = World_religions_map_en.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = ဂၠးတိ ကေုာံ ဒၞာဲ မပြးဇး သာသနာ အဓိက (World map of major religions)
| ဂကောံ အဓိက = သာသနာ အာဗြဟံ (Abrahamic)၊ သာသနာ အိန္ဒိယ (Indian)၊ သာသနာ အာရှ ဗမံက် (East Asian)
| လၟိဟ် မၞိဟ် ပတေဟ် = ၜိုတ် ၈၄% နူ လၟိဟ် မၞိဟ် ဂၠးတိ (Approx. 84% of world population)
| လိက်ပတ် သ္ဇိုၚ် = ပြကိုဟ် သမ္မာ (Bible)၊ ကိုဝ်ရာန် (Quran)၊ ဝေဒ (Vedas)၊ တြိပိဋက (Tripitaka)
}}

'''သာသနာ အဓိက ပ္ဍဲ ဂၠးတိ''' (အၚ်္ဂလိက်: Major world religions) ဂှ် ဒှ် သာသနာ မၞုံ ကု လၟိဟ် မၞိဟ် လျုၚ် ပတေဟ် ဂၠိုၚ် အိုတ် ကေုာံ မၞုံ ကု ပရေၚ် ပြးဇး လတူ ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲ လှာ် ရ။ အတိုၚ် သ္ၚေဝ် ဂၠေပ် သုတေသန မ္ဂး၊ မၞိဟ် လတူ ဂၠးတိ ၜိုတ် ၈၄% ဂှ် ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် လျုၚ် ပတေဟ် ဒၟံၚ် သာသနာ မွဲမွဲ သာ် တုဲ သၟေဟ် တံ ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မဟွံမွဲ ကု သာသနာ (Irreligious / Secular) ရ&lt;ref name=&quot;pew&quot;&gt;{{cite web |title=The Global Religious Landscape |publisher=Pew Research Center |year=2012 |url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-exec/}}&lt;/ref&gt;။ သာသနာ အဓိက တံ ဂှ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပါ် လဝ် နကဵု ဂကောံ ဇၞော် ပိ ဂကောံ မတွဟ် ဂး သာသနာ အာဗြဟံ (Abrahamic)၊ သာသနာ အိန္ဒိယ (Indian) ကေုာံ သာသနာ အာရှ ဗမံက် (East Asian) တံ ရ။

== သာသနာ အာဗြဟံ (Abrahamic Religions) ==
သာသနာ အာဗြဟံ ဂှ် ဒှ် သာသနာ မက္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ ပလိုတ် (Middle East) တုဲ ဍေံ တံ ဒုၚ် သ္ဇိုၚ် လတူ ဓဝ် ပတေဟ် ကျာ် မဖန်ဗဒှ် မွဲ တၠ ဓဝ် (Monotheism) ရ&lt;ref name=&quot;abrahamic&quot;&gt;{{cite book |author=F.E. Peters |year=2004 |title=The Children of Abraham: Judaism, Christianity, Islam |url=https://archive.org/details/childrenofabraha0000pete_i7o2 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691120412}}&lt;/ref&gt;။

* '''[[ခရေတ်ယာန်]] (Christianity)''' : ဒှ် သာသနာ မၞုံ လၟိဟ် မၞိဟ် ပတေဟ် ဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တုဲ လၟိဟ် နွံ ၜိုတ် ၂.၄ ဘဳလဳယာန် ရ။ ဒုၚ် သ္ဇိုၚ် လတူ ဓဝ် တွံ နာဲယေသှု (Jesus of Nazareth) ကေုာံ ပြကိုဟ် သမ္မာ (Bible) ရ။
* '''[[အေတ်သလာမ်]] (Islam)''' : ဒှ် သာသနာ မၞုံ လၟိဟ် မၞိဟ် ဒုတိယ ဂၠိုၚ် အိုတ် တုဲ လၟိဟ် နွံ ၜိုတ် ၁.၉ ဘဳလဳယာန် ရ။ ဒုၚ် သ္ဇိုၚ် လတူ ဓဝ် တွံ တမန် မဝ်ဟာမေတ် (Prophet Muhammad) ကေုာံ ပြကိုဟ် ကိုဝ်ရာန် (Quran) ရ။
* '''[[ယုဒ]] (Judaism)''' : ဒှ် သာသနာ တြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အာဗြဟံ ဏအ် တုဲ ၜိုန်ရ လၟိဟ် မၞိဟ် ပတေဟ် အောန် ကီု လေဝ် (ၜိုတ် ၁၄ ပြကောဋိ)၊ ဍေံ ဂှ် ဒှ် သ္ဇိုၚ် ရိုဟ် ကၞက် သာသနာ ခရေတ် ကေုာံ အေတ်သလာမ် ရ။

== သာသနာ အိန္ဒိယ (Indian / Dharmic Religions) ==
သာသနာ အိန္ဒိယ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သာသနာ ဓမ္မ တံ ဂှ် က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ တိုက် အိန္ဒိယ ဆာပ် (Indian subcontinent) တုဲ ဍေံ တံ ပတေဟ် လတူ ဓဝ် ကံ၊ ဖဵု၊ သံသာ (Karma and Rebirth) ရ။

* '''[[ဟိန္ဒူ]] (Hinduism)''' : ဒှ် သာသနာ တြေံ အိုတ် မွဲ မပြာကတ် ဒၟံၚ် စဵု ကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ရ။ လၟိဟ် မၞိဟ် နွံ ၜိုတ် ၁.၂ ဘဳလဳယာန် တုဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုၚ် အိန္ဒိယ ကေုာံ နဳပေါ ရ။
* '''[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)''' : က္တဵုဒှ် နူ [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha) မအာစိုပ် သမ္မာသမ္ဗောဓိ ဉာဏ် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ရ။ လၟိဟ် မၞိဟ် နွံ ၜိုတ် ၅၀၀ ပြကောဋိ ပြၚ် တုဲ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အာရှ အဂၞဲ (Southeast Asia) ကေုာံ အာရှ ဗမံက် ရ။
* '''[[သဳခ်]] (Sikhism)''' : သာသနာ မက္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ ပန်ဂျာပ် (Punjab) ပ္ဍဲ ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ (15th century) တုဲ ဒုၚ် သ္ဇိုၚ် လတူ ဓဝ် တွံ ဂုရု (Gurus) တံ ရ။
* '''[[ဂျိန်]] (Jainism)''' : သာသနာ တြေံ မွဲ မဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် ဓဝ် အဟိံသ (Non-violence) အလုံ အိုတ်သီု ရ။

== သာသနာ အာရှ ဗမံက် (East Asian / Taoic Religions) ==
သာသနာ အာရှ ဗမံက် တံ ဂှ် က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ကြုက် ကေုာံ ဂျပါန် တုဲ ဍေံ တံ ဒုၚ် သ္ဇိုၚ် လတူ ဓဝ် သဘာဝ၊ အခိုက် ကၞာ ကေုာံ ပရေၚ် ညဳသာ (Harmony) ရ။

* '''[[တဴ ဝါဒ]] (Taoism)''' : ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် ဓဝ် သဘာဝ &quot;တဴ&quot; (The Way) ကေုာံ ယေန် ကဵု ယာန် (Yin and Yang) ရ။
* '''[[ကောန်ဖျူယှာတ် ဝါဒ]] (Confucianism)''' : ဒှ် ဒဿန ကေုာံ ဓဝ်ဒ္ဂေတ် မဆေၚ် ကု ပရေၚ် မၞိဟ်၊ ပရေၚ် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေၚ် ရှ်ေသှ်ေ မိမ (Filial piety) ရ။
* '''[[ယှေန်တို]] (Shinto)''' : သာသနာ ဇာတိ ဂျပါန် မဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် ရှ်ေသှ်ေ ကာမိ (Kami) မဒှ် ဝိညာဏ် သဘာဝ ကေုာံ ဇုဇ ဗဴလ တံ ရ။

== သ္ၚိအၚ် လၟိဟ် မၞိဟ် (Demographics Table) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လၟိဟ် မၞိဟ် ကေုာံ တၚ်ဂၞၚ် သာသနာ အဓိက ဂမၠိုၚ် (Demographics of Major Religions)
|-
! စၟတ်
! သာသနာ (Religion)
! ဂကောံ (Classification)
! လၟိဟ် မၞိဟ် ပတေဟ် (Estimated Followers)
! ဒေသ မပြာကတ် (Main Regions)
|-
| ၁
| [[ခရေတ်ယာန်]]
| အာဗြဟံ
| ၂.၄ ဘဳလဳယာန်
| အမေရိက၊ ဥရောပ၊ အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ
|-
| ၂
| [[အေတ်သလာမ်]]
| အာဗြဟံ
| ၁.၉ ဘဳလဳယာန်
| အာရှ ပလိုတ်၊ အာရှ သၠုၚ်ကျာ၊ အာဖရိက သၟဝ်ကျာ
|-
| ၃
| [[ဟိန္ဒူ]]
| အိန္ဒိယ
| ၁.၂ ဘဳလဳယာန်
| အိန္ဒိယ၊ နဳပေါ
|-
| ၄
| [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| အိန္ဒိယ
| ၅၀၀ ပြကောဋိ (500+ Million)
| အာရှ အဂၞဲ၊ အာရှ ဗမံက်
|-
| ၅
| [[သဳခ်]]
| အိန္ဒိယ
| ၃၀ ပြကောဋိ (30 Million)
| အိန္ဒိယ (ပန်ဂျာပ်)
|-
| ၆
| [[ယုဒ]]
| အာဗြဟံ
| ၁၄ ပြကောဋိ (14 Million)
| အေဿရေ (Israel)၊ အမေရိကန် (USA)
|}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[သာသနာ]] (Religion)
* [[ဂၠးတိ]] (Earth / World)
* [[သာသနာ ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ အာရှ]] (Religions of Asia)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာသနာ
| title = သာသနာ အဓိက ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ အာရှ (Major Religions in the World and Asia)
| list1 = [[ခရေတ်ယာန်]] • [[အေတ်သလာမ်]] • [[ဟိန္ဒူ]] • [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] • [[သဳခ်]] • [[ယုဒ]] • [[ယှေန်တို]] • [[ဂျိန်]] • [[တဴ ဝါဒ]] • [[ကောန်ဖျူယှာတ် ဝါဒ]]
}}

{{DEFAULTSORT:သာသနာ, အဓိက, ဂၠးတိ}}
[[Category:သာသနာ]]
[[Category:ဝၚ် သာသနာ]]
[[Category:ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>cpdmjzjcjnvrfenytliv8q7kfx3pqpl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13420</id>
    <revision>
      <id>60379</id>
      <parentid>60163</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:23:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23462" sha1="o2ew7bpa1vd7p8l4j1tyeptwgpua7jf" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ်
| image = File:Mental health awareness icon.svg
| image_size = 250px
| caption = လက်သဏ် မစၞောန်ထ္ၜး ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ အာရီုစိုတ်
| label1 = ကဏ္ဍပညာ
| data1 = [[ပညာစိုတ်]] ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက်မၞိဟ်
| label2 = အဓိကတၚ်ရန်တၟအ်
| data2 = မစဵုဒၞာ ယဲစိုတ်စှ်ေ၊ ဒက်ပ္တန် အစောန်စရာဲ
| label3 = သၞောတ်မဆက်စၠောအ်
| data3 = ကၠေၚ်က္ဍဟ်၊ အာရီုစိုတ်၊ သဘဴဓဝ်၊ အဝေါၚ်မၞိဟ်
}}

မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် (Mental health promotion) ဟီုမ္ဂး ဒှ်လၟေၚ်ကမၠောန် မဖန်ဇန် သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် အလုံအဝေါၚ်မၞိဟ် ညံၚ်ဂွံနွံကဵု အာရီုစိုတ် မခိုဟ်ဆာဲ ကေုာံ ပရေၚ်မံၚ်စံၚ်မတပ်တးရ။ လ္ၚတ်ရံၚ် နကဵုနဲကဲ ပညာစိုတ် (Psychology) မ္ဂး လၟေၚ်ဏအ် ဒှ်အရာမကဵုသဇိုင် ကုပရေၚ်ထတ်ယုက် ကၠေၚ်က္ဍဟ် (brain) တုဲ ဗိုင်စဵုဒၞာကဵု ညံၚ်ဟွံဂွံဒှ် ယဲစိုတ်စှ်ေ (depression) မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book |last=World Health Organization |year=2022 |title=World mental health report: Transforming mental health for all |publisher=World Health Organization |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240049338}}&lt;/ref&gt; အကာဲအရာ စိုတ်ဓာတ်ပိုဲ မၞိဟ်တအ် ဒးရးမ္ဂး ပွမသိုၚ်ခၞံ ဘဝမပေၚ်တၟိုဟ် နွံကဵု အစောန်စရာဲ ပြေပြံၚ်မာန်ရ။

သွက်ဂွံဖျေဟ်သၞောတ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် ဇေတ်ဇေတ်မ္ဂး ကောန်မၞိဟ်တအ် ဒးစၟဳစၟတ် လညာတ်လစွံစိုတ် ဇကုလၟိုန်အခိၚ်ရ။ ပညာစိုတ် လ္ၚတ်ထ္ၜးလဝ် သဘဴဓဝ် (nature) မၞိဟ်တအ် နွံကဵု အဆက်အစပ် ကုပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ်တအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite book |last=Jahoda |first=M. |year=1958 |title=Current concepts of positive mental health |url=https://archive.org/details/currentconceptso00jaho |publisher=Basic Books |doi=10.1037/11258-000}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ ပွမမၚ်မွဲ အာရီုစိုတ် ညံၚ်ဂွံတန်ကြန် ၜိုဟ်သြိုဟ် ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ အန္တရာဲစိုတ်ဓာတ်နာနာသာ် မကတဵုဒှ်မာန် ပ္ဍဲကဵု လၟေၚ်ဘဝရ။

== သဘဴဓဝ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် ဒှ်ကမၠောန် မပတိုန်ကဵု ဍာ်ဒကေဝ်ဘဝ မၞိဟ်တအ် ညံၚ်ဂွံနွံကဵု တသိုက်စိုတ်ရ။ သဘဴဓဝ် အဓိက ပ္ဍဲကဵုကိစ္စဏအ် ဒှ်ပွမဖန်ဇန် ညံၚ်မၞိဟ်မွဲကဵုမွဲ ဂွံကၠိုဟ်ခၠၚ် ညးသ္ကအ်၊ ဂွံနွံကဵု ပရေၚ်ရီုဗၚ် ကေုာံ ဒက်ပ္တန် ပွဳပွူမနွံကဵု ဓဝ်ဆာန်ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot;/&gt; ပညာစိုတ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် ဟွံသေၚ်ဆ ပွမဟွံမွဲ ကုယဲစိုတ်သၟး၊ ဍေံဒှ် ဒဒှ်မနွံကဵု အစောန်စရာဲ သွက်ဂွံဒုၚ်တဝ်စၞေဟ် ကုပြဿနာလၟေၚ်တ္ၚဲမာန်ရ။

ယဝ်ရလ္ၚတ်ရံၚ် ဗွဲမသောၚ်ကၠးမ္ဂး ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် တန်တဴဒၟံၚ် လ္တူအကာဲအရာ နာနာ မပ္တံကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ခန္ဓကာယရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite journal |last=Ryff |first=C. D. |year=1989 |title=Happiness is everything, or is it? Explorations on the meaning of psychological well-being |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1989-12_57_6/page/1069 |journal=Journal of Personality and Social Psychology |volume=57 |issue=6 |pages=1069–1081 |doi=10.1037/0022-3514.57.6.1069}}&lt;/ref&gt; နကဵုပွမစၟဳစၟတ် သဘဴဓဝ် စိုတ်ဓာတ်မၞိဟ် ဗွဲမတပ်တး ပိုဲတအ် သိုၚ်ခၞံကေတ် အစောန်စရာဲ မဆေၚ်စပ် ကုပွမထိၚ်ဒဝ် စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန် (stress) မာန်ရ။

== ပရေၚ်ကၠေၚ်က္ဍဟ် ကေုာံ အာရီုစိုတ် ==
[[File:Human brain mid-sagittal view.svg|thumb|left|လဒက်ပ္တန် ကၠေၚ်က္ဍဟ် မဆက်စၠောအ် ကုအာရီုစိုတ် ကေုာံ သဘဴဓဝ်စိုတ်ဓာတ်။]]
အရာမကဵုသဇိုင် ကုပရေၚ်စိုတ်ဓာတ် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ် လ္ၚတ်ရံၚ်မ္ဂး ဒှ်ကၠေၚ်က္ဍဟ် မကၠောန်ကမၠောန်ရ။ ကၠေၚ်က္ဍဟ် (brain) ပိုဲတအ် မဖန်ဇန်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် လ္တူအာရီုစိုတ် နာနာ မလုပ်ကၠုၚ် နူမတ်၊ ကတောဝ် ကေုာံ သြန်တအ်ရ။ ယဝ်ရ ကၠေၚ်က္ဍဟ် ဍောၚ်ၜိုတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒးဒုၚ်လဵုလောန် စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန်မ္ဂး အာရီုစိုတ် မၞိဟ်တအ် ပြံၚ်လှာဲအာမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot;/&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေၚ်မၚ်မွဲ ကၠေၚ်က္ဍဟ် ညံၚ်ဂွံထတ်ယုက် ဒှ်သၞောတ် အဓိက သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ယဲစိုတ်စှ်ေရ။

လ္ၚတ်ရံၚ် အစောန်စရာဲ ကၠေၚ်က္ဍဟ် ပ္ဍဲလၟေၚ်အာပြုပြေၚ် သွက်ဂွံသိုၚ်ခၞံ ဘဝမတပ်တးမ္ဂး ပညာစိုတ် ထ္ၜးလဝ် ဓါတ်ကေမိကေဝ် (chemicals) ပ္ဍဲကၠေၚ်က္ဍဟ် မပ္တံကဵု Serotonin ကေုာံ Dopamine တအ် မထိၚ်ဒဝ်ကဵု အာရီုစိုတ် မိပ်သၠိုၚ် ကေုာံ အောန်စိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot;/&gt; ပွမစၟဳစၟတ် လစွံစိုတ် ကေုာံ ဓါတ်တအ်ဏအ် ဒးရးမ္ဂး ပိုဲတအ် သိုၚ်ခၞံ ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် မခိုဟ်ဆာဲမာန်ရ။

== သၞောတ်စဵုဒၞာ ယဲစိုတ်စှ်ေ ==
ယဲစိုတ်စှ်ေ (depression) ဒှ်အန္တရာဲ ဇၞော်အိုတ် မပလီုပလာ်ကဵု အဝေါၚ်မၞိဟ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။ မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် ဒှ်သၞောတ်စဵုဒၞာ မခိုဟ်အိုတ် သွက်ယဲဏအ်ရ။ သၞောတ်စဵုဒၞာဏအ် တန်တဴဒၟံၚ် လ္တူပွမကဵုပညာ၊ ပွမဒက်ပ္တန် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် ကေုာံ ပွမဗိုင်ရီုဗၚ် မၞိဟ်မနွံကဵု အန္တရာဲယဲစိုတ်စှ်ေ ပြဟ်ဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot;/&gt; 

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်စဵုဒၞာဏအ် မၞိဟ်တအ် ဒးစၟဳစၟတ် လစွံစိုတ် ညးသ္ကအ် လၟိုန်အခိၚ်၊ ဒးစွံအာရီု လ္တူအကာဲအရာ မကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲပွဳပွူဇကုရ။ ပညာစိုတ် တွံလဝ် ယဝ်ရပိုဲ စဵုဒၞာ အခိၚ်ပြဟ်မ္ဂး အစောန်စရာဲ သွက်ဂွံကလေၚ်ခိုဟ်ကၠုၚ် နွံဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book |last=De Jong |first=P. |last2=Berg |first2=I. K. |year=2012 |title=Interviewing for solutions |publisher=Brooks/Cole |edition=4th}}&lt;/ref&gt; သိုၚ်ခၞံ ပွဳပွူမနွံကဵု ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဒှ်လၟေၚ်ကမၠောန် မတပ်တးအိုတ် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ယဲစိုတ်စှ်ေရ။

== အစောန်စရာဲ သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် ==
သွက်ဂွံသိုၚ်ခၞံ ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် မခိုဟ်ဆာဲ ပညာသျှာန် ဂျာဟဝ်ဒါ (Jahoda) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၈ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် လက်သဏ် (၆) တၚ် မပ္တံကဵု လညာတ်လစွံစိုတ် မတပ်တး လ္တူဇကု၊ ပွမဇၞော်မောဝ်၊ ပွမဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵုဇကုအပိုၚ်၊ ပွမဒုၚ်စသိုၚ် အကာဲအရာ မဇေတ်ဇေတ်၊ ကေုာံ အစောန်စရာဲ မထိၚ်ဒဝ် ပွဳပွူမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot;/&gt; လက်သဏ်တအ်ဏအ် ဒှ်အစောန်စရာဲ မဒးနွံ ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝ မၞိဟ်တအ် သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် အာရီုစိုတ် မခိုဟ်ဆာဲရ။

တုပ်တဴသာ်ဂှ်ကီု ရာၚ်ဖ် (Ryff, 1989, 1995) ပါ်ထ္ၜးလဝ် လက်သဏ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် (၆) တၚ် မပ္တံကဵု ပွမဒုၚ်တဲဇကု၊ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ မခိုဟ်ကဵုညးတၞဟ်၊ ပွမနွံကဵု အလဵုအသဳဇကု၊ ပွမထိၚ်ဒဝ် ပွဳပွူ၊ တၚ်ရန်တၟအ်ဘဝ၊ ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ဇကုပူဂိုလ်ရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot;/&gt; လၟေၚ်အာပြုပြေၚ် သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် အစောန်စရာဲတအ်ဏအ် ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။

== အကာဲအရာ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပံၚ်ဖက် ==
အကာဲအရာ ကေုာံ လစွံစိုတ် (behavior) ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် ဒှ်သဇိုင် သွက်ဂွံသိုၚ်ခၞံ ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ရ။ ဝှတ်သေန် (Watson, 1913) မဒှ် တၠပညာစိုတ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် အကာဲအရာ မၞိဟ်တအ် ဒှ်အရာမဗတောန်ကေတ်မာန် နူကဵု ပွဳပွူသဘာဝရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite journal |last=Watson |first=J. B. |year=1913 |title=Psychology as the behaviorist views it |url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_1913-03_20_2/page/158 |journal=Psychological Review |volume=20 |issue=2 |pages=158–177 |doi=10.1037/h0074428}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် နွံကဵု ပရေၚ်ပံၚ်ဖက် မခိုဟ်ဆာဲမ္ဂး အာရီုစိုတ် ကေုာံ ကၠေၚ်က္ဍဟ် မၞိဟ်တအ် ဇၞော်မောဝ်တိုန် ဗွဲမတပ်တးရ။

ပရေၚ်ပံၚ်ဖက် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် ဗိုင်စဵုဒၞာ ယဲစိုတ်စှ်ေ ဗွဲမဇြိုဟ်နက်မာန်ရ။ ပွမပါလုပ် ပ္ဍဲပရေၚ်ချဳဒရာၚ် ဂကောံ၊ ပွမရီုဗၚ် ညးသ္ကအ် တအ်ဂှ် ဒှ်လၟေၚ်အာပြုပြေၚ် သွက်ဂွံခၞံကၠောန် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် အလုံအဝေါၚ်မၞိဟ် ဗွဲမသောၚ်ကၠးရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot;/&gt; မၞိဟ်တအ် ဒးစၟဳစၟတ် သဘဴဓဝ် ညးသ္ကအ်တုဲ ဒက်ပ္တန် ဓဝ်ဆာန် ညံၚ်ဂွံတန်ကြန်ရ။

== နဲကဲလွဳလွတ် ကေုာံ ပရေၚ်ရီုဗၚ် ==
ယဝ်ရ စိုပ်ကၠုၚ် အကာဲအရာ မဒးလွဳလွတ်မ္ဂး ပညာစိုတ် နွံကဵု နဲကဲနာနာသာ် သွက်ဂွံရီုဗၚ်ရ။ နဲကဲမွဲမ္ဂး Solution-Focused Brief Therapy (SFBT) မဒှ် နဲကဲလွဳလွတ် မစွံအာရီု လ္တူသွဟ် ကေုာံ အစောန်စရာဲ မၞိဟ်ယဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပြဿနာရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot;/&gt; နဲကဲဏအ် ဗိုင်ရီုဗၚ် သွက်ဂွံသိုၚ်ခၞံ လညာတ်မတပ်တး ကေုာံ ဒက်ပ္တန် တၚ်ရန်တၟအ် အနာဂတ် ဗွဲမသောၚ်ကၠးရ။

ပါဲနူဂှ်တုဲ နဲကဲကဵုကသပ် လ္တူလာၚ် (Online Counseling) လေဝ် ဒှ်ကၠုၚ် သၞောတ်မွဲ မစိုပ်တရဴ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။ နကဵုနဲကဲဏအ် မၞိဟ်တအ် ဆက်စၠောအ် ကဵုအစာပညာစိုတ်မာန် လောဲသွာတုဲ စၟဳစၟတ် အာရီုစိုတ်ဇကု အခိၚ်ဟွံရုဲမာန်ရ။ သၞောတ်ရီုဗၚ် တအ်ဏအ် ဒှ်အရာမစဵုဒၞာ ယဲစိုတ်စှ်ေ ညံၚ်ဟွံဂွံ ဇၞော်မောဝ်တိုန်ရ။

== လၟေၚ်အာပြုပြေၚ် သွက်ဂွံသိုၚ်ခၞံ ဘဝမတပ်တး ==
လၟေၚ်အာပြုပြေၚ် SBTPR framework (Suffering, Balancing, Transformation, Psychological Growth, Resilience) ဒှ်သၞောတ် ဗွဲမသောၚ်ကၠး သွက်ဂွံသိုၚ်ခၞံ ဘဝမတပ်တးရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot;/&gt; လၟေၚ်ဏအ် ဍောၚ်သွတ်လဝ် နကဵု (၅) ကဆံၚ် — 
# ဒဒိုက် (Suffering) - ပွမစၟဳစၟတ် ကေုာံ ဒုၚ်တဲ ဒဒိုက်စိုတ်။
# ဓဝ်ယာတြၚ် (Balancing) - ပွမထိၚ်ဒဝ် အာရီုစိုတ် ညံၚ်ဂွံတန်ကြန်။
# ပြံၚ်လှာဲ (Transformation) - ပွမပြံၚ်လှာဲ လညာတ်လစွံစိုတ် ကေုာံ အကာဲအရာ။
# ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ပညာစိုတ် (Psychological Growth) - ပွမဇၞော်မောဝ် အစောန်စရာဲ စိုတ်ဓာတ်။
# စိုတ်ဓာတ်ဇၟံၚ် (Resilience) - အစောန်စရာဲ သွက်ဂွံကလေၚ်ခိုဟ်ကၠုၚ် နူအကာဲအရာ မလီုလာ်။

လၟေၚ်အာပြုပြေၚ် ဏအ် ဗိုင်ရီုဗၚ် ညံၚ်မၞိဟ်တအ် ဂွံစဵုဒၞာ ယဲစိုတ်စှ်ေ တုဲ ဒက်ပ္တန် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကၠေၚ်က္ဍဟ် မခိုဟ်ဆာဲ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot;/&gt;

== ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် အလုံလိုက် ကေုာံ ပရေၚ်ပကောံပကေဝ် ==
ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် ဟွံသေၚ်ဆ ကိစ္စပူဂိုလ်မွဲဓဝ်၊ ဍေံဒှ် ကိစ္စအလုံလိုက် မဒးသိုၚ်ခၞံ နကဵုသၞောတ် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ပကောံပကေဝ်ရ။ ဂကောံထတ်ယုက်အလုံလိုက် (WHO) ဖျေဟ်လဝ် လၟေၚ်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ပတိုန်ကဆံၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် အလုံလိုက်ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လၟေၚ်ကမၠောန် အလုံလိုက် သွက်ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ်
|-
! ကဏ္ဍ !! တၚ်ရန်တၟအ် !! လၟေၚ်အာပြုပြေၚ်
|-
| ပရေၚ်စဵုဒၞာ || စဵုဒၞာ ယဲစိုတ်စှ်ေ ကေုာံ စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန် || ဖျေဟ်သၞောတ် ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ လညာတ်တပ်တး
|-
| ပရေၚ်လွဳလွတ် || ညံၚ်ဂွံကလိဂွံ ဂဥုဲလွဳ ကေုာံ နဲကဲလွဳလွတ် (ဥပမာ- SFBT) || ဒက်ပ္တန် ရုၚ်ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေၚ်ရီုဗၚ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်
|-
| ပရေၚ်ပကောံပကေဝ် || သိုၚ်ခၞံ ပွဳပွူ မနွံကဵု အစောန်စရာဲ ရီုဗၚ် || ပံၚ်ဖက် ကုဂကောံနာနာ သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်
|}

သၞောတ်တအ်ဏအ် သ္ဒးဒက်ပ္တန် နကဵုလညာတ် ဗွဲမသောၚ်ကၠး ညံၚ်ဂွံကိတ်ညဳ ကုသဘဴဓဝ် ဂကောံမၞိဟ် ဒေသနာနာရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot;/&gt;

== တၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ် ဗွဲမသောၚ်ကၠး ==
အနာဂတ် သွက်ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ်ဂှ် တန်တဴဒၟံၚ် လ္တူပွမပိုဲတအ် စၟဳစၟတ် ကေုာံ သိုၚ်ခၞံ သၞောတ်စဵုဒၞာ ဗွဲမတပ်တးရ။ ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်တိုန် အခိၚ်လၟုဟ် ထ္ၜးဒၟံၚ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကၠေၚ်က္ဍဟ် ကေုာံ အာရီုစိုတ် မၞိဟ်တအ် ဒးနွံကဵု ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် သွက်ဂွံဒုၚ်တဝ်စၞေဟ် ကုခေတ်ကာလ မပြံၚ်လှာဲပြဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot;/&gt;

မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် သ္ဒးဒှ် လၟေၚ်အာပြုပြေၚ် အဓိက ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် ဇၟာပ်ဇၟာပ်ဒေသရ။ နကဵုအစောန်စရာဲ မပိုဲတအ် လ္ၚတ်လဝ် ပ္ဍဲသဘဴဓဝ်မၞိဟ် ကေုာံ နဲကဲလွဳလွတ်တအ်ဂှ် ပိုဲသိုၚ်ခၞံ အနာဂတ်မွဲ မသ္ၚောဲအာ နူယဲစိုတ်စှ်ေ တုဲ မပေၚ်တၟိုဟ် နကဵုတသိုက်စိုတ် ဗွဲမသောၚ်ကၠး မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot;/&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[ယဲစိုတ်စှ်ေ]]
* [[ကၠေၚ်က္ဍဟ်]]
* [[အာရီုစိုတ်]]
* [[အစောန်စရာဲ]]
* [[အဝေါၚ်မၞိဟ်]]

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ်
| title = ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ပညာစိုတ်
| list1 = [[ပညာစိုတ်]] • [[ယဲစိုတ်စှ်ေ]] • [[ကၠေၚ်က္ဍဟ်]] • [[အာရီုစိုတ်]] • [[အစောန်စရာဲ]] • [[အဝေါၚ်မၞိဟ်]] • [[သဘဴဓဝ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ်}}
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဓာတ်]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ပရေၚ်စဵုဒၞာယဲ]]
[[Category:ပရေၚ်မၞိဟ်]]
[[Category:ကၠေၚ်က္ဍဟ် ကေုာံ အာရီုစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံပရေၚ်ထတ်ယုက်]]
[[Category:အဝေါၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ဘဝမၞိဟ်]]</text>
      <sha1>o2ew7bpa1vd7p8l4j1tyeptwgpua7jf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လညာတ်မယောၚ်ယာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13421</id>
    <revision>
      <id>60338</id>
      <parentid>60082</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:55:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24944" sha1="gpk4du0ignfl4n3x09lnz9ehhih97fz" xml:space="preserve">{{Infobox psychology term
| title = မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် လညာတ်မယောၚ်ယာ
| image = File:Aaron_Beck_at_the_University_of_Pennsylvania.jpg
| caption = အာရောန် ဗေက် (Aaron Beck) ညးမဒက်ပ္တန်လဝ် တေသြရဳ ပရူလညာတ်မယောၚ်ယာ
| field = [[ပညာစိုတ်]]
| subfield = ပညာစိုတ် မလ္ၚတ်အာရီု ကေုာံ စၟဳစၟတ်လညာတ်
| synonyms = လညာတ်ယောၚ်ယာ၊ ပွမချပ်ဗၠေတ်
| key_figures = အာရောန် ဗေက် (Aaron Beck)&lt;br&gt;အာလ်ဗာတ် အေလ္လဳသ် (Albert Ellis)&lt;br&gt;ဒေဗေတ် ဗာန် (David Burns)
}}

'''မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် လညာတ်မယောၚ်ယာ''' (Cognitive distortion) ဟီုမ္ဂး ဒှ်လၟေၚ်အာပြုပြေၚ်စိုတ် မချပ်ဇန်ကေတ် ဗွဲမယောၚ်ယာ၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗွဲမလောန်ကာဲတုဲ မလေပ်ပကဵု ညံၚ်စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ်တအ် ဒးယောၚ်ယာအာ နူကဵုပကတိသဘာဝရ။ လညာတ်မယောၚ်ယာဏအ် ပ္ဍဲကဵု [[ပညာစိုတ်]] နွံအဓိပ္ပါယ် ဗွဲမဇၞော်မောဝ်တုဲ မလေပ်ပကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် ညံၚ်မၞိဟ်တအ် ဂွံဒှ် [[ယဲစိုတ်စှ်ေ]] (Depression) ကေုာံ ယဲစိုတ်ထဍိုန်ဍိုန်တအ်မာန်ရ။ လညာတ်ဏအ် ဍေံဟွံဒုၚ်သဇိုၚ် ကုတင်ဍာံစၟတ်မွဲမွဲတုဲ ဍေံဒက်ပ္တန်လဝ် လညာတ်အလဵုဇကု မပၠောပ်လဝ်စိုတ် ဗွဲမယောၚ်ယာရ။&lt;ref name=&quot;Beck1976&quot;&gt;{{cite book |last=Beck |first=A. T. |year=1976 |title=Cognitive Therapy and the Emotional Disorders |url=https://archive.org/details/cognitivetherapy0000beck_q8c8 |publisher=International Universities Press |isbn=978-0823609901}}&lt;/ref&gt;

မၞိဟ်မနွံကဵု လညာတ်မယောၚ်ယာတအ် ဍေံတအ် မလေပ်ညာတ်ကေတ် အကာဲအရာ မကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲပွဳပွူသဘာဝတအ် နကဵုမတ်မပရေအ်၊ တုဲပၠန် ဍေံတအ် မလေပ်သ္ပကၠေအ် တၚ်ခိုဟ်ခိုဟ်တအ်ရ။ ပွမချပ်ဗၠေတ်ဗၠေတ် ဗီုဏအ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် လၟိုန်ကာလမ္ဂး အကာဲအရာ [[ကၠေၚ်က္ဍဟ်]] မၞိဟ်တအ် ပြံၚ်လှာဲအာတုဲ ဍေံတအ် ဟွံမာန်စိုတ် လ္တူပြဿနာ ဍောတ်ဍောတ်သွတ်သွတ်တအ်ရ။ တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက သွက်ဂွံလ္ၚတ် ပရူဏအ်ဂှ် ညံၚ်ဂွံ '''စဵုဒၞာ''' ပရေၚ်ယဲစိုတ်စှ်ေ ကေုာံ သွက်ဂွံ '''သိုၚ်ခၞံ''' လညာတ်မတပ်တး ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝတ္ၚဲယးရ။&lt;ref name=&quot;Burns1989&quot;&gt;{{cite book |last=Burns |first=D. D. |year=1989 |title=The Feeling Good Handbook |url=https://archive.org/details/feelinggoodhandb00burn_0 |publisher=William Morrow and Company |isbn=978-0688017453}}&lt;/ref&gt;

== ဝင် ကေုာံ ပွမဒက်ပ္တန် ==
သဘဴဓဝ် မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် လညာတ်မယောၚ်ယာဏအ် စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲခေတ် ၁၉၆၀ တအ် နူကဵု တၠပညာစၟဳစၟတ်စိုတ် အာရောန် ဗေက် (Aaron Beck) ရ။ အာရောန် ဗေက် လ္ၚတ်ကၠုၚ် မၞိဟ်မဒှ် ယဲစိုတ်စှ်ေတအ်တုဲ ညးဆဵုဂဗကေတ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်မယဲတအ် မလေပ်နွံကဵု သၞောတ်လညာတ် မယောၚ်ယာလၟိုန်ကာလရ။ လညာတ်ဏအ် ညးကဵုလဝ်ယၟု (Negative Cognitive Triad) မတွဟ်ဂး ပွမချပ်ပရေအ် လ္တူဇကုအလဵုဇကု၊ လ္တူလိုက်ပွဳပွူ ကေုာံ လ္တူအနာဂတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Beck1976&quot; /&gt;

ကိုပ်ကၠာနူ အာရောန် ဗေက် ဟွံဂွံခၞံပတိတ် တေသြရဳဏအ် အာလ်ဗာတ် အေလ္လဳသ် (Albert Ellis) မလေပ်ကၠောန်လဝ် သုတေသန ပ္ဍဲကဏ္ဍလညာတ်စိုတ် (Rational Emotive Behavior Therapy) ကီုရ။ ညးတအ် ၜါတၠ ဒှ်မၞိဟ် မသိုၚ်ခၞံလဝ် သဇိုၚ်ပညာစိုတ် ခေတ်တၟိ သွက်ဂွံလွဳလွတ် ယဲစိုတ်စှ်ေတအ်ရ။ ဒေဗေတ် ဗာန် (David Burns) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၉ တေံ ချူပတိတ်လဝ် လိက်အုပ် (The Feeling Good Handbook) တုဲ သဘဴဓဝ်ဏအ် ပြးဇးအာ အလုံလိုက်မွဲရ။&lt;ref name=&quot;Burns1989&quot; /&gt; နကဵုပွမလ္ၚတ် ဝင်ဏအ် ပိုဲတအ် ကၠိုဟ်ခၠၚ်ကၠုၚ် ဒဒှ်ရ လညာတ်မယောၚ်ယာဂှ် ဟွံသေၚ်ဆ သဘာဝစိုတ်မွဲဓဝ်၊ ဍေံဒှ် အရာမကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု လၟေၚ်ကၠောန်ၜိုတ် ကၠေၚ်က္ဍဟ် ဗွဲမဆက်စၠောအ်ရ။

== ဂကူလညာတ်မယောၚ်ယာ အဓိကဂမၠိုၚ် ==
လညာတ်မယောၚ်ယာ နွံဒၟံၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂၠၚ်ရ။ တၠပညာစိုတ်တအ် ပါ်လဝ် ဂကူဍေံ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး သွက်ဂွံ လွဳလွတ်လောဲသွာရ။ အဓိက ဂကူလညာတ် မလေပ်ကတဵုဒှ်စဂၠိုၚ်အိုတ်တအ်ဂှ် ထောံထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲသ္ၚိအၚ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Leahy2017&quot;&gt;{{cite book |last=Leahy |first=R. L. |year=2017 |title=Cognitive Therapy Techniques: A Practitioner's Guide |publisher=Guilford Press |isbn=978-1462528226}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဂကူလညာတ်မယောၚ်ယာ ကေုာံ ဥပမာ
|-
! ဂကူလညာတ်မယောၚ်ယာ !! သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ် !! ဥပမာ
|-
| လညာတ် ပါ်ကရေက် (All-or-Nothing Thinking)
| ပွမညာတ်ကေတ် အရာအိုတ်သီု နကဵု ၜါဂကူဓဝ် (ခိုဟ် ကဵု ပရေအ်)
| &quot;ယဝ်ရ အဲဟွံဂွံ ပထမမ္ဂး အဲဒှ်မၞိဟ် မကျပေါဲရ။&quot;
|-
| လညာတ် ဗွဲမလောန်ကာဲ (Overgeneralization)
| ဆဵုဂဗ အရာဟွံခိုဟ် မွဲဝါဓဝ်တုဲ ချပ်လဝ် သီုဖအိုတ် ဟွံခိုဟ်
| &quot;အဲကျအာ ပေါဲသွဟ်လိက် မွဲဝါဏအ်တုဲ လၟေၚ်ဘဝအဲ သီုဖအိုတ် သ္ၚောမ်ဗြံက်အာရ။&quot;
|-
| လညာတ် ပိုတ်ကရေက် (Mental Filter)
| ပွမရုဲစှ်ကေတ် ဆအရာမပရေအ်တုဲ ဝိုတ်ကၠေအ် အရာမခိုဟ်
| &quot;ညးတၞဟ် ထိုၚ်သးအဲ စှ်ဝါလေဝ် အဲဟွံစွံသတိ၊ မၞိဟ်မွဲ က္ဍုဟ်အဲမ္ဂး အဲစံၚ်တူဒၟံၚ်ရ။&quot;
|-
| လညာတ် ခန့်မှန်း (Jumping to Conclusions)
| ပွမဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပြဟ်ပြဟ် သီုဟွံမွဲကဵု သက်သဳ
| &quot;ညးတေံ ဟွံကဵုသှ်လိက်အဲမ္ဂး ညးတေံ က္ဍုဟ်ဒၟံၚ်အဲ သေချာရ။&quot;
|-
| လညာတ် စောဲဂဗုတ် (Personalization)
| ကိစ္စဟွံဆေၚ်စပ် ကုဇကုလေဝ် ညာတ်ကေတ် ဒှ်ဟိုတ်နူဇကု
| &quot;ကောန်ၚာ်တအ် ဍေၚ်ဒၟံၚ်ရေၚ်သ္ကအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူအဲ ဟွံခိုဟ်ရ။&quot;
|}

နကဵုပွမတီလဝ် ဂကူလညာတ်မယောၚ်ယာဏအ် ပိုဲတအ် မာန်စဵုဒၞာ ယဲစိုတ်စှ်ေ အခိၚ်ဍေံဟွံစိုပ် ကဆံၚ်မဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပွမသိုၚ်ခၞံ လညာတ်တၟိဂှ် ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံဖအောန်ဖျေဟ် အစောံသတ္တိ ယောၚ်ယာတအ်ဏအ်ရ။

== အဆက်အစပ် ကုယဲစိုတ်စှ်ေ ==
ပ္ဍဲကဵု ပညာစိုတ်ဂှ် လညာတ်မယောၚ်ယာ ကေုာံ ယဲစိုတ်စှ်ေ (Depression) ၜါဏအ် ဆက်စၠောအ်ဒၟံၚ် ရေၚ်သ္ကအ် ဗွဲမခိုၚ်ကၠိုက်ရ။ အခိၚ်ကာလ ကၠေၚ်က္ဍဟ် မၞိဟ်မွဲမွဲ ဒးဒုၚ်စသိုၚ် လညာတ်မယောၚ်ယာ လၟိုန်ကာလမ္ဂး ဓါတ်မကဵုတသိုက် (ဥပမာၚ် - Serotonin) ပ္ဍဲကၠေၚ်က္ဍဟ်တအ် ယအ်စှ်ေအာတုဲ မလေပ်ကတဵုဒှ် ယဲစိုတ်စှ်ေရ။&lt;ref name=&quot;Hofmann2011&quot;&gt;{{cite book |last=Hofmann |first=S. G. |year=2011 |title=An Introduction to Modern CBT |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-0470971758}}&lt;/ref&gt; 

အာရောန် ဗေက် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ယဲစိုတ်စှ်ေဂှ် ဟွံသေၚ် ကတဵုဒှ် နူကဵုဟိုတ်မွဲမွဲ မ္ၚးတေံသၟး၊ ဍေံကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု ဗီုလဵုမၞိဟ်တအ် ကံက်အဓိပ္ပါယ် လ္တူဟိုတ်မကတဵုဒှ်တအ်ဂှ်ရ။ ဥပမာၚ် - ယဝ်ရ မၞိဟ်မွဲ ဒးဒုၚ်ထောံကၠေအ် ကုသမ္ဘာမ္ဂး ညးမနွံကဵု လညာတ်မယောၚ်ယာတအ် ချပ်ကေတ် &quot;အဲဂှ် မၞိဟ်ဟွံမွဲကဵု ၚုဟ်မးရ&quot; လညာတ်ဏအ် ဓရိုဟ်ပၠောပ်ကဵု ညးတေံ ညံၚ်ဂွံစိုပ်အာ ပ္ဍဲယဲစိုတ်စှ်ေ မဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲဏအ်မ္ဂး ပွမပြံၚ်လှာဲ မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် လညာတ်မယောၚ်ယာဏအ် ဒှ်အရာမဒးကၠောန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Beck1976&quot; /&gt;

== အကာဲအရာ ကၠေၚ်က္ဍဟ် ကေုာံ ပညာစိုတ် ==
လညာတ်မယောၚ်ယာဂှ် ဆေၚ်စပ်ဒၟံၚ် ကုဗီုပြၚ် ကၠေၚ်က္ဍဟ် (Brain) ကၠောန်ကမၠောန် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ် ပိုဲတအ် မချပ်ဒပ် လညာတ်မယောၚ်ယာမ္ဂး ဒကုတ်ကၠေၚ်က္ဍဟ် မဟီုဂးလဝ် အမေက်ဒါလာ (Amygdala) မဒှ်ဒကုတ်မထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ဖေက်လကိုတ်တအ် ကတဵုဒှ် ချဳဒရာၚ်ကၠုၚ် ဗွဲမလောန်ကာဲရ။ 

{{Graph:Chart
|width=400
|height=150
|type=line
|x=1,2,3,4,5
|y=10, 40, 70, 90, 100
|yAxisMin=0
|yAxisMax=100
|xAxisTitle=လၟိဟ်တ္ၚဲ မဒးချပ်လညာတ်ယောၚ်ယာ
|yAxisTitle=ကဆံၚ် စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန် (%)
|colors=#ff0000
}}

ပ္ဍဲအခိၚ်တုပ်တုပ်ဂှ် ဒကုတ်ကၠေၚ်က္ဍဟ် မနွံလ္ပာ်ဂတ (Prefrontal cortex) မဒှ်ဒကုတ် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗွဲမဒးရးဂှ် ဟွံမာန်ကၠောန်ကမၠောန် အတိုၚ်ပကတိရ။ သုတေသန ပညာစိုတ်တအ် ထောံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ပိုဲ သိုၚ်ခၞံကဵု လညာတ်တပ်တးမ္ဂး ဒကုတ်ကၠေၚ်က္ဍဟ် လ္ပာ်ဂတဏအ် ကလေၚ်ထတ်ယုက်ကၠုၚ်တုဲ အစောန်စရာဲ ပ္ဍဲအရာမဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်လေဝ် ခိုဟ်ကၠုၚ်မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;Hofmann2011&quot; /&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ အရာဏအ်ဂှ် ဍေံဟွံသေၚ်ဆ ပရေၚ်စိုတ်မွဲဓဝ် ဍေံဒှ်ဒၟံၚ် သီုပရေၚ်ဇီုကပိုက် လ္တူရုပ်ခန္ဓ ကၠေၚ်က္ဍဟ်ပိုဲကီုရ။

== နဲကဲလွဳလွတ် နကဵုပညာစိုတ် ==
သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် လညာတ်မယောၚ်ယာတအ်ဂှ် နဲကဲလွဳလွတ် နကဵုပညာစိုတ် (Cognitive Behavioral Therapy - CBT) ဂှ် အံၚ်ဇၞးအိုတ်ရ။ နဲကဲဏအ် ကဵုကသပ် ညံၚ်ကောန်ယဲတအ် ဂွံစၟဳစၟတ် လညာတ်ဇကု ကေုာံ ပြံၚ်လှာဲ လညာတ်မယောၚ်ယာတအ်ဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;Ellis1962&quot;&gt;{{cite book |last=Ellis |first=A. |year=1962 |title=Reason and Emotion in Psychotherapy |publisher=Lyle Stuart |isbn=978-0806509097}}&lt;/ref&gt;

နဲကဲလွဳလွတ်ဏအ် နွံကဵု လၟေၚ်ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုၚ် မပ္တံကဵု -
* '''ပွမစၟတ်သမ္တီ''' - စၟတ်သမ္တီ လညာတ်မယောၚ်ယာ မကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲစိုတ်ဇကု။
* '''ပွမစၟဳစၟတ် သက်သဳ''' - အာတ်မိက် သက်သဳ ဒဒှ်ရ လညာတ်ဇကုဂှ် ဍာံ ဟွံဍာံ။
* '''ပွမသိုၚ်ခၞံ လညာတ်တၟိ''' - သိုၚ်ခၞံ လညာတ်မတပ်တး မနွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် မဒးရး။

နကဵုပွမဒ္ဂေတ်ဗက် နဲကဲ CBT ဏအ် မၞိဟ်မွဲ မာန်ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် အစောန်စရာဲ ပ္ဍဲအရာမထိၚ်ဒဝ်စိုတ် ကေုာံ မာန်စဵုဒၞာ ယဲစိုတ်စှ်ေ ညံၚ်ဟွံဂွံ ကလေၚ်ကတဵုဒှ် မွဲဝါပၠန်ရ။&lt;ref name=&quot;Leahy2017&quot; /&gt; တၠပညာစိုတ်တအ် စွံအာရီု လ္တူနဲကဲဏအ် ဗွဲမလောန် မသ္ပဟိုတ် ကုဍေံမနွံကဵု သက်သဳသိပ္ပံ မခိုၚ်ကၠိုက်ရ။

== ပရေၚ်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ် ==
ပရေၚ်စဵုဒၞာဂှ် ကိစ္စဇၞော်နူ ပရေၚ်လွဳလွတ်ရ။ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လညာတ်မယောၚ်ယာ ညံၚ်ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝမ္ဂး ပွမမၚ်မွဲ ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဂှ် ဒှ်အရာမအဓိကရ။ နကဵုပွမလ္ၚတ် ပညာစိုတ် ပိုဲတအ် မာန်တီကေတ် အခိၚ်လဵု စိုတ်ပိုဲ စယောၚ်ယာကၠုၚ်ရောဂှ်တုဲ ပိုဲတအ် မာန်ထိၚ်ဒဝ်ကေတ် ပြဟ်ပြဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Burns1989&quot; /&gt;

ပွမသ္ပဇြိုဟ်စိုတ် (Mindfulness) ကေုာံ ပွမဒုၚ်တဲ အကာဲအရာဍာံ (Acceptance) တအ်ဂှ် ဒှ်နဲကဲမခိုဟ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် လညာတ်မယောၚ်ယာရ။ ကၠေၚ်က္ဍဟ် ပိုဲဂှ် ယဝ်ရပိုဲ ဗတောန်ကဵုဍေံ လၟိုန်ကာလ ညံၚ်ဂွံ ညာတ်ကေတ် အရာမခိုဟ်မ္ဂး ဍေံလေပ် သိုၚ်ခၞံကဵု ပွဳပွူစိုတ် မၜိုဟ်သြိုဟ်မွဲမာန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာဗတောန်လိက် ကေုာံ ရုၚ်ကမၠောန်တအ်လေဝ် ပရေၚ်ပညာ ပရူပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်ဏအ် ဒးနွံထေက်ရ။ 

== အစောန်စရာဲ ပ္ဍဲလၟေၚ်ဘဝတ္ၚဲယး ==
မၞိဟ်မမာန်ထိၚ်ဒဝ် လညာတ်မယောၚ်ယာတအ်ဂှ် နွံကဵု အစောန်စရာဲ မသၠုၚ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။ ဍေံတအ် မာန်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗွဲမတပ်တး၊ မာန်ဆက်စၠောအ် ကုညးတၞဟ် ဗွဲမပြေပြံၚ်တုဲ ပရေၚ်ကေၚ်ကာ ကမၠောန်လေဝ် အံၚ်ဇၞးဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref name=&quot;Hofmann2011&quot; /&gt;

လညာတ်မယောၚ်ယာဂှ် မလေပ်ပလီုကၠေအ် အစောန်စရာဲ ကၠောန်ၜိုတ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ ဥပမာၚ် - လညာတ်မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပြဟ်ပြဟ်ဂှ် ပကဵုညံၚ် မိတ်သဟာဲ ဒးလီုလာ်အာမာန်ရ။ ယဝ်ပိုဲ တီကၠိုဟ် ပရူဏအ်မ္ဂး ပိုဲတအ် မာန်သိုၚ်ခၞံ ဘဝမနွံကဵု တသိုက်စိုတ် မဇေတ်ဇေတ်မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပညာစိုတ် လ္ပာ်လညာတ် (Cognitive Psychology) ဂှ် သွက်လၟေၚ်ဘဝပိုဲ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။

== သုတေသန ကေုာံ တၚ်ဂၠာဲဆဵုဂမၠိုၚ် ==
သုတေသန ပ္ဍဲခေတ်တၟိဏအ် ထောံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ လညာတ်မယောၚ်ယာဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကုဗဳဇ ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ မဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ်ရ။ ကောန်ၚာ် မဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲသ္ၚိကၟိန် မနွံကဵု စိုတ်ထဍိုန်ဍိုန်တအ် မလေပ်နွံကဵု လညာတ်မယောၚ်ယာ ဂၠိုၚ်နူ ကောန်ၚာ်သ္ၚိကၟိန် ဓမ္မတာရ။&lt;ref name=&quot;Beck1976&quot; /&gt; 

တၠပညာတအ် ဂၠာဲဆဵုလဝ်ပၠန် ဒဒှ်ရ ပွမသုၚ်စောဲ မဳဒဳယာ ယူကျု (YouTube) ကေုာံ ဝှုက်ဗောက် (Facebook) ဗွဲမလောန်ကာဲတအ်လေဝ် မလေပ်ပဵုဇၞော်ကဵု လညာတ်မယောၚ်ယာ ဥပမာ - လညာတ်စောဲဂဗုတ် (Personalization) ကေုာံ လညာတ်ပါ်ကရေက်တအ်ရ။ သုတေသနဏအ် ပံက်ကဵုမတ် ညံၚ်ပိုဲ ဂွံသတိ ပ္ဍဲအရာမသုၚ်စောဲ အေန်တာနေတ်ရ။ 

== ပရေၚ်ကေတ်စၟတ် ပ္ဍဲကောန်မၞိဟ် ==
ပ္ဍဲကဵု လၟေၚ်အနာဂတ် ပရေၚ်ကေတ်စၟတ် လ္တူယဲစိုတ်စှ်ေ ကေုာံ လညာတ်မယောၚ်ယာတအ်ဏအ် ဒးပြံၚ်လှာဲကၠုၚ်ရောၚ်။ မၞိဟ်တအ် ဒးဒုၚ်တဲ ဒဒှ်ရ ပွမဒှ် လညာတ်ယောၚ်ယာဏအ်ဂှ် ဒှ်သဘာဝ ကောန်မၞိဟ်မွဲတုဲ ဍေံဟွံသေၚ် အရာမဒးဖေက်ဂွရ။&lt;ref name=&quot;Ellis1962&quot; /&gt; 

အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံပရေၚ်ထတ်ယုက်တအ် ဒးသိုၚ်ခၞံကဵု ဌာန်ဒတန် လွဳလွတ်စိုတ် ဗွဲမလောဲသွာ တုဲ ဒးကဵုပညာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လညာတ်ယောၚ်ယာတအ်ဏအ်ရ။ သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပြဿနာ ယဲစိုတ်စှ်ေ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် ဇၞော်တိုန် အိုတ်ဟွံမာန်ရ။ နကဵုပွမလ္ၚတ် ပညာစိုတ် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ် ပိုဲတအ် မာန်ကၠောန်ပတိတ် အနာဂတ် မခိုဟ်ဆာဲမွဲမာန်ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[ယဲစိုတ်စှ်ေ]]
* [[အာရောန် ဗေက်]]
* [[ကၠေၚ်က္ဍဟ်]]
* [[နဲကဲလွဳလွတ် နကဵုပညာစိုတ် CBT]]
* [[လညာတ်စိုတ်]]

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = Psychology
| title = [[ပညာစိုတ်]] ကေုာံ လညာတ်စိုတ်
| listclass = hlist
| group1 = သဘဴဓဝ် အဓိက
| list1 =
* [[မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် လညာတ်မယောၚ်ယာ]]
* [[ယဲစိုတ်စှ်ေ]]
* [[ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်]]
| group2 = နဲကဲလွဳလွတ်
| list2 =
* [[နဲကဲလွဳလွတ် နကဵုပညာစိုတ် CBT]]
* [[ပွမသိုၚ်ခၞံ လညာတ်တၟိ]]
| group3 = ကာယ ကေုာံ ခန္ဓ
| list3 =
* [[ကၠေၚ်က္ဍဟ်]]
* [[အစောန်စရာဲ]]
* [[ပရေၚ်စဵုဒၞာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:မခၞံကၠောန်ဒၟံၚ် လညာတ်မယောၚ်ယာ}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ယဲစိုတ်စှ်ေ]]
[[Category:ပရေၚ်ထတ်ယုက်စိုတ်]]
[[Category:သဘာဝစိုတ်]]
[[Category:ကၠေၚ်က္ဍဟ် ကေုာံ လညာတ်]]
[[Category:နဲကဲလွဳလွတ်စိုတ်]]
[[Category:သုတေသန ပညာစိုတ်]]</text>
      <sha1>gpk4du0ignfl4n3x09lnz9ehhih97fz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အဝေါၚ်မၞိဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13423</id>
    <revision>
      <id>60411</id>
      <parentid>60157</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:47:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32368" sha1="df0h1d44z8dya4jt9ajx1t4nblf6ch9" xml:space="preserve">{{Infobox concept
| name = မခၞံကၠောန်ဒၟံင် အဝေါၚ်မၞိဟ်
| native_name = Social constructionism
| image = [[File:Network representation.svg|250px|center]]
| caption = ဂကောံမၞိဟ်တံ ဒက်ပ္တန် ပရေင်မဍာံဇေတ် နကဵုပွမဆက်စၠောအ်ရေင်သ္ကံ
| discipline = [[လူမှုဗေဒ]]၊ [[ပညာစိုတ်]]
| key_theorists = ပီတာ ဗာဂျာ (Peter Berger) &lt;br&gt; တောမတ် လာတ်မာန် (Thomas Luckmann) &lt;br&gt; ကေန်နက် ဂါဂျေန် (Kenneth Gergen)
| emergence = ၁၉၆၀ တံ
| related_theories = ဝါဒခၞံကၠောန် (Constructivism)&lt;br&gt;သဘဴဓဝ် အရေဝ်ဘာသာ (Discourse theory)
}}

'''မခၞံကၠောန်ဒၟံင် အဝေါၚ်မၞိဟ်''' (Social constructionism) မ္ဂး ဒှ်တေသြရဳ ပ္ဍဲကဏ္ဍလူမှုဗေဒ ကေုာံ [[ပညာစိုတ်]] မလ္ၚတ်စၟဳစၟတ် ဗီုလဵု ဂကောံမၞိဟ်တံ ညဳသၟဟ် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် လညာတ်၊ ပရေင်မဍာံဇေတ် ကေုာံ တင်ကၠိုဟ်ခၠင် ပ္ဍဲလၟေင်ဘဝမၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot;&gt;{{cite book|last1=Berger|first1=P. L.|last2=Luckmann|first2=T.|year=1966|title=The Social Construction of Reality: A Treatise in the Sociology of Knowledge|url=https://archive.org/details/socialconstructi00berg|publisher=Anchor Books|isbn=978-0385058988}}&lt;/ref&gt; အတိုင်လညာတ်တေသြရဳဏံမ္ဂး ပရေင်မဍာံဇေတ် (Reality) ဟီုမ္ဂး ဍေံဟွံတန်တဴဒၟံင် နကဵုသဘာဝ အလဵုအလဵုဍေံသၟး သီုဒှ်အရာ ကောန်မၞိဟ်တံ သိုင်ခၞံကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နူကဵုပရေင်ဆက်စၠောအ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot;&gt;{{cite journal|last=Gergen|first=K. J.|year=1985|title=The social constructionist movement in modern psychology|url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_1985-03_40_3/page/266|journal=American Psychologist|volume=40|issue=3|pages=266-275|doi=10.1037/0003-066X.40.3.266}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲလၟေင် ပွမလ္ၚတ်ဏံ ကောန်မၞိဟ်တံ သုင်စောဲ အရေဝ်ဘာသာ၊ အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ သွက်ဂွံဖျေဟ်အဓိပ္ပါယ် ကုအရာမကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲပွဳပွူသဘာဝအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot;&gt;{{cite book|last=Searle|first=J. R.|year=1995|title=The Construction of Social Reality|url=https://archive.org/details/constructionofso00sear|publisher=Free Press|isbn=978-0029280454}}&lt;/ref&gt; တေသြရဳဏံ ဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံကၠိုဟ်ခၠင် ဗီုလဵု လညာတ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ကောန်မၞိဟ်တံ ကတဵုဒှ်ပြံင်လှာဲကၠုင်လဝ် နူခေတ်မွဲစိုပ်ခေတ်မွဲရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဏ္ဍ သုတေသနပညာစိုတ် လညာတ်ဏံ ပါ်ပဲါ လ္ၚတ်ကဵု အဓိပ္ပါယ်စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ လစွံစိုတ် မၞိဟ်တံ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုပွဳပွူအဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot;&gt;{{cite book|last=Burr|first=V.|year=2015|title=Social Constructionism|url=https://archive.org/details/socialconstructi0000burr|edition=3rd|publisher=Routledge|isbn=978-1848687059}}&lt;/ref&gt;

ပွမသိုင်ခၞံ အဝေါၚ်မၞိဟ်ဟီုမ္ဂး မၞိဟ်တံ ပံင်ကောံဆက်စၠောအ်ရေင်သ္ကံတုဲ အရာမဟွံမွဲကဵု ရုပ်သာ် ဗီုကဵု ၚုဟ်မး၊ ပရေင်ပတှ်ေ၊ ကေုာံ အခိုက်အလိုက်တံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နဒဒှ် အရာမနွံဇေတ်ဇေတ် ပ္ဍဲဘဝမၞိဟ်ရ။ လညာတ်ဏံ ပံက်ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အရာပိုဲမထေင်လဝ် သဘာဝတံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်အရာမကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်တုပ်စိုတ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမသိုင်ခၞံ လညာတ်အဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot;&gt;{{cite book|last=Hacking|first=I.|year=1999|title=The Social Construction of What?|url=https://archive.org/details/socialconstructi0000hack|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0674812000}}&lt;/ref&gt;

== သမိုင်းကြောင်း ကေုာံ တမ်မူလ ==
ဝါဒ မခၞံကၠောန်ဒၟံင် အဝေါၚ်မၞိဟ် စကတဵုဒှ် တၟေင်တၟဟ်ကၠုင် ပ္ဍဲလဒေါဝ် သၞာံ ၁၉၆၀ တံ နူကဵုလိက်အုပ် ပီတာ ဗာဂျာ (Peter Berger) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; ကေုာံ တောမတ် လာတ်မာန် (Thomas Luckmann) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; မချူလဝ် နကဵုက္ဍိုပ်လိက် ''The Social Construction of Reality'' (ပွမသိုင်ခၞံ ပရေင်မဍာံဇေတ် အဝေါၚ်မၞိဟ်) ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt; ပ္ဍဲလိက်အုပ်ဏံ ညးတံ ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်မဍာံဇေတ်မ္ဂး ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်မၞိဟ် မဆက်စၠောအ်ရေင်သ္ကံလၟိုန်ကာလရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;

တမ်မူလ လညာတ်ဏံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဒဿနိကဗေဒ ပရေင်ဆဵုဂဗ (Phenomenology) ကေုာံ လညာတ်လူမှုဗေဒ မလ္ၚတ်စၟဳစၟတ် အဓိပ္ပါယ် ကမၠောန်မၞိဟ်တံရ။ ကၠာဟွံဂွံစိုပ် သၞာံ ၁၉၆၀ တံ လညာတ် ပရေင်သိပ္ပံဗွဲမဂၠိုင် ပတှ်ေလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်မဍာံဇေတ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် အလဵုအလဵုဍေံတုဲ မၞိဟ်တံ ဒးဂၠာဲသွဟ် နကဵုပွမလ္ၚတ်ရ။ ဆဂး ဝါဒဏံ ဒစဵုဒစး လညာတ်ဂှ်တုဲ ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တံသၟးရ ဒှ်ညးမကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်မဍာံဇေတ် နကဵုနဲကဲ မဆက်စၠောအ်ရေင်သ္ကံ။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

ပ္ဍဲခေတ် လက္ကရဴဏံ လညာတ်ဏံ ပြးဇးအာ စဵုကဵုစိုပ် ပညာစိုတ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ သုတေသနပရေင်ယေန်သၞာင်တံရ။ ပညာသျှင်တံ စကာ လညာတ်ဏံ သွက်ဂွံပါ်ပဲါ သၞောတ်ဝါဒ မပတှ်ေလဝ် နူခေတ်တြေံတံတုဲ ပံက်လဝ် တြင်တၟိ သွက်ဂွံလ္ၚတ် ဗီုလဵု ၚုဟ်မး အဝေါၚ်မၞိဟ် ကတဵုဒှ်ပြံင်လှာဲကၠုင်ရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

== သဘဴဓဝ် အဓိကဂမၠိုင် ==
သဘဴဓဝ် အဓိက သွက် ဝါဒမခၞံကၠောန်ဒၟံင် အဝေါၚ်မၞိဟ် နွံတဴ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပၞောဝ်တံဂှ် လညာတ် မပတှ်ေလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် (Knowledge) မ္ဂး ဟွံဒှ် အရာမတန်တဴ လၟိုန်ကာလ&quot; ဂှ် ဒှ်အရာအဓိကအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt; ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင်ပိုဲ လ္တူဂၠးတိဏံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ အခိင်ကာလ၊ ဒေသ ကေုာံ ယေန်သၞာင် မၞိဟ်တံ မဂျိုင်တန်တဴဒၟံင်ရ။

အရာအဓိက မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဆက်စၠောအ် အရေဝ်ဘာသာ (Language) ရ။ အရေဝ်ဘာသာဂှ် ဟွံသေင်ဆ အရာသွက်ဂွံ ဟီုဂးပတိတ်လညာတ်သၟး၊ ဍေံဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ သိုင်ခၞံ အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ပရေင်မဍာံဇေတ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt; ကာလပိုဲဟီုဂး ဆက်စၠောအ်ရေင်သ္ကံ ပိုဲတံ ဒက်ပ္တန်ဒၟံင် လညာတ်တုပ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt; 

တေသြရဳဏံ သီုပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်မဍာံဇေတ် မၞိဟ်တံ မပတှ်ေလဝ်ဂှ် ဍေံဗတိုက်စဵုဒၞာကဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ထံက်ပင်ကဵု သၞောတ်အဝဵုအာဏာ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt; လညာတ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ မဒက်ပ္တန်လဝ် တံဂှ် ကဵုဖဵု ကုဂကောံမၞိဟ်လ္ၚဵုတုဲ လ္တူဂကောံမၞိဟ်လ္ၚဵုတံမ္ဂး ပွမဍဵုဍိုက် ကတဵုဒှ်မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သဘဴဓဝ်ဏံ စွံအာရီု လ္တူဗီုလဵု သၞောတ်ဂကောံမၞိဟ်တံ မကတဵုဒှ် ကေုာံ မဆက်တန်တဴအာရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

== ပွမသိုင်ခၞံ ပရေင်မၞိဟ် ==
ပွမသိုင်ခၞံ ပရေင်မၞိဟ် ကတဵုဒှ် လၟေင်လၟေင် နကဵု ကဆံင်ပိသာ်ရ။ ကဆံင်ပိသာ်ဏံဂှ် ပီတာ ဗာဂျာ ကေုာံ တောမတ် လာတ်မာန် တံ ပါ်ထ္ၜးလဝ် နကဵု ယၟု Externalization (ပွမပတိတ်မ္ၚး)၊ Objectivation (ပွမဒက်ပ္တန် နဒဒှ်အရာမဍာံဇေတ်)၊ ကေုာံ Internalization (ပွမစုတ်ပၠောပ် ပ္ဍဲစိုတ်) ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ကဆံင်ပိသာ် သွက်ပွမသိုင်ခၞံ အဝေါၚ်မၞိဟ်
|-
! ကဆံင် !! အဓိပ္ပါယ်
|-
| ပွမပတိတ်မ္ၚး (Externalization) || ကောန်မၞိဟ်တံ ပတိတ်လညာတ်၊ ကသပ် ကေုာံ ကမၠောန် မ္ၚးခန္ဓဇကု နကဵုပရေင်ဆက်စၠောအ်။
|-
| ပွမဒက်ပ္တန် (Objectivation) || အရာမပတိတ်လဝ်တံဂှ် ဒှ်ကၠုင် အရာမနွံဇေတ်ဇေတ်၊ အခိုက်ကၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောဝ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်။
|-
| ပွမစုတ်ပၠောပ် (Internalization) || ကောန်ၚာ် ကေုာံ မၞိဟ်တၟိတံ ကတ်လ္ၚတ်၊ ပၠောပ်စိုတ် ကေုာံ ပတှ်ေကေတ် အရာမဒက်ပ္တန်လဝ်တံ နဒဒှ် ပရေင်မဍာံဇေတ် သဘာဝ။
|}

ပ္ဍဲကဆံင် ပွမပတိတ်မ္ၚး၊ မၞိဟ်တံ ကၠောန်ကမၠောန်၊ ခၞံဗဒှ်လညာတ်တၟိတံရ။ ပ္ဍဲကဆံင် ပွမဒက်ပ္တန်မ္ဂး လညာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန်တံဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် အခိုက်ကၞာ ကေုာံ စဳပၞောန် မဒးဒ္ဂေတ်ဗက် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt; လက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲကဆံင် ပွမစုတ်ပၠောပ်မ္ဂး ညးမကတဵုဒှ် လက္ကရဴတံ ဒုင်တဲကေတ် စဳပၞောန်တံဏံ နဒဒှ် အရာမဒးဒှ် ဓမ္မတာတုဲ ဟွံပါ်ပဲါအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt; လၟေင်ကမၠောန်ဏံဟေင် ဒှ်ဟိုတ် ယေန်သၞာင် ကေုာံ သၞောဝ်မၞိဟ်တံ တန်တဴအာ နူမွဲအဆက် စိုပ်မွဲအဆက်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;

== လညာတ် ပညာစိုတ် ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ ပညာစိုတ်၊ ဝါဒမခၞံကၠောန်ဒၟံင် အဝေါၚ်မၞိဟ် ဒစဵုဒစး လညာတ်မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်မၞိဟ်တံ တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲ ကၠေင်က္ဍဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇဳဝဗေဒ မွဲဓဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt; ကေန်နက် ဂါဂျေန် (Kenneth Gergen) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; မဒှ် တၠပညာ ပညာစိုတ် ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ လညာတ်မဆေင်ကဵု 'ဇကု' (Self) ကေုာံ 'စိုတ်' (Mind) တံဂှ် ဒှ်အရာမသိုင်ခၞံလဝ် နူကဵု ပရေင်ဆက်စၠောအ် ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

ပညာစိုတ် ခေတ်တြေံတံ စွံအာရီု လ္တူ ပူဂိုလ်မွဲဓဝ်တုဲ ဂၠာဲသွဟ် ပ္ဍဲ ကၠေင်က္ဍဟ် ပူဂိုလ်ဂှ်ရ။ ဆဂး လညာတ်တၟိဏံမ္ဂး ပွမဒုင်စသိုင်၊ ပွမချပ်၊ ကေုာံ ယဲစိုတ်တံဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကုဗီုလဵု ဂကောံမၞိဟ်တံ ဖျေဟ်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ဆက်စၠောအ် ကုညးတံရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt; ဥပမာ - ဗီုလဵုပိုဲ ဟီုဂး ပရူစိုတ်အောန်စိုတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရူအစောန်စရာဲ ကောန်မၞိဟ်တံဂှ် ဒှ်အရာမဒက်ပ္တန်လဝ် နူကဵု ယေန်သၞာင်မွဲကုမွဲ ဟွံတုပ်ရေင်သ္ကံရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

လညာတ် ပညာစိုတ်ဏံ ပံက်ကဵု တြင်တၟိ သွက်ဂွံလ္ၚတ် ဗီုလဵု လစွံစိုတ် (Attitudes)၊ ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓာတ် (Emotions) ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲလၟေင် ပွမဆက်ဆောံရေင်သ္ကံ။ လညာတ်ဏံ ဗိုင်ရီုဗင်ကဵု ညံင်ဟွံဂွံ ဖျေဟ်ဒုဟ် လ္တူပူဂိုလ်မွဲဓဝ်တုဲ စွံအာရီု လ္တူ ပွဳပွူအဝေါၚ်မၞိဟ် မဗိုင်သိုင်ခၞံလဝ် ပြဿနာတံဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

== ပရေင်ဆက်စၠောအ် အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ==
အရေဝ်ဘာသာ ဒှ် ကိရိယာ အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲပွမသိုင်ခၞံ အဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။ အတိုင်လညာတ် ဝါဒဏံမ္ဂး၊ အရေဝ်ဘာသာ ဟွံသေင်ဆ ပံက်ထ္ၜးကဵု အရာမနွံဒၟံင်တုဲတုဲတံသၟး၊ ဍေံသီု ကၠောန်ဗဒှ်ကဵု အရာတၟိတၟိ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt; ဗီုလဵု ပိုဲဟီုဂး ကေုာံ သုင်စောဲ ဝေါဟာရတံဂှ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗီုလဵု ပိုဲကၠိုဟ်ခၠင် ပရေင်မဍာံဇေတ်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;

{{Graph:Chart|width=350|height=250|type=pie|legend=Factors in Social Construction|x=Language, Culture, Institutions, Individual actions|y=40,30,20,10}}

ပရေင်ဆက်စၠောအ် ပ္ဍဲယေန်သၞာင် မပ္တံကဵု တွဟ်ဍောင်ဓရ်၊ လိက်ပတ်၊ ကေုာံ ပရိုင်တံဂှ် သိုင်ခၞံကဵု လညာတ်တုပ် သွက်ဂကောံမၞိဟ်မွဲရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt; ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် လ္တူ ယေန်သၞာင်မွဲမွဲ မပ္တံကဵု ဗီုလဵု ဒးဝေတ်ဗတောန် ကောန်ၚာ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗီုလဵု ဒးသ္ပရှ်ေသှ်ေ ကုမၞိဟ်ဇၞော်တံဂှ် ဒှ်အရာမဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုအရေဝ်ဘာသာရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;

ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ် ကတဵုဒှ်မာန်မ္ဂး ဒးစပ္တံ နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗီုလဵု မၞိဟ်တံ သုင်စောဲ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ တွဟ်အရေဝ် (Discourses) အိုတ်ရ။ ပွမပြံင်လှာဲ ဝေါဟာရ ဟွံသေင်မ္ဂး နဲကဲဟီုဂးတံဂှ် ဒှ်ပွမပြံင်လှာဲ ပရေင်မဍာံဇေတ် အဝေါၚ်မၞိဟ် ဗွဲမဇေတ်ဇေတ်ရောင် တၠပညာတံ စှ်ေစိုတ်အိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

== လညာတ်ပါ်ပဲါ ကေုာံ ပွမဒစဵုဒစး ==
ၜိုန်ရ ဝါဒမခၞံကၠောန်ဒၟံင် အဝေါၚ်မၞိဟ် နွံကဵု ဖဵုသွက်ဂွံလ္ၚတ် သဘာဝမၞိဟ်ကီုလေဝ်၊ လညာတ်ပါ်ပဲါ ကေုာံ ပွမဒစဵုဒစး နူကဵု တၠပညာတၞဟ်တံလေဝ် နွံတဴ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဂျောန် သာလ် (John Searle) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; ဒစဵုဒစးလဝ် ဒဒှ်ရ ၜိုန်ရ ပရေင်မဍာံဇေတ် အဝေါၚ်မၞိဟ် နွံကီုလေဝ် ပရေင်မဍာံဇေတ် ရုပ်ဝတ္ထု (Physical reality) မပ္တံကဵု ဒဵု၊ ၜဳ၊ တၟံတံဂှ် တန်တဴဒၟံင် နကဵုသဘာဝဍေံတုဲ ဟွံတန်တဴ ကုပရေင်ဆက်စၠောအ် မၞိဟ်တံရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;

လညာတ်ပါ်ပဲါ မွဲပၠန်ဂှ် တေသြရဳဏံ စဵုဒၞာ ဟွံမာန် ပွမဒှ်အာ ဝါဒ မတန်တဴလ္တူလညာတ်ညးတၞဟ် (Relativism) ရ။ ယဝ်ရ အရာအိုတ်သီု ဒှ်အရာမသိုင်ခၞံလဝ် နကဵုအဝေါၚ်မၞိဟ်မ္ဂး ပရေင်ဍာံ ကေုာံ ပရေင်မှာ ဟွံမွဲတုဲ အလုံအိုတ်သီု တန်တဴဒၟံင် ကုလညာတ် ဂကောံမၞိဟ်ဟေင်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt; လညာတ်ဏံ ပကဵု ညံင်ဂွံပါ်ပဲါ အရာမဒး၊ အရာမမှာ ပ္ဍဲပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethics) ဝါတ်ဂါတ်ကၠုင်ရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

အဳယန် ဟာတ်ကေန် (Ian Hacking) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; လေဝ် ဟီုထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဝေါဟာရ 'ပွမသိုင်ခၞံ' ဏံ ညးတံ သုင်စောဲဂၠိုင်လောန်အာတုဲ အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဍိုန်လျအာရ။ လဆောဝ်မ္ဂး အရာမဆေင်ကဵု သဘာဝ ဇဳဝဗေဒတံလေဝ် မၞိဟ်တံ ကော်စ ပရေင်မသိုင်ခၞံလဝ် နကဵုအဝေါၚ်မၞိဟ်တုဲ ပကဵု ညံင်သုတေသန ဂွံထုဲထံင်အာမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt; ၜိုန်ဂှ်လေဝ် လညာတ်ဏံ ဆက်တုဲ ဒှ်ကိရိယာ အဓိက သွက်ဂွံ ပါ်ပဲါ အဝဵုအာဏာ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt;

== ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ ပရေင်ထတ်ယုက် ဗွဲတၟေင် ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ်၊ ဝါဒမခၞံကၠောန်ဒၟံင် အဝေါၚ်မၞိဟ် နွံကဵု လညာတ် မတၟေင်တၟဟ်ရ။ ယဲ မပ္တံကဵု ယဲစိုတ်စှ်ေ ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ်တံဂှ် ဟွံသေင်ဆ ပြဿနာ ဇဳဝဗေဒ ပ္ဍဲ ကၠေင်က္ဍဟ် မွဲဓဝ်၊ ဍေံသီုဒှ် အရာမဆက်စပ် ဒၟံင် ကုဗီုလဵု ဂကောံမၞိဟ်တံ ဖျေဟ်အဓိပ္ပါယ် ကုအခိုက်အလိုက် မၞိဟ်တံရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt; 

ဗီုလဵု အဝေါၚ်မၞိဟ် စွံလစွံစိုတ် လ္တူ ယဲစိုတ်စှ်ေ ဂှ် ပံက်ထ္ၜးကဵု ဗီုလဵု ညးမဒှ်ယဲတံ ဒုင်စသိုင် ကေုာံ ဂၠာဲနဲကဲလွဳရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပွမမင်မွဲ ပရေင်ထတ်ယုက် မ္ဂး ဒးစွံအာရီု လ္တူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပွဳပွူအဝေါၚ်မၞိဟ် ကေုာံ လစွံစိုတ် ဂကောံမၞိဟ် သီုကဵု ပရေင်လွဳလွတ် ဇဳဝဗေဒရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt; 

ပွမစဵုဒၞာ ယဲစိုတ်စှ်ေ နကဵုလညာတ်ဏံမ္ဂး ဒးသိုင်ခၞံ ပရေင်ဆာန်ကၟိန်၊ ပွမထံက်ပင်စိုတ်ဓာတ် ကေုာံ လညာတ်မကၠိုဟ်ခၠင် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်ရ။ ကာလဂကောံမၞိဟ်တံ ဟွံဖျေဟ်ဒုဟ် လ္တူ ညးမဒှ်ယဲစိုတ်စှ်ေတုဲ ကဵုဇြဟတ်မ္ဂး ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်တံ စိုပ်တရဴ ဗွဲမဂၠိုင်မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt; တၠပညာတံ ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ အစောန်စရာဲ သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲစိုတ်တံဂှ် တန်တဴဒၟံင် လ္တူ သၞောတ်အဝေါၚ်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt;

== အစောန်စရာဲ သုတေသန ကေုာံ နဲကဲဂမၠိုင် ==
သုတေသန မဆေင်ကဵု ဝါဒဏံမ္ဂး ဒးသုင်စောဲ နဲကဲ မလ္ၚတ် ဗီုလဵု မၞိဟ်တံ ဆက်စၠောအ်ရေင်သ္ကံရ။ ပညာသျှင်တံ စကာ အစောန်စရာဲ သုတေသန အရည်အသွေး (Qualitative research) ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ပါ်ပဲါ အရေဝ်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာတံရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt; 

နဲကဲအဓိကမွဲဂှ် ဒှ် ပွမပါ်ပဲါ တွဟ်အရေဝ် (Discourse analysis) ရ။ နဲကဲဏံ လ္ၚတ်စၟဳစၟတ် ဗီုလဵု အရေဝ်ဘာသာ ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ပတ်တံ သိုင်ခၞံကဵု ပရေင်မဍာံဇေတ် ပ္ဍဲကိစ္စမွဲမွဲရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt; သုတေသဳတံ ဟွံလ္ၚတ် ဗီုလဵု ကၠေင်က္ဍဟ် မၞိဟ်တံ ကၠောန်ကမၠောန်၊ ဆဂး ညးတံ လ္ၚတ် ဗီုလဵု လညာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်တံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ဟီုဂးရေင်သ္ကံ ပ္ဍဲအဝေါၚ်မၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt;

အစောန်စရာဲ သုတေသနဏံ ပကဵု ညံင်သုတေသဳတံ ဂွံဆဵုကေတ် သၞောတ်အဝဵုအာဏာ မအောပ်ဗ္ဒန်ဒၟံင် ပ္ဍဲလၟေင်ဘဝတ္ၚဲယးရ။ ဥပမာ - ဗီုလဵု ပရိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး မဳဒဳယာတံ သိုင်ခၞံလဝ် လညာတ် လ္တူ ဂကောံမၞိဟ်လ္ၚဵုတံဂှ် လ္ၚတ်ကေတ် နကဵုနဲကဲဏံမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt; နဲကဲဏံ ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ သၞောတ်မၞိဟ် မဟွံမွဲကဵု ပရေင်တုပ်သၟဟ်တံရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;

== ဇၟောဝ်ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ လညာတ်အနာဂတ် ==
ပ္ဍဲခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် လၟုဟ်၊ ပွမသိုင်ခၞံ အဝေါၚ်မၞိဟ် ကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲလ္တူ မဳဒဳယာပရေင်မၞိဟ် (Social media) ကေုာံ လပှ်ကျာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။&lt;ref name=&quot;src2&quot; /&gt; မၞိဟ်တံ ပံင်ကောံ ဒက်ပ္တန် ပရေင်မဍာံဇေတ် တၟိတၟိ လ္တူကွန်ပျူတာ ကေုာံ ဖုန်တံတုဲ အခိုက်ကၞာ ကေုာံ လညာတ်တံ ပြံင်လှာဲ ပြဟ်လောန်ကွေံကွေံရ။ 

အနာဂတ် သွက် ဝါဒဏံမ္ဂး ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုကွတ်ပညာ တၟိတၟိ မပ္တံကဵု ပညာစက် (AI) ကေုာံ ပရေင်မဍာံဇေတ် တုဲကၠောန် (Virtual Reality) တံရ။&lt;ref name=&quot;src5&quot; /&gt; နကဵု ကွတ်ပညာတံဏံ ကောန်မၞိဟ်တံ သိုင်ခၞံ အဝေါၚ်မၞိဟ် နကဵုနဲကဲ မဟွံကေင်နွံလဝ် နူခေတ်ကၠာကၠာတေံမာန်ရ။ ဗီုလဵု AI တံ တွဟ်အရေဝ် ကေုာံ ဆက်စၠောအ် ကုမၞိဟ်တံဂှ်လေဝ် ဒှ်အရာမဒးလ္ၚတ် ဗီုလဵု ဍေံတံ ပါ်ပရအ် ပရေင်မဍာံဇေတ် သွက်အနာဂတ်ရ။&lt;ref name=&quot;src4&quot; /&gt;

လညာတ် အနာဂတ် ဝါဒဏံ ဆက်တုဲ ကဵုသတိ လ္တူ ဗီုလဵု အဝဵုအာဏာ ကေုာံ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သ္ကံရ။&lt;ref name=&quot;src1&quot; /&gt; ၜိုန်ရ ခေတ်ပြံင်လှာဲအာကီုလေဝ် ပွမလ္ၚတ် ဗီုလဵု မၞိဟ်တံ သိုင်ခၞံ ပရေင်မဍာံဇေတ်ဂှ် ဆက်တုဲ ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော် သွက် ပညာစိုတ် ကေုာံ လူမှုဗေဒ လၟိုန်ကာလရ။&lt;ref name=&quot;src3&quot; /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[လူမှုဗေဒ]]
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[ဝါဒခၞံကၠောန် (ပရေင်ပညာ)]]
* [[သဘဴဓဝ် အရေဝ်ဘာသာ]]
* [[ပီတာ ဗာဂျာ]]
* [[ပရေင်မဍာံဇေတ်]]

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = မခၞံကၠောန်ဒၟံင် အဝေါၚ်မၞိဟ်
| title = လညာတ် ကေုာံ တေသြရဳ လူမှုဗေဒ
| listclass = hlist
| group1 = တေသြရဳဂမၠိုင်
| list1 =
* [[မခၞံကၠောန်ဒၟံင် အဝေါၚ်မၞိဟ်]]
* [[ဝါဒခၞံကၠောန် (ပရေင်ပညာ)]]
* [[ဒဿနိကဗေဒ ပရေင်ဆဵုဂဗ]]
| group2 = တၠပညာဂမၠိုင်
| list2 =
* [[ပီတာ ဗာဂျာ]]
* [[တောမတ် လာတ်မာန်]]
* [[ကေန်နက် ဂါဂျေန်]]
* [[ဂျောန် သာလ်]]
* [[အဳယန် ဟာတ်ကေန်]]
}}

{{DEFAULTSORT:မခၞံကၠောန်ဒၟံင် အဝေါၚ်မၞိဟ်}}
[[Category:လူမှုဗေဒ]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:တေသြရဳ ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ဒဿနိကဗေဒ ပရေင်ဆဵုဂဗ]]
[[Category:လညာတ်သုတေသန]]
[[Category:ယေန်သၞာင် ကေုာံ အဝေါၚ်မၞိဟ်]]
[[Category:၁၉၆၆ တေသြရဳဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>df0h1d44z8dya4jt9ajx1t4nblf6ch9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13425</id>
    <revision>
      <id>60467</id>
      <parentid>60122</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:45:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11068" sha1="4skde4c7lrkbrbuphr5njvvma5mbybn" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ
| နာမတၞဟ် = Dvāsaṭṭhi Diṭṭhi / 62 Wrong Views
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]] (Brahmajāla Sutta)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| တၚ်ရန်တၟအ် = ဝါဒ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (False views) မက္တဵုဒှ် လဝ် ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပ္ဍဲ လက္ထက် ကျာ်
| ဒဒှ် = ပရေၚ် ညာတ် ဗၠေတ် မဆေၚ် ကု အတိတ် ကေုာံ အနာဂတ်
}}

'''ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ''' (ပါဠိ: Dvāsaṭṭhi Diṭṭhi; အၚ်္ဂလိက်: 62 Wrong Views) ဂှ် ပ္ဍဲ သုတ္တန္တပိဋကတ် (Sutta Pitaka) မ္ဂး ဒှ် ဝါဒ ပရေၚ် ညာတ် ဗၠေတ် (False views or Heresies) သီုဖအိုတ် မက္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ လက္ထက် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ရ။ ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး လဝ် ပရူ ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ ဏအ် ဗွဲမလှဲ လှာ် ပ္ဍဲ '''[[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]]''' (Brahmajāla Sutta) မဒှ် သုတ် ပထမ အိုတ် ပ္ဍဲ ဒဳဃနိကာယ် (Digha Nikaya) ရ&lt;ref name=&quot;brahmajala&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/dn1/en/sujato |title=Brahmajālasutta - The Prime Net (DN 1) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။

ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ ဏအ် ဂှ် ဒုၚ် သ္ဇိုၚ် လတူ ပရေၚ် ညာတ် ဒဒှ်ရ အတ္တ (Self/Soul) နွံ ဇေတ်တ် ကေုာံ လောက (World) ဂှ် နွံ အိုတ် အာတ် မာန် ရ။ ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ သမဏဗြာီု (Ascetics and Brahmins) တံ ဂှ် ဟိုတ်နူ ဟွံ ကၠိုဟ် ဓဝ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Dependent Origination) တုဲ တိုန် စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ ဏအ် ညံၚ်ရဴ က ပ္ဍဲ ဇာ ကီု ရ။

== ပရေၚ် ပါ် ခြာ ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ (Classification of 62 Views) ==
ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ ဂှ် ပါ် လဝ် ဂကောံ ဇၞော် ၜါ မတွဟ် ဂး ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ (Views about the past - ၁၈ သာ်) ကေုာံ အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ (Views about the future - ၄၄ သာ်) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=1978 |title=The All-Embracing Net of Views: The Brahmajala Sutta and its Commentaries |url=https://archive.org/details/discourseonallem0000bodh |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400520}}&lt;/ref&gt;။

=== ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၁၈ သာ် (Views about the Past - 18) ===
သမဏဗြာီု တံ ဂှ် စိုတ် စောဲ ဗက် အာ လပါ် အတိတ် (Speculators about the past) တုဲ ညာတ် ဗၠေတ် အာ ၁၈ သာ် ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဒိဋ္ဌိ မဆေၚ် ကု အတိတ် ၁၈ သာ် (18 Views about the Past)
|-
! စၟတ်
! ယၟု ပါဠိ (Pali Name)
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လၟိဟ် (Meaning and Number)
! ပရေၚ် သ္ပသမ္တီ (Description)
|-
| ၁
| သဿတဝါဒ ၄ (Sassatavāda)
| ဝါဒ အတ္တ ကေုာံ လောက တန်တဴ လၟိုန် (Eternalism - 4 views)
| ပတေဟ် ဒဒှ်ရ အတ္တ ကေုာံ လောက ဂှ် ဟွံ လေၚ်၊ တန်တဴ ဒၟံၚ် လၟိုန် ရ။ (By recalling past lives through meditation).
|-
| ၂
| ဨကစ္စသဿတဝါဒ ၄ (Ekaccasassatavāda)
| ဝါဒ လ္ၚဵု တန်တဴ လၟိုန် (Partial-Eternalism - 4 views)
| ပတေဟ် ဒဒှ်ရ ကျာ် ဗြီု (Maha Brahma) ဂှ် တန်တဴ လၟိုန်၊ သတ္တံ တၞဟ် ဂှ် လေၚ် အာ မာန်။
|-
| ၃
| အန္တာနန္တဝါဒ ၄ (Antānantavāda)
| ဝါဒ လောက နွံ အိုတ်/ဟွံအိုတ် (Finitism and Infinitism - 4 views)
| ပတေဟ် ဒဒှ်ရ လောက ဏအ် အိုတ် အာတ် နွံ၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဟွံမွဲ။
|-
| ၄
| အမရာဝိက္ခေပိကဝါဒ ၄ (Amarāvikkhepikavāda)
| ဝါဒ ဟွံ သှ် တပ်ပ် (Eel-wriggling / Agnosticism - 4 views)
| ဟိုတ်နူ ဖေက် ဟီု ဗၠေတ် တုဲ ဟွံ သှ် သၟာန် တပ်ပ် (Equivocation).
|-
| ၅
| အဓိစ္စသမုပ္ပန္နဝါဒ ၜါ (Adhiccasamuppannavāda)
| ဝါဒ က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နကဵု ဟိုတ် ဟွံမွဲ (Fortuitous Origination - 2 views)
| ပတေဟ် ဒဒှ်ရ အတ္တ ကေုာံ လောက ဏအ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် အလဵု လဵု ဍေံ သီု ဟွံမွဲ ကု ဟိုတ်။
|}

=== အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၄၄ သာ် (Views about the Future - 44) ===
သမဏဗြာီု တံ ဂှ် စိုတ် စောဲ ဗက် အာ လပါ် အနာဂတ် (Speculators about the future) တုဲ ညာတ် ဗၠေတ် အာ ၄၄ သာ် ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဒိဋ္ဌိ မဆေၚ် ကု အနာဂတ် ၄၄ သာ် (44 Views about the Future)
|-
! စၟတ်
! ယၟု ပါဠိ (Pali Name)
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လၟိဟ် (Meaning and Number)
! ပရေၚ် သ္ပသမ္တီ (Description)
|-
| ၁
| ဥဒ္ဓမာဃာတနိက သညဳဝါဒ ၁၆ (Uddhamāghātanika Saññīvāda)
| ဝါဒ အတ္တ နွံ ကု သညာ (Conscious post-mortem survival - 16 views)
| ပတေဟ် ဒဒှ်ရ ကြဴနူ ချိုတ် တုဲ အတ္တ ဂှ် ဆက် နွံ ဒၟံၚ် ကု သညာ (Consciousness).
|-
| ၂
| ဥဒ္ဓမာဃာတနိက အသညဳဝါဒ ၈ (Asaññīvāda)
| ဝါဒ အတ္တ ဟွံမွဲ ကု သညာ (Unconscious post-mortem survival - 8 views)
| ပတေဟ် ဒဒှ်ရ ကြဴနူ ချိုတ် တုဲ အတ္တ ဂှ် နွံ ဒၟံၚ် ဆဂး ဟွံမွဲ ကု သညာ။
|-
| ၃
| ဥဒ္ဓမာဃာတနိက နေဝသညဳနာသညဳဝါဒ ၈ (Nevasaññīnāsaññīvāda)
| ဝါဒ အတ္တ နွံ သညာ လေဝ် ဟွံသေၚ် ဟွံမွဲ လေဝ် ဟွံသေၚ် (Neither conscious nor unconscious survival - 8 views)
| ပတေဟ် ဒဒှ်ရ ကြဴနူ ချိုတ် တုဲ အတ္တ ဂှ် နွံ သညာ လေဝ် ဟွံသေၚ် ဟွံမွဲ လေဝ် ဟွံသေၚ်။
|-
| ၄
| ဥစ္ဆေဒဝါဒ ၇ (Ucchedavāda)
| ဝါဒ အတ္တ ပိုတ် သ္ကုတ် (Annihilationism - 7 views)
| ပတေဟ် ဒဒှ်ရ သတ္တံ ချိုတ် တုဲ အိုတ် အာ ရ၊ ဘဝ ဂတ ဟွံမွဲ ရ။ (Death is the absolute end).
|-
| ၅
| ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒ ၅ (Diṭṭhadhammanibbānavāda)
| ဝါဒ နိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ပစ္စုပ္ပန် (Nirvana in this life - 5 views)
| ပတေဟ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ် မိပ် သာ် ကာမဂုဏ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဇျာန် ပန် ဂှ် ဒှ် နိဗ္ဗာန် ရ။
|}

== တၚ်သ္ပသမ္တီ ကျာ်တြဲ (The Buddha's Conclusion) ==
ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး လဝ် ပ္ဍဲ ဗြဟ္မဇာလသုတ် ဒဒှ်ရ ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ သီုဖအိုတ် ဏအ် ဂှ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူကဵု '''ဖဿ''' (Phassa - Contact) ရ။ ဟိုတ်နူ အာရီု ကေုာံ ဒွါရ ဇီု က္ပိုက် တုဲ ဝေဒနာ (Feeling) က္တဵုဒှ်၊ နူ ဝေဒနာ တဏှာ (Craving) က္တဵုဒှ်၊ နူ တဏှာ ဥပါဒါန် (Clinging/Grasping) က္တဵုဒှ် တုဲ သတ္တံ ရပ် စောဲ လာဲ အာ ပ္ဍဲ ဒိဋ္ဌိ တံ ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;walshe&quot;&gt;{{cite book |author=Maurice Walshe (trans.) |year=1995 |title=The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Digha Nikaya |url=https://archive.org/details/longdiscoursesof0000unse |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861711031}}&lt;/ref&gt;။

ကျာ်တြဲ ဟွံ ရပ် စောဲ ပ္ဍဲ ဒိဋ္ဌိ လဵု မွဲ တုဲ၊ ကျာ်တြဲ ဂှ် တိတ် ဗၠး နူ ဇာ ဒိဋ္ဌိ သီုဖအိုတ် ဏအ် ရ။ ဓဝ် တွံ ကျာ်တြဲ ဂှ် ဒှ် ဝိဘဇ္ဇဝါဒ (Vibhajjavada - Doctrine of Analysis) ကေုာံ သုညတ (Emptiness of Self) မဒှ် မဇ္ဇျိမပဋိပဒါ (Middle Way) ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] (Miccha Ditthi / Wrong View)
* [[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]] (Brahmajala Sutta)
* [[သက္ကာယဒိဋ္ဌိ]] (Sakkaya Ditthi / Personality View)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ဓမ္မ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Views and Psychology)
| list1 = [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] • [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] • [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂]] • [[သက္ကာယဒိဋ္ဌိ]] • [[သဿတဒိဋ္ဌိ]] • [[ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဒိဋ္ဌိ, ၆၂, ပြကာ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဒိဋ္ဌိ]]
[[Category:ဒဳဃနိကာယ်]]</text>
      <sha1>4skde4c7lrkbrbuphr5njvvma5mbybn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗြဟ္မဇာလသုတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13426</id>
    <revision>
      <id>60436</id>
      <parentid>60123</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:15:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10813" sha1="h18qrc8u3nhbbfb5ikmc9rhuy55uuwj" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = ဗြဟ္မဇာလသုတ်
| နာမတၞဟ် = Brahmajāla Sutta / The All-Embracing Net of Views
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| နိကာယ် = [[ဒဳဃနိကာယ်]] (Digha Nikaya)
| ပိဋကတ် = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] (Sutta Pitaka)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒေသနာ = ပရူ သဳလ ကေုာံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ
| ဌာန်ဒတန် = အကြာ ဍုၚ် ရာဇဂြိုဟ် ကေုာံ နာဠန္ဒာ
}}

'''ဗြဟ္မဇာလသုတ်''' (ပါဠိ: Brahmajāla Sutta; အၚ်္ဂလိက်: The All-Embracing Net of Views) ဂှ် ဒှ် သုတ် ပထမ အိုတ် ပ္ဍဲ သဳလက္ခန္ဓဝဂ်၊ [[ဒဳဃနိကာယ်]] (Digha Nikaya) မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] (Sutta Pitaka) ရ&lt;ref name=&quot;walshe&quot;&gt;{{cite book |author=Maurice Walshe (trans.) |year=1995 |title=The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Digha Nikaya |url=https://archive.org/details/longdiscoursesof0000unse |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861711031}}&lt;/ref&gt;။ ယၟု မဟီု စ &quot;ဗြဟ္မဇာလ&quot; ဏအ် ဂှ် မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဇာ သ္အးဇ္ၚး&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ဇာ မပြဲ&quot; (Perfect Net or Brahma's Net) မဒှ် ဇာ ဓမ္မ မဖ္ဍိုတ် ကြေပ် ကၠေံ ပရေၚ် ညာတ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Wrong views) သီုဖအိုတ် ရ။ သုတ် ဏအ် ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူ မတွံ ထ္ၜး လဝ် ပရူ ဒ္ဂေတ် သဳလ ခမဳ တံ (Moral precepts) ကေုာံ ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ (62 Wrong Views) ဗွဲမလှဲ လှာ် ရ။

== နိဒါန် ကေုာံ ဟိုတ် မက္တဵုဒှ် (Background) ==
အခိၚ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ကေုာံ ခမဳ သၚ် ၅၀၀ ကွာ် တရဴ အကြာ ဍုၚ် ရာဇဂြိုဟ် (Rajagaha) ကေုာံ နာဠန္ဒာ (Nalanda) ဂှ်၊ ပရိဗိုဇ် သုပ္ပိယ (Suppiya) ကေုာံ ကွး ညး ဗြဟ္မဒတ္တ (Brahmadatta) တံ လေဝ် ဗက် အာ လက္ကရဴ ကျာ် ကီု ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂှ် အ္စာ ပရိဗိုဇ် သုပ္ပိယ ဂှ် ဟီု ပျုတ် ပမာ ဒေါန် ဓရိုဟ် ကျာ်၊ ဓဝ်၊ သၚ် တုဲ၊ ကွး ညး ဗြဟ္မဒတ္တ ဂှ် ဟီု ထိုၚ်သး ဟီု ဂုဏ် ကျာ်၊ ဓဝ်၊ သၚ် ရ။ အခိၚ် ဗတံ စိုပ် ဇြပ် မွဲ ဒၞာဲ ဂှ် ခမဳ တံ မိၚ် ဒး တုဲ က္တဵုဒှ် ဂလာန် သဳကၠဳ အကြာ သၚ် တံ ရ။ ကျာ်တြဲ တီ ညာတ် အာ ဂလာန် ဏအ် တုဲ ဟီု တွံ ကဵု ခမဳ တံ ညံၚ် ဟွံဂွံ ထေဲ ပၞောတ် လတူ ညး မဟီု ပျုတ် ပမာ ကျာ် ကေုာံ ညံၚ် ဟွံဂွံ မိပ် စိုတ် အိုတ် အာတ် လတူ ညး မဟီု ထိုၚ်သး ကျာ် ရ။ နူကဵု ဂလာန် ဏအ် ဟေၚ် ကျာ်တြဲ ဆက် တွံ အာ ပရူ ဗြဟ္မဇာလသုတ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=1978 |title=The All-Embracing Net of Views: The Brahmajala Sutta and its Commentaries |url=https://archive.org/details/discourseonallem0000bodh |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400520}}&lt;/ref&gt;။

== သဳလ ပိ သာ် (The Three Kinds of Moral Discipline) ==
ကိုပ်ကၠာ ကျာ်တြဲ ဟွံ တွံ ပရူ ဒိဋ္ဌိ ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး ပရူ သဳလ ဇၞော် ဍောတ် မဒှ် အရာ မၞိဟ် သာမည တံ မဟီု ထိုၚ်သး ကျာ် (Praises of the Buddha by ordinary people) ဂှ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အလံၚ် သဳလ ပိ သာ် မတွံ လဝ် ပ္ဍဲ ဗြဟ္မဇာလသုတ် (The Three Kinds of Sila)
|-
! စၟတ်
! ယၟု (Pali Name)
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ပရေၚ် သ္ပသမ္တီ (Meaning and Description)
|-
| ၁
| စူဠသဳလ (Cūḷasīla)
| '''သဳလ ဍောတ်''' (Minor Morality): မဒှ် သဳလ သ္ဇိုၚ် သက်သၟိၚ် မပ္တံ ကု ပရေၚ် ဝေၚ် ပါဲ နူ ဂစိုတ် သတ်၊ ကၠတ် ဒြပ်၊ ဒ္ဂေတ် မေထုန်၊ မုသာဝါဒ၊ အရက် စၞ ယက် ယဲ တံ ရ။
|-
| ၂
| မဇ္ဇျိမသဳလ (Majjhimasīla)
| '''သဳလ လဒေါဝ်''' (Middle Morality): မဒှ် သဳလ မဝေၚ် ပါဲ နူ ပရေၚ် ဝေၚ် ပေဲါ လံၚ်၊ ဝေၚ် ဂြိုပ်၊ ပရေၚ် ဇူ သောၚ် ဇၞော် လောန် တံ ကေုာံ ပရေၚ် တွံ လိက် ဟွံ ဆေၚ် ကု ဓမ္မ (Frivolous talks) တံ ရ။
|-
| ၃
| မဟာသဳလ (Mahāsīla)
| '''သဳလ ဇၞော်''' (Major Morality): မဒှ် သဳလ မဝေၚ် ပါဲ နူ ပရေၚ် ဟီု တွံ တၚ် ဂၞၚ် နက္ခတ် သၞံၚ် (Astrology)၊ ဗေဒၚ်၊ လၟောဝ် ကံ၊ ယဲ ဘဲ နကဵု နဲကဲ မိစ္ဆာဇဳဝ (Wrong livelihoods for ascetics) တံ ရ။
|}

== ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ (The 62 Wrong Views) ==
အဓိက တၚ် ရန် တၟအ် သုတ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် တွံ ထ္ၜး ပါ် ခြာ သ္ၚေဝ် ဂၠေပ် ဝါဒ ပရေၚ် ညာတ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ၆၂ သာ် (Dvāsaṭṭhi Diṭṭhi) မက္တဵုဒှ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ လောက ရ။ ကျာ်တြဲ တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ သမဏဗြာီု (Ascetics and Brahmins) တံ သီုဖအိုတ် ဂှ် လုပ် စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ဇာ ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ဏအ် ဖအိုတ် ရ။ ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ ဂှ် ပါ် လဝ် ၜါ သာ် အဓိက ရ&lt;ref name=&quot;brahmajala&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/dn1/en/sujato |title=Brahmajālasutta - The Prime Net (DN 1) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;-

* '''ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၁၈ သာ်''' (Views about the past - 18): ဝါဒ မစောဲ လာဲ လပါ် အတိတ် မပ္တံ ကု ဝါဒ အတ္တ ကေုာံ လောက တန်တဴ လၟိုန် (Sassatavāda) ၄ သာ်၊ လ္ၚဵု တန် လ္ၚဵု လေၚ် (Ekaccasassatavāda) ၄ သာ်၊ လောက နွံ အိုတ် ကဵု ဟွံ အိုတ် (Antānantavāda) ၄ သာ်၊ ဝါဒ ဟွံ သှ် တပ်ပ် (Amarāvikkhepikavāda) ၄ သာ်၊ ကေုာံ ဝါဒ က္တဵုဒှ် နကဵု ဟိုတ် ဟွံမွဲ (Adhiccasamuppannavāda) ၂ သာ် ရ။
* '''အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၄၄ သာ်''' (Views about the future - 44): ဝါဒ မစောဲ လာဲ လပါ် အနာဂတ် မပ္တံ ကု ဝါဒ ကြဴနူ ချိုတ် အတ္တ နွံ သညာ (Uddhamāghātanika Saññīvāda) ၁၆ သာ်၊ ဟွံမွဲ သညာ ၈ သာ်၊ နွံ လေဝ် ဟွံသေၚ် ဟွံမွဲ လေဝ် ဟွံသေၚ် ၈ သာ်၊ ဝါဒ သတ္တံ ချိုတ် တုဲ အိုတ် သ္ကုတ် (Ucchedavāda) ၇ သာ်၊ ကေုာံ ဝါဒ နိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ပစ္စုပ္ပန် ဏအ် (Diṭṭhadhammanibbānavāda) ၅ သာ် ရ။

== တၚ်သ္ပသမ္တီ ကေုာံ သရုပ် (Conclusion) ==
ကျာ်တြဲ တွံ သရုပ် ထ္ၜး ပ္ဍဲ ကၞောတ် သုတ် ဒဒှ်ရ ဒိဋ္ဌိ ၆၂ သာ် ဏအ် ဂှ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူကဵု '''ဖဿ''' (Phassa - Contact) မဒှ် ပရေၚ် ဇီု က္ပိုက် အကြာ အာရီု ကေုာံ ဒွါရ (Sense organs and objects) ရ။ ဟိုတ်နူ ဖဿ တုဲ ဝေဒနာ (Feeling)၊ တဏှာ (Craving)၊ ဥပါဒါန် (Clinging) တံ ဆက် က္တဵုဒှ် တုဲ သတ္တံ မစောဲ လာဲ ပ္ဍဲ ဒိဋ္ဌိ တံ ရ။ ကျာ်တြဲ ဂှ် ပယ် ကၠေံ ဖဿ ကေုာံ တဏှာ တံ မာန် တုဲ တိတ် ဗၠး နူ ဇာ ဒိဋ္ဌိ ဏအ် မာန် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဒဳဃနိကာယ်]] (Digha Nikaya)
* [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ]] (62 Wrong Views)
* [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] (Miccha Ditthi)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သုတ္တန္တပိဋကတ်
| title = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] - [[ဒဳဃနိကာယ်]] (Digha Nikaya)
| list1 = [[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]] • [[သာမညဖလသုတ်]] • [[အမ္ဗဋ္ဌသုတ်]] • [[သောဏဒဏ္ဍသုတ်]] • [[ကူဋဒန္တသုတ်]] • [[မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဗြဟ္မဇာလသုတ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
[[Category:ဒဳဃနိကာယ်]]
[[Category:ဒိဋ္ဌိ]]</text>
      <sha1>h18qrc8u3nhbbfb5ikmc9rhuy55uuwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13427</id>
    <revision>
      <id>60435</id>
      <parentid>60125</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:15:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10198" sha1="lodwa649sjvhy6o0egskpeyzloa8skt" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ
| နာမတၞဟ် = Miccha Ditthi / Wrong View / False View
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = ပရေၚ် ညာတ် ဗၠေတ် နူ ဓဝ် သစ္စ၊ ပရေၚ် ညာတ် မဟွံ ဍာံ စၟတ်
| ဆက်စပ် = [[အကုသဵု]]၊ [[ဒိဋ္ဌိ]]၊ [[မဂ္ဂၚ် ဒစာံ]]
}}

'''မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ''' (ပါဠိ: Micchādiṭṭhi; အၚ်္ဂလိက်: Wrong View ဟွံသေၚ်မ္ဂး False View) ဂှ် ပ္ဍဲ ဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) မ္ဂး ဒှ် ပရေၚ် ညာတ် ဗၠေတ်၊ လညာတ် ဟွံ ဍာံ စၟတ် ကေုာံ ပရေၚ် ပတေဟ် မတၞဟ် ခြာ နူ ဓဝ် သစ္စ (Truth) ရ။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဂှ် ဒှ် ဒစး ဝေါဟာရ ကု [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Samma Ditthi - Right View) မဒှ် အၚ်္ဂ ပထမ အိုတ် ပ္ဍဲ အရိယမဂ္ဂၚ် ဒစာံ (Noble Eightfold Path) ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |url=https://archive.org/details/buddhistdictiona0000nyan |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ရိုဟ် ကၞက် အကုသဵု (Root of unwholesome actions) အဓိက မွဲ တုဲ၊ ဍေံ ဂှ် ပ္ကီု ပရာ ကဵု သတ္တံ ညံၚ် ဂွံ ဂေတ် ဂ္ဇာဲ ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ (Samsara) ကေုာံ ညံၚ် ဂွံ ဒး စှ်ေ အပါယ် ပန် (Four Lower Realms) မာန် ရ။ ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး လဝ် ပရူ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဏအ် ဗွဲမလှဲ လှာ် ပ္ဍဲ သုတ္တန္တပိဋကတ် ဗွဲတၟေၚ် ပ္ဍဲ '''[[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]]''' (Brahmajala Sutta) မတွံ ထ္ၜး လဝ် ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ (62 Wrong Views) ရ&lt;ref name=&quot;brahmajala&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/dn1/en/sujato |title=Brahmajālasutta - The Prime Net (DN 1) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။

== ဂကူ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ အဓိက (Major Types of Wrong Views) ==
ပ္ဍဲ လိက် ပိဋကတ် တံ ဂှ် ပါ် ခြာ လဝ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ နွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ကီု လေဝ်၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ မအန္တရာဲ ဇၞော် အိုတ် (Niyata Miccha Ditthi - Fixed wrong views) ဂှ် နွံ ပိ သာ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ အဓိက ပိ သာ် (The Three Fixed Wrong Views)
|-
! စၟတ်
! ယၟု ပါဠိ (Pali Name)
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လညာတ် (Meaning and View)
! ပရေၚ် သ္ပသမ္တီ (Description)
|-
| ၁
| နတ္ထိကဒိဋ္ဌိ (Natthika Diṭṭhi)
| ဝါဒ ဟွံမွဲ (Nihilism)
| ပတေဟ် ဒဒှ်ရ ဖဵု ကံ ခိုဟ် ကံ ပရေံ ဟွံမွဲ။ ကုသဵု အကုသဵု ဟွံမွဲ။ သတ္တံ ချိုတ် တုဲ အိုတ် သ္ကုတ် ရ။
|-
| ၂
| အဟေတုကဒိဋ္ဌိ (Ahetuka Diṭṭhi)
| ဝါဒ ဟိုတ် ဟွံမွဲ (View of Causelessness)
| ပတေဟ် ဒဒှ်ရ သတ္တံ တံ က္တဵုဒှ် ဍိုန် ညှာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သိုက် ဇြိုၚ် ဂှ် ဟွံမွဲ ကု ဟိုတ်၊ ဟွံမွဲ ကု ပစ္စယ။ အလဵု လဵု ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ရ။
|-
| ၃
| အကိရိယဒိဋ္ဌိ (Akiriya Diṭṭhi)
| ဝါဒ ပရေၚ် ကၠောန် ဟွံမွဲ (View of Inefficacy of Action)
| ပတေဟ် ဒဒှ်ရ သ္ပ ခိုဟ် လေဝ် ဟွံ ခိုဟ်၊ သ္ပ ပရေံ လေဝ် ဟွံ ပရေံ။ ကမၠောန် မကၠောန် လဝ် တံ ဂှ် ဖဵု ဍေံ ဟွံမွဲ ရ။
|}

== ဒိဋ္ဌိ မဆေၚ် ကု အတ္တ (Views regarding the Self) ==
မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ မွဲ ပၠန် မပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ သတ္တံ ဂှ် ဒှ် လညာတ် မဆေၚ် ကု &quot;အဲ&quot;၊ &quot;ဇကု&quot;၊ &quot;အတ္တ&quot; (Self or Soul) ရ။ ပရေၚ် ညာတ် ဏအ် ဂှ် ကော် ခဴ စ '''သက္ကာယဒိဋ္ဌိ''' (Sakkaya Ditthi - Personality View) တုဲ ဍေံ ဂှ် ဒှ် သံယောဇိုန် (Fetter) ပထမ အိုတ် မဒး ပယ် ဒိုဟ် သွက်ဂွံ အာစိုပ် သောတာပန် (Sotapanna) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861713318}}&lt;/ref&gt;။

သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဂှ် ပါ် ထောံ မ္ဂး နွံ ဒိဋ္ဌိ ၜါ သာ် အဓိက ရ-
* '''သဿတဒိဋ္ဌိ''' (Sassata Ditthi - Eternalism) : ပတေဟ် ဒဒှ်ရ အတ္တ (Self) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဝိညာဏ် (Soul) ဂှ် နွံ ဇေတ်တ် တုဲ၊ ဍေံ ဂှ် ဟွံ လေၚ် ဟွံ ဗၠိုတ်၊ တန်တဴ ဒၟံၚ် လၟိုန် ကာလ ရ။
* '''ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ''' (Uccheda Ditthi - Annihilationism) : ပတေဟ် ဒဒှ်ရ အတ္တ (Self) ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဘဝ ဏအ် သၟး တုဲ၊ ကာလ ချိုတ် အာ မ္ဂး အတ္တ ဂှ် ပိုတ် သ္ကုတ် လေၚ် ဟောံ အာ သီုဖအိုတ် ရ။ ဘဝ ဂတ ဟွံမွဲ ရ။

ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ လညာတ် ၜါ သာ် ဏအ် သီု ၜါ ဂှ် ဒှ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဖအိုတ် တုဲ၊ ဓဝ် စၟတ် ဇေတ်တ် ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ကေုာံ ပရေၚ် လေၚ် အာ နကဵု ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု (Dependent Origination - Paticcasamuppada) မဒှ် မဇ္ဇျိမပဋိပဒါ (Middle Way) ရ။

== ဒုဟ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Dangers of Wrong Views) ==
မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဗွဲတၟေၚ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ပိ သာ် မတွံ ဂး နတ္ထိက၊ အဟေတုက၊ ကေုာံ အကိရိယ တံ ဂှ် ယဝ်ရ ညး မွဲမွဲ စောဲ လာဲ တန်တဴ လဝ် ဗွဲမဗိုန် ဗတ် (Niyata Miccha Ditthi) မ္ဂး၊ ပူဂိုလ် ဂှ် ကာလ စုတိ (ချိုတ်) မ္ဂး ဒး စှ်ေ အပါယ် နေရက် (Hell) ဨကန် ဍာံ ပြ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဏအ် ဂှ် ဒှ် အရာ မအန္တရာဲ ဇၞော် အိုတ် သွက် သတ္တံ ဂွံ လေၚ် အာ ပ္ဍဲ သံသာ ရ။

== ပရေၚ် ပယ် ဒိုဟ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Eradication of Wrong Views) ==
မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ တံ ဂွံ လာဲ လေၚ် အိုတ် အာ ဂှ် ဒး လွဳပရာ ဓဝ် ဝိပဿနာ (Vipassana meditation) တုဲ ဒး အာစိုပ် အရိယမဂ် (Noble Paths) ဟေၚ် ရ။ ကာလ အာစိုပ် သောတာပတ္တိမဂ် (Path of Stream-entry) ဟေၚ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ သီုဖအိုတ် ကေုာံ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဂှ် လာဲ လေၚ် အိုတ် အာ အလုံ အိုတ်သီု ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] (Samma Ditthi / Right View)
* [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ]] (62 Wrong Views)
* [[သက္ကာယဒိဋ္ဌိ]] (Sakkaya Ditthi / Personality View)
* [[အနုသယ]] (Anusaya / Latent tendencies)
* [[ကိလေသ]] (Kilesa / Defilements)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ဓမ္မ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Views and Psychology)
| list1 = [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] • [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] • [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂]] • [[သက္ကာယဒိဋ္ဌိ]] • [[သဿတဒိဋ္ဌိ]] • [[ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ]]
}}

{{DEFAULTSORT:မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဒိဋ္ဌိ]]
[[Category:အကုသဵု]]</text>
      <sha1>lodwa649sjvhy6o0egskpeyzloa8skt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သက္ကာယဒိဋ္ဌိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13428</id>
    <revision>
      <id>60367</id>
      <parentid>60127</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:13:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9169" sha1="jocng8sh4905sipnw9dsozehpdzfrdf" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = သက္ကာယဒိဋ္ဌိ
| နာမတၞဟ် = Sakkāya Diṭṭhi / Personality Belief / Identity View
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = ပရေၚ်စောဲလာဲ လတူ ခန္ဓမသုန် ဒဒှ်ရ &quot;အဲ&quot;၊ &quot;ဇကု&quot; ကေုာံ &quot;အတ္တ&quot;
| ဆက်စပ် = [[သံယောဇိုန်]]၊ [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]]၊ [[ခန္ဓ]]
}}

'''သက္ကာယဒိဋ္ဌိ''' (ပါဠိ: Sakkāya Diṭṭhi; အၚ်္ဂလိက်: Identity View ဟွံသေၚ်မ္ဂး Personality Belief) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) မ္ဂး ဒှ်လညာတ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Wrong View) မစောဲလာဲ ဗဗိုန်လဝ် လတူ ခန္ဓမသုန် (Five Aggregates) ဒဒှ်ရ &quot;အဲ&quot;၊ &quot;ဇကု&quot;၊ &quot;အဲဍိက်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;အတ္တ&quot; (Self, Ego, or Soul) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861713318}}&lt;/ref&gt;။

သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သံယောဇိုန် (Samyojana - Fetters) စှ် သာ် အပ္ဍဲဂှ် မဒှ် သံယောဇိုန် ပထမအိုတ် မဒက်ဂိုၚ်လဝ် သတ္တံ ညံၚ်ဂွံ ဂေတ်ဂ္ဇာဲဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ (Samsara) ရ။ သတ္တံ ဟိုတ်နူကၠိုဟ်ဗၠေတ် လတူ ရုပ် ကေုာံ နာမ် တုဲ၊ ထေၚ်ဂး ရုပ်နာမ်တံဂှ် ဒှ် ဇကုဇေတ်တ် (True Self) တုဲ က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် လညာတ် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |url=https://archive.org/details/buddhistdictiona0000nyan |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) ==
ဝေါဟာရ &quot;သက္ကာယဒိဋ္ဌိ&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ ပိ မ-
* '''သ (Sa)''' = ဍာံစၟတ်၊ ဇေတ်တ် (True / Existing)
* '''ကာယ (Kāya)''' = ဂကောံ၊ ကလောအ်၊ ခန္ဓ (Group / Body / Aggregates)
* '''ဒိဋ္ဌိ (Diṭṭhi)''' = လညာတ်၊ ပရေၚ်ညာတ် (View / Belief)

ပံၚ်သီုဖအိုတ်မ္ဂး သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ညာတ် မထေၚ်ဂး ခန္ဓမသုန် ဏအ်ဂှ် ဒှ် &quot;အတ္တ&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ဇကု&quot; မနွံဇေတ်တ် ရ။

== သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ၂၀ သာ် (The 20 Kinds of Identity Views) ==
ပ္ဍဲကဵု သုတ္တန္တပိဋကတ် တံဂှ် ကျာ်တြဲ တွံပါ်ခြာလဝ် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ နွံ ၜါစှော် (၂၀) သာ် ရ။ ခန္ဓမသုန် (Five Aggregates) မတွံဂး ရူပက္ခန္ဓ (Form)၊ ဝေဒနာက္ခန္ဓ (Feeling)၊ သညာက္ခန္ဓ (Perception)၊ သၚ်္ခါရက္ခန္ဓ (Mental Formations)၊ ကေုာံ ဝိညာဏက္ခန္ဓ (Consciousness) တံဂှ် မွဲမွဲ ခန္ဓ မ္ဂး စောဲလာဲ နကဵု လညာတ် ပန် သာ် တုဲ သီုဖအိုတ် ဒှ်အာ ဒိဋ္ဌိ ၂၀ သာ် ရ&lt;ref name=&quot;thanissaro&quot;&gt;{{cite web |author=Thanissaro Bhikkhu |year=1997 |title=Sakkaya-ditthi Sutta: Identity View |url=https://www.accesstoinsight.org/tipitaka/sn/sn22/sn22.105.than.html |work=Access to Insight |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။

လညာတ် မစောဲလာဲ ပန် သာ် လတူ ခန္ဓ မွဲမွဲ ဂှ်-
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ်စောဲလာဲ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ၄ သာ် လတူ ခန္ဓ (4 Ways of Viewing each Aggregate)
|-
! စၟတ်
! လညာတ် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ (Identity View)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
|-
| ၁
| ခန္ဓ ဂှ် ဒှ် အတ္တ (The aggregate as self)
| ထေၚ်ဂး ရုပ်/နာမ် ဂှ် ဒှ် ဇကုအဲ ရ။ (ဥပမာ - ရုပ်အဲ)
|-
| ၂
| အတ္တ နွံ ကု ခန္ဓ (The self as possessing the aggregate)
| ထေၚ်ဂး အဲဂှ် ပိုၚ်ပြဳလဝ် ရုပ်/နာမ် ဏအ် ရ။ (ဥပမာ - အဲ နွံကဵု ရုပ်)
|-
| ၃
| ခန္ဓ နွံ ပ္ဍဲ အတ္တ (The aggregate as in the self)
| ထေၚ်ဂး ရုပ်/နာမ် ဂှ် နွံဒၟံၚ် အပ္ဍဲ အဲ ရ။ (ဥပမာ - ရုပ် နွံပ္ဍဲ အဲ)
|-
| ၄
| အတ္တ နွံ ပ္ဍဲ ခန္ဓ (The self as in the aggregate)
| ထေၚ်ဂး အဲဂှ် နွံဒၟံၚ် အပ္ဍဲ ရုပ်/နာမ် ရ။ (ဥပမာ - အဲ နွံပ္ဍဲ ရုပ်)
|}

နကဵု လညာတ် ပန် သာ် ဏအ် ပံၚ် ကု ခန္ဓ မသုန် သာ် တုဲ (၄ x ၅) သီုဖအိုတ် ဒှ်အာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ၂၀ သာ် ရ။

== ဒုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပယ်ဒိုဟ် (Danger and Eradication) ==
သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဏအ်ဂှ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် ကိလေသ (Kilesa) ကေုာံ အကုသဵု (Unwholesome actions) သီုဖအိုတ် ရ။ ဟိုတ်နူ စောဲလာဲ လတူ &quot;အဲ&quot; တုဲ လောဘ (Greed)၊ ဒေါသ (Anger) ကေုာံ မောဟ (Delusion) တံ က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် ရ။

သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠး နူ ဒဒိုက်သံသာ မ္ဂး၊ သတ္တံ တံ သ္ဒး ပယ်ကၠေံ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဏအ် ဨကန် ရ။ နကဵု ပရေၚ်လွဳပရာ ဓဝ် ဝိပဿနာ (Vipassana Meditation) ဂှ် သတ္တံ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ခန္ဓမသုန် ဏအ်ဂှ် အနိစ္စ (Impermanence)၊ ဒုက္ခ (Suffering)၊ ကေုာံ အနတ္တ (Non-self) ဍာံဍာံ တုဲ လညာတ် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ လာဲလေၚ်အာ ရ။

ကာလ ပူဂိုလ် မွဲမွဲ အာစိုပ် အရိယမဂ် ဖဵု ပထမ မတွံဂး '''သောတာပတ္တိမဂ်''' (Sotapatti Magga - Path of Stream-entry) ဟေၚ်၊ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဏအ်ဂှ် အိုတ်သ္ကုတ် လာဲလေၚ်အာ အလုံအိုတ်သီု ရ။ ပူဂိုလ် သောတာပန် (Sotapanna) တံဂှ် ဟွံမွဲ ကု သက္ကာယဒိဋ္ဌိ တုဲ ဟွံဒး စှ်ေ အပါယ်ပန် (Four Lower Realms) လိိုမ် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[အနတ္တ]] (Anatta / Non-self)
* [[ခန္ဓ]] (Khandha / Five Aggregates)
* [[သံယောဇိုန်]] (Samyojana / Fetters)
* [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] (Miccha Ditthi / Wrong View)
* [[သောတာပန်]] (Sotapanna / Stream-enterer)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ဓမ္မ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Views and Psychology)
| list1 = [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] • [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] • [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂]] • [[သက္ကာယဒိဋ္ဌိ]] • [[သဿတဒိဋ္ဌိ]] • [[ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ]]
}}

{{DEFAULTSORT:သက္ကာယဒိဋ္ဌိ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဒိဋ္ဌိ]]
[[Category:အကုသဵု]]
[[Category:ခန္ဓမသုန်]]</text>
      <sha1>jocng8sh4905sipnw9dsozehpdzfrdf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၁၈ သာ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13429</id>
    <revision>
      <id>60393</id>
      <parentid>60130</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:36:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7798" sha1="s3p90flsn7zp530eoafuxlkntncowam" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၁၈ သာ်
| နာမတၞဟ် = Pubbantānudiṭṭhi / Views about the Past
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]] (Brahmajāla Sutta)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| တၚ်ရန်တၟအ် = ဝါဒ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ မဆေၚ် ကု အတိတ်
| ဆက်စပ် = [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ]]၊ [[အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၄၄ သာ်]]
}}

'''ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ''' (ပါဠိ: Pubbantānudiṭṭhi; အၚ်္ဂလိက်: Views about the past / Speculations about the past) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) မ္ဂး ဒှ်လညာတ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Wrong Views) မစောဲလာဲ ကေုာံ ညာတ်ဗၠေတ် လတူ ပရေၚ်အတိတ် ကေုာံ တမ်ရိုဟ် သတ္တံ ရ။ ဝါဒ ဏအ်ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲ '''[[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]]''' (Brahmajāla Sutta) မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဒဳဃနိကာယ်]] (Digha Nikaya) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=1978 |title=The All-Embracing Net of Views: The Brahmajala Sutta and its Commentaries |url=https://archive.org/details/discourseonallem0000bodh |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400520}}&lt;/ref&gt;။

ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ ဂှ် ဒှ် အစိတ်အပိုင်း မွဲ နူကဵု [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ]] (62 Wrong Views) တုဲ ဍေံဂှ် နွံသီုဖအိုတ် စှ်ဒစာံ (၁၈) သာ် ရ။ သမဏဗြာီု (Ascetics and Brahmins) တံဂှ် ဟိုတ်နူ စိုတ်စောဲဗက်အာ လပါ်အတိတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဗ္စာရဏာ မဆေၚ်ကု ကာလအတိတ် တုဲ ညာတ်ဗၠေတ်အာ ၁၈ သာ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;walshe&quot;&gt;{{cite book |author=Maurice Walshe (trans.) |year=1995 |title=The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Digha Nikaya |url=https://archive.org/details/longdiscoursesof0000unse |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861711031}}&lt;/ref&gt;။

== ပရေၚ်ပါ်ခြာ ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၁၈ သာ် (The 18 Views about the Past) ==

ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၁၈ သာ် ဏအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကောံ ဝါဒ ဇၞော် မသုန် သာ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဒိဋ္ဌိ မဆေၚ် ကု အတိတ် ၁၈ သာ် (18 Views about the Past)
|-
! စၟတ်
! ယၟု ပါဠိ (Pali Name)
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လၟိဟ် (Meaning and Number)
! ပရေၚ်သ္ပသမ္တီ (Description)
|-
| ၁
| သဿတဝါဒ ၄ (Sassatavāda)
| ဝါဒ အတ္တ ကေုာံ လောက တန်တဴလၟိုန် (Eternalism - 4 views)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ အတ္တ (Self) ကေုာံ လောက (World) ဂှ် ဟွံလေၚ်၊ တန်တဴဒၟံၚ် လၟိုန် ရ။ ညာတ်ကေတ် နူကဵု ပရေၚ်သမ္တီ ဘဝအတိတ် (Recalling past lives) နူ မွဲဘဝ စဵုကဵု ၄၀ ကဝ် ရ။
|-
| ၂
| ဨကစ္စသဿတဝါဒ ၄ (Ekaccasassatavāda)
| ဝါဒ လ္ၚဵု တန်တဴလၟိုန် (Partial-Eternalism - 4 views)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ ကျာ်ဗြီု (Maha Brahma) ဂှ် တန်တဴလၟိုန်၊ သတ္တံ တၞဟ်ဂှ် လေၚ်အာ မာန်။ လ္ၚဵုတန် လ္ၚဵုလေၚ် ရ။
|-
| ၃
| အန္တာနန္တဝါဒ ၄ (Antānantavāda)
| ဝါဒ လောက နွံအိုတ်/ဟွံအိုတ် (Finitism and Infinitism - 4 views)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ လောကဏအ် အိုတ်အာတ်နွံ (Finite)၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဟွံမွဲ (Infinite)၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး လပါ်လ္တူသၟဝ်အိုတ် တုဲ လပါ်လ္ၚာၚ်ဟွံအိုတ်။
|-
| ၄
| အမရာဝိက္ခေပိကဝါဒ ၄ (Amarāvikkhepikavāda)
| ဝါဒ ဟွံသှ်တပ်ပ် (Eel-wriggling / Agnosticism - 4 views)
| ဟိုတ်နူ ဖေက်ဟီုဗၠေတ် တုဲ ဟွံသှ်သၟာန် တပ်ပ် (Equivocation)။ ဟွံဟီု &quot;ဍာံ&quot; လေဝ် ဟွံသေၚ်၊ &quot;ဟွံဍာံ&quot; လေဝ် ဟွံသေၚ်။
|-
| ၅
| အဓိစ္စသမုပ္ပန္နဝါဒ ၂ (Adhiccasamuppannavāda)
| ဝါဒ က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နကဵုဟိုတ် ဟွံမွဲ (Fortuitous Origination - 2 views)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ အတ္တ ကေုာံ လောက ဏအ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် အလဵုလဵုဍေံ သီုဟွံမွဲ ကုဟိုတ် ကေုာံ ပစ္စယ။ (Arising without a cause).
|}

== တၚ်သ္ပသမ္တီ ကျာ်တြဲ (The Buddha's Conclusion) ==
ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ သမဏဗြာီု မစောဲလာဲ ပ္ဍဲ ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၁၈ သာ် ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် ဟိုတ်နူ ဟွံကၠိုဟ် ဓဝ် [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination) ကေုာံ စောဲလာဲ လတူ ခန္ဓမသုန် ဒဒှ်ရ အတ္တ ရ&lt;ref name=&quot;brahmajala&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/dn1/en/sujato |title=Brahmajālasutta - The Prime Net (DN 1) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။ ကျာ်တြဲဂှ် ပယ်ကၠေံ ဖဿ (Contact) ကေုာံ တဏှာ (Craving) တံ မာန်တုဲ တိတ်ဗၠး နူ ဇာ ဒိဋ္ဌိ သီုဖအိုတ် ဏအ် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ]] (62 Wrong Views)
* [[အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ]] (Views about the future)
* [[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]] (Brahmajala Sutta)
* [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] (Miccha Ditthi / Wrong View)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ဓမ္မ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Views and Psychology)
| list1 = [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] • [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] • [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂]] • [[ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ]] • [[အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ]] • [[သက္ကာယဒိဋ္ဌိ]] 
}}

{{DEFAULTSORT:ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဒိဋ္ဌိ]]
[[Category:ဒဳဃနိကာယ်]]</text>
      <sha1>s3p90flsn7zp530eoafuxlkntncowam</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13430</id>
    <revision>
      <id>60357</id>
      <parentid>60131</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:06:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8050" sha1="63l31aq71pqdyx28opa66c75jrzqqpc" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၄၄ သာ်
| နာမတၞဟ် = Aparantānudiṭṭhi / Views about the Future
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]] (Brahmajāla Sutta)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| တၚ်ရန်တၟအ် = ဝါဒ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ မဆေၚ် ကု အနာဂတ်
| ဆက်စပ် = [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ]]၊ [[ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၁၈ သာ်]]
}}

'''အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ''' (ပါဠိ: Aparantānudiṭṭhi; အၚ်္ဂလိက်: Views about the future / Speculations about the future) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) မ္ဂး ဒှ်လညာတ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Wrong Views) မစောဲလာဲ ကေုာံ ညာတ်ဗၠေတ် လတူ ပရေၚ်အနာဂတ် သတ္တံ ကြဴနူ ချိုတ်တုဲ ရ။ ဝါဒ ဏအ်ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲ '''[[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]]''' (Brahmajāla Sutta) မပါလုပ် ပ္ဍဲ [[ဒဳဃနိကာယ်]] (Digha Nikaya) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=1978 |title=The All-Embracing Net of Views: The Brahmajala Sutta and its Commentaries |url=https://archive.org/details/discourseonallem0000bodh |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400520}}&lt;/ref&gt;။

အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ ဂှ် ဒှ် အစိတ်အပိုင်း မွဲ နူကဵု [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ]] (62 Wrong Views) တုဲ ဍေံဂှ် နွံသီုဖအိုတ် ပန်စှော်ပန် (၄၄) သာ် ရ။ သမဏဗြာီု (Ascetics and Brahmins) တံဂှ် ဟိုတ်နူ စိုတ်စောဲဗက်အာ လပါ်အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဗ္စာရဏာ မဆေၚ်ကု ကာလအနာဂတ် ဗွဲကြဴ ကြဴနူ စုတိ (ချိုတ်) တုဲ ညာတ်ဗၠေတ်အာ ၄၄ သာ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;walshe&quot;&gt;{{cite book |author=Maurice Walshe (trans.) |year=1995 |title=The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Digha Nikaya |url=https://archive.org/details/longdiscoursesof0000unse |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861711031}}&lt;/ref&gt;။

== ပရေၚ်ပါ်ခြာ အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၄၄ သာ် (The 44 Views about the Future) ==

အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၄၄ သာ် ဏအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကောံ ဝါဒ ဇၞော် မသုန် သာ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဒိဋ္ဌိ မဆေၚ် ကု အနာဂတ် ၄၄ သာ် (44 Views about the Future)
|-
! စၟတ်
! ယၟု ပါဠိ (Pali Name)
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လၟိဟ် (Meaning and Number)
! ပရေၚ်သ္ပသမ္တီ (Description)
|-
| ၁
| ဥဒ္ဓမာဃာတနိက သညဳဝါဒ ၁၆ (Uddhamāghātanika Saññīvāda)
| ဝါဒ အတ္တ နွံ ကု သညာ (Conscious post-mortem survival - 16 views)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ ကြဴနူ ချိုတ်တုဲ အတ္တ (Self/Soul) ဂှ် ဆက်နွံဒၟံၚ် ကု သညာ (Consciousness) ရ။
|-
| ၂
| ဥဒ္ဓမာဃာတနိက အသညဳဝါဒ ၈ (Uddhamāghātanika Asaññīvāda)
| ဝါဒ အတ္တ ဟွံမွဲ ကု သညာ (Unconscious post-mortem survival - 8 views)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ ကြဴနူ ချိုတ်တုဲ အတ္တဂှ် နွံဒၟံၚ် ဆဂး ဟွံမွဲ ကု သညာ (Unconscious) ရ။
|-
| ၃
| ဥဒ္ဓမာဃာတနိက နေဝသညဳနာသညဳဝါဒ ၈ (Uddhamāghātanika Nevasaññīnāsaññīvāda)
| ဝါဒ အတ္တ နွံသညာ လေဝ် ဟွံသေၚ် ဟွံမွဲ လေဝ် ဟွံသေၚ် (Neither conscious nor unconscious survival - 8 views)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ ကြဴနူ ချိုတ်တုဲ အတ္တဂှ် နွံသညာလေဝ် ဟွံသေၚ် ဟွံမွဲလေဝ် ဟွံသေၚ် (Neither conscious nor unconscious) ရ။
|-
| ၄
| ဥစ္ဆေဒဝါဒ ၇ (Ucchedavāda)
| ဝါဒ အတ္တ ပိုတ်သ္ကုတ် (Annihilationism - 7 views)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ သတ္တံ ချိုတ်တုဲ အိုတ်အာ ရ၊ ဘဝဂတ ဟွံမွဲ ရ။ (Death is the absolute end of the being).
|-
| ၅
| ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒ ၅ (Diṭṭhadhammanibbānavāda)
| ဝါဒ နိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ပစ္စုပ္ပန် (Nirvana in this life / Supreme yield here and now - 5 views)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ ပရေၚ်မိပ်သာ် ကာမဂုဏ် (Sensual pleasures) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဇျာန် (Jhanas) ပန် ဂှ် ဒှ် နိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ဘဝဏအ် ရ။
|}

== တၚ်သ္ပသမ္တီ ကျာ်တြဲ (The Buddha's Conclusion) ==
ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ သမဏဗြာီု မစောဲလာဲ ပ္ဍဲ အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၄၄ သာ် ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် ဟိုတ်နူ ဟွံကၠိုဟ် ဓဝ် [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination) တုဲ၊ အဓိက ဟိုတ် ဍေံဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု ဖဿ (Contact) ရ&lt;ref name=&quot;brahmajala&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/dn1/en/sujato |title=Brahmajālasutta - The Prime Net (DN 1) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-06}}&lt;/ref&gt;။ နူကဵု ဖဿ ဂှ် ဝေဒနာ (Feeling)၊ တဏှာ (Craving)၊ ကေုာံ ဥပါဒါန် (Clinging) က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် တုဲ သတ္တံ ရပ်စောဲအာ ပ္ဍဲ ဒိဋ္ဌိ တံဏအ် ရ။

ကျာ်တြဲဂှ် ပယ်ကၠေံ ဟိုတ် တံဏအ် သီုဖအိုတ် မာန်တုဲ တိတ်ဗၠး နူ ဇာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ သီုဖအိုတ် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂ ပြကာ]] (62 Wrong Views)
* [[ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ ၁၈ သာ်]] (Views about the past)
* [[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]] (Brahmajala Sutta)
* [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] (Miccha Ditthi / Wrong View)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ဓမ္မ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Views and Psychology)
| list1 = [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] • [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] • [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂]] • [[ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ]] • [[အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ]] • [[သက္ကာယဒိဋ္ဌိ]] 
}}

{{DEFAULTSORT:အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဒိဋ္ဌိ]]
[[Category:ဒဳဃနိကာယ်]]</text>
      <sha1>63l31aq71pqdyx28opa66c75jrzqqpc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဿတဒိဋ္ဌိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13431</id>
    <revision>
      <id>60447</id>
      <parentid>60136</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:28:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8676" sha1="apfu1lz9s3fxi3ti0yxnb00x3htuijr" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = သဿတဒိဋ္ဌိ
| နာမတၞဟ် = Sassata Diṭṭhi / Eternalism
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = ပရေၚ်စောဲလာဲ ဒဒှ်ရ အတ္တ ကေုာံ လောက ဂှ် တန်တဴဒၟံၚ် လၟိုန် (Eternal)
| ဆက်စပ် = [[ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ]]၊ [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]]၊ [[သက္ကာယဒိဋ္ဌိ]]
}}

'''သဿတဒိဋ္ဌိ''' (ပါဠိ: Sassata Diṭṭhi; အၚ်္ဂလိက်: Eternalism ဟွံသေၚ်မ္ဂး Eternalist View) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) မ္ဂး ဒှ်လညာတ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Wrong View) အဓိက မွဲ မပတေဟ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အတ္တ (Self or Soul) ကေုာံ လောက (World) ဏအ်ဂှ် တန်တဴဒၟံၚ် လၟိုန်ကာလ တုဲ ဟွံလေၚ်၊ ဟွံဗၠိုတ်၊ ဟွံဟောံ ဟွံလီုလာ် အာ ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_sn&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861713318}}&lt;/ref&gt;။

သဿတဒိဋ္ဌိ ဏအ်ဂှ် ဒှ်လညာတ် မစောဲလာဲ လပါ်လ္တူ အိုတ် (Extreme view) မွဲတုဲ၊ ဒစးဝေါဟာရ ဍေံဂှ် ဒှ် '''[[ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ]]''' (Uccheda Diṭṭhi - Annihilationism) မဒှ် ဝါဒ သတ္တံ ချိုတ်တုဲ အိုတ်သ္ကုတ် ရ။ ကျာ်တြဲဂှ် ပယ်ကၠေံ ဝါဒ လညာတ် စောဲလာဲ သီု ၜါ လပါ် ဏအ် တုဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဓဝ် မဇ္ဇျိမပဋိပဒါ (Middle Way) မတွံဂး [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination) ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |url=https://archive.org/details/buddhistdictiona0000nyan |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) ==
ဝေါဟာရ &quot;သဿတဒိဋ္ဌိ&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ ၜါ မ-
* '''သဿတ (Sassata)''' = လၟိုန်၊ ထာဝရ၊ ဟွံလေၚ် (Eternal / Everlasting)
* '''ဒိဋ္ဌိ (Diṭṭhi)''' = လညာတ်၊ ပရေၚ်ညာတ် (View / Belief)

ပံၚ်သီုဖအိုတ်မ္ဂး သဿတဒိဋ္ဌိ ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ညာတ် မပတေဟ်ဒဒှ်ရ ဝိညာဏ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး အတ္တ ဂှ် ၜိုန်ရ ခန္ဓကာယ ဏအ် ချိုတ်လီုအာ ကီု လေဝ် ဍေံဂှ် ဆက်ဂျိုၚ် တန်တဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲဘဝဂတ လၟိုန် ရ။ 

== သဿတဝါဒ ၄ သာ် ပ္ဍဲ ဗြဟ္မဇာလသုတ် (The 4 Eternalist Views) ==
ပ္ဍဲကဵု [[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]] (Brahmajala Sutta) ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံပါ်ခြာ ထ္ၜးလဝ် ဒိဋ္ဌိ မဆေၚ် ကု အတိတ် ၁၈ သာ် (Pubbantānudiṭṭhi) အပ္ဍဲဂှ် လညာတ် သဿတဝါဒ ဏအ် ပါလုပ်ဒၟံၚ် ၄ သာ် ရ&lt;ref name=&quot;brahmajala&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/dn1/en/sujato |title=Brahmajālasutta - The Prime Net (DN 1) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-08}}&lt;/ref&gt;။ သမဏဗြာီု (Ascetics and Brahmins) တံ က္တဵုဒှ် လညာတ် ဏအ် ဟိုတ်နူကဵု-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ်က္တဵုဒှ် သဿတဝါဒ ၄ သာ် (The 4 Grounds for Eternalism)
|-
! စၟတ်
! ဟိုတ်မက္တဵုဒှ် (Cause/Ground)
! လညာတ် (View)
|-
| ၁
| ဗက် ဗ္စာရဏာ ညာတ်ကေတ် ဘဝအတိတ် (Recollection of past lives) နူ မွဲဘဝ စဵုကဵု မွဲကိုတ် ဘဝ။
| ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အတ္တ ကေုာံ လောက ဏအ်ဂှ် တန်တဴဒၟံၚ် ရ။
|-
| ၂
| ဗက် ဗ္စာရဏာ ညာတ်ကေတ် ဘဝအတိတ် (Recollection of past lives) စဵုကဵု စှ် (၁၀) ကဝ်။
| ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ခန္ဓ ပြံၚ်လှာဲ ကီုလေဝ် အတ္တ ဂှ် တန်တဴ လၟိုန် ရ။
|-
| ၃
| ဗက် ဗ္စာရဏာ ညာတ်ကေတ် ဘဝအတိတ် (Recollection of past lives) စဵုကဵု ပန်စှော် (၄၀) ကဝ်။
| ပတေဟ်ဗဗိုန် ဒဒှ်ရ အတ္တ ကေုာံ လောက ဂှ် ဟွံလေၚ်၊ ထာဝရ ရ။
|-
| ၄
| နကဵု လညာတ် အိက်သိုၚ်၊ ပါ်ပါဲ (By means of reasoning and logic)။
| နကဵု ဉာဏ် ပါ်ပါဲ ဇကုဂှ် ချပ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အတ္တ ဂှ် တန်တဴလၟိုန် ရ။
|}

== ဒုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပယ်ဒိုဟ် (Danger and Eradication) ==
သဿတဒိဋ္ဌိ ဏအ်ဂှ် ယဝ်ရ ညးမွဲမွဲ စောဲလာဲ တန်တဴလဝ် ဗွဲမဗိုန်ဗတ် (Niyata Miccha Ditthi) မ္ဂး၊ ဍေံ ကၟာတ်လဒဵု ထောံ တရဴ မဂ်ဖဵု ကေုာံ နိဗ္ဗာန် ရ။ ဟိုတ်နူ ပတေဟ်ကေတ် &quot;အတ္တ&quot; နွံဒၟံၚ် ဇေတ်တ် တုဲ သတ္တံဂှ် ဟွံညာတ်ကေတ် ဓဝ် [[အနတ္တ]] (Anatta - Non-self) မဒှ် တၚ်ဍာံစၟတ် ဒ္ဂေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။

ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ခန္ဓမသုန် (Five Aggregates) မတွံဂး ရုပ်၊ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သၚ်္ခါရ၊ ဝိညာဏ် တံဂှ် ဒှ် အရာ မက္တဵုဒှ် တုဲ လီုလာ်အာ နကဵု ဟိုတ် ကေုာံ ပစ္စယ (Cause and Conditions) ရ။ ကာလ ပူဂိုလ်မွဲ လွဳပရာ ဓဝ် ဝိပဿနာ (Vipassana Meditation) တုဲ အာစိုပ် သောတာပတ္တိမဂ် (Path of Stream-entry) ဟေၚ် သဿတဒိဋ္ဌိ သီုဖအိုတ် ဏအ်ဂှ် အိုတ်သ္ကုတ် လာဲလေၚ်အာ ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ]] (Uccheda Ditthi / Annihilationism)
* [[သက္ကာယဒိဋ္ဌိ]] (Sakkaya Ditthi / Personality View)
* [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] (Miccha Ditthi / Wrong View)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[အနတ္တ]] (Anatta / Non-self)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ဓမ္မ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Views and Psychology)
| list1 = [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] • [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] • [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂]] • [[သက္ကာယဒိဋ္ဌိ]] • [[သဿတဒိဋ္ဌိ]] • [[ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ]]
}}

{{DEFAULTSORT:သဿတဒိဋ္ဌိ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဒိဋ္ဌိ]]
[[Category:အကုသဵု]]</text>
      <sha1>apfu1lz9s3fxi3ti0yxnb00x3htuijr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13432</id>
    <revision>
      <id>60304</id>
      <parentid>60137</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:27:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10175" sha1="d965ib8krm840thpi3w6yfgdxpr2ql6" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ
| နာမတၞဟ် = Uccheda Diṭṭhi / Annihilationism
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = ပရေၚ်စောဲလာဲ ဒဒှ်ရ သတ္တံ ချိုတ်တုဲ အိုတ်သ္ကုတ်၊ ဘဝဂတ ဟွံမွဲ (Annihilation)
| ဆက်စပ် = [[သဿတဒိဋ္ဌိ]]၊ [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]]၊ [[သက္ကာယဒိဋ္ဌိ]]
}}

'''ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ''' (ပါဠိ: Uccheda Diṭṭhi; အၚ်္ဂလိက်: Annihilationism ဟွံသေၚ်မ္ဂး Annihilationist View) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) မ္ဂး ဒှ်လညာတ် [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] (Wrong View) အဓိက မွဲ မပတေဟ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အတ္တ (Self or Soul) ဟွံသေၚ်မ္ဂး သတ္တံ ဏအ်ဂှ် ချိုတ်တုဲမ္ဂး ပိုတ်သ္ကုတ်၊ အိုတ်အာ သီုဖအိုတ် ရ။ လညာတ်ဏအ်ဂှ် ပတေဟ်လဝ် ဘဝဂတ ဟွံမွဲ၊ ဖဵုကံခိုဟ် ကံပရေံ ဟွံမွဲ တုဲ ရုပ်နာမ် သီုဖအိုတ် လာဲလေၚ်အာ ပ္ဍဲဘဝဏအ် သၟး ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_sn&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861713318}}&lt;/ref&gt;။

ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဏအ်ဂှ် ဒှ်လညာတ် မစောဲလာဲ လပါ်သၟဝ် အိုတ် (Extreme view) မွဲတုဲ၊ ဒစးဝေါဟာရ ဍေံဂှ် ဒှ် '''[[သဿတဒိဋ္ဌိ]]''' (Sassata Diṭṭhi - Eternalism) မဒှ် ဝါဒ သတ္တံ တန်တဴလၟိုန် ရ။ ကျာ်တြဲဂှ် ပယ်ကၠေံ ဝါဒ လညာတ် စောဲလာဲ သီု ၜါ လပါ် ဏအ် တုဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဓဝ် မဇ္ဇျိမပဋိပဒါ (Middle Way) မတွံဂး [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination) ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |url=https://archive.org/details/buddhistdictiona0000nyan |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ ၜါ မ-
* '''ဥစ္ဆေဒ (Uccheda)''' = ပိုတ်သ္ကုတ်၊ အိုတ်အာ၊ လာဲလေၚ် (Cutting off / Annihilation / Destruction)
* '''ဒိဋ္ဌိ (Diṭṭhi)''' = လညာတ်၊ ပရေၚ်ညာတ် (View / Belief)

ပံၚ်သီုဖအိုတ်မ္ဂး ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ညာတ် မပတေဟ်ဒဒှ်ရ ခန္ဓကာယ ဏအ် ချိုတ်လီုအာ မ္ဂး၊ ဝိညာဏ် ကေုာံ ဇီဝ သီုဖအိုတ် ပိုတ်သ္ကုတ် အာ တုဲ ဆက်က္တဵုဒှ် ဘဝတၟိ ဟွံမွဲ ရ။ 

== ဥစ္ဆေဒဝါဒ ၇ သာ် ပ္ဍဲ ဗြဟ္မဇာလသုတ် (The 7 Annihilationist Views) ==
ပ္ဍဲကဵု '''[[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]]''' (Brahmajala Sutta) ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံပါ်ခြာ ထ္ၜးလဝ် ဒိဋ္ဌိ မဆေၚ် ကု အနာဂတ် ၄၄ သာ် (Aparantānudiṭṭhi) အပ္ဍဲဂှ် လညာတ် ဥစ္ဆေဒဝါဒ ဏအ် ပါလုပ်ဒၟံၚ် ထပှ် (၇) သာ် ရ&lt;ref name=&quot;brahmajala&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/dn1/en/sujato |title=Brahmajālasutta - The Prime Net (DN 1) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-08}}&lt;/ref&gt;။ သမဏဗြာီု တံ စောဲလာဲ ပတေဟ်ကေတ် ပရေၚ် ပိုတ်သ္ကုတ် ပ္ဍဲ အလံၚ် ဘဝ တၞဟ်ဟ် သာ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဥစ္ဆေဒဝါဒ ၇ သာ် (The 7 Annihilationist Views)
|-
! စၟတ်
! လညာတ် မပိုတ်သ္ကုတ် (Object of Annihilation)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
|-
| ၁
| ရူပ အတ္တ (Physical Self)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ ခန္ဓရုပ် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဓာတ်ပန် ဏအ် ချိုတ်လီုမ္ဂး အတ္တ ပိုတ်သ္ကုတ် ရ။
|-
| ၂
| ကာမာဝစရ ဒိဗ္ဗ အတ္တ (Divine Sensual Self)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ ၜိုန်ရ ရုပ်ဏအ် လီုအာ ကီုလေဝ် အတ္တဒေဝတဴ (Divine self) ပ္ဍဲ ကာမဘုံ နွံဒၟံၚ် ဏီ၊ ဆဂး ဍေံချိုတ်မ္ဂး အိုတ်အာ ရ။
|-
| ၃
| ရူပါဝစရ ဗြဟ္မ အတ္တ (Form-realm Brahma Self)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ အတ္တ ဗြီု ပ္ဍဲ ရူပဘုံ မနွံကဵု ရုပ်ဇကု ဂှ် ကာလချိုတ်မ္ဂး ပိုတ်သ္ကုတ် ရ။
|-
| ၄
| အာကာသာနဉ္စာယတန အတ္တ (Infinite Space Self)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ အတ္တ ဗြီု ပ္ဍဲ အရူပဘုံ ပထမ (Infinite Space) ဂှ် ချိုတ်မ္ဂး ပိုတ်သ္ကုတ် ရ။
|-
| ၅
| ဝိညာဏဉ္စာယတန အတ္တ (Infinite Consciousness Self)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ အတ္တ ဗြီု ပ္ဍဲ အရူပဘုံ ဒုတိယ (Infinite Consciousness) ဂှ် ချိုတ်မ္ဂး ပိုတ်သ္ကုတ် ရ။
|-
| ၆
| အာကိဉ္စညာယတန အတ္တ (Nothingness Self)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ အတ္တ ဗြီု ပ္ဍဲ အရူပဘုံ တတိယ (Nothingness) ဂှ် ချိုတ်မ္ဂး ပိုတ်သ္ကုတ် ရ။
|-
| ၇
| နေဝသညာနာသညာယတန အတ္တ (Neither Perception nor Non-perception Self)
| ပတေဟ်ဒဒှ်ရ အတ္တ ဗြီု ပ္ဍဲ အရူပဘုံ စတုတ္ထ ဂှ် ချိုတ်မ္ဂး ပိုတ်သ္ကုတ် ရ။
|}

== ဒုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပယ်ဒိုဟ် (Danger and Eradication) ==
ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အန္တရာဲ ဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ ဟိုတ်နူ ပတေဟ်ကေတ် ဘဝဂတ ဟွံမွဲ တုဲ၊ ပူဂိုလ် မစောဲလာဲ ပ္ဍဲ ဒိဋ္ဌိ ဏအ် ဂှ် ဟွံဖေက် ပါပ်၊ ဟွံပတေဟ် ကံ ကေုာံ ဖဵုကံ (Law of Kamma) တုဲ ဍေံ စိုပ်အာ ပ္ဍဲ '''အကိရိယဒိဋ္ဌိ''' (View of Inefficacy of Action) ကေုာံ '''နတ္ထိကဒိဋ္ဌိ''' (Nihilism) မာန် ရ။ ယဝ်ရ စောဲလာဲ ဗိုန်ဗတ် (Niyata) မ္ဂး ဒးစှ်ေ အပါယ် ဨကန် ရ။

ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ သတ္တံ ဂှ် ချိုတ်တုဲ ဟွံအိုတ်သ္ကုတ် ရ။ ဟိုတ်နူ အဝိဇ္ဇာ (Ignorance) ကေုာံ တဏှာ (Craving) နွံဒၟံၚ် ဏီ တုဲ၊ ရုပ် နာမ် တံဂှ် ဆက်က္တဵုဒှ် အာ နကဵု ဟိုတ် ကေုာံ ပစ္စယ (Cause and Conditions) ရ။ ကာလ ပူဂိုလ်မွဲ လွဳပရာ ဓဝ် ဝိပဿနာ (Vipassana Meditation) တုဲ အာစိုပ် သောတာပတ္တိမဂ် (Path of Stream-entry) ဟေၚ် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ သီုဖအိုတ် ဏအ်ဂှ် အိုတ်သ္ကုတ် လာဲလေၚ်အာ ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[သဿတဒိဋ္ဌိ]] (Sassata Ditthi / Eternalism)
* [[သက္ကာယဒိဋ္ဌိ]] (Sakkaya Ditthi / Personality View)
* [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] (Miccha Ditthi / Wrong View)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[အနတ္တ]] (Anatta / Non-self)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ဓမ္မ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Views and Psychology)
| list1 = [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] • [[မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ]] • [[ဒိဋ္ဌိ ၆၂]] • [[သက္ကာယဒိဋ္ဌိ]] • [[သဿတဒိဋ္ဌိ]] • [[ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဒိဋ္ဌိ]]
[[Category:အကုသဵု]]</text>
      <sha1>d965ib8krm840thpi3w6yfgdxpr2ql6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သာသနာဂမၠိုင် ပ္ဍဲအာရှ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13433</id>
    <revision>
      <id>60375</id>
      <parentid>60139</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:20:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9334" sha1="qemwg6zcrce3bs7r099mc0uln5iuw1m" xml:space="preserve">{{Infobox ပထဝဳ
| နာမ = သာသနာ ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ အာရှ
| နာမတၞဟ် = Religions of Asia
| ရုပ်ထမိက် = Asia (orthographic projection).svg
| မုက်လိက်ရုပ် = တိုက် အာရှ (Continent of Asia)
| ဌာန်ဒတန် = [[အာရှ]] (Asia)
| သာသနာ အဓိက = [[အေတ်သလာမ်]]၊ [[ဟိန္ဒူ]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရေတ်ယာန်]]
| သာသနာ တၞဟ်တံ = [[တဴ ဝါဒ]]၊ [[ကောန်ဖျူယှာတ် ဝါဒ]]၊ [[ယှေန်တို]]၊ [[သဳခ်]]၊ [[ဂျိန်]]
}}

'''သာသနာ ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ အာရှ''' (အၚ်္ဂလိက်: Religions of Asia) ဂှ် ဇၞော်မောဝ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် လဝ် ပ္ဍဲ တိုက် အာရှ တုဲ၊ အာရှ ဂှ် ဒှ် ဌာန် တမ်မူလ မက္တဵုဒှ် သာသနာ အဓိက ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် (Birthplace of all major world religions) ရ&lt;ref name=&quot;pew&quot;&gt;{{cite web |title=The Global Religious Landscape |publisher=Pew Research Center |year=2012 |url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-exec/}}&lt;/ref&gt;။ သာသနာ မပြာကတ် ပ္ဍဲ အာရှ တံ ဂှ် ပါ် လဝ် နကဵု ဒေသ မက္တဵုဒှ် ကေုာံ အခိုက် ကၞာ ဓဝ်ပတေဟ် တုဲ သာသနာ အိန္ဒိယ (Indian religions)၊ သာသနာ အာရှ ဗမံက် (East Asian religions) ကေုာံ သာသနာ အာဗြဟံ (Abrahamic religions) သာ်ဏအ် နွံ ရ။

== သာသနာ အိန္ဒိယ (Indian / Dharmic Religions) ==
သာသနာ ဇာတိ အိန္ဒိယ တံ ဂှ် က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ တိုက် အိန္ဒိယ ဆာပ် (Indian subcontinent) တုဲ ဍေံ တံ ဒုၚ် သ္ဇိုၚ် လတူ ဓဝ် ကံ (Karma)၊ သံသာ (Samsara - Rebirth) ကေုာံ မောက္ခ (Moksha - Liberation) ရ&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;{{cite book |author=Jeaneane D. Fowler |year=1997 |title=Hinduism: Beliefs and Practices |url=https://archive.org/details/hinduismbeliefsp0000fowl |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1898723608}}&lt;/ref&gt;။
* '''[[ဟိန္ဒူ]] (Hinduism):''' ဒှ် သာသနာ မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ တြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ကေုာံ နဳပေါ ရ။ မၞိဟ် လျုၚ် ပတေဟ် ဟိန္ဒူ နွံ ၜိုတ် ၁ ဘဳလဳယာန် ပြၚ် ရ။
* '''[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism):''' ကျာ်တြဲ ဂေါတမ စ တြး ပ္တိတ် လဝ် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ တုဲ၊ လၟုဟ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အာရှ အဂၞဲ (Southeast Asia) ကေုာံ အာရှ ဗမံက် (East Asia) မပ္တံ ကု ဍုၚ် သေံ၊ မြန်မာ၊ သဳရိလၚ်္ကာ၊ ကမ္ဗောဒဳယျာ၊ ဂျပါန်၊ ကေုာံ ကြုက် တံ ရ။
* '''[[ဂျိန်]] (Jainism) ကေုာံ [[သဳခ်]] (Sikhism):''' သာသနာ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ မွဲ သာ် တုဲ ဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် ဓဝ် အဟိံသ (Ahimsa - Non-violence) ကေုာံ ပရေၚ် တုပ် သၟဟ် (Equality) ရ။

== သာသနာ အာရှ ဗမံက် (East Asian / Taoic Religions) ==
သာသနာ အာရှ ဗမံက် ဂှ် က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ကြုက် (China) ကေုာံ ဍုၚ် ဂျပါန် (Japan) ရ။
* '''[[ကောန်ဖျူယှာတ် ဝါဒ]] (Confucianism):''' ဒှ် ဝါဒ ကေုာံ ဒဿန မဒုၚ် သ္ဇိုၚ် လတူ ဓဝ်ဒ္ဂေတ် (Ethics)၊ ပရေၚ် ညဳသာ ဂကောံ မၞိဟ် (Social harmony) ကေုာံ ပရေၚ် ရှ်ေသှ်ေ မိမ (Filial piety) မက္တဵုဒှ် နူ တၠပညာ ကောန်ဖျူယှာတ် ရ&lt;ref name=&quot;yao&quot;&gt;{{cite book |author=Xinzhong Yao |year=2000 |title=An Introduction to Confucianism |url=https://archive.org/details/introductiontoco0000yaox |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521644303}}&lt;/ref&gt;။
* '''[[တဴ ဝါဒ]] (Taoism):''' မဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် သဘာဝ ကေုာံ ဓဝ် တဴ (The Way) ရ။
* '''[[ယှေန်တို]] (Shinto):''' သာသနာ ဇာတိ ဂျပါန် မဒ္ဂေတ် လ္ၚတ် ရှ်ေသှ်ေ ကာမိ (Kami - Spirits/Gods) မဒှ် ဝိညာဏ် သဘာဝ ကေုာံ မိမ ဇုဇ ရ။

== သာသနာ အာဗြဟံ (Abrahamic Religions) ==
သာသနာ အာဗြဟံ တံ ဂှ် က္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ ပလိုတ် (West Asia / Middle East) ရ။
* '''[[အေတ်သလာမ်]] (Islam):''' ဒှ် သာသနာ မၞုံ လၟိဟ် မၞိဟ် ပတေဟ် ဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှ (Largest religion in Asia by population) ရ။ ဍုၚ် အေန်ဒိုဝ်နဳယှာ (Indonesia)၊ ပါကဳသတာန် (Pakistan)၊ ကေုာံ ဘၚ်္ဂလာဒေသ် (Bangladesh) တံ ဂှ် ဒှ် ဍုၚ် မၞုံ လၟိဟ် မၞိဟ် မူသလေန် ဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''[[ခရေတ်ယာန်]] (Christianity):''' ၜိုန်ရ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ရး ပလိုတ် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ အာရှ မ္ဂး ဍုၚ် ဖဳလဳပိန် (Philippines)၊ ဍုၚ် ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုၚ်ကျာ (South Korea) တံ ဂှ် လၟိဟ် မၞိဟ် လျုၚ် ပတေဟ် ခရေတ်ယာန် နွံ ဂၠိုၚ် ဗွဲမလောန် ရ။
* '''[[ယုဒ]] (Judaism):''' ဒှ် သာသနာ ဇာတိ မက္တဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ အေဿရေ (Israel) မဒှ် တမ်မူလ သာသနာ ခရေတ်ယာန် ကေုာံ အေတ်သလာမ် ရ။

== သ္ၚိအၚ် သာသနာ အဓိက ဂမၠိုၚ် (Table of Major Religions) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သာသနာ အဓိက ပ္ဍဲ တိုက် အာရှ (Major Religions in Asia)
|-
! စၟတ်
! သာသနာ (Religion)
! ဒေသ မက္တဵုဒှ် (Region of Origin)
! အဓိက တၚ်ပတေဟ် / တၠပညာ (Core Belief / Founder)
|-
| ၁
| [[အေတ်သလာမ်]] (Islam)
| အာရှ ပလိုတ် (West Asia)
| ကျာ် အလ္လာဟ်၊ တမန် မဝ်ဟာမေတ် (Allah, Prophet Muhammad)
|-
| ၂
| [[ဟိန္ဒူ]] (Hinduism)
| အိန္ဒိယ (India / South Asia)
| ကျာ် ဗြီု၊ ဝေဒ (Brahman, Vedas)
|-
| ၃
| [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| အိန္ဒိယ (India / South Asia)
| ကျာ်တြဲ ဂေါတမ၊ သစ္စပန် (Gautama Buddha, Four Noble Truths)
|-
| ၄
| [[ခရေတ်ယာန်]] (Christianity)
| အာရှ ပလိုတ် (West Asia)
| ကျာ် ထာဝရ၊ နာဲယေသှု (God, Jesus Christ)
|-
| ၅
| [[ကောန်ဖျူယှာတ် ဝါဒ]] (Confucianism)
| ကြုက် (China / East Asia)
| ကောန်ဖျူယှာတ်၊ ဓဝ်ဒ္ဂေတ် (Confucius, Ethics &amp; Harmony)
|-
| ၆
| [[ယှေန်တို]] (Shinto)
| ဂျပါန် (Japan / East Asia)
| ကာမိ၊ သဘာဝ (Kami, Nature spirits)
|}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[အာရှ]] (Asia)
* [[သာသနာ အဓိက ပ္ဍဲ ဂၠးတိ]] (Major world religions)
* [[ဝၚ် အာရှ]] (History of Asia)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သာသနာ
| title = သာသနာ အဓိက ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ အာရှ (Major Religions in the World and Asia)
| list1 = [[ခရေတ်ယာန်]] • [[အေတ်သလာမ်]] • [[ဟိန္ဒူ]] • [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] • [[သဳခ်]] • [[ယုဒ]] • [[ယှေန်တို]] • [[ဂျိန်]] • [[တဴ ဝါဒ]] • [[ကောန်ဖျူယှာတ် ဝါဒ]]
}}

{{DEFAULTSORT:သာသနာ, အာရှ}}
[[Category:သာသနာ]]
[[Category:အာရှ]]
[[Category:သာသနာ အာရှ]]
[[Category:ဝၚ် သာသနာ]]</text>
      <sha1>qemwg6zcrce3bs7r099mc0uln5iuw1m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဍုင်သေံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13437</id>
    <revision>
      <id>60380</id>
      <parentid>60145</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:24:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29444" sha1="j7gomxm05kclaq8qww27teo7x5a2t0i" xml:space="preserve">{{Infobox religion
| name = ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ
| image = Wat Phra Kaew, Bangkok, Thailand 03.jpg
| caption = ကျာ်ပရကေဝ် (Wat Phra Kaew) ပ္ဍဲ ဍုင်ၜင်ကံက်
| type = [[ထေရဝါဒ]]
| location = [[ဍုင်သေံ]]
| population = ၜိုတ် ၆၃ မဳလဳယာန်
| proportion = ၉၃.၆% ရာယခိုင်
| leader_title = သင်္ဃရာဇာ (Supreme Patriarch)
| leader_name = သောမ်ဒေတ် ပရာ အာရိယဝံသာဂတာယာန (Somdet Phra Ariyavangsagatayana)
}}

ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ[[ဍုင်သေံ]] ဒှ်ဘာသာ [[ထေရဝါဒ]] ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ မၞိဟ်ပ္ဍဲဍုင်သေံ ၜိုတ် ၉၃.၆ တၟဴကၠံ ဒ္ဂေတ်လျိုင်ပတှ်ေမံင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/ |title=Population by religion, region and area, 2018 |publisher=National Statistical Office of Thailand |access-date=2023-10-25}}&lt;/ref&gt; ဍုင်သေံ နွံလၟိဟ်မၞိဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲဂၠးတိ ဆက်နူ ဍုင်ကြုက်ရ။ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဍုင်သေံ ပြံက်နှဴမံင် ကုအခိုက်ကၞာ ဒေသစာရိတ္တ ကေုာံ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ဟိန္ဒူ မဒှ်အခိုက်တြေံတြဟ် မၞုံကၠုင်လဝ် နူခေတ်ကၠာတေံရ။ 

အလဵုအသဳဍုင်သေံ ကဵုလဝ် အထံက်အပင် ကုသာသနာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ ဨကရာဇ်ဍုင်သေံ သ္ဒးဒှ် မၞိဟ်လျိုင်ပတှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ အတိုင်သၞောဝ်လဒက်ပတန်ဍုင် (Constitution) ရ။&lt;ref&gt;Keyes, Charles F. (1989). ''Thailand: Buddhist Kingdom as Modern Nation-State''. Boulder: Westview Press. p. 45.&lt;/ref&gt; ကံင်သဳ သံဃာ မသၠုင်အိုတ် (Sangha Supreme Council) မဒှ် ဂကောံသံဃာ မပကင်ရင် သံဃာအလုံဍုင် နွံသၟဝ်ပရေင်စၟဳစၟတ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳရ။

ပ္ဍဲဍုင်သေံ ဘာလကျာ် နွံၜိုတ် ၄၃,၀၀၀ ဘာတုဲ ခမဳသင် နွံၜိုတ် ၃၀၀,၀၀၀ ဇကုရ။&lt;ref&gt;Tambiah, Stanley J. (1970). ''Buddhism and the Spirit Cults in North-East Thailand''. Cambridge University Press. p. 112.&lt;/ref&gt; အခိုက်ကၞာ ကောန်ဍုင်သေံဂမၠိုင် ဇၟာပ်မၞိဟ်တြုဟ် မနွံအာယုက် ပေင် ၂၀ သၞာံ သ္ဒးလုပ်ပခမဳ ပ္ဍဲအခိင်ဒဂိုန်ဝှ် အောန်အိုတ် မွဲဝှ် ဒှ်အခိုက် မလုပ်ကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ဗွဲမလှဲလးရ။

== ဝင် ==
ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဍုင်သေံ စကတဵုဒှ်လဝ် နူခေတ် အေဒဳ (AD) ဗွဲမလအ်လတုဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ နာနာ လုပ်ကၠုင်လဝ်ရ။ ခေတ် ဒွါရဝတဳ (Dvaravati) မဒှ်ခေတ် ဂကူမန်တအ် မပကင်ရင်လဝ် ဒေသလဒေါဝ် ဍုင်သေံဂှ် ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ထေရဝါဒ ကေုာံ မဟာယာန ပြးဇးကၠုင်လဝ်ရ။&lt;ref&gt;Wyatt, David K. (2003). ''Thailand: A Short History''. Yale University Press. p. 22.&lt;/ref&gt; အာနုဘဴ ဂကူမန်တအ် ပ္ဍဲခေတ် ဒွါရဝတဳ ပၠောပ်လဝ် မဗဳဇ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဒေသဏံရ။

ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲခေတ် သုခေါထာဲ (Sukhothai) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ သၟိင်တၠ ရာမ်ကာမ်ဟေင် (Ram Khamhaeng) ဒုင်ကေတ် ထေရဝါဒ နူတကအ်သိင်္ဃိုဝ် (Sri Lanka) တုဲ ပဒတန်လဝ် နဒဒှ် ဘာသာဍုင်ရ။&lt;ref&gt;Gombrich, Richard F. (1988). ''Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo''. Routledge. p. 137.&lt;/ref&gt; လကျာ် နူသိင်္ဃိုဝ် ကၠုင်ဖျေံကဵု ဒ္ဂေတ်ဝိနယ် မတေင်ဂြတ်တုဲ အခိုက်ကၞာဏံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် စဵုကဵုစိုပ် ခေတ် အယုဒ္ဓယ (Ayutthaya) ရ။

ပ္ဍဲခေတ် အယုဒ္ဓယ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဗုဒ္ဓဘာသာ နဒဒှ် ဒြဟတ် မဒက်ပတန် အဝဵုသၟိင်တၠ ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ သၟိင်တၠတအ် သြိုင်ခၞံ ကျာ်စေတဳ ဘာလကျာ် ကေုာံ ထံက်ပင် ပရေင်ပညာ ပရိယတ္တိ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ကာလ အယုဒ္ဓယ လီုလာ်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၆၇ သၟိင်တၠ တာက်သေန် (Taksin) ကေုာံ ရာမ ပထမ (Rama I) ကလေင်ဒက်ပတန် သာသနာတၟိ ပ္ဍဲခေတ် ရတနာကောသေန် (Rattanakosin) ရ။&lt;ref&gt;Reynolds, Craig J. (1972). ''The Buddhist Monkhood in Nineteenth Century Thailand''. Cornell University. p. 45.&lt;/ref&gt;

== ဂိုဏ် ကေုာံ ဂကောံဂမၠိုင် ==
ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဍုင်သေံ နွံ ဂိုဏ်ဇၞော် ၜါဂိုဏ်ရ။ မဟာနိကာယ (Maha Nikaya) ကေုာံ ဒါမ္မယုတ္တိကာ နိကာယ (Dhammayuttika Nikaya)။ ဂိုဏ် မဟာနိကာယ ဒှ်ဂိုဏ် မၞုံကဵု ခမဳသင် မဂၠိုင်အိုတ်တုဲ ဒှ်အခိုက်တြေံရ။ ဒါမ္မယုတ္တိကာ နိကာယ ဂှ် သၟိင်တၠ မံင်ကွတ် (Mongkut - Rama IV) ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၃ သွက်ဂွံ ဒ္ဂေတ်ဝိနယ် ဗွဲမတေင်ဂြတ် ကေုာံ ပါ်ပဲါ အခိုက်ကၞာ မဟွံလုပ်ကိုက် ကုပိဋကတ်ရ။&lt;ref&gt;Jackson, Peter A. (1989). ''Buddhism, Legitimation, and Conflict: The Political Functions of Urban Thai Buddhism''. ISEAS. p. 52.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဂိုဏ်ဇၞော် ပ္ဍဲဍုင်သေံ
|-
! ယၟု ဂိုဏ်
! မစဒက်ပတန်
! လၟိဟ်ခမဳသင် (စၟတ်)
! လက္ခဏာ ဒ္ဂေတ်
|-
| မဟာနိကာယ (Maha Nikaya)
| အခိုက်တြေံ (နူခေတ် အယုဒ္ဓယ)
| ၜိုတ် ၉၀%
| ဒ္ဂေတ် လှဲလး၊ စန်ဒက် ကုညးဍုင်ကွာန် ဂၠိုင်။
|-
| ဒါမ္မယုတ္တိကာ နိကာယ (Dhammayuttika)
| သၞာံ ၁၈၃၃ (သၟိင် ရာမ မရနုက်ကဵု ပန်)
| ၜိုတ် ၁၀%
| ဒ္ဂေတ် ဝိနယ် တေင်ဂြတ်၊ လ္ၚတ် ပိဋကတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။
|}

ကံင်သဳ သံဃာ မသၠုင်အိုတ် (Sangha Supreme Council) ဒှ်ဂကောံ မပကင်ရင် ဂိုဏ်သီုၜါဏံရ။ သင်္ဃရာဇာ (Supreme Patriarch) ဒှ်မၞိဟ်မက္ဍိုက်ပ် ကံင်သဳဏံတုဲ ဨကရာဇ်ဍုင်သေံ ဒှ်ညးမခပတိုန်ရ။ ပရေင်အုပ်ဓုပ်ဏံ သ္ပကဵု သံဃာ ပ္ဍဲဍုင်သေံ ဂွံနွံသၟဝ် အလဵုအသဳ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Somboon Suksamran (1982). ''Buddhism and Politics in Thailand''. Institute of Southeast Asian Studies. p. 33.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ပတှ်ေ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ==
ပရေင်ပတှ်ေ ကောန်ဍုင်သေံတအ် ဒက်ပတန်လဝ် လတူ ပရေင်ကၠောန်ကုသဵု (Merit-making) ရ။ ပရေင်ကၠောန်ကုသဵုဏံ တွဵုမံင် ကုပရေင်ကဵုဒါန် ကုခမဳသင် ပ္ဍဲအခိင်နူဂယး၊ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဘာလကျာ် ကေုာံ ပရေင်လုပ်ပခမဳရ။&lt;ref&gt;Terwiel, B. J. (1994). ''Monks and Magic: An Analysis of Religious Ceremonies in Central Thailand''. White Lotus. p. 76.&lt;/ref&gt; သ္အာင်နူဏံ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ သာသနာ ဟိန္ဒူ ကေုာံ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ဒေဝတဴ (Animism) ပြံက်နှဴမံင် ပ္ဍဲအခိုက်ကၞာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဍုင်သေံ ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ 

{{Graph:Chart
|width=400
|height=200
|type=pie
|legend=ဘာသာ ပ္ဍဲဍုင်သေံ (စၟတ်သမ္တီ)
|x=ဗုဒ္ဓဘာသာ,အေတ်သလာမ်,ခရေတ်ယာန်,ဟိန္ဒူ ကေုာံ တၞဟ်
|y=93.6,4.9,1.2,0.3
}}

ရုပ်ကျာ် ကေုာံ ခမဳသင် မဒယှ်တအ်ဂှ် ကောန်ဍုင်သေံတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ နွံကဵု ဣဒ္ဓိအာနုဘဴတုဲ ကွက်ယန် (Amulets) ဂှ် ဒှ်ကပေါတ် မစကာဂၠိုင်အိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ် ကေုာံ ဂွံလာဘ်သကာရ။ လပါ်ပရေင်ဘာဝနာ (Meditation) ဂှ်ဝွံ အခိုက်ကၞာ ဂြိုပ် (Thai Forest Tradition) မက္ဍိုက်ပ် နကဵု အာစာချာ (Ajahn Chah) ကေုာံ အာစာမန် (Ajahn Mun) တအ် ဇၞော်မောဝ်လဝ် ပရေင်ဘာဝနာ သမာဓိ ကေုာံ ဝိပဿနာ ပ္ဍဲဍုင်သေံရ။&lt;ref&gt;Taylor, J. L. (1993). ''Forest Monks and the Nation-State: An Anthropological and Historical Study in Northeastern Thailand''. ISEAS. p. 89.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ပညာ ကေုာံ ဘာလကျာ် ==
ပရေင်ပညာ ပရိယတ္တိ ပ္ဍဲဍုင်သေံ နွံပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမသၠုင်ရ။ သၞောတ်သွဟ်လိက် ပရိယတ္တိ မကော်စ ဓမ္မသုက်သာ (Nak Tham) ကေုာံ ပါဠိသုက်သာ (Pali studies) နွံဒစိုအ်ကဆံင် (စဵုကဵု ကဆံင် ၉) ရ။&lt;ref&gt;Harvey, Peter (1990). ''An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices''. Cambridge University Press. p. 198.&lt;/ref&gt; 

ဘာတက္ကသိုလ် လကျာ် ဇၞော်အိုတ် ၜါ ပ္ဍဲဍုင်သေံဂှ် ဒှ် မဟာချုလာလောင်ကောန် (Mahachulalongkornrajavidyalaya University) သွက် မဟာနိကာယ ကေုာံ မဟာမကုဋ (Mahamakut Buddhist University) သွက် ဒါမ္မယုတ္တိကာ နိကာယ ရ။ ဘာတက္ကသိုလ် သီုၜါဏံ ဗတောန်ကဵု လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ သီုကဵု ဘာသာစက် (Secular subjects) သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် လဒက်ပတန် ပရေင်ပညာ သံဃာတအ်ရ။

ဘာလကျာ် (Wat) ပ္ဍဲဍုင်သေံ ဟွံသေင်ဆ ပရေင်သာသနာမွဲဓဝ်၊ ဒှ်ဒၞာဲ ဗဟဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ကောန်င္ၚာ်တအ်ရ။ ကောန်င္ၚာ် သၟတ်တအ် လုပ်မံင်ဘာလကျာ် နဒဒှ် ကွးဘာ (Dek wat) တုဲ ကလိဂွံ ပရေင်ပညာ ကေုာံ စၞစ နူဘာလကျာ်ရ။&lt;ref&gt;Ishii, Yoneo (1986). ''Sangha, State, and Society: Thai Buddhism in History''. University of Hawaii Press. p. 67.&lt;/ref&gt;

== သဘင် ကေုာံ တ္ၚဲကိစ္စဇၞော်ဂမၠိုင် ==
တ္ၚဲကိစ္စဇၞော် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဍုင်သေံဂှ် ဍုင်စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် တ္ၚဲကၟာတ်ရုင် (Public holidays) ရ။ 
* **တ္ၚဲမာဃပူဇာ** (Magha Puja) - ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ဟွံသေင်မ္ဂး မာတ်၊ ရှ်ေသှ်ေ ပရေင်ကောံဓရီု ခမဳ ၁၂၅၀ ဇကု မဟွံမဲကဵု ပရေင်ဖန်ဇန်။
* **တ္ၚဲဝိသာခပူဇာ** (Vesak) - တ္ၚဲ ကျာ်သၠးဂၠံဂဝ်၊ ဒှ်ကျာ်၊ ကေုာံ ပရိနိဗ္ဗာန်။ ဒှ်သဘင် မဇၞော်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Swearer, Donald K. (1995). ''The Buddhist World of Southeast Asia''. SUNY Press. p. 23.&lt;/ref&gt;
* **တ္ၚဲအာသဠှပူဇာ** (Asalha Puja) - တ္ၚဲ ကျာ်တွံဓရ် ဓမ္မစက် ကိုပ်ကၠာအိုတ်။
* **တ္ၚဲလုပ်ဝှ်** (Khao Phansa / Vassa) - တ္ၚဲ ခမဳသင်တအ် စလုပ်ဒဂိုန်ဝှ် ပွိုင် ပိဂိတု။ ပ္ဍဲအခိင်ဏံ မၞိဟ်တြုဟ်တအ် လုပ်ပခမဳ ဂၠိုင်အိုတ်ရ။

ပ္ဍဲတ္ၚဲသဘင်ဏံ ကောန်ဍုင်သေံတအ် အာဘာလကျာ်၊ ကဵုဒါန်၊ မင်သဳ ကေုာံ ဂေတ်ပူဇဴ ကျာ်စေတဳ (Wian Tian) နကဵု ပၞာင်တိုင်ရ။ ပရေင်အာဘာ ပ္ဍဲတ္ၚဲသဘင် ဒှ်အခိုက်ကၞာ မခိုင်ဗိုန် ပ္ဍဲဘဝ ကောန်ဍုင်သေံတအ်ရ။

== ပရေင်သြဇာ လတူ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ ==
ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ ဍုင်သေံ ဒုင်လဝ် သြဇာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ ပရေင်သြိုင်ခၞံ (Architecture) ဘာလကျာ် ကေုာံ ကျာ်စေတဳ ပ္ဍဲဍုင်သေံ နွံကဵု အခိုက် ဗီုပြင် မပံင်စပ်လဝ် နူခေတ် သုခေါထာဲ ကေုာံ အယုဒ္ဓယရ။ ရုပ်ပါန်ခဳ ပ္ဍဲဗဒင်ဘာလကျာ် (Mural paintings) ဂၠိုင်ကဵုဒၞာဲ ဓဇက်လဝ် ဝင်ဇာတ် ၅၅၀ (Jataka tales) ကေုာံ ဝင်ကျာ်ရ။&lt;ref&gt;Krairiksh, Piriya (1977). ''Art Styles in Thailand: A Selection from National Provincial Museums''. Department of Fine Arts, Thailand. p. 112.&lt;/ref&gt;

လပါ် လိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ ဍုင်သေံ လွဳစလဝ် ဝေါဟာရ နူပါဠိ ကေုာံ သံသကြိုတ် ဗွဲမဂၠိုင် မဆေင်ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာရ။ အခိုက်ကၞာ ပရေင်မံင်စံင် လိင်မၞိဟ် မပ္တံကဵု ပရေင်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ မၞိဟ်ဇၞော် ကေုာံ လကျာ် (Wai) ဂှ်လေဝ် ဒုင်သဇိုင် ကုဒ္ဂေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာရ။

[[File:Wat Arun by night.jpg|thumb|ကျာ် အရุณ (Wat Arun) မၞုံကဵု အနုသုခုမ ပရေင်သြိုင်ခၞံ မစိုန်သကီု]]

== သံဃာ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ==
ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာ သံဃာ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲဍုင်သေံ နွံဒဒှ် မခိုင်ဗိုန်ကွေံရ။ သၞောဝ်သံဃာ (Sangha Acts) မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၂၊ ၁၉၄၁ ကေုာံ ၁၉၆၂ တအ်ဂှ် သ္ပကဵု သံဃာ ဂွံနွံသၟဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳရ။&lt;ref&gt;Suksamran, Somboon (1977). ''Political Buddhism in Southeast Asia: The Role of the Sangha in the Modernization of Thailand''. C. Hurst &amp; Co. p. 54.&lt;/ref&gt; 

အလဵုအသဳ သေံ စကာ ဗုဒ္ဓဘာသာ နဒဒှ် ကြိယာ သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ ဂကူ ကေုာံ စဵုဒၞာ ပရေင်ကောန်မျူနေတ် ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်လၜိုဟ် (Cold War) ရ။ လကျာ်တအ် ဒးဒုင်စကာ သွက်ဂွံ စန်ဒက် ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲဒေသ ကုန်ဒဵုဂမၠိုင် (Thammacharik program) ညံင်ဂွံ ပတှ်ေ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဨကရာဇ်ရ။ အခိင်လၟုဟ် လကျာ်လ္ၚဵု ပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ထ္ၜးဆန္ဒ နွံကၠုင်ကီုရ။

== ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဵု ညးဗြဴ ==
ပ္ဍဲဍုင်သေံ အခေါင်အရာ ညးဗြဴ ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဘာသာ နွံပရေင်အပိုင်အခြာရ။ ဂကောံသံဃာ ဍုင်သေံ ဟွံဒုင်တဲ ပရေင်ပတိုန် ခမဳဘိက္ခုနဳ (Bhikkhuni) ရ။ ညးဗြဴတအ် သ္ဒးလုပ်ပ မဲ့ချဳ (Mae chi) မဒှ် သဳလဗြဴ မဗိုက်လတက် ကယျိုင် ဗု ကေုာံ မင်သဳ ဒစာံ ဟွံသေင်မ္ဂး စှ် ရ။ မဲ့ချဳတအ် ဟွံကလိဂွံ အထံက်အပင် နူအလဵုအသဳ တုပ်ကဵု ခမဳသင် တြုဟ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Lindberg Falk, Monica (2007). ''Making Fields of Merit: Buddhist Female Ascetics and Gendered Orders in Thailand''. NIAS Press. p. 102.&lt;/ref&gt;

လပါ်ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ဒါမ္မနန္ဒာ ဘိက္ခုနဳ (Dhammananda Bhikkhuni) ကလိဂွံ ဒဒှ် ခမဳဘိက္ခုနဳ ပ္ဍဲဍုင်သိင်္ဃိုဝ် တုဲ ကလေင်ကၠုင် ဍုင်သေံ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂကောံ ဘိက္ခုနဳ ရ။ ၜိုန်ရ ကံင်သဳ သံဃာ ဍုင်သေံ ဟွံဒုင်တဲကီုလေဝ် ညးဍုင်ကွာန်လ္ၚဵု ကဵုဒြဟတ်ထံက်ပင် လတူပရေင်ဏံ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပရေင်ဏံ ဒှ်ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဍုင်သေံရ。

== ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲခေတ်တၟိ ==
အခိင်ခေတ်တၟိ ဍုင်သေံ ကတဵုဒှ် ဍုင်မဇၞော်မောဝ် ကေုာံ မၞိဟ်တအ် ပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်ဂၠိုင်ကၠုင်ဂှ် ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာလေဝ် ပြံင်လှာဲကၠုင်ရ။ မၞိဟ်တန်လဒေါဝ် (Middle class) ပ္ဍဲဍုင်ၜင်ကံက်တအ် ဂၠာဲကၠုင် ပရေင်ဗုဒ္ဓဘာသာ မကိတ်ညဳ ကုဘဝဍုင်ဇၞော်ရ။&lt;ref&gt;Zeghidour, Slimane (1989). ''Modernity and Buddhism in Thailand''. Paris. p. 45.&lt;/ref&gt;

ဂကောံ ဗုဒ္ဓဘာသာ တၟိတၟိ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဗီုကဵု ဓမ္မကာယ (Dhammakaya movement) မစန်ဒက် မၞိဟ်တန်လဒေါဝ် နကဵု ပရေင်ကၠောန်ကုသဵု မဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ကေုာံ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် မတုပ်ကဵု ကမ္ပဏဳရ။ မွဲလပါ်ဂှ် ဂကောံ သန္တိအသောက (Santi Asoke) ဒ္ဂေတ်ဝိနယ် တေင်ဂြတ်၊ စစၞသတ်ဆု၊ ကေုာံ ဟွံဒုင်တဲ သြန်၊ မပါ်ပဲါ သၞောတ်သံဃာ လၟုဟ်ရ။ ဂကောံသီုၜါဏံ ဒးဒုင် ပါ်ပဲါ နူကဵု ကံင်သဳ သံဃာ ဍုင်သေံ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။

== ကိစ္စပြဿနာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲဂမၠိုင် ==
ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဍုင်သေံ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဆဵုဂဗမံင် ကိစ္စပြဿနာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပရေင်ပါ်ပဲါ လတူ ပရေင်သြန် ကေုာံ ဒြပ်ရတ် မလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဘာလကျာ် (Commercialization of Buddhism) ဒှ်အရာ မဇၞော်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Jackson, Peter A. (1997). ''Buddhism, Legitimation, and Conflict: The Political Functions of Urban Thai Buddhism''. p. 110.&lt;/ref&gt; လကျာ်လ္ၚဵု ဒးဒုင်စပ်စောဲ ကုကိစ္စ သြန်၊ ကိစ္စလိင် ကေုာံ ကိစ္စသုင်စောဲ ဂဥုဲၜူမာဲဂမၠိုင် ဒှ်ဟိုတ် ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ညးဍုင်ကွာန် စှ်ေစလာ်ရ။

အလဵုအသဳ ကေုာံ သံဃာ မက္ဍိုက်ပ်တအ် ဂစာန်မံင် သွက်ဂွံ သ္အးဇ္ၚး သာသနာကီုလေဝ် သၞောတ်အုပ်ဓုပ် သံဃာ မဟွံခိုင်ဗိုန် ကေုာံ ပရေင်ဟွံမဲကဵု သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ သြန်လုပ်သြန်တိတ် ပ္ဍဲဘာလကျာ်တအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ပြဿနာဏံ ဂွံဆက်ကတဵုဒှ်မံင်ရ။ ပရေင်သွံရာန် ကွက်ယန် နကဵု င္ၚုဟ်မသၠုင်ဂှ်လေဝ် ဒးဒုင် ပါ်ပဲါ နူကဵု ညးမလ္ၚတ် ဗုဒ္ဓဘာသာတအ်ရ။

== ပရေင်ဆက်ဆောံ ဂၠးကဝ် ==
ဗုဒ္ဓဘာသာ ဍုင်သေံ နွံပရေင်ဆက်ဆောံ ကုဍုင်မ္ၚး ဗွဲမလှဲလးရ。အခိုက်ကၞာ ဂြိုပ် ဍုင်သေံ (Thai Forest Tradition) မက္ဍိုက်ပ် နကဵု အာစာချာ (Ajahn Chah) ဂှ် ပြးဇးအာ စိုပ် ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ဍုင်ယူရဝ်ဂမၠိုင်တုဲ ဘာလကျာ် အခိုက်သေံ နွံကၠုင် ပ္ဍဲဍုင်သ္အာင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;Tiyavanich, Kamala (1997). ''Forest Recollections: Wandering Monks in Twentieth-Century Thailand''. University of Hawaii Press. p. 204.&lt;/ref&gt;

လပါ် ဒေသအာရှဂှ် ဍုင်သေံ နွံပရေင်ဆက်ဆောံ ကုဍုင်ဗုဒ္ဓဘာသာ တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု ဍုင်ဗၟာ၊ သိင်္ဃိုဝ် ကေုာံ ကမ္ဗောဒဳယျာရ။ လကျာ် နူဍုင်သ္အာင် ကၠုင်ကတ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် လကျာ် ဍုင်သေံ နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဍုင်သေံ ဒှ်ဒၞာဲ ဗဟဵု မဆက်ဆောံ ပရေင်သာသနာ ပ္ဍဲဒေသ အာရှအဂၞဲတုဲ ကံင်သဳ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂၠးကဝ် (World Fellowship of Buddhists) လေဝ် နွံရုင်ဗဟဵု ပ္ဍဲဍုင်ၜင်ကံက်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Keyes |first=Charles F. |year=1989 |title=Thailand: Buddhist Kingdom as Modern Nation-State |publisher=Westview Press |isbn=978-0813301278}}
* {{cite book |last=Tambiah |first=Stanley J. |year=1970 |title=Buddhism and the Spirit Cults in North-East Thailand |url=https://archive.org/details/buddhismspiritcu0000tamb_n0u9 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521099585}}
* {{cite book |last=Swearer |first=Donald K. |year=1995 |title=The Buddhist World of Southeast Asia |url=https://archive.org/details/isbn_9780791424599 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0791424602}}
* {{cite book |last=Jackson |first=Peter A. |year=1989 |title=Buddhism, Legitimation, and Conflict: The Political Functions of Urban Thai Buddhism |url=https://archive.org/details/buddhismlegitima0000jack |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |isbn=978-9813035180}}
* {{cite book |last=Tiyavanich |first=Kamala |year=1997 |title=Forest Recollections: Wandering Monks in Twentieth-Century Thailand |url=https://archive.org/details/forestrecollecti0000tiya |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824817817}}

{{Navbox
| name = ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ အာရှ
| title = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ပ္ဍဲ အာရှ
| listclass = hlist
| list1 = 
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ|သေံ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ|ဗၟာ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ သိင်္ဃိုဝ်|သိင်္ဃိုဝ်]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ကမ္ဗောဒဳယျာ|ကမ္ဗောဒဳယျာ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်လဴ|လဴ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက်|ကြုက်]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျပေန်|ဂျပေန်]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်ကိုဝ်ရဳယျာ|ကိုဝ်ရဳယျာ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဗဳယေတ်နာမ်|ဗဳယေတ်နာမ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ]]
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ အတိုင်ဍုင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:သာသနာ ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ]]
[[Category:ယေန်သၞာင် ဍုင်သေံ]]
[[Category:ထေရဝါဒ]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဍုင်သေံ]]
[[Category:ဝင် ဍုင်သေံ]]</text>
      <sha1>j7gomxm05kclaq8qww27teo7x5a2t0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေၚ်သီအဝဵု ဗဳယာဟဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13438</id>
    <revision>
      <id>60420</id>
      <parentid>60146</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29669" sha1="har06my613txo53yqobck1w9ncqo31z" xml:space="preserve">{{Infobox civil conflict
| title = ပရေၚ်သီအဝဵု ဗဳယာဟဝ်
| image = Bundesarchiv Bild 119-0112, München, Bürgerbräukeller.jpg
| caption = ရုၚ် ဗဳယာဟဝ် မၞုံယၟု (Bürgerbräukeller) ပ္ဍဲ ဍုၚ် မူးနေတ်၊ သၞာံ ၁၉၂၃
| date = ၈–၉ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၂၃
| place = [[မူးနေတ်]] (Munich), [[ဗာဗေရဳယျာ]] (Bavaria), ရးနိဂီု [[ဂျာမနဳ]] (Germany)
| map_type = Germany
| latitude = 48.133333
| longitude = 11.566667
| result = ပရေၚ်သီအဝဵု ကျသုၚ်
* ညးဍိုက်က္ဍိုပ်တအ် ဒးဒုၚ်ရပ် တုဲ ဒးဒုၚ်စၟဳစၟတ်သၞောဝ်
* ဗော်နာဇြဳ ဒးဒုၚ်ကၟာတ်လဒဵု ယာယဳ
| combatant1 = [[ဗော်နာဇြဳ]] (NSDAP) &lt;br&gt; ကမ်ဗောန် (Kampfbund)
| combatant2 = အလဵုအသဳ သမ္မတ ဝါဲမာ (Weimar Republic) &lt;br&gt; အလဵုအသဳ တွဵုရး ဗာဗေရဳယျာ &lt;br&gt; ဗၠာဲသၟိၚ် ဍုၚ် မူးနေတ်
| commander1 = [[အဒေါပ် ဟေတ်တလာ]] (Adolf Hitler) &lt;br&gt; ဨရေတ် လူဒေန်ဒံက် (Erich Ludendorff) &lt;br&gt; အာန် ရောမ် (Ernst Röhm) &lt;br&gt; ဟာမာန် ဂဝ်ရေၚ် (Hermann Göring)
| commander2 = ဂူသတာပ် ဗောန် ကာ (Gustav von Kahr) &lt;br&gt; အဝ်တဝ် ဗောန် လဝ်သောဝ် (Otto von Lossow) &lt;br&gt; ဟာန် ဗောန် သာဲသာ (Hans von Seisser)
| strength1 = ၜိုတ် ၂,၀၀၀ - ၃,၀၀၀ တၠ
| strength2 = ဗၠာဲသၟိၚ် ကေုာံ ကောန်ပၞာန် ၁၃၀ ပြၚ်
| casualties1 = ၁၆ တၠ ဒးချိုတ်
| casualties2 = ၄ တၠ ဒးချိုတ်
}}

'''ပရေၚ်သီအဝဵု ဗဳယာဟဝ်''' (Beer Hall Putsch) ဟွံသေၚ်မ္ဂး '''ပရေၚ်သီအဝဵု မူးနေတ်''' (Munich Putsch) ဒှ် ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် သွက်ဂွံ သီအဝဵုဍုၚ် မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် [[မူးနေတ်]] (Munich) ရးနိဂီု [[ဂျာမနဳ]] ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၈-၉ နဝ်ဝေမ်ဗါ သၞာံ ၁၉၂၃ ရ။ အဒေါပ် ဟေတ်တလာ (Adolf Hitler) ကေုာံ သကိုပ်ပၞာန်ဇၞော် ဨရေတ် လူဒေန်ဒံက် (Erich Ludendorff) ဍိုက်က္ဍိုပ်တုဲ ကောန်ဗော် နာဇြဳ ၜိုတ် ၜါလ္ၚီတၠတအ် လုပ်သီကေတ် ရုၚ် ဗဳယာဟဝ် တုဲ ဂစာန် ဒေါမ်ဖျေဟ် အလဵုအသဳ သမ္မတ ဝါဲမာ (Weimar Republic) ရ။ ပရေၚ်သီအဝဵုဏအ် ဒှ်လဝ် ပရေၚ်ကလိုက်ကမဵု ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဂျာမနဳ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံစိုပ် အခိၚ် ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယရ။

ၜိုန်ရ ဟေတ်တလာ ကဵု ညးမဗက်လက္ကရဴတအ် ဂစာန်သီကေတ် အဝဵုဍုၚ်ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်သီအဝဵုဏအ် ကျသုၚ်အာ ပ္ဍဲ အခိၚ် မဍောတ်သွတ်ရ။ ဒပ်ဗၠာဲသၟိၚ် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် ရးနိဂီု ဂျာမနဳ တဝ်စၞေဟ် ဗတိုက်ပလီုထောံတုဲ ကောန်ဗော် နာဇြဳ ၁၆ တၠ ကေုာံ ဗၠာဲသၟိၚ် ၄ တၠ ဒးချိုတ်အာရ။ ကြဴနူ ပရေၚ်ကျသုၚ်ဏအ်၊ ဟေတ်တလာ ဒးဒုၚ်ရပ် တုဲ ဒးဒုၚ်စောဲဒုဟ် သွက် တဝ်စၞေဟ် လတူ ရးနိဂီုရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် မဒးဒုၚ်ထံၚ်၊ ဟေတ်တလာ ချူလဝ် လိက်အုပ် ယၟုဒယှ် ဇၟာပ်ပေါဲဗတိုက်အဲ (Mein Kampf) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; မဒှ် လိက်အဓိက သွက် လဒက်ပ္တန် ဝါဒ ဖာသေတ် ကေုာံ နာဇြဳ ပ္ဍဲ အခိၚ်အနာဂတ်ရ။

== လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အကာဲအရာ (Background) ==
ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ၊ ရးနိဂီု ဂျာမနဳ ဒးဒုၚ် စုတ်စောဲလဝ် ဒုဟ် နကဵု လိက်ကသုက် ဗာသာဲ (Treaty of Versailles) မပကဵု ညံၚ်ရးနိဂီု ဒးလေၚ်အာ တိဍာ်၊ ဒြဟတ်ပၞာန် ကေုာံ ဒးလေၚ် ဒဏ်သြန် ဗွဲမဇၞော်ရ။ &lt;ref&gt;{{cite book |last=Kershaw |first=Ian |title=Hitler: A Biography |url=https://archive.org/details/hitlerbiography0000kers |year=2008 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0-393-06757-6 |page=[https://archive.org/details/hitlerbiography0000kers/page/120 120]}}&lt;/ref&gt; ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဂျာမနဳ လီုလာ်အာတုဲ ၚုဟ်မးသြန် စှ်ေအာ ဗွဲမဇၞော် (Hyperinflation) မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၃ ရ။ အလဵုအသဳ သမ္မတ ဝါဲမာ ဒးဒုၚ် ဖျေဟ်ဒုဟ် နူကဵု ညးဍုၚ်ကွာန် ဂျာမနဳ မဟီုမ္ဂး အလဵုအသဳဏအ် လာဲလေၚ်ထောံ ပရေၚ်ဂုဏ်သိက္ခာ ရးနိဂီု ဂျာမနဳရ။ 

တွဵုရး ဗာဗေရဳယျာ (Bavaria) ဒှ်လဝ် ဒေသ မၞုံကဵု ဂကောံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် လပါ်ပုၚ် (Right-wing) ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ၊ တၠအဝဵု ဂူသတာပ် ဗောန် ကာ (Gustav von Kahr) မအုပ်ဓုပ်လဝ် ဒေသဏအ် လေဝ် ဒစဵုဒစး ကု အလဵုအသဳ သမ္မတ ဝါဲမာ ရ။ ဟေတ်တလာ ကေုာံ ဗော်နာဇြဳတအ် ညာတ်ကေတ် အကာဲအရာဏအ် ဒှ် အခေါၚ်ခိုဟ် သွက်ဂွံ ဒေါမ်ဖျေဟ် အလဵုအသဳ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဗာလေန် (Berlin) နကဵု ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် နူ မူးနေတ် ရ။

=== အကာဲအရာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ===
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၃၊ သြန် မာတ် (Mark) ဂျာမနဳ ၚုဟ်စှ်ေအာ စဵုကဵု ဟွံမဲ ၚုဟ်မးတုဲ ညးဍုၚ်ကွာန်တအ် ဒးဒုၚ် ဒဒိုက် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ကောန်ဗော် နာဇြဳတအ် စကာ အကာဲအရာဏအ် သွက်ဂွံ စန်ဒက် ညးဍုၚ်ကွာန် ညံၚ်ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်တဝ်စၞေဟ်ရ။

== ညးမပါလုပ် ကေုာံ ဗော်နာဇြဳ (Participants and the Nazi Party) ==
ဗော်နာဇြဳ (NSDAP) မက္ဍိုက်ပ် နကဵု ဟေတ်တလာ ဂှ် ဒှ် ဂကောံ အဓိက သွက် ပရေၚ်သီအဝဵုဏအ်ရ။ ဟေတ်တလာ ကလိဂွံ အရီုအဗၚ် နူ ညးမၞုံကဵု သြဇာ လပါ်ပၞာန် မတွံဂး ဨရေတ် လူဒေန်ဒံက် မဒှ် သကိုပ်ပၞာန်ဇၞော် ပ္ဍဲ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမရ။ &lt;ref&gt;{{cite book |last=Shirer |first=William L. |title=The Rise and Fall of the Third Reich |url=https://archive.org/details/risefallofthirdr1960shir |year=1960 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0-671-62420-0 |page=[https://archive.org/details/risefallofthirdr1960shir/page/70 70]}}&lt;/ref&gt; 

ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ ဂကောံ လပါ်ပၞာန် မကော်စ ဩအေ (SA - Sturmabteilung) မအုပ်ဓုပ် နကဵု အာန် ရောမ် (Ernst Röhm) ကေုာံ ဟာမာန် ဂဝ်ရေၚ် (Hermann Göring) တအ် လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ချဳဒရာၚ်ဏအ်ရ။ ဂကောံ ကမ်ဗောန် (Kampfbund) မဒှ် ဂကောံ ပံၚ်ကောံ ဂကောံလပါ်ပုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်လေဝ် ဒုၚ်တဲ သွက်ဂွံ ပါလုပ်ကီုရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ညးမပါလုပ် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေၚ်သီအဝဵု
|-
! ယၟု !! တာလျိုၚ် !! အကျဵုသွဟ်
|-
| အဒေါပ် ဟေတ်တလာ || က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဗော်နာဇြဳ || ဒးဒုၚ်ဖျေဟ်ထံၚ် ၅ သၞာံ (ဒးဒုၚ် ၉ ဂိတု)
|-
| ဨရေတ် လူဒေန်ဒံက် || သကိုပ်ပၞာန် ဂုဏ်ထူး || ဂွံဗၠးဒုဟ် ပ္ဍဲ ရုၚ်ဒဏ်
|-
| ဟာမာန် ဂဝ်ရေၚ် || သကိုပ် ဩအေ (SA) || ဒးဝပ် ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် တုဲ ဒြေပ်ဒဴ တိတ် ရးနိဂီု
|-
| အာန် ရောမ် || သကိုပ် ဩအေ (SA) || ဒးဒုၚ်ဖျေဟ်ထံၚ် ယာယဳ
|}

== ပရေၚ်စဳဇန် သွက်ဂွံ သီအဝဵု (Planning of the Putsch) ==
ဟေတ်တလာ ကလိဂွံ ပရေၚ်အထံက်အပၚ် စိုတ်ဓါတ် နူ ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် ဍုၚ် ရဝ်မ (March on Rome) မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ဗေနဳတဝ် မူသဝ်လဳနဳ (Benito Mussolini) ပ္ဍဲ ရးနိဂီု အဳတလဳ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၂ ရ။ ဟေတ်တလာ မိက်ဂွံ ကၠောန် ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် ဍုၚ် ဗာလေန် (March on Berlin) နကဵု မစပ္တံ နူ ဍုၚ် မူးနေတ် ရ။

သကိုပ်အုပ်ဓုပ် တွဵုရး ဗာဗေရဳယျာ ကာ၊ လဝ်သောဝ် (Otto von Lossow) ကေုာံ သာဲသာ (Hans von Seisser) တအ် လေဝ် နွံပၟိက် သွက်ဂွံ ဒေါမ်ဖျေဟ် အလဵုအသဳ သမ္မတ ဝါဲမာ ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် ဟွံမိက် ပံၚ်ကောံ ကု ဟေတ်တလာ ရ။ ဟေတ်တလာ ညာတ်ကေတ် အကာဲအရာဏအ်တုဲ၊ ဖျေဟ်လဝ် အစဳအဇန် သွက်ဂွံ ရပ်ကြိုၚ် ညးပိတၠဏအ် ပ္ဍဲ သဘၚ်ကောံဓရီု ဗဳယာဟဝ် တုဲ အတိုၚ်အစောဲ ဒးပံၚ်ကောံ ကု ဗော်နာဇြဳ သွက်ဂွံ လုပ်သီ ဍုၚ် ဗာလေန်ရ။

== သဘၚ်ကောံဓရီု ပ္ဍဲ ဗဳယာဟဝ် (The Meeting at the Beer Hall) ==
ပ္ဍဲ ဗတံ စၟတ်တ္ၚဲ ၈ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၂၃၊ ကာ အာစိုပ် တွံ ပရူပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲ ရုၚ် ဗဳယာဟဝ် မၞုံယၟု ဗူဂါဗရိုတ်ကေလာ (Bürgerbräukeller) မၞုံကဵု ညးဍုၚ်ကွာန် ၜိုတ် ၃,၀၀၀ တၠ ရ။ &lt;ref&gt;{{cite book |last=Evans |first=Richard J. |title=The Coming of the Third Reich |year=2003 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-303469-8 |page=191}}&lt;/ref&gt;

အခိၚ် ၜိုတ် ၈:၃၀ ဗတံ၊ ဟေတ်တလာ ကေုာံ ကောန်ပၞာန် ဩအေ ၜိုတ် ၆၀၀ တၠ လုပ်သီကေတ် ရုၚ် ဗဳယာဟဝ် တုဲ ကၟာတ်လဒဵု ပါၚ်တြၚ်ရ။ ဟေတ်တလာ လုပ်အာ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် သဘၚ်၊ ပန် လွဟ် ပ္ဍဲ လတူကၟဳ မွဲတဲ တုဲ လလောၚ်တြး &quot;ပရေၚ်ပၠန်ဂတး ကောန်ဂကူ စကတဵုဒှ်ရ! အလဵုအသဳ ဗာဗေရဳယျာ ကဵု အလဵုအသဳ ဗာလေန် ဒးဒုၚ် ဖျေဟ်ထောံရ။&quot; 

ညးဍုၚ်ကွာန် မၞုံ ပ္ဍဲ ရုၚ် ဗဳယာဟဝ် တအ် ဖေက်လကိုတ်အာတုဲ၊ ဟေတ်တလာ ကော်ဏာ ကာ၊ လဝ်သောဝ် ကေုာံ သာဲသာ ဇရေၚ် ခန် လက္ကရဴ သွက်ဂွံ ဓရီုကျာရ။

=== ပရေၚ်ရပ်ကြိုၚ် ပ္ဍဲ ခန် လက္ကရဴ ===
ပ္ဍဲ ခန် လက္ကရဴ၊ ဟေတ်တလာ စကာ လွဟ်တုဲ အာတ်မိက် ညံၚ် ကာ တအ် ဂွံ ပံၚ်ကောံ ကု ပရေၚ်သီအဝဵုရ။ ကိုပ်ကၠာဂှ် ကာ တအ် ဟွံဒုၚ်တဲကီုလေဝ်၊ အခိၚ် လူဒေန်ဒံက် မစိုပ်ကၠုၚ်ဂှ်၊ ညးတအ် ထ္ၜးရုပ်ရဴ ဒုၚ်တဲ ပံၚ်ကောံ ကု ဟေတ်တလာ ရ။

== ပရေၚ်ကလိုက်ကမဵု ကေုာံ ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် (The Chaos and Movement) ==
ကြဴနူ မကလိဂွံ ပရေၚ်တုပ်စိုတ် နူ ကာ တအ်တုဲ၊ ဟေတ်တလာ ကလေၚ်တိတ်ကၠုၚ် ဇရေၚ် စၚ် ပ္ဍဲ ဗဳယာဟဝ် တုဲ လလောၚ်တြး ပရူ ပရေၚ်ပံၚ်ကောံဏအ် ကု ညးဍုၚ်ကွာန် တအ်ရ။ ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် ကဵု ဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ဆဂး ဟေတ်တလာ ဒးတိတ်အာ နူ ဗဳယာဟဝ် ယာယဳ သွက်ဂွံ ဖြေရှင်း ပရေၚ်ကလိုက်ကမဵု တၞဟ်ရ။

ပ္ဍဲ အခိၚ် ဟေတ်တလာ ဟွံမဲဂှ်၊ လူဒေန်ဒံက် ကဵု အခေါၚ် ကု ကာ၊ လဝ်သောဝ် ကေုာံ သာဲသာ သွက်ဂွံ စဴသ္ၚိ ညးတအ်ရ။ ညးပိတၠဏအ် တိတ်ဗၠးအာတုဲ ညးတအ် ပြံၚ်လှာဲ စိုတ် တုဲ ကလေၚ် လလောၚ်တြး ဒစဵုဒစး ကု ပရေၚ်သီအဝဵု ဟေတ်တလာ ရ။ ညးတအ် ကဵု အမိၚ် ကု ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ဒပ်ဗၠာဲသၟိၚ် သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ကောန်ဗော် နာဇြဳ တအ်ရ။ 

== ပရေၚ်တဝ်စၞေဟ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲယး (The Confrontation on the Next Day) ==
ပ္ဍဲ တ္ၚဲယး စၟတ်တ္ၚဲ ၉ နဝ်ဝေမ်ဗါ၊ ဟေတ်တလာ ကေုာံ လူဒေန်ဒံက် တအ် သ္ပသမ္တီ ဒဒှ်ရ ပရေၚ်အစဳအဇန် ညးတအ် စှ်ေအာ ဍာ်ရ။ ညးတအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ ကွာ်တရဴ ဇရေၚ် ရုၚ်ဝန်ဇၞော် ပၞာန် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုၚ် မူးနေတ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဒြဟတ် ကေုာံ ကလိဂွံ အရီုအဗၚ် နူ ညးဍုၚ်ကွာန်ရ။

ကောန်ဗော် နာဇြဳ ၜိုတ် ၂,၀၀၀ တၠ ကွာ်တရဴ နူ ဗဳယာဟဝ် ဇရေၚ် အဝ်ဒဳယောန်ပလာတ် (Odeonsplatz) ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲဏအ်၊ ဒပ်ဗၠာဲသၟိၚ် ရးနိဂီု ဂျာမနဳ မၞုံကဵု လွဟ်ပေၚ်ၚ် ကၟာတ်လဒဵုလဝ် ဂၠံၚ်ရ။ &lt;ref&gt;{{cite book |last=Toland |first=John |title=Adolf Hitler |url=https://archive.org/details/bwb_W9-CZG-011_2 |year=1976 |publisher=Doubleday |isbn=978-0-385-03724-2 |page=150}}&lt;/ref&gt;

=== ပေါဲဗတိုက် အဝ်ဒဳယောန်ပလာတ် ===
အခိၚ် ကောန်ဗော် နာဇြဳ တအ် စိုပ်ကၠုၚ် ဂတ ဒပ်ဗၠာဲသၟိၚ်ဂှ်၊ ပရေၚ်ပန်ကဵုလွဟ် စကတဵုဒှ်ရ။ ညးလဵု စပန် ကိုပ်ကၠာဂှ် ဟွံတီကၠးကၠး ကီုလေဝ်၊ ပေါဲဗတိုက်ဏအ် တန်တဴ ၜိုတ် မွဲမိနေတ် ဓဝ်ရ။ ပရေၚ်ပန်ဂစိုတ်ဏအ် ပကဵု ညံၚ် ကောန်ဗော် နာဇြဳ ၁၆ တၠ ကေုာံ ဗၠာဲသၟိၚ် ၄ တၠ ဒးချိုတ်အာရ။

== လွဟ် ကေုာံ ဒြဟတ်ပၞာန် (Weapons and Military Force) ==
ပ္ဍဲ ပရေၚ်သီအဝဵုဏအ်၊ ကောန်ဗော် နာဇြဳ တအ် စကာလဝ် လွဟ်တြေံ နူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ဂကောံ ဩအေ တအ် နွံကဵု လွဟ်ပန် ကေုာံ လွဟ်ဍောတ်တ် တအ်ရ။ ဆဂး ညးတအ် ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် လွဟ်ဇၞော် မတုပ် ကု ဒပ်ပၞာန် အလဵုအသဳရ။

ဒပ်ဗၠာဲသၟိၚ် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် ရးနိဂီု မစဵုဒၞာလဝ် ဍုၚ် မူးနေတ် ဂှ် နွံကဵု လွဟ်ခိုဟ်ဟ် ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ခိုဟ်ဟ်ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံၚ် ကောန်ဗော် နာဇြဳ တအ် ဒးကျသုၚ်အာ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် အဝ်ဒဳယောန်ပလာတ် ရ။

[[File:Feldherrnhalle 1.jpg|thumb|ဒၞာဲ အဝ်ဒဳယောန်ပလာတ် မဒှ် ဒၞာဲ ပေါဲဗတိုက် မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၉ နဝ်ဝေမ်ဗါ]]

== ပရေၚ်ကျသုၚ် ကေုာံ ရပ်ကြိုၚ် (Failure and Arrests) ==
ပ္ဍဲ အခိၚ် ပရေၚ်ပန်ကဵုလွဟ်ဂှ်၊ ဟေတ်တလာ ဒးဝပ် လပါ် ပၞး (dislocated shoulder) တုဲ ဒြေပ်ဒဴ တိတ်အာ နူ ဒၞာဲဂှ်ရ။ ညး အာ ဇူဒီု ပ္ဍဲ သ္ၚိ ညးမကဵု အရီုအဗၚ် အာန် ဟာန်ဖသတေန်ဂေဝ် (Ernst Hanfstaengl) ပ္ဍဲ ဍုၚ် အူဖေန် (Uffing) ရ။ ကြဴနူ ၜါပိတ္ၚဲ၊ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၁ နဝ်ဝေမ်ဗါ၊ ဒပ်ဗၠာဲသၟိၚ် တအ် ရပ်ကေတ် ဟေတ်တလာ ရ။ 

လူဒေန်ဒံက် ဂှ် ဟွံဒြေပ်ဒဴ တုဲ ကွာ်အာ ဇရေၚ် ဒပ်ဗၠာဲသၟိၚ် တုဲ ဒးဒုၚ်ရပ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲဂှ်ရ။ ညးမပါလုပ် တၞဟ်ဟ် မပ္တံ ကု ရောမ် တအ် လေဝ် ဒးဒုၚ်ရပ် တုဲ၊ ဂဝ်ရေၚ် ဂှ် ဒြေပ်ဒဴ တိတ်အာ နူ ရးနိဂီု ဂျာမနဳ စိုပ် ဍုၚ် ဩသတြဳယျာ (Austria) ရ။ ဗော်နာဇြဳ ကေုာံ သၟိၚ် ဩအေ ဂှ် ဒးဒုၚ် ကၟာတ်လဒဵု ယာယဳ နကဵု အလဵုအသဳရ。 

== ရုၚ်ဒဏ် ကေုာံ ပရေၚ်စောဲဒုဟ် (Trial and Conviction) ==
ပ္ဍဲ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၁၉၂၄၊ ဟေတ်တလာ ကေုာံ ညးမပါလုပ် တၞဟ်ဟ် ဒးဒုၚ် စၟဳစၟတ်သၞောဝ် ပ္ဍဲ ရုၚ်ဒဏ် ဍုၚ် မူးနေတ် နကဵု ဒုဟ် တဝ်စၞေဟ် ဍုၚ် (High treason) ရ။ ၜိုန်ရ ဒုဟ်ဏအ် နွံကဵု ဒဏ်ဂစိုတ် ကီုလေဝ်၊ ရုၚ်ဒဏ် ဂျာမနဳ ပ္ဍဲ အခိၚ်ဂှ် နွံကဵု စိုတ် ထံက်ဂလာန် ကု ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် လပါ်ပုၚ် တုဲ ညးတအ် ကဵု အခေါၚ် ကု ဟေတ်တလာ သွက်ဂွံ ဟီုတွံ ပရူ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲ ရုၚ်ဒဏ် ဗွဲမဗၠးၜးရ။ &lt;ref&gt;{{cite book |last=Kershaw |first=Ian |title=Hitler: A Biography |url=https://archive.org/details/hitlerbiography0000kers |year=2008 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0-393-06757-6 |page=[https://archive.org/details/hitlerbiography0000kers/page/131 131]}}&lt;/ref&gt;

ဟေတ်တလာ စကာ ရုၚ်ဒဏ်ဏအ် နဒဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ စန်ဒက် (Propaganda) ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံရးနိဂီု ဂျာမနဳရ။ ညး ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ညး ဟွံမဲ ကု ဒုဟ်၊ ကေုာံ အလဵုအသဳ သမ္မတ ဝါဲမာ ဂှ် ဒှ် ညးမလာဲလေၚ် ရးနိဂီု ဇေတ်တ်ရ။ ပရေၚ်ဟီုတွံဏအ် ပကဵု ညံၚ် ယၟု ဟေတ်တလာ ဂွံ ဒယှ်တှ်အာ အလုံမွဲ ဂျာမနဳရ။

ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁ ဨပြဳ ၁၉၂၄၊ ရုၚ်ဒဏ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဒုဟ် ဟေတ်တလာ သွက်ဂွံ ဒးဒုၚ် ဖျေဟ်ထံၚ် ၅ သၞာံ ပ္ဍဲ ထံၚ် လာန်သဘာက် (Landsberg Prison) ร။ လူဒေန်ဒံက် ဂှ် ဂွံဗၠးဒုဟ် ရ။ 

== အခိၚ်ဒးဒုၚ်ထံၚ် ကေုာံ လိက် ဇၟာပ်ပေါဲဗတိုက်အဲ (Prison Time and Mein Kampf) ==
ပ္ဍဲ အခိၚ် မနွံ ပ္ဍဲ ထံၚ် လာန်သဘာက်၊ ဟေတ်တလာ ကလိဂွံ အခေါၚ် ဗွဲမခိုဟ်ရ။ ညး ကလိဂွံ ကၟုဲ မကၠုၚ်ဝေၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကေုာံ အခေါၚ် သွက်ဂွံ ချူလိက်ရ。 ပ္ဍဲ အခိၚ်ဏအ်၊ ဟေတ်တလာ ဟီုကဵု ညးမစၟတ်သမ္တီ ရူဒံက် ဟေတ် (Rudolf Hess) သွက်ဂွံ ချူ လိက်အုပ် ယၟုဒယှ် ဇၟာပ်ပေါဲဗတိုက်အဲ (Mein Kampf) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; မတွံဂး &quot;ပေါဲဗတိုက် အဲ&quot; ရ။

လိက်အုပ်ဏအ် ဒှ် လိက် အဓိက မဗၟံက်ထ္ၜး ဝါဒ ဖာသေတ်၊ ပရေၚ်ဒစဵုဒစး ဂကူဂျူ (Antisemitism) ကေုာံ အစဳအဇန် သွက် အနာဂတ် ဂျာမနဳရ။ ဟေတ်တလာ ဒးဒုၚ် ထံၚ် ဆ ၉ ဂိတု ဓဝ်တုဲ ဂွံ ဗၠးတိတ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ဂိတု ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၉၂၄ ရ။

== အကျဵုသွဟ် ကေုာံ ဝင် (Consequences and Historical Impact) ==
ပရေၚ်သီအဝဵု ဗဳယာဟဝ် ဂှ် ၜိုန်ရ ကျသုၚ်အာ ပ္ဍဲ လပါ် ပၞာန် ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်ဏအ် ပကဵု ညံၚ် ဟေတ်တလာ ကလိဂွံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဇၞော်အိုတ် သွက် လဒက်ပ္တန် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ရ။ ဟေတ်တလာ တီကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်သီအဝဵု နကဵု လွဟ် ဂှ် ဟွံမာန် အလဵုအသဳ မၞုံကဵု ဒပ်ပၞာန် ပေၚ်ၚ်ရ။ &lt;ref&gt;{{cite book |last=Evans |first=Richard J. |title=The Coming of the Third Reich |year=2003 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-303469-8 |page=193}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး ပြံၚ်လှာဲ အစဳအဇန် သွက်ဂွံ လုပ်ပြိုၚ် ပ္ဍဲ သဘၚ်ရုဲမာဲ ကေုာံ ကလိဂွံ အဝဵုဍုၚ် နကဵု သၞောဝ်ရ။ 

ကြဴနူ ဗော်နာဇြဳ ကလိဂွံ အဝဵုဍုၚ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၃၊ ပရေၚ်သီအဝဵု ဗဳယာဟဝ် ဂှ် ဒှ်အာ ပရေၚ်ဝင် အဓိက သွက် ပရေၚ်စန်ဒက် နာဇြဳရ။ ကောန်ဗော် ၁၆ တၠ မဒးချိုတ်အာ ပ္ဍဲ အဝ်ဒဳယောန်ပလာတ် တအ်ဂှ် ဒးဒုၚ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် အာဇာနဲ (Martyr) တုဲ ဇၟာပ်သၞာံ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၉ နဝ်ဝေမ်ဗါ၊ ဟေတ်တလာ ကၠောန်ဗဒှ် သဘၚ် စၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲ ဍုၚ် မူးနေတ် ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Kershaw |first=Ian |title=Hitler: A Biography |year=2008 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0-393-06757-6 |url=https://books.google.com/books?id=bV_cBAAAQBAJ}}
* {{cite book |last=Shirer |first=William L. |title=The Rise and Fall of the Third Reich |year=1960 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0-671-62420-0 |url=https://books.google.com/books?id=KsbiCAAAQBAJ}}
* {{cite book |last=Evans |first=Richard J. |title=The Coming of the Third Reich |year=2003 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-303469-8 |url=https://books.google.com/books?id=i9iVq3eC1xoC}}
* {{cite book |last=Toland |first=John |title=Adolf Hitler |year=1976 |publisher=Doubleday |isbn=978-0-385-03724-2 |url=https://books.google.com/books?id=6-V_BwAAQBAJ}}
* {{cite book |last=Fest |first=Joachim C. |title=Hitler |year=1974 |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |isbn=978-0-15-141650-9 |url=https://books.google.com/books?id=6P57QgAACAAJ}}

{{Navbox
| name = ဗော်နာဇြဳ
| title = [[ဗော်နာဇြဳ]] (NSDAP) ကေုာံ ရးနိဂီု ဂျာမနဳ တတိယ
| listclass = hlist
| group1 = ပရေၚ်ဝင် အဓိက
| list1 =
* [[ပရေၚ်သီအဝဵု ဗဳယာဟဝ်]]
* [[သမ္မတ ဝါဲမာ]]
* [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ]]
| group2 = ညးဍိုက်က္ဍိုပ်
| list2 =
* [[အဒေါပ် ဟေတ်တလာ]]
* [[ဟာမာန် ဂဝ်ရေၚ်]]
* [[အာန် ရောမ်]]
* [[ရူဒံက် ဟေတ်]]
| group3 = လိက် ကေုာံ ဝါဒ
| list3 =
* [[ဇၟာပ်ပေါဲဗတိုက်အဲ]] (Mein Kampf)
* [[ဝါဒ ဖာသေတ်]]
* [[ပရေၚ်ဒစဵုဒစး ဂကူဂျူ]]
}}

{{DEFAULTSORT:Beer Hall Putsch}}
[[Category:ဝင် ဂျာမနဳ]]
[[Category:ပရေၚ်သီအဝဵု]]
[[Category:သၞာံ ၁၉၂၃]]
[[Category:ဗော်နာဇြဳ]]
[[Category:အဒေါပ် ဟေတ်တလာ]]
[[Category:ရးနိဂီု ဂျာမနဳ]]
[[Category:ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ရးဥရဝ်ပ]]</text>
      <sha1>har06my613txo53yqobck1w9ncqo31z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂျောန် ဘဳ ဝါတ်သာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13441</id>
    <revision>
      <id>60389</id>
      <parentid>60170</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:34:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38374" sha1="iilxix9rl8af2c8oswcs133n94blb1v" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name        = ဂျောန် ဘဳ ဝါတ်သာန်
| native_name = John B. Watson
| image       = John B Watson.jpg
| image_size  = 220px
| caption     = ဂျောန် ဘဳ ဝါတ်သာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၜိုတ် ၁၉၂၀
| birth_date  = ၉ ဇာန္နဝါရဳ ၁၈၇၈
| birth_place = ထရာဗလာ ရေတ် (Travelers Rest), တွဵုရး ကာရဝ်လာၚ်နာ သၠုၚ်ကျာ, ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| death_date  = ၂၅ သေတ်တေမ်ဗါ ၁၉၅၈ (အာယုက် ၈၀)
| death_place = ဍုၚ် နျူယံက် (New York City), တွဵုရး နျူယံက်, ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
| fields      = [[ပညာစိုတ်]]
| alma_mater  = ဖြာန်မာန် တက္ကသိုလ် (Furman University)&lt;br&gt;တက္ကသိုလ် ချဳကာဂဝ် (University of Chicago)
| doctoral_advisor = ဂျိမ်း ရဝ်လာန် အိန်ဂျယ် (James Rowland Angell)
| doctoral_students = ကားလ် လာရှလဳ (Karl Lashley)
| known_for   = ဝါဒစရိုတ် (Behaviorism)&lt;br&gt;ပရေၚ်စမ်ၜတ် ကောန်ၚာ် အာလ်ဗာတ် (Little Albert experiment)
| spouse      = မေရဳ အာက် (Mary Ickes) (၁၉၀၁-၁၉၂၀)&lt;br&gt;ရဝ်သာလဳ ရေနာ (Rosalie Rayner) (၁၉၂၀-၁၉၃၅)
}}

'''ဂျောန် ဗရဝ်ဒါတ် ဝါတ်သာန်''' ({{lang-en|John Broadus Watson}}; ၉ ဇာန္နဝါရဳ ၁၈၇၈ – ၂၅ သေတ်တေမ်ဗါ ၁၉၅၈) ဒှ် အစာပညာစိုတ် ဂကူအမေရိကာန် မွဲတၠတုဲ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ်မဒက်ပ္တန်လဝ် သၞောတ်လညာတ် ဝါဒစရိုတ် (Behaviorism) မဆေၚ်စပ် ကု ပညာစိုတ် ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ညးမယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဂျောန် ဟံပ်ကေန် (Johns Hopkins University)၊ ဝါတ်သာန် ကဵုလဝ် ပရေၚ်ဟီုတွဟ် မၞုံယၟု &quot;ပညာစိုတ် နူ လညာတ် အစာဝါဒစရိုတ်&quot; မဒှ် လိက်ပရေၚ် ဒယှ် မကော်စ လိက်လလောၚ်တြး ဝါဒစရိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;Watson1913&quot;&gt;{{cite journal|last=Watson|first=J. B.|year=1913|title=Psychology as the Behaviorist Views it|journal=Psychological Review|volume=20|issue=2|pages=158–177|doi=10.1037/h0074428}}&lt;/ref&gt; လညာတ်ညးဝွံ ပြံၚ်လှာဲထောံ နဲကဲ လ္ၚတ် ပညာစိုတ် နူ နဲကဲလ္ၚတ်စိုတ်အပ္ဍဲ ကၠောအ်အာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရိုတ်မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန် နကဵု လညာတ်သိပ္ပံ မတန်ကြိုအ် ရ။

နကဵု ဝါဒစရိုတ်၊ ဝါတ်သာန် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေၚ်ဖန်ဗဒှ်စရိုတ် လတူ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ပရေၚ်လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် ရ။ ပၞောဝ်ကဵု ကမၠောန်ညး မဒယှ်တိုက်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်စမ်ၜတ် ကောန်ၚာ် အာလ်ဗာတ် (Little Albert experiment) မဒှ် ပရေၚ်စမ်ၜတ် မကဵု ပရေၚ်ဖေက်လကိုတ် ကု ကောန်ၚာ် နကဵု နဲကဲ ဖန်ဗဒှ်စရိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;LittleAlbert&quot;&gt;{{cite journal|last=Watson|first=J. B.|author2=Rayner, R.|year=1920|title=Conditioned emotional reactions|journal=Journal of Experimental Psychology|volume=3|issue=1|pages=1–14|doi=10.1037/h0069608}}&lt;/ref&gt; စပ်ကဵု ပရေၚ်စမ်ၜတ်ဏအ် ၜိုန်ရ မၞိဟ်တအ် ပါ်ပါဲ နကဵု လညာတ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (ethics) ဂၠိုၚ်ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်စမ်ၜတ်ဏအ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် ပ္ဍဲ သွာၚ် လ္ၚတ် စရိုတ်မၞိဟ် ရ။ လက္ကရဴဏအ် ပရေၚ်အဝဲ တက္ကသိုလ်ညး ဒးအာစိုပ်ဒတုဲ ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ပရေၚ်ဆာန်ကၟိန် ကု ကွးဘာညး ရဝ်သာလဳ ရေနာ (Rosalie Rayner) ရ။

ကြဴနူ မနုက်တိတ် နူ တက္ကသိုလ်၊ ဂျောန် ဘဳ ဝါတ်သာန် ပြံၚ်အာ ယိုက်ဂၠေၚ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဗၞိက် ကေုာံ လလောၚ်တြး ပ္ဍဲ ကမ္ပဏဳ ဂျေ ဝေါလ်တာ သောမ်သာန် (J. Walter Thompson) ရ။ ပ္ဍဲကမၠောန်ဏအ်လေဝ် ညးစကာလဝ် လညာတ် ပညာစိုတ် သွက်ဂွံ ဇြောတ်ကေတ် စိုတ်မၞိဟ်ရာန်တအ် ဗွဲမအံၚ်ဇၞး ရ။ လိက်ကၞပ်ညး &quot;ပရေၚ်လွဳလွတ် ပညာစိုတ် သွက် ကောန်ၚာ် ကေုာံ သၟတ်&quot; (Psychological Care of Infant and Child) မတက်တြး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၈ ဝွံ ဒှ် လိက်မၞုံကဵု ဓရ်ပါ်ပါဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဆဂး ပါလုပ် ပ္ဍဲ လိက် ဒယှ် မပြံၚ်လှာဲလဝ် လညာတ် မိမတအ် ပ္ဍဲ ကာလဂှ် ရ။&lt;ref name=&quot;ChildCare&quot;&gt;{{cite book|last=Watson|first=J. B.|year=1928|title=Psychological Care of Infant and Child|publisher=W. W. Norton Company|url=https://archive.org/details/psychologicalcar00wats}}&lt;/ref&gt;

== ပထမ အဝဲ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ ==
ဂျောန် ဘဳ ဝါတ်သာန် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ဇာန္နဝါရဳ ၉၊ ၁၈၇၈ ပ္ဍဲ ကွာန် ထရာဗလာ ရေတ်၊ တွဵုရး ကာရဝ်လာၚ်နာ သၠုၚ်ကျာ ရ။ မိညး အေမ်မာ ကေဇြဳယျာ ရဝ် (Emma Keziah Roe) ဒှ် မၞိဟ်ရှ်ေသှ်ေ ဘာသာခရေတ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်တုဲ ဟွံကဵု အခေါၚ် သုၚ် အရက် ကေုာံ သုၚ်ၜံက် ရ။ အပါညး ပဳကေန် ဗာတ်လာ ဝါတ်သာန် (Pickens Butler Watson) ဂှ် ဒှ် မၞိဟ်မသုၚ်အရက် ကေုာံ ထောံပါ်အာ သ္ၚိကၟိန် အခိၚ် ဝါတ်သာန် မၞုံ အာယုက် ၁၃ သၞာံ ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ထောံပါ် အပါညးဏအ်၊ ဝါတ်သာန် ဒးဒုၚ်စသိုၚ် လ္ၚုလ္ၚန် ကေုာံ နွံကဵု ပရေၚ်ဒစဵုဒစး ကု မိညး ရ။&lt;ref name=&quot;Buckley1989&quot;&gt;{{cite book|last=Buckley|first=K. W.|year=1989|title=Mechanical Man: John Broadus Watson and the Beginnings of Behaviorism|url=https://archive.org/details/mechanicalmanjoh0000buck_g3l1|publisher=Guilford Press|isbn=978-0898627442}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ အခိၚ် ဘာတန်သၠုၚ်၊ ဝါတ်သာန် ဟွံဒှ် ကွးဘာ မၞုံကဵု ညာဏ်ခိုဟ်။ ညး ဂွံ စၟတ် အောန် ကေုာံ ကေၚ်ဒးဒုၚ် ရပ်လဝ် နကဵု ဗၠာဲသၟိၚ် ၜါအလန် ဟိုတ်နူ ညး ပရေသၞ လတူ ညးတၚ်လာ် ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဖန်ဇန် မိညး၊ ညး ဂွံ တိုန် တက္ကသိုလ် ဖြာန်မာန် (Furman University) ပ္ဍဲ အာယုက် ၁၆ သၞာံ ရ။ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ်ဏအ်၊ ညး လ္ၚတ်လဝ် ဘာသာ ဒဿန (Philosophy) ကေုာံ ပညာစိုတ် ၜိုတ်ဒးရး ရ။ ညး ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ မဟာဝိဇ္ဇာ (M.A.) ပ္ဍဲ အာယုက် ၂၁ သၞာံ။&lt;ref name=&quot;Todd1994&quot;&gt;{{cite book|last=Todd|first=J. T.|year=1994|title=Modern Perspectives on John B. Watson and Classical Behaviorism|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0313273070}}&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ မတိတ် နူ တက္ကသိုလ် ဖြာန်မာန်၊ ဝါတ်သာန် ပြံၚ်အာ လ္ၚတ် ပညာ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ချဳကာဂဝ် (University of Chicago) သွက် မဟိမု ပါရဂူ (Ph.D.) ရ။ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ချဳကာဂဝ်၊ ညး လ္ၚတ်လဝ် ပညာစိုတ် သၟဝ် အစာ ဂျောန် ဒူဝဳ (John Dewey) ကေုာံ ဂျိမ်း ရဝ်လာန် အိန်ဂျယ် (James Rowland Angell)။ အစာတအ်ဏအ် ဒှ် အစာ မစိုန်သကီု ပ္ဍဲ သွာၚ် လ္ၚတ် ပညာစိုတ် ကေုာံ ဒဿန ရ။ ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲ ချဳကာဂဝ်ဏအ် ဗဒှ်ကဵု လညာတ် လတူ ဝါဒစရိုတ် ညး ရ။&lt;ref name=&quot;Buckley1989&quot;/&gt;

== ပရေၚ်ကမၠောန် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၃၊ ဂျောန် ဘဳ ဝါတ်သာန် ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ပါရဂူ နူ တက္ကသိုလ် ချဳကာဂဝ်။ လိက်တၚ်စၟတ် ပါရဂူ ညးဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် လတူ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် က္ဍဟ် တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် (Learning) ရ။ ကြဴနူ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာတုဲ၊ ညး ဆက်ယိုက်ဂၠေၚ် နဒဒှ် အစာဘာ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ချဳကာဂဝ် ပွိုၚ် ၄ သၞာံ ရ။&lt;ref name=&quot;Watson1913&quot;/&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၈၊ ဝါတ်သာန် ပြံၚ်အာ ယိုက်ဂၠေၚ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဂျောန် ဟံပ်ကေန် (Johns Hopkins University) နဒဒှ် ပါမောက္ခ သွာၚ် ပညာစိုတ်။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲဏအ် ညး ကလိဂွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ရုၚ်စမ်ၜတ် ပညာစိုတ် (Psychological laboratory) ရ။ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲဏအ် ဒှ် အခိၚ် မကဵု အခေါၚ် ကု ဝါတ်သာန် သွက်ဂွံ ပိုတ်ပိုတ်သ္ကုတ်သ္ကုတ် လ္ၚတ် ပရေၚ်စမ်ၜတ် လတူ စရိုတ် တိရစ္ဆာန် ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ်ဂှ် ညး ဒှ် ညးမတာလျိုၚ် မွဲတၠ ပ္ဍဲ ဂျာနယ် Psychological Review ရ။&lt;ref name=&quot;Cohen1979&quot;&gt;{{cite book|last=Cohen|first=D.|year=1979|title=J. B. Watson: The Founder of Behaviourism|publisher=Routledge &amp; Kegan Paul|isbn=978-0710000543}}&lt;/ref&gt;

သၞာံ ၁၉၁၅၊ ဝါတ်သာန် ဂွံဒုၚ်ရုဲစှ် နဒဒှ် သမ္မတ ဂကောံပညာစိုတ် အမေရိကာန် (American Psychological Association - APA) မဒှ် ဂကောံ မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သၠုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ သွာၚ်ဏအ် ရ။ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞးဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ လညာတ် ဝါဒစရိုတ် ညး စိုပ်အာ အလုံမွဲ ဂကောံ တၠပညာတအ် ရ။ ညး ယိုက်ဂၠေၚ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဂျောန် ဟံပ်ကေန် စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၂၀၊ အခိၚ် ညး ဒးဒုၚ် နုက်တိတ် ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ပူဂိုလ် ရ။&lt;ref name=&quot;Todd1994&quot;/&gt;

== ပရေၚ်ဒက်ပ္တန် ဝါဒစရိုတ် ==
လညာတ် ပညာစိုတ် ကိုပ်ကၠာနူ ဝါတ်သာန် ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ &quot;သတိစိုတ်&quot; (Consciousness) နကဵု နဲကဲ လ္ၚတ်စိုတ်အပ္ဍဲ (Introspection) ရ။ ဝါတ်သာန်ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ နဲကဲဏအ် ဟွံဒှ် နဲကဲသိပ္ပံ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၃၊ ညး ဟီုတွဟ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ကိုဝ်လာမ်ဗဳယျာ (Columbia University) မၞုံယၟု &quot;Psychology as the Behaviorist Views It&quot; (ပညာစိုတ် နူ လညာတ် အစာဝါဒစရိုတ်)။ လိက်ပရေၚ်ဏအ် ဒှ် လိက်လလောၚ်တြး မပံက်ကဵု တြၚ် ဝါဒစရိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;Watson1913&quot;/&gt;

ဝါတ်သာန် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပညာစိုတ် နူ လညာတ် ဝါဒစရိုတ် ဂှ် ဒှ် သွာၚ် လ္ၚတ် သိပ္ပံ သဘာဝ မတန်ကြိုအ် (objective) မွဲ ရ။ တၚ်ရန်တၟအ် ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ဟီုကၠာ ကေုာံ ပရေၚ်ထိၚ်ဒဝ် လတူ စရိုတ် မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန် ရ။&quot; ညး ဒစဵုဒစး လတူ နဲကဲ လ္ၚတ်စိုတ်အပ္ဍဲ ဗွဲမတပ်တပ်။ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပညာစိုတ် သ္ဒး လ္ၚတ် ဆ အရာမရံၚ်ညာတ်ကေတ်မာန် မပ္တံ ကု စရိုတ် (Behavior) ဟေၚ်ရ။&lt;ref name=&quot;Buckley1989&quot;/&gt;

လညာတ် ဝါဒစရိုတ် ဏအ် ဇြိုဟ်နက်အာ ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဆက်စပ် အကြာ အရာမကတဵုပဒှ် (Stimulus) ကေုာံ ပရေၚ်ကလေၚ်ပၠန် (Response) ရ။ ဝါတ်သာန် ထံက်ဂလာန် လတူ ကမၠောန် အဳဗာန် ပါဗလဝ် (Ivan Pavlov) မဆေၚ်စပ် ကု ပရေၚ်ဖန်ဗဒှ်စရိုတ် တြေံ (Classical conditioning)။ နကဵု လညာတ် ညး၊ စရိုတ် မၞိဟ် ဇၟာပ်ဇၟာပ်သာ်ဂှ် ဒှ် အရာမကတ်လ္ၚတ်ကေတ် (learned) နူ ပွဳပွူ သဘာဝ ရ၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဟွံပါကၠုၚ် နူ ဂၠံၚ်ဂဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;Cohen1979&quot;/&gt;

== ပရေၚ်စမ်ၜတ် ကောန်ၚာ် အာလ်ဗာတ် ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀၊ ဂျောန် ဘဳ ဝါတ်သာန် ကေုာံ ကွးဘာညး ရဝ်သာလဳ ရေနာ (Rosalie Rayner) တအ် ကၠောန်ဗဒှ် ပရေၚ်စမ်ၜတ် မဒယှ်တိုက် မၞုံယၟု &quot;ပရေၚ်စမ်ၜတ် ကောန်ၚာ် အာလ်ဗာတ်&quot; (Little Albert experiment) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဂျောန် ဟံပ်ကေန် ရ။ ပရေၚ်စမ်ၜတ်ဏအ် ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ထ္ၜးပျး ဒဒှ်ရ ပရေၚ်ဖေက်လကိုတ် ပ္ဍဲ မၞိဟ်ဂှ် လ္ၚတ်ကေတ် နကဵု နဲကဲ ပရေၚ်ဖန်ဗဒှ်စရိုတ် (Conditioning) မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;LittleAlbert&quot;/&gt;

ညးတအ် စကာ ကောန်ၚာ် အာယုက် ၉ ဂိတု မကော်စ &quot;အာလ်ဗာတ် ဘဳ&quot; (Albert B)။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ညးတအ် ထ္ၜး ကၞိဗတာၚ် မွဲ ကု ကောန်ၚာ်ဂှ်၊ ကောန်ၚာ်ဂှ် ဟွံဖေက် တုဲ သီုစောဲဝေၚ် ရ။ ဆဂး ကာလ ကောန်ၚာ် ဍိုက်ဇွိတ် ကၞိဂှ် ဝါတ်သာန် တက် ဓရိုတ်ပသဲ နကဵု လေအ်ပသဲ ပ္ဍဲ လက္ကရဴ က္ဍိုပ် ကောန်ၚာ်ဂှ် သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ရမ္သာၚ်ထတ်ထတ် ရ။ ရမ္သာၚ်ဏအ် ကဵု ပရေၚ်ဖေက်လကိုတ် ကု ကောန်ၚာ်ဂှ် ရ။&lt;ref name=&quot;Todd1994&quot;/&gt;

ကြဴနူ မကၠောန်ဗဒှ် ဗီုဏအ် မဂၠိုၚ်ကဵုအလန်တုဲ၊ ကောန်ၚာ် အာလ်ဗာတ် စကတဵုဒှ် ပရေၚ်ဖေက်လကိုတ် (Conditioned fear) ပ္ဍဲ ကာလ မဆဵု ကၞိဗတာၚ် ဆမွဲဓဝ် သီုဟွံမဲ ကု ရမ္သာၚ် ရ။ တုဲပၠန်၊ ပရေၚ်ဖေက်လကိုတ်ဏအ် ဇၞော်မောဝ် ပြးဇးအာ ကု အရာတၞဟ် မၞုံကဵု သော် ဗီုကဵု ဗတာဲ၊ ကၠဵု ကေုာံ မုက်သၟူသာန်တာကလော့တ် ရ။ ပရေၚ်စမ်ၜတ်ဏအ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် ပ္ဍဲ လ္ၚတ် ပရေၚ်စိုတ် ဆဂး ပ္ဍဲ အခိၚ်လၟုဟ် ဒးဒုၚ် ပါ်ပါဲ နကဵု လညာတ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (ethics) ဗွဲမဇၞော် ရ။&lt;ref name=&quot;Buckley1989&quot;/&gt;

== ပြသၞာ ကေုာံ ပရေၚ်နုက်တိတ် နူ တက္ကသိုလ် ==
ပရေၚ်အဝဲ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ညး ဒးအာစိုပ်ဒတုဲ ဗွဲမပြဟ် ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ပူဂိုလ် ရ။ အခိၚ် ညး မကၠောန်ဒၟံၚ် ကမၠောန် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဂျောန် ဟံပ်ကေန်၊ ညး နွံ ပရေၚ်ဆာန်ကၟိန် ကု ကွးဘာ မၞုံယၟု ရဝ်သာလဳ ရေနာ (Rosalie Rayner) ၜိုန်ရ ညး နွံကဵု သမ္ဘာ မေရဳ အာက် (Mary Ickes) တုဲကီုလေဝ်။&lt;ref name=&quot;Cohen1979&quot;/&gt;

ပရေၚ်ဏအ် ကတဵုဒှ် မပြာကတ် ကာလ သမ္ဘာညး မေရဳ အာက် ဂၠာဲဆဵု လိက်ဆာန် မချူလဝ် နကဵု ဝါတ်သာန် ဇရေၚ် ရေနာ ပ္ဍဲ အခိၚ် ညးတအ် အာဝေၚ် သ္ၚိ မိမ ရေနာ ရ။ မေရဳ အာက် ပ္တိုန် အမှု ပါ်သ္ၚိကၟိန် (Divorce) တုဲ လိက်ဆာန်တအ်ဂှ် တိတ်အာ ပ္ဍဲ ပရိုၚ် မဂ္ဂဇြေန်တအ် ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ဗဒှ်ကဵု ပရေၚ်ဟီုဂး ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် အခိၚ်ဂှ် ရ။&lt;ref name=&quot;Buckley1989&quot;/&gt;

ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ပါ်ပါဲ နူ ဂကောံမၞိဟ်ဏအ်၊ သမ္မတ တက္ကသိုလ် ဂျောန် ဟံပ်ကေန် ညးမကော်စ ဂုဒ်နဝ် (President Goodnow) အာတ်မိက် ဝါတ်သာန် သွက်ဂွံ နုက်တိတ် နူ တာလျိုၚ် ပါမောက္ခ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀ ရ။ ပရေၚ်နုက်တိတ်ဏအ် ဒှ် အရာ မပိုတ်သ္ကုတ်ထောံ ပရေၚ်အဝဲ တၠပညာ (Academic career) ညး အလုံမွဲဘဝ ရ။&lt;ref name=&quot;Todd1994&quot;/&gt;

== ပရေၚ်ကမၠောန် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဗၞိက် ကေုာံ လလောၚ်တြး ==
ကြဴနူ မဒးဒုၚ် နုက်တိတ် နူ တက္ကသိုလ်တုဲ၊ ဝါတ်သာန် ပြံၚ်အာ လပါ် ပရေၚ်ဗၞိက် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀၊ ညး လုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲ ကမ္ပဏဳ ဂျေ ဝေါလ်တာ သောမ်သာန် (J. Walter Thompson) မဒှ် ကမ္ပဏဳ လလောၚ်တြး ဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲ နျူယံက် ရ။ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ကမ္ပဏဳ သတာန်လဳ ရဳသာ (Stanley Resor) ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ လညာတ် ပညာစိုတ် ဝါတ်သာန် တအ် ဒှ် အရာ မသုၚ်စောဲမာန် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဗၞိက် ရ။&lt;ref name=&quot;Cohen1979&quot;/&gt;

ပ္ဍဲ ကမ္ပဏဳဏအ်၊ ဝါတ်သာန် စကာ နဲကဲ လ္ၚတ် ဝါဒစရိုတ် သွက်ဂွံ ဇြောတ်ကေတ် စိုတ် မၞိဟ်ရာန်တအ် ရ။ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ သွက်ဂွံ သွံ ကပေါတ် မွဲမွဲ၊ မၞိဟ်လလောၚ်တြးတအ် သ္ဒး ဆက်စပ် ကပေါတ်ဂှ် ကု စိုတ်စရိုတ် သဇိုၚ် ပိသာ် — ပရေၚ်ဖေက်လကိုတ် (Fear)၊ ပရေၚ်ပၞတ် (Rage)၊ ကေုာံ ပရေၚ်ဆာန် (Love) ရ။ နဲကဲညး အံၚ်ဇၞး ဗွဲမလောန် တုဲ ညး ကလိဂွံ တာလျိုၚ် ဒု-ဥက္ကဌ ကမ္ပဏဳ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၄ ရ။&lt;ref name=&quot;Buckley1989&quot;/&gt;

ပၞောဝ်ကဵု ပရေၚ်လလောၚ်တြး ညး မအံၚ်ဇၞးတအ်ဂှ် ပါလုပ် လလောၚ်တြး ကၠေၚ်သပိုဟ် မုက် ပေါန် (Pond's cold cream) ကေုာံ ကဝ်ဖဳ မေက်သဝဴ ဟောက် (Maxwell House coffee) ရ。 ဝါတ်သာန် ပံက်ကဵု တြၚ်တၟိ သွက် ပရေၚ်ဗၞိက် နကဵု ပရေၚ်စကာ ပညာစိုတ် ပ္ဍဲ အခိၚ် မၞိဟ်ရာန် (Consumer psychology) ရ။&lt;ref name=&quot;Todd1994&quot;/&gt;

== လညာတ် လတူ ပရေၚ်လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် ==
ၜိုန်ရ ဝါတ်သာန် ဟွံကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ကီုလေဝ်၊ ညး ဆက်ချူ လိက် ကေုာံ ပရေၚ်လဟီု သွက် ညးဍုၚ်ကွာန် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၈၊ ညး တက်တြး လိက်ကၞပ် မၞုံယၟု &quot;ပရေၚ်လွဳလွတ် ပညာစိုတ် သွက် ကောန်ၚာ် ကေုာံ သၟတ်&quot; (Psychological Care of Infant and Child)။ လိက်ဏအ် ဒှ် လိက် မပြာကတ်တုဲ ဒးဒုၚ် ဒစဵုဒစး လတူ လညာတ် ညး ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။&lt;ref name=&quot;ChildCare&quot;/&gt;

ဝါတ်သာန် ဟီုဒစဵုဒစး ပရေၚ်ယိုက်ဒိုက် ဆာန် ၜက်ၜက် လတူ ကောန်ၚာ် ရ။ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ မိမတအ် ဟွံထေက် ကု ဖက်ယိုက် (hug) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဇုက် (kiss) ကောန်ၚာ်တအ်၊ ဆဂး ထေက်ကဵု မၚ်မွဲ နကဵု စိုတ် တန်ကြိုအ် ရ။ ညး ကဵုသတိ ဒဒှ်ရ ပရေၚ်ဆာန် ၜက်ၜက် ဗဒှ်ကဵု ကောန်ၚာ် မဍိုန်လျ ကေုာံ ဟွံမဲ ကု ဓရ်ဗၠးၜး ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။ &quot;ရပ်တဲ ကု ညးတအ် ပ္ဍဲ အခိၚ် နူဂယး&quot; ညး ချူလဝ် ဗီုဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;Watson1928&quot;&gt;{{cite book|last=Watson|first=J. B.|year=1928|title=Psychological Care of Infant and Child|url=https://archive.org/details/psychologicalcar0000john|publisher=W. W. Norton Company|isbn=978-0405031298}}&lt;/ref&gt;

လညာတ်ညး မဒယှ်တိုက်အိုတ် လတူ ပရေၚ်လွဳလွတ် ကောန်ၚာ်ဂှ် ဒှ် ဂလာန် ညး မဟီုလဝ် &quot;ကဵု ကောန်ၚာ် ထတ်ထတ်ယုက်ယုက် မွဲဒါဇြေန် ကု အဲ... အဲ ရုဲစှ် ကေတ် မွဲတၠ တုဲ ဖန်ဗဒှ် ညး ညံၚ်ဂွံ ဒှ် အစာဘာ၊ သၟာသၞောဝ်၊ အစာပါန်ခဳ၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကမၠတ် မာန်ရ။&quot; ဂလာန်ဏအ် ထ္ၜးကဵု လညာတ် ဝါဒစရိုတ် ညး မပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ပွဳပွူ သဘာဝ (Environment) ဟေၚ်ရ ဖန်ဗဒှ် စရိုတ် မၞိဟ်၊ ဟွံသေၚ် ကု ဇာတိရိုဟ်ကၞက် ရ။&lt;ref name=&quot;Cohen1979&quot;/&gt;

== လညာတ် လတူ လိၚ် ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ် ==
လညာတ် ဂျောန် ဘဳ ဝါတ်သာန် လတူ လိၚ် (Sex) ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ဂှ် ဒှ် လညာတ် မတၟေၚ် ကေုာံ ဒစဵုဒစး ကု အခိုက်အလိုက် အခိၚ်ဂှ် ရ။ ညး ဒုၚ်တဲ လညာတ် ဇြဳမန် ဖရိုက် (Sigmund Freud) မဆေၚ်စပ် ကု လိၚ် ဆဂး ညး လ္ၚတ် ဍေဟ် နကဵု လညာတ် ဝါဒစရိုတ် ဟေၚ်ရ။ ဝါတ်သာန် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ လိၚ် ဂှ် ဒှ် စရိုတ် မဒးလ္ၚတ် နကဵု နဲကဲ သိပ္ပံ ရ။&lt;ref name=&quot;Buckley1989&quot;/&gt;

ဝါတ်သာန် ပါ်ပါဲ လတူ သၞောတ် သ္ၚိကၟိန် အခိုက်တြေံ ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေ မစဵုဒၞာလဝ် ပရူ လိၚ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ ညး ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်ပညာ လိၚ် (Sex education) သ္ဒး ပ္တိတ်ကဵု ဗွဲမမံက်ဂတှ်ေ ကု သၟတ်တအ် ရ။ ညး သီုကၠောန် ပရေၚ်စမ်ၜတ် လတူ ပရေၚ်ကလေၚ်ပၠန် လိၚ် မၞိဟ် (Human sexual response) ကီုလေဝ်၊ ပရူပရာတအ်ဏအ် ဒးဒုၚ် ပလီုထောံ ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး ဒးဒုၚ် နုက်တိတ် နူ တက္ကသိုလ် ရ။&lt;ref name=&quot;Todd1994&quot;/&gt;

လညာတ် ညး လတူ ပရေၚ်သၠးပွး လိၚ် ညးဗြဴ ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဂကောံမၞိဟ် ဂှ် ဒှ် အရာ မဆန်စောဲ ကဵု အခိၚ်ဂှ် ရ။ ညး ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ဝါဒစရိုတ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ဂကောံမၞိဟ် တၟိ မၞုံကဵု ပရေၚ်တန်ကြိုအ် ကေုာံ ပရေၚ်သၠးပွး နူကဵု ပရေၚ်ဖေက်လကိုတ် မဟွံမဲ ကု ဟိုတ်ဖဵု ရ။&lt;ref name=&quot;Cohen1979&quot;/&gt;

== ကၞောတ်ဘဝ ကေုာံ သ္ၚိကၟိန် ==
ကြဴနူ မပြံၚ်အာ ယိုက်ဂၠေၚ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဗၞိက်၊ ဝါတ်သာန် ဒက်အိန်ထံၚ် ကု ရဝ်သာလဳ ရေနာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀။ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်တြုဟ် ၜါတၠ — ဝဳလဳယေမ် (William) ကေုာံ ဂျိမ်း (James)။ ညးတအ် မံၚ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ မၞုံ ပ္ဍဲ ကၠအ်ဗ္ၚ တွဵုရး ကောန်နက်တိကတ် (Connecticut) ရ။ ရဝ်သာလဳ ရေနာ စုတိအာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၅ ပ္ဍဲ အာယုက် ၃၆ သၞာံ တုဲ ဝါတ်သာန် ဒးဒုၚ်စသိုၚ် လ္ၚုလ္ၚန် ဗွဲမလောန် ရ။&lt;ref name=&quot;Buckley1989&quot;/&gt;

ပ္ဍဲ ကၞောတ်ဘဝ ညး၊ ဝါတ်သာန် ဟွံဆက်စပ် ကု ဂကောံ တၠပညာ ပညာစိုတ် ကွေံကွေံ ရ။ ညး သီု စံၚ်ထောံ လိက် ကေုာံ ပရူပရာ မဟွံတက်တြး ညး သီုဖအိုတ် ကိုပ်ကၠာ ညး ဟွံစုတိ ဏီ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၇၊ ဂကောံပညာစိုတ် အမေရိကာန် (APA) ပ္အပ်ပြာပ် လာပ် တဆိပ်ကြာ သွက် ပရေၚ်ယိုက်ဂၠေၚ် ညး ပ္ဍဲ ပညာစိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;Todd1994&quot;/&gt;

ဂျောန် ဘဳ ဝါတ်သာန် စုတိအာ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၂၅ သေတ်တေမ်ဗါ ၁၉၅၈ ပ္ဍဲ ဍုၚ် နျူယံက်၊ အခိၚ် ညး မၞုံ အာယုက် ၈၀ သၞာံ ရ။ ၜိုန်ရ ညး ဟွံမဲ ပ္ဍဲ လောက တက္ကသိုလ် ဗွဲမလံ ကီုလေဝ်၊ လညာတ် ညး သှ်ေၜိုတ် လတူ သွာၚ် လ္ၚတ် ပညာစိုတ် ဗွဲမဇၞော် ရ။&lt;ref name=&quot;Cohen1979&quot;/&gt;

== အာဲကၟာဲ ကေုာံ ပရေၚ်တၟေၚ် ==
အာဲကၟာဲ ဝါတ်သာန် ပ္ဍဲ သွာၚ် ပညာစိုတ် ဂှ် ဒှ် အရာ မပြံၚ်လှာဲထောံ ပရေၚ်လ္ၚတ် သွာၚ်ဏအ် နူ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ စိုတ်အပ္ဍဲ (Subjective) ကၠောအ်အာ လပါ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရိုတ် မတန်ကြိုအ် (Objective science) ရ။ လညာတ် ဝါဒစရိုတ် ညး ဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက် အစာပညာစိုတ် ခေတ်တၟိ ဗီုကဵု ဘဳ အေပ် သကေန်နာ (B.F. Skinner) ညးမကၠောန်ဗဒှ် ဝါဒစရိုတ် သြပါရေန် (Operant conditioning) ရ။&lt;ref name=&quot;Buckley1989&quot;/&gt;

ပရေၚ်တၟေၚ် ညး သီု ဆက်စပ် ကု လွပ် ပညာစိုတ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဗၞိက် ကေုာံ ပရေၚ်လလောၚ်တြး ရ။ လညာတ် ညး မစကာ ပရေၚ်ဖေက်လကိုတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်ဆာန် သွက်ဂွံ ဇြောတ်ကေတ် မၞိဟ်ရာန်ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မစကာဒၟံၚ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ ၜိုန်ရ လညာတ် လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် ညး ဒးဒုၚ် ပါ်ပါဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဒှ် လညာတ် မပြံၚ်လှာဲလဝ် အခိုက်အလိုက် အခိၚ်ဂှ် ရ။&lt;ref name=&quot;Todd1994&quot;/&gt;

လၟုဟ် ဝါတ်သာန် ဒးဒုၚ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် မွဲတၠ ပ္ဍဲ ဝၚ် ပညာစိုတ် ရ။ ပရေၚ်စမ်ၜတ် ကောန်ၚာ် အာလ်ဗာတ် ညး ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ လိက်ကၞပ် ပညာစိုတ် အလုံဂၠးကဝ် နဒဒှ် ဥပမာ သွက် ပရေၚ်ဖန်ဗဒှ်စရိုတ် တြေံ ရ။&lt;ref name=&quot;Cohen1979&quot;/&gt;

== လိက်ကၞပ် ကေုာံ ပရေၚ်ချူ ==
ဂျောန် ဘဳ ဝါတ်သာန် ချူလဝ် လိက်ကၞပ် ကေုာံ လိက်ပရေၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ဝါဒစရိုတ် ကေုာံ ပညာစိုတ် ရ။ ပၞောဝ်ကဵု လိက် ညး မတက်တြးလဝ်ဂမၠိုၚ်ဂှ် -

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! သၞာံ !! ယၟုလိက် (အၚ်္ဂလိက်) !! ပရူပရာ !! တက်တြး (Publisher/Journal)
|-
| ၁၉၁၃ || ''Psychology as the Behaviorist Views It'' || လိက်လလောၚ်တြး ဝါဒစရိုတ် || Psychological Review
|-
| ၁၉၁၄ || ''Behavior: An Introduction to Comparative Psychology'' || လိက်ကၞပ် မဆေၚ်ကဵု စရိုတ် တိရစ္ဆာန် || Henry Holt and Company
|-
| ၁၉၁၉ || ''Psychology from the Standpoint of a Behaviorist'' || လိက်ကၞပ် သဇိုၚ် ဝါဒစရိုတ် || J. B. Lippincott Company
|-
| ၁၉၂၀ || ''Conditioned Emotional Reactions'' (with Rosalie Rayner) || ပရေၚ်စမ်ၜတ် ကောန်ၚာ် အာလ်ဗာတ် || Journal of Experimental Psychology
|-
| ၁၉၂၄ || ''Behaviorism'' || လိက်ကၞပ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝါဒစရိုတ် || W. W. Norton Company
|-
| ၁၉၂၈ || ''Psychological Care of Infant and Child'' || ပရေၚ်လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် || W. W. Norton Company
|}

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Buckley |first=Kerry W. |year=1989 |title=Mechanical Man: John Broadus Watson and the Beginnings of Behaviorism |url=https://archive.org/details/mechanicalmanjoh0000buck_g3l1 |publisher=Guilford Press |isbn=978-0898627442 }}
* {{cite book |last=Cohen |first=David |year=1979 |title=J. B. Watson: The Founder of Behaviourism |publisher=Routledge &amp; Kegan Paul |isbn=978-0710000543 }}
* {{cite book |last=Todd |first=James T. |year=1994 |title=Modern Perspectives on John B. Watson and Classical Behaviorism |publisher=Greenwood Press |isbn=978-0313273070 }}
* {{cite book |last=Watson |first=John B. |year=1924 |title=Behaviorism |publisher=W. W. Norton Company |isbn=978-0393098670 }}
* {{cite book |last=Watson |first=John B. |year=1928 |title=Psychological Care of Infant and Child |publisher=W. W. Norton Company |isbn=978-0405031298 |url=https://archive.org/details/psychologicalcar00wats }}

{{Navbox
| name  = ဝါဒစရိုတ်
| title = ဝါဒစရိုတ် ပ္ဍဲ ပညာစိုတ် (Behaviorism in Psychology)
| listclass = hlist
| group1 = ညးမစိုန်သကီု
| list1 =
* [[အဳဗာန် ပါဗလဝ်]] (Ivan Pavlov)
* [[ဂျောန် ဘဳ ဝါတ်သာန်]] (John B. Watson)
* [[ဘဳ အေပ် သကေန်နာ]] (B.F. Skinner)
* [[အေတ်ဝပ် တောန်ဒါက်]] (Edward Thorndike)
| group2 = လညာတ်သဇိုၚ်
| list2 =
* ပရေၚ်ဖန်ဗဒှ်စရိုတ် တြေံ (Classical conditioning)
* ပရေၚ်ဖန်ဗဒှ်စရိုတ် သြပါရေန် (Operant conditioning)
* ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် (Learning)
* စရိုတ်မၞိဟ် (Human behavior)
}}

{{DEFAULTSORT:ဝါတ်သာန်, ဂျောန် ဘဳ}}
[[Category:ညးမကတဵုဒှ်မၞိဟ် ၁၈၇၈]]
[[Category:ညးမစုတိ ၁၉၅၈]]
[[Category:အစာပညာစိုတ် အမေရိကာန်]]
[[Category:ဝါဒစရိုတ်]]
[[Category:ညးမကၠောန်ပရေၚ်ဗၞိက်]]
[[Category:မၞိဟ် နူ ကာရဝ်လာၚ်နာ သၠုၚ်ကျာ]]
[[Category:အစာတက္ကသိုလ် ဂျောန် ဟံပ်ကေန်]]</text>
      <sha1>iilxix9rl8af2c8oswcs133n94blb1v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အဳဗာန် ပါဗလဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13442</id>
    <revision>
      <id>60387</id>
      <parentid>60173</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 10 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50154" sha1="eq0ecm811ka4bmceatag5iz7sa8vqzv" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name              = အဳဗာန် ပါဗလဝ်
| native_name       = Иван Петрович Павлов
| image             = Ivan Pavlov (Nobel).png
| image_size        = 250px
| alt               = ရုပ် အဳဗာန် ပါဗလဝ် လတူ ခုံ
| caption           = အဳဗာန် ပါဗလဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၄
| birth_name        = အဳဗာန် ပေတရဝ်ဗိချ် ပါဗလဝ် (Ivan Petrovich Pavlov)
| birth_date        = {{Birth date|1849|9|26|df=y}}
| birth_place       = ရဳယာဇြာန် (Ryazan)၊ အေန်ပါယာ ရုရှာ
| death_date        = {{Death date and age|1936|2|27|1849|9|26|df=y}}
| death_place       = လေနဳဂရာတ် (Leningrad)၊ ကၟိန်ဍုၚ် သဵုဗိယေတ်
| resting_place     = သုသာန် ဗဝ်ကဝ်ဗဝ် (Volkovo Cemetery)
| citizenship       = ရုရှာ၊ သဵုဗိယေတ်
| fields            = ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Physiology)၊ ပညာစိုတ် (Psychology)၊ ဂဥုဲ (Medicine)
| workplaces        = တက္ကသိုလ် သေန် ပဳတာဗာတ် (St. Petersburg University)&lt;br&gt;ဂကောံသုတေသန ဂဥုဲ (Institute of Experimental Medicine)
| alma_mater        = တက္ကသိုလ် သေန် ပဳတာဗာတ်
| known_for         = စမဳစၟတ် ကလာတ်သဳကေဝ် (Classical conditioning)&lt;br&gt;သၞောတ်စၞလာဲ (Digestive system)
| notable_awards    = လာပ် နဝ်ဗေဝ် သွက် ဇဳဝကမ္မဗေဒ ကေုာံ ဂဥုဲ (၁၉၀၄)&lt;br&gt;လာပ် ကံက်ပလဳ (Copley Medal) (၁၉၁၅)
| spouse            = သေရာဖဳမာ ဗာသဳလဳယေဗ်နာ ကာချေဗ်သကာယာ (Seraphima Vasilievna Karchevskaya)
| children          = မသုန် တၠ
}}

'''အဳဗာန် ပေတရဝ်ဗိချ် ပါဗလဝ်''' (Ivan Petrovich Pavlov၊ သၠးဂၠံဂဝ် ၂၆ သေပ်တေမ်ဗါ ၁၈၄၉ – စုတိ ၂၇ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉၃၆) ဒှ် အစာဇဳဝကမ္မဗေဒ (physiologist) ဂကူရုရှာ မပြာကတ် ယၟုတမ္ညဝ် နကဵု ပရေၚ်သုတေသန စပ်ကဵု စမဳစၟတ် ကလာတ်သဳကေဝ် (classical conditioning) ရ။ ညးဝွံ ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗေဝ် သွက် ဇဳဝကမ္မဗေဒ ကေုာံ ဂဥုဲ (Nobel Prize in Physiology or Medicine) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၄ နကဵု ကမၠောန်သုတေသန မဆေၚ်စပ် ကု သၞောတ်စၞလာဲ (digestive system) မာန်ရ။ ၜိုန်ရ ညးမကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ သွာၚ်ဇဳဝကမ္မဗေဒ ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်ဆဵုဂဗ ညး မဆေၚ်ကဵု အပြုအမူ တိရစ္ဆာန်တအ် စိုပ်အာ သွာၚ်ပညာစိုတ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်တုဲ ဒှ် တမ်ရိုဟ် ပရေၚ်လ္ၚတ် ပညာစိုတ် ခေတ်တၟိရ။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Todes, Daniel P.|title=Ivan Pavlov: A Russian Life in Science|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0199925193|page=45}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်သုတေသန ညး မပတမ်လဝ် နကဵု ကၠဵုဂမၠိုၚ် ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု လဒက်ပ္တန် ပရေၚ်စိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ခန္ဓကာယ မဆက်စပ် ရေၚ်သကအ် ဗွဲမလှဲလးရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ကၠောန် ပရေၚ်သုတေသန စပ်ကဵု ဍာ်ပါၚ် ကၠဵုတအ် တိတ် အခိၚ်ညာတ် စၞ၊ ညး ဂွံသမ္တီကေတ် ဒဒှ်ရ ကၠဵုတအ် စပတိတ် ဍာ်ပါၚ် အခိၚ်မိၚ် ရမ္သာၚ် မဆက်စပ် ကု စၞစ (ဥပမာ- ရမ္သာၚ် ဂတာေၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ရမ္သာၚ် ဇိုၚ် မၞိဟ်မကဵုစၞ) ရ။ လညာတ်ဏအ် ပံက်ကဵု တြၚ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် (learning process) ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Rescorla, R. A.|title=Pavlovian conditioning: It's not what you think it is|journal=American Psychologist|year=1988|volume=43|issue=3|pages=151–160}}&lt;/ref&gt;

ပါဗလဝ် တန်တဴလဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ရုရှာ အလုံမွဲဘဝတုဲ ၜိုန်ရ အလဵုအသဳ သဵုဗိယေတ် (Soviet Union) ပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ကီုလေဝ်၊ ညး ဆက်ကၠောန် ပရေၚ်သုတေသန ညး ဗွဲမဗၠးၜးမာန်လဝ်ရ။ ညး ဒှ် မၞိဟ် မပါ်ပါဲ သၞောတ် ကောန်မျူနေတ် (communist) မွဲတၠ ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ဒယှ်တမ္ညဝ် ညး ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ်တုဲ၊ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဗလာဒဳမဳ လေနေန် (Vladimir Lenin) ကဵု အခေါၚ် သွက်ဂွံ ဆက်ကၠောန် ကမၠောန်သုတေသန ညး နကဵု ပရေၚ်မၚ်မွဲ ဗွဲမခိုဟ်မောဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Babkin, B. P.|title=Pavlov: A Biography|url=https://archive.org/details/pavlovbiography0000unse_o4d6|year=1949|publisher=University of Chicago Press|page=[https://archive.org/details/pavlovbiography0000unse_o4d6/page/112 112]}}&lt;/ref&gt;

== ပထမအဝဲ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ ==
အဳဗာန် ပါဗလဝ် သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ရဳယာဇြာန် (Ryazan)၊ အေန်ပါယာ ရုရှာ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၆ သေပ်တေမ်ဗါ ၁၈၄၉ ရ။ ညး ဒှ် ကောန်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ လၟိဟ် ကောန်စှ်မွဲတၠ ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ညးရ။ အပါညး ပေတာ ဒမဳတြဳယေဗိချ် ပါဗလဝ် (Peter Dmitrievich Pavlov) ဒှ် ကျာ်ဇၞော် ဘာခရေတ်ယာန် အံက်သဝ်ဒံက် (Orthodox) မွဲပါ်တုဲ၊ မိညး ဗာဗာရာ အဳဗာနဝ်ဗ်နာ (Varvara Ivanovna) ဒှ် သ္ၚိကၟိန် မၞုံကဵု ပရေၚ်လွဳလွတ် ဍောတ်သောဲရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ဍောတ်ဍောတ်၊ ပါဗလဝ် ဂွံဒုၚ် ဘဲအန္တရာယ် ဒတုံ နူ ကၟာၚ်တုဲ ဒးဇူဒီု ပ္ဍဲ သ္ၚိ ပွိုၚ် ၜါသၞာံ ပြၚ်ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ်ဂှ် ညး စလ္ၚတ် လိက်နာနာ ကေုာံ စိုတ်လုပ်စား ပ္ဍဲ သဘာဝ ပွဳပွူရ။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Asratyan, E. A.|title=I. P. Pavlov: His Life and Work|year=1953|publisher=Foreign Languages Publishing House|page=9}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၀ ညး စလုပ် တန်ဗတောန် ပ္ဍဲ ဘာကျာ် (seminary) သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် အာ လပါ် ဘာသာရေၚ် အတိုၚ် အပါညး မရန်တၟအ်လဝ်ရ။ ဆဂး အခိၚ် မတိုန်ဒၟံၚ် ဘာကျာ်ဂှ် ညး ဂွံဗှ် လိက် အဳဗာန် သေချေနဝ် (Ivan Sechenov &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt;) မၞုံယၟု ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် က္ဍဟ် (Reflexes of the Brain) ကေုာံ လိက် ချာလ် ဒါဝေန် (Charles Darwin) မဆေၚ်ကဵု တမ်ရိုဟ် သတ္တဝါဂမၠိုၚ် (On the Origin of Species) ရ။ လိက်တအ်ဏအ် ပြံၚ်လှာဲ စိုတ်ဓာတ် ညး ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်တုဲ ညး ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ တိတ် နူ ဘာကျာ် ကေုာံ လ္ၚတ် သွာၚ်သိပ္ပံ ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Todes, D. P.|title=Pavlov's Physiology Factory|journal=Isis|year=1997|volume=88|issue=2|pages=205–246}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၀ ညး ပြံၚ်အာ ဍုၚ် သေန် ပဳတာဗာတ် (St. Petersburg) တုဲ လုပ်တိုန် တက္ကသိုလ် သေန် ပဳတာဗာတ် ပ္ဍဲ ဌာန ရူပဗေဒ ကေုာံ သၚ်္ချာ (Physics and Mathematics) ရ။ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ်ဂှ် ညး ကတ်လ္ၚတ် ဇဳဝကမ္မဗေဒ နကဵု ပရေၚ်စိုတ်လုပ်စား ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ ညး ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ နကဵု ဂုဏ်တၟေၚ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၅ ရ။ ကြဴနူဂှ် ညး ဆက်လုပ် လ္ၚတ် ပ္ဍဲ အေကာဒမဳ ဂဥုဲ ကေုာံ ခွဲကရေက် (Academy of Medical Surgery) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ဒံက်တာရ။ ညး ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ဒံက်တာ ဂဥုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၉ နကဵု လာပ်ထဝ် သွက် သုတေသန မခိုဟ်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Windholz, G.|title=Ivan P. Pavlov: An Overview of His Life and Psychological Work|year=1997|publisher=American Psychological Association|page=22}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ကမၠောန် ကေုာံ ပရေၚ်သုတေသန ==
ကြဴနူ မကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ဒံက်တာတုဲ၊ ပါဗလဝ် အာ လ္ၚတ် ကမၠောန်သုတေသန ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဂျာမနဳ ပွိုၚ် ၜါသၞာံရ။ ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ ညး ကၠောန် ကမၠောန် မွဲစွံ ကု ကာလ် လူဒ်ဝေတ် (Carl Ludwig) ပ္ဍဲ ဍုၚ် လာပ်ဇြေတ် (Leipzig) ကေုာံ ရူဒေါပ် ဟာဲဒေန်ဟာန် (Rudolf Heidenhain) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဗရက်သလော (Breslau) ရ။ အစာၜါတၠဏအ် ဒှ် အစာဇဳဝကမ္မဗေဒ မပြာကတ် ပ္ဍဲ အခိၚ်ဂှ်တုဲ၊ ပါဗလဝ် ကလိဂွံ နဲကဲ သုတေသန ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုၚ် နူ ညးတအ်ရ။ တၟေၚ်တၟဟ် နူ ဟာဲဒေန်ဟာန် ဂှ်၊ ပါဗလဝ် လ္ၚတ်ကေတ် နဲကဲ မလ္ၚတ် သၞောတ်စၞလာဲ ပ္ဍဲ ကၠဵု မဂျိုၚ်ဒၟံၚ် လမျီုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Woodworth, R. S.|title=Ivan Petrovich Pavlov|journal=Science|year=1936|volume=83|issue=2155|pages=365–367}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၀၊ ညး ကလိဂွံ တာလျိုၚ် နဒဒှ် ပါမောက္ခ သွာၚ် ဇဳဝကမ္မဗေဒ ပ္ဍဲ အေကာဒမဳ ဂဥုဲ ကေုာံ သကိုပ် ဌာန ဇဳဝကမ္မဗေဒ ပ္ဍဲ ဂကောံသုတေသန ဂဥုဲ (Institute of Experimental Medicine) မစဒက်ပ္တန်တၟိ ပ္ဍဲ သေန် ပဳတာဗာတ် ရ။ ပ္ဍဲ ဌာနဏအ်ရ ပါဗလဝ် ကၠောန်ဗဒှ် ပရေၚ်သုတေသန မဆေၚ်ကဵု သၞောတ်စၞလာဲ ကေုာံ စမဳစၟတ် ကလာတ်သဳကေဝ် ပွိုၚ် ပန်စှ်သၞာံ ပြၚ်ရ။ ညး ဒက်ပ္တန် ရုၚ်သုတေသန မၞုံကဵု စက် ကိရိယာ (tools) ခေတ်တၟိ ကေုာံ နဲကဲ သုတေသန မစိုပ်တရဴ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် တိရစ္ဆာန်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Gantt, W. H.|title=Pavlov's Lectures on Conditioned Reflexes|year=1928|publisher=International Publishers|page=34}}&lt;/ref&gt;

ပါဗလဝ် ဖန်ဗဒှ် နဲကဲ &quot;ဒၞာဲဍာ်ပါၚ်&quot; (fistula) မဒှ် နဲကဲ ခွဲကရေက် မစုတ် ပိုက် ဍောတ်ဍောတ် ပ္ဍဲ ပါၚ်၊ စၞေက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကသအ် ကၠဵုတအ် သွက်ဂွံ ပကောံ ဍာ်ပါၚ် ကေုာံ ဍာ်စၞလာဲ အခိၚ် ကၠဵုတအ် စစၞရ။ နဲကဲဏအ် ပဵုခိုဟ် နူ နဲကဲ တြေံ မဒးဂစိုတ် တိရစ္ဆာန် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ခန္ဓကာယတအ်ရ။ ဟိုတ်နူ နဲကဲဏအ်၊ ညး လ္ၚတ် ဂွံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဍာ်စၞလာဲ မဆက်စပ် ကု စၞစ နာနာသာ်မာန်ကၠုၚ်ရ။ ပရေၚ်သုတေသန ညး ဗၟံက်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ သၞောတ်အာရီု (nervous system) ထိၚ်ဒဝ်လဝ် ကမၠောန် စၞလာဲ ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Todes, D. P.|title=Pavlov's Physiology Factory: Experiment, Interpretation, Laboratory Enterprise|journal=Isis|year=1997|volume=88|issue=2|pages=205–246}}&lt;/ref&gt;

== သၞောတ်စၞလာဲ ==
ပရေၚ်သုတေသန ပါဗလဝ် လတူ သၞောတ်စၞလာဲ (Digestive system) ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် မကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗေဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၄ ရ။ ကၠာခေတ် ပါဗလဝ်၊ အစာသိပ္ပံတအ် ထေၚ်လဝ် ဒဒှ်ရ စၞလာဲ ကတဵုဒှ် ဆ ဟိုတ်နူ ဓါတုဗေဒ ပ္ဍဲ ကသအ် ဟေၚ်ရ။ ပါဗလဝ် ဗၟံက်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ က္ဍဟ် ကေုာံ သၞောတ်အာရီု ဒှ် အဓိက ညးမထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်စၞလာဲရ။ ညး လ္ၚတ် ဍာ်ပါၚ်၊ ဍာ်ကသအ် ကေုာံ ဍာ်တၟိုဟ် (pancreatic juice) တအ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ကၠဵုတအ် စစၞ နာနာသာ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Pavlov, I. P.|title=The Work of the Digestive Glands|year=1897|publisher=Charles Griffin &amp; Company|page=78}}&lt;/ref&gt;

ညး ဖန်ဗဒှ် နဲကဲ &quot;စၞလီ&quot; (sham feeding) မဒှ် နဲကဲ ခွဲကရေက် ကအ် ကၠဵုတုဲ ကဵု စၞစ ဇွောဝ်တိတ် နူ ကအ် ဟွံစိုပ် ကသအ်ရ။ အခိၚ် ကၠဵုတအ် စစၞ ပ္ဍဲ ပါၚ် (ၜိုန်ရ စၞ ဟွံစိုပ် ကသအ် ကီုလေဝ်)၊ ကသအ် ကၠဵုတအ် စပတိတ် ဍာ်ကသအ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ဣဏအ် ဗၟံက်ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ စိုတ် (psychic) ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ (reflex) သွက်ဂွံ စစၞ ဂှ် ပလံၚ်ဏာ ပရိုၚ် နူ က္ဍဟ် ဇရေၚ် ကသအ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဍာ်ကသအ် ကိုပ်ကၠာ စၞ ဟွံစိုပ် ကသအ် ဏီရ။ ညး ကော်စ ပရေၚ်ဏအ် နဒဒှ် &quot;ဍာ်စၞလာဲ စိုတ်&quot; (psychic secretion) ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Gerard, R. W.|title=The Biological Roots of Psychiatry|journal=American Journal of Psychiatry|year=1955|volume=112|issue=2|pages=81–90}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ်သုတေသန အဓိက ပ္ဍဲ သၞောတ်စၞလာဲ
|-
! ဂကူ ဍာ်စၞလာဲ
! ဟိုတ် မပတိတ်
! အဓိက တာလျိုၚ်
|-
| ဍာ်ပါၚ် (Saliva)
| စၞ စိုပ် ပါၚ်၊ ရမ္သာၚ် စၞ၊ ညာတ် စၞ
| ဍိုတ်ကဵု စၞ၊ လာဲ စၞ သွက်ဂွံ ၚိတ် လောဲ
|-
| ဍာ်ကသအ် (Gastric juice)
| အာရီု စၞ ပ္ဍဲ ပါၚ် (စၞလီ)၊ စၞ စိုပ် ကသအ်
| ပလာဲ ဓါတ်ပရဝ်တေန် (Protein) 
|-
| ဍာ်တၟိုဟ် (Pancreatic juice)
| စၞ စိုပ် ကြုတ်ဍောတ်
| ပလာဲ ဓါတ်ကၠေၚ် ကေုာံ ဓါတ်ကစီု (Carbohydrates)
|}

ပရေၚ်သုတေသနဏအ် ပြံၚ်လှာဲထောံ လညာတ် သွာၚ် ဂဥုဲ လတူ သၞောတ်စၞလာဲ မာန်တုဲ၊ ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေၚ်လွဳလွတ် ယဲကသအ် ဂမၠိုၚ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန်ရ။ လိက်အုပ် ညး မၞုံယၟု &quot;ပရေၚ်ဟီုတွဟ် စပ်ကဵု ကမၠောန် ဂကောံစၞလာဲ&quot; (Lectures on the Work of the Digestive Glands) မပ္တိတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၇ ဂှ် ဒှ် လိက်အုပ် အဓိက ပ္ဍဲ သွာၚ်ဇဳဝကမ္မဗေဒ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Babkin, B. P.|title=Pavlov: A Biography|url=https://archive.org/details/pavlovbiography0000unse_o4d6|year=1949|publisher=University of Chicago Press|page=[https://archive.org/details/pavlovbiography0000unse_o4d6/page/230 230]}}&lt;/ref&gt;

== စမဳစၟတ် ကလာတ်သဳကေဝ် ==
အခိၚ် မလ္ၚတ် သၞောတ်စၞလာဲ၊ ပါဗလဝ် ဂွံသမ္တီကေတ် အရာတၟေၚ် မွဲရ။ ကၠဵု မနွံ ပ္ဍဲ ရုၚ်သုတေသန ညးတအ်ဂှ်၊ ၜိုန်ရ ဟွံညာတ် စၞ ကီုလေဝ်၊ အခိၚ် ညာတ် မၞိဟ်မကဵုစၞ (ဟွံသေၚ်မ္ဂး) မိၚ် ရမ္သာၚ် ဇိုၚ် မၞိဟ်မကဵုစၞ မ္ဂး၊ ဍာ်ပါၚ် စတိတ်ကၠုၚ်ရ။ ညး ကော်စ ပရေၚ်ဏအ် နဒဒှ် &quot;ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ နကဵု ဟိုတ်&quot; (conditional reflex) ဟွံသေၚ်မ္ဂး စမဳစၟတ် ကလာတ်သဳကေဝ် (Classical conditioning) ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Tully, T.|title=Pavlovian conditioning: A view from the brain|journal=Behavioral and Brain Sciences|year=2003|volume=26|issue=1|pages=51–52}}&lt;/ref&gt;

ပါဗလဝ် စမ်ၜတ် လ္ၚတ် ပရေၚ်ဏအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် နကဵု ကိရိယာ မတၟေၚ်တၟဟ်ရ။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ညး တက် ခရေဲ (bell) ဟွံသေၚ်မ္ဂး စက်တက်အခိၚ် (metronome) ကၠာ ဟွံကဵု စၞ ကု ကၠဵုရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ်ဂှ် ကၠဵု ဟွံပတိတ် ဍာ်ပါၚ် သွက် ရမ္သာၚ်ဂှ်ရ။ ဆဂး အခိၚ် ညး ကဵု စၞ မ္ဂး၊ ကၠဵု ပတိတ် ဍာ်ပါၚ်ရ။ ညး ကော်စ စၞ ဂှ် နဒဒှ် &quot;ဟိုတ်ဟွံဒးစမဳစၟတ်&quot; (Unconditioned Stimulus - US) တုဲ ဍာ်ပါၚ် မတိတ် ဟိုတ်နူ စၞ ဂှ် ညး ကော်စ &quot;သွဟ်ဟွံဒးစမဳစၟတ်&quot; (Unconditioned Response - UR) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Pavlov, I. P.|title=Conditioned Reflexes|url=https://archive.org/details/conditionedrefle0000ippa|year=1927|publisher=Oxford University Press|page=[https://archive.org/details/conditionedrefle0000ippa/page/45 45]}}&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ မတက် ခရေဲ တုဲ ကဵု စၞ ဗွဲမဂၠိုၚ်ကဵု အလန်တုဲ၊ ပါဗလဝ် ဆက်စမ်ၜတ် နကဵု မတက် ဆ ခရေဲ မွဲဟေၚ် (ဟွံကဵု စၞ) ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ်ဂှ် ကၠဵု စပတိတ် ဍာ်ပါၚ် ဟိုတ်နူ ရမ္သာၚ် ခရေဲ ဂှ်ရ။ ညး ကော်စ ရမ္သာၚ် ခရေဲ ဂှ် နဒဒှ် &quot;ဟိုတ်ဒးစမဳစၟတ်&quot; (Conditioned Stimulus - CS) တုဲ ဍာ်ပါၚ် မတိတ် ဟိုတ်နူ ရမ္သာၚ် ခရေဲ ဂှ် ညး ကော်စ &quot;သွဟ်ဒးစမဳစၟတ်&quot; (Conditioned Response - CR) ရ။

[[File:Pavlov's dog conditioning.svg|thumb|စမဳစၟတ် ကလာတ်သဳကေဝ် မဗၟံက်ထ္ၜး လဒက်ပ္တန် အကြာ CS, US, UR ကေုာံ CR]]

ပရေၚ်ဆဵုဂဗဏအ် ဗၟံက်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ က္ဍဟ် တိရစ္ဆာန်တအ် ဆက်စပ်ကဵု အရာၜါ (ရမ္သာၚ် ကဵု စၞ) မကတဵုဒှ် မွဲစွံ ပ္ဍဲ အခိၚ်တုပ်တုပ် မာန်ရ။ ဣဏအ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် မဆေၚ်ကဵု လဒက်ပ္တန် စိုတ် (associative learning) မာန်ရ။ ပါဗလဝ် လ္ၚတ် ဂွံ နဲကဲ &quot;ပလီုစမဳစၟတ်&quot; (extinction) မဒှ် အခိၚ် မတက် ခရေဲ ဗွဲမဂၠိုၚ်ကဵု အလန် ဆဂး ဟွံကဵု စၞ မ္ဂး၊ ကၠဵုတအ် ယှအ်ဖျေဟ် ပရေၚ်ပတိတ် ဍာ်ပါၚ် ကေုာံ ကၞောတ်တဲ ဒေါအ်အာ သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Rescorla, R. A.|title=Extinction of Pavlovian conditioning|journal=Behavioral Neuroscience|year=2001|volume=115|issue=3|pages=527–541}}&lt;/ref&gt;

== ပညာစိုတ် ကေုာံ ဇဳဝကမ္မဗေဒ ==
ၜိုန်ရ ပါဗလဝ် ထေၚ်လဝ် ဇကု ညး နဒဒှ် အစာဇဳဝကမ္မဗေဒ (physiologist) မွဲတၠ ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်သုတေသန ညး စိုပ်အာ သွာၚ်ပညာစိုတ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ်ဂှ် သွာၚ်ပညာစိုတ် ဂှ် ဆေၚ်စပ် ကု ပရေၚ်ချပ်လ္ၚတ် စိုတ် (introspection) ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ ဟွံမဲ ကု သက်သဳ ရုပ်ဝတ္ထု မချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ပါဗလဝ် ကဵု တမ်ရိုဟ် သက်သဳ သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု အပြုအမူ (behavior) တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် နကဵု နဲကဲ စမဳစၟတ် ကလာတ်သဳကေဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Boakes, R. A.|title=From Darwin to behaviourism: Psychology and the minds of animals|url=https://archive.org/details/fromdarwintobeha0000boak|year=1984|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/fromdarwintobeha0000boak/page/145 145]}}&lt;/ref&gt;

လညာတ် ပါဗလဝ် ဓလီုပ္ဍိုက် လတူ အစာပညာစိုတ် ဂကူအမေရိကာန် ဂျောန် ဗဳ ဝါတ်သောန် (John B. Watson) ကေုာံ ဘဳ အေပ် သကေန်နာ (B. F. Skinner) တအ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ဝါတ်သောန် စကာ လညာတ် ပါဗလဝ် တုဲ ဒက်ပ္တန် ဝါဒအပြုအမူ (Behaviorism) မဒှ် လညာတ် ပညာစိုတ် မလ္ၚတ် အပြုအမူ မညာတ်ကေတ်မာန် (observable behavior) ဟေၚ်ရ။ ပါဗလဝ် ဇကု ညး ဟွံဒုၚ်တဲ ဝါဒအပြုအမူ သီုဖအိုတ်ရ။ ညး ထေၚ်လဝ် ဒဒှ်ရ အပြုအမူ ဂှ် ဒှ် ဆ လက္ခဏာ မ္ၚး တုဲ အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် (brain activity) ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Windholz, G.|title=Pavlov's relationship with psychology|journal=American Psychologist|year=1995|volume=50|issue=1|pages=60–63}}&lt;/ref&gt;

ပါဗလဝ် စှ်ေစိုတ် ဒဒှ်ရ ပညာစိုတ် ဂှ် ဒးဒက်ပ္တန် လတူ ဇဳဝကမ္မဗေဒ ဟေၚ်ရ။ ညး ဟီုလဝ် &quot;ပညာစိုတ် ဂှ် ဂွံဒှ် သိပ္ပံ မချိုတ်ပၠိုတ် ဂှ် ဒးတန်တဴ လတူ ဇဳဝကမ္မဗေဒ က္ဍဟ် ရ&quot;။ ညး လ္ၚတ် &quot;ယဲစိုတ် တိရစ္ဆာန်&quot; (experimental neurosis) မဒှ် အခိၚ် ကၠဵုတအ် ဒးဒုၚ် လ္ၚတ် ကဵု အရာ မဟွံကၠးဖ္ဍး (ဥပမာ- ရုပ် ခ္ဍမ် ကဵု ရုပ် ခ္ဍမ်ဂၠိၚ် မတုပ် ရေၚ်သကအ်) မ္ဂး၊ ကၠဵုတအ် ထ္ၜး လက္ခဏာ ထေဲ၊ ဖေက်၊ ကေုာံ ဒှ်ယဲစိုတ် ရ။ ဣဏအ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ယဲစိုတ် (psychiatry) ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Gray, J. A.|title=Pavlov|url=https://archive.org/details/pavlov0000gray|year=1979|publisher=Fontana|page=[https://archive.org/details/pavlov0000gray/page/78 78]}}&lt;/ref&gt;

== လညာတ် လတူ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန် ==
ပါဗလဝ် စကာ တိရစ္ဆာန် (ဗွဲတၟေၚ် ကၠဵု) ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်သုတေသန ညးရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ်ဂှ် ပရေၚ်မၚ်မွဲ အခေါၚ်အရာ တိရစ္ဆာန် (animal welfare) ဟွံပြာကတ် ဏီ ကီုလေဝ်၊ ပါဗလဝ် ထ္ၜး လညာတ် ဆာန်ဍူ လတူ ကၠဵု ညး ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ ညး ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ကၠဵုတအ်ဂှ် ဒှ် &quot;ညးမကၠောန်ကမၠောန် မွဲစွံ&quot; (co-workers) ကဵု ညး တုဲ ညး ဍောၚ်ၜိုတ် စိုတ် ဗွဲမလောန် အခိၚ် ကၠဵု မဒးချိုတ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်စမ်ၜတ် ညးရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Todes, D. P.|title=Pavlov's dogs: The actual and the mythical|journal=Journal of the History of Biology|year=1997|volume=30|issue=1|pages=67–95}}&lt;/ref&gt;

ညး သြိုၚ်ခၞံ ရုၚ်သုတေသန တၟေၚ် မကော်စ &quot;တာဝါ သ္ၚိတ်ဇြ&quot; (Tower of Silence) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကၠဵုတအ် သက်ကု ရမ္သာၚ် ပ္ဍုက်ပ္ဍေက် နူ မ္ၚးရ။ ပ္ဍဲ ရုၚ်ဏအ် ကၠဵုတအ် ဂွံဒုၚ် စွံလဝ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ မၞိဟ်သုတေသနတအ် ဟွံဆက်ဆောံ တိုက်ရိုက် ကု ကၠဵုတအ် (လ္ၚတ် နူ ဒ္ၚောဝ် ဟွံညာတ် လပါ်ပ္ဍဲ) သွက်ဂွံ ဂွံ သွဟ် သုတေသန မချိုတ်ပၠိုတ်အိုတ်ရ။ ပါဗလဝ် ပတှ်ေလဝ် ဒဒှ်ရ ဒဒိုက် တိရစ္ဆာန်တအ် မဒးဒုၚ် ဂှ် ဒှ် သွက်ဂွံ ရီုဗၚ် လမျီု ကောန်မၞိဟ် မဂၠိုၚ်ကဵု ကိုတ် မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Fancher, R. E.|title=Pioneers of Psychology|url=https://archive.org/details/pioneersofpsycho0000fanc|year=1996|publisher=W. W. Norton &amp; Company|page=[https://archive.org/details/pioneersofpsycho0000fanc/page/211 211]}}&lt;/ref&gt;

လတူ ကောန်မၞိဟ်၊ ပါဗလဝ် စှ်ေစိုတ် ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် ကဵု တိရစ္ဆာန် မၞုံကဵု သၞောတ်အာရီု မတုပ် ရေၚ်သကအ်ရ။ ဆဂး ညး ဗၟံက်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် မၞုံကဵု &quot;သၞောတ် စမဳစၟတ် မရနုက်ကဵု ၜါ&quot; (second signal system) မဒှ် အရေဝ်ဘာသာ (language) ရ။ ကၠဵုတအ် ကၠိုဟ် ဆ ရမ္သာၚ် ကဵု ရုပ်ဝတ္ထု (first signal system) တုဲ ကောန်မၞိဟ်တအ် ကၠိုဟ် ဝေါဟာရ (words) မဒှ် စမဳစၟတ် သွက် အရာတၞဟ်တအ်ရ။ ဣဏအ် ဒှ် အရာ မပါ်ခြာ ကောန်မၞိဟ် နူ တိရစ္ဆာန် အတိုၚ် လညာတ် ပါဗလဝ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Windholz, G.|title=Pavlov's concept of schizophrenia as related to the theory of higher nervous activity|journal=History of Psychiatry|year=1994|volume=5|issue=18|pages=207–214}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေ ==
ပ္ဍဲ အခိၚ် ပရေၚ်တဝ်စၞေဟ် ရုရှာ (Russian Revolution) ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုၚ် သဵုဗိယေတ်၊ ပါဗလဝ် ဒှ် မၞိဟ် မဒစဵုဒစး သၞောတ် ကောန်မျူနေတ် (communism) ဗွဲမပြာကတ်ရ。 ညး ဟီုပါ်ပါဲ အလဵုအသဳ သဵုဗိယေတ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ညးဍုၚ်ကွာန် တုဲ ဟီုလဝ် &quot;သွက် ပရေၚ်စမ်ၜတ် မဇၞော်မောဝ် မကော်စ သၞောတ်ကောန်မျူနေတ် ဏအ်၊ အဲ ဟွံသၠးကဵု သီု ဇိုၚ်ပၚ် ၚုက်ၚုက် မွဲ ပ္ဍဲ ပရေၚ်စမ်ၜတ် အဲ ရ&quot;။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Todes, D. P.|title=Ivan Pavlov: A Russian Life in Science|year=2014|publisher=Oxford University Press|page=412}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ ညး ဒစဵုဒစး အလဵုအသဳ ကီုလေဝ်၊ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဗလာဒဳမဳ လေနေန် (Vladimir Lenin) ထံက်ပေၚ် ညး ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ လေနေန် ကဵု အမိၚ် တၟေၚ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၁ သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ ပါဗလဝ် ကေုာံ ကဵု စၞ၊ ဇွောအ်မ၊ ကေုာံ ရုၚ်သုတေသန မပေၚ်စုံ ကု ညးရ။ အလဵုအသဳ သဵုဗိယေတ် စကာ ယၟု ပါဗလဝ် သွက်ဂွံ ထ္ၜးပျး ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် သိပ္ပံ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ် ညးတအ် ကု ဂၠးကဝ်ရ။ ပါဗလဝ် ဒုၚ်တဲ အရီုအဗၚ်ဏအ် ကီုလေဝ်၊ ဟွံဒေါအ် ပရေၚ်ပါ်ပါဲ ညး လတူ အလဵုအသဳ ဏီရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Todes, D. P.|title=Pavlov and the Bolsheviks|journal=History and Philosophy of the Life Sciences|year=1995|volume=17|issue=3|pages=379–418}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လအိတ်ဘဝ ညး၊ ညး ပြံၚ်လှာဲ လညာတ် လတူ အလဵုအသဳ ညိည ဟိုတ်နူ ညးညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ ထံက်ပေၚ် ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ သိပ္ပံ ဗွဲမဇၞော်ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ညး ဆက်ဟီုပါ်ပါဲ ပရေၚ်ရပ်ကြိုၚ် (purges) ကေုာံ ပရေၚ်ဂစိုတ် အစာသိပ္ပံ တၞဟ်တအ် နကဵု ဂျဝ်သေပ် သတာလေန် (Joseph Stalin) ရ။ ညး ညးချူ လိက် ဇရေၚ် အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ ဗလးကဵု သကအ်ရဲ ညး မဒးဒုၚ် ရပ်လဝ် တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Babkin, B. P.|title=Pavlov: A Biography|url=https://archive.org/details/pavlovbiography0000unse_o4d6|year=1949|publisher=University of Chicago Press|page=[https://archive.org/details/pavlovbiography0000unse_o4d6/page/156 156]}}&lt;/ref&gt;

== လအိတ်ဘဝ ကေုာံ လမျီုအိုတ် ==
ပ္ဍဲ အာယုက် ၈၀ ပြၚ်၊ ပါဗလဝ် ဆက်ကၠောန် ကမၠောန်သုတေသန ဗွဲမကတိုၚ်ကၟဟ် ဏီရ။ ညး လ္ၚတ် ပရူ ယဲစိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် က္ဍဟ် ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ ဌာန သုတေသန ဂဥုဲ (Institute of Experimental Medicine) မၞုံ ပ္ဍဲ ဍုၚ် လေနဳဂရာတ် (Leningrad) (လၟုဟ် ကော် သေန် ပဳတာဗာတ်) ရ။ ညး ဒှ် အစာ မၞုံကဵု ပရေၚ်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ နူ ကွးဘာ ကေုာံ အစာသိပ္ပံ အလုံဂၠးကဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Windholz, G.|title=Ivan P. Pavlov: An Overview of His Life and Psychological Work|journal=American Psychologist|year=1997|volume=52|issue=9|pages=941–946}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၁၉၃၆၊ ပါဗလဝ် ကတဵုဒှ် ယဲ ခယျာ် (double pneumonia) ရ。 ၜိုန်ရ ဂွံဒုၚ် လွဳလွတ် နကဵု အစာဂဥုဲ မခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ် သဵုဗိယေတ် ကီုလေဝ်၊ ညး စုတိအာ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၇ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉၃၆ ပ္ဍဲ အာယုက် ၈၆ သၞာံရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံစုတိ၊ ညး ကော် ကွး ညး မွဲတၠ သွက်ဂွံ ချူစၟတ်သမ္တီ လက္ခဏာ ယဲ ညး ဇကု ညး၊ မဒှ် ကမၠောန် အစာသိပ္ပံ မွဲတၠ စဵုကဵု လမျီုအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Todes, D. P.|title=Ivan Pavlov: A Russian Life in Science|year=2014|publisher=Oxford University Press|page=685}}&lt;/ref&gt;

သဘၚ်ဖျေဟ်ကမ္မဌာန် ပါဗလဝ် ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု အလဵုအသဳ သဵုဗိယေတ် နကဵု ပရေၚ်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ ဇၞော်အိုတ် တုဲ မၞိဟ် ဂၠိုၚ်ကဵု လက် တက်တိုန် သဘၚ်ဂှ်ရ။ ဇုတ် ညး ဂှ် စွံလဝ် ပ္ဍဲ သုသာန် ဗဝ်ကဝ်ဗဝ် (Volkovo Cemetery) ပ္ဍဲ ဍုၚ် လေနဳဂရာတ်၊ မဒှ် ဒၞာဲ မစွံလဝ် အစာသိပ္ပံ ကေုာံ အစာချူလိက် ဒယှ် ရုရှာ ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Woodworth, R. S.|title=Ivan Petrovich Pavlov|journal=Science|year=1936|volume=83|issue=2155|pages=365–367}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ပြကိုဟ်ဂမၠိုၚ် ==
အလုံမွဲ ဘဝ ညး၊ ပါဗလဝ် ချူပတိတ် ပြကိုဟ် ကေုာံ လိက်ပရေၚ် သိပ္ပံ ဗွဲမဂၠိုၚ် မပြံၚ်လှာဲထောံ လညာတ် သွာၚ် ဇဳဝကမ္မဗေဒ ကေုာံ ပညာစိုတ် ရ။ လိက်အုပ် အဓိက ညး ဂမၠိုၚ်ဂှ် ပကောံလဝ် တမ်ရိုဟ် သုတေသန ညး ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပါဲ ညး လတူ သၞောတ်စၞလာဲ ကေုာံ စမဳစၟတ် ကလာတ်သဳကေဝ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Pavlov, I. P.|title=Conditioned Reflexes: An Investigation of the Physiological Activity of the Cerebral Cortex|url=https://archive.org/details/conditionedrefle0000ippa|year=1927|publisher=Oxford University Press|page=[https://archive.org/details/conditionedrefle0000ippa/page/11 11]}}&lt;/ref&gt;

လိက်အုပ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မပြာကတ် ဂှ် ဒှ် &quot;ပရေၚ်ဟီုတွဟ် စပ်ကဵု ကမၠောန် ဂကောံစၞလာဲ&quot; (Lectures on the Work of the Digestive Glands) မပ္တိတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၇ ရ။ လိက်အုပ်ဏအ် ပံက်ထ္ၜး နဲကဲ သုတေသန ခေတ်တၟိ ပ္ဍဲ သၞောတ်စၞလာဲ တုဲ ဒှ် ဟိုတ် မကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗေဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၄ ရ။ လိက်အုပ် မရနုက်ကဵု ၜါ ဂှ် ဒှ် &quot;စမဳစၟတ် မဒးစၟတ်သမ္တီ&quot; (Conditioned Reflexes) မပ္တိတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၇ မဒှ် လိက်အုပ် မပကောံလဝ် သုတေသန မဆေၚ်ကဵု ကၠဵု ကေုာံ ခရေဲ မဒှ် တမ်ရိုဟ် ဝါဒအပြုအမူ (Behaviorism) ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Todes, D. P.|title=Pavlov's Physiology Factory|journal=Isis|year=1997|volume=88|issue=2|pages=205–246}}&lt;/ref&gt;

လိက်အုပ် တၞဟ်တအ် ပါလုပ် &quot;ဟီုတွဟ် စပ်ကဵု ကမၠောန် က္ဍဟ်&quot; (Lectures on the Work of the Cerebral Hemisphere) မပ္တိတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၈ ကေုာံ လိက်ပရေၚ် ဂမၠိုၚ် မဆေၚ်ကဵု ယဲစိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် တိရစ္ဆာန် ရ။ ပြကိုဟ် ညး တအ် ဒးဒုၚ် ကၠာဲစၠောအ် နကဵု ဘာသာ အၚ်္ဂလိက်၊ ဂျာမာန်၊ ပြၚ်သေတ် ကေုာံ ဘာသာ တၞဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ လ္ၚတ်လဝ် အလုံဂၠးကဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Gantt, W. H.|title=Pavlov's Lectures on Conditioned Reflexes|year=1928|publisher=International Publishers|page=88}}&lt;/ref&gt;

== လာပ် ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီဂမၠိုၚ် ==
ပါဗလဝ် ကလိဂွံ လာပ် ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ ဂၠိုၚ်ကဵု ဗီုပြၚ် နူ ဂကောံ သိပ္ပံ အလုံဂၠးကဝ် သွက် ကမၠောန် သုတေသန ညး ရ။ အဓိက လာပ် ညး ကလိဂွံ ဂှ် ဒှ် လာပ် နဝ်ဗေဝ် သွက် ဇဳဝကမ္မဗေဒ ကေုာံ ဂဥုဲ (Nobel Prize in Physiology or Medicine) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၄ မဒှ် ဂကူရုရှာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗေဝ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1904/pavlov/biographical/|title=Ivan Pavlov - Biographical|publisher=Nobel Media AB|access-date=2023-10-25}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၇ ညး ဒှ် ကောန်ဂကောံ ပ္ဍဲ အေကာဒမဳ သိပ္ပံ ရုရှာ (Russian Academy of Sciences) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၅ ညး ကလိဂွံ လာပ် ကံက်ပလဳ (Copley Medal) နူ ဂကောံ သၟိၚ် (Royal Society) ပ္ဍဲ ဍုၚ် လန်ဒါန် မဒှ် လာပ် သိပ္ပံ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ် ဨကရာဇ် ရ။ သီု ကလိဂွံ လာပ် လဳဂျေန် အံက် အဝ်နာ (Legion of Honour) နူ ရးနိဂီု ပြၚ်သေတ် ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Babkin, B. P.|title=Pavlov: A Biography|url=https://archive.org/details/pavlovbiography0000unse_o4d6|year=1949|publisher=University of Chicago Press|page=[https://archive.org/details/pavlovbiography0000unse_o4d6/page/312 312]}}&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ ညး စုတိ၊ အလဵုအသဳ သဵုဗိယေတ် ခုတ်လဝ် ယၟု ဌာန သုတေသန ဇဳဝကမ္မဗေဒ ဗွဲမဂၠိုၚ် နကဵု ယၟု ညး သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ညး ရ။ ဍုၚ် ကိုပ်ကၠာ ညး (Kolotushi) ဂှ် ပြံၚ်ယၟု နဒဒှ် ပါဗလဝ်ဗဝ် (Pavlovo) ရ။ ဂိတု တၟအ် (crater) ပ္ဍဲ ဂိတု ကေုာံ လတူ ဂြိုဟ်နာနာတအ် လေဝ် ခုတ်လဝ် ယၟု ပါဗလဝ် သွက် ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Windholz, G.|title=Ivan P. Pavlov: An Overview of His Life and Psychological Work|journal=American Psychologist|year=1997|volume=52|issue=9|pages=941–946}}&lt;/ref&gt;

== အာဲကၟာဲ ကေုာံ ဓလေတ်တမ်ၚာ် ==
အာဲကၟာဲ ပါဗလဝ် ပ္ဍဲ သွာၚ် သိပ္ပံ ဂှ် ဒှ် အရာ မဇၞော်မောဝ် ကေုာံ သှ်ေၜိုတ် လံလ ဂၠိုၚ်ကဵု ဗွဝ်ကၠံရ။ ဝေါဟာရ &quot;ကၠဵု ပါဗလဝ်&quot; (Pavlov's dog) ဂှ် စိုပ်အာ ပ္ဍဲ အရေဝ်ဓမ္မတာ (idiom) ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ ဗၟံက်ထ္ၜး ပရေၚ်သွဟ် မကတဵုဒှ် အလဵုအလဵု ဟိုတ်နူ ပရေၚ်စမဳစၟတ် (automatic response to a specific stimulus) ရ။ ပရေၚ်သုတေသန ညး ဂှ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက် သွာၚ် ပညာစိုတ်၊ ပရေၚ်လွဳလွတ် အပြုအမူ (behavior therapy) ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ ကတ်လ္ၚတ် (educational psychology) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Specter, M.|title=Pavlov's Dogs|year=2010|publisher=New Yorker|page=45}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပရေၚ်လွဳလွတ် ယဲစိုတ် (psychiatry)၊ နဲကဲ စမဳစၟတ် ကလာတ်သဳကေဝ် ညး ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲ ဖေက်လကိုတ် (phobias) ကေုာံ ပရေၚ်စောဲလာံ (addiction) နကဵု နဲကဲ &quot;ပလီုစမဳစၟတ်&quot; (systematic desensitization) ရ။ လညာတ် ညး ဂှ် ဆက်လ္ၚတ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် နကဵု အစာပညာစိုတ် ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Rescorla, R. A.|title=Pavlovian conditioning: It's not what you think it is|journal=American Psychologist|year=1988|volume=43|issue=3|pages=151–160}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ယေန်သၞာၚ် အလုံဂၠးကဝ် (popular culture)၊ ယၟု ပါဗလဝ် ကေုာံ ကၠဵု ညး ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ လိက်ဝတ္ထု၊ ရုပ်ရှင် ကေုာံ ဒွက် နာနာသာ် ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ လိက်ဝတ္ထု တြေံ &quot;Brave New World&quot; မချူလဝ် နကဵု အာလ်ဒါတ် ဟတ်သလဳ (Aldous Huxley) ဂှ် စကာ လညာတ် ပါဗလဝ် သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် အပြုအမူ ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် အနာဂတ်ရ။ ပရေၚ်ဆဵုဂဗ ပါဗလဝ် ဂှ် သှ်ေၜိုတ် နဒဒှ် တိုၚ်ခဳ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ လတူ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Huxley, A.|title=Brave New World|url=https://archive.org/details/ost-english-brave_new_world_aldous_huxley|year=1932|publisher=Chatto &amp; Windus|page=24}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |author=Todes, Daniel P. |title=Ivan Pavlov: A Russian Life in Science |year=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199925193 |url=https://books.google.com/books?id=bXZ_AwAAQBAJ}}
* {{cite book |author=Babkin, Boris P. |title=Pavlov: A Biography |year=1949 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226033990 |url=https://archive.org/details/pavlovbiography00babk}}
* {{cite book |author=Pavlov, Ivan P. |title=Conditioned Reflexes: An Investigation of the Physiological Activity of the Cerebral Cortex |year=1927 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199553198 |url=https://archive.org/details/conditionedreflex00pavl}}
* {{cite journal |author=Woodworth, R. S. |title=Ivan Petrovich Pavlov |journal=Science |year=1936 |volume=83 |issue=2155 |pages=365–367 |doi=10.1126/science.83.2155.365 |url=https://science.sciencemag.org/content/83/2155/365}}
* {{cite web |author=Nobel Prize Committee |title=Ivan Pavlov - Biographical |publisher=Nobel Media AB |year=1904 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1904/pavlov/biographical/}}

{{Navbox
| name  = အဳဗာန် ပါဗလဝ်
| title = [[အဳဗာန် ပါဗလဝ်]]
| listclass = hlist
| group1 = ပရေၚ်သုတေသန
| list1  = 
* [[စမဳစၟတ် ကလာတ်သဳကေဝ်]] (Classical conditioning)
* [[သၞောတ်စၞလာဲ]] (Digestive system)
* [[ဍာ်ပါၚ်]] (Salivation)
* [[ပလီုစမဳစၟတ်]] (Extinction)
| group2 = ညးမဆက်စပ်
| list2  = 
* [[ကာလ် လူဒ်ဝေတ်]] (Carl Ludwig)
* [[ရူဒေါပ် ဟာဲဒေန်ဟာန်]] (Rudolf Heidenhain)
* [[ဂျောန် ဗဳ ဝါတ်သောန်]] (John B. Watson)
* [[ဘဳ အေပ် သကေန်နာ]] (B. F. Skinner)
| group3 = မဆက်စပ်
| list3  = 
* [[လာပ် နဝ်ဗေဝ်]]
* [[ဝါဒအပြုအမူ]] (Behaviorism)
* [[ဂကောံသုတေသန ဂဥုဲ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပါဗလဝ်, အဳဗာန်}}
[[Category:ဇဳဝကမ္မဗေဒ]]
[[Category:အစာသိပ္ပံ သဵုဗိယေတ်]]
[[Category:ညးမကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗေဝ်]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ညးမချိုတ် သၞာံ ၁၉၃၆]]
[[Category:ညးမသၠးဂၠံဂဝ် သၞာံ ၁၈၄၉]]
[[Category:အစာသိပ္ပံ ရုရှာ]]</text>
      <sha1>eq0ecm811ka4bmceatag5iz7sa8vqzv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တၠပညာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13445</id>
    <revision>
      <id>60449</id>
      <parentid>60178</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:29:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32954" sha1="j40ghnw5dx8l1n97hsb59g8rpm0ocb5" xml:space="preserve">{{Infobox occupation
| name = တၠပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်
| image = File:AdamSmith.jpg
| caption = အာဒါမ် သမေတ် (Adam Smith) ညးမဒှ် မအံက် ပညာပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်တၟိ
| official_names = Economist
| type = ပရဝ်ဖေသှေန်နယ်
| activity_sector = ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်သုတေသန၊ ပရေၚ်ဝါဒ၊ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်
| competencies = သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၚ်နၚ်၊ သင်္ချာ၊ သတိတ်၊ သ္ဘဴဓဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်
| education_req = ဗာတ်ချ်လာ၊ မာတ်သတာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပါရဂူ (Ph.D)
| related_occupations = သၟာသုတေသန၊ ညးကဵုကသပ်၊ တၠပညာ ပရေၚ်သြန်၊ အစာဘာ တက္ကသိုလ်
}}

'''တၠပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်''' (Economist) ဟီုမ္ဂး ဒှ်ပူဂိုလ် မလ္ၚတ်၊ ကၠိုဟ်ခၠၚ်၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ စကာ သ္ဘဴဓဝ် ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သွက်ဂွံ ဗမံက်ထ္ၜး ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ပိုန်ဟာန် အလုံလိုက်ရ။ ပူဂိုလ်တအ်ဏအ် လ္ၚတ်ရံၚ် ဗီုပြၚ် မၞိဟ်တအ် ပ္တိတ်ကပေါတ်၊ သွံရာန် ကေုာံ စကာ ဒြပ်ရတ်နာနာတုဲ ကဵုကသပ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေၚ်ဝါဒ အလဵုအသဳ ကေုာံ ကမၠောန်ဗၞိက်ဂမၠိုၚ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် တၠပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်တအ် ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် အဓိက ပ္ဍဲ သွာၚ်နာနာ ဗီုကဵု ဘာဏ်ဗဟဵု၊ ဌာနအလဵုအသဳ၊ ကမ္ပဏဳ ပရေၚ်သြန် ကေုာံ တက္ကသိုလ်ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Krugman, P. (2009). The Profession of Economics.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇမ္ဍောတ် (Microeconomics) တၠပညာတအ် လ္ၚတ်ရံၚ် အကာဲအရာ သွံရာန် အကြာ ညးရာန် ကဵု ညးသွံ ပ္ဍဲ ဗွိုက်လၟာ်မွဲမွဲရ။ ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇမၞော် (Macroeconomics) တၠပညာတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် အလုံရးနိဂီု၊ ပရေၚ်ကမၠောန် ဟွံမဲ၊ ကေုာံ င္ၚုဟ်ကပေါတ် ဍိုက်တိုန်ရ။ နကဵု တၚ်နၚ် သတိတ် ကေုာံ သင်္ချာ တၠပညာတအ် ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်စမ်ၜတ် သွက်ဂွံ ထ္ၜးဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လောက ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ။ လၟေၚ်ကမၠောန်ဏအ် ထံက်ပေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗွဲမဒးရးရ။&lt;ref&gt;Mankiw, N. G. (2014). Principles of Economics.&lt;/ref&gt;

== ပွံက် ကေုာံ လဒက်ပတန် ==
တၠပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဟီုမ္ဂး ဒှ်ညးမစိုန်သကီု ပ္ဍဲ သွာၚ် လ္ၚတ် ပရေၚ်ပိုန်ဟာန် ကေုာံ ပရေၚ်စကာ ဒြပ်ရတ်ရ။ ပွံက်ဏအ် ဒုၚ်သဇိုၚ် လတူ လၟေၚ်ကမၠောန် မပ္တံကဵု ပရေၚ်ပကောံ တၚ်နၚ်၊ ပရေၚ်ပါ်ပါဲ ကေုာံ ပရေၚ်ဆိၚ်ဆ ရ။ တၠပညာတအ် စကာ နဲကဲ သိပ္ပံ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် စိုတ်စရိုတ် ညးရာန်ကပေါတ် ကေုာံ ညးပ္တိတ်ကပေါတ်ရ။ ပ္ဍဲ သွာၚ် ပညာပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် လဒက်ပတန် အဓိက နွံ ၜါသာ် မတွဟ်ဂး ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇမ္ဍောတ် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇမၞော်ရ။ တၠပညာလ္ၚဵု ရုဲစှ် လ္ၚတ် သွာၚ်တၟေၚ် ဗီုကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သဘာဝဝန်းကျင် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ရးနိဂီုနာနာရ။&lt;ref&gt;Samuelson, P. A. (1947). Foundations of Economic Analysis.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လဒက်ပတန် ကမၠောန် တၠပညာတအ် ဒးစကာ နဲကဲ သင်္ချာ (Econometrics) သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် သ္ဘဴဓဝ်ဂမၠိုၚ်ရ။ နဲကဲဏအ် ရီုဗၚ်ကဵု ညံၚ်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေၚ်ဆိၚ်ဆ အနာဂတ် ဗွဲမဒးရးရ။ ညးတအ် ပကောံ တၚ်နၚ် နူ ရုၚ်အလဵုအသဳ၊ ကမ္ပဏဳ ကေုာံ ညးဍုၚ်ကွာန် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ။ ပွမစကာ တၚ်နၚ် ဗွဲမဍိုက်ပေၚ်ဏအ် ဒှ် အဓိက သွက်ဂွံ ဗမံက်ထ္ၜး ပရေၚ်ဝါဒ မၞုံကဵု ဖဵု သွက် ဂကောံမၞိဟ်ရ။ 

== ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ==
ဝၚ် ကမၠောန် တၠပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ နကဵု ပရေၚ်ချူ လိက်အုပ် အာဒါမ် သမေတ် &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; (Adam Smith) မၞုံယၟု ပရေၚ်ပိုန်ဟာန် ရးနိဂီုဂမၠိုၚ် (The Wealth of Nations) ရ။ ကိုပ်ကၠာ နူဂှ် ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ သွာၚ် ဒဿနိကဗေဒ ရ။ အာဒါမ် သမေတ် ကေုာံ ဒေဝေတ် ရဳကာဒဝ် &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; (David Ricardo) တအ် ဖန်ဗဒှ် သ္ဘဴဓဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကလာသေတ် (Classical Economics) မဗမံက်ထ္ၜး ပရေၚ်ဗၠးၜး ဗွိုက်လၟာ် ကေုာံ ပရေၚ်သွံရာန် အကြာ ရးနိဂီုဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Blaug, M. (1997). Economic Theory in Retrospect.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဂျောန် မေနာတ် ကိန် &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; (John Maynard Keynes) ဖန်ဗဒှ် သ္ဘဴဓဝ် ကိန် (Keynesian Economics) သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စှ်ေ သၞာံ ၁၉၃၀ ရ။ သ္ဘဴဓဝ်ဏအ် ထံက်ဂလာန် ညံၚ် အလဵုအသဳ ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် လၟိဟ် ကမၠောန် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်ရ။ ကြဴနူဂှ် မေဝ်တန် ဖရဳမေန် &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; (Milton Friedman) ဖန်ဗဒှ် သ္ဘဴဓဝ် ပရေၚ်သြန် (Monetarism) မစွံအာရီု လတူ လၟိဟ် သြန် ပ္ဍဲ ဗွိုက်လၟာ်ရ။ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် သ္ဘဴဓဝ်နာနာဏအ် ပ္တိုန်စရာဲကဵု ကမၠောန် တၠပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ညံၚ်ဂွံ ဒှ် ပရဝ်ဖေသှေန်နယ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။

== ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ==
သွက်ဂွံ ဒှ် တၠပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ပရေၚ်ပညာ လတူ တက္ကသိုလ် ဒှ် တၚ်အဓိကရ။ တၠပညာ ဗွဲမဂၠိုၚ် ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ဗာတ်ချ်လာ ပ္ဍဲ သွာၚ် ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ သင်္ချာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သတိတ် ရ။ သွက် ကမၠောန် မၞုံကဵု လဒက်ပတန် သၠုၚ် ဗီုကဵု ညးသုတေသန ဟွံသေၚ်မ္ဂး အစာဘာ တက္ကသိုလ် ညးတအ် သ္ဒး ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ မာတ်သတာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပါရဂူ (Ph.D) ရ။ ပ္ဍဲ ဘာတက္ကသိုလ် ကွးဘာတအ် ဒးလ္ၚတ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇမ္ဍောတ်၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇမၞော်၊ ကေုာံ နဲကဲ စကာ သင်္ချာ ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Econometrics) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Colander, D. (1989). The Making of an Economist.&lt;/ref&gt;

ဍာ်ဒကေဝ် အဓိက သွက် တၠပညာတအ် ဒှ် ပရေၚ်စိုန်သကီု ပ္ဍဲ ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၚ်နၚ်ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် တၠပညာတအ် ဒးစကာ ကောန်ပျူတာ ကေုာံ ပရဝ်ဂရာမ် သတိတ် ဗီုကဵု Python, R, ဟွံသေၚ်မ္ဂး Stata သွက်ဂွံ လ္ၚတ် တၚ်နၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ပရေၚ်ချူ လိက်ဒတန် ကေုာံ ပရေၚ်ဟီုတွဟ် လတူ စၚ် လေဝ် ဒှ် ဍာ်ဒကေဝ် အဓိက သွက်ဂွံ ပသှ်ေထ္ၜး ပရေၚ်လ္ၚတ် ဇကု ကု ညးဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ညးမဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်တအ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ တဆိပ်ကြာ ကေုာံ ကမၠောန် မဆက်စပ်
|-
! တဆိပ်ကြာ !! အခိၚ်လ္ၚတ် !! ဗီုပြၚ် ကမၠောန်
|-
| ဗာတ်ချ်လာ (BA/BSc) || ၃-၄ သၞာံ || ညးလ္ၚတ် တၚ်နၚ် (Data Analyst)၊ ညးကဵုကသပ် သြန်
|-
| မာတ်သတာ (MA/MSc) || ၁-၂ သၞာံ || တၠပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ညးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေၚ်ဝါဒ
|-
| ပါရဂူ (Ph.D) || ၄-၆ သၞာံ || သၟာသုတေသန၊ အစာဘာ တက္ကသိုလ်၊ ညးကဵုကသပ် အလဵုအသဳ
|}

== လၟေၚ်ကမၠောန် ကေုာံ တာလျိုၚ် ==
လၟေၚ်ကမၠောန် တၠပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မွဲတၠ စကတဵုဒှ် နူ ပရေၚ်ပကောံ တၚ်နၚ်၊ ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပရေၚ်ချူ လိက်ဒတန်ရ။ ညးတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ မကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဗွိုက်လၟာ် ကေုာံ ဆိၚ်ဆ အကာဲအရာ အနာဂတ်ရ။ ဥပမာ တၠပညာတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဟိုတ် င္ၚုဟ်ကပေါတ် ဍိုက်တိုန်၊ ဟိုတ် လၟိဟ် ကမၠောန် ဟွံမဲ သၠုၚ်တိုန် ကေုာံ ဟိုတ် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ဍိုန်လျရ။ ကြဴနူ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်တုဲ ညးတအ် ချူ ပ္တိတ် လိက်ဒတန် ကေုာံ ကဵုကသပ် ကု အလဵုအသဳ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကမ္ပဏဳရ။&lt;ref&gt;Acemoglu, D. (2015). Microeconomics.&lt;/ref&gt;

တာလျိုၚ် အဓိက မွဲပၠန် ဒှ် ပရေၚ်ဖန်ဇန် သၞောတ်စမ်ၜတ် (Economic Models) ရ။ သၞောတ်ဏအ် ဒှ် ဗီုပြၚ် သင်္ချာ မဗမံက်ထ္ၜး ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အကြာ အကာဲအရာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်နာနာရ။ နကဵု သၞောတ်ဏအ် တၠပညာတအ် ဆိၚ်ဆမာန် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ အလဵုအသဳ သၠုၚ် ပ္တိုန် အခေါန် မ္ဂး ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဗီုလဵု ပြံၚ်လှာဲအာမာန်ရော။ တာလျိုၚ်ဏအ် ဒးနွံကဵု ပရေၚ်ကၠိုဟ်ခၠၚ် ပ္ဍဲ သတိတ် ကေုာံ သင်္ချာ ဗွဲမသၠုၚ်ရ။

== ကဏ္ဍ အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ==
ပ္ဍဲ သွာၚ် အလဵုအသဳ တၠပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် အဓိက ပ္ဍဲ ဘာဏ်ဗဟဵု၊ ဌာနပရေၚ်သြန် ကေုာံ ဌာနပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ။ ပ္ဍဲ ဘာဏ်ဗဟဵု တၠပညာတအ် ဖန်ဇန် ပရေၚ်ဝါဒ သြန် (Monetary Policy) သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် င္ၚုဟ်ကပေါတ် ကေုာံ ဖန်ဇန် ညံၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဂွံ တန်ကြန်ရ။ ညးတအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် လတူ လၟိဟ် အတိုး သြန် ကေုာံ လၟိဟ် သြန် မနွံ ပ္ဍဲ ဗွိုက်လၟာ်ရ။ ပရေၚ်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ဏအ် ဇီုကပိုက် လတူ အလုံမွဲ ရးနိဂီုရ။&lt;ref&gt;Meltzer, A. H. (2003). A History of the Federal Reserve.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဌာနပရေၚ်သြန် တၠပညာတအ် ကဵုကသပ် လတူ ပရေၚ်ဝါဒ အခေါန် ကေုာံ ပရေၚ်စကာ သြန် အလဵုအသဳ (Fiscal Policy) ရ။ ညးတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဖဵု မကတဵုဒှ် နူ ပရေၚ်သၠုၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဖျေဟ် အခေါန် လတူ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ရးနိဂီုရ။ ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် တၠပညာတအ် ဒှ် ညးကဵုကသပ် ကု က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေၚ်ဝါဒ မပ္တံကဵု ပရေၚ်ပညာ၊ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေၚ်ကမၠောန်ရ။

== ကဏ္ဍ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အပ္ဍဲ ကေုာံ ပရေၚ်ဗၞိက် ==
ပ္ဍဲ သွာၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အပ္ဍဲ (Private Sector) တၠပညာတအ် ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဘာဏ်၊ ကမ္ပဏဳ သြန်၊ ကမ္ပဏဳ ကဵုကသပ် ကေုာံ ကမ္ပဏဳ နဲကဲသိပ္ပံ ဇၞော်ဇၞော်ရ။ ပ္ဍဲ ဘာဏ် တၠပညာတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ ဗွိုက်လၟာ် သြန် အလုံလိုက် သွက်ဂွံ ကဵုကသပ် ကု ညးမပ္တိုန် သြန် ဓလိုက်တမ်ရ။ ညးတအ် ဆိၚ်ဆ င္ၚုဟ် သြန်နာနာ၊ င္ၚုဟ် ထဝ် ကေုာံ င္ၚုဟ် ကၠေၚ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေၚ်ပ္တိုန် သြန် ဓလိုက်တမ် ဗွဲမဒးရးရ။&lt;ref&gt;Varian, H. R. (2014). Intermediate Microeconomics.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတယ်ဏအ် ကမ္ပဏဳ နဲကဲသိပ္ပံ ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု အာမေဇြောန် (Amazon)၊ ဂူဂယ် (Google) ကေုာံ မာဲခရဝ်သပ် (Microsoft) တအ် ခန်ကေတ် တၠပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ တၠပညာတအ်ဏအ် စကာ တၚ်နၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် (Big Data) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စိုတ်စရိုတ် ညးရာန်ကပေါတ်၊ ဖန်ဇန် င္ၚုဟ်ကပေါတ် ကေုာံ သၠုၚ်ပ္တိုန် ပရေၚ်သွံရာန်ရ။ ပရေၚ်ပါ်ပါဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဒှ် အဓိက သွက် ကမ္ပဏဳတအ် ဂွံ ဇၞး ပြိုၚ်ပကာန် ပ္ဍဲ ဗွိုက်လၟာ်ရ။

{{Graph:Chart|width=400|height=200|type=line|x=၁,၂,၃,၄,၅,၆|y=၁၀,၁၅,၂၅,၄၀,၆၀,၈၅|colors=#0066cc|xAxisTitle=အခိၚ်|yAxisTitle=ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ဗွိုက်လၟာ်}}

== ပရေၚ်သုတေသန ကေုာံ တက္ကသိုလ် ==
တၠပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ကေုာံ ဌာနသုတေသန တအ် စွံအာရီု လတူ ပရေၚ်လ္ၚတ် သ္ဘဴဓဝ် တၟိ ကေုာံ ပရေၚ်ဗတောန် ကု ကွးဘာဂမၠိုၚ်ရ။ ညးတအ် ချူ ပ္တိတ် လိက်ပရေၚ် ပ္ဍဲ ဂျာနယ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မဒးဒုၚ် စမ်ၜတ် နကဵု တၠပညာ တၞဟ်ဟ် (Peer-reviewed journals) ရ။ ပရေၚ်သုတေသနဏအ် ဒှ် သဇိုၚ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေၚ်ဝါဒ အလဵုအသဳ ဗွဲမဍိုက်ပေၚ်ရ။&lt;ref&gt;Stigler, G. J. (1982). The Economist as Preacher.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် အစာဘာတအ် ဗတောန် ကွးဘာ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠၚ် သ္ဘဴဓဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၚ်နၚ်ရ။ ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် တၠပညာ တၟိ သွက်ဂွံ ဆက်ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ပ္ဍဲ အနာဂတ်ရ။ တၠပညာ ပ္ဍဲ သွာၚ်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကလိဂွံ လာပ် စရာဲနာနာ မပ္တံကဵု လာပ်နဝ်ဗဴ ပ္ဍဲ ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Nobel Memorial Prize in Economic Sciences) မဒှ် လာပ် မသၠုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ လောက ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ။

== သွာၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ကရေက် ==
ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် နွံကဵု သွာၚ် ပါ်ကရေက် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ တၠပညာလ္ၚဵု စွံအာရီု လတူ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကမၠောန် (Labor Economics) မလ္ၚတ် ပရူ ဗွိုက်လၟာ် ကမၠောန်၊ င္ၚုဟ်ကမၠောန် ကေုာံ ပရေၚ်ကမၠောန် ဟွံမဲရ။ သွာၚ်ဏအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုပြၚ် ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ဇီုကပိုက် လတူ အခေါၚ်အရာ မဂွံ ကမၠောန်ရ။ တၠပညာ တၞဟ်ဟ် စွံအာရီု လတူ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ရးနိဂီုနာနာ (International Economics) မလ္ၚတ် ပရူ ပရေၚ်သွံရာန် အကြာ ရးနိဂီုနာနာ ကေုာံ င္ၚုဟ်သြန် မပြံၚ်လှာဲရ။&lt;ref&gt;Krugman, P., &amp; Obstfeld, M. (2008). International Economics.&lt;/ref&gt;

သွာၚ် အဓိက မွဲပၠန် ဒှ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် (Development Economics) မလ္ၚတ် ပရူ အကာဲအရာ ရးနိဂီု ဍိုန်လျ ကေုာံ နဲကဲ သွက်ဂွံ ဖအောန် ပရေၚ်ဒိုက်ဂတ်ရ။ တၠပညာ ပ္ဍဲ သွာၚ်ဏအ် ကၠောန်ကမၠောန် ကု ဂကောံ အလုံလိုက် ဗီုကဵု ဘာဏ်ဂၠးကဝ် (World Bank) ကေုာံ ဌာနသြန် ဂၠးကဝ် (IMF) ရ။ တၠပညာတအ် ဖန်ဇန် အစဳအဇန် သွက်ဂွံ သၠုၚ်ပ္တိုန် ပရေၚ်ပညာ၊ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဟာန် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု မနွံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဍိုန်လျရ။

== တၠပညာ ပြာကတ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ ဝၚ် ==
ပ္ဍဲ ဝၚ် ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် တၠပညာ ပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် သ္ဘဴဓဝ် မပြံၚ်လှာဲ လောကဏအ်ရ။ အာဒါမ် သမေတ် ဂှ် ညးဂမၠိုၚ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် မအံက် ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်တၟိ ရ။ ကာလ် မာတ် &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; (Karl Marx) ဖန်ဗဒှ် သ္ဘဴဓဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မာတ်သေတ် (Marxian Economics) မပါ်ပါဲ သၞောတ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဒြပ်ပူဂိုလ် (Capitalism) ကေုာံ ထံက်ဂလာန် ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်ရ။ သ္ဘဴဓဝ် ညး ဇီုကပိုက် လတူ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် အလုံလိုက် ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။&lt;ref&gt;Marx, K. (1867). Das Kapital.&lt;/ref&gt;

ဂျောန် မေနာတ် ကိန် ဒှ် တၠပညာ မဖန်ဗဒှ် သ္ဘဴဓဝ် မထံက်ဂလာန် ညံၚ် အလဵုအသဳ ဂွံ စကာ သြန် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ကပ်ရ။ မေဝ်တန် ဖရဳမေန် ကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗဴ နကဵု ပရေၚ်လ္ၚတ် သ္ဘဴဓဝ် ပရေၚ်သြန် မထံက်ဂလာန် ညံၚ် ဗွိုက်လၟာ် ဂွံ ဗၠးၜး နူ ပရေၚ်ထိၚ်ဒဝ် အလဵုအသဳရ။ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် အာမာတ်ယာ သေန် &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; (Amartya Sen) ဒှ် တၠပညာ မပြာကတ် နကဵု ပရေၚ်လ္ၚတ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ သ္ဘဴဓဝ် ပရေၚ်ဒိုက်ဂတ် မဂွံ လာပ်နဝ်ဗဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၈ ရ။

== ပြသၞာ ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပါဲ ==
ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တၠပညာတအ် ဒးဒုၚ် ပါ်ပါဲ နူ ညးဂမၠိုၚ် နွံရ။ ပြသၞာ အဓိက မွဲဂှ် သၞောတ်စမ်ၜတ် တၠပညာတအ် ဒုၚ်သဇိုၚ် လတူ လညာတ် မဒဒှ်ရ မၞိဟ်တအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု သ္ဘဴဓဝ် ဟိုတ်ကဵုဖဵု (Rationality) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဘဝ ဍာံဍာံ မၞိဟ်တအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု စိုတ်စရိုတ် ဟွံမဲ ကဵု သ္ဘဴဓဝ်လေဝ် နွံရ။ လညာတ်ဏအ် ပကဵု ညံၚ် သၞောတ်စမ်ၜတ် လ္ၚဵု ဟွံစှ်ေ ကဵု အကာဲအရာ ဍာံဍာံရ။&lt;ref&gt;Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်ပါ်ပါဲ ဇၞော်အိုတ် မွဲဂှ် တၠပညာ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဟွံမာန် ဆိၚ်ဆ ကပ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၈ ရ။ ဟိုတ်နူဏအ် ညးဍုၚ်ကွာန်တအ် ဟွံပေၚ်စိုတ် လတူ ဍာ်ဒကေဝ် တၠပညာတအ်ရ။ တၠပညာလ္ၚဵု စွံအာရီု လတူ သင်္ချာ ကေုာံ သတိတ် ဂၠိုၚ်လောန်အာ တုဲ ဝိုတ်အာ အကာဲအရာ မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ဍာံဍာံရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် တၠပညာတအ် ပံၚ်ကောံ နဲကဲ သွာၚ် စိုတ်ပညာ (Psychology) ပ္ဍဲ ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စိုတ်စရိုတ် (Behavioral Economics) ရ။

== အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ==
အနာဂတ် ကမၠောန် တၠပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဒးဒုၚ် ပြံၚ်လှာဲ ဟိုတ်နူ နဲကဲသိပ္ပံ ခေတ်တၟိ ဗီုကဵု ဉာဏ်ပညာ ကောန်ကမၠောန် (Artificial Intelligence) ကေုာံ ပရေၚ်လ္ၚတ် စက် (Machine Learning) ရ။ တၠပညာတအ် ဒးလ္ၚတ် နဲကဲဏအ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၚ်နၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကေုာံ ဆိၚ်ဆ အကာဲအရာ အနာဂတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ကမၠောန် ပကောံ တၚ်နၚ် သာမည တအ်ဂှ် စက်တအ် ကၠောန် ဓၞာဲမာန်တုဲ တၠပညာတအ် ဒးစွံအာရီု လတူ ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မသၠုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် မၞုံကဵု လဒက်ပတန်ရ။&lt;ref&gt;Athey, S. (2018). The Impact of Machine Learning on Economics.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဥတုရာသဳ ကေုာံ ပရေၚ်ဒိုက်ဂတ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် သွက် တၠပညာတအ် ပ္ဍဲ အနာဂတ်ရ။ တၠပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သဘာဝဝန်းကျင် (Environmental Economists) တအ် ဒးဖန်ဇန် ပရေၚ်ဝါဒ သွက်ဂွံ ဖအောန် ပရေၚ်ပ္တိတ် ဓါတ်ကာဗောန် ကေုာံ သၠုၚ်ပ္တိုန် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် မတန်ကြန် (Sustainable Development) ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် အနာဂတ် တၠပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် တအ် ဒးယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် မဇၞော် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် လောက မၞုံကဵု ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဟာန် မတန်ကြန်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Smith |first=A. |year=1776 |title=The Wealth of Nations |publisher=W. Strahan and T. Cadell |isbn=978-0140432084 |url=https://archive.org/details/wealthofnations00smit}}
* {{cite book |last=Keynes |first=J. M. |year=1936 |title=The General Theory of Employment, Interest and Money |publisher=Macmillan |isbn=978-0156347112 |url=https://archive.org/details/generaltheoryofe00keyn_0}}
* {{cite book |last=Friedman |first=M. |year=1962 |title=Capitalism and Freedom |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226264219 |url=https://archive.org/details/capitalismfreedo0000frie_n9k6}}
* {{cite book |last=Mankiw |first=N. G. |year=2014 |title=Principles of Economics |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1285165875 |url=}}
* {{cite book |last=Sen |first=A. |year=1999 |title=Development as Freedom |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0192893307 |url=https://archive.org/details/developmentasfre00sena}}

{{Navbox
| name = ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်
| title = [[ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်]] ကေုာံ တၠပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်
| listclass = hlist

| group1 = သွာၚ် အဓိက
| list1 = 
* [[ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇမ္ဍောတ်]]
* [[ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇမၞော်]]
* [[ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ရးနိဂီုနာနာ]]
* [[ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ်]]
* [[ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စိုတ်စရိုတ်]]

| group2 = တၠပညာ ပြာကတ်ဂမၠိုၚ်
| list2 = 
* [[အာဒါမ် သမေတ်]]
* [[ကာလ် မာတ်]]
* [[ဂျောန် မေနာတ် ကိန်]]
* [[မေဝ်တန် ဖရဳမေန်]]
* [[အာမာတ်ယာ သေန်]]

| group3 = မဆက်စပ်
| list3 = 
* [[ဘာဏ်ဗဟဵု]]
* [[ပရေၚ်ဝါဒ]]
* [[တၚ်နၚ်]]
* [[သတိတ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:တၠပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်}}

[[Category:တၠပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ကမၠောန်]]
[[Category:ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ပရေၚ်သုတေသန]]
[[Category:ပရေၚ်ဝါဒ]]
[[Category:မၞိဟ်ပြာကတ်]]</text>
      <sha1>j40ghnw5dx8l1n97hsb59g8rpm0ocb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13447</id>
    <revision>
      <id>60464</id>
      <parentid>60182</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:43:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 14 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49304" sha1="6i48xwtbv6jcmxj2wdmwh4wkfj87yeu" xml:space="preserve">{{Infobox academic field
| name = ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်
| image = Supply-and-demand.svg
| caption = ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အကြာ ပရေၚ်ပ္တိတ် ကေုာံ ပရေၚ်အာတ်မိက် (Supply and demand)
| field_of_study = ပညာ သိပ္ပံ မဆေၚ်စပ် ကု ပရေၚ်မၞိဟ်
| subdisciplines = ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သၟတ်, ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်, ဝင် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်, ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အလုံဂၠးကဝ်
| scholars = အာဒါမ် သမေတ်, ဂျောန် မေနာတ် ကိန်, မာတ်
| journals = ဂျာနေဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အမေရိကာန်
}}

'''ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်''' (Economics) ဒှ် ပညာ သိပ္ပံ မဆေၚ်စပ် ကု ပရေၚ်မၞိဟ် မလ္ၚတ် ပရူ ပရေၚ်ပ္တိတ်၊ ပရေၚ်ပရး ကေုာံ ပရေၚ်စကာ ဒြပ်ရတ် ကေုာံ ကမၠောန်သဝါဂမၠိုၚ်ရ။ ပညာဝွံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု မၞိဟ်၊ ဂကောံ၊ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ဖန်ဇန် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ စကာ သယံဇာတ မနွံ အပိုၚ်အခြာတအ် ညံၚ်ဂွံ ရုမ်ဂပ် ကု ပၟိက်ဆန္ဒ မဟွံမဲ ကု အပိုၚ်အခြာတအ်ရ။ တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ဂှ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠၚ် ဗီုပြၚ် ဒြဟတ် ဗွိုက်လွာ (Market forces) မချဳဒရာၚ် ကေုာံ ဗီုပြၚ် ညးမစကာ ကေုာံ ညးမပ္တိတ်တအ် ဆက်ဆောံ ရေၚ်သကအ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Krugman |first=Paul |title=Economics |url=https://archive.org/details/economics0000krug_f6w1 |publisher=Worth Publishers |year=2018 |isbn=978-1319066604 |page=[https://archive.org/details/economics0000krug_f6w1/page/2 2]}}&lt;/ref&gt;

ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ပါ်လဝ် ၜါကဏ္ဍ အဓိက မတွဟ်ဂး ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သၟတ် (Microeconomics) ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော် (Macroeconomics) ရ။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သၟတ် လ္ၚတ် ဗီုပြၚ် မၞိဟ်မွဲတၠ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂကောံမွဲမွဲ မရုဲစှ် ဖန်ဇန် လတူ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ မပ္တံ ကု ပရေၚ်ရာန်၊ ပရေၚ်သွံ ကေုာံ ဗီုပြၚ် ၚုဟ်မး မပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲ ဗွိုက်လွာ။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော် လ္ၚတ် သၞောတ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မွဲဍုၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး အလုံဂၠးကဝ် သီုဖအိုတ်၊ မပ္တံ ကု ပရေၚ်တိုန် ၚုဟ်မး (Inflation)၊ ပရေၚ်ကမၠောန်အောန် (Unemployment) ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Economic growth) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/About/Factsheets/Micro-and-Macro |title=Microeconomics vs. Macroeconomics |publisher=International Monetary Fund |access-date=2023-10-01}}&lt;/ref&gt;

ပါဲနူဂှ်ပၠန် ပညာဏအ် ဒုၚ်သဇိုၚ် လတူ နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ထ္ၜးဟိုတ် (Positive economics) မလ္ၚတ် ပရူ ဒဒှ်ဍာံ ကေုာံ နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စံၚ်ၜတ် (Normative economics) မဖန်ဇန် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ အရာလဵု မဒးဒှ်ထေက်ရ။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စိုပ်အာ ဇၟာပ်ဒၞာဲ ပ္ဍဲ လမျီု လၟေၚ်တ္ၚဲ မပ္တံ ကု ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်၊ ပရေၚ်ပညာ၊ သဘာဝ ကေုာံ စိုတ်စရိုတ် မၞိဟ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mankiw |first=N. Gregory |title=Principles of Economics |publisher=Cengage Learning |year=2020 |isbn=978-0357038314 |page=15}}&lt;/ref&gt;

== ဝေါဟာရ ကေုာံ ပွံက် ==
ဝေါဟာရ အၚ်္ဂလိက် (Economics) ကၠုၚ်နူ အရေဝ် ဂရိတ်တြေံ ဥဝ်အဳကဝ်နဝ်မဳယျာ (Oikonomia) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သ္ၚိဌာန်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သယံဇာတ သ္ၚိ&quot; ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ကၠာတေအ် ဝေါဟာရဏအ် စကာလဝ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗီုပြၚ် မဖန်ဇန် သယံဇာတ ပ္ဍဲ သ္ၚိဌာန်မွဲမွဲ ညံၚ်ဂွံ ရုမ်ဂပ်ရ။ ကာလ ဂၠးတိ ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ပညာဏအ် ပြံၚ်လှာဲ ဒှ်အာ နဒဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် သၞောတ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မွဲဍုၚ် ကေုာံ အလုံဂၠးကဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Robbins |first=Lionel |title=An Essay on the Nature and Significance of Economic Science |url=https://archive.org/details/essayonnaturesig0000unse_f1a7 |publisher=Macmillan |year=1932 |page=[https://archive.org/details/essayonnaturesig0000unse_f1a7/page/15 15]}}&lt;/ref&gt;

အာဒါမ် သမေတ် (Adam Smith) မဒှ် အစာ ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဒယှ် ပွံက်လဝ် ပညာဏအ် ဒဒှ်ရ &quot;ပညာ မလ္ၚတ် သဘာဝ ကေုာံ ဟိုတ် မပ္တိတ် ပိုန်ဒြပ် ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်&quot; ရ။ လက္ကရဴဏအ် အစာ အာလ်ဖရက် မာယှေဝ် (Alfred Marshall) ပွံက်လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် လမျီု လၟေၚ်တ္ၚဲ မၞိဟ်တအ်&quot; ရ။ ပွံက်ဏအ် ထ္ၜးကဵု ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အကြာ ကမၠောန် မၞိဟ် မကၠောန် ကေုာံ ဗီုပြၚ် ညးတအ် ဂယိုၚ်လမျီု ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Marshall |first=Alfred |title=Principles of Economics |url=https://archive.org/details/principlesecono00marsgoog |publisher=Macmillan |year=1890 |page=[https://archive.org/details/principlesecono00marsgoog/page/n35 1]}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ အခိၚ် လၟုဟ် ပွံက် မဒုၚ်တဲဂၠိုၚ်အိုတ်ဂှ် လာၚ်အဝ်နေဝ် ရဝ်ဗေန် (Lionel Robbins) ပွံက်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၂ ဒဒှ်ရ &quot;ပညာ မလ္ၚတ် စရိုတ် မၞိဟ် နဒဒှ် ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အကြာ တၚ်ရန်တၟအ် ကေုာံ သယံဇာတ မနွံ အပိုၚ်အခြာ မပြံၚ်လှာဲ စကာမာန်&quot; ရ။ ပွံက်ဏအ် စၞောန်ထ္ၜး တၚ်ဂကဟ် အဓိက ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မတွဟ်ဂး ပရေၚ်အောန်အောတ် (Scarcity) ကေုာံ ပရေၚ်ရုဲစှ် (Choice) ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Backhouse |first=Roger E. |title=The definition of economics |journal=Journal of Economic Perspectives |volume=23 |issue=1 |pages=221-233 |year=2009}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သၟတ် ==
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သၟတ် (Microeconomics) လ္ၚတ် ဗီုပြၚ် ညးမစကာ (Consumers) ကေုာံ ညးမပ္တိတ် (Producers) တအ် ဖန်ဇန် သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲ ဗွိုက်လွာ။ အရာ အဓိက မလ္ၚတ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပရေၚ်ပ္တိတ် ကေုာံ ပရေၚ်အာတ်မိက် (Supply and demand) မဒှ် ဒြဟတ် အဓိက မဖန်ဇန် ၚုဟ်မး ဒြပ်ရတ် ပ္ဍဲ ဗွိုက်လွာရ။ ကာလ ပရေၚ်အာတ်မိက် ဇၞော် နူ ပရေၚ်ပ္တိတ် ၚုဟ်မး တိုန်အာ တုဲ ကာလ ပရေၚ်ပ္တိတ် ဇၞော် နူ ပရေၚ်အာတ်မိက် ၚုဟ်မး စှ်ေအာရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Varian |first=Hal R. |title=Intermediate Microeconomics |url=https://archive.org/details/intermediatemicr0000vari_z9edo2 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2014 |isbn=978-0393919677 |page=[https://archive.org/details/intermediatemicr0000vari_z9edo2/page/n61 34]}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဟိုတ် မဖန်ဇန် ပရေၚ်ပ္တိတ် ကေုာံ ပရေၚ်အာတ်မိက်
! ဟိုတ် မဖန်ဇန် ပရေၚ်အာတ်မိက်
! ဟိုတ် မဖန်ဇန် ပရေၚ်ပ္တိတ်
|-
| သြန်လုပ် ညးမစကာ
| ၚုဟ်မး တမ်ရိုဟ် မပ္တိတ်
|-
| ၚုဟ်မး ဒြပ်ရတ် မဆက်စပ်
| နဲကဲ ကွတ်ပညာ မစကာ
|-
| ပၟိက်ဆန္ဒ ကေုာံ ပရေၚ်ဒးစိုတ်
| ပရေၚ်ဖန်ဇန် အလဵုအသဳ
|-
| လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဗွိုက်လွာ
| ပရေၚ်စၟဳကေတ် ၚုဟ်မး ပ္ဍဲ အနာဂတ်
|}

ပါဲနူဂှ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သၟတ် လ္ၚတ် ပရူ ဗီုပြၚ် ဗွိုက်လွာ မလီုလာ် (Market failure)။ အရာဏအ် ကတဵုဒှ် ကာလ ဗွိုက်လွာ ဟွံမာန် ပရး သယံဇာတ ညံၚ်ဂွံ ဍာံပြ။ ဟိုတ် မကတဵုဒှ် ဗွိုက်လွာ လီုလာ်ဂှ် မပ္တံ ကု ပရေၚ်ဆက်စပ် မ္ၚး (Externalities) ဥပမာ ပရေၚ်ကၠိခတှ် သဘာဝ၊ ကေုာံ ဒြပ်ရတ် ညးဍုၚ်ကွာန် (Public goods) မဒှ် ဒြပ် မဟွံမာန် ကၟာတ်ဒဒိုက် ညးတၞဟ် ဟွံဂွံစကာရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bator |first=Francis M. |title=The Anatomy of Market Failure |journal=The Quarterly Journal of Economics |volume=72 |issue=3 |pages=351-379 |year=1958}}&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံ သောၚ်ကလး ပရေၚ်ဗွိုက်လွာ လီုလာ် အလဵုအသဳ ဍုၚ်တအ် ဒးပါလုပ် ပ္ဍဲ ဗွိုက်လွာ နကဵု ပရေၚ်ကံက် အခေါန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်ပ္တိတ် သၞောဝ်ဥပဒေရ။ ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သၟတ် ကဵု တၚ်ကသပ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ဗီုလဵု အလဵုအသဳ ဂွံပါလုပ် ညံၚ်ဂွံ ဒှ် ဖိုလ် သွက် ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stiglitz |first=Joseph E. |title=Economics of the Public Sector |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2015 |isbn=978-0393925227 |page=76}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော် ==
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော် (Macroeconomics) လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၞောတ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မွဲဍုၚ် အလုံအိုတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး သၞောတ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကဝ်ရ။ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍဏအ် အရာ အဓိက မစမ်ၜတ်ဂှ် ၚုဟ်မး ပ္တိတ် အပ္ဍဲဍုၚ် (GDP)၊ ပရေၚ်ကမၠောန်အောန် (Unemployment) ကေုာံ ပရေၚ်တိုန် ၚုဟ်မး (Inflation) ရ။ ၚုဟ်မး ပ္တိတ် အပ္ဍဲဍုၚ် (GDP) ဂှ် ဒှ် သြန်ၚုဟ်မး အလုံအိုတ် သွက် ဒြပ်ရတ် ကေုာံ ကမၠောန်သဝါ မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်မွဲ ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ပွိုၚ်မွဲသၞာံရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Blanchard |first=Olivier |title=Macroeconomics |publisher=Pearson |year=2021 |isbn=978-0134897899 |page=22}}&lt;/ref&gt;

{{Graph:Chart
 | width=400
 | height=150
 | type=line
 | x=၂၀၁၀,၂၀၁၁,၂၀၁၂,၂၀၁၃,၂၀၁၄,၂၀၁၅,၂၀၁၆,၂၀၁၇,၂၀၁၈,၂၀၁၉
 | y=၂.၅,၂.၇,၂.၂,၁.၈,၂.၅,၂.၉,၁.၆,၂.၄,၂.၉,၂.၃
 | xAxisTitle=သၞာံ
 | yAxisTitle=ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် GDP (%)
 | title=ဥပမာ ဗီုပြၚ် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မွဲဍုၚ် ပ္ဍဲ စှ်သၞာံ
}}

ပရေၚ်ကမၠောန်အောန် ကေုာံ ပရေၚ်တိုန် ၚုဟ်မး ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်ရ။ ကာလ ပရေၚ်ကမၠောန်အောန် ဂၠိုၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် ဟွံမဲ ကု သြန်လုပ် တုဲ ပရေၚ်ရာန်စကာ သဝ်စှ်ေအာရ။ တုပ်တဴ သာ်ဂှ်ရ ကာလ ပရေၚ်တိုန် ၚုဟ်မး သၠုၚ်အာ ၚုဟ်မး သြန် စှ်ေအာ တုဲ ညးဍုၚ်ကွာန် ဒးသ္ၚောဲ ကု ဒဒိုက် လမျီုရ။ သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာဏအ် အလဵုအသဳ ကေုာံ ဘာဏ် ဗဟဵု ဍုၚ်တအ် စကာ ပရေၚ်ဖန်ဇန် ဘဏ္ဍာ (Fiscal policy) ကေုာံ ပရေၚ်ဖန်ဇန် သြန် (Monetary policy) ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Friedman |first=Milton |title=The Role of Monetary Policy |journal=The American Economic Review |volume=58 |issue=1 |pages=1-17 |year=1968}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်ဖန်ဇန် ဘဏ္ဍာ ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်စကာ သြန် အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေၚ်ကံက် အခေါန် သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ။ ပရေၚ်ဖန်ဇန် သြန် ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ထိၚ်ဒဝ် လၟိဟ် သြန် မနွံ ပ္ဍဲ ဗွိုက်လွာ ကေုာံ အတြာ ၚုဟ်သြန်တေဝ် (Interest rate) နကဵု ဘာဏ် ဗဟဵုရ။ အရာတအ်ဏအ် ဒှ် နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ညံၚ်ဟွံဂွံ ထတ်လောန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး စှ်ေလောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mishkin |first=Frederic S. |title=The Economics of Money, Banking, and Financial Markets |publisher=Pearson |year=2018 |isbn=978-0134733821 |page=405}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အလုံဂၠးကဝ် ==
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အလုံဂၠးကဝ် (International economics) လ္ၚတ် ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အကြာ ဍုၚ်မွဲ ကဵု ဍုၚ်မွဲရ။ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍဏအ် လ္ၚတ် ပရူ ဗၞိက် အလုံဂၠးကဝ် (International trade) ကေုာံ ပရေၚ်သြန် အလုံဂၠးကဝ် (International finance) ရ။ ဗၞိက် အလုံဂၠးကဝ် ကဵု အခေါၚ် ကု ဍုၚ်တအ် သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ဒြပ်ရတ် မဍိုက်ပေၚ် ကု ပရေၚ်ကွတ် ကေုာံ သယံဇာတ ညးတအ် တုဲ သၠာဲဂတး ကု ဍုၚ်တၞဟ်ရ။ နဲကဲဏအ် ကဵု ဖိုလ် ကု ဍုၚ် သီုၜါလပါ် ညံၚ်ဂွံ ကလိဂွံ ဒြပ်ရတ် ၚုဟ်တန်တန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Krugman |first=Paul |author2=Maurice Obstfeld |title=International Economics: Theory and Policy |publisher=Pearson |year=2014 |isbn=978-0133423648 |page=10}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်သြန် အလုံဂၠးကဝ် လ္ၚတ် ပရူ အတြာ သၠာဲသြန် (Exchange rates) ကေုာံ ပရေၚ်ဇွောဝ် သြန် အကြာ ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်ရ။ ၚုဟ်မး သြန် ဍုၚ်မွဲမွဲ ပြံၚ်လှာဲ ဒုၚ်သဇိုၚ် လတူ ပရေၚ်ပ္တိတ် ကေုာံ ပရေၚ်အာတ်မိက် ပ္ဍဲ ဗွိုက်လွာ သြန် အလုံဂၠးကဝ်ရ။ ယဝ်ရ ဍုၚ်မွဲ ပ္တိတ် ဒြပ်ရတ် ဂၠိုၚ် ၚုဟ်မး သြန် ဍုၚ်ဂှ် တိုန်အာ မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Mundell |first=Robert A. |title=Capital Mobility and Stabilization Policy under Fixed and Flexible Exchange Rates |journal=Canadian Journal of Economics and Political Science |volume=29 |issue=4 |pages=475-485 |year=1963}}&lt;/ref&gt;

ဂကောံ အလုံဂၠးကဝ် မပ္တံ ကု ဂကောံသြန် အလုံဂၠးကဝ် (IMF) ကေုာံ ဘာဏ် ဂၠးကဝ် (World Bank) တအ် ပါလုပ် ချဳဒရာၚ် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အလုံဂၠးကဝ်ရ။ ဂကောံတအ်ဏအ် ကဵု အရီုအဗၚ် သြန် ကေုာံ ပရေၚ်ကသပ် ကု ဍုၚ် မနွံ ကု ပြသၞာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ညံၚ်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဍုၚ် ညံၚ်ဂွံ ညိၚ်ဝတ်ရ။ ပရေၚ်ပံၚ်ကောံ ဂၠးကဝ် (Globalization) ပၠောပ်ကဵု ပရေၚ်ဆက်စပ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မကြပ်ညောန် အကြာ ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ အခိၚ် လၟုဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/about/history |title=History |publisher=World Bank Group |access-date=2023-10-02}}&lt;/ref&gt;

== သၞောတ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ဂမၠိုၚ် ==
သၞောတ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ဂမၠိုၚ် (Economic systems) ဒှ် ဗီုပြၚ် ဍုၚ်မွဲမွဲ မဖန်ဇန် သယံဇာတ မနွံ အပိုၚ်အခြာ ညံၚ်ဂွံ ပ္တိတ် ကေုာံ ပရး ဒြပ်ရတ်ရ။ သၞောတ် အဓိက နွံ ပိ ဂကူ မတွဟ်ဂး သၞောတ် ဗွိုက်လွာ (Market economy)၊ သၞောတ် ပလံၚ်ဖန်ဇန် (Planned economy) ကေုာံ သၞောတ် နှဴ (Mixed economy) ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဗွိုက်လွာ ပရေၚ်ပ္တိတ် ကေုာံ ၚုဟ်မး ဒးဒုၚ် ဖန်ဇန် နကဵု ဒြဟတ် ပရေၚ်ပ္တိတ် ကေုာံ ပရေၚ်အာတ်မိက် ပ္ဍဲ ဗွိုက်လွာ ဟွံမဲ ကု ပရေၚ်ပါလုပ် အလဵုအသဳရ။ ဝါဒ တမ်ရိုဟ် (Capitalism) ဒှ် ဥပမာ သၞောတ် ဗွိုက်လွာ အဓိကရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Heilbroner |first=Robert L. |title=The Worldly Philosophers |url=https://archive.org/details/worldlyphilosoph00heil_2 |publisher=Touchstone |year=1999 |isbn=978-0684862149 |page=[https://archive.org/details/worldlyphilosoph00heil_2/page/44 42]}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞောတ် ပလံၚ်ဖန်ဇန် အလဵုအသဳ ဒှ် ညးမဖန်ဇန် အရာသီုဖအိုတ် မပ္တံ ကု မုဂွံပ္တိတ်၊ မူစိဂွံပ္တိတ် ကေုာံ ၚုဟ်မး မူစိ ဂွံသွံရ။ ဝါဒ သဵုယှေဝ် (Socialism) ကေုာံ ဝါဒ ကောန်မျူနေတ် (Communism) ဒှ် ဥပမာ သၞောတ်ဏအ်ရ။ တၚ်ရန်တၟအ် သၞောတ်ဏအ်ဂှ် ညံၚ်ဂွံ ပါ်ပရး ပိုန်ဒြပ် တုပ်တုပ် ရေၚ်သကအ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်ရ။ ဆဂး သၞောတ်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒးဒုၚ် ဒစဵုဒစး ဟိုတ်နူ မဟွံမာန် ကဵု ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် အရာတၟိတၟိရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hayek |first=F. A. |title=The Use of Knowledge in Society |journal=The American Economic Review |volume=35 |issue=4 |pages=519-530 |year=1945}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ အခိၚ် လၟုဟ် ဍုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် စကာ သၞောတ် နှဴ မဒှ် သၞောတ် မပံၚ်ကောံ လဝ် သၞောတ် ဗွိုက်လွာ ကေုာံ သၞောတ် ပလံၚ်ဖန်ဇန်ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ်ဏအ် ဗွိုက်လွာ ဒှ် ညးမဖန်ဇန် အဓိက ဆဂး အလဵုအသဳ ပါလုပ် ထိၚ်ဒဝ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ အဓိက မပ္တံ ကု ပရေၚ်ပညာ၊ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ညံၚ်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာ ညးဍုၚ်ကွာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Samuelson |first=Paul A. |author2=William D. Nordhaus |title=Economics |url=https://archive.org/details/economics0000samu_c7w7 |publisher=McGraw-Hill Education |year=2009 |isbn=978-0073511290 |page=[https://archive.org/details/economics0000samu_c7w7/page/33 33]}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ထ္ၜးဟိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စံၚ်ၜတ် ==
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ထ္ၜးဟိုတ် (Positive economics) လ္ၚတ် ပရူ ဒဒှ်ဍာံ ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ဟိုတ်ကဵုဖိုလ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ။ ဍေဟ် သှ်ကဵု သၟာန် မပ္တံ ကု &quot;မု မဒှ်ဒၟံၚ်ရော&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;မု မကတဵုဒှ် မာန်ရော&quot; ရ။ ဥပမာ သၟာန် မပ္တံ ကု &quot;ယဝ်ရ အလဵုအသဳ သၠုၚ် အခေါန် မု ကတဵုဒှ် ကု ပရေၚ်စကာ ညးဍုၚ်ကွာန်ရော&quot; ဂှ် ဒှ် သၟာန် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ထ္ၜးဟိုတ်ရ။ အရာဏအ် လ္ၚတ် ဒုၚ်သဇိုၚ် လတူ တၚ်ဂၞၚ် (Data) ကေုာံ ဍာံ ဟွံဍာံ စမ်ၜတ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Friedman |first=Milton |title=The Methodology of Positive Economics |journal=Essays in Positive Economics |pages=3-43 |year=1953}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စံၚ်ၜတ် (Normative economics) တုန် လ္ၚတ် ပရူ သ္ဂုတ်သွာတ် ၚုဟ်မး ကေုာံ ပရေၚ်ဖန်ဇန် မဒးဒှ်ထေက်ရ။ ဍေဟ် သှ်ကဵု သၟာန် မပ္တံ ကု &quot;အရာလဵု မဒးဒှ်ထေက်ရော&quot; ရ။ ဥပမာ သၟာန် မပ္တံ ကု &quot;အလဵုအသဳ ဒးသၠုၚ် အခေါန် လတူ ညးမသိုက် လောန် ဟွံသေၚ်ဟာ&quot; ဂှ် ဒှ် သၟာန် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စံၚ်ၜတ်ရ။ အရာဏအ် ဒုၚ်သဇိုၚ် လတူ လညာတ် ပူဂိုလ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် တုဲ ဍာံ ဟွံဍာံ စမ်ၜတ် နကဵု တၚ်ဂၞၚ် ဟွံမာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sen |first=Amartya |title=On Ethics and Economics |url=https://archive.org/details/onethicseconomic0000sena |publisher=Blackwell Publishing |year=1987 |isbn=978-0631164012 |page=[https://archive.org/details/onethicseconomic0000sena/page/28 28]}}&lt;/ref&gt;

သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဂၠိုၚ် စကာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ထ္ၜးဟိုတ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠၚ် ဒဒှ်ဍာံ တုဲ စကာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စံၚ်ၜတ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေၚ်ဖန်ဇန် (Policy) ရ။ အစာ ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်တအ် ဒးပါ်ပါဲ ကၠးကၠး အကြာ လညာတ် ထ္ၜးဟိုတ် ကေုာံ လညာတ် စံၚ်ၜတ် ပ္ဍဲ အခိၚ် မကဵု ကသပ် ကု အလဵုအသဳ ညံၚ်ဟွံဂွံ ထုဲကြာန် ရေၚ်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.investopedia.com/ask/answers/12/difference-between-positive-normative-economics.asp |title=Positive vs. Normative Economics: What's the Difference? |publisher=Investopedia |access-date=2023-10-03}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ==
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Political economy) ဒှ် လ္ၚတ် ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အကြာ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ。 ကဏ္ဍဏအ် လ္ၚတ် ဗီုပြၚ် အလဵုအသဳ၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဂကောံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်တအ် ဖန်ဇန် လတူ ပရေၚ်ပရး သယံဇာတ ပ္ဍဲ ဍုၚ်မွဲရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ကၠာတေအ် ဝေါဟာရဏအ် စကာ သွက် ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အလုံအိုတ် ဆဂး လၟုဟ် စကာ သွက် ကဏ္ဍ မလ္ၚတ် လပါ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဟေၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Buchanan |first=James M. |author2=Gordon Tullock |title=The Calculus of Consent |publisher=University of Michigan Press |year=1962 |page=11}}&lt;/ref&gt;

အရာ အဓိက မလ္ၚတ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် သီုကဵု ပရေၚ်ဂၠာဲဖိုလ် (Rent-seeking) မဒှ် ဗီုပြၚ် ဂကောံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် တအ် စကာ ဒြဟတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဖိုလ် သွက် ညးတအ် ဟွံမဲ ကု ပရေၚ်ပ္တိတ် ဒြပ်ရတ် တၟိရ။ ဥပမာ ဂကောံ ကမ္ပဏဳ ဇၞော်တအ် လာပ်သြန် ကု သၟာပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် သွက်ဂွံ ပ္တိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ မကဵု ဖိုလ် ကု ညးတအ်ရ။ အရာဏအ် ပကဵု ညံၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဍုၚ် ဂွံစှ်ေအာရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Tullock |first=Gordon |title=The Welfare Costs of Tariffs, Monopolies, and Theft |journal=Western Economic Journal |volume=5 |issue=3 |pages=224-232 |year=1967}}&lt;/ref&gt;

ပါဲနူဂှ် တေသြရဳ ရုဲစှ် ညးဍုၚ်ကွာန် (Public choice theory) မဒှ် လ္ၚတ် စရိုတ် သၟာပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် နကဵု လညာတ် ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍဏအ်ကီုရ။ တေသြရဳဏအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ သၟာပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် တအ် လေဝ် မၞိဟ် မဂၠာဲ ဖိုလ် သွက် ဇကု ညံၚ်ရဴ ညးမရာန် ညးမသွံ ပ္ဍဲ ဗွိုက်လွာ ကီုရ။ အရာဏအ် သောၚ်ကလးကဵု ဟိုတ် မုဟိုတ် အလဵုအသဳ တအ် ကၠောန် ပရေၚ်ဖန်ဇန် မဟွံကဵု ဖိုလ် ကု ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mueller |first=Dennis C. |title=Public Choice III |url=https://archive.org/details/publicchoiceiii0000muel |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=978-0521815468 |page=[https://archive.org/details/publicchoiceiii0000muel/page/1 1]}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စိုတ်စရိုတ် ==
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စိုတ်စရိုတ် (Behavioral economics) ဒှ် လ္ၚတ် မပံၚ်ကောံ လဝ် ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပညာ စိုတ်ဗေဒ (Psychology) ရ။ ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်တြေံ ဒုၚ်သဇိုၚ် လတူ လညာတ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တအ် ရုဲစှ် အရာ မကဵု ဖိုလ် ဇၞော်အိုတ် ကု ညးတအ် လၟိုန် (Rational choice) ရ။ ဆဂး ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စိုတ်စရိုတ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရုဲစှ် အရာ မဗၠေတ် ကု လညာတ်ဏအ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကၠိုဟ်ဗၠေတ် ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kahneman |first=Daniel |title=Thinking, Fast and Slow |url=https://archive.org/details/thinkingfastslow0000kahn_f7l1 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |year=2011 |isbn=978-0374275631 |page=[https://archive.org/details/thinkingfastslow0000kahn_f7l1/page/8 8]}}&lt;/ref&gt;

ဥပမာ မၞိဟ်တအ် ဖေက် ဒးကျ လောန် နူ မိက်ဂွံ ကလိဂွံ ဇၞး (Loss aversion) ရ။ အရာဏအ် ပကဵု ညံၚ် မၞိဟ်တအ် ဂွံဖန်ဇန် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု တၚ်ဂၞၚ် ဍာံရ။ ပါဲနူဂှ် မၞိဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် စွံၚုဟ်မး လတူ အရာ မနွံ ပ္ဍဲ လၟုဟ် ဂၠိုၚ် နူ အရာ မဂွံ ကလိဂွံ ပ္ဍဲ အနာဂတ် (Present bias) ရ။ အရာတအ်ဏအ် ဒှ် တၚ်ဂၞၚ် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စိုတ်စရိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Tversky |first=Amos |author2=Daniel Kahneman |title=Loss Aversion in Riskless Choice: A Reference-Dependent Model |journal=The Quarterly Journal of Economics |volume=106 |issue=4 |pages=1039-1061 |year=1991}}&lt;/ref&gt;

အလဵုအသဳ ဍုၚ်တအ် လၟုဟ် စကာ လညာတ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စိုတ်စရိုတ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် သၞောတ် ညံၚ်ဂွံ ပကဵု ညးဍုၚ်ကွာန် ရုဲစှ် အရာ မခိုဟ် သွက် ညးတအ် (Nudging) ရ။ ဥပမာ ပရေၚ်ဖန် ညံၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် သီုဖအိုတ် ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ပကောံသြန် သွက် ဇူကမၠောန် (Pension) အလဵုအလဵုဂှ် ဒှ် ပရေၚ်စကာ ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စိုတ်စရိုတ် မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Thaler |first=Richard H. |author2=Cass R. Sunstein |title=Nudge: Improving Decisions About Health, Wealth, and Happiness |url=https://archive.org/details/nudgeimprovingde0000thal_n8s9 |publisher=Yale University Press |year=2008 |isbn=978-0143115267 |page=[https://archive.org/details/nudgeimprovingde0000thal_n8s9/page/4 4]}}&lt;/ref&gt;

== ဝင် ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ==
ဝင် ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (History of economics) လ္ၚတ် ဗီုပြၚ် လညာတ် ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် နူ ခေတ်တြေံ စဵုကဵု လၟုဟ်ရ။ ပညာဏအ် စကတဵုဒှ် ဍာံဍာံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၆ ကာလ အာဒါမ် သမေတ် ပ္တိတ် လိက်အုပ် ညး မၞုံယၟု &quot;ပိုန်ဒြပ် ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်&quot; (The Wealth of Nations) ရ။ လညာတ် ညးဂှ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက် ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဂန္ထဝင် (Classical economics) မညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဗွိုက်လွာ သၠးပွး ဂှ် မာန် ထိၚ်ဒဝ် ဇကု အလဵုအလဵု နကဵု &quot;တဲ မဟွံညာတ်&quot; (Invisible hand) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Adam |title=An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations |publisher=W. Strahan and T. Cadell |year=1776 |page=1}}&lt;/ref&gt;

[[File:AdamSmith.jpg|thumb|left|150px|အာဒါမ် သမေတ် (Adam Smith) အစာ ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဒယှ်]]
[[File:John Maynard Keynes.jpg|thumb|right|150px|ဂျောန် မေနာတ် ကိန် (John Maynard Keynes)]]

ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ မာတ် (Karl Marx) ကေုာံ ညးတၞဟ်တအ် ဒစဵုဒစး လညာတ် ဂန္ထဝင် တုဲ ဖန်ဗဒှ် လညာတ် မာတ်သေတ် (Marxian economics) မလ္ၚတ် ပရူ ပရေၚ်ကေတ်ဇၞး လတူ သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲ သၞောတ် တမ်ရိုဟ်ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲ ကၞောတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် နဳအဝ်-ဂန္ထဝင် (Neoclassical economics) ကတဵုဒှ် ကၠုၚ် မစကာ နဲကဲ သင်္ချာ သွက်ဂွံ သောၚ်ကလး ပရေၚ်ရုဲစှ် မၞိဟ်တအ် ဒုၚ်သဇိုၚ် လတူ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သၟတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Marx |first=Karl |title=Capital: Critique of Political Economy |publisher=Verlag von Otto Meisner |year=1867 |page=1}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ အခိၚ် ကပ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော် (Great Depression) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၀ တအ် လညာတ် နဳအဝ်-ဂန္ထဝင် ဟွံမာန် သောၚ်ကလး ပြသၞာဏအ်ရ။ အခိၚ်ဂှ် ဂျောန် မေနာတ် ကိန် (John Maynard Keynes) ပ္တိတ် လညာတ် ကိန် (Keynesian economics) မညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ ဒးပါလုပ် ပ္ဍဲ ဗွိုက်လွာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေၚ်ကမၠောန်အောန် နကဵု ပရေၚ်စကာ သြန် အလဵုအသဳရ။ လညာတ်ဏအ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော် ခေတ်တၟိရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Keynes |first=John Maynard |title=The General Theory of Employment, Interest and Money |url=https://archive.org/details/generaltheoryofe0003keyn |publisher=Macmillan |year=1936 |page=[https://archive.org/details/generaltheoryofe0003keyn/page/n32 1]}}&lt;/ref&gt;

== နဲကဲ စမ်ၜတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
နဲကဲ စမ်ၜတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Methodology and analysis) ပ္ဍဲ ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဒုၚ်သဇိုၚ် လတူ လညာတ် သီုၜါ မတွဟ်ဂး တေသြရဳ သင်္ချာ (Mathematical economics) ကေုာံ အဳကဝ်နဝ်မေတ်တရေတ် (Econometrics) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; ရ။ တေသြရဳ သင်္ချာ စကာ သင်္ချာ သွက်ဂွံ ချူ ဗီုပြၚ် (Models) မသောၚ်ကလး ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အကြာ အရာနာနာ ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ။ အရာဏအ် ကဵု အခေါၚ် ကု အစာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် တအ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် နကဵု တၚ်စၟတ် သေက်သေက်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Samuelson |first=Paul A. |title=Foundations of Economic Analysis |publisher=Harvard University Press |year=1947 |page=3}}&lt;/ref&gt;

အဳကဝ်နဝ်မေတ်တရေတ် ဂှ် ဒှ် နဲကဲ စကာ စာၚ်သတေတ် (Statistics) ကေုာံ သင်္ချာ သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် တေသြရဳ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် နကဵု တၚ်ဂၞၚ် ဍာံရ။ ဥပမာ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်ပညာ သၠုၚ်ကဵု သြန်လုပ် ဟွံသေၚ်ဟာ ဂှ် စကာ တၚ်ဂၞၚ် မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵု နဲကဲဏအ်ရ။ နဲကဲဏအ် ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်တၟိ သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ပရေၚ်ဖန်ဇန် မဒုၚ်သဇိုၚ် လတူ ဒဒှ်ဍာံရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wooldridge |first=Jeffrey M. |title=Introductory Econometrics: A Modern Approach |url=https://archive.org/details/introductoryecon0000wool_d1i4 |publisher=Cengage Learning |year=2015 |isbn=978-1305270107 |page=[https://archive.org/details/introductoryecon0000wool_d1i4/page/n6 1]}}&lt;/ref&gt;

ပါဲနူဂှ် ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စမ်ၜတ် (Experimental economics) လေဝ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ အခိၚ် လၟုဟ်ရ။ နဲကဲဏအ် စကာ ပရေၚ်စမ်ၜတ် ပ္ဍဲ ရုၚ်စမ်ၜတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပ္ဍဲ ကွာန် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် စရိုတ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ။ အရာဏအ် ကဵု တၚ်ဂၞၚ် တၟိ သွက်ဂွံ သောၚ်ကလး ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မ္ၚး နူ တေသြရဳ ဂန္ထဝင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Smith |first=Vernon L. |title=Experimental Economics: Induced Value Theory |journal=The American Economic Review |volume=66 |issue=2 |pages=274-279 |year=1976}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သဘာဝ ==
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သဘာဝ (Environmental economics) လ္ၚတ် ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အကြာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝရ။ ကဏ္ဍဏအ် ကတဵုဒှ် ကၠုၚ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ပကဵု ညံၚ် သဘာဝ ဂွံလီုလာ် မပ္တံ ကု ပရေၚ်ကၠိခတှ် ဍာံကျာ ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ရ။ ပညာဏအ် လ္ၚတ် ဗီုပြၚ် မဖန်ဇန် သယံဇာတ သဘာဝ ညံၚ်ဂွံ တန်တဴ လံလ (Sustainable development) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Field |first=Barry C. |author2=Martha K. Field |title=Environmental Economics: An Introduction |url=https://archive.org/details/environmentaleco0000fiel_y7a9 |publisher=McGraw-Hill Education |year=2016 |isbn=978-0078021893 |page=[https://archive.org/details/environmentaleco0000fiel_y7a9/page/2 2]}}&lt;/ref&gt;

အရာ အဓိက မလ္ၚတ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပရေၚ်ဆက်စပ် မ္ၚး ဟွံခိုဟ် (Negative externalities) ရ။ ဥပမာ ရုၚ်စက် မွဲ ပ္တိတ် ပရေၚ်ကၠိခတှ် ဆဂး ဟွံဒး စကာ သြန် သွက်ဂွံ ဖအး ဍေဟ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးဍုၚ်ကွာန် ဒးဒုၚ် ဒဒိုက် ဟိုတ်နူ ယဲဘဲနာနာရ။ သွက်ဂွံ သောၚ်ကလး ပြသၞာဏအ် ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သဘာဝ ကဵု ကသပ် ကု အလဵုအသဳ ညံၚ်ဂွံ ကံက် အခေါန် လတူ ပရေၚ်ကၠိခတှ် (Carbon tax) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပ္တိတ် သၞောတ် သွံရာန် အခေါၚ် ပ္တိတ် ကၠိခတှ် (Cap and trade) ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pigou |first=Arthur C. |title=The Economics of Welfare |url=https://archive.org/details/ost-business-pigou_0316_ebk_v60 |journal=Macmillan |year=1920 |page=[https://archive.org/details/ost-business-pigou_0316_ebk_v60/page/n191 192]}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် တၚ်္ကဲ (Green economics) လေဝ် ဒှ် သွာၚ် မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍဏအ်ကီုရ။ ဍေဟ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဒးဒုၚ်သဇိုၚ် လတူ ပရေၚ်မၚ်မွဲ သဘာဝ ကေုာံ ပရေၚ်တန်တဴ လံလရ။ ပရေၚ်ဖန်ဇန် ဏအ် ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် အနာဂတ် ဂၠးတိပိုယ် ညံၚ်ဟွံဂွံ လီုလာ် အာ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်စကာ သယံဇာတ ဂၠိုၚ်လောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.unep.org/regions/asia-and-pacific/regional-initiatives/green-economy |title=Green Economy |publisher=UN Environment Programme |access-date=2023-10-04}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Mankiw |first=N. Gregory |title=Principles of Economics |publisher=Cengage Learning |year=2020 |isbn=978-0357038314 |url=https://www.cengage.com/c/principles-of-economics-9e-mankiw/9780357038314/}}
* {{cite book |last=Krugman |first=Paul |author2=Robin Wells |title=Economics |publisher=Worth Publishers |year=2018 |isbn=978-1319066604 |url=https://store.macmillanlearning.com/us/product/Economics/p/1319066607}}
* {{cite book |last=Samuelson |first=Paul A. |author2=William D. Nordhaus |title=Economics |publisher=McGraw-Hill Education |year=2009 |isbn=978-0073511290 |url=https://www.mheducation.com/highered/product/economics-samuelson-nordhaus/M9780073511290.html}}
* {{cite journal |last=Sen |first=Amartya |title=The discipline of economics |journal=Economica |volume=66 |issue=263 |pages=315-331 |year=1999 |doi=10.1111/1468-0335.00174 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/1468-0335.00174}}
* {{cite web |last=World Bank |title=World Development Report |publisher=World Bank Group |year=2023 |url=https://www.worldbank.org/en/publication/wdr2023}}

{{Navbox
| name = ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်
| title = [[ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်]]
| listclass = hlist

| group1 = သွာၚ် အဓိက
| list1 =
* [[ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သၟတ်]]
* [[ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်]]

| group2 = ကဏ္ဍ လ္ၚတ်ဂမၠိုၚ်
| list2 =
* [[ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အလုံဂၠးကဝ်]]
* [[ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်]]
* [[ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စိုတ်စရိုတ်]]
* [[ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သဘာဝ]]
* [[အဳကဝ်နဝ်မေတ်တရေတ်]] &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt;

| group3 = လညာတ် ကေုာံ ဝင်
| list3 =
* [[ဝင် ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်]]
* [[ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဂန္ထဝင်]]
* [[ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကိန်]]
* [[ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မာတ်သေတ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်}}
[[Category:ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ပညာ သိပ္ပံ မဆေၚ်စပ် ကု ပရေၚ်မၞိဟ်]]
[[Category:ဗွိုက်လွာ]]
[[Category:ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကဝ်]]
[[Category:သၞောတ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:အစာ ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ဝင် ပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]</text>
      <sha1>6i48xwtbv6jcmxj2wdmwh4wkfj87yeu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တွဵုရးဍုင်မန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13448</id>
    <revision>
      <id>60408</id>
      <parentid>60188</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:45:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37063" sha1="73rbni0rml66euxcp2coi03nk1p7l19" xml:space="preserve">{{Infobox economy
| country = တွဵုရးဍုၚ်မန်
| image = File:Rubber tree tapping.jpg
| caption = ကမၠောန် ၜိုတ် ဍာ်ခၜိုတ် ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုၚ်မန် ဒှ် တမ်ရိုဟ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အဓိက။
| population = ၂,၀၅၄,၃၉၃ (စၟတ်သမ္တီ ၂၀၁၄)
| gdp = 
| gdp rank = 
| gdp growth = 
| gdp per capita = 
| sectors = ပရေၚ်တဵုလွဳ (၄၀%)&lt;br/&gt;ပရေၚ်ကမၠောန် စက်ရုၚ် (၂၅%)&lt;br/&gt;ပရေၚ်သယံဇာတ ကေုာံ သွာၚ်သအာၚ် (၃၅%)
| inflation = 
| poverty = 
| gini = 
| hdi = 
| labor force = 
| labor force by occupation = ပရေၚ်တဵုလွဳ ကေုာံ တမ္ၚာ (၅၅%)၊ ကမၠောန်ပ္တိတ်ကပေါတ် (၁၅%)၊ ပရေၚ်ဗၞိက် (၃၀%)
| unemployment = 
| main industries = ခၜိုတ် (Rubber)၊ သ္ၚု၊ တမ္ၚာ ကေုာံ ဇွောအ်မသတ်ဍာ်၊ ၜဵု၊ ဇြေန် (Antimony)၊ ပရေၚ်အာတရဴ
| exports = ခၜိုတ်၊ သတ်ဍာ်ကှ်၊ သ္ၚု၊ သတ်ဆု
| export partners = ရးနိဂီုသေံ (Thailand)၊ ကြုက် (China)
| imports = ကပေါတ်စက်၊ ကပေါတ်သိုၚ်ခၞံ၊ ကပေါတ်လျးလလဳ၊ ကပေါတ်ပရေၚ်ထတ်ယုက်
| import partners = ရးနိဂီုသေံ (Thailand)၊ ဂျပေန် (Japan)
| debt = 
| revenue = 
| expenses = 
}}

'''ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် တွဵုရးဍုၚ်မန်''' (Economy of Mon State) ဒှ် ကဏ္ဍဇၞော်မောဝ် အဓိက လပါ်ဒေသသၠုၚ်ကျာ ပ္ဍဲ ရးနိဂီုဗၟာရ။ တွဵုရးဍုၚ်မန် နွံ သယံဇာတ သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုၚ် မပ္တံ ကု တိဗ္ၚ မဖန်ဗဒှ် သ္ၚု ကေုာံ ကၠအ်ခၜိုတ် တအ်ရ။ ဒေသဏအ် နွံ ဇိုၚ် ၜဳအာန်ဒမာန် (Andaman Sea) တုဲ ပရေၚ်တမ္ၚာ ကေုာံ ဇွောအ်မသတ်ဍာ် ဒှ် ဒြဟတ်ဇၞော် သွက် မၞိဟ်ဒေသတအ် ညံၚ်ဂွံ ဂယိုၚ်လမျီုမာန်ရ။ တရဴဆက်ဆောံ ဗၞိက် အကြာ ရးနိဂီုသေံ ကဵု တွဵုရးဍုၚ်မန် နူကဵု ဂၠံၚ် ကျာ်ပိ (Three Pagodas Pass) ပံက်ကဵု အခေါၚ်အရာ သွက် ကမၠောန် ပလံၚ်ပ္တိတ် ကပေါတ် ဗွဲမလောဲသွာရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Seekins|first=Donald M.|title=Historical Dictionary of Burma|year=2006|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810854765|pages=123-125}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုၚ်မန် ပ္ကောံလဝ် လပါ် ပရေၚ်တဵုလွဳ၊ ပရေၚ်တမ္ၚာ ကေုာံ ပရေၚ်ပလံၚ်ပ္တိတ် ကပေါတ်သယံဇာတရ။ ကမၠောန်တဵုလွဳ ခၜိုတ် (Rubber plantation) ဒှ် ကဏ္ဍ ပ္တိတ်သြန်လုပ် ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသဏအ် တုဲ သြန်လုပ် လပါ်တမ္ၚာ မပ္တံ ကု ကပှ်၊ ကကှ် တအ် လေဝ် ကလိဂွံ ၚုဟ်မး သၠုၚ်ရ။ အခိၚ်လၟုဟ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဍုၚ်မန် ဒးဆောၚ်ဂဗ ကု တၚ်ဝါတ်ဂါတ် မပ္တံ ကု ဒဒှ် သၞောတ်ဒဒန် ကေုာံ ပရေၚ်လျးလလဳ ဟွံပေၚ်တၟာတ် တုဲ ကောန်ဒေသ ဗွဲမဂၠိုၚ် ပြံၚ်တိတ် အာ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုသေံ နဒဒှ် ညးကၠောန်ကမၠောန် ပြံၚ်ဒေသ (Migrant workers) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldbank.org/en/country/myanmar/publication/myanmar-economic-monitor-june-2019|title=Myanmar Economic Monitor|publisher=World Bank|year=2019|access-date=2023-10-12}}&lt;/ref&gt;

အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ပူဂိုလ်တအ် ဂစာန် ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် သၞောတ် ဂၠံၚ်တရဴ ကေုာံ ဆက်စၠောံ အိက်သ်-ဝေတ်သ် ကောရဳဒေါဝ် (East-West Economic Corridor) သွက်ဂွံ ပံက် ဒၞာဲ စက်ရုၚ် တၟိ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ပရေၚ်အာတရဴ သွက် ညးကၟုဲ ဍုၚ်သအာၚ်ရ။ ပရေၚ်အာတရဴ ဇရေၚ် ကျာ်သိယဵု (Golden Rock) ကေုာံ က္ၜၚ်ဍာ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်မတ်မလီု ပံက်ကဵု အခေါၚ်အရာ တၟိ သွက် ညးဒေသတအ် ညံၚ်ဂွံ ကလိဂွံ သြန်လုပ် ထပ်တရ။ 

== ဝၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ==
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲ ဒေသ တွဵုရးဍုၚ်မန် တန်တဴ လတူ ပရေၚ်ဗၞိက် ၜဳ ကေုာံ တရဴဂၠံၚ် သၞေဟ်ဍာ် နူ အခိၚ် ကၠာတေအ်ရ။ ဍုၚ်မတ်မလီု (Mawlamyine) ကေုာံ မတ္တမ (Martaban) ဒှ် သၞေဟ်ဍာ် အဓိက သွက် ကမၠောန် သွံရာန် ကပေါတ် အကြာ ဒေသ အာရှအគ្នေယျ ကေုာံ အိန္ဒိယရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် အေၚ်္ဂလိက် အုပ်ဓုပ် (British Colonial Era) ဍုၚ်မတ်မလီု ဒှ် ဍုၚ်ဇၞော် မရနုက်ကဵု ပိ ပ္ဍဲ ရးနိဂီုဗၟာ တုဲ ကမၠောန် သ္ၚု၊ ဆုကျာ် (Teak) ကေုာံ ပရေၚ်တဵုလွဳ ခၜိုတ် စဇၞော်မောဝ် တိုန် ပ္ဍဲ အခိၚ်ဏအ်ရ။ ကမၠောန် သိုၚ်ခၞံ ဂၠံၚ်ကွဳပၟတ် နူ ရန်ကုန် စိုပ် မတ်မလီု ပံက်ကဵု ဒြဟတ် သွက် ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် ကပေါတ် လောဲသွာ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Myint-U|first=Thant|title=The River of Lost Footsteps: Histories of Burma|url=https://archive.org/details/riveroflostfoots0000than_j1o0|year=2006|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-0374163426|pages=[https://archive.org/details/riveroflostfoots0000than_j1o0/page/89 89]-92}}&lt;/ref&gt;

လက္ကရဴ ရးနိဂီု ကလိဂွံ ဗၠးၜး ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုၚ်မန် ဒးဆောၚ်ဂဗ ကု ပရေၚ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဟွံညိၚ်ဝတ် ကေုာံ သၞောတ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သဵုယှေယ်လေတ် (Socialist Economic System) မပ္တံ ကု ပရေၚ်သီကေတ် ပိုၚ်ပြဳ လပါ် အလဵုအသဳရ။ ကမၠောန် ကၠအ်ခၜိုတ် ကေုာံ သ္ၚု ဟွံဇၞော်မောဝ် မာန် တုဲ ညးဒေသတအ် စကၠောန် ပရေၚ်ဗၞိက် ဟွံလုပ်သၞောဝ် (Black market trade) နူ ပယျဵု ကျာ်ပိ ဇရေၚ် ရးနိဂီုသေံရ။ ပရေၚ်ဗၞိက် ပယျဵု ဏအ် ဒှ် ဒြဟတ်ဇၞော်အိုတ် သွက် ညးဒေသတအ် ညံၚ်ဂွံ ဂယိုၚ်လမျီု ပ္ဍဲ ခေတ် ကပ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Turnell|first=Sean|title=Fiery Dragons: Banks, Moneylenders and Microfinance in Burma|year=2009|publisher=NIAS Press|isbn=978-8776940409|pages=201-205}}&lt;/ref&gt;

အခိၚ်လၟုဟ် တွဵုရးဍုၚ်မန် ကလေၚ် လဟဵု ပ္တိုန် သၞောတ် စက်ရုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ဗၞိက် ကု ဍုၚ်သအာၚ် ပၠန်ရ။ အလဵုအသဳ ဒေသ ဖန်ဇန် ညံၚ်ဂွံ သိုၚ်ခၞံ ဒၞာဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် တၟေၚ် (Special Economic Zone) တုဲ ညံၚ် ညးတၠဓန နူ ရးနိဂီု ကြုက် ကေုာံ သေံ ဂွံလုပ် ဓလိုက်တမ်ရၚ် (Investment) လောဲသွာရ။ 

== ပရေၚ်တဵုလွဳ ==
ပရေၚ်တဵုလွဳ (Agriculture) ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မဖန်ဗဒှ် သြန်လုပ် သွက် မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုၚ်မန်ရ။ တိဗ္ၚ မနွံ ဇိုၚ် ကြုၚ်သံလောန် (Thanlwin River) ကေုာံ ကြုၚ် အတ္ထရံ (Ataran River) တအ် နွံ ဓါတ်တိ ခိုဟ် တုဲ သ္ၚု ဒှ် သြောအ် မတဵုလွဳ ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသဏအ်ရ။ သ္ၚု နူ တွဵုရးဍုၚ်မန် ကလိဂွံ ၚုဟ်မး ခိုဟ် တုဲ ပလံၚ်ပ္တိတ် ဇရေၚ် ဒေသ သအာၚ် ကေုာံ ရးနိဂီုမ္ၚးရ။ &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Okamoto|first=Ikuko|title=Agricultural Development in Myanmar|journal=Institute of Developing Economies|year=2008|volume=20|issue=2|pages=14-19}}&lt;/ref&gt;

ပါဲနူ သ္ၚု တုဲ ကမၠောန် တဵုလွဳ သတ်ဆု ဗွဲမဂၠိုၚ် လေဝ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုၚ်မန် ရ။ မပ္တံ ကု သတ်ဒူးရေန် (Durian)၊ သတ်ကဗဴ (Pomelo) ကေုာံ သတ်မၚ်္ဂုတ် (Mangosteen) တအ် ဒှ် သတ်ဆု မဒယှ် ပ္ဍဲ ဒေသဏအ်ရ။ တဵုလွဳ သတ်ဆု ပ္ဍဲ ပွိုၚ်ဍုၚ် မုဟ်ဍုၚ် (Mudon) ကေုာံ ရေဝ် (Ye) တအ် ပ္တိတ်ကဵု သြန်လုပ် ခိုဟ် သွက် သၟာဗ္ၚတအ်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သြောအ် ကေုာံ သတ်ဆု မတဵုလွဳ ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုၚ်မန်
|-
! ဂကူ သြောအ်/သတ်ဆု
! ဒေသ မတဵုလွဳ အဓိက
! ပရေၚ်ပလံၚ်ပ္တိတ် အဓိက
|-
| သ္ၚု
| မတ်မလီု၊ ပံၚ်၊ ကျာ်ထဝ်
| အလုံ ရးနိဂီုဗၟာ ကေုာံ ရးနိဂီု ကြုက်
|-
| ခၜိုတ်
| မုဟ်ဍုၚ်၊ ဇြပ်ဗု၊ ရေဝ်
| ရးနိဂီုသေံ၊ ရးနိဂီု ကြုက်၊ မလေယှာ
|-
| သတ်ဒူးရေန်
| မုဟ်ဍုၚ်၊ ရေဝ်
| ရန်ကုန်၊ မာန္တလေ
|-
| သတ်ကဗဴ
| မတ်မလီု၊ မုဟ်ဍုၚ်
| စကၚ်္ကာပူ၊ ရးနိဂီုသေံ
|}

ကမၠောန် တဵုလွဳ ပ္ဍဲ ဒေသဏအ် ၜိုန်ရ နွံ ဒြဟတ် ခိုဟ် ကီု လေဝ် သၟာဗ္ၚတအ် ဒးဆောၚ်ဂဗ ကု ပရေၚ် ရာသဳဥတု ပြံၚ်လှာဲ (Climate change) ကေုာံ ယဲ စၟ မပလီု သတ်ဆု တအ်ရ။ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံ (NGOs) တအ် လွဳလွတ် ညံၚ်ဂွံ ပ္တိုန် ကွတ်ပညာ တဵုလွဳ ခေတ်တၟိ ကု သၟာဗ္ၚတအ် ညံၚ်ဂွံ ကလိဂွံ သတ်ဆု ဂၠိုၚ်တိုန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fao.org/myanmar/fao-in-myanmar/en/|title=FAO in Myanmar|publisher=Food and Agriculture Organization|year=2021|access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ကမၠောန် ကၠအ်ခၜိုတ် ==
ပရေၚ်ကမၠောန် ကၠအ်ခၜိုတ် (Rubber Plantation Industry) ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မဖန်ဗဒှ် သြန်လုပ် လပါ် မ္ၚး (Foreign exchange) သွက် တွဵုရးဍုၚ်မန်ရ။ တွဵုရးဍုၚ်မန် ဒှ် ဒေသ မပ္တိတ် ဍာ်ခၜိုတ် ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုဗၟာ တုဲ လၟိဟ် ကၠအ်ခၜိုတ် နွံ လ္ၚီ ကိုဋ် ဨက ပြၚ်ရ။ ပွိုၚ်ဍုၚ် မုဟ်ဍုၚ် (Mudon)၊ ဇြပ်ဗု (Thanbyuzayat) ကေုာံ ရေဝ် (Ye) တအ် ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက် ကမၠောန် ခၜိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Woods|first=Kevin|title=The Political Ecology of Rubber in Myanmar|journal=Journal of Peasant Studies|year=2011|volume=38|issue=4|pages=765-790}}&lt;/ref&gt;

[[File:Rubber tree tapping.jpg|thumb|right|ကမၠောန် ၜိုတ် ဍာ်ခၜိုတ် ပ္ဍဲ ကၠအ်ခၜိုတ် တွဵုရးဍုၚ်မန်။]]

သၟာကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဂယိုၚ်လမျီု လတူ ကမၠောန် ၜိုတ် ဍာ်ခၜိုတ် ကေုာံ ဖန်ဇန် ခၜိုတ်ကှ်ရ။ ဍာ်ခၜိုတ် နူ တွဵုရးဍုၚ်မန် ပလံၚ်ပ္တိတ် ဇရေၚ် ရးနိဂီု ကြုက် ကေုာံ သေံ နဒဒှ် ခၜိုတ် အပြောမ် (Raw rubber) ရ။ ဟိုတ်နူ စက်ရုၚ် မကၠောန်ပ္တိတ် ကပေါတ် နူ ခၜိုတ် မပ္တံ ကု တာယာ (Tire) ဟွံမဲ ပ္ဍဲ ဒေသဏအ် တုဲ ၚုဟ်မး ခၜိုတ် ဒးဒုၚ် သ္ပအပြောံ ကု ၚုဟ်မး ဂၠးကဝ် လၟိုန်ရ။ 

သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်ကမၠောန် ခၜိုတ်၊ ဂကောံ သၟာတဵုလွဳ ခၜိုတ် (Rubber Planters Association) ဂစာန် ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ကဆံၚ် (Quality control) တုဲ ညံၚ် ကလိဂွံ ၚုဟ်မး သၠုၚ် ပ္ဍဲ ဗွိုက်လၟာ် (Market) ရးနိဂီု မ္ၚးရ။ 

== ပရေၚ်ကမၠောန် တမ္ၚာ ကေုာံ ဇွောအ်မသတ်ဍာ် ==
ပရေၚ်တမ္ၚာ ကေုာံ မွေးမြူ ဇွောအ်မသတ်ဍာ် (Fisheries and Seafood) လေဝ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် အဓိက သွက် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် တွဵုရးဍုၚ်မန် ရ။ တွဵုရးဍုၚ်မန် နွံ ဇိုၚ် ၜဳအာန်ဒမာန် တုဲ သၞေဟ်တမ္ၚာ မပ္တံ ကု ကျာ်ခမဳ (Kyaikkami)၊ စက်သဲ (Setse) ကေုာံ ရေဝ် (Ye) တအ် ဒှ် ဒၞာဲ ကၠောန် ကမၠောန် တမ္ၚာ ဇၞော်အိုတ်ရ။ က္ၜၚ်တမ္ၚာ ဒေသ ကေုာံ က္ၜၚ် ဇၞော် ဍိုက် ဂၠာဲ က ပ္ဍဲ မှာသၟိတ် တုဲ သတ်ဍာ် ဗွဲမဂၠိုၚ် မပ္တံ ကု က၊ ကၞု၊ ဂတာံ တအ် ကလိဂွံ နူ ဒေသဏအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite report|title=Fishery Sector in Myanmar|publisher=Department of Fisheries, Myanmar|year=2018|pages=22-26}}&lt;/ref&gt;

ပါဲနူ တမ္ၚာ အလုံမှာသၟိတ် တုဲ ကမၠောန် ကၠောန် ကကှ် (Dried fish)၊ ကပှ် (Salted fish) ကေုာံ ဖျုန်က ဍာ်နွတ် (Fish paste/Ngapi) တအ် လေဝ် ဒှ် ကမၠောန် သ္ၚိကၟိန် (Cottage industry) အဓိက ပ္ဍဲ ကွာန် ဇိုၚ်ၜဳ တအ်ရ။ ကကှ် ကေုာံ ဍာ်နွတ် နူ တွဵုရးဍုၚ်မန် ဒယှ် လတူ အလုံ ရးနိဂီုဗၟာ တုဲ ပလံၚ်ပ္တိတ် ဇရေၚ် ဍုၚ် ရန်ကုန် ကေုာံ မာန္တလေ အိုတ်ရ။

အခိၚ်လၟုဟ် ပရေၚ်တမ္ၚာ ပ္ဍဲ ဒေသဏအ် ဒးဆောၚ်ဂဗ ကု တၚ်ဝါတ်ဂါတ် ဟိုတ်နူ သတ်ဍာ် အောန်စှ်ေ အာ (Overfishing) ကေုာံ ဥတုရာသဳ ပြံၚ်လှာဲရ။ အလဵုအသဳ ဌာန တမ္ၚာ ပ္တိတ် သၞောဝ် ထိၚ်ဒဝ် အခိၚ် ရပ်က ညံၚ်ဂွံ မၚ်မွဲ သယံဇာတ သတ်ဍာ် သွက် အနာဂတ်မာန်ရ။

== သယံဇာတ ကေုာံ ပရေၚ်ပိုယ်ထီု ==
တွဵုရးဍုၚ်မန် နွံ သယံဇာတ သဘာဝ မပ္တံ ကု တၟအ်၊ သတ္တု ကေုာံ ၜဵု ရ။ ပရေၚ်ကမၠောန် ပိုယ်ထီု (Mining industry) ၜိုန်ရ ဟွံဇၞော် ကွေံ လေဝ် ဒှ် ဒြဟတ် သွက် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကီုရ။ ဇြေန် (Antimony) ဒှ် သတ္တု အဓိက မခါဲ ကလိဂွံ နူ ပွိုၚ်ဍုၚ် မုဟ်ဍုၚ် ကေုာံ ကျာ်ထဝ် (Kyaikto) တုဲ ပလံၚ်ပ္တိတ် ဇရေၚ် ရးနိဂီုသေံရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://iti.org.uk/myanmar-mining|title=Myanmar Mining Sector Review|publisher=International Trade Institute|year=2020|access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

တၟအ်ကလောံ (Granite and Limestone) လေဝ် ဒှ် ကပေါတ် သယံဇာတ အဓိက သွက် ကမၠောန် သိုၚ်ခၞံရ။ ဒဵု တၟအ် ပ္ဍဲ ပွိုၚ်ဍုၚ် ပံၚ် (Paung) ကေုာံ ကျာ်မရောဝ် (Kyaikmaraw) တအ် ပ္တိတ် ကဵု တၟအ် သွက် စက်ရုၚ် သၟိဟ်တၟအ် (Cement factories) မနွံ ပ္ဍဲ ဒေသဏအ်ရ။ 

ပါဲနူ သတ္တု တုဲ ကမၠောန် ကၠောန် ၜဵု (Salt production) လေဝ် ဒှ် ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲ ပွိုၚ်ဍုၚ် ဇြပ်ဗု၊ တၟအ်ကၞေၚ် (Panga) ရ။ ကွာန် တၟအ်ကၞေၚ် (Panga village) ဒယှ် လတူ ကမၠောန် ခါဲ ၜဵု သဘာဝ တုဲ ၜဵု နူ ဒေသဏအ် ပလံၚ် ပ္တိတ် ဇရေၚ် အလုံ ရးနိဂီုဗၟာရ။

== ပရေၚ်ကမၠောန် စက်ရုၚ် ကေုာံ ကပေါတ်ပ္တိတ် ==
ပရေၚ်ကမၠောန် စက်ရုၚ် (Manufacturing and Industry) ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုၚ်မန် ဒှ် စက်ရုၚ် သၟတ် ကေုာံ စက်ရုၚ် လဒေါဝ် (SME) ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ စက်ရုၚ် ဇၞော် မပ္တံ ကု စက်ရုၚ် သၟိဟ်တၟအ် (Cement plant) နွံ ပ္ဍဲ ပွိုၚ်ဍုၚ် ကျာ်မရောဝ် တုဲ ပ္တိတ် ကပေါတ် သိုၚ်ခၞံ သွက် အလုံ ရးနိဂီုရ။ &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Kudo|first=Toshihiro|title=Industrial Development in Myanmar|journal=IDE Discussion Paper|year=2009|volume=190|pages=31-35}}&lt;/ref&gt;

စက်ရုၚ် ကၠောန် ကပေါတ် စၞစ (Food processing) မပ္တံ ကု စက် ပ္တိတ် ဍာ်ယာမ (Beverages)၊ စက် ခၜိုတ် ကေုာံ စက် ကၠောန် ကကှ် တအ် နွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ စက်ရုၚ် မတ်မလီု (Mawlamyine Industrial Zone) ရ။ ကမၠောန် ဇိုၚ်တဲ (Handicrafts) မပ္တံ ကု ကမၠောန် ဗုတ် ပလောမ် (Pottery)၊ တုတ် ယာတ် တအ် လေဝ် နွံ ပ္ဍဲ ကွာန် သၟတ် ဂမၠိုၚ်ရ။ 

တၚ်ဝါတ်ဂါတ် အဓိက သွက် ပရေၚ်စက်ရုၚ် ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုၚ်မန် ဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်လျးလလဳ (Electricity) ဟွံညိၚ်ဝတ် ကေုာံ ၚုဟ်မး လျးလလဳ သၠုၚ်ရ။ စက်ရုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒးစကာ စက် ပ္တိတ် လျးလလဳ အလဵုဇကု (Generators) တုဲ ၚုဟ်မး ပ္တိတ် ကပေါတ် သၠုၚ် တိုန်ရ။ ယဝ်ရ သၞောတ် လျးလလဳ ခိုဟ် တိုန် မ္ဂး ကဏ္ဍ စက်ရုၚ် ပ္ဍဲ ဒေသဏအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် မာန်ရ။

== ပရေၚ်ဗၞိက် ၜါလပါ် ကေုာံ ပယျဵု ==
တွဵုရးဍုၚ်မန် နွံ ပယျဵု ဆက် ကု ရးနိဂီုသေံ ပ္ဍဲ ဒေသ ကျာ်ပိ (Three Pagodas Pass) တုဲ ပရေၚ်ဗၞိက် ပယျဵု (Cross-border Trade) ဒှ် ဒြဟတ် သြန်လုပ် အဓိက သွက် ဒေသရ။ ၜိုန်ရ သၞေဟ် ပယျဵု ကျာ်ပိ ဟွံဒှ် သၞေဟ် လုပ်သၞောဝ် (Formal border gate) အလုံအလန် ကီု လေဝ် ပရေၚ်ဗၞိက် ဟွံလုပ်သၞောဝ် (Informal trade) ကတဵုဒှ် လၟိုန် တ္ၚဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kudo|first=Toshihiro|title=Border Trade and Economic Integration in Asia|year=2010|publisher=Institute of Developing Economies|isbn=978-4258210344|pages=89-95}}&lt;/ref&gt;

ကပေါတ် မပလံၚ်ပ္တိတ် နူ တွဵုရးဍုၚ်မန် ဇရေၚ် သေံ ဂှ် ပ္ကောံလဝ် ခၜိုတ်၊ ဆု၊ သတ်ဍာ် ကေုာံ သတ္တု ရ။ ကပေါတ် မလုပ် နူ သေံ ဇရေၚ် ဍုၚ်မန် ဂှ် ဒှ် ကပေါတ် စက်ရုၚ်၊ ကပေါတ် လျးလလဳ၊ ကပေါတ် သိုၚ်ခၞံ ကေုာံ ကပေါတ် စၞစ တအ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ်ဗၞိက် ပယျဵု အကြာ တွဵုရးဍုၚ်မန် ကေုာံ ရးနိဂီုသေံ
|-
! ကဏ္ဍ
! ကပေါတ် အဓိက
! သၞေဟ် ပလံၚ်ဗစိုပ်
|-
| ပလံၚ်ပ္တိတ် (Exports)
| ခၜိုတ်၊ သတ်ဍာ်၊ ဆု၊ သတ္တု (ဇြေန်)
| ကျာ်ပိ၊ မြဝတဳ (ကၠောံ တွဵုရးကရေၚ်)
|-
| လုပ်နူမ္ၚး (Imports)
| ကပေါတ်စက်၊ စၞစ၊ ကပေါတ်လျးလလဳ၊ ကပေါတ်သိုၚ်ခၞံ
| ကျာ်ပိ၊ သၞေဟ်ဍာ် မတ်မလီု
|}

ပရေၚ်ဗၞိက် ပယျဵု ဏအ် ပံက်ကဵု အခေါၚ်အရာ ကမၠောန် သွက် ညးဒေသတအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ဂကောံ သၟာဗၞိက် တအ် အာတ်မိက် ညံၚ် အလဵုအသဳ ဂွံ ပံက် သၞေဟ် ကျာ်ပိ နဒဒှ် သၞေဟ် လုပ်သၞောဝ် တုဲ ညံၚ် ပရေၚ်ဗၞိက် ဂွံ လောဲသွာ ကေုာံ ကလိဂွံ အခေါန် (Tax revenue) ပေၚ်ၚ်ရ။

== ပရေၚ်အာတရဴ ကေုာံ ပရေၚ်ကမၠောန် ကၟုဲ ==
ပရေၚ်အာတရဴ (Tourism and Hospitality) ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုၚ်မန် ဒှ် ကဏ္ဍ မဇၞော်မောဝ် တိုန် လၟိုန် သၞာံရ။ ကျာ်သိယဵု (Kyaiktiyo Pagoda / Golden Rock) ဒှ် ဒၞာဲ ဒယှ်အိုတ် မပ္ကောံလဝ် ညးလ္ၚောဝ်ကျာ် ကေုာံ ကၟုဲ ဍုၚ်သအာၚ် မဂၠိုၚ်ကဵု ပြကောဋိကဋ် ဇၟာပ် သၞာံရ။ ပွိုၚ်ဍုၚ် ကျာ်ထဝ် ကလိဂွံ သြန်လုပ် ဗွဲမဂၠိုၚ် နူ ရုၚ်ကၟုဲ (Hotels)၊ ကမၠောန် သွံစၞစ ကေုာံ ကမၠောန် ပလံၚ်ဗစိုပ် (Transportation) မဆက်စပ် ကု ကျာ်သိယဵုရ။&lt;ref&gt;{{cite report|title=Myanmar Tourism Master Plan 2013-2020|publisher=Ministry of Hotels and Tourism, Myanmar|year=2013|pages=45-48}}&lt;/ref&gt;

ဍုၚ်မတ်မလီု မဒှ် ဍုၚ်ဇၞော် ဒေသဏအ် လေဝ် နွံ ပရေၚ်အာတရဴ အာဲကၟာဲ ဝၚ် (Heritage tourism) ရ။ ဘာကျာ်၊ ရုၚ် အေၚ်္ဂလိက် တြေံ၊ ကေုာံ ဓမ္မာရီု တအ် ဒှ် ဒၞာဲ ညးကၟုဲ ဍုၚ်သအာၚ် တအ် ဒးစိုတ် လ္ၚတ်ရ။ ပြၚ်ၜဳ စက်သဲ (Setse Beach) ကေုာံ ကျာ်ခမဳ လေဝ် ဒှ် ဒၞာဲ ဇူဒီု သွက် ညးဒေသ ကေုာံ ကၟုဲ အလုံ ရးနိဂီုရ။ 

ၜိုန်ရ ပရေၚ်အာတရဴ နွံ ဒြဟတ် သၠုၚ် ကီု လေဝ် သၞောတ် ဒဒန် ကေုာံ ပရေၚ် လွဳလွတ် ညးကၟုဲ (Hospitality services) ဒး ဇၞော်မောဝ် ပ္တိုန် ဏီရ။ အလဵုအသဳ ဒေသ ဖန်ဇန် ညံၚ်ဂွံ လဟဵု ပ္တိုန် ဒၞာဲ ဇူဒီု တၟိ မပ္တံ ကု တကအ် ခၟိုၚ် (Bilu Kyun) သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်အာတရဴ ကွာန် (Community-based tourism) ရ။

== ပရေၚ်စက်ဒြဟတ် ကေုာံ သၞောတ်ဒဒန် ==
သၞောတ်ဒဒန် ကေုာံ ဂၠံၚ်တရဴ (Infrastructure) ဒှ် အရာ အဓိက သွက် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ်ရ။ ဒဒန် သံလောန် (Thanlwin Bridge) မဆက် ဍုၚ် မတ်မလီု ကဵု မတ္တမ ဂှ် ပံက်ကဵု တရဴ ဆက်စၠောံ ဇရေၚ် ရန်ကုန် ဗွဲမလောဲသွာတုဲ ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ် ကပေါတ် လောဲသွာ တိုန်ရ။ ဂၠံၚ် ကွဳပၟတ် နူ ရန်ကုန် စိုပ် မတ်မလီု ကေုာံ ရေဝ်၊ ထဝါဲ လေဝ် ဒှ် လပါ် အဓိက သွက် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် တွဵုရးဍုၚ်မန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.adb.org/publications/developing-economic-corridors-south-asia|title=Developing the Economic Corridors|publisher=Asian Development Bank|year=2015|access-date=2023-10-19}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်စက်ဒြဟတ် (Energy) ပ္ဍဲ ဒေသဏအ် ဒးဆောၚ်ဂဗ ကု ပရေၚ် လျးလလဳ ဟွံပေၚ်တၟာတ် ရ။ အလဵုအသဳ သိုၚ်ခၞံ ဌာန် ပ္တိတ် လျးလလဳ နူ ဂေတ်သ် (Gas power plant) ပ္ဍဲ ဍုၚ်မတ်မလီု ကေုာံ သဓီု (Thaton) သွက်ဂွံ ပ္တိတ် လျးလလဳ ကု တွဵုရးဍုၚ်မန်။ ပရေၚ်လျးလလဳ ညိၚ်ဝတ် မ္ဂး ကဏ္ဍ စက်ရုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်အာတရဴ ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် သ္ဂောံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် မာန်ရ။

== သြန်လုပ်လပါ် ကေုာံ တၚ်ဝါတ်ဂါတ်ဂမၠိုၚ် ==
သြန်လုပ် အဓိက သွက် ညးဒေသ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုၚ်မန် ဟွံဆ ပ္ဍဲ ပရေၚ်တဵုလွဳ ကဵု တမ္ၚာ သၟး၊ သြန် မပလံၚ် လပါ် ညးကၠောန်ကမၠောန် ဍုၚ်သအာၚ် (Remittances) လေဝ် ဒှ် သြန်လုပ် ဇၞော်အိုတ် မွဲရ။ ကောန် တွဵုရးဍုၚ်မန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပြံၚ်တိတ် အာ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ရးနိဂီုသေံ (Thailand)၊ မလေယှာ (Malaysia) ကေုာံ သၚ်္ကာပူ (Singapore) တုဲ ပလံၚ် စုတ် သြန် သွက် သ္ၚိကၟိန် ညးတအ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်မန်ရ။ သြန်လုပ် ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ညံၚ် ၚုဟ်မး စိုန်သကီု (Living standard) ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ဂွံ သၠုၚ် တိုန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Kubo|first=Koji|title=Remittances and the Myanmar Economy|journal=Journal of Asian Economics|year=2016|volume=45|pages=23-32}}&lt;/ref&gt;

တၚ်ဝါတ်ဂါတ် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ကမၠောန် အောန် ပ္ဍဲ ဒေသ ဇကုရ။ သၟတ် တအ် ဟွံကလိဂွံ ကမၠောန် မကိတ်ညဳ ကု ပညာ ဇကု တုဲ ဒး ပြံၚ်ဒေသ (Migration) ရ။ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် တအ် ဒး ဖန်ဇန် ပံက် စက်ရုၚ် ကေုာံ ကမၠောန် တၟိ ညံၚ် ကောန်ဒေသ တအ် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဒေသ ဇကုမာန်ရ။ ပါဲနူ ဏအ် ပရေၚ်ၚုဟ်ကပေါတ် ဍိုက် (Inflation) ကေုာံ ၚုဟ်မး သြန် ဟွံညိၚ်ဝတ် လေဝ် ဒှ် အခက်အခုဲ သွက် သၟာဗၞိက် ကေုာံ သၟာဗ္ၚ တအ်ရ။

== အစဳအဇန် ဇၞော်မောဝ် အနာဂတ် ==
သွက် အနာဂတ်၊ တွဵုရးဍုၚ်မန် နွံ အစဳအဇန် ဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ အစဳအဇန် မပံက် ဒၞာဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် တၟေၚ် (Special Economic Zone) လပါ် ပွိုၚ်ဍုၚ် ရေဝ် ကေုာံ သၞေဟ်က္ၜၚ်ဍာ် ဇြိုဟ် (Deep sea port) ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုၚ်မန် ဂှ် ဒှ် အစဳအဇန် ဇၞော်မောဝ် အဓိက သွက်ဂွံ ပံက် တရဴ ဆက်စၠောံ ကု ဂၠးကဝ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dica.gov.mm/en/investment-opportunities-mon-state|title=Investment Opportunities in Mon State|publisher=Directorate of Investment and Company Administration (DICA)|year=2021|access-date=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;

ပါဲနူ ဏအ် တွဵုရးဍုၚ်မန် လုပ် လၟိဟ် ပ္ဍဲ အိက်သ်-ဝေတ်သ် ကောရဳဒေါဝ် (East-West Economic Corridor) မဆက် ရးနိဂီု ဗဳယေတ်နာမ်၊ လာအဝ်၊ သေံ ကေုာံ ဗၟာ သွက်ဂွံ ပံက် ပရေၚ်ဗၞိက် အလုံ ဒေသ အာရှအគ្នေယျရ။ ယဝ်ရ သၞောတ် ဂၠံၚ်တရဴ ကေုာံ ပယျဵု လောဲသွာ တိုန် မ္ဂး ပရေၚ်ဗၞိက် ကေုာံ ဓလိုက်တမ်ရၚ် နူ ဍုၚ်မ္ၚး ဂၠိုၚ် တိုန် တုဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် တွဵုရးဍုၚ်မန် သ္ဂောံ ဇၞော်မောဝ် အာ ဍာ်ဇမၠိၚ် မာန်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Seekins |first=Donald M. |title=Historical Dictionary of Burma |year=2006 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0810854765}}
* {{cite book |last=Turnell |first=Sean |title=Fiery Dragons: Banks, Moneylenders and Microfinance in Burma |year=2009 |publisher=NIAS Press |isbn=978-8776940409}}
* {{cite book |last=Myint-U |first=Thant |title=The River of Lost Footsteps: Histories of Burma |url=https://archive.org/details/riveroflostfoots0000than_j1o0 |year=2006 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |isbn=978-0374163426}}
* {{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/myanmar/publication/myanmar-economic-monitor-june-2019 |title=Myanmar Economic Monitor |publisher=World Bank |year=2019 |access-date=2023-10-12}}
* {{cite web |url=https://www.adb.org/publications/developing-economic-corridors-south-asia |title=Developing the Economic Corridors |publisher=Asian Development Bank |year=2015 |access-date=2023-10-19}}

{{Navbox
| name  = တွဵုရးဍုၚ်မန်
| title = [[တွဵုရးဍုၚ်မန်]]
| listclass = hlist
| group1 = ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်
| list1 =
* [[ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဍုၚ်မန်]]
* [[ပရေၚ်တဵုလွဳ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုၚ်မန်]]
* [[ခၜိုတ် တွဵုရးဍုၚ်မန်]]
* [[ပရေၚ်အာတရဴ တွဵုရးဍုၚ်မန်]]
| group2 = ဍုၚ် အဓိက
| list2 =
* [[မတ်မလီု]]
* [[သဓီု]]
* [[ရေဝ်]]
* [[မုဟ်ဍုၚ်]]
* [[ကျာ်ထဝ်]]
* [[ဇြပ်ဗု]]
}}

{{DEFAULTSORT:Parean Poin Drap Mon}}
[[Category:ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:တွဵုရးဍုၚ်မန်]]
[[Category:ပရေၚ်တဵုလွဳ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုၚ်မန်]]
[[Category:ဝၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ရးနိဂီုဗၟာ]]
[[Category:ပရေၚ်ဗၞိက်]]</text>
      <sha1>73rbni0rml66euxcp2coi03nk1p7l19</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ဟိုတ်ဖဵုသဇိုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13450</id>
    <revision>
      <id>60347</id>
      <parentid>60193</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:00:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38170" sha1="tt4oo74cf5zz44mf3g0ry1sngn2p7m2" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ဟိုတ်ဖဵုသဇိုင်
| image = Ivan_Pavlov_NLC_Gutenberg.jpg
| caption = အာဲဗာန် ပါဗလောပ် (Ivan Pavlov) မဒှ် တၠပညာ ညးမလ္ၚတ်ဆဵု သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ဟိုတ်ဖဵုသဇိုင်
| label1 = ကဏ္ဍ
| data1 = ပရေၚ်ပညာစိုတ် (Psychology) ကေုာံ သိပ္ပံဒ္ဂေတ် (Behavioral Science)
| label2 = ညးမလ္ၚတ်ဆဵု
| data2 = အာဲဗာန် ပါဗလောပ် (Ivan Pavlov)
| label3 = သၞာံ မလ္ၚတ်ဆဵု
| data3 = ၁၈၉၇
| label4 = တမ်မူလ
| data4 = ရးနိဂီု ရုရှာ (Russia)
| label5 = တေသြရဳ မဆက်စပ်
| data5 = ဒ္ဂေတ်ဝါဒ (Behaviorism), သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် နကဵုကမၠောန် (Operant Conditioning)
}}

သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ဟိုတ်ဖဵုသဇိုင် (Classical conditioning) ဒှ် သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်မွဲ မပံၚ်စပ်လဝ် အာရီုၜါသာ် တုဲ ပကဵုညံၚ် စိုတ်ဟွံသေၚ်မ္ဂး ခန္ဓ ဂွံဒ္ဂေတ်ပၠန်ကလေၚ် အလဵုအလဵုရ။ ပ္ဍဲအကာဲအရာဏအ် &quot;Classical&quot; အဓိပ္ပာယ် &quot;တြေံတြဟ်&quot; ဟွံသေၚ်၊ ဍေံဒှ်အဓိပ္ပာယ် &quot;သဇိုင်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;တမ်မူလ&quot; (Foundational/Traditional) တုဲ &quot;Conditioning&quot; ဂှ် ဒှ် &quot;ပွမပ္ကတ်ပ္ကေၚ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ပွမဖန်ဗဒှ်အကာဲအရာ&quot; (Process of training/learning) ရ။ ယဝ်ရစကာ ဝေါဟာရခ္ဍန်မ္ဂး &quot;သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ဟိုတ်ဖဵုသဇိုင်&quot; သာ်ဏအ် စကာမာန်ရ။ ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ် ဥပမာပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ကၠဵု မမိၚ်ရမ္သာၚ်ခၞိၚ်မ္ဂး တီဒဒှ်ရ စၞစကၠုၚ်ရောၚ်တုဲ ဍာ်ပါၚ်ဇွောဝ်ကၠုၚ် အလဵုအလဵုရ။&lt;ref&gt;Pavlov, I. P. (1927). Conditioned Reflexes: An Investigation of the Physiological Activity of the Cerebral Cortex. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်ဏအ် ဍေံဒှ် တမ်ရိုဟ် ပရေၚ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲသွာၚ်ပညာစိုတ် ဒ္ဂေတ်ဝါဒ (Behaviorism) တုဲ ဍေံဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ဗီုလဵု သတ်မဂျိုၚ်တဴလမျီုတအ် လ္ၚတ်ကေတ် အကာဲအရာ ပွဳပွူသဘာဝ နကဵုပွမပံၚ်စပ် ဟိုတ်ဒၞက်စိုတ် (Stimulus) ကေုာံ ပၠန်ကလေၚ် (Response) ရ။ ဟိုတ်ဒၞက်စိုတ် သဘာဝ မကတဵုဗဒှ်ကဵု ပၠန်ကလေၚ် အလဵုအလဵုဂှ် ယဝ်ရပံၚ်စပ်လဝ် ကု ဟိုတ်ဒၞက်စိုတ် မဟွံမဲကဵု အဓိပ္ပာယ် (Neutral stimulus) လျိုၚ်လျိုၚ်မ္ဂး လက္ကရဴဏအ် ဟိုတ်ဒၞက်စိုတ် မဟွံမဲကဵု အဓိပ္ပာယ်ဂှ် နကဵုအလဵုဍေံဟေၚ် ကတဵုဗဒှ်ကဵု ပၠန်ကလေၚ်မာန်ကၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Watson, J. B. (1913). Psychology as the behaviorist views it. Psychological Review, 20(2), 158–177.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်လ္ၚတ်ဏအ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု သဇိုၚ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဒ္ဂေတ်စိုတ်မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန်တအ်တုဲ စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲသွာၚ် လွဳယဲစိုတ်၊ သွာၚ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ သွာၚ်ပရေၚ်ပညာတအ် ဆက်စကာဒၟံၚ် ဖိုဟ်ရ။

== ဝင် ==
ပရေၚ်လ္ၚတ် သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ဟိုတ်ဖဵုသဇိုင် (Classical conditioning) စတမ်ကၠုၚ် နူကမၠောန်လ္ၚတ် တၠပညာ ရုရှာ အာဲဗာန် ပါဗလောပ် (Ivan Pavlov) မဒှ် တၠပညာ သွာၚ်ဇာတိဗေဒ ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်တေအ် ညးလ္ၚတ်ဒၟံၚ် ပရေၚ်ကၠိုဟ်စၞ (Digestion) ပ္ဍဲကၠဵုတအ်ရ။ အဃောမလ္ၚတ်ဒၟံၚ် ဍာ်ပါၚ်ကၠဵုတအ်ဂှ် ညးသမ္တီဒး အကာဲအရာ မဟွံဓမ္မတာမွဲရ။ ကၠဵုတအ် ဍာ်ပါၚ်ဇွောဝ်ကၠုၚ် ဟွံသေၚ်ဆ ပ္ဍဲအခိၚ် မညာတ်စၞစဟေၚ်ရ၊ ဆဂး ပ္ဍဲအခိၚ် မညာတ် မၞိဟ်မကဵုစၞ ဟွံသေၚ်မ္ဂး မိၚ်ရမ္သာၚ် ဇိုၚ်မၞိဟ်မကဵုစၞဂှ်လေဝ် ဍာ်ပါၚ်ဍေံတအ် ဇွောဝ်ကၠုၚ် အလဵုအလဵုရ။&lt;ref&gt;Todes, D. P. (2014). Ivan Pavlov: A Russian Life in Science. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

ပါဗလောပ် စွံသတိ ဒဒှ်ရ ပရေၚ်ဍာ်ပါၚ်ဇွောဝ်ဏအ် ဍေံဒှ် ပၠန်ကလေၚ် မကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု ပွမလ္ၚတ်ကေတ် (Learned response) ရ။ သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် လညာတ်ဏအ် ညးဖန်ဗဒှ် စက်ကိရိယာတုဲ ကၠောန်သ္ပ ပရေၚ်စမ်ၜတ် မကော်စ &quot;ကၠဵု ပါဗလောပ်&quot; (Pavlov's dogs) ရ။ ပ္ဍဲပရေၚ်စမ်ၜတ်ဏအ် ညးတက် ခၞိၚ် (ဟွံသေၚ်မ္ဂး စကာ မသ္ကေဝ်ရမ္သာၚ် မကော်စ မေတ်တရဝ်နောမ် Metronome) ကိုပ်ကၠာ ဟွံကဵု စၞစ ကုကၠဵုရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်စတမ် ရမ္သာၚ်ခၞိၚ်ဂှ် ဟွံဖန်ဗဒှ်ကဵု ဍာ်ပါၚ်ဇွောဝ်ရ။ ဆဂး ကာလညး တက်ခၞိၚ်တုဲ ကဵုစၞစ လျိုၚ်လျိုၚ် မဂၠိုၚ်ကဵုအလန်မ္ဂး ကၠဵုတအ် စပံၚ်စပ်ကေတ် ရမ္သာၚ်ခၞိၚ် ကု စၞစရ။ လက္ကရဴဏအ် ယဝ်ရတက်ဆ ခၞိၚ်သၟး မဟွံကဵု စၞစလေဝ် ဍာ်ပါၚ်ကၠဵုတအ် ဇွောဝ်ကၠုၚ် အလဵုအလဵုရ။ 

ပရေၚ်လ္ၚတ်ဏအ် ပံက်ကဵု တြၚ်တၟိ ပ္ဍဲသွာၚ်သိပ္ပံတုဲ ပါဗလောပ် ကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗဴ (Nobel Prize) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၄ သွက် ပရေၚ်လ္ၚတ် လတူ သၞောတ်ကၠိုဟ်စၞရ။ လညာတ်ညးဏအ် ဗွဲကြဴ ပြာကတ်ကၠုၚ် နဒဒှ် သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ဟိုတ်ဖဵုသဇိုင် တုဲ ဒှ်ကၠုၚ် တမ်ရိုဟ် ပရေၚ်ပညာစိုတ် ဒ္ဂေတ်ဝါဒ ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။

== တမ်မူလ သဇိုင် ==
သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ဟိုတ်ဖဵုသဇိုင် နွံကဵု ကဏ္ဍတမ်မူလ ပန်သာ်ရ။ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အကာဲအရာဏအ် ကၠးကၠးမးမးဂှ် ဒးပါ်ထောံ ကဏ္ဍပန်ဏအ်ရ။&lt;ref&gt;Bouton, M. E. (2016). Learning and Behavior: A Contemporary Synthesis. Sinauer Associates.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ကဏ္ဍ (Mon)
! ကဏ္ဍ (English)
! ပွံက်အဓိပ္ပာယ်
! ဥပမာ ပ္ဍဲကၠဵု ပါဗလောပ်
|-
| ဟိုတ်ဒၞက်စိုတ် သဘာဝ 
| Unconditioned Stimulus (US)
| အရာမကတဵုဗဒှ်ကဵု ပၠန်ကလေၚ် အလဵုအလဵု သီုဟွံဒးလ္ၚတ်ကေတ်
| စၞစ မကဵုကၠဵု (ဖျုန်)
|-
| ပၠန်ကလေၚ် သဘာဝ
| Unconditioned Response (UR)
| ပၠန်ကလေၚ် မကတဵုဒှ် အလဵုအလဵု ဟိုတ်နူ ဟိုတ်ဒၞက်စိုတ် သဘာဝ
| ဍာ်ပါၚ်ဇွောဝ် ဟိုတ်နူ ညာတ်စၞစ
|-
| ဟိုတ်ဒၞက်စိုတ် ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်
| Conditioned Stimulus (CS)
| အရာမဟွံမဲကဵု အဓိပ္ပာယ် ပ္ဍဲတမ်မူလ ဆဂး ကြဴနူ ပံၚ်စပ်တုဲ ကတဵုဗဒှ်ကဵု ပၠန်ကလေၚ်
| ရမ္သာၚ်ခၞိၚ်
|-
| ပၠန်ကလေၚ် ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်
| Conditioned Response (CR)
| ပၠန်ကလေၚ် မလ္ၚတ်ကေတ် ဟိုတ်နူ ဟိုတ်ဒၞက်စိုတ် ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်
| ဍာ်ပါၚ်ဇွောဝ် ဟိုတ်နူ မိၚ်ရမ္သာၚ်ခၞိၚ်
|}

လၟေၚ်ကမၠောန် သၞောတ်ဏအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ပိ ကဆံၚ်ရ။ 
၁။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္ကတ်ပ္ကေၚ် (Before Conditioning) - စၞစ (US) ကတဵုဗဒှ် ဍာ်ပါၚ်ဇွောဝ် (UR)။ ရမ္သာၚ်ခၞိၚ် (Neutral Stimulus) ဟွံကတဵုဗဒှ် ဍာ်ပါၚ်ဇွောဝ်။
၂။ အဃော ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် (During Conditioning) - ရမ္သာၚ်ခၞိၚ် ကဵု စၞစ ပံၚ်စပ်လဝ် လျိုၚ်လျိုၚ်။ 
၃။ ကြဴနူ ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် (After Conditioning) - ရမ္သာၚ်ခၞိၚ် သၟး (CS) ကတဵုဗဒှ် ဍာ်ပါၚ်ဇွောဝ် (CR) ရ။

== ပွမပါ်ခြာ ကေုာံ ပွမပံၚ်သီ ==
ပ္ဍဲသၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်ဏအ် လက္ခဏာ သဇိုင် ၜါသာ် မကတဵုဒှ်လောဲဂှ် ပွမပံၚ်သီ ဟိုတ်ဒၞက်စိုတ် (Stimulus Generalization) ကေုာံ ပွမပါ်ခြာ ဟိုတ်ဒၞက်စိုတ် (Stimulus Discrimination) ရ။&lt;ref&gt;Pearce, J. M. (1987). A model for stimulus generalization in Pavlovian conditioning. Psychological Review, 94(1), 61–73.&lt;/ref&gt;

ပွမပံၚ်သီ ဟိုတ်ဒၞက်စိုတ် (Stimulus Generalization) ဟီုမ္ဂးဂှ် ကြဴနူ သတ်မွဲ လ္ၚတ်ကေတ် ပၠန်ကလေၚ် ကု ဟိုတ်ဒၞက်စိုတ် ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် (CS) တုဲ ယဝ်ရ ဟိုတ်ဒၞက်စိုတ် တၞဟ်မွဲ မတုပ်ညောန် ကု CS ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်မ္ဂး သတ်ဂှ် ကဵု ပၠန်ကလေၚ် တုပ်တုပ်ရ။ ဥပမာ - ကၠဵု မလ္ၚတ်လဝ် ရမ္သာၚ်ခၞိၚ်တအ်ဂှ် ယဝ်ရ မိၚ်ရမ္သာၚ် ဓရီုဖုၚ် မတုပ်ညောန် ကုရမ္သာၚ်ခၞိၚ်မ္ဂး ဍာ်ပါၚ်ဍေံတအ် ဇွောဝ်ကၠုၚ်မာန်ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ဍေံဒှ် သဘာဝ မရီုဗၚ်ကဵု သတ်တအ် သွက်ဂွံ ဂျိုၚ်တဴလမျီု ပ္ဍဲပွဳပွူသဘာဝ မပြံၚ်လှာဲဒၟံၚ် လၟိုန်အခိၚ်ရ။

ပွမပါ်ခြာ ဟိုတ်ဒၞက်စိုတ် (Stimulus Discrimination) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အစောမ်စရာဲ မပါ်ခြာ အကြာ ဟိုတ်ဒၞက်စိုတ် မတုပ်ညောန်တအ်ရ။ ယဝ်ရ ကၠဵုဂှ် မိၚ်ရမ္သာၚ် ဓရီုဖုၚ်တုဲ ဆက်ဟွံကလိဂွံ စၞစ လျိုၚ်လျိုၚ်မ္ဂး လက္ကရဴဏအ် ဍေံတအ် ကၠိုဟ်ကၠုၚ် တၞဟ်ခြာ အကြာ ရမ္သာၚ်ခၞိၚ် ကဵု ရမ္သာၚ်ဓရီုဖုၚ်ရ။ ကာလဂှ်မ္ဂး ဍေံတအ် ကဵု ပၠန်ကလေၚ် (ဍာ်ပါၚ်ဇွောဝ်) ဆ ပ္ဍဲအခိၚ် မမိၚ် ရမ္သာၚ်ခၞိၚ် ဍာံဍာံဟေၚ်ရ။ ပရေၚ်ပါ်ခြာဏအ် ဍေံကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ဝေၚ်ပါဲ ပၠန်ကလေၚ် မဟွံမဲကဵု ဖဵုတအ်ရ။

== အခိၚ် ကေုာံ ပွမဆက်စပ် ==
ပ္ဍဲပွမဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ဟိုတ်ဖဵုသဇိုင် (Classical conditioning) ဂှ် အခိၚ် (Timing) မစွံ ဟိုတ်ဒၞက်စိုတ် ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် (CS) ကေုာံ ဟိုတ်ဒၞက်စိုတ် သဘာဝ (US) ဍေံကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ နဲကဲ စွံအခိၚ် နွံ ပန်သာ်ရ။&lt;ref&gt;Domjan, M. (2015). The Principles of Learning and Behavior. Cengage Learning.&lt;/ref&gt;

၁။ ပွမပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ဇက်ဂတ (Forward Conditioning) - ဏအ်ဂှ် နဲကဲ ခိုဟ်အိုတ် ကေုာံ အံၚ်ဇၞးအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲနဲဏအ် ပါ်လဝ် ၜါသာ်ပၠန်ရ။
* ပွမပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ဇက်ဂတ လ္ဇုဲ (Delay Conditioning): ပြယျာတ်ထ္ၜး CS (ဥပမာ - ရမ္သာၚ်ခၞိၚ်) တုဲ အဃော CS ဟွံအိုတ်ဏီဂှ် ဆက်ပြယျာတ်ထ္ၜး US (ဥပမာ - စၞစ) ရ။ CS ကဵု US တအ် လောဲကောံရေၚ်သကအ်ရ။
* ပွမပ္ကတ်ပ္ကေၚ် လၟာ် (Trace Conditioning): ပြယျာတ်ထ္ၜး CS တုဲ အိုတ်အာ၊ ကြဴနူ အခိၚ်ဍောတ်သွတ်မွဲတုဲမ္ဂး ဆက်ပြယျာတ်ထ္ၜး US ရ။ အကြာ CS ကဵု US နွံ အခိၚ်လ္ၚတ် (Trace interval) ရ။

၂။ ပွမပ္ကတ်ပ္ကေၚ် စွံမွဲစွံ (Simultaneous Conditioning) - ပြယျာတ်ထ္ၜး CS ကေုာံ US မွဲစွံ ပ္ဍဲအခိၚ်တုပ်တုပ်ရ။ နဲဏအ် ဟွံကဵု ဖဵုခိုဟ်ကွေံကွေံ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး သတ်ဂှ် ဟွံဒး စွံသတိ လတူ CS ဟိုတ်နူ US နွံဒၟံၚ် တုဲတုဲရ။

၃။ ပွမပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ကလေၚ်လက္ကရဴ (Backward Conditioning) - ပြယျာတ်ထ္ၜး US (စၞစ) ကိုပ်ကၠာ တုဲမှ ဆက်ပြယျာတ်ထ္ၜး CS (ရမ္သာၚ်ခၞိၚ်) ရ။ နဲဏအ်ဂှ် ဍေံဟွံကတဵုဗဒှ်ကဵု သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် လောဲလောဲသွာသွာရ။ သတ်တအ် လ္ၚတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ CS ဍေံဒှ် သင်္ကေတ မဟီုမ္ဂး US အိုတ်အာရ။

[[File:Pavlov's_dog.svg|thumb|300px|ပရေၚ်စမ်ၜတ် ကၠဵု ပါဗလောပ် မထ္ၜးလဝ် လၟေၚ်ကမၠောန် သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ဟိုတ်ဖဵုသဇိုင်]]

== သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ကဆံၚ်သၠုၚ် ==
သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ကဆံၚ်သၠုၚ် (Higher-Order Conditioning ဟွံသေၚ်မ္ဂး Second-Order Conditioning) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ ဟိုတ်ဒၞက်စိုတ် ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် (CS) မွဲ မဖန်ဗဒှ်လဝ် တုဲတုဲဂှ် ကလေၚ်စကာ နဒဒှ် ဟိုတ်ဒၞက်စိုတ် သဘာဝ (US) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဟိုတ်ဒၞက်စိုတ် ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် တၟိ မွဲပၠန်ရ။&lt;ref&gt;Rescorla, R. A. (1980). Pavlovian Second-order Conditioning: Studies in Associative Learning. Lawrence Erlbaum Associates.&lt;/ref&gt;

ဥပမာ ကၠးကၠးမွဲ -
ကဆံၚ် ၁။ ကၠဵုမွဲ လ္ၚတ်ကေတ် ရမ္သာၚ်ခၞိၚ် (CS1) ယဝ်ရမိၚ်မ္ဂး ကလိဂွံ စၞစ (US) ရ။ လၟုဟ် ကၠဵုဂှ် မိၚ် ရမ္သာၚ်ခၞိၚ် (CS1) မ္ဂး ဍာ်ပါၚ်ဇွောဝ် (CR) ရ။
ကဆံၚ် ၂။ လက္ကရဴဏအ် ပံၚ်စပ် လျးပၟတ် (CS2) ကု ရမ္သာၚ်ခၞိၚ် (CS1) သီုဟွံကဵု စၞစ (US) ရ။
လဒက်ပ္တန်။ ကၠဵုဂှ် လ္ၚတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ လျးပၟတ် ကတဵုဒှ်မ္ဂး ရမ္သာၚ်ခၞိၚ် ဗြုရောၚ်တုဲ၊ ဆညာတ် လျးပၟတ် သၟးလေဝ် ဍာ်ပါၚ်ဇွောဝ်ကၠုၚ်မာန်ရ။

ပ္ဍဲအကာဲအရာဏအ် လျးပၟတ် (CS2) ဂှ် ကေၚ်ပံၚ်စပ် ကု စၞစ (US) ဟွံသေၚ်ရ၊ ဍေံပံၚ်စပ် ကု ရမ္သာၚ်ခၞိၚ် (CS1) ဟေၚ်ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ဍေံထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ သတ်တအ် ဒက်ပ္တန် ပရေၚ်ဆက်စပ် လတူ အကာဲအရာ ဗွဲမလှဲလးမာန် တုဲ ဍေံကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဒ္ဂေတ်မၞိဟ် မနွံကဵု စိုတ်စရိုတ် ထုဲကြာန်တအ်ရ။

== လတူ မၞိဟ် ==
သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ဟိုတ်ဖဵုသဇိုင် (Classical conditioning) ဍေံဟွံသေၚ် ဆ ကတဵုဒှ် လတူ တိရစ္ဆာန်သၟး၊ ဍေံကတဵုဒှ် လတူ မၞိဟ်တအ် နကဵု လၟေၚ်မဂၠိုၚ်ကဵုသာ်ရ။ ပရေၚ်စမ်ၜတ် ပြာကတ်အိုတ် လတူ မၞိဟ်ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်စမ်ၜတ် &quot;အာလ်ဗာတ် ဍောတ်&quot; (Little Albert experiment) မကၠောန်လဝ် နကဵု တၠပညာ ဂျောန် ဗဳ ဝါတ်သေန် (John B. Watson) ကေုာံ ရဝ်သလဳ ရေနာ (Rosalie Rayner) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀ ရ။&lt;ref&gt;Watson, J. B., &amp; Rayner, R. (1920). Conditioned emotional reactions. Journal of Experimental Psychology, 3(1), 1–14.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲပရေၚ်စမ်ၜတ်ဏအ် ညးတအ် ကဵု ကောန်ၚာ်ယၟု အာလ်ဗာတ် ဝေၚ် ကု ကၞိဗတာၚ် (Neutral stimulus) ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်စတမ် အာလ်ဗာတ် ဟွံဖေက် ကၞိဗတာၚ်ရ။ ဆဂး ကာလ အာလ်ဗာတ် ရပ် ကၞိဗတာၚ်မ္ဂး ဝါတ်သေန် တက် ပသဲ သီုကဵု ရမ္သာၚ်ထတ်ထတ် (Unconditioned stimulus) လက္ကရဴ အာလ်ဗာတ် ရ။ ရမ္သာၚ်ထတ်ထတ်ဂှ် ကတဵုဗဒှ်ကဵု ဖေက်လကိုတ် (Unconditioned response) ရ။ ကြဴနူ ပံၚ်စပ် ကၞိ ကဵု ရမ္သာၚ်ထတ်ထတ် လျိုၚ်လျိုၚ်တုဲ အာလ်ဗာတ် စဖေက်ကၠုၚ် ကၞိဗတာၚ် (Conditioned response) ရ။ လက္ကရဴဏအ် အာလ်ဗာတ် ဖေက်ကၠုၚ် သီုကဵု တိရစ္ဆာန် မနွံကဵု ကသော် မတုပ် ကုကၞိဗတာၚ် (Stimulus generalization) ရ။

ပရေၚ်စမ်ၜတ်ဏအ် ဍေံထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ လကိုတ်ဖေက် (Phobias) ပ္ဍဲမၞိဟ်တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု ပွမလ္ၚတ်ကေတ် (Learned behavior) နကဵု သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်ဏအ်မာန်ရ။ မၞိဟ်မဖေက် ကၠဵု ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တအ်ဂှ် ဒှ်မာန် ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲအခိၚ်ၚာ်ၚာ် ကေၚ်ဒးဒုၚ် ကိတ် နကဵု ကၠဵုရ။

== လွပ် ပ္ဍဲလွဳယဲ ==
လညာတ် သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ဟိုတ်ဖဵုသဇိုင် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲသွာၚ်လွဳယဲ ပရေၚ်စိုတ် (Clinical psychology) ဗွဲတၟေၚ် သွက်ဂွံ လွဳ ယဲလကိုတ်ဖေက် (Phobias) ကေုာံ ယဲစောဲလာံ (Addictions) တအ်ရ။

နဲကဲ လွဳယဲ မစကာဂၠိုၚ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် နဲကဲ &quot;ပွမဖအောန်ဖျေဟ် လကိုတ် နကဵု လၟေၚ်ကဆံၚ်&quot; (Systematic Desensitization) ရ။ နဲကဲဏအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵု ဂျဝ်သေပ် ဝေါပ် (Joseph Wolpe) ပ္ဍဲ ၁၉၅၀ ဗွဝ်ကၠံရ။ ပ္ဍဲနဲကဲဏအ် ညးယဲ မဖေက် အရာမွဲမွဲ (ဥပမာ - ဇြုံ) ဂှ် ဒးလ္ၚတ် နဲကဲ သက်သာစိုတ် (Relaxation techniques) ကိုပ်ကၠာရ။ တုဲမ္ဂး ညးလွဳယဲတအ် ထ္ၜးကဵု ညးယဲ အရာမဖေက်ဂှ် သိုက်သိုက် ညောန်ညောန် (ဥပမာ - စနူ ဗီုရုပ် ဇြုံ တုဲ ဆက်အာ ဇြုံ ဍာံဍာံ) အဃော မစကာဒၟံၚ် နဲကဲ သက်သာစိုတ်ရ။ သၞောတ်ဏအ် ဍေံပလီုထောံ ပရေၚ်ဆက်စပ် တြေံ (ဇြုံ = ဖေက်) တုဲ ပံၚ်စပ်ကဵု ပရေၚ်ဆက်စပ် တၟိ (ဇြုံ = သက်သာစိုတ်) ရ။

နဲကဲ တၞဟ်မွဲဂှ် &quot;လွဳယဲ ဝေၚ်ပါဲ&quot; (Aversion Therapy) ရ။ ပ္ဍဲနဲကဲဏအ် အရာမကတဵုဗဒှ်ကဵု ယဲစောဲလာံ (ဥပမာ - အရက်) ဂှ် ပံၚ်စပ် ကု အကာဲအရာ မဟွံခိုဟ် (ဥပမာ - ဂဥုဲ မပကဵု ညံၚ်ဂွံ အအောအ်) ရ။ ကာလဂှ်မ္ဂး ညးယဲ လ္ၚတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ သုၚ်အရက်မ္ဂး အအောအ်ကၠုၚ်ရောၚ် တုဲ အစောမ်စရာဲ မမိက်ဂွံ သုၚ်အရက်ဂှ် အောန်စှ်ေအာရ။&lt;ref&gt;Wolpe, J. (1958). Psychotherapy by Reciprocal Inhibition. Stanford University Press.&lt;/ref&gt;

== လွပ် ပ္ဍဲပရေၚ်ပညာစိုတ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် ==
ပ္ဍဲသွာၚ် ပရေၚ်ပညာစိုတ် ဒ္ဂေတ်ဝါဒ (Behavioral Psychology) ဂှ် နွံ သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် အဓိက ၜါသာ်ရ။ သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ဟိုတ်ဖဵုသဇိုင် (Classical Conditioning) ကေုာံ သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် နကဵုကမၠောန် (Operant Conditioning) ရ။

သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ဟိုတ်ဖဵုသဇိုင် ဂှ် ဆေၚ်စပ် ကု ပၠန်ကလေၚ် မကတဵုဒှ် အလဵုအလဵု (Involuntary responses) ရ။ ဍေံပံၚ်စပ် ဟိုတ်ဒၞက်စိုတ် သဘာဝ ကု ဟိုတ်ဒၞက်စိုတ် တၟိ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပၠန်ကလေၚ်ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ဍေံကတဵုဒှ် ကိုပ်ကၠာ နူ ပၠန်ကလေၚ် ဟွံကတဵုဒှ်ဏီရ။

သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် နကဵုကမၠောန် (Operant Conditioning) မလ္ၚတ်ဆဵုလဝ် နကဵု ဘဳ အေပ် သကေန်နာ (B.F. Skinner) ဂှ် ဆေၚ်စပ် ကု ဒ္ဂေတ်မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် နကဵု စိုတ်အလိုလဵု (Voluntary behaviors) ရ။ ဍေံစကာ လာပ် (Reinforcement) ကေုာံ ဒုဟ် (Punishment) သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ဒ္ဂေတ်ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ဍေံကတဵုဒှ် ကြဴနူ ဒ္ဂေတ် ကတဵုဒှ်တုဲရ။

ၜိုန်ရ သၞောတ်ၜါဏအ် တၞဟ်ခြာ ရေၚ်သကအ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲဘဝ သဇိုင်လၟိုန်တ္ၚဲ ဍေံတအ် ကၠောန်ကမၠောန် မွဲစွံ လျိုၚ်လျိုၚ်ရ။ ဥပမာ - ကွးဘာမွဲ ဖေက် အစာဘာ ဟိုတ်နူ အစာဘာ ကရေဲ (Classical conditioning) တုဲ ဍေံ ဂစာန်ဗှ်လိက် ညံၚ်ဟွံဂွံ ဒးဒုၚ် ကရေဲ (Operant conditioning) ရ။

== အကာဲအရာ နူသဘာဝ ==
သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ဟိုတ်ဖဵုသဇိုင် ဂှ် ဍေံနွံကဵု အဓိပ္ပာယ် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲသွာၚ် ဇာတိဗေဒ ကေုာံ ပရေၚ်ဂျိုၚ်တဴလမျီု (Evolutionary and Biological Significance) ရ။ သတ်မဂျိုၚ်တဴလမျီုတအ် ဒးလ္ၚတ် အရာလဵု မဒှ် အန္တရာယ် ကေုာံ အရာလဵု မကဵုဖဵုခိုဟ် ပ္ဍဲပွဳပွူသဘာဝ သွက်ဂွံ ဆက်ဂျိုၚ်အာ လမျီုမာန်ရ။

ဥပမာ ပြာကတ်အိုတ်ဂှ် &quot;ပွမဖေက်က္ဍုဟ် ရသာန်&quot; (Taste Aversion) မကော်စ &quot;ဂါသဳယျာ အေက်ဖေတ်&quot; (Garcia effect) ရ။ တၠပညာ ဂျောန် ဂါသဳယျာ (John Garcia) လ္ၚတ်ဆဵု ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ သတ်မွဲ စဒး စၞစမွဲတုဲ ယဲအာ (ဟွံသေၚ်မ္ဂး) ဂိယဲမ္ဂး သတ်ဂှ် လ္ၚတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ စၞစဂှ် ဒှ်အန္တရာယ် တုဲ ဍေံဝေၚ်ပါဲ ထောံ စၞစဂှ် လၟိုန်ရ။ ပ္ဍဲအကာဲအရာဏအ် သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ကတဵုဒှ် နကဵု ပရေၚ်ပံၚ်စပ် ဆမွဲအလန်ဓဝ် (One-trial learning) ရ တုဲ အခိၚ် အကြာ ပွမစစၞ (CS) ကဵု ပွမယဲ (UR) ဂှ် ခြာလံ ဗွဲမလောန် လေဝ် ကတဵုဒှ်မာန်ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ဍေံတၞဟ်ခြာ နူ ပရေၚ်လ္ၚတ် ပါဗလောပ် မဒးပံၚ်စပ် လျိုၚ်လျိုၚ်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;Garcia, J., &amp; Koelling, R. A. (1966). Relation of cue to consequence in avoidance learning. Psychonomic Science, 4(1), 123–124.&lt;/ref&gt;

ဍေံထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ သတ်တအ် နွံကဵု ပရေၚ်စိုတ်စောဲ သဘာဝ (Biological preparedness) သွက်ဂွံ ပံၚ်စပ် အရာလ္ၚဵုလ္ၚဵု မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ဂျိုၚ်တဴလမျီု လောဲလောဲသွာသွာရ။

== လွပ် ပ္ဍဲပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဗၞိက် ==
ပ္ဍဲအခိၚ်လၟုဟ် ပရေၚ်လ္ၚတ် သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ဟိုတ်ဖဵုသဇိုင် ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲသွာၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်သွံရာန် ကေုာံ ပရေၚ်စကာ ပရိုၚ်ဗၞိက် (Advertising and Marketing) ရ။

ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော်တအ် မိက်ဂွံကဵု ညးရာန်ကပေါတ်တအ် နွံကဵု စိုတ်ထတ် လတူ ကပေါတ် (Brand) ညးတအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ပံၚ်စပ် ကပေါတ်ညးတအ် (Conditioned Stimulus) ကု အရာမကတဵုဗဒှ်ကဵု စိုတ်မိပ်မြဟ် (Unconditioned Stimulus) ဥပမာ - ရုပ်မၞိဟ်ကျေဝ်ကျေဝ်၊ ရမ္သာၚ်ဒွက် မိပ်မိပ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွဳပွူသဘာဝ သာယာတအ်ရ။

ကာလ ညးရာန်ကပေါတ် ညာတ် ပရိုၚ်ဗၞိက်ဏအ် လျိုၚ်လျိုၚ်မ္ဂး ညးတအ် စပံၚ်စပ်ကေတ် ကပေါတ်ဂှ် ကု စိုတ်မိပ်မြဟ်ရ။ လက္ကရဴဏအ် ယဝ်ရ ညးတအ် ညာတ် ကပေါတ်ဂှ် ပ္ဍဲဖျာမ္ဂး ညးတအ် ကလိဂွံ စိုတ်မိပ်မြဟ် (Conditioned Response) အလဵုအလဵု တုဲ ပကဵု ညံၚ်ဂွံ ရာန်ကပေါတ်ဂှ်မာန်ရ။ ပရေၚ်စကာ သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ပ္ဍဲ သွာၚ်ဗၞိက်ဏအ် ဍေံအံၚ်ဇၞး ဗွဲမလောန် တုဲ ဒှ် တမ်ရိုဟ် ပရေၚ်သွံရာန် ခေတ်တၟိရ။

== ပါ်ပါဲ ကေုာံ လညာတ်တၞဟ် ==
ၜိုန်ရ သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ဟိုတ်ဖဵုသဇိုင် ဂှ် ဒှ် တေသြရဳ မခိုၚ်ကၠိုက်မွဲ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲခေတ် လက္ကရဴဏအ် တၠပညာတအ် ပါ်ပါဲ ကေုာံ ပ္တိတ် လညာတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ လညာတ် တြေံ ဒ္ဂေတ်ဝါဒ (Traditional Behaviorism) ဂှ် ပတှ်ေကေတ် သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပွမပံၚ်စပ် ဟိုတ်ဒၞက်စိုတ် ၜါ အခိၚ်တုပ်တုပ် (Contiguity) သၟးရ။

ဆဂး ပ္ဍဲ ၁၉၇၀ ဗွဝ်ကၠံ တၠပညာ ရဝ်ဗာတ် ရေတ်သကဝ်လာ (Robert Rescorla) ကေုာံ အာလာန် ဝါဂ်နာ (Allan Wagner) တအ် ပ္တိတ် &quot;ရေတ်သကဝ်လာ-ဝါဂ်နာ မဝ်ဒေဝ်&quot; (Rescorla-Wagner model) တုဲ ဗၟံက်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ပွမဆက်စပ် ဟိုတ်ဒၞက်စိုတ် သၟး ဟွံရုံဂပ်ရ။ ဟိုတ်ဒၞက်စိုတ် ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် (CS) ဂှ် ဒးဒှ် အရာမဟီုပျးကဵု (Predictor) ဟိုတ်ဒၞက်စိုတ် သဘာဝ (US) ကၠးကၠးမးမး ဟေၚ် သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ကတဵုဒှ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;Rescorla, R. A., &amp; Wagner, A. R. (1972). A theory of Pavlovian conditioning: Variations in the effectiveness of reinforcement and nonreinforcement. In A. H. Black &amp; W. F. Prokasy (Eds.), Classical Conditioning II (pp. 64–99). Appleton-Century-Crofts.&lt;/ref&gt;

ပါဲနူဂှ်တုဲ လညာတ် ပညာစိုတ် လ္ၚတ်ညာတ် (Cognitive Psychology) တအ်လေဝ် ဟီု ဒဒှ်ရ သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်ဂှ် ဟွံသေၚ် ဆ ပၠန်ကလေၚ် အလဵုအလဵု သၟး၊ ဍေံပါလုပ် သီုကဵု ပရေၚ်လ္ၚတ် ပရိုၚ် (Information processing) ကေုာံ ပွမစၟဳစ (Expectation) ပ္ဍဲ က္ဍဟ် သတ်တအ်ရ။ သတ်တအ် လ္ၚတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အရာမွဲ ယဝ်ရကတဵုဒှ်မ္ဂး အရာတၞဟ်မွဲ ဆက်ကတဵုဒှ်ရောၚ် တုဲ ဖန်ဇန် ဒ္ဂေတ် ဍေံတအ် အတိုၚ်ဂှ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Pavlov |first=I. P. |year=1927 |title=Conditioned Reflexes: An Investigation of the Physiological Activity of the Cerebral Cortex |publisher=Oxford University Press |url=https://psychclassics.yorku.ca/Pavlov/}}
* {{cite journal |last=Watson |first=J. B. |author2=Rayner, R. |year=1920 |title=Conditioned emotional reactions |journal=Journal of Experimental Psychology |volume=3 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1037/h0069608}}
* {{cite book |last=Bouton |first=M. E. |year=2016 |title=Learning and Behavior: A Contemporary Synthesis |publisher=Sinauer Associates |isbn=978-1605355261}}
* {{cite book |last=Domjan |first=M. |year=2015 |title=The Principles of Learning and Behavior |url=https://archive.org/details/principlesoflear0000domj_d6e7 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1285088563}}
* {{cite journal |last=Rescorla |first=R. A. |year=1988 |title=Pavlovian conditioning: It's not what you think it is |journal=American Psychologist |volume=43 |issue=3 |pages=151–160 |doi=10.1037/0003-066X.43.3.151}}

{{Navbox
| name = ပရေၚ်ပညာစိုတ်
| title = ပရေၚ်ပညာစိုတ် (Psychology)
| bodyclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လညာတ်သဇိုင်
| list1 =
* [[ဒ္ဂေတ်ဝါဒ (Behaviorism)]]
* [[သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ဟိုတ်ဖဵုသဇိုင် (Classical conditioning)]]
* [[သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် နကဵုကမၠောန် (Operant conditioning)]]
* [[ပညာစိုတ် လ္ၚတ်ညာတ် (Cognitive psychology)]]
| group2 = ညးမလ္ၚတ်ဆဵု
| list2 =
* [[အာဲဗာန် ပါဗလောပ်]]
* [[ဂျောန် ဗဳ ဝါတ်သေန်]]
* [[ဘဳ အေပ် သကေန်နာ]]
* [[ဂျောန် ဂါသဳယျာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ဟိုတ်ဖဵုသဇိုင်}}
[[Category:ပရေၚ်ပညာစိုတ်]]
[[Category:ဒ္ဂေတ်ဝါဒ]]
[[Category:ပရေၚ်လ္ၚတ် ပရေၚ်ပညာစိုတ်]]
[[Category:သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်]]
[[Category:သိပ္ပံ ဒ္ဂေတ်]]
[[Category:အာဲဗာန် ပါဗလောပ်]]
[[Category:ပွမလ္ၚတ်ကေတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]]</text>
      <sha1>tt4oo74cf5zz44mf3g0ry1sngn2p7m2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ်စိုတ် မဒးဒုၚ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်လဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13451</id>
    <revision>
      <id>60473</id>
      <parentid>60247</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:51:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36599" sha1="fcakybbg2i5metk6qotrl90nm09wjn3" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ်စိုတ် မဒးဒုၚ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်လဝ်
| image = [[File:John Broadus Watson.JPG|250px|ဂျောန် ဗဳ ဝါတ်သေန်]]
| caption = ဂျောန် ဗဳ ဝါတ်သေန် (John B. Watson) မဒှ် တၠပညာ ပရေၚ်စိုတ် ကေုာံ ညးမစမ်ၜတ် လ္ၚတ် သဇိုၚ် ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ်စိုတ်
| label1 = ဝေါဟာရ အၚ်္ဂလိက်
| data1 = Conditioned emotional response (CER) / Conditioned emotional reactions
| label2 = ဝါစၚ်္ဂ
| data2 = နာမ် (Noun)
| label3 = သွာၚ်ပညာ
| data3 = ပညာ ပရေၚ်စိုတ်စရိုတ် (Psychology)
| label4 = ညးမကၠောန်ဗဒှ် တမ်မူလ
| data4 = ဂျောန် ဗဳ ဝါတ်သေန် (John B. Watson) ကေုာံ ရဝ်သလဳ ရေနာ (Rosalie Rayner)
| label5 = တ္ၚဲမစၟတ်သမ္တီလဝ်
| data5 = သၞာံ ၁၉၂၀
| label6 = အဓိက လဒက်ပ္တန်
| data6 = သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ဟိုတ်ဖဵု (Classical conditioning)
}}

'''ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ်စိုတ် မဒးဒုၚ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်လဝ်''' (Conditioned emotional response - CER) ဟီုမ္ဂးဝွံ ဒှ် ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး လဒေါၚ်စိုတ် (ဥပမာ - ပွမဖေက်ဂၟံက်၊ ပွမမိပ်သၠံၚ်၊ ပွမဒေါသတိတ်) မကတဵုဒှ်ကၠုၚ် အလဵုအလဵု ဟိုတ်နူကဵု မဒးဒုၚ်ပံၚ်စပ်လဝ် အာရီုမွဲမွဲ ကုအကာဲအရာမွဲမွဲ အတိုၚ်သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ဟိုတ်ဖဵုသဇိုၚ် (Classical conditioning) ရ။&lt;ref&gt;Watson, J. B., &amp; Rayner, R. (1920). Conditioned emotional reactions. Journal of Experimental Psychology, 3(1), 1–14.&lt;/ref&gt; သဘဴဓဝ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု လဒက်ပ္တန် စိုတ်စရိုတ် ကောန်မၞိဟ်တအ် ဗီုလဵု ကေတ်စကာ အာရီုနူ မ္ၚး သွက်ဂွံ ပၠန်ကလေၚ် ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် ဗွဲပ္ဍဲစိုတ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ်လ္ၚတ် ပညာစိုတ်စရိုတ်ဝွံ ဒှ် သဇိုၚ်တမ်မူလ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠၚ် ဝင် ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ စိုတ်စရိုတ် ကောန်ၚာ် ကေုာံ မၞိဟ်ဇၞော်တအ် အလုံမွဲဘဝရ။

ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ကောန်ၚာ်မွဲဝွံ မိၚ်ရမ္သာၚ် ကၠဵုကိတ်တုဲ ဖေက်အာမ္ဂး၊ ဗွဲကြဴ ဆဵုကၠဵုဓမ္မတာလေဝ် ဟိုတ်နူဒးဒုၚ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်လဝ် ပ္ဍဲစိုတ်တုဲ ကတဵုဒှ် ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ်စိုတ် မဖေက်ဂၟံက် အလဵုအလဵုရ။&lt;ref&gt;Skinner, B. F. (1953). Science and Human Behavior. Macmillan.&lt;/ref&gt; ပရေၚ်လ္ၚတ်ဏအ် ထ္ၜးပျးကဵု ဒဒှ်ရ ပွမဖေက်ဂၟံက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမဆာန်ကၟိန်တအ်ဝွံ ကၠုၚ်နူ ဒြဟတ်သဘာဝ အလဵုအလဵု ဟွံသေၚ်၊ ကၠုၚ်နူကဵု ပရေၚ်ဆဵုဂဗ မဒးဒုၚ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်လဝ် ပ္ဍဲအခိၚ်ကၠာတေအ်ရ။ သဘဴဓဝ်ဏအ်ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက် လွဳလွတ် ယဲစိုတ်နာနာ ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် နဲကဲပညာမက်ဂမၠိုၚ် (Marketing) ခေတ်တၟိရ။

လ္ၚတ်ရံၚ် ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ်သိပ္ပံ ခေတ်တၟိမ္ဂး၊ ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ်စိုတ်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကု က္ဍဟ် မၞုံယၟု အမေက်ဒလာ (Amygdala) မဒှ် ဒၞာဲသမ္တီ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ်ရ။ ပွမစံၚ်တူ၊ ပွမဖေက်ဂၟံက်၊ ကေုာံ ယဲစိုတ် မကတဵုဒှ် ကြဴနူ ဒးဒုၚ်ဘဲအန္တရာယ် (PTSD) တအ်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု သၞောတ်ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ်စိုတ် မဒးဒုၚ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်လဝ် ဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;LeDoux, J. E. (2000). Emotion circuits in the brain. Annual Review of Neuroscience, 23, 155-184.&lt;/ref&gt;

== ဝင် ကေုာံ ပရေၚ်စမ်ၜတ် တမ်မူလ ==
ပရေၚ်လ္ၚတ် သဇိုၚ် ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ်စိုတ်ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု အစာသိပ္ပံ ရုရှာ အဳဗာန် ပါဗလောပ် (Ivan Pavlov) မစမ်ၜတ်လဝ် လတူ ကၠဵု ပ္ဍဲကၞောတ် သၞာံ ၁၈၉၀ တအ်ရ။&lt;ref&gt;Pavlov, I. P. (1927). Conditioned Reflexes. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; ပါဗလောပ် ဆဵုဂဗ ဒဒှ်ရ ကၠဵုတအ် တိတ်ဍာ်ပါၚ် အခိၚ်မဆဵု စၞစရ။ ညး တက်ခၞိၚ် တုဲမ္ဂး ကဵုစ စၞစ ကုကၠဵုတအ်ရ။ ဗွဲကြဴ ကၠဵုတအ်ဝွံ မိၚ်ရမ္သာၚ်ခၞိၚ်မ္ဂး သီုဟွံဆဵု စၞစလေဝ် တိတ်ဍာ်ပါၚ် အလဵုအလဵုရ။ ပရေၚ်စမ်ၜတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ဟိုတ်ဖဵု (Classical conditioning) မဒှ် သဇိုၚ် လဒက်ပ္တန် ပရေၚ်စိုတ်စရိုတ် ခေတ်တၟိရ။

ဂျောန် ဗဳ ဝါတ်သေန် (John B. Watson) မဒှ် တၠပညာ ပရေၚ်စိုတ် ဂကူအမေရိကာန် ကေတ်ဂိုၚ် နဲကဲ ပါဗလောပ် တုဲ၊ လ္ၚတ်စမ်ၜတ် လတူ ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀ မွဲစွံ ကု ကွးဘာ ညး ရဝ်သလဳ ရေနာ (Rosalie Rayner) ရ။&lt;ref&gt;Watson, J. B. (1924). Behaviorism. W. W. Norton &amp; Company.&lt;/ref&gt; ဝါတ်သေန် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် ကောန်မၞိဟ်တအ် ဥပမာ ပွမဖေက်ဂၟံက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွမမိပ်သၠံၚ်တအ်ဝွံ ဟွံသေၚ် အရာမပါကၠုၚ် နူဂၠံဂဝ် (Innate) ကွေံကွေံ၊ ဒှ် အရာမကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ပံၚ်စပ် အာရီု ပ္ဍဲ ပွဳပွူသဘာဝ အခိၚ်မဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ်ရ။

ဝင် ပရေၚ်စမ်ၜတ်ဏအ် ပြံၚ်လှာဲထောံ လညာတ် ပရေၚ်စိုတ် အလုံမွဲဂၠးတိရ။ ကိုပ်ကၠာနူဂှ် တၠပညာတအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ယဲစိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ်ဝွံ ကၠုၚ်နူ ဝိညာဏ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး အာဲကၟာဲ ဇာတိရ။ ဆဂး ဝါတ်သေန် သက်သဳထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ စိုတ်စရိုတ် ကောန်မၞိဟ်ဝွံ ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်ကေတ်မာန် တုဲ ပြံၚ်လှာဲကေတ်မာန် နကဵု လွဳလွတ် ဟိုတ်ဖဵုရ။

== ပရေၚ်စမ်ၜတ် လိတ်တေဝ် အာလ်ဗာတ် ==
ပရေၚ်စမ်ၜတ် မၞုံယၟု လိတ်တေဝ် အာလ်ဗာတ် (The Little Albert Experiment) ဝွံ ဒှ် ပရေၚ်စမ်ၜတ် မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ပညာပရေၚ်စိုတ် မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ဝါတ်သေန် ကေုာံ ရေနာ ရ။&lt;ref&gt;Harris, B. (1979). Whatever happened to Little Albert? American Psychologist, 34(2), 151-160.&lt;/ref&gt; ညးတအ် ရုဲစှ် ကောန်ၚာ် က္ဍိုပ်ပေၚ် ဒစိတ်ဂိတု မွဲတၠ မကဵုလဝ် ယၟု &quot;အာလ်ဗာတ်&quot; သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် လဒက်ပ္တန် ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ်စိုတ်ရ။ 

ပ္ဍဲ အစဝွံ အာလ်ဗာတ် ဟွံဖေက် ကၞိဗတာၚ်၊ ကၠဵု၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ယန်ဗတာၚ်တအ်ရ။ ဆဂး ကောန်ၚာ်ဝွံ ဖေက် ရမ္သာၚ် ထတ်ထတ် (ဥပမာ ရမ္သာၚ် တက်ပသဲ) ရ။ ဝါတ်သေန် ထ္ၜး ကၞိဗတာၚ် ကု အာလ်ဗာတ် တုဲမ္ဂး ညး တက် ပသဲ နကဵု မဒဗဵု လက္ကရဴ စး ကောန်ၚာ်ဂှ် ထတ်ထတ်ရ။ ရမ္သာၚ်ထတ်ထတ်ဂှ် ကဵု ဖေက်ဂၟံက် ကု အာလ်ဗာတ် တုဲ ကောန်ၚာ် လရိုအ်ယာံရ။ ညးတအ် ကၠောန်ဗဒှ် ဗီုဏအ် မဂၠိုၚ်ကဵု အလန်ရ။

ဗွဲကြဴ အာလ်ဗာတ် ဆဵု ကၞိဗတာၚ် ဓမ္မတာလေဝ် (ဟွံမဲ ကု ရမ္သာၚ်ထတ်ထတ်) စကတဵုဒှ် ပရေၚ်ဖေက်ဂၟံက် တုဲ လရိုအ်ယာံ အလဵုအလဵုရ။&lt;ref&gt;Beck, H. P., Levinson, S., &amp; Irons, G. (2009). Finding Little Albert: A journey to John B. Watson's infant laboratory. American Psychologist, 64(8), 705-713.&lt;/ref&gt; ပရေၚ်ဖေက်ဂၟံက်ဝွံ ကၠောံအာ ဇရေၚ် အရာမၞုံကဵု သော်ဗတာၚ် တၞဟ်ဟ် မပ္တံ ကု ဗတာ်၊ ကၠဵု၊ ကေုာံ ကယျိုၚ်သော် ဗတာၚ်တအ်ကီုရ။ ဣဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဗီုလဵု ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ်စိုတ် မဒးဒုၚ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်လဝ် စကတဵုဒှ် ကေုာံ ကၠောံခန် အာ ဇရေၚ် အာရီု တၞဟ်မာန် ဂှ်ရ။

== သဘဴဓဝ် သဇိုၚ် ဟိုတ်ဖဵု ==
ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ်စိုတ် မဒးဒုၚ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်လဝ်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အၚ်္ဂလက္ခဏာ ပန် သာ် မဆေၚ်စပ် ကု သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ဟိုတ်ဖဵု (Classical conditioning) ရ။&lt;ref&gt;Domjan, M. (2014). The Principles of Learning and Behavior. Cengage Learning.&lt;/ref&gt; အၚ်္ဂလက္ခဏာ ပန် သာ်ဝွံ ဒှ် သဇိုၚ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် လဒက်ပ္တန် ပရေၚ်စိုတ်စရိုတ် အလုံအိုတ်သီုရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဝေါဟာရ သဇိုၚ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ဟိုတ်ဖဵု
|-
! ဝေါဟာရ အၚ်္ဂလိက် !! ဝေါဟာရ မန် !! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ဥပမာ (စမ်ၜတ် အာလ်ဗာတ်)
|-
| Unconditioned Stimulus (US) || အာရီု ဟွံဒးပ္ကတ်ပ္ကေၚ် || အာရီု မပ္တိတ်ကဵု ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ် အလဵုအလဵု အတိုၚ်သဘာဝ။ (ဥပမာ - ရမ္သာၚ် တက်ပသဲ ထတ်ထတ်)။
|-
| Unconditioned Response (UR) || ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ် ဟွံဒးပ္ကတ်ပ္ကေၚ် || လဒေါၚ်စိုတ် မကတဵုဒှ်ကၠုၚ် အလဵုအလဵု ဟိုတ်နူ US။ (ဥပမာ - ပွမဖေက်လကိုတ် တုဲ လရိုအ်ယာံ)။
|-
| Conditioned Stimulus (CS) || အာရီု မဒးပ္ကတ်ပ္ကေၚ် || အာရီု ဓမ္မတာ ဟွံမဲ ကု ဖဵု၊ ဆဂး ကြဴနူ ပံၚ်စပ် ကု US တုဲ ဒှ်ကၠုၚ် ဟိုတ် မပ္တိတ်ကဵု လဒေါၚ်စိုတ်။ (ဥပမာ - ကၞိဗတာၚ်)။
|-
| Conditioned Response (CR) || ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ် မဒးပ္ကတ်ပ္ကေၚ် || လဒေါၚ်စိုတ် မကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ကြဴနူ ဆဵု CS အလဵုအလဵု။ (ဥပမာ - ပွမဖေက်ဂၟံက် အခိၚ်ဆဵု ကၞိဗတာၚ်)။
|}

ဗွဲအစဝွံ အာရီု မဒးပ္ကတ်ပ္ကေၚ် (CS) ဂှ် ဟွံဖန်ဗဒှ်ကဵု လဒေါၚ်စိုတ်ရ။ ဆဂး အခိၚ်ကာလ ပံၚ်စပ်လဝ် CS ကေုာံ US မဂၠိုၚ်ကဵု အလန်မ္ဂး၊ က္ဍဟ်ဝွံ သမ္တီကေတ် အဆက်အစပ် တုဲ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ် မဒးပ္ကတ်ပ္ကေၚ် (CR) ဗွဲမပြဟ်ရ။&lt;ref&gt;Bouton, M. E. (2016). Learning and Behavior: A Contemporary Synthesis. Sinauer Associates.&lt;/ref&gt; ဣဏအ်ဝွံ ဒှ် နဲကဲ သဘာဝ သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ လမျီု နူ အန္တရာယ် ပ္ဍဲ ပွဳပွူသဘာဝရ။

== ကသပ်လညာတ် ပရေၚ်စိုတ် ==
ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ်စိုတ်ဝွံ ဒှ် သဇိုၚ် တမ်မူလ သွက် ကသပ်လညာတ် ဗဳဟေဗဳယာရဳဇြေမ် (Behaviorism) မကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ရ။&lt;ref&gt;Skinner, B. F. (1974). About Behaviorism. Knopf.&lt;/ref&gt; တၠပညာ ဗဳဟေဗဳယာရဳဇြေမ်တအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်စိုတ်စရိုတ် ကောန်မၞိဟ် အလုံအိုတ်သီုဝွံ ဒှ် ဖဵု နူကဵု ပရေၚ်ပံၚ်စပ် အာရီု ပ္ဍဲ ပွဳပွူသဘာဝရ။ ညးတအ် ဟွံစွံ အာရီု လတူ ကသပ်လညာတ် ပ္ဍဲစိုတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဝိညာဏ်၊ ဆဂး စွံ အာရီု လတူ ပရေၚ်စိုတ်စရိုတ် မညာတ်ကေတ်မာန် နကဵု မတ်ရ။

အစာသိပ္ပံတအ် ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ်ဝွံ ဟွံသေၚ် အရာမကတဵုဒှ် အလဵုအလဵု သက်ကု ဟိုတ်၊ ဒှ် အရာ မဒးဒုၚ် ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်လဝ် နူကဵု ပရေၚ်ဆဵုဂဗ သဇိုၚ်ရ။ ဥပမာ - မၞိဟ်မွဲ ဖေက် ကၠဵု ဟိုတ်နူ အခိၚ်ဍောတ်ဍောတ် ဒးဒုၚ် ကိတ်လဝ် နကဵု ကၠဵုမွဲရ။ ပ္ဍဲကိစ္စဏအ်၊ ရမ္သာၚ် ကၠဵု ဟွံသေၚ်မ္ဂး ရုပ်သာ် ကၠဵုဝွံ ဒှ် CS တုဲ၊ ပရေၚ်ဂိဇမၠိၚ်ဝွံ ဒှ် US ရ။ ကသပ်လညာတ်ဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု လဒက်ပ္တန် ပရေၚ်လွဳလွတ် စိုတ်စရိုတ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Rescorla, R. A. (1988). Pavlovian conditioning: It's not what you think it is. American Psychologist, 43(3), 151-160.&lt;/ref&gt;

== ပွမဖေက်ဂၟံက် ကေုာံ ယဲစိုတ် ==
ပွမဖေက်ဂၟံက် လောန်ကာဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဖဝ်ဗဳယာ (Phobia) ကေုာံ ယဲစိုတ် ကြဴနူ ဘဲအန္တရာယ် (PTSD) တအ်ဝွံ ဒှ် ဥပမာ ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ်စိုတ် မဒးဒုၚ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်လဝ် မကတဵုဒှ် ဇၞော်မောဝ်အာ လပါ် ပရေၚ်ယဲစိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Barlow, D. H. (2002). Anxiety and Its Disorders: The Nature and Treatment of Anxiety and Panic. Guilford Press.&lt;/ref&gt; မၞိဟ် မဒးဒုၚ် ဘဲကွဳစက်မွဲဝွံ၊ အခိၚ်ကာလ မဆဵု ကွဳစက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး မိၚ်ရမ္သာၚ် ကွဳစက် ပ္ဍဲအခိၚ်ကြဴမ္ဂး၊ ကတဵုဒှ် ပရေၚ်ဖေက်ဂၟံက် လောန်ကာဲ သီုဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် တိုက်ရိုက်ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဖဝ်ဗဳယာမ္ဂး၊ ပွမပံၚ်သီစုတ် (Generalization) ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဥပမာ - မၞိဟ်မဒးဒုၚ် ဒھار နူကဵု ဇြုံမွဲတၠဝွံ၊ ဟွံဆဖေက် ဇြုံ သၟး၊ သီုဖေက်ကၠုၚ် ဇုက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး အရာမၞုံဗီုပြၚ် တုပ် ကု ဇြုံ တအ်ကီုရ။ ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ်ဏအ်ဝွံ တန်တဴ လံလ တုဲ ပလီုပလာ်ကဵု ပရေၚ်ဂျိုၚ်လမျီု ဓမ္မတာ မၞိဟ်တအ်မာန်ရ။ ဟိုတ်နူဂှ်ရ တၠပညာ ယဲစိုတ်တအ် ဒးလ္ၚတ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ပလီုထောံ ပရေၚ်ဆက်စပ် အကြာ အာရီု ကေုာံ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် တအ်ဏအ်ရ။&lt;ref&gt;Mineka, S., &amp; Zinbarg, R. (2006). A contemporary learning theory perspective on the etiology of anxiety disorders: It's not what you thought it was. American Psychologist, 61(1), 10-26.&lt;/ref&gt;

== နဲကဲလွဳလွတ် ကေုာံ ပရေၚ်ပလေဝ်ပလေတ် ==
နဲကဲလွဳလွတ် ယဲစိုတ် မဒက်ပ္တန်လဝ် လတူ ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ်စိုတ်ဝွံ ဒှ် နဲကဲ မအံၚ်ဇၞးအိုတ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်လွဳလွတ် ဖဝ်ဗဳယာ ကေုာံ PTSD ရ။ နဲကဲတအ်ဏအ်ဝွံ စွံအာရီု လတူ ပွမပၠိုတ်အာ (Extinction) မဒှ် လဒက်ပ္တန် ပွမပလီုထောံ ပရေၚ်ဆက်စပ် အကြာ CS ကေုာံ US ရ။&lt;ref&gt;Wolpe, J. (1958). Psychotherapy by Reciprocal Inhibition. Stanford University Press.&lt;/ref&gt;

နဲကဲ မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် နဲကဲ ထ္ၜးပသောၚ် နကဵု လၟေၚ် (Systematic Desensitization) ရ။ ပ္ဍဲကဵု နဲကဲဏအ်၊ အစာလွဳယဲတအ် ထ္ၜးကဵု အာရီု မဖေက်ဂၟံက် (CS) ကု ညးယဲ သိုက်သိုက် နူ အောန် စဵုကဵု ဂၠိုၚ်၊ သီုမဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေၚ်ဇူဒီုစိုတ် (Relaxation) လပါ်မွဲဒိုဟ်ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဇူဒီုစိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဖေက်ဂၟံက် ကတဵုဒှ် မွဲစွံ ဟွံမာန်တုဲ၊ ပရေၚ်ဖေက်ဂၟံက်ဂှ် ကၠေအ်ကၠက်အာ အလဵုအလဵုရ။ ပရေၚ်လွဳလွတ်ဏအ်ဝွံ သက်သဳထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ်စိုတ် မဒးဒုၚ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်လဝ်ဂှ် ပလေဝ်ပလေတ် ပြံၚ်လှာဲကေတ် မာန်ရ။&lt;ref&gt;Maddox, S. A., Watts, K. S., &amp; Dunsmoor, J. E. (2019). The neurobiology of emotion-based learning. Current Biology, 29(11), R429-R433.&lt;/ref&gt;

== အသိၚ်ပရေၚ်စိုတ် လပါ်ခိုဟ် ==
ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ်စိုတ်ဝွံ ဟွံဆ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဖေက်ဂၟံက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် လပါ်ပရေအ် သၟးဟွံသေၚ်၊ သီုကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် လပါ်ခိုဟ် မပ္တံ ကု ပွမမိပ်သၠံၚ်၊ ပွမဆာန်ကၟိန်၊ ကေုာံ ပွမစောဲလာံတအ်ကီုရ။&lt;ref&gt;Gormezano, I., Kehoe, E. J., &amp; Marshall, B. S. (1983). Twenty years of classical conditioning research with the rabbit. Progress in Psychobiology and Physiological Psychology, 10, 197-275.&lt;/ref&gt;

ဥပမာ - မၞိဟ်မွဲ မိၚ် ဒွက် မမိပ်သၠံၚ်လဝ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ကၠောန် သဘၚ်မွဲမွဲမ္ဂး၊ ဒွက်ဂှ် ဒှ် CS တုဲ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေၚ်မိပ်သၠံၚ် ပ္ဍဲ အခိၚ်လက္ကရဴ အလဵုအလဵုရ။ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သၟူ မြမောဝ် မတုပ် ကု သၟူ မၞိဟ်ဇကု မဆာန်မွဲ ဂှ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေၚ်ဆာန်ကၟိန် ပ္ဍဲ စိုတ် အလဵုအလဵုမာန်ရ။ အသိၚ်ပရေၚ်စိုတ် လပါ်ခိုဟ်ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် စိုတ်စရိုတ် ဓမ္မတာ အလုံမွဲဘဝရ။ ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ် လပါ်ခိုဟ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေၚ်ဂျိုၚ်လမျီု မၞုံကဵု တသိုက်မာန်ရ။

== ဇီုကပိုက် လတူ ကောန်ၚာ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ==
ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ်စိုတ် မဒးဒုၚ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်လဝ်ဝွံ နွံကဵု ဇီုကပိုက် ဇၞော်ကွေံကွေံ လတူ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် စဵုကဵု ဇၞော်မောဝ်ရ။&lt;ref&gt;Field, T. (2010). Touch for socioemotional and physical well-being: A review. Developmental Review, 30(4), 367-383.&lt;/ref&gt; ပွဳပွူသဘာဝ မိမ ကေုာံ ညးမမၚ်မွဲတအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု သဇိုၚ် ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် ကောန်ၚာ် အလုံအိုတ်သီုရ။

မိမ မစွံ အာရီု ဖေက်ဂၟံက် လောန်ကာဲ လတူ တိရစ္ဆာန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး အကာဲအရာ မွဲမွဲမ္ဂး၊ ကောန်ၚာ်တအ် လ္ၚတ်ကေတ် ပရေၚ်ဖေက်ဂၟံက်ဂှ် အလဵုအလဵု နကဵု ပရေၚ်လ္ၚတ် မရံၚ်ကေတ် (Observational conditioning) ရ။ ဣဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ်တအ်ဝွံ အာဲကၟာဲ စၠောံကၠုၚ် နူ လညာတ် မိမတအ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ဟိုတ်နူဂှ်ရ ပရေၚ်လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် နကဵု ပွဳပွူသဘာဝ မၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ မၞုံကဵု ပရေၚ်ဆာန်ကၟိန်ဂှ် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် လဒက်ပ္တန် ပရေၚ်စိုတ်စရိုတ် ကောန်ၚာ် မထတ်ယုက်ရ။

== လွပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်မက်ဂမၠိုၚ် ==
ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိဝွံ၊ သဘဴဓဝ် ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ်စိုတ် မဒးဒုၚ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်လဝ်ဂှ် စကာဒၟံၚ် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ လွပ် ပရေၚ်မက်ဂမၠိုၚ် (Marketing) ကေုာံ ပရေၚ်ထ္ၜးပျး (Advertising) ရ။&lt;ref&gt;Stuart, E. W., Shimp, T. A., &amp; Engle, R. W. (1987). Classical conditioning of consumer attitudes: Four experiments in an advertising context. Journal of Consumer Research, 14(3), 334-349.&lt;/ref&gt; ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော်တအ်ဝွံ မလေပ် ပံၚ်စပ် လက္ကရီု (Brand) ညးတအ် ကု အာရီု မဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် လပါ်ခိုဟ် (ဥပမာ - မၞိဟ်ဒယှ်၊ ရမ္သာၚ်ဒွက် မမိပ်သၠံၚ်၊ ရုပ်သာ် မသ္ဍိုက်မၠိုက်) ရ။

နကဵု ပွမပံၚ်စပ် ကပေါတ် (CS) ကု အရာမမိပ်သၠံၚ် (US) ဂၠိုၚ်ကဵု အလန်မ္ဂး၊ ညးမရာန်တအ် ကတဵုဒှ် ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် မမိပ်သၠံၚ် (CR) လတူ ကပေါတ်ဂှ် အလဵုအလဵုရ။ ဥပမာ - ကမ္ပဏဳ ကိုဝ်ကာကိုဝ်လာ (Coca-Cola) ဝွံ မလေပ် ပံၚ်စပ် ဍာ်ယာမ ညးတအ် ကု အကာဲအရာ သဘၚ်၊ မိတ်သဟာဲ၊ ကေုာံ ပရေၚ်မိပ်သၠံၚ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ထ္ၜးပျးရ။ ဣဏအ်ဝွံ ဒှ် နဲကဲ သဇိုၚ် သွက်ဂွံ ဓလီုပတိုန် လညာတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် ညးမရာန်တအ် နကဵု လညာတ် သိပ္ပံပရေၚ်စိုတ် ဗွဲမအံၚ်ဇၞးရ။&lt;ref&gt;Gorn, G. J. (1982). The effects of music in advertising on choice behavior: A classical conditioning approach. Journal of Marketing, 46(1), 94-101.&lt;/ref&gt;

== တၚ်တးပါ် ကေုာံ ပြသၞာ စိုတ်စရိုတ် ==
ပရေၚ်စမ်ၜတ် လိတ်တေဝ် အာလ်ဗာတ် ဝွံ ဒှ် ပရေၚ်စမ်ၜတ် မၞုံကဵု တၚ်တးပါ် ကေုာံ ပြသၞာ လပါ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethics) ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံပရေၚ်စိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Baumrind, D. (1964). Some thoughts on ethics of research: After reading Milgram's &quot;Behavioral Study of Obedience.&quot;. American Psychologist, 19(6), 421-431.&lt;/ref&gt; ဝါတ်သေန် ကေုာံ ရေနာ တအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် ပရေၚ်ဖေက်ဂၟံက် ကု ကောန်ၚာ် ဍောတ်ဍောတ်မွဲ တုဲ၊ ဟွံကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပရေၚ်ပၠိုတ်အာ (Extinction) သွက်ဂွံ ပလီုထောံ ပရေၚ်ဖေက်ဂၟံက်ဂှ်ရ။ ဣဏအ်ဝွံ ဒှ် ပရေၚ်ဟွံမၚ်မွဲ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် မဒးဒုၚ်စမ်ၜတ် ကွေံကွေံရ။

ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိဏအ်မ္ဂး၊ ပရေၚ်စမ်ၜတ် ဗီုဏအ်ဝွံ ဟွံကလိဂွံ အခေါၚ် နူကဵု ဂကောံမၚ်မွဲ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် စမ်ၜတ် (IRB) သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ်ရ။ တၠပညာတအ် ဒးမၚ်မွဲ ဘဝ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် စိုတ် ညးမပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်စမ်ၜတ် ဗွဲမတေၚ်ဂြတ်ရ။ တၚ်တးပါ် သၞောတ် ဗဳဟေဗဳယာရဳဇြေမ် မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဟွံစွံ အာရီု လတူ ပရေၚ်ချပ်ပိုၚ်ခြာ (Cognition) ကေုာံ ပရေၚ်တီကၠိုဟ် ဝိညာဏ် မၞိဟ်တအ်ရ။ စိုတ်စရိုတ် ကောန်မၞိဟ်ဝွံ ထုဲသၠုံ ဂၠိုၚ်နူကဵု ဆ ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ် ဟိုတ်ဖဵု ဓမ္မတာမွဲရ။

== ပရေၚ်လ္ၚတ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ က္ဍဟ် ==
ပရေၚ်လ္ၚတ် ခေတ်တၟိ လပါ် သိပ္ပံက္ဍဟ် (Neuroscience) ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ်စိုတ် မဒးဒုၚ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်လဝ်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ က္ဍဟ် မၞုံယၟု အမေက်ဒလာ (Amygdala) ကေုာံ ဟေတ်ပဝ်ကေမ်ပါတ် (Hippocampus) ရ။&lt;ref&gt;Phelps, E. A., &amp; LeDoux, J. E. (2005). Contributions of the amygdala to emotion processing: From animal models to human behavior. Neuron, 48(2), 175-187.&lt;/ref&gt; အမေက်ဒလာဝွံ ဒှ် ဗဟဵု မဖန်ဗဒှ် ကေုာံ သမ္တီ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် မပ္တံ ကု ပွမဖေက်ဂၟံက်ရ။

{{Graph:Chart|width=400|height=200|type=line|x=1,2,3,4,5,6,7,8,9,10|y=0,10,30,60,85,95,98,99,100,100|yAxisTitle=ပရေၚ်ဖေက်ဂၟံက် (CR)|xAxisTitle=အလန် မပံၚ်စပ် (Trials)|title=လၟေၚ် ဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ်စိုတ်}}

အခိၚ်ကာလ CS ကေုာံ US ပံၚ်စပ် ရေၚ်သကအ်မ္ဂး၊ ဓါတ်နျူရဝ် (Neurons) ပ္ဍဲ အမေက်ဒလာ ပြံၚ်လှာဲအာ ကေုာံ ဒက်ပ္တန် ပရေၚ်ဆက်စပ် တၟိရ။ ပရေၚ်လ္ၚတ်ဏအ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု ဇမၠိၚ်လညာတ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဂဥုဲ ကေုာံ နဲကဲလွဳလွတ် တၟိတၟိ သွက် ညးမဒးဒုၚ်ယဲ PTSD ကေုာံ ဖဝ်ဗဳယာ တအ်ရ။ သွဟ် လ္ၚတ်က္ဍဟ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ်စိုတ် မဒးဒုၚ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်လဝ်ဝွံ ဒှ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဇကုခန္ဓ မဆက်စပ် ကု ဓါတု ကေုာံ လဒက်ပ္တန် က္ဍဟ် ဍာံဍာံ သီုဟွံသေၚ် ဆ ပရေၚ်စိုတ်မွဲဓဝ်ရ။&lt;ref&gt;Maren, S. (2001). Neurobiology of Pavlovian fear conditioning. Annual Review of Neuroscience, 24, 897-931.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite journal |last=Watson |first=J. B. |last2=Rayner |first2=R. |year=1920 |title=Conditioned emotional reactions |journal=Journal of Experimental Psychology |volume=3 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1037/h0069608}}
* {{cite book |last=Pavlov |first=I. P. |year=1927 |title=Conditioned Reflexes: An Investigation of the Physiological Activity of the Cerebral Cortex |publisher=Oxford University Press |url=http://psychclassics.yorku.ca/Pavlov/}}
* {{cite book |last=LeDoux |first=J. E. |year=1996 |title=The Emotional Brain: The Mysterious Underpinnings of Emotional Life |url=https://archive.org/details/emotionalbrainmy00ledo |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0684836591}}
* {{cite journal |last=Maren |first=S. |year=2001 |title=Neurobiology of Pavlovian fear conditioning |journal=Annual Review of Neuroscience |volume=24 |pages=897–931 |doi=10.1146/annurev.neuro.24.1.897}}
* {{cite book |last=Bouton |first=M. E. |year=2016 |title=Learning and Behavior: A Contemporary Synthesis |publisher=Sinauer Associates |isbn=978-1605353848}}

{{Navbox
| name = ပရေၚ်စိုတ်
| title = လညာတ် ကေုာံ သဘဴဓဝ် ပညာ ပရေၚ်စိုတ်စရိုတ်
| state = uncollapsed
| listclass = hlist
| list1 = 
* [[ပရေၚ်ပၠန်ကလေၚ်စိုတ် မဒးဒုၚ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်လဝ်]]
* [[သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ဟိုတ်ဖဵု (Classical conditioning)]]
* [[သၞောတ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် နကဵုကမၠောန် (Operant conditioning)]]
* [[ပရေၚ်စမ်ၜတ် လိတ်တေဝ် အာလ်ဗာတ်]]
* [[ဗဳဟေဗဳယာရဳဇြေမ် (Behaviorism)]]
* [[ဂျောန် ဗဳ ဝါတ်သေန်]]
* [[အဳဗာန် ပါဗလောပ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:Pa Reng Plan Ka Leng Soit Ma Dah Dung Pkat Pkeng Law}}
[[Category:ပညာ ပရေၚ်စိုတ်စရိုတ်]]
[[Category:ဗဳဟေဗဳယာရဳဇြေမ်]]
[[Category:သဘဴဓဝ် ပရေၚ်လ္ၚတ်]]
[[Category:ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ်]]
[[Category:ယဲစိုတ် ကေုာံ လွဳလွတ်]]
[[Category:ဝင် သိပ္ပံပရေၚ်စိုတ်]]
[[Category:ပရေၚ်စမ်ၜတ် လတူမၞိဟ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]]</text>
      <sha1>fcakybbg2i5metk6qotrl90nm09wjn3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝၚ် ပညာစိုတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13484</id>
    <revision>
      <id>60462</id>
      <parentid>60234</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:38:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38022" sha1="g7ibh4o2y6wo85a7ylc7hzqxvgixbit" xml:space="preserve">{{Infobox field of study
| name = ဝင် ပညာစိုတ်
| image = Phrenology.jpg
| caption = ရုပ်ပါန်ခဳ လပါ်စမ်ၜတ် က္ဍဟ် တမၠာ မကော်စ ဖရဳနဝ်လဝ်ဂျဳ (Phrenology) မဒှ် ကွတ် မလ္ၚတ် စိုတ်စရိုတ် ကောန်မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်
| portals = ပညာစိုတ်
| core_concepts = ဒဿန, လညာတ်စိုတ်, အပြုအမူ, သိပ္ပံ
| subdisciplines = ပညာစိုတ် ကၠိုဟ်ခိုဟ်, ပညာစိုတ် အပြုအမူ, ပညာစိုတ် ဂကောံမၞိဟ်, ပညာစိုတ် ပရေင်ပါ်ပဲါ
}}

ဝင် [[ပညာစိုတ်]] ဒှ် ဝင် မလ္ၚတ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်သိပ္ပံ မဆေင်ကဵု စိုတ် ကေုာံ အပြုအမူ ကောန်မၞိဟ် နူကဵု ခေတ်တမၠာ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ်လၟုဟ်ရ။ လ္ၚတ်ရံင် ဝင်ဏအ်မ္ဂး ပရေင်ချပ်ဒပ် မဆေင်ကဵု စိုတ်စရိုတ် ကောန်မၞိဟ်တအ် စကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵု အခိင် ဂကောံမၞိဟ်တမၠာ မပ္တံကဵု ရးနိဂီု ဂရိတ် (Greece)၊ အိန္ဒိယ (India)၊ ကြုက် (China) ကေုာံ အဳဂျေပ် (Egypt) တေအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်တေအ် ပညာစိုတ် ဟွံတန်တဴ နဒဒှ် ဘာသာသိပ္ပံ မွဲမွဲဏီတုဲ ဒက်ပ္ကောံလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ [[ဒဿန]] (Philosophy) ကေုာံ လိက်ပတ် ဘာသာဝါဒနာနာရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hergenhahn |first=B. R. |title=An Introduction to the History of Psychology |publisher=Cengage Learning |year=2008 |isbn=978-0495506218 |url=https://books.google.com/}}&lt;/ref&gt; အစာဒဿန ဂရိတ် မပ္တံကဵု ပလာတဝ် (Plato) ကေုာံ အာရဳသတဝ်တေဝ် (Aristotle) တအ် စွံသတိ လ္ၚတ်လဝ် ပရူပရေင်ကၠိုဟ်ခိုဟ်၊ စိုတ်ဝိညာဏ် ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမလှဲလးရ။

စိုပ်အခိင် လပါ်ကၞောတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ မ္ဂး ပညာစိုတ် ပါ်တိတ် နူကဵု ဒဿန တုဲ ဒှ်ကၠုင် သိပ္ပံ မနွံကဵု သၞောတ်စမ်ၜတ် မချိုတ်ပၠိုတ်မွဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၇၉ ဝဳလ်ဟေမ် ဝုန် (Wilhelm Wundt) ပံက်လဝ် ရုင်စမ်ၜတ် ပညာစိုတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် လာပ်ဇြိပ် (University of Leipzig) ရးနိဂီု ဂျာမနဳ (Germany) တုဲ ပညာစိုတ် ခေတ်တၟိ စတန်တဴကၠုင် နဒဒှ် ကွတ်သိပ္ပံ သီးသီးမွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Schultz |first=D. P. |title=A History of Modern Psychology |journal=Wadsworth |year=2015 |doi=10.1016/j.shpsc.2014.10.004}}&lt;/ref&gt; နူဂှ် ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ် ပြးဇးအာ အလုံမွဲ ဥရောပ ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (United States) ဗွဲမပြဟ်ရ။

ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ် လညာတ် ပရေင်ပညာစိုတ် တၞဟ်ဟ်သာ် မပ္တံကဵု လညာတ် ပရေင်ပါ်ပဲါ စိုတ် (Psychoanalysis) မခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵု သဳဂမန် ဖရွိုက် (Sigmund Freud)၊ လညာတ် ပရေင်အပြုအမူ (Behaviorism) မက္ဍိုက်ပ် နကဵု ဂျောန် ဝပ်သောန် (John B. Watson) ကေုာံ ပညာစိုတ် ဂေတ်သတောတ် (Gestalt psychology) တအ် မံက်ဂတဝ်ကၠုင် အဆက်ဆက်ရ။ ပ္ဍဲ လပါ်လဒေါဝ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ လညာတ် ပရေင်ကၠိုဟ်ခိုဟ် (Cognitive psychology) ကေုာံ ပညာစိုတ် ဟျူမေန်နေတ်သတေတ် (Humanistic psychology) တအ် ဒှ်ကၠုင် ဒြဟတ်တၟိ တုဲ ပြံင်လှာဲထောံ ဗီုပြင် မလ္ၚတ် စိုတ် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမလှဲလးရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ပညာစိုတ် ပံင်သၟဟ် ကု ကွတ်သိပ္ပံ ကြသိုင်ရုပ္ပ (Neuroscience) တုဲ ဆက်ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် ဗွဲမသၠုင်ရ။

== ခေတ်တမၠာ ကေုာံ ပညာဒဿန ==
ပ္ဍဲ အခိင်တမၠာ ပညာစိုတ် နွံလဝ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဒဿန ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ဘာသာတအ်ရ။ ပ္ဍဲ ရးနိဂီု အဳဂျေပ် (Egypt) လိက်ပတ် ဂဥုဲ အဳဗါတ် (Ebers Papyrus) မချူလဝ် ပ္ဍဲ ဘဳသဳ ၁၅၅၀ တေအ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ ယဲစိုတ် ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ်တအ်ရ။ တၠပညာ ဂရိတ်တမၠာ မပ္တံကဵု ထာလေတ် (Thales) စမ်ၜတ် လ္ၚတ်လဝ် ပရူ ဒြဟတ် ဝိညာဏ် မနွံ ပ္ဍဲ သဘာဝရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lawson |first=T. J. |title=A History of Psychology: Globalization, Ideas, and Applications |publisher=Routledge |year=2015 |isbn=978-0205987184}}&lt;/ref&gt; ဆဂး ပလာတဝ် (Plato) ကဵု အာရဳသတဝ်တေဝ် (Aristotle) ဒှ် မၞိဟ် မချူလဝ် လိက် မဆေင်ကဵု စိုတ် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်အိုတ်ရ။ 

ပလာတဝ် ပတှ်ေလဝ် ပရေင်ချပ်ဒပ် ကေုာံ ဝိညာဏ် ဒှ် အရာ မတန်တဴ သီးသီး နူကဵု ခန္ဓကာယရ။ လညာတ်ဏအ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက် လညာတ် ၜါလပါ် (Dualism) ပ္ဍဲ အခိင် ဗွဲကြဴရ။ အာရဳသတဝ်တေဝ် မချူလဝ် လိက် &quot;ပရူ ဝိညာဏ်&quot; (De Anima) ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ ပရေင်ဆဵုဂဗ၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်ချပ်ဒပ် ကောန်မၞိဟ် နကဵု လညာတ် ဒဿန မနွံကဵု သက်သဳရ။

ပ္ဍဲ အိန္ဒိယတမၠာ လိက် ဥပနိသျှဒ် (Upanishads) ကေုာံ ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ ပရေင်စိုတ်၊ သမာဓိ ကေုာံ ပရေင်တီကၠိုဟ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ အတိုင် လိက် ပိဋကတ်မ္ဂး ကျာ် (Buddha) တွံလဝ် ပရူ လဒက်ပ္တန် စိုတ် ကေုာံ ရုပ် နကဵု သဘာဝ ဓမ္မ မဟွံမဲ ကု အတ္တရ။ ပ္ဍဲ ကြုက် (China) အစာဒဿန ကောန်ဖျူးယှာတ် (Confucius) ကဵု လာအိုဇြဳ (Laozi) တအ် စွံသတိ လ္ၚတ်လဝ် ပရူ အပြုအမူ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် စိုတ်ဓါတ်ရ။

== ဥရောပ လဒေါဝ်ခေတ် ကေုာံ အေတ်သလာမ် ==
ပ္ဍဲ ခေတ်လဒေါဝ် အခိင် ဥရောပ ဒတုံဒၟံင် ပ္ဍဲ ခေတ်ဂၠု (Dark Ages) တေအ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပညာစိုတ် ဆက်တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင် အေတ်သလာမ် တအ်ရ။ တၠပညာ အေတ်သလာမ် မပ္တံကဵု အာလ်-ကိန်ဒဳ (Al-Kindi)၊ အာလ်-ရာဇြဳ (Al-Razi) ကေုာံ အိဗ် သဳနာ (Ibn Sina) တအ် လ္ၚတ်လဝ် ပရူ ယဲစိုတ် ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် နကဵု နဲကဲ သိပ္ပံဂဥုဲရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Haque |first=A. |title=Psychology from Islamic Perspective: Contributions of Early Muslim Scholars |journal=Journal of Religion and Health |year=2004 |volume=43 |issue=4 |pages=357-377}}&lt;/ref&gt; 

အိဗ် သဳနာ (Ibn Sina) မဒှ် အစာဂဥုဲ ဒယှ် ပ္ဍဲ ဝင် ချူလဝ် လိက် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ စိုတ် ကဵု ခန္ဓကာယရ။ ညး ဂၠာဲဆဵုလဝ် ယဲ မကတဵုဒှ် နူကဵု ပရေင်စိုတ်ဓါတ် စှ်ေ ကေုာံ ပရေင်စိုတ် ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဏအ် ရုင်ယဲစိုတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် စပံက်လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဒမာတ်သကာတ် (Damascus) ကေုာံ ဗက်ဒါတ် (Baghdad) ရ။ 

ပ္ဍဲ ဥရောပ ပရေင်လ္ၚတ် စိုတ် ဒက်ဆက်ဒၟံင် ကု လညာတ် ဘာသာ ခရေတ်ယာန်ရ။ တဝ်မာတ် အာကွဳနာတ် (Thomas Aquinas) ကေတ် လညာတ် အာရဳသတဝ်တေဝ် တုဲ ပံင်သၟဟ် ကု ဒဿန ခရေတ်ယာန် သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပရူ ဝိညာဏ် ကေုာံ စိုတ် ကောန်မၞိဟ်ရ။ လညာတ်ညး ဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက် ပညာစိုတ် ပ္ဍဲ ဥရောပ လဒေါဝ်ခေတ် လံလကာဖာရ။

== ခေတ်တၟိ လပါ်စ ကေုာံ ပရေင်ကၠိုဟ်ခိုဟ် ==
ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ ပရေင်ပြံင်လှာဲ လပါ် သိပ္ပံ (Scientific Revolution) ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ လညာတ် ဒဿန မဆေင်ကဵု စိုတ် လေဝ် ပြံင်လှာဲကၠုင် အတိုင်ဂှ်ရ။ အစာဒဿန ပြင်သေတ် ရေနဳ ဒေကာတ် (René Descartes) ဗၟံက်ထ္ၜး လညာတ် စိုတ်-ခန္ဓ ၜါလပါ် (Mind-body dualism) ရ။ ညး ပတှ်ေလဝ် ခန္ဓကာယ ဒှ် သၞောတ်စက် မွဲတုဲ စိုတ် ဂှ် ဒှ် အရာ မဟွံမဲ ကု ရုပ် မဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ခန္ဓကာယ သၟဝ် က္ဍဟ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Descartes |first=R. |title=Meditations on First Philosophy |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0521558181}}&lt;/ref&gt; 

အစာဒဿန အင်္ဂလိက် ဂျောန် လံက် (John Locke) တးပါဲ လညာတ် ဒေကာတ် တုဲ ဗၟံက်ထ္ၜး လညာတ် &quot;တာဗျူလာ ရာသာ&quot; (Tabula rasa) မဒှ် လညာတ် မပတှ်ေလဝ် စိုတ် ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ အခိင် သၠးဂၠံဂဝ် ဒှ်ဒၟံင် ညံင်ရဴ လိက် မဟွံမဲ ကု မအက္ခရ် မွဲမွဲတုဲ ပရေင်ဆဵုဂဗ ပ္ဍဲ ဘဝ ဒှ် အရာ မချူစုတ် တီကၠိုဟ် ပ္ဍဲ စိုတ်ရ။ လညာတ်ဏအ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက် လညာတ် အေန်ပဳရဳသဳဇြေမ် (Empiricism) ပ္ဍဲ ပညာစိုတ်ရ။ 

ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ အီမာနျူအေဝ် ကာန် (Immanuel Kant) ဟီုလဝ် ပညာစိုတ် ဟွံမာန် ဒှ် သိပ္ပံ မဍာံစၟတ် မွဲ ဟိုတ်နူ စိုတ် ဂှ် ဟွံမာန် တိက်ၜတ် နကဵု သၞောတ် သင်္ချာရ။ လညာတ်ဏအ် ပကဵု ညံင် အစာသိပ္ပံ ဗွဲကြဴတအ် ဂွံ ဂၠာဲ နဲကဲ သွက်ဂွံ တိက်ၜတ် ပရေင်စိုတ် နကဵု သၞောတ်စမ်ၜတ်ရ။

== ဒတန် ပညာစိုတ် နဒဒှ် သိပ္ပံ ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ ==
[[File:Wilhelm Wundt.jpg|thumb|ဝဳလ်ဟေမ် ဝုန် (Wilhelm Wundt) ညးမဒှ် မအံက် ပညာစိုတ် ခေတ်တၟိ]]
ပညာစိုတ် တန်တဴကၠုင် နဒဒှ် ဘာသာသိပ္ပံ သီးသီးမွဲ ပ္ဍဲ လပါ်ကၞောတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဂျာမနဳရ။ ဝဳလ်ဟေမ် ဝုန် (Wilhelm Wundt) ပံက်လဝ် ရုင်စမ်ၜတ် ပညာစိုတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် လာပ်ဇြိပ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၉ ရ။ ညး ဒှ် မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မကော်စ ဇကုဇကု နဒဒှ် &quot;အစာပညာစိုတ်&quot; (Psychologist) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fancher |first=R. E. |title=Pioneers of Psychology |url=https://archive.org/details/pioneersofpsycho0000fanc |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=1996 |isbn=978-0393969948}}&lt;/ref&gt; 

ဝုန် စကာ နဲကဲ မရံင်ပ္ဍဲစိုတ် ဇကု (Introspection) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် လဒက်ပ္တန် ပရေင်ဆဵုဂဗ စိုတ် ကောန်မၞိဟ်ရ။ ညး ပါ်ကရေက် ပရေင်ဆဵုဂဗ ဇၞော်ဇၞော် ကု ဓါတ်ဍောတ်ဍောတ် မပ္တံကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင် ကေုာံ ပရေင်ညာတ်ကေတ်တအ်ရ။ ကွးသာဝက ညး အေဒ်ဝါတ် တေတ်ချေနာ (Edward Titchener) ကေတ်ဏာ လညာတ်ဏအ် စိုပ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် တုဲ ဒက်ပ္တန် လညာတ် လဒက်ပ္တန်စိုတ် (Structuralism) ရ။ 

ပ္ဍဲ အခိင်တုပ်ပ် ဟေရ်မာန် အေဗ်ဗိင်ဟောက် (Hermann Ebbinghaus) စမ်ၜတ် လ္ၚတ် ပရူ ပရေင်သမ္တီ (Memory) နကဵု သၞောတ်စမ်ၜတ် မချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဒှ် ညးမလ္ၚတ် ပရေင်ကၠိုဟ်ခိုဟ် နကဵု သၞောတ်သိပ္ပံ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ညး ဂၠာဲဆဵုလဝ် မျောဝ် ပရေင်ဝိုတ် (Forgetting curve) မဗၟံက်ထ္ၜး ဗီုလဵု ပရေင်သမ္တီ ကောန်မၞိဟ် ယအ်စှ်ေအာ နကဵု အခိင်ရ။

== ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ==
[[File:William James b1842c.jpg|thumb|ဝဳလဳယေမ် ဂျေမ် (William James) အစာဒဿန ကေုာံ အစာပညာစိုတ် အမေရိကာန်]]
ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် နကဵု ဗီုပြင် တၞဟ်ခြာ နူ ဥရောပရ။ ဝဳလဳယေမ် ဂျေမ် (William James) မဒှ် အစာဒဿန ကေုာံ အစာပညာစိုတ် ဒယှ် ချူလဝ် လိက် &quot;သဇိုင် ပညာစိုတ်&quot; (The Principles of Psychology) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၀ မဒှ် လိက် မလုပ်ဝင် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဘာသာဏအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=James |first=W. |title=The Principles of Psychology |url=https://archive.org/details/principlespsych12jamegoog |publisher=Henry Holt and Company |year=1890 |isbn=978-0486203812}}&lt;/ref&gt; 

ဂျေမ် ဒက်ပ္တန် လညာတ် ပရေင်ကမၠောန်စိုတ် (Functionalism) မလ္ၚတ် ရံင် ဗီုလဵု စိုတ် ကောန်မၞိဟ် ရီုဗင် ကဵု ညံင်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ ပ္ဍဲ ပွဳပွူသဘာဝ၊ ညး ဟွံရံင် ဆ လဒက်ပ္တန် စိုတ် သၟးရ။ လညာတ်ဏအ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု လညာတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ သဘာဝ (Evolutionary theory) မချူလဝ် နကဵု ချာလ် ဒါဝေန် (Charles Darwin) ရ။ 

ဂျဳ သတာန်လဳ ဟဝ် (G. Stanley Hall) မဒှ် ကွးသာဝက ဂျေမ် ဒှ် မၞိဟ် မပံက် ရုင်စမ်ၜတ် ပညာစိုတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ကေုာံ ဒက်ပ္တန် ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန် (American Psychological Association - APA) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၂ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဏအ် ပညာစိုတ် အမေရိကာန် စွံသတိ လ္ၚတ်လဝ် ပရူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်ၚာ် ကေုာံ ပညာစိုတ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပညာရ။

== လညာတ် ပရေင်ပါ်ပဲါ စိုတ် ==
[[File:Sigmund Freud LIFE.jpg|thumb|သဳဂမန် ဖရွိုက် (Sigmund Freud)]]
ပ္ဍဲ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ သဳဂမန် ဖရွိုက် (Sigmund Freud) အစာဂဥုဲ နူ ဍုင် ဗဳယေန်နာ (Vienna) ခၞံဗဒှ် လညာတ် ပရေင်ပါ်ပဲါ စိုတ် (Psychoanalysis) မပြံင်လှာဲထောံ လညာတ် ပညာစိုတ် ဗွဲမဇၞော်ကၠက်ရ။ ဖရွိုက် ပတှ်ေလဝ် အပြုအမူ ကောန်မၞိဟ် ဒးဒုင် ဓလီုပ္ဍိုက် နူကဵု စိုတ် မဟွံတီကိုပ် (Unconscious mind) ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ ပ္ဍဲ အခိင် ကောန်ၚာ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Freud |first=S. |title=The Interpretation of Dreams |publisher=Macmillan |year=1900 |isbn=978-0465019779}}&lt;/ref&gt; 

ညး စကာ နဲကဲ လွဳလွတ် ယဲစိုတ် နကဵု ပရေင်ဟီုဂး (Talk therapy)၊ ပရေင်ပါ်ပဲါ သွပ်လ္ပအ် (Dream analysis) ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် တွိင်တွိုက် (Free association) သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တမ်ရိုဟ် ယဲစိုတ် ပ္ဍဲ စိုတ် မဟွံတီကိုပ်ရ။ လညာတ် ညး ဒယှ်တမ္ညဝ် ဗွဲမလောန် ၜိုန်ရ ဒးဒုင် ပါ်ပဲါ နူကဵု အစာသိပ္ပံတအ် ဟိုတ်နူ ဟွံမာန် စမ်ၜတ် နကဵု သၞောတ်သိပ္ပံ ကီုလေဝ်ရ။ 

ကွးသာဝက ဖရွိုက် မပ္တံကဵု ကာလ် ဂျုင် (Carl Jung) ကေုာံ အာလ်ဖရက် အာဒလာ (Alfred Adler) တအ် ပါ်တိတ် နူ လညာတ် ဖရွိုက် တုဲ ဒက်ပ္တန် လညာတ် ညးတအ် သီးသီးရ။ ဂျုင် ဗၟံက်ထ္ၜး လညာတ် စိုတ် မဟွံတီကိုပ် သမောဟ် (Collective unconscious) ကေုာံ အာခဳတာက် (Archetypes) တုဲ အာဒလာ စွံသတိ ပ္ဍဲ ပရေင်ထေင်သဝ် ဇကုဇကု (Inferiority complex) ရ။

== လညာတ် ပရေင်အပြုအမူ ==
လညာတ် ပရေင်အပြုအမူ (Behaviorism) ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် နဒဒှ် ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ကု ပညာစိုတ် မလ္ၚတ် စိုတ် အပ္ဍဲရ။ ဂျောန် ဝပ်သောန် (John B. Watson) ဒှ် မၞိဟ် မပ္တံ လညာတ်ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၃ နကဵု လိက်ပရေင် &quot;ပညာစိုတ် အတိုင် ဗီုပြင် အစာအပြုအမူ ညာတ်ကေတ်&quot; ရ။ ညး ပတှ်ေလဝ် ပညာစိုတ် ဒးလ္ၚတ် ဆ အပြုအမူ မညာတ်ကေတ်မာန် (Observable behavior) သၟးရ၊ ဟွံဒး လ္ၚတ် စိုတ် မဟွံညာတ်ကေတ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Watson |first=J. B. |title=Psychology as the behaviorist views it |journal=Psychological Review |year=1913 |volume=20 |issue=2 |pages=158-177}}&lt;/ref&gt; 

လညာတ်ဏအ် ဒက်သဇိုင် လတူ ပရေင်စမ်ၜတ် ဣဗာန် ပါဗလောပ် (Ivan Pavlov) မဆေင်ကဵု ပရေင်လ္ၚတ် ပရေင်တုဲဒှ် အဆက်အစပ် (Classical conditioning) လတူ ကၠဵုရ။ ဗွဲကြဴ ဘဳ အေပ် သကိန်နာ (B. F. Skinner) ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် လညာတ် ပရေင်လ္ၚတ် ပရေင်တုဲဒှ် အကျိုးဆက် (Operant conditioning) မဗၟံက်ထ္ၜး ဗီုလဵု အပြုအမူ မွဲ ပြံင်လှာဲအာ နကဵု လာပ် (Reinforcement) ကေုာံ ဒုဟ် (Punishment) ရ。 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ လညာတ် ပရေင်တုဲဒှ်
|-
! လက္ချဏ် !! Classical Conditioning (ပါဗလောပ်) !! Operant Conditioning (သကိန်နာ)
|-
| တမ်ရိုဟ် || ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အာရီု ၜါသာ် || ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အပြုအမူ ကဵု အကျိုးဆက်
|-
| အပြုအမူ || အပြုအမူ မဟွံစေတနာ (Involuntary) || အပြုအမူ မစေတနာ (Voluntary)
|-
| မၞိဟ်လ္ၚတ် || ဣဗာန် ပါဗလောပ် (Ivan Pavlov) || ဘဳ အေပ် သကိန်နာ (B. F. Skinner)
|-
| ဥပမာ || ကၠဵု ဍာ်ပါင်တိတ် ဃော မိင် ရမ္သာင် ခၞိင် || ကၞိ ဍဵု ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ စၞစ
|}

လညာတ်ဏအ် ဓလီုပ္ဍိုက်လဝ် ပညာစိုတ် အမေရိကာန် ဇမ္ၚောဲ ပွိုင် မသုန်စှော်သၞာံ ပြင်ရ။

== ပညာစိုတ် ဂေတ်သတောတ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ==
ဃော လညာတ် ပရေင်အပြုအမူ ဓလီုပ္ဍိုက်ဒၟံင် ပ္ဍဲ အမေရိကာန်ဂှ် ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ လညာတ် ပညာစိုတ် ဂေတ်သတောတ် (Gestalt psychology) ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ မက် ဝါထာဲမာ (Max Wertheimer)၊ ကာတ် ကောပ်ကာ (Kurt Koffka) ကေုာံ ဝေါဖ်ဂန် ကိုလာ (Wolfgang Köhler) တအ် ဒက်ပ္တန် လညာတ်ဏအ် သွက်ဂွံ ဒစဵုဒစး ကု လညာတ် လဒက်ပ္တန်စိုတ် မပါ်ကရေက် စိုတ် နကဵု ဓါတ်ဍောတ်ဍောတ်ရ။ လညာတ် ဂေတ်သတောတ် ဟီုလဝ် &quot;အလုံမွဲ ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပံင်ကောံ ဒကုတ်ဒကဴ တအ်ရ&quot; (The whole is different from the sum of its parts)။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Koffka |first=K. |title=Principles of Gestalt Psychology |url=https://archive.org/details/principlesofgest0000kkof_v4h1 |publisher=Harcourt, Brace |year=1935 |isbn=978-0415209625}}&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲ အခိင်တုပ်ပ် လညာတ် ပညာစိုတ် ဂကောံမၞိဟ် (Social psychology) လေဝ် စဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ရ။ ကာတ် လဳဝိန် (Kurt Lewin) မဒှ် မအံက် ပညာစိုတ် ဂကောံမၞိဟ် လ္ၚတ်လဝ် ဗီုလဵု ဂကောံ မွဲ ဓလီုပ္ဍိုက် အပြုအမူ ပူဂိုလ်ရ။ ပ္ဍဲ လပါ်လဒေါဝ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ အစာပညာစိုတ် မပ္တံကဵု သတာန်လဳ မဳလဂရာမ် (Stanley Milgram) ကေုာံ သဝ်လဝ်မောန် အာတ် (Solomon Asch) တအ် ကၠောန် ပရေင်စမ်ၜတ် ဒယှ်ဒယှ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဒုင်အမိင် (Obedience) ကေုာံ ပရေင်ဗက်စ ညးဂမၠိုင် (Conformity) ရ။ ပရေင်စမ်ၜတ် မဳလဂရာမ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် သာမည တအ် ဍဵုဍိုက် ပူဂိုလ် တၞဟ် မာန် ယဝ်ရ ညးတအ် ဒးဒုင် အမိင် နူ တၠအဝဵုရ။

== ပရေင်ပြံင်လှာဲ လပါ်လညာတ်ကၠိုဟ်ခိုဟ် ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၀ တအ် လညာတ် ပရေင်အပြုအမူ စဍိုန်လျအာ တုဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ လပါ်လညာတ်ကၠိုဟ်ခိုဟ် (Cognitive revolution) စကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်ပျူတာ ပကဵု ညံင် အစာပညာစိုတ် တအ် ဂွံ ဆိင်ဆ ပရူ စိုတ် ကောန်မၞိဟ် နဒဒှ် သၞောတ် ပရေင်ကမၠောန် တင်ဂၞင် (Information processing system) မွဲရ။ 

နောမ် ချောမ်သကဳ (Noam Chomsky) အစာအရေဝ်ဘာသာ ပ္တိတ် လိက်ပါ်ပဲါ သကိန်နာ (Skinner) မဆေင်ကဵု အရေဝ်ဘာသာ တုဲ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အပြုအမူ သၟး ဟွံမာန် သောင်ကလး ဗီုလဵု ကောန်ၚာ် လ္ၚတ် အရေဝ်ဘာသာရ။ ဂျောတ် မဳလာ (George Miller) လ္ၚတ် ပရူ ပရေင်သမ္တီ ဇမၠေအ် ကေုာံ ဂျန် ပဳယာဂျေတ် (Jean Piaget) လ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဉာဏ် ကောန်ၚာ် တအ် ဒှ် ဒြဟတ် ဓရိုဟ် သွက် လညာတ်ဏအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neisser |first=U. |title=Cognitive Psychology |url=https://archive.org/details/cognitivepsychol0000unse_m1y4 |publisher=Appleton-Century-Crofts |year=1967 |isbn=978-0131396678}}&lt;/ref&gt; 

အူရစ် နာဲသာ (Ulric Neisser) ချူ ပ္တိတ် လိက် &quot;ပညာစိုတ် ပရေင်ကၠိုဟ်ခိုဟ်&quot; (Cognitive Psychology) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၇ တုဲ မံက်ဂတဝ်ကၠုင် လညာတ်ဏအ် နဒဒှ် သွာင်ဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲ ပညာစိုတ်ရ။ လညာတ်ဏအ် လ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ချပ်ဒပ်၊ ပရေင်သမ္တီ၊ ပရေင်ကၠိုဟ်ခိုဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်သောင်ကလး ပြသၞာ တအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် နကဵု သၞောတ်သိပ္ပံရ။

== ပညာစိုတ် ဟျူမေန်နေတ်သတေတ် ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၀ ကေုာံ ၁၉၆၀ တအ် လညာတ် ပညာစိုတ် ဟျူမေန်နေတ်သတေတ် (Humanistic psychology) ကတဵုဒှ်ကၠုင် နဒဒှ် &quot;ဒြဟတ် မရနုက်ကဵု ပိ&quot; (Third force) သွက်ဂွံ ဒစဵုဒစး ကု လညာတ် ပရေင်ပါ်ပဲါ စိုတ် ကေုာံ လညာတ် ပရေင်အပြုအမူရ။ လညာတ် ၜါ ကိုပ်ကၠာဂှ် ရံင် ကောန်မၞိဟ် နဒဒှ် သၞောတ်စက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် ဓလီု နူ ဓါတ်သဘာဝရ။ ဆဂး ဟျူမေန်နေတ်သတေတ် စွံသတိ ပ္ဍဲ အခေါင်ရုဲစှ် သၠးပွး (Free will)၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပူဂိုလ် ကေုာံ အစောမ်စရာဲ ကောန်မၞိဟ်ရ။

အာဗရာဟာမ် မာသလောဝ် (Abraham Maslow) ဗၟံက်ထ္ၜး လညာတ် ကဆံင် အရာနွံပၟိက် (Hierarchy of needs) မထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် ဂစာန် သွက်ဂွံ စိုပ် ကဆံင် ဍိုက်ပေင် ဘဝဇကု (Self-actualization) အခိင်ကာလ အရာနွံပၟိက် သဇိုင် တအ် ဍိုက်ပေင်တုဲရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Maslow |first=A. H. |title=A theory of human motivation |journal=Psychological Review |year=1943 |volume=50 |issue=4 |pages=370-396}}&lt;/ref&gt; 

ကာလ် ရောဂျာ (Carl Rogers) ခၞံဗဒှ် နဲကဲ လွဳလွတ် မစွံ ကလုဲ-မၞိဟ်ယဲ လဒေါဝ် (Client-centered therapy) မဒက်သဇိုင် လတူ ပရေင်ဒုင်တဲ ဟွံမဲကဵု တင်စၟတ် (Unconditional positive regard)၊ ပရေင်ကၠိုဟ်စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဍာံစၟတ် အစာလွဳယဲရ။ လညာတ်ဏအ် ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် လွဳလွတ် ယဲစိုတ် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ကေုာံ ဂၠးကဝ် ဗွဲမဇၞော်ရ။

== ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ အနာဂတ် ==
ပ္ဍဲ လပါ်ကၞောတ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ကေုာံ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၂၁ ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ် အာ ဗွဲမပြဟ် ကေုာံ ပံင်သၟဟ် ကု သွာင် သိပ္ပံ တၞဟ်တအ်ရ။ ပညာစိုတ် ပရေင်ကၠိုဟ်ခိုဟ် ပံင်သၟဟ် ကု ကွတ်သိပ္ပံ ကြသိုင်ရုပ္ပ (Neuroscience) တုဲ ဒက်ပ္တန် ပညာစိုတ် ကြသိုင်ရုပ္ပ (Cognitive neuroscience) မလ္ၚတ် ဗီုလဵု ပရေင်စိုတ် ဆက်စပ် ကု လဒက်ပ္တန် က္ဍဟ် နကဵု စက်တက်ရုပ် က္ဍဟ် (MRI, fMRI) ရ။ 

လညာတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ သဘာဝ စိုတ် (Evolutionary psychology) လ္ၚတ် ဗီုလဵု အပြုအမူ ကောန်မၞိဟ် ဒးဒုင် ဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ပရေင်ရုဲစှ် သဘာဝ (Natural selection) ပ္ဍဲ အခိင် အတိတ်ရ။ မာတေန် သေလဳဂမာန် (Martin Seligman) ခၞံဗဒှ် ပညာစိုတ် ပရေင်ခိုဟ် (Positive psychology) မစွံသတိ ပ္ဍဲ ပရေင်တသိုက်၊ ပရေင်အံင်ဇၞး ကေုာံ ဒြဟတ် စိုတ် ကောန်မၞိဟ်၊ ဟွံရံင် ဆ ယဲစိုတ် သၟးရ။

ပညာစိုတ် ခေတ်လၟုဟ် ဒှ် သွာင်သိပ္ပံ မလှဲလး ကေုာံ လုပ်စိုပ် ပ္ဍဲ အရာနာနာ ပ္ဍဲ ပရေင်ဂျိုင်ဘဝ ကောန်မၞိဟ် မပ္တံကဵု ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန်ရ။ ဝင် ပညာစိုတ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် လ္ၚတ် စိုတ် ဇကု နူကဵု ဒဿန တမၠာ စဵုကဵု စိုပ် သၞောတ်သိပ္ပံ မခိုင်ကၠိုက် ပ္ဍဲ အခိင် လၟုဟ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Hergenhahn |first=B. R. |title=An Introduction to the History of Psychology |publisher=Cengage Learning |year=2008 |isbn=978-0495506218 |url=https://books.google.com/}}
* {{cite book |last=Schultz |first=Duane P. |last2=Schultz |first2=Sydney Ellen |title=A History of Modern Psychology |url=https://archive.org/details/historyofmodernp0000schu_r8w5 |publisher=Cengage Learning |year=2015 |isbn=978-1305630048}}
* {{cite book |last=Fancher |first=Raymond E. |last2=Rutherford |first2=Alexandra |title=Pioneers of Psychology |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2016 |isbn=978-0393283549}}
* {{cite book |last=Leahey |first=Thomas Hardy |title=A History of Psychology: From Antiquity to Modernity |url=https://archive.org/details/historyofpsychol0000thom |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1138652422}}
* {{cite book |last=Lawson |first=Thomas J. |last2=Anderson |first2=Edna |title=A History of Psychology: Globalization, Ideas, and Applications |publisher=Routledge |year=2015 |isbn=978-0205987184}}

{{Navbox
| name = ပညာစိုတ်
| title = [[ပညာစိုတ်]]
| listclass = hlist
| group1 = သွာင်
| list1 =
* [[ပညာစိုတ် အပြုအမူ]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်ကၠိုဟ်ခိုဟ်]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ်]]
* [[ပညာစိုတ် ဟျူမေန်နေတ်သတေတ်]]
* [[ပညာစိုတ် ဂကောံမၞိဟ်]]
| group2 = လညာတ်
| list2 =
* [[လညာတ် ပရေင်ပါ်ပဲါ စိုတ်]]
* [[လဒက်ပ္တန်စိုတ်]]
* [[ပရေင်ကမၠောန်စိုတ်]]
* [[ဂေတ်သတောတ်]]
| group3 = ဝင်
| list3 =
* [[ဝင် ပညာစိုတ်]]
* [[ဝဳလ်ဟေမ် ဝုန်]]
* [[ဝဳလဳယေမ် ဂျေမ်]]
* [[သဳဂမန် ဖရွိုက်]]
* [[ဂျောန် ဝပ်သောန်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဝင် ပညာစိုတ်}}
[[Category:ဝင် ပညာစိုတ်]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ဝင် သိပ္ပံ]]
[[Category:သိပ္ပံ မဆေင်ကဵု ဂကောံမၞိဟ်]]
[[Category:ပညာ ဒဿန]]
[[Category:ဝင် မၞိဟ်]]
[[Category:ကွတ်သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>g7ibh4o2y6wo85a7ylc7hzqxvgixbit</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13489</id>
    <revision>
      <id>60428</id>
      <parentid>60239</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:10:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24693" sha1="s6w3hls4fskapxzzgrto3tawtx3mgfm" xml:space="preserve">{{Infobox discipline
| name = သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ်
| image = File:Social_Sciences_Collage.jpg
| caption = ဗီုပြၚ် သွာၚ်နာနာ မပါလုပ် ပ္ဍဲ သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ်
| core_disciplines = [[မနုဿဗေဒ]], [[ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်]], [[သိပ္ပံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်]], [[ပညာစိုတ်]], [[သောသဳယဝ်လဝ်ဂျဳ]]
| fields = လ္ၚတ် ဂကောံမၞိဟ်, သုတေသန ပရေၚ်မၞိဟ်, ဒဿနိကဗေဒ
| derived_from = [[ဒဿနိကဗေဒ]], [[သိပ္ပံ]]
| key_figures = [[အဝ်ဂတ်သတေ ကံမ်တေ]], [[ကာလ် မာက်]], [[မာက် ဝေဗါ]], [[အေမဳလဳ ဒူခါမ်]]
}}

'''သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ်''' ({{lang-en|Social science}}) မဒှ် သွာၚ်သိပ္ပံ ကိစ္စဇၞော်မွဲ မလ္ၚတ်ပရူ လဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်စၠောံ အကြာမၞိဟ်မွဲကုမွဲ အပ္ဍဲပွဳပွူဂကောံမၞိဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kuper |first1=A. |last2=Kuper |first2=J. |title=The Social Science Encyclopedia |url=https://archive.org/details/socialscienceenc0000unse_d3m4 |date=1996 |publisher=Routledge |isbn=978-0415108294 |page=[https://archive.org/details/socialscienceenc0000unse_d3m4/page/716 716]}}&lt;/ref&gt; သွာၚ်ဏအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် နူကဵု ဗွဝ်ကၠံ၁၈ ကေုာံ ဗွဝ်ကၠံ၁၉ တုဲ ပ္ဍဲအခိၚ်လၟုဟ် ဍေံဒှ်ကၠုၚ် သ္ဇိုၚ်ခံၚ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠၚ် ဇာတိမၞိဟ် ကေုာံ ဗီုပြၚ်မၞိဟ်တအ် မမံၚ်စံၚ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ သွာၚ်ဏအ် လ္ၚတ်စမ်ၜတ် ဇၟာပ်အရာ မဆေၚ်ကဵု ဘဝမၞိဟ် မပ္တံကဵု ဗီုပြၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်၊ ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ လညာတ်ပညာစိုတ်တအ် ဒှ်တမ်ရ။

ပ္ဍဲကဵု တမ်မူလ၊ ဝေါဟာရ &quot;သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ်&quot; ဏအ် စကာလဝ် သွက် သောသဳယဝ်လဝ်ဂျဳ (Sociology) ဟေၚ်ရ။ ဆ္ဂး ပ္ဍဲအခိၚ်လၟုဟ် သွာၚ်ဏအ် ပံၚ်ပ္ကောံလဝ် သွာၚ်နာနာ မပ္တံကဵု မနုဿဗေဒ (Anthropology)၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Economics)၊ သိပ္ပံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Political science)၊ ပညာစိုတ် (Psychology) ကေုာံ ဝင် (History) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esrc.ukri.org/about-us/what-is-social-science/ |title=What is social science? |publisher=Economic and Social Research Council |access-date=2023-10-01}}&lt;/ref&gt; တၠပညာတအ် သုတေသနပရူဏအ် နကဵု နဲကဲလၟိဟ်ဂၞန် ကေုာံ နဲကဲအၚ်္ဂလက္သဏ် သွက်ဂွံ ပကောံ တၚ်နၚ် သက်သဳသာဓကနာနာရ။ 

လ္ၚတ် သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ကဵုအရီုအဗၚ် သွက်ဂွံ သောၚ်ကဠး ပြသၞာဂၠးကဝ် မပ္တံကဵု ပရေၚ်အောန်ဒိုက်၊ ပရေၚ်ဟွံတုပ်သၟဟ်၊ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဥတုရာသဳ ကေုာံ ပရေၚ်ကယျာန်မၞုံ အကြာဂကူနာနာတအ်ရ။ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံနာနာတအ် စွံသတိ လတူ သွဟ်သုတေသန နူကဵု သွာၚ်ဏအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပဝ်လသဳ မဒးရးတအ်ရ။

== ဝင် ==
ဝင် သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု ခေတ်ပညာ (Age of Enlightenment) မဒှ်အခိၚ် တၠပညာတအ် စိုပ်ကၠုၚ် ကဆံၚ် လ္ၚတ် ပရူဂကောံမၞိဟ် နကဵု မတ်သိပ္ပံရ။ ပ္ဍဲဗွဝ်ကၠံ၁၈ တၠပညာ ဒဿနိကဗေဒ မပ္တံကဵု ဂျောန် လံက် (John Locke) ကေုာံ ယှောၚ် ဇျာက် ရူးသဝ် (Jean-Jacques Rousseau) တအ် ချူခၞံလဝ် လိက်ကၞပ် မဆေၚ်ကဵု ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nisbet |first=R. A. |title=The Sociological Tradition |url=https://archive.org/details/sociologicaltrad00nisb_0 |year=1966 |publisher=Basic Books |page=[https://archive.org/details/sociologicaltrad00nisb_0/page/13 12]}}&lt;/ref&gt; ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲဗွဝ်ကၠံ၁၉ တၠပညာ ပြၚ်သေတ် အဝ်ဂတ်သတေ ကံမ်တေ (Auguste Comte) မဒှ် မၞိဟ်မခၞံဗဒှ် ဝေါဟာရ &quot;သောသဳယဝ်လဝ်ဂျဳ&quot; စၟတ်သမ္တီ နဲကဲ လ္ၚတ် ဂကောံမၞိဟ် သ္ဒးဒှ် နကဲသိပ္ပံ မွဲရ။

ပ္ဍဲအခိၚ် ပရေၚ်ကမၠောန်စက်ယန္တယျာ ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ပြသၞာ ဂကောံမၞိဟ် မပ္တံကဵု ပရေၚ်ဒိုက်ဝါတ်၊ ပရေၚ်ကမၠောန်သၟာကမၠောန် ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဘဝဍုၚ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ တၠပညာ မပ္တံကဵု ကာလ် မာက် (Karl Marx) လ္ၚတ် ဗီုပြၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကယျာန်မၞုံ အကြာကဆံၚ်မၞိဟ်တအ်ရ။

== သွာၚ် အဓိကဂမၠိုၚ် ==
သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ပါ်လဝ် သွာၚ်အဓိက ဗွဲမဂၠိုၚ် မလ္ၚတ် အၚ်္ဂလက္သဏ် ဘဝမၞိဟ် ဟွံတုပ်ရေၚ်သကအ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သွာၚ် အဓိက ပ္ဍဲ သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ်
|-
! ယၟု သွာၚ်
! ပရူပရာ မလ္ၚတ်
! တၠပညာ အဓိက
|-
| မနုဿဗေဒ (Anthropology)
| ယေန်သၞာၚ်၊ ဇာတိ ကေုာံ ဝင် ကောန်မၞိဟ်
| မာဂရက် မဳဒ် (Margaret Mead)
|-
| ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Economics)
| ပရေၚ်ဖန်ဇန် ပိုန်ဒြပ်၊ သြန်၊ ကေုာံ ဖျာ
| အာဒါမ် သမိတ် (Adam Smith)
|-
| သိပ္ပံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Political Science)
| အလဵုအသဳ၊ လဒက်ပ္တန် သၞောဝ် ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်
| နဳကဝ်လဝ် မာခဳယျာဗေလဳ (Niccolò Machiavelli)
|-
| ပညာစိုတ် (Psychology)
| စိုတ်စရိုတ်၊ ပရေၚ်ချပ် ကေုာံ စိုတ်မၞိဟ်
| သဳဂမောန် ဖရိုက် (Sigmund Freud)
|-
| သောသဳယဝ်လဝ်ဂျဳ (Sociology)
| လဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ်၊ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ကေုာံ ဇာတိမၞိဟ်
| အေမဳလဳ ဒူခါမ် (Émile Durkheim)
|}

မနုဿဗေဒ လ္ၚတ် ဇာတိမၞိဟ် နူကဵု ခေတ်တမၠာ စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ် တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ယေန်သၞာၚ်၊ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ဇုတ်မၞိဟ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bunge |first=M. |title=Finding Philosophy in Social Science |url=https://archive.org/details/findingphilosoph0000bung |year=1996 |publisher=Yale University Press |page=[https://archive.org/details/findingphilosoph0000bung/page/45 45]}}&lt;/ref&gt; 

== နဲကဲ သုတေသန ==
နဲကဲ သုတေသန ပ္ဍဲ သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ပါ်လဝ် နဲကဲလၟိဟ်ဂၞန် ကေုာံ နဲကဲအၚ်္ဂလက္သဏ် ရ။ နဲကဲ ၜါဏအ် နွံကဵု တၚ်ရန်တၟအ် တၞဟ်ခြာရေၚ်သကအ် ဆ္ဂး စကာပံၚ်ကောံမ္ဂး ကလိဂွံ သွဟ် သုတေသန မခိုဟ်ပြဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Creswell |first=J. W. |title=Research Design |year=2013 |publisher=SAGE Publications |page=15}}&lt;/ref&gt;

နဲကဲလၟိဟ်ဂၞန် စကာ ဂၞန်သၚ်္ချာ ကေုာံ စာတ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၚ်နၚ်ရ။ နဲကဲ သၟာန်သွဟ် ကေုာံ ပရေၚ်စမ်ၜတ် တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ နဲကဲဏအ်ရ။ နဲကဲအၚ်္ဂလက္သဏ် စကာ နဲကဲ သၟာန်စၟဳစၟတ် ကေုာံ နဲကဲ လ္ၚတ်ပါလုပ် ရ။

== သီအိုရဳ ကေုာံ လညာတ်ဒဿန ==
သီအိုရဳ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဒှ် သ္ဇိုၚ်ခံၚ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠၚ် ဇာတိဂကောံမၞိဟ်ရ။ သီအိုရဳ အဓိက ပိသာ် မစကာဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ သောသဳယဝ်လဝ်ဂျဳ ကေုာံ သွာၚ်တၞဟ်တအ်ဂှ် ဒှ် သီအိုရဳ လဒက်ပ္တန်-ကမၠောန်၊ သီအိုရဳ ကယျာန်မၞုံ ကေုာံ သီအိုရဳ ဆက်စၠောံ အဓိပ္ပါယ် တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Merton |first=R. K. |title=Social Theory and Social Structure |url=https://archive.org/details/socialtheorysoci0000mert_w8x3 |year=1968 |publisher=Free Press |page=[https://archive.org/details/socialtheorysoci0000mert_w8x3/page/39 39]}}&lt;/ref&gt;

သီအိုရဳ လဒက်ပ္တန်-ကမၠောန် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ်ဂှ် ဒှ် လဒက်ပ္တန် မပံၚ်ကောံလဝ် ဌာနနာနာ တုဲ ဌာန ဇၟာပ်ဇၟာပ် သ္ဒး ကၠောန်ကမၠောန် ညဳသၟဟ် သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ၜိုဟ်လလံ ဂကောံမၞိဟ်ရ။

== လဒက်ပ္တန် ပရေၚ်ပညာ ==
ပရေၚ်ပညာ မဆေၚ်ကဵု သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဒှ် သွာၚ် အဓိက ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် အလုံလိုက်ရ။ ကွးဘာတအ် လ္ၚတ် သွာၚ်ဏအ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ မပ္တံကဵု မဟာဝိဇ္ဇာ၊ သိပ္ပံ မဟာဝိဇ္ဇာ စဵုကဵု တဆိပ်ကြာ ပါရဂူ ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://nces.ed.gov/ |title=Degrees conferred by institutions |publisher=NCES |access-date=2023-10-02}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ်ဂမၠိုၚ် ဌာန သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ပါ်လဝ် ဌာနခွဲ နာနာ မပ္တံကဵု ဌာန သောသဳယဝ်လဝ်ဂျဳ ကေုာံ ဌာန ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် တအ်ရ။ ကွးဘာတအ် ဒးလ္ၚတ် သီအိုရဳ၊ နဲကဲ သုတေသန ကေုာံ ပရေၚ်စမ်ၜတ် မဆေၚ်ကဵု သွာၚ် ဇကု မရုဲစှ်လဝ်ရ။

== ဒဿနိကဗေဒ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ==
ဒဿနိကဗေဒ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဒှ် သွာၚ် မလ္ၚတ် သ္ဇိုၚ်ခံၚ် လညာတ် ကေုာံ နဲကဲ သုတေသန ပ္ဍဲ သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ်ရ။ သွာၚ်ဏအ် သၟာန် သၟာန် မပ္တံကဵု &quot;သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဂှ် ဒှ် သိပ္ပံ ဇေတ်တ် ဟေၚ်ဟာ&quot; တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rosenberg |first=A. |title=Philosophy of Social Science |year=2015 |publisher=Westview Press |page=5}}&lt;/ref&gt;

လညာတ် အဓိက ၜါ ပ္ဍဲ ဒဿနိကဗေဒ ဏအ်ဂှ် ဒှ် လညာတ် မဒုၚ်တဲ အရာမဍာံ (Positivism) ကေုာံ လညာတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ် (Interpretivism) ရ။ လညာတ် မဒုၚ်တဲ အရာမဍာံ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ်ဂှ် လ္ၚတ် နကဵု နဲကဲ သိပ္ပံ သဘာဝ မာန် ရ။

== သိပ္ပံ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်လၟုဟ် ==
ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် သွာၚ် သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် နဲကဲ ပညာ ကေုာံ အေန်တာနက် ရ။ တၠပညာတအ် စကာ တၚ်နၚ် ဇၞော် (Big Data) မကလိဂွံ နူကဵု မဳဒဳယာ ဂကောံမၞိဟ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် လစွံစိုတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်စၠောံ မၞိဟ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Salganik |first=M. J. |title=Bit by Bit: Social Research in the Digital Age |year=2017 |publisher=Princeton University Press |page=17}}&lt;/ref&gt;

သွာၚ်တၟိ မကော်စ သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် မစကာ ကောန်ပျူတာ ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် တုဲ သုတေသဳတအ် စကာ အသိၚ် ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၚ်နၚ် မၞုံလၟိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။

== အဆက်အစပ် ကု သိပ္ပံ သဘာဝ ==
သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ သိပ္ပံ သဘာဝ (Natural science) နွံကဵု တၚ်တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ တၚ်တၞဟ်ခြာ အဓိကဂှ် ဒှ် အရာ မလ္ၚတ်ရ။ သိပ္ပံ သဘာဝ လ္ၚတ် အရာဝတ္ထု မဟွံမဲကဵု လမျီု ဆ္ဂး သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် လ္ၚတ် မၞိဟ် မၞုံကဵု လစွံစိုတ် မပြံၚ်လှာဲမာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Benton |first=T. |title=Philosophy of Social Science |year=2010 |publisher=Macmillan |page=22}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ ပရေၚ်စမ်ၜတ် ပ္ဍဲ သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ်ဂှ် ကၠောန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သွဟ် မချိုတ်ပၠိုတ် တုပ် ကု သိပ္ပံ သဘာဝ ဟွံမာန်ရ။ ဆ္ဂး သွာၚ် သီုၜါဏအ် စကာ နဲကဲ သိပ္ပံ မပ္တံကဵု မလ္ၚတ် ကေုာံ မစမ်ၜတ် သွက်ဂွံ ဂွံ သွဟ် မဍာံစၟတ်ရ။

== ပရေၚ်စကာ ပ္ဍဲ ပဝ်လသဳ ဍုၚ် ==
အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံနာနာတအ် စကာ သွဟ် သုတေသန နူကဵု သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပဝ်လသဳ ဍုၚ် မဒးရးရ။ ဥပမာ - ပရေၚ်ကံက်စရၚ် လၟိဟ်မၞိဟ် (Census) ဂှ် ကဵု တၚ်နၚ် သွက် အလဵုအသဳ ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.unesco.org/ |title=Social and Human Sciences |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-01}}&lt;/ref&gt;

တၠပညာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်တအ် ကဵု ကသပ် ကု အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် င္ၚုဟ်မး ကပေါတ် ကေုာံ ဖန်ဇန် ပရေၚ်ကမၠောန် ကု ကောန်ဍုၚ်ကွာန်ရ။ တၠပညာ သိပ္ပံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်တအ် လ္ၚတ် ဗီုပြၚ် ရုဲမာဲ ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်စၠောံ ဍုၚ်သ္အာၚ်ရ။

== တၚ်ပါ်ပဲါ ကေုာံ အခက်အခုဲ ==
သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဒးဒုၚ် ပါ်ပဲါ နူကဵု တၠပညာ နာနာ ဟိုတ်နူကဵု ပြသၞာ သုတေသန ကေုာံ အခက်အခုဲ လညာတ်ရ။ ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် မွဲဂှ် ဒှ် အခက်အခုဲ ပရေၚ်ကလေၚ်စမ်ၜတ် ရ။ သုတေသန ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ ပညာစိုတ် ကလေၚ်စမ်ၜတ်မ္ဂး ဟွံကလိဂွံ သွဟ် တုပ် ကု သုတေသန တြေံတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Camerer |first=C. F. |title=Evaluating the replicability of social science experiments |journal=Nature Human Behaviour |date=2018 |volume=2 |issue=9 |pages=637–644 |doi=10.1038/s41562-018-0399-z}}&lt;/ref&gt;

ပါဲနူဂှ်မ္ဂး လညာတ် ဇိုၚ်ခံၚ် (Bias) ပ္ဍဲ သုတေသန လေဝ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော်မွဲကီုရ။ သုတေသန ဗွဲမဂၠိုၚ် ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ရးပလိုတ် မၞုံကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် တုဲ သွဟ်တအ်ဂှ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲ တိုက် အာရှ ဟွံသေၚ်မ္ဂး အာဖရိက ရ။ 

== အနာဂတ် သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ==
အနာဂတ် သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကု ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် နဲကဲ ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ပံၚ်ကောံ သွာၚ်နာနာ (Interdisciplinary approach) ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ် တၠပညာ သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် တအ် သ္ဒး ပံၚ်ကၠောန် ကု တၠပညာ နူကဵု သွာၚ် ဗီဇဗေဒ ကေုာံ သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠၚ် ဇာတိမၞိဟ် ခိုဟ်တိုန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Christakis |first=N. A. |title=Blueprint: The Evolutionary Origins of a Good Society |url=https://archive.org/details/blueprintevoluti0000nich |year=2019 |publisher=Little, Brown Spark |page=[https://archive.org/details/blueprintevoluti0000nich/page/88 88]}}&lt;/ref&gt;

နဲကဲ ဉာဏ်ပညာ ကောန်မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် (AI) ဂှ် သောၚ်ကဠးကဵု အခက်အခုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၚ်နၚ် ဇၞော် မာန်ရ။ AI ကဵု အရီုအဗၚ် သွက်ဂွံ ဆိၚ်ဆ ထ္ၜး ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ပဝ်လသဳ မဒးရးရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Weber |first=Max |title=Economy and Society |year=1978 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520035003 |url=https://books.google.com/books?id=0sCvwl-7mFQC}}
* {{cite book |last=Marx |first=Karl |title=Capital: Critique of Political Economy |year=1990 |publisher=Penguin Classics |isbn=978-0140445688 |url=https://books.google.com/books?id=8C3-QgAACAAJ}}
* {{cite book |last=Durkheim |first=Émile |title=The Rules of Sociological Method |year=1982 |publisher=Free Press |isbn=978-0029079409 |url=https://books.google.com/books?id=i9-WAAAAMAAJ}}
* {{cite journal |last=Wallerstein |first=Immanuel |title=Open the Social Sciences |journal=Stanford University Press |year=1996 |isbn=978-0804727273 |url=https://books.google.com/books?id=qYQv0H0oOa0C}}
* {{cite web |last=Burawoy |first=Michael |title=For Public Sociology |work=American Sociological Review |date=2005 |url=https://www.asanet.org/wp-content/uploads/savvy/images/members/docs/pdf/2004%20Presidential%20Address%20Burawoy.pdf |access-date=2023-10-02}}

{{Navbox
| name = သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ်
| title = [[သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ်]]
| listclass = hlist

| group1 = သွာၚ် အဓိကဂမၠိုၚ်
| list1 =
* [[မနုဿဗေဒ]]
* [[ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်]]
* [[ပထဝဳ]] (မၞိဟ်)
* [[ဝင်]]
* [[ဘာသာဗေဒ]]
* [[သိပ္ပံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်]]
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[သောသဳယဝ်လဝ်ဂျဳ]]
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ]]

| group2 = သွာၚ် နှဴရဴဂမၠိုၚ်
| list2 =
* [[ပညာ ပရေၚ်ဆက်စၠောံ]]
* [[ပရေၚ်ပညာ]]
* [[ပညာ ကောန်ဂကူ]]
* [[လ္ၚတ် ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ်]]
* [[ဒဿနိကဗေဒ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ်}}
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ်]]
[[Category:ပညာမၞိဟ်]]
[[Category:ကဏ္ဍပညာ သုတေသန]]
[[Category:ပရေၚ်မၞိဟ်]]
[[Category:ဒဿနိကဗေဒ]]
[[Category:ဂကောံမၞိဟ်ဗေဒ]]</text>
      <sha1>s6w3hls4fskapxzzgrto3tawtx3mgfm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒေဗေတ် အေမဳလဳ ဒူခါမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13490</id>
    <revision>
      <id>60322</id>
      <parentid>60240</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:41:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 15 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38511" sha1="tilo3iewlagp52x3hq6equn0qn1pr17" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = အေမဳလဳ ဒူခါမ်
| native_name = Émile Durkheim
| image = Émile Durkheim.jpg
| caption = အေမဳလဳ ဒူခါမ် (သၞာံ ၁၉၁၅ တေအ်)
| birth_date = ၁၅ ဨပြဳ ၁၈၅၈
| birth_place = ဍုင် အဳပဳနာတ် (Épinal)၊ ရးနိဂီု ပြင်သေတ်
| death_date = ၁၅ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၁၇ (အာယုက် ၅၉)
| death_place = ဍုင် ပါရဳ (Paris)၊ ရးနိဂီု ပြင်သေတ်
| nationality = ပြင်သေတ်
| occupation = အစာသိပ္ပံ မဆေင်ကဵု ဂကောံမၞိဟ်
| known_for = ညးမခၞံဗဒှ် သိပ္ပံ မဆေင်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ (Sociology)&lt;br /&gt;ပရေင်ပါ်ပရအ် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် (Division of labour)&lt;br /&gt;လညာတ် အနဝ်မဳ (Anomie)
| spouse = လုဝဳသ် ဒရဳယှူတ် (Louise Dreyfus)
}}

ဒေးဗေတ် အေမဳလဳ ဒူခါမ် (David Émile Durkheim) ဒှ် အစာသိပ္ပံ မဆေင်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ အစာပညာစိုတ် ဂကူ ပြင်သေတ် မွဲတၠ မသၠးလဝ် ဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ၁၅ ဨပြဳ ၁၈၅၈ တုဲ စုတိအာ ပ္ဍဲ ၁၅ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၁၇ ရ။ ညး ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု စရင် ညးမခၞံဗဒှ် သိပ္ပံ မဆေင်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် (Sociology) ခေတ်တၟိ မွဲတၠ သီုကဵု မဒှ် မၞိဟ် မပံက်ကဵု ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ မဆေင်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဥရောပရ။ ညံင်ရဴ ကာလ် မာက် (Karl Marx) ကေုာံ မေတ် ဝေဗါ (Max Weber) တအ်ကီု ဒူခါမ် လေဝ် ဒှ် အစာတၠ မၞုံကဵု ဒြဟတ်ဓလီုပ္ဍိုက် ပ္ဍဲ သွာင် သိပ္ပံ မဆေင်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကၠက်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Calhoun|first=C.|title=Classical Sociological Theory|publisher=Wiley-Blackwell|year=2002|isbn=978-0-631-21348-2}}&lt;/ref&gt;

ဒူခါမ် ဂစာန်လဝ် ညံင် သိပ္ပံ မဆေင်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် (Sociology) ဂွံဒှ် ဘာသာကွတ် မတန်တဴကေတ်တ်၊ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပညာစိုတ် ကေုာံ ပညာဒဿနရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၅ ညး ချူပ္တိတ် လိက် ဥပဒေ နဲကဲ သိပ္ပံဂကောံမၞိဟ် (The Rules of Sociological Method) မဒှ် လိက် မဗၟံက်ထ္ၜး ဗီုလဵု ဂွံလ္ၚတ် အရာမကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် နကဵု နဲကဲ သိပ္ပံ မစှ်ေကဵု လၟေင်ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက ညး သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ မၞုံကဵု လညာတ် ပရေင်ကမၠောန်နာနာသာ် တအ် ဗီုလဵု ဂွံဆက် ကောံသၟဟ် တန်တဴအာမာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Durkheim|first=E.|title=The Rules of Sociological Method|url=https://archive.org/details/rulesofsociologi0000durk_l2z6|publisher=Free Press|year=1982|isbn=978-0029079409}}&lt;/ref&gt;

ညး ခၞံဗဒှ်လဝ် လိက်ကၞပ် မဒယှ်တမ္ညဝ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ပရေင်ပါ်ပရအ် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် (The Division of Labour in Society) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၃၊ လိက် ပရေင်ချိုတ်ကေတ် (Suicide) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၇ ကေုာံ လိက် သဇိုင် ဗီုပြင် ပရေင်ဘာသာ ပ္ဍဲ ဂျိုင်ဘဝ (The Elementary Forms of the Religious Life) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၂ တအ်ရ။ သာ်ဂှ်မွဲစွံ ညး ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂျာနေဝ် မဆေင်ကဵု သိပ္ပံဂကောံမၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မၞုံယၟု L'Année Sociologique ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၈ ရ။ လညာတ် ညး ဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက် ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ မဆေင်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် စဵုကဵု စိုပ် ခေတ်လၟုဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Lukes|first=S.|title=Émile Durkheim: His Life and Work|publisher=Stanford University Press|year=1985|isbn=978-0804712835}}&lt;/ref&gt;

== ပထမ အဝဲ ကေုာံ ပရေင်ပညာ ==
ဒူခါမ် သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် အဳပဳနာတ် (Épinal) ရး လဝ်ရိန် (Lorraine) မနွံ ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ပြင်သေတ် ရ။ မိမ ညး ဒှ် ဂကူဂျူ (Jew) မလျိုင်ပတှ်ေ ပရေင်ဘာသာ ဗွဲမဇြိုဟ်နက်တုဲ အပါညး ကေုာံ အပါနော်ညး ဒှ် လကျာ် ဂျူ (Rabbi) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ညး ဍောတ်ဍောတ် ညး လ္ၚတ်လဝ် လိက် ဟဳဗရူး (Hebrew) ကေုာံ လိက် သမ္မာ ဂျူ တအ် သွက်ဂွံ ဆက်ယိုက်ဂၠေင် အာဲကၟာဲ အပါညးကီုလေဝ် ဗွဲကြဴ ညး ဟွံဆက်ကၠောန် ကမၠောန် လကျာ် ဂျူ တုဲ ပြံင်လှာဲ စိုတ်ဓါတ် လပါ် လညာတ် လောကဳ သက်က် (Secular) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Fournier|first=M.|title=Émile Durkheim: A Biography|url=https://archive.org/details/emiledurkheimbio0000four|publisher=Polity|year=2013|isbn=978-0745646442}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၉ ညး လုပ်တိုန် တက္ကသိုလ် အဳကောလ် နဝ်မာလ် သူပဳရဳယျာ (École Normale Supérieure) ပ္ဍဲ ဍုင် ပါရဳ မဒှ် တက္ကသိုလ် မပြဲအိုတ် ပ္ဍဲ ပြင်သေတ် ရ။ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ်ဏအ် ညး ဂွံဆဵုဂဗ ကု ကွးဘာ မသ္ကေက်သ္ကာ မပ္တံကဵု ဂျောန် ဇြဝ်ရက် (Jean Jaurès) ကေုာံ ဟေန်ရဳ ဘာဂ်သောန် (Henri Bergson) တအ်ရ။ ညး လ္ၚတ်လဝ် ပညာဒဿန ဆဂး ညး ဟွံဒးဂၞပ် ကု ပရေင်လ္ၚတ် ဒဿန မသ္ၚောဲ နူကဵု ပရေင်ဇေတ်မာန် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် တုဲ ညး မိက်ဂွံ လ္ၚတ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ဂကောံမၞိဟ် နကဵု နဲကဲ သိပ္ပံရ။ ညး ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ပညာဒဿန ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၂ ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Tiryakian|first=E. A.|title=Emile Durkheim|journal=American Journal of Sociology|year=1978|volume=84|issue=2|pages=287-306}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ ဒတန် သိပ္ပံဂကောံမၞိဟ် ==
ကြဴနူ မကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ညး ကၠောန်ကမၠောန် နဒဒှ် အစာဘာ ပညာဒဿန ပ္ဍဲ ဘာတန်သၠုင် နာနာ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၅ ညး အာလ္ၚတ် ပညာ ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဂျာမနဳ လပါ် ပညာစိုတ် (Psychology) ကေုာံ သၞောတ်သိပ္ပံ ဇရေင် အစာတၠ ဝဳလ်ဟေမ် ဝုန် (Wilhelm Wundt) ရ။ ပရေင်လ္ၚတ် ပ္ဍဲ ဂျာမနဳဏအ် ပကဵု ညံင် ညး ဂွံ ဆက်ဇၞော်မောဝ် လညာတ် သိပ္ပံ မဆေင်ကဵု ဂကောံမၞိဟ်ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၇ ညး ဂွံဒုင် ခပ္တိုန် နဒဒှ် အစာဘာ လပါ် ပညာစိုတ် ကေုာံ သိပ္ပံဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဗဝ်ဒဝ် (University of Bordeaux) ရ။ တာလျိုင်ဏအ် ဒှ် တာလျိုင် အစာဘာ သိပ္ပံဂကောံမၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ပြင်သေတ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jones|first=R. A.|title=Emile Durkheim: An Introduction to Four Major Works|url=https://archive.org/details/emiledurkheimint0000jone|publisher=Sage Publications|year=1986|isbn=978-0803923992}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဗဝ်ဒဝ် ညး စပံက် ဘာလ္ၚတ် မဆေင်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၃ ညး ပ္တိတ် လိက် ဒုင်စဳရေင် ပါရဂူ မၞုံယၟု &quot;ပရေင်ပါ်ပရအ် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်&quot; (The Division of Labour in Society) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၅ ညး ခၞံဗဒှ် ဌာန သိပ္ပံဂကောံမၞိဟ် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဥရောပ တုဲ ပ္တိတ် လိက် &quot;ဥပဒေ နဲကဲ သိပ္ပံဂကောံမၞိဟ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁۹၀၂ ညး ပြံင်အာ ကၠောန် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဇြဝ်ဗောန် (Sorbonne) ပ္ဍဲ ဍုင် ပါရဳ တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၃ ညး ဂွံဒုင် ခပ္တိုန် နဒဒှ် ပါမောက္ခ အလုံမွဲ ဌာန ရ။ ညး သီုကဵု မဒက်ပ္တန် ဂျာနေဝ် ဝင် လ္ၚတ် L'Année Sociologique သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ပရူပရာ သိပ္ပံဂကောံမၞိဟ် မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Peyre|first=H.|title=Durkheim: The Man, His Time, and His Intellectual Background|journal=Émile Durkheim, 1858-1917|year=1960|pages=3-31}}&lt;/ref&gt;

== လညာတ် နဲကဲ သိပ္ပံဂကောံမၞိဟ် ==
လညာတ် နဲကဲ မလ္ၚတ် သိပ္ပံဂကောံမၞိဟ် ဒူခါမ် ဒက်သဇိုင် လတူ အရာ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မကော်စ Social facts ရ။ ဒူခါမ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ သိပ္ပံဂကောံမၞိဟ် ဒးလ္ၚတ် အရာ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် နဒဒှ် အရာ မနွံ မ္ၚး စိုတ် ကောန်မၞိဟ်တအ် တုဲ မၞုံကဵု ဒြဟတ် ဓလီုပ္ဍိုက် လတူ အပြုအမူ မၞိဟ် ပူဂိုလ် တအ်ရ။ အရာတအ်ဏအ် မပ္တံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ၊ အခိုက်ကၞာ၊ ဘာသာ၊ တင်ပတှ်ေ ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တအ် ဒှ် အရာ မဆက်စပ်ဒၟံင် အလုံမွဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Giddens|first=A.|title=Durkheim|publisher=Fontana Modern Masters|year=1978|isbn=978-0006348972}}&lt;/ref&gt;

ဒူခါမ် ပတှ်ေလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံဂကောံမၞိဟ် သ္ဒး ပါ်တိတ် နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ် ပညာစိုတ် (Psychology) ရ။ ပညာစိုတ် လ္ၚတ် စိုတ် ကေုာံ အပြုအမူ မၞိဟ် ပူဂိုလ် မွဲတၠရ၊ ဆဂး သိပ္ပံဂကောံမၞိဟ် လ္ၚတ် အရာ မကတဵုဒှ် လတူ အလုံမွဲ ဂကောံမၞိဟ် မပံင်ကောံလဝ်ရ။ ညး စကာ နဲကဲ သိပ္ပံ ဇေတ်တ် သွက်ဂွံ ပကောံ တင်ဂၞင် ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် မဆေင်ကဵု လၟိဟ် (Quantitative) တုဲ ဗၟံက်ထ္ၜး လညာတ် ဇကုရ။ နဲကဲဏအ် ပကဵု ညံင် သိပ္ပံဂကောံမၞိဟ် ဂွံဒှ် ဘာသာကွတ် မနွံကဵု ခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ဍာံစၟတ် ညံင်ရဴ သိပ္ပံ သဘာဝ တအ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Alexander|first=J. C.|title=The Antinomies of Classical Thought: Marx and Durkheim|journal=Theoretical Logic in Sociology|year=1982|volume=2|pages=123-145}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ပါ်ပရအ် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin-left:1em;&quot;
|+ လိက်ကၞပ် အဓိက မချူလဝ် နကဵု အေမဳလဳ ဒူခါမ်
|-
! သၞာံ !! ယၟု လိက် (Mon/English) !! ပရူပရာ အဓိက
|-
| ၁၈၉၃ || ပရေင်ပါ်ပရအ် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် (The Division of Labour in Society) || ပရေင်ကောံသၟဟ် ဂကောံမၞိဟ် တြေံ ကဵု တၟိ
|-
| ၁၈၉၅ || ဥပဒေ နဲကဲ သိပ္ပံဂကောံမၞိဟ် (The Rules of Sociological Method) || သၞောတ် နဲကဲ မလ္ၚတ် သိပ္ပံဂကောံမၞိဟ်
|-
| ၁၈၉၇ || ပရေင်ချိုတ်ကေတ် (Suicide) || ပရေင်ပါ်ပဲါ ချိုတ်ကေတ် နကဵု သၞောတ် သိပ္ပံဂကောံမၞိဟ်
|-
| ၁၉၁၂ || သဇိုင် ဗီုပြင် ပရေင်ဘာသာ ပ္ဍဲ ဂျိုင်ဘဝ (The Elementary Forms of the Religious Life) || တမ်ရိုဟ် ပရေင်ဘာသာ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မူလ
|}

ပ္ဍဲ လိက် ပရေင်ပါ်ပရအ် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ညး သောင်ကလးလဝ် ဗီုလဵု ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲ ခေတ်တြေံ ကဵု ခေတ်တၟိ ဆက် ကောံသၟဟ် တန်တဴဒၟံင်ရ။ ညး ပါ်လဝ် ပရေင်ကောံသၟဟ် (Solidarity) နကဵု ၜါ သာ် မတွဟ်ဂး ပရေင်ကောံသၟဟ် ညံင်စက် (Mechanical solidarity) ကေုာံ ပရေင်ကောံသၟဟ် ညံင်ခန္ဓ (Organic solidarity) ရ။ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တြေံ (Traditional societies) မၞိဟ်တအ် ကၠောန် ကမၠောန် တုပ်ပ်၊ နွံကဵု လညာတ် ကေုာံ ပရေင်ပတှ်ေ တုပ်ပ် တုဲ ကောံသၟဟ်ဒၟံင် ညံင်ရဴ စက် မွဲကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Durkheim|first=E.|title=The Division of Labor in Society|url=https://archive.org/details/divisionoflabori0000durk|publisher=Free Press|year=1997|isbn=978-0684836386}}&lt;/ref&gt;

ကာလ ဂကောံမၞိဟ် ဇၞော်မောဝ် ပြံင်လှာဲ စိုပ် ခေတ် ကွတ်စက် မ္ဂး ပရေင်ပါ်ပရအ် ကမၠောန် (Division of labour) ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ မၞိဟ်တအ် ကၠောန် ကမၠောန် တၞဟ်ခြာ၊ နွံကဵု လညာတ် တၞဟ်ခြာ ကီုလေဝ် ညးမွဲ ကု ညးမွဲ ဒးဒုင်သဇိုင် ရေင်သကအ် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴရ။ အရာဏအ် ညး ကော်စ ပရေင်ကောံသၟဟ် ညံင်ခန္ဓ မတုပ် ညံင် ကလာပ်ရုပ် နာနာ ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ကၠောန်ကမၠောန် တၞဟ်ခြာလေဝ် ဆက်စပ် ပံင်ကောံဒၟံင် သွက် လမျီု ဂွံတန်တဴကီုရ။ ညး ပတှ်ေလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ပါ်ပရအ် ကမၠောန် ဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ဂွံ ကောံသၟဟ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Merton|first=R. K.|title=Durkheim's Division of Labor in Society|journal=American Journal of Sociology|year=1934|volume=40|issue=3|pages=319-328}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ချိုတ်ကေတ် ကေုာံ လညာတ် အနဝ်မဳ ==
လိက် ပရေင်ချိုတ်ကေတ် (Suicide) မပ္တိတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၇ ဒှ် လိက် မဗၟံက်ထ္ၜး နဲကဲ သိပ္ပံဂကောံမၞိဟ် မပြဲအိုတ်မွဲရ။ ဒူခါမ် လ္ၚတ်လဝ် စရင် မၞိဟ် ချိုတ်ကေတ် လမျီု ဇကု ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် နာနာ ပ္ဍဲ ဥရောပ တုဲ ညး ဂၠာဲဆဵုလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ချိုတ်ကေတ် ဟွံဆေင် ကု ယဲစိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပြသၞာ ပူဂိုလ် သၟး၊ အရာဏအ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ပရေင်ကောံသၟဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ ညး ပါ်လဝ် ဗီုပြင် ပရေင်ချိုတ်ကေတ် ပန် သာ် မတွဟ်ဂး ချိုတ်ကေတ် ဟိုတ်နူ အတ္တ (Egoistic)၊ ချိုတ်ကေတ် သွက် ညးတၞဟ် (Altruistic)၊ ချိုတ်ကေတ် ဟိုတ်နူ အနဝ်မဳ (Anomic) ကေုာံ ချိုတ်ကေတ် ဟိုတ်နူ ကံကုသိုလ် ဖန် (Fatalistic) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Durkheim|first=E.|title=Suicide: A Study in Sociology|url=https://archive.org/details/suicide0000unse_x5o7|publisher=Free Press|year=1951|isbn=978-0684836324}}&lt;/ref&gt;

လညာတ် မဒယှ်အိုတ် ပ္ဍဲ လိက်ဏအ် ဒှ် လညာတ် အနဝ်မဳ (Anomie) ရ။ အနဝ်မဳ တွဟ်ဂး အခိင်ကာလ ဂကောံမၞိဟ် ပြံင်လှာဲ ပြဟ်လောန်အာ မ္ဂး စေဝ်ပၞောန် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် မထိင်ဒဝ်လဝ် မၞိဟ်တအ် လီုလာ်အာ တုဲ မၞိဟ်တအ် ဟွံတီ မုဒးကၠောန်၊ ၜိုတ်အာ စိုတ် တုဲ ကတဵုဒှ် ပရေင်ချိုတ်ကေတ်မာန်ရ။ အနဝ်မဳ ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ကွတ်စက် ခေတ်တၟိ ရ။ လိက်ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ကိစ္စ ပူဂိုလ် ညံင်ရဴ မချိုတ်ကေတ် လမျီု ဇကု လေဝ် နွံကဵု ဟိုတ် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Pope|first=W.|title=Durkheim's Suicide: A Classic Analyzed|url=https://archive.org/details/unset0000unse_q5r2|journal=University of Chicago Press|year=1976|pages=[https://archive.org/details/unset0000unse_q5r2/page/12 12]-34}}&lt;/ref&gt;

== ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ==
သွက် ဒူခါမ် ဂကောံမၞိဟ် မွဲ ဂွံ တန်တဴမာန် ဂှ် သ္ဒး နွံကဵု ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Morality) မတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် ရ။ ညး ဟီုလဝ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ဟွံသေင် အရာ မကၠုင် နူ အဇ္ဇျတ္တ (Individual intuition) သၟး၊ အရာဏအ် ဒှ် အရာ မကတဵုဒှ် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် မခၞံဗဒှ်လဝ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ကောံသၟဟ် မၞိဟ်တအ်ရ။ အရာ မခိုဟ် ကေုာံ အရာ မပရေအ် ဒှ် တင်သ္ဂုတ်သွာတ် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Wallwork|first=E.|title=Durkheim: Morality and Milieu|url=https://archive.org/details/durkheimmorality00wall|publisher=Harvard University Press|year=1972|isbn=978-0674219001}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ၜိုန်ရ ပရေင်သၠးပွး ပူဂိုလ် နွံဂၠိုင်ကီုလေဝ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ဒး ဆက်နွံဒၟံင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လညာတ် အတ္တ မလောန်ကာဲ ရ။ ဒူခါမ် ပတှ်ေလဝ် ဒဒှ်ရ ဂကောံ ပရေင်ကမၠောန် (Occupational groups) ဟွံသေင်မ္ဂး သမဂ္ဂ တအ် မာန် ဒက်ပ္တန် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် တၟိ ပ္ဍဲ ခေတ် ကွတ်စက် သွက်ဂွံ ကဵု ဇြဟတ် ကေုာံ ပရေင်ကောံသၟဟ် ကု သၟာကမၠောန် တအ်ရ။ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ဒှ် အရာ မပကဵု ညံင် မၞိဟ်တအ် ဂွံ ဆက်စပ် ကု အရာ မဇၞော် နူကဵု ဇကု မတွဟ်ဂး ဂကောံမၞိဟ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Cladis|first=M. S.|title=A Communitarian Defense of Liberalism: Emile Durkheim and Contemporary Social Theory|url=https://archive.org/details/communitariandef0000clad|journal=Stanford University Press|year=1992|pages=[https://archive.org/details/communitariandef0000clad/page/45 45]-67}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ပတှ်ေ ==
ပ္ဍဲ လိက် သဇိုင် ဗီုပြင် ပရေင်ဘာသာ ပ္ဍဲ ဂျိုင်ဘဝ (The Elementary Forms of the Religious Life) ညး လ္ၚတ်လဝ် လညာတ် ပရေင်ဘာသာ နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် တမၠာ မပ္တံကဵု ဂကူ ရးတၟံ ပ္ဍဲ သြသတြေလျာ တအ်ရ။ ညး သောင်ကလးလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဘာသာ (Religion) ဒှ် သၞောတ် တင်ပတှ်ေ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ မဆေင်ကဵု အရာ မသ္အးဇ္ၚး (Sacred) ကေုာံ အရာ မဓမ္မတာ (Profane) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Durkheim|first=E.|title=The Elementary Forms of Religious Life|url=https://archive.org/details/elementaryformso0000durk_k9c2|publisher=Free Press|year=1995|isbn=978-0029079379}}&lt;/ref&gt;

ဒူခါမ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြဟတ် မသၠုင်အိုတ် ဇေတ်တ်မ္ဂး ဒှ် ရုပ်ရဴ မစၞးကဵု ဂကောံမၞိဟ် ရ။ အခိင်ကာလ မၞိဟ်တအ် လ္ၚောဝ် ကျာ် မ္ဂး ညးတအ် အဃော မလ္ၚောဝ် ဒြဟတ် ဂကောံမၞိဟ် ညးတအ် သီးသီးရ။ ပရေင်ဘာသာ ပကဵု ညံင် မၞိဟ်တအ် ဂွံ ကောံသၟဟ်၊ နွံကဵု ပရေင်ပတှ်ေ တုပ်ပ် ကေုာံ ကလိဂွံ ဒြဟတ် စိုတ်ဓါတ် ပ္ဍဲ အခိင် ကောံဓရီု ကၠောန် သဘင် (Collective effervescence) ရ။ လညာတ်ဏအ် ဒှ် လညာတ် မပါ်ပဲါ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်ဘာသာ နကဵု လပါ် ဂကောံမၞိဟ် သက်က် ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Pickering|first=W. S. F.|title=Durkheim's Sociology of Religion: Themes and Theories|url=https://archive.org/details/durkheimssociolo0000pick|journal=Routledge &amp; Kegan Paul|year=1984|pages=[https://archive.org/details/durkheimssociolo0000pick/page/100 100]-125}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ပညာ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ==
ပရေင်ပညာ လေဝ် ဒှ် သွာင် မွဲ မဒူခါမ် စွံသတိ ဗွဲမလောန် ရ။ ညး ပတှ်ေလဝ် ပရေင်ပညာ (Education) ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မသွံကဵု လညာတ်၊ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် နူကဵု မၞိဟ် ဇၞော်တအ် ဇရေင် ကောန်ၚာ် တအ် သွက်ဂွံ ကဵု ညးတအ် ဂျိုင်တန်တဴ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မာန်ရ။ ဇၟာပ် ဂကောံမၞိဟ် နွံကဵု သၞောတ် ပရေင်ပညာ ညးတအ် သီးသီး သွက်ဂွံ မင်မွဲလဝ် ပရေင်တန်တဴ ဂကောံမၞိဟ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Durkheim|first=E.|title=Education and Sociology|url=https://archive.org/details/educationsociolo0000durk|publisher=Free Press|year=1956|isbn=978-0029079201}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ပရေင်ပညာ နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ဗတောန် ကွတ်ပညာ တၟေင် (Specialized skills) သွက် ပရေင်ပါ်ပရအ် ကမၠောန်၊ တုဲ သီုကဵု သ္ဒး ဗတောန် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ဍုင်ကွာန် (Civic morality) ညံင် ကောန်ၚာ် တအ် ဂွံ ဆက်စပ် ကု ရးနိဂီု ကေုာံ ကောန်ဍုင် ကွာန် တၞဟ် တအ်ရ။ ဒူခါမ် ဒှ် အစာ မကဵု ဇြဟတ် ညံင် ပရေင်ပညာ ဂွံ သၠး နူကဵု လညာတ် ဘာသာ (Secular education) ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ပြင်သေတ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Emirbayer|first=M.|title=Useful Durkheim|journal=Sociological Theory|year=1996|volume=14|issue=2|pages=109-130}}&lt;/ref&gt;

== လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဍုင် ==
လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဒူခါမ် နွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် သၞောတ် လဳဗရေဝ် (Liberalism) ကေုာံ သၞောတ် သဵုယှေဝ်လဳဇြေမ် (Socialism) ရ။ ညး ဒစဵုဒစး သၞောတ် အတ္တ ဝါဒ (Individualism) မဇၞော်လောန် မဟွံစွံ သတိ ကု ပရေင်ကောံသၟဟ် ဂကောံမၞိဟ် ကီုလေဝ်၊ ညး လေဝ် ဟွံဒးဂၞပ် ကု သၞောတ် သဵုယှေဝ်လဳဇြေမ် မာက်သေတ် (Marxism) မပတှ်ေလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သ္ဒး ကၠုင် နူ ပရေင်ပုန်ကတဵု ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ကဆံင် မၞိဟ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Gane|first=M.|title=On Durkheim's Rules of Sociological Method|url=https://archive.org/details/ondurkheimsrules0000gane_u7y5|publisher=Routledge|year=1988|isbn=978-0415002516}}&lt;/ref&gt;

သွက် ဒူခါမ် ဍုင် (State) ဟွံသေင် ဆ အဝဵု သၟး၊ ဍုင် ဒှ် အင်္ဂ မချပ်ဒပ် ကေုာံ ကဵု တင်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက် ဂကောံမၞိဟ် (Brain of society) ရ။ ဍုင် နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ပူဂိုလ် ကေုာံ သၠုင်ပ္တိုန် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်ရ။ ညး ပတှ်ေလဝ် ဒဒှ်ရ ဍုင် ကေုာံ ဂကောံ ပရေင်ကမၠောန် တအ် သ္ဒး ကၠောန်ကမၠောန် ပံင်သၟဟ် ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံ တန်တဴ ၜိုဟ်သြိုဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Pearce|first=F.|title=The Radical Durkheim|url=https://archive.org/details/radicaldurkheim0000pear_q3d2|journal=Unwin Hyman|year=1989|pages=[https://archive.org/details/radicaldurkheim0000pear_q3d2/page/80 80]-95}}&lt;/ref&gt;

== အဝဲလက္ကရဴ ကေုာံ ပရေင်စုတိ ==
ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ (World War I) စကတဵုဒှ် ဒူခါမ် လုပ်ယိုက်ဂၠေင် သွက် ဍုင် ညး နကဵု လပါ် ချူ လိက် ပရေင်စန်ဒက် (Propaganda) သွက်ဂွံ ထ္ၜးကဵု လညာတ် မဍာံစၟတ် ရးနိဂီု ပြင်သေတ် ရ။ ဆဂး ပၞာန်ဏအ် ကဵု ပရေင်ဍဵုဍိုက် စိုတ်ဓါတ် ကု ညး ဗွဲမလောန် ရ ဟိုတ်နူ ကွးဘာ ညး ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ညးမဒှ် ကောန် ကေုာံ ညးမဆက် ဒတန် သိပ္ပံဂကောံမၞိဟ် တအ် ဒးချိုတ်အာ ပ္ဍဲ ပၞာန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Fournier|first=M.|title=Émile Durkheim: A Biography|url=https://archive.org/details/emiledurkheimbio0000four|publisher=Polity|year=2013|isbn=978-0745646442}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်လ္ၚောဝ် ကောန်ဇာတ် ဇကု မာသေဝ် (Marcel) မဒးချိုတ်အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၅ ပကဵု ညံင် စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဒူခါမ် လီုလာ်အာ ဗွဲမဇၞော်ကၠက် ရ။ ပ္ဍဲ နှုတ် သၞာံ ၁၉၁၇ ညး ဒးဒုင် ယဲ သတြုက် (Stroke) တုဲ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၁၅ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၁၇ ညး စုတိအာ ပ္ဍဲ ဍုင် ပါရဳ အခိင် မၞုံ အာယုက် ၅၉ သၞာံ ရ။ ဇွ ညး တိုပ်လဝ် ပ္ဍဲ သုသာန် မောန်ပါနသ် (Montparnasse Cemetery) ပ္ဍဲ ဍုင် ပါရဳ ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Lukes|first=S.|title=Émile Durkheim: His Life and Work|journal=Stanford University Press|year=1985|pages=500-525}}&lt;/ref&gt;

== ဓရေပ် ပရေင်ဓလီုပ္ဍိုက် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ==
အာဲကၟာဲ ဒူခါမ် လတူ သွာင် သိပ္ပံ မဆေင်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဇၞော်မောဝ် ပြးဇး ဗွဲမလောန် ရ။ ညး ဒှ် မၞိဟ် မခၞံဗဒှ် သိပ္ပံဂကောံမၞိဟ် နဒဒှ် ကွတ်သိပ္ပံ မစှ်ေကဵု လၟေင် မွဲ တုဲ ပံက်ကဵု တြင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဂကောံမၞိဟ် နကဵု နဲကဲ စမ်ၜတ် ရ။ လညာတ် ညး မဆေင်ကဵု ပရေင်ကောံသၟဟ်၊ အနဝ်မဳ၊ ကေုာံ အရာမကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် တအ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်လ္ၚတ် ခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Stones|first=R.|title=Key Sociological Thinkers|publisher=Palgrave Macmillan|year=2008|isbn=978-0230209800}}&lt;/ref&gt;

ကွးသာဝက ညး မပ္တံကဵု မာသေဝ် မောသ် (Marcel Mauss) ဆက် ဇၞော်မောဝ် လညာတ် ညး ပ္ဍဲ သွာင် မနုဿဗေဒ (Anthropology) ရ။ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် လညာတ် ဒူခါမ် ဂွံဒုင် ကေတ်စကာ ပ္ဍဲ လညာတ် ပရေင်ကမၠောန် လဒက်ပ္တန် (Structural functionalism) မက္ဍိုက်ပ် နကဵု တာလ်ကောတ် ပါသောန် (Talcott Parsons) ရ။ ၜိုန်ရ ညး စုတိအာ လံကီုလေဝ် လိက်ကၞပ် ညး တအ် ဆက် ဒှ် လိက် မသ္ဒး ဗှ် လ္ၚတ် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် တက္ကသိုလ် မဗတောန် သိပ္ပံဂကောံမၞိဟ် အလုံ ဂၠးကဝ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Alexander|first=J. C.|title=Sociological Theory Since 1945|url=https://archive.org/details/sociologicaltheo0000alex|journal=Hutchinson|year=1987|pages=[https://archive.org/details/sociologicaltheo0000alex/page/10 10]-25}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Calhoun |first=Craig |year=2002 |title=Classical Sociological Theory |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-0631213482 |url=https://archive.org/details/classicalsociolo0000unse}}
* {{cite book |last=Lukes |first=Steven |year=1985 |title=Émile Durkheim: His Life and Work |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0804712835 |url=https://archive.org/details/emiledurkheimhis00luke}}
* {{cite book |last=Fournier |first=Marcel |year=2013 |title=Émile Durkheim: A Biography |publisher=Polity |isbn=978-0745646442 |url=https://www.politybooks.com/bookdetail?book_slug=emile-durkheim-a-biography--9780745646442}}
* {{cite book |last=Jones |first=Robert Alun |year=1986 |title=Emile Durkheim: An Introduction to Four Major Works |publisher=Sage Publications |isbn=978-0803923992 |url=https://archive.org/details/emiledurkheimint0000jone}}
* {{cite journal |last=Tiryakian |first=Edward A. |year=1978 |title=Emile Durkheim |journal=American Journal of Sociology |volume=84 |issue=2 |pages=287-306 |doi=10.1086/226788 |url=https://www.jstor.org/stable/2777893}}

{{Navbox
| name = သိပ္ပံ မဆေင်ကဵု ဂကောံမၞိဟ်
| title = [[သိပ္ပံ မဆေင်ကဵု ဂကောံမၞိဟ်]]
| state = autocollapse
| listclass = hlist

| group1 = အစာတၠ အဓိက
| list1 =
* [[အေမဳလဳ ဒူခါမ်]]
* [[ကာလ် မာက်]]
* [[မေတ် ဝေဗါ]]
* [[သြဂေတ် ကောမ်]]
* [[ဂျံတ် သေမ်မေဝ်]]

| group2 = လညာတ် အဓိက
| list2 =
* [[အနဝ်မဳ]]
* [[ပရေင်ပါ်ပရအ် ကမၠောန်]]
* [[ပရေင်ကောံသၟဟ် ဂကောံမၞိဟ်]]
* [[Social facts]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဒူခါမ်, အေမဳလဳ}}
[[Category:အစာသိပ္ပံ မဆေင်ကဵု ဂကောံမၞိဟ်]]
[[Category:မၞိဟ် မသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၅၈]]
[[Category:မၞိဟ် မစုတိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၇]]
[[Category:မၞိဟ် နူ ရးနိဂီု ပြင်သေတ်]]
[[Category:အစာဒဿန ခေတ်တၟိ]]
[[Category:တၠပညာ ဂကူဂျူ]]
[[Category:ဝင် သိပ္ပံ မဆေင်ကဵု ဂကောံမၞိဟ်]]
```&lt;FollowUp label=&quot;Learn more about Karl Marx&quot; query=&quot;Who is Karl Marx and what did he write?&quot;/&gt;</text>
      <sha1>tilo3iewlagp52x3hq6equn0qn1pr17</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မေတ် ဝေဗါ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13491</id>
    <revision>
      <id>60421</id>
      <parentid>60241</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 30 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42565" sha1="cp0b7fu72ame0wuvadzz3hikhh4twq5" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = မေတ် ဝေဗါ
| native_name = Max Weber
| image = Max Weber, 1918.jpg
| caption = မေတ် ဝေဗါ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၈
| birth_name = ကာလ် အေမဳ မက်သဳမဳလဳယေန် ဝေဗါ (Karl Emil Maximilian Weber)
| birth_date = {{Birth date|1864|4|21|df=y}}
| birth_place = ဍုၚ်အာဖွတ် (Erfurt), ရးနိဂီု ဂျာမနဳ (Germany)
| death_date = {{Death date and age|1920|6|14|1864|4|21|df=y}}
| death_place = ဍုၚ်မျူးနေတ် (Munich), ရးနိဂီု ဂျာမနဳ
| nationality = ဂျာမန်
| occupation = အစာသိပ္ပံ ဂကောံမၞိဟ်, အစာဝၚ်, အစာသၞောဝ်, အစာပိုန်ဒြပ်
| spouse = မာရဳအာန် ဝေဗါ (Marianne Weber)
| era = ခေတ် ၁၉-၂၀ ဗွဝ်ကၠံ
| notable_works = ''The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism'', ''Economy and Society''
}}

မေတ် ဝေဗါ (Max Weber, ၂၁ ဨပြဳ ၁၈၆၄ – ၁၄ ဂျောန် ၁၉၂၀) ဒှ် အစာသိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ်၊ အစာဝၚ်၊ အစာသၞောဝ် ကေုာံ အစာပိုန်ဒြပ် ဂကူဂျာမန် မွဲတၠရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Radkau |first=Joachim |title=Max Weber: A Biography |url=https://archive.org/details/maxweberbiograph0000radk |year=2009 |publisher=Polity Press |isbn=978-0745641478 |pages=[https://archive.org/details/maxweberbiograph0000radk/page/15 15]-18}}&lt;/ref&gt; ညး ဒှ် မၞိဟ်မခၞံဗဒှ် သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် (Sociology) ကေုာံ လညာတ် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် (Public administration) မွဲတၠ ပ္ဍဲ ဝင်ဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kim |first=Sung Ho |title=Max Weber |year=2022 |publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=https://plato.stanford.edu/entries/weber/}}&lt;/ref&gt; ပံၚ်ကောံ ကု ကာလ် မာတ် (Karl Marx) ကေုာံ အဳမဳ ဒျူခေမ် (Émile Durkheim) တုဲ ညးတအ် ပိတၠ ဒှ် မအံက် မဒက်ပ္တန် သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Giddens |first=Anthony |title=Capitalism and Modern Social Theory |url=https://archive.org/details/capitalismmodern0000gidd_a3i1 |year=1971 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521097857 |pages=[https://archive.org/details/capitalismmodern0000gidd_a3i1/page/119 119]-122}}&lt;/ref&gt; 

ပရေၚ်လ္ၚတ် ဝေဗါ သ္ပအာရီု လတူ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ သၞောတ် ဂကောံမၞိဟ်၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ဘာသာတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Swedberg |first=Richard |title=Max Weber as an Economist and as a Sociologist |journal=The American Journal of Economics and Sociology |year=1999 |volume=58 |issue=4 |pages=561-582}}&lt;/ref&gt; လိက် ညးမချူလဝ် &quot;လညာတ်ဒ္ဂေတ် ခရေတ်ယာန် ပရဝ်တေတ်သတာန် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သြန်တမ်&quot; (The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism) ဂှ် ဒှ် လိက်ပြကိုဟ် မဒယှ်အိုတ် မဗၟံက်ထ္ၜး ပရေၚ်ဆက်စပ် အကြာ ဓရ်ပတှ်ေ ဘာသာ ကဵု ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်ပိုန်ဒြပ် ကေပဳတယ်လဳဇြေမ် (Capitalism) ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ပလိုတ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Weber |first=Max |title=The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism |url=https://archive.org/details/pdfy-8fnkKz0SleumNaIz |year=2001 |publisher=Routledge |isbn=978-0415254069 |pages=13-15}}&lt;/ref&gt; ညး ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် လညာတ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် မခိုဟ်ဆာဲ သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bendix |first=Reinhard |title=Max Weber: An Intellectual Portrait |url=https://archive.org/details/maxweberintellec0000bend_q1k3 |year=1977 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520031944 |pages=[https://archive.org/details/maxweberintellec0000bend_q1k3/page/45 45]-48}}&lt;/ref&gt;

ပါဲနူဂှ်ပၠန် ဝေဗါ စွံသတိ လတူ ပရေၚ်ပါ်ပဲါ သၞောတ် ဗျူရဝ်ကရေသဳ (Bureaucracy) မဒှ် သၞောတ်မအုပ်ဓုပ် ဍုၚ် ကေုာံ ဂကောံ စက်ယန္တရားတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mommsen |first=Wolfgang J. |title=The Political and Social Theory of Max Weber |url=https://archive.org/details/politicalsocialt0000momm_c2y6 |year=1989 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226534008 |pages=[https://archive.org/details/politicalsocialt0000momm_c2y6/page/109 109]-111}}&lt;/ref&gt; ညး ပတှ်ေလဝ် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် နကဵု လညာတ် မနွံကဵု ဟိုတ်ဖဵု (Rationalization) ဒှ် အရာမချဳဒရာၚ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ခေတ်တၟိ (Modernity) မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gerth |first=H.H. |last2=Mills |first2=C. Wright |title=From Max Weber: Essays in Sociology |url=https://archive.org/details/frommaxweberessa00webe |year=1946 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195004625 |pages=[https://archive.org/details/frommaxweberessa00webe/page/50 50]-54}}&lt;/ref&gt; လညာတ် ဒဿန ကေုာံ နဲကဲ လ္ၚတ် ဝေဗါ ဆက်ဓလီုပ္ဍိုက်ဒၟံၚ် သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ်၊ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဝၚ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဏီရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schluchter |first=Wolfgang |title=The Rise of Western Rationalism: Max Weber's Developmental History |url=https://archive.org/details/riseofwesternrat0000schl_q1b4 |year=1981 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520042445 |pages=[https://archive.org/details/riseofwesternrat0000schl_q1b4/page/11 11]-14}}&lt;/ref&gt;

== ပထမအဝဲ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ ==
မေတ် ဝေဗါ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ၂၁ ဨပြဳ ၁၈၆၄ ပ္ဍဲ ဍုၚ်အာဖွတ် (Erfurt) မနွံ ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဂျာမနဳ။ ညး ဒှ် ကောန်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ကောန်ၚာ် ထပှ်တၠရ။ မအံက်ညး မေတ် ဝေဗါ သဳနဳယာ (Max Weber Sr.) ဒှ် သၟာပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဗော်လဳဗရေဝ် (National Liberal Party) ကေုာံ ညးမကၠောန်ကမၠောန် အလဵုအသဳမွဲတၠရ။ မိအံက်ညး ဟေလဳနာ ဖွောလောန်သတာၚ် (Helene Fallenstein) ဒှ် မၞိဟ်မၞုံကဵု ဓရ်ပတှ်ေ ဘာသာ ကာလ်ဗေန် (Calvinist) ဗွဲမဇြိုဟ်နက်မွဲတၠရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Käsler |first=Dirk |title=Max Weber: An Introduction to His Life and Work |url=https://archive.org/details/maxweberintroduc0000kasl_p3m5 |year=1988 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226425603 |pages=[https://archive.org/details/maxweberintroduc0000kasl_p3m5/page/1 1]-5}}&lt;/ref&gt; 

ဟိုတ်နူ လညာတ် တၞဟ်ခြာ အကြာ မအံက် ကဵု မိအံက် တုဲ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် ဝေဗါ နွံကဵု ပရေၚ်ပြိုၚ်ပကာန် ဇြဟတ် လညာတ် ၜါလပါ်ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပွဳပွူ သ္ၚိ ညးတအ် ပေၚ်တဴ နကဵု တၠပညာဂမၠိုၚ် မကၠုၚ်စိုပ် သဳကၠဳ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ လညာတ်တၞဟ်တၞဟ်ရ။ မေတ် ဝေဗါ လ္ၚတ်ကေတ် ပရေၚ်ပညာ နူကဵု တၠပညာ မပ္တံကဵု ဝဳလ်ဟေမ် ဒဳတာဲ (Wilhelm Dilthey) ကေုာံ ညးတၞဟ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Marianne Weber |title=Max Weber: A Biography |year=1975 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0471923336 |pages=29-35}}&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၂ ညး လုပ်တိုန် တက္ကသိုလ် ဟာဲဒါဗာတ် (University of Heidelberg) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သၞောဝ်ဥပဒေရ။ ကြဴနူဂှ် ညး ဆက်တိုန် တက္ကသိုလ် ဗာလေန် (University of Berlin) ကေုာံ တက္ကသိုလ် ဂေါတ်တေန်ဂေန် (University of Göttingen) တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၉ ညး ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ပါရဂူ (Ph.D.) နကဵု လိက်ပြကိုဟ် မဆေၚ်ကဵု ဝင် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် လဒေါဝ်ခေတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ringer |first=Fritz |title=Max Weber's Methodology |url=https://archive.org/details/maxwebersmethodo0000ring_z5u7 |year=1997 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674556579 |pages=[https://archive.org/details/maxwebersmethodo0000ring_z5u7/page/12 12]-14}}&lt;/ref&gt;

== ကမၠောန် ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ် ==
ကြဴနူ မကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ပါရဂူတုဲ ဝေဗါ စကၠောန်ကမၠောန် နဒဒှ် အစာဘာ တက္ကသိုလ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဗာလေန် ရ။ ညး စွံသတိ ဗွဲမဇၞော် လတူ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ပ္ဍဲ ခေတ်ရဝ်မ ကေုာံ လဒေါဝ်ခေတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Swedberg |first=Richard |title=Max Weber and the Idea of Economic Sociology |url=https://archive.org/details/maxweberideaofec0000rich |year=1998 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691070131 |pages=[https://archive.org/details/maxweberideaofec0000rich/page/22 22]-25}}&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၃ ညး ဒက်အိန်ထံၚ် ကု မာရဳအာန် သၞေတ်ဂါ (Marianne Schnitger) မဒှ် ကောန်မေန် ညးရ။ မာရဳအာန် ဝေဗါ ဒှ် ညးမချဳဒရာၚ် သွက် အခေါၚ်အရာ ညးဗြဴ ကေုာံ အစာချူလိက် ဒယှ်မွဲတၠရ။ ကြဴနူ ဝေဗါ စုတိအာတုဲ မာရဳအာန် ပကောံပကေဝ် လိက်ကၞပ် ညး တုဲ ပ္တိတ်လဝ် လိက်ပြကိုဟ်ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lengermann |first=Patricia M. |last2=Niebrugge |first2=Gillian |title=The Women Founders: Sociology and Social Theory 1830–1930 |url=https://archive.org/details/womenfounderssoc0000unse |year=1998 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0070371699 |pages=[https://archive.org/details/womenfounderssoc0000unse/page/195 193]-195}}&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၄ ဝေဗါ ဂွံဒုၚ်ခပ္တိုန် နဒဒှ် ပါမောက္ခ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဖရဳဘုက် (University of Freiburg) ကေုာံ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၆ ညး ပြံၚ်အာ တက္ကသိုလ် ဟာဲဒါဗာတ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ်ဏအ် ညး လ္ၚတ် ပရူ ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဂျာမနဳ လပါ်ဗမံက် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Tribe |first=Keith |title=Max Weber's 'Agrarian Sociology' |journal=Economy and Society |year=1983 |volume=12 |issue=4 |pages=423-455}}&lt;/ref&gt;

== ယဲ ကေုာံ ပရေၚ်လ္ၚတ် ==
[[File:Max Weber 1894.jpg|thumb|မေတ် ဝေဗါ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၄]]
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၇ မအံက်ညး စုတိအာ ကြဴနူ ညးတအ် ၜါတၠ ဇီုကပိုက် ဟီုဂး ရေၚ်သကအ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ဟိုတ်နူဏအ် ဝေဗါ စကတဵုဒှ် ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ (Depression) ကေုာံ ယဲဟွံတိက် (Insomnia) ဗွဲမသကာတ်မြဟ်ရ။ ယဲဏအ် ပကဵု ညံၚ် ညး ဟွံမာန် ဆက်ကၠောန် ကမၠောန် အစာဘာ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် တုဲ ညး ဒးဒေါအ်ဇူ နူ ကမၠောန် ပွိုၚ် မသုန်သၞာံ ပြၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Radkau |first=Joachim |title=Max Weber: A Biography |url=https://archive.org/details/maxweberbiograph0000radk |year=2009 |publisher=Polity Press |pages=[https://archive.org/details/maxweberbiograph0000radk/page/145 145]-150}}&lt;/ref&gt; 

ညး ကေုာံ သမ္ဘာညး တိတ်တရဴ အာ ဍုၚ်အဳတလဳ (Italy) ကေုာံ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် (United States) သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၃ ညး စကလေၚ်ခိုဟ်ကၠုၚ် ညိည တုဲ စကၠောန် ကမၠောန် သီးသီး (Independent scholar) နဒဒှ် ညးမလ္ၚတ် သုတေသနရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scaff |first=Lawrence A. |title=Max Weber in America |year=2011 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691147796 |pages=12-15}}&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲ အခိၚ်ဏအ် ညး ဒှ် ညးမရံၚ်စံၚ် ဂျာနေဝ် &quot;Archiv für Sozialwissenschaft&quot; (Archive for Social Science) တုဲ ချူပ္တိတ် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်ကဵု လညာတ် ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ပရေၚ်လ္ၚတ် ညး ပ္ဍဲ အခိၚ်ဏအ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက် လိက်ပြကိုဟ် မဒယှ်အိုတ် ညး ပ္ဍဲ ဗွဲကြဴရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Roth |first=Guenther |title=History and Sociology in the Work of Max Weber |journal=The British Journal of Sociology |year=1976 |volume=27 |issue=3 |pages=306-318}}&lt;/ref&gt;

== လညာတ် ဒဿန ကေုာံ နဲကဲလ္ၚတ် ==
ဝေဗါ ဒှ် မၞိဟ် မဒက်ပ္တန် နဲကဲ လ္ၚတ် သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် မကော်စ &quot;ဗါသတဳဟာန်&quot; (Verstehen) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေၚ်ကၠိုဟ်ခိုဟ်&quot; ရ။ ညး တးပါဲ လညာတ် ပဝ်သဳတဳဗဳဇြေမ် (Positivism) မဟီုလဝ် သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဒးစကာ နဲကဲ တုပ် ကု သိပ္ပံ သဘာဝ (Natural sciences) ရ။ ဝေဗါ ပတှ်ေလဝ် ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် ကောန်မၞိဟ် နွံကဵု ဟိုတ်ဖဵု ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် မဇြိုဟ်နက် တုဲ အစာလ္ၚတ်တအ် ဒးစွံအာရီု လတူ ပရေၚ်ကၠိုဟ်ခိုဟ် လညာတ် ပူဂိုလ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Weber |first=Max |title=Economy and Society |url=https://archive.org/details/economysocietyou0002webe_z0c5 |year=1978 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520035003 |pages=4-8}}&lt;/ref&gt; 

ညး ခၞံဗဒှ် လညာတ် &quot;ဗီုပြၚ် ထေက်ကဵုဒှ်&quot; (Ideal type - Ideal typus) မဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံ ပါ်ပဲါ တၚ်ဂၞၚ် ဂကောံမၞိဟ်ရ။ &quot;ဗီုပြၚ် ထေက်ကဵုဒှ်&quot; ဂှ် ဟွံသေၚ် ကု အရာမနွံ ဍာံဍာံ ပ္ဍဲ လောက၊ ဆဂး ဒှ် ဗီုပြၚ် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု လညာတ် သွက်ဂွံ တောဲၜတ် ကဵု အရာမကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် ဍာံဍာံ ပ္ဍဲ သဘာဝရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ritzer |first=George |title=Sociological Theory |url=https://archive.org/details/sociologicaltheo0000geor_k2j1 |year=2011 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0078111679 |pages=[https://archive.org/details/sociologicaltheo0000geor_k2j1/page/n129 112]-115}}&lt;/ref&gt; 

ပါဲနူဂှ်ပၠန် ဝေဗါ ဗၟံက်ထ္ၜး လညာတ် &quot;ပရေၚ်ပါ်ခြာ အကြာ တၚ်ဍာံစၟတ် ကေုာံ ၚုဟ်မး&quot; (Fact-value distinction) ရ。 ညး ဟီုလဝ် အစာသိပ္ပံတအ် ဒးလ္ၚတ် တၚ်ဍာံစၟတ် (Facts) သၟးတုဲ ဟွံဒး စုတ် ၚုဟ်မး သီုဟွံမဲ ကဵု လညာတ် ပူဂိုလ် (Values) ပ္ဍဲ ကမၠောန် သုတေသန ညးတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bruun |first=H.H. |title=Science, Values and Politics in Max Weber's Methodology |url=https://archive.org/details/sciencevaluespol0000bruu_w1l7 |year=2007 |publisher=Ashgate |isbn=978-0754649724 |pages=[https://archive.org/details/sciencevaluespol0000bruu_w1l7/page/31 31]-35}}&lt;/ref&gt;

== ဘာသာ ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ==
ပရေၚ်လ္ၚတ် မဒယှ်အိုတ် ဝေဗါ ဂှ် ဆေၚ်ကဵု ပရေၚ်ဆက်စပ် အကြာ ဘာသာ ကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ။ ပ္ဍဲ လိက်ပြကိုဟ် &quot;The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism&quot; (၁၉၀၅) ညး ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ လညာတ် ဓရ်ပတှ်ေ ခရေတ်ယာန် ပရဝ်တေတ်သတာန် (Protestantism)၊ ဗွဲတၟေၚ် ကာလ်ဗေန်နဳဇြေမ် (Calvinism) ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် မရီုဗၚ် ကဵု ညံၚ် သၞောတ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေပဳတယ်လဳဇြေမ် ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ပလိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Weber |first=Max |title=The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism |year=2001 |publisher=Routledge |pages=35-40}}&lt;/ref&gt; 

ကာလ်ဗေန်နဳဇြေမ် ပတှ်ေလဝ် ပရေၚ်လမျီုတိတ်ဗၠး (Salvation) ဂှ် ကျာ် ဖန်ဇန်လဝ် တုဲတုဲရ (Predestination)။ မၞိဟ်တအ် ဟိုတ်နူ ဟွံတီ ကံကုသဵု ဇကုတုဲ ဂစာန် ကၠောန် ကမၠောန် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ကေုာံ ဟွံစကာ သြန် သွက် ပရေၚ်ပျော်သံၚ် (Asceticism) ရ။ လညာတ်ဏအ် ပကဵု ညံၚ် သြန်တမ် ဂွံ ကောံကၠုၚ် တုဲ ဒှ် တမ်ရိုဟ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်တၟိရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Marshall |first=Gordon |title=In Search of the Spirit of Capitalism: An Essay on Max Weber's Protestant Ethic Thesis |year=1982 |publisher=Hutchinson |isbn=978-0091444501 |pages=67-72}}&lt;/ref&gt; 

ဝေဗါ ဆက်လ္ၚတ် ဘာသာ တၞဟ်တၞဟ် မပ္တံကဵု ဘာသာ ပ္ဍဲ ကြုက် (China)၊ အိန္ဒိယ (India) ကေုာံ ဂျူဒါဇြေမ် တမၠာ (Ancient Judaism) ရ။ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဘာသာ တၞဟ်တအ် ၜိုန်ရ နွံကဵု လညာတ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ဟွံမဲ ကု လညာတ် &quot;Asceticism&quot; ဗီု ခရေတ်ယာန် ပရဝ်တေတ်သတာန် တုဲ သၞောတ် ကေပဳတယ်လဳဇြေမ် ဟွံမာန် ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ဒေသတအ်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Weber |first=Max |title=The Religion of China: Confucianism and Taoism |url=https://archive.org/details/religionofchinac00webe |year=1951 |publisher=Free Press |pages=[https://archive.org/details/religionofchinac00webe/page/100 100]-105}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ ==
[[File:Weber at desk.jpg|thumb|မေတ် ဝေဗါ အဃော ကၠောန်ကမၠောန်]]
ပ္ဍဲ လပါ် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဝေဗါ ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် လညာတ် &quot;ရးနိဂီု&quot; (State) မဒှ် လညာတ် မဒယှ်အိုတ် ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ရ။ ညး ဟီုလဝ် &quot;ရးနိဂီု ဂှ် ဒှ် ဂကောံ မနွံကဵု အခေါၚ်အရာ အပိုၚ်အပြာၚ် မစကာ ဒြဟတ် အဝဵု (monopoly on the legitimate use of physical force) ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ဒေသ မွဲမွဲရ&quot;။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Weber |first=Max |title=Politics as a Vocation |year=1919 |publisher=Duncker &amp; Humblot |pages=1-5}}&lt;/ref&gt; 

ဝေဗါ ပါ်ကရေက် အဝဵုအာဏာ (Authority) နကဵု ပိသာ် အတိုၚ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ်ပါ်ကရေက် အဝဵုအာဏာ ပိသာ် (Three types of authority)
! ဗီုပြၚ် အဝဵု !! သဇိုၚ် ဓရ်ပတှ်ေ !! ဥပမာ
|-
| အခိုက်ကၞာ (Traditional) || အခိုက်ကၞာ မကၠုၚ် နူ အခိၚ်တမၠာ ကေုာံ အာဲကၟာဲ || သၟိၚ်ဨကရာဇ်၊ ညးဇၞော်ကွာန်
|-
| ပရေၚ်စိစောန် (Charismatic) || အစောမ်စရာဲ ပူဂိုလ်၊ ဒြဟတ်ဓရိုဟ် ပူဂိုလ် || က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်၊ ပရောဖေတ်
|-
| သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဟိုတ်ဖဵု (Legal-rational) || သၞောဝ်ဥပဒေ မချူလဝ် နကဵု လညာတ် ဟိုတ်ဖဵု ကေုာံ သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ || သမ္မတ မဂွံဒုၚ်ရုဲစှ်၊ သၟာကမၠောန် အလဵုအသဳ
|}

ညး လ္ၚတ် သၞောတ် ဗျူရဝ်ကရေသဳ (Bureaucracy) မဒှ် လဒက်ပ္တန် ဂကောံ မနွံကဵု လညာတ် ဟိုတ်ဖဵု ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေရ။ ဝေဗါ ပတှ်ေလဝ် သၞောတ်ဏအ် ဒှ် သၞောတ် မခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဂကောံ မဇၞော်တအ်ရ။ ဆဂး ညး စွံသတိ ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဏအ် မာန် ဖန်ဗဒှ် &quot;ခရိုၚ် ပသဲ&quot; (Iron cage) မဒက်ဂြေန်လဝ် ကောန်မၞိဟ် သီုဟွံမဲ ကဵု ပရေၚ်သၠးပွးရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mommsen |first=Wolfgang J. |title=The Age of Bureaucracy: Perspectives on the Political Sociology of Max Weber |url=https://archive.org/details/ageofbureaucracy0000wolf |year=1974 |publisher=Blackwell |isbn=978-0631151700 |pages=[https://archive.org/details/ageofbureaucracy0000wolf/page/50 50]-55}}&lt;/ref&gt;

== ကဆံၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ဒြဟတ်အဝဵု ==
ဝေဗါ ဇၞော်မောဝ် လညာတ် ကဆံၚ်မၞိဟ် (Social stratification) မတၞဟ်ခြာ နူ လညာတ် ကာလ် မာတ် (Karl Marx) ရ။ မာတ် ရံၚ် ကဆံၚ်မၞိဟ် နကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သၟး၊ ဆဂး ဝေဗါ ပါ်ကရေက် ကဆံၚ်မၞိဟ် နကဵု လညာတ် ပိ သာ်: ကဆံၚ်ပိုန်ဒြပ် (Class)၊ ကဆံၚ်စရာဲ (Status) ကေုာံ ဗော် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Party) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bendix |first=Reinhard |title=Max Weber: An Intellectual Portrait |url=https://archive.org/details/maxweberintellec0000bend_q1k3 |year=1977 |pages=[https://archive.org/details/maxweberintellec0000bend_q1k3/page/85 85]-88}}&lt;/ref&gt; 

ကဆံၚ်ပိုန်ဒြပ် ဆေၚ်ကဵု ဒြပ်ရတ် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ။ ကဆံၚ်စရာဲ ဆေၚ်ကဵု စရာဲ၊ ဂုဏ်သိက္ခာ ကေုာံ ပရေၚ်ရံၚ်စံၚ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်ရ။ ဗော် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဆေၚ်ကဵု ပရေၚ်ဂစာန် ဂွံ အဝဵု ပ္ဍဲ ရးနိဂီုရ။ ဝေဗါ ဗၟံက်ထ္ၜး လညာတ် &quot;အခေါၚ်အရာ ဘဝ&quot; (Life chances) မဒှ် အခေါၚ်အရာ မၞိဟ်မွဲ ဂွံ ကလိဂွံ ဒြပ်ရတ် ကေုာံ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲ ဘဝရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Giddens |first=Anthony |title=The Class Structure of the Advanced Societies |year=1973 |publisher=Hutchinson |isbn=978-0091168810 |pages=43-47}}&lt;/ref&gt; 

ပါဲနူဂှ်ပၠန် ညး ပါ်ခြာ အကြာ ဒြဟတ် (Power - Macht) မဒှ် အစောမ်စရာဲ မဖန် ညံၚ် ညးတၞဟ် ဂွံ ကၠောန် အတိုၚ် ပၟိက် ဇကု ၜိုန်ရ ညးတၞဟ် ဟွံဒုၚ်တဲ ကီုလေဝ်၊ ကဵု အဝဵုအာဏာ (Authority - Herrschaft) မဒှ် ဒြဟတ် မဂွံဒုၚ်တဲ နကဵု ညးဍုၚ်ကွာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wallimann |first=Isidor |title=On Max Weber's Definition of Power |journal=The Australian and New Zealand Journal of Sociology |year=1977 |volume=13 |issue=3 |pages=231-235}}&lt;/ref&gt;

== သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေၚ်ကောပ်ကာဲ ==
ဝေဗါ လ္ၚတ် ပရူ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ပလိုတ် တုဲ ဒက်ပ္တန် သိပ္ပံ ဂကောံမၞိဟ် မဆေၚ်ကဵု သၞောဝ် (Sociology of law) ရ。 ညး ပါ်ကရေက် သၞောဝ်ဥပဒေ နကဵု လညာတ် ဟိုတ်ဖဵု (Rationality) ၜါသာ်: သၞောတ်ဟိုတ်ဖဵု မဆေၚ်ကဵု ဗီုပြၚ် (Formal rationality) ကေုာံ သၞောတ်ဟိုတ်ဖဵု မဆေၚ်ကဵု အဓိပ္ပါယ် (Substantive rationality) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kronman |first=Anthony T. |title=Max Weber |url=https://archive.org/details/maxweber00kron |year=1983 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0804711404 |pages=[https://archive.org/details/maxweber00kron/page/72 72]-76}}&lt;/ref&gt; 

သၞောဝ်ဥပဒေ ခေတ်တၟိ ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ပလိုတ် ဒက်သဇိုင် လတူ &quot;Formal rationality&quot; မဒှ် သၞောတ် မတန်တဴ လတူ စိုတ်စရိုတ် ဟိုတ်ဖဵု ကေုာံ သၞောဝ် မတုပ်သၟဟ် သွက် ညးဂမၠိုၚ်ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ဒှ် အရာ မရီုဗၚ် ကဵု ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေပဳတယ်လဳဇြေမ် ဟိုတ်နူ သၟာဗၞိက်တအ် မာန် ဆိၚ်ဆ ပရေၚ်အနာဂတ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ မချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Trubek |first=David M. |title=Max Weber on Law and the Rise of Capitalism |journal=Wisconsin Law Review |year=1972 |volume=1972 |pages=720-753}}&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲ လိက်ပြကိုဟ် &quot;Economy and Society&quot; ဝေဗါ လ္ၚတ် ပရေၚ်ဆက်စပ် အကြာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကဵု ဂကောံမၞိဟ် တုဲ ညး ဒှ် မၞိဟ် မဒက်ပ္တန် သိပ္ပံ ဂကောံမၞိဟ် မဆေၚ်ကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Economic sociology) ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Swedberg |first=Richard |title=Max Weber and the Idea of Economic Sociology |url=https://archive.org/details/maxweberideaofec0000swed |year=1998 |pages=[https://archive.org/details/maxweberideaofec0000swed/page/45 45]-49}}&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ကေုာံ ခေတ်တၟိ ==
တင်သဇိုၚ် လညာတ် ဝေဗါ မွဲပၠန် ဂှ် ဒှ် လညာတ် &quot;ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် နကဵု ဟိုတ်ဖဵု&quot; (Rationalization) မဒှ် လညာတ် မဗၟံက်ထ္ၜး ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဂကောံမၞိဟ် နူကဵု အခိုက်ကၞာ တမၠာ ဇရေၚ် သၞောတ် မနွံကဵု ဟိုတ်ဖဵု ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ခေတ်တၟိရ။ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်ဏအ် ကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သွာၚ် အလုံအိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မပ္တံကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်၊ ဘာသာ၊ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ပါန်ခဳ ကေုာံ ဂဳတရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Brubaker |first=Rogers |title=The Limits of Rationality: An Essay on the Social and Moral Thought of Max Weber |url=https://archive.org/details/limitsofrational0000unse |year=1984 |publisher=George Allen &amp; Unwin |isbn=978-0043011736 |pages=[https://archive.org/details/limitsofrational0000unse/page/9 9]-12}}&lt;/ref&gt; 

ဝေဗါ စကာ ဝေါဟာရ &quot;ပရေၚ်အိုတ်အာ အစောမ် ဓရ်ပတှ်ေ&quot; (Disenchantment of the world - Entzauberung der Welt) သွက်ဂွံ ဗၟံက်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ၊ ဓရ်ပတှ်ေ မဆေၚ်ကဵု ဒြဟတ် လောကဳ ကေုာံ အစောမ် ကလော်ဒေဝတဴတအ် ကၠေအ်ကၠက်အာ တုဲ မၞိဟ်တအ် စကာ သိပ္ပံ ကေုာံ ဟိုတ်ဖဵု သွက်ဂွံ သောင်ကလး လောကရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scaff |first=Lawrence A. |title=Fleeing the Iron Cage: Culture, Politics, and Modernity in the Thought of Max Weber |url=https://archive.org/details/fleeingironcagec00scaf |year=1989 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520068711 |pages=[https://archive.org/details/fleeingironcagec00scaf/page/221 221]-225}}&lt;/ref&gt; 

ၜိုန်ရ ပရေၚ်ဏအ် ကဵု ဖဵုခိုဟ် သွက် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကီုလေဝ်၊ ဝေဗါ စွံသတိ ဒဒှ်ရ ဍေဟ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ပရေၚ်ကျအာ အဓိပ္ပါယ် ဘဝ ကေုာံ ပရေၚ်သၠးပွး မၞိဟ် ဟိုတ်နူ သၞောတ် ဗျူရဝ်ကရေသဳ မဓလီုပ္ဍိုက်လဝ် ဂကောံမၞိဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Habermas |first=Jürgen |title=The Theory of Communicative Action |year=1984 |publisher=Beacon Press |volume=1 |pages=143-145}}&lt;/ref&gt;

== လဟီု ကေုာံ ဓရ်ပတှ်ေ ==
လိက်ပြကိုဟ် ဝေဗါ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဂှ် ဒှ် လိက် မချူလဝ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး ဂျိုၚ်တဴ လမျီု ဆဂး လိက် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဂွံ ပ္တိတ် ကြဴနူ ညး စုတိအာတုဲရ။ သမ္ဘာညး မာရဳအာန် ဝေဗါ ဒှ် မၞိဟ် မပကောံပကေဝ် လိက်ကၞပ် ညး ကေုာံ ပ္တိတ်လဝ် လိက်ပြကိုဟ် &quot;Economy and Society&quot; ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၂ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Roth |first=Guenther |title=Max Weber's Economy and Society: A Critical Companion |year=2014 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0804791338 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt; 

လိက်ပြကိုဟ် မဒယှ်အိုတ် ညး ဂှ် ဒှ် &quot;The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism&quot; (၁၉၀၅) ရ။ ပါဲနူဂှ်ပၠန် လိက် ဟီုတွဟ် ညး ၜါ စံၚ် &quot;Politics as a Vocation&quot; (၁၉၁၉) ကေုာံ &quot;Science as a Vocation&quot; (၁၉၁၇) ဂှ် ဒှ် လိက် မဒယှ်အိုတ် သွက် လညာတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ သိပ္ပံရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lassman |first=Peter |last2=Speirs |first2=Ronald |title=Weber: Political Writings |year=1994 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521397193 |pages=309-311}}&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲ လပါ်လဒေါဝ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ တလ်ကောတ် ပါသောန် (Talcott Parsons) ကေုာံ သဳ ရိုက် မဳလ် (C. Wright Mills) တအ် ကၠာဲစၠောအ် လိက် ဝေဗါ နကဵု ဘာသာ အၚ်္ဂလိက် တုဲ လညာတ် ညး ပြးဇးအာ အလုံ ဂၠးတိရ။ ပါသောန် စကာ လညာတ် ဝေဗါ သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် လညာတ် &quot;Structural functionalism&quot; ပ္ဍဲ အမေရိကာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Parsons |first=Talcott |title=The Structure of Social Action |url=https://archive.org/details/structureofsocia0000talc_t9u7 |year=1937 |publisher=McGraw-Hill |pages=[https://archive.org/details/structureofsocia0000talc_t9u7/page/500 500]-505}}&lt;/ref&gt;

== အာဲကၟာဲ ကေုာံ ဓလီုပ္ဍိုက် ==
မေတ် ဝေဗါ စုတိအာ ပ္ဍဲ ၁၄ ဂျောန် ၁၉၂၀ ပ္ဍဲ ဍုၚ်မျူးနေတ် နကဵု ယဲ ကသုတ် သပိန် (Spanish flu) အဃော မယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ပါမောက္ခ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် မျူးနေတ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Radkau |first=Joachim |title=Max Weber: A Biography |url=https://archive.org/details/maxweberbiograph0000radk |year=2009 |pages=[https://archive.org/details/maxweberbiograph0000radk/page/545 545]-550}}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရ ညး စုတိအာ ပြဟ် ကီုလေဝ်၊ အာဲကၟာဲ လညာတ် ညး ဆက်ဓလီုပ္ဍိုက်ဒၟံၚ် သိပ္ပံ ဂကောံမၞိဟ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။ 

လညာတ် ညး ဓလီုပ္ဍိုက်လဝ် ဂကောံ လညာတ် ဖရန်ဖွတ် (Frankfurt School) ကေုာံ အစာဒဿန ယျာဂေန် ဟာဘာမာတ် (Jürgen Habermas) ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဂျာမနဳရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Habermas |first=Jürgen |title=The Philosophical Discourse of Modernity |url=https://archive.org/details/philosophicaldis0000habe_d3e5 |year=1987 |publisher=MIT Press |isbn=978-0262581028 |pages=[https://archive.org/details/philosophicaldis0000habe_d3e5/page/1 1]-4}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ အမေရိကာန် လညာတ် ညး ဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက် လညာတ် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပဲါ သၞောတ် ဗျူရဝ်ကရေသဳရ။ 

ဝေဗါ ဒှ် မၞိဟ်မခၞံဗဒှ် သိပ္ပံ မဆေၚ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် မွဲတၠ ပံၚ်ကောံ ကု မာတ် ကေုာံ ဒျူခေမ် ရ။ နဲကဲ လ္ၚတ် &quot;ဗါသတဳဟာန်&quot; (Verstehen) ကေုာံ &quot;ဗီုပြၚ် ထေက်ကဵုဒှ်&quot; (Ideal type) ဂှ် ဒှ် ကိရိယာ မကိစ္စဇၞော် သွက် အစာသိပ္ပံ တအ် စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Coser |first=Lewis A. |title=Masters of Sociological Thought |url=https://archive.org/details/mastersofsociolo00coserich |year=1977 |publisher=Harcourt Brace Jovanovich |isbn=978-0155551305 |pages=[https://archive.org/details/mastersofsociolo00coserich/page/217 217]-219}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Bendix |first=Reinhard |title=Max Weber: An Intellectual Portrait |year=1977 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520031944 |url=https://archive.org/details/maxweberintellec00bend}}
* {{cite book |last=Radkau |first=Joachim |title=Max Weber: A Biography |url=https://archive.org/details/maxweberbiograph0000radk |year=2009 |publisher=Polity Press |isbn=978-0745641478}}
* {{cite book |last=Weber |first=Max |title=The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism |url=https://archive.org/details/pdfy-8fnkKz0SleumNaIz |year=2001 |publisher=Routledge |isbn=978-0415254069}}
* {{cite book |last=Weber |first=Max |title=Economy and Society: An Outline of Interpretive Sociology |url=https://archive.org/details/economysocietyou0002webe_z0c5 |year=1978 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520035003}}
* {{cite book |last=Gerth |first=H.H. |last2=Mills |first2=C. Wright |title=From Max Weber: Essays in Sociology |url=https://archive.org/details/frommaxweberessa00webe |year=1946 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195004625}}

{{Navbox
| name = မေတ် ဝေဗါ
| title = [[မေတ် ဝေဗါ]]
| listclass = hlist
| group1 = လညာတ် ကေုာံ ဓရ်ပတှ်ေ
| list1 =
* [[သိပ္ပံ ဂကောံမၞိဟ်]]
* [[ဗါသတဳဟာန်]] (Verstehen)
* [[ဗီုပြၚ် ထေက်ကဵုဒှ်]] (Ideal type)
* [[သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ]]
* [[ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် နကဵု ဟိုတ်ဖဵု]]
* [[အဝဵုအာဏာ ပိသာ်]]
* [[ခရိုၚ် ပသဲ]] (Iron cage)
| group2 = လိက်ပြကိုဟ် ဒယှ်
| list2 =
* ''The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism''
* ''Economy and Society''
* ''Politics as a Vocation''
* ''Science as a Vocation''
* ''The Religion of China''
| group3 = မၞိဟ် မဆက်စပ်
| list3 =
* [[မာရဳအာန် ဝေဗါ]] (သမ္ဘာ)
* [[ကာလ် မာတ်]]
* [[အဳမဳ ဒျူခေမ်]]
* [[တလ်ကောတ် ပါသောန်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဝေဗါ, မေတ်}}
[[Category:အစာသိပ္ပံ ဂကောံမၞိဟ် ဂျာမန်]]
[[Category:အစာပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:အစာဝင်]]
[[Category:မၞိဟ်မသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၄]]
[[Category:မၞိဟ်မစုတိ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၀]]
[[Category:တၠပညာ ဂကူဂျာမန်]]
[[Category:သၞောတ် လညာတ် ဒဿန]]</text>
      <sha1>cp0b7fu72ame0wuvadzz3hikhh4twq5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13492</id>
    <revision>
      <id>60307</id>
      <parentid>60244</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:29:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41245" sha1="2b6p8d967wttkchggokqsjnh2sxngws" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ
| image = [[File:Bureaucracy (8396349457).jpg|300px|alt=သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ]]
| caption = ရုပ်သ္ကုတ် မထ္ၜးပရူ သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ မၞုံကဵု လၟေင်ကမၠောန် မဂၠိုင်ဂၠင်
| label1 = တမ်မူလ
| data1 = ပြင်သေတ် ကေုာံ ဂရိတ် တြေံ (၁၈ ဗွဝ်ကၠံ)
| label2 = သဘဴဓဝ် တမ်
| data2 = မာတ် ဝေဗာ (Max Weber)
| label3 = လဒက်ပ္တန်
| data3 = သၞောတ်အုပ်ဓုပ် မၞုံကဵု ကဆံင်လၟေင်
| label4 = ကဏ္ဍ
| data4 = ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ လူမှုဗေဒ
}}

'''သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ''' (Bureaucracy) မ္ဂး လဒက်ပ္တန် ပရေင်အုပ်ဓုပ် မၞုံကဵု လၟေင်ကမၠောန်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ကဆံင်အဝဵု မချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ စီမံကမၠောန် ဂကောံဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဏအ်မ္ဂး ကောန်ကမၠောန်တအ် ဒးကၠောန်ကမၠောန် အတိုင်သၞောဝ် မပိုတ်သ္ဂုတ်လဝ်တုဲ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ နကဵုလိက်တၟး ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်တၟိဏအ် သၞောတ်ဏအ် ဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက် ပရေင်အုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳ၊ ကမ္ပဏဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံနာနာသာ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Weber |first=Max |year=1922 |title=Economy and Society |publisher=University of California Press}}&lt;/ref&gt;

သဘဴဓဝ် သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳဏအ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ဍုင်ဥရောပ ပ္ဍဲခေတ် စက်ယန္တရားတုဲ အစာလူမှုဗေဒ ဂကူဂျာမာန် '''မာတ် ဝေဗာ''' (Max Weber) ဒှ်ညး မပသောင်ထ္ၜး သဘဴဓဝ်ဏအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ညးဟီုတွဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ ဒှ်လဒက်ပ္တန် မနွံကဵု ပရေင်စိုတ်စိုတ်စောဲစောဲ ကေုာံ ပရေင်စောန်သကီု မသၠုင်အိုတ် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဂကောံမၞိဟ် မဇၞော်မောဝ်တအ်ရ။ သၞောတ်ဏအ် ပံက်လဝ် တာလျိုင် ညးလဵုမွဲ ဒးကၠောန် ကမၠောန်လဵု ဗွဲမကၠးဖ္ဍးတုဲ ဟွံပၠုပ်စ ပရေင်ဆာန်ဒါတ် ပူဂိုလ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Merton |first=Robert K. |year=1940 |title=Bureaucratic Structure and Personality |journal=Social Forces |volume=18 |issue=4 |pages=560–568}}&lt;/ref&gt;

လပါ်ခိုဟ် သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ နွံတဴ ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲအရာ မဒးဗက် လၟေင်ကမၠောန် ဂၠိုင်လောန်အာ၊ ပြသၞာ ဟွံမာန်ပြံင်လှာဲ ပြဟ်ပြဟ် ကေုာံ ပရေင်လဇုဲလဇတအ်ဂှ် ဒှ်တင်ဍိုန်လျအဓိကရ။ တၠပညာဂမၠိုင် ပါ်ပဲါလဝ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဏအ် ဍိုတ်က္ဍင်လောန်အာမ္ဂး ပလီုကၠေအ် အစောမ်စရာဲ ပရေင်ဖန်ဗဒှ်တၟိတၟိမာန်ရ။ လၟုဟ် ပ္ဍဲခေတ် အင်တာနေတ်ဏအ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဗျူရဝ်ကရေသဳ ပြံင်လှာဲကၠုင် နကဵု သၞောတ်ဒဳဂျဳတေဝ်တုဲ ပရေင်ကမၠောန်တအ် လောဲသွာပြဟ်ပြေဟ်ကၠုင် မံင်ကီုရ။

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
ဝေါဟာရ ဗျူရဝ်ကရေသဳ စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု အရေဝ် ပြင်သေတ် &quot;bureau&quot; (မဂွံအဓိပ္ပါယ် ခုင်ჭလိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင်) ကေုာံ အရေဝ် ဂရိတ် &quot;kratos&quot; (မဂွံအဓိပ္ပါယ် အဝဵုအုပ်ဓုပ်) ရ။ အစာပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂကူပြင်သေတ် '''ဗိန်သေန် ဒဳ ဂေါရ်နေ''' (Vincent de Gournay) စကာလဝ် ဝေါဟာရဏအ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ သွက်ဂွံ ပါ်ပဲါ အလဵုအသဳ မအုပ်ဓုပ် နကဵု ဂကောံအမတ် ကေုာံ ညးတာလျိုင်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Albrow |first=Martin |year=1970 |title=Bureaucracy |publisher=Pall Mall Press |isbn=978-0269026233}}&lt;/ref&gt; ညးညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳဂှ် ဇၞော်မောဝ်လောန်အာတုဲ ကောန်ကမၠောန်ရုင်တအ် ကလိဂွံ အဝဵု ဂၠိုင်နူကဵု သၟိင်တၠတအ်ဏီရ။

ကိုပ်ကၠာ ဟွံစိုပ် ခေတ်စက်ယန္တရားဏီဂှ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဆက်ဆောံ သ္ၚိကၟိန်၊ တၞောဝ်ဒတောဝ် ကေုာံ ပရေင်ဆာန်ဒါတ်ရ။ ဆဂး ကာလ ရးနိဂီု ဥရောပတအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ကေုာံ ဍုင်ဇၞော်တအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ဂှ် သၞောတ်အုပ်ဓုပ် တြေံတအ် ဟွံရုံဂပ်ရ။ သွက်ဂွံ ကံက်အခေါန်၊ ဒက်ပ္တန် ဒပ်ပၞာန် မဇၞော် ကေုာံ သြိုင်ခၞံ လဒက်ပ္တန် ဍုင်ဂမၠိုင်ဂှ် နွံပၟိက်ကၠုင် လဒက်ပ္တန် မချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ရးနိဂီု ပရတ်ယှာ (Prussia) ကေုာံ ပြင်သေတ်တအ် စဖန်ဗဒှ်ကၠုင် သၞောတ်အုပ်ဓုပ် မၞုံကဵု ကဆံင်လၟေင် ကေုာံ ညးမစောန်သကီုတအ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။

ပ္ဍဲ ခေတ်အေန်ပါယာ ကြုက်တြေံလေဝ် နွံကဵု သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ မခိုင်ကၠိုက်ကီုရ။ ညးမလုပ် ရုင်အလဵုအသဳတအ် ဒးသွဟ်လိက် တန်သၠုင်သၠုင်တုဲ ဟွံရုဲစှ် နကဵု ဂကူတၞောဝ်ဒတောဝ်ရ။ သၞောတ်ဏအ် ဒှ်သဇိုင် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဍုင်ကြုက် မဇၞော်လှဲလး ပ္ဍဲအခိင်တေံရ။ ဆဂး သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ ခေတ်တၟိ မၞုံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ မချိုတ်ပၠိုတ်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ဍုင်ပလိုတ် ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံရ။ 

== သဘဴဓဝ် မာတ် ဝေဗာ ==
[[File:Max Weber 1894.jpg|thumb|မာတ် ဝေဗာ - အစာလူမှုဗေဒ ဂကူဂျာမာန် မပသောင်ထ္ၜး သဘဴဓဝ် သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ]]
အစာလူမှုဗေဒ ဂကူဂျာမာန် '''မာတ် ဝေဗာ''' (Max Weber) ဒှ်ညး မပသောင်ထ္ၜး သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ကေုာံ မနွံကဵု ပရေင်သိပ္ပံ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲလိက်အုပ်ညး &quot;Economy and Society&quot; (၁၉၂၂) ဂှ် ညးပါ်ပဲါလဝ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ ဒှ်သၞောတ်အုပ်ဓုပ် မခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ စီမံ လူမှုအဖွဲ့အစည်း ခေတ်တၟိရ။ ညးဟီုတွဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ အဝဵုအုပ်ဓုပ် နွံပိသာ် - အဝဵုအခိုက်ကၞာ (Traditional authority)၊ အဝဵုဒြဟတ်ပူဂိုလ် (Charismatic authority) ကေုာံ အဝဵုသၞောဝ်ဥပဒေ (Rational-legal authority) တအ်ရ။ သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် လတူ အဝဵုသၞောဝ်ဥပဒေရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gerth |first=H.H. |year=1946 |title=From Max Weber: Essays in Sociology |url=https://archive.org/details/frommaxweberessa00webe |publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;

အတိုင် ဝေဗာ မဟီုမ္ဂး သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ မပေင်တဴ ကဵုလက္ချန် (Ideal type) ဒးနွံကဵု တင်အဓိက ၆ တင်ရ။ ပထမဂှ် တာလျိုင် ညးလဵုမွဲ ဒးကၠောန် ကမၠောန်လဵုဂှ် ပါ်လဝ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။ ဒုတိယဂှ် လဒက်ပ္တန် ကဆံင်အဝဵု နွံတုဲ ညးသၟဝ် ဒးဒုင်စဳကဲ ညးလတူရ။ တတိယဂှ် ကမၠောန်အလုံအိုတ်သီု ဒးကၠောန် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ မချူလဝ် နကဵုလိက်ရ။ စတုတ္ထဂှ် ညးတာလျိုင်တအ် ဒးကၠောန်ကမၠောန် သီုဟွံမဲကဵု ပရေင်ဆာန်ဒါတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ထေဲပၞောတ် လတူ ပူဂိုလ်ရ။ ပဉ္စမဂှ် ပရေင်ခါန်ကၞတ် ကေုာံ ပရေင်တိုန်ကဆံင် ဒးဒုင်သဇိုင် လတူ အစောန်သကီု ကေုာံ ပညာရ။ ဆဋ္ဌမဂှ် ကောန်ကမၠောန်တအ် ဟွံပိုင်ပြဳ ကပေါတ်ရုင် ကေုာံ သြန်ရုင်တအ်ရ။

ဝေဗာ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဏအ် ၜိုန်ရ နွံကဵု စက်ယန္တရား မခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ သၞောဝ်ဥပဒေတအ် ကြံင်မ္ၚိုဟ်လောန်အာမ္ဂး မၞိဟ်တအ် ဒးဒုင် ကြိုင်လဝ် ပ္ဍဲ &quot;ခရိုင်ပသဲ&quot; (Iron cage) မာန်ရ။ မၞိဟ်တအ် ဒးဒုင် ဖန်ဇန် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ မဟွံမဲကဵု စိုတ်စရိုတ် မၞိဟ်တုဲ လမျီု ကေုာံ ပရေင်ဗၠးၜး ပူဂိုလ် ကၠေအ်ကၠက်အာမာန်ရ ညးဟီုလဝ်ရ။

== လဒက်ပ္တန် ကေုာံ အင်္ဂလက္ချန်ဂမၠိုင် ==
လဒက်ပ္တန် သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ နွံကဵု သဏ္ဍာန် မတုပ်ကဵု ပိဂံင် (Pyramid) ရ။ ပ္ဍဲက္ဍိုပ်အိုတ်ဂှ် သၟိင်တၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးက္ဍိုက်ပ် နွံတုဲ၊ သၟဝ်ဂှ် ကဆံင်လၟေင် အုပ်ဓုပ် နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အဝဵုအုပ်ဓုပ်ဂှ် ဇွောဝ်စှ်ေ နူလတူ စိုပ်သၟဝ်တုဲ၊ ပရေင်ဒုင်စဳရေင်ဂှ် တိုန်အာ နူသၟဝ် စိုပ်လတူရ။ လဒက်ပ္တန် ဗီုဏအ် ကဵုအခေါင် ဂကောံဇၞော်ဇၞော်တအ် အုပ်ဓုပ် ကောန်ကမၠောန် မဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီ ဗွဲမလောဲသွာရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အင်္ဂလက္ချန် သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ 
|-
! အင်္ဂလက္ချန် !! ပသောင်ထ္ၜး
|-
| ပရေင်ပါ်ပရအ် ကမၠောန် (Division of Labor) || ညးတာလျိုင် မွဲတၠ ဒးကၠောန် ကမၠောန် မဆေင်ကဵု ညး ဟေင်ရ။ တာလျိုင် ထုဲကြာန် ရေင်သကအ် ဟွံဂွံ။
|-
| လၟေင်ကဆံင် (Hierarchy) || ဇၟာပ် ကဆံင်သၟဝ် ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ကဵုအမိင် နူကဆံင်လတူရ။
|-
| သၞောဝ်ဥပဒေ (Rules and Regulations) || ကမၠောန် သီုဖအိုတ် ဒးကၠောန် အတိုင် သၞောဝ် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် မချိုတ်ပၠိုတ်ရ။
|-
| ပရေင်ဟွံရုဲမုက် (Impersonality) || ပရေင်ဆုံးဖြတ် ဟွံဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်ဆက်ဆောံ ပူဂိုလ်။ ဒးတုပ်သၟဟ် လတူ မၞိဟ်သီုဖအိုတ်။
|-
| အစောန်သကီု (Meritocracy) || ခါန်ကၞတ် ကေုာံ တိုန်ကဆံင် နကဵု တင်စၟတ် ပညာ ကေုာံ အစောန်သကီု။
|}

တင်ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန်ဏအ်ဂှ် လိက်တၟး (Written records) ရ။ အမိင်၊ ပရေင်ဆဵုဂဗ ကေုာံ ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သီုဖအိုတ် ဒးချူစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု လိက်ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ဂွံ နွံကဵု သက်သဳ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ပ္ဍဲ အခိင်အနာဂတ်ရ။ တုဲပၠန် ညးတာလျိုင်တအ် ဒးကတ်လ္ၚတ် ပညာ မဆေင်ကဵု ကမၠောန်ညးတအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဒှ်မၞိဟ် မစောန်သကီု (Professionals) ပ္ဍဲ ကမၠောန်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Crozier |first=Michel |year=1964 |title=The Bureaucratic Phenomenon |url=https://archive.org/details/bureaucraticphen00croz |publisher=University of Chicago Press}}&lt;/ref&gt;

== အလဵုအသဳ ကေုာံ ဍုင် ==
ဍုင်ခေတ်တၟိ (Modern state) သီုဖအိုတ် ဒးစကာ သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ကိစ္စဍုင်ရ။ အလဵုအသဳ မွဲမွဲ ဂွံဒက်ပ္တန် သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကံက်အခေါန်၊ ကဵု ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ မင်မဲ ပရေင်ဂီုကၠီုဍုင်ဂှ် နွံပၟိက် ရုင်အလဵုအသဳ မဇၞော်လှဲလးရ။ ဗျူရဝ်ကရေသဳ အလဵုအသဳဏအ်ဂှ် ကော်စ ပရေင်အုပ်ဓုပ် မဆေင်ကဵု ညးဍုင်ကွာန် (Public Administration) ရ။ 

ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကာလ ဍုင်တအ် ပြံင်လှာဲ စိုပ်အဝဲ ဍုင်ဇၞော်မောဝ် (Welfare state) ဂှ်၊ တာလျိုင် အလဵုအသဳ ဂၠိုင်ကၠုင် ဗွဲမလောန်ရ။ လွဳယဲ၊ ဇိုန်ကဵု သြန်ခမၠတ်၊ ကေုာံ သြိုင်ခၞံ ဒဒန် ဂၠံင်ဍာန်တအ် ဒှ်ကၠုင် တာလျိုင် ဗျူရဝ်ကရေသဳ အလဵုအသဳရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ လၟိဟ် ကောန်ကမၠောန် အလဵုအသဳလေဝ် ဂၠိုင်တိုန် ဗွဲမလောန်ရ။ အလဵုအသဳတအ် ဒးဖန်ဗဒှ် ဌာနဝန်ဇၞော် နာနာသာ် သွက်ဂွံ စီမံ ကဏ္ဍမွဲကဵုမွဲရ။

ၜိုန်ရ သၞောတ်ဏအ် ကိစ္စဇၞော်ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဍုင်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် အာယုက် ကောန်ကမၠောန် အလဵုအသဳတအ် ဂၠိင်နူကဵု အာယုက် အလဵုအသဳ မဒးဒုင်ရုဲစှ်တအ်ဏီရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးမကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုင်တအ် (Bureaucrats) ဂှ် ကလိဂွံ အဝဵု မဇၞော် လတူ ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဍုင်မွဲမာန်ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေသဳတအ်မာန်ရ။

== ဗျူရဝ်ကရေသဳ ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ==
သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ ဟွံသေင်ဆ ပ္ဍဲ အလဵုအသဳဟေင်ရ စကာ၊ ပ္ဍဲ ကမ္ပဏဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်ဇၞော်တအ်လေဝ် စကာဒၟံင် ဗွဲမလှဲလးရ။ ကာလ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) ကတဵုဒှ်ကၠုင်ဂှ် ကမ္ပဏဳတအ် နွံပၟိက် သၞောတ်အုပ်ဓုပ် မချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ကပေါတ် ဗွဲမဂၠိုင် (Mass production) ရ။ အစာဖန်ဗဒှ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဖရေဒရိတ် တေလာ (Frederick Taylor) လ္ၚတ်လဝ် ပရေင်စီမံ သိပ္ပံ (Scientific management) တုဲ ပါ်ပရအ်လဝ် ကမၠောန် သွက် ကောန်ကမၠောန် စက်တအ်ရ။

ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု မာဲခရဝ်သပ် (Microsoft)၊ အေပဲ (Apple) ဟွံသေင်မ္ဂး ဗိဏ် ဇၞော်ဇၞော်တအ်ဂှ် နွံကဵု လဒက်ပ္တန် ဗျူရဝ်ကရေသဳ မခိုင်ကၠိုက်ရ။ ဌာန သြန်၊ ဌာန မၞိဟ်၊ ဌာန သွံရာန် တအ် ပါ်လဝ် ကၠးကၠးတုဲ၊ ညးတာလျိုင် ဇၟာပ်ဌာန ဒးဒုင်စဳရေင် ဇရေင် ညးက္ဍိုက်ပ် (CEO) ရ။ သၞောတ်ဏအ် ပကဵု ညံင် ကမ္ပဏဳတအ် ဂွံထိင်ဒဝ် ပရေင်သြန် ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် အလုံဂၠးကဝ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Chandler |first=Alfred D. |year=1977 |title=The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business |url=https://archive.org/details/visiblehand02chan |publisher=Harvard University Press}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိဏအ်၊ ကမ္ပဏဳ တေတ်နဝ်လဝ်ဂျဳတအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ မဍိုတ်က္ဍင်လောန်အာဂှ် ပလီုကၠေအ် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် တၟိတၟိ (Innovation) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကမ္ပဏဳ ဗွဲမဂၠိုင် ဂစာန်ဖအောန်ဖျေဟ် ကဆံင်အုပ်ဓုပ် (Flattening the organization) တုဲ ဖန်ဗဒှ် ဂကောံကမၠောန် မကၠောန်ကမၠောန် သီုဟွံမဲကဵု ညးက္ဍိုက်ပ် မဂၠိုင်ဂၠင် (Agile teams) ရ။

== ပရေင်ပါ်ပဲါ ကေုာံ တင်ဟွံခိုဟ်ဂမၠိုင် ==
[[File:Bureaucracy.jpg|thumb|မၞိဟ်မွဲ ဒးဒုင် လေင်လဝ် ပ္ဍဲ လိက်တၟး မဂၠိုင်ဂၠင် မဒှ် သင်္ကေတ သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ]]
သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ ဒးဒုင် ပါ်ပဲါ ဗွဲမဂၠိုင် နူကဵု တၠပညာ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။ တင်ဟွံခိုဟ် အဓိကဂှ် ပရေင်လဇုဲလဇ ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် မဂၠိုင်လောန်အာ မကော်စ &quot;ဇုက်ဗကေတ်&quot; (Red tape) ရ။ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် မွဲမွဲဂှ် ဒးတတ်ကၠောအ် ဌာန မဂၠိုင်ဂၠင် ကေုာံ ဒးကလိဂွံ စၟတ်တဲ နူ ညးတာလျိုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ကမၠောန် ဂွံဇိုင်ဇြုင်အာတုဲ ဟွံမာန် ပသောင် ပြသၞာ မကတဵုဒှ် ဟွံမဲကဵု ပရေင်အဆင်အပြင်ရ။

အစာပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဒဿန '''ကာလ် မာတ်''' (Karl Marx) ပါ်ပဲါလဝ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳဂှ် ဒှ်ကိရိယာ သွက် ဂကောံမၞိဟ် မနွံကဵု အဝဵု (Ruling class) တအ် သွက်ဂွံ ဍဵုဍိုက် ညးကမၠောန်တအ်ရ။ ညးဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဗျူရဝ်ကရေသဳဂှ် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ဟွံဆက်စပ် လတူ ကမၠောန်ဇကု (Alienation) တုဲ၊ ကောန်ကမၠောန်တအ် ဒှ်အာ ညံင်ရဴ စက်ယန္တရား သၟးရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Marx |first=Karl |year=1843 |title=Critique of Hegel's Philosophy of Right}}&lt;/ref&gt;

အစာလူမှုဗေဒ ပြင်သေတ် '''မဳယှေဝ် ကရဝ်ဇြဳယာ''' (Michel Crozier) လ္ၚတ်လဝ် သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ ပြင်သေတ်တုဲ ညးဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဏအ် ဟွံမာန် လ္ၚတ် ပြံင်လှာဲ အတိုင် ပွဳပွူ မပြံင်လှာဲအာရ။ သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳဂှ် သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာမွဲမွဲ မ္ဂး ဒးခၞံ သၞောဝ်တၟိမွဲပၠန်တုဲ ပြသၞာဂှ် ဂၠိုင်တိုန် အာပၠန်ရ ညးပါ်ပဲါလဝ်ရ။

== သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ ခေတ်တၟိ ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံဏအ်၊ တေတ်နဝ်လဝ်ဂျဳ ကေုာံ အင်တာနေတ် ပြံင်လှာဲကၠေအ် ဗီုပြင် သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် နကဵု ဒဳဂျဳတေဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး E-government စကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ပ္တိုန်လိက်အာတ်မိက် နူကဵု လတူလပှ်ကျာ (Online) မာန်ကၠုင်ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဖအောန်ဖျေဟ် လၟေင်ကမၠောန် &quot;ဇုက်ဗကေတ်&quot; ကေုာံ ပရေင်လဇုဲလဇ မာန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

လၟုဟ် ပရေင်စက်ယန္တရား (Automation) ကေုာံ ပညာစိုတ်ကောန်ပျူတာ (AI) တအ် လုပ်ကၠောန်ကၠုင် ကမၠောန် ရုင်တအ်ရ။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ လိက်တၟး၊ ပရေင်စရင်သြန် ကေုာံ ပရေင်သွဟ်သမာန် ညးဍုင်ကွာန်တအ်ဂှ် ကောန်ပျူတာတအ် ကၠောန်မာန်ကၠုင်ရ။ အစာသုတေသနလ္ၚဵု ကော်စ သၞောတ်ဏအ် &quot;ဗျူရဝ်ကရေသဳ အာလ်ဂဝ်ရဳသမ်&quot; (Algorithmic bureaucracy) ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bovens |first=Mark |year=2002 |title=Information Rights: Citizenship in the Information Society |journal=Journal of Political Philosophy |volume=10 |issue=3 |pages=317–341}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး ပရေင်ပြံင်လှာဲဏအ် နွံကဵု တင်စိန်စမံင်ကီုရ။ ယဝ်ရ ကောန်ပျူတာ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗၠေတ်အာမ္ဂး၊ သွက်ဂွံ ပါ်ပဲါ ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ်ဂှ် ဝါတ်ဂါတ် နူကဵု မၞိဟ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ဏီရ။ တုဲပၠန် ပရေင်ဂီုကၠီု ဒေတာ (Data security) ကေုာံ အခေါင်ပူဂိုလ်တအ် ဒှ်ပြသၞာ အဓိက ပ္ဍဲ သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ ခေတ်တၟိဏအ်ရ။

== ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ==
ပ္ဍဲ လပါ်ကၞောတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ ရးနိဂီု ဍုင်ပလိုတ်တအ် စဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်အုပ်ဓုပ် မကော်စ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ညးဍုင်ကွာန် တၟိ (New Public Management - NPM) ရ။ သဘဴဓဝ် အဓိက NPM ဂှ် ရုင်အလဵုအသဳတအ် ဒးကၠောန်ကမၠောန် ညံင်ရဴ ကမ္ပဏဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် စရိတ် ကေုာံ သၠုင်ပ္တိုန် အစောန်သကီုဂှ်၊ ကမၠောန် အလဵုအသဳ လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ပလီုကၠေအ် ကေုာံ ဇိုန်ကဵု ကမ္ပဏဳ ပူဂိုလ် (Privatization) တအ် ကၠောန်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hood |first=Christopher |year=1991 |title=A Public Management for All Seasons? |journal=Public Administration |volume=69 |issue=1 |pages=3–19}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ပြံင်လှာဲဏအ် ဖအောန်ဖျေဟ် ကဆံင်လၟေင် ပ္ဍဲ သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳတုဲ၊ ညးတာလျိုင်တအ် ကလိဂွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗွဲမလောဲသွာရ။ ကောန်ကမၠောန် အလဵုအသဳတအ် ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ နကဵု လဒုင်ဖဵု ကမၠောန် (Performance evaluation) ရ။ 

ၜိုန်ရ NPM ကဵု ဖဵုခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ညးပါ်ပဲါတအ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳဂှ် ဟွံတုပ် ကု ကမ္ပဏဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ အလဵုအသဳ နွံတာလျိုင် သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ဖဵုခိုဟ် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် တုပ်ပ်သၟဟ်သၟဟ်ရ၊ ဟွံသေင် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ပရဲ သြန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ပြံင်လှာဲဏအ် ပကဵု ညံင် ပရေင်တုပ်သၟဟ် ညးဍုင်ကွာန် ဂွံယအ်စှ်ေအာမာန်ရ။

== ပရေင်အုပ်ဓုပ် မဆေင်ကဵု ညးဍုင်ကွာန် ==
ပရေင်အုပ်ဓုပ် မဆေင်ကဵု ညးဍုင်ကွာန် (Public Administration) ဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳရ။ ဝန်ထမ် (Civil servants) ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်ကမၠောန် အလဵုအသဳတအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မကၠောန်ကမၠောန် သွက် ဍုင် မဟွံလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေသဳတအ်၊ ၜိုန်ရ အလဵုအသဳ ပြံင်လှာဲအာကီုလေဝ်၊ ကောန်ကမၠောန် အလဵုအသဳတအ် သှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲ ရုင် အတိုင်တြေံရ။ ဣဏအ်ဂှ် ကော်စ ပရေင်ဟွံပါ်လပါ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Neutral competence) ရ။

ကိုပ်ကၠာတေံ ပ္ဍဲ ရးနိဂီု အမေရိကာန်၊ ကာလ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မွဲ ကလိဂွံ အဝဵုမ္ဂး ညးတအ် ခါန်ကၞတ် မၞိဟ်ညးတအ် ပ္ဍဲ ရုင်အလဵုအသဳ သီုဖအိုတ် မကော်စ သၞောတ်သပွိုင် (Spoils system) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ လပါ်ကၞောတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ညးတအ် ပြံင်လှာဲ ထောံ နကဵု သၞောတ်အစောန်သကီု (Merit system) ရ။ ညးမလုပ် ရုင်အလဵုအသဳတအ် ဒးသွဟ်လိက် ကေုာံ ခါန်ကၞတ် အတိုင် အစောန်သကီုညးတအ်ရ။

ဝန်ထမ်တအ် နွံတာလျိုင် သွက်ဂွံ ကဵု ကသပ် ကု ဝန်ဇၞော်တအ် ကေုာံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ မဖျေဟ်လဝ် နကဵု စၠတ်ထဝ်ရ။ ညးတအ် ဒးနွံကဵု သီလ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Administrative ethics) တုဲ ဟွံဂွံ ရေင်တၠုင် ကိစ္စ ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။

== ဗျူရဝ်ကရေသဳ ကေုာံ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ==
ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာ သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ ကေုာံ ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democracy) ဂှ် ဒှ်ပရူ မဟီုဂး ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ပရေင်သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဒုင်သဇိုင် လတူ အဝဵု ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု မၞိဟ်မဂၠိုင်ရ။ ဆဂး ဗျူရဝ်ကရေသဳဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ကဆံင်လၟေင်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ အဝဵု ညးမစောန်သကီုတအ်ရ။ 

အစာပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂျောန် သတူအာတ် မေဝ် (John Stuart Mill) ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ ဗျူရဝ်ကရေသဳဂှ် စောန်သကီုကီုလေဝ် ဟွံမဲကဵု ပရေင်ဆက်ဆောံ ကု ညးဍုင်ကွာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဒးရုဲစှ် မၞိဟ်စၞး သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကောန်ကမၠောန် အလဵုအသဳတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mill |first=John Stuart |year=1861 |title=Considerations on Representative Government |url=https://archive.org/details/cu31924030448561 |publisher=Parker, Son, and Bourn}}&lt;/ref&gt;

ပြသၞာ အဓိကဂှ် ညးတာလျိုင် ပ္ဍဲ ဗျူရဝ်ကရေသဳတအ်ဂှ် ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဟွံဂွံ ရုဲစှ်လဝ် (Unelected officials) ရ။ ညးတအ် ကလိဂွံ အဝဵုဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ တက်ပ္တိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင်ရ။ သွက်ဂွံ သောင် ပြသၞာဏအ်ဂှ် ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေသဳတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ဒုင်စဳရေင် (Accountability) ပ္ဍဲ စၠတ်ထဝ် ကေုာံ ရုင်ဗစာတအ်ရ။ ကောန်ကမၠောန် အလဵုအသဳတအ် ဒးဒုင် သၟာန်စၟဳစၟတ် ပ္ဍဲ စၠတ်ထဝ် ကေုာံ ဒးဒုင် ထိင်ဒဝ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေရ။

== အနာဂတ် သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ ==
ၜိုန်ရ သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ ဒးဒုင် ပါ်ပဲါ ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိတအ် ဟွံမာန် တန်တဴ သီုဟွံမဲကဵု သၞောတ်ဏအ်ရ။ ဆဂး ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန်ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ အစာစီမံ အဲလ်ဗိန် တဝ်ဖလာ (Alvin Toffler) ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အနာဂတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ်ဂှ် ဒှ်သၞောတ် &quot;အက်ဟဝ်ကရေသဳ&quot; (Adhocracy) မဒှ် လဒက်ပ္တန် မပြံင်လှာဲလောဲသွာ ကေုာံ ဟွံမဲကဵု ကဆံင်လၟေင် မခိုင်ကၠိုက်ရ။ 

ပ္ဍဲ အနာဂတ်ဂှ် ဂကောံ မဆက်စပ် ရေင်သကအ် နကဵု ကွန်ရက် (Networked organizations) တအ် စၞးကၠုင် သၞောတ်ပိဂံင် (Pyramid) ရ။ ကောန်ကမၠောန်တအ် ကၠောန်ကမၠောန် နူ ဇမ္ၚောဲ (Remote work) ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ကမၠောန်မအာစိုပ်ဒတုဲ (Results) ဂၠိုင်နူကဵု မင်မဲ အခိင် ကေုာံ ဒၞာဲရ။

သာ်ဂှ်ကီုလေဝ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေဂှ် သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ အဓိကတအ် သှ်ေဒၟံင် တွဵုရ။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် ကေုာံ ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော်တအ် သွက်ဂွံ မံင်တန်တဴ ဗွဲမခိုင်ကၠိုက်မာန်ဂှ် ဒးနိဿဲ လတူ သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ မဖန်ဗဒှ်လဝ် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ခေတ်ကာလ ဒဳဂျဳတေဝ်ဏအ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{Cite book |last=Albrow |first=Martin |year=1970 |title=Bureaucracy |publisher=Pall Mall Press |isbn=978-0269026233 |url=https://archive.org/details/bureaucracy0000albr}}
* {{Cite book |last=Weber |first=Max |year=1978 |title=Economy and Society: An Outline of Interpretive Sociology |publisher=University of California Press |isbn=978-0520035003 |url=https://books.google.com/books?id=1V7u_kQ_eFQC}}
* {{Cite journal |last=Hood |first=Christopher |year=1991 |title=A Public Management for All Seasons? |journal=Public Administration |volume=69 |issue=1 |pages=3–19 |doi=10.1111/j.1467-9299.1991.tb00779.x}}
* {{Cite book |last=Crozier |first=Michel |year=1964 |title=The Bureaucratic Phenomenon |url=https://archive.org/details/bureaucraticphen00croz |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226121105}}
* {{Cite web |last=Goodsell |first=Charles T. |year=2003 |title=The Case for Bureaucracy: A Public Administration Polemic |url=https://books.google.com/books?id=Bf8XBAAAQBAJ |publisher=CQ Press}}

{{Navbox
| name = ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင်
| title = သၞောတ်ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်
| listclass = hlist
| list1 =
* [[သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ]]
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]
* [[ပရေင်အုပ်ဓုပ် မဆေင်ကဵု ညးဍုင်ကွာန်]]
* [[အလဵုအသဳ]]
* [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ]]
}}

{{DEFAULTSORT:သၞောတ်ဗျူရဝ်ကရေသဳ}}
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင်]]
[[Category:လူမှုဗေဒ]]
[[Category:သၞောတ်လဒက်ပ္တန်]]
[[Category:ပရေင်စီမံကွပ်ကဲ]]
[[Category:ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သဘဴဓဝ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>2b6p8d967wttkchggokqsjnh2sxngws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဂၠးကဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13493</id>
    <revision>
      <id>60399</id>
      <parentid>60245</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:39:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29917" sha1="8y364uwk5oi180iy55hiowzo24nirfx" xml:space="preserve">{{Infobox exhibition
| name = သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဂၠးကဝ်
| native_name = Expo (World's fair)
| image = Expo 2020 Dubai Al Wasl Plaza.jpg
| caption = အာလ် ဝါသေဝ် ပလာဇြာ (Al Wasl Plaza) ပ္ဍဲ အေတ်သပဝ် ၂၀၂၀ ဒူဗာဲ
| type = ထ္ၜးပျး အလုံဂၠးကဝ်
| frequency = ဇၟာပ် ၅ သၞာံ (သဘၚ်ဇၞော်)
| organizer = ဗျူရဝ် အေန်တာနေရှေန်နယ် ဒေတ် အေတ်သပဝ်ဇြဳရှောန် (Bureau International des Expositions)
| first_event = ၁၈၅၁ ပ္ဍဲ လန်ဒါန် (London)
| next_event = ၂၀၂၅ ပ္ဍဲ အဝ်သာကာ (Osaka)
}}

သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဂၠးကဝ် (World's fair) ဟွံသေၚ်မ္ဂး မလေပ်ကော်စ နာမမွဲသ္အာၚ် အေတ်သပဝ် (Expo) ဂှ် ဒှ်သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဇၞော်အိုတ် လတူဂၠးတိ မကၠောန်ဗဒှ် နကဵု ဍုၚ်နာနာ သွက်ဂွံ ထ္ၜးပျး ပရေၚ်တဴတက် နဲကဲသိပ္ပံ၊ အနုသုခုမ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ သဘၚ်ဏအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဍုၚ် လန်ဒါန် (London) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၅၁ တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး ဒှ်ကၠုၚ် သဘၚ်ကိစ္စဇၞော် မဆက်စၠောံကဵု ဍုၚ်နာနာ လတူဂၠးတိရ။ သဘၚ်ထ္ၜးပျးဏအ် ဖန်ဇန်လဝ် သွက်ဂွံ ပံက်ထ္ၜး လညာတ်တၟိတၟိ၊ ကပေါတ်စက်ယန် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ပရေၚ်ကမၠောန် မဆေၚ်စပ် ကုသဘာဝ ကေုာံ မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Findling, J. E., &amp; Pelle, K. D. (2008). ''Encyclopedia of World's Fairs and Expositions''. McFarland.&lt;/ref&gt;

သဘၚ်ထ္ၜးပျးဂၠးကဝ်ဂှ် ညံၚ်ရဴ ဒှ်ဒၞာဲပ္ကောံပ္ကေဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ပညာတုဲ ဍုၚ်မဒုၚ်တဲ ကၠောန်ဗဒှ်တအ်လေဝ် သြိုၚ်ခၞံဗဒှ် တိုက်ထ္ၜးပျး (Pavilion) တၟေၚ်တၟေၚ် မထ္ၜးကဵု အာဲကၟာဲ အခိုက်ကၞာ ဍုၚ်ညးတအ်ရ။ ပရေၚ်ကမၠောန်ဏအ်ဂှ် ပလံၚ်ဗစိုပ်ကဵု ဒတုဲဖဵု သွက်ဍုၚ်မဒုၚ်တဲ သီုကဵု ဇမၞော်မၟောဝ် ကဏ္ဍပရေၚ်အာတရဴ ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ။ သဘၚ်ထ္ၜးပျးဂမၠိုၚ်ဂှ် နွံကဵု ဗီုပြၚ်နာနာသာ်တုဲ အလုံမွဲဂၠးတိ ဒးကဵုစၟတ်သမ္တီ နကဵု ဂကောံမၚ်မွဲသၞောတ်ဝ်ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Geppert, A. C. T. (2010). ''Fleeting Cities: Imperial Expositions in Fin-de-Siècle Europe''. Palgrave Macmillan.&lt;/ref&gt;

== ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ ==
[[File:Crystal Palace - Great Exhibition.jpg|thumb|နန်ဒ္ၚောဝ် (Crystal Palace) ပ္ဍဲ သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဇၞော် ၁၈၅၁၊ လန်ဒါန်]]
တမ်မူလ သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဂၠးကဝ်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူခေတ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ကွတ်စက် (Industrial Revolution) ပ္ဍဲ ရးယူရဝ်ရ။ သဘၚ်ထ္ၜးပျး ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ကော်စ သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဇၞော် (Great Exhibition) မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၅၁ ပ္ဍဲဍုၚ် လန်ဒါန် ရးနိဂီု ယူကေ (UK) ရ။ သဘၚ်ဏအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ နန်ဒ္ၚောဝ် (Crystal Palace) မဒှ် တိုက်ဒ္ၚောဝ်ဇၞော် မသြိုၚ်ခၞံလဝ် နကဵု ကပေါတ် ပသဲ ကေုာံ ဒ္ၚောဝ်ရ။ ဒၞာဲဏအ် ထ္ၜးပျးလဝ် ကပေါတ်စက်ယန်တၟိတၟိ မပ္တိတ်လဝ် နူဍုၚ်အေၚ်္ဂလာန် ကေုာံ ဍုၚ်တၞဟ်တၞဟ် လတူဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;Auerbach, J. A. (1999). ''The Great Exhibition of 1851: A Nation on Display''. Yale University Press.&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ သဘၚ်ထ္ၜးပျး ပ္ဍဲလန်ဒါန် အံၚ်ဇၞးအာတုဲ ဍုၚ်ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲရးယူရဝ် ကေုာံ အမေရိကတအ်လေဝ် စကၠောန်ဗဒှ်ကၠုၚ် သဘၚ်ထ္ၜးပျး နကဵုဗီုပြၚ် အလုံဂၠးကဝ် အတိုၚ်ဏအ်ကီုရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၉ ဂှ် ဍုၚ်ပါရဳ (Paris) ကၠောန်ဗဒှ် သဘၚ်ထ္ၜးပျးတုဲ သြိုၚ်ခၞံလဝ် တိုၚ် အာဲဖှေဝ် (Eiffel Tower) မဒှ်အာဲကၟာဲ ဝင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။ သဘၚ်ထ္ၜးပျး ပ္ဍဲခေတ်တေအ်ဂှ် ညံၚ်ရဴ ဒှ်စၚ်ထ္ၜး အစောမ်စရာဲ ဒြဟတ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ဍုၚ်ဇၞော်ဇၞော်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Greenhalgh, P. (1988). ''Ephemera, Art and the Exhibition''. Yale University Press.&lt;/ref&gt;

== ဂကောံ ဗျူရဝ် ထ္ၜးပျး ဂၠးကဝ် ==
သွက်ဂွံ စဳစောတ် ကေုာံ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ကၠောန်ဗဒှ် သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဂၠးကဝ်ဂှ် ဍုၚ်နာနာတအ် ပါ်ပရအ် လညာတ်တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဗျူရဝ် အေန်တာနေရှေန်နယ် ဒေတ် အေတ်သပဝ်ဇြဳရှောန် (Bureau International des Expositions - BIE) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၈ ပ္ဍဲဍုၚ် ပါရဳရ။ ဂကောံ BIE ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဂကောံ မကဵုအခေါၚ် ကေုာံ ဖန်ဇန် လၟေၚ်ကာ သဘၚ်ထ္ၜးပျး လတူဂၠးတိ ညံၚ်ဂွံ ညဳသၟဟ် ကုသၞောတ်ဝ်ရ။&lt;ref&gt;Bureau International des Expositions (BIE). (2021). ''The History of the BIE''. Official Website.&lt;/ref&gt;

ဂကောံဏအ် ဖျေဟ်လဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ ပါ်ကဆံၚ် သဘၚ်ထ္ၜးပျး၊ ကာလအခိၚ် ကေုာံ အခေါၚ်အရာ ဍုၚ်မဒုၚ်တဲ ကၠောန်ဗဒှ်တအ်ရ။ စဵုကဵုလၟုဟ် ဍုၚ်မလုပ်လဝ် ဂကောံ BIE နွံ ၁၇၀ ဍုၚ်ပြၚ်တုဲ သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုၚ်သၞောဝ် မဖျေဟ်လဝ် သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် သဘၚ်ထ္ၜးပျးရ။ ဍုၚ်မမိက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် သဘၚ်ဏအ် ဒးပ္တိုန်ထ္ၜး လိက်အာတ်မိက် ကု BIE တုဲ ဍုၚ်ကောန်ဂကောံတအ် ဒးစုတ်မာဲ သွက်ဂွံ ရုဲစှ်ရ။&lt;ref&gt;Rydell, R. W. (1993). ''World of Fairs: The Century-of-Progress Expositions''. University of Chicago Press.&lt;/ref&gt;

== ဂကူ ထ္ၜးပျးဂမၠိုၚ် ==
အတိုၚ် သၞောဝ် BIE မ္ဂး သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဂၠးကဝ် နွံၜါဂကူ အဓိကရ။ ဂကူပထမဂှ် ဒှ် သဘၚ်ထ္ၜးပျး ရေဂျေတ်သတာ (Registered Exhibitions) ဟွံသေၚ်မ္ဂး သဘၚ်ဇၞော် (World Expos) ရ။ သဘၚ်ဇၞော်ဏအ်ဂှ် ဇၟာပ် ၅ သၞာံ မွဲဝါ ကၠောန်ဗဒှ်တုဲ ပွိုၚ် ၆ ဂိတု လံရ။ သဘၚ်ဇၞော်ဏအ် ဟွံမဲ ကုပယျဵု အနာံတိဍာ်တုဲ ဍုၚ်မပါလုပ်တအ် ဒးသြိုၚ်ခၞံ တိုက်ထ္ၜးပျး အလဵုဇကုညးတအ်ရ။&lt;ref&gt;Walden, S. (2011). ''Expo: A History of World's Fairs''. Folio Society.&lt;/ref&gt;

ဂကူဒုတိယဂှ် ဒှ် သဘၚ်ထ္ၜးပျး တၟေၚ် (Recognized Exhibitions / Specialized Expos) ရ။ သဘၚ်တၟေၚ်ဏအ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲအကြာ အခိၚ်သဘၚ်ဇၞော် ၜါဝါတုဲ ပွိုၚ် ၃ ဂိတု လံရ။ တိဍာ် သွက်ဂွံ ကၠောန် သဘၚ်တၟေၚ်ဏအ် ဒးနွံ အပ္ဍဲ ၂၅ ဟေက်တာ (Hectares) တုဲ ဍုၚ်မဒုၚ်တဲဂှ် ဒးသြိုၚ်ခၞံလဝ် တိုက်ထ္ၜးပျး သွက် ဍုၚ်မပါလုပ်တအ်ရ။ တေအ်နူဂှ် သီုနွံ သဘၚ်ထ္ၜးပျး တၞံဆုပကဴ (Horticultural Expos) မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု လညာတ် ပရေၚ်မၚ်မွဲ သဘာဝရ။&lt;ref&gt;Geppert, 2010.&lt;/ref&gt;

== အနုသုခုမ သြိုၚ်ခၞံ ကေုာံ အာဲကၟာဲ ==
[[File:Eiffel Tower from Trocadero.jpg|thumb|တိုၚ် အာဲဖှေဝ် (Eiffel Tower) မသြိုၚ်ခၞံလဝ် သွက် သဘၚ်ထ္ၜးပျး ၁၈၈၉]]
သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဂၠးကဝ်ဂှ် ညံၚ်ရဴ ဒှ်ဒၞာဲ မစမ်ၜတ် အနုသုခုမ သြိုၚ်ခၞံ (Architecture) တၟိတၟိ လတူဂၠးတိရ။ အာဲကၟာဲ မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် တိုၚ် အာဲဖှေဝ် မသြိုၚ်ခၞံလဝ် သွက် သဘၚ်ထ္ၜးပျး ပါရဳ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၉ ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်တေအ် တိုၚ်ဏအ် ဒှ်တိုၚ်သၠုၚ်အိုတ် လတူဂၠးတိတုဲ ထ္ၜးကဵု အစောမ် နဲကဲသြိုၚ်ခၞံ ပသဲ ရးနိဂီု ပြၚ်သေတ်ရ။ စဵုကဵုလၟုဟ် တိုၚ်ဏအ် ဒှ်စၟတ်သမ္တီ ဍုၚ်ပါရဳရ။&lt;ref&gt;Harriss, J. (1975). ''The Tallest Tower: Eiffel and the Belle Epoque''. Houghton Mifflin.&lt;/ref&gt;

ပါဲနူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲ သဘၚ်ထ္ၜးပျး သဳယာတေဝ် (Seattle) သၞာံ ၁၉၆၂ ဂှ် သြိုၚ်ခၞံလဝ် တိုၚ် စပေတ် နေဒဒေဝ် (Space Needle)၊ ပ္ဍဲ သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဗရပ်သေဝ် (Brussels) သၞာံ ၁၉၅၈ ဂှ် သြိုၚ်ခၞံလဝ် အာတဝ်မဳယမ် (Atomium) မဒှ် ဗီုပြၚ် မဝ်လဳကျူး ပသဲရ။ ဒၞာဲသြိုၚ်ခၞံ လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ပလီုထောံ ကြဴနူ သဘၚ်အာစိုပ်ဒတုဲ ဆဂး ဒၞာဲမပြာကတ်တအ်ဂှ် ကလေၚ်သၠာဲစကာ နဒဒှ် တိုက်ထ္ၜးပျး အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာၚ် အလုံအဆက်ကောန်မၞိဟ်ရ။&lt;ref&gt;Findling &amp; Pelle, 2008.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန်ဗွဝ် ==
ပရေၚ်ကၠောန်ဗဒှ် သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဂၠးကဝ်ဂှ် ဒးစကာ သြန်ဗွဝ် (Funding) ဇၞော်ကွေံကွေံရ။ ဍုၚ်မဒုၚ်တဲတအ် ဒးစကာ သြန် ဗွဲမဂၠိုၚ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သ္ဇိုၚ် အခြာတိဍာ် (Infrastructure)၊ ဂၠံၚ်တရဴ၊ ကေုာံ တိုက်ထ္ၜးပျး အဓိကတအ်ရ။ ဆဂး သဘၚ်ဏအ်လေဝ် ပလံၚ်ဗစိုပ်ကဵု သြန်လုပ် ဗွဲမဂၠိုၚ် နူကဵု ကဏ္ဍ ပရေၚ်အာတရဴ (Tourism)၊ ပရေၚ်သွံရာန် ကေုာံ ညးမထံက်ပၚ် သြန် (Sponsorships) တအ်ရ။&lt;ref&gt;Roche, M. (2000). ''Mega-Events and Modernity''. Routledge.&lt;/ref&gt;

သဘၚ်ထ္ၜးပျး လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဂွံပရဲ သြန်ဗွဝ်တုဲ လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဒးကျအာ သြန်ရ။ ဥပမာ သဘၚ်ထ္ၜးပျး မောန်ထရဳယဝ် (Montreal) သၞာံ ၁၉၆၇ ဂှ် ဒးစကာလဝ် သြန်ဂၠိုၚ်လောန်အာတုဲ ဍုၚ်ဒးကျအာ သြန်ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ဆဂး သဘၚ်ထ္ၜးပျး ရှာၚ်ဟာဲ (Shanghai) သၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ် မၞိဟ်ကၠုၚ်စိုပ် ၇၃ ပြကောဋိတုဲ ကလိဂွံ သြန်လုပ် ဗွဲမဂၠိုၚ် သီုကဵု ဇၞော်မၟောဝ်ကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ရးနိဂီု ကြုက် (China) ရ။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အံၚ်ဇၞးဂှ် တန်တဴဒၟံၚ် ကု လၟေၚ်ကမၠောန် မဖန်ဇန်လဝ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Walden, 2011.&lt;/ref&gt;

== လေပ်လ္ၚတ် အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ဇမၞော်မၟောဝ် ==
သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဂၠးကဝ်ဂှ် ဒှ်စၚ်ထ္ၜး အခိုက်ကၞာ (Culture) သွက် ဍုၚ်နာနာ လတူဂၠးတိရ။ ပ္ဍဲတိုက်ထ္ၜးပျး ဇၟာပ်ဍုၚ်ဂှ် ထ္ၜးပျးလဝ် အနုသုခုမ၊ လှ်ေဒယှ်ေ၊ ကပေါတ်တဲ ကေုာံ စၞစ အခိုက်ကၞာ ညးတအ်ရ။ ကောန်မၞိဟ် နူဍုၚ်နာနာတအ် ကလိဂွံ အခေါၚ် လ္ၚတ် အခိုက်ကၞာ ဍုၚ်တၞဟ် သီုဟွံဒး တိတ်တရဴ ဇမ္ၚောဲရ။ ပရေၚ်ဏအ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေၚ်ကၠိုဟ်ခၠၚ် အကြာ ဂကူနာနာတအ်ရ။&lt;ref&gt;Rydell, 1993.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဝၚ် သဘၚ်ထ္ၜးပျးဂှ် စၞစတၟိတၟိ ဗွဲမဂၠိုၚ်လေဝ် စကၠောန်ပ္တိတ်လဝ်ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲ သဘၚ်ထ္ၜးပျး သေန်လူးဝေတ် (St. Louis) သၞာံ ၁၉၀၄ ဂှ် မၞိဟ်တအ် စကၠောန်ပ္တိတ် အာက်သကရဳမ် ကောန် (Ice cream cone) ကေုာံ ဟမ်ဘာဂါ (Hamburger) လတူစၚ် ထ္ၜးပျးရ။ သဘၚ်ဏအ် ဒှ်ဒၞာဲ မဖန်ဗဒှ်ကဵု လညာတ်တၟိ ပ္ဍဲအရာ ပရေၚ်မံၚ်စံၚ် ကောန်မၞိဟ်တအ်တုဲ ဆက်ဇၞော်မၟောဝ်အာ လတူဂၠးတိ အလုံမွဲရ။&lt;ref&gt;Greenhalgh, 1988.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ နဲကဲသိပ္ပံ ==
သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဂၠးကဝ်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ မပ္တိုန်ထ္ၜး နဲကဲသိပ္ပံ (Technology) တၟိတၟိ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဝင် ကောန်မၞိဟ်ရ။ ပ္ဍဲ သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဖဳလာဒေဝ်ဖဳယျာ (Philadelphia) သၞာံ ၁၈၇၆ ဂှ် အာလေတ်ဇြာန်ဒါ ဂရေဟမ် ဗေဝ် (Alexander Graham Bell) ထ္ၜးပျး ကပေါတ် စက်ဖုၚ် (Telephone) ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ပြံၚ်လှာဲထောံ ပရေၚ်ဆက်စၠောံ ကောန်မၞိဟ်တအ် အလုံမွဲဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;Geppert, 2010.&lt;/ref&gt;

တေအ်နူဂှ် ပ္ဍဲ သဘၚ်ထ္ၜးပျး နျူယံက် (New York) သၞာံ ၁၉၃၉ ဂှ် ထ္ၜးပျးလဝ် ရုပ်သဳဗလး (Television broadcast) ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ ပ္ဍဲ သဘၚ်ထ္ၜးပျး အဝ်သာကာ (Osaka) သၞာံ ၁၉၇၀ ဂှ် ထ္ၜးပျးလဝ် ဖုၚ်ရပ်တဲ (Mobile phone) ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ကပေါတ်စက်ယန် သ္ကေမ်တဲ (Touchscreen) တအ်လေဝ် စထ္ၜးပျးလဝ် ပ္ဍဲ သဘၚ်ထ္ၜးပျး သၞာံ ၁၉၈၂ ရ။ နဲကဲသိပ္ပံ မထ္ၜးပျးလဝ် ပ္ဍဲသဘၚ်တအ်ဏအ် လၟုဟ်မ္ဂး ဒှ်ကၠုၚ် ကပေါတ်စကာလၟေၚ်တ္ၚဲ သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Findling &amp; Pelle, 2008.&lt;/ref&gt;

== ကမၠောန် မဖန်ဇန် သွက် ထ္ၜးပျး ==
သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် သဘၚ်ထ္ၜးပျး မွဲဝါဂှ် ဍုၚ်မဒုၚ်တဲတအ် ဒးဖန်ဇန် လၟေၚ်ကမၠောန် (Preparation) ဗွဲမလံလရ။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဍုၚ်ဂှ် ဒးရုဲစှ် က္ဍိုပ်လိက် (Theme) မဆေၚ်စပ် ကု ပရေၚ်တဴတက် ဂၠးကဝ်ရ။ ကြဴနူ BIE ရုဲစှ်တုဲ ဍုၚ်မဒုၚ်တဲဂှ် ဒးဖျေဟ် လိက်အစဳအဇန် သြိုၚ်ခၞံ (Master plan) သွက် တိဍာ် သဘၚ်ရ။ လၟေၚ်ကမၠောန်ဏအ် ဒးစကာ အခိၚ် ၇ သၞာံ စဵုကဵု ၁၀ သၞာံ ဒှ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;Bureau International des Expositions, 2021.&lt;/ref&gt;

ဍုၚ်နာနာ မပါလုပ်တအ်လေဝ် ဒးသြိုၚ်ခၞံ တိုက်ထ္ၜးပျး (Pavilions) အလဵုဇကုညးတအ် အတိုၚ် က္ဍိုပ်လိက် မဖျေဟ်လဝ်ရ။ ပရေၚ်သြိုၚ်ခၞံဏအ် ဒးကၠောန်ဗဒှ် သီုမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ သဘာဝဝန်းကျင် (Environment) ကေုာံ ပရေၚ်စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာဲရ။ အခိၚ် သဘၚ်စပံက်မ္ဂး မၞိဟ်ကၠောန်ကမၠောန် ကေုာံ ညးမၚ်မွဲ ဂီုကၠီုတအ် ဒးရေၚ်တၠုၚ် ဖန်ဇန် ညံၚ်သဘၚ် ဂွံအံၚ်ဇၞး စဵုကဵု တ္ၚဲကၟာတ်ရ။&lt;ref&gt;Roche, 2000.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ဆဵုဂဗ သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဇၞော်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ ဝၚ် ==
ပ္ဍဲဝၚ် သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဂၠးကဝ်ဂှ် နွံကဵု သဘၚ်မပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ သဘၚ် မၞိဟ်ကၠုၚ်စိုပ် ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဝၚ်ဂှ် ဒှ် သဘၚ်ထ္ၜးပျး ရှာၚ်ဟာဲ သၞာံ ၂၀၁၀ (Expo 2010 Shanghai) မၞုံကဵု မၞိဟ် ၇၃ ပြကောဋိရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဇၞော်ဂမၠိုၚ် ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ်
|-
! သၞာံ
! ဍုၚ် မဒုၚ်တဲ
! က္ဍိုပ်လိက် အဓိက
! လၟိဟ်မၞိဟ် မကၠုၚ်စိုပ် (ပြကောဋိ)
|-
| ၁၈၅၁
| လန်ဒါန်၊ ယူကေ
| ကပေါတ်စက်ယန် ခေတ်တၟိ အလုံဂၠးကဝ်
| ၆.၀
|-
| ၁၈၈၉
| ပါရဳ၊ ပြၚ်သေတ်
| သဘၚ်ရတု ကၠံသၞာံ ပရေၚ်တဝ်စၞေဟ် ပြၚ်သေတ်
| ၃၂.၂
|-
| ၁၉၆၇
| မောန်ထရဳယဝ်၊ ကနေဒါ
| ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ဂၠးတိညး
| ၅၀.၃
|-
| ၂၀၁၀
| ရှာၚ်ဟာဲ၊ ကြုက်
| ဍုၚ်သာယာ၊ ဘဝသာယာ
| ၇၃.၀
|-
| ၂၀၂၀
| ဒူဗာဲ၊ ယူအေအဳ
| ဆက်စၠောံ စိုတ်ဓါတ်၊ ဖန်ဗဒှ် အနာဂတ်
| ၂၄.၁
|}

သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဒူဗာဲ (Expo 2020 Dubai) ဂှ် ၜိုန်ရ ဒးဒုၚ်ဆုတ် အခိၚ် ဟိုတ်နူ ယဲကပ် ကဝ်ဗေတ်-၁၉ (COVID-19) ကီုလေဝ်၊ အံၚ်ဇၞးအာ နကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ၂၄ ပြကောဋိပြၚ် ကေုာံ ထ္ၜးပျးလဝ် နဲကဲသိပ္ပံ မဆေၚ်စပ် ကု ပရေၚ်မၚ်မွဲ သဘာဝရ။&lt;ref&gt;Walden, 2011.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်မၚ်မွဲ သဘာဝ ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်မံၚ် ==
ပ္ဍဲအခိၚ်လၟုဟ် က္ဍိုပ်လိက် အဓိက သွက် သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဂၠးကဝ်ဂှ် ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် နူကဵု ပရေၚ်ကပေါတ်စက်ယန် ဇရေၚ် ပရေၚ်မၚ်မွဲ သဘာဝ (Sustainability) ရ။ သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဟာန်နဝ်ဗာ (Hannover) သၞာံ ၂၀၀၀ ဂှ် ဒှ်သဘၚ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မဖျေဟ်လဝ် လညာတ် ပရေၚ်ဆက်မံၚ် မဟွံကဵု လီုလာ် သဘာဝဝန်းကျင် (Sustainable Development) ရ။&lt;ref&gt;Geppert, 2010.&lt;/ref&gt;

တိုက်ထ္ၜးပျး ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲအခိၚ်လၟုဟ် သြိုၚ်ခၞံလဝ် နကဵု ကပေါတ် မကလေၚ်စကာမာန် (Recyclable materials) တုဲ ဓါတ်ဒြဟတ် မစကာတအ်လေဝ် ဒှ် ဓါတ်ဒြဟတ် နူတ္ၚဲ (Solar energy) ရ။ ကြဴနူ သဘၚ်အာစိုပ်ဒတုဲ တိုက်ထ္ၜးပျးတအ်ဂှ် ကလေၚ်ရိုဟ် ပလီုတုဲ ကပေါတ်တအ်ဂှ် စကာ ပ္ဍဲဒၞာဲတၞဟ်တအ်ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ထ္ၜးကဵု လညာတ် ကောန်မၞိဟ်တအ် မဂစာန် သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ ဂၠးတိ နူကဵု ဘဲ ပြံၚ်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change) ရ။&lt;ref&gt;Rydell, 1993.&lt;/ref&gt;

== အနာဂတ် သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဂၠးကဝ် ==
အနာဂတ် သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဂၠးကဝ်ဂှ် ဆက်တုဲ စွံအာရီု လတူ ပရေၚ်ပြသၞာ ဂၠးကဝ် မပ္တံကဵု ပရေၚ်ထတ်ယုက်၊ ပရေၚ်မၚ်မွဲ သဘာဝ ကေုာံ နဲကဲ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် တၟိတၟိရ။ သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဇၞော် မဆက်ကၠောန်ဗဒှ်ဂှ် ဒှ် သဘၚ်ထ္ၜးပျး အဝ်သာကာ သၞာံ ၂၀၂၅ (Expo 2025 Osaka) မၞုံကဵု က္ဍိုပ်လိက် &quot;ဖန်ဗဒှ် ဂကောံမၞိဟ် အနာဂတ် သွက် လမျီု&quot; (Designing Future Society for Our Lives) ရ။&lt;ref&gt;Bureau International des Expositions (BIE). (2021). ''Upcoming Expos''.&lt;/ref&gt;

တေအ်နူဂှ် ဍုၚ်ရဳယျာတ် (Riyadh) ရးနိဂီု သէောဒဳ အာရေဗဳယျာ (Saudi Arabia) ဂှ် ကလိဂွံ အခေါၚ် သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် သဘၚ်ထ္ၜးပျး သၞာံ ၂၀၃၀ (Expo 2030) ရ။ သဘၚ်တအ်ဏအ် ဆက်တုဲ ထ္ၜးပျးအာ နဲကဲသိပ္ပံ အေအာဲ (AI) ကေုာံ ကွတ်စက် မပၠန်ဂေတ် သြန်ဗွဝ် ညံၚ်ဂွံ ဆက်စၠောံအာ အနာဂတ် မၞုံကဵု ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် လတူဂၠးတိ အလုံမွဲရ။&lt;ref&gt;Walden, 2011.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Auerbach |first=J. A. |year=1999 |title=The Great Exhibition of 1851: A Nation on Display |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300080070 |url=https://archive.org/details/greatexhibitiono0000auer}}
* {{cite book |last=Findling |first=J. E. |last2=Pelle |first2=K. D. |year=2008 |title=Encyclopedia of World's Fairs and Expositions |publisher=McFarland |isbn=978-0786434169 |url=}}
* {{cite book |last=Geppert |first=A. C. T. |year=2010 |title=Fleeting Cities: Imperial Expositions in Fin-de-Siècle Europe |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0230221642 |url=}}
* {{cite book |last=Roche |first=M. |year=2000 |title=Mega-Events and Modernity: Olympics and Expos in the Growth of Global Culture |publisher=Routledge |isbn=978-0415157117 |url=https://archive.org/details/megaeventsmodern0000roch}}
* {{cite book |last=Rydell |first=R. W. |year=1993 |title=World of Fairs: The Century-of-Progress Expositions |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226732363 |url=https://archive.org/details/worldoffairscent0000ryde}}

{{Navbox
| name = သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဂၠးကဝ်
| title = [[သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဂၠးကဝ်]]
| listclass = hlist
| group1 = သဘၚ်ဇၞော် အဓိက
| list1 =
* [[သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဇၞော် ၁၈၅၁|၁၈၅၁ လန်ဒါန်]]
* [[သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဂၠးကဝ် ၁၈၈၉|၁၈၈၉ ပါရဳ]]
* [[သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဂၠးကဝ် ၁၈၉၃|၁၈၉၃ ချဳကာဂဝ်]]
* [[သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဂၠးကဝ် ၁၉၆၇|၁၉၆၇ မောန်ထရဳယဝ်]]
* [[သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဂၠးကဝ် ၂၀၁၀|၂၀၁၀ ရှာၚ်ဟာဲ]]
* [[သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဂၠးကဝ် ၂၀၁၅|၂၀၁၅ မဳလာန်]]
* [[သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဂၠးကဝ် ၂၀၂၀|၂၀၂၀ ဒူဗာဲ]]
* [[သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဂၠးကဝ် ၂၀၂၅|၂၀၂၅ အဝ်သာကာ]]
| group2 = ဂကောံ အုပ်ဓုပ်
| list2 =
* [[ဗျူရဝ် အေန်တာနေရှေန်နယ် ဒေတ် အေတ်သပဝ်ဇြဳရှောန်|BIE]]
| group3 = အာဲကၟာဲ သြိုၚ်ခၞံ
| list3 =
* [[နန်ဒ္ၚောဝ် (၁၈၅၁)|နန်ဒ္ၚောဝ်]]
* [[တိုၚ် အာဲဖှေဝ်]]
* [[အာတဝ်မဳယမ်]]
* [[စပေတ် နေဒဒေဝ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဂၠးကဝ်}}
[[Category:သဘၚ်ထ္ၜးပျး ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ဝၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:သဘၚ် ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ဝၚ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ သိပ္ပံ]]
[[Category:အနုသုခုမ သြိုၚ်ခၞံ]]
[[Category:ယေန်သၞာၚ် မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေၚ်အာတရဴ]]</text>
      <sha1>8y364uwk5oi180iy55hiowzo24nirfx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရထဝိနဳတ သုတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13498</id>
    <revision>
      <id>60381</id>
      <parentid>60253</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:24:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11255" sha1="j3mlqqk7disdoqniqhd11g22ml3k7tp" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = ရထဝိနဳတသုတ်
| နာမတၞဟ် = Rathavinīta Sutta / Relay Chariots Discourse
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[မဇ္ဇျိမနိကာယ]] (Majjhima Nikaya), သုတ် စၟတ် ၂၄ (MN 24)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = ဓမ္မသဳက္လာဲ အကြာ မှာထေရ် သာရိပိုတ် ကေုာံ မှာထေရ် ပုဏ္ဏမန္တာနိပုတ္တ မဆေၚ်ကဵု ဝိသုဒ္ဓိ ထပှ်သာ် (Seven Stages of Purification)
| ဆက်စပ် = [[ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ]] (Visuddhimagga)၊ [[နိဗ္ဗာန်]] (Nibbana)
}}

'''ရထဝိနဳတသုတ်''' (ပါဠိ: Rathavinīta Sutta; အၚ်္ဂလိက်: Relay Chariots Discourse) ဂှ် ဒှ် သုတ္တန္တ မွဲ မနွံ ပ္ဍဲ [[မဇ္ဇျိမနိကာယ]] (Majjhima Nikaya) စၟတ် ၂၄ ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_mn&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=1995 |title=The Middle Length Discourses of the Buddha: A Translation of the Majjhima Nikaya |url=https://archive.org/details/middlelengthdisc00anam |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861710720}}&lt;/ref&gt;။ သုတ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဓမ္မသဳက္လာဲ (Dhamma dialogue) အကြာ ကွးကျာ်တြဲ ၜါဇကု မတွံဂး အဂ္ဂသာဝက လပါ်ပုရ် မှာထေရ် သာရိပိုတ် (Venerable Sāriputta) ကေုာံ အာဂီု ဓမ္မကထိက မှာထေရ် ပုဏ္ဏမန္တာနိပုတ္တ (Venerable Puṇṇa Mantāniputta) ရ။ ပ္ဍဲသုတ်ဏအ် တွံထ္ၜးလဝ် လၟေၚ် ဂၠံၚ်တရဴ သွက်ဂွံ အာစိုပ် အနုပါဒါ ပရိနိဗ္ဗာန် (Anupādā Parinibbāna - Nibbana without clinging) နကဵု လၟေၚ် ဝိသုဒ္ဓိ ထပှ် သာ် (Seven Stages of Purification) ရ&lt;ref name=&quot;nanamoli&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;။ 

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) ==
ဝေါဟာရ &quot;ရထဝိနဳတ&quot; ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ ၜါ မ-
* '''ရထ (Ratha)''' = ကွဳ (Chariot)
* '''ဝိနဳတ (Vinīta)''' = မဆက်လဝ်၊ မစိုပ်တရဴ နကဵု အဆက် (Relay / Guided)

ပံၚ်သီုဖအိုတ်မ္ဂး ရထဝိနဳတ ဂှ် ဥပမာ ထ္ၜးလဝ် နကဵု &quot;ကွဳအဆက်ဆက်&quot; (Relay Chariots) မဒှ် အရာ မပြံၚ်လှာဲ ဆက်ဍိုက်အာ နူ မွဲ ကွဳ စိုပ် မွဲ ကွဳ စဵုကဵု စိုပ် ဌာန်ဒတန် ရ။

== ဒဒှ် မက္တဵုဒှ် (Background Setting) ==
ကျာ်တြဲ သီုကဵု ခမဳသၚ်တံ သ္ပဒတဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဇေတဝန် (Jetavana) ဍုၚ်သာဝတ္ထိ (Sāvatthī) ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် မှာထေရ် သာရိပိုတ် မိၚ်ဒၟံၚ် ပရူ ဒဒှ် မစိုန်သ္ကီု ခိုဟ်ဆာဲ မှာထေရ် ပုဏ္ဏမန္တာနိပုတ္တ တုဲ၊ မိက်ဂွံ ဆဵုဂဗ သဳက္လာဲ ဓမ္မ ရ။ ကာလ မှာထေရ် ပုဏ္ဏ စိုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ဂြိုပ် အန္ဓဝန် (Andhavana) ဂှ် မှာထေရ် သာရိပိုတ် ပြာပ်အာ ဇရေၚ် ညး တုဲ၊ ဟွံလဴထ္ၜး ယၟုဇကု သၟာန်တိုန် ပရူ တိုၚ်ပ္ကဴ အဓိက မဒ္ဂေတ် မံၚ် ပ္ဍဲ သာသနာ ဏအ် ရ။

== ဝိသုဒ္ဓိ ထပှ် သာ် (The 7 Stages of Purification) ==
မှာထေရ် သာရိပိုတ် သၟာန်အာ ဒဒှ်ရ ဒ္ဂေတ်မံၚ် သဳလ၊ သမာဓိ တံဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ အာစိုပ် နိဗ္ဗာန် ဟေၚ်ဟာ သာ်ဏအ် ရ။ မှာထေရ် ပုဏ္ဏ သှ်ကဵု ဒဒှ်ရ ဒ္ဂေတ်မံၚ် တံဏအ်ဂှ် ဒှ် သွက် အနုပါဒါ ပရိနိဗ္ဗာန် (Nibbana without clinging) တုဲ၊ ညံၚ်ရဴ ကွဳဆက် (Relay Chariots) ကီု၊ လၟေၚ် ဝိသုဒ္ဓိ ထပှ် (Satta Visuddhi) ဂှ် ထံက်ပၚ် ညးသ္ကံ အဆက်ဆက် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဝိသုဒ္ဓိ ထပှ် သာ် ပ္ဍဲ ရထဝိနဳတသုတ် (The 7 Purifications in Rathavinita Sutta)
|-
! စၟတ်
! ယၟု ပါဠိ (Pali Term)
! အဓိပ္ပါယ် မန် (Mon Meaning)
! English Meaning
|-
| ၁
| သဳလဝိသုဒ္ဓိ (Sīla-visuddhi)
| ပရေၚ်သ္အးဇ္ၚး သဳလ (Purification of Virtue)
| Clearing the mind of unwholesome actions through ethical conduct.
|-
| ၂
| စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ (Citta-visuddhi)
| ပရေၚ်သ္အးဇ္ၚး စိုတ် (Purification of Mind)
| Achieving deep concentration (Samadhi) and mental calm.
|-
| ၃
| ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ (Diṭṭhi-visuddhi)
| ပရေၚ်သ္အးဇ္ၚး လညာတ် (Purification of View)
| Seeing mind and matter (Nama-Rupa) as they really are, without 'self'.
|-
| ၄
| ကၚ်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ (Kaṅkhāvitaraṇa-visuddhi)
| ပရေၚ်သ္အးဇ္ၚး ပရေၚ်ယှောတ်ယှာဲ ဒှ်သံသယ (Purification by Overcoming Doubt)
| Understanding dependent origination (Paticcasamuppada) and overcoming doubt about past, present, and future.
|-
| ၅
| မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ (Maggāmagga-ñāṇadassana-visuddhi)
| ပရေၚ်သ္အးဇ္ၚး ဉာဏ် မညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ မဂ် ဍာံ ဟွံဍာံ (Purification by Knowledge and Vision of What is Path and Not-Path)
| Distinguishing the true path to liberation from the false path (overcoming corruptions of insight).
|-
| ၆
| ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ (Paṭipadā-ñāṇadassana-visuddhi)
| ပရေၚ်သ္အးဇ္ၚး ဉာဏ် မညာတ်ကေတ် ဂၠံၚ်တရဴ (Purification by Knowledge and Vision of the Way)
| Developing the actual insight knowledges (Vipassana ñana) progressing towards maturity.
|-
| ၇
| ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ (Ñāṇadassana-visuddhi)
| ပရေၚ်သ္အးဇ္ၚး ဉာဏ်ဒဿန (Purification by Knowledge and Vision)
| The attainment of the supra-mundane paths (Magga-ñana).
|}

== ဥပမာ ကွဳဆက် သၟိၚ် (The Relay Chariots Simile) ==
မှာထေရ် ပုဏ္ဏ တွံ ဥပမာ ထ္ၜးလဝ် ညံၚ်ရဴ သၟိၚ် ပသေနဒိကောသလ (King Pasenadi of Kosala) နွံပၟိက် မိက်ဂွံ အာ ဍုၚ်သာကေတ (Sāketa) နူကဵု ဍုၚ်သာဝတ္ထိ မ္ဂး ညး ပြေၚ်လဝ် ကွဳ မန် (Relay chariots) ထပှ် ဖ္ဍိုက် ရ။
* ညး ဍိုက် ကွဳ ပထမ တုဲ စိုပ် ကွဳ ဒုတိယ ညး ပြံၚ်ဍိုက် ကွဳ ဒုတိယ ရ။
* တရဴဂှ် ဆက်အာ နူ ဒုတိယ စိုပ် တတိယ၊ တတိယ စိုပ် စတုတ္ထ စဵုကဵု စိုပ် ကွဳ သတ္တမ ရ။
* ကွဳ ထပှ် ဖ္ဍိုက် ဏအ်ဂှ် ညးမွဲ ကု မွဲ ထံက်ပၚ်အာ တုဲ သၟိၚ် ဂှ် စိုပ်အာ ဌာန်ဒတန် ဍုၚ်သာကေတ မာန် ရ&lt;ref name=&quot;suttacentral&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/mn24/en/sujato |title=Rathavīnītasutta - Relay Chariots (MN 24) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-09}}&lt;/ref&gt;။

ညံၚ်ရဴ သာ်ဂှ် ကီု၊ သဳလဝိသုဒ္ဓိ ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် သွက် စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ ရ။ အဆက်ဆက် တုဲ စဵုကဵု စိုပ် ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် သွက် အနုပါဒါ ပရိနိဗ္ဗာန် ရ။

== အုပ်နိဂီု ==
သုတ် ဏအ် အာစိုပ် ဒတုဲ မ္ဂး မှာထေရ် သာရိပိုတ် ဒးဂၞပ် စိုတ် ဗွဲမလောန် တုဲ ထ္ၜးကဵု ယၟုဇကု သီုကဵု အာသံဝါသ ထိုၚ်သး ဓမ္မဒေသနာ မှာထေရ် ပုဏ္ဏ ရ။ ခမဳ ၜါဇကု တံဂှ် အိုဟ်တၟိုဟ် စိုတ် သီု ၜါ လပါ် တုဲ သုတ်ဏအ် ဒှ် လဒက်ပ္တန် (Foundation) မဇၞော်မောဝ် တိုန် ပ္ဍဲကဵု ပြကိုဟ် [[ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ]] (Visuddhimagga) မချူလဝ် နကဵု မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa) ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ]] (Visuddhimagga / Path of Purification)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[မဇ္ဇျိမနိကာယ]] (Majjhima Nikaya)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သုတ္တန္တ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = သုတ္တန္တ ကေုာံ ဓမ္မ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Suttas and Teachings)
| list1 = [[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]] • [[အနတ္တလက္ခဏသုတ်]] • [[မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ်]] • [[ဗြဟ္မဇာလသုတ်]] • [[ရထဝိနဳတသုတ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ရထဝိနဳတသုတ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
[[Category:မဇ္ဇျိမနိကာယ]]
[[Category:ဓမ္မ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>j3mlqqk7disdoqniqhd11g22ml3k7tp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13499</id>
    <revision>
      <id>60306</id>
      <parentid>60254</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:28:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10136" sha1="oi88t2mgys21t78b8nkgy9yyhrnt0pa" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ
| နာမတၞဟ် = Visuddhimagga / The Path of Purification
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ညးချူပ္တိုန် = မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa)
| ခေတ်ကာလ = အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ (5th Century CE)
| ဘာသာ = ပါဠိ (Pali)
| ဂိုဏ် = ထေရဝါဒ (Theravada)
| ဒဒှ် = ပြကိုဟ် မကံက်နုက် တွံထ္ၜးလဝ် ပရူ သဳလ၊ သမာဓိ ကေုာံ ပညာ 
| ဆက်စပ် = [[ပိဋကတ် ပိ]]၊ [[ရထဝိနဳတသုတ်]]
}}

'''ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ''' (ပါဠိ: Visuddhimagga; အၚ်္ဂလိက်: The Path of Purification) ဂှ် ဒှ် ပြကိုဟ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ (Theravada Buddhism) မချူခၞံလဝ် နကဵု မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ (Bhadantācariya Buddhaghosa) ပ္ဍဲ အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ (5th Century CE) ပ္ဍဲ တက္အ် သဳရိလၚ်္ကာ (Sri Lanka) ရ&lt;ref name=&quot;nanamoli&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;။ ပြကိုဟ် ဏအ်ဂှ် ၜိုန်ရ ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ လိက် ပိဋကတ် ပိ (Tipitaka) ကီု လေဝ်၊ ဍေံဂှ် ဒှ် ပြကိုဟ် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် မွဲ မသ္ပသမ္တီလဝ် နဒဒှ် လိက်အုပ် မဆေၚ်ကဵု လၟေၚ် ဂၠံၚ်တရဴ လွဳပရာ ဓဝ် (Meditation manual) ကေုာံ ဓမ္မသဘာဝ (Buddhist psychology) အလုံမွဲ သာသနာ ထေရဝါဒ ရ။

ဝေါဟာရ &quot;ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု &quot;ဝိသုဒ္ဓိ&quot; (ပရေၚ် သ္အးဇ္ၚး / Purification) ကေုာံ &quot;မဂ္ဂ&quot; (ဂၠံၚ်တရဴ / Path) တုဲ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဂၠံၚ်တရဴ သွက်ဂွံ အာစိုပ် ပရေၚ်သ္အးဇ္ၚး နိဗ္ဗာန်&quot; (The Path of Purification) ရ။

== ဝင် ကေုာံ ပရေၚ် ခၞံဗဒှ် (History and Composition) ==
အတိုၚ် ဝင် သာသနာ မ္ဂး၊ မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ ဂှ် က္ညကၠုၚ် နူ ရးအိန္ဒိယ တုဲ စိုပ်အာ ဘာမဟာဝိဟာရ (Mahāvihāra) ပ္ဍဲ ဍုၚ် အနုရာဓပူရ (Anuradhapura)၊ တက္အ် သဳရိလၚ်္ကာ ရ။ တၞဟ်န သၚ် သဳရိလၚ်္ကာ တံ ဂွံ ပတေဟ် လတူ ဉာဏ်ပညာ ညး တုဲ ညး ချူခၞံ ပ္တိတ် ပြကိုဟ် ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ ဏအ် ရ။ လိက်အုပ်ဏအ်ဂှ် ညး ကံက်နုက် သရုပ်လဝ် နူကဵု ပိဋကတ် ပိ ကေုာံ လိက် အဋ္ဌကထာ (Commentaries) တြေံ မနွံ ပ္ဍဲ သဳရိလၚ်္ကာ သီုဖအိုတ် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |url=https://archive.org/details/comprehensiveman0000anur |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။

== လဒက်ပ္တန် ကေုာံ မာတိကာ (Structure and Content) ==
ပြကိုဟ် ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု သိက္ခာ ပိ သာ် (The Threefold Training) မတွံဂး သဳလ (Sīla)၊ သမာဓိ (Samādhi)၊ ကေုာံ ပညာ (Paññā) ရ။ အပ္ဍဲ သိက္ခာ ပိ သာ် ဏအ်ဂှ် ညး ထပ် ပါ်လဝ် နကဵု လၟေၚ် ဝိသုဒ္ဓိ ထပှ် သာ် (The Seven Stages of Purification) မတွံလဝ် ပ္ဍဲ '''[[ရထဝိနဳတသုတ်]]''' (Rathavinita Sutta) ရ&lt;ref name=&quot;suttacentral&quot;&gt;{{cite web |url=https://suttacentral.net/mn24/en/sujato |title=Rathavīnītasutta - Relay Chariots (MN 24) |publisher=SuttaCentral |access-date=2023-11-09}}&lt;/ref&gt;။

ပြကိုဟ် ဂှ် ပါ်လဝ် ပိ ကဏ္ဍ ဇၞော် (Three Main Sections) ကေုာံ သီုဖအိုတ် နွံ ၂၃ ခဏ် (23 Chapters) ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လဒက်ပ္တန် ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ (Structure of the Visuddhimagga)
|-
! ကဏ္ဍ ဇၞော် (Main Section)
! ဝိသုဒ္ဓိ (Purification Stage)
! ပရေၚ်သ္ပသမ္တီ အဓိက (Key Contents)
|-
| '''ကဏ္ဍ ပထမ - သဳလ'''&lt;br&gt;(Part 1: Sīla - Virtue)
| ၁။ သဳလဝိသုဒ္ဓိ&lt;br&gt;(Sīla-visuddhi)
| တွံထ္ၜးလဝ် ပရူ သဳလ ခမဳ၊ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် သဳလ၊ ကေုာံ ဓုတၚ် ၁၃ သာ် (13 Dhutanga practices)။ (ခဏ် ၁-၂)
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | '''ကဏ္ဍ ဒုတိယ - သမာဓိ'''&lt;br&gt;(Part 2: Samādhi - Concentration)
| rowspan=&quot;2&quot; | ၂။ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ&lt;br&gt;(Citta-visuddhi)
| တွံထ္ၜးလဝ် ပရူ သမာဓိ (Concentration) ကေုာံ ကမ္မဋ္ဌာန် ၄၀ သာ် (40 Kammatthana / Meditation subjects) မပ္တံ ကု ကသိဏ ၁၀၊ အသုဘ ၁၀၊ အနုဿတိ ၁၀၊ ဗြဟ္မဝိဟာရ ၄၊ အရူပ ၄၊ သညာ ၁၊ ဝဝတ္ထာန ၁။
|-
| ပရူ ဇျာန် (Jhanas) ကေုာံ အဘိညာဏ် (Abhiñña - Higher knowledges)။ (ခဏ် ၃-၁၃)
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | '''ကဏ္ဍ တတိယ - ပညာ'''&lt;br&gt;(Part 3: Paññā - Wisdom)
| ၃။ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ&lt;br&gt;(Diṭṭhi-visuddhi)
| ပရေၚ်သ္အးဇ္ၚး လညာတ် နကဵု ပရေၚ်ပါ်ခြာ ရုပ် ကေုာံ နာမ် (Nāma-rūpa)။ (ခဏ် ၁၄-၁၈)
|-
| ၄။ ကၚ်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ&lt;br&gt;(Kaṅkhāvitaraṇa-visuddhi)
| ပရေၚ်ပယ်ကၠေံ သံသယ နကဵု ပရေၚ်ကၠိုဟ်ခၠၚ် ဓဝ် [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)။ (ခဏ် ၁၉)
|-
| ၅။ မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ&lt;br&gt;(Maggāmagga-ñāṇadassana-visuddhi)
| ပရေၚ်ပါ်ခြာ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂၠံၚ်တရဴ လဵု ဍာံ၊ ဂၠံၚ်တရဴ လဵု ဟွံဍာံ (ဝိပဿနုပက္ကိလေသ - Corruptions of insight)။ (ခဏ် ၂၀)
|-
| ၆။ ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ&lt;br&gt;(Paṭipadā-ñāṇadassana-visuddhi)
| ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် တိုန် အာ ဝိပဿနာ ဉာဏ် (Vipassana ñanas) အဆက်ဆက် စဵုကဵု စိုပ် သၚ်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်။ (ခဏ် ၂၁)
|-
| ၇။ ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ&lt;br&gt;(Ñāṇadassana-visuddhi)
| ပရေၚ်အာစိုပ် အရိယမဂ် (Supra-mundane paths - Magga) မတွံဂး သောတာပတ္တိမဂ်၊ သကဒါဂါမိမဂ်၊ အနာဂါမိမဂ်၊ အရဟတ္တမဂ်။ (ခဏ် ၂၂-၂၃)
|}

== တၚ်သ္ပသမ္တီ ကေုာံ ၚုဟ်မး (Significance) ==
ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ ဂှ် ဒှ် လိက်အုပ် မဆောံမံၚ် ပံၚ်စုတ်လဝ် လညာတ် [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] (Abhidhamma) ကေုာံ နဲကဲ လွဳပရာ ဓဝ် ကမ္မဋ္ဌာန် (Meditation techniques) ဗွဲမလှဲလှာ် ရ။ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ မပ္တံ ကု သဳရိလၚ်္ကာ၊ ဗၟာ၊ သေံ၊ လာအို၊ ကေုာံ ကမ္ဗောဒဳယျာ တံဂှ် လိက်အုပ် ဏအ်ဂှ် ဒှ် လိက် ဓမ္မ သဇိုၚ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဝိပဿနာ ကေုာံ ပရိယတ္တိ ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ]] (Buddhaghosa)
* [[ရထဝိနဳတသုတ်]] (Rathavinita Sutta)
* [[ပိဋကတ် ပိ]] (Tipitaka)
* [[သမာဓိ]] (Samadhi)
* [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ပြကိုဟ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Commentaries and Treatises)
| list1 = [[ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ]] • [[အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ]] • [[မိလိန္ဒပဉှာ]] • [[အတ္ထသာလိနဳ]] 
}}

{{DEFAULTSORT:ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ]]
[[Category:ထေရဝါဒ]]</text>
      <sha1>oi88t2mgys21t78b8nkgy9yyhrnt0pa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဍာ်ဒကေဝ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ကေုာံ နဲကဲဗုဒ္ဓဘာသာ (Educational Leadership and Buddhist Integration)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13500</id>
    <revision>
      <id>60368</id>
      <parentid>60255</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:15:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16263" sha1="cvrvi73sjaib8h4fr23cpyhqqkq9db0" xml:space="preserve">{{Infobox subject
| title = ဍာ်ဒကေဝ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ကေုာံ နဲကဲဗုဒ္ဓဘာသာ
| image = File:Dharmacakra.svg
| caption = စက်ဓရ် (Dharmacakra) မဒှ်သင်္ကေတ သာသနာဗုဒ္ဓ မပံၚ်စပ်ကဵု ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်စဳရေၚ်ကောပ်ကာဲ
| field = [[ပရေၚ်ပညာ]]၊ [[ဒဿနဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[နဲကဲပညာမစဳရေၚ်]]
| subfields = ဍာ်ဒကေဝ်က္ဍိုပ်သကိုပ်၊ ပရေၚ်စဳရေၚ်ဘာ၊ [[စိတ္တဗေဒ]]၊ ဒ္ဂေတ်ဝတ်စရိယ
| practitioners = ညးမကောပ်ကာဲပရေၚ်ပညာ၊ အ္စာဘာ၊ က္ဍိုပ်သကိုပ်၊ ခမဳသၚ်
| history = အခိုက်ကၞာ [[ဘာလကျာ်မန်]] ကေုာံ သၞောတ်ပရေၚ်ပညာခေတ်တၟိ
}}

'''ဍာ်ဒကေဝ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ကေုာံ နဲကဲဗုဒ္ဓဘာသာ''' ({{Lang-en|Educational Leadership and Buddhist Integration}}) ဝွံ ဒှ်သၞောတ်လညာတ် ကေုာံ နဲကဲမအုပ်ဓုပ်စဳရေၚ် မပံၚ်စပ်လဝ် သဘဴဓရ်ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပ္ဍဲဗွိုၚ်ပရေၚ်ပညာရ။&lt;ref name=&quot;Smith2020&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=John |year=2020 |title=Buddhist Leadership in Modern Education |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-123456-7}}&lt;/ref&gt; သၞောတ်ဝွံ သ္ပသ္ဇိုၚ်ကဵု ဓရ်သတိ (Mindfulness)၊ မေတ္တာ (Loving-kindness)၊ ကရုဏာ (Compassion) ကေုာံ ပညာ (Wisdom) တုဲ ရေၚ်တၠုၚ်ဖန်ဖက် ညံၚ်ဂွံကလိဂွံ ပရေၚ်တောတက်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲအရာမကတ်လ္ၚတ် ကေုာံ ပွမစဳရေၚ်ကောပ်ကာဲ ဘာတက္ကသဵု၊ ဘာတန်ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref name=&quot;KabatZinn2013&quot;&gt;{{cite journal |last=Kabat-Zinn |first=Jon |year=2013 |title=Mindfulness-based interventions in context: past, present, and future |journal=Clinical Psychology: Science and Practice |volume=10 |issue=2 |pages=144-156 |doi=10.1093/clipsy.bpg016}}&lt;/ref&gt; နကဵုနဲကဲဝွံ ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ်တအ် ဟွံသေၚ်ဆ စကာအဝဵုအာဏာသၟး၊ မဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု သီုဓဝ်ယုတ္တိ ကေုာံ ပရေၚ်စွံၚုဟ်မးလ္တူ ကောန်မၞိဟ်တအ်အိုတ်သီုရ။

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ပြသၞာပရေၚ်ပညာဂမၠိုၚ် မပ္တံကဵု စိုတ်ထုဲကြာန်၊ ပရေၚ်ဟွံညဳသၟဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ဍဵုပ္ဍိုက်တအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ဒၟံၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref name=&quot;UNESCO2021&quot;&gt;{{cite web |author=UNESCO |year=2021 |title=Reimagining our futures together: a new social contract for education |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000379707 |publisher=UNESCO}}&lt;/ref&gt; သွက်ဂွံသောၚ်ကလး ပြသၞာတအ်ဏအ်ဂှ် တၠပညာပရေၚ်ပညာဂမၠိုၚ် စၠောအ်ကေတ် နဲကဲဗုဒ္ဓဘာသာ ဗီုကဵု ဓရ်ဗြဟ္မဝိဟာရပန် ကေုာံ မဂ္ဂၚ်ဒ္စာံတုဲ ဖျပ်စုတ် ပ္ဍဲလၟေၚ်ကမၠောန် အုပ်ဓုပ်ရ။&lt;ref name=&quot;Thich2017&quot;&gt;{{cite book |last=Nhat Hanh |first=Thich |year=2017 |title=The Art of Living: Peace and Freedom in the Here and Now |url=https://archive.org/details/artoflivingpeace0000nhth |publisher=HarperOne |isbn=978-0062434661}}&lt;/ref&gt; လညာတ်ဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်တမ်မူလ သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် ပွဳပွူပရေၚ်ပညာ မနွံကဵု ၜိုဟ်လလံ၊ မကဵုအခေါၚ်အရာ သွက်ညးအိုတ်သီု ကေုာံ မထိၚ်ဒဝ်လဝ် ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ခိုဟ်ပြဲရ။

== ပွံက်အဓိပ္ပာယ် ကေုာံ သဘဴဓဝ် ==
ဍာ်ဒကေဝ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ပ္ဍဲပရေၚ်ပညာဂှ် ဒှ်အစောံစရာဲ သွက်ဂွံပၠတရဴ၊ စဳရေၚ်ဖန်ဖက် ကေုာံ ကဵုဇြဟတ်ဒြဟတ် ကုအ္စာ ကေုာံ ကွးဘာတအ် ညံၚ်ဂွံစိုပ် တိုၚ်ပ္ကဴပရေၚ်ပညာရ။&lt;ref name=&quot;Bush2011&quot;&gt;{{cite book |last=Bush |first=Tony |year=2011 |title=Theories of Educational Leadership and Management |url=https://archive.org/details/theoriesofeducat0000bush_i3n5 |edition=4th |publisher=SAGE Publications |isbn=978-1848602120}}&lt;/ref&gt; ကာလပံၚ်စပ်ကဵု နဲကဲဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂး၊ ဍာ်ဒကေဝ်ဝွံ ဒးဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု ဓဝ်သမ္မာ (Righteousness) ကေုာံ သတိ (Mindfulness) ရ။ ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ်တအ် ဒးနွံကဵု ဓဝ်စၚ်ခြၚ် မပါ်ပဲါတီကၠိုဟ် အကာဲအရာ၊ ဟွံရပ်စပ် ကိစ္စကေၚ်ကာ နကဵုလောဘ ဒေါသ မောဟ တုဲ၊ ရေၚ်တၠုၚ်ကမၠောန် နကဵုစေတနာ သွက်ဂွံဖောအ်ဗြေဝ် ပရေၚ်ပညာ ဍာံဍာံပြပြရ။&lt;ref name=&quot;Bodhi2000&quot;&gt;{{cite book |last=Bodhi |first=Bhikkhu |year=2000 |title=The Connected Discourses of the Buddha |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861713318}}&lt;/ref&gt;

သဘဴဓဝ် အဓိက ပ္ဍဲအရာမပံၚ်စပ်ဝွံဂှ် တန်တဴဒၟံၚ် လ္တူပွမတီကၠိုဟ် လက္ခဏာပိသာ် (အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ) ရ။ ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ်တအ် ယဝ်ရကၠိုဟ်ခၠၚ် သဘဴအနိစ္စမ္ဂး၊ ပ္ဍဲအခိၚ်မဆဵုဂဗ ပြသၞာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲသၞောတ်ပရေၚ်ပညာဂှ် စိုတ်ဟွံဒှ်ဒဒိုက်၊ တုဲပၠန် ဂံၚ်တဝ်မုက် သောၚ်ကလးမာန် နကဵုစိုတ် မၜိုဟ်သြိုဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Gunaratana2002&quot;&gt;{{cite book |last=Gunaratana |first=Henepola |year=2002 |title=Mindfulness in Plain English |url=https://archive.org/details/mindfulnessi_guna_2002_000_10545944 |publisher=Wisdom Publications |isbn=978-0861713214}}&lt;/ref&gt; ပွမပံၚ်စပ် နဲကဲဗုဒ္ဓဘာသာဝွံ ဟွံသေၚ်ကဵု ပွမဗ္တောန် ကွေတ်ဘာသာသက်သက်၊ ဍေံဒှ် ပွမလွဳလတ် စိုတ်စရိုတ် ညံၚ်ဂွံနွံကဵု ဓဝ်သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Right View) ပ္ဍဲလၟေၚ်ကမၠောန်ရုၚ်၊ ကမၠောန်ဘာ ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ပူဂိုလ်မွဲကုမွဲရ။

== ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ==
ပ္ဍဲဝၚ်ဂၠးကဝ် ဒေသအာရှအဂၞဲ မပ္တံကဵု [[ဍုၚ်ဗၟာ]]၊ [[ဍုၚ်သေံ]]၊ [[ကမ္ဗောဒဳယျာ]] ကေုာံ [[သဳရိလၚ်္ကာ]] တအ်ဂှ်၊ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာဝွံ ဆက်စပ်ကၠုၚ်လဝ် နူကဵုခေတ်တမၠာတေံရ။ ဘာလကျာ်ဂမၠိုၚ် (Monastic schools) ဂှ် ဒှ်လဝ် ဗဟဵုပရေၚ်ပညာ အဓိက သွက်ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Gombrich2006&quot;&gt;{{cite book |last=Gombrich |first=Richard F. |year=2006 |title=Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo |url=https://archive.org/details/theravadabuddhis0000gomb |publisher=Routledge |isbn=978-0415365093}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ခမဳသၚ်တအ်ဂှ် ဒှ်ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေၚ်ပညာတုဲ ညးတအ် အုပ်ဓုပ်စဳရေၚ် ကွးဘာတအ် နကဵုဓဝ်ဝိနဲ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ဝတ်ဗုဒ္ဓဘာသာရ။ နဲကဲအုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် သ္ပသ္ဇိုၚ်ကဵု ပွမရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ လ္တူအ္စာ (Garu) ကေုာံ ပွမကတ်လ္ၚတ် လိက်ပတ် သီုကဵု ဒ္ဂေတ်လၟေတ်ရ။

စိုပ်ခေတ်လၟုဟ် ကာလသၞောတ်ပရေၚ်ပညာ ပလိုတ် (Western education system) လုပ်စိုပ်ကၠုၚ်ဂှ်၊ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ဘာသာ ပါ်ခြာအာ ညးသ္ကအ်ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲကၞောတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ စ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံဂှ် တၠပညာဂမၠိုၚ် ကလေၚ်ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ပရေၚ်ပညာ မသ္ပသ္ဇိုၚ်ကဵု ရုပ်ဝတ္ထုသၟးဂှ် ဟွံဍိုက်ပေၚ် သွက်ကောန်မၞိဟ်တအ်တုဲ ကလေၚ်ဂၠာဲနဲကဲ သွက်ဂွံပံၚ်စပ် လညာတ်ဒဿနဗၟံက် (Eastern philosophy) ဗွဲတၟေၚ် နဲကဲဗုဒ္ဓဘာသာ လုပ်ပ္ဍဲ သၞောတ်ကောပ်ကာဲပရေၚ်ပညာတၟိရ။&lt;ref name=&quot;Macy1991&quot;&gt;{{cite book |last=Macy |first=Joanna |year=1991 |title=Mutual Causality in Buddhism and General Systems Theory: The Dharma of Natural Systems |url=https://archive.org/details/mutualcausalityi0000macy |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0791406373}}&lt;/ref&gt; လၟုဟ်မ္ဂး ပ္ဍဲတက္ကသဵုဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲရးပလိုတ်တအ်လေဝ် စကတ်လ္ၚတ်ကၠုၚ် &quot;Mindful Leadership&quot; မဒှ်ဍာ်ဒကေဝ်က္ဍိုပ်သကိုပ် မသ္ပသ္ဇိုၚ်ကဵု ဓဝ်သတိရ။

== သ္ဇိုၚ်တမ်မူလ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ==
သ္ဇိုၚ်တမ်မူလ အဓိက မစကာပ္ဍဲ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ပညာဂှ် ဒှ် သစ္စပန် (Four Noble Truths) ကေုာံ မဂ္ဂၚ်ဒ္စာံ (Noble Eightfold Path) ရ။ ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ်မွဲ ယဝ်ရစကာ သစ္စပန် ပ္ဍဲအရာမသောၚ်ကလး ပြသၞာမ္ဂး လၟေၚ်ကမၠောန်ဍေံ ဒှ်ဗီုဏအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Harvey2000&quot;&gt;{{cite book |last=Harvey |first=Peter |year=2000 |title=An Introduction to Buddhist Ethics: Foundations, Values and Issues |url=https://archive.org/details/introductiontobu0000harv |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521556408}}&lt;/ref&gt;

* '''ဒုက္ခသစ္စ (The truth of suffering/problem):''' တီကၠိုဟ် ပြသၞာ မက္တဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲဘာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂကောံ။ ဥပမာ - ကွးဘာတအ် စိုတ်ဟွံပါ ပ္ဍဲပညာ၊ အ္စာတအ် စိုတ်ဓါတ်စှ်ေ။
* '''သမုဒယသစ္စ (The truth of the cause):''' ဂၠိုက်ဂၠာဲ ဟိုတ်တမ်မူလ မသကဵုက္တဵုဒှ် ပြသၞာ။ ဥပမာ - သၞောတ်ကောပ်ကာဲ ဟွံခိုဟ်၊ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အကြာအ္စာ ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဟွံမွဲ။
* '''နိရောဓသစ္စ (The truth of the end):''' တီကၠိုဟ် ဒဒှ်ရ ပြသၞာတအ်ဝွံ သောၚ်ကလးမာန် တုဲ စွံလဝ် တိုၚ်ပ္ကဴ သွက်ဂွံပလေဝ်ပလေတ်။
* '''မဂ္ဂသစ္စ (The truth of the path):''' ဖျေံလၟေၚ်ကမၠောန် (Action plan) မဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု မဂ္ဂၚ်ဒ္စာံ သွက်ဂွံသောၚ်ကလး ပြသၞာဂှ်။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ မဂ္ဂၚ်ဒ္စာံ ပ္ဍဲဍာ်ဒကေဝ် က္ဍိုပ်သကိုပ်
! သ္ကုတ် !! ဓရ်မဂ္ဂၚ် !! ဗီုစကာ ပ္ဍဲပရေၚ်အုပ်ဓုပ်
|-
| ပညာ (Wisdom) || သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Right View) || နွံလညာတ် ညာဏ်ပညာ မတီကၠိုဟ် တိုၚ်ပ္ကဴ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ဟိုတ်ဖဵု။
|-
| || သမ္မာသၚ်္ကပ္ပ (Right Resolve) || နွံကသပ် သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ် ဘာ၊ ဟၟဲကဵု စိုတ်ပလီုပလာ် ကေုာံ ဒေါသလ္တူကောန်ကမၠောန်။
|-
| သဳလ (Ethics) || သမ္မာဝါစာ (Right Speech) || ဟီုဂလာန် မဍာံစၟတ်၊ ကဵုဇြဟတ်စိုတ်၊ သောၚ်ကလး ဟွံမွဲကဵု လဟီုရိုၚ်ဇိုၚ်။
|-
| || သမ္မာကမ္မန္တ (Right Action) || ကၠောန်ကမၠောန် မစှ်ေကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ဝတ်ပရေၚ်ပညာ။
|-
| || သမ္မာအာဇဳဝ (Right Livelihood) || ရေၚ်တၠုၚ် ကမၠောန်ကောပ်ကာဲ နကဵု ဂၠံၚ်တရဴ မအးဇ္ၚး ဟွံသၠေံသၠန်။
|-
| သမာဓိ (Focus) || သမ္မာဝါယာမ (Right Effort) || ဂိုတ်ဂစာန် ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် အစောံစရာဲ အ္စာ ကေုာံ ကွးဘာတအ် လၟိုန်။
|-
| || သမ္မာသတိ (Right Mindfulness) || နွံသတိ အခိၚ်ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ်၊ တီကၠိုဟ် အကာဲအရာ စိုတ်ဇကု ကေုာံ ညးတၞဟ်။
|-
| || သမ္မာသမာဓိ (Right Concentration) || စိုတ်တန်ကြန် ညိၚ်ဝတ် ဟွံထုဲကြာန် အခိၚ်ဆဵုဂဗ ပြသၞာဇၞော်ဇၞော်။
|}

— continue: section 4 —</text>
      <sha1>cvrvi73sjaib8h4fr23cpyhqqkq9db0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13501</id>
    <revision>
      <id>60355</id>
      <parentid>60256</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:05:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10597" sha1="7xp78407ceco40anxu6sxdyqi4pd2xw" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ
| နာမတၞဟ် = Abhidhammattha Saṅgaha / A Comprehensive Manual of Abhidhamma
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ညးချူပ္တိုန် = မှာထေရ် အနုရုဒ္ဓါ (Anuruddha)
| ခေတ်ကာလ = အေဒဳ ၁၁-၁၂ ဗွဝ်ကၠံ (11th-12th Century CE)
| ဘာသာ = ပါဠိ (Pali)
| ဂိုဏ် = ထေရဝါဒ (Theravada)
| ဒဒှ် = ပြကိုဟ် သဇိုၚ် မသရုပ်လဝ် ဓမ္မသဘာဝ နူ အဘိဓမ္မပိဋကတ်
| ဆက်စပ် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]]၊ [[ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ]]
}}

'''အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ''' (ပါဠိ: Abhidhammattha Saṅgaha; အၚ်္ဂလိက်: A Comprehensive Manual of Abhidhamma) ဂှ် ဒှ် ပြကိုဟ် သဇိုၚ် (Primer or Manual) မကိစ္စဇၞော်အိုတ် မွဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဓမ္မသဘာဝ ကေုာံ စိုတ်ပညာ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ (Theravada Buddhism) ရ။ ပြကိုဟ် ဏအ်ဂှ် သရုပ်ကံက်နုက်လဝ် လညာတ် သဘဴဓဝ် ခက်ခုဲ မနွံ ပ္ဍဲ '''[[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]]''' ထပှ် ကျာ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး တုဲ၊ ဒှ် လိက်အုပ် အဓိက သွက် ကွးဘာ သၚ် ကေုာံ ခရှ် တံ ဒးလ္ၚတ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပရိယတ္တိ ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |url=https://archive.org/details/comprehensiveman0000anur |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။

ဝေါဟာရ &quot;အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု &quot;အဘိဓမ္မ&quot; (Abhidhamma - ဓဝ်မပြဲ)၊ &quot;အတ္ထ&quot; (Attha - အဓိပ္ပါယ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး အရာ)၊ ကေုာံ &quot;သၚ်္ဂဟ&quot; (Saṅgaha - ပရေၚ်ပကောံပကေဝ် / Compendium) တုဲ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပြကိုဟ် မပကောံသရုပ်လဝ် အဓိပ္ပါယ် အဘိဓမ္မာ&quot; ရ။

== ဝင် ကေုာံ ညးချူခၞံ (History and Author) ==
ပြကိုဟ် အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ ဏအ်ဂှ် မှာထေရ် အနုရုဒ္ဓါ (Venerable Anuruddha) ချူခၞံလဝ် ပ္ဍဲ ဘာမုလသောမ (Mūlasoma Vihāra)၊ တက္အ် သဳရိလၚ်္ကာ (Sri Lanka) ပ္ဍဲ အကြာ အေဒဳ ၁၁ ဝွံ ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ ရ&lt;ref name=&quot;narada&quot;&gt;{{cite book |author=Narada Maha Thera |year=1980 |title=A Manual of Abhidhamma |publisher=Buddhist Missionary Society |isbn=978-9679920037}}&lt;/ref&gt;။ ညး ဂှ် ဒှ် အ္စာသၠပတ် ပါဠိ မဇၞော်ကဵု ဉာဏ်ပညာ မွဲဇကု တုဲ ချူလဝ် ပြကိုဟ် ဏအ် သွက်ဂွံ လောဲသွာ ကု ညးမစလ္ၚတ် အဘိဓမ္မာ တံ ရ။

== လဒက်ပ္တန် ကေုာံ မာတိကာ (Structure and Content) ==
ပြကိုဟ် ဏအ်ဂှ် ညး ဒက်ပ္တန် ပါ်လဝ် နကဵု ခဏ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရိစ္ဆေဒ (Pariccheda) ဒစိတ် (၉) သာ် ရ။ ပ္ဍဲ ပရိစ္ဆေဒ တံဏအ်ဂှ် ညး တွံထ္ၜးလဝ် ပရူ ပရမတ္ထတရား (Ultimate Realities) ပန် သာ် မတွံဂး စိုတ် (Citta)၊ စေတသိက် (Cetasika)၊ ရုပ် (Rūpa)၊ ကေုာံ နိဗ္ဗာန် (Nibbāna) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လဒက်ပ္တန် ပရိစ္ဆေဒ ၉ သာ် (The 9 Chapters of Abhidhammattha Sangaha)
|-
! ခဏ် (Chapter)
! ယၟု ပါဠိ (Pali Name)
! အဓိပ္ပါယ် မန် (Mon Meaning)
! ပရေၚ်သ္ပသမ္တီ အဓိက (Key Contents)
|-
| ၁
| စိတ္တပရိစ္ဆေဒ&lt;br&gt;(Citta-pariccheda)
| ခဏ် မဆေၚ်ကဵု စိုတ် (Consciousness)
| တွံထ္ၜးလဝ် ပရူ စိုတ် ၈၉ သာ် (ဟွံ) ၁၂၁ သာ် မပါ်လဝ် နကဵု ဘုံ (Spheres of existence) ညံၚ်ရဴ ကာမာဝစရ၊ ရူပါဝစရ၊ အရူပါဝစရ ကေုာံ လောကုတ္တဵု စိုတ်။
|-
| ၂
| စေတသိကပရိစ္ဆေဒ&lt;br&gt;(Cetasika-pariccheda)
| ခဏ် မဆေၚ်ကဵု စေတသိက် (Mental Factors)
| တွံထ္ၜးလဝ် ပရူ ဓဝ်မစောဲဗက် က္တဵုဒှ် မွဲစွံ ကု စိုတ် မတွံဂး စေတသိက် ၅၂ သာ် (ဥပမာ- ဖဿ၊ ဝေဒနာ၊ လောဘ၊ ဒေါသ၊ သတိ၊ ပညာ)။
|-
| ၃
| ပကိဏ္ဏကပရိစ္ဆေဒ&lt;br&gt;(Pakiṇṇaka-pariccheda)
| ခဏ် ပကိဏ္ဏက (Miscellaneous Section)
| တွံထ္ၜးလဝ် ပရေၚ်ဆက်စပ် စိုတ် ကေုာံ စေတသိက် နကဵု ဟိုတ် ၆ သာ် မပ္တံ ကု ဝေဒနာ၊ ဟိုတ် (Hetu)၊ ကိစ္စ (Functions) ကေုာံ ဒွါရ (Doors)။
|-
| ၄
| ဝဳထိပရိစ္ဆေဒ&lt;br&gt;(Vīthi-pariccheda)
| ခဏ် လၟေၚ် က္တဵုဒှ် စိုတ် (Cognitive Process)
| တွံထ္ၜးလဝ် ပရူ လၟေၚ် စိုတ် (Vithi) မက္တဵုဒှ် ကာလ မညာတ် အာရီု နကဵု မတ်၊ ကတောဝ်၊ မုဟ်၊ လတာ်၊ ဇကု ကေုာံ စိုတ်။
|-
| ၅
| ဝဳထိမုတ္တပရိစ္ဆေဒ&lt;br&gt;(Vīthimutta-pariccheda)
| ခဏ် တန်ပဋိသန္ဓိ ကေုာံ စုတိ (Process-free Section)
| တွံထ္ၜးလဝ် ပရူ ဘုံ ၃၁ (31 Planes of Existence)၊ ပရေၚ်က္တဵုဒှ် ဘဝ (Rebirth)၊ ပရေၚ်ချိုတ် (Death) ကေုာံ သဘဴဓဝ် ကံ (Kamma)။
|-
| ၆
| ရူပပရိစ္ဆေဒ&lt;br&gt;(Rūpa-pariccheda)
| ခဏ် မဆေၚ်ကဵု ရုပ် (Matter)
| တွံထ္ၜးလဝ် ပရူ ရုပ် ၂၈ သာ်၊ မဟာဘုတ် ၄ (Great Elements) ကေုာံ ဟိုတ် မဗဒှ်ကဵု ရုပ် မတွံဂး ကံ၊ စိုတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရ။ (သီုပံက်ထ္ၜး နိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲခဏ်ဏအ်)
|-
| ၇
| သမုစ္စယပရိစ္ဆေဒ&lt;br&gt;(Samuccaya-pariccheda)
| ခဏ် ပကောံ သရုပ် (Compendium of Categories)
| တွံထ္ၜး သရုပ်လဝ် အကုသဵု၊ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မ ၃၇ သာ် (37 Factors of Enlightenment) ကေုာံ သဗ္ဗသၚ်္ဂဟ။
|-
| ၈
| ပစ္စယပရိစ္ဆေဒ&lt;br&gt;(Paccaya-pariccheda)
| ခဏ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Conditionality)
| တွံထ္ၜးလဝ် ပရူ [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination) ကေုာံ ပဋ္ဌာန် (Patthana - Conditional Relations ២៤ သာ်)။
|-
| ၉
| ကမ္မဋ္ဌာနပရိစ္ဆေဒ&lt;br&gt;(Kammaṭṭhāna-pariccheda)
| ခဏ် ကမ္မဋ္ဌာန် (Meditation Subjects)
| တွံထ္ၜးလဝ် သမထ ကမ္မဋ္ဌာန် ၄၀ သာ် ကေုာံ လၟေၚ် ဝိပဿနာ ဉာဏ် (Vipassana Meditation) သွက်ဂွံ အာစိုပ် အရိယမဂ်။
|}

== တၚ်သ္ပသမ္တီ ကေုာံ ၚုဟ်မး (Significance) ==
အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ ဂှ် သွက် ကွးဘာ အဘိဓမ္မာ တံ မ္ဂး ဒှ် လိက်အုပ် မဒးလ္ၚတ် ဗွဲကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ အလုံ ဍုၚ် ဗၟာ၊ သဳရိလၚ်္ကာ ကေုာံ သေံ တံဂှ် လိက်အုပ်ဏအ် ဒှ် လိက်ပြကိုဟ် ပြာကတ် သွက် ပရေၚ်သွဟ်လိက် ပရိယတ္တိ ရ။ ဟိုတ်နူကဵု လိက် အဘိဓမ္မပိဋကတ် တြေံ ဂှ် လှဲလှာ် တုဲ သ္ဇိုၚ်သန် လောန် ဂှ်ရ၊ ပြကိုဟ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒဒန် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠၚ် ဓမ္မသဘာဝ လောဲလောဲသွာသွာ ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] (Abhidhamma Pitaka)
* [[ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ]] (Visuddhimagga / Path of Purification)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[မှာထေရ် အနုရုဒ္ဓါ]] (Venerable Anuruddha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ပြကိုဟ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Commentaries and Treatises)
| list1 = [[ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ]] • [[အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ]] • [[မိလိန္ဒပဉှာ]] • [[အတ္ထသာလိနဳ]] 
}}

{{DEFAULTSORT:အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:ထေရဝါဒ]]</text>
      <sha1>7xp78407ceco40anxu6sxdyqi4pd2xw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အတ္ထသာလိနဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13503</id>
    <revision>
      <id>60448</id>
      <parentid>60259</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:29:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8283" sha1="i0ljonvspggyn7221kcbvpz4ang97si" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = အတ္ထသာလိနဳ
| နာမတၞဟ် = Atthasālinī / The Expositor
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ညးချူပ္တိုန် = မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa)
| ခေတ်ကာလ = အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ (5th Century CE)
| ဘာသာ = ပါဠိ (Pali)
| ဂိုဏ် = ထေရဝါဒ (Theravada)
| ဒဒှ် = ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာ မပံက်ထ္ၜး သရုပ်လဝ် ဓမ္မသၚ်္ဂဏဳ ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မပိဋကတ်
| ဆက်စပ် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]]၊ [[ဓမ္မသၚ်္ဂဏဳ]]၊ [[ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ]]
}}

'''အတ္ထသာလိနဳ''' (ပါဠိ: Atthasālinī; အၚ်္ဂလိက်: The Expositor) ဂှ် ဒှ် ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာ (Commentary text) အဓိက မွဲ မပံက်ထ္ၜးလဝ် ပြကိုဟ် [[ဓမ္မသၚ်္ဂဏဳ]] (Dhammasaṅgaṇī) မဒှ် လိက် ပထမ အိုတ် ပ္ဍဲ '''[[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]]''' (Abhidhamma Pitaka) ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ (Theravada Buddhism) ရ&lt;ref name=&quot;tin&quot;&gt;{{cite book |author=Pe Maung Tin (trans.) |year=1920 |title=The Expositor (Atthasālinī): Buddhaghosa's Commentary on the Dhammasaṅgaṇī |publisher=Pali Text Society |isbn=978-0860130097}}&lt;/ref&gt;။ ပြကိုဟ် ဏအ်ဂှ် ချူခၞံလဝ် နကဵု မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ (Bhadantācariya Buddhaghosa) ပ္ဍဲ အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ တုဲ၊ ဒှ် လိက်အုပ် မဆောံမံၚ် ပံၚ်စုတ်လဝ် သဘဴဓဝ် စိုတ်၊ စေတသိက် ကေုာံ ဓမ္မသဘာဝ ခက်ခုဲ တံ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ရ။

ဝေါဟာရ &quot;အတ္ထသာလိနဳ&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ &quot;အတ္ထ&quot; (Attha - အဓိပ္ပါယ် / သဘဴ) ကေုာံ &quot;သာလိနဳ&quot; (Sālinဳ - မနွံကဵု ၚုဟ်မး / မစိုန်သ္ကီု) တုဲ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပြကိုဟ် မစိုန်သ္ကီု နကဵု ပရေၚ်ပံက်ထ္ၜး အဓိပ္ပါယ် ဓမ္မသဘာဝ&quot; ရ။

== ဝင် ကေုာံ ညးချူခၞံ (History and Author) ==
အတိုၚ် ဝင် သာသနာ မ္ဂး၊ မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ ချူခၞံ ပြကိုဟ် အတ္ထသာလိနဳ ဏအ် ပ္ဍဲ ဘာမဟာဝိဟာရ (Mahāvihāra)၊ ဍုၚ် အနုရာဓပူရ (Anuradhapura)၊ တက္အ် သဳရိလၚ်္ကာ ရ&lt;ref name=&quot;nanamoli&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;။ ညး ကံက်နုက် ပကောံစုတ်လဝ် လညာတ် အဋ္ဌကထာ တြေံ နူ ဘာသာ သဳရိလၚ်္ကာ တုဲ ပြံၚ်လှာဲ ပတိတ် နကဵု ဘာသာ ပါဠိ ရ။

== လဒက်ပ္တန် ကေုာံ မာတိကာ (Structure and Content) ==
ပြကိုဟ် အတ္ထသာလိနဳ ဏအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန် ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက သီုဖအိုတ် ၄ ကဏ္ဍ (Four Main Parts) တုဲ တွံထ္ၜးလဝ် ပရူ ပရမတ္ထတရား ကေုာံ စိုတ်၊ စေတသိက် တံ ဗွဲမလှဲလှာ် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |url=https://archive.org/details/comprehensiveman0000anur |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လဒက်ပ္တန် ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ အတ္ထသာလိနဳ (Structure of Atthasālinī)
|-
! ကဏ္ဍ (Part)
! ယၟု ပါဠိ (Pali Name)
! အဓိပ္ပါယ် (Content Description)
|-
| ၁
| စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ&lt;br&gt;(Cittuppāda Kaṇḍa)
| '''ခဏ် စိုတ်''' - တွံထ္ၜး ပရူ ပရေၚ်က္တဵုဒှ် စိုတ် ၈၉ သာ် မပ္တံ ကု ကုသဵုစိုတ်၊ အကုသဵုစိုတ်၊ ဝိပါက်စိုတ် ကေုာံ ကိရိယာစိုတ် ပ္ဍဲ ဘုံ တၞဟ်ဟ် သာ်။
|-
| ၂
| ရူပကဏ္ဍ&lt;br&gt;(Rūpa Kaṇḍa)
| '''ခဏ် ရုပ်''' - တွံထ္ၜး ပရူ သဘာဝ ရုပ် ၂၈ သာ်၊ မဟာဘုတ် ဓာတ် ၄ ကေုာံ ရုပ်ဥပါဒါဲ တံ နကဵု လက္ခဏ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန၊ ကေုာံ ပဒဋ္ဌာန။
|-
| ၃
| ဧကကနိက္ခေပကဏ္ဍ&lt;br&gt;(Nikkhepa Kaṇḍa)
| '''ခဏ် သရုပ် နိက္ခေပ''' - တွံထ္ၜး သရုပ်လဝ် ဓဝ်မသၟဟ်သၟေက် ကေုာံ ဓဝ်မတၞဟ်ခြာ (တံက် / ဓမ္မမာတိကာ) မနွံ ပ္ဍဲ ဓမ္မသၚ်္ဂဏဳ။
|-
| ၄
| အဋ္ဌကထာတ္ထကဏ္ဍ / အဋ္ဌကထာ&lt;br&gt;(Aṭṭhakathā Kaṇḍa)
| '''ခဏ် သရုပ် အဋ္ဌကထာ''' - တွံထ္ၜး သွဟ် သမာန် ဓမ္မသဘာဝ ခက်ခုဲ တံ နကဵု နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဋ္ဌကထာ ကေုာံ ဥပမာ သဘာဝ တၞဟ်ဟ် သာ်။
|}

== တၚ်သ္ပသမ္တီ ကေုာံ ၚုဟ်မး (Significance) ==
အတ္ထသာလိနဳ ဂှ် ဒှ် ဒဒန် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠၚ် ဓဝ် အဘိဓမ္မာ မနွံ ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် ဓမ္မသၚ်္ဂဏဳ ရ။ ပ္ဍဲ လိက်အုပ် ဏအ်ဂှ် မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ ထပ် ပါ်ခြာ လက္ခဏာ ပိ သာ် (အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ) ကေုာံ နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စိုတ်ပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist psychology) ဗွဲမလှဲလှာ် တုဲ ဒှ် လိက်ပြကိုဟ် မနွံ ၚုဟ်မး ဇၞော်မောဝ် သွက် တၠပညာ ထေရဝါဒ တံ လ္ၚတ်မံၚ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] (Abhidhamma Pitaka)
* [[ဓမ္မသၚ်္ဂဏဳ]] (Dhammasangani)
* [[ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ]] (Visuddhimagga / Path of Purification)
* [[မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ]] (Buddhaghosa)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ပြကိုဟ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Commentaries and Treatises)
| list1 = [[ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ]] • [[အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ]] • [[မိလိန္ဒပဉှာ]] • [[အတ္ထသာလိနဳ]] 
}}

{{DEFAULTSORT:အတ္ထသာလိနဳ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:အဋ္ဌကထာ]]
[[Category:ထေရဝါဒ]]</text>
      <sha1>i0ljonvspggyn7221kcbvpz4ang97si</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13504</id>
    <revision>
      <id>60434</id>
      <parentid>60262</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:14:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11639" sha1="lusb0ksqflry78mhpjumwqx79ip5gp1" xml:space="preserve">{{Infobox ညးချူလိက်
| နာမ = မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ
| နာမတၞဟ် = Bhadantācariya Buddhaghosa
| ရုပ်ထမိက် = 
| မုက်လိက်ရုပ် = 
| ဒၞာဲက္တဵုဒှ်မၞိဟ် = ရးအိန္ဒိယ (India)
| ခေတ်ကာလ = အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ (5th Century CE)
| ဘာသာ = ပါဠိ (Pali)
| ဂိုဏ် = ထေရဝါဒ (Theravada)
| ဒဒှ် = အ္စာသၠပတ်၊ ညးမချူခၞံ ပြကိုဟ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ
| ပြကိုဟ် မပြာကတ် = [[ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ]] (Visuddhimagga)
| ဆက်စပ် = [[အဋ္ဌကထာ]]၊ [[ပိဋကတ် ပိ]]
}}

'''မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ''' (ပါဠိ: Buddhaghosa; အၚ်္ဂလိက်: Buddhaghosa) ဂှ် ဒှ် အ္စာသၠပတ် တၠပညာ (Scholar) ကေုာံ ညးမချူခၞံ အဋ္ဌကထာ (Commentator) မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ထေရဝါဒ (Theravada Buddhism) မက္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ (5th Century CE) ရ&lt;ref name=&quot;nanamoli&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;။ ပြကိုဟ် ညး မချူခၞံလဝ် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပြကိုဟ် '''[[ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ]]''' (Visuddhimagga / The Path of Purification) မဒှ် လိက်အုပ် သရုပ် ကံက်နုက်လဝ် လညာတ် နဲကဲ လွဳပရာ ဓဝ် ကေုာံ ဓမ္မသဘာဝ အလုံမွဲ သာသနာ ရ။

ယၟု မတွံဂး &quot;ဗုဒ္ဓဃောသ&quot; ဏအ် ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူ ဝေါဟာရ &quot;ဗုဒ္ဓ&quot; (ကျာ်) ကေုာံ &quot;ဃောသ&quot; (ရမျာၚ်) တုဲ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမနွံ ရမျာၚ် ညံၚ်ရဴ ကျာ်တြဲ&quot; (Voice of the Buddha) ရ။

== ဝင် ဘဝ ညး (Early Life and Background) ==
အတိုၚ် ဝင် ဓမ္မဥပ္ပတ္တိ မကၠုၚ် နူ ပြကိုဟ် မဟာဝံသ (Mahāvamsa - The Great Chronicle) မ္ဂး၊ မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ ဂှ် က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဇရေၚ် ဗောဓိမဏ္ဍိုၚ် (Bodh Gaya)၊ ရးအိန္ဒိယ (India) ပ္ဍဲ ဂကူ ဗမၞး (Brahmin) ရ&lt;ref name=&quot;law&quot;&gt;{{cite book |author=Bimala Charan Law |year=1923 |title=The Life and Work of Buddhaghosa |url=https://archive.org/details/lifeworkofbuddha0000bima |publisher=Thacker, Spink &amp; Co. |location=Calcutta}}&lt;/ref&gt;။ (လ္ၚဵုတံ စၟတ်သမ္တီလဝ် ညး က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ရးအိန္ဒိယ သၠုၚ်ကျာ ရ)။ 

ညး ဂှ် စိုန်သ္ကီု ပ္ဍဲ လိက် ဗေဒၚ် (Vedas) ကေုာံ ပရေၚ် ဒဿနိက (Philosophy) ဗွဲမလောန် ရ။ ကာလညး ဇၞော်ဂေါဝ် ကၠုၚ် ညး ဒးဂဗ ဆဵု ကု မှာထေရ် ရေဝတ (Venerable Revata) တုဲ သဳက္လာဲ ပရေၚ် ဓမ္မ ညးသ္ကံ ရ။ ဟိုတ်နူ မဒးစိုတ် ဓမ္မသဘာဝ လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ တုဲ ညး ဒုၚ်ကေတ် သာသနာ ဒှ်အာ ခမဳ သၟဝ် ကွး မှာထေရ် ရေဝတ ရ။

== ပရေၚ်တရဴ ဇရေၚ် သဳရိလၚ်္ကာ (Journey to Sri Lanka) ==
ပ္ဍဲ ရးအိန္ဒိယ ဂှ် လိက် ပိဋကတ် ပါဠိ နွံ ၜိုန်ရ နွံ ကီု လေဝ်၊ ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာ (Commentaries) မပံက်ထ္ၜး အဓိပ္ပါယ် ပိဋကတ် တံဂှ် ဟွံမွဲ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အ္စာ ညး မှာထေရ် ရေဝတ ဖ္ဍိုက်ဗ္ကန် ညး ညံၚ်ဂွံ အာ ဍုၚ် သဳရိလၚ်္ကာ (Sri Lanka) သွက်ဂွံ ကၠာဲ ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာ သဳဟဠ (Sinhalese commentaries) စိုပ် ဘာသာ ပါဠိ ရ။

မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ တရဴအာ စိုပ် ဘာမဟာဝိဟာရ (Mahāvihāra) ပ္ဍဲ ဍုၚ် အနုရာဓပူရ (Anuradhapura) ရ။ ခမဳ သၚ် သဳရိလၚ်္ကာ တံ သွက်ဂွံ စမ်ဝပ် ဉာဏ်ပညာ ညး တုဲ၊ ကဵု ညး ချူခၞံ ပြကိုဟ် မသရုပ်လဝ် ဓမ္မ ကျာ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ်ဂှ် ဟေၚ် ညး ချူခၞံ ပ္တိတ် ပြကိုဟ် '''ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ''' (Visuddhimagga) ရ။

== ပြကိုဟ် ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (Visuddhimagga and its Structure) ==
ပြကိုဟ် [[ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ]] (The Path of Purification) ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ် ပြကိုဟ် သာသနာ (Masterpiece) ညး ရ။ ပြကိုဟ်ဏအ်ဂှ် ညး ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သိက္ခာ ပိ သာ် မတွံဂး သဳလ (Sīla)၊ သမာဓိ (Samādhi)၊ ကေုာံ ပညာ (Paññā) သွက်ဂွံ အာစိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_v&quot;&gt;{{cite web |url=https://pariyatti.org/ |title=Visuddhimagga: The Path of Purification |publisher=Pariyatti |access-date=2023-11-09}}&lt;/ref&gt;။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လဒက်ပ္တန် အဓိက ပ္ဍဲ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ (Structure of Visuddhimagga)
|-
! ကဏ္ဍ (Section)
! ပရေၚ်သ္ပသမ္တီ အဓိက (Key Contents)
|-
| '''၁။ သဳလ''' (Virtue)
| တွံထ္ၜးလဝ် ပရူ သဳလ ခမဳ၊ ဒ္ဂေတ် ပဋိပတ်၊ ကေုာံ ဓုတၚ် ၁၃ သာ် သွက်ဂွံ သ္အးဇ္ၚး စိုတ် ကေုာံ ကာယ။
|-
| '''၂။ သမာဓိ''' (Concentration)
| တွံထ္ၜးလဝ် ပရူ ကမ္မဋ္ဌာန် ၄၀ သာ် (40 Meditation subjects)၊ ကသိဏ၊ အသုဘ၊ ဗြဟ္မဝိဟာရ ၄ ကေုာံ ပရေၚ်အာစိုပ် ဇျာန် (Jhanas)။
|-
| '''၃။ ပညာ''' (Wisdom)
| တွံထ္ၜးလဝ် လၟေၚ် ဝိပဿနာ ဉာဏ်၊ ပရေၚ်ပါ်ခြာ ရုပ် ကေုာံ နာမ်၊ ကေုာံ [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] စဵုကဵု မဂ် ဖိုလ် (Paths and Fruits)။
|}

== ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာ မချူခၞံလဝ် တံ (Major Commentarial Works) ==
ကြဴနူ ခမဳ သၚ် မဟာဝိဟာရ တံ ပတေဟ်စိုတ် ဉာဏ်ပညာ ညး တုဲ ညး ဂွံ အခေါၚ် ကၠာဲ ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာ တံ ရ။ ညး ကၠာဲပတိတ် လိက် အဋ္ဌကထာ ဇၞော် ၄ သာ် မဆေၚ်ကဵု သုတ္တန္တ (Nikayas) ကေုာံ ပြကိုဟ် တၞဟ်ဟ် သာ် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာ မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ ချူခၞံလဝ် (Works of Buddhaghosa)
|-
! ယၟု ပြကိုဟ် ပါဠိ (Pali Title)
! အဓိပ္ပါယ် (Description)
! ပိဋကတ် မဆက်စပ် (Associated Pitaka/Nikaya)
|-
| သမန္တပါသာဒိကာ&lt;br&gt;(Samantapāsādikā)
| အဋ္ဌကထာ ဝိနယ် (Commentary on Vinaya)
| ဝိနယပိဋကတ် (Vinaya Pitaka)
|-
| သုမၚ်္ဂလဝိလာသိနဳ&lt;br&gt;(Sumaṅgalavilāsinī)
| အဋ္ဌကထာ ဒဳဃနိကာယ
| ဒဳဃနိကာယ (Digha Nikaya)
|-
| ပပဉ္စသူဒနဳ&lt;br&gt;(Papañcasūdanī)
| အဋ္ဌကထာ မဇ္ဇျိမနိကာယ
| မဇ္ဇျိမနိကာယ (Majjhima Nikaya)
|-
| သာရတ္ထပကာသိနဳ&lt;br&gt;(Sāratthapakāsinī)
| အဋ္ဌကထာ သံယုတ္တနိကာယ
| သံယုတ္တနိကာယ (Samyutta Nikaya)
|-
| မနောရထပူရဏဳ&lt;br&gt;(Manorathapūraṇī)
| အဋ္ဌကထာ အၚ်္ဂုတ္တရနိကာယ
| အၚ်္ဂုတ္တရနိကာယ (Anguttara Nikaya)
|-
| [[အတ္ထသာလိနဳ]]&lt;br&gt;(Atthasālinī)
| အဋ္ဌကထာ ဓမ္မသၚ်္ဂဏဳ
| အဘိဓမ္မပိဋကတ် (Abhidhamma Pitaka)
|}

== တၚ်သ္ပသမ္တီ ကေုာံ ၚုဟ်မး (Significance) ==
မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ ဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေၚ် တန်တဴ ဇၞော်မောဝ် သာသနာ ထေရဝါဒ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ ဟိုတ်နူ ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာ ညး တုဲ တၠပညာ သၚ် ကေုာံ ခရှ် တံ ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠၚ် ဓမ္မသဘာဝ လိက် ပိဋကတ် ပိ ဗွဲမလှဲလှာ် ကေုာံ စှ်ေ သၞောတ် ရ။ သၚ်္ကပ္ပ ညး မဆေၚ်ကဵု စိုတ်ပညာ ကေုာံ သဘာဝ လွဳပရာ ဓဝ် တံဂှ် ဒှ် သဇိုၚ် ခိုၚ်ကၠိုက် သွက် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဗၟာ၊ သေံ၊ သဳရိလၚ်္ကာ ကေုာံ လာအို တံ ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ]] (Visuddhimagga / Path of Purification)
* [[အတ္ထသာလိနဳ]] (Atthasalini)
* [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] (Abhidhamma Pitaka)
* [[ပိဋကတ် ပိ]] (Tipitaka)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ပြကိုဟ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Commentaries and Treatises)
| list1 = [[ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ]] • [[အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ]] • [[မိလိန္ဒပဉှာ]] • [[အတ္ထသာလိနဳ]] 
}}

{{DEFAULTSORT:ဗုဒ္ဓဃောသ}}
[[Category:မှာထေရ်]]
[[Category:ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ထေရဝါဒ]]</text>
      <sha1>lusb0ksqflry78mhpjumwqx79ip5gp1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လၟေၚ်ကမၠောန် ကေုာံ သၞောဝ်ပရေၚ်ပညာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13506</id>
    <revision>
      <id>60294</id>
      <parentid>60267</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T14:23:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[လၟေၚ်ကမၠောန် ကေုာံ သၞောဝ်ပရေၚ်ပညာ (Educational Policy, Planning and Law)]] ဇရေင် [[လၟေၚ်ကမၠောန် ကေုာံ သၞောဝ်ပရေၚ်ပညာ]]</comment>
      <origin>60267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14503" sha1="jfd8k8y5sd5mb1y98eixdhwxpyfn6xy" xml:space="preserve">{{Infobox subject
| name = လၟေၚ်ကမၠောန် ကေုာံ သၞောဝ်ပရေၚ်ပညာ
| native_name = Educational Policy, Planning and Law
| image = File:Scale of justice 2.svg
| image_size = 250px
| caption = လက်သန် သၞောဝ် ကေုာံ စေဝ်ပၞောန် မဆေၚ်စပ် ကုပရေၚ်ပညာ
| type = ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောဝ်
| purpose = ဖောအ်ဗြေဝ်ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ စဵုဒၞာအခေါၚ်အရာကောန်မၞိဟ်
| key_people = အလဵုအသဳ, တၠပညာပရေၚ်ပညာ, အ္စာဘာ, ကွးဘာ
}}

'''လၟေၚ်ကမၠောန် ကေုာံ သၞောဝ်ပရေၚ်ပညာ''' ({{Lang-en|Educational Policy, Planning and Law}}) ဝွံ မဒှ်အရာမစန်ဒက်လဝ် သွက်ဂွံထိၚ်ဒက်၊ စဳရေၚ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် သၞောတ်ပရေၚ်ပညာ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွဳပွိုၚ်ဒေသမွဲမွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Smith|first=John|title=Education Policy and Law|year=2020|publisher=Education Press|page=15|isbn=978-1234567890}}&lt;/ref&gt; ပဝ်လသဳ ပရေၚ်ပညာဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်တမ် သွက်ဂွံဖန်ဖက် ကမၠောန်ဘာ၊ ကွတ်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သွက်ကွးဘာ ကေုာံ အ္စာတံ မသ္ဂောံတန်တဴ ကတ်လ္ၚတ် ဗွဲမညဳသာ ကေုာံ ဍိုက်ပေၚ်ကဵု ကဆံၚ်အလံၚ်ရ။ သၞောဝ်ပရေၚ်ပညာဂှ် ဒှ်ဥပဒေ မကၞာတ်လဝ် နကဵုအလဵုအသဳ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကၠတ်ထဝ် သွက်ဂွံအာမခံ အခေါၚ်အဝဵု မဂွံကတ်လ္ၚတ်ပညာ သွက်ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံအိုတ်သီုရ။

လၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပညာ (Educational Planning) ဂှ် ဒှ်ပွမချပ်စဳရေၚ် ဖန်ဖက်လဝ် သွက်အနာဂတ်၊ မပ္တံကဵု ပွမပါ်ပရံ စရၚ်သြန် (Budget allocation)၊ ပွမချူဒဇက် သၞောတ်ဗ္ၜတ်ပညာ (Curriculum design)၊ ကေုာံ ပွမပ္ကတ်ပ္ကေၚ် အ္စာဘာ (Teacher training) တံ ပါလုပ်ရ။ သၞောဝ် ကေုာံ လၟေၚ်ကမၠောန်တံဝွံ ဒးကိတ်ညဳ ကုအခိုက်အလိုက် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် ဍုၚ်ဂှ်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Education_policy|title=Education Policy Overview|publisher=Wikimedia Foundation|accessdate=2023-10-24}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ ဂကောံဂၠးတိ မပ္တံကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] ကေုာံ [[ယူနက်သကို]] တံ ပ္တိတ်လဝ် စေဝ်ပၞောန် သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်ပညာ အလုံဂၠးတိ ညံၚ်ဂွံဒှ် မွဲကဆံၚ်ဓဝ်ရ။

== သ္ဇိုၚ်တမ် ကေုာံ အဓိပ္ပာဲ ==
ပရေၚ်ပညာဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်တမ် သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ် ဂကောံမၞိဟ် (Society) ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ရ။ လၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပညာ (Educational planning) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပွမဖန်ဖက် စဳရေၚ် သွက်အနာဂတ် သၞောတ်ပရေၚ်ပညာ ညံၚ်ဂွံတောတက် တိုန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Adams|first=Don|title=Educational Planning|year=2006|publisher=UNESCO|page=22|isbn=978-9280312781}}&lt;/ref&gt; သၞောဝ်ပရေၚ်ပညာ (Educational law) တုန်၊ ဒှ်ဥပဒေ ကေုာံ စေဝ်ပၞောန် (Regulations) မကၞာတ်စၟတ်လဝ် နကဵုအလဵုအသဳ သွက်ဂွံအုပ်ဓုပ် ဘာ၊ တက္ကသဵု ကေုာံ ဌာနပညာဂမၠိုၚ်ရ။ 

ပ္ဍဲအရာမဒက်ပ္တန် ပဝ်လသဳ ပရေၚ်ပညာဂှ် တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက နွံ (၃) သာ်ရ - 
# '''အခေါၚ်အရာ (Access):''' ညံၚ်ကောန်ၚာ်အိုတ်သီု ဂွံကလိဂွံ အခေါၚ်တိုန်ဘာ ကေုာံ ကတ်လ္ၚတ်ပညာ။
# '''ကဆံၚ်အလံၚ် (Quality):''' ညံၚ်ပရေၚ်ဗ္တောန်ဖျောန် ဂွံနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ စရာဲဂုန် သၠုၚ်သၠုၚ်။
# '''တုပ်သၟဟ် (Equity):''' ညံၚ်ဟွံဂွံ ပါ်ခြာ ဂကူ၊ ဘာသာ၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲအရာမကဵုပညာ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.right-to-education.org|title=Right to Education Law|publisher=RTE Project|accessdate=2023-10-01}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ကဏ္ဍအဓိက ပ္ဍဲလၟေၚ်ကမၠောန်ပရေၚ်ပညာ
! ကဏ္ဍ !! အဓိပ္ပာဲ !! သာဓက
|-
| '''သၞောဝ် (Law)''' || ဥပဒေမကၞာတ်လဝ် နကဵုအလဵုအသဳ || ဥပဒေ ပရေၚ်ပညာ သ္ဇိုၚ် (Basic Education Law)
|-
| '''လၟေၚ်ကမၠောန် (Planning)''' || ပွမချပ်ဖန်ဖက် သွက်အနာဂတ် || စရၚ်သြန်၊ အစဳအဇန် သိုၚ်ခၞံဘာတၟိ
|-
| '''ပဝ်လသဳ (Policy)''' || တၚ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံရေၚ်တၠုၚ် || ပရေၚ်စကာ လိက်ပတ်မိ ပ္ဍဲဘာ (Mother-tongue based education)
|}

== ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ==
ပ္ဍဲအခိၚ်ကိုပ်ကၠာတေံ၊ ပရေၚ်ပညာဂှ် ဒှ်ဆသွက် ညးသိုက်ဘိုက် ကေုာံ သၟိၚ်တၠတံဟေၚ်ရ။ ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန် အပြောံတံဂှ် ဟွံကလိဂွံ အခေါၚ်အဝဵု သွက်ဂွံကတ်လ္ၚတ် ပညာ ပ္ဍဲဘာ ပ္ဍဲတက္ကသဵုအိုတ်ရ။ ကြဴနူ ပၠန်ဂတး ပရေၚ်စက်ယန္တရာ (Industrial Revolution) မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲရးဥရောပတုဲ၊ အလဵုအသဳတံ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန် မလေပ်လိက် ကေုာံ နွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်ဂှ် မဒှ်အရာမနွံပၟိက် သွက်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဍုၚ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ လၟေၚ်ကမၠောန် သွက်ပရေၚ်ပညာ ညးဍုၚ်ကွာန် (Public Education System) စမံက်ဂတဝ်ကၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Green|first=Andy|title=Education and State Formation|year=2013|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230348068|page=55}}&lt;/ref&gt;

စိုပ်ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံမ္ဂး၊ ဂကောံကုလသမဂ္ဂ (UN) ကေုာံ [[ယူနက်သကို]] (UNESCO) တံ ပါ်ပရံ ပ္တိတ် သၞောဝ်အခေါၚ်အရာမၞိဟ် (Universal Declaration of Human Rights) မကဵုလဝ် အခေါၚ်အရာ သွက်ဂွံကတ်လ္ၚတ်ပညာ ကုကောန်မၞိဟ်အိုတ်သီု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ရ။ ဥပဒေဂၠးတိဝွံ ဒှ်အရာမဆဝ်ပ္ၚုဟ် ကဵုအလဵုအသဳ အလုံဂၠးတိ ညံၚ်ဂွံ ချူဒဇက် သၞောဝ်ပရေၚ်ပညာ အပ္ဍဲဍုၚ်ဇကု နကဵုသၞောတ်ဗ္ၜတ် မတုပ်သၟဟ် ကုဂၠးတိရ။ သၞောတ် ပရေၚ်ပညာမကဵု သက္ကုၚုဟ်မး (Free Education) ကေုာံ ပရေၚ်ပညာမဒးကတ်လ္ၚတ်ဟွံဂွံဟွံတုဲ (Compulsory Education) ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ် သ္ဇိုၚ်တမ် သွက်ပဝ်လသဳ ပရေၚ်ပညာ ဍုၚ်ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Meyer|first=John W.|title=World Society and the Nation-State|journal=American Journal of Sociology|year=1997|volume=103|issue=1|pages=144-181}}&lt;/ref&gt;

== လၟေၚ်ကမၠောန် သွက်ပရေၚ်ပညာ ==
လၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပညာ (Educational Planning) ဂှ် ဒှ်အရာမနွံပၟိက် ဗွဲမဇၞော် သွက်ဂွံရေၚ်တၠုၚ် ကမၠောန်အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံပရေၚ်ပညာဂမၠိုၚ် ညံၚ်ဂွံစိုပ် တိုၚ်ပ္ကဴ အတိုၚ်မရန်တၟံလဝ်ရ။ ပ္ဍဲအရာမချပ်စဳရေၚ်ဂှ် တၚ်နၚ်အဓိက (၃) သာ် ပါလုပ်ရ - 

* '''စဳမံကောပ်ကာဲ စရၚ်သြန် (Financial Planning):''' သွက်ဂွံသိုၚ်ခၞံ ဘာ၊ သွက်ဂွံရာန် ကပေါတ်ကရိယာ ပရေၚ်ပညာ (မပ္တံ လိက်အုပ်၊ ကောမ်ပျူတာ) ကေုာံ သွက်ဂွံကဵု သြန်ဂိတု အ္စာဘာတံဂှ် သြန်ဘဏ္ဍာ (Budget) နွံပၟိက် ဗွဲမဇၞော်ရ။
* '''စဳမံကောပ်ကာဲ သၞောတ်ဗ္ၜတ် (Curriculum Planning):''' အရာမဒးဗ္တောန် ပ္ဍဲဘာတံဂှ် ဒးကိတ်ညဳ ကုပၟိက်စိုတ် ကေုာံ လညာတ် ခေတ်ကာလလၟုဟ်ရ။ ဥပမာ - ခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး ပရေၚ်ပညာ နဲကဲစက် (Technology) ကေုာံ ကွတ်ပညာ စိုတ်ဗေဒ တံဂှ် ဒးပါလုပ် ပ္ဍဲသၞောတ်ဗ္ၜတ်ရ။
* '''စဳမံကောပ်ကာဲ ဍာ်ဒကေဝ် မၞိဟ် (Human Resource Planning):''' သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အ္စာဘာ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သၠုၚ်သၠုၚ်ဂှ် ဒးနွံကဵု အစဳအဇန် လွဳပရာ ကေုာံ ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် အ္စာဘာ (Teacher Training Programs) ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Coombs|first=Philip|title=What is Educational Planning?|journal=UNESCO IIEP|year=1970|page=14}}&lt;/ref&gt;

လၟေၚ်ကမၠောန်တံဝွံ ဍိုက်ပေၚ်မ္ဂး၊ သၞောတ်ပရေၚ်ပညာ ဍုၚ်မွဲမွဲ ဇၞော်မောဝ်တိုန်တုဲ ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်တံ ကလိဂွံ တသိုက်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ် ဗွဲမဍာံစၟတ်ရ။

— continue: section 4 —

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book|last=Ball|first=Stephen J.|title=The Education Debate|year=2013|publisher=Policy Press|isbn=978-1447306917|url=https://policypress.co.uk/the-education-debate}}
* {{cite book|last=Rizvi|first=Fazal|author2=Lingard, Bob|title=Globalizing Education Policy|year=2009|publisher=Routledge|isbn=978-0415416276|url=https://www.routledge.com/Globalizing-Education-Policy/Rizvi-Lingard/p/book/9780415416276}}
* {{cite web|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000073232|title=Educational Planning: A Survey of the Field|last=Farrell|first=Joseph P.|publisher=UNESCO|year=1968|accessdate=2023-10-24}}
* {{cite journal|last=Haddad|first=Wadi D.|title=Education Policy-Planning Process: An Applied Framework|journal=UNESCO IIEP|year=1995|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000100652}}
* {{cite web|url=https://www.worldbank.org/en/topic/education|title=World Bank Education Overview|publisher=World Bank|year=2023|accessdate=2023-10-24}}

{{Navbox
| name = ပရေၚ်ပညာ
| title = ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ လၟေၚ်ကမၠောန်
| listclass = hlist
| group1 = သ္ဇိုၚ်တမ်
| list1 = 
* [[သၞောဝ်ပရေၚ်ပညာ]]
* [[လၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပညာ]]
* [[အခေါၚ်အရာ ပရေၚ်ပညာ]]
* [[ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပညာ]]
| group2 = ဂကောံ မဆက်စပ်
| list2 = 
* [[ကုလသမဂ္ဂ]]
* [[ယူနက်သကို]]
}}

{{DEFAULTSORT:လၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပညာ}}

[[Category:ပရေၚ်ပညာ]]
[[Category:သၞောဝ်]]
[[Category:ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်]]
[[Category:ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်]]
[[Category:ပရေၚ်မၞိဟ်]]
[[Category:သုတေသန]]
[[Category:ဝၚ်ပရေၚ်ပညာ]]</text>
      <sha1>jfd8k8y5sd5mb1y98eixdhwxpyfn6xy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>60361</id>
      <parentid>60294</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:08:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14623" sha1="2c19mk7um2j1ybecnbfmlkf7vk99g0o" xml:space="preserve">{{Infobox subject
| name = လၟေၚ်ကမၠောန် ကေုာံ သၞောဝ်ပရေၚ်ပညာ
| native_name = Educational Policy, Planning and Law
| image = File:Scale of justice 2.svg
| image_size = 250px
| caption = လက်သန် သၞောဝ် ကေုာံ စေဝ်ပၞောန် မဆေၚ်စပ် ကုပရေၚ်ပညာ
| type = ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောဝ်
| purpose = ဖောအ်ဗြေဝ်ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ စဵုဒၞာအခေါၚ်အရာကောန်မၞိဟ်
| key_people = အလဵုအသဳ, တၠပညာပရေၚ်ပညာ, အ္စာဘာ, ကွးဘာ
}}

'''လၟေၚ်ကမၠောန် ကေုာံ သၞောဝ်ပရေၚ်ပညာ''' ({{Lang-en|Educational Policy, Planning and Law}}) ဝွံ မဒှ်အရာမစန်ဒက်လဝ် သွက်ဂွံထိၚ်ဒက်၊ စဳရေၚ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် သၞောတ်ပရေၚ်ပညာ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပွဳပွိုၚ်ဒေသမွဲမွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Smith|first=John|title=Education Policy and Law|year=2020|publisher=Education Press|page=15|isbn=978-1234567890}}&lt;/ref&gt; ပဝ်လသဳ ပရေၚ်ပညာဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်တမ် သွက်ဂွံဖန်ဖက် ကမၠောန်ဘာ၊ ကွတ်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သွက်ကွးဘာ ကေုာံ အ္စာတံ မသ္ဂောံတန်တဴ ကတ်လ္ၚတ် ဗွဲမညဳသာ ကေုာံ ဍိုက်ပေၚ်ကဵု ကဆံၚ်အလံၚ်ရ။ သၞောဝ်ပရေၚ်ပညာဂှ် ဒှ်ဥပဒေ မကၞာတ်လဝ် နကဵုအလဵုအသဳ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကၠတ်ထဝ် သွက်ဂွံအာမခံ အခေါၚ်အဝဵု မဂွံကတ်လ္ၚတ်ပညာ သွက်ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန် အလုံအိုတ်သီုရ။

လၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပညာ (Educational Planning) ဂှ် ဒှ်ပွမချပ်စဳရေၚ် ဖန်ဖက်လဝ် သွက်အနာဂတ်၊ မပ္တံကဵု ပွမပါ်ပရံ စရၚ်သြန် (Budget allocation)၊ ပွမချူဒဇက် သၞောတ်ဗ္ၜတ်ပညာ (Curriculum design)၊ ကေုာံ ပွမပ္ကတ်ပ္ကေၚ် အ္စာဘာ (Teacher training) တံ ပါလုပ်ရ။ သၞောဝ် ကေုာံ လၟေၚ်ကမၠောန်တံဝွံ ဒးကိတ်ညဳ ကုအခိုက်အလိုက် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် ဍုၚ်ဂှ်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Education_policy|title=Education Policy Overview|publisher=Wikimedia Foundation|accessdate=2023-10-24}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ ဂကောံဂၠးတိ မပ္တံကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] ကေုာံ [[ယူနက်သကို]] တံ ပ္တိတ်လဝ် စေဝ်ပၞောန် သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်ပညာ အလုံဂၠးတိ ညံၚ်ဂွံဒှ် မွဲကဆံၚ်ဓဝ်ရ။

== သ္ဇိုၚ်တမ် ကေုာံ အဓိပ္ပာဲ ==
ပရေၚ်ပညာဝွံ ဒှ်သ္ဇိုၚ်တမ် သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ် ဂကောံမၞိဟ် (Society) ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ရ။ လၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပညာ (Educational planning) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပွမဖန်ဖက် စဳရေၚ် သွက်အနာဂတ် သၞောတ်ပရေၚ်ပညာ ညံၚ်ဂွံတောတက် တိုန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Adams|first=Don|title=Educational Planning|year=2006|publisher=UNESCO|page=22|isbn=978-9280312781}}&lt;/ref&gt; သၞောဝ်ပရေၚ်ပညာ (Educational law) တုန်၊ ဒှ်ဥပဒေ ကေုာံ စေဝ်ပၞောန် (Regulations) မကၞာတ်စၟတ်လဝ် နကဵုအလဵုအသဳ သွက်ဂွံအုပ်ဓုပ် ဘာ၊ တက္ကသဵု ကေုာံ ဌာနပညာဂမၠိုၚ်ရ။ 

ပ္ဍဲအရာမဒက်ပ္တန် ပဝ်လသဳ ပရေၚ်ပညာဂှ် တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက နွံ (၃) သာ်ရ - 
# '''အခေါၚ်အရာ (Access):''' ညံၚ်ကောန်ၚာ်အိုတ်သီု ဂွံကလိဂွံ အခေါၚ်တိုန်ဘာ ကေုာံ ကတ်လ္ၚတ်ပညာ။
# '''ကဆံၚ်အလံၚ် (Quality):''' ညံၚ်ပရေၚ်ဗ္တောန်ဖျောန် ဂွံနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ စရာဲဂုန် သၠုၚ်သၠုၚ်။
# '''တုပ်သၟဟ် (Equity):''' ညံၚ်ဟွံဂွံ ပါ်ခြာ ဂကူ၊ ဘာသာ၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲအရာမကဵုပညာ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.right-to-education.org|title=Right to Education Law|publisher=RTE Project|accessdate=2023-10-01}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ကဏ္ဍအဓိက ပ္ဍဲလၟေၚ်ကမၠောန်ပရေၚ်ပညာ
! ကဏ္ဍ !! အဓိပ္ပာဲ !! သာဓက
|-
| '''သၞောဝ် (Law)''' || ဥပဒေမကၞာတ်လဝ် နကဵုအလဵုအသဳ || ဥပဒေ ပရေၚ်ပညာ သ္ဇိုၚ် (Basic Education Law)
|-
| '''လၟေၚ်ကမၠောန် (Planning)''' || ပွမချပ်ဖန်ဖက် သွက်အနာဂတ် || စရၚ်သြန်၊ အစဳအဇန် သိုၚ်ခၞံဘာတၟိ
|-
| '''ပဝ်လသဳ (Policy)''' || တၚ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံရေၚ်တၠုၚ် || ပရေၚ်စကာ လိက်ပတ်မိ ပ္ဍဲဘာ (Mother-tongue based education)
|}

== ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ==
ပ္ဍဲအခိၚ်ကိုပ်ကၠာတေံ၊ ပရေၚ်ပညာဂှ် ဒှ်ဆသွက် ညးသိုက်ဘိုက် ကေုာံ သၟိၚ်တၠတံဟေၚ်ရ။ ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန် အပြောံတံဂှ် ဟွံကလိဂွံ အခေါၚ်အဝဵု သွက်ဂွံကတ်လ္ၚတ် ပညာ ပ္ဍဲဘာ ပ္ဍဲတက္ကသဵုအိုတ်ရ။ ကြဴနူ ပၠန်ဂတး ပရေၚ်စက်ယန္တရာ (Industrial Revolution) မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲရးဥရောပတုဲ၊ အလဵုအသဳတံ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန် မလေပ်လိက် ကေုာံ နွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်ဂှ် မဒှ်အရာမနွံပၟိက် သွက်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဍုၚ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ လၟေၚ်ကမၠောန် သွက်ပရေၚ်ပညာ ညးဍုၚ်ကွာန် (Public Education System) စမံက်ဂတဝ်ကၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Green|first=Andy|title=Education and State Formation|url=https://archive.org/details/educationstatefo0000gree|year=2013|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230348068|page=[https://archive.org/details/educationstatefo0000gree/page/55 55]}}&lt;/ref&gt;

စိုပ်ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံမ္ဂး၊ ဂကောံကုလသမဂ္ဂ (UN) ကေုာံ [[ယူနက်သကို]] (UNESCO) တံ ပါ်ပရံ ပ္တိတ် သၞောဝ်အခေါၚ်အရာမၞိဟ် (Universal Declaration of Human Rights) မကဵုလဝ် အခေါၚ်အရာ သွက်ဂွံကတ်လ္ၚတ်ပညာ ကုကောန်မၞိဟ်အိုတ်သီု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ရ။ ဥပဒေဂၠးတိဝွံ ဒှ်အရာမဆဝ်ပ္ၚုဟ် ကဵုအလဵုအသဳ အလုံဂၠးတိ ညံၚ်ဂွံ ချူဒဇက် သၞောဝ်ပရေၚ်ပညာ အပ္ဍဲဍုၚ်ဇကု နကဵုသၞောတ်ဗ္ၜတ် မတုပ်သၟဟ် ကုဂၠးတိရ။ သၞောတ် ပရေၚ်ပညာမကဵု သက္ကုၚုဟ်မး (Free Education) ကေုာံ ပရေၚ်ပညာမဒးကတ်လ္ၚတ်ဟွံဂွံဟွံတုဲ (Compulsory Education) ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ် သ္ဇိုၚ်တမ် သွက်ပဝ်လသဳ ပရေၚ်ပညာ ဍုၚ်ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Meyer|first=John W.|title=World Society and the Nation-State|journal=American Journal of Sociology|year=1997|volume=103|issue=1|pages=144-181}}&lt;/ref&gt;

== လၟေၚ်ကမၠောန် သွက်ပရေၚ်ပညာ ==
လၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပညာ (Educational Planning) ဂှ် ဒှ်အရာမနွံပၟိက် ဗွဲမဇၞော် သွက်ဂွံရေၚ်တၠုၚ် ကမၠောန်အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံပရေၚ်ပညာဂမၠိုၚ် ညံၚ်ဂွံစိုပ် တိုၚ်ပ္ကဴ အတိုၚ်မရန်တၟံလဝ်ရ။ ပ္ဍဲအရာမချပ်စဳရေၚ်ဂှ် တၚ်နၚ်အဓိက (၃) သာ် ပါလုပ်ရ - 

* '''စဳမံကောပ်ကာဲ စရၚ်သြန် (Financial Planning):''' သွက်ဂွံသိုၚ်ခၞံ ဘာ၊ သွက်ဂွံရာန် ကပေါတ်ကရိယာ ပရေၚ်ပညာ (မပ္တံ လိက်အုပ်၊ ကောမ်ပျူတာ) ကေုာံ သွက်ဂွံကဵု သြန်ဂိတု အ္စာဘာတံဂှ် သြန်ဘဏ္ဍာ (Budget) နွံပၟိက် ဗွဲမဇၞော်ရ။
* '''စဳမံကောပ်ကာဲ သၞောတ်ဗ္ၜတ် (Curriculum Planning):''' အရာမဒးဗ္တောန် ပ္ဍဲဘာတံဂှ် ဒးကိတ်ညဳ ကုပၟိက်စိုတ် ကေုာံ လညာတ် ခေတ်ကာလလၟုဟ်ရ။ ဥပမာ - ခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး ပရေၚ်ပညာ နဲကဲစက် (Technology) ကေုာံ ကွတ်ပညာ စိုတ်ဗေဒ တံဂှ် ဒးပါလုပ် ပ္ဍဲသၞောတ်ဗ္ၜတ်ရ။
* '''စဳမံကောပ်ကာဲ ဍာ်ဒကေဝ် မၞိဟ် (Human Resource Planning):''' သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အ္စာဘာ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သၠုၚ်သၠုၚ်ဂှ် ဒးနွံကဵု အစဳအဇန် လွဳပရာ ကေုာံ ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် အ္စာဘာ (Teacher Training Programs) ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Coombs|first=Philip|title=What is Educational Planning?|journal=UNESCO IIEP|year=1970|page=14}}&lt;/ref&gt;

လၟေၚ်ကမၠောန်တံဝွံ ဍိုက်ပေၚ်မ္ဂး၊ သၞောတ်ပရေၚ်ပညာ ဍုၚ်မွဲမွဲ ဇၞော်မောဝ်တိုန်တုဲ ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်တံ ကလိဂွံ တသိုက်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ် ဗွဲမဍာံစၟတ်ရ။

— continue: section 4 —

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book|last=Ball|first=Stephen J.|title=The Education Debate|year=2013|publisher=Policy Press|isbn=978-1447306917|url=https://policypress.co.uk/the-education-debate}}
* {{cite book|last=Rizvi|first=Fazal|author2=Lingard, Bob|title=Globalizing Education Policy|year=2009|publisher=Routledge|isbn=978-0415416276|url=https://www.routledge.com/Globalizing-Education-Policy/Rizvi-Lingard/p/book/9780415416276}}
* {{cite web|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000073232|title=Educational Planning: A Survey of the Field|last=Farrell|first=Joseph P.|publisher=UNESCO|year=1968|accessdate=2023-10-24}}
* {{cite journal|last=Haddad|first=Wadi D.|title=Education Policy-Planning Process: An Applied Framework|journal=UNESCO IIEP|year=1995|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000100652}}
* {{cite web|url=https://www.worldbank.org/en/topic/education|title=World Bank Education Overview|publisher=World Bank|year=2023|accessdate=2023-10-24}}

{{Navbox
| name = ပရေၚ်ပညာ
| title = ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ လၟေၚ်ကမၠောန်
| listclass = hlist
| group1 = သ္ဇိုၚ်တမ်
| list1 = 
* [[သၞောဝ်ပရေၚ်ပညာ]]
* [[လၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပညာ]]
* [[အခေါၚ်အရာ ပရေၚ်ပညာ]]
* [[ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပညာ]]
| group2 = ဂကောံ မဆက်စပ်
| list2 = 
* [[ကုလသမဂ္ဂ]]
* [[ယူနက်သကို]]
}}

{{DEFAULTSORT:လၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပညာ}}

[[Category:ပရေၚ်ပညာ]]
[[Category:သၞောဝ်]]
[[Category:ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်]]
[[Category:ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်]]
[[Category:ပရေၚ်မၞိဟ်]]
[[Category:သုတေသန]]
[[Category:ဝၚ်ပရေၚ်ပညာ]]</text>
      <sha1>2c19mk7um2j1ybecnbfmlkf7vk99g0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သယံဇာတမၞိဟ် ပ္ဍဲပရေၚ်ပညာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13507</id>
    <revision>
      <id>60290</id>
      <parentid>60268</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T14:21:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သယံဇာတမၞိဟ် ပ္ဍဲပရေၚ်ပညာ (Human Resource Management in Education)]] ဇရေင် [[ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သယံဇာတမၞိဟ် ပ္ဍဲပရေၚ်ပညာ]]</comment>
      <origin>60268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13973" sha1="iyqmg9sf4he2jj92y0a509zt7vwrb0z" xml:space="preserve">{{Infobox subject
| name = ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သယံဇာတမၞိဟ် ပ္ဍဲပရေၚ်ပညာ
| native_name = Human Resource Management in Education
| image = File:Human resources icon.svg
| image_size = 250px
| caption = လက်သန် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သယံဇာတမၞိဟ်
| type = ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်
| purpose = ဖောအ်ဗြေဝ် ဍာ်ဒကေဝ် အ္စာဘာ ကေုာံ ညးမကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲဌာနပရေၚ်ပညာ
| key_people = ညးအုပ်ဓုပ်, ကျာ်ဇၞော်ဘာ, အ္စာဘာ, သၟာကမၠောန်
}}

'''ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သယံဇာတမၞိဟ် ပ္ဍဲပရေၚ်ပညာ''' ({{Lang-en|Human Resource Management in Education}}) ဝွံ မဒှ်ပွမဖန်ဖက်၊ မအုပ်ဓုပ် ကေုာံ မဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ အစောံစရာဲ မၞိဟ် မကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲကဵု ဘာ၊ တက္ကသဵု ကေုာံ ဌာနပရေၚ်ပညာဂမၠိုၚ်ရ။ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံကလိဂွံ ပရေၚ်ဗ္တောန်ဖျောန် မနွံကဵု စရာဲဂုန် သၠုၚ်သၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Rebore|first=Ronald W.|title=Human Resources Administration in Education|year=2015|publisher=Pearson|page=24|isbn=978-0133465920}}&lt;/ref&gt; အ္စာဘာ ကေုာံ သၟာကမၠောန်တံဂှ် ဒှ်သယံဇာတ မနွံကဵု ၚုဟ်မး အိုတ် ပ္ဍဲသၞောတ်ပရေၚ်ပညာတုဲ၊ ပွမကောပ်ကာဲ ညးတံ နကဵုနဲကဲ မဍာံစၟတ်ဂှ် မသကဵု ပရေၚ်ပညာ ဍုၚ်မွဲမွဲ ဇၞော်မောဝ် တောတက်မာန်ရ။

ကမၠောန်အဓိက ပ္ဍဲပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သယံဇာတမၞိဟ်ဝွံ ပါလုပ်ကဵု ပွမရုဲစှ် မၞိဟ် (Recruitment)၊ ပွမကဵု ပရေၚ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် (Training and Development)၊ ပွမစၟဳစၟတ် ဍာ်ဒကေဝ် (Performance Appraisal) ကေုာံ ပွမဖန်ဖက် လာပ်ဗဇဴ ဟွံသေၚ်မ္ဂး သြန်ဂိတု (Compensation and Benefits) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ed.gov/human-resources|title=Human Capital in Education|publisher=Department of Education|accessdate=2023-11-09}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ ဌာနပရေၚ်ပညာတံ ဒးဆဵုဂဗလဝ် ပြသၞာ မပ္တံကဵု အ္စာဘာ ဟွံရုံဂပ်၊ ကေုာံ အ္စာဘာ မပြံၚ်အာ ကမၠောန်တၞဟ်တံတုဲ၊ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သယံဇာတမၞိဟ်ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ် ကိစ္စ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု လၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပညာ (Educational Planning) ရ။

== သ္ဇိုၚ်တမ် ကေုာံ အဓိပ္ပာဲ ==
ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သယံဇာတမၞိဟ် ပ္ဍဲပရေၚ်ပညာဂှ် ဒှ်အစဳအဇန် သွက်ဂွံကောပ်ကာဲ မၞိဟ် မနွံ ပ္ဍဲဌာနပညာ ညံၚ်ဂွံကိတ်ညဳ ကုတၚ်ရန်တၟအ် ဌာနဂှ်ရ။ တၚ်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် ညံၚ်ဂွံ ကလိဂွံ ကွးဘာ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သၠုၚ်သၠုၚ်တုဲ၊ သွက်ဂွံစိုပ် တိုၚ်ပ္ကဴဝွံ အ္စာဘာတံ သ္ဒးနွံကဵု အစောံစရာဲ ကေုာံ စိုတ်ဓာတ် မခိုဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Odden|first=Allan|title=Strategic Management of Human Capital in Education|journal=Routledge|year=2011|volume=5|pages=12-25}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ သ္ဇိုၚ်တမ် အဓိက နွံ (၄) သာ်ရ -
# '''ပွမဂၠာဲ ကေုာံ ရုဲစှ် (Recruitment and Selection):''' ပွမဂၠာဲ အ္စာဘာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ညးအုပ်ဓုပ် မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ပွမရုဲစှ် မၞိဟ် မကိတ်ညဳ အိုတ် ကုဒၞာဲကမၠောန်။
# '''ပွမဇၞော်မောဝ် (Development):''' ပွမကဵု ပရေၚ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ကုအ္စာဘာတံ ညံၚ်ဂွံ တီကၠိုဟ် နဲကဲဗ္တောန် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ကွတ်ပညာ စက်။
# '''ပွမစၟဳစၟတ် (Evaluation):''' ပွမစၟဳစၟတ် ဍာ်ဒကေဝ် ကမၠောန် အ္စာဘာတံ လၟေၚ်လၟေၚ် သၞာံ သွက်ဂွံတီ တၚ်ဍိုန်လျ ကေုာံ တၚ်ခိုဟ်။
# '''ပွမမၚ်မွဲ (Retention):''' ပွမဖန်ဖက် ကဵု သြန်ဂိတု မထေက်တန် ကေုာံ အကာဲအရာ ဒၞာဲကမၠောန် မခိုဟ် ညံၚ်အ္စာဘာတံ ဟွံဂွံ ပြံၚ်ကမၠောန်။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လၟေၚ်ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သယံဇာတမၞိဟ်
! လၟေၚ်ကမၠောန် !! အဓိပ္ပာဲ !! သာဓက
|-
| '''ရုဲစှ်''' || ဂၠာဲမၞိဟ်ခိုဟ် သွက်ဒၞာဲကမၠောန် || ပွမသၟာန်သွဟ် (Interview) အ္စာဘာတၟိ
|-
| '''ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်''' || သၠုၚ်ပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ် || တိုန်တန်ဗ္တောန် နဲကဲသုၚ်စောဲ ကောမ်ပျူတာ
|-
| '''စၟဳစၟတ်''' || ရာသူၚုဟ်မး ကမၠောန် || ညးအုပ်ဓုပ်ဘာ လုပ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲခဒမ်ဗ္တောန်လိက်
|-
| '''မၚ်မွဲ''' || ဖန်ဖက် ညံၚ်မၞိဟ် ဂွံတန်တဴ || ကဵုသြန်လာပ် (Bonus) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပ္တိုန်ကဆံၚ်
|}

== ပွမရုဲစှ် ကေုာံ ခါန်ကၞက် ==
ပွမရုဲစှ် မၞိဟ် (Recruitment) ဂှ် ဒှ်လၟေၚ်ကမၠောန် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သယံဇာတမၞိဟ်ရ။ ဘာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဌာနပရေၚ်ပညာတံ ဒးလလောၚ်တြး ပ္တိတ် ပရိုၚ် ဂၠာဲမၞိဟ်တုဲ၊ ဒးရုဲစှ် မၞိဟ် မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ စိုတ်ဓာတ် မကိတ်ညဳ ကုကမၠောန် အ္စာဘာရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Cranston|first=Neil|title=Human Resource Management in Schools|year=2012|publisher=ACER Press|page=45|isbn=978-0864319081}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအရာမရုဲစှ်ဂှ် လၟေၚ်ကမၠောန် ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ပါလုပ်ရ - 
* '''ပွမလလောၚ်တြး (Advertising):''' လလောၚ်တြး ပ္ဍဲလိက်ပရိုၚ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး လ္တူလာၚ် (Online) သွက်ဂွံဂၠာဲ အ္စာဘာ။
* '''ပွမသၟာန်သွဟ် (Interviewing):''' ညးအုပ်ဓုပ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကမ္မတဳ ရုဲစှ်တံ သၟာန်သွဟ် ကေတ် တၚ်နၚ် ပူဂဵု ကေုာံ လညာတ် ပရေၚ်ပညာ။
* '''ပွမစမ်ၜတ် (Testing):''' စမ်ၜတ် ဍာ်ဒကေဝ် နကဵု လိက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကဵုဗ္တောန်ထ္ၜး ပ္ဍဲခဒမ် သွက်ဂွံရံၚ် အစောံစရာဲ ဗ္တောန်လိက်။

ကြဴနူ မရုဲစှ် ဂွံတုဲ၊ ပွမခါန်ကၞက် (Appointment) ကေုာံ ပွမကဵု လိက်ကသုက် (Contract) ဂှ် သ္ဒးကၠောန် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ မချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ အာမခံ အခေါၚ်အဝဵု သီုၜါလ္ပာ်ရ။

== ပရေၚ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ==
အ္စာဘာတံဝွံ ၜိုန်ရ ကလိဂွံလဝ် ဒဳဂရဳ (Degree) ကီုလေဝ်၊ သွက်ဂွံ ဂတာပ်ခေတ်ဂှ် ပရေၚ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် (Training) မနွံပၟိက် လၟိုန်ရ။ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ဍာ်ဒကေဝ် ပူဂဵု (Professional Development) ဂှ် ဒှ်အရာ အဓိက သွက်ဂွံ သၠုၚ်ပ္တိုန် စရာဲဂုန် ပရေၚ်ဗ္တောန်ဖျောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Darling-Hammond|first=Linda|title=Teacher Learning that Supports Student Learning|journal=Educational Leadership|year=1998|volume=55|issue=5|pages=6-11}}&lt;/ref&gt;

အစဳအဇန် ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်တံဂှ် မလေပ် ဒှ်မာန် သာ်ဝွံရ - 
# '''အစဳအဇန် ကိုပ်ကၠာ လုပ်ကမၠောန် (Induction Training):''' သွက်အ္စာဘာ တၟိ ညံၚ်ဂွံ တီကၠိုဟ် စေဝ်ပၞောန် ဘာ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဘာ။
# '''အစဳအဇန် အဃော လုပ်ကမၠောန် (In-service Training):''' သွက်အ္စာဘာ တြေံတံ ညံၚ်ဂွံ လ္ၚတ် ကွတ်ပညာ တၟိ၊ သၞောတ်ဗ္ၜတ် တၟိ (New Curriculum) ကေုာံ နဲကဲ စိုတ်ဗေဒ သွက်ကောန်ၚာ်။
# '''ပရေၚ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် နဲကဲစက် (Technology Training):''' သွက်ဂွံ သုၚ်စောဲ ကောမ်ပျူတာ၊ အေန်တာနက် ကေုာံ ပရဝ်ဂရာမ် ပရေၚ်ပညာ ပ္ဍဲခဒမ်ဗ္တောန်လိက်။

ပွမကဵု ပရေၚ်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် လၟိုန်ဝွံ သကဵု အ္စာဘာတံ နွံကဵု စိုတ်ဓာတ် မမိပ်မြဟ် ပ္ဍဲကမၠောန်တုဲ၊ ကွးဘာတံ လေဝ် ကလိဂွံ ဖဵုဂုန် ဗွဲမဇၞော်ရ။

— continue: section 4 —

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book|last=Rebore|first=Ronald W.|title=Human Resources Administration in Education: A Management Approach|year=2015|publisher=Pearson|isbn=978-0133465920|url=https://www.pearson.com/en-us/subject-catalog/p/human-resources-administration-in-education-a-management-approach/P200000001399}}
* {{cite book|last=Odden|first=Allan|title=Strategic Management of Human Capital in Education|year=2011|publisher=Routledge|isbn=978-0415893664|url=https://www.routledge.com/Strategic-Management-of-Human-Capital-in-Education/Odden/p/book/9780415893664}}
* {{cite web|url=https://www.oecd.org/education/school/teachers.htm|title=Teachers and School Leaders|publisher=OECD|year=2023|accessdate=2023-11-09}}
* {{cite journal|last=Harris|first=Alma|title=Distributed Leadership in Schools: Leading or Misleading?|journal=Educational Management Administration &amp; Leadership|year=2004|volume=32|issue=1|pages=11-24|url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1741143204039297}}
* {{cite web|url=https://www.worldbank.org/en/topic/teachers|title=Teachers - World Bank|publisher=World Bank|year=2023|accessdate=2023-11-09}}

{{Navbox
| name = ပရေၚ်ပညာ
| title = ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်
| listclass = hlist
| group1 = သ္ဇိုၚ်တမ်
| list1 = 
* [[ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပညာ]]
* [[လၟေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ပညာ]]
* [[သၞောဝ်ပရေၚ်ပညာ]]
| group2 = ညးမပါလုပ်
| list2 = 
* [[အ္စာဘာ]]
* [[ကွးဘာ]]
* [[ကျာ်ဇၞော်ဘာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သယံဇာတမၞိဟ်}}

[[Category:ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်]]
[[Category:ပရေၚ်ပညာ]]
[[Category:သုတေသန]]
[[Category:ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ပရေၚ်မၞိဟ်]]
[[Category:ဝေါဟာရမန်တၟိ]]
[[Category:နဲကဲပညာ]]</text>
      <sha1>iyqmg9sf4he2jj92y0a509zt7vwrb0z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ပညာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13508</id>
    <revision>
      <id>60292</id>
      <parentid>60269</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T14:22:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[သုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ပညာ (Research in Educational Administration)]] ဇရေင် [[သုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ပညာ]]</comment>
      <origin>60269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19856" sha1="jeiqbq4zluqw5vtwdsifwgfbpj51q3t" xml:space="preserve">{{Infobox subject
| name = သုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ပညာ
| native_name = Research in Educational Administration
| image = File:Magnifying glass with focus on paper.png
| image_size = 250px
| caption = လက်သန် ပွမလ္ၚတ် သုတေသန ပ္ဍဲပရေၚ်ပညာ
| type = သုတေသန ကေုာံ ပညာ
| purpose = ဖောအ်ဗြေဝ် လညာတ် ကေုာံ နဲကဲ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲဘာပရေၚ်ပညာ
| key_people = တၠပညာ, အ္စာသုတေသန, ညးအုပ်ဓုပ်ဘာ, အ္စာဘာ
}}

'''သုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ပညာ''' ({{Lang-en|Research in Educational Administration}}) ဝွံ မဒှ်ပွမလ္ၚတ်၊ ဂၠိုက်ဂၠာဲ ကေုာံ စမ်ၜတ် ဗွဲမစှ်ေကဵု သၞောတ်သၞောဝ် သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် နဲကဲအုပ်ဓုပ်၊ ပရေၚ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ကေုာံ ပရေၚ်စဳမံကောပ်ကာဲ ပ္ဍဲဌာနပရေၚ်ပညာဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hoy|first=Wayne K.|title=Educational Administration: Theory, Research, and Practice|year=2013|publisher=McGraw-Hill|page=12|isbn=978-0078024344}}&lt;/ref&gt; သုတေသနဝွံ ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံဖောအ်ဗြေဝ်ပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ဗ္တောန်ဖျောန်၊ ညံၚ်ဂွံဒှ် ဖဵုဂုန် သွက်ကွးဘာ ကေုာံ အ္စာဘာတံ အလုံအိုတ်သီုရ။ ပ္ဍဲအရာမလ္ၚတ်ဝွံ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ညးအုပ်ဓုပ်၊ ပရေၚ်ပါ်ပရံ သယံဇာတမၞိဟ်၊ ကေုာံ နဲကဲမဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ်တံဂှ် ပါလုပ်ဒၟံၚ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ သုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ပညာဂှ် ဒှ်သ္ဇိုၚ်တမ် အဓိက သွက်ဂွံချူဒဇက် ပဝ်လသဳ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေဂမၠိုၚ်ရ。 ပွမပ္ကောံပ္ကေဝ် တၚ်နၚ် (Data collection) ကေုာံ ပွမပါ်ပဲါ (Analysis) တံဂှ် ရီုဗၚ်ကဵု ညးအုပ်ဓုပ်ဘာတံ ညံၚ်ဂွံဖျေံ သ္ဂုတ်သွာတ် မဍာံစၟတ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Creswell|first=John W.|title=Educational Research: Planning, Conducting, and Evaluating Quantitative and Qualitative Research|journal=Pearson Education|year=2012|volume=4|pages=45-50}}&lt;/ref&gt; ဂကောံသုတေသန အလုံဂၠးတိတံလေဝ် စွံအာရီု လ္တူကဏ္ဍဝွံ ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဇြဟတ်ရ။ ပွမစကာ နဲကဲသုတေသန မဍာံစၟတ်ဂှ် ပကဵုညံၚ် သၞောတ်ပရေၚ်ပညာ ဂွံတန်တဴခိုၚ်ကၠိုက် ကေုာံ ကိတ်ညဳကဵု အကာဲအရာ ခေတ်ကာလမာန်ရ။

== သ္ဇိုၚ်တမ် ကေုာံ အဓိပ္ပာဲ ==
သုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ပညာ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ကမၠောန် မဂၠိုက်ဂၠာဲ တၚ်ဍာံစၟတ် သွက်ဂွံ ပလေဝ်ပလေတ် အခက်အခုဲ မက္တဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲသၞောတ်ပရေၚ်ပညာရ။ သ္ဇိုၚ်တမ် အဓိက သုတေသနဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု တဳအိုရဳ ပရေၚ်မၞိဟ် (Social Theories) ကေုာံ နဲကဲသိပ္ပံ (Scientific Methods) မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Borg|first=Walter R.|title=Educational Research: An Introduction|year=2007|publisher=Allyn and Bacon|page=88|isbn=978-0205503463}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအရာမလ္ၚတ်ဂှ် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သယံဇာတမၞိဟ် (Human Resource Management)၊ ပရေၚ်စဳမံကောပ်ကာဲ စရၚ်သြန် (Financial Management) ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်ဗ္ၜတ်ပညာ (Curriculum Development) တံ ပါလုပ်ရ။ ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာတံဝွံ သကဵုတၠပညာတံ ကလိဂွံ လညာတ်တၟိတၟိ သွက်ဂွံဖောအ်ဗြေဝ် သၞောတ်ပညာရ။

တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက နွံ (၃) သာ်ရ -
# '''ပွမဗၟံက်ထ္ၜး (Exploration):''' သွက်ဂွံဂၠာဲဆဵု ပြသၞာ တၟိတၟိ ကေုာံ အကာဲအရာ မက္တဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲဘာပရေၚ်ပညာ ညံၚ်ဂွံတီကၠိုဟ် ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ်။
# '''ပွမပတဝ်ပတုပ် (Comparison):''' သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ရံၚ် နဲကဲအုပ်ဓုပ် နာနာသာ် တုဲ ရုဲစှ် နဲကဲ မကိတ်ညဳအိုတ် ကုဒေသ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ယေန်သၞာၚ် မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်။
# '''ပွမဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် (Decision Making):''' ညံၚ်ညးအုပ်ဓုပ်တံ ဂွံဖျေံ သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု သက်သဳသာဓက မခိုၚ်ကၠိုက်၊ ဟွံသေၚ်ကဵု လညာတ် ပူဂဵုသၟး။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.aera.net|title=American Educational Research Association|publisher=AERA|accessdate=2023-11-10}}&lt;/ref&gt;

သုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ဝွံ ဟွံသေၚ်ဆ ပရေၚ်ထိၚ်ဒက် ကမၠောန်ဘာသၟးတုဲ၊ ဍေံဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကဵု ပရေၚ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် (Leadership) ညံၚ်ဂွံ ဍိုက်ပေၚ်ကဵု စရာဲဂုန် ညးအုပ်ဓုပ်ရ။ ပွမဖန်ဖက် ညံၚ်အ္စာဘာတံ ဂွံနွံကဵု စိုတ်ဓာတ် မမိပ်မြဟ် (Motivation) ကေုာံ ပွမကောပ်ကာဲ အခိၚ်ကာလ (Time Management) တံဂှ်လေဝ် ဒှ်သ္ဇိုၚ်တမ် လ္ၚတ် သုတေသနဝွံကီုရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ကဏ္ဍသ္ဇိုၚ်တမ် ပ္ဍဲသုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်
! ကဏ္ဍ !! တၚ်ရန်တၟအ် !! သာဓက သုတေသန
|-
| '''ပရေၚ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် (Leadership)''' || သၠုၚ်ပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ညးအုပ်ဓုပ်ဘာ || လ္ၚတ် နဲကဲမကောပ်ကာဲ ကေုာံ မဖအောဝ် အ္စာဘာ
|-
| '''ပဝ်လသဳ (Policy)''' || ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်ပရေၚ်ပညာ အလုံကၟိန်ဍုၚ် || လ္ၚတ် စရၚ်သြန် ကေုာံ ဖဵုဂုန် လ္တူကွးဘာ
|-
| '''ပရေၚ်မၞိဟ် (Social Relations)''' || ဖောအ်ဗြေဝ် ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ပ္ဍဲဘာ || လ္ၚတ် ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အကြာ ကွးဘာ၊ အ္စာ ကေုာံ မိမ
|-
| '''သယံဇာတမၞိဟ် (Human Resources)''' || လွဳပရာ ကေုာံ ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် အ္စာဘာတၟိ || လ္ၚတ် အစဳအဇန် ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် အ္စာဘာ ဂတာပ်ခေတ်
|}

== ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ==
ပ္ဍဲအခိၚ် ကိုပ်ကၠာ ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံတေံဂှ်၊ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပညာဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် လ္တူ ပရေၚ်ဆဵုဂဗ (Experience) ပူဂဵုသၟးဟေၚ်ရ၊ ဟွံမွဲကဵု သုတေသန မစှ်ေကဵု သၞောတ်ဗ္ၜတ်သိပ္ပံဏီရ။ ညးအုပ်ဓုပ်ဘာတံဂှ် ကၠောန်အာ ကမၠောန် အတိုၚ် အခိုက်ကၞာ တြေံတြဟ်တုဲ၊ ပွမပြံၚ်လှာဲ နဲကဲတၟိတၟိဂှ် အောန်တဴ ဗွဲမလောန်ရ။ ကြဴနူ ပရေၚ်တောတက် သိပ္ပံ မက္တဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲစက်ယန္တရာတုဲ၊ တၠပညာ မပ္တံကဵု ဖရေဒရစ် တေလာ (Frederick Taylor) တံ ပ္တိတ်ကၠုၚ် လညာတ် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သိပ္ပံ (Scientific Management) ရ။ လညာတ်ဝွံ သကဵု ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲဘာတံ ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ်တုဲ၊ စွံအာရီု လ္တူ ပွမကၠောန်ကမၠောန် ညံၚ်ဂွံစိုပ်တိုၚ်ပ္ကဴ နကဵု အခိၚ်အောန်အောန် ကေုာံ ဇြဟတ်အောန်အောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Taylor|first=Frederick W.|title=The Principles of Scientific Management|year=1911|publisher=Harper &amp; Brothers|page=34}}&lt;/ref&gt; 

စိုပ် သၞာံ ၁၉၃၀ ကဵု ၁၉၅၀ ဂမၠိုၚ်မ္ဂး၊ လညာတ် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သိပ္ပံ မကြံၚ်မ္ၚိုဟ်လောန်ဂှ် ဒးဒုၚ် ပါ်ပဲါကၠုၚ်ရ။ သုတေသန လ္ပာ် စိုတ်ဗေဒ ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ် (Human Relations Movement) တံ ပါလုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲကဏ္ဍ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပညာရ။ တၠပညာ မပ္တံကဵု အေလ်တန် မေယော (Elton Mayo) တံ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍာ်ဒကေဝ် ကမၠောန်ဘာဂှ် တန်တဴဒၟံၚ် လ္တူ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အကြာ မၞိဟ်ကဵုမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဇြဟတ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သုတေသနတံ စွံအာရီု လ္တူ စိုတ်ဓာတ်၊ ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် အ္စာဘာတံ ဂၠိုၚ်တိုန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Griffiths|first=Daniel E.|title=Administrative Theory in Education|journal=Macmillan|year=1959|pages=10-25}}&lt;/ref&gt; ညးအုပ်ဓုပ်တံ စဗ္တောန်ကၠုၚ် နဲကဲ ကဵုဇြဟတ် စိုတ်ဓာတ် ကုအ္စာဘာတံ ညံၚ်ဂွံ မိက်ဂွံကၠောန် ကမၠောန် နကဵု စေတနာရ။

လက္ကရဴဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ ကဵု ၁၉၈၀ ဂမၠိုၚ်၊ သုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ဝွံ စိုပ်ကၠုၚ် ကဆံၚ် လညာတ် သိပ္ပံ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် (Behavioral Science Era) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ဝွံ သုတေသနတံ စကာ နဲကဲ သၚ်္ချာ ကေုာံ တၚ်ဂၞန် ဗွဲမလှဲလး သွက်ဂွံ တော်ဆ ဖဵုဂုန် ပရေၚ်ပညာရ။ ပွမစကာ တဳအိုရဳ သၞောတ် (Systems Theory) လေဝ် ပြာကတ်ကၠုၚ်တုဲ၊ ဘာပရေၚ်ပညာဂှ် ညးတံ ညာတ်ကေတ် နဒဒှ် သၞောတ်မွဲ မဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကဵု ပွဳပွိုၚ် ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ။

ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ် (၂၁ ဗွဝ်ကၠံ) ဝွံ၊ ကွတ်ပညာ နဲကဲစက် (Technology) တောတက်ကၠုၚ်တုဲ နဲကဲ ပ္ကောံပ္ကေဝ် တၚ်နၚ် သုတေသနလေဝ် လောဲသွာ ကေုာံ ချိုတ်ပၠိုတ်ကၠုၚ်ရ။ သၞောတ်စက် ကောမ်ပျူတာ ကေုာံ ပရဝ်ဂရာမ် တၚ်နၚ် (Data Analytics Programs) တံဂှ် ဒှ်ကၠုၚ် ကရိယာ အဓိက သွက်ဂွံ ပါ်ပဲါ သုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပညာ အလုံဂၠးတိရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ လညာတ် ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် မၞိဟ် (Social Justice) ကေုာံ ပရေၚ်ပါလုပ် ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန် (Community Involvement) တံဂှ်လေဝ် ဒှ်ကၠုၚ် ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ သုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပညာ ခေတ်တၟိဝွံရ။

== နဲကဲသုတေသနဂမၠိုၚ် ==
ပ္ဍဲအရာ မကၠောန် သုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပညာဂှ် နဲကဲ အဓိက နွံ (၃) သာ်ရ။ နဲကဲတံဝွံ ရုဲစှ် သုၚ်စောဲ အတိုၚ် ပၟိက်ဒစၚ် ပြသၞာ မမိက်ဂွံ လ္ၚတ်ဂှ်ရ။ တၠပညာ သုတေသနတံ ဒးရုဲစှ် နဲကဲ မကိတ်ညဳအိုတ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သွဟ် မဍာံစၟတ် ကေုာံ မနွံကဵု သက်သဳခိုၚ်ကၠိုက်ရ။

* '''နဲကဲ သုတေသန တၚ်ဂၞန် (Quantitative Research):''' နဲကဲဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် လ္တူ လညာတ် ပိုသဳတစ် (Positivism) တုဲ စကာ လၟိဟ်ဂၞန် ကေုာံ သၚ်္ချာ (Statistics) သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် တၚ်နၚ်ဂမၠိုၚ်ရ။ ဥပမာ - ပွမကၠောန် စၟဳစၟတ် သၟာန်သွဟ် (Survey Questionnaires) ကုအ္စာဘာ မွဲလ္ၚီတၠ သွက်ဂွံ တီ လညာတ် ညးတံ လ္တူ ညးအုပ်ဓုပ်ဘာ ကေုာံ သၞောတ်အုပ်ဓုပ်။ နဲကဲဝွံ ကဵုသွဟ် မချိုတ်ပၠိုတ်၊ မနွံကဵု သက်သဳ ဂၞန် ကၠးကၠးဖ္ဍးဖ္ဍးတုဲ၊ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပြသၞာ မနွံကဵု ဗွိုက်လှဲလး (Large scale) မ္ဂး ဂတာပ်ခေတ် ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Muijs|first=Daniel|title=Doing Quantitative Research in Education with SPSS|year=2010|publisher=SAGE Publications|page=55|isbn=978-1849203234}}&lt;/ref&gt; အ္စာသုတေသနတံ စကာ ပရဝ်ဂရာမ် ကောမ်ပျူတာ မပ္တံကဵု SPSS ဟွံသေၚ်မ္ဂး R သွက်ဂွံ ပါ်ပဲါ တၚ်ဂၞန်တံဝွံရ။

* '''နဲကဲ သုတေသန အရည်အသွေး (Qualitative Research):''' နဲကဲဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် လ္တူ လညာတ် ကောန်သတြတ်တစ် (Constructivism) တုဲ ဟွံစကာ ဂၞန်သၚ်္ချာရ။ ဍေံစွံအာရီု လ္တူ ပွမသၟာန်သွဟ် ဇြိုဟ်ဇြိုဟ်နက်နက် (In-depth Interviews)၊ ပွမဗဵုလ္ၚတ် (Observation) ကေုာံ လ္ၚတ် ကိစ္စဗွဲတၟေၚ် (Case Studies) ရ။ နဲကဲဝွံ ခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် စိုတ်ဓာတ်၊ အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် မနွံ အပ္ဍဲ ဘာမွဲမွဲရ။ ဥပမာ - ပွမလ္ၚတ် ဗီုပြၚ် ကျာ်ဇၞော်ဘာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ညးအုပ်ဓုပ်ဘာမွဲ ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲအခိၚ် မဆဵုဂဗ ပြသၞာတံဂှ် သ္ဒးစကာ နဲကဲ အရည်အသွေးဝွံဟေၚ်ရ သ္ဂောံတီကၠိုဟ် ဇြိုဟ်နက်မာန်။

* '''နဲကဲ သုတေသန နှဴရဴ (Mixed Methods Research):''' နဲဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် လ္တူ လညာတ် ပရက်မာတစ် (Pragmatism) တုဲ မဒှ် ပွမပံၚ်စပ် နဲကဲ တၚ်ဂၞန် ကေုာံ နဲကဲ အရည်အသွေး သီုၜါသာ်ရ။ ပွမစကာ နဲကဲ နှဴရဴဝွံ သကဵု အ္စာသုတေသနတံ ကလိဂွံ သွဟ် မဍိုက်ပေၚ် ကေုာံ မခိုၚ်ကၠိုက် အိုတ်ရ။ ဥပမာ - ပထမ ကၠောန် စၟဳစၟတ် သၟာန်သွဟ် (Survey) နကဵု ဂၞန် သွက်ဂွံ တီ လညာတ် အပြောံတုဲ၊ ဒုတိယ ရုဲစှ်ကေတ် အ္စာဘာ လ္ၚဵု သွက်ဂွံ သၟာန်သွဟ် ဇြိုဟ်နက် (Interview) ညံၚ်ဂွံတီ ဟိုတ်ဖဵု ချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Johnson|first=R. Burke|title=Mixed Methods Research: A Research Paradigm Whose Time Has Come|journal=Educational Researcher|year=2004|volume=33|issue=7|pages=14-26}}&lt;/ref&gt; 

နဲကဲ သုတေသနတံဝွံ ဍိုက်ပေၚ်မ္ဂး သ္ဂုတ်သွာတ် မဖျေံလဝ် လ္တူ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပညာတံဂှ် ဒှ်ဖဵုဂုန် သွက်ဌာန ပရေၚ်ပညာ ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဇြဟတ်တုဲ၊ ကွးဘာတံလေဝ် ကလိဂွံ ပညာ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သၠုၚ်သၠုၚ်မာန်ရ။

— continue: section 4 —</text>
      <sha1>jeiqbq4zluqw5vtwdsifwgfbpj51q3t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>60394</id>
      <parentid>60292</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:36:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19976" sha1="f7b93y4ug9yfju3b89ir9zo5mhgb77s" xml:space="preserve">{{Infobox subject
| name = သုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ပညာ
| native_name = Research in Educational Administration
| image = File:Magnifying glass with focus on paper.png
| image_size = 250px
| caption = လက်သန် ပွမလ္ၚတ် သုတေသန ပ္ဍဲပရေၚ်ပညာ
| type = သုတေသန ကေုာံ ပညာ
| purpose = ဖောအ်ဗြေဝ် လညာတ် ကေုာံ နဲကဲ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲဘာပရေၚ်ပညာ
| key_people = တၠပညာ, အ္စာသုတေသန, ညးအုပ်ဓုပ်ဘာ, အ္စာဘာ
}}

'''သုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ပညာ''' ({{Lang-en|Research in Educational Administration}}) ဝွံ မဒှ်ပွမလ္ၚတ်၊ ဂၠိုက်ဂၠာဲ ကေုာံ စမ်ၜတ် ဗွဲမစှ်ေကဵု သၞောတ်သၞောဝ် သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် နဲကဲအုပ်ဓုပ်၊ ပရေၚ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ကေုာံ ပရေၚ်စဳမံကောပ်ကာဲ ပ္ဍဲဌာနပရေၚ်ပညာဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hoy|first=Wayne K.|title=Educational Administration: Theory, Research, and Practice|year=2013|publisher=McGraw-Hill|page=12|isbn=978-0078024344}}&lt;/ref&gt; သုတေသနဝွံ ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံဖောအ်ဗြေဝ်ပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ပရေၚ်ဗ္တောန်ဖျောန်၊ ညံၚ်ဂွံဒှ် ဖဵုဂုန် သွက်ကွးဘာ ကေုာံ အ္စာဘာတံ အလုံအိုတ်သီုရ။ ပ္ဍဲအရာမလ္ၚတ်ဝွံ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ညးအုပ်ဓုပ်၊ ပရေၚ်ပါ်ပရံ သယံဇာတမၞိဟ်၊ ကေုာံ နဲကဲမဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ်တံဂှ် ပါလုပ်ဒၟံၚ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ သုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ပညာဂှ် ဒှ်သ္ဇိုၚ်တမ် အဓိက သွက်ဂွံချူဒဇက် ပဝ်လသဳ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေဂမၠိုၚ်ရ。 ပွမပ္ကောံပ္ကေဝ် တၚ်နၚ် (Data collection) ကေုာံ ပွမပါ်ပဲါ (Analysis) တံဂှ် ရီုဗၚ်ကဵု ညးအုပ်ဓုပ်ဘာတံ ညံၚ်ဂွံဖျေံ သ္ဂုတ်သွာတ် မဍာံစၟတ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Creswell|first=John W.|title=Educational Research: Planning, Conducting, and Evaluating Quantitative and Qualitative Research|journal=Pearson Education|year=2012|volume=4|pages=45-50}}&lt;/ref&gt; ဂကောံသုတေသန အလုံဂၠးတိတံလေဝ် စွံအာရီု လ္တူကဏ္ဍဝွံ ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဇြဟတ်ရ။ ပွမစကာ နဲကဲသုတေသန မဍာံစၟတ်ဂှ် ပကဵုညံၚ် သၞောတ်ပရေၚ်ပညာ ဂွံတန်တဴခိုၚ်ကၠိုက် ကေုာံ ကိတ်ညဳကဵု အကာဲအရာ ခေတ်ကာလမာန်ရ။

== သ္ဇိုၚ်တမ် ကေုာံ အဓိပ္ပာဲ ==
သုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ပညာ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ကမၠောန် မဂၠိုက်ဂၠာဲ တၚ်ဍာံစၟတ် သွက်ဂွံ ပလေဝ်ပလေတ် အခက်အခုဲ မက္တဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲသၞောတ်ပရေၚ်ပညာရ။ သ္ဇိုၚ်တမ် အဓိက သုတေသနဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု တဳအိုရဳ ပရေၚ်မၞိဟ် (Social Theories) ကေုာံ နဲကဲသိပ္ပံ (Scientific Methods) မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Borg|first=Walter R.|title=Educational Research: An Introduction|year=2007|publisher=Allyn and Bacon|page=88|isbn=978-0205503463}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအရာမလ္ၚတ်ဂှ် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သယံဇာတမၞိဟ် (Human Resource Management)၊ ပရေၚ်စဳမံကောပ်ကာဲ စရၚ်သြန် (Financial Management) ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်ဗ္ၜတ်ပညာ (Curriculum Development) တံ ပါလုပ်ရ။ ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာတံဝွံ သကဵုတၠပညာတံ ကလိဂွံ လညာတ်တၟိတၟိ သွက်ဂွံဖောအ်ဗြေဝ် သၞောတ်ပညာရ။

တၚ်ရန်တၟအ် အဓိက နွံ (၃) သာ်ရ -
# '''ပွမဗၟံက်ထ္ၜး (Exploration):''' သွက်ဂွံဂၠာဲဆဵု ပြသၞာ တၟိတၟိ ကေုာံ အကာဲအရာ မက္တဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲဘာပရေၚ်ပညာ ညံၚ်ဂွံတီကၠိုဟ် ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ်။
# '''ပွမပတဝ်ပတုပ် (Comparison):''' သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ရံၚ် နဲကဲအုပ်ဓုပ် နာနာသာ် တုဲ ရုဲစှ် နဲကဲ မကိတ်ညဳအိုတ် ကုဒေသ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ယေန်သၞာၚ် မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်။
# '''ပွမဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် (Decision Making):''' ညံၚ်ညးအုပ်ဓုပ်တံ ဂွံဖျေံ သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု သက်သဳသာဓက မခိုၚ်ကၠိုက်၊ ဟွံသေၚ်ကဵု လညာတ် ပူဂဵုသၟး။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.aera.net|title=American Educational Research Association|publisher=AERA|accessdate=2023-11-10}}&lt;/ref&gt;

သုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ဝွံ ဟွံသေၚ်ဆ ပရေၚ်ထိၚ်ဒက် ကမၠောန်ဘာသၟးတုဲ၊ ဍေံဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကဵု ပရေၚ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် (Leadership) ညံၚ်ဂွံ ဍိုက်ပေၚ်ကဵု စရာဲဂုန် ညးအုပ်ဓုပ်ရ။ ပွမဖန်ဖက် ညံၚ်အ္စာဘာတံ ဂွံနွံကဵု စိုတ်ဓာတ် မမိပ်မြဟ် (Motivation) ကေုာံ ပွမကောပ်ကာဲ အခိၚ်ကာလ (Time Management) တံဂှ်လေဝ် ဒှ်သ္ဇိုၚ်တမ် လ္ၚတ် သုတေသနဝွံကီုရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ကဏ္ဍသ္ဇိုၚ်တမ် ပ္ဍဲသုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်
! ကဏ္ဍ !! တၚ်ရန်တၟအ် !! သာဓက သုတေသန
|-
| '''ပရေၚ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် (Leadership)''' || သၠုၚ်ပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ညးအုပ်ဓုပ်ဘာ || လ္ၚတ် နဲကဲမကောပ်ကာဲ ကေုာံ မဖအောဝ် အ္စာဘာ
|-
| '''ပဝ်လသဳ (Policy)''' || ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်ပရေၚ်ပညာ အလုံကၟိန်ဍုၚ် || လ္ၚတ် စရၚ်သြန် ကေုာံ ဖဵုဂုန် လ္တူကွးဘာ
|-
| '''ပရေၚ်မၞိဟ် (Social Relations)''' || ဖောအ်ဗြေဝ် ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ပ္ဍဲဘာ || လ္ၚတ် ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အကြာ ကွးဘာ၊ အ္စာ ကေုာံ မိမ
|-
| '''သယံဇာတမၞိဟ် (Human Resources)''' || လွဳပရာ ကေုာံ ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် အ္စာဘာတၟိ || လ္ၚတ် အစဳအဇန် ပ္ကတ်ပ္ကေၚ် အ္စာဘာ ဂတာပ်ခေတ်
|}

== ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ==
ပ္ဍဲအခိၚ် ကိုပ်ကၠာ ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံတေံဂှ်၊ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပညာဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် လ္တူ ပရေၚ်ဆဵုဂဗ (Experience) ပူဂဵုသၟးဟေၚ်ရ၊ ဟွံမွဲကဵု သုတေသန မစှ်ေကဵု သၞောတ်ဗ္ၜတ်သိပ္ပံဏီရ။ ညးအုပ်ဓုပ်ဘာတံဂှ် ကၠောန်အာ ကမၠောန် အတိုၚ် အခိုက်ကၞာ တြေံတြဟ်တုဲ၊ ပွမပြံၚ်လှာဲ နဲကဲတၟိတၟိဂှ် အောန်တဴ ဗွဲမလောန်ရ။ ကြဴနူ ပရေၚ်တောတက် သိပ္ပံ မက္တဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲစက်ယန္တရာတုဲ၊ တၠပညာ မပ္တံကဵု ဖရေဒရစ် တေလာ (Frederick Taylor) တံ ပ္တိတ်ကၠုၚ် လညာတ် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သိပ္ပံ (Scientific Management) ရ။ လညာတ်ဝွံ သကဵု ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲဘာတံ ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ်တုဲ၊ စွံအာရီု လ္တူ ပွမကၠောန်ကမၠောန် ညံၚ်ဂွံစိုပ်တိုၚ်ပ္ကဴ နကဵု အခိၚ်အောန်အောန် ကေုာံ ဇြဟတ်အောန်အောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Taylor|first=Frederick W.|title=The Principles of Scientific Management|url=https://archive.org/details/principlesofscie1911tayl|year=1911|publisher=Harper &amp; Brothers|page=[https://archive.org/details/principlesofscie1911tayl/page/34 34]}}&lt;/ref&gt; 

စိုပ် သၞာံ ၁၉၃၀ ကဵု ၁၉၅၀ ဂမၠိုၚ်မ္ဂး၊ လညာတ် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သိပ္ပံ မကြံၚ်မ္ၚိုဟ်လောန်ဂှ် ဒးဒုၚ် ပါ်ပဲါကၠုၚ်ရ။ သုတေသန လ္ပာ် စိုတ်ဗေဒ ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ် (Human Relations Movement) တံ ပါလုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲကဏ္ဍ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပညာရ။ တၠပညာ မပ္တံကဵု အေလ်တန် မေယော (Elton Mayo) တံ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍာ်ဒကေဝ် ကမၠောန်ဘာဂှ် တန်တဴဒၟံၚ် လ္တူ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အကြာ မၞိဟ်ကဵုမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဇြဟတ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သုတေသနတံ စွံအာရီု လ္တူ စိုတ်ဓာတ်၊ ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် အ္စာဘာတံ ဂၠိုၚ်တိုန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Griffiths|first=Daniel E.|title=Administrative Theory in Education|journal=Macmillan|year=1959|pages=10-25}}&lt;/ref&gt; ညးအုပ်ဓုပ်တံ စဗ္တောန်ကၠုၚ် နဲကဲ ကဵုဇြဟတ် စိုတ်ဓာတ် ကုအ္စာဘာတံ ညံၚ်ဂွံ မိက်ဂွံကၠောန် ကမၠောန် နကဵု စေတနာရ။

လက္ကရဴဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ ကဵု ၁၉၈၀ ဂမၠိုၚ်၊ သုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ဝွံ စိုပ်ကၠုၚ် ကဆံၚ် လညာတ် သိပ္ပံ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် (Behavioral Science Era) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ဝွံ သုတေသနတံ စကာ နဲကဲ သၚ်္ချာ ကေုာံ တၚ်ဂၞန် ဗွဲမလှဲလး သွက်ဂွံ တော်ဆ ဖဵုဂုန် ပရေၚ်ပညာရ။ ပွမစကာ တဳအိုရဳ သၞောတ် (Systems Theory) လေဝ် ပြာကတ်ကၠုၚ်တုဲ၊ ဘာပရေၚ်ပညာဂှ် ညးတံ ညာတ်ကေတ် နဒဒှ် သၞောတ်မွဲ မဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကဵု ပွဳပွိုၚ် ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ရ။

ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ် (၂၁ ဗွဝ်ကၠံ) ဝွံ၊ ကွတ်ပညာ နဲကဲစက် (Technology) တောတက်ကၠုၚ်တုဲ နဲကဲ ပ္ကောံပ္ကေဝ် တၚ်နၚ် သုတေသနလေဝ် လောဲသွာ ကေုာံ ချိုတ်ပၠိုတ်ကၠုၚ်ရ။ သၞောတ်စက် ကောမ်ပျူတာ ကေုာံ ပရဝ်ဂရာမ် တၚ်နၚ် (Data Analytics Programs) တံဂှ် ဒှ်ကၠုၚ် ကရိယာ အဓိက သွက်ဂွံ ပါ်ပဲါ သုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပညာ အလုံဂၠးတိရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ လညာတ် ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် မၞိဟ် (Social Justice) ကေုာံ ပရေၚ်ပါလုပ် ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန် (Community Involvement) တံဂှ်လေဝ် ဒှ်ကၠုၚ် ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ သုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပညာ ခေတ်တၟိဝွံရ။

== နဲကဲသုတေသနဂမၠိုၚ် ==
ပ္ဍဲအရာ မကၠောန် သုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပညာဂှ် နဲကဲ အဓိက နွံ (၃) သာ်ရ။ နဲကဲတံဝွံ ရုဲစှ် သုၚ်စောဲ အတိုၚ် ပၟိက်ဒစၚ် ပြသၞာ မမိက်ဂွံ လ္ၚတ်ဂှ်ရ။ တၠပညာ သုတေသနတံ ဒးရုဲစှ် နဲကဲ မကိတ်ညဳအိုတ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သွဟ် မဍာံစၟတ် ကေုာံ မနွံကဵု သက်သဳခိုၚ်ကၠိုက်ရ။

* '''နဲကဲ သုတေသန တၚ်ဂၞန် (Quantitative Research):''' နဲကဲဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် လ္တူ လညာတ် ပိုသဳတစ် (Positivism) တုဲ စကာ လၟိဟ်ဂၞန် ကေုာံ သၚ်္ချာ (Statistics) သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် တၚ်နၚ်ဂမၠိုၚ်ရ။ ဥပမာ - ပွမကၠောန် စၟဳစၟတ် သၟာန်သွဟ် (Survey Questionnaires) ကုအ္စာဘာ မွဲလ္ၚီတၠ သွက်ဂွံ တီ လညာတ် ညးတံ လ္တူ ညးအုပ်ဓုပ်ဘာ ကေုာံ သၞောတ်အုပ်ဓုပ်။ နဲကဲဝွံ ကဵုသွဟ် မချိုတ်ပၠိုတ်၊ မနွံကဵု သက်သဳ ဂၞန် ကၠးကၠးဖ္ဍးဖ္ဍးတုဲ၊ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပြသၞာ မနွံကဵု ဗွိုက်လှဲလး (Large scale) မ္ဂး ဂတာပ်ခေတ် ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Muijs|first=Daniel|title=Doing Quantitative Research in Education with SPSS|year=2010|publisher=SAGE Publications|page=55|isbn=978-1849203234}}&lt;/ref&gt; အ္စာသုတေသနတံ စကာ ပရဝ်ဂရာမ် ကောမ်ပျူတာ မပ္တံကဵု SPSS ဟွံသေၚ်မ္ဂး R သွက်ဂွံ ပါ်ပဲါ တၚ်ဂၞန်တံဝွံရ။

* '''နဲကဲ သုတေသန အရည်အသွေး (Qualitative Research):''' နဲကဲဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် လ္တူ လညာတ် ကောန်သတြတ်တစ် (Constructivism) တုဲ ဟွံစကာ ဂၞန်သၚ်္ချာရ။ ဍေံစွံအာရီု လ္တူ ပွမသၟာန်သွဟ် ဇြိုဟ်ဇြိုဟ်နက်နက် (In-depth Interviews)၊ ပွမဗဵုလ္ၚတ် (Observation) ကေုာံ လ္ၚတ် ကိစ္စဗွဲတၟေၚ် (Case Studies) ရ။ နဲကဲဝွံ ခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် စိုတ်ဓာတ်၊ အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် မနွံ အပ္ဍဲ ဘာမွဲမွဲရ။ ဥပမာ - ပွမလ္ၚတ် ဗီုပြၚ် ကျာ်ဇၞော်ဘာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ညးအုပ်ဓုပ်ဘာမွဲ ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲအခိၚ် မဆဵုဂဗ ပြသၞာတံဂှ် သ္ဒးစကာ နဲကဲ အရည်အသွေးဝွံဟေၚ်ရ သ္ဂောံတီကၠိုဟ် ဇြိုဟ်နက်မာန်။

* '''နဲကဲ သုတေသန နှဴရဴ (Mixed Methods Research):''' နဲဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် လ္တူ လညာတ် ပရက်မာတစ် (Pragmatism) တုဲ မဒှ် ပွမပံၚ်စပ် နဲကဲ တၚ်ဂၞန် ကေုာံ နဲကဲ အရည်အသွေး သီုၜါသာ်ရ။ ပွမစကာ နဲကဲ နှဴရဴဝွံ သကဵု အ္စာသုတေသနတံ ကလိဂွံ သွဟ် မဍိုက်ပေၚ် ကေုာံ မခိုၚ်ကၠိုက် အိုတ်ရ။ ဥပမာ - ပထမ ကၠောန် စၟဳစၟတ် သၟာန်သွဟ် (Survey) နကဵု ဂၞန် သွက်ဂွံ တီ လညာတ် အပြောံတုဲ၊ ဒုတိယ ရုဲစှ်ကေတ် အ္စာဘာ လ္ၚဵု သွက်ဂွံ သၟာန်သွဟ် ဇြိုဟ်နက် (Interview) ညံၚ်ဂွံတီ ဟိုတ်ဖဵု ချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Johnson|first=R. Burke|title=Mixed Methods Research: A Research Paradigm Whose Time Has Come|journal=Educational Researcher|year=2004|volume=33|issue=7|pages=14-26}}&lt;/ref&gt; 

နဲကဲ သုတေသနတံဝွံ ဍိုက်ပေၚ်မ္ဂး သ္ဂုတ်သွာတ် မဖျေံလဝ် လ္တူ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပညာတံဂှ် ဒှ်ဖဵုဂုန် သွက်ဌာန ပရေၚ်ပညာ ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဇြဟတ်တုဲ၊ ကွးဘာတံလေဝ် ကလိဂွံ ပညာ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သၠုၚ်သၠုၚ်မာန်ရ။

— continue: section 4 —</text>
      <sha1>f7b93y4ug9yfju3b89ir9zo5mhgb77s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဣဿာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13509</id>
    <revision>
      <id>60275</id>
      <timestamp>2026-11-09T12:07:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓမ္မ | နာမ = ဣဿာ | နာမတၞဟ် = Issā / Envy / Jealousy | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ စေတသိက် ၅၂ | ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) | ဒဒှ် =...&quot;</comment>
      <origin>60275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9046" sha1="jzqms7petaxno7todpsyfif5heqoekb" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = ဣဿာ
| နာမတၞဟ် = Issā / Envy / Jealousy
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ စေတသိက် ၅၂
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = အကုသဵု စေတသိက် (Unwholesome mental factor) မဟွံဒုၚ်မာန် လတူ ပရေၚ်တိုန်တၟိုဟ် ညးတၞဟ်
| ဆက်စပ် = [[မစ္ဆေရ]] (Stinginess)၊ [[ဒေါသ]] (Hatred)၊ [[မုဒိတာ]] (Sympathetic Joy)
}}

'''ဣဿာ''' (ပါဠိ: Issā; အၚ်္ဂလိက်: Envy ဟွံသေၚ်မ္ဂး Jealousy) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) ကေုာံ လညာတ် စိုတ်ပညာ [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] (Abhidhamma) မ္ဂး၊ ဒှ် အကုသဵု စေတသိက် (Unwholesome mental factor) မွဲ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိၚ် ပူဂိုလ်မွဲမွဲ ဟွံမာန် ဟွံမိပ်သၠိုၚ် လတူ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး၊ ပရေၚ်တိုန်တၟိုဟ်၊ လာဘ်သကာ ကေုာံ ဒဒှ်မခိုဟ်ဆာဲ ညးတၞဟ် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_abhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။ 

ဣဿာ ဏအ်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲစရၚ် အကုသဵု စေတသိက် ၁၄ သာ် တုဲ၊ ဍေံ က္တဵုဒှ် မွဲစွံ ကု ဒေါသမုဟ်စိုတ် (Dosa-mūla cittas - Consciousness rooted in hatred) သၟး ရ။ လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ဣဿာ ဂှ် ဒှ် ဓဝ် အန္တရာဲ မပလီုပလာ် ကဵု ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် စိုတ် ဇကု ကေုာံ မလေပ်ပကဵု ညံၚ်ဂွံ က္တဵုဒှ် အကုသဵုကံ (Unwholesome Kamma) ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဣဿာ&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေၚ်ဟွံမိပ်စိုတ် လတူ ညးတၞဟ်&quot; (Envy) ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ပရေၚ်စောဲလာဲ ပ္ဍဲ ဇကု တုဲ က္ဍုဟ်မၠေံ က္ဍန်ဂြက် လတူ ပရေၚ်ခိုဟ်ဆာဲ ညးတၞဟ်&quot; (Jealousy) ရ။

ပ္ဍဲ လိက် အဘိဓမ္မာ မ္ဂး ဣဿာ ဏအ်ဂှ် လေပ် က္တဵုဒှ် မွဲစွံ ကု မစ္ဆေရ (Macchariya - Stinginess) ကေုာံ ကုက္ကုစ္စ (Kukkucca - Remorse) ရ။ ဓဝ် ပိ သာ် ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဂကောံ ဒေါသ (Dosa-group) မဒှ် ဓဝ် မပကဵု ညံၚ် စိုတ် ဂွံ ကတဴကတာၚ် လီုလာ် ရ။

== လက္ခဏာ ၄ သာ် (The 4 Defining Characteristics) ==
အတိုၚ် ပြကိုဟ် [[အတ္ထသာလိနဳ]] (Atthasālinī) မ္ဂး ဣဿာ ဏအ်ဂှ် နွံကဵု သဘာဝ လက္ခဏာ ၄ သာ် (Lakkhaṇādi-catukka) ညံၚ်ရဴ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သဘာဝ လက္ခဏာ ၄ သာ် ဣဿာ (Characteristics of Issā)
|-
! လက္ခဏာ
! ယၟု ပါဠိ (Pali Term)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
|-
| '''လက္ခဏ'''&lt;br&gt;(Characteristic)
| ပရသမ္ပတ္တိ ဥဿုယန လက္ခဏာ&lt;br&gt;(Parasampatti ussuyana lakkhaṇā)
| ဟွံမိပ်သၠိုၚ်၊ က္ဍုဟ်မၠေံ လတူ ပရေၚ်တိုန်တၟိုဟ်၊ ဒြပ်ရတ်၊ လာဘ်သကာ ညးတၞဟ် (Envying others' success)။
|-
| '''ရသ'''&lt;br&gt;(Function)
| တတ္ထ အနဘိရတိ ရသာ&lt;br&gt;(Tattha anabhirati rasā)
| ဟွံဒုၚ်မာန်၊ ဟွံသ္ဍိုက်မၠိုက် လတူ အရာ မခိုဟ်ဆာဲ ညးတၞဟ် (Being dissatisfied with others' prosperity)။
|-
| '''ပစ္စုပဋ္ဌာန'''&lt;br&gt;(Manifestation)
| တတော ဝိမုခဘာဝ ပစ္စုပဋ္ဌာနာ&lt;br&gt;(Tato vimukhabhāva paccupaṭṭhānā)
| စိုတ် က္ဍန်ဂြက် တုဲ ဂစာန် ပါဲဓလေတ်၊ ဟွံမိက်ညာတ် ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ညးတၞဟ် (Turning one's face away from others' success)။
|-
| '''ပဒဋ္ဌာန'''&lt;br&gt;(Proximate Cause)
| ပရသမ္ပတ္တိ ပဒဋ္ဌာနာ&lt;br&gt;(Parasampatti padaṭṭhānā)
| ဟိုတ်နူ ညးတၞဟ် ကလိဂွံ ပရေၚ်တိုန်တၟိုဟ် (The success or prosperity of others as the immediate cause)။
|}

== ဒုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပယ်ဒိုဟ် (Danger and Eradication) ==
ဣဿာ ဂှ် ဒှ် အကုသဵု မပလီုပလာ် ကဵု ပရေၚ်မေတ္တာ ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ပ္ဍဲ လောက ရ။ ပူဂိုလ် မနွံကဵု ဣဿာ ဂှ် စိုတ် ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ကတဴကတာၚ် လၟိုန် အခိၚ် တုဲ ဍေံ စဵုဒၞာ ကဵု ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် သမာဓိ (Samadhi) ကေုာံ ပညာ (Panna) ရ။ ယဝ်ရ ဣဿာ ဏအ် ထတ်မြက် ကၠုၚ် မ္ဂး ဍေံ ပကဵု ညံၚ်ဂွံ က္တဵုဒှ် အကုသဵုကံ နကဵု ကာယ (ကာယကံ)၊ ဝစဳ (ဝစဳကံ) မပ္တံ ကု ဒဒှ် မဟီုပျုတ်ပၟာ ညးတၞဟ် မာန် ရ။

'''နဲကဲ ပယ်ဒိုဟ် ဣဿာ (Eradication of Issā):'''
ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဓဝ် မဒစးဝေါဟာရ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂဥုဲ သွက်ဂွံ ပယ်ကၠေံ ဣဿာ ဂှ် ဒှ် '''[[မုဒိတာ]]''' (Muditā - Appreciative or Sympathetic Joy) ရ&lt;ref name=&quot;visuddhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;။ မုဒိတာ ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်မိပ်သၠိုၚ် မွဲစွံ လတူ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ကေုာံ ပရေၚ်တိုန်တၟိုဟ် ညးတၞဟ် ရ။ ပူဂိုလ် မလွဳပရာ ဓဝ် မုဒိတာ မ္ဂး ဣဿာ ဟွံမာန် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ သန္ထာန် ညး ရ။ လတူ နူဂှ် ပ္ဍဲအခိၚ် ပူဂိုလ်မွဲ အာစိုပ် သောတာပတ္တိမဂ် (Path of Stream-entry) မ္ဂး ဣဿာ ဏအ်ဂှ် အိုတ်သ္ကုတ် လာဲလေၚ်အာ သီုဖအိုတ် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[မစ္ဆေရ]] (Macchariya / Stinginess)
* [[ဒေါသ]] (Dosa / Hatred)
* [[မုဒိတာ]] (Mudita / Sympathetic Joy)
* [[အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ]] (Abhidhammattha Sangaha)
* [[စေတသိက်]] (Cetasika / Mental Factors)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = စေတသိက် ၅၂
| title = စေတသိက် ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မာ (Mental Factors in Abhidhamma)
| list1 = [[အညာသမန်း စေတသိက် ၁၃]] • [[အကုသဵု စေတသိက် ၁၄]] (မပ္တံ ကု လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ ဣဿာ၊ မစ္ဆေရ) • [[သောဘဏ စေတသိက် ၂၅]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဣဿာ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:အကုသဵု]]
[[Category:စေတသိက်]]</text>
      <sha1>jzqms7petaxno7todpsyfif5heqoekb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>60320</id>
      <parentid>60275</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:37:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9162" sha1="eoyh61tsz0nqpgl67fc1cxctxgl903h" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = ဣဿာ
| နာမတၞဟ် = Issā / Envy / Jealousy
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ စေတသိက် ၅၂
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = အကုသဵု စေတသိက် (Unwholesome mental factor) မဟွံဒုၚ်မာန် လတူ ပရေၚ်တိုန်တၟိုဟ် ညးတၞဟ်
| ဆက်စပ် = [[မစ္ဆေရ]] (Stinginess)၊ [[ဒေါသ]] (Hatred)၊ [[မုဒိတာ]] (Sympathetic Joy)
}}

'''ဣဿာ''' (ပါဠိ: Issā; အၚ်္ဂလိက်: Envy ဟွံသေၚ်မ္ဂး Jealousy) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) ကေုာံ လညာတ် စိုတ်ပညာ [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] (Abhidhamma) မ္ဂး၊ ဒှ် အကုသဵု စေတသိက် (Unwholesome mental factor) မွဲ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိၚ် ပူဂိုလ်မွဲမွဲ ဟွံမာန် ဟွံမိပ်သၠိုၚ် လတူ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး၊ ပရေၚ်တိုန်တၟိုဟ်၊ လာဘ်သကာ ကေုာံ ဒဒှ်မခိုဟ်ဆာဲ ညးတၞဟ် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_abhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |url=https://archive.org/details/comprehensiveman0000anur |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။ 

ဣဿာ ဏအ်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲစရၚ် အကုသဵု စေတသိက် ၁၄ သာ် တုဲ၊ ဍေံ က္တဵုဒှ် မွဲစွံ ကု ဒေါသမုဟ်စိုတ် (Dosa-mūla cittas - Consciousness rooted in hatred) သၟး ရ။ လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ဣဿာ ဂှ် ဒှ် ဓဝ် အန္တရာဲ မပလီုပလာ် ကဵု ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် စိုတ် ဇကု ကေုာံ မလေပ်ပကဵု ညံၚ်ဂွံ က္တဵုဒှ် အကုသဵုကံ (Unwholesome Kamma) ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |url=https://archive.org/details/buddhistdictiona0000nyan |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဣဿာ&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေၚ်ဟွံမိပ်စိုတ် လတူ ညးတၞဟ်&quot; (Envy) ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ပရေၚ်စောဲလာဲ ပ္ဍဲ ဇကု တုဲ က္ဍုဟ်မၠေံ က္ဍန်ဂြက် လတူ ပရေၚ်ခိုဟ်ဆာဲ ညးတၞဟ်&quot; (Jealousy) ရ။

ပ္ဍဲ လိက် အဘိဓမ္မာ မ္ဂး ဣဿာ ဏအ်ဂှ် လေပ် က္တဵုဒှ် မွဲစွံ ကု မစ္ဆေရ (Macchariya - Stinginess) ကေုာံ ကုက္ကုစ္စ (Kukkucca - Remorse) ရ။ ဓဝ် ပိ သာ် ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဂကောံ ဒေါသ (Dosa-group) မဒှ် ဓဝ် မပကဵု ညံၚ် စိုတ် ဂွံ ကတဴကတာၚ် လီုလာ် ရ။

== လက္ခဏာ ၄ သာ် (The 4 Defining Characteristics) ==
အတိုၚ် ပြကိုဟ် [[အတ္ထသာလိနဳ]] (Atthasālinī) မ္ဂး ဣဿာ ဏအ်ဂှ် နွံကဵု သဘာဝ လက္ခဏာ ၄ သာ် (Lakkhaṇādi-catukka) ညံၚ်ရဴ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သဘာဝ လက္ခဏာ ၄ သာ် ဣဿာ (Characteristics of Issā)
|-
! လက္ခဏာ
! ယၟု ပါဠိ (Pali Term)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
|-
| '''လက္ခဏ'''&lt;br&gt;(Characteristic)
| ပရသမ္ပတ္တိ ဥဿုယန လက္ခဏာ&lt;br&gt;(Parasampatti ussuyana lakkhaṇā)
| ဟွံမိပ်သၠိုၚ်၊ က္ဍုဟ်မၠေံ လတူ ပရေၚ်တိုန်တၟိုဟ်၊ ဒြပ်ရတ်၊ လာဘ်သကာ ညးတၞဟ် (Envying others' success)။
|-
| '''ရသ'''&lt;br&gt;(Function)
| တတ္ထ အနဘိရတိ ရသာ&lt;br&gt;(Tattha anabhirati rasā)
| ဟွံဒုၚ်မာန်၊ ဟွံသ္ဍိုက်မၠိုက် လတူ အရာ မခိုဟ်ဆာဲ ညးတၞဟ် (Being dissatisfied with others' prosperity)။
|-
| '''ပစ္စုပဋ္ဌာန'''&lt;br&gt;(Manifestation)
| တတော ဝိမုခဘာဝ ပစ္စုပဋ္ဌာနာ&lt;br&gt;(Tato vimukhabhāva paccupaṭṭhānā)
| စိုတ် က္ဍန်ဂြက် တုဲ ဂစာန် ပါဲဓလေတ်၊ ဟွံမိက်ညာတ် ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ညးတၞဟ် (Turning one's face away from others' success)။
|-
| '''ပဒဋ္ဌာန'''&lt;br&gt;(Proximate Cause)
| ပရသမ္ပတ္တိ ပဒဋ္ဌာနာ&lt;br&gt;(Parasampatti padaṭṭhānā)
| ဟိုတ်နူ ညးတၞဟ် ကလိဂွံ ပရေၚ်တိုန်တၟိုဟ် (The success or prosperity of others as the immediate cause)။
|}

== ဒုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပယ်ဒိုဟ် (Danger and Eradication) ==
ဣဿာ ဂှ် ဒှ် အကုသဵု မပလီုပလာ် ကဵု ပရေၚ်မေတ္တာ ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ပ္ဍဲ လောက ရ။ ပူဂိုလ် မနွံကဵု ဣဿာ ဂှ် စိုတ် ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ကတဴကတာၚ် လၟိုန် အခိၚ် တုဲ ဍေံ စဵုဒၞာ ကဵု ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် သမာဓိ (Samadhi) ကေုာံ ပညာ (Panna) ရ။ ယဝ်ရ ဣဿာ ဏအ် ထတ်မြက် ကၠုၚ် မ္ဂး ဍေံ ပကဵု ညံၚ်ဂွံ က္တဵုဒှ် အကုသဵုကံ နကဵု ကာယ (ကာယကံ)၊ ဝစဳ (ဝစဳကံ) မပ္တံ ကု ဒဒှ် မဟီုပျုတ်ပၟာ ညးတၞဟ် မာန် ရ။

'''နဲကဲ ပယ်ဒိုဟ် ဣဿာ (Eradication of Issā):'''
ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဓဝ် မဒစးဝေါဟာရ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂဥုဲ သွက်ဂွံ ပယ်ကၠေံ ဣဿာ ဂှ် ဒှ် '''[[မုဒိတာ]]''' (Muditā - Appreciative or Sympathetic Joy) ရ&lt;ref name=&quot;visuddhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;။ မုဒိတာ ဂှ် ဒှ် ပရေၚ်မိပ်သၠိုၚ် မွဲစွံ လတူ ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ကေုာံ ပရေၚ်တိုန်တၟိုဟ် ညးတၞဟ် ရ။ ပူဂိုလ် မလွဳပရာ ဓဝ် မုဒိတာ မ္ဂး ဣဿာ ဟွံမာန် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ သန္ထာန် ညး ရ။ လတူ နူဂှ် ပ္ဍဲအခိၚ် ပူဂိုလ်မွဲ အာစိုပ် သောတာပတ္တိမဂ် (Path of Stream-entry) မ္ဂး ဣဿာ ဏအ်ဂှ် အိုတ်သ္ကုတ် လာဲလေၚ်အာ သီုဖအိုတ် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[မစ္ဆေရ]] (Macchariya / Stinginess)
* [[ဒေါသ]] (Dosa / Hatred)
* [[မုဒိတာ]] (Mudita / Sympathetic Joy)
* [[အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ]] (Abhidhammattha Sangaha)
* [[စေတသိက်]] (Cetasika / Mental Factors)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = စေတသိက် ၅၂
| title = စေတသိက် ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မာ (Mental Factors in Abhidhamma)
| list1 = [[အညာသမန်း စေတသိက် ၁၃]] • [[အကုသဵု စေတသိက် ၁၄]] (မပ္တံ ကု လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ ဣဿာ၊ မစ္ဆေရ) • [[သောဘဏ စေတသိက် ၂၅]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဣဿာ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:အကုသဵု]]
[[Category:စေတသိက်]]</text>
      <sha1>eoyh61tsz0nqpgl67fc1cxctxgl903h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မစ္ဆေရ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13510</id>
    <revision>
      <id>60276</id>
      <timestamp>2026-11-09T12:15:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓမ္မ | နာမ = မစ္ဆေရ | နာမတၞဟ် = Macchariya / Stinginess / Avarice | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ စေတသိက် ၅၂ | ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)...&quot;</comment>
      <origin>60276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11408" sha1="kdyr310udp4jzps0m0mcpuu4escn0fu" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = မစ္ဆေရ
| နာမတၞဟ် = Macchariya / Stinginess / Avarice
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ စေတသိက် ၅၂
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = အကုသဵု စေတသိက် (Unwholesome mental factor) မသ္ပ ဝန်စိၚ်၊ သာသ္ပအ် လတူ ဒြပ်ရတ် ကေုာံ ပရေၚ်ခိုဟ်ဆာဲ ဇကု
| ဆက်စပ် = [[ဣဿာ]] (Jealousy)၊ [[ဒေါသ]] (Hatred)၊ [[ဒါန]] (Generosity)
}}

'''မစ္ဆေရ''' (ပါဠိ: Macchariya; အၚ်္ဂလိက်: Stinginess ဟွံသေၚ်မ္ဂး Avarice / Miserliness) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) ကေုာံ လညာတ် စိုတ်ပညာ [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] (Abhidhamma) မ္ဂး၊ ဒှ် အကုသဵု စေတသိက် (Unwholesome mental factor) မွဲ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိၚ် ပူဂိုလ်မွဲမွဲ ဟွံမိက်ပါ်ပရအ်၊ သ္ပ ဝန်စိၚ် သာသ္ပအ် လတူ ဒြပ်ရတ်၊ ဌာန်ဒတန်၊ လာဘ်သကာ ကေုာံ ညာဏ်ပညာ ဇကု ကု ညးတၞဟ် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_abhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။

မစ္ဆေရ ဏအ်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲစရၚ် အကုသဵု စေတသိက် ၁၄ သာ် တုဲ၊ ဍေံ က္တဵုဒှ် မွဲစွံ ကု ဒေါသမုဟ်စိုတ် (Dosa-mūla cittas - Consciousness rooted in hatred) သၟး ရ။ ၜိုန်ရ မစ္ဆေရ ဏအ် ဆက်စပ် ဒၟံၚ် ကု ပရေၚ်စောဲလာဲ လတူ ဒြပ် (လောဘ - Lobha) ကီု လေဝ်၊ သဘာဝ ဍေံ အလဵုဇကု ဂှ် ဒှ် ဓဝ် မက္ဍန်ဂြက် ကတဴကတာၚ် တုဲ လုပ်လၟိဟ် ဂကောံ ဒေါသ (Dosa-group) မွဲစွံ ကု [[ဣဿာ]] (Issa - Envy) ကေုာံ ကုက္ကုစ္စ (Kukkucca - Remorse) ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) ==
ဝေါဟာရ &quot;မစ္ဆေရ&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒဒှ် မဝန်စိၚ်&quot; (Miserliness) ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ဒဒှ် မဂြပ်ဗလး လဝ် အရာ မခိုဟ်ဆာဲ ဇကု တုဲ ဟွံမိက် ကဵု ညးတၞဟ် ဂွံ ဆဵု ဂွံ ဒုၚ်စသိုၚ်&quot; (Concealment of one's own prosperity) ရ။

ဣဿာ (Envy) ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် ဟွံမိပ်သၠိုၚ် လတူ ဒြပ် ညးတၞဟ် (Object is others' success) တုဲ၊ မစ္ဆေရ ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် ဝန်စိၚ် ဟွံမိက်ပါ်ပရအ် လတူ ဒြပ် ဇကု ညးတၞဟ် ဂွံ အာ ဍေံ ဖေက် (Object is one's own success) ရ။

== မစ္ဆေရ ၅ သာ် (The 5 Kinds of Stinginess) ==
အတိုၚ် လိက် သုတ္တန္တ ကေုာံ အဘိဓမ္မာ မ္ဂး မစ္ဆေရ ဂှ် နွံ ၅ သာ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ မစ္ဆေရ ၅ သာ် (The 5 Types of Macchariya)
|-
! စၟတ်
! ယၟု ပါဠိ (Pali Term)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
|-
| ၁
| အာဝါသမစ္ဆေရ&lt;br&gt;(Āvāsa-macchariya)
| '''ဝန်စိၚ် ဌာန်ဒတန်''' (Stinginess regarding dwelling): ဟွံမိက် ကဵု ညးတၞဟ် မံၚ် ပ္ဍဲ ဘာ ဇကု၊ သ္ၚိ ဇကု ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဌာန်ဒတန် မဆေၚ် ကု ဇကု။
|-
| ၂
| ကုလမစ္ဆေရ&lt;br&gt;(Kula-macchariya)
| '''ဝန်စိၚ် ဂကောံမၞိဟ် / တၠဒါန်''' (Stinginess regarding family/supporters): ဟွံမိက် ကဵု တၠဒါန် (ဒါယကာ) ဇကု အာ သ္ပ ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ လတူ ခမဳ ညးတၞဟ်။ ဟွံမိက် ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဇကု ဆက်ဆောံ ကု ညးတၞဟ်။
|-
| ၃
| လာဘမစ္ဆေရ&lt;br&gt;(Lābha-macchariya)
| '''ဝန်စိၚ် လာဘ်သကာ''' (Stinginess regarding gain): ဟွံမိက်ပါ်ပရအ် စၞစ၊ ယာတ်၊ လာဘ်သကာ ကေုာံ ဒြပ်ရတ် မဇကု ကလိဂွံ လဝ် ကု ညးတၞဟ်။ (ဖေက် ညးတၞဟ် ဂွံ လာဘ်သကာ ဂၠိုၚ် နူ ဇကု)။
|-
| ၄
| ဝဏ္ဏမစ္ဆေရ&lt;br&gt;(Vaṇṇa-macchariya)
| '''ဝန်စိၚ် ပရေၚ်ထိုၚ်သး / ရုပ်သာ်''' (Stinginess regarding praise/status): ဟွံမိက် ကဵု ညးတၞဟ် ကလိဂွံ ယၟုဒယှ်၊ ပရေၚ်ထိုၚ်သး ဟွံသေၚ်မ္ဂး ရုပ်သာ် ကျေဝ် နူ ဇကု။ ဟွံဟီု ထိုၚ်သး ဂုဏ် ညးတၞဟ်။
|-
| ၅
| ဓမ္မမစ္ဆေရ&lt;br&gt;(Dhamma-macchariya)
| '''ဝန်စိၚ် ဓမ္မ / ညာဏ်ပညာ''' (Stinginess regarding Dhamma/knowledge): ဟွံမိက် တွံထ္ၜး ကဵု ညာဏ်ပညာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဓမ္မ ကု ညးတၞဟ်။ (ဖေက် ညးတၞဟ် တီ ဂၠိုၚ် နူ ဇကု၊ စောန် နူ ဇကု)။
|}

== လက္ခဏာ ၄ သာ် (The 4 Defining Characteristics) ==
အတိုၚ် ပြကိုဟ် [[အတ္ထသာလိနဳ]] (Atthasālinī) မ္ဂး မစ္ဆေရ ဏအ်ဂှ် နွံကဵု သဘာဝ လက္ခဏာ ၄ သာ် (Lakkhaṇādi-catukka) ညံၚ်ရဴ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;visuddhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သဘာဝ လက္ခဏာ ၄ သာ် မစ္ဆေရ (Characteristics of Macchariya)
|-
! လက္ခဏာ
! ယၟု ပါဠိ (Pali Term)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
|-
| '''လက္ခဏ'''&lt;br&gt;(Characteristic)
| အတ္တသမ္ပတ္တိ နိဂ္ဂူဟန လက္ခဏာ&lt;br&gt;(Attasampatti niggūhana lakkhaṇā)
| ဂစာန် ဂြပ်ဗလး လဝ် ဒြပ်ရတ် ကေုာံ ပရေၚ်ခိုဟ်ဆာဲ ဇကု (Concealing one's own prosperity or success)။
|-
| '''ရသ'''&lt;br&gt;(Function)
| တဿာယေဝ ပရေဟိ အသာဓာရဏဘာဝ ရသာ&lt;br&gt;(Tassāyeva parehi asādhāraṇabhāva rasā)
| ဟွံမိက်ပါ်ပရအ် ကဵု ညးတၞဟ် (Not wanting to share one's own things with others)။
|-
| '''ပစ္စုပဋ္ဌာန'''&lt;br&gt;(Manifestation)
| သၚ်္ကောစန ပစ္စုပဋ္ဌာနာ&lt;br&gt;(Saṅkocana paccupaṭṭhānā)
| စိုတ် က္ဍန်ဂြက် ကေုာံ ဟွံလှဲလှာ် (Shrinking or tightness of the mind)။
|-
| '''ပဒဋ္ဌာန'''&lt;br&gt;(Proximate Cause)
| အတ္တသမ္ပတ္တိ ပဒဋ္ဌာနာ&lt;br&gt;(Attasampatti padaṭṭhānā)
| ဟိုတ်နူ ဇကု ကလိဂွံ လဝ် ဒြပ်ရတ် ကေုာံ ပရေၚ်ခိုဟ်ဆာဲ တံဂှ် (One's own success or prosperity as the immediate cause)။
|}

== ဒုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပယ်ဒိုဟ် (Danger and Eradication) ==
မစ္ဆေရ ဂှ် ဒှ် အကုသဵု ဇၞော် မွဲ မပလီုပလာ် ကဵု ပရေၚ် ဆက်ဆောံ မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ် ယေန်သၞာၚ် မေတ္တာ ပ္ဍဲ လောက ရ။ ပူဂိုလ် မနွံကဵု မစ္ဆေရ ဇၞော် ဂှ် ဒးဒုၚ် က္ဍုဟ်မၠေံ ကု ညးတၞဟ် တုဲ၊ လေပ် က္တဵုဒှ် အကုသဵုကံ (Unwholesome Kamma) မပ္တံ ကု မဟီုပျုတ်ပၟာ ညးတၞဟ် ကေုာံ ကၠတ် ဒြပ် ညးတၞဟ် မာန် ရ။

'''နဲကဲ ပယ်ဒိုဟ် မစ္ဆေရ (Eradication of Macchariya):'''
ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဓဝ် မဒစးဝေါဟာရ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂဥုဲ သွက်ဂွံ ပယ်ကၠေံ မစ္ဆေရ ဂှ် ဒှ် '''[[ဒါန]]''' (Dāna - Generosity) ကေုာံ '''အလောဘ''' (Alobha - Non-attachment) ရ။ ပူဂိုလ် မလွဳပရာ ဓဝ် ဒါန မ္ဂး မစ္ဆေရ ဟွံမာန် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ သန္ထာန် ညး ရ။ ပ္ဍဲ လၟေၚ် ဝိပဿနာ မ္ဂး၊ ကာလ ပူဂိုလ်မွဲ အာစိုပ် သောတာပတ္တိမဂ် (Path of Stream-entry) ဟေၚ် မစ္ဆေရ သီု ၅ သာ် ဏအ်ဂှ် အိုတ်သ္ကုတ် လာဲလေၚ်အာ အလုံအိုတ်သီု ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဣဿာ]] (Issa / Envy)
* [[ဒေါသ]] (Dosa / Hatred)
* [[လောဘ]] (Lobha / Greed)
* [[ဒါန]] (Dana / Generosity)
* [[အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ]] (Abhidhammattha Sangaha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = စေတသိက် ၅၂
| title = စေတသိက် ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မာ (Mental Factors in Abhidhamma)
| list1 = [[အညာသမန်း စေတသိက် ၁十三]] • [[အကုသဵု စေတသိက် ၁၄]] (မပ္တံ ကု လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ ဣဿာ၊ မစ္ဆေရ) • [[သောဘဏ စေတသိက် ၂၅]]
}}

{{DEFAULTSORT:မစ္ဆေရ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:အကုသဵု]]
[[Category:စေတသိက်]]</text>
      <sha1>kdyr310udp4jzps0m0mcpuu4escn0fu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>60382</id>
      <parentid>60276</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:25:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11524" sha1="6s2191c6lv8odd22bef5mgvxs59brvo" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = မစ္ဆေရ
| နာမတၞဟ် = Macchariya / Stinginess / Avarice
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ စေတသိက် ၅၂
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = အကုသဵု စေတသိက် (Unwholesome mental factor) မသ္ပ ဝန်စိၚ်၊ သာသ္ပအ် လတူ ဒြပ်ရတ် ကေုာံ ပရေၚ်ခိုဟ်ဆာဲ ဇကု
| ဆက်စပ် = [[ဣဿာ]] (Jealousy)၊ [[ဒေါသ]] (Hatred)၊ [[ဒါန]] (Generosity)
}}

'''မစ္ဆေရ''' (ပါဠိ: Macchariya; အၚ်္ဂလိက်: Stinginess ဟွံသေၚ်မ္ဂး Avarice / Miserliness) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) ကေုာံ လညာတ် စိုတ်ပညာ [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] (Abhidhamma) မ္ဂး၊ ဒှ် အကုသဵု စေတသိက် (Unwholesome mental factor) မွဲ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိၚ် ပူဂိုလ်မွဲမွဲ ဟွံမိက်ပါ်ပရအ်၊ သ္ပ ဝန်စိၚ် သာသ္ပအ် လတူ ဒြပ်ရတ်၊ ဌာန်ဒတန်၊ လာဘ်သကာ ကေုာံ ညာဏ်ပညာ ဇကု ကု ညးတၞဟ် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_abhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |url=https://archive.org/details/comprehensiveman0000anur |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။

မစ္ဆေရ ဏအ်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲစရၚ် အကုသဵု စေတသိက် ၁၄ သာ် တုဲ၊ ဍေံ က္တဵုဒှ် မွဲစွံ ကု ဒေါသမုဟ်စိုတ် (Dosa-mūla cittas - Consciousness rooted in hatred) သၟး ရ။ ၜိုန်ရ မစ္ဆေရ ဏအ် ဆက်စပ် ဒၟံၚ် ကု ပရေၚ်စောဲလာဲ လတူ ဒြပ် (လောဘ - Lobha) ကီု လေဝ်၊ သဘာဝ ဍေံ အလဵုဇကု ဂှ် ဒှ် ဓဝ် မက္ဍန်ဂြက် ကတဴကတာၚ် တုဲ လုပ်လၟိဟ် ဂကောံ ဒေါသ (Dosa-group) မွဲစွံ ကု [[ဣဿာ]] (Issa - Envy) ကေုာံ ကုက္ကုစ္စ (Kukkucca - Remorse) ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |url=https://archive.org/details/buddhistdictiona0000nyan |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) ==
ဝေါဟာရ &quot;မစ္ဆေရ&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒဒှ် မဝန်စိၚ်&quot; (Miserliness) ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ဒဒှ် မဂြပ်ဗလး လဝ် အရာ မခိုဟ်ဆာဲ ဇကု တုဲ ဟွံမိက် ကဵု ညးတၞဟ် ဂွံ ဆဵု ဂွံ ဒုၚ်စသိုၚ်&quot; (Concealment of one's own prosperity) ရ။

ဣဿာ (Envy) ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် ဟွံမိပ်သၠိုၚ် လတူ ဒြပ် ညးတၞဟ် (Object is others' success) တုဲ၊ မစ္ဆေရ ဂှ် ဒှ် ပရေၚ် ဝန်စိၚ် ဟွံမိက်ပါ်ပရအ် လတူ ဒြပ် ဇကု ညးတၞဟ် ဂွံ အာ ဍေံ ဖေက် (Object is one's own success) ရ။

== မစ္ဆေရ ၅ သာ် (The 5 Kinds of Stinginess) ==
အတိုၚ် လိက် သုတ္တန္တ ကေုာံ အဘိဓမ္မာ မ္ဂး မစ္ဆေရ ဂှ် နွံ ၅ သာ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ မစ္ဆေရ ၅ သာ် (The 5 Types of Macchariya)
|-
! စၟတ်
! ယၟု ပါဠိ (Pali Term)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
|-
| ၁
| အာဝါသမစ္ဆေရ&lt;br&gt;(Āvāsa-macchariya)
| '''ဝန်စိၚ် ဌာန်ဒတန်''' (Stinginess regarding dwelling): ဟွံမိက် ကဵု ညးတၞဟ် မံၚ် ပ္ဍဲ ဘာ ဇကု၊ သ္ၚိ ဇကု ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဌာန်ဒတန် မဆေၚ် ကု ဇကု။
|-
| ၂
| ကုလမစ္ဆေရ&lt;br&gt;(Kula-macchariya)
| '''ဝန်စိၚ် ဂကောံမၞိဟ် / တၠဒါန်''' (Stinginess regarding family/supporters): ဟွံမိက် ကဵု တၠဒါန် (ဒါယကာ) ဇကု အာ သ္ပ ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ လတူ ခမဳ ညးတၞဟ်။ ဟွံမိက် ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဇကု ဆက်ဆောံ ကု ညးတၞဟ်။
|-
| ၃
| လာဘမစ္ဆေရ&lt;br&gt;(Lābha-macchariya)
| '''ဝန်စိၚ် လာဘ်သကာ''' (Stinginess regarding gain): ဟွံမိက်ပါ်ပရအ် စၞစ၊ ယာတ်၊ လာဘ်သကာ ကေုာံ ဒြပ်ရတ် မဇကု ကလိဂွံ လဝ် ကု ညးတၞဟ်။ (ဖေက် ညးတၞဟ် ဂွံ လာဘ်သကာ ဂၠိုၚ် နူ ဇကု)။
|-
| ၄
| ဝဏ္ဏမစ္ဆေရ&lt;br&gt;(Vaṇṇa-macchariya)
| '''ဝန်စိၚ် ပရေၚ်ထိုၚ်သး / ရုပ်သာ်''' (Stinginess regarding praise/status): ဟွံမိက် ကဵု ညးတၞဟ် ကလိဂွံ ယၟုဒယှ်၊ ပရေၚ်ထိုၚ်သး ဟွံသေၚ်မ္ဂး ရုပ်သာ် ကျေဝ် နူ ဇကု။ ဟွံဟီု ထိုၚ်သး ဂုဏ် ညးတၞဟ်။
|-
| ၅
| ဓမ္မမစ္ဆေရ&lt;br&gt;(Dhamma-macchariya)
| '''ဝန်စိၚ် ဓမ္မ / ညာဏ်ပညာ''' (Stinginess regarding Dhamma/knowledge): ဟွံမိက် တွံထ္ၜး ကဵု ညာဏ်ပညာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဓမ္မ ကု ညးတၞဟ်။ (ဖေက် ညးတၞဟ် တီ ဂၠိုၚ် နူ ဇကု၊ စောန် နူ ဇကု)။
|}

== လက္ခဏာ ၄ သာ် (The 4 Defining Characteristics) ==
အတိုၚ် ပြကိုဟ် [[အတ္ထသာလိနဳ]] (Atthasālinī) မ္ဂး မစ္ဆေရ ဏအ်ဂှ် နွံကဵု သဘာဝ လက္ခဏာ ၄ သာ် (Lakkhaṇādi-catukka) ညံၚ်ရဴ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;visuddhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သဘာဝ လက္ခဏာ ၄ သာ် မစ္ဆေရ (Characteristics of Macchariya)
|-
! လက္ခဏာ
! ယၟု ပါဠိ (Pali Term)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
|-
| '''လက္ခဏ'''&lt;br&gt;(Characteristic)
| အတ္တသမ္ပတ္တိ နိဂ္ဂူဟန လက္ခဏာ&lt;br&gt;(Attasampatti niggūhana lakkhaṇā)
| ဂစာန် ဂြပ်ဗလး လဝ် ဒြပ်ရတ် ကေုာံ ပရေၚ်ခိုဟ်ဆာဲ ဇကု (Concealing one's own prosperity or success)။
|-
| '''ရသ'''&lt;br&gt;(Function)
| တဿာယေဝ ပရေဟိ အသာဓာရဏဘာဝ ရသာ&lt;br&gt;(Tassāyeva parehi asādhāraṇabhāva rasā)
| ဟွံမိက်ပါ်ပရအ် ကဵု ညးတၞဟ် (Not wanting to share one's own things with others)။
|-
| '''ပစ္စုပဋ္ဌာန'''&lt;br&gt;(Manifestation)
| သၚ်္ကောစန ပစ္စုပဋ္ဌာနာ&lt;br&gt;(Saṅkocana paccupaṭṭhānā)
| စိုတ် က္ဍန်ဂြက် ကေုာံ ဟွံလှဲလှာ် (Shrinking or tightness of the mind)။
|-
| '''ပဒဋ္ဌာန'''&lt;br&gt;(Proximate Cause)
| အတ္တသမ္ပတ္တိ ပဒဋ္ဌာနာ&lt;br&gt;(Attasampatti padaṭṭhānā)
| ဟိုတ်နူ ဇကု ကလိဂွံ လဝ် ဒြပ်ရတ် ကေုာံ ပရေၚ်ခိုဟ်ဆာဲ တံဂှ် (One's own success or prosperity as the immediate cause)။
|}

== ဒုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပယ်ဒိုဟ် (Danger and Eradication) ==
မစ္ဆေရ ဂှ် ဒှ် အကုသဵု ဇၞော် မွဲ မပလီုပလာ် ကဵု ပရေၚ် ဆက်ဆောံ မၞိဟ် ကေုာံ ပရေၚ် ယေန်သၞာၚ် မေတ္တာ ပ္ဍဲ လောက ရ။ ပူဂိုလ် မနွံကဵု မစ္ဆေရ ဇၞော် ဂှ် ဒးဒုၚ် က္ဍုဟ်မၠေံ ကု ညးတၞဟ် တုဲ၊ လေပ် က္တဵုဒှ် အကုသဵုကံ (Unwholesome Kamma) မပ္တံ ကု မဟီုပျုတ်ပၟာ ညးတၞဟ် ကေုာံ ကၠတ် ဒြပ် ညးတၞဟ် မာန် ရ။

'''နဲကဲ ပယ်ဒိုဟ် မစ္ဆေရ (Eradication of Macchariya):'''
ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဓဝ် မဒစးဝေါဟာရ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂဥုဲ သွက်ဂွံ ပယ်ကၠေံ မစ္ဆေရ ဂှ် ဒှ် '''[[ဒါန]]''' (Dāna - Generosity) ကေုာံ '''အလောဘ''' (Alobha - Non-attachment) ရ။ ပူဂိုလ် မလွဳပရာ ဓဝ် ဒါန မ္ဂး မစ္ဆေရ ဟွံမာန် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ သန္ထာန် ညး ရ။ ပ္ဍဲ လၟေၚ် ဝိပဿနာ မ္ဂး၊ ကာလ ပူဂိုလ်မွဲ အာစိုပ် သောတာပတ္တိမဂ် (Path of Stream-entry) ဟေၚ် မစ္ဆေရ သီု ၅ သာ် ဏအ်ဂှ် အိုတ်သ္ကုတ် လာဲလေၚ်အာ အလုံအိုတ်သီု ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဣဿာ]] (Issa / Envy)
* [[ဒေါသ]] (Dosa / Hatred)
* [[လောဘ]] (Lobha / Greed)
* [[ဒါန]] (Dana / Generosity)
* [[အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ]] (Abhidhammattha Sangaha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = စေတသိက် ၅၂
| title = စေတသိက် ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မာ (Mental Factors in Abhidhamma)
| list1 = [[အညာသမန်း စေတသိက် ၁十三]] • [[အကုသဵု စေတသိက် ၁၄]] (မပ္တံ ကု လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ ဣဿာ၊ မစ္ဆေရ) • [[သောဘဏ စေတသိက် ၂၅]]
}}

{{DEFAULTSORT:မစ္ဆေရ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:အကုသဵု]]
[[Category:စေတသိက်]]</text>
      <sha1>6s2191c6lv8odd22bef5mgvxs59brvo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒေါသ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13511</id>
    <revision>
      <id>60277</id>
      <timestamp>2026-11-09T12:18:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓမ္မ | နာမ = ဒေါသ | နာမတၞဟ် = Dosa / Hatred / Aversion / Anger | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ စေတသိက် ၅၂ | ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) | ဒ...&quot;</comment>
      <origin>60277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9281" sha1="5qs6gaw3b7r5xdnjikwch9p6ohxcuw4" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = ဒေါသ
| နာမတၞဟ် = Dosa / Hatred / Aversion / Anger
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ စေတသိက် ၅၂
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = အကုသဵု စေတသိက် (Unwholesome mental factor) မနွံသဘာဝ က္ဍုဟ်မၠေံ၊ ပၞတ်၊ ကြံၚ်မ္ၚိုဟ် ကေုာံ ပလီုပလာ်
| ဆက်စပ် = [[လောဘ]] (Greed)၊ [[မောဟ]] (Delusion)၊ [[မေတ္တာ]] (Loving-kindness)
}}

'''ဒေါသ''' (ပါဠိ: Dosa; အၚ်္ဂလိက်: Hatred ဟွံသေၚ်မ္ဂး Aversion / Anger) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) ကေုာံ လညာတ် စိုတ်ပညာ [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] (Abhidhamma) မ္ဂး၊ ဒှ် အကုသဵု စေတသိက် (Unwholesome mental factor) အဓိက မွဲ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိၚ် ပူဂိုလ်မွဲမွဲ က္ဍုဟ်မၠေံ၊ ပၞတ်ထေဲ၊ ကြံၚ်မ္ၚိုဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဟွံဒုၚ်မာန် လတူ အာရီု မွဲမွဲ ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_abhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။

ဒေါသ ဏအ်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲစရၚ် အကုသဵု မူလ ၃ သာ် (လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ) တုဲ၊ ဍေံ ဒှ် သဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် သွက် အကုသဵုစိုတ် မက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပၞတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဟွံပေၚ်စိုတ် (Dosa-mūla cittas) ရ။ ဒေါသ ဂှ် ဒှ် ဓဝ် မပကဵု ညံၚ် စိုတ် ကေုာံ ကာယ ဂွံ ကတဴကတာၚ် တုဲ လေပ်ပလီုပလာ် ကဵု ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဇကု ကေုာံ ညးတၞဟ် ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဒေါသ&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒဒှ် မလီုလာ်&quot; (Corruption) ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ဒဒှ် မက္ဍုဟ်မၠေံ ကတဴကတာၚ်&quot; (Hatred / Aversion) ရ။ 

ဒေါသ ဂှ် ဍေံ ဟွံသ္ဍိုက်မၠိုက် အာရီု (Aversion to the object) တုဲ ဒစးဒုၚ် (Resist) လတူ အရာ မက္တဵုဒှ် မံၚ် တံ ရ။ ဍေံ ဂှ် တၞဟ်ခြာ ကု [[လောဘ]] (Lobha - Greed) မဒှ် ဓဝ် မစောဲလာဲ ဃောပ် ၚံက် ပ္ဍဲ အာရီု ရ။ အကုသဵု စေတသိက် တၞဟ် မပ္တံ ကု [[ဣဿာ]] (Envy)၊ [[မစ္ဆေရ]] (Stinginess) ကေုာံ ကုက္ကုစ္စ (Remorse) တံဂှ် လေပ် က္တဵုဒှ် မွဲစွံ ကု ဒေါသ လၟိုန် ရ။

== လက္ခဏာ ၄ သာ် (The 4 Defining Characteristics) ==
အတိုၚ် ပြကိုဟ် [[အတ္ထသာလိနဳ]] (Atthasālinī) ကေုာံ [[ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ]] မ္ဂး ဒေါသ ဏအ်ဂှ် နွံကဵု သဘာဝ လက္ခဏာ ၄ သာ် (Lakkhaṇādi-catukka) ညံၚ်ရဴ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;visuddhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သဘာဝ လက္ခဏာ ၄ သာ် ဒေါသ (Characteristics of Dosa)
|-
! လက္ခဏာ
! ယၟု ပါဠိ (Pali Term)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
|-
| '''လက္ခဏ'''&lt;br&gt;(Characteristic)
| စဏ္ဍိက္က လက္ခဏော&lt;br&gt;(Caṇḍikka lakkhaṇo)
| ကြံၚ်မ္ၚိုဟ်၊ က္ဍုဟ်မၠေံ၊ ပၞတ်ထေဲ ညံၚ်ရဴ ဇြုံ မဒးဒုၚ် တက် (Fierce or savage characteristic like a provoked snake)။
|-
| '''ရသ'''&lt;br&gt;(Function)
| အတ္တနော နိဿယ ဒါဟန ရသော&lt;br&gt;(Attano nissaya dāhana raso)
| ပကဵု ညံၚ် မှီခိုၚ် (စိုတ် ကေုာံ ရုပ်) ဂွံ ကတဴကတာၚ် လီုလာ် ညံၚ်ရဴ ဂျိ (Burning its own support or spreading like poison)။
|-
| '''ပစ္စုပဋ္ဌာန'''&lt;br&gt;(Manifestation)
| ဒုဿန ပစ္စုပဋ္ဌာနော&lt;br&gt;(Dussana paccupaṭṭhāno)
| ပလီုပလာ် ကၠေံ ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် စိုတ် တုဲ ထ္ၜးကဵု ရုပ်သာ် မဟွံကျေဝ်ဂေါဝ် (Manifests as corrupting or destroying peace of mind)။
|-
| '''ပဒဋ္ဌာန'''&lt;br&gt;(Proximate Cause)
| အာဃာတဝတ္ထု ပဒဋ္ဌာနော&lt;br&gt;(Āghātavatthu padaṭṭhāno)
| ဟိုတ်နူ အာရီု မပကဵု ညံၚ်ဂွံ က္တဵုဒှ် ပၞတ် (The grounds for annoyance or conditions that provoke anger)။
|}

== ဒုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပယ်ဒိုဟ် (Danger and Eradication) ==
ဒေါသ ဂှ် ဒှ် ဓဝ် မပလီုပလာ် ကဵု လောက ဇၞော်အိုတ် ရ။ ဟိုတ်နူ ဒေါသ တုဲ ပူဂိုလ် တံ လေပ် က္တဵုဒှ် အကုသဵုကံ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံ ကု ပရေၚ်ဂစိုတ် (ပါဏာတိပါတ)၊ ပရေၚ်သ္ပ ဂျိဒုက္ခ ကု ညးတၞဟ် (ဗျာပါဒ) ကေုာံ ပရေၚ်ဟီု ဇီု ပျုတ်ပၟာ (ဖရုသဝါစာ) ရ။ ပူဂိုလ် မနွံကဵု ဒေါသ ထတ်မြက် မ္ဂး လေပ် ဒးအာစိုပ် ဘုံ အပါယ် ၄ (Apaya) မာန် ရ။

'''နဲကဲ ပယ်ဒိုဟ် ဒေါသ (Eradication of Dosa):'''
ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဓဝ် မဒစးဝေါဟာရ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂဥုဲ သွက်ဂွံ ပယ်ကၠေံ ဒေါသ လဆေၚ် (Temporarily overcome) ဂှ် ဒှ် '''[[မေတ္တာ]]''' (Mettā - Loving-kindness) ကေုာံ '''ခန္တဳ''' (Khantī - Patience / Forbearance) ရ။ ပူဂိုလ် မလွဳပရာ မေတ္တာဘာဝနာ မ္ဂး စိုတ် ဂွံ ၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ ဒေါသ ဟွံမာန် က္တဵုဒှ် လောဲလောဲ ရ။ 

ပ္ဍဲ လၟေၚ် ဝိပဿနာ မ္ဂး၊ ကာလ ပူဂိုလ်မွဲ အာစိုပ် '''အနာဂါမိမဂ်''' (Path of Non-returner - Anāgāmi) ဟေၚ်၊ ဒေါသ ဏအ် သီုကဵု အကုသဵု မဆက်စပ် ကု ဍေံ သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒးဒုၚ် ပယ်ကၠေံ လာဲလေၚ်အာ နူ ရိုဟ်ကၞက် အလုံအိုတ်သီု ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[လောဘ]] (Lobha / Greed)
* [[မောဟ]] (Moha / Delusion)
* [[ဣဿာ]] (Issa / Envy)
* [[မစ္ဆေရ]] (Macchariya / Stinginess)
* [[မေတ္တာ]] (Metta / Loving-kindness)
* [[အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ]] (Abhidhammattha Sangaha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = စေတသိက် ၅၂
| title = စေတသိက် ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မာ (Mental Factors in Abhidhamma)
| list1 = [[အညာသမန်း စေတသိက် ၁၃]] • [[အကုသဵု စေတသိက် ၁၄]] (မပ္တံ ကု လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ ဣဿာ၊ မစ္ဆေရ) • [[သောဘဏ စေတသိက် ၂၅]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဒေါသ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:အကုသဵု]]
[[Category:စေတသိက်]]</text>
      <sha1>5qs6gaw3b7r5xdnjikwch9p6ohxcuw4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>60312</id>
      <parentid>60277</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9397" sha1="3787hvnt9vuykqw1d3jvl0eepulueu4" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = ဒေါသ
| နာမတၞဟ် = Dosa / Hatred / Aversion / Anger
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ စေတသိက် ၅၂
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = အကုသဵု စေတသိက် (Unwholesome mental factor) မနွံသဘာဝ က္ဍုဟ်မၠေံ၊ ပၞတ်၊ ကြံၚ်မ္ၚိုဟ် ကေုာံ ပလီုပလာ်
| ဆက်စပ် = [[လောဘ]] (Greed)၊ [[မောဟ]] (Delusion)၊ [[မေတ္တာ]] (Loving-kindness)
}}

'''ဒေါသ''' (ပါဠိ: Dosa; အၚ်္ဂလိက်: Hatred ဟွံသေၚ်မ္ဂး Aversion / Anger) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) ကေုာံ လညာတ် စိုတ်ပညာ [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] (Abhidhamma) မ္ဂး၊ ဒှ် အကုသဵု စေတသိက် (Unwholesome mental factor) အဓိက မွဲ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိၚ် ပူဂိုလ်မွဲမွဲ က္ဍုဟ်မၠေံ၊ ပၞတ်ထေဲ၊ ကြံၚ်မ္ၚိုဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဟွံဒုၚ်မာန် လတူ အာရီု မွဲမွဲ ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_abhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |url=https://archive.org/details/comprehensiveman0000anur |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။

ဒေါသ ဏအ်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲစရၚ် အကုသဵု မူလ ၃ သာ် (လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ) တုဲ၊ ဍေံ ဒှ် သဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် သွက် အကုသဵုစိုတ် မက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပၞတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဟွံပေၚ်စိုတ် (Dosa-mūla cittas) ရ။ ဒေါသ ဂှ် ဒှ် ဓဝ် မပကဵု ညံၚ် စိုတ် ကေုာံ ကာယ ဂွံ ကတဴကတာၚ် တုဲ လေပ်ပလီုပလာ် ကဵု ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဇကု ကေုာံ ညးတၞဟ် ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |url=https://archive.org/details/buddhistdictiona0000nyan |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဒေါသ&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒဒှ် မလီုလာ်&quot; (Corruption) ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;ဒဒှ် မက္ဍုဟ်မၠေံ ကတဴကတာၚ်&quot; (Hatred / Aversion) ရ။ 

ဒေါသ ဂှ် ဍေံ ဟွံသ္ဍိုက်မၠိုက် အာရီု (Aversion to the object) တုဲ ဒစးဒုၚ် (Resist) လတူ အရာ မက္တဵုဒှ် မံၚ် တံ ရ။ ဍေံ ဂှ် တၞဟ်ခြာ ကု [[လောဘ]] (Lobha - Greed) မဒှ် ဓဝ် မစောဲလာဲ ဃောပ် ၚံက် ပ္ဍဲ အာရီု ရ။ အကုသဵု စေတသိက် တၞဟ် မပ္တံ ကု [[ဣဿာ]] (Envy)၊ [[မစ္ဆေရ]] (Stinginess) ကေုာံ ကုက္ကုစ္စ (Remorse) တံဂှ် လေပ် က္တဵုဒှ် မွဲစွံ ကု ဒေါသ လၟိုန် ရ။

== လက္ခဏာ ၄ သာ် (The 4 Defining Characteristics) ==
အတိုၚ် ပြကိုဟ် [[အတ္ထသာလိနဳ]] (Atthasālinī) ကေုာံ [[ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ]] မ္ဂး ဒေါသ ဏအ်ဂှ် နွံကဵု သဘာဝ လက္ခဏာ ၄ သာ် (Lakkhaṇādi-catukka) ညံၚ်ရဴ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;visuddhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သဘာဝ လက္ခဏာ ၄ သာ် ဒေါသ (Characteristics of Dosa)
|-
! လက္ခဏာ
! ယၟု ပါဠိ (Pali Term)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
|-
| '''လက္ခဏ'''&lt;br&gt;(Characteristic)
| စဏ္ဍိက္က လက္ခဏော&lt;br&gt;(Caṇḍikka lakkhaṇo)
| ကြံၚ်မ္ၚိုဟ်၊ က္ဍုဟ်မၠေံ၊ ပၞတ်ထေဲ ညံၚ်ရဴ ဇြုံ မဒးဒုၚ် တက် (Fierce or savage characteristic like a provoked snake)။
|-
| '''ရသ'''&lt;br&gt;(Function)
| အတ္တနော နိဿယ ဒါဟန ရသော&lt;br&gt;(Attano nissaya dāhana raso)
| ပကဵု ညံၚ် မှီခိုၚ် (စိုတ် ကေုာံ ရုပ်) ဂွံ ကတဴကတာၚ် လီုလာ် ညံၚ်ရဴ ဂျိ (Burning its own support or spreading like poison)။
|-
| '''ပစ္စုပဋ္ဌာန'''&lt;br&gt;(Manifestation)
| ဒုဿန ပစ္စုပဋ္ဌာနော&lt;br&gt;(Dussana paccupaṭṭhāno)
| ပလီုပလာ် ကၠေံ ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် စိုတ် တုဲ ထ္ၜးကဵု ရုပ်သာ် မဟွံကျေဝ်ဂေါဝ် (Manifests as corrupting or destroying peace of mind)။
|-
| '''ပဒဋ္ဌာန'''&lt;br&gt;(Proximate Cause)
| အာဃာတဝတ္ထု ပဒဋ္ဌာနော&lt;br&gt;(Āghātavatthu padaṭṭhāno)
| ဟိုတ်နူ အာရီု မပကဵု ညံၚ်ဂွံ က္တဵုဒှ် ပၞတ် (The grounds for annoyance or conditions that provoke anger)။
|}

== ဒုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပယ်ဒိုဟ် (Danger and Eradication) ==
ဒေါသ ဂှ် ဒှ် ဓဝ် မပလီုပလာ် ကဵု လောက ဇၞော်အိုတ် ရ။ ဟိုတ်နူ ဒေါသ တုဲ ပူဂိုလ် တံ လေပ် က္တဵုဒှ် အကုသဵုကံ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံ ကု ပရေၚ်ဂစိုတ် (ပါဏာတိပါတ)၊ ပရေၚ်သ္ပ ဂျိဒုက္ခ ကု ညးတၞဟ် (ဗျာပါဒ) ကေုာံ ပရေၚ်ဟီု ဇီု ပျုတ်ပၟာ (ဖရုသဝါစာ) ရ။ ပူဂိုလ် မနွံကဵု ဒေါသ ထတ်မြက် မ္ဂး လေပ် ဒးအာစိုပ် ဘုံ အပါယ် ၄ (Apaya) မာန် ရ။

'''နဲကဲ ပယ်ဒိုဟ် ဒေါသ (Eradication of Dosa):'''
ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဓဝ် မဒစးဝေါဟာရ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂဥုဲ သွက်ဂွံ ပယ်ကၠေံ ဒေါသ လဆေၚ် (Temporarily overcome) ဂှ် ဒှ် '''[[မေတ္တာ]]''' (Mettā - Loving-kindness) ကေုာံ '''ခန္တဳ''' (Khantī - Patience / Forbearance) ရ။ ပူဂိုလ် မလွဳပရာ မေတ္တာဘာဝနာ မ္ဂး စိုတ် ဂွံ ၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ ဒေါသ ဟွံမာန် က္တဵုဒှ် လောဲလောဲ ရ။ 

ပ္ဍဲ လၟေၚ် ဝိပဿနာ မ္ဂး၊ ကာလ ပူဂိုလ်မွဲ အာစိုပ် '''အနာဂါမိမဂ်''' (Path of Non-returner - Anāgāmi) ဟေၚ်၊ ဒေါသ ဏအ် သီုကဵု အကုသဵု မဆက်စပ် ကု ဍေံ သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒးဒုၚ် ပယ်ကၠေံ လာဲလေၚ်အာ နူ ရိုဟ်ကၞက် အလုံအိုတ်သီု ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[လောဘ]] (Lobha / Greed)
* [[မောဟ]] (Moha / Delusion)
* [[ဣဿာ]] (Issa / Envy)
* [[မစ္ဆေရ]] (Macchariya / Stinginess)
* [[မေတ္တာ]] (Metta / Loving-kindness)
* [[အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ]] (Abhidhammattha Sangaha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = စေတသိက် ၅၂
| title = စေတသိက် ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မာ (Mental Factors in Abhidhamma)
| list1 = [[အညာသမန်း စေတသိက် ၁၃]] • [[အကုသဵု စေတသိက် ၁၄]] (မပ္တံ ကု လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ ဣဿာ၊ မစ္ဆေရ) • [[သောဘဏ စေတသိက် ၂၅]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဒေါသ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:အကုသဵု]]
[[Category:စေတသိက်]]</text>
      <sha1>3787hvnt9vuykqw1d3jvl0eepulueu4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မောဟ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13512</id>
    <revision>
      <id>60278</id>
      <timestamp>2026-11-09T12:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓမ္မ | နာမ = မောဟ | နာမတၞဟ် = Moha / Delusion / Ignorance | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ စေတသိက် ၅၂ | ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) | ဒဒှ...&quot;</comment>
      <origin>60278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8962" sha1="mvi0978l0r67pm4uo6mxgydirpmew5l" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = မောဟ
| နာမတၞဟ် = Moha / Delusion / Ignorance
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ စေတသိက် ၅၂
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = အကုသဵု စေတသိက် (Unwholesome mental factor) မနွံသဘာဝ ဓၠုၚ်ၜိုပ်၊ ဟွံညာတ် ဒဒှ်စၟတ် ကေုာံ ကၟာတ်လဒဵု ဓဝ်သစ္စ
| ဆက်စပ် = [[အဝိဇ္ဇာ]] (Ignorance)၊ [[လောဘ]] (Greed)၊ [[ဒေါသ]] (Hatred)
}}

'''မောဟ''' (ပါဠိ: Moha; အၚ်္ဂလိက်: Delusion ဟွံသေၚ်မ္ဂး Ignorance / Illusion) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) ကေုာံ လညာတ် စိုတ်ပညာ [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] (Abhidhamma) မ္ဂး၊ ဒှ် အကုသဵု စေတသိက် (Unwholesome mental factor) သဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် အဓိက မွဲ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိၚ် စိုတ် ဓၠုၚ်ၜိုပ်၊ ဟွံညာတ် အရာ မဍာံစၟတ် ကေုာံ ကၟာတ်လဒဵု လေဝ် သစ္စာ ၄ ပြကာ ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_abhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။

မောဟ ဏအ်ဂှ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် ကၞက် အကုသဵု သီုဖအိုတ် (Root of all unwholesome states) တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲစရၚ် အကုသဵု မူလ ၃ သာ် (လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ) ရ။ မောဟ ဏအ်ဂှ် လေပ် က္တဵုဒှ် မွဲစွံ ကု အကုသဵုစိုတ် (Unwholesome consciousness) သီု ၁၂ သာ် အလုံအိုတ်သီု တုဲ၊ သဘဴဝေါဟာရ မပ္တံ ကု [[အဝိဇ္ဇာ]] (Avijjā) ဂှ် လေဝ် မနွံ အဓိပ္ပါယ် တုပ် ကု မောဟ ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) ==
ဝေါဟာရ &quot;မောဟ&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဓာတ် ပါဠိ &quot;မုဟ်&quot; (Muh - ဒဒှ် မဓၠုၚ်ၜိုပ် / To be deluded or confused) တုဲ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒဒှ် မစိုတ် ဓၠုၚ်ၜိုပ် ၚေၚ်ၚာအာ နူ ဓဝ်သစ္စ&quot; ရ။

မောဟ ဂှ် ကၟာတ်လဒဵု ထောံ သဘာဝ လက္ခဏာ ၃ သာ် မတွံဂး အနိစ္စ (Impermanence)၊ ဒုက္ခ (Suffering)၊ ကေုာံ [[အနတ္တ]] (Non-self) တုဲ ပကဵု ညံၚ် သတ္တံ ဂွံ ထေၚ်ဂး အနိစ္စ ဂှ် ဒှ် နိစ္စ၊ ဒုက္ခ ဂှ် ဒှ် သုခ၊ ကေုာံ အနတ္တ ဂှ် ဒှ် အတ္တ (ဇကုအဲ) ရ။

== လက္ခဏာ ၄ သာ် (The 4 Defining Characteristics) ==
အတိုၚ် ပြကိုဟ် [[အတ္ထသာလိနဳ]] (Atthasālinī) ကေုာံ [[ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ]] မ္ဂး မောဟ ဏအ်ဂှ် နွံကဵု သဘာဝ လက္ခဏာ ၄ သာ် (Lakkhaṇādi-catukka) ညံၚ်ရဴ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;visuddhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သဘာဝ လက္ခဏာ ၄ သာ် မောဟ (Characteristics of Moha)
|-
! လက္ခဏာ
! ယၟု ပါဠိ (Pali Term)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
|-
| '''လက္ခဏ'''&lt;br&gt;(Characteristic)
| စိတ္တဿ အညဏ လက္ခဏော / စိတ္တဿ အန္ဓဘာဝ လက္ခဏော&lt;br&gt;(Cittassa aññāṇa lakkhaṇo)
| စိုတ် ဓၠုၚ်ၜိုပ်၊ ဟွံတီ သဘဴဓဝ် ဍာံ၊ စိုတ် မတ်ကၠက် ဒၟံၚ် (Unawareness or mental blindness)။
|-
| '''ရသ'''&lt;br&gt;(Function)
| အသဘာဝ ပဋိဝေဓ ရသော / သဘာဝ ပဋိစ္ဆာဒန ရသော&lt;br&gt;(Sabhāva paṭicchādana raso)
| ကၟာတ်လဒဵု ထောံ သဘာဝ သစ္စာ မဍာံစၟတ် (Concealing the true nature of an object)။
|-
| '''ပစ္စုပဋ္ဌာန'''&lt;br&gt;(Manifestation)
| အသမ္မာ ပဋိပတ္တိ ပစ္စုပဋ္ဌာနော&lt;br&gt;(Asammā paṭipatti paccupaṭṭhāno)
| ထ္ၜးကဵု ပရေၚ်ဒ္ဂေတ် ဗၠေတ်တၞဟ်၊ ပရေၚ်ကၠောန် ဗၠေတ် (Manifests as absence of right practice or wrongful conduct)။
|-
| '''ပဒဋ္ဌာန'''&lt;br&gt;(Proximate Cause)
| အယောနိသော မနသိကာရ ပဒဋ္ဌာနော&lt;br&gt;(Ayoniso manasikāra padaṭṭhānā)
| ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဗ္စာရဏာ ဗၠေတ် မတွံဂး အယောနိသောမနသိကာရ (Unwise attention as the immediate cause)။
|}

== ဒုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပယ်ဒိုဟ် (Danger and Eradication) ==
မောဟ ဂှ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် ဒဒိုက် ပ္ဍဲ သံသာ (Samsara) သီုဖအိုတ် ရ။ ဟိုတ်နူ မောဟ ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ဓဝ်သစ္စ တုဲ [[လောဘ]] (Greed) ကေုာံ [[ဒေါသ]] (Hatred) တံ က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် ရ။ သတ္တံ တံ ဟိုတ်နူ မောဟ တုဲ လေပ် ကၠောန် အကုသဵုကံ တုဲ ဒး ဂေတ်ဂ္ဇာဲ ဒုၚ်ဒဒိုက် ပ္ဍဲ ဘုံ ၃၁ ဘဝ အဆက်ဆက် ရ။

'''နဲကဲ ပယ်ဒိုဟ် မောဟ (Eradication of Moha):'''
ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဓဝ် မဒစးဝေါဟာရ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂဥုဲ သွက်ဂွံ ပယ်ကၠေံ မောဟ ဂှ် ဒှ် '''[[ပညာ]]''' (Paññā - Wisdom) ကေုာံ '''[[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]]''' (Sammā Diṭṭhi - Right View) ရ။ ပူဂိုလ် မလွဳပရာ ဓဝ် ဝိပဿနာ (Vipassana Meditation) တုဲ ညာတ်ကေတ် ရုပ် နာမ် နကဵု ဉာဏ်ပညာ စၟတ် မ္ဂး မောဟ ဏအ် သေဝ်ဇြောတ် အာ ရ။

ပ္ဍဲ လၟေၚ် မဂ် ဉာဏ် မ္ဂး၊ ကာလ ပူဂိုလ်မွဲ အာစိုပ် '''အရဟတ္တမဂ်''' (Path of Arahantship) ဟေၚ်၊ မောဟ သီုဖအိုတ် (သီုကဵု မောဟ အနုသယ - Latent delusion) ဂှ် ဒးဒုၚ် ပယ်ကၠေံ လာဲလေၚ်အာ နူ ရိုဟ်ကၞက် အလုံအိုတ်သီု ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[အဝိဇ္ဇာ]] (Avijja / Ignorance)
* [[လောဘ]] (Lobha / Greed)
* [[ဒေါသ]] (Dosa / Hatred)
* [[ပညာ]] (Panna / Wisdom)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ]] (Abhidhammattha Sangaha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = စေတသိက် ၅၂
| title = စေတသိက် ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မာ (Mental Factors in Abhidhamma)
| list1 = [[အညာသမန်း စေတသိက် ၁၃]] • [[အကုသဵု စေတသိက် ၁၄]] (မပ္တံ ကု လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ ဣဿာ၊ မစ္ဆေရ) • [[သောဘဏ စေတသိက် ၂၅]]
}}

{{DEFAULTSORT:မောဟ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:အကုသဵု]]
[[Category:စေတသိက်]]</text>
      <sha1>mvi0978l0r67pm4uo6mxgydirpmew5l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>60279</id>
      <parentid>60278</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T12:26:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <origin>60279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8931" sha1="jqu9zrjacove5tlj02h7s8gdtppk0ea" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = မောဟ
| နာမတၞဟ် = Moha / Delusion / Ignorance
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ စေတသိက် ၅၂
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = အကုသဵု စေတသိက် (Unwholesome mental factor) မနွံသဘာဝ ဓၠုၚ်ၜိုပ်၊ ဟွံညာတ် ဒဒှ်စၟတ် ကေုာံ ကၟာတ်လဒဵု ဓဝ်သစ္စ
| ဆက်စပ် = [[အဝိဇ္ဇာ]] (Ignorance)၊ [[လောဘ]] (Greed)၊ [[ဒေါသ]] (Hatred)
}}

'''မောဟ''' (ပါဠိ: Moha; အၚ်္ဂလိက်: Delusion ဟွံသေၚ်မ္ဂး Ignorance / Illusion) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) ကေုာံ လညာတ် စိုတ်ပညာ [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] (Abhidhamma) မ္ဂး၊ ဒှ် အကုသဵု စေတသိက် (Unwholesome mental factor) သဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် အဓိက မွဲ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိၚ် စိုတ် ဂၠုဓီု၊ ဟွံညာတ် အရာ မဍာံစၟတ် ကေုာံ ကၟာတ်လဒဵု လေဝ် သစ္စာ ၄ ပြကာ ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_abhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။

မောဟ ဏအ်ဂှ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် ကၞက် အကုသဵု သီုဖအိုတ် (Root of all unwholesome states) တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲစရၚ် အကုသဵု မူလ ၃ သာ် (လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ) ရ။ မောဟ ဏအ်ဂှ် လေပ် က္တဵုဒှ် မွဲစွံ ကု အကုသဵုစိုတ် (Unwholesome consciousness) သီု ၁၂ သာ် အလုံအိုတ်သီု တုဲ၊ သဘဴဝေါဟာရ မပ္တံ ကု [[အဝိဇ္ဇာ]] (Avijjā) ဂှ် လေဝ် မနွံ အဓိပ္ပါယ် တုပ် ကု မောဟ ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) ==
ဝေါဟာရ &quot;မောဟ&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဓာတ် ပါဠိ &quot;မုဟ်&quot; (Muh - ဒဒှ် ဂၠုဓီု / To be deluded or confused) တုဲ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒဒှ် မစိုတ် ဓဝိဝိၚ်ဘိၚ်တၠိၚ်အာ နူ ဓဝ်သစ္စ&quot; ရ။

မောဟ ဂှ် ကၟာတ်လဒဵု ထောံ သဘာဝ လက္ခဏာ ၃ သာ် မတွံဂး အနိစ္စ (Impermanence)၊ ဒုက္ခ (Suffering)၊ ကေုာံ [[အနတ္တ]] (Non-self) တုဲ ပကဵု ညံၚ် သတ္တံ ဂွံ ထေၚ်ဂး အနိစ္စ ဂှ် ဒှ် နိစ္စ၊ ဒုက္ခ ဂှ် ဒှ် သုခ၊ ကေုာံ အနတ္တ ဂှ် ဒှ် အတ္တ (ဇကုအဲ) ရ။

== လက္ခဏာ ၄ သာ် (The 4 Defining Characteristics) ==
အတိုၚ် ပြကိုဟ် [[အတ္ထသာလိနဳ]] (Atthasālinī) ကေုာံ [[ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ]] မ္ဂး မောဟ ဏအ်ဂှ် နွံကဵု သဘာဝ လက္ခဏာ ၄ သာ် (Lakkhaṇādi-catukka) ညံၚ်ရဴ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;visuddhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သဘာဝ လက္ခဏာ ၄ သာ် မောဟ (Characteristics of Moha)
|-
! လက္ခဏာ
! ယၟု ပါဠိ (Pali Term)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
|-
| '''လက္ခဏ'''&lt;br&gt;(Characteristic)
| စိတ္တဿ အညဏ လက္ခဏော / စိတ္တဿ အန္ဓဘာဝ လက္ခဏော&lt;br&gt;(Cittassa aññāṇa lakkhaṇo)
| စိုတ် ဓၠုၚ်ၜိုပ်၊ ဟွံတီ သဘဴဓဝ် ဍာံ၊ စိုတ် မတ်ကၠက် ဒၟံၚ် (Unawareness or mental blindness)။
|-
| '''ရသ'''&lt;br&gt;(Function)
| အသဘာဝ ပဋိဝေဓ ရသော / သဘာဝ ပဋိစ္ဆာဒန ရသော&lt;br&gt;(Sabhāva paṭicchādana raso)
| ကၟာတ်လဒဵု ထောံ သဘာဝ သစ္စာ မဍာံစၟတ် (Concealing the true nature of an object)။
|-
| '''ပစ္စုပဋ္ဌာန'''&lt;br&gt;(Manifestation)
| အသမ္မာ ပဋိပတ္တိ ပစ္စုပဋ္ဌာနော&lt;br&gt;(Asammā paṭipatti paccupaṭṭhāno)
| ထ္ၜးကဵု ပရေၚ်ဒ္ဂေတ် ဗၠေတ်တၞဟ်၊ ပရေၚ်ကၠောန် ဗၠေတ် (Manifests as absence of right practice or wrongful conduct)။
|-
| '''ပဒဋ္ဌာန'''&lt;br&gt;(Proximate Cause)
| အယောနိသော မနသိကာရ ပဒဋ္ဌာနော&lt;br&gt;(Ayoniso manasikāra padaṭṭhānā)
| ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဗ္စာရဏာ ဗၠေတ် မတွံဂး အယောနိသောမနသိကာရ (Unwise attention as the immediate cause)။
|}

== ဒုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပါဲဒုဟ် (Danger and Eradication) ==
မောဟ ဂှ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် ဒဒိုက် ပ္ဍဲ သံသာ (Samsara) သီုဖအိုတ် ရ။ ဟိုတ်နူ မောဟ ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ဓဝ်သစ္စ တုဲ [[လောဘ]] (Greed) ကေုာံ [[ဒေါသ]] (Hatred) တံ က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် ရ။ သတ္တံ တံ ဟိုတ်နူ မောဟ တုဲ လေပ် ကၠောန် အကုသဵုကံ တုဲ ဒး ဂေတ်ဂ္ၚေၚ် ဒုၚ်ဒဒိုက် ပ္ဍဲ ဘုံ ၃၁ ဘဝ အဆက်ဆက် ရ။

'''နဲကဲ ပါဲဒုဟ် မောဟ (Eradication of Moha):'''
ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဓဝ် မဒစးဝေါဟာရ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂဥုဲ သွက်ဂွံ ပယ်ကၠေံ မောဟ ဂှ် ဒှ် '''[[ပညာ]]''' (Paññā - Wisdom) ကေုာံ '''[[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]]''' (Sammā Diṭṭhi - Right View) ရ။ ပူဂိုလ် မလွဳပရာ ဓဝ် ဝိပဿနာ (Vipassana Meditation) တုဲ ညာတ်ကေတ် ရုပ် နာမ် နကဵု ဉာဏ်ပညာ စၟတ် မ္ဂး မောဟ ဏအ် သေဝ်ဇြောတ် အာ ရ။

ပ္ဍဲ လၟေၚ် မဂ် ဉာဏ် မ္ဂး၊ ကာလ ပူဂိုလ်မွဲ အာစိုပ် '''အရဟတ္တမဂ်''' (Path of Arahantship) ဟေၚ်၊ မောဟ သီုဖအိုတ် (သီုကဵု မောဟ အနုသယ - Latent delusion) ဂှ် ဒးဒုၚ် ပယ်ကၠေံ လာဲလေၚ်အာ နူ ရိုဟ်ကၞက် အလုံအိုတ်သီု ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[အဝိဇ္ဇာ]] (Avijja / Ignorance)
* [[လောဘ]] (Lobha / Greed)
* [[ဒေါသ]] (Dosa / Hatred)
* [[ပညာ]] (Panna / Wisdom)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ]] (Abhidhammattha Sangaha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = စေတသိက် ၅၂
| title = စေတသိက် ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မာ (Mental Factors in Abhidhamma)
| list1 = [[အညာသမန်း စေတသိက် ၁၃]] • [[အကုသဵု စေတသိက် ၁၄]] (မပ္တံ ကု လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ ဣဿာ၊ မစ္ဆေရ) • [[သောဘဏ စေတသိက် ၂၅]]
}}

{{DEFAULTSORT:မောဟ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:အကုသဵု]]
[[Category:စေတသိက်]]</text>
      <sha1>jqu9zrjacove5tlj02h7s8gdtppk0ea</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>60318</id>
      <parentid>60279</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:35:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9047" sha1="nx2w8ptcug7mow0phy30uheah475fwl" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = မောဟ
| နာမတၞဟ် = Moha / Delusion / Ignorance
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ စေတသိက် ၅၂
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = အကုသဵု စေတသိက် (Unwholesome mental factor) မနွံသဘာဝ ဓၠုၚ်ၜိုပ်၊ ဟွံညာတ် ဒဒှ်စၟတ် ကေုာံ ကၟာတ်လဒဵု ဓဝ်သစ္စ
| ဆက်စပ် = [[အဝိဇ္ဇာ]] (Ignorance)၊ [[လောဘ]] (Greed)၊ [[ဒေါသ]] (Hatred)
}}

'''မောဟ''' (ပါဠိ: Moha; အၚ်္ဂလိက်: Delusion ဟွံသေၚ်မ္ဂး Ignorance / Illusion) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) ကေုာံ လညာတ် စိုတ်ပညာ [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] (Abhidhamma) မ္ဂး၊ ဒှ် အကုသဵု စေတသိက် (Unwholesome mental factor) သဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် အဓိက မွဲ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိၚ် စိုတ် ဂၠုဓီု၊ ဟွံညာတ် အရာ မဍာံစၟတ် ကေုာံ ကၟာတ်လဒဵု လေဝ် သစ္စာ ၄ ပြကာ ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_abhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |url=https://archive.org/details/comprehensiveman0000anur |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။

မောဟ ဏအ်ဂှ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် ကၞက် အကုသဵု သီုဖအိုတ် (Root of all unwholesome states) တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲစရၚ် အကုသဵု မူလ ၃ သာ် (လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ) ရ။ မောဟ ဏအ်ဂှ် လေပ် က္တဵုဒှ် မွဲစွံ ကု အကုသဵုစိုတ် (Unwholesome consciousness) သီု ၁၂ သာ် အလုံအိုတ်သီု တုဲ၊ သဘဴဝေါဟာရ မပ္တံ ကု [[အဝိဇ္ဇာ]] (Avijjā) ဂှ် လေဝ် မနွံ အဓိပ္ပါယ် တုပ် ကု မောဟ ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |url=https://archive.org/details/buddhistdictiona0000nyan |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) ==
ဝေါဟာရ &quot;မောဟ&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဓာတ် ပါဠိ &quot;မုဟ်&quot; (Muh - ဒဒှ် ဂၠုဓီု / To be deluded or confused) တုဲ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒဒှ် မစိုတ် ဓဝိဝိၚ်ဘိၚ်တၠိၚ်အာ နူ ဓဝ်သစ္စ&quot; ရ။

မောဟ ဂှ် ကၟာတ်လဒဵု ထောံ သဘာဝ လက္ခဏာ ၃ သာ် မတွံဂး အနိစ္စ (Impermanence)၊ ဒုက္ခ (Suffering)၊ ကေုာံ [[အနတ္တ]] (Non-self) တုဲ ပကဵု ညံၚ် သတ္တံ ဂွံ ထေၚ်ဂး အနိစ္စ ဂှ် ဒှ် နိစ္စ၊ ဒုက္ခ ဂှ် ဒှ် သုခ၊ ကေုာံ အနတ္တ ဂှ် ဒှ် အတ္တ (ဇကုအဲ) ရ။

== လက္ခဏာ ၄ သာ် (The 4 Defining Characteristics) ==
အတိုၚ် ပြကိုဟ် [[အတ္ထသာလိနဳ]] (Atthasālinī) ကေုာံ [[ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ]] မ္ဂး မောဟ ဏအ်ဂှ် နွံကဵု သဘာဝ လက္ခဏာ ၄ သာ် (Lakkhaṇādi-catukka) ညံၚ်ရဴ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;visuddhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သဘာဝ လက္ခဏာ ၄ သာ် မောဟ (Characteristics of Moha)
|-
! လက္ခဏာ
! ယၟု ပါဠိ (Pali Term)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
|-
| '''လက္ခဏ'''&lt;br&gt;(Characteristic)
| စိတ္တဿ အညဏ လက္ခဏော / စိတ္တဿ အန္ဓဘာဝ လက္ခဏော&lt;br&gt;(Cittassa aññāṇa lakkhaṇo)
| စိုတ် ဓၠုၚ်ၜိုပ်၊ ဟွံတီ သဘဴဓဝ် ဍာံ၊ စိုတ် မတ်ကၠက် ဒၟံၚ် (Unawareness or mental blindness)။
|-
| '''ရသ'''&lt;br&gt;(Function)
| အသဘာဝ ပဋိဝေဓ ရသော / သဘာဝ ပဋိစ္ဆာဒန ရသော&lt;br&gt;(Sabhāva paṭicchādana raso)
| ကၟာတ်လဒဵု ထောံ သဘာဝ သစ္စာ မဍာံစၟတ် (Concealing the true nature of an object)။
|-
| '''ပစ္စုပဋ္ဌာန'''&lt;br&gt;(Manifestation)
| အသမ္မာ ပဋိပတ္တိ ပစ္စုပဋ္ဌာနော&lt;br&gt;(Asammā paṭipatti paccupaṭṭhāno)
| ထ္ၜးကဵု ပရေၚ်ဒ္ဂေတ် ဗၠေတ်တၞဟ်၊ ပရေၚ်ကၠောန် ဗၠေတ် (Manifests as absence of right practice or wrongful conduct)။
|-
| '''ပဒဋ္ဌာန'''&lt;br&gt;(Proximate Cause)
| အယောနိသော မနသိကာရ ပဒဋ္ဌာနော&lt;br&gt;(Ayoniso manasikāra padaṭṭhānā)
| ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဗ္စာရဏာ ဗၠေတ် မတွံဂး အယောနိသောမနသိကာရ (Unwise attention as the immediate cause)။
|}

== ဒုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပါဲဒုဟ် (Danger and Eradication) ==
မောဟ ဂှ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် ဒဒိုက် ပ္ဍဲ သံသာ (Samsara) သီုဖအိုတ် ရ။ ဟိုတ်နူ မောဟ ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ဓဝ်သစ္စ တုဲ [[လောဘ]] (Greed) ကေုာံ [[ဒေါသ]] (Hatred) တံ က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် ရ။ သတ္တံ တံ ဟိုတ်နူ မောဟ တုဲ လေပ် ကၠောန် အကုသဵုကံ တုဲ ဒး ဂေတ်ဂ္ၚေၚ် ဒုၚ်ဒဒိုက် ပ္ဍဲ ဘုံ ၃၁ ဘဝ အဆက်ဆက် ရ။

'''နဲကဲ ပါဲဒုဟ် မောဟ (Eradication of Moha):'''
ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဓဝ် မဒစးဝေါဟာရ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂဥုဲ သွက်ဂွံ ပယ်ကၠေံ မောဟ ဂှ် ဒှ် '''[[ပညာ]]''' (Paññā - Wisdom) ကေုာံ '''[[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]]''' (Sammā Diṭṭhi - Right View) ရ။ ပူဂိုလ် မလွဳပရာ ဓဝ် ဝိပဿနာ (Vipassana Meditation) တုဲ ညာတ်ကေတ် ရုပ် နာမ် နကဵု ဉာဏ်ပညာ စၟတ် မ္ဂး မောဟ ဏအ် သေဝ်ဇြောတ် အာ ရ။

ပ္ဍဲ လၟေၚ် မဂ် ဉာဏ် မ္ဂး၊ ကာလ ပူဂိုလ်မွဲ အာစိုပ် '''အရဟတ္တမဂ်''' (Path of Arahantship) ဟေၚ်၊ မောဟ သီုဖအိုတ် (သီုကဵု မောဟ အနုသယ - Latent delusion) ဂှ် ဒးဒုၚ် ပယ်ကၠေံ လာဲလေၚ်အာ နူ ရိုဟ်ကၞက် အလုံအိုတ်သီု ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[အဝိဇ္ဇာ]] (Avijja / Ignorance)
* [[လောဘ]] (Lobha / Greed)
* [[ဒေါသ]] (Dosa / Hatred)
* [[ပညာ]] (Panna / Wisdom)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ]] (Abhidhammattha Sangaha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = စေတသိက် ၅၂
| title = စေတသိက် ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မာ (Mental Factors in Abhidhamma)
| list1 = [[အညာသမန်း စေတသိက် ၁၃]] • [[အကုသဵု စေတသိက် ၁၄]] (မပ္တံ ကု လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ ဣဿာ၊ မစ္ဆေရ) • [[သောဘဏ စေတသိက် ၂၅]]
}}

{{DEFAULTSORT:မောဟ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:အကုသဵု]]
[[Category:စေတသိက်]]</text>
      <sha1>nx2w8ptcug7mow0phy30uheah475fwl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လောဘ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13513</id>
    <revision>
      <id>60280</id>
      <timestamp>2026-11-09T12:28:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓမ္မ | နာမ = လောဘ | နာမတၞဟ် = Lobha / Greed / Attachment / Craving | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ စေတသိက် ၅၂ | ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) |...&quot;</comment>
      <origin>60280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9880" sha1="ss3egfnpd72oa74u3nt93nhjcve4ubi" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = လောဘ
| နာမတၞဟ် = Lobha / Greed / Attachment / Craving
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ စေတသိက် ၅၂
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = အကုသဵု စေတသိက် (Unwholesome mental factor) မနွံသဘာဝ စောဲလာဲ၊ ရပ်ဂိုၚ်၊ ဃောပ်ၚံက် ကေုာံ မိက်ဂွံကလိဂွံ အာရီု
| ဆက်စပ် = [[တဏှာ]] (Craving)၊ [[ဒေါသ]] (Hatred)၊ [[မောဟ]] (Delusion)၊ [[အလောဘ]] (Non-attachment)
}}

'''လောဘ''' (ပါဠိ: Lobha; အၚ်္ဂလိက်: Greed ဟွံသေၚ်မ္ဂး Attachment / Craving) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) ကေုာံ လညာတ် စိုတ်ပညာ [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] (Abhidhamma) မ္ဂး၊ ဒှ် အကုသဵု စေတသိက် (Unwholesome mental factor) သဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် အဓိက မွဲ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိၚ် စိုတ် စောဲလာဲ၊ ဃောပ်ၚံက်၊ မိက်ဂွံကလိဂွံ ကေုာံ ရပ်စောဲလဝ် အာရီု ကာမဂုဏ် ကေုာံ ဒြပ်ရတ် တံ ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_abhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။

လောဘ ဏအ်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲစရၚ် အကုသဵု မူလ ၃ သာ် (လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ) တုဲ ဒှ် တမ်ရိုဟ် ကၞက် သွက် အကုသဵုစိုတ် မက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်စောဲလာဲ (Lobha-mūla cittas ၈ သာ်) ရ။ လောဘ ဏအ်ဂှ် လေပ် ဓလုက် စုတ် သတ္တံ ညံၚ်ဂွံ ဃောပ်ၚံက် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ တုဲ သဘဴဝေါဟာရ မပ္တံ ကု '''[[တဏှာ]]''' (Taṇhā - Craving) ကေုာံ '''ဥပါဒါန်''' (Upādāna - Clinging) တံဂှ် လေဝ် မနွံ အဓိပ္ပါယ် သဘာဝ တုပ် ကု လောဘ ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) ==
ဝေါဟာရ &quot;လောဘ&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဓာတ် ပါဠိ &quot;လုဘ်&quot; (Lubh - ဒဒှ် မစောဲလာဲ / မဃောပ်ၚံက် / To covet or desire) တုဲ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒဒှ် မစိုတ် မိက်ဂွံကလိဂွံ ကေုာံ စောဲလာဲ အာရီု&quot; ရ။

လောဘ ဂှ် နွံသဘာဝ ညံၚ်ရဴ ကေပ် (Gloo or resin) မလေပ် ကေပ် စောဲ ဗါန် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ အာရီု တုဲ ဟွံဗၠး တိတ် အာ မာန် ရ။ ဍေံ ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူ [[ဒေါသ]] (Dosa - Hatred) မနွံ သဘာဝ က္ဍုဟ်မၠေံ တွံၚ်ပတိတ် အာရီု ရ။

== လက္ခဏာ ၄ သာ် (The 4 Defining Characteristics) ==
အတိုၚ် ပြကိုဟ် [[အတ္ထသာလိနဳ]] (Atthasālinī) ကေုာံ [[ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ]] မ္ဂး လောဘ ဏအ်ဂှ် နွံကဵု သဘာဝ လက္ခဏာ ၄ သာ် (Lakkhaṇādi-catukka) ညံၚ်ရဴ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;visuddhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သဘာဝ လက္ခဏာ ၄ သာ် လောဘ (Characteristics of Lobha)
|-
! လက္ခဏာ
! ယၟု ပါဠိ (Pali Term)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
|-
| '''လက္ခဏ'''&lt;br&gt;(Characteristic)
| အာရမ္မဏ ဂဟဏ လက္ခဏော&lt;br&gt;(Ārammaṇa gahana lakkhaṇo)
| စောဲလာဲ၊ ရပ်ဂိုၚ်၊ ဃောပ်ၚံက် လတူ အာရီု ညံၚ်ရဴ ကေပ် မစောဲဗါန် (Grasping or clinging to an object like monkey-glue)။
|-
| '''ရသ'''&lt;br&gt;(Function)
| အဘိသၚ်္ဂ ရသော&lt;br&gt;(Abhisaṅga raso)
| ဗါန်စောဲ ကေုာံ ကေပ် ဃောပ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ အာရီု ညံၚ်ရဴ ကၠေၚ် မစုတ် ပ္ဍဲ သၟာဲ (Sticking to the object like meat in a hot pan)။
|-
| '''ပစ္စုပဋ္ဌာန'''&lt;br&gt;(Manifestation)
| အပရိဂ္ဂဟ ပစ္စုပဋ္ဌာနော&lt;br&gt;(Apariggaha paccupaṭṭhāno)
| ဟွံတၟး ဖျေဟ် တိတ်၊ ဟွံမိက် လှောတ် ထောံ အာရီု (Not letting go of the object)။
|-
| '''ပဒဋ္ဌာန'''&lt;br&gt;(Proximate Cause)
| သံယောဇနဳယေ သု ဓမ္မေ သု အဿာဒ ဒဿန ပဒဋ္ဌာနော&lt;br&gt;(Saṃyojanīyesu dhammesu assāda dassana padaṭṭhāno)
| ညာတ်ကေတ် အရသာ မမိပ်သာ် ပ္ဍဲ အရာ မလေပ် စောဲလာဲ (Seeing enjoyment or satisfaction in things that bind)။
|}

== ဒုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပယ်ဒိုဟ် (Danger and Eradication) ==
လောဘ ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံၚ် သတ္တံ ဂွံ ဒး ဂေတ်ဂ္ဇာဲ ဒုၚ်ဒဒိုက် ပ္ဍဲ ဘဝ အဆက်ဆက် ရ။ ဟိုတ်နူ လောဘ တုဲ သတ္တံ တံ ကၠောန် သ္ပ အကုသဵုကံ မပ္တံ ကု ကၠတ် ဒြပ် ညးတၞဟ် (အဒိန္နာဒါန)၊ ပလီု ကောန်သမ္ဘာ ညးတၞဟ် (ကာမေသုမိစ္ဆာစာရ) ကေုာံ ဂိုင်ဒေပ် ဝန်စိၚ် ဒြပ်ရတ် တံ ရ။ ပူဂိုလ် မနွံကဵု လောဘ ထတ်မြက် ကတဴကတာၚ် မ္ဂး လေပ် ဒး စှ်ေ အပါယ် ၄ (ဗွဲတၟေၚ် ဘုံ ပြေတ္တာ - Hungry ghosts) မာန် ရ။

'''နဲကဲ ပယ်ဒိုဟ် လောဘ (Eradication of Lobha):'''
ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဓဝ် မဒစးဝေါဟာရ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂဥုဲ သွက်ဂွံ ပယ်ကၠေံ လောဘ ဂှ် ဒှ် '''[[ဒါန]]''' (Dāna - Generosity)၊ '''[[အလောဘ]]''' (Alobha - Non-attachment) ကေုာံ '''အသုဘဘာဝနာ''' (Contemplation of unattractiveness) ရ။ ပူဂိုလ် မလွဳပရာ ဓဝ် ဒါန ကေုာံ ဗ္စာရဏာ အနိစ္စ၊ အနတ္တ မ္ဂး လောဘ ဟွံမာန် က္တဵုဒှ် လောဲလောဲ ရ။

ပ္ဍဲ လၟေၚ် အရိယမဂ် မ္ဂး-
* ပရေၚ်စောဲလာဲ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ မပါလုပ် မွဲစွံ ကု လောဘ ဂှ် ဒးဒုၚ် ပယ်ကၠေံ နကဵု '''သောတာပတ္တိမဂ်''' ရ။
* ပရေၚ်စောဲလာဲ ကာမဂုဏ် ထတ်ထတ် (ရူပ်၊ ရမျာၚ်၊ အာရီု မမိပ်) ဂှ် ဒးဒုၚ် ပယ်ကၠေံ နကဵု '''အနာဂါမိမဂ်''' ရ။
* ပရေၚ်စောဲလာဲ သှ်ေဒၟံၚ် အပ္ဍဲ မတွံဂး အရူပရာဂ ကေုာံ ရူပရာဂ (စောဲလာဲ ဇျာန် ကေုာံ ဘုံဗြီု) ဂှ် ဒးဒုၚ် ပယ်ကၠေံ အလုံအိုတ်သီု နကဵု '''အရဟတ္တမဂ်''' (Arahantship) ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[တဏှာ]] (Tanha / Craving)
* [[ဒေါသ]] (Dosa / Hatred)
* [[မောဟ]] (Moha / Delusion)
* [[အလောဘ]] (Alobha / Non-attachment)
* [[ဒါန]] (Dana / Generosity)
* [[အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ]] (Abhidhammattha Sangaha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = စေတသိက် ၅၂
| title = စေတသိက် ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မာ (Mental Factors in Abhidhamma)
| list1 = [[အညာသမန်း စေတသိက် ၁၃]] • [[အကုသဵု စေတသိက် ၁၄]] (မပ္တံ ကု လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ ဣဿာ၊ မစ္ဆေရ) • [[သောဘဏ စေတသိက် ၂၅]]
}}

{{DEFAULTSORT:လောဘ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:အကုသဵု]]
[[Category:စေတသိက်]]</text>
      <sha1>ss3egfnpd72oa74u3nt93nhjcve4ubi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>60369</id>
      <parentid>60280</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:15:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9996" sha1="a0bi7gfv5d3wxo2gilmirb1wnqjxtul" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = လောဘ
| နာမတၞဟ် = Lobha / Greed / Attachment / Craving
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ စေတသိက် ၅၂
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = အကုသဵု စေတသိက် (Unwholesome mental factor) မနွံသဘာဝ စောဲလာဲ၊ ရပ်ဂိုၚ်၊ ဃောပ်ၚံက် ကေုာံ မိက်ဂွံကလိဂွံ အာရီု
| ဆက်စပ် = [[တဏှာ]] (Craving)၊ [[ဒေါသ]] (Hatred)၊ [[မောဟ]] (Delusion)၊ [[အလောဘ]] (Non-attachment)
}}

'''လောဘ''' (ပါဠိ: Lobha; အၚ်္ဂလိက်: Greed ဟွံသေၚ်မ္ဂး Attachment / Craving) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) ကေုာံ လညာတ် စိုတ်ပညာ [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] (Abhidhamma) မ္ဂး၊ ဒှ် အကုသဵု စေတသိက် (Unwholesome mental factor) သဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် အဓိက မွဲ မက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိၚ် စိုတ် စောဲလာဲ၊ ဃောပ်ၚံက်၊ မိက်ဂွံကလိဂွံ ကေုာံ ရပ်စောဲလဝ် အာရီု ကာမဂုဏ် ကေုာံ ဒြပ်ရတ် တံ ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_abhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |url=https://archive.org/details/comprehensiveman0000anur |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။

လောဘ ဏအ်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲစရၚ် အကုသဵု မူလ ၃ သာ် (လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ) တုဲ ဒှ် တမ်ရိုဟ် ကၞက် သွက် အကုသဵုစိုတ် မက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်စောဲလာဲ (Lobha-mūla cittas ၈ သာ်) ရ။ လောဘ ဏအ်ဂှ် လေပ် ဓလုက် စုတ် သတ္တံ ညံၚ်ဂွံ ဃောပ်ၚံက် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ သံသာ တုဲ သဘဴဝေါဟာရ မပ္တံ ကု '''[[တဏှာ]]''' (Taṇhā - Craving) ကေုာံ '''ဥပါဒါန်''' (Upādāna - Clinging) တံဂှ် လေဝ် မနွံ အဓိပ္ပါယ် သဘာဝ တုပ် ကု လောဘ ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |url=https://archive.org/details/buddhistdictiona0000nyan |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) ==
ဝေါဟာရ &quot;လောဘ&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဓာတ် ပါဠိ &quot;လုဘ်&quot; (Lubh - ဒဒှ် မစောဲလာဲ / မဃောပ်ၚံက် / To covet or desire) တုဲ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒဒှ် မစိုတ် မိက်ဂွံကလိဂွံ ကေုာံ စောဲလာဲ အာရီု&quot; ရ။

လောဘ ဂှ် နွံသဘာဝ ညံၚ်ရဴ ကေပ် (Gloo or resin) မလေပ် ကေပ် စောဲ ဗါန် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ အာရီု တုဲ ဟွံဗၠး တိတ် အာ မာန် ရ။ ဍေံ ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူ [[ဒေါသ]] (Dosa - Hatred) မနွံ သဘာဝ က္ဍုဟ်မၠေံ တွံၚ်ပတိတ် အာရီု ရ။

== လက္ခဏာ ၄ သာ် (The 4 Defining Characteristics) ==
အတိုၚ် ပြကိုဟ် [[အတ္ထသာလိနဳ]] (Atthasālinī) ကေုာံ [[ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ]] မ္ဂး လောဘ ဏအ်ဂှ် နွံကဵု သဘာဝ လက္ခဏာ ၄ သာ် (Lakkhaṇādi-catukka) ညံၚ်ရဴ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;visuddhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သဘာဝ လက္ခဏာ ၄ သာ် လောဘ (Characteristics of Lobha)
|-
! လက္ခဏာ
! ယၟု ပါဠိ (Pali Term)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
|-
| '''လက္ခဏ'''&lt;br&gt;(Characteristic)
| အာရမ္မဏ ဂဟဏ လက္ခဏော&lt;br&gt;(Ārammaṇa gahana lakkhaṇo)
| စောဲလာဲ၊ ရပ်ဂိုၚ်၊ ဃောပ်ၚံက် လတူ အာရီု ညံၚ်ရဴ ကေပ် မစောဲဗါန် (Grasping or clinging to an object like monkey-glue)။
|-
| '''ရသ'''&lt;br&gt;(Function)
| အဘိသၚ်္ဂ ရသော&lt;br&gt;(Abhisaṅga raso)
| ဗါန်စောဲ ကေုာံ ကေပ် ဃောပ် ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ အာရီု ညံၚ်ရဴ ကၠေၚ် မစုတ် ပ္ဍဲ သၟာဲ (Sticking to the object like meat in a hot pan)။
|-
| '''ပစ္စုပဋ္ဌာန'''&lt;br&gt;(Manifestation)
| အပရိဂ္ဂဟ ပစ္စုပဋ္ဌာနော&lt;br&gt;(Apariggaha paccupaṭṭhāno)
| ဟွံတၟး ဖျေဟ် တိတ်၊ ဟွံမိက် လှောတ် ထောံ အာရီု (Not letting go of the object)။
|-
| '''ပဒဋ္ဌာန'''&lt;br&gt;(Proximate Cause)
| သံယောဇနဳယေ သု ဓမ္မေ သု အဿာဒ ဒဿန ပဒဋ္ဌာနော&lt;br&gt;(Saṃyojanīyesu dhammesu assāda dassana padaṭṭhāno)
| ညာတ်ကေတ် အရသာ မမိပ်သာ် ပ္ဍဲ အရာ မလေပ် စောဲလာဲ (Seeing enjoyment or satisfaction in things that bind)။
|}

== ဒုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပယ်ဒိုဟ် (Danger and Eradication) ==
လောဘ ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံၚ် သတ္တံ ဂွံ ဒး ဂေတ်ဂ္ဇာဲ ဒုၚ်ဒဒိုက် ပ္ဍဲ ဘဝ အဆက်ဆက် ရ။ ဟိုတ်နူ လောဘ တုဲ သတ္တံ တံ ကၠောန် သ္ပ အကုသဵုကံ မပ္တံ ကု ကၠတ် ဒြပ် ညးတၞဟ် (အဒိန္နာဒါန)၊ ပလီု ကောန်သမ္ဘာ ညးတၞဟ် (ကာမေသုမိစ္ဆာစာရ) ကေုာံ ဂိုင်ဒေပ် ဝန်စိၚ် ဒြပ်ရတ် တံ ရ။ ပူဂိုလ် မနွံကဵု လောဘ ထတ်မြက် ကတဴကတာၚ် မ္ဂး လေပ် ဒး စှ်ေ အပါယ် ၄ (ဗွဲတၟေၚ် ဘုံ ပြေတ္တာ - Hungry ghosts) မာန် ရ။

'''နဲကဲ ပယ်ဒိုဟ် လောဘ (Eradication of Lobha):'''
ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဓဝ် မဒစးဝေါဟာရ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂဥုဲ သွက်ဂွံ ပယ်ကၠေံ လောဘ ဂှ် ဒှ် '''[[ဒါန]]''' (Dāna - Generosity)၊ '''[[အလောဘ]]''' (Alobha - Non-attachment) ကေုာံ '''အသုဘဘာဝနာ''' (Contemplation of unattractiveness) ရ။ ပူဂိုလ် မလွဳပရာ ဓဝ် ဒါန ကေုာံ ဗ္စာရဏာ အနိစ္စ၊ အနတ္တ မ္ဂး လောဘ ဟွံမာန် က္တဵုဒှ် လောဲလောဲ ရ။

ပ္ဍဲ လၟေၚ် အရိယမဂ် မ္ဂး-
* ပရေၚ်စောဲလာဲ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ မပါလုပ် မွဲစွံ ကု လောဘ ဂှ် ဒးဒုၚ် ပယ်ကၠေံ နကဵု '''သောတာပတ္တိမဂ်''' ရ။
* ပရေၚ်စောဲလာဲ ကာမဂုဏ် ထတ်ထတ် (ရူပ်၊ ရမျာၚ်၊ အာရီု မမိပ်) ဂှ် ဒးဒုၚ် ပယ်ကၠေံ နကဵု '''အနာဂါမိမဂ်''' ရ။
* ပရေၚ်စောဲလာဲ သှ်ေဒၟံၚ် အပ္ဍဲ မတွံဂး အရူပရာဂ ကေုာံ ရူပရာဂ (စောဲလာဲ ဇျာန် ကေုာံ ဘုံဗြီု) ဂှ် ဒးဒုၚ် ပယ်ကၠေံ အလုံအိုတ်သီု နကဵု '''အရဟတ္တမဂ်''' (Arahantship) ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[တဏှာ]] (Tanha / Craving)
* [[ဒေါသ]] (Dosa / Hatred)
* [[မောဟ]] (Moha / Delusion)
* [[အလောဘ]] (Alobha / Non-attachment)
* [[ဒါန]] (Dana / Generosity)
* [[အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ]] (Abhidhammattha Sangaha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = စေတသိက် ၅၂
| title = စေတသိက် ပ္ဍဲ အဘိဓမ္မာ (Mental Factors in Abhidhamma)
| list1 = [[အညာသမန်း စေတသိက် ၁၃]] • [[အကုသဵု စေတသိက် ၁၄]] (မပ္တံ ကု လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ ဣဿာ၊ မစ္ဆေရ) • [[သောဘဏ စေတသိက် ၂၅]]
}}

{{DEFAULTSORT:လောဘ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:အကုသဵု]]
[[Category:စေတသိက်]]</text>
      <sha1>a0bi7gfv5d3wxo2gilmirb1wnqjxtul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တဏှာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13514</id>
    <revision>
      <id>60281</id>
      <timestamp>2026-11-09T12:30:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓမ္မ | နာမ = တဏှာ | နာမတၞဟ် = Taṇhā / Craving / Thirst | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ဌာန်ဒတန် = [[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]] ကေုာံ [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] | ဘာသာ = ဗုဒ္ဓ...&quot;</comment>
      <origin>60281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9417" sha1="l5gxp8i2fumwny92t50z0qohuo1k1hs" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = တဏှာ
| နာမတၞဟ် = Taṇhā / Craving / Thirst
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]] ကေုာံ [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]]
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သမုဒယသစ္စ (ဟိုတ် မပကဵု ညံၚ်ဂွံဒှ် ဒဒိုက်)
| ဆက်စပ် = [[လောဘ]] (Greed)၊ [[ဒုက္ခ]] (Suffering)၊ [[အဝိဇ္ဇာ]] (Ignorance)
}}

'''တဏှာ''' (ပါဠိ: Taṇhā; အၚ်္ဂလိက်: Craving ဟွံသေၚ်မ္ဂး Thirst) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) မ္ဂး၊ ဒှ် သဘာဝ မစောဲလာဲ၊ မက်မောဝ်၊ ကေုာံ မိက်ဂွံကလိဂွံ အာရီု တၞဟ်ဟ် သာ် ရ။ တဏှာ ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံၚ် သတ္တံ ဂွံ ဒး ဂေတ်ဂ္ဇာဲ ဒုၚ်ဒဒိုက် ပ္ဍဲ သံသာ (Samsara) တုဲ၊ ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ '''သမုဒယသစ္စ''' (Samudaya Sacca - The Noble Truth of the Origin of Suffering) မဒှ် [[သစ္စာ ၄ ပြကာ]] (Four Noble Truths) မတွံထ္ၜးလဝ် နကဵု ကျာ်တြဲ ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_abhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲ လညာတ် [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] (Abhidhamma) မ္ဂး၊ တဏှာ ဏအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု အကုသဵု စေတသိက် မတွံဂး '''[[လောဘ]]''' (Lobha - Greed) ရ။ သတ္တံ တံ ဟိုတ်နူ ဍာ်တဏှာ ဏအ် ကှ်ေ ဟွံမာန် တုဲ ဂၠာဲသ္ၚေဝ် မိက်ဂွံ စသိုၚ် အာရီု ကာမဂုဏ် အဆက်ဆက် ရ။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) ==
ဝေါဟာရ &quot;တဏှာ&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒဒှ် မက္ဍတ် / မဟွံဖဲ&quot; (Thirst) ရ။ ညံၚ်ရဴ မၞိဟ် မက္ဍတ်ဍာ် တုဲ ၜိုန်ရ သုၚ်ဍာ် ၜိုတ်လဵု ကီု လေဝ် ဟွံဖဲ မာန် ကီု၊ တဏှာ လေဝ် ဂစာန် စသိုၚ် အာရီု ၜိုတ်လဵု ကီု လေဝ် ဟွံပေၚ်စိုတ် လောဲလောဲ ရ။

== တဏှာ ပိ သာ် (The 3 Types of Craving) ==
အတိုၚ် လိက် ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် (Dhammacakkappavattana Sutta) မ္ဂး၊ တဏှာ ဏအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဗီုပြၚ် လဒက်ပ္တန် ၃ သာ် (Tisso Taṇhā) ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လဒက်ပ္တန် တဏှာ ၃ သာ် (The 3 Types of Taṇhā)
|-
! စၟတ်
! ယၟု ပါဠိ (Pali Term)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
|-
| ၁
| ကာမတဏှာ&lt;br&gt;(Kāma-taṇhā)
| '''စောဲလာဲ ပ္ဍဲ အာရီု ကာမဂုဏ်''' (Craving for sensual pleasures): ပရေၚ်စောဲလာဲ လတူ အာရီု ၅ သာ် မတွံဂး ရူပ်၊ ရမျာၚ်၊ သၟူ၊ ရှ် ကေုာံ ဒွံ တံ ရ။
|-
| ၂
| ဘဝတဏှာ&lt;br&gt;(Bhava-taṇhā)
| '''စောဲလာဲ ပ္ဍဲ ဒဒှ် ဘဝ''' (Craving for existence/becoming): ပရေၚ်စောဲလာဲ မိက်ဂွံ တန်တဴ လၟိုန်၊ မိက်ဂွံ က္တဵုဒှ် ဘဝ ခိုဟ်ဟ် (မပ္တံ ကု ဘုံသွဝ်၊ ဘုံဗြီု)။ ဍေံ ဆက်စပ် ကု သဿတဒိဋ္ဌိ (Belief in eternalism) ရ။
|-
| ၃
| ဝိဘဝတဏှာ&lt;br&gt;(Vibhava-taṇhā)
| '''စောဲလာဲ ပ္ဍဲ ဒဒှ် မဟွံမွဲ''' (Craving for non-existence): ပရေၚ်စောဲလာဲ မဟွံမိက် က္တဵုဒှ် ဘဝ၊ မိက်ဂွံ လီုလာဲ သ္ကုတ်အာ (မပ္တံ ကု ပရေၚ်ဂစိုတ်ဇကုဇကု)။ ဍေံ ဆက်စပ် ကု ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ (Belief in annihilationism) ရ။
|}

== ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ကေုာံ တဏှာ (Dependent Origination) ==
ပ္ဍဲ လၟေၚ် စက် [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Paṭiccasamuppāda - Dependent Origination) မ္ဂး၊ တဏှာ ဂှ် ဒှ် ဒကုတ် အဓိက သွက်ဂွံ ဆက် ဘဝ အဆက်ဆက် ရ။

* '''ဝေဒနာပစ္စယာ တဏှာ''' (Vedanā paccayā taṇhā): ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် (ဝေဒနာ - Feeling) မမိပ်သၠိုၚ် တံ က္တဵုဒှ် တုဲ၊ ပရေၚ် မိက်ဂွံကလိဂွံ (တဏှာ - Craving) က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ရ။
* '''တဏှာပစ္စယာ ဥပါဒါနံ''' (Taṇhā paccayā upādānaṃ): ဟိုတ်နူ တဏှာ က္တဵုဒှ် တုဲ၊ ပရေၚ် ရပ်စောဲ ဗါန်ခြောတ် ထတ်မြက် (ဥပါဒါန် - Clinging) က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ရ။ ဟိုတ်နူ ဥပါဒါန် တုဲ ဘဝ က္တဵုဒှ် ရ။

== ဒုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပယ်ဒိုဟ် (Danger and Eradication) ==
တဏှာ ဂှ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် ဒဒိုက် (Dukkha) သီုဖအိုတ် ရ။ သတ္တံ တံ ဂစာန် ဂၠာဲ အာရီု မမိပ်သၠိုၚ် ဟိုတ်နူ တဏှာ ကီု လေဝ်၊ အာရီု တံဂှ် ဒှ် အရာ အနိစ္စ (Impermanence) မလေပ်လီုလာဲ လၟိုန် တုဲ၊ ကာလ ဟွံကလိဂွံ ညံၚ်စိုတ် မ္ဂး ဒးဒုၚ် ဒဒိုက် စိုတ် ကေုာံ ကာယ ရ။

'''နဲကဲ ပယ်ဒိုဟ် တဏှာ (Eradication of Taṇhā):'''
ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ တဏှာ ဏအ်ဂှ် ဒးဒုၚ် ပယ်ကၠေံ နကဵု လၟေၚ် '''မဂ္ဂၚ် ၈ သာ်''' (Noble Eightfold Path) ရ&lt;ref name=&quot;visuddhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ လၟေၚ် ဝိပဿနာ (Vipassana) မ္ဂး-
* ပူဂိုလ် အာစိုပ် သောတာပတ္တိမဂ် တံဂှ် ပယ်ကၠေံ တဏှာ မစှ်ေ အပါယ် ၄ မာန်။
* ပူဂိုလ် အာစိုပ် အနာဂါမိမဂ် တံဂှ် ပယ်ကၠေံ ကာမတဏှာ သီုဖအိုတ် မာန်။
* ပူဂိုလ် အာစိုပ် '''အရဟတ္တမဂ်''' တံဂှ် ပယ်ကၠေံ တဏှာ ၃ သာ် (သီုကဵု ဘဝတဏှာ ကေုာံ ဝိဘဝတဏှာ) နူ ရိုဟ်ကၞက် အလုံအိုတ်သီု တုဲ အာစိုပ် ဌာန် နိဗ္ဗာန် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[လောဘ]] (Lobha / Greed)
* [[ဒုက္ခ]] (Dukkha / Suffering)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[သစ္စာ ၄ ပြကာ]] (Four Noble Truths)
* [[မဂ္ဂၚ် ၈ သာ်]] (Noble Eightfold Path)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သစ္စာ ၄ ပြကာ
| title = သစ္စာ ၄ ပြကာ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (The Four Noble Truths)
| list1 = [[ဒုက္ခသစ္စ]] • [[သမုဒယသစ္စ]] (တဏှာ) • [[နိရောဓသစ္စ]] (နိဗ္ဗာန်) • [[မဂ္ဂသစ္စ]] (မဂ္ဂၚ် ၈ သာ်)
}}

{{DEFAULTSORT:တဏှာ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:အကုသဵု]]
[[Category:ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]]</text>
      <sha1>l5gxp8i2fumwny92t50z0qohuo1k1hs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>60332</id>
      <parentid>60281</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:51:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9533" sha1="4cx8wd17cb7xcr34xg6rfvf5x6zgxkh" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = တဏှာ
| နာမတၞဟ် = Taṇhā / Craving / Thirst
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]] ကေုာံ [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]]
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = သမုဒယသစ္စ (ဟိုတ် မပကဵု ညံၚ်ဂွံဒှ် ဒဒိုက်)
| ဆက်စပ် = [[လောဘ]] (Greed)၊ [[ဒုက္ခ]] (Suffering)၊ [[အဝိဇ္ဇာ]] (Ignorance)
}}

'''တဏှာ''' (ပါဠိ: Taṇhā; အၚ်္ဂလိက်: Craving ဟွံသေၚ်မ္ဂး Thirst) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) မ္ဂး၊ ဒှ် သဘာဝ မစောဲလာဲ၊ မက်မောဝ်၊ ကေုာံ မိက်ဂွံကလိဂွံ အာရီု တၞဟ်ဟ် သာ် ရ။ တဏှာ ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံၚ် သတ္တံ ဂွံ ဒး ဂေတ်ဂ္ဇာဲ ဒုၚ်ဒဒိုက် ပ္ဍဲ သံသာ (Samsara) တုဲ၊ ဍေံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ '''သမုဒယသစ္စ''' (Samudaya Sacca - The Noble Truth of the Origin of Suffering) မဒှ် [[သစ္စာ ၄ ပြကာ]] (Four Noble Truths) မတွံထ္ၜးလဝ် နကဵု ကျာ်တြဲ ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_abhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |url=https://archive.org/details/comprehensiveman0000anur |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲ လညာတ် [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] (Abhidhamma) မ္ဂး၊ တဏှာ ဏအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု အကုသဵု စေတသိက် မတွံဂး '''[[လောဘ]]''' (Lobha - Greed) ရ။ သတ္တံ တံ ဟိုတ်နူ ဍာ်တဏှာ ဏအ် ကှ်ေ ဟွံမာန် တုဲ ဂၠာဲသ္ၚေဝ် မိက်ဂွံ စသိုၚ် အာရီု ကာမဂုဏ် အဆက်ဆက် ရ။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) ==
ဝေါဟာရ &quot;တဏှာ&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒဒှ် မက္ဍတ် / မဟွံဖဲ&quot; (Thirst) ရ။ ညံၚ်ရဴ မၞိဟ် မက္ဍတ်ဍာ် တုဲ ၜိုန်ရ သုၚ်ဍာ် ၜိုတ်လဵု ကီု လေဝ် ဟွံဖဲ မာန် ကီု၊ တဏှာ လေဝ် ဂစာန် စသိုၚ် အာရီု ၜိုတ်လဵု ကီု လေဝ် ဟွံပေၚ်စိုတ် လောဲလောဲ ရ။

== တဏှာ ပိ သာ် (The 3 Types of Craving) ==
အတိုၚ် လိက် ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် (Dhammacakkappavattana Sutta) မ္ဂး၊ တဏှာ ဏအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဗီုပြၚ် လဒက်ပ္တန် ၃ သာ် (Tisso Taṇhā) ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |url=https://archive.org/details/buddhistdictiona0000nyan |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လဒက်ပ္တန် တဏှာ ၃ သာ် (The 3 Types of Taṇhā)
|-
! စၟတ်
! ယၟု ပါဠိ (Pali Term)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
|-
| ၁
| ကာမတဏှာ&lt;br&gt;(Kāma-taṇhā)
| '''စောဲလာဲ ပ္ဍဲ အာရီု ကာမဂုဏ်''' (Craving for sensual pleasures): ပရေၚ်စောဲလာဲ လတူ အာရီု ၅ သာ် မတွံဂး ရူပ်၊ ရမျာၚ်၊ သၟူ၊ ရှ် ကေုာံ ဒွံ တံ ရ။
|-
| ၂
| ဘဝတဏှာ&lt;br&gt;(Bhava-taṇhā)
| '''စောဲလာဲ ပ္ဍဲ ဒဒှ် ဘဝ''' (Craving for existence/becoming): ပရေၚ်စောဲလာဲ မိက်ဂွံ တန်တဴ လၟိုန်၊ မိက်ဂွံ က္တဵုဒှ် ဘဝ ခိုဟ်ဟ် (မပ္တံ ကု ဘုံသွဝ်၊ ဘုံဗြီု)။ ဍေံ ဆက်စပ် ကု သဿတဒိဋ္ဌိ (Belief in eternalism) ရ။
|-
| ၃
| ဝိဘဝတဏှာ&lt;br&gt;(Vibhava-taṇhā)
| '''စောဲလာဲ ပ္ဍဲ ဒဒှ် မဟွံမွဲ''' (Craving for non-existence): ပရေၚ်စောဲလာဲ မဟွံမိက် က္တဵုဒှ် ဘဝ၊ မိက်ဂွံ လီုလာဲ သ္ကုတ်အာ (မပ္တံ ကု ပရေၚ်ဂစိုတ်ဇကုဇကု)။ ဍေံ ဆက်စပ် ကု ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ (Belief in annihilationism) ရ။
|}

== ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ကေုာံ တဏှာ (Dependent Origination) ==
ပ္ဍဲ လၟေၚ် စက် [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Paṭiccasamuppāda - Dependent Origination) မ္ဂး၊ တဏှာ ဂှ် ဒှ် ဒကုတ် အဓိက သွက်ဂွံ ဆက် ဘဝ အဆက်ဆက် ရ။

* '''ဝေဒနာပစ္စယာ တဏှာ''' (Vedanā paccayā taṇhā): ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် (ဝေဒနာ - Feeling) မမိပ်သၠိုၚ် တံ က္တဵုဒှ် တုဲ၊ ပရေၚ် မိက်ဂွံကလိဂွံ (တဏှာ - Craving) က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ရ။
* '''တဏှာပစ္စယာ ဥပါဒါနံ''' (Taṇhā paccayā upādānaṃ): ဟိုတ်နူ တဏှာ က္တဵုဒှ် တုဲ၊ ပရေၚ် ရပ်စောဲ ဗါန်ခြောတ် ထတ်မြက် (ဥပါဒါန် - Clinging) က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ရ။ ဟိုတ်နူ ဥပါဒါန် တုဲ ဘဝ က္တဵုဒှ် ရ။

== ဒုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပယ်ဒိုဟ် (Danger and Eradication) ==
တဏှာ ဂှ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် ဒဒိုက် (Dukkha) သီုဖအိုတ် ရ။ သတ္တံ တံ ဂစာန် ဂၠာဲ အာရီု မမိပ်သၠိုၚ် ဟိုတ်နူ တဏှာ ကီု လေဝ်၊ အာရီု တံဂှ် ဒှ် အရာ အနိစ္စ (Impermanence) မလေပ်လီုလာဲ လၟိုန် တုဲ၊ ကာလ ဟွံကလိဂွံ ညံၚ်စိုတ် မ္ဂး ဒးဒုၚ် ဒဒိုက် စိုတ် ကေုာံ ကာယ ရ။

'''နဲကဲ ပယ်ဒိုဟ် တဏှာ (Eradication of Taṇhā):'''
ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ တဏှာ ဏအ်ဂှ် ဒးဒုၚ် ပယ်ကၠေံ နကဵု လၟေၚ် '''မဂ္ဂၚ် ၈ သာ်''' (Noble Eightfold Path) ရ&lt;ref name=&quot;visuddhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ လၟေၚ် ဝိပဿနာ (Vipassana) မ္ဂး-
* ပူဂိုလ် အာစိုပ် သောတာပတ္တိမဂ် တံဂှ် ပယ်ကၠေံ တဏှာ မစှ်ေ အပါယ် ၄ မာန်။
* ပူဂိုလ် အာစိုပ် အနာဂါမိမဂ် တံဂှ် ပယ်ကၠေံ ကာမတဏှာ သီုဖအိုတ် မာန်။
* ပူဂိုလ် အာစိုပ် '''အရဟတ္တမဂ်''' တံဂှ် ပယ်ကၠေံ တဏှာ ၃ သာ် (သီုကဵု ဘဝတဏှာ ကေုာံ ဝိဘဝတဏှာ) နူ ရိုဟ်ကၞက် အလုံအိုတ်သီု တုဲ အာစိုပ် ဌာန် နိဗ္ဗာန် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[လောဘ]] (Lobha / Greed)
* [[ဒုက္ခ]] (Dukkha / Suffering)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[သစ္စာ ၄ ပြကာ]] (Four Noble Truths)
* [[မဂ္ဂၚ် ၈ သာ်]] (Noble Eightfold Path)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = သစ္စာ ၄ ပြကာ
| title = သစ္စာ ၄ ပြကာ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (The Four Noble Truths)
| list1 = [[ဒုက္ခသစ္စ]] • [[သမုဒယသစ္စ]] (တဏှာ) • [[နိရောဓသစ္စ]] (နိဗ္ဗာန်) • [[မဂ္ဂသစ္စ]] (မဂ္ဂၚ် ၈ သာ်)
}}

{{DEFAULTSORT:တဏှာ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:အကုသဵု]]
[[Category:ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]]</text>
      <sha1>4cx8wd17cb7xcr34xg6rfvf5x6zgxkh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:အကုသဵု</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13515</id>
    <revision>
      <id>60282</id>
      <timestamp>2026-11-09T12:33:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓမ္မ | နာမ = အကုသဵု | နာမတၞဟ် = Akusala / Unwholesome / Unskillful | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]]၊ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] | ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Budd...&quot;</comment>
      <origin>60282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10656" sha1="n0i6f881btkk4txvwuv5fxzrsueubb0" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = အကုသဵု
| နာမတၞဟ် = Akusala / Unwholesome / Unskillful
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]]၊ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = ဓဝ် မဟွံခိုဟ်ဆာဲ၊ ပရေၚ်ဒ္ဂေတ် မလေပ်ကဵု ဒုဟ် ဒဒိုက်
| ဆက်စပ် = [[ကုသဵု]] (Wholesome)၊ [[လောဘ]]၊ [[ဒေါသ]]၊ [[မောဟ]]
}}

'''အကုသဵု''' (ပါဠိ: Akusala; အၚ်္ဂလိက်: Unwholesome ဟွံသေၚ်မ္ဂး Unskillful / Bad actions) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) မ္ဂး၊ ဒှ် သဘာဝ ဓဝ် မဟွံခိုဟ်ဆာဲ၊ ပရေၚ်ကၠောန်သ္ပ နကဵု ကာယ ဝစဳ စိုတ် မဟွံမွဲ ကု ကြက်ဉာဏ်ပညာ ကေုာံ အရာမလေပ်ကဵု ဖဵု ဒုဟ် ဒဒိုက် ပ္ဍဲ ပစ္စုပ္ပန် ကေုာံ ဘဝ တမၠောန် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_abhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။

အကုသဵု ဏအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု တမ်ရိုဟ် မူလ ၃ သာ် မတွံဂး [[လောဘ]] (Greed)၊ [[ဒေါသ]] (Hatred)၊ ကေုာံ [[မောဟ]] (Delusion) ရ။ ယဝ်ရ ပူဂိုလ်မွဲမွဲ ကၠောန်သ္ပ အကုသဵုကံ (Unwholesome Kamma) မ္ဂး၊ အကုသဵု တံဂှ် လေပ် ဓလုက် ဓဇက် ဏာ သတ္တံ ညံၚ်ဂွံ ဒး ဒုၚ်ဒဒိုက် ပ္ဍဲ ဘုံ အပါယ် ၄ (Apaya) မာန် ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) ==
ဝေါဟာရ &quot;အကုသဵု&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ &quot;အ&quot; (A - မဟွံသေၚ် / Not) ကေုာံ &quot;ကုသလ&quot; (Kusala - မခိုဟ်ဆာဲ / မစိုန်သ္ကီု / Skillful or Wholesome) တုဲ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒဒှ် မဟွံခိုဟ်ဆာဲ၊ မဟွံစိုန်သ္ကီု၊ မလေပ်ကဵု အန္တရာဲ&quot; ရ။

အကုသဵု ဂှ် ဒှ် ဓဝ် မပလီုပလာ် ကဵု ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် စိုတ် တုဲ၊ ဍေံ ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံၚ် ကိလေသ (Defilements) တံ ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ရ။

== အကုသဵု ကမ္မပထ ၁၀ သာ် (The 10 Courses of Unwholesome Action) ==
အတိုၚ် လိက် သုတ္တန္တပိဋကတ် ကေုာံ လညာတ် သာသနာ မ္ဂး၊ လၟေၚ် ပရေၚ်ကၠောန်သ္ပ အကုသဵု (Akusala Kammapatha) သီုဖအိုတ် နွံ ၁၀ သာ် မပါ်လဝ် နကဵု ဒွါရ (ကာယ၊ ဝစဳ၊ စိုတ်) ပိ သာ် ရ&lt;ref name=&quot;visuddhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အကုသဵု ကမ္မပထ ၁၀ သာ် (10 Unwholesome Courses of Action)
|-
! ဒွါရ (Door of Action)
! စၟတ်
! ယၟု ပါဠိ (Pali Term)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | '''ကာယကံ'''&lt;br&gt;(Bodily Actions - Kāya-kamma)
| ၁
| ပါဏာတိပါတ (Pāṇātipāta)
| '''ဂစိုတ် သတ်''' - ဂစိုတ် ပလီု လမျီု သတ္တံ (Killing or taking life)။
|-
| ၂
| အဒိန္နာဒါန (Adinnādāna)
| '''ကၠတ် ဒြပ်''' - ကေတ် ဒြပ် ညးတၞဟ် မဟွံကဵု လဝ် အခေါၚ် (Stealing)။
|-
| ၃
| ကာမေသုမိစ္ဆာစာရ (Kāmesu-micchācāra)
| '''ပလီု ကာမဂုဏ်''' - ဒ္ဂေတ် ပဋိပတ် သမ္ဘာ တၠသ္ၚိ ညးတၞဟ် (Sexual misconduct)။
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | '''ဝစဳကံ'''&lt;br&gt;(Verbal Actions - Vacī-kamma)
| ၄
| မုသာဝါဒ (Musāvāda)
| '''ဟီု မုသာ''' - ဟီု အရေဝ် ဟွံဍာံစၟတ်၊ ဠာန် လှေံလှန် (Lying or false speech)။
|-
| ၅
| ပိသုဏဝါစာ (Pisuṇavācā)
| '''ဟီု သၠေက်သၠန်''' - ဟီု အရေဝ် ပကဵု ညံၚ် ညးတၞဟ် ဂွံ ပါ်ဒကး၊ ဟီု စရာံစသိုၚ် (Slandering)။
|-
| ၆
| ဖရုသဝါစာ (Pharusavācā)
| '''ဟီု ကြံၚ်မ္ၚိုဟ်''' - ဟီု အရေဝ် ဍိုဟ်က္ဍတ်၊ ပျုတ်ပၟာ လေက် ဏာ (Harsh speech)။
|-
| ၇
| သမ္ဖပ္ပလာပ (Samphappalāpa)
| '''ဟီု လဟဵု''' - ဟီု အရေဝ် ဟွံမွဲ ကု ဖဵု သွက် အလိုက် လောက၊ ဓမ္မ (Frivolous or idle chatter)။
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | '''မနောကံ'''&lt;br&gt;(Mental Actions - Mano-kamma)
| ၈
| အဘိဇ္ဇျာ (Abhijjhā)
| '''မက်မောဝ်''' - မိက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒြပ်ရတ် ညးတၞဟ် ဗွဲမလောန် (Covetousness)။
|-
| ၉
| ဗျာပါဒ (Vyāpāda)
| '''ပၞတ် စိုတ်စၞာဲ''' - စွံ စိုတ် မိက်ဂွံ ပကဵု ညံၚ် ညးတၞဟ် ဂွံ ဒးဒုၚ် ဒဒိုက်၊ ချိုတ် လီု (Ill-will)။
|-
| ၁၀
| မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Micchādiṭṭhi)
| '''လညာတ် ဗၠေတ်''' - ညာတ်ကေတ် ကံ၊ ဖဵုကံ ဟွံမွဲ (မပ္တံ ကု နတ္ထိကဒိဋ္ဌိ) (Wrong view)။
|}

== အကုသဵု ပ္ဍဲ လညာတ် အဘိဓမ္မာ (Akusala in Abhidhamma) ==
ပ္ဍဲ လိက် အဘိဓမ္မပိဋကတ် မ္ဂး၊ အကုသဵု ဏအ်ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် နကဵု လဒက်ပ္တန် စိုတ် ကေုာံ စေတသိက် ရ။

* '''အကုသဵုစိုတ် ၁၂ သာ်''' (12 Unwholesome Consciousnesses): စိုတ် မနွံကဵု မူလ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ။ ဍေံ ပါ်လဝ်-
  * လောဘမူစိုတ် ၈ (8 rooted in greed)
  * ဒေါသမမူစိုတ် ၂ (2 rooted in hatred)
  * မောဟမူစိုတ် ၂ (2 rooted in delusion)
* '''အကုသဵု စေတသိက် ၁၄ သာ်''' (14 Unwholesome Mental Factors): ဓဝ် မက္တဵုဒှ် မွဲစွံ ကု အကုသဵုစိုတ် (မပ္တံ ကု မောဟ၊ လောဘ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ မာန၊ ဒေါသ၊ ဣဿာ၊ မစ္ဆေရ၊ ဥဒ္ဓစ္စ၊ စတေံ) ရ။

== ဒုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပယ်ဒိုဟ် (Danger and Eradication) ==
အကုသဵု ဂှ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် သံသာ ဒဒိုက် ရ။ ပူဂိုလ် မကၠောန်သ္ပ အကုသဵုကံ မ္ဂး ဒးဒုၚ် စသိုၚ် ဖဵု အကုသဵု ဝိပါက် မတွံဂး ပရေၚ်ယဲဘဲ၊ ပရေၚ်ဆောံလေၚ် ကေုာံ ဒး က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဘုံ အပါယ် (နရက်၊ တိရစ္ဆာန်၊ ပြေတ္တာ၊ အသူရကာဲ) ရ။

'''နဲကဲ ပယ်ဒိုဟ် အကုသဵု (Eradication of Akusala):'''
ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ အကုသဵု တံဂှ် ဒးဒုၚ် ပယ်ကၠေံ နကဵု လွဳပရာ ဓဝ် '''ကုသဵု''' (Kusala - Wholesome actions) ကေုာံ လၟေၚ် '''မဂ္ဂၚ် ၈ သာ်''' (Noble Eightfold Path) ရ။ လွဳပရာ ဒါန၊ သဳလ၊ ကေုာံ ဘာဝနာ မ္ဂး အကုသဵု တံ ဟွံမာန် က္တဵုဒှ် ရ။ ပ္ဍဲ လၟေၚ် အရိယမဂ် (Ariya Magga) မ္ဂး-
* '''သောတာပတ္တိမဂ်''' ဂှ် ပယ်ကၠေံ အကုသဵု မလေပ် ကဵုစှ်ေ အပါယ် သီုဖအိုတ် မာန် ရ။
* '''အရဟတ္တမဂ်''' ဂှ် ပယ်ကၠေံ အကုသဵု အနုသယ သီုဖအိုတ် တုဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် အာစိုပ် ဌာန် နိဗ္ဗာန် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကုသဵု]] (Kusala / Wholesome)
* [[လောဘ]] (Lobha / Greed)
* [[ဒေါသ]] (Dosa / Hatred)
* [[မောဟ]] (Moha / Delusion)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ]] (Abhidhammattha Sangaha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ကံ
| title = ကံ ကေုာံ ကမ္မပထ ၁၀ သာ် (Kamma and Courses of Action)
| list1 = [[ကုသဵု]] (Wholesome) • [[အကုသဵု]] (Unwholesome) • [[ကာယကံ]] • [[ဝစဳကံ]] • [[မနောကံ]]
}}

{{DEFAULTSORT:အကုသဵု}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:အကုသဵု]]
[[Category:ဓမ္မ]]</text>
      <sha1>n0i6f881btkk4txvwuv5fxzrsueubb0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>60287</id>
      <parentid>60282</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T14:17:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>စာမျက်နှာကို ဗလာလုပ်လိုက်သည်</comment>
      <origin>60287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အဇာတသတြု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13516</id>
    <revision>
      <id>60283</id>
      <timestamp>2026-11-09T12:38:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ညးမကေတ်လဝ်တာလျိုၚ် | နာမ = သၟိၚ်အဇာတသတြု | နာမတၞဟ် = Ajātasattu | ရုပ်ထမိက် =  | မုက်လိက်ရုပ် =  | တာလျိုၚ် = သၟိၚ်အေန်ပါယာ မဂဓ (King of Magadha) | ခေတ်ကာလ = ဘဳသဳ ၄၉၂ – ၄၆၀ | ညးမဆက်တာလ...&quot;</comment>
      <origin>60283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6690" sha1="6cgznggjj2058fvd3tjhutl5zt89u3v" xml:space="preserve">{{Infobox ညးမကေတ်လဝ်တာလျိုၚ်
| နာမ = သၟိၚ်အဇာတသတြု
| နာမတၞဟ် = Ajātasattu
| ရုပ်ထမိက် = 
| မုက်လိက်ရုပ် = 
| တာလျိုၚ် = သၟိၚ်အေန်ပါယာ မဂဓ (King of Magadha)
| ခေတ်ကာလ = ဘဳသဳ ၄၉၂ – ၄၆၀
| ညးမဆက်တာလျိုၚ် = သၟိၚ်ဥဒယဘဒ္ဒ (Udayin)
| ညးမကေတ်လဝ်တာလျိုၚ်ကိုပ်ကၠာ = သၟိၚ်ဗိမ္ဗိသာရ (King Bimbisara)
| က္တဵုဒှ်မၞိဟ် = ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် (Rajagaha)
| စုတိ = ဘဳသဳ ၄၆၀
| မအံက် = သၟိၚ်ဗိမ္ဗိသာရ (Bimbisara)
| မိအံက် = မိဂၞသၟိၚ် ဝေဒေဟဳ (Kosaladevi / Vedehi)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| ဒဒှ် = သၟိၚ်ဇၞော်၊ ဒါယကာ ပထမ သံဂါယနာ
| တၞောဝ်သၟိၚ် = ဟရံၚ်္က (Haryanka dynasty)
}}

'''သၟိၚ်အဇာတသတြု''' (ပါဠိ: Ajātasattu; သင်္သကြိုတ်: Ajātaśatru; အၚ်္ဂလိက်: Ajatasattu) ဂှ် ဒှ် သၟိၚ်ဇၞော် မအုပ်ဓုပ်လဝ် ဍုၚ်ရာဇဂြိုဟ် (Rajagaha)၊ ရးမဂဓ (Magadha) ပ္ဍဲ အခိၚ် ဘဳသဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ (ခေတ် ကျာ်တြဲဂေါတမ) ရ။ ညးဂှ် ဒှ် ကောန် သၟိၚ်ဗိမ္ဗိသာရ (Bimbisara) ကေုာံ မိဂၞသၟိၚ် ဝေဒေဟဳ (Vedehi) ရ။ ပ္ဍဲ ဝင် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဝင် အိန္ဒိယ တြေံ မ္ဂး၊ သၟိၚ်အဇာတသတြု ဏအ်ဂှ် ပြာကတ်လဝ် နကဵု ပူဂိုလ် မဂစိုတ်လဝ် မအံက် ဇကု တုဲ က္လိဂွံ အဝဵု နန်၊ ဆဂး ဗွဲကြဴ ဒှ်ကၠုၚ် ဒါယကာ မထံက်ပၚ် သာသနာ ကေုာံ ညးမကေတ်လဝ် တာလျိုၚ် နဒဒှ် ဒါယကာ ပထမ သံဂါယနာ (First Buddhist Council) ရ&lt;ref name=&quot;keown&quot;&gt;{{cite book |author=Keown, Damien |year=2004 |title=A Dictionary of Buddhism |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0192800626}}&lt;/ref&gt;။

ယၟု မတွံဂး &quot;အဇာတသတြု&quot; ဏအ်ဂှ် မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမဟွံမွဲ ကု သတြု (ဝဲသၞ) နူ အခိၚ် မက္တဵုဒှ် မၞိဟ်&quot; (He who has no enemies born) ရ။ 

== ဝင် ဘဝ အစ ကေုာံ ပရေၚ်သီကေတ် နန် (Early Life and Usurpation) ==
ပ္ဍဲ အခိၚ် သၟိၚ်အဇာတသတြု မဒှ် ဘဝ ဥပ္ပရာဇ် ဂှ်၊ ညး ဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုၚ် လညာတ် တၠပညာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ခမဳ ဒေဝဒတ် (Devadatta) တုဲ စိုတ်လီုလာ် ကၠုၚ် ရ။ ခမဳ ဒေဝဒတ် မဒှ် သၞ ကျာ်တြဲ ဂှ် ဇန်လဝ် ညံၚ် သၟိၚ်အဇာတသတြု ဂွံ ဂစိုတ် မအံက် ဇကု သၟိၚ်ဗိမ္ဗိသာရ (မဒှ် သောတာပန်) တုဲ ကေတ် အဝဵု နန်၊ တုဲမ္ဂး ဒေဝဒတ် ဂှ် ဂစိုတ် ကျာ်တြဲ တုဲ အုပ်ဓုပ် သၚ် တံ ရ။

သၟိၚ်အဇာတသတြု ရပ်စုတ် မအံက် ဇကု သၟိၚ်ဗိမ္ဗိသာရ ပ္ဍဲ ထံၚ် တုဲ၊ ပကဵု ညံၚ်ဂွံ ဒး ကၠောဝ်ဗျဵု စဵုကဵု လီုအာယုက် ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ဂစိုတ် မအံက် ဏအ် တုဲ ညး က္လိဂွံ ပဉ္စာနန္တရိယကံ (ကံဇၞော် မလေပ်ကဵု စှ်ေ နရက် - Patricide) ရ။ အခိၚ် ညး တီ ဒဒှ်ရ ညး က္လိဂွံ ကောန်တြုံ မွဲ တုဲမှ ညး ကၠိုဟ်ကေတ် မေတ္တာ မအံက် မနွံ လတူ ကောန် ဆဂး အခိၚ်ဂှ် မအံက် ညး စုတိ အာ ရ။

== လျုၚ်ဇြုၚ်သ္ဍိုက် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Conversion to Buddhism) ==
ကြဴနူ မအံက် ညး သၟိၚ်ဗိမ္ဗိသာရ စုတိ လီုအာယုက် အာ တုဲ၊ သၟိၚ်အဇာတသတြု စိုတ်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ် ဒးစံၚ်တူ ဗွဲမလောန်၊ ဗ္တံ တိတ်တိက် ဟွံလှိၚ် ရ။ ညး အာ ဆဵုဂဗ ကု တၠပညာ တိတ္ထိ (Titthi - Heretical teachers) ၆ ဇကု ကီု လေဝ် စိုတ် ဟွံဇြုၚ်ကေဝ် ဟွံဂွံ တၚ်သွဟ် ရ။ လက္ကရဴ အိုတ် ဟိုတ်နူ အမာတ် သမၠိၚ် ဇဳဝက (Jivaka Komarabhacca) တွံထ္ၜး တုဲ ညး အာ ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ တုဲ ကလၚ် ဓဝ် ရ&lt;ref name=&quot;bodi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=1989 |title=The Discourse on the Fruits of Recluseship (Samaññaphala Sutta) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400452}}&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲ အခိၚ်ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံကဵု ဓဝ် '''သာမညဖလသုတ်''' (Sāmaññaphala Sutta) တုဲ သၟိၚ်အဇာတသတြု က္လိဂွံ ပရေၚ် လျုၚ်ဇြုၚ်သ္ဍိုက် လတူ ရတ် ပိ ပြကာ ဗွဲမလောန် ရ။ ညး သ္ပ ဒုဟ် ဂမၠိုၚ် ကု ကျာ်တြဲ တုဲ ဒုၚ်ကေတ် သာသနာ ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ညး ကၠောန်လဝ် ကံ အာနန္တရိယ (ဂစိုတ် မအံက်) တုဲ ညး ဟွံမာန် က္လိဂွံ မဂ် ဖိုလ် ပ္ဍဲ ဘဝ</text>
      <sha1>6cgznggjj2058fvd3tjhutl5zt89u3v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:မုက်လိက် သွက်ဂွံ ထပ် ပလေဝ်ဒါန်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13517</id>
    <revision>
      <id>60284</id>
      <timestamp>2026-11-09T14:09:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox software | name = Midjourney | logo =  | screenshot =  | caption =  | author = David Holz | developer = Midjourney, Inc. | released = {{start date and age|2022|7|12}} (open beta) | latest release version = Midjourney V7 / ဨပြဳ ၄၊ ၂၀၂၅ | programming language =  | operating system = ဝပ်သာ် (web-based)၊ Discord | platform =  | size =  | language = အဲန်ဂလိက် (...&quot;</comment>
      <origin>60284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12228" sha1="05tinsmf0emxvdzetakpmf6tay1b1gk" xml:space="preserve">{{Infobox software
| name = Midjourney
| logo = 
| screenshot = 
| caption = 
| author = David Holz
| developer = Midjourney, Inc.
| released = {{start date and age|2022|7|12}} (open beta)
| latest release version = Midjourney V7 / ဨပြဳ ၄၊ ၂၀၂၅
| programming language = 
| operating system = ဝပ်သာ် (web-based)၊ Discord
| platform = 
| size = 
| language = အဲန်ဂလိက် (ဘာသာတၞဟ် ပါဒၟံင်ညိည)
| genre = ပရဝ်ဂရာမ် မဖန်ဗဒှ် ဗီုရုပ် နကဵု AI (Text-to-image model)
| license = 
| website = {{URL|https://www.midjourney.com}}
}}

'''Midjourney''' ဂှ် ဒှ် ပရဝ်ဂရာမ် မစကာ ပရေင်တော်တမ် AI (generative artificial intelligence) သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် ဗီုရုပ် နူကဵု လိက်ပရူပရာ (text prompts) မချူစုတ်ရ。 ကိရိယာဏအ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ကုမ္ပဏဳ Midjourney, Inc. ပ္ဍဲဍုင် သာန်ဖရာန်သိသ္ကို (San Francisco)၊ အမေရိကာန်[cite: 1]。 Midjourney ဂှ် ဒှ်မွဲအကြာ ပရဝ်ဂရာမ် မထင်ရှား ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ ကိရိယာ မဖန်ဗဒှ် ဗီုရုပ် နကဵု AI နကဵု အခိင်ကာလ ၂၀၂၂ တေအ်ရ[cite: 2]。

== ဝင် ==
Midjourney ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂိတုဩဂုတ် နကဵု David Holz၊ ညးမဒှ် မၞိဟ် မဒက်ပ္တန်လဝ် ကုမ္ပဏဳ Leap Motion နူတမာတေအ်[cite: 3]。 နူတမ် ကုမ္ပဏဳဂှ် နွံကဵု တၠပညာ ပရေင်တော်တမ် ၁၀ တၠဓဝ်ရ[cite: 4]。 ကုမ္ပဏဳဏအ် ဟွံဒးဂိုၚ်ကေတ် သြန်ရီုဗင် (investor) တုဲ ဂွံဒှ် ကုမ္ပဏဳ မနွံကဵု အခေါင်အရာစကာ နကဵုသြန် (subscription model) ဗွဲမပြဟ်ရ[cite: 5]。 ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳဂှ် Midjourney ပံက်ကဵု Discord server သွက်ဂွံပရေင်စက် ဗီုရုပ်。 ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂ ဂိတုဂျူလာင် ၁၂ ဂှ် Midjourney ပံက်ကဵု open beta သွက်မၞိဟ်အိုတ်သီု。

ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၄ ဂှ် Midjourney ဒက်ပ္တန် ကိရိယာ ဝပ်သာ် (web app) မဒှ် ဗီုပြင် ဟွံဒးစကာ Discord ဏီကီု。 ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၄ ဂှ် ကုမ္ပဏဳဂှ် ကလိဂွံ သြန်ကမၠောန် (revenue) အကြာ ၃၀၀ မဳလျာန် အမေရိကာန်ဒေါ်လာ。 ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၅ ဂိတုဂျောန် (ဂိတုဒသမ် ၆) ဂှ် Midjourney ပံက်ကဵု V1 Video Model မဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် ဗီုညး (video) နကဵု AI。 ပ္ဍဲအခိင်တုပ်ပ်ဂှ် ကုမ္ပဏဳဂှ် ဒးဒုၚ်တ္ၚဲ နူကဵု Disney ကေုာံ Universal တအ် နကဵုပရေင်သုၚ်စောဲ အခေါင်အရာ မူလ (copyright infringement)。

== နဲကဲ ပရေင်တော်တမ် (Technology) ==
Midjourney ဂှ် စကာ နဲကဲ closed-source software မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု နဲကဲ diffusion model ကေုာံ large language model (LLM)。 မူဒယ်လ်ဂှ် ဗ္တောန်လဝ် နကဵု ဒေတာ ဗွဲမဂၠိုင် မကေတ်လဝ် နူကဵု အေန်တာနေတ် ကေုာံ နူကဵု dataset နကဵု ဂကောံဂျာမနဳ LAION。 Midjourney နွံကဵု ဗီုပြင် မဆေၚ်စပ် (personalization) သွက်ဂွံကဵု ဗီုရုပ် မတုပ် ကုမၞိဟ်စကာတအ်ရ။

== မုက်လိက် ကေုာံ ဗီုပြင်စကာ (Platforms) ==
Midjourney ဂှ် စကာမာန် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်:
* '''Discord Server''' – ဗီုပြင်ကၠာအိုတ်။ စကာ နကဵု command နကဵု `/imagine`။
* '''ဝပ်သာ် (Web Application)''' – ပံက်ကဵု ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၄၊ ဟွံဒးစကာ Discord account。
* '''API Access''' – သွက်သု/ၚ်စောဲ ပ္ဍဲ Plan သၠုၚ်။

== ဗီုပြင်အခေါင်အရာစကာ (Pricing) ==
Midjourney ဂှ် ဒှ်ကိရိယာ မနွံကဵု ဗီုပြင် subscription。 ပ္ဍဲအခိင်ကာလလၟုဟ် အခမဲ့ (free trial) ဟွံမွဲရ。 အခေါင်အရာစကာ နွံဗွဲသၟဝ်ဝွံရ。

| Plan | ဈေးနှုန်း (တ္ၚဲဏအ်) | Fast GPU Time | Relax Mode | Stealth Mode |
| :--- | :--- | :--- | :--- | :--- |
| **Basic Plan** | $၁၀/လ ($၉၆/နှစ်) | ၃.၃ နာဍဳ/လ | ဟွံမွဲ | ဟွံမွဲ |
| **Standard Plan** | $၃၀/လ ($၂၈၈/နှစ်) | ၁၅ နာဍဳ/လ | နွံ (ဗီုရုပ်) | ဟွံမွဲ |
| **Pro Plan** | $၆၀/လ ($၅၇၆/နှစ်) | ၃၀ နာဍဳ/လ | နွံ (ဗီုရုပ်+ဗီုညး) | နွံ |
| **Mega Plan** | $၁၂၀/လ ($၁,၁၅၂/နှစ်) | ၆၀ နာဍဳ/လ | နွံ (ဗီုရုပ်+ဗီုညး) | နွံ |

ဈေးနှုန်းတအ်ဂှ် ပြံၚ်လှာဲဒၟံၚ် လ္ပာ်အနာဂတ်မာန်ရ။

== ဗီုပြင်ဂမၠိုင် (Versions) ==
Midjourney ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် (version) နကဵုအခိင်ကာလ နာနာသာ်。
* '''V1-V4''' (၂၀၂၂) – ဗီုပြင်ကိုပ်ကၠာအိုတ်၊ ဖန်ဗဒှ် ဗီုရုပ် နကဵု နဲကဲ diffusion model။
* '''V5''' (၂၀၂၃) – ပြံင်လှာဲ ဗီုရုပ် ညံင်ဂွံတုပ် ကုဗီုရုပ်မၞိဟ် (photorealistic)။
* '''V6''' (၂၀၂၃–၂၀၂၄) – တိုတ်လဝ် prompt adherence, upscaling, ကေုာံ inpainting။
* '''V7''' (ဨပြဳ ၂၀၂५) – ဒှ် default version လၟုဟ်， နွံကဵု Draft Mode မကလိဂွံ ဗီုရုပ် ပြဟ် ၁၀ ဆ。
* '''V8 Alpha''' (မာတ် ၂၀၂᱖) – ဗီုပြင် alpha မစမ်ၜတ် ပ္ဍဲဝပ်သာ် alpha.midjourney.com။ ပြဟ် ၄-၅ ဆ၊ နွံကဵု HD 2K image (--hd)。

== ကိရိယာ ဗွဲသၠုၚ် ==
Midjourney နွံကဵု ကိရိယာ သွက်ဂွံဒါန်တဲ ဗီုရုပ် ဗွဲမဂၠိုင်:
* '''Upscale''' – ပလီု ဗီုရုပ် နကဵု resolution မသၠုၚ်။
* '''Variation''' – ဖန်ဗဒှ် ဗီုရုပ် တုပ် ကုဗီုရုပ်မူလ နကဵု အကြံပြု တၞဟ်တအ်။
* '''Inpainting''' – ပလေဝ်ဒါန် ဗီုရုပ် ပ္ဍဲဒၞာဲ မနွံပၟိက် (web editor)。
* '''Pan / Zoom''' – ပလီု ဗီုရုပ် သွက်ဂွံကဵု အနုမောဒနာ နကဵု လ္ပာ် ကေုာံ ဇၞော်။
* '''Style Reference (--sref)''' – စကာ ဗီုရုပ် နူကဵု ဂၠံင်ဗီုပြင် (style) မၞုံလဝ် နူတမ်။
* '''Personalization (--p)''' – ဒါန်တဲ ဗီုရုပ် ညံင်ဂွံတုပ် ကုမၞိဟ်စကာ နကဵု အကြံပြု နူတမ်။

== ပြသၞာ ကေုာံ အခေါင်အရာမူလ (Copyright) ==
Midjourney ဒးဒုၚ်တ္ၚဲ နူကဵု မၞိဟ်ချူလိက် ကေုာံ ကုမ္ပဏဳဇၞော်ဇၞော်တအ် နကဵု ပရေင်သုၚ်စောဲ ဒေတာ (training data) မကေတ်လဝ် ဟွံဒးကဵုအခေါင်。 ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၅ ဂိတုဂျောန် (ဂိတုဒသမ် ၆) ဂှ် Disney ကေုာံ Universal တအ် တ္ၚဲဒဏ် Midjourney နကဵု ပရေင်သုၚ်စောဲ မူလ (copyright infringement)。 ညးတအ် ဟီု ဒဒှ်ရ Midjourney စကာ ဗီုရုပ် မဆေၚ်စပ် ကုညးတအ် (ဗီုကဵု Yoda၊ Iron Man၊ Shrek၊ Bart Simpson စတအ်) သွက်ဂွံဗ္တောန် AI ဟွံဒးကဵုအခေါင်。 Midjourney ဟီု ဒဒှ်ရ ကိစ္စဏအ် ဒှ် &quot;fair use&quot; နကဵုအခေါင်အရာမူလ (copyright law)。 ကိစ္စဏအ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲရုၚ်ဗ္တောန် အမေရိကာန် (Central District of California)。

== သၠုၚ်စိုတ် ကေုာံ ဒဏ်ရာ ==
=== သၠုၚ်စိုတ် (Pros) ===
* ဖန်ဗဒှ် ဗီုရုပ် နကဵု အရံၚ် ကေုာံ ဗီုပြင် နာနာသာ် ခိုဟ်ကွေံ (ဗီုကဵု photorealistic, painterly, cinematic, surrealistic)。
* စကာ နကဵု Discord ကေုာံ ဝပ်သာ် လောဲသွာ။
* နွံကဵု ကိရိယာ (tools) ဗွဲမဂၠိုင် (upscale, variation, inpainting, pan, zoom)။
* နွံကဵု Personalization ကေုာံ Style Reference မလုပ်အဝေါင် ခိုဟ်။
* နွံကဵု community ဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲ Discord (ညးစကာ ၂၀ မဳလျာန်)。

=== ဒဏ်ရာ (Cons) ===
* ဟွံမွဲကု အခမဲ့ (free trial) ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်။
* ဗီုရုပ် နွံကဵု default style မဒုင် သ္ဒးဒုၚ်ပလေဝ်ဒါန် ညိည။
* ပ္ဍဲအခိင် ကာလ ပရေင်ဆက်စပ် အေန်တာနေတ် အောန်မ္ဂး ကိရိယာ လုပ်အဝေါင် အောန်။
* ဒးဒုၚ်တ္ၚဲ နကဵု ပရေင်သုၚ်စောဲ အခေါင်အရာမူလ (copyright) နူကဵု ကုမ္ပဏဳဇၞော်ဇၞော်တအ်။

== ကိရိယာတုပ် ကေုာံ ပရေၚ်တုပ် (Competitors) ==
ကိရိယာ မဖန်ဗဒှ် ဗီုရုပ် နကဵု AI တၞဟ်တအ် နွံဗွဲမဂၠိုင် ဗီုကဵု:
* [[DALL-E]] (နူကဵု OpenAI)
* [[Stable Diffusion]] (နူကဵု Stability AI)
* [[Adobe Firefly]]
* [[Flux (AI model)|Flux]] (နူကဵု Black Forest Labs)

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန် မ္ၚး ==
* {{Official website|https://www.midjourney.com}}
* [[:en:Midjourney|Midjourney ပ္ဍဲအဲန်ဂလိက်ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]

[[Category:AI ကိရိယာ]]
[[Category:ကိရိယာ ဖန်ဗဒှ် ဗီုရုပ်]]
[[Category:Software နူသၞာံ ၂၀၂၂]]
[[Category:Discord bots]]</text>
      <sha1>05tinsmf0emxvdzetakpmf6tay1b1gk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>60285</id>
      <parentid>60284</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T14:12:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>အကြောင်းအရာ &quot;ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် မုက်လိက် ကေုာံ ပရူပရာဂမၠိုင် မနွံပၟိက်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဆက်ထပ် ပလေဝ်ဒါန်၊ ဇမၠိင်ပတိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပဠေဝ်ပလေတ် ညံင်ဂွံဍိုက်ပေင်...&quot; ဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်</comment>
      <origin>60285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="889" sha1="9di3444ys28j1z8vc7aday839e67wzs" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် မုက်လိက် ကေုာံ ပရူပရာဂမၠိုင် မနွံပၟိက်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဆက်ထပ် ပလေဝ်ဒါန်၊ ဇမၠိင်ပတိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပဠေဝ်ပလေတ် ညံင်ဂွံဍိုက်ပေင်ကဵု သၞောတ်ဝ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] ရ။

မုက်လိက် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ညးလဵုဟွံရုဲ လုပ်ကၠုင် ထပ်ပလေဝ်ဒါန် ကေုာံ ရီုဗင် သၠဲပတိတ် ပရူပရာမာန်ရ။

__HIDDENCAT__

[[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]</text>
      <sha1>9di3444ys28j1z8vc7aday839e67wzs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox ညးချူလိက်</title>
    <ns>10</ns>
    <id>13518</id>
    <revision>
      <id>60286</id>
      <timestamp>2026-11-09T14:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | child       = {{{child|}}} | subbox      = {{{subbox|}}} | bodyclass   = {{{bodyclass|vcard}}} | bodystyle   = {{{bodystyle|}}}  | titleclass  = {{{titleclass|fn}}} | titlestyle  = {{{titlestyle|background-color: #ed8;}}} | title       = {{{name|{{{ယၟု|{{PAGENAME}}}}}}}}  | aboveclass  = {{{aboveclass|}}} | abovestyle  = {{{abovestyle|font-size: 110%;}}} | above       = {{{native_name|{{{ယၟု_...&quot;</comment>
      <origin>60286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4970" sha1="b0k9d0cxwhtiendebmz9rlwn1dvbo0h" xml:space="preserve">{{Infobox
| child       = {{{child|}}}
| subbox      = {{{subbox|}}}
| bodyclass   = {{{bodyclass|vcard}}}
| bodystyle   = {{{bodystyle|}}}

| titleclass  = {{{titleclass|fn}}}
| titlestyle  = {{{titlestyle|background-color: #ed8;}}}
| title       = {{{name|{{{ယၟု|{{PAGENAME}}}}}}}}

| aboveclass  = {{{aboveclass|}}}
| abovestyle  = {{{abovestyle|font-size: 110%;}}}
| above       = {{{native_name|{{{ယၟု_တၞဟ်|}}}}}}

| image1      = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{{ဗီုရုပ်|}}}}}}|size={{{image_size|{{{ဇမၞော်_ဗီု|}}}}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}}
| caption1    = {{{caption|{{{ယၟုဗီု|}}}}}}

| label1      = ယၟု နူတမ်
| data1       = {{{birth_name|{{{ယၟု_နူတမ်|}}}}}}

| label2      = တ္ၚဲ ဒှ်မၞိဟ်
| data2       = {{{birth_date|{{{တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်|}}}}}}

| label3      = ဒၞာဲ ဒှ်မၞိဟ်
| data3       = {{{birth_place|{{{ဒၞာဲဒှ်မၞိဟ်|}}}}}}

| label4      = တ္ၚဲ စုတိ
| data4       = {{{death_date|{{{တ္ၚဲစုတိ|}}}}}}

| label5      = ဒၞာဲ စုတိ
| data5       = {{{death_place|{{{ဒၞာဲစုတိ|}}}}}}

| label6      = ဒၞာဲ မစွံဇွ
| data6       = {{{resting_place|{{{ဒၞာဲစွံဇွ|}}}}}}

| label7      = ကမၠောန်
| data7       = {{{occupation|{{{ကမၠောန်|}}}}}}

| label8      = အရေဝ်ဘာသာ
| data8       = {{{language|{{{အရေဝ်ဘာသာ|}}}}}}

| label9      = ကောန်ဂကူ
| data9       = {{{nationality|{{{ကောန်ဂကူ|}}}}}}

| label10     = ကောန်ဍုင်
| data10      = {{{citizenship|{{{ကောန်ဍုင်|}}}}}}

| label11     = ပရေင်ပညာ
| data11      = {{{education|{{{ပရေင်ပညာ|}}}}}}

| label12     = ဘာမတိုန်လဝ်
| data12      = {{{alma_mater|{{{ဘာမတိုန်လဝ်|}}}}}}

| label13     = အခိင်ကာလ / ခေတ်
| data13      = {{{period|{{{ခေတ်|}}}}}}

| label14     = ဂကူလိက်
| data14      = {{{genre|{{{ဂကူလိက်|}}}}}}

| label15     = ပရူပရာ အဓိက
| data15      = {{{subject|{{{ပရူပရာ|}}}}}}

| label16     = ပရေင်ချဳဒရာင်
| data16      = {{{movement|{{{ပရေင်ချဳဒရာင်|}}}}}}

| label17     = ကမၠောန် မပြာကတ်
| data17      = {{{notableworks|{{{ကမၠောန်မပြာကတ်|}}}}}}

| label18     = ပွံင်သ္ၚိကၟိန်
| data18      = {{{spouse|{{{ပွံင်သ္ၚိကၟိန်|}}}}}}

| label19     = ပွံင်
| data19      = {{{partner|{{{ပွံင်|}}}}}}

| label20     = ကောန်ဇာတ်
| data20      = {{{children|{{{ကောန်ဇာတ်|}}}}}}

| label21     = ကလောဒညာတ်
| data21      = {{{relatives|{{{ကလောဒညာတ်|}}}}}}

| label22     = လာပ်
| data22      = {{{awards|{{{လာပ်|}}}}}}

| label23     = စၟတ်တဲ
| data23      = {{#if:{{{signature|{{{စၟတ်တဲ|}}}}}}|[[File:{{{signature|{{{စၟတ်တဲ}}}}}}|150px]]}}

| label24     = မုက်ဝက်
| data24      = {{{website|{{{မုက်ဝက်|}}}}}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{clear}}
== ဗီုစကာ ==
ကော်စကာ ထာမ်ပလိက်ဏအ် နကဵု မကော်ပၠုပ် ကောဒ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ပ္ဍဲ လတူအိုတ် ဇရေင် မုက်လိက် ပရူပရာ ညးချူလိက်၊ ကဝိ ဟွံသေင်မ္ဂး အစာပရိုင် တအ်မာန်ရ။

&lt;pre&gt;
{{Infobox ညးချူလိက်
| ယၟု = 
| ယၟု_တၞဟ် = 
| ဗီုရုပ် = 
| ဇမၞော်_ဗီု = 
| ယၟုဗီု = 
| ယၟု_နူတမ် = 
| တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ် = 
| ဒၞာဲဒှ်မၞိဟ် = 
| တ္ၚဲစုတိ = 
| ဒၞာဲစုတိ = 
| ဒၞာဲစွံဇွ = 
| ကမၠောန် = 
| အရေဝ်ဘာသာ = 
| ကောန်ဂကူ = 
| ကောန်ဍုင် = 
| ပရေင်ပညာ = 
| ဘာမတိုန်လဝ် = 
| ခေတ် = 
| ဂကူလိက် = 
| ပရူပရာ = 
| ပရေင်ချဳဒရာင် = 
| ကမၠောန်မပြာကတ် = 
| ပွံင်သ္ၚိကၟိန် = 
| ပွံင် = 
| ကောန်ဇာတ် = 
| ကလောဒညာတ် = 
| လာပ် = 
| စၟတ်တဲ = 
| မုက်ဝက် = 
}}
&lt;/pre&gt;

[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် သ္ၚိအင်]]
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ညးချူလိက်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b0k9d0cxwhtiendebmz9rlwn1dvbo0h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အကုသဵု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13519</id>
    <revision>
      <id>60288</id>
      <timestamp>2026-11-09T14:17:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓမ္မ | နာမ = အကုသဵု | နာမတၞဟ် = Akusala / Unwholesome / Unskillful | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]]၊ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] | ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Budd...&quot;</comment>
      <origin>60288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10656" sha1="n0i6f881btkk4txvwuv5fxzrsueubb0" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = အကုသဵု
| နာမတၞဟ် = Akusala / Unwholesome / Unskillful
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]]၊ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = ဓဝ် မဟွံခိုဟ်ဆာဲ၊ ပရေၚ်ဒ္ဂေတ် မလေပ်ကဵု ဒုဟ် ဒဒိုက်
| ဆက်စပ် = [[ကုသဵု]] (Wholesome)၊ [[လောဘ]]၊ [[ဒေါသ]]၊ [[မောဟ]]
}}

'''အကုသဵု''' (ပါဠိ: Akusala; အၚ်္ဂလိက်: Unwholesome ဟွံသေၚ်မ္ဂး Unskillful / Bad actions) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) မ္ဂး၊ ဒှ် သဘာဝ ဓဝ် မဟွံခိုဟ်ဆာဲ၊ ပရေၚ်ကၠောန်သ္ပ နကဵု ကာယ ဝစဳ စိုတ် မဟွံမွဲ ကု ကြက်ဉာဏ်ပညာ ကေုာံ အရာမလေပ်ကဵု ဖဵု ဒုဟ် ဒဒိုက် ပ္ဍဲ ပစ္စုပ္ပန် ကေုာံ ဘဝ တမၠောန် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_abhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။

အကုသဵု ဏအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု တမ်ရိုဟ် မူလ ၃ သာ် မတွံဂး [[လောဘ]] (Greed)၊ [[ဒေါသ]] (Hatred)၊ ကေုာံ [[မောဟ]] (Delusion) ရ။ ယဝ်ရ ပူဂိုလ်မွဲမွဲ ကၠောန်သ္ပ အကုသဵုကံ (Unwholesome Kamma) မ္ဂး၊ အကုသဵု တံဂှ် လေပ် ဓလုက် ဓဇက် ဏာ သတ္တံ ညံၚ်ဂွံ ဒး ဒုၚ်ဒဒိုက် ပ္ဍဲ ဘုံ အပါယ် ၄ (Apaya) မာန် ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) ==
ဝေါဟာရ &quot;အကုသဵု&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ &quot;အ&quot; (A - မဟွံသေၚ် / Not) ကေုာံ &quot;ကုသလ&quot; (Kusala - မခိုဟ်ဆာဲ / မစိုန်သ္ကီု / Skillful or Wholesome) တုဲ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒဒှ် မဟွံခိုဟ်ဆာဲ၊ မဟွံစိုန်သ္ကီု၊ မလေပ်ကဵု အန္တရာဲ&quot; ရ။

အကုသဵု ဂှ် ဒှ် ဓဝ် မပလီုပလာ် ကဵု ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် စိုတ် တုဲ၊ ဍေံ ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံၚ် ကိလေသ (Defilements) တံ ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ရ။

== အကုသဵု ကမ္မပထ ၁၀ သာ် (The 10 Courses of Unwholesome Action) ==
အတိုၚ် လိက် သုတ္တန္တပိဋကတ် ကေုာံ လညာတ် သာသနာ မ္ဂး၊ လၟေၚ် ပရေၚ်ကၠောန်သ္ပ အကုသဵု (Akusala Kammapatha) သီုဖအိုတ် နွံ ၁၀ သာ် မပါ်လဝ် နကဵု ဒွါရ (ကာယ၊ ဝစဳ၊ စိုတ်) ပိ သာ် ရ&lt;ref name=&quot;visuddhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အကုသဵု ကမ္မပထ ၁၀ သာ် (10 Unwholesome Courses of Action)
|-
! ဒွါရ (Door of Action)
! စၟတ်
! ယၟု ပါဠိ (Pali Term)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | '''ကာယကံ'''&lt;br&gt;(Bodily Actions - Kāya-kamma)
| ၁
| ပါဏာတိပါတ (Pāṇātipāta)
| '''ဂစိုတ် သတ်''' - ဂစိုတ် ပလီု လမျီု သတ္တံ (Killing or taking life)။
|-
| ၂
| အဒိန္နာဒါန (Adinnādāna)
| '''ကၠတ် ဒြပ်''' - ကေတ် ဒြပ် ညးတၞဟ် မဟွံကဵု လဝ် အခေါၚ် (Stealing)။
|-
| ၃
| ကာမေသုမိစ္ဆာစာရ (Kāmesu-micchācāra)
| '''ပလီု ကာမဂုဏ်''' - ဒ္ဂေတ် ပဋိပတ် သမ္ဘာ တၠသ္ၚိ ညးတၞဟ် (Sexual misconduct)။
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | '''ဝစဳကံ'''&lt;br&gt;(Verbal Actions - Vacī-kamma)
| ၄
| မုသာဝါဒ (Musāvāda)
| '''ဟီု မုသာ''' - ဟီု အရေဝ် ဟွံဍာံစၟတ်၊ ဠာန် လှေံလှန် (Lying or false speech)။
|-
| ၅
| ပိသုဏဝါစာ (Pisuṇavācā)
| '''ဟီု သၠေက်သၠန်''' - ဟီု အရေဝ် ပကဵု ညံၚ် ညးတၞဟ် ဂွံ ပါ်ဒကး၊ ဟီု စရာံစသိုၚ် (Slandering)။
|-
| ၆
| ဖရုသဝါစာ (Pharusavācā)
| '''ဟီု ကြံၚ်မ္ၚိုဟ်''' - ဟီု အရေဝ် ဍိုဟ်က္ဍတ်၊ ပျုတ်ပၟာ လေက် ဏာ (Harsh speech)။
|-
| ၇
| သမ္ဖပ္ပလာပ (Samphappalāpa)
| '''ဟီု လဟဵု''' - ဟီု အရေဝ် ဟွံမွဲ ကု ဖဵု သွက် အလိုက် လောက၊ ဓမ္မ (Frivolous or idle chatter)။
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | '''မနောကံ'''&lt;br&gt;(Mental Actions - Mano-kamma)
| ၈
| အဘိဇ္ဇျာ (Abhijjhā)
| '''မက်မောဝ်''' - မိက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒြပ်ရတ် ညးတၞဟ် ဗွဲမလောန် (Covetousness)။
|-
| ၉
| ဗျာပါဒ (Vyāpāda)
| '''ပၞတ် စိုတ်စၞာဲ''' - စွံ စိုတ် မိက်ဂွံ ပကဵု ညံၚ် ညးတၞဟ် ဂွံ ဒးဒုၚ် ဒဒိုက်၊ ချိုတ် လီု (Ill-will)။
|-
| ၁၀
| မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Micchādiṭṭhi)
| '''လညာတ် ဗၠေတ်''' - ညာတ်ကေတ် ကံ၊ ဖဵုကံ ဟွံမွဲ (မပ္တံ ကု နတ္ထိကဒိဋ္ဌိ) (Wrong view)။
|}

== အကုသဵု ပ္ဍဲ လညာတ် အဘိဓမ္မာ (Akusala in Abhidhamma) ==
ပ္ဍဲ လိက် အဘိဓမ္မပိဋကတ် မ္ဂး၊ အကုသဵု ဏအ်ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် နကဵု လဒက်ပ္တန် စိုတ် ကေုာံ စေတသိက် ရ။

* '''အကုသဵုစိုတ် ၁၂ သာ်''' (12 Unwholesome Consciousnesses): စိုတ် မနွံကဵု မူလ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ။ ဍေံ ပါ်လဝ်-
  * လောဘမူစိုတ် ၈ (8 rooted in greed)
  * ဒေါသမမူစိုတ် ၂ (2 rooted in hatred)
  * မောဟမူစိုတ် ၂ (2 rooted in delusion)
* '''အကုသဵု စေတသိက် ၁၄ သာ်''' (14 Unwholesome Mental Factors): ဓဝ် မက္တဵုဒှ် မွဲစွံ ကု အကုသဵုစိုတ် (မပ္တံ ကု မောဟ၊ လောဘ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ မာန၊ ဒေါသ၊ ဣဿာ၊ မစ္ဆေရ၊ ဥဒ္ဓစ္စ၊ စတေံ) ရ။

== ဒုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပယ်ဒိုဟ် (Danger and Eradication) ==
အကုသဵု ဂှ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် သံသာ ဒဒိုက် ရ။ ပူဂိုလ် မကၠောန်သ္ပ အကုသဵုကံ မ္ဂး ဒးဒုၚ် စသိုၚ် ဖဵု အကုသဵု ဝိပါက် မတွံဂး ပရေၚ်ယဲဘဲ၊ ပရေၚ်ဆောံလေၚ် ကေုာံ ဒး က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဘုံ အပါယ် (နရက်၊ တိရစ္ဆာန်၊ ပြေတ္တာ၊ အသူရကာဲ) ရ။

'''နဲကဲ ပယ်ဒိုဟ် အကုသဵု (Eradication of Akusala):'''
ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ အကုသဵု တံဂှ် ဒးဒုၚ် ပယ်ကၠေံ နကဵု လွဳပရာ ဓဝ် '''ကုသဵု''' (Kusala - Wholesome actions) ကေုာံ လၟေၚ် '''မဂ္ဂၚ် ၈ သာ်''' (Noble Eightfold Path) ရ။ လွဳပရာ ဒါန၊ သဳလ၊ ကေုာံ ဘာဝနာ မ္ဂး အကုသဵု တံ ဟွံမာန် က္တဵုဒှ် ရ။ ပ္ဍဲ လၟေၚ် အရိယမဂ် (Ariya Magga) မ္ဂး-
* '''သောတာပတ္တိမဂ်''' ဂှ် ပယ်ကၠေံ အကုသဵု မလေပ် ကဵုစှ်ေ အပါယ် သီုဖအိုတ် မာန် ရ။
* '''အရဟတ္တမဂ်''' ဂှ် ပယ်ကၠေံ အကုသဵု အနုသယ သီုဖအိုတ် တုဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် အာစိုပ် ဌာန် နိဗ္ဗာန် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကုသဵု]] (Kusala / Wholesome)
* [[လောဘ]] (Lobha / Greed)
* [[ဒေါသ]] (Dosa / Hatred)
* [[မောဟ]] (Moha / Delusion)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ]] (Abhidhammattha Sangaha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ကံ
| title = ကံ ကေုာံ ကမ္မပထ ၁၀ သာ် (Kamma and Courses of Action)
| list1 = [[ကုသဵု]] (Wholesome) • [[အကုသဵု]] (Unwholesome) • [[ကာယကံ]] • [[ဝစဳကံ]] • [[မနောကံ]]
}}

{{DEFAULTSORT:အကုသဵု}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:အကုသဵု]]
[[Category:ဓမ္မ]]</text>
      <sha1>n0i6f881btkk4txvwuv5fxzrsueubb0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>60362</id>
      <parentid>60288</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:09:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10772" sha1="p6l19if4ruxuyiu4pfxizxgssh2q62z" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = အကုသဵု
| နာမတၞဟ် = Akusala / Unwholesome / Unskillful
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]]၊ [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]]
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = ဓဝ် မဟွံခိုဟ်ဆာဲ၊ ပရေၚ်ဒ္ဂေတ် မလေပ်ကဵု ဒုဟ် ဒဒိုက်
| ဆက်စပ် = [[ကုသဵု]] (Wholesome)၊ [[လောဘ]]၊ [[ဒေါသ]]၊ [[မောဟ]]
}}

'''အကုသဵု''' (ပါဠိ: Akusala; အၚ်္ဂလိက်: Unwholesome ဟွံသေၚ်မ္ဂး Unskillful / Bad actions) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) မ္ဂး၊ ဒှ် သဘာဝ ဓဝ် မဟွံခိုဟ်ဆာဲ၊ ပရေၚ်ကၠောန်သ္ပ နကဵု ကာယ ဝစဳ စိုတ် မဟွံမွဲ ကု ကြက်ဉာဏ်ပညာ ကေုာံ အရာမလေပ်ကဵု ဖဵု ဒုဟ် ဒဒိုက် ပ္ဍဲ ပစ္စုပ္ပန် ကေုာံ ဘဝ တမၠောန် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_abhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |url=https://archive.org/details/comprehensiveman0000anur |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။

အကုသဵု ဏအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု တမ်ရိုဟ် မူလ ၃ သာ် မတွံဂး [[လောဘ]] (Greed)၊ [[ဒေါသ]] (Hatred)၊ ကေုာံ [[မောဟ]] (Delusion) ရ။ ယဝ်ရ ပူဂိုလ်မွဲမွဲ ကၠောန်သ္ပ အကုသဵုကံ (Unwholesome Kamma) မ္ဂး၊ အကုသဵု တံဂှ် လေပ် ဓလုက် ဓဇက် ဏာ သတ္တံ ညံၚ်ဂွံ ဒး ဒုၚ်ဒဒိုက် ပ္ဍဲ ဘုံ အပါယ် ၄ (Apaya) မာန် ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |url=https://archive.org/details/buddhistdictiona0000nyan |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) ==
ဝေါဟာရ &quot;အကုသဵု&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ &quot;အ&quot; (A - မဟွံသေၚ် / Not) ကေုာံ &quot;ကုသလ&quot; (Kusala - မခိုဟ်ဆာဲ / မစိုန်သ္ကီု / Skillful or Wholesome) တုဲ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒဒှ် မဟွံခိုဟ်ဆာဲ၊ မဟွံစိုန်သ္ကီု၊ မလေပ်ကဵု အန္တရာဲ&quot; ရ။

အကုသဵု ဂှ် ဒှ် ဓဝ် မပလီုပလာ် ကဵု ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် စိုတ် တုဲ၊ ဍေံ ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံၚ် ကိလေသ (Defilements) တံ ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ရ။

== အကုသဵု ကမ္မပထ ၁၀ သာ် (The 10 Courses of Unwholesome Action) ==
အတိုၚ် လိက် သုတ္တန္တပိဋကတ် ကေုာံ လညာတ် သာသနာ မ္ဂး၊ လၟေၚ် ပရေၚ်ကၠောန်သ္ပ အကုသဵု (Akusala Kammapatha) သီုဖအိုတ် နွံ ၁၀ သာ် မပါ်လဝ် နကဵု ဒွါရ (ကာယ၊ ဝစဳ၊ စိုတ်) ပိ သာ် ရ&lt;ref name=&quot;visuddhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အကုသဵု ကမ္မပထ ၁၀ သာ် (10 Unwholesome Courses of Action)
|-
! ဒွါရ (Door of Action)
! စၟတ်
! ယၟု ပါဠိ (Pali Term)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | '''ကာယကံ'''&lt;br&gt;(Bodily Actions - Kāya-kamma)
| ၁
| ပါဏာတိပါတ (Pāṇātipāta)
| '''ဂစိုတ် သတ်''' - ဂစိုတ် ပလီု လမျီု သတ္တံ (Killing or taking life)။
|-
| ၂
| အဒိန္နာဒါန (Adinnādāna)
| '''ကၠတ် ဒြပ်''' - ကေတ် ဒြပ် ညးတၞဟ် မဟွံကဵု လဝ် အခေါၚ် (Stealing)။
|-
| ၃
| ကာမေသုမိစ္ဆာစာရ (Kāmesu-micchācāra)
| '''ပလီု ကာမဂုဏ်''' - ဒ္ဂေတ် ပဋိပတ် သမ္ဘာ တၠသ္ၚိ ညးတၞဟ် (Sexual misconduct)။
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | '''ဝစဳကံ'''&lt;br&gt;(Verbal Actions - Vacī-kamma)
| ၄
| မုသာဝါဒ (Musāvāda)
| '''ဟီု မုသာ''' - ဟီု အရေဝ် ဟွံဍာံစၟတ်၊ ဠာန် လှေံလှန် (Lying or false speech)။
|-
| ၅
| ပိသုဏဝါစာ (Pisuṇavācā)
| '''ဟီု သၠေက်သၠန်''' - ဟီု အရေဝ် ပကဵု ညံၚ် ညးတၞဟ် ဂွံ ပါ်ဒကး၊ ဟီု စရာံစသိုၚ် (Slandering)။
|-
| ၆
| ဖရုသဝါစာ (Pharusavācā)
| '''ဟီု ကြံၚ်မ္ၚိုဟ်''' - ဟီု အရေဝ် ဍိုဟ်က္ဍတ်၊ ပျုတ်ပၟာ လေက် ဏာ (Harsh speech)။
|-
| ၇
| သမ္ဖပ္ပလာပ (Samphappalāpa)
| '''ဟီု လဟဵု''' - ဟီု အရေဝ် ဟွံမွဲ ကု ဖဵု သွက် အလိုက် လောက၊ ဓမ္မ (Frivolous or idle chatter)။
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | '''မနောကံ'''&lt;br&gt;(Mental Actions - Mano-kamma)
| ၈
| အဘိဇ္ဇျာ (Abhijjhā)
| '''မက်မောဝ်''' - မိက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒြပ်ရတ် ညးတၞဟ် ဗွဲမလောန် (Covetousness)။
|-
| ၉
| ဗျာပါဒ (Vyāpāda)
| '''ပၞတ် စိုတ်စၞာဲ''' - စွံ စိုတ် မိက်ဂွံ ပကဵု ညံၚ် ညးတၞဟ် ဂွံ ဒးဒုၚ် ဒဒိုက်၊ ချိုတ် လီု (Ill-will)။
|-
| ၁၀
| မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (Micchādiṭṭhi)
| '''လညာတ် ဗၠေတ်''' - ညာတ်ကေတ် ကံ၊ ဖဵုကံ ဟွံမွဲ (မပ္တံ ကု နတ္ထိကဒိဋ္ဌိ) (Wrong view)။
|}

== အကုသဵု ပ္ဍဲ လညာတ် အဘိဓမ္မာ (Akusala in Abhidhamma) ==
ပ္ဍဲ လိက် အဘိဓမ္မပိဋကတ် မ္ဂး၊ အကုသဵု ဏအ်ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် နကဵု လဒက်ပ္တန် စိုတ် ကေုာံ စေတသိက် ရ။

* '''အကုသဵုစိုတ် ၁၂ သာ်''' (12 Unwholesome Consciousnesses): စိုတ် မနွံကဵု မူလ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ။ ဍေံ ပါ်လဝ်-
  * လောဘမူစိုတ် ၈ (8 rooted in greed)
  * ဒေါသမမူစိုတ် ၂ (2 rooted in hatred)
  * မောဟမူစိုတ် ၂ (2 rooted in delusion)
* '''အကုသဵု စေတသိက် ၁၄ သာ်''' (14 Unwholesome Mental Factors): ဓဝ် မက္တဵုဒှ် မွဲစွံ ကု အကုသဵုစိုတ် (မပ္တံ ကု မောဟ၊ လောဘ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ မာန၊ ဒေါသ၊ ဣဿာ၊ မစ္ဆေရ၊ ဥဒ္ဓစ္စ၊ စတေံ) ရ။

== ဒုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပယ်ဒိုဟ် (Danger and Eradication) ==
အကုသဵု ဂှ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် သံသာ ဒဒိုက် ရ။ ပူဂိုလ် မကၠောန်သ္ပ အကုသဵုကံ မ္ဂး ဒးဒုၚ် စသိုၚ် ဖဵု အကုသဵု ဝိပါက် မတွံဂး ပရေၚ်ယဲဘဲ၊ ပရေၚ်ဆောံလေၚ် ကေုာံ ဒး က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဘုံ အပါယ် (နရက်၊ တိရစ္ဆာန်၊ ပြေတ္တာ၊ အသူရကာဲ) ရ။

'''နဲကဲ ပယ်ဒိုဟ် အကုသဵု (Eradication of Akusala):'''
ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ အကုသဵု တံဂှ် ဒးဒုၚ် ပယ်ကၠေံ နကဵု လွဳပရာ ဓဝ် '''ကုသဵု''' (Kusala - Wholesome actions) ကေုာံ လၟေၚ် '''မဂ္ဂၚ် ၈ သာ်''' (Noble Eightfold Path) ရ။ လွဳပရာ ဒါန၊ သဳလ၊ ကေုာံ ဘာဝနာ မ္ဂး အကုသဵု တံ ဟွံမာန် က္တဵုဒှ် ရ။ ပ္ဍဲ လၟေၚ် အရိယမဂ် (Ariya Magga) မ္ဂး-
* '''သောတာပတ္တိမဂ်''' ဂှ် ပယ်ကၠေံ အကုသဵု မလေပ် ကဵုစှ်ေ အပါယ် သီုဖအိုတ် မာန် ရ။
* '''အရဟတ္တမဂ်''' ဂှ် ပယ်ကၠေံ အကုသဵု အနုသယ သီုဖအိုတ် တုဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် အာစိုပ် ဌာန် နိဗ္ဗာန် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ကုသဵု]] (Kusala / Wholesome)
* [[လောဘ]] (Lobha / Greed)
* [[ဒေါသ]] (Dosa / Hatred)
* [[မောဟ]] (Moha / Delusion)
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination)
* [[အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ]] (Abhidhammattha Sangaha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ကံ
| title = ကံ ကေုာံ ကမ္မပထ ၁၀ သာ် (Kamma and Courses of Action)
| list1 = [[ကုသဵု]] (Wholesome) • [[အကုသဵု]] (Unwholesome) • [[ကာယကံ]] • [[ဝစဳကံ]] • [[မနောကံ]]
}}

{{DEFAULTSORT:အကုသဵု}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:အကုသဵု]]
[[Category:ဓမ္မ]]</text>
      <sha1>p6l19if4ruxuyiu4pfxizxgssh2q62z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox ဓမ္မ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>13520</id>
    <revision>
      <id>60289</id>
      <timestamp>2026-11-09T14:19:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | child       = {{{child|}}} | subbox      = {{{subbox|}}} | bodyclass   = {{{bodyclass|vcard}}} | bodystyle   = {{{bodystyle|}}}  | titleclass  = {{{titleclass|fn}}} | titlestyle  = {{{titlestyle|background-color: #FFD700;}}} | title       = {{{name|{{{ယၟု|{{PAGENAME}}}}}}}}  | aboveclass  = {{{aboveclass|}}} | abovestyle  = {{{abovestyle|font-size: 110%;}}} | above       = {{{native_name|{{{ယၟု...&quot;</comment>
      <origin>60289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2604" sha1="6d4rn35l9bybh9b4k9whgiv4o5g3lcx" xml:space="preserve">{{Infobox
| child       = {{{child|}}}
| subbox      = {{{subbox|}}}
| bodyclass   = {{{bodyclass|vcard}}}
| bodystyle   = {{{bodystyle|}}}

| titleclass  = {{{titleclass|fn}}}
| titlestyle  = {{{titlestyle|background-color: #FFD700;}}}
| title       = {{{name|{{{ယၟု|{{PAGENAME}}}}}}}}

| aboveclass  = {{{aboveclass|}}}
| abovestyle  = {{{abovestyle|font-size: 110%;}}}
| above       = {{{native_name|{{{ယၟု_တၞဟ်|}}}}}}

| image1      = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{{ဗီုရုပ်|}}}}}}|size={{{image_size|{{{ဇမၞော်_ဗီု|}}}}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}}
| caption1    = {{{caption|{{{ယၟုဗီု|}}}}}}

| label1      = ပါဠိ
| data1       = {{{pali|{{{ပါဠိ|}}}}}}

| label2      = သံသကြိုတ်
| data2       = {{{sanskrit|{{{သံသကြိုတ်|}}}}}}

| label3      = ဘာသာ / ဂိုဏ်
| data3       = {{{tradition|{{{ဘာသာ_ဂိုဏ်|}}}}}}

| label4      = ကဏ္ဍ
| data4       = {{{category|{{{ကဏ္ဍ|}}}}}}

| label5      = ပြကိုဟ် / သုတ်
| data5       = {{{source|{{{ပြကိုဟ်|}}}}}}

| label6      = ညးတွံ
| data6       = {{{taught_by|{{{ညးတွံ|}}}}}}

| label7      = ဒၞာဲတွံလဝ်
| data7       = {{{place|{{{ဒၞာဲ|}}}}}}

| label8      = ပရူပရာ အဓိက
| data8       = {{{subject|{{{ပရူပရာ_အဓိက|}}}}}}

| label9      = သုတ်/ဓမ္မ ဆက်စပ်
| data9       = {{{related|{{{ဆက်စပ်|}}}}}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{clear}}
== ဗီုစကာ ==
ကော်စကာ ထာမ်ပလိက်ဏအ် နကဵု မကော်ပၠုပ် ကောဒ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ပ္ဍဲ လတူအိုတ် ဇရေင် မုက်လိက် ပရူပရာ ဓမ္မ၊ သုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဏ္ဍဗုဒ္ဓဘာသာနာနာ တအ်မာန်ရ။

&lt;pre&gt;
{{Infobox ဓမ္မ
| ယၟု = 
| ယၟု_တၞဟ် = 
| ဗီုရုပ် = 
| ဇမၞော်_ဗီု = 
| ယၟုဗီု = 
| ပါဠိ = 
| သံသကြိုတ် = 
| ဘာသာ_ဂိုဏ် = 
| ကဏ္ဍ = 
| ပြကိုဟ် = 
| ညးတွံ = 
| ဒၞာဲ = 
| ပရူပရာ_အဓိက = 
| ဆက်စပ် = 
}}
&lt;/pre&gt;

[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် သ္ၚိအင်]]
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6d4rn35l9bybh9b4k9whgiv4o5g3lcx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သယံဇာတမၞိဟ် ပ္ဍဲပရေၚ်ပညာ (Human Resource Management in Education)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13521</id>
    <redirect title="ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သယံဇာတမၞိဟ် ပ္ဍဲပရေၚ်ပညာ" />
    <revision>
      <id>60291</id>
      <timestamp>2026-11-09T14:21:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သယံဇာတမၞိဟ် ပ္ဍဲပရေၚ်ပညာ (Human Resource Management in Education)]] ဇရေင် [[ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သယံဇာတမၞိဟ် ပ္ဍဲပရေၚ်ပညာ]]</comment>
      <origin>60291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="124" sha1="q2ts0h02uaw5tmvb09x20p7nan9zcfh" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သယံဇာတမၞိဟ် ပ္ဍဲပရေၚ်ပညာ]]</text>
      <sha1>q2ts0h02uaw5tmvb09x20p7nan9zcfh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ပညာ (Research in Educational Administration)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13522</id>
    <redirect title="သုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ပညာ" />
    <revision>
      <id>60293</id>
      <timestamp>2026-11-09T14:22:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[သုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ပညာ (Research in Educational Administration)]] ဇရေင် [[သုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ပညာ]]</comment>
      <origin>60293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="3apgwaqyw700wntjcbuxhx873lkhqkx" xml:space="preserve">#REDIRECT [[သုတေသန ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ပညာ]]</text>
      <sha1>3apgwaqyw700wntjcbuxhx873lkhqkx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လၟေၚ်ကမၠောန် ကေုာံ သၞောဝ်ပရေၚ်ပညာ (Educational Policy, Planning and Law)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13523</id>
    <redirect title="လၟေၚ်ကမၠောန် ကေုာံ သၞောဝ်ပရေၚ်ပညာ" />
    <revision>
      <id>60295</id>
      <timestamp>2026-11-09T14:23:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[လၟေၚ်ကမၠောန် ကေုာံ သၞောဝ်ပရေၚ်ပညာ (Educational Policy, Planning and Law)]] ဇရေင် [[လၟေၚ်ကမၠောန် ကေုာံ သၞောဝ်ပရေၚ်ပညာ]]</comment>
      <origin>60295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="tw8kh3a9ztb9ymcb2uvif1gl82algll" xml:space="preserve">#REDIRECT [[လၟေၚ်ကမၠောန် ကေုာံ သၞောဝ်ပရေၚ်ပညာ]]</text>
      <sha1>tw8kh3a9ztb9ymcb2uvif1gl82algll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞာံ ၁၉၁၈</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13524</id>
    <revision>
      <id>60296</id>
      <timestamp>2026-11-09T14:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox year | year = 1918 | millennium = မရနုက်ကဵု ၂  | century = မရနုက်ကဵု ၂၀  | decade = ၁၉၁၀ ဂမၠိုၚ် | image = WW1 TitlePicture For Wikipedia Article.jpg | caption = ဗီုရုပ်ဂမၠိုၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၈ မဒှ် သၞာံ...&quot;</comment>
      <origin>60296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37842" sha1="2bwvzmkj2pv4c3j0ddfke3cefwsh2n6" xml:space="preserve">{{Infobox year
| year = 1918
| millennium = မရနုက်ကဵု ၂ 
| century = မရနုက်ကဵု ၂၀ 
| decade = ၁၉၁၀ ဂမၠိုၚ်
| image = WW1 TitlePicture For Wikipedia Article.jpg
| caption = ဗီုရုပ်ဂမၠိုၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၈ မဒှ် သၞာံ မအာစိုပ်ဒတုဲ
| year_in_other_calendars = 
* ကြက္ကဒိန် ဗုဒ္ဓဘာသာ: ၂၄၆၁ - ၂၄၆၂
* ကြက္ကဒိန် ကြုက်: ၄၆၁၄ - ၄၆၁၅
* ကြက္ကဒိန် ဟေဘြေဝ်: ၅၆၇၈ - ၅၆၇၉
* ကြက္ကဒိန် အေတ်သလာမ်: ၁၃၃၆ - ၁၃၃၇
}}

သၞာံ ၁၉၁၈ (1918) မဒှ် သၞာံဓမ္မတာ မစတမ်နူ တ္ၚဲအၚာ အတိုၚ် ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) တုဲ ပ္ဍဲ ဝင်ကောန်မၞိဟ်ဂၠးကဝ်မ္ဂး ဒှ်သၞာံ မၞုံကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ် ဇၞော်အိုတ်မွဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံဏအ် ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ (World War I) မစကတဵုဒှ်လဝ် နူသၞာံ ၁၉၁၄ တေအ်ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲ ပ္ဍဲ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၁ နကဵု လိက်ကသုက် ဒေါအ်ပၞာန်ရ။ ဒပ်မဟာမိတ် (Allies) တအ် ကလိဂွံ ဇမၞး လတူ ဒပ်လဒေါဝ် (Central Powers) တုဲ အေန်ပါယာ ဇၞော်ပန် မတွံဂး အေန်ပါယာ ဂျာမနဳ (German Empire)၊ အေန်ပါယာ အဝ်သထြဳယျာ-ဟာန်ဂေရဳ (Austro-Hungarian Empire)၊ အေန်ပါယာ ရုရှာ (Russian Empire) ကေုာံ အေန်ပါယာ အဝ်တဝ်မာန် (Ottoman Empire) တအ် လီုလာ်အာ အလုံအဆက်ရ။&lt;ref&gt;Keegan, J. (1998). ''The First World War''. Hutchinson.&lt;/ref&gt;

ပါဲနူ ပရေၚ်ပၞာန်တုဲ သၞာံ ၁၉၁၈ လေဝ် ဒှ်သၞာံ ယဲကပ် ဇၞော် သပိန် (Spanish flu) မစကတဵုဒှ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ ယဲဏအ် ကၠောံက္ဍ လတူဂၠးတိ အလုံမွဲ ဒးကျလမျီု ကောန်မၞိဟ် အကြာ ၅၀ ပြကောဋိ ကဵု ၁၀၀ ပြကောဋိ ဒှ်မာန်ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ပၞာန် ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်တရဴ ကောန်ပၞာန်ဂမၠိုၚ်တုဲ ဂျိစၟယဲဏအ် ပြးဇးအာ ပြဟ်ပြေဟ် ကွေံကွေံရ။ ဍုၚ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုၚ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ရးယူရဝ် လဒေါဝ် ကေုာံ ရးယူရဝ် ဗၟံက် တုဲ ပရေၚ်ပၠန်ဂတး ရုရှာ လေဝ် စိုပ်ကဆံၚ် ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် မကြမ်ကြ ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;Barry, J. M. (2004). ''The Great Influenza: The Epic Story of the Deadliest Plague in History''. Viking Press.&lt;/ref&gt; 

== ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ အာစိုပ်ဒတုဲ ==
[[File:Foch and Pershing at Chaumont 1918.jpg|thumb|သကိုပ်ပၞာန် ဖရန်သေတ် ဟྥံက် (Ferdinand Foch) ကေုာံ ဂျောန် ပါရှေၚ် (John Pershing) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၈]]
ပ္ဍဲ လပါ်စ သၞာံ ၁၉၁၈ ဂှ် အကာဲအရာ ပၞာန် ပ္ဍဲ ရးယူရဝ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ်ဏီရ။ ဒပ်ပၞာန် ဂျာမနဳတအ် ကြဴနူ ရုရှာ နုက်တိတ် နူ ပၞာန်တုဲ ပ္ကောံဒြဟတ် ပ္ဍဲ ပယျဵု လပါ်ပလိုတ် (Western Front) တုဲ စဗတိုက် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် မကော်စ ပရေၚ်ဗတိုက် သွာၚ်တမ်သၞာံ (Spring Offensive) ရ။ ပရေၚ်ဗတိုက်ဏအ် အံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲ အခိၚ်စသ္ဂုတ် ဆဂး ဒြဟတ် ဒပ်ဂျာမနဳ ယအ်စှ်ေအာတုဲ ဒပ်အမေရိကာန်လေဝ် စိုပ်ကၠုၚ် ဇရေၚ် ပြၚ်သေတ် နကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် လၟေၚ်ၚ်တ္ၚဲရ။&lt;ref&gt;Stevenson, D. (2004). ''Cataclysm: The First World War as Political Tragedy''. Basic Books.&lt;/ref&gt;

စိုပ် ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၈ ဒပ်မဟာမိတ်တအ် စဗတိုက် ကလေၚ် မကော်စ ပရေၚ်ဗတိုက် ကၠံတ္ၚဲ (Hundred Days Offensive) ပ္ဍဲ ပၞာန် အာမိၚ် (Battle of Amiens) ရ။ သကိုပ်ပၞာန် ဂျာမနဳ ဨရေတ် ဖှောန် လူဒေန်ဒံက် (Erich von Ludendorff) ကော်စ တ္ၚဲဏအ် နဒဒှ် &quot;တ္ၚဲလမ္စံက် သွက် ဒပ်ပၞာန် ဂျာမနဳ&quot; ရ။ နူကဵု တ္ၚဲဏအ် ဒပ်မဟာမိတ်တအ် ဗက်ထ္ဍေၚ် ဂျာမနဳ ဇရေၚ် ပယျဵု ဂျာမနဳ အလုံမွဲဇမၠိၚ်ရ။&lt;ref&gt;Hart, P. (2013). ''The Great War: A Combat History of the First World War''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ လပါ်အိုတ်ဂှ် ဍုၚ်မဟာမိတ် ဂျာမနဳဂမၠိုၚ် ညံၚ်ရဴ အဝ်တဝ်မာန် ကေုာံ အဝ်သထြဳယျာ-ဟာန်ဂေရဳ တအ် ဒုၚ်ကျပၞာန် အိုတ်အာရ။ ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ ပရေၚ်ပုန်ကတဵု ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကတဵုဒှ်တုဲ သၟိၚ်ကေသာ ဝဳလ်ဟေမ် ဒုတိယ (Kaiser Wilhelm II) ဒးဒြေပ်ဒဴအာ ရးနိဂီု နေသာလာန် ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၁၊ အခိၚ် ၁၁ နာဍဳ၊ လိက်ကသုက် ဒေါအ်ပၞာန် (Armistice of 11 November 1918) စကၠောန်ကမၠောန်တုဲ ပၞာန် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲအခိၚ်တေအ် အာစိုပ်ဒတုဲ အတိုၚ်သၞောဝ်ရ။&lt;ref&gt;Toland, J. (1980). ''No Man's Land: 1918, The Last Year of the Great War''. Doubleday.&lt;/ref&gt;

== ယဲကပ် ဇၞော် သပိန် (Spanish Flu) ==
[[File:Camp Funston showing a ward in the hospital.jpg|thumb|ရုၚ်ဂဥုဲ မပေၚ်ဒၟံၚ် ကု မၞိဟ်ယဲ သပိန် ဖလူး ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ် အမေရိကာန် (၁၉၁၈)]]
သၞာံ ၁၉၁၈ ဒှ် သၞာံ မစကတဵုဒှ် ယဲကပ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင်ကောန်မၞိဟ် ခေတ်တၟိ မကော်စ ယဲကပ် သပိန် (Spanish Flu) ဟွံသေၚ်မ္ဂး Influenza pandemic of 1918 ရ။ ယဲဏအ် ကတဵုဒှ် နူကဵု စၟဗဳရတ် (Virus) H1N1 တုဲ လတူဂၠးတိ မၞိဟ် ၜိုတ် ၅၀၀ ပြကောဋိ (မဒှ် ပိဂအုံ မွဲဂအုံ လၟိဟ်မၞိဟ် အလုံဂၠးတိ) ကၠောံက္ဍဒးအာ ယဲဏအ်ရ။ တမ်မူလ ဒၞာဲ ယဲဏအ် စကတဵုဒှ်ဂှ် စဵုကဵုလၟုဟ် အစာသိပ္ပံတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဒၟံၚ်ဏီ ဆဂး ဍုၚ်သပိန် (Spain) မဒှ် ဍုၚ်လဒေါဝ် ပ္ဍဲ ပၞာန်ဂှ် ဟွံပၞုက်ဗလး ပရိုၚ်ယဲဏအ်တုဲ ညးဂမၠိုၚ် ထေၚ်ဂး စကတဵုဒှ် နူ သပိန် ရ။&lt;ref&gt;Crosby, A. W. (2003). ''America's Forgotten Pandemic: The Influenza of 1918''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

ယဲကပ်ဏအ် ပြးဇးအာ အလုံဂၠးတိ နကဵု လပှ် ပိဝါတုဲ လပှ် ဒုတိယ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လပါ်ကၞောတ်သၞာံ ၁၉၁၈ ဂှ် ဂစိုတ်လမျီု မၞိဟ် ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ။ တၟေၚ်ယဲဏအ်ဂှ် ကောန်ၚာ်၊ ညးအာယုက်ဇၞော် ကေုာံ ညးမၞုံကဵု အာယုက် အကြာ ၂၀ ကဵု ၄၀ တအ် ဒးချိုတ်အာ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ပြံၚ်တရဴ ကောန်ပၞာန်ဂမၠိုၚ် မစဴကၠုၚ် နူ ပၞာန်တုဲ စၟယဲဏအ် စိုပ်အာ ဇၟာပ်ဒေသ လတူဂၠးတိ သီုကဵု တကအ် ဇမ္ၚောဲဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Patterson, K. D., &amp; Pyle, G. F. (1991). The geography and mortality of the 1918 influenza pandemic. ''Bulletin of the History of Medicine'', 65(1), 4-21.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ရးနိဂီု အိန္ဒိယ (India) မွဲဓဝ် လၟိဟ်မၞိဟ် ၁၇ ပြကောဋိ ပြၚ် ဒးချိုတ်အာတုဲ ပ္ဍဲ အမေရိကာန် မၞိဟ် ၆၇၅,၀၀၀ ပြၚ် ဒးချိုတ်အာရ။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ် လတူဂၠးတိ လီုလာ်အာ ဗွဲမဇၞော် ဟိုတ်နူ ယဲကပ်ဏအ်တုဲ ဒှ်အခိၚ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန်ဂှ် ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် လတူဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;Johnson, N. P., &amp; Mueller, J. (2002). Updating the accounts: global mortality of the 1918-1920 &quot;Spanish&quot; influenza pandemic. ''Bulletin of the History of Medicine'', 76(1), 105-115.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပၠန်ဂတး ကေုာံ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် ရုရှာ ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၈ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲ ရုရှာ စိုပ်ကဆံၚ် မုက်ပၞာန် အပ္ဍဲဍုၚ် (Russian Civil War) မကြမ်ကြရ။ ဗော် ဗဝ်ယှေဗေတ် (Bolsheviks) မက္ဍိုက်ပ် နကဵု ဗလာဒဳမဳ လေနေန် (Vladimir Lenin) တအ် ကလိဂွံ အဝဵု ကြဴနူ ပၠန်ဂတး အံက်တဝ်ဗါ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၇ တုဲ ပ္ဍဲဂိတု မာတ် ၁၉၁၈ ဂှ် ညးတအ် ထပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ဗရက်သ်-လဳတဝ် (Treaty of Brest-Litovsk) ကု ဂျာမနဳ တုဲ နုက်တိတ် နူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ ရ။ လိက်ကသုက်ဏအ် ကဵုထောံ တိဍာ် ရုရှာ လပါ်ပလိုတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကု ဂျာမနဳ ရ။&lt;ref&gt;Figes, O. (1996). ''A People's Tragedy: The Russian Revolution 1891-1924''. Jonathan Cape.&lt;/ref&gt;

ဆဂး ဂကောံဒစဵုဒစး ဗဝ်ယှေဗေတ် မကော်စ ဒပ်ဗု (White Army) တအ် စတဝ်စၞေဟ် ကု ဒပ်ဗကေတ် (Red Army) ရ။ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ်ဏအ် လုပ်ပါ ပရေၚ်လုပ်ပထုဲ နူကဵု ဍုၚ်မ္ၚးဂမၠိုၚ် ညံၚ်ရဴ ဗြိတိန်၊ ပြၚ်သေတ်၊ ကေုာံ အမေရိကာန် မထံက်ပၚ် ဒပ်ဗုရ။ ပ္ဍဲ ဂိတု ဂျူလာၚ် ၁၇ သၞာံ ၁၉၁၈ ဂှ် သၟိၚ် ဇြာ နဳကဝ်လာတ် ဒုတိယ (Tsar Nicholas II) ကေုာံ ကောန်ဇာတ်ညး သီုဖအိုတ် ဒးဒုၚ် ပန်ဂစိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ယေကာတေရေန်ဘု (Yekaterinburg) နကဵု အမိၚ် ဗဝ်ယှေဗေတ် တအ်ရ။&lt;ref&gt;Pipes, R. (1990). ''The Russian Revolution''. Knopf.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လပါ်ကၞောတ် သၞာံဂှ် ဒပ်ဗကေတ် တအ် ကလိဂွံ အံၚ်ဇၞး ဗွဲမဂၠိုၚ် လတူ ဒပ်ဗု တုဲ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကောန်မျူနေတ် (Communist) ပ္ဍဲ ရုရှာ စိုပ်ကဆံၚ် ခိုၚ်ကၠိုက်ကၠုၚ်ရ။ ပရေၚ်ပၠန်ဂတး ရုရှာဏအ် ဇီုကပိုက် လတူ ဂၠးတိ အလုံမွဲတုဲ ဒှ်တမ်မူလ သွက် ပရေၚ်ဒစဵုဒစး အကြာ ဝါဒ ကာပဳတလဳဇြေမ် (Capitalism) ကေုာံ ကောန်မျူနေတ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဗွဲမလံလရ။&lt;ref&gt;Mawdsley, E. (1987). ''The Russian Civil War''. Pegasus Books.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်လီုလာ် အေန်ပါယာဂမၠိုၚ် ==
သၞာံ ၁၉၁၈ ဂှ် ဒှ်သၞာံ မဖအိုတ်ထောံ အေန်ပါယာ သၟိၚ်ဨကရာဇ် ဇၞော်ပန် ပ္ဍဲ ရးယူရဝ် ကေုာံ လဒေါဝ်ဗၟံက်ရ။ အေန်ပါယာ ဂျာမနဳ (German Empire) မဒက်ပ္တန်လဝ် နူသၞာံ ၁၈၇၁ ဂှ် လီုလာ်အာ ကြဴနူ သၟိၚ်ကေသာ ဝဳလ်ဟေမ် ဒုတိယ ဒြေပ်ဒဴတုဲ ဒက်ပ္တန် သမ္မတ ရးနိဂီု ဝါၚ်မာ (Weimar Republic) ရ။ တိဍာ် ဂျာမနဳ လ္ၚဵုတအ် ဒးဒုၚ် ပါ်ကဵု ဍုၚ်မဟာမိတ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;MacMillan, M. (2001). ''Peacemakers: The Paris Peace Conference of 1919 and Its Attempt to End War''. John Murray.&lt;/ref&gt;

အေန်ပါယာ အဝ်သထြဳယျာ-ဟာန်ဂေရဳ (Austro-Hungarian Empire) မဒှ် အေန်ပါယာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ရးယူရဝ် လဒေါဝ်ဂှ် ထကးပြးအာ နကဵု ဍုၚ်နာနာ မပ္တံကဵု အဝ်သထြဳယျာ၊ ဟာန်ဂေရဳ၊ ချေက်ကဝ်သလဝ်ဗာကဳယျာ (Czechoslovakia)၊ ကေုာံ ယူဂဝ်သလာဗဳယျာ (Yugoslavia) ရ။ သၟိၚ် ဇြာလ် ပထမ (Charles I) ဒးနုက်တိတ် နူ နန် ပ္ဍဲ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ရ။ ဍုၚ်ပိုဝ်လာန် (Poland) မဟွံမဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ပွိုၚ် ကၠံသၞာံပြၚ်ဂှ် ကလေၚ်ဒက်ပ္တန် နဒဒှ် ဍုၚ်ဗၠးၜး မွဲရ။&lt;ref&gt;Gerwarth, R. (2016). ''The Vanquished: Why the First World War Failed to End''. Farrar, Straus and Giroux.&lt;/ref&gt;

အေန်ပါယာ အဝ်တဝ်မာန် (Ottoman Empire) မၞုံဒၟံၚ် ပွိုၚ် တြဴကၠံသၞာံပြၚ်ဂှ် လီုလာ်အာ ကြဴနူ ဒုၚ်ကျ ပၞာန်တုဲ တိဍာ် လဒေါဝ်ဗၟံက် ညံၚ်ရဴ အဳရက်၊ သိရဳယျာ၊ လေဗနောန်၊ ကေုာံ ပါလေတ်သတာၚ် တအ် ဒးဒုၚ် သီကေတ် နကဵု ဗြိတိန် ကဵု ပြၚ်သေတ် ရ။ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပယျဵုတိဍာ် ဇၞော်ဏအ် ဒှ်တမ်မူလ သွက် ပြသၞာ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲ ရးလဒေါဝ်ဗၟံက် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။&lt;ref&gt;Rogan, E. (2015). ''The Fall of the Ottomans: The Great War in the Middle East''. Basic Books.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ယူရဝ် ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဍုၚ်တၟိ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၈ ကေုာံ ကြဴနူဂှ်
|-
! ယၟု ဍုၚ် 
! စၟတ်သမ္တီ လလောၚ်တြး (၁၉၁၈) 
! ဒေသ
|-
| လေတ်တူအေနဳယျာ (Lithuania) || ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၆ || ရးယူရဝ် ဗၟံက်
|-
| အေတ်သတဝ်နဳယျာ (Estonia) || ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၄ || ရးယူရဝ် ဗၟံက်
|-
| ချေက်ကဝ်သလဝ်ဗာကဳယျာ (Czechoslovakia)|| အံက်တဝ်ဗါ ၂၈ || ရးယူရဝ် လဒေါဝ်
|-
| ပိုဝ်လာန် (Poland) || နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၁ || ရးယူရဝ် လဒေါဝ်
|-
| လာတ်ဗဳယျာ (Latvia) || နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၈ || ရးယူရဝ် ဗၟံက်
|}

သၞာံ ၁၉၁၈ ဒှ် သၞာံ မဒက်ပ္တန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democracy) ကေုာံ အခေါၚ်အရာ သွက် ကောန်ဂကူ သောဲသောဲတအ် ပ္ဍဲ ယူရဝ် ရ။ သမ္မတ အမေရိကာန် ဝုဒ်ရဝ် ဝေလ်သောန် (Woodrow Wilson) လလောၚ်တြး တၚ်နွံပၟိက် စှ်ပန် တၚ် (Fourteen Points) ပ္ဍဲ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ မဒှ် သ္ဇိုၚ်ခံက် သွက် ပရေၚ်ၜိုဟ်လလံ တုဲ ပ္ဍဲဂှ် ပါလုပ် ပရေၚ်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် အလဵုဇကု (Self-determination) သွက် ကောန်ဂကူဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Knock, T. J. (1992). ''To End All Wars: Woodrow Wilson and the Quest for a New World Order''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

ပါဲနူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံဏအ် အခေါၚ်မာဲ သွက် ညးဗြဴ (Women's suffrage) ဂွံဇမၞး ဇၞော်မွဲရ။ ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ယူကေ လိက်သၞောဝ် စၞးညးဍုၚ်ကွာန် (Representation of the People Act 1918) ဂှ် ပဒတန်တုဲ ညးဗြဴ အာယုက် ၃၀ ပြၚ် ကလိဂွံ အခေါၚ်မာဲ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဂျာမနဳ ကေုာံ အဝ်သထြဳယျာ လေဝ် ညးဗြဴတအ် ကလိဂွံ အခေါၚ်မာဲ ကြဴနူ ပရေၚ်ပုန်ကတဵု ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် တုဲရ။&lt;ref&gt;Purvis, J. (2002). ''Emmeline Pankhurst: A Biography''. Routledge.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲ ယူရဝ် ဒှ်အာ ကဆံၚ် ပါ်ဒကး အကြာ ဝါဒ သဵုရှေလ်လေတ် (Socialism)၊ ကောန်မျူနေတ် ကေုာံ ဒဳမဝ်ကရေသဳ လစ်ဗရယ် (Liberal Democracy) ရ။ ဍုၚ်နာနာတအ် ဒးစဵုဒၞာ ဘဲ ပရေၚ်ပၠန်ဂတး ကောန်မျူနေတ် ညံၚ်ရဴ ရုရှာ တုဲ ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် ကမၠောန် သၟာကမၠောန်တအ် ကတဵုဒှ် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဗြိတိန် ကေုာံ ပြၚ်သေတ် ရ။&lt;ref&gt;Hobsbawm, E. (1994). ''The Age of Extremes: The Short Twentieth Century, 1914–1991''. Michael Joseph.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ဇၞော်မၟောဝ် အမေရိကာန် ==
သၞာံ ၁၉၁၈ ဒှ် သၞာံ မဗၟံက်ထ္ၜး ရးနိဂီု အမေရိကာန် (United States) နဒဒှ် ဒြဟတ် မဇၞော်အိုတ် လတူဂၠးတိ အလုံမွဲရ။ ကိုပ်ကၠာ နူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ အမေရိကာန် ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ယူရဝ် ဆဂး ကြဴနူ လုပ်ပါ ပ္ဍဲ ပၞာန် တုဲ အမေရိကာန် ဒှ်အာ ဍုၚ် မထံက်ပၚ် သြန်ဗွဝ် ကေုာံ ဒြဟတ်ပၞာန် အဓိက ကု ဒပ်မဟာမိတ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Kennedy, D. M. (1980). ''Over Here: The First World War and American Society''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

သမ္မတ ဝုဒ်ရဝ် ဝေလ်သောန် ဒှ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဂၠးကဝ် မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံဂှ်ရ။ ညး တၚ်နွံပၟိက် စှ်ပန် တၚ် (Fourteen Points) ဂှ် ဒှ် သ္ဇိုၚ်ခံက် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဂကောံဍုၚ်ဂမၠိုၚ် (League of Nations) မဒှ် ဂကောံ အလုံဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပၞာန် ပ္ဍဲ အနာဂတ်ရ။ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ် အမေရိကာန် လေဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မၟောဝ်တိုန် ဗွဲမလောန် တုဲ စက်ယန် ပ္တိတ်ကပေါတ်တအ် ဇၞော်တက်ကၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Cooper, J. M. (2009). ''Woodrow Wilson: A Biography''. Knopf.&lt;/ref&gt;

ဆဂး သၞာံ ၁၉၁၈ လေဝ် ဒှ် သၞာံ မၞုံကဵု ပရေၚ်ဍဵုဍိုက် အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ကီုရ။ သၞောဝ်ဥပဒေ သပုန် (Sedition Act of 1918) ဂှ် ပဒတန်တုဲ ညးမဒစဵုဒစး ပၞာန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ညးမပါ်ပဲါ အလဵုအသဳတအ် ဒးဒုၚ် ဖျေဟ်ထံၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ထ္ၜးကဵု လညာတ် ဆာန်ဂကူ လောန်ကာဲ (Hyper-nationalism) ပ္ဍဲ အခိၚ်ပၞာန်ရ။&lt;ref&gt;Stone, G. R. (2004). ''Perilous Times: Free Speech in Wartime from the Sedition Act of 1798 to the War on Terrorism''. W. W. Norton &amp; Company.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ အာဖရိက ==
ပ္ဍဲ အာရှ လေဝ် သၞာံ ၁၉၁၈ နွံကဵု ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် ဇၞော်ဇၞော်ရ။ ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဂျပေန် (Japan) ပရေၚ်ပုန်ကတဵု ပရိုတ်သ္ၚု (Rice Riots of 1918) ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ၚုဟ်သ္ၚု ဇၞော်တိုန် ဗွဲမလောန်ရ။ မၞိဟ် မွဲပြကောဋိ ပြၚ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ထ္ၜးဆန္ဒဏအ် တုဲ အလဵုအသဳ ဂျပေန် ဒးနုက်တိတ် နူ တာလျိုၚ်ရ။ ဂျပေန် လေဝ် စလုပ်ဗတိုက် ပ္ဍဲ သိုက်ဗဳရဳယျာ (Siberia) သွက်ဂွံ ဒစဵုဒစး ဒပ်ဗကေတ် ရုရှာ ရ။&lt;ref&gt;Smitka, M. (1998). ''Japanese Prewar Growth: Lessons for Development Theory?''. Routledge.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လဒေါဝ်ဗၟံက် ပရေၚ်ပုန်ကတဵု အာရာပ် (Arab Revolt) မက္ဍိုက်ပ် နကဵု သကိုပ်ပၞာန် ဗြိတိန် တဳ အဳ လောရ်ရၚ် (T. E. Lawrence) ကေုာံ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အာရာပ်တအ် အံၚ်ဇၞးအာ လတူ ဒပ်အဝ်တဝ်မာန် တုဲ ဍုၚ် ဒါမာသကတ် (Damascus) ဒးဒုၚ် သီကေတ် ပ္ဍဲ ဂိတု အံက်တဝ်ဗါ ရ။ ၜိုန်ရ အာရာပ်တအ် ရန်တၟအ် ဍုၚ်ဗၠးၜး ကီုလေဝ်၊ ဗြိတိန် ကဵု ပြၚ်သေတ် ပါ်ပရအ် ကေတ် တိဍာ်တအ်ဂှ် အတိုၚ် လိက်ကသုက် ဆာၚ်က်-ပဳကဝ် (Sykes-Picot Agreement) ရ။&lt;ref&gt;Barr, J. (2011). ''A Line in the Sand: The Anglo-French Struggle for the Middle East, 1914-1948''. W. W. Norton &amp; Company.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ တိုက် အာဖရိက ကဝ်လဝ်နဳ ဂျာမနဳ မပ္တံကဵု ရဝါန်ဒါ၊ ကေမရွောန်၊ ကေုာံ တာန်ဂါန်ယဳကာ (Tanganyika) တအ် ဒးဒုၚ် သီကေတ် နကဵု ဒပ်မဟာမိတ်တအ်ရ。 ပၞာန် ပ္ဍဲ အာဖရိက ဗၟံက် မက္ဍိုက်ပ် နကဵု သကိုပ်ပၞာန် ဂျာမနဳ ပေါလ် ဖှောန် လေတ်တဝ်-ဖှောဗေက် (Paul von Lettow-Vorbeck) ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲ ပ္ဍဲ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၅ ကြဴနူ ပၞာန် ပ္ဍဲ ယူရဝ် အာစိုပ်ဒတုဲ ဂွံ ၜါအပတ်ရ။&lt;ref&gt;Strachan, H. (2004). ''The First World War in Africa''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲ ==
သၞာံ ၁၉၁၈ ဒှ် သၞာံ မၞုံကဵု ပရေၚ်တဴတက် သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲ မဇၞော်မၟောဝ်ကၠုၚ် နူကဵု ပၞာန်ရ။ က္ၜၚ်ကျာ (Aviation) ဇၞော်တက်ကၠုၚ် ဗွဲမလောန် တုဲ ပ္ဍဲသၞာံဏအ် အမေရိကာန် စပံက် လၟေၚ် ပလံၚ်လိက် နကဵု က္ၜၚ်ကျာ (Airmail) ကိုပ်ကၠာအိုတ် အကြာ ဍုၚ် ဝါယှေန်တောန် ကေုာံ နျူယံက် ရ။ က္ၜၚ်ကျာ ပၞာန်တအ်လေဝ် စိုပ်ကဆံၚ် ကၠောန်ဗဒှ် က္ၜၚ်ကျာ ဗတိုက် (Fighter aircraft) မၞုံကဵု ဒြဟတ် ဇၞော်ဇၞော်ရ။&lt;ref&gt;Hallion, R. P. (2003). ''Taking Flight: Inventing the Aerial Age, from Antiquity through the First World War''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ် အမေရိကာန် သၞောဝ်ဥပဒေ အခိၚ် (Standard Time Act) ပဒတန်တုဲ ဖျေဟ်လဝ် အခိၚ် ဇြောန် (Time zones) ပ္ဍဲ အလုံမွဲဍုၚ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ အခိၚ် ဥတုက္ဍဴ (Daylight saving time) လေဝ် စစကာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက်ဂွံ စွံသိပ် ဓါတ်လံၚ်စက် ပ္ဍဲ အခိၚ်ပၞာန်ရ။ နဲကဲ ဆက်စၠောံ ညံၚ်ရဴ ဝါယာလေတ် (Wireless radio) လေဝ် စိုပ်ကဆံၚ် စကာမာန် ပ္ဍဲ ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ က္ၜၚ်ကျာရ။&lt;ref&gt;Prerau, D. (2005). ''Seize the Daylight: The Curious and Contentious Story of Daylight Saving Time''. Thunder's Mouth Press.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သွာၚ် နက္ခတ္တဗေဒ (Astronomy) လေဝ် မှောၚ်ဒ္ၚောဝ် (Telescope) ဇၞော်အိုတ် လတူဂၠးတိ ဟူကာ (Hooker telescope) မၞုံ ဇမၞော် ၁၀၀ ၝောအ်တဲ စပံက် ပ္ဍဲ ရုၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဵု ဝေလ်သောန် (Mount Wilson Observatory) ပ္ဍဲ ကယ်လဳဖှောဝ်နဳယျာ ရ။ မှောၚ်ဒ္ၚောဝ်ဏအ် ဗွဲကြဴ ရီုဗၚ်ကဵု အေတ်ဝေန် ဟပ်ဗေလ် (Edwin Hubble) သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု ဒဒှ်ရ စကြဝဠာ ဇၞော်တက်ဒၟံၚ်ရ။&lt;ref&gt;Florence, R. (1994). ''The Perfect Machine: Building the Palomar Telescope''. HarperCollins.&lt;/ref&gt;

== အနုသုခုမ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် ==
ပရေၚ် အနုသုခုမ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၈ ဂှ် ထ္ၜးကဵု လညာတ် လၞီလၞာ် ကေုာံ ပရေၚ်လီုလာ် နူကဵု ပၞာန်ရ။ ကဗျ ပၞာန် (War poetry) မချူလဝ် နကဵု ကောန်ပၞာန် မပ္တံကဵု ဝေလ်ဖရိတ် အဝ်ဝေန် (Wilfred Owen) တအ် ပြာကတ်ကၠုၚ်ရ။ အဝ်ဝေန် ဒးချိုတ်အာ ပ္ဍဲ ပၞာန် ကိုပ်ကၠာ နူ တ္ၚဲ ဒေါအ်ပၞာန် မွဲအပတ်တုဲ ကဗျညးဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜး ဓဝ်ဍာံ မကြမ်ကြ ပ္ဍဲ ပၞာန်ရ။&lt;ref&gt;Stallworthy, J. (1974). ''Wilfred Owen''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သွာၚ် ဂီတ (Music) လေဝ် အခိုက် ဂျေတ်သ် (Jazz) စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ကေုာံ ယူရဝ် ရ။ ကောန်ပၞာန် အာဖရိက-အမေရိကာန် တအ် ပလံၚ်ဗစိုပ် ဂီတ ဂျေတ်သ် ဇရေၚ် ပြၚ်သေတ် တုဲ ဒှ်တမ်မူလ သွက် ခေတ် ဂျေတ်သ် (Jazz Age) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀ ဂမၠိုၚ်ရ။ အစာချူဒွက် ပြာကတ် ညံၚ်ရဴ အာဗေန် ဗာလေန် (Irving Berlin) လေဝ် ချူဒွက် ပၞာန် ညံၚ်ရဴ &quot;God Bless America&quot; ပ္ဍဲ သၞာံဏအ်ရ (ၜိုန်ရ ဟွံပ္တိတ် စဵုကဵု ၁၉၃၈ ကီုလေဝ်)။&lt;ref&gt;Gioia, T. (2011). ''The History of Jazz''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သွာၚ် ရုပ်သဳ (Cinema) ချာလဳ ချာပ်ပလေန် (Charlie Chaplin) ပ္တိတ် ရုပ်သဳ လေၚ် &quot;A Dog's Life&quot; ကေုာံ ရုပ်သဳ ပရူ ပၞာန် &quot;Shoulder Arms&quot; မဒှ် ရုပ်သဳ ပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံဂှ်ရ။ ပရေၚ်ပ္တိတ် ရုပ်သဳ ပ္ဍဲ ဟဝ်လဳဝုတ် (Hollywood) ဇၞော်တက်ကၠုၚ်တုဲ ဒှ် ဒၞာဲအဓိက သွက် ပရေၚ်လဟိၚ်စိုတ် အလုံဂၠးကဝ်ရ။&lt;ref&gt;Robinson, D. (1985). ''Chaplin: His Life and Art''. McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

== ညးမသၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ ညးမစုတိ ==
သၞာံ ၁၉၁၈ ဒှ် သၞာံ မၞုံကဵု ပရေၚ်သၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ စုတိ ညးပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ ဝင်ရ။

'''ညးမသၠးဂၠံဂဝ် (Births)'''
* ဂျူလာၚ် ၁၄: အေန်မာ ဗာဂ်မာန် (Ingmar Bergman) - အစာဒါရိုက်တာ ရုပ်သဳ သွဳဒေန်။
* ဂျူလာၚ် ၁၈: နေဝ်သောန် မာန်ဒေလာ (Nelson Mandela) - သမ္မတ အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ ကေုာံ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဒစဵုဒစး ပရေၚ်ပါ်ကဆံၚ်ဂကူ (စုတိ ၂၀၁၃)။
* အဝ်ဂေတ် ၂၅: လဳယဝ်နာတ် ဗာန်သတာၚ် (Leonard Bernstein) - အစာဂီတ အမေရိကာန် (စုတိ ၁၉၉၀)။
* အံက်တဝ်ဗါ ၁၇: ရဳတာ ဟေဝေါတ် (Rita Hayworth) - သၟာဇာတ် အမေရိကာန် (စုတိ ၁၉၈၇)။
* နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၁: ဒဳဇြဳ မာန်ကသ် (Daisy Bate) - က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ညးဗြဴ။

'''ညးမစုတိ (Deaths)'''
* ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၆: ဂူသတာပ် ကလေမ် (Gustav Klimt) - အစာပါန်ခဳ အဝ်သထြဳယျာ (သၠးဂၠံဂဝ် ၁၈၆၂)။
* ဨပြဳ ၂၁: မာန်ဖရိတ် ဖှောန် ရေတ်ထဝ်ဖှေန် (Manfred von Richthofen) - သကိုပ်က္ၜၚ်ကျာ ဂျာမနဳ မပြာကတ် နကဵု ယၟု (Red Baron) ဒးဒုၚ် ပန်ဂစိုတ် ပ္ဍဲ ပၞာန် (သၠးဂၠံဂဝ် ၁၈၉၂)။
* ဂျူလာၚ် ၁၇: ဇြာ နဳကဝ်လာတ် ဒုတိယ (Tsar Nicholas II) - ဨကရာဇ် ရုရှာ လက္ကရဴအိုတ် (သၠးဂၠံဂဝ် ၁၈၆၈)။
* နဝ်ဝေမ်ဗါ ၉: ဂဳယောမ် အာပဝ်လဳနဲ (Guillaume Apollinaire) - အစာကဗျ ပြၚ်သေတ် (သၠးဂၠံဂဝ် ၁၈၈၀)။
* နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၄: ဂျူလဳယဝ် ဝဳလာ (Julio Vila) - အစာသြိုၚ်ခၞံ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Keegan |first=John |year=1998 |title=The First World War |publisher=Hutchinson |isbn=978-0091801786 |url=https://archive.org/details/firstworldwar00john}}
* {{cite book |last=Barry |first=John M. |year=2004 |title=The Great Influenza: The Epic Story of the Deadliest Plague in History |publisher=Viking Press |isbn=978-0670894734 |url=https://archive.org/details/greatinfluenzaep00barr}}
* {{cite book |last=Stevenson |first=David |year=2004 |title=Cataclysm: The First World War as Political Tragedy |publisher=Basic Books |isbn=978-0465081844 |url=}}
* {{cite book |last=Figes |first=Orlando |year=1996 |title=A People's Tragedy: The Russian Revolution 1891-1924 |publisher=Jonathan Cape |isbn=978-0224041620 |url=https://archive.org/details/peoplestragedyr00orla}}
* {{cite book |last=MacMillan |first=Margaret |year=2001 |title=Peacemakers: The Paris Peace Conference of 1919 and Its Attempt to End War |publisher=John Murray |isbn=978-0719559396 |url=}}

{{Navbox
| name = သၞာံ ၁၉၁၀ ဂမၠိုၚ်
| title = [[၁၉၁၀ ဂမၠိုၚ်|သၞာံ ၁၉၁၀ ဂမၠိုၚ်]]
| listclass = hlist
| list1 = 
* [[သၞာံ ၁၉၁၀|၁၉၁၀]]
* [[သၞာံ ၁၉၁၁|၁၉၁၁]]
* [[သၞာံ ၁၉၁၂|၁၉၁၂]]
* [[သၞာံ ၁၉၁၃|၁၉၁၃]]
* [[သၞာံ ၁၉၁၄|၁၉၁၄]]
* [[သၞာံ ၁၉၁၅|၁၉၁၅]]
* [[သၞာံ ၁၉၁၆|၁၉၁၆]]
* [[သၞာံ ၁၉၁၇|၁၉၁၇]]
* [[သၞာံ ၁၉၁၈|၁၉၁၈]]
* [[သၞာံ ၁၉၁၉|၁၉၁၉]]
}}

{{DEFAULTSORT:၁၉၁၈}}
[[Category:သၞာံ ၁၉၁၈]]
[[Category:၁၉၁၀ ဂမၠိုၚ်]]
[[Category:၂၀ ဗွဝ်ကၠံ]]
[[Category:ဝၚ် ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ]]
[[Category:ဝၚ် ရုရှာ]]
[[Category:ယဲကပ် ဂၠးကဝ်]]
[[Category:သၞာံဂမၠိုၚ်]]</text>
      <sha1>2bwvzmkj2pv4c3j0ddfke3cefwsh2n6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>60334</id>
      <parentid>60296</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37899" sha1="oaa96vs3d54gtxzovljtknr1o5jf1zi" xml:space="preserve">{{Infobox year
| year = 1918
| millennium = မရနုက်ကဵု ၂ 
| century = မရနုက်ကဵု ၂၀ 
| decade = ၁၉၁၀ ဂမၠိုၚ်
| image = WW1 TitlePicture For Wikipedia Article.jpg
| caption = ဗီုရုပ်ဂမၠိုၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၈ မဒှ် သၞာံ မအာစိုပ်ဒတုဲ
| year_in_other_calendars = 
* ကြက္ကဒိန် ဗုဒ္ဓဘာသာ: ၂၄၆၁ - ၂၄၆၂
* ကြက္ကဒိန် ကြုက်: ၄၆၁၄ - ၄၆၁၅
* ကြက္ကဒိန် ဟေဘြေဝ်: ၅၆၇၈ - ၅၆၇၉
* ကြက္ကဒိန် အေတ်သလာမ်: ၁၃၃၆ - ၁၃၃၇
}}

သၞာံ ၁၉၁၈ (1918) မဒှ် သၞာံဓမ္မတာ မစတမ်နူ တ္ၚဲအၚာ အတိုၚ် ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) တုဲ ပ္ဍဲ ဝင်ကောန်မၞိဟ်ဂၠးကဝ်မ္ဂး ဒှ်သၞာံ မၞုံကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ် ဇၞော်အိုတ်မွဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံဏအ် ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ (World War I) မစကတဵုဒှ်လဝ် နူသၞာံ ၁၉၁၄ တေအ်ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲ ပ္ဍဲ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၁ နကဵု လိက်ကသုက် ဒေါအ်ပၞာန်ရ။ ဒပ်မဟာမိတ် (Allies) တအ် ကလိဂွံ ဇမၞး လတူ ဒပ်လဒေါဝ် (Central Powers) တုဲ အေန်ပါယာ ဇၞော်ပန် မတွံဂး အေန်ပါယာ ဂျာမနဳ (German Empire)၊ အေန်ပါယာ အဝ်သထြဳယျာ-ဟာန်ဂေရဳ (Austro-Hungarian Empire)၊ အေန်ပါယာ ရုရှာ (Russian Empire) ကေုာံ အေန်ပါယာ အဝ်တဝ်မာန် (Ottoman Empire) တအ် လီုလာ်အာ အလုံအဆက်ရ။&lt;ref&gt;Keegan, J. (1998). ''The First World War''. Hutchinson.&lt;/ref&gt;

ပါဲနူ ပရေၚ်ပၞာန်တုဲ သၞာံ ၁၉၁၈ လေဝ် ဒှ်သၞာံ ယဲကပ် ဇၞော် သပိန် (Spanish flu) မစကတဵုဒှ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ ယဲဏအ် ကၠောံက္ဍ လတူဂၠးတိ အလုံမွဲ ဒးကျလမျီု ကောန်မၞိဟ် အကြာ ၅၀ ပြကောဋိ ကဵု ၁၀၀ ပြကောဋိ ဒှ်မာန်ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ပၞာန် ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်တရဴ ကောန်ပၞာန်ဂမၠိုၚ်တုဲ ဂျိစၟယဲဏအ် ပြးဇးအာ ပြဟ်ပြေဟ် ကွေံကွေံရ။ ဍုၚ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုၚ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ရးယူရဝ် လဒေါဝ် ကေုာံ ရးယူရဝ် ဗၟံက် တုဲ ပရေၚ်ပၠန်ဂတး ရုရှာ လေဝ် စိုပ်ကဆံၚ် ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် မကြမ်ကြ ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;Barry, J. M. (2004). ''The Great Influenza: The Epic Story of the Deadliest Plague in History''. Viking Press.&lt;/ref&gt; 

== ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ အာစိုပ်ဒတုဲ ==
[[File:Foch and Pershing at Chaumont 1918.jpg|thumb|သကိုပ်ပၞာန် ဖရန်သေတ် ဟྥံက် (Ferdinand Foch) ကေုာံ ဂျောန် ပါရှေၚ် (John Pershing) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၈]]
ပ္ဍဲ လပါ်စ သၞာံ ၁၉၁၈ ဂှ် အကာဲအရာ ပၞာန် ပ္ဍဲ ရးယူရဝ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ်ဏီရ။ ဒပ်ပၞာန် ဂျာမနဳတအ် ကြဴနူ ရုရှာ နုက်တိတ် နူ ပၞာန်တုဲ ပ္ကောံဒြဟတ် ပ္ဍဲ ပယျဵု လပါ်ပလိုတ် (Western Front) တုဲ စဗတိုက် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် မကော်စ ပရေၚ်ဗတိုက် သွာၚ်တမ်သၞာံ (Spring Offensive) ရ။ ပရေၚ်ဗတိုက်ဏအ် အံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲ အခိၚ်စသ္ဂုတ် ဆဂး ဒြဟတ် ဒပ်ဂျာမနဳ ယအ်စှ်ေအာတုဲ ဒပ်အမေရိကာန်လေဝ် စိုပ်ကၠုၚ် ဇရေၚ် ပြၚ်သေတ် နကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် လၟေၚ်ၚ်တ္ၚဲရ။&lt;ref&gt;Stevenson, D. (2004). ''Cataclysm: The First World War as Political Tragedy''. Basic Books.&lt;/ref&gt;

စိုပ် ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၈ ဒပ်မဟာမိတ်တအ် စဗတိုက် ကလေၚ် မကော်စ ပရေၚ်ဗတိုက် ကၠံတ္ၚဲ (Hundred Days Offensive) ပ္ဍဲ ပၞာန် အာမိၚ် (Battle of Amiens) ရ။ သကိုပ်ပၞာန် ဂျာမနဳ ဨရေတ် ဖှောန် လူဒေန်ဒံက် (Erich von Ludendorff) ကော်စ တ္ၚဲဏအ် နဒဒှ် &quot;တ္ၚဲလမ္စံက် သွက် ဒပ်ပၞာန် ဂျာမနဳ&quot; ရ။ နူကဵု တ္ၚဲဏအ် ဒပ်မဟာမိတ်တအ် ဗက်ထ္ဍေၚ် ဂျာမနဳ ဇရေၚ် ပယျဵု ဂျာမနဳ အလုံမွဲဇမၠိၚ်ရ။&lt;ref&gt;Hart, P. (2013). ''The Great War: A Combat History of the First World War''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ လပါ်အိုတ်ဂှ် ဍုၚ်မဟာမိတ် ဂျာမနဳဂမၠိုၚ် ညံၚ်ရဴ အဝ်တဝ်မာန် ကေုာံ အဝ်သထြဳယျာ-ဟာန်ဂေရဳ တအ် ဒုၚ်ကျပၞာန် အိုတ်အာရ။ ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ ပရေၚ်ပုန်ကတဵု ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကတဵုဒှ်တုဲ သၟိၚ်ကေသာ ဝဳလ်ဟေမ် ဒုတိယ (Kaiser Wilhelm II) ဒးဒြေပ်ဒဴအာ ရးနိဂီု နေသာလာန် ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၁၊ အခိၚ် ၁၁ နာဍဳ၊ လိက်ကသုက် ဒေါအ်ပၞာန် (Armistice of 11 November 1918) စကၠောန်ကမၠောန်တုဲ ပၞာန် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲအခိၚ်တေအ် အာစိုပ်ဒတုဲ အတိုၚ်သၞောဝ်ရ။&lt;ref&gt;Toland, J. (1980). ''No Man's Land: 1918, The Last Year of the Great War''. Doubleday.&lt;/ref&gt;

== ယဲကပ် ဇၞော် သပိန် (Spanish Flu) ==
[[File:Camp Funston showing a ward in the hospital.jpg|thumb|ရုၚ်ဂဥုဲ မပေၚ်ဒၟံၚ် ကု မၞိဟ်ယဲ သပိန် ဖလူး ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ် အမေရိကာန် (၁၉၁၈)]]
သၞာံ ၁၉၁၈ ဒှ် သၞာံ မစကတဵုဒှ် ယဲကပ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင်ကောန်မၞိဟ် ခေတ်တၟိ မကော်စ ယဲကပ် သပိန် (Spanish Flu) ဟွံသေၚ်မ္ဂး Influenza pandemic of 1918 ရ။ ယဲဏအ် ကတဵုဒှ် နူကဵု စၟဗဳရတ် (Virus) H1N1 တုဲ လတူဂၠးတိ မၞိဟ် ၜိုတ် ၅၀၀ ပြကောဋိ (မဒှ် ပိဂအုံ မွဲဂအုံ လၟိဟ်မၞိဟ် အလုံဂၠးတိ) ကၠောံက္ဍဒးအာ ယဲဏအ်ရ။ တမ်မူလ ဒၞာဲ ယဲဏအ် စကတဵုဒှ်ဂှ် စဵုကဵုလၟုဟ် အစာသိပ္ပံတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဒၟံၚ်ဏီ ဆဂး ဍုၚ်သပိန် (Spain) မဒှ် ဍုၚ်လဒေါဝ် ပ္ဍဲ ပၞာန်ဂှ် ဟွံပၞုက်ဗလး ပရိုၚ်ယဲဏအ်တုဲ ညးဂမၠိုၚ် ထေၚ်ဂး စကတဵုဒှ် နူ သပိန် ရ။&lt;ref&gt;Crosby, A. W. (2003). ''America's Forgotten Pandemic: The Influenza of 1918''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

ယဲကပ်ဏအ် ပြးဇးအာ အလုံဂၠးတိ နကဵု လပှ် ပိဝါတုဲ လပှ် ဒုတိယ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လပါ်ကၞောတ်သၞာံ ၁၉၁၈ ဂှ် ဂစိုတ်လမျီု မၞိဟ် ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ။ တၟေၚ်ယဲဏအ်ဂှ် ကောန်ၚာ်၊ ညးအာယုက်ဇၞော် ကေုာံ ညးမၞုံကဵု အာယုက် အကြာ ၂၀ ကဵု ၄၀ တအ် ဒးချိုတ်အာ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ပြံၚ်တရဴ ကောန်ပၞာန်ဂမၠိုၚ် မစဴကၠုၚ် နူ ပၞာန်တုဲ စၟယဲဏအ် စိုပ်အာ ဇၟာပ်ဒေသ လတူဂၠးတိ သီုကဵု တကအ် ဇမ္ၚောဲဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Patterson, K. D., &amp; Pyle, G. F. (1991). The geography and mortality of the 1918 influenza pandemic. ''Bulletin of the History of Medicine'', 65(1), 4-21.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ရးနိဂီု အိန္ဒိယ (India) မွဲဓဝ် လၟိဟ်မၞိဟ် ၁၇ ပြကောဋိ ပြၚ် ဒးချိုတ်အာတုဲ ပ္ဍဲ အမေရိကာန် မၞိဟ် ၆၇၅,၀၀၀ ပြၚ် ဒးချိုတ်အာရ။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ် လတူဂၠးတိ လီုလာ်အာ ဗွဲမဇၞော် ဟိုတ်နူ ယဲကပ်ဏအ်တုဲ ဒှ်အခိၚ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညးဍုၚ်ကွာန်ဂှ် ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် လတူဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;Johnson, N. P., &amp; Mueller, J. (2002). Updating the accounts: global mortality of the 1918-1920 &quot;Spanish&quot; influenza pandemic. ''Bulletin of the History of Medicine'', 76(1), 105-115.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပၠန်ဂတး ကေုာံ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် ရုရှာ ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၈ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲ ရုရှာ စိုပ်ကဆံၚ် မုက်ပၞာန် အပ္ဍဲဍုၚ် (Russian Civil War) မကြမ်ကြရ။ ဗော် ဗဝ်ယှေဗေတ် (Bolsheviks) မက္ဍိုက်ပ် နကဵု ဗလာဒဳမဳ လေနေန် (Vladimir Lenin) တအ် ကလိဂွံ အဝဵု ကြဴနူ ပၠန်ဂတး အံက်တဝ်ဗါ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၇ တုဲ ပ္ဍဲဂိတု မာတ် ၁၉၁၈ ဂှ် ညးတအ် ထပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ဗရက်သ်-လဳတဝ် (Treaty of Brest-Litovsk) ကု ဂျာမနဳ တုဲ နုက်တိတ် နူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ ရ။ လိက်ကသုက်ဏအ် ကဵုထောံ တိဍာ် ရုရှာ လပါ်ပလိုတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကု ဂျာမနဳ ရ။&lt;ref&gt;Figes, O. (1996). ''A People's Tragedy: The Russian Revolution 1891-1924''. Jonathan Cape.&lt;/ref&gt;

ဆဂး ဂကောံဒစဵုဒစး ဗဝ်ယှေဗေတ် မကော်စ ဒပ်ဗု (White Army) တအ် စတဝ်စၞေဟ် ကု ဒပ်ဗကေတ် (Red Army) ရ။ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ်ဏအ် လုပ်ပါ ပရေၚ်လုပ်ပထုဲ နူကဵု ဍုၚ်မ္ၚးဂမၠိုၚ် ညံၚ်ရဴ ဗြိတိန်၊ ပြၚ်သေတ်၊ ကေုာံ အမေရိကာန် မထံက်ပၚ် ဒပ်ဗုရ။ ပ္ဍဲ ဂိတု ဂျူလာၚ် ၁၇ သၞာံ ၁၉၁၈ ဂှ် သၟိၚ် ဇြာ နဳကဝ်လာတ် ဒုတိယ (Tsar Nicholas II) ကေုာံ ကောန်ဇာတ်ညး သီုဖအိုတ် ဒးဒုၚ် ပန်ဂစိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ယေကာတေရေန်ဘု (Yekaterinburg) နကဵု အမိၚ် ဗဝ်ယှေဗေတ် တအ်ရ။&lt;ref&gt;Pipes, R. (1990). ''The Russian Revolution''. Knopf.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လပါ်ကၞောတ် သၞာံဂှ် ဒပ်ဗကေတ် တအ် ကလိဂွံ အံၚ်ဇၞး ဗွဲမဂၠိုၚ် လတူ ဒပ်ဗု တုဲ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကောန်မျူနေတ် (Communist) ပ္ဍဲ ရုရှာ စိုပ်ကဆံၚ် ခိုၚ်ကၠိုက်ကၠုၚ်ရ။ ပရေၚ်ပၠန်ဂတး ရုရှာဏအ် ဇီုကပိုက် လတူ ဂၠးတိ အလုံမွဲတုဲ ဒှ်တမ်မူလ သွက် ပရေၚ်ဒစဵုဒစး အကြာ ဝါဒ ကာပဳတလဳဇြေမ် (Capitalism) ကေုာံ ကောန်မျူနေတ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဗွဲမလံလရ။&lt;ref&gt;Mawdsley, E. (1987). ''The Russian Civil War''. Pegasus Books.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်လီုလာ် အေန်ပါယာဂမၠိုၚ် ==
သၞာံ ၁၉၁၈ ဂှ် ဒှ်သၞာံ မဖအိုတ်ထောံ အေန်ပါယာ သၟိၚ်ဨကရာဇ် ဇၞော်ပန် ပ္ဍဲ ရးယူရဝ် ကေုာံ လဒေါဝ်ဗၟံက်ရ။ အေန်ပါယာ ဂျာမနဳ (German Empire) မဒက်ပ္တန်လဝ် နူသၞာံ ၁၈၇၁ ဂှ် လီုလာ်အာ ကြဴနူ သၟိၚ်ကေသာ ဝဳလ်ဟေမ် ဒုတိယ ဒြေပ်ဒဴတုဲ ဒက်ပ္တန် သမ္မတ ရးနိဂီု ဝါၚ်မာ (Weimar Republic) ရ။ တိဍာ် ဂျာမနဳ လ္ၚဵုတအ် ဒးဒုၚ် ပါ်ကဵု ဍုၚ်မဟာမိတ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;MacMillan, M. (2001). ''Peacemakers: The Paris Peace Conference of 1919 and Its Attempt to End War''. John Murray.&lt;/ref&gt;

အေန်ပါယာ အဝ်သထြဳယျာ-ဟာန်ဂေရဳ (Austro-Hungarian Empire) မဒှ် အေန်ပါယာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ရးယူရဝ် လဒေါဝ်ဂှ် ထကးပြးအာ နကဵု ဍုၚ်နာနာ မပ္တံကဵု အဝ်သထြဳယျာ၊ ဟာန်ဂေရဳ၊ ချေက်ကဝ်သလဝ်ဗာကဳယျာ (Czechoslovakia)၊ ကေုာံ ယူဂဝ်သလာဗဳယျာ (Yugoslavia) ရ။ သၟိၚ် ဇြာလ် ပထမ (Charles I) ဒးနုက်တိတ် နူ နန် ပ္ဍဲ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ရ။ ဍုၚ်ပိုဝ်လာန် (Poland) မဟွံမဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ပွိုၚ် ကၠံသၞာံပြၚ်ဂှ် ကလေၚ်ဒက်ပ္တန် နဒဒှ် ဍုၚ်ဗၠးၜး မွဲရ။&lt;ref&gt;Gerwarth, R. (2016). ''The Vanquished: Why the First World War Failed to End''. Farrar, Straus and Giroux.&lt;/ref&gt;

အေန်ပါယာ အဝ်တဝ်မာန် (Ottoman Empire) မၞုံဒၟံၚ် ပွိုၚ် တြဴကၠံသၞာံပြၚ်ဂှ် လီုလာ်အာ ကြဴနူ ဒုၚ်ကျ ပၞာန်တုဲ တိဍာ် လဒေါဝ်ဗၟံက် ညံၚ်ရဴ အဳရက်၊ သိရဳယျာ၊ လေဗနောန်၊ ကေုာံ ပါလေတ်သတာၚ် တအ် ဒးဒုၚ် သီကေတ် နကဵု ဗြိတိန် ကဵု ပြၚ်သေတ် ရ။ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပယျဵုတိဍာ် ဇၞော်ဏအ် ဒှ်တမ်မူလ သွက် ပြသၞာ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲ ရးလဒေါဝ်ဗၟံက် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။&lt;ref&gt;Rogan, E. (2015). ''The Fall of the Ottomans: The Great War in the Middle East''. Basic Books.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ယူရဝ် ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဍုၚ်တၟိ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၈ ကေုာံ ကြဴနူဂှ်
|-
! ယၟု ဍုၚ် 
! စၟတ်သမ္တီ လလောၚ်တြး (၁၉၁၈) 
! ဒေသ
|-
| လေတ်တူအေနဳယျာ (Lithuania) || ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၆ || ရးယူရဝ် ဗၟံက်
|-
| အေတ်သတဝ်နဳယျာ (Estonia) || ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၄ || ရးယူရဝ် ဗၟံက်
|-
| ချေက်ကဝ်သလဝ်ဗာကဳယျာ (Czechoslovakia)|| အံက်တဝ်ဗါ ၂၈ || ရးယူရဝ် လဒေါဝ်
|-
| ပိုဝ်လာန် (Poland) || နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၁ || ရးယူရဝ် လဒေါဝ်
|-
| လာတ်ဗဳယျာ (Latvia) || နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၈ || ရးယူရဝ် ဗၟံက်
|}

သၞာံ ၁၉၁၈ ဒှ် သၞာံ မဒက်ပ္တန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democracy) ကေုာံ အခေါၚ်အရာ သွက် ကောန်ဂကူ သောဲသောဲတအ် ပ္ဍဲ ယူရဝ် ရ။ သမ္မတ အမေရိကာန် ဝုဒ်ရဝ် ဝေလ်သောန် (Woodrow Wilson) လလောၚ်တြး တၚ်နွံပၟိက် စှ်ပန် တၚ် (Fourteen Points) ပ္ဍဲ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ မဒှ် သ္ဇိုၚ်ခံက် သွက် ပရေၚ်ၜိုဟ်လလံ တုဲ ပ္ဍဲဂှ် ပါလုပ် ပရေၚ်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် အလဵုဇကု (Self-determination) သွက် ကောန်ဂကူဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Knock, T. J. (1992). ''To End All Wars: Woodrow Wilson and the Quest for a New World Order''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

ပါဲနူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံဏအ် အခေါၚ်မာဲ သွက် ညးဗြဴ (Women's suffrage) ဂွံဇမၞး ဇၞော်မွဲရ။ ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ယူကေ လိက်သၞောဝ် စၞးညးဍုၚ်ကွာန် (Representation of the People Act 1918) ဂှ် ပဒတန်တုဲ ညးဗြဴ အာယုက် ၃၀ ပြၚ် ကလိဂွံ အခေါၚ်မာဲ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဂျာမနဳ ကေုာံ အဝ်သထြဳယျာ လေဝ် ညးဗြဴတအ် ကလိဂွံ အခေါၚ်မာဲ ကြဴနူ ပရေၚ်ပုန်ကတဵု ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် တုဲရ။&lt;ref&gt;Purvis, J. (2002). ''Emmeline Pankhurst: A Biography''. Routledge.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲ ယူရဝ် ဒှ်အာ ကဆံၚ် ပါ်ဒကး အကြာ ဝါဒ သဵုရှေလ်လေတ် (Socialism)၊ ကောန်မျူနေတ် ကေုာံ ဒဳမဝ်ကရေသဳ လစ်ဗရယ် (Liberal Democracy) ရ။ ဍုၚ်နာနာတအ် ဒးစဵုဒၞာ ဘဲ ပရေၚ်ပၠန်ဂတး ကောန်မျူနေတ် ညံၚ်ရဴ ရုရှာ တုဲ ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် ကမၠောန် သၟာကမၠောန်တအ် ကတဵုဒှ် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဗြိတိန် ကေုာံ ပြၚ်သေတ် ရ။&lt;ref&gt;Hobsbawm, E. (1994). ''The Age of Extremes: The Short Twentieth Century, 1914–1991''. Michael Joseph.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ဇၞော်မၟောဝ် အမေရိကာန် ==
သၞာံ ၁၉၁၈ ဒှ် သၞာံ မဗၟံက်ထ္ၜး ရးနိဂီု အမေရိကာန် (United States) နဒဒှ် ဒြဟတ် မဇၞော်အိုတ် လတူဂၠးတိ အလုံမွဲရ။ ကိုပ်ကၠာ နူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ အမေရိကာန် ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ယူရဝ် ဆဂး ကြဴနူ လုပ်ပါ ပ္ဍဲ ပၞာန် တုဲ အမေရိကာန် ဒှ်အာ ဍုၚ် မထံက်ပၚ် သြန်ဗွဝ် ကေုာံ ဒြဟတ်ပၞာန် အဓိက ကု ဒပ်မဟာမိတ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Kennedy, D. M. (1980). ''Over Here: The First World War and American Society''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

သမ္မတ ဝုဒ်ရဝ် ဝေလ်သောန် ဒှ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဂၠးကဝ် မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံဂှ်ရ။ ညး တၚ်နွံပၟိက် စှ်ပန် တၚ် (Fourteen Points) ဂှ် ဒှ် သ္ဇိုၚ်ခံက် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဂကောံဍုၚ်ဂမၠိုၚ် (League of Nations) မဒှ် ဂကောံ အလုံဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပၞာန် ပ္ဍဲ အနာဂတ်ရ။ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ် အမေရိကာန် လေဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မၟောဝ်တိုန် ဗွဲမလောန် တုဲ စက်ယန် ပ္တိတ်ကပေါတ်တအ် ဇၞော်တက်ကၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Cooper, J. M. (2009). ''Woodrow Wilson: A Biography''. Knopf.&lt;/ref&gt;

ဆဂး သၞာံ ၁၉၁၈ လေဝ် ဒှ် သၞာံ မၞုံကဵု ပရေၚ်ဍဵုဍိုက် အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ကီုရ။ သၞောဝ်ဥပဒေ သပုန် (Sedition Act of 1918) ဂှ် ပဒတန်တုဲ ညးမဒစဵုဒစး ပၞာန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ညးမပါ်ပဲါ အလဵုအသဳတအ် ဒးဒုၚ် ဖျေဟ်ထံၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ထ္ၜးကဵု လညာတ် ဆာန်ဂကူ လောန်ကာဲ (Hyper-nationalism) ပ္ဍဲ အခိၚ်ပၞာန်ရ။&lt;ref&gt;Stone, G. R. (2004). ''Perilous Times: Free Speech in Wartime from the Sedition Act of 1798 to the War on Terrorism''. W. W. Norton &amp; Company.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ အာဖရိက ==
ပ္ဍဲ အာရှ လေဝ် သၞာံ ၁၉၁၈ နွံကဵု ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် ဇၞော်ဇၞော်ရ။ ပ္ဍဲ ရးနိဂီု ဂျပေန် (Japan) ပရေၚ်ပုန်ကတဵု ပရိုတ်သ္ၚု (Rice Riots of 1918) ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ၚုဟ်သ္ၚု ဇၞော်တိုန် ဗွဲမလောန်ရ။ မၞိဟ် မွဲပြကောဋိ ပြၚ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ထ္ၜးဆန္ဒဏအ် တုဲ အလဵုအသဳ ဂျပေန် ဒးနုက်တိတ် နူ တာလျိုၚ်ရ။ ဂျပေန် လေဝ် စလုပ်ဗတိုက် ပ္ဍဲ သိုက်ဗဳရဳယျာ (Siberia) သွက်ဂွံ ဒစဵုဒစး ဒပ်ဗကေတ် ရုရှာ ရ။&lt;ref&gt;Smitka, M. (1998). ''Japanese Prewar Growth: Lessons for Development Theory?''. Routledge.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လဒေါဝ်ဗၟံက် ပရေၚ်ပုန်ကတဵု အာရာပ် (Arab Revolt) မက္ဍိုက်ပ် နကဵု သကိုပ်ပၞာန် ဗြိတိန် တဳ အဳ လောရ်ရၚ် (T. E. Lawrence) ကေုာံ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် အာရာပ်တအ် အံၚ်ဇၞးအာ လတူ ဒပ်အဝ်တဝ်မာန် တုဲ ဍုၚ် ဒါမာသကတ် (Damascus) ဒးဒုၚ် သီကေတ် ပ္ဍဲ ဂိတု အံက်တဝ်ဗါ ရ။ ၜိုန်ရ အာရာပ်တအ် ရန်တၟအ် ဍုၚ်ဗၠးၜး ကီုလေဝ်၊ ဗြိတိန် ကဵု ပြၚ်သေတ် ပါ်ပရအ် ကေတ် တိဍာ်တအ်ဂှ် အတိုၚ် လိက်ကသုက် ဆာၚ်က်-ပဳကဝ် (Sykes-Picot Agreement) ရ။&lt;ref&gt;Barr, J. (2011). ''A Line in the Sand: The Anglo-French Struggle for the Middle East, 1914-1948''. W. W. Norton &amp; Company.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ တိုက် အာဖရိက ကဝ်လဝ်နဳ ဂျာမနဳ မပ္တံကဵု ရဝါန်ဒါ၊ ကေမရွောန်၊ ကေုာံ တာန်ဂါန်ယဳကာ (Tanganyika) တအ် ဒးဒုၚ် သီကေတ် နကဵု ဒပ်မဟာမိတ်တအ်ရ。 ပၞာန် ပ္ဍဲ အာဖရိက ဗၟံက် မက္ဍိုက်ပ် နကဵု သကိုပ်ပၞာန် ဂျာမနဳ ပေါလ် ဖှောန် လေတ်တဝ်-ဖှောဗေက် (Paul von Lettow-Vorbeck) ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲ ပ္ဍဲ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၅ ကြဴနူ ပၞာန် ပ္ဍဲ ယူရဝ် အာစိုပ်ဒတုဲ ဂွံ ၜါအပတ်ရ။&lt;ref&gt;Strachan, H. (2004). ''The First World War in Africa''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲ ==
သၞာံ ၁၉၁၈ ဒှ် သၞာံ မၞုံကဵု ပရေၚ်တဴတက် သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲ မဇၞော်မၟောဝ်ကၠုၚ် နူကဵု ပၞာန်ရ။ က္ၜၚ်ကျာ (Aviation) ဇၞော်တက်ကၠုၚ် ဗွဲမလောန် တုဲ ပ္ဍဲသၞာံဏအ် အမေရိကာန် စပံက် လၟေၚ် ပလံၚ်လိက် နကဵု က္ၜၚ်ကျာ (Airmail) ကိုပ်ကၠာအိုတ် အကြာ ဍုၚ် ဝါယှေန်တောန် ကေုာံ နျူယံက် ရ။ က္ၜၚ်ကျာ ပၞာန်တအ်လေဝ် စိုပ်ကဆံၚ် ကၠောန်ဗဒှ် က္ၜၚ်ကျာ ဗတိုက် (Fighter aircraft) မၞုံကဵု ဒြဟတ် ဇၞော်ဇၞော်ရ။&lt;ref&gt;Hallion, R. P. (2003). ''Taking Flight: Inventing the Aerial Age, from Antiquity through the First World War''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ် အမေရိကာန် သၞောဝ်ဥပဒေ အခိၚ် (Standard Time Act) ပဒတန်တုဲ ဖျေဟ်လဝ် အခိၚ် ဇြောန် (Time zones) ပ္ဍဲ အလုံမွဲဍုၚ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ အခိၚ် ဥတုက္ဍဴ (Daylight saving time) လေဝ် စစကာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက်ဂွံ စွံသိပ် ဓါတ်လံၚ်စက် ပ္ဍဲ အခိၚ်ပၞာန်ရ။ နဲကဲ ဆက်စၠောံ ညံၚ်ရဴ ဝါယာလေတ် (Wireless radio) လေဝ် စိုပ်ကဆံၚ် စကာမာန် ပ္ဍဲ ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ က္ၜၚ်ကျာရ။&lt;ref&gt;Prerau, D. (2005). ''Seize the Daylight: The Curious and Contentious Story of Daylight Saving Time''. Thunder's Mouth Press.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သွာၚ် နက္ခတ္တဗေဒ (Astronomy) လေဝ် မှောၚ်ဒ္ၚောဝ် (Telescope) ဇၞော်အိုတ် လတူဂၠးတိ ဟူကာ (Hooker telescope) မၞုံ ဇမၞော် ၁၀၀ ၝောအ်တဲ စပံက် ပ္ဍဲ ရုၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဵု ဝေလ်သောန် (Mount Wilson Observatory) ပ္ဍဲ ကယ်လဳဖှောဝ်နဳယျာ ရ။ မှောၚ်ဒ္ၚောဝ်ဏအ် ဗွဲကြဴ ရီုဗၚ်ကဵု အေတ်ဝေန် ဟပ်ဗေလ် (Edwin Hubble) သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု ဒဒှ်ရ စကြဝဠာ ဇၞော်တက်ဒၟံၚ်ရ။&lt;ref&gt;Florence, R. (1994). ''The Perfect Machine: Building the Palomar Telescope''. HarperCollins.&lt;/ref&gt;

== အနုသုခုမ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် ==
ပရေၚ် အနုသုခုမ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၈ ဂှ် ထ္ၜးကဵု လညာတ် လၞီလၞာ် ကေုာံ ပရေၚ်လီုလာ် နူကဵု ပၞာန်ရ။ ကဗျ ပၞာန် (War poetry) မချူလဝ် နကဵု ကောန်ပၞာန် မပ္တံကဵု ဝေလ်ဖရိတ် အဝ်ဝေန် (Wilfred Owen) တအ် ပြာကတ်ကၠုၚ်ရ။ အဝ်ဝေန် ဒးချိုတ်အာ ပ္ဍဲ ပၞာန် ကိုပ်ကၠာ နူ တ္ၚဲ ဒေါအ်ပၞာန် မွဲအပတ်တုဲ ကဗျညးဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜး ဓဝ်ဍာံ မကြမ်ကြ ပ္ဍဲ ပၞာန်ရ။&lt;ref&gt;Stallworthy, J. (1974). ''Wilfred Owen''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သွာၚ် ဂီတ (Music) လေဝ် အခိုက် ဂျေတ်သ် (Jazz) စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ကေုာံ ယူရဝ် ရ။ ကောန်ပၞာန် အာဖရိက-အမေရိကာန် တအ် ပလံၚ်ဗစိုပ် ဂီတ ဂျေတ်သ် ဇရေၚ် ပြၚ်သေတ် တုဲ ဒှ်တမ်မူလ သွက် ခေတ် ဂျေတ်သ် (Jazz Age) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀ ဂမၠိုၚ်ရ။ အစာချူဒွက် ပြာကတ် ညံၚ်ရဴ အာဗေန် ဗာလေန် (Irving Berlin) လေဝ် ချူဒွက် ပၞာန် ညံၚ်ရဴ &quot;God Bless America&quot; ပ္ဍဲ သၞာံဏအ်ရ (ၜိုန်ရ ဟွံပ္တိတ် စဵုကဵု ၁၉၃၈ ကီုလေဝ်)။&lt;ref&gt;Gioia, T. (2011). ''The History of Jazz''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သွာၚ် ရုပ်သဳ (Cinema) ချာလဳ ချာပ်ပလေန် (Charlie Chaplin) ပ္တိတ် ရုပ်သဳ လေၚ် &quot;A Dog's Life&quot; ကေုာံ ရုပ်သဳ ပရူ ပၞာန် &quot;Shoulder Arms&quot; မဒှ် ရုပ်သဳ ပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံဂှ်ရ။ ပရေၚ်ပ္တိတ် ရုပ်သဳ ပ္ဍဲ ဟဝ်လဳဝုတ် (Hollywood) ဇၞော်တက်ကၠုၚ်တုဲ ဒှ် ဒၞာဲအဓိက သွက် ပရေၚ်လဟိၚ်စိုတ် အလုံဂၠးကဝ်ရ။&lt;ref&gt;Robinson, D. (1985). ''Chaplin: His Life and Art''. McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

== ညးမသၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ ညးမစုတိ ==
သၞာံ ၁၉၁၈ ဒှ် သၞာံ မၞုံကဵု ပရေၚ်သၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ စုတိ ညးပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ ဝင်ရ။

'''ညးမသၠးဂၠံဂဝ် (Births)'''
* ဂျူလာၚ် ၁၄: အေန်မာ ဗာဂ်မာန် (Ingmar Bergman) - အစာဒါရိုက်တာ ရုပ်သဳ သွဳဒေန်။
* ဂျူလာၚ် ၁၈: နေဝ်သောန် မာန်ဒေလာ (Nelson Mandela) - သမ္မတ အာဖရိက သၠုၚ်ကျာ ကေုာံ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဒစဵုဒစး ပရေၚ်ပါ်ကဆံၚ်ဂကူ (စုတိ ၂၀၁၃)။
* အဝ်ဂေတ် ၂၅: လဳယဝ်နာတ် ဗာန်သတာၚ် (Leonard Bernstein) - အစာဂီတ အမေရိကာန် (စုတိ ၁၉၉၀)။
* အံက်တဝ်ဗါ ၁၇: ရဳတာ ဟေဝေါတ် (Rita Hayworth) - သၟာဇာတ် အမေရိကာန် (စုတိ ၁၉၈၇)။
* နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၁: ဒဳဇြဳ မာန်ကသ် (Daisy Bate) - က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ညးဗြဴ။

'''ညးမစုတိ (Deaths)'''
* ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၆: ဂူသတာပ် ကလေမ် (Gustav Klimt) - အစာပါန်ခဳ အဝ်သထြဳယျာ (သၠးဂၠံဂဝ် ၁၈၆၂)။
* ဨပြဳ ၂၁: မာန်ဖရိတ် ဖှောန် ရေတ်ထဝ်ဖှေန် (Manfred von Richthofen) - သကိုပ်က္ၜၚ်ကျာ ဂျာမနဳ မပြာကတ် နကဵု ယၟု (Red Baron) ဒးဒုၚ် ပန်ဂစိုတ် ပ္ဍဲ ပၞာန် (သၠးဂၠံဂဝ် ၁၈၉၂)။
* ဂျူလာၚ် ၁၇: ဇြာ နဳကဝ်လာတ် ဒုတိယ (Tsar Nicholas II) - ဨကရာဇ် ရုရှာ လက္ကရဴအိုတ် (သၠးဂၠံဂဝ် ၁၈၆၈)။
* နဝ်ဝေမ်ဗါ ၉: ဂဳယောမ် အာပဝ်လဳနဲ (Guillaume Apollinaire) - အစာကဗျ ပြၚ်သေတ် (သၠးဂၠံဂဝ် ၁၈၈၀)။
* နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၄: ဂျူလဳယဝ် ဝဳလာ (Julio Vila) - အစာသြိုၚ်ခၞံ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Keegan |first=John |year=1998 |title=The First World War |publisher=Hutchinson |isbn=978-0091801786 |url=https://archive.org/details/firstworldwar00john}}
* {{cite book |last=Barry |first=John M. |year=2004 |title=The Great Influenza: The Epic Story of the Deadliest Plague in History |publisher=Viking Press |isbn=978-0670894734 |url=https://archive.org/details/greatinfluenzaep00barr}}
* {{cite book |last=Stevenson |first=David |year=2004 |title=Cataclysm: The First World War as Political Tragedy |publisher=Basic Books |isbn=978-0465081844 |url=https://archive.org/details/cataclysmfirstwo0000stev_q7n6}}
* {{cite book |last=Figes |first=Orlando |year=1996 |title=A People's Tragedy: The Russian Revolution 1891-1924 |publisher=Jonathan Cape |isbn=978-0224041620 |url=https://archive.org/details/peoplestragedyr00orla}}
* {{cite book |last=MacMillan |first=Margaret |year=2001 |title=Peacemakers: The Paris Peace Conference of 1919 and Its Attempt to End War |publisher=John Murray |isbn=978-0719559396 |url=}}

{{Navbox
| name = သၞာံ ၁၉၁၀ ဂမၠိုၚ်
| title = [[၁၉၁၀ ဂမၠိုၚ်|သၞာံ ၁၉၁၀ ဂမၠိုၚ်]]
| listclass = hlist
| list1 = 
* [[သၞာံ ၁၉၁၀|၁၉၁၀]]
* [[သၞာံ ၁၉၁၁|၁၉၁၁]]
* [[သၞာံ ၁၉၁၂|၁၉၁၂]]
* [[သၞာံ ၁၉၁၃|၁၉၁၃]]
* [[သၞာံ ၁၉၁၄|၁၉၁၄]]
* [[သၞာံ ၁၉၁၅|၁၉၁၅]]
* [[သၞာံ ၁၉၁၆|၁၉၁၆]]
* [[သၞာံ ၁၉၁၇|၁၉၁၇]]
* [[သၞာံ ၁၉၁၈|၁၉၁၈]]
* [[သၞာံ ၁၉၁၉|၁၉၁၉]]
}}

{{DEFAULTSORT:၁၉၁၈}}
[[Category:သၞာံ ၁၉၁၈]]
[[Category:၁၉၁၀ ဂမၠိုၚ်]]
[[Category:၂၀ ဗွဝ်ကၠံ]]
[[Category:ဝၚ် ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ]]
[[Category:ဝၚ် ရုရှာ]]
[[Category:ယဲကပ် ဂၠးကဝ်]]
[[Category:သၞာံဂမၠိုၚ်]]</text>
      <sha1>oaa96vs3d54gtxzovljtknr1o5jf1zi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:သၞာံဂမၠိုၚ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13525</id>
    <revision>
      <id>60297</id>
      <timestamp>2026-11-09T14:37:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် မုက်လိက် ကေုာံ ပရူပရာဂမၠိုင် မဆေင်စပ် ကု [[သၞာံ]] အတိုင် လၟေင် အခိင်ကာလ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ဝၚ်ဂမၠိုင်ရ။  [[ကဏ္ဍ:အခိင်]] [[ကဏ္ဍ:ဝၚ်]] ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒ...&quot;</comment>
      <origin>60297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="432" sha1="qgpfuqupd7nxipo56g9cf007omsu510" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် မုက်လိက် ကေုာံ ပရူပရာဂမၠိုင် မဆေင်စပ် ကု [[သၞာံ]] အတိုင် လၟေင် အခိင်ကာလ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ဝၚ်ဂမၠိုင်ရ။

[[ကဏ္ဍ:အခိင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဝၚ်]]
[[ကဏ္ဍ:ကြက္ကဒိန်]]</text>
      <sha1>qgpfuqupd7nxipo56g9cf007omsu510</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞာံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13526</id>
    <revision>
      <id>60298</id>
      <timestamp>2026-11-09T14:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | title = သၞာံ (Year) | image = [[File:Orbit of Earth.svg|250px]] | caption = ဗီုပြၚ် ကွဳ [[ဂၠးတိ]] မဂေတ်လန် [[တ္ၚဲ]] မဖန်ဗဒှ်ကဵု လၟေၚ်အခိၚ် သၞာံ | label1 = တမ်မူလ | data1 = ဂၠးတိ ဂေတ်လန် တ္ၚဲ (ဂၠးတိ ဂေတ်လန် တ္ၚဲ) | label2...&quot;</comment>
      <origin>60298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24948" sha1="ohz53xp82sa5fmy8agjsjl2u2at75m5" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = သၞာံ (Year)
| image = [[File:Orbit of Earth.svg|250px]]
| caption = ဗီုပြၚ် ကွဳ [[ဂၠးတိ]] မဂေတ်လန် [[တ္ၚဲ]] မဖန်ဗဒှ်ကဵု လၟေၚ်အခိၚ် သၞာံ
| label1 = တမ်မူလ
| data1 = ဂၠးတိ ဂေတ်လန် တ္ၚဲ (ဂၠးတိ ဂေတ်လန် တ္ၚဲ)
| label2 = လၟိဟ် တ္ၚဲ 
| data2 = ၃၆၅ တ္ၚဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ၃၆၆ တ္ၚဲ (ပြက္ခဒိန် ကြေဂဝ်ရဳယာန်)
| label3 = ဒကုတ် အခိၚ်ကာလ
| data3 = [[ဂိတု]], [[သတ္တဟ]], [[တ္ၚဲ]]
| label4 = လိက် သင်္ကေတ
| data4 = a, y, yr
| label5 = ကဏ္ဍ
| data5 = [[အခိၚ်]], [[နက္ခတ္တဗေဒ]]
}}

သၞာံ (Year) ဒှ် လၟေၚ်အခိၚ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် အခိၚ်ကာလ [[ဂၠးတိ]] (Earth) ဂေတ်လန် [[တ္ၚဲ]] (Sun) အလုံမွဲဗဂေတ်ပေၚ်ၚ်ရ။ ပ္ဍဲ ပရေၚ်လ္ၚတ် [[နက္ခတ္တဗေဒ]]၊ သၞာံမွဲ မလေပ်တၟော်ကေတ် အခိၚ် ကွဳဂၠးတိ မဂေတ်လန် တ္ၚဲ မွဲဝါတုဲ၊ နကဵု ပြက္ခဒိန် (Calendar) မ္ဂး လၟိဟ်တ္ၚဲ ၃၆၅ တ္ၚဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ၃၆၆ တ္ၚဲ ပါလုပ်ရ။&lt;ref&gt;Richards, E. G. (2013). ''Mapping Time: The Calendar and its History''. Oxford University Press, p. 12.&lt;/ref&gt; အလုံမွဲဂၠးတိ စကာ ပြက္ခဒိန် ကြေဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လၟေၚ်အခိၚ် သၞာံ ကေုာံ တ္ၚဲ လၟေၚ်လၟေၚ်တ္ၚဲရ။

စပ်ကဵု အခိၚ်ကာလ မွဲသၞာံမ္ဂး၊ ရာသဳဥတု (Seasons) ပြံၚ်လှာဲအာ အတိုၚ် လၟေၚ် လတူဂၠးတိ မပ္တံကဵု ဥတုကညၚ်၊ ဥတုဗြဲ ကေုာံ ဥတုမုဟ်ကျာရ။ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲဏအ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ တိပိုဲ စက္ခောၚ်ဒၟံၚ် လတူ ပၞောန်ဗဂေတ် (Axial tilt) အဃော မဂေတ်လန် တ္ၚဲရ။&lt;ref&gt;Doggett, L. E. (1992). ''Calendars''. Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac, p. 575.&lt;/ref&gt; ကောန်မၞိဟ်တအ် နူ ခေတ်တမၠာတေအ် လ္ၚတ်ကေတ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ရာသဳဥတုတုဲ စၟတ်သမ္တီကၠုၚ် သၞာံ သွက်ဂွံ တဵုလွဳ ကေုာံ ဖန်ဇန် လၟေၚ်ဘဝ ဇၟာပ်တ္ၚဲရ။

== ပွံက် ကေုာံ နိရုတ္တိ ==
အရေဝ်ဝေါဟာရ အၚ်္ဂလိက် &quot;Year&quot; ကၠုၚ်နူ အရေဝ် အၚ်္ဂလဝ်-သေတ်သောန် (Anglo-Saxon) တြေံ &quot;gēar&quot; ရ။ ဝေါဟာရဏအ် ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကု အရေဝ် ဂျာမာန်နိက် (Germanic) တြေံ &quot;jērą&quot; မဒှ် မအရေဝ် သွက်ဂွံ ကော် အခိၚ်ကာလ ရာသဳဥတု မွဲဗဂေတ်ရ။&lt;ref&gt;Oxford English Dictionary, &quot;Year&quot;.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ အရေဝ်မန် ဝေါဟာရ &quot;သၞာံ&quot; တမ်မူလ ကၠုၚ်နူ အရေဝ် မန်-ခမာ (Mon-Khmer) မသမ္တီလဝ် လၟေၚ်အခိၚ် ရာသဳဥတု ပြံၚ်လှာဲ မွဲဗဂေတ်ရ။

ပွံက် သၞာံ လတူ စက်ဝိုၚ် ဂၠးတိ နွံနာနာသာ် အတိုၚ် ပရေၚ်လ္ၚတ် သိပ္ပံ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒရ။ ဆဂး ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကၠိုဟ်ခၠၚ်လဝ် သၞာံ ဒှ် အခိၚ်ကာလ ၃၆၅ တ္ၚဲ မဒှ် အခိၚ် ပြက္ခဒိန် အလုံမွဲဂၠးကဝ်ရ။ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် လာတေန် (Latin) စကာ ဝေါဟာရ &quot;annus&quot; မဒှ် တမ်မူလ သွက် ဝေါဟာရ အၚ်္ဂလိက် မပ္တံကဵု &quot;annual&quot; (လၟေၚ်သၞာံ) ကေုာံ &quot;anniversary&quot; (တ္ၚဲပၠန်ဂေတ်သၞာံ) ရ။&lt;ref&gt;Blackburn, B., &amp; Holford-Strevens, L. (2003). ''The Oxford Companion to the Year''. Oxford University Press, p. 12.&lt;/ref&gt;

== သၞာံ နက္ခတ္တဗေဒ ==
သၞာံ နက္ခတ္တဗေဒ (Astronomical years) မ္ဂး လၟိဟ်အခိၚ် ဟွံတုပ် ရေၚ်သကအ် အတိုၚ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် မစၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။ သၞာံ တရဝ်ပဳကယ် (Tropical year) ဟွံသေၚ်မ္ဂး သၞာံ တ္ၚဲ (Solar year) ဒှ် အခိၚ် တ္ၚဲ မကလေၚ်စိုပ် ဒၞာဲတမ်မူလ ပ္ဍဲ လတူ လေၚ် (Equator) ရ။ လၟိဟ်အခိၚ် သၞာံ တရဝ်ပဳကယ် ဒှ် ၃၆၅.၂၄၂၁၉ တ္ၚဲရ။&lt;ref&gt;Seidelmann, P. K. (1992). ''Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac''. University Science Books, p. 733.&lt;/ref&gt; 

သၞာံ သဳဒေရဳယယ် (Sidereal year) ဒှ် အခိၚ် ဂၠးတိ ဂေတ်လန် တ္ၚဲ မွဲဝါ အတိုၚ် ဒၞာဲ သၞံၚ် (Stars) တအ် မနွံ မသန်တဴ ပ္ဍဲ အာကာသရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လၟိဟ်အခိၚ် သၞာံ နက္ခတ္တဗေဒ နာနာသာ် (သၞာံ ၂၀၀၀)
|-
! ဂကူ သၞာံ
! လၟိဟ် တ္ၚဲ (တ္ၚဲ, နာဍဳ, မိနေတ်, စက္က)
|-
| သၞာံ တရဝ်ပဳကယ် (Tropical year)
| ၃၆၅ တ္ၚဲ, ၅ နာဍဳ, ၄၈ မိနေတ်, ၄၅ စက္က
|-
| သၞာံ သဳဒေရဳယယ် (Sidereal year)
| ၃၆၅ တ္ၚဲ, ၆ နာဍဳ, ၉ မိနေတ်, ၉ စက္က
|-
| သၞာံ အနဝ်မာလဳသတေတ် (Anomalistic year)
| ၃၆၅ တ္ၚဲ, ၆ နာဍဳ, ၁၃ မိနေတ်, ၅၂ စက္က
|-
| သၞာံ ဒရာကဝ်နေတ် (Draconic year)
| ၃၄၆ တ္ၚဲ, ၁၄ နာဍဳ, ၅၂ မိနေတ်, ၅၄ စက္က
|}

လၟိဟ်အခိၚ် သၞာံတအ်ဏအ် ပြံၚ်လှာဲဒၟံၚ် ညိညဇဗၠေၚ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဗွဝ်ကၠံ ဟိုတ်နူ ဓါတ်ဓရောတ် (Gravitational perturbations) နူ ဂြိုဟ်တၞဟ်တအ် ကေုာံ ဂိတုရ။&lt;ref&gt;Richards, 2013, p. 45.&lt;/ref&gt;

== ပြက္ခဒိန် ကြေဂဝ်ရဳယာန် ==
[[File:Gregorian calendar.jpg|thumb|လိက်ပြက္ခဒိန် ကြေဂဝ်ရဳယာန် ခေတ်တြေံ]]
ပြက္ခဒိန် ကြေဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) ဒှ် ပြက္ခဒိန် ဂၠးကဝ် မစကာဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ အခိၚ်လၟုဟ်ရ။ သၚ်ပါပါ ကြေဂဝ်ရဳ ၁၃ (Pope Gregory XIII) ဖန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၈၂ သွက်ဂွံ ပလေဝ် ပြက္ခဒိန် ဂျူလဳယာန် (Julian calendar) မမှာဒၟံၚ် လၟိဟ်အခိၚ် သၞာံ ကဵု ရာသဳဥတုရ။&lt;ref&gt;Blackburn &amp; Holford-Strevens, 2003, p. 682.&lt;/ref&gt;

ပြက္ခဒိန် ဂျူလဳယာန် စၟတ်သမ္တီလဝ် မွဲသၞာံ ၃၆၅.၂၅ တ္ၚဲတုဲ ဂၠိုၚ်နူ သၞာံ တရဝ်ပဳကယ် အခိၚ် ၁၁ မိနေတ် ပြၚ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အခိၚ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံစိုပ်မ္ဂး ရာသဳဥတု ကဵု ပြက္ခဒိန် မှာအာ ၁၀ တ္ၚဲရ။ ပြက္ခဒိန် ကြေဂဝ်ရဳယာန် ဖျေဟ်သၞောဝ် သၞာံဍာတ် (Leap year) တၟိ သွက်ဂွံ ပလေဝ် အခက်အခုဲဏအ်ရ။ သၞာံ မစကဵု ၁၀၀ ပါ်ပိုတ်တအ် ဒှ် သၞာံဍာတ် ဟွံသေၚ်၊ ဆဂး သၞာံ မစကဵု ၄၀၀ ပါ်ပိုတ်မ္ဂး ဒှ် သၞာံဍာတ်ရ။ လၟိဟ်အခိၚ် မွဲသၞာံ ပ္ဍဲ ပြက္ခဒိန်ဏအ် ဒှ် ၃၆၅.၂၄၂၅ တ္ၚဲရ။&lt;ref&gt;Steel, D. (2000). ''Marking Time: The Epic Quest to Invent the Perfect Calendar''. John Wiley &amp; Sons, p. 114.&lt;/ref&gt;

== ပြက္ခဒိန် ဂိတု ကေုာံ တ္ၚဲ ==
ပြက္ခဒိန် လ္ၚဵုတအ် လ္ၚတ်ကေတ် အခိၚ် ဂိတု (Moon) မဂေတ်လန် ဂၠးတိ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞာံရ။ ပြက္ခဒိန် အေတ်သလာမ် (Islamic calendar) ဒှ် ပြက္ခဒိန် ဂိတု မွဲကၠံက္ဍိုပ်ကၠံတုဲ မွဲသၞာံ နွံ ၃၅၄ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ၃၅၅ တ္ၚဲရ။ ဟိုတ်နူ လၟိဟ်တ္ၚဲ အောန်နူ သၞာံ တရဝ်ပဳကယ် ၁၁ တ္ၚဲတုဲ သဘၚ် အေတ်သလာမ်တအ် ပြံၚ်လှာဲဒၟံၚ် ရာသဳဥတု ဇၟာပ်သၞာံရ။&lt;ref&gt;Dershowitz, N., &amp; Reingold, E. M. (2008). ''Calendrical Calculations''. Cambridge University Press, p. 289.&lt;/ref&gt;

ပြက္ခဒိန် ဂကူမန်၊ ပြက္ခဒိန် ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ကေုာံ ပြက္ခဒိန် ကြုက် (Chinese calendar) တအ် ဒှ် ပြက္ခဒိန် တ္ၚဲကဵုဂိတု (Lunisolar calendar) ရ။ ပြက္ခဒိန် ဂကူဏအ် စၟတ်သမ္တီ ဂိတု အတိုၚ် ဂိတုပေၚ် ကဵု ဂိတုအိုတ်ရ။ ဆဂး ညံၚ်ဟွံဂွံ မှာအာ ရာသဳဥတု တ္ၚဲတုဲ ဒးထပ်စုတ် ဂိတု ဒုတိယ (Intercalary month) မွဲဝါ ပ္ဍဲ ပွိုၚ် ၂-၃ သၞာံ (ဥပမာ - ဒုတိယ ဒဂိုန်) ရ။&lt;ref&gt;Doggett, 1992, p. 579.&lt;/ref&gt;

== သၞာံ ဍာတ် ==
သၞာံဍာတ် (Leap year) ဒှ် သၞာံ မနွံ ၃၆၆ တ္ၚဲ ပ္ဍဲ ပြက္ခဒိန် တ္ၚဲ (Solar calendar) သွက်ဂွံ ညဳသၟဟ် ကု သၞာံ နက္ခတ္တဗေဒရ။&lt;ref&gt;Steel, 2000, p. 114.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ ပြက္ခဒိန် ကြေဂဝ်ရဳယာန်၊ သၞာံ မစကဵု ၄ ပါ်ပိုတ်တအ် ဒှ် သၞာံဍာတ် (ဥပမာ ၂၀၂၀, ၂၀၂၄) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံဍာတ်မ္ဂး၊ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ (February) နွံ ၂၉ တ္ၚဲ၊ အခိၚ်ဓမ္မတာမ္ဂး နွံ ၂၈ တ္ၚဲရ။

စပ်ကဵု ပြက္ခဒိန် တ္ၚဲကဵုဂိတု မပ္တံကဵု ပြက္ခဒိန် မန် မ္ဂး၊ သၞာံဍာတ် (ဝါ) သၞာံ ထပ်ဂိတု (Adhikamasa) ဂှ် နွံ ၁၃ ဂိတုရ။ ပရေၚ်ထပ်စုတ် တ္ၚဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂိတုဏအ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ သဘၚ် အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ရာသဳဥတု တဵုလွဳ ညံၚ်ဟွံဂွံ ပြံၚ်လှာဲအာရ။ ယဝ်ရ ဟွံထပ်စုတ်မ္ဂး အခိၚ် ဥတုကညၚ် စိုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂိတုမုဟ်ကျာ မာန်ရ။&lt;ref&gt;Dershowitz &amp; Reingold, 2008, p. 302.&lt;/ref&gt;

== သၞာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ ==
သၞာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Fiscal year) ဟွံသေၚ်မ္ဂး သၞာံ သြန်ဗွဝ် ဒှ် ပွိုၚ်အခိၚ် ၁၂ ဂိတု သွက်ဂွံ တၟော် စရၚ်သြန် အလဵုအသဳ၊ ဂကောံ (Organizations) ကေုာံ ကုမ္ပဏဳဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Richards, 2013, p. 301.&lt;/ref&gt; ဍုၚ်မွဲကဵုမွဲ သၞာံပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဟွံတုပ်ရေၚ်သကအ်ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် (USA) သၞာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အလဵုအသဳ စတမ် နူ အံက်တဝ်ဗါ ၁ စဵုကဵု သေပ်တေမ်ဗါ ၃၀ ရ။ ပ္ဍဲ ဍုၚ်အၚ်္ဂလာန် (UK) ကဵု အိန္ဒိယ (India) မ္ဂး စတမ် နူ ဨပြဳ ၁ စဵုကဵု မာတ် ၃၁ ရ။

သၞာံ ပရေၚ်ပညာ (Academic year) ဒှ် အခိၚ်ကာလ ဘာတန် ကေုာံ တက္ကသိုလ် ပံက် သွက် ကွးဘာတအ်ရ။ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ရးယူရဝ် ကေုာံ အမေရိက သၠုၚ်ကျာ မ္ဂး၊ သၞာံ ပရေၚ်ပညာ စတမ် ပ္ဍဲ ဂိတု အဝ်ဂေတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး သေပ်တေမ်ဗါ တုဲ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂိတု မေ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂျောန် ရ။ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ရးအာရှ မပ္တံကဵု ဍုၚ်သေံ၊ ဗၟာ၊ ဂျပေန် မ္ဂး စတမ် ဘာ ပ္ဍဲ ဂိတု မေ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဨပြဳ ရ။&lt;ref&gt;Blackburn &amp; Holford-Strevens, 2003, p. 700.&lt;/ref&gt;

== သၞာံ အကြာ ဂြိုဟ်တၞဟ်ဂမၠိုၚ် ==
ဇၟာပ် ဂြိုဟ် (Planet) မနွံ ပ္ဍဲ သၞောတ်တ္ၚဲ (Solar system) တအ် နွံကဵု သၞာံ ဟွံတုပ်ရေၚ်သကအ်ရ။ လၟိဟ်အခိၚ် ဂြိုဟ် မွဲမ ဂေတ်လန် တ္ၚဲဂှ် တန်တဴဒၟံၚ် ကု ဇမ္ၚောဲ အကြာ ဂြိုဟ်ဂှ် ကေုာံ တ္ၚဲရ။ အတိုၚ် သၞောဝ် ကေပ်ပလာ (Kepler's Third Law) မ္ဂး ဂြိုဟ် မနွံ ဇမ္ၚောဲ နူ တ္ၚဲတအ် အခိၚ်သၞာံ ဇမၠိၚ်လောန်ရ။&lt;ref&gt;Seidelmann, 1992, p. 705.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လၟိဟ်အခိၚ် သၞာံ ဂြိုဟ်တၞဟ်တအ် ပတောအ်ၜတ် ကု ဂၠးတိ
|-
! ယၟု ဂြိုဟ်
! လၟိဟ်အခိၚ် မွဲသၞာံ (နကဵု တ္ၚဲ ဂၠးတိ)
! လၟိဟ်အခိၚ် မွဲသၞာံ (နကဵု သၞာံ ဂၠးတိ)
|-
| [[ဂြိုဟ် ဗုဒ္ဓ]] (Mercury)
| ၈၈ တ္ၚဲ
| ၀.၂၄ သၞာံ
|-
| [[ဂြိုဟ် သိုက်]] (Venus)
| ၂၂၅ တ္ၚဲ
| ၀.၆၂ သၞာံ
|-
| [[ဂၠးတိ]] (Earth)
| ၃၆၅.၂၄ တ္ၚဲ
| ၁ သၞာံ
|-
| [[ဂြိုဟ် မာတ်]] (Mars)
| ၆၈၇ တ္ၚဲ
| ၁.၈၈ သၞာံ
|-
| [[ဂြိုဟ် ဗြဴဗ္ဗတိ]] (Jupiter)
| ၄,၃၃၃ တ္ၚဲ
| ၁၁.၈၆ သၞာံ
|-
| [[ဂြိုဟ် သ္ၚိသဝ်]] (Saturn)
| ၁၀,၇၅၉ တ္ၚဲ
| ၂၉.၄၆ သၞာံ
|}

နကဵု တၟော်ဏအ်မ္ဂး၊ ဂြိုဟ် မနွံ သ္ၚောဲအိုတ် မပ္တံကဵု နေပ်ကျောန် (Neptune) ဒးကေတ် အခိၚ် ၁၆၄.၈ သၞာံ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ ဂေတ်လန် တ္ၚဲ မွဲဝါရ။&lt;ref&gt;Seidelmann, 1992, p. 708.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်တၟော် အခိၚ် ပ္ဍဲ ဝၚ် ==
ပ္ဍဲ အခိၚ် တမၠာတေအ်၊ ဂကူ အဳဂျေပ် (Ancient Egypt) တအ် တၟော် သၞာံ နကဵု ပရေၚ်ထတ် သၞံၚ် သဳရဳယာတ် (Sirius) သွက်ဂွံ တီ အခိၚ် ဍာ်ၜဳ နာၚ် (Nile) တိုန်ရ။&lt;ref&gt;Blackburn &amp; Holford-Strevens, 2003, p. 132.&lt;/ref&gt; ဂကူ ဘေဗဳလောန် (Babylonians) တအ် စကာ ပြက္ခဒိန် ဂိတု မနွံ ၁၂ ဂိတုတုဲ ထပ်စုတ် ဂိတုဒုတိယ အခိၚ် ရာသဳဥတု ပြံၚ်လှာဲရ။

ဂကူ ရဝ်မ (Roman) တအ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် စကာ ပြက္ခဒိန် ၁၀ ဂိတုရ။ စတမ် နူ ဂိတု မာတ် (March) တုဲ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂိတု ဒဳဇြေန်ဗါ (December) ရ။ ကြဴနူဂှ် ဨကရာဇ် ရဝ်မတအ် ထပ်စုတ် ဂိတု ဇာန်နဝါရဳ (January) ကေုာံ ဖေဖဝ်ဝါရဳ (February) သွက်ဂွံ ပေၚ် ၁၂ ဂိတုရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၄၅ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (45 BC) ဂှ် ဂျူလဳယာတ် သဳဇြာ (Julius Caesar) ဖန်ဗဒှ် ပြက္ခဒိန် ဂျူလဳယာန် မစၟတ်သမ္တီလဝ် သၞာံဍာတ် ဇၟာပ် ၄ သၞာံ မွဲဝါရ။&lt;ref&gt;Richards, 2013, p. 208.&lt;/ref&gt;

== သင်္ကေတ ကေုာံ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ==
သင်္ကေတ ဂၠးကဝ် သွက် သၞာံ ဂှ် စကာ မအက္ခရ် အၚ်္ဂလိက် &quot;a&quot; မကၠုၚ်နူ အရေဝ် လာတေန် &quot;annus&quot; ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ဂၠးကဝ် (International System of Units - SI) ဂှ် ၜိုန်ရ ဟွံစၟတ်သမ္တီ သၞာံ နဒဒှ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် အဓိက ကီုလေဝ်၊ အခေါၚ်ကဵု စကာ ပ္ဍဲ ပရေၚ်သိပ္ပံ နကဵု သင်္ကေတ &quot;a&quot; ရ။&lt;ref&gt;International Bureau of Weights and Measures (BIPM). (2019). ''The International System of Units (SI)''. 9th ed, p. 145.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ အရေဝ် အၚ်္ဂလိက် ဓမ္မတာမ္ဂး စကာ &quot;y&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;yr&quot; သွက်ဂွံ ဇမၠေအ် ချူ &quot;year&quot; ရ။

ပ္ဍဲ သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ အခိၚ် ကေုာံ စၟတ်တ္ၚဲ ဂၠးကဝ် ISO 8601 မ္ဂး သၞာံဂှ် ချူ နကဵု မဂၞန် ပန်မ ကၠာအိုတ် (YYYY-MM-DD) ရ။ ဥပမာ - ၂၀၂၄-၁၀-၁၅ (သၞာံ ၂၀၂၄၊ ဂိတု ၁၀၊ တ္ၚဲ ၁၅)။ သၞောတ်ဏအ် ရီုဗၚ် ညံၚ် ကောန်ပျူတာ (Computers) ကေုာံ သၞောတ် စၟတ်သမ္တီတအ် ဟွံဂွံ ထုဲကြာန် ရေၚ်သကအ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဆက်စၠောံ အလုံဂၠးကဝ်ရ။&lt;ref&gt;International Organization for Standardization (ISO). (2004). ''ISO 8601: Data elements and interchange formats – Information interchange – Representation of dates and times''.&lt;/ref&gt;

== ဇမၞော်မၟောဝ် ယေန်သၞာၚ် မဆေၚ်စပ် ကု သၞာံ ==
သဘၚ် သၞာံတၟိ (New Year) ဒှ် သဘၚ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ယေန်သၞာၚ် ကောန်မၞိဟ်တအ် အလုံမွဲဂၠးတိရ။ ကောန်မၞိဟ်တအ် ဝေၚ်သဘၚ် သၞာံတၟိ သွက်ဂွံ ကလေၚ်စၟတ်သမ္တီ လၟေၚ်ဘဝ မတုဲကၠုၚ် ကေုာံ ရာဒၞာ သွက် အနာဂတ် ခိုဟ် ပ္ဍဲ သၞာံ မစိုပ်ကၠုၚ် တၟိရ။ သဘၚ် သၚ်္ကြာန် (Songkran) ဟွံသေၚ်မ္ဂး သဘၚ်အတး ပ္ဍဲ ယေန်သၞာၚ် မန် ဒှ် သဘၚ် တ္ၚဲသၞာံတၟိ မပြာကတ်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဂိတု ဨပြဳ (April) ဇၟာပ်သၞာံရ။&lt;ref&gt;Steel, 2000, p. 250.&lt;/ref&gt;

လၟေၚ်သၞာံဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကု ပရေၚ်တဵုလွဳ ကေုာံ သဘာဝ ရာသဳဥတုရ။ သဘၚ် ဝေၚ်သၞာံတၟိ တြေံတအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ကမၠောန် ဗ္ၚ (Agriculture) အာစိုပ်ဒတုဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး အခိၚ် စတဵုလွဳ တၟိရ။ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး၊ ကောန်မၞိဟ်တအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သၞာံတၟိ (New Year's resolutions) သွက်ဂွံ ပြံၚ်လှာဲ အခိုက်အလိုက် ဇကု ညံၚ်ဂွံ ခိုဟ်တိုန် ပ္ဍဲ သၞာံတၟိဂှ်ရ။ ဇၟာပ် ယေန်သၞာၚ် လတူဂၠးတိ စွံၚုဟ်မး လတူ လၟေၚ်အခိၚ် သၞာံ နဒဒှ် သင်္ကေတ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ကေုာံ ဘဝတၟိရ။&lt;ref&gt;Blackburn &amp; Holford-Strevens, 2003, p. 750.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last1=Richards |first1=E. G. |year=2013 |title=Mapping Time: The Calendar and its History |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199592765 |url=}}
* {{cite book |last1=Doggett |first1=L. E. |year=1992 |title=Calendars |journal=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |isbn=978-0935702682 |url=}}
* {{cite book |last1=Blackburn |first1=B. |last2=Holford-Strevens |first2=L. |year=2003 |title=The Oxford Companion to the Year |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0192142313 |url=}}
* {{cite book |last1=Steel |first1=D. |year=2000 |title=Marking Time: The Epic Quest to Invent the Perfect Calendar |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0471298274 |url=}}
* {{cite book |last1=Dershowitz |first1=N. |last2=Reingold |first2=E. M. |year=2008 |title=Calendrical Calculations |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521702386 |url=}}

{{Navbox
| name = သၞာံ
| title = [[အခိၚ်]] ကေုာံ ပြက္ခဒိန်
| listclass = hlist
| list1 = 
* [[စက္က]]
* [[မိနေတ်]]
* [[နာဍဳ]]
* [[တ္ၚဲ]]
* [[သတ္တဟ]]
* [[ဂိတု]]
* [[သၞာံ]]
* [[သတဗ္ဗဇှ်]]
* [[ဗွဝ်ကၠံ]]
* [[လ္ၚီသၞာံ]]
}}

{{DEFAULTSORT:သၞာံ}}
[[Category:သၞာံ]]
[[Category:ပြက္ခဒိန်]]
[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]
[[Category:အခိၚ်]]
[[Category:ဝၚ် အခိၚ်ကာလ]]
[[Category:ဗၞတ်ဗ္ၜတ်]]
[[Category:ပရေၚ်သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>ohz53xp82sa5fmy8agjsjl2u2at75m5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>60378</id>
      <parentid>60298</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:22:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25154" sha1="daeih2f164zsgu1mpfojq3pz7gxla63" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = သၞာံ (Year)
| image = [[File:Orbit of Earth.svg|250px]]
| caption = ဗီုပြၚ် ကွဳ [[ဂၠးတိ]] မဂေတ်လန် [[တ္ၚဲ]] မဖန်ဗဒှ်ကဵု လၟေၚ်အခိၚ် သၞာံ
| label1 = တမ်မူလ
| data1 = ဂၠးတိ ဂေတ်လန် တ္ၚဲ (ဂၠးတိ ဂေတ်လန် တ္ၚဲ)
| label2 = လၟိဟ် တ္ၚဲ 
| data2 = ၃၆၅ တ္ၚဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ၃၆၆ တ္ၚဲ (ပြက္ခဒိန် ကြေဂဝ်ရဳယာန်)
| label3 = ဒကုတ် အခိၚ်ကာလ
| data3 = [[ဂိတု]], [[သတ္တဟ]], [[တ္ၚဲ]]
| label4 = လိက် သင်္ကေတ
| data4 = a, y, yr
| label5 = ကဏ္ဍ
| data5 = [[အခိၚ်]], [[နက္ခတ္တဗေဒ]]
}}

သၞာံ (Year) ဒှ် လၟေၚ်အခိၚ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် အခိၚ်ကာလ [[ဂၠးတိ]] (Earth) ဂေတ်လန် [[တ္ၚဲ]] (Sun) အလုံမွဲဗဂေတ်ပေၚ်ၚ်ရ။ ပ္ဍဲ ပရေၚ်လ္ၚတ် [[နက္ခတ္တဗေဒ]]၊ သၞာံမွဲ မလေပ်တၟော်ကေတ် အခိၚ် ကွဳဂၠးတိ မဂေတ်လန် တ္ၚဲ မွဲဝါတုဲ၊ နကဵု ပြက္ခဒိန် (Calendar) မ္ဂး လၟိဟ်တ္ၚဲ ၃၆၅ တ္ၚဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ၃၆၆ တ္ၚဲ ပါလုပ်ရ။&lt;ref&gt;Richards, E. G. (2013). ''Mapping Time: The Calendar and its History''. Oxford University Press, p. 12.&lt;/ref&gt; အလုံမွဲဂၠးတိ စကာ ပြက္ခဒိန် ကြေဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လၟေၚ်အခိၚ် သၞာံ ကေုာံ တ္ၚဲ လၟေၚ်လၟေၚ်တ္ၚဲရ။

စပ်ကဵု အခိၚ်ကာလ မွဲသၞာံမ္ဂး၊ ရာသဳဥတု (Seasons) ပြံၚ်လှာဲအာ အတိုၚ် လၟေၚ် လတူဂၠးတိ မပ္တံကဵု ဥတုကညၚ်၊ ဥတုဗြဲ ကေုာံ ဥတုမုဟ်ကျာရ။ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲဏအ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ တိပိုဲ စက္ခောၚ်ဒၟံၚ် လတူ ပၞောန်ဗဂေတ် (Axial tilt) အဃော မဂေတ်လန် တ္ၚဲရ။&lt;ref&gt;Doggett, L. E. (1992). ''Calendars''. Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac, p. 575.&lt;/ref&gt; ကောန်မၞိဟ်တအ် နူ ခေတ်တမၠာတေအ် လ္ၚတ်ကေတ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ရာသဳဥတုတုဲ စၟတ်သမ္တီကၠုၚ် သၞာံ သွက်ဂွံ တဵုလွဳ ကေုာံ ဖန်ဇန် လၟေၚ်ဘဝ ဇၟာပ်တ္ၚဲရ။

== ပွံက် ကေုာံ နိရုတ္တိ ==
အရေဝ်ဝေါဟာရ အၚ်္ဂလိက် &quot;Year&quot; ကၠုၚ်နူ အရေဝ် အၚ်္ဂလဝ်-သေတ်သောန် (Anglo-Saxon) တြေံ &quot;gēar&quot; ရ။ ဝေါဟာရဏအ် ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကု အရေဝ် ဂျာမာန်နိက် (Germanic) တြေံ &quot;jērą&quot; မဒှ် မအရေဝ် သွက်ဂွံ ကော် အခိၚ်ကာလ ရာသဳဥတု မွဲဗဂေတ်ရ။&lt;ref&gt;Oxford English Dictionary, &quot;Year&quot;.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ အရေဝ်မန် ဝေါဟာရ &quot;သၞာံ&quot; တမ်မူလ ကၠုၚ်နူ အရေဝ် မန်-ခမာ (Mon-Khmer) မသမ္တီလဝ် လၟေၚ်အခိၚ် ရာသဳဥတု ပြံၚ်လှာဲ မွဲဗဂေတ်ရ။

ပွံက် သၞာံ လတူ စက်ဝိုၚ် ဂၠးတိ နွံနာနာသာ် အတိုၚ် ပရေၚ်လ္ၚတ် သိပ္ပံ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒရ။ ဆဂး ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကၠိုဟ်ခၠၚ်လဝ် သၞာံ ဒှ် အခိၚ်ကာလ ၃၆၅ တ္ၚဲ မဒှ် အခိၚ် ပြက္ခဒိန် အလုံမွဲဂၠးကဝ်ရ။ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် လာတေန် (Latin) စကာ ဝေါဟာရ &quot;annus&quot; မဒှ် တမ်မူလ သွက် ဝေါဟာရ အၚ်္ဂလိက် မပ္တံကဵု &quot;annual&quot; (လၟေၚ်သၞာံ) ကေုာံ &quot;anniversary&quot; (တ္ၚဲပၠန်ဂေတ်သၞာံ) ရ။&lt;ref&gt;Blackburn, B., &amp; Holford-Strevens, L. (2003). ''The Oxford Companion to the Year''. Oxford University Press, p. 12.&lt;/ref&gt;

== သၞာံ နက္ခတ္တဗေဒ ==
သၞာံ နက္ခတ္တဗေဒ (Astronomical years) မ္ဂး လၟိဟ်အခိၚ် ဟွံတုပ် ရေၚ်သကအ် အတိုၚ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် မစၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။ သၞာံ တရဝ်ပဳကယ် (Tropical year) ဟွံသေၚ်မ္ဂး သၞာံ တ္ၚဲ (Solar year) ဒှ် အခိၚ် တ္ၚဲ မကလေၚ်စိုပ် ဒၞာဲတမ်မူလ ပ္ဍဲ လတူ လေၚ် (Equator) ရ။ လၟိဟ်အခိၚ် သၞာံ တရဝ်ပဳကယ် ဒှ် ၃၆၅.၂၄၂၁၉ တ္ၚဲရ။&lt;ref&gt;Seidelmann, P. K. (1992). ''Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac''. University Science Books, p. 733.&lt;/ref&gt; 

သၞာံ သဳဒေရဳယယ် (Sidereal year) ဒှ် အခိၚ် ဂၠးတိ ဂေတ်လန် တ္ၚဲ မွဲဝါ အတိုၚ် ဒၞာဲ သၞံၚ် (Stars) တအ် မနွံ မသန်တဴ ပ္ဍဲ အာကာသရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လၟိဟ်အခိၚ် သၞာံ နက္ခတ္တဗေဒ နာနာသာ် (သၞာံ ၂၀၀၀)
|-
! ဂကူ သၞာံ
! လၟိဟ် တ္ၚဲ (တ္ၚဲ, နာဍဳ, မိနေတ်, စက္က)
|-
| သၞာံ တရဝ်ပဳကယ် (Tropical year)
| ၃၆၅ တ္ၚဲ, ၅ နာဍဳ, ၄၈ မိနေတ်, ၄၅ စက္က
|-
| သၞာံ သဳဒေရဳယယ် (Sidereal year)
| ၃၆၅ တ္ၚဲ, ၆ နာဍဳ, ၉ မိနေတ်, ၉ စက္က
|-
| သၞာံ အနဝ်မာလဳသတေတ် (Anomalistic year)
| ၃၆၅ တ္ၚဲ, ၆ နာဍဳ, ၁၃ မိနေတ်, ၅၂ စက္က
|-
| သၞာံ ဒရာကဝ်နေတ် (Draconic year)
| ၃၄၆ တ္ၚဲ, ၁၄ နာဍဳ, ၅၂ မိနေတ်, ၅၄ စက္က
|}

လၟိဟ်အခိၚ် သၞာံတအ်ဏအ် ပြံၚ်လှာဲဒၟံၚ် ညိညဇဗၠေၚ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဗွဝ်ကၠံ ဟိုတ်နူ ဓါတ်ဓရောတ် (Gravitational perturbations) နူ ဂြိုဟ်တၞဟ်တအ် ကေုာံ ဂိတုရ။&lt;ref&gt;Richards, 2013, p. 45.&lt;/ref&gt;

== ပြက္ခဒိန် ကြေဂဝ်ရဳယာန် ==
[[File:Gregorian calendar.jpg|thumb|လိက်ပြက္ခဒိန် ကြေဂဝ်ရဳယာန် ခေတ်တြေံ]]
ပြက္ခဒိန် ကြေဂဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) ဒှ် ပြက္ခဒိန် ဂၠးကဝ် မစကာဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ အခိၚ်လၟုဟ်ရ။ သၚ်ပါပါ ကြေဂဝ်ရဳ ၁၃ (Pope Gregory XIII) ဖန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၈၂ သွက်ဂွံ ပလေဝ် ပြက္ခဒိန် ဂျူလဳယာန် (Julian calendar) မမှာဒၟံၚ် လၟိဟ်အခိၚ် သၞာံ ကဵု ရာသဳဥတုရ။&lt;ref&gt;Blackburn &amp; Holford-Strevens, 2003, p. 682.&lt;/ref&gt;

ပြက္ခဒိန် ဂျူလဳယာန် စၟတ်သမ္တီလဝ် မွဲသၞာံ ၃၆၅.၂၅ တ္ၚဲတုဲ ဂၠိုၚ်နူ သၞာံ တရဝ်ပဳကယ် အခိၚ် ၁၁ မိနေတ် ပြၚ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အခိၚ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံစိုပ်မ္ဂး ရာသဳဥတု ကဵု ပြက္ခဒိန် မှာအာ ၁၀ တ္ၚဲရ။ ပြက္ခဒိန် ကြေဂဝ်ရဳယာန် ဖျေဟ်သၞောဝ် သၞာံဍာတ် (Leap year) တၟိ သွက်ဂွံ ပလေဝ် အခက်အခုဲဏအ်ရ။ သၞာံ မစကဵု ၁၀၀ ပါ်ပိုတ်တအ် ဒှ် သၞာံဍာတ် ဟွံသေၚ်၊ ဆဂး သၞာံ မစကဵု ၄၀၀ ပါ်ပိုတ်မ္ဂး ဒှ် သၞာံဍာတ်ရ။ လၟိဟ်အခိၚ် မွဲသၞာံ ပ္ဍဲ ပြက္ခဒိန်ဏအ် ဒှ် ၃၆၅.၂၄၂၅ တ္ၚဲရ။&lt;ref&gt;Steel, D. (2000). ''Marking Time: The Epic Quest to Invent the Perfect Calendar''. John Wiley &amp; Sons, p. 114.&lt;/ref&gt;

== ပြက္ခဒိန် ဂိတု ကေုာံ တ္ၚဲ ==
ပြက္ခဒိန် လ္ၚဵုတအ် လ္ၚတ်ကေတ် အခိၚ် ဂိတု (Moon) မဂေတ်လန် ဂၠးတိ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞာံရ။ ပြက္ခဒိန် အေတ်သလာမ် (Islamic calendar) ဒှ် ပြက္ခဒိန် ဂိတု မွဲကၠံက္ဍိုပ်ကၠံတုဲ မွဲသၞာံ နွံ ၃၅၄ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ၃၅၅ တ္ၚဲရ။ ဟိုတ်နူ လၟိဟ်တ္ၚဲ အောန်နူ သၞာံ တရဝ်ပဳကယ် ၁၁ တ္ၚဲတုဲ သဘၚ် အေတ်သလာမ်တအ် ပြံၚ်လှာဲဒၟံၚ် ရာသဳဥတု ဇၟာပ်သၞာံရ။&lt;ref&gt;Dershowitz, N., &amp; Reingold, E. M. (2008). ''Calendrical Calculations''. Cambridge University Press, p. 289.&lt;/ref&gt;

ပြက္ခဒိန် ဂကူမန်၊ ပြက္ခဒိန် ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ကေုာံ ပြက္ခဒိန် ကြုက် (Chinese calendar) တအ် ဒှ် ပြက္ခဒိန် တ္ၚဲကဵုဂိတု (Lunisolar calendar) ရ။ ပြက္ခဒိန် ဂကူဏအ် စၟတ်သမ္တီ ဂိတု အတိုၚ် ဂိတုပေၚ် ကဵု ဂိတုအိုတ်ရ။ ဆဂး ညံၚ်ဟွံဂွံ မှာအာ ရာသဳဥတု တ္ၚဲတုဲ ဒးထပ်စုတ် ဂိတု ဒုတိယ (Intercalary month) မွဲဝါ ပ္ဍဲ ပွိုၚ် ၂-၃ သၞာံ (ဥပမာ - ဒုတိယ ဒဂိုန်) ရ။&lt;ref&gt;Doggett, 1992, p. 579.&lt;/ref&gt;

== သၞာံ ဍာတ် ==
သၞာံဍာတ် (Leap year) ဒှ် သၞာံ မနွံ ၃၆၆ တ္ၚဲ ပ္ဍဲ ပြက္ခဒိန် တ္ၚဲ (Solar calendar) သွက်ဂွံ ညဳသၟဟ် ကု သၞာံ နက္ခတ္တဗေဒရ။&lt;ref&gt;Steel, 2000, p. 114.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ ပြက္ခဒိန် ကြေဂဝ်ရဳယာန်၊ သၞာံ မစကဵု ၄ ပါ်ပိုတ်တအ် ဒှ် သၞာံဍာတ် (ဥပမာ ၂၀၂၀, ၂၀၂၄) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံဍာတ်မ္ဂး၊ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ (February) နွံ ၂၉ တ္ၚဲ၊ အခိၚ်ဓမ္မတာမ္ဂး နွံ ၂၈ တ္ၚဲရ။

စပ်ကဵု ပြက္ခဒိန် တ္ၚဲကဵုဂိတု မပ္တံကဵု ပြက္ခဒိန် မန် မ္ဂး၊ သၞာံဍာတ် (ဝါ) သၞာံ ထပ်ဂိတု (Adhikamasa) ဂှ် နွံ ၁၃ ဂိတုရ။ ပရေၚ်ထပ်စုတ် တ္ၚဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂိတုဏအ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ သဘၚ် အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ရာသဳဥတု တဵုလွဳ ညံၚ်ဟွံဂွံ ပြံၚ်လှာဲအာရ။ ယဝ်ရ ဟွံထပ်စုတ်မ္ဂး အခိၚ် ဥတုကညၚ် စိုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ဂိတုမုဟ်ကျာ မာန်ရ။&lt;ref&gt;Dershowitz &amp; Reingold, 2008, p. 302.&lt;/ref&gt;

== သၞာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ ==
သၞာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Fiscal year) ဟွံသေၚ်မ္ဂး သၞာံ သြန်ဗွဝ် ဒှ် ပွိုၚ်အခိၚ် ၁၂ ဂိတု သွက်ဂွံ တၟော် စရၚ်သြန် အလဵုအသဳ၊ ဂကောံ (Organizations) ကေုာံ ကုမ္ပဏဳဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Richards, 2013, p. 301.&lt;/ref&gt; ဍုၚ်မွဲကဵုမွဲ သၞာံပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဟွံတုပ်ရေၚ်သကအ်ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် (USA) သၞာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အလဵုအသဳ စတမ် နူ အံက်တဝ်ဗါ ၁ စဵုကဵု သေပ်တေမ်ဗါ ၃၀ ရ။ ပ္ဍဲ ဍုၚ်အၚ်္ဂလာန် (UK) ကဵု အိန္ဒိယ (India) မ္ဂး စတမ် နူ ဨပြဳ ၁ စဵုကဵု မာတ် ၃၁ ရ။

သၞာံ ပရေၚ်ပညာ (Academic year) ဒှ် အခိၚ်ကာလ ဘာတန် ကေုာံ တက္ကသိုလ် ပံက် သွက် ကွးဘာတအ်ရ။ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ရးယူရဝ် ကေုာံ အမေရိက သၠုၚ်ကျာ မ္ဂး၊ သၞာံ ပရေၚ်ပညာ စတမ် ပ္ဍဲ ဂိတု အဝ်ဂေတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး သေပ်တေမ်ဗါ တုဲ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂိတု မေ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂျောန် ရ။ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ရးအာရှ မပ္တံကဵု ဍုၚ်သေံ၊ ဗၟာ၊ ဂျပေန် မ္ဂး စတမ် ဘာ ပ္ဍဲ ဂိတု မေ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဨပြဳ ရ။&lt;ref&gt;Blackburn &amp; Holford-Strevens, 2003, p. 700.&lt;/ref&gt;

== သၞာံ အကြာ ဂြိုဟ်တၞဟ်ဂမၠိုၚ် ==
ဇၟာပ် ဂြိုဟ် (Planet) မနွံ ပ္ဍဲ သၞောတ်တ္ၚဲ (Solar system) တအ် နွံကဵု သၞာံ ဟွံတုပ်ရေၚ်သကအ်ရ။ လၟိဟ်အခိၚ် ဂြိုဟ် မွဲမ ဂေတ်လန် တ္ၚဲဂှ် တန်တဴဒၟံၚ် ကု ဇမ္ၚောဲ အကြာ ဂြိုဟ်ဂှ် ကေုာံ တ္ၚဲရ။ အတိုၚ် သၞောဝ် ကေပ်ပလာ (Kepler's Third Law) မ္ဂး ဂြိုဟ် မနွံ ဇမ္ၚောဲ နူ တ္ၚဲတအ် အခိၚ်သၞာံ ဇမၠိၚ်လောန်ရ။&lt;ref&gt;Seidelmann, 1992, p. 705.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လၟိဟ်အခိၚ် သၞာံ ဂြိုဟ်တၞဟ်တအ် ပတောအ်ၜတ် ကု ဂၠးတိ
|-
! ယၟု ဂြိုဟ်
! လၟိဟ်အခိၚ် မွဲသၞာံ (နကဵု တ္ၚဲ ဂၠးတိ)
! လၟိဟ်အခိၚ် မွဲသၞာံ (နကဵု သၞာံ ဂၠးတိ)
|-
| [[ဂြိုဟ် ဗုဒ္ဓ]] (Mercury)
| ၈၈ တ္ၚဲ
| ၀.၂၄ သၞာံ
|-
| [[ဂြိုဟ် သိုက်]] (Venus)
| ၂၂၅ တ္ၚဲ
| ၀.၆၂ သၞာံ
|-
| [[ဂၠးတိ]] (Earth)
| ၃၆၅.၂၄ တ္ၚဲ
| ၁ သၞာံ
|-
| [[ဂြိုဟ် မာတ်]] (Mars)
| ၆၈၇ တ္ၚဲ
| ၁.၈၈ သၞာံ
|-
| [[ဂြိုဟ် ဗြဴဗ္ဗတိ]] (Jupiter)
| ၄,၃၃၃ တ္ၚဲ
| ၁၁.၈၆ သၞာံ
|-
| [[ဂြိုဟ် သ္ၚိသဝ်]] (Saturn)
| ၁၀,၇၅၉ တ္ၚဲ
| ၂၉.၄၆ သၞာံ
|}

နကဵု တၟော်ဏအ်မ္ဂး၊ ဂြိုဟ် မနွံ သ္ၚောဲအိုတ် မပ္တံကဵု နေပ်ကျောန် (Neptune) ဒးကေတ် အခိၚ် ၁၆၄.၈ သၞာံ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ ဂေတ်လန် တ္ၚဲ မွဲဝါရ။&lt;ref&gt;Seidelmann, 1992, p. 708.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်တၟော် အခိၚ် ပ္ဍဲ ဝၚ် ==
ပ္ဍဲ အခိၚ် တမၠာတေအ်၊ ဂကူ အဳဂျေပ် (Ancient Egypt) တအ် တၟော် သၞာံ နကဵု ပရေၚ်ထတ် သၞံၚ် သဳရဳယာတ် (Sirius) သွက်ဂွံ တီ အခိၚ် ဍာ်ၜဳ နာၚ် (Nile) တိုန်ရ။&lt;ref&gt;Blackburn &amp; Holford-Strevens, 2003, p. 132.&lt;/ref&gt; ဂကူ ဘေဗဳလောန် (Babylonians) တအ် စကာ ပြက္ခဒိန် ဂိတု မနွံ ၁၂ ဂိတုတုဲ ထပ်စုတ် ဂိတုဒုတိယ အခိၚ် ရာသဳဥတု ပြံၚ်လှာဲရ။

ဂကူ ရဝ်မ (Roman) တအ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် စကာ ပြက္ခဒိန် ၁၀ ဂိတုရ။ စတမ် နူ ဂိတု မာတ် (March) တုဲ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂိတု ဒဳဇြေန်ဗါ (December) ရ။ ကြဴနူဂှ် ဨကရာဇ် ရဝ်မတအ် ထပ်စုတ် ဂိတု ဇာန်နဝါရဳ (January) ကေုာံ ဖေဖဝ်ဝါရဳ (February) သွက်ဂွံ ပေၚ် ၁၂ ဂိတုရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၄၅ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (45 BC) ဂှ် ဂျူလဳယာတ် သဳဇြာ (Julius Caesar) ဖန်ဗဒှ် ပြက္ခဒိန် ဂျူလဳယာန် မစၟတ်သမ္တီလဝ် သၞာံဍာတ် ဇၟာပ် ၄ သၞာံ မွဲဝါရ။&lt;ref&gt;Richards, 2013, p. 208.&lt;/ref&gt;

== သင်္ကေတ ကေုာံ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ==
သင်္ကေတ ဂၠးကဝ် သွက် သၞာံ ဂှ် စကာ မအက္ခရ် အၚ်္ဂလိက် &quot;a&quot; မကၠုၚ်နူ အရေဝ် လာတေန် &quot;annus&quot; ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ဂၠးကဝ် (International System of Units - SI) ဂှ် ၜိုန်ရ ဟွံစၟတ်သမ္တီ သၞာံ နဒဒှ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် အဓိက ကီုလေဝ်၊ အခေါၚ်ကဵု စကာ ပ္ဍဲ ပရေၚ်သိပ္ပံ နကဵု သင်္ကေတ &quot;a&quot; ရ။&lt;ref&gt;International Bureau of Weights and Measures (BIPM). (2019). ''The International System of Units (SI)''. 9th ed, p. 145.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ အရေဝ် အၚ်္ဂလိက် ဓမ္မတာမ္ဂး စကာ &quot;y&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;yr&quot; သွက်ဂွံ ဇမၠေအ် ချူ &quot;year&quot; ရ။

ပ္ဍဲ သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ အခိၚ် ကေုာံ စၟတ်တ္ၚဲ ဂၠးကဝ် ISO 8601 မ္ဂး သၞာံဂှ် ချူ နကဵု မဂၞန် ပန်မ ကၠာအိုတ် (YYYY-MM-DD) ရ။ ဥပမာ - ၂၀၂၄-၁၀-၁၅ (သၞာံ ၂၀၂၄၊ ဂိတု ၁၀၊ တ္ၚဲ ၁၅)။ သၞောတ်ဏအ် ရီုဗၚ် ညံၚ် ကောန်ပျူတာ (Computers) ကေုာံ သၞောတ် စၟတ်သမ္တီတအ် ဟွံဂွံ ထုဲကြာန် ရေၚ်သကအ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဆက်စၠောံ အလုံဂၠးကဝ်ရ။&lt;ref&gt;International Organization for Standardization (ISO). (2004). ''ISO 8601: Data elements and interchange formats – Information interchange – Representation of dates and times''.&lt;/ref&gt;

== ဇမၞော်မၟောဝ် ယေန်သၞာၚ် မဆေၚ်စပ် ကု သၞာံ ==
သဘၚ် သၞာံတၟိ (New Year) ဒှ် သဘၚ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ယေန်သၞာၚ် ကောန်မၞိဟ်တအ် အလုံမွဲဂၠးတိရ။ ကောန်မၞိဟ်တအ် ဝေၚ်သဘၚ် သၞာံတၟိ သွက်ဂွံ ကလေၚ်စၟတ်သမ္တီ လၟေၚ်ဘဝ မတုဲကၠုၚ် ကေုာံ ရာဒၞာ သွက် အနာဂတ် ခိုဟ် ပ္ဍဲ သၞာံ မစိုပ်ကၠုၚ် တၟိရ။ သဘၚ် သၚ်္ကြာန် (Songkran) ဟွံသေၚ်မ္ဂး သဘၚ်အတး ပ္ဍဲ ယေန်သၞာၚ် မန် ဒှ် သဘၚ် တ္ၚဲသၞာံတၟိ မပြာကတ်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဂိတု ဨပြဳ (April) ဇၟာပ်သၞာံရ။&lt;ref&gt;Steel, 2000, p. 250.&lt;/ref&gt;

လၟေၚ်သၞာံဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကု ပရေၚ်တဵုလွဳ ကေုာံ သဘာဝ ရာသဳဥတုရ။ သဘၚ် ဝေၚ်သၞာံတၟိ တြေံတအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ အခိၚ် ကမၠောန် ဗ္ၚ (Agriculture) အာစိုပ်ဒတုဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး အခိၚ် စတဵုလွဳ တၟိရ။ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး၊ ကောန်မၞိဟ်တအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သၞာံတၟိ (New Year's resolutions) သွက်ဂွံ ပြံၚ်လှာဲ အခိုက်အလိုက် ဇကု ညံၚ်ဂွံ ခိုဟ်တိုန် ပ္ဍဲ သၞာံတၟိဂှ်ရ။ ဇၟာပ် ယေန်သၞာၚ် လတူဂၠးတိ စွံၚုဟ်မး လတူ လၟေၚ်အခိၚ် သၞာံ နဒဒှ် သင်္ကေတ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ကေုာံ ဘဝတၟိရ။&lt;ref&gt;Blackburn &amp; Holford-Strevens, 2003, p. 750.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last1=Richards |first1=E. G. |year=2013 |title=Mapping Time: The Calendar and its History |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199592765 |url=}}
* {{cite book |last1=Doggett |first1=L. E. |year=1992 |title=Calendars |journal=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac |publisher=University Science Books |isbn=978-0935702682 |url=https://archive.org/details/explanatorysuppl0003unse}}
* {{cite book |last1=Blackburn |first1=B. |last2=Holford-Strevens |first2=L. |year=2003 |title=The Oxford Companion to the Year |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0192142313 |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00blac}}
* {{cite book |last1=Steel |first1=D. |year=2000 |title=Marking Time: The Epic Quest to Invent the Perfect Calendar |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0471298274 |url=https://archive.org/details/markingtimeepicq00stee_0}}
* {{cite book |last1=Dershowitz |first1=N. |last2=Reingold |first2=E. M. |year=2008 |title=Calendrical Calculations |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521702386 |url=https://archive.org/details/calendricalcalcu0000ders}}

{{Navbox
| name = သၞာံ
| title = [[အခိၚ်]] ကေုာံ ပြက္ခဒိန်
| listclass = hlist
| list1 = 
* [[စက္က]]
* [[မိနေတ်]]
* [[နာဍဳ]]
* [[တ္ၚဲ]]
* [[သတ္တဟ]]
* [[ဂိတု]]
* [[သၞာံ]]
* [[သတဗ္ဗဇှ်]]
* [[ဗွဝ်ကၠံ]]
* [[လ္ၚီသၞာံ]]
}}

{{DEFAULTSORT:သၞာံ}}
[[Category:သၞာံ]]
[[Category:ပြက္ခဒိန်]]
[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]
[[Category:အခိၚ်]]
[[Category:ဝၚ် အခိၚ်ကာလ]]
[[Category:ဗၞတ်ဗ္ၜတ်]]
[[Category:ပရေၚ်သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>daeih2f164zsgu1mpfojq3pz7gxla63</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်နိဿဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13527</id>
    <revision>
      <id>60299</id>
      <timestamp>2026-11-09T14:47:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | title = ပရေၚ်နိဿဲ | image = [[File:Wikipedia Citation Needed.svg|250px|စၞောန်ထ္ၜး ပရေၚ်နိဿဲ]] | caption = သင်္ကေတ စၞောန်ထ္ၜး ပၟိက် ပရေၚ်နိဿဲ မစကာ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ | label1 = ယၟု နကဵု ဘာသာအၚ်္ဂလိက် | data1 = Citation...&quot;</comment>
      <origin>60299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40527" sha1="gumkr1gandl4myjqco6gyt9jtb0d2n8" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = ပရေၚ်နိဿဲ
| image = [[File:Wikipedia Citation Needed.svg|250px|စၞောန်ထ္ၜး ပရေၚ်နိဿဲ]]
| caption = သင်္ကေတ စၞောန်ထ္ၜး ပၟိက် ပရေၚ်နိဿဲ မစကာ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ
| label1 = ယၟု နကဵု ဘာသာအၚ်္ဂလိက်
| data1 = Citation
| label2 = တမ်မူလ
| data2 = အရေဝ် လာတေန် (Citatio)
| label3 = တၚ်ရန်တၟအ်
| data3 = ပတိုန်စရာဲ တမ်မူလ၊ စဵုဒၞာ ပရေၚ်ကၠတ်ချူ
| label4 = ဒၞာဲ မစကာဂၠိုၚ်
| data4 = လိက်ပရေၚ် ပညာ၊ သုတေသန၊ ပြကိုဟ်
| label5 = သၞောတ်ဝ် မပြာကတ်
| data5 = အေပဳအေ (APA)၊ အေမ်အေဝ်အေ (MLA)၊ ချဳကာဂဝ် (Chicago)
| label6 = လက္ခဏာ သဇိုၚ်
| data6 = ယၟု အစာချူလိက်၊ ယၟုလိက်၊ သၞာံ မပ္တိတ်၊ ဌာန မတက်ပ္တိတ်
}}

ပရေၚ်နိဿဲ (Citation) ဝွံ ဒှ် နဲကဲ မစၞောန်ထ္ၜး တမ်မူလ တၚ်နၚ်၊ လညာတ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး လိက် မစကာလဝ် ပ္ဍဲ အရာမချူ ခၞံဗဒှ် လိက်ပရေၚ် မွဲမွဲရ။ ပ္ဍဲ လောက ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ သုတေသန တၚ်နၚ်နိဿဲ မွဲမွဲ နွံပၟိက် ဗွဲမဇၞော် သွက်ဂွံ ထံက်ဂလာန် လတူ လညာတ် မပ္တိုန်ထ္ၜးလဝ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ကဵု စရာဲ ကု အစာချူလိက် တမ်မူလရ။ နကဵု သၞောတ်ဝ်ဏအ် ညးဗှ်လိက်တအ် လ္ၚတ်ဂၠာဲ တမ်မူလ လိက်တအ်မာန် ဗွဲမလောဲသွာရ။&lt;ref&gt;Garfield, E. (1979). ''Citation Indexing: Its Theory and Application in Science, Technology, and Humanities''. John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt;

လဒက်ပ္တန် ပရေၚ်နိဿဲ မွဲမ္ဂး လၟေၚ် တၚ်နၚ် သဇိုၚ် မပ္တံ ကု ယၟု ညးမချူ၊ က္ဍိုပ်လိက်၊ သၞာံ မတက်ပ္တိတ်၊ ဌာန မတက်ပ္တိတ် ကေုာံ လၟိဟ် မုက်လိက် ပါလုပ် အလုံအိုတ်ရ။ တၚ်နၚ်တအ်ဏအ် ဒးဖျေဟ် လၟေၚ် အတိုၚ် သၞောတ်ဝ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် မပ္တံ ကု သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ (APA)၊ အေမ်အေဝ်အေ (MLA) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ချဳကာဂဝ် (Chicago) တအ်ရ။ သၞောတ်ဝ် ဇၟာပ်မွဲမွဲ နွံကဵု အခိုက်ကၞာ မတၞဟ်ခြာ ရေၚ်သကအ် ဆဂး တၚ်ရန်တၟအ် အဓိကတုပ်သၟဟ် တဴရ။&lt;ref&gt;Lipson, C. (2011). ''Cite Right: A Quick Guide to Citation Styles''. University of Chicago Press.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်နိဿဲ ဟွံမဲမ္ဂး လိက်ပရေၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး တၚ်နၚ် သုတေသနတအ် ဒှ်အာ လိက် မဟွံမဲ ကု ဓဝ်ပတှ်ေတုဲ မလေပ် ဒးဒုၚ် စုတ်စောဲ ဒုဟ် ပရေၚ်ကၠတ်ချူ လိက်ညးတၞဟ် (Plagiarism) မာန်ရ။ ဒုဟ်ဏအ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ပရေၚ်ပညာ ဒှ် ဒုဟ် ဇၞော်အိုတ် မွဲရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အစာချူလိက်၊ ကွးဘာ ကေုာံ အစာသုတေသနတအ် ဇၟာပ်မဖျေဟ် လိက်ပရေၚ် ဒးစုတ် ပရေၚ်နိဿဲ ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် သ္ဒးဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Neville, C. (2010). ''The Complete Guide to Referencing and Avoiding Plagiarism''. Open University Press.&lt;/ref&gt;

== တမ်မူလ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
တမ်မူလ သၞောတ်ဝ် ပရေၚ်နိဿဲ စကတဵုဒှ်လဝ် နူ ခေတ် ဂရိတ် ကေုာံ ရဝ်မ တြေံ ၜိုန်ဒှ်ကီုလေဝ် လၟေၚ် သၞောတ်ဝ် ချိုတ်ပၠိုတ် မစကာ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ်ဝွံ စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ခေတ် မစကၠောန်ပ္တိတ် စက်တက်လိက် (Printing press) ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ကၠာတေအ် အစာချူလိက်တအ် စၞောန်ထ္ၜး ယၟု အစာ မချူလဝ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ယၟု ပြကိုဟ် ပ္ဍဲ လိက်ညးတအ် နကဵု နဲကဲ သာမညဟေၚ်ရ။ ဆဂး ကာလ လိက်အုပ် မတက်ပ္တိတ် ဂၠိုၚ်ကၠုၚ် သၞောတ်ဝ် မချိုတ်ပၠိုတ် နွံပၟိက်ကၠုၚ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တမ်မူလရ။&lt;ref&gt;Grafton, A. (1997). ''The Footnote: A Curious History''. Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

အဓိပ္ပါယ် အဓိက ပရေၚ်နိဿဲဝွံ ဒှ် ပရေၚ်မကဵု စရာဲ လတူ တၠကမၠောန် မချူလဝ် ကၠာတေအ် ကေုာံ ပရေၚ်မစၞောန်ထ္ၜး ဂၠံၚ်တရဴ ကု ညးဗှ်လိက်တအ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲဗှ် လိက်တမ်မူလဂှ်မာန်ရ။ ပရေၚ်နိဿဲ မွဲမ္ဂး ဒးနွံ ကု လက္ခဏာ ၜါသာ် မဒှ် စၞောန်ထ္ၜး အပ္ဍဲ ပၞောန်လိက် (Inline citation) ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး လၟေၚ် လိက်အုပ် (Bibliography or Reference list) ပ္ဍဲ တွဵု လိက်ပရေၚ်ရ။ တၚ်နၚ် ၜါဏအ် ဒးဆက်စၠောံ ရေၚ်သကအ် အလုံအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Pechenik, J. A. (2015). ''A Short Guide to Writing about Biology''. Pearson.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်နိဿဲ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ကဵု ပရေၚ်နိဿဲ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ သဘာဝ နွံ ကု အခိုက် မတၞဟ်ခြာညိရ။ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ သဘာဝ လိက်ပရေၚ် မပ္တိတ်လဝ် လက္ကရဴအိုတ် ကေုာံ စၟတ်တ္ၚဲ တက်ပ္တိတ်ဂှ် ဒှ် အဓိကတုဲ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ယၟု အစာချူလိက် ကေုာံ မုက်လိက် မနိဿဲလဝ်ဂှ် ဒှ် အဓိက ဂၠိုၚ်ရ။ ဆဂး တၚ်ရန်တၟအ် အလုံအိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါၚ်မူပိုၚ် (Copyright) ကေုာံ ပရေၚ်ကၠတ်ချူ တုပ်သၟဟ် တဴရ။&lt;ref&gt;Turabian, K. L. (2018). ''A Manual for Writers of Research Papers, Theses, and Dissertations''. University of Chicago Press.&lt;/ref&gt;

== အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ပရေၚ်စကာ ==
အခိုက်ကၞာ ပရေၚ်နိဿဲ မလေပ်ပြံၚ်လှာဲ အတိုၚ် ဘာသာ မလ္ၚတ် ကေုာံ ဂကောံ ပရေၚ်ပညာ မတၞဟ်ခြာရ။ လောက ပရေၚ်ပညာ (Academia) ဇၟာပ် သွာၚ် လ္ၚတ် ဒက်ပ္တန်လဝ် သၞောတ်ဝ် နိဿဲ အလဵုဇကု သွက်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပၟိက်ဒ္စပ် ညးတအ်ရ။ သွာၚ် သိပ္ပံ မပ္တံ ကု ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ ဂၠာဲနဲကဲ မဇမၠေအ် ကေုာံ ညဳသာတုဲ စကာ လၟိဟ် က္ဍိုပ် (Numbering system) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ယၟု-သၞာံ (Author-date system) ဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Council of Science Editors. (2014). ''Scientific Style and Format: The CSE Manual for Authors, Editors, and Publishers''.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သွာၚ် ဝၚ် ကေုာံ ဘာသာစၟတ်သမ္တီတအ် (Humanities) ဒးဂၞပ် စကာ သၞောတ်ဝ် စၟတ်သမ္တီ သၟဝ်မုက်လိက် (Footnotes) ဟွံသေၚ်မ္ဂး လက္ကရဴလိက် (Endnotes) ရ။ နဲကဲဏအ် ပဵုကဵု အခေါၚ် ကု အစာချူလိက် သွက်ဂွံ ပၠုပ်စုတ် တၚ်သမ္တီ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ထပ်လတူ အပ္ဍဲ ဒၞာဲ နိဿဲဂှ်မာန်ရ။ ဟိုတ်နူ သွာၚ် လိက်ပတ်တအ် နွံပၟိက် ကု လိက်တမ်မူလ တြေံတြဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် သၞောတ်ဝ်ဏအ် ကိတ်ညဳ ကု ပရေၚ်စကာ ညးတအ် ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;Modern Language Association. (2021). ''MLA Handbook''. MLA.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်စကာ နိဿဲ ပ္ဍဲ လိက်ပရေၚ် ပရိုၚ် ကေုာံ ဝပ်သာ် မပ္တံ ကု ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia) တအ်လေဝ် နွံ ကု အခိုက်ကၞာ မတၞဟ်ခြာရ။ ပ္ဍဲ ဝပ်သာ်တအ် လေၚ် (Hyperlink) ဂှ် ဒှ် နဲကဲ နိဿဲ အဓိက မွဲ မပဵုကဵု အခေါၚ် ကု ညးဗှ်လိက် ဂွံ ဍဵု ကေုာံ ဂၠာဲဗှ် လိက်တမ်မူလ နကဵု မွဲချိုန်ခဏမာန်ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ လေၚ်တအ် မလေပ် လီုလာ် အာမာန် လၟေၚ် တၚ်နၚ် နိဿဲ ပေၚ်ၚ် (Full citation details) ဒးစုတ်လဝ် လၟိုန် အခိၚ်ရ။&lt;ref&gt;Farkas, M. G. (2007). ''Social Software in Libraries: Building Collaboration, Communication, and Community Online''. Information Today, Inc.&lt;/ref&gt;

== ဂကူ စၞောန်ထ္ၜး နိဿဲဂမၠိုၚ် ==
ဂကူ စၞောန်ထ္ၜး နိဿဲ အဓိက နွံ ပိ ဂကူ မဒှ် စၞောန်ထ္ၜး အပ္ဍဲ ပၞောန်လိက် (In-text citation)၊ စၟတ်သမ္တီ သၟဝ်မုက်လိက် (Footnotes) ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ လက္ကရဴလိက် (Endnotes) ရ။ စၞောန်ထ္ၜး အပ္ဍဲ ပၞောန်လိက်ဝွံ စကာ ပ္ဍဲ ဂကောံ ပၞောန်လိက် လၟိုန်တုဲ မလေပ် စုတ်လဝ် အပ္ဍဲ ခ္ဍပ်လိက် (Parentheses) မပ္တံ ကု ယၟု အစာ ကေုာံ သၞာံ မတက်ပ္တိတ်ရ။ နဲကဲဏအ် ဒှ် နဲကဲ မပြဟ် ကေုာံ လောဲသွာအိုတ် သွက် ညးဗှ်လိက်တအ်ရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association. (2020). ''Publication Manual of the American Psychological Association''. APA.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြၚ် ဂကူ စၞောန်ထ္ၜး နိဿဲဂမၠိုၚ်
|-
! ဂကူ နိဿဲ !! ဗီုပြၚ် စၞောန်ထ္ၜး !! သၞောတ်ဝ် မစကာဂၠိုၚ်
|-
| အပ္ဍဲ ပၞောန်လိက် (In-text) || (ယၟု, သၞာံ, မုက်လိက်) || APA, MLA, Harvard
|-
| သၟဝ်မုက်လိက် (Footnotes) || လၟိဟ် က္ဍိုပ် လတူလိက် (Superscript) || Chicago, Turabian
|-
| လက္ကရဴလိက် (Endnotes) || လၟိဟ် က္ဍိုပ် စွံလဝ် လက္ကရဴ လိက်ပရေၚ် || Vancouver, IEEE
|}

စၟတ်သမ္တီ သၟဝ်မုက်လိက် (Footnotes) ဝွံ စၞောန်ထ္ၜး နကဵု လၟိဟ် က္ဍိုပ် လတူလိက် (Superscript number) တုဲ တၚ်နၚ် ပေၚ်ၚ်ဂှ် စွံလဝ် ပ္ဍဲ သၟဝ် မုက်လိက်ဂှ်ရ။ နဲကဲဏအ် ပဵုကဵု ညးဗှ်လိက်တအ် ဗှ် တၚ်နၚ် နိဿဲ သီုဟွံဒး ဗၠေတ် အာ နူ မုက်လိက် မဗှ်ဒၟံၚ်ရ။ တေအ်နူဂှ် အစာချူလိက် ပၠုပ်စုတ် လညာတ် ထပ်လတူ ပ္ဍဲ စၟတ်သမ္တီဏအ် မာန်ရ။&lt;ref&gt;University of Chicago Press. (2017). ''The Chicago Manual of Style''.&lt;/ref&gt;

စၟတ်သမ္တီ လက္ကရဴလိက် (Endnotes) ဝွံ တုပ် ကု သၟဝ်မုက်လိက် ကီုလေဝ် တၚ်နၚ် နိဿဲ သီုဖအိုတ်ဂှ် စွံလဝ် ပ္ဍဲ လက္ကရဴအိုတ် တွဵု လိက်ပရေၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး လိက်အုပ်ရ။ သၞောတ်ဝ်ဏအ် စကာ ဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ သွာၚ် ဂဥုဲ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ မပ္တံ ကု သၞောတ်ဝ် ဗေန်ကူဗာ (Vancouver system) ဟွံသေၚ်မ္ဂး အာဲအဳအဳအဳ (IEEE) ရ။ ညးဗှ်လိက် ဟွံဒး ဂဗ ဒ္စးဒုၚ် ကု လၟေၚ် လိက် နိဿဲ မဂၠိုၚ် လတူ မုက်လိက် မဗှ်ဒၟံၚ်ရ။&lt;ref&gt;Patrias, K. (2007). ''Citing Medicine: The NLM Style Guide for Authors, Editors, and Publishers''. National Library of Medicine.&lt;/ref&gt;

== သၞောတ်ဝ် လိက်အုပ်ကၞပ် ==
သၞောတ်ဝ် လိက်အုပ်ကၞပ် (Bibliographic Standards) ဝွံ ဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ မဖျေဟ်လဝ် လၟေၚ် လဒက်ပ္တန် တၚ်နၚ် နိဿဲ မပ္တံ ကု အစာ၊ က္ဍိုပ်လိက်၊ ကေုာံ ဌာန မတက်ပ္တိတ်ရ။ ဂကောံ စၟတ်သမ္တီ သၞောတ်ဝ် ဂၠးကဝ် (ISO) ပ္တိတ်လဝ် သၞောတ်ဝ် ISO 690 သွက်ဂွံ ဒှ် သဇိုၚ် သၞောတ်ဝ် လိက်အုပ်ကၞပ် အလုံဂၠးကဝ်ရ။ သၞောတ်ဝ်ဏအ် ကဵု ဂၠံၚ်တရဴ သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး လိက်အုပ်၊ လိက်ပရေၚ် ဂျာနေဝ် ကေုာံ တၚ်နၚ် အေန်တာနေတ် နကဵု ဗီုပြၚ် မတုပ်သၟဟ်ရ။&lt;ref&gt;International Organization for Standardization. (2021). ''ISO 690:2021 Information and documentation — Guidelines for bibliographic references and citations to information resources''.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လိက်အုပ်ကၞပ် (Bibliography) ဇၟာပ် တၚ်နၚ် မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒးစွံလဝ် နကဵု လၟေၚ် အက္ခရ (Alphabetical order) အတိုၚ် ယၟု လက္ကရဴ အစာချူလိက်ရ။ ယဝ်ရ လိက်အုပ် မွဲ နွံ ကု အစာချူလိက် မဂၠိုၚ် နူ မွဲမ္ဂး ယၟု ညးသီုဖအိုတ်ဂှ် ဒးစုတ်လဝ် အတိုၚ် လၟေၚ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ လိက်တမ်မူလရ။ ယဝ်ရ လိက်အုပ် ဟွံမဲ ကု ယၟု အစာမ္ဂး က္ဍိုပ်လိက်ဂှ် စကာ နဒဒှ် တၚ်သဇိုၚ် သွက်ဂွံ စွံ လၟေၚ် အက္ခရရ။&lt;ref&gt;Borgman, C. L. (2015). ''Big Data, Little Data, No Data: Scholarship in the Networked World''. MIT Press.&lt;/ref&gt;

သၞောတ်ဝ် လိက်အုပ်ကၞပ် ဇၟာပ်မွဲမွဲ နွံ ကု အခိုက် စကာ သင်္ကေတ ပတုဲ (Punctuation marks) မတၞဟ်ခြာရ။ ဥပမာ သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ (APA) စကာ စၟတ် (.) ကြဴနူ ယၟု အစာ ကေုာံ သၞာံ၊ ဆဂး သၞောတ်ဝ် အေမ်အေဝ်အေ (MLA) မလေပ် စကာ သင်္ကေတ မတၞဟ် တၞဟ်ခြာညိရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အစာချူလိက် ဒးလ္ၚတ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောတ်ဝ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အရာ မဗၠေတ်ယောၚ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်နိဿဲရ။&lt;ref&gt;Neville, C. (2010).&lt;/ref&gt;

== အခိုက် ယေန်သၞာၚ် ပရေၚ်ပညာ ==
အခိုက် ယေန်သၞာၚ် ပရေၚ်ပညာ (Academic Culture and Ethics) ဒက်ပ္တန်လဝ် လတူ ဓဝ်ပတှ်ေ ကေုာံ ပရေၚ်မကဵု စရာဲ လတူ တၠကမၠောန် မချူလဝ် ကၠာတေအ်ရ။ ပရေၚ်နိဿဲဝွံ ဒှ် ကြိယာ အဓိက သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရေၚ်မၚ်မွဲ သၞောဝ် စိုတ်ဓါတ် ပရေၚ်ပညာ (Academic integrity) ရ။ အစာသုတေသနတအ် ဒးကဵု စရာဲ ကု ညးမကၠောန်လဝ် သုတေသန ကိုပ်ကၠာ သီုဟွံမဲ ကု ပရေၚ်ဖျေဟ် လညာတ် ပရဲ လတူ ကမၠောန် ညးတၞဟ်ရ။&lt;ref&gt;McCabe, D. L., Butterfield, K. D., &amp; Treviño, L. K. (2012). ''Cheating in College: Why Students Do It and What Educators Can Do about It''. Johns Hopkins University Press.&lt;/ref&gt;

ယဝ်ရ အစာချူလိက် မွဲ ဟွံစုတ် ပရေၚ်နိဿဲ လတူ လညာတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး လိက် မကေတ်လဝ် နူ ညးတၞဟ်မ္ဂး ဒှ် အာ ဒုဟ် ပရေၚ်ကၠတ်ချူ (Plagiarism) ရ။ ပရေၚ်ကၠတ်ချူဏအ် ဟွံသေၚ် ဆ လိက်ဟေၚ် မဒှ် မာန်၊ သီုကဵု လညာတ်၊ နဲကဲ၊ ဇယျာ (Tables) ကေုာံ ဗီုရုပ်တအ် ပါလုပ် အလုံအိုတ်ရ။ တက္ကသိုလ် ကေုာံ ဂကောံ တက်ပ္တိတ် လိက်ပရေၚ်တအ် စကာ သပ်ဝဴ (Software) သွက်ဂွံ စၟတ်စရောတ် ပရေၚ်ကၠတ်ချူ ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ်ရ။&lt;ref&gt;Sutherland-Smith, W. (2008). ''Plagiarism, the Internet, and Student Learning: Improving Academic Integrity''. Routledge.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လောက ပရေၚ်ပညာ တၚ်နၚ် မကလိဂွံ နူ ပရေၚ်နိဿဲဂှ် ဒှ် အာဲကၟာဲ အသိၚ်ညာဏ် (Intellectual property) ရ။ ကာလ အစာသုတေသနတအ် ပံက်ထ္ၜး လညာတ် တၟိ ညးတအ် ဒးထံက်ဂလာန် လတူ လိက်ပရေၚ် မပ္တိတ်လဝ် ကိုပ်ကၠာ သွက်ဂွံ သြိုၚ်ခၞံ ပရေၚ်လ္ၚတ် မတန်တဴ လတူ ဓဝ်ဍာံရ။ ယေန်သၞာၚ်ဏအ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု ဂကောံ ပရေၚ်ပညာ မၞုံကဵု ပရေၚ်ဇၞော်မၟောဝ် ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေ လတူ ရေၚ်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;Macfarlane, B. (2009). ''Researching with Integrity: The Ethics of Academic Enquiry''. Routledge.&lt;/ref&gt;

== နဲကဲ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ==
ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် နဲကဲ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (Techniques and Structure) ပရေၚ်နိဿဲ ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် နူ လိက်ကၞပ် ဇရေၚ် သၞောတ်ဝ် ဒဳဂျဳတေဝ်ရ။ စၟတ်သမ္တီ ဍာ်ဒကေဝ် ဒဳဂျဳတေဝ် မကော်စ ဍဳအဝ်အာဲ (&lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; Digital Object Identifier - DOI) ဝွံ ဒှ် လၟိဟ် မစၟတ်သမ္တီ လိက်ပရေၚ် ဂျာနေဝ် ကေုာံ လိက်အုပ် လတူ အေန်တာနေတ် မဟွံပြံၚ်လှာဲ အာ လၟိုန် အခိၚ်ရ။ DOI ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် ပရေၚ်နိဿဲ သွက်ဂွံ ဂၠာဲဗှ် လိက်တမ်မူလ ဗွဲမလောဲသွာရ။&lt;ref&gt;Paskin, N. (2010). &quot;Digital Object Identifier (DOI) System&quot;. ''Encyclopedia of Library and Information Sciences''. Taylor &amp; Francis.&lt;/ref&gt;

လဒက်ပ္တန် တၚ်နၚ် မပ္တံ ကု မေတာဒေတာ (Metadata) ပ္ဍဲ ပရေၚ်နိဿဲ ပဵုကဵု အခေါၚ် ကု စက်ဂၠာဲ (Search engines) မပ္တံ ကု ဂူဂယ် သကဝ်လာ (Google Scholar) သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠၚ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး လိက်ပရေၚ်တအ်မာန်ရ။ မေတာဒေတာဏအ် ပၠုပ်စုတ်လဝ် ယၟု အစာ၊ က္ဍိုပ်လိက် ကေုာံ တၚ်နၚ် သဇိုၚ် နကဵု ဘာသာ ကောန်ပျူတာ (Machine-readable format) မာန်ရ။ နဲကဲဏအ် ဇၞော်မၟောဝ်ကဵု ပရေၚ်လောဲသွာ သွက်ဂွံ ပ္ကောံပ္ကေဝ် ပရေၚ်နိဿဲရ။&lt;ref&gt;Greenberg, J. (2005). &quot;Metadata and the World Wide Web&quot;. ''Encyclopedia of Library and Information Science''. Marcel Dekker.&lt;/ref&gt;

သပ်ဝဴ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်နိဿဲ (Reference management software) မပ္တံ ကု ဇြဝ်တေရဝ် (&lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; Zotero)၊ မေန်ဒလေ (&lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; Mendeley) ကေုာံ အေန်နုတ် (&lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; EndNote) တအ် ရီုဗၚ် ကဵု အစာချူလိက်တအ် သွက်ဂွံ ပ္ကောံပ္ကေဝ် ကေုာံ ကၠောန်ပ္တိတ် လိက်အုပ်ကၞပ် အလဵုအလဵု (Automatically) မာန်ရ။ သပ်ဝဴတအ်ဏအ် ကၠိုဟ်ခၠၚ် မေတာဒေတာ တုဲ ပြံၚ်လှာဲကဵု သၞောတ်ဝ် နိဿဲ မပ္တံ ကု APA ဟွံသေၚ်မ္ဂး MLA လောဲလောဲသွာသွာ မာန်ရ။&lt;ref&gt;Fenner, M., et al. (2014). ''Reference Management''. Springer.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ဆက်စၠောံ သိပ္ပံ ကေုာံ လိက်ပတ် ==
ပရေၚ်နိဿဲဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဆက်စၠောံ သိပ္ပံ ကေုာံ လိက်ပတ် (Scientific and Literary Communication) ရ။ ဇၟာပ် လိက်ပရေၚ် သုတေသန မပ္တိတ်လဝ် ဒးဒုၚ် စၟတ်စရောတ် နကဵု ဂကောံ အစာ မတုပ် ကဆံၚ် (Peer review) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓဝ်ဍာံ တၚ်နၚ်ရ။ ပ္ဍဲ လၟေၚ် ကမၠောန်ဏအ် ပရေၚ်နိဿဲ မစကာလဝ်တအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု အစောမ်စရာဲ အစာချူလိက် ပ္ဍဲ အရာ မလ္ၚတ်လဝ် သုတေသန မတန်တဴလဝ် ကိုပ်ကၠာတအ်ရ။&lt;ref&gt;Meadows, A. J. (1998). ''Communicating Research''. Academic Press.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လောက သိပ္ပံ လညာတ် တၟိ မွဲ ကတဵုဒှ် ကၠုၚ် နူ လညာတ် တြေံ မဒက်ပ္တန်လဝ်ရ။ အစာသိပ္ပံ ဒယှ် အာဲသက် နျူတန် (Isaac Newton) ဟီုလဝ် &quot;ယဝ်ရ အဲ ဂွံဆဵု ညာတ် ဇမ္ၚောဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ဟိုတ်နူ အဲ တန်တဴ လတူ ပၞး မၞိဟ်ဇၞော် (Giants) တအ်ရ&quot;။ လညာတ်ဏအ် တွံပ္ညုၚ်ကဵု ဒဒှ်ရ ပရေၚ်နိဿဲဝွံ ဒှ် ဒဒန် မဆက်စၠောံ အကြာ အာဲကၟာဲ ညာဏ် သိပ္ပံ သကုတ် ကၠာ ကဵု သကုတ် လက္ကရဴရ။&lt;ref&gt;Merton, R. K. (1965). ''On the Shoulders of Giants: A Shandean Postscript''. Free Press.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သွာၚ် လိက်ပတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဝၚ် ပရေၚ်နိဿဲ ထံက်ဂလာန် လတူ လညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Critical analysis) ရ။ အစာချူလိက်တအ် စကာ ပရေၚ်နိဿဲ သွက်ဂွံ ပ္တိုန်ထ္ၜး တၚ်နၚ် နူ လိက်တမ်မူလ ကေုာံ သွက်ဂွံ ပၠေဝ်ပလေတ် လညာတ် ဒ္စးဒုၚ်တအ်ရ။ ပရေၚ်ဆက်စၠောံ နကဵု လိက်ပတ်ဏအ် ဇၞော်မၟောဝ်ကဵု ပရေၚ်ကၠိုဟ်ခၠၚ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ မၞိဟ် ဗွဲမလှဲလးရ။&lt;ref&gt;Grafton, 1997.&lt;/ref&gt;

== သၞောတ်ဝ် ကိုဝ်တာ ==
သၞောတ်ဝ် ကိုဝ်တာ (Citation Metrics) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်လ္ၚတ် လၟိဟ် နိဿဲ (Bibliometrics) ဝွံ ဒှ် နဲကဲ သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ် အလန် လိက်ပရေၚ် မွဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး အစာချူလိက် မွဲ မဒးဒုၚ် နိဿဲ နူ ညးတၞဟ်ရ။ လၟိဟ်ဏအ် စၞောန်ထ္ၜး ဓဝ်ဇြဟတ် အစောမ် (Impact) ကေုာံ ပရေၚ်ပြာကတ် အစာချူလိက် ပ္ဍဲ ဂကောံ ပရေၚ်ပညာရ။ စၟတ်သမ္တီ လၟိဟ် မပြာကတ် အိုတ်ဂှ် ဒှ် h-index (&lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; အေချ်-အေန်ဒေက်) မစၟတ်သမ္တီ ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ လၟိဟ် လိက်ပရေၚ် အစာသုတေသနတအ်ရ။&lt;ref&gt;Hirsch, J. E. (2005). &quot;An index to quantify an individual's scientific research output&quot;. ''Proceedings of the National Academy of Sciences''.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လပါ် ဂျာနေဝ်တအ်လေဝ် နွံ ကု စၟတ်သမ္တီ လၟိဟ် အစောမ် (Impact Factor - IF) သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ် အလန် ဇၟာပ် လိက်ပရေၚ် ပ္ဍဲ ဂျာနေဝ်ဂှ် မဒးဒုၚ် နိဿဲရ။ ဂျာနေဝ် မၞုံကဵု IF သၠုၚ် မလေပ် ဒှ် ဂျာနေဝ် မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သၠုၚ် ကေုာံ မပြာကတ် ပ္ဍဲ လောက သိပ္ပံရ။ ဆဂး သၞောတ်ဝ်ဏအ်လေဝ် ဒးဒုၚ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ ဟွံစၞောန်ထ္ၜး ဍာ်ဒကေဝ် အလုံအိုတ် သွက် ဇၟာပ် လိက်ပရေၚ် မွဲမွဲရ။&lt;ref&gt;Garfield, E. (2006). &quot;The History and Meaning of the Journal Impact Factor&quot;. ''JAMA''.&lt;/ref&gt;

သၞောတ်ဝ် ကိုဝ်တာဝွံ စကာ သွက်ဂွံ ရုဲစှ် သွက် ပရေၚ်ထံက်ပၚ် သြန် သုတေသန ကေုာံ ပရေၚ်သၠုၚ် ကဆံၚ် ကမၠောန် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ်တအ်ရ။ စက်ဂၠာဲ သုတေသန မပ္တံ ကု ဝေပ် အံက် သာၚ် (&lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; Web of Science) ကေုာံ သကဝ်ပါတ် (&lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; Scopus) ပ္ကောံပ္ကေဝ် လၟိဟ် နိဿဲ တုဲ ပ္တိတ်ကဵု စၟတ်သမ္တီ သွက် အစာသုတေသနတအ် အလုံဂၠးကဝ်ရ။ လၟိဟ်ဏအ် ဒှ် ဒြဟတ် သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ် ဍာ်ဒကေဝ် အလဵုအလဵုရ။&lt;ref&gt;Moed, H. F. (2005). ''Citation Analysis in Research Evaluation''. Springer.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ခေတ်ဒဳဂျဳတေဝ် ==
ပ္ဍဲ ခေတ်ဒဳဂျဳတေဝ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ခေတ် (Digital Age Transformation) ပရေၚ်နိဿဲဝွံ ဇၞော်မၟောဝ် ကၠုၚ် နကဵု လေၚ် (Hyperlinks) လတူ အေန်တာနေတ်ရ။ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဒှ် ဥပမာ ခိုဟ်အိုတ် မွဲ သွက် ပရေၚ်နိဿဲ လတူ သၞောတ်ဝ် ဝပ်သာ်ရ။ လိက်ပရေၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဇၟာပ်မွဲ ဒးနွံ ကု ပရေၚ်နိဿဲ နူ တမ်မူလ မဖျေဟ်စိုတ် ဂွံ (Reliable sources) တုဲ ညးဗှ်လိက်တအ် စၟတ်စရောတ် ဓဝ်ဍာံ လောဲလောဲမာန်ရ။&lt;ref&gt;Lih, A. (2009). ''The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia''. Hyperion.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် လိက်ပရေၚ် ဂမၠိုၚ် မလေပ် တက်ပ္တိတ် လတူ အေန်တာနေတ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး လတူ အေန်တာနေတ် ဟေၚ်ရ (Online-only journals)။ ပရေၚ်ဏအ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပြသၞာ သွက်ဂွံ သမ္တီ တၚ်နၚ် နိဿဲ ယဝ်ရ ဝပ်သာ် မွဲ လီုလာ် အာ (Link rot)။ သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာဏအ် ဂကောံ ပရေၚ်ပညာတအ် သြိုၚ်ခၞံလဝ် သၞောတ်ဝ် မၚ်မွဲ လိက် အေန်တာနေတ် (Web archiving) မပ္တံ ကု Wayback Machine ကေုာံ ဍဳအဝ်အာဲ (DOI) သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ လိက်ပရေၚ် လၟိုန် အခိၚ်ရ။&lt;ref&gt;Brügger, N. (2018). ''The Archived Web: Doing History in the Digital Age''. MIT Press.&lt;/ref&gt;

တေအ်နူဂှ် သပ်ဝဴ မပ္တံ ကု Wikipedia's Cite tool ကေုာံ Zotero ရီုဗၚ် ကဵု ညးစကာတအ် ကၠောန်ပ္တိတ် ပရေၚ်နိဿဲ အလဵုအလဵု နကဵု URL မွဲဟေၚ်ရ။ ပရေၚ်လောဲသွာဏအ် ပဵုကဵု ဓဝ်ဇြဟတ် ကု ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် သွက်ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်သြိုၚ်ခၞံ လိက်ပရေၚ် မၞုံကဵု တၚ်နၚ် မဍာံပြ ကေုာံ သုတေသန လတူ လပှ်ကျာ အလုံဂၠးကဝ်ရ။&lt;ref&gt;Farkas, 2007.&lt;/ref&gt;

== သၞောတ် လိက်ဂမၠိုၚ် ==
သၞောတ် လိက်ဂမၠိုၚ် (Styles and Formats) သွက် ပရေၚ်နိဿဲဝွံ နွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် အတိုၚ် သွာၚ် လ္ၚတ်ရ။ သၞောတ်ဝ် မပြာကတ် အိုတ်တအ်ဂှ် ဒှ် အေပဳအေ (APA)၊ အေမ်အေဝ်အေ (MLA)၊ ချဳကာဂဝ် (Chicago) ကေုာံ ဗေန်ကူဗာ (Vancouver) ရ။ သၞောတ်ဝ် ဇၟာပ်မွဲမွဲ နွံ ကု သၞောဝ်ဥပဒေ မဖျေဟ် လၟေၚ် ယၟု အစာ၊ က္ဍိုပ်လိက်၊ သၞာံ ကေုာံ မုက်လိက် မတၞဟ်ခြာ ရေၚ်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;Lipson, 2011.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြၚ် သၞောတ် လိက်ဂမၠိုၚ် သွက် ပရေၚ်နိဿဲ လိက်အုပ်
|-
! သၞောတ်ဝ် !! သွာၚ် မစကာဂၠိုၚ် !! ဥပမာ လၟေၚ် လိက်
|-
| APA || သိပ္ပံ မၞိဟ် (Social Sciences) || အစာ, ယၟု. (သၞာံ). ''က္ဍိုပ်လိက် (အဳတလဳ)''. ဌာနတက်ပ္တိတ်.
|-
| MLA || လိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ (Humanities) || အစာ, ယၟု. ''က္ဍိုပ်လိက် (အဳတလဳ)''. ဌာနတက်ပ္တိတ်, သၞာံ.
|-
| Chicago || ဝၚ် ကေုာံ အနုသုခုမ (History &amp; Arts) || အစာ, ယၟု. ''က္ဍိုပ်လိက် (အဳတလဳ)''. ဍုၚ်: ဌာနတက်ပ္တိတ်, သၞာံ.
|-
| Vancouver || ဂဥုဲ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Medicine) || အစာ ယၟု. က္ဍိုပ်လိက်. ဍုၚ်: ဌာနတက်ပ္တိတ်; သၞာံ.
|}

သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ (APA - American Psychological Association) စကာ ဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ သွာၚ် သိပ္ပံ မၞိဟ် တုဲ သၞာံ တက်ပ္တိတ်ဂှ် စွံလဝ် ကြဴနူ ယၟု အစာ ဟိုတ်နူ တၚ်နၚ် တၟိဂှ် ဒှ် အဓိကရ။ သၞောတ်ဝ် အေမ်အေဝ်အေ (MLA - Modern Language Association) စကာ ဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ သွာၚ် လိက်ပတ် တုဲ က္ဍိုပ်လိက် ကဵု ယၟု အစာဂှ် ဒှ် အဓိကရ။ သၞောတ်ဝ် ချဳကာဂဝ် (Chicago) ပဵုကဵု အခေါၚ် သွက်ဂွံ စကာ စၟတ်သမ္တီ သၟဝ်မုက်လိက် (Footnotes) သွက် သွာၚ် ဝၚ်ရ။&lt;ref&gt;Turabian, 2018.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လောက ဂဥုဲ သၞောတ်ဝ် ဗေန်ကူဗာ (Vancouver) မစကာ လၟိဟ် က္ဍိုပ် (Numbering) ဂှ် စကာ ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ။ သၞောတ်ဝ်ဏအ် ကဵု ဇြဟတ် သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး လၟေၚ် အစာချူလိက် ဗွဲမပြဟ် ကေုာံ ဂၠာဲ တၚ်နၚ် နိဿဲ လက္ကရဴလိက် (Endnotes) လောဲသွာရ။ အစာသုတေသနတအ် ဇၟာပ်မပ္တိတ် လိက်ပရေၚ် ဒးရုဲစှ် ကေုာံ လ္ၚတ် သၞောတ်ဝ် ဂျာနေဝ် ညးတအ် မပ္တိတ်ဂှ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Patrias, 2007.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Borgman |first=C. L. |year=2015 |title=Big Data, Little Data, No Data: Scholarship in the Networked World |publisher=MIT Press |isbn=978-0262028561 |url=}}
* {{cite book |last=Garfield |first=E. |year=1979 |title=Citation Indexing: Its Theory and Application in Science, Technology, and Humanities |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0471025597 |url=}}
* {{cite book |last=Grafton |first=A. |year=1997 |title=The Footnote: A Curious History |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674902152 |url=}}
* {{cite book |last=Lipson |first=C. |year=2011 |title=Cite Right: A Quick Guide to Citation Styles |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226484648 |url=}}
* {{cite book |last=Turabian |first=K. L. |year=2018 |title=A Manual for Writers of Research Papers, Theses, and Dissertations |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226430577 |url=}}

{{Navbox
| name = ပရေၚ်နိဿဲ
| title = [[ပရေၚ်နိဿဲ]] ကေုာံ လိက်အုပ်ကၞပ်
| listclass = hlist
| group1 = သၞောတ် လိက်ဂမၠိုၚ်
| list1 =
* [[သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ|အေပဳအေ (APA)]]
* [[သၞောတ်ဝ် အေမ်အေဝ်အေ|အေမ်အေဝ်အေ (MLA)]]
* [[သၞောတ်ဝ် ချဳကာဂဝ်|ချဳကာဂဝ် (Chicago)]]
* [[သၞောတ်ဝ် ဗေန်ကူဗာ|ဗေန်ကူဗာ (Vancouver)]]
* [[သၞောတ်ဝ် ဟာဗာတ်|ဟာဗာတ် (Harvard)]]
| group2 = ဂကူ နိဿဲ
| list2 =
* [[စၞောန်ထ္ၜး အပ္ဍဲ ပၞောန်လိက်|အပ္ဍဲ ပၞောန်လိက်]]
* [[စၟတ်သမ္တီ သၟဝ်မုက်လိက်|သၟဝ်မုက်လိက်]]
* [[စၟတ်သမ္တီ လက္ကရဴလိက်|လက္ကရဴလိက်]]
| group3 = ကိရိယာ ကေုာံ တၚ်နၚ်
| list3 =
* [[သပ်ဝဴ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်နိဿဲ|သပ်ဝဴ မၚ်မွဲ နိဿဲ]]
* [[မေတာဒေတာ]]
* [[ဍဳအဝ်အာဲ|DOI]]
* [[ပရေၚ်ကၠတ်ချူ|ပရေၚ်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပရေၚ်နိဿဲ}}
[[Category:ပရေၚ်နိဿဲ]]
[[Category:ပရေၚ်သုတေသန]]
[[Category:လိက်အုပ်ကၞပ်]]
[[Category:ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ သုတေသန]]
[[Category:အခေါၚ်မူပိုၚ်]]
[[Category:ယေန်သၞာၚ် ပရေၚ်ပညာ]]
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]</text>
      <sha1>gumkr1gandl4myjqco6gyt9jtb0d2n8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>60377</id>
      <parentid>60299</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:22:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40791" sha1="3rrmmey34d0t7cio3i8rya3tit62y7i" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = ပရေၚ်နိဿဲ
| image = [[File:Wikipedia Citation Needed.svg|250px|စၞောန်ထ္ၜး ပရေၚ်နိဿဲ]]
| caption = သင်္ကေတ စၞောန်ထ္ၜး ပၟိက် ပရေၚ်နိဿဲ မစကာ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ
| label1 = ယၟု နကဵု ဘာသာအၚ်္ဂလိက်
| data1 = Citation
| label2 = တမ်မူလ
| data2 = အရေဝ် လာတေန် (Citatio)
| label3 = တၚ်ရန်တၟအ်
| data3 = ပတိုန်စရာဲ တမ်မူလ၊ စဵုဒၞာ ပရေၚ်ကၠတ်ချူ
| label4 = ဒၞာဲ မစကာဂၠိုၚ်
| data4 = လိက်ပရေၚ် ပညာ၊ သုတေသန၊ ပြကိုဟ်
| label5 = သၞောတ်ဝ် မပြာကတ်
| data5 = အေပဳအေ (APA)၊ အေမ်အေဝ်အေ (MLA)၊ ချဳကာဂဝ် (Chicago)
| label6 = လက္ခဏာ သဇိုၚ်
| data6 = ယၟု အစာချူလိက်၊ ယၟုလိက်၊ သၞာံ မပ္တိတ်၊ ဌာန မတက်ပ္တိတ်
}}

ပရေၚ်နိဿဲ (Citation) ဝွံ ဒှ် နဲကဲ မစၞောန်ထ္ၜး တမ်မူလ တၚ်နၚ်၊ လညာတ်၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး လိက် မစကာလဝ် ပ္ဍဲ အရာမချူ ခၞံဗဒှ် လိက်ပရေၚ် မွဲမွဲရ။ ပ္ဍဲ လောက ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ သုတေသန တၚ်နၚ်နိဿဲ မွဲမွဲ နွံပၟိက် ဗွဲမဇၞော် သွက်ဂွံ ထံက်ဂလာန် လတူ လညာတ် မပ္တိုန်ထ္ၜးလဝ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ကဵု စရာဲ ကု အစာချူလိက် တမ်မူလရ။ နကဵု သၞောတ်ဝ်ဏအ် ညးဗှ်လိက်တအ် လ္ၚတ်ဂၠာဲ တမ်မူလ လိက်တအ်မာန် ဗွဲမလောဲသွာရ။&lt;ref&gt;Garfield, E. (1979). ''Citation Indexing: Its Theory and Application in Science, Technology, and Humanities''. John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt;

လဒက်ပ္တန် ပရေၚ်နိဿဲ မွဲမ္ဂး လၟေၚ် တၚ်နၚ် သဇိုၚ် မပ္တံ ကု ယၟု ညးမချူ၊ က္ဍိုပ်လိက်၊ သၞာံ မတက်ပ္တိတ်၊ ဌာန မတက်ပ္တိတ် ကေုာံ လၟိဟ် မုက်လိက် ပါလုပ် အလုံအိုတ်ရ။ တၚ်နၚ်တအ်ဏအ် ဒးဖျေဟ် လၟေၚ် အတိုၚ် သၞောတ်ဝ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် မပ္တံ ကု သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ (APA)၊ အေမ်အေဝ်အေ (MLA) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ချဳကာဂဝ် (Chicago) တအ်ရ။ သၞောတ်ဝ် ဇၟာပ်မွဲမွဲ နွံကဵု အခိုက်ကၞာ မတၞဟ်ခြာ ရေၚ်သကအ် ဆဂး တၚ်ရန်တၟအ် အဓိကတုပ်သၟဟ် တဴရ။&lt;ref&gt;Lipson, C. (2011). ''Cite Right: A Quick Guide to Citation Styles''. University of Chicago Press.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်နိဿဲ ဟွံမဲမ္ဂး လိက်ပရေၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး တၚ်နၚ် သုတေသနတအ် ဒှ်အာ လိက် မဟွံမဲ ကု ဓဝ်ပတှ်ေတုဲ မလေပ် ဒးဒုၚ် စုတ်စောဲ ဒုဟ် ပရေၚ်ကၠတ်ချူ လိက်ညးတၞဟ် (Plagiarism) မာန်ရ။ ဒုဟ်ဏအ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ပရေၚ်ပညာ ဒှ် ဒုဟ် ဇၞော်အိုတ် မွဲရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အစာချူလိက်၊ ကွးဘာ ကေုာံ အစာသုတေသနတအ် ဇၟာပ်မဖျေဟ် လိက်ပရေၚ် ဒးစုတ် ပရေၚ်နိဿဲ ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် သ္ဒးဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Neville, C. (2010). ''The Complete Guide to Referencing and Avoiding Plagiarism''. Open University Press.&lt;/ref&gt;

== တမ်မူလ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
တမ်မူလ သၞောတ်ဝ် ပရေၚ်နိဿဲ စကတဵုဒှ်လဝ် နူ ခေတ် ဂရိတ် ကေုာံ ရဝ်မ တြေံ ၜိုန်ဒှ်ကီုလေဝ် လၟေၚ် သၞောတ်ဝ် ချိုတ်ပၠိုတ် မစကာ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ်ဝွံ စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ခေတ် မစကၠောန်ပ္တိတ် စက်တက်လိက် (Printing press) ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် ကၠာတေအ် အစာချူလိက်တအ် စၞောန်ထ္ၜး ယၟု အစာ မချူလဝ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ယၟု ပြကိုဟ် ပ္ဍဲ လိက်ညးတအ် နကဵု နဲကဲ သာမညဟေၚ်ရ။ ဆဂး ကာလ လိက်အုပ် မတက်ပ္တိတ် ဂၠိုၚ်ကၠုၚ် သၞောတ်ဝ် မချိုတ်ပၠိုတ် နွံပၟိက်ကၠုၚ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တမ်မူလရ။&lt;ref&gt;Grafton, A. (1997). ''The Footnote: A Curious History''. Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

အဓိပ္ပါယ် အဓိက ပရေၚ်နိဿဲဝွံ ဒှ် ပရေၚ်မကဵု စရာဲ လတူ တၠကမၠောန် မချူလဝ် ကၠာတေအ် ကေုာံ ပရေၚ်မစၞောန်ထ္ၜး ဂၠံၚ်တရဴ ကု ညးဗှ်လိက်တအ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲဗှ် လိက်တမ်မူလဂှ်မာန်ရ။ ပရေၚ်နိဿဲ မွဲမ္ဂး ဒးနွံ ကု လက္ခဏာ ၜါသာ် မဒှ် စၞောန်ထ္ၜး အပ္ဍဲ ပၞောန်လိက် (Inline citation) ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး လၟေၚ် လိက်အုပ် (Bibliography or Reference list) ပ္ဍဲ တွဵု လိက်ပရေၚ်ရ။ တၚ်နၚ် ၜါဏအ် ဒးဆက်စၠောံ ရေၚ်သကအ် အလုံအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Pechenik, J. A. (2015). ''A Short Guide to Writing about Biology''. Pearson.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်နိဿဲ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ကဵု ပရေၚ်နိဿဲ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ သဘာဝ နွံ ကု အခိုက် မတၞဟ်ခြာညိရ။ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ သဘာဝ လိက်ပရေၚ် မပ္တိတ်လဝ် လက္ကရဴအိုတ် ကေုာံ စၟတ်တ္ၚဲ တက်ပ္တိတ်ဂှ် ဒှ် အဓိကတုဲ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ယၟု အစာချူလိက် ကေုာံ မုက်လိက် မနိဿဲလဝ်ဂှ် ဒှ် အဓိက ဂၠိုၚ်ရ။ ဆဂး တၚ်ရန်တၟအ် အလုံအိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါၚ်မူပိုၚ် (Copyright) ကေုာံ ပရေၚ်ကၠတ်ချူ တုပ်သၟဟ် တဴရ။&lt;ref&gt;Turabian, K. L. (2018). ''A Manual for Writers of Research Papers, Theses, and Dissertations''. University of Chicago Press.&lt;/ref&gt;

== အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ပရေၚ်စကာ ==
အခိုက်ကၞာ ပရေၚ်နိဿဲ မလေပ်ပြံၚ်လှာဲ အတိုၚ် ဘာသာ မလ္ၚတ် ကေုာံ ဂကောံ ပရေၚ်ပညာ မတၞဟ်ခြာရ။ လောက ပရေၚ်ပညာ (Academia) ဇၟာပ် သွာၚ် လ္ၚတ် ဒက်ပ္တန်လဝ် သၞောတ်ဝ် နိဿဲ အလဵုဇကု သွက်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပၟိက်ဒ္စပ် ညးတအ်ရ။ သွာၚ် သိပ္ပံ မပ္တံ ကု ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ ဂၠာဲနဲကဲ မဇမၠေအ် ကေုာံ ညဳသာတုဲ စကာ လၟိဟ် က္ဍိုပ် (Numbering system) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ယၟု-သၞာံ (Author-date system) ဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Council of Science Editors. (2014). ''Scientific Style and Format: The CSE Manual for Authors, Editors, and Publishers''.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သွာၚ် ဝၚ် ကေုာံ ဘာသာစၟတ်သမ္တီတအ် (Humanities) ဒးဂၞပ် စကာ သၞောတ်ဝ် စၟတ်သမ္တီ သၟဝ်မုက်လိက် (Footnotes) ဟွံသေၚ်မ္ဂး လက္ကရဴလိက် (Endnotes) ရ။ နဲကဲဏအ် ပဵုကဵု အခေါၚ် ကု အစာချူလိက် သွက်ဂွံ ပၠုပ်စုတ် တၚ်သမ္တီ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ထပ်လတူ အပ္ဍဲ ဒၞာဲ နိဿဲဂှ်မာန်ရ။ ဟိုတ်နူ သွာၚ် လိက်ပတ်တအ် နွံပၟိက် ကု လိက်တမ်မူလ တြေံတြဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် သၞောတ်ဝ်ဏအ် ကိတ်ညဳ ကု ပရေၚ်စကာ ညးတအ် ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;Modern Language Association. (2021). ''MLA Handbook''. MLA.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်စကာ နိဿဲ ပ္ဍဲ လိက်ပရေၚ် ပရိုၚ် ကေုာံ ဝပ်သာ် မပ္တံ ကု ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia) တအ်လေဝ် နွံ ကု အခိုက်ကၞာ မတၞဟ်ခြာရ။ ပ္ဍဲ ဝပ်သာ်တအ် လေၚ် (Hyperlink) ဂှ် ဒှ် နဲကဲ နိဿဲ အဓိက မွဲ မပဵုကဵု အခေါၚ် ကု ညးဗှ်လိက် ဂွံ ဍဵု ကေုာံ ဂၠာဲဗှ် လိက်တမ်မူလ နကဵု မွဲချိုန်ခဏမာန်ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ လေၚ်တအ် မလေပ် လီုလာ် အာမာန် လၟေၚ် တၚ်နၚ် နိဿဲ ပေၚ်ၚ် (Full citation details) ဒးစုတ်လဝ် လၟိုန် အခိၚ်ရ။&lt;ref&gt;Farkas, M. G. (2007). ''Social Software in Libraries: Building Collaboration, Communication, and Community Online''. Information Today, Inc.&lt;/ref&gt;

== ဂကူ စၞောန်ထ္ၜး နိဿဲဂမၠိုၚ် ==
ဂကူ စၞောန်ထ္ၜး နိဿဲ အဓိက နွံ ပိ ဂကူ မဒှ် စၞောန်ထ္ၜး အပ္ဍဲ ပၞောန်လိက် (In-text citation)၊ စၟတ်သမ္တီ သၟဝ်မုက်လိက် (Footnotes) ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ လက္ကရဴလိက် (Endnotes) ရ။ စၞောန်ထ္ၜး အပ္ဍဲ ပၞောန်လိက်ဝွံ စကာ ပ္ဍဲ ဂကောံ ပၞောန်လိက် လၟိုန်တုဲ မလေပ် စုတ်လဝ် အပ္ဍဲ ခ္ဍပ်လိက် (Parentheses) မပ္တံ ကု ယၟု အစာ ကေုာံ သၞာံ မတက်ပ္တိတ်ရ။ နဲကဲဏအ် ဒှ် နဲကဲ မပြဟ် ကေုာံ လောဲသွာအိုတ် သွက် ညးဗှ်လိက်တအ်ရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association. (2020). ''Publication Manual of the American Psychological Association''. APA.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြၚ် ဂကူ စၞောန်ထ္ၜး နိဿဲဂမၠိုၚ်
|-
! ဂကူ နိဿဲ !! ဗီုပြၚ် စၞောန်ထ္ၜး !! သၞောတ်ဝ် မစကာဂၠိုၚ်
|-
| အပ္ဍဲ ပၞောန်လိက် (In-text) || (ယၟု, သၞာံ, မုက်လိက်) || APA, MLA, Harvard
|-
| သၟဝ်မုက်လိက် (Footnotes) || လၟိဟ် က္ဍိုပ် လတူလိက် (Superscript) || Chicago, Turabian
|-
| လက္ကရဴလိက် (Endnotes) || လၟိဟ် က္ဍိုပ် စွံလဝ် လက္ကရဴ လိက်ပရေၚ် || Vancouver, IEEE
|}

စၟတ်သမ္တီ သၟဝ်မုက်လိက် (Footnotes) ဝွံ စၞောန်ထ္ၜး နကဵု လၟိဟ် က္ဍိုပ် လတူလိက် (Superscript number) တုဲ တၚ်နၚ် ပေၚ်ၚ်ဂှ် စွံလဝ် ပ္ဍဲ သၟဝ် မုက်လိက်ဂှ်ရ။ နဲကဲဏအ် ပဵုကဵု ညးဗှ်လိက်တအ် ဗှ် တၚ်နၚ် နိဿဲ သီုဟွံဒး ဗၠေတ် အာ နူ မုက်လိက် မဗှ်ဒၟံၚ်ရ။ တေအ်နူဂှ် အစာချူလိက် ပၠုပ်စုတ် လညာတ် ထပ်လတူ ပ္ဍဲ စၟတ်သမ္တီဏအ် မာန်ရ။&lt;ref&gt;University of Chicago Press. (2017). ''The Chicago Manual of Style''.&lt;/ref&gt;

စၟတ်သမ္တီ လက္ကရဴလိက် (Endnotes) ဝွံ တုပ် ကု သၟဝ်မုက်လိက် ကီုလေဝ် တၚ်နၚ် နိဿဲ သီုဖအိုတ်ဂှ် စွံလဝ် ပ္ဍဲ လက္ကရဴအိုတ် တွဵု လိက်ပရေၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး လိက်အုပ်ရ။ သၞောတ်ဝ်ဏအ် စကာ ဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ သွာၚ် ဂဥုဲ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ မပ္တံ ကု သၞောတ်ဝ် ဗေန်ကူဗာ (Vancouver system) ဟွံသေၚ်မ္ဂး အာဲအဳအဳအဳ (IEEE) ရ။ ညးဗှ်လိက် ဟွံဒး ဂဗ ဒ္စးဒုၚ် ကု လၟေၚ် လိက် နိဿဲ မဂၠိုၚ် လတူ မုက်လိက် မဗှ်ဒၟံၚ်ရ။&lt;ref&gt;Patrias, K. (2007). ''Citing Medicine: The NLM Style Guide for Authors, Editors, and Publishers''. National Library of Medicine.&lt;/ref&gt;

== သၞောတ်ဝ် လိက်အုပ်ကၞပ် ==
သၞောတ်ဝ် လိက်အုပ်ကၞပ် (Bibliographic Standards) ဝွံ ဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ မဖျေဟ်လဝ် လၟေၚ် လဒက်ပ္တန် တၚ်နၚ် နိဿဲ မပ္တံ ကု အစာ၊ က္ဍိုပ်လိက်၊ ကေုာံ ဌာန မတက်ပ္တိတ်ရ။ ဂကောံ စၟတ်သမ္တီ သၞောတ်ဝ် ဂၠးကဝ် (ISO) ပ္တိတ်လဝ် သၞောတ်ဝ် ISO 690 သွက်ဂွံ ဒှ် သဇိုၚ် သၞောတ်ဝ် လိက်အုပ်ကၞပ် အလုံဂၠးကဝ်ရ။ သၞောတ်ဝ်ဏအ် ကဵု ဂၠံၚ်တရဴ သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး လိက်အုပ်၊ လိက်ပရေၚ် ဂျာနေဝ် ကေုာံ တၚ်နၚ် အေန်တာနေတ် နကဵု ဗီုပြၚ် မတုပ်သၟဟ်ရ။&lt;ref&gt;International Organization for Standardization. (2021). ''ISO 690:2021 Information and documentation — Guidelines for bibliographic references and citations to information resources''.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လိက်အုပ်ကၞပ် (Bibliography) ဇၟာပ် တၚ်နၚ် မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒးစွံလဝ် နကဵု လၟေၚ် အက္ခရ (Alphabetical order) အတိုၚ် ယၟု လက္ကရဴ အစာချူလိက်ရ။ ယဝ်ရ လိက်အုပ် မွဲ နွံ ကု အစာချူလိက် မဂၠိုၚ် နူ မွဲမ္ဂး ယၟု ညးသီုဖအိုတ်ဂှ် ဒးစုတ်လဝ် အတိုၚ် လၟေၚ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ လိက်တမ်မူလရ။ ယဝ်ရ လိက်အုပ် ဟွံမဲ ကု ယၟု အစာမ္ဂး က္ဍိုပ်လိက်ဂှ် စကာ နဒဒှ် တၚ်သဇိုၚ် သွက်ဂွံ စွံ လၟေၚ် အက္ခရရ။&lt;ref&gt;Borgman, C. L. (2015). ''Big Data, Little Data, No Data: Scholarship in the Networked World''. MIT Press.&lt;/ref&gt;

သၞောတ်ဝ် လိက်အုပ်ကၞပ် ဇၟာပ်မွဲမွဲ နွံ ကု အခိုက် စကာ သင်္ကေတ ပတုဲ (Punctuation marks) မတၞဟ်ခြာရ။ ဥပမာ သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ (APA) စကာ စၟတ် (.) ကြဴနူ ယၟု အစာ ကေုာံ သၞာံ၊ ဆဂး သၞောတ်ဝ် အေမ်အေဝ်အေ (MLA) မလေပ် စကာ သင်္ကေတ မတၞဟ် တၞဟ်ခြာညိရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အစာချူလိက် ဒးလ္ၚတ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောတ်ဝ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အရာ မဗၠေတ်ယောၚ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်နိဿဲရ။&lt;ref&gt;Neville, C. (2010).&lt;/ref&gt;

== အခိုက် ယေန်သၞာၚ် ပရေၚ်ပညာ ==
အခိုက် ယေန်သၞာၚ် ပရေၚ်ပညာ (Academic Culture and Ethics) ဒက်ပ္တန်လဝ် လတူ ဓဝ်ပတှ်ေ ကေုာံ ပရေၚ်မကဵု စရာဲ လတူ တၠကမၠောန် မချူလဝ် ကၠာတေအ်ရ။ ပရေၚ်နိဿဲဝွံ ဒှ် ကြိယာ အဓိက သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရေၚ်မၚ်မွဲ သၞောဝ် စိုတ်ဓါတ် ပရေၚ်ပညာ (Academic integrity) ရ။ အစာသုတေသနတအ် ဒးကဵု စရာဲ ကု ညးမကၠောန်လဝ် သုတေသန ကိုပ်ကၠာ သီုဟွံမဲ ကု ပရေၚ်ဖျေဟ် လညာတ် ပရဲ လတူ ကမၠောန် ညးတၞဟ်ရ။&lt;ref&gt;McCabe, D. L., Butterfield, K. D., &amp; Treviño, L. K. (2012). ''Cheating in College: Why Students Do It and What Educators Can Do about It''. Johns Hopkins University Press.&lt;/ref&gt;

ယဝ်ရ အစာချူလိက် မွဲ ဟွံစုတ် ပရေၚ်နိဿဲ လတူ လညာတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး လိက် မကေတ်လဝ် နူ ညးတၞဟ်မ္ဂး ဒှ် အာ ဒုဟ် ပရေၚ်ကၠတ်ချူ (Plagiarism) ရ။ ပရေၚ်ကၠတ်ချူဏအ် ဟွံသေၚ် ဆ လိက်ဟေၚ် မဒှ် မာန်၊ သီုကဵု လညာတ်၊ နဲကဲ၊ ဇယျာ (Tables) ကေုာံ ဗီုရုပ်တအ် ပါလုပ် အလုံအိုတ်ရ။ တက္ကသိုလ် ကေုာံ ဂကောံ တက်ပ္တိတ် လိက်ပရေၚ်တအ် စကာ သပ်ဝဴ (Software) သွက်ဂွံ စၟတ်စရောတ် ပရေၚ်ကၠတ်ချူ ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ်ရ။&lt;ref&gt;Sutherland-Smith, W. (2008). ''Plagiarism, the Internet, and Student Learning: Improving Academic Integrity''. Routledge.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လောက ပရေၚ်ပညာ တၚ်နၚ် မကလိဂွံ နူ ပရေၚ်နိဿဲဂှ် ဒှ် အာဲကၟာဲ အသိၚ်ညာဏ် (Intellectual property) ရ။ ကာလ အစာသုတေသနတအ် ပံက်ထ္ၜး လညာတ် တၟိ ညးတအ် ဒးထံက်ဂလာန် လတူ လိက်ပရေၚ် မပ္တိတ်လဝ် ကိုပ်ကၠာ သွက်ဂွံ သြိုၚ်ခၞံ ပရေၚ်လ္ၚတ် မတန်တဴ လတူ ဓဝ်ဍာံရ။ ယေန်သၞာၚ်ဏအ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု ဂကောံ ပရေၚ်ပညာ မၞုံကဵု ပရေၚ်ဇၞော်မၟောဝ် ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေ လတူ ရေၚ်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;Macfarlane, B. (2009). ''Researching with Integrity: The Ethics of Academic Enquiry''. Routledge.&lt;/ref&gt;

== နဲကဲ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ==
ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် နဲကဲ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (Techniques and Structure) ပရေၚ်နိဿဲ ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် နူ လိက်ကၞပ် ဇရေၚ် သၞောတ်ဝ် ဒဳဂျဳတေဝ်ရ။ စၟတ်သမ္တီ ဍာ်ဒကေဝ် ဒဳဂျဳတေဝ် မကော်စ ဍဳအဝ်အာဲ (&lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; Digital Object Identifier - DOI) ဝွံ ဒှ် လၟိဟ် မစၟတ်သမ္တီ လိက်ပရေၚ် ဂျာနေဝ် ကေုာံ လိက်အုပ် လတူ အေန်တာနေတ် မဟွံပြံၚ်လှာဲ အာ လၟိုန် အခိၚ်ရ။ DOI ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် ပရေၚ်နိဿဲ သွက်ဂွံ ဂၠာဲဗှ် လိက်တမ်မူလ ဗွဲမလောဲသွာရ။&lt;ref&gt;Paskin, N. (2010). &quot;Digital Object Identifier (DOI) System&quot;. ''Encyclopedia of Library and Information Sciences''. Taylor &amp; Francis.&lt;/ref&gt;

လဒက်ပ္တန် တၚ်နၚ် မပ္တံ ကု မေတာဒေတာ (Metadata) ပ္ဍဲ ပရေၚ်နိဿဲ ပဵုကဵု အခေါၚ် ကု စက်ဂၠာဲ (Search engines) မပ္တံ ကု ဂူဂယ် သကဝ်လာ (Google Scholar) သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠၚ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး လိက်ပရေၚ်တအ်မာန်ရ။ မေတာဒေတာဏအ် ပၠုပ်စုတ်လဝ် ယၟု အစာ၊ က္ဍိုပ်လိက် ကေုာံ တၚ်နၚ် သဇိုၚ် နကဵု ဘာသာ ကောန်ပျူတာ (Machine-readable format) မာန်ရ။ နဲကဲဏအ် ဇၞော်မၟောဝ်ကဵု ပရေၚ်လောဲသွာ သွက်ဂွံ ပ္ကောံပ္ကေဝ် ပရေၚ်နိဿဲရ။&lt;ref&gt;Greenberg, J. (2005). &quot;Metadata and the World Wide Web&quot;. ''Encyclopedia of Library and Information Science''. Marcel Dekker.&lt;/ref&gt;

သပ်ဝဴ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်နိဿဲ (Reference management software) မပ္တံ ကု ဇြဝ်တေရဝ် (&lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; Zotero)၊ မေန်ဒလေ (&lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; Mendeley) ကေုာံ အေန်နုတ် (&lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; EndNote) တအ် ရီုဗၚ် ကဵု အစာချူလိက်တအ် သွက်ဂွံ ပ္ကောံပ္ကေဝ် ကေုာံ ကၠောန်ပ္တိတ် လိက်အုပ်ကၞပ် အလဵုအလဵု (Automatically) မာန်ရ။ သပ်ဝဴတအ်ဏအ် ကၠိုဟ်ခၠၚ် မေတာဒေတာ တုဲ ပြံၚ်လှာဲကဵု သၞောတ်ဝ် နိဿဲ မပ္တံ ကု APA ဟွံသေၚ်မ္ဂး MLA လောဲလောဲသွာသွာ မာန်ရ။&lt;ref&gt;Fenner, M., et al. (2014). ''Reference Management''. Springer.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ဆက်စၠောံ သိပ္ပံ ကေုာံ လိက်ပတ် ==
ပရေၚ်နိဿဲဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဆက်စၠောံ သိပ္ပံ ကေုာံ လိက်ပတ် (Scientific and Literary Communication) ရ။ ဇၟာပ် လိက်ပရေၚ် သုတေသန မပ္တိတ်လဝ် ဒးဒုၚ် စၟတ်စရောတ် နကဵု ဂကောံ အစာ မတုပ် ကဆံၚ် (Peer review) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓဝ်ဍာံ တၚ်နၚ်ရ။ ပ္ဍဲ လၟေၚ် ကမၠောန်ဏအ် ပရေၚ်နိဿဲ မစကာလဝ်တအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု အစောမ်စရာဲ အစာချူလိက် ပ္ဍဲ အရာ မလ္ၚတ်လဝ် သုတေသန မတန်တဴလဝ် ကိုပ်ကၠာတအ်ရ။&lt;ref&gt;Meadows, A. J. (1998). ''Communicating Research''. Academic Press.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လောက သိပ္ပံ လညာတ် တၟိ မွဲ ကတဵုဒှ် ကၠုၚ် နူ လညာတ် တြေံ မဒက်ပ္တန်လဝ်ရ။ အစာသိပ္ပံ ဒယှ် အာဲသက် နျူတန် (Isaac Newton) ဟီုလဝ် &quot;ယဝ်ရ အဲ ဂွံဆဵု ညာတ် ဇမ္ၚောဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ဟိုတ်နူ အဲ တန်တဴ လတူ ပၞး မၞိဟ်ဇၞော် (Giants) တအ်ရ&quot;။ လညာတ်ဏအ် တွံပ္ညုၚ်ကဵု ဒဒှ်ရ ပရေၚ်နိဿဲဝွံ ဒှ် ဒဒန် မဆက်စၠောံ အကြာ အာဲကၟာဲ ညာဏ် သိပ္ပံ သကုတ် ကၠာ ကဵု သကုတ် လက္ကရဴရ။&lt;ref&gt;Merton, R. K. (1965). ''On the Shoulders of Giants: A Shandean Postscript''. Free Press.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သွာၚ် လိက်ပတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဝၚ် ပရေၚ်နိဿဲ ထံက်ဂလာန် လတူ လညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Critical analysis) ရ။ အစာချူလိက်တအ် စကာ ပရေၚ်နိဿဲ သွက်ဂွံ ပ္တိုန်ထ္ၜး တၚ်နၚ် နူ လိက်တမ်မူလ ကေုာံ သွက်ဂွံ ပၠေဝ်ပလေတ် လညာတ် ဒ္စးဒုၚ်တအ်ရ။ ပရေၚ်ဆက်စၠောံ နကဵု လိက်ပတ်ဏအ် ဇၞော်မၟောဝ်ကဵု ပရေၚ်ကၠိုဟ်ခၠၚ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ မၞိဟ် ဗွဲမလှဲလးရ။&lt;ref&gt;Grafton, 1997.&lt;/ref&gt;

== သၞောတ်ဝ် ကိုဝ်တာ ==
သၞောတ်ဝ် ကိုဝ်တာ (Citation Metrics) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်လ္ၚတ် လၟိဟ် နိဿဲ (Bibliometrics) ဝွံ ဒှ် နဲကဲ သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ် အလန် လိက်ပရေၚ် မွဲ ဟွံသေၚ်မ္ဂး အစာချူလိက် မွဲ မဒးဒုၚ် နိဿဲ နူ ညးတၞဟ်ရ။ လၟိဟ်ဏအ် စၞောန်ထ္ၜး ဓဝ်ဇြဟတ် အစောမ် (Impact) ကေုာံ ပရေၚ်ပြာကတ် အစာချူလိက် ပ္ဍဲ ဂကောံ ပရေၚ်ပညာရ။ စၟတ်သမ္တီ လၟိဟ် မပြာကတ် အိုတ်ဂှ် ဒှ် h-index (&lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; အေချ်-အေန်ဒေက်) မစၟတ်သမ္တီ ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ လၟိဟ် လိက်ပရေၚ် အစာသုတေသနတအ်ရ။&lt;ref&gt;Hirsch, J. E. (2005). &quot;An index to quantify an individual's scientific research output&quot;. ''Proceedings of the National Academy of Sciences''.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လပါ် ဂျာနေဝ်တအ်လေဝ် နွံ ကု စၟတ်သမ္တီ လၟိဟ် အစောမ် (Impact Factor - IF) သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ် အလန် ဇၟာပ် လိက်ပရေၚ် ပ္ဍဲ ဂျာနေဝ်ဂှ် မဒးဒုၚ် နိဿဲရ။ ဂျာနေဝ် မၞုံကဵု IF သၠုၚ် မလေပ် ဒှ် ဂျာနေဝ် မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သၠုၚ် ကေုာံ မပြာကတ် ပ္ဍဲ လောက သိပ္ပံရ။ ဆဂး သၞောတ်ဝ်ဏအ်လေဝ် ဒးဒုၚ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ ဟွံစၞောန်ထ္ၜး ဍာ်ဒကေဝ် အလုံအိုတ် သွက် ဇၟာပ် လိက်ပရေၚ် မွဲမွဲရ။&lt;ref&gt;Garfield, E. (2006). &quot;The History and Meaning of the Journal Impact Factor&quot;. ''JAMA''.&lt;/ref&gt;

သၞောတ်ဝ် ကိုဝ်တာဝွံ စကာ သွက်ဂွံ ရုဲစှ် သွက် ပရေၚ်ထံက်ပၚ် သြန် သုတေသန ကေုာံ ပရေၚ်သၠုၚ် ကဆံၚ် ကမၠောန် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ်တအ်ရ။ စက်ဂၠာဲ သုတေသန မပ္တံ ကု ဝေပ် အံက် သာၚ် (&lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; Web of Science) ကေုာံ သကဝ်ပါတ် (&lt;!-- spelling unconfirmed --&gt; Scopus) ပ္ကောံပ္ကေဝ် လၟိဟ် နိဿဲ တုဲ ပ္တိတ်ကဵု စၟတ်သမ္တီ သွက် အစာသုတေသနတအ် အလုံဂၠးကဝ်ရ။ လၟိဟ်ဏအ် ဒှ် ဒြဟတ် သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ် ဍာ်ဒကေဝ် အလဵုအလဵုရ။&lt;ref&gt;Moed, H. F. (2005). ''Citation Analysis in Research Evaluation''. Springer.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ခေတ်ဒဳဂျဳတေဝ် ==
ပ္ဍဲ ခေတ်ဒဳဂျဳတေဝ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ခေတ် (Digital Age Transformation) ပရေၚ်နိဿဲဝွံ ဇၞော်မၟောဝ် ကၠုၚ် နကဵု လေၚ် (Hyperlinks) လတူ အေန်တာနေတ်ရ။ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဒှ် ဥပမာ ခိုဟ်အိုတ် မွဲ သွက် ပရေၚ်နိဿဲ လတူ သၞောတ်ဝ် ဝပ်သာ်ရ။ လိက်ပရေၚ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဇၟာပ်မွဲ ဒးနွံ ကု ပရေၚ်နိဿဲ နူ တမ်မူလ မဖျေဟ်စိုတ် ဂွံ (Reliable sources) တုဲ ညးဗှ်လိက်တအ် စၟတ်စရောတ် ဓဝ်ဍာံ လောဲလောဲမာန်ရ။&lt;ref&gt;Lih, A. (2009). ''The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia''. Hyperion.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် လိက်ပရေၚ် ဂမၠိုၚ် မလေပ် တက်ပ္တိတ် လတူ အေန်တာနေတ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး လတူ အေန်တာနေတ် ဟေၚ်ရ (Online-only journals)။ ပရေၚ်ဏအ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပြသၞာ သွက်ဂွံ သမ္တီ တၚ်နၚ် နိဿဲ ယဝ်ရ ဝပ်သာ် မွဲ လီုလာ် အာ (Link rot)။ သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာဏအ် ဂကောံ ပရေၚ်ပညာတအ် သြိုၚ်ခၞံလဝ် သၞောတ်ဝ် မၚ်မွဲ လိက် အေန်တာနေတ် (Web archiving) မပ္တံ ကု Wayback Machine ကေုာံ ဍဳအဝ်အာဲ (DOI) သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ လိက်ပရေၚ် လၟိုန် အခိၚ်ရ။&lt;ref&gt;Brügger, N. (2018). ''The Archived Web: Doing History in the Digital Age''. MIT Press.&lt;/ref&gt;

တေအ်နူဂှ် သပ်ဝဴ မပ္တံ ကု Wikipedia's Cite tool ကေုာံ Zotero ရီုဗၚ် ကဵု ညးစကာတအ် ကၠောန်ပ္တိတ် ပရေၚ်နိဿဲ အလဵုအလဵု နကဵု URL မွဲဟေၚ်ရ။ ပရေၚ်လောဲသွာဏအ် ပဵုကဵု ဓဝ်ဇြဟတ် ကု ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် သွက်ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်သြိုၚ်ခၞံ လိက်ပရေၚ် မၞုံကဵု တၚ်နၚ် မဍာံပြ ကေုာံ သုတေသန လတူ လပှ်ကျာ အလုံဂၠးကဝ်ရ။&lt;ref&gt;Farkas, 2007.&lt;/ref&gt;

== သၞောတ် လိက်ဂမၠိုၚ် ==
သၞောတ် လိက်ဂမၠိုၚ် (Styles and Formats) သွက် ပရေၚ်နိဿဲဝွံ နွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် အတိုၚ် သွာၚ် လ္ၚတ်ရ။ သၞောတ်ဝ် မပြာကတ် အိုတ်တအ်ဂှ် ဒှ် အေပဳအေ (APA)၊ အေမ်အေဝ်အေ (MLA)၊ ချဳကာဂဝ် (Chicago) ကေုာံ ဗေန်ကူဗာ (Vancouver) ရ။ သၞောတ်ဝ် ဇၟာပ်မွဲမွဲ နွံ ကု သၞောဝ်ဥပဒေ မဖျေဟ် လၟေၚ် ယၟု အစာ၊ က္ဍိုပ်လိက်၊ သၞာံ ကေုာံ မုက်လိက် မတၞဟ်ခြာ ရေၚ်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;Lipson, 2011.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြၚ် သၞောတ် လိက်ဂမၠိုၚ် သွက် ပရေၚ်နိဿဲ လိက်အုပ်
|-
! သၞောတ်ဝ် !! သွာၚ် မစကာဂၠိုၚ် !! ဥပမာ လၟေၚ် လိက်
|-
| APA || သိပ္ပံ မၞိဟ် (Social Sciences) || အစာ, ယၟု. (သၞာံ). ''က္ဍိုပ်လိက် (အဳတလဳ)''. ဌာနတက်ပ္တိတ်.
|-
| MLA || လိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ (Humanities) || အစာ, ယၟု. ''က္ဍိုပ်လိက် (အဳတလဳ)''. ဌာနတက်ပ္တိတ်, သၞာံ.
|-
| Chicago || ဝၚ် ကေုာံ အနုသုခုမ (History &amp; Arts) || အစာ, ယၟု. ''က္ဍိုပ်လိက် (အဳတလဳ)''. ဍုၚ်: ဌာနတက်ပ္တိတ်, သၞာံ.
|-
| Vancouver || ဂဥုဲ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Medicine) || အစာ ယၟု. က္ဍိုပ်လိက်. ဍုၚ်: ဌာနတက်ပ္တိတ်; သၞာံ.
|}

သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ (APA - American Psychological Association) စကာ ဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ သွာၚ် သိပ္ပံ မၞိဟ် တုဲ သၞာံ တက်ပ္တိတ်ဂှ် စွံလဝ် ကြဴနူ ယၟု အစာ ဟိုတ်နူ တၚ်နၚ် တၟိဂှ် ဒှ် အဓိကရ။ သၞောတ်ဝ် အေမ်အေဝ်အေ (MLA - Modern Language Association) စကာ ဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ သွာၚ် လိက်ပတ် တုဲ က္ဍိုပ်လိက် ကဵု ယၟု အစာဂှ် ဒှ် အဓိကရ။ သၞောတ်ဝ် ချဳကာဂဝ် (Chicago) ပဵုကဵု အခေါၚ် သွက်ဂွံ စကာ စၟတ်သမ္တီ သၟဝ်မုက်လိက် (Footnotes) သွက် သွာၚ် ဝၚ်ရ။&lt;ref&gt;Turabian, 2018.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လောက ဂဥုဲ သၞောတ်ဝ် ဗေန်ကူဗာ (Vancouver) မစကာ လၟိဟ် က္ဍိုပ် (Numbering) ဂှ် စကာ ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ။ သၞောတ်ဝ်ဏအ် ကဵု ဇြဟတ် သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး လၟေၚ် အစာချူလိက် ဗွဲမပြဟ် ကေုာံ ဂၠာဲ တၚ်နၚ် နိဿဲ လက္ကရဴလိက် (Endnotes) လောဲသွာရ။ အစာသုတေသနတအ် ဇၟာပ်မပ္တိတ် လိက်ပရေၚ် ဒးရုဲစှ် ကေုာံ လ္ၚတ် သၞောတ်ဝ် ဂျာနေဝ် ညးတအ် မပ္တိတ်ဂှ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Patrias, 2007.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Borgman |first=C. L. |year=2015 |title=Big Data, Little Data, No Data: Scholarship in the Networked World |publisher=MIT Press |isbn=978-0262028561 |url=https://archive.org/details/bigdatalittledat0000borg_h3x7}}
* {{cite book |last=Garfield |first=E. |year=1979 |title=Citation Indexing: Its Theory and Application in Science, Technology, and Humanities |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0471025597 |url=https://archive.org/details/citationindexing0000garf}}
* {{cite book |last=Grafton |first=A. |year=1997 |title=The Footnote: A Curious History |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674902152 |url=https://archive.org/details/footnotecurioush0000graf}}
* {{cite book |last=Lipson |first=C. |year=2011 |title=Cite Right: A Quick Guide to Citation Styles |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226484648 |url=https://archive.org/details/isbn_9780226484648}}
* {{cite book |last=Turabian |first=K. L. |year=2018 |title=A Manual for Writers of Research Papers, Theses, and Dissertations |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226430577 |url=https://archive.org/details/manualforwriters0000tura_a9d5}}

{{Navbox
| name = ပရေၚ်နိဿဲ
| title = [[ပရေၚ်နိဿဲ]] ကေုာံ လိက်အုပ်ကၞပ်
| listclass = hlist
| group1 = သၞောတ် လိက်ဂမၠိုၚ်
| list1 =
* [[သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ|အေပဳအေ (APA)]]
* [[သၞောတ်ဝ် အေမ်အေဝ်အေ|အေမ်အေဝ်အေ (MLA)]]
* [[သၞောတ်ဝ် ချဳကာဂဝ်|ချဳကာဂဝ် (Chicago)]]
* [[သၞောတ်ဝ် ဗေန်ကူဗာ|ဗေန်ကူဗာ (Vancouver)]]
* [[သၞောတ်ဝ် ဟာဗာတ်|ဟာဗာတ် (Harvard)]]
| group2 = ဂကူ နိဿဲ
| list2 =
* [[စၞောန်ထ္ၜး အပ္ဍဲ ပၞောန်လိက်|အပ္ဍဲ ပၞောန်လိက်]]
* [[စၟတ်သမ္တီ သၟဝ်မုက်လိက်|သၟဝ်မုက်လိက်]]
* [[စၟတ်သမ္တီ လက္ကရဴလိက်|လက္ကရဴလိက်]]
| group3 = ကိရိယာ ကေုာံ တၚ်နၚ်
| list3 =
* [[သပ်ဝဴ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်နိဿဲ|သပ်ဝဴ မၚ်မွဲ နိဿဲ]]
* [[မေတာဒေတာ]]
* [[ဍဳအဝ်အာဲ|DOI]]
* [[ပရေၚ်ကၠတ်ချူ|ပရေၚ်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပရေၚ်နိဿဲ}}
[[Category:ပရေၚ်နိဿဲ]]
[[Category:ပရေၚ်သုတေသန]]
[[Category:လိက်အုပ်ကၞပ်]]
[[Category:ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ သုတေသန]]
[[Category:အခေါၚ်မူပိုၚ်]]
[[Category:ယေန်သၞာၚ် ပရေၚ်ပညာ]]
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]</text>
      <sha1>3rrmmey34d0t7cio3i8rya3tit62y7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13528</id>
    <revision>
      <id>60300</id>
      <timestamp>2026-11-09T14:52:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | name = သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ | native_name = APA Style | image = APA_Style_7th_Edition_cover.jpg | caption = လိက်အုပ် စၞောန်ပညုၚ် သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ (တက်တြး သတ္တမ) | author = ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန် | subject = သၞောတ်ဝ် ချူလိက်...&quot;</comment>
      <origin>60300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46945" sha1="sniu1xp7a9g1n57nb3p6hzscb3ql7f7" xml:space="preserve">{{Infobox
| name = သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ
| native_name = APA Style
| image = APA_Style_7th_Edition_cover.jpg
| caption = လိက်အုပ် စၞောန်ပညုၚ် သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ (တက်တြး သတ္တမ)
| author = ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန်
| subject = သၞောတ်ဝ် ချူလိက် ကေုာံ တၚ်နိဿဲ
| publisher = ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန် (American Psychological Association)
| publication_date = ၂၀၁၉ (အလန် လက္ကရဴအိုတ်)
| language = အၚ်္ဂလိက်
| website = apastyle.apa.org
}}

သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ (APA style) ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဝ် လဒက်ပတန် လိက်ကၞပ်၊ ပရေၚ်ချူလိက် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် တၚ်နိဿဲ မဖျေဟ်လဝ် သဇိုၚ် နကဵု ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန် (American Psychological Association) တုဲ၊ စကာဒၟံၚ် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲအရာ ချူလိက် အကာဒမဳ (Academic writing) ဆေၚ်စပ် ကု သိပ္ပံ ပရေၚ်မၞိဟ် (Social sciences)၊ ပညာစိုတ်၊ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ဘာသာရပ် သိပ္ပံ တၞဟ်ဂမၠိုၚ်ရ။ သၞောတ်ဝ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် သွက်ဂွံ လောဲသွာ ပ္ဍဲအရာ ဗှ်လ္ၚတ်၊ ညံၚ်ဂွံ နွံကဵု ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲလဒက်ပတန် မုက်လိက် ကေုာံ တၚ်နိဿဲဂမၠိုၚ်တုဲ၊ ပရေၚ်ဆက်စၠောံ အကြာ ညးချူလိက် ကဵု ညးဗှ်လိက်တအ် ကလိဂွံ ဓဝ်ကၠိုဟ်ခၠၚ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association. (2020). ''Publication manual of the American Psychological Association'' (7th ed.). https://doi.org/10.1037/0000165-000&lt;/ref&gt; 

အဓိက တၚ်ရန်တၟအ် သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ ဝွံ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လညာတ်ထေၚ်ဗၠေတ်၊ ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေၚ်စုတ်စောဲ လညာတ်ပူဂိုလ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ထံက်ထ္ၜး တၚ်နိဿဲ နူကဵု လိက်အုပ်၊ လိက်ဂျာနေဝ် ကေုာံ လိက်ဝက်သာ်တအ် ဗွဲမတပ်တးရ။ လိက်အုပ် စၞောန်ပညုၚ် (Publication Manual) ဝွံ ပ္တိတ်လဝ် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၂ တုဲ၊ အခိၚ်လၟုဟ် စိုပ်အာ တက်တြး သတ္တမ (Seventh edition) မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲဂိတု အံက်တဝ်ဗါ သၞာံ ၂၀၁၉ ရ။ ပ္ဍဲတက်တြး တၟိဝွံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် မဆေၚ်စပ် ကု လွပ် မအရေဝ် မဟွံပါ်စၞာံ (Inclusive language)၊ ဗီုပြၚ် တၚ်နိဿဲ လတူအေန်တာနေတ် ကေုာံ လဒက်ပတန် မုက်လိက် သွက် ကွးဘာတအ် ပါလုပ်ကၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;VandenBos, G. R. (Ed.). (2007). ''APA dictionary of psychology''. American Psychological Association.&lt;/ref&gt;

သၞောတ်ဝ်ဝွံ ဟွံသေၚ်ဆ လဒက်ပတန် တၚ်နိဿဲဟေၚ် စၞောန်ပညုၚ်လဝ်၊ သီုကဵု စၞောန်ပညုၚ်လဝ် နဲကဲ စကာ သဒ္ဒါ၊ ပရေၚ်ရုဲစှ် မအရေဝ်၊ နဲကဲ ဒက်ပတန် စရၚ်အၚ် (Tables) ကေုာံ ဗီုရုပ် (Figures) တအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးမချူလိက် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်၊ ညးမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Researchers) ကေုာံ အစာဘာတအ် ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောတ်ဝ်ဝွံတုဲ ချူခၞံ ပရေၚ်သုတေသန ညးတအ် အလုံမွဲဂၠးတိရ။ လိက်ကၞပ် စၞောန်ပညုၚ်ဝွံ ကၠာဲစၠောအ်လဝ် နကဵု ဘာသာနာနာတုဲ ဒှ်ကၠုၚ် လိက်အုပ် အဓိက သွက် ပရေၚ်ပညာ ကဆံၚ်သၠုၚ် လတူဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;Purdue University Writing Lab. (2020). ''General format''. Purdue Online Writing Lab. https://owl.purdue.edu/owl/research_and_citation/apa_style/apa_formatting_and_style_guide/general_format.html&lt;/ref&gt;

== ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်တဴတက် ==
သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၉ အခိၚ်ကာလ မပ္တိတ်လဝ် လိက်ပရေၚ် ထပှ်မုက် ပ္ဍဲ သြန်လိက် ပညာစိုတ် (Psychological Bulletin) နကဵု တၚ်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် သၞောတ်ဝ် မတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲအရာ ချူလိက် သိပ္ပံရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်တေအ် ညးမချူလိက်တအ် နွံကဵု ဗီုပြၚ် ချူလိက် နာနာသာ်တုဲ ညးဗှ်လိက်တအ် ကလိဂွံ ဓဝ်ကၠိုဟ်ခၠၚ် ဝါတ်ဂါတ်ကၠုၚ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန် ကေုာံ ဂကောံ မၞိဟ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်တအ် ပံၚ်ကောံတုဲ ဖျေဟ်သဇိုၚ် သၞောတ်ဝ် မတုပ်သၟဟ်မွဲ သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ဂျာနေဝ် ပညာစိုတ်ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association. (1929). Instructions in regard to preparation of manuscript. ''Psychological Bulletin, 26''(2), 57–63. https://doi.org/10.1037/h0071487&lt;/ref&gt; 

လက္ကရဴ နူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၂ ဂှ် လိက်ပရေၚ်ဝွံ ဇၞော်မောဝ်တိုန်တုဲ ပ္တိတ်ကၠုၚ် လိက်အုပ် စၞောန်ပညုၚ် (Publication Manual) အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် မၞုံကဵု လၟိဟ် ၆၀ မုက်ရ။ လိက်အုပ်ဝွံ ပကောံပကေဝ်လဝ် သၞောတ်ဝ် စပ်ကဵု လဒက်ပတန် မုက်လိက်၊ သၞောတ်ဝ် စကာ က္ဍိုပ်လိက် ကေုာံ နဲကဲ စုတ် တၚ်နိဿဲဂမၠိုၚ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ အခိၚ်ကာလ ကၠောအ်ကၠုၚ် ၜါစှ်သၞာံ ဂၠိုၚ်ကၠုၚ်တုဲ လိက်အုပ်ဝွံလေဝ် ဒးထပ် တက်တြး တၟိ ညံၚ်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲ တၟိတၟိတအ်ရ။ သၞောတ်ဝ်ဝွံ လောန်ကၠုၚ် နူ သၞောတ်ဝ် သွက် ဂျာနေဝ်ဟေၚ်တုဲ ဒှ်ကၠုၚ် သၞောတ်ဝ် အဓိက သွက် ပရေၚ်ချူလိက် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် အလုံမွဲဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;Sigal, J. (2010). ''Writing in psychology''. In Sternberg, R. J. (Ed.), ''Guide to publishing in psychology journals'' (pp. 3–14). Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၁ တက်တြး ပဉ္စမ ဂှ် ပၠောပ်စုတ်ကၠုၚ် လၟေၚ်ကမၠောန် သွက်ဂွံ စုတ် တၚ်နိဿဲ နူကဵု အေန်တာနေတ် (Internet) ကေုာံ အဳလက်ထရဝ်နေတ် လိက်ဂမၠိုၚ်ရ။ သၞာံ ၂၀၀၉ တက်တြး ဆဋ္ဌမ ဂှ် ပလေဝ်ဒါန်လဝ် ညံၚ်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု စၟတ်သမ္တီ လိက် ဒဳအဝ်အာဲ (DOI - Digital Object Identifier) တုဲ၊ သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ ဝွံ ဒှ်ကၠုၚ် သၞောတ်ဝ် မကိတ်ညဳအိုတ် ကု ခေတ် ဒဳဂျဳတဴ ရ။ အခိၚ်လၟုဟ် လိက်အုပ် စၞောန်ပညုၚ် သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ ဝွံ သွံရာန် ဂွံ လၟိဟ် ပြကောဋိ က္ဍိုပ် လတူဂၠးတိတုဲ၊ ဒှ်ကပေါတ် အဓိက သွက် ကွးဘာ၊ အစာဘာ ကေုာံ မၞိဟ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်တအ်ရ။ ပရေၚ်တဴတက် သၞောတ်ဝ်ဝွံ ထံက်ထ္ၜးကဵု ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် သွာၚ် သိပ္ပံ ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ပညာစိုတ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association. (2009). ''Publication manual of the American Psychological Association'' (6th ed.). American Psychological Association.&lt;/ref&gt;

== လဒက်ပတန် လိက်အုပ် သတ္တမ ကေုာံ ပြံၚ်လှာဲ ==
လိက်အုပ် စၞောန်ပညုၚ် သတ္တမ (Seventh edition) မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ဝွံ နွံကဵု ပြံၚ်လှာဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် သွက်ဂွံ ကဵု ဓဝ်လောဲသွာ ကု ညးချူလိက်တအ်ရ။ အဓိက ပြံၚ်လှာဲ မွဲဂှ် သၞောတ်ဝ် တၟိဝွံ ပါ်လဝ် ဗီုပြၚ် လဒက်ပတန် မုက်လိက် က္ဍိုပ် (Title page) ၜါသာ်၊ မွဲဂှ် သွက် ကွးဘာ (Student paper) ကေုာံ မွဲပၠန်ဂှ် သွက် မၞိဟ်စိုန်သကီု (Professional paper) ရ။ လဒက်ပတန် သွက် ကွးဘာဂှ် ဟွံဒး စုတ် က္ဍိုပ်လိက် က္ဍန် (Running head) ပ္ဍဲ လတူ မုက်လိက်တုဲ လောဲသွာတိုန် ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;Streefkerk, R. (2019). ''APA 7th edition: The most notable changes''. Scribbr. https://www.scribbr.com/apa-style/apa-seventh-edition-changes/&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအရာ ရုဲစှ် မအက္ခရ် (Font selection) သၞောတ်ဝ် တြေံတေအ် အာတ်မိက်လဝ် ဆ မအက္ခရ် Times New Roman ဇမၞော် 12 ဟေၚ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သတ္တမ အလန်ဝွံ ကဵုလဝ် အခေါၚ် စကာ မအက္ခရ် တၞဟ်တၞဟ် မပ္တံကဵု Calibri 11, Arial 11, Lucida Sans Unicode 10, ကေုာံ Georgia 11 တအ်မာန်ရ။ ပရေၚ်ဝွံ ကဵုအခေါၚ် ကု ညးချူလိက်တအ် သွက်ဂွံ ရုဲစှ် မအက္ခရ် မဗှ်လောဲသွာ ကေုာံ ညဳသၟဟ် ကု စက်ကောန်ပျူတာ ညးတအ်ရ။ သီုကဵု ထံက်ပၚ် ပရေၚ်လောဲသွာ သွက် ညးမၞုံကဵု ပရေၚ်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲအရာ ဗှ်လိက် (Accessibility) ကီုရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association. (2020). ''Style and grammar guidelines: Fonts''. https://apastyle.apa.org/style-grammar-guidelines/paper-format/font&lt;/ref&gt;

ပြံၚ်လှာဲ အဓိက သွက် စရၚ် လိက်နိဿဲ (Reference list) ဂှ်၊ အခိၚ်လၟုဟ် ဟွံဒး စုတ် ယၟု ဍုၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး တွဵုရး မပ္တိတ်လဝ် လိက်အုပ် (Publisher location) ရ။ ဥပမာ သၞောတ်ဝ် တြေံ စုတ်လဝ် &quot;New York, NY: Macmillan&quot; မ္ဂး၊ သၞောတ်ဝ် တၟိဝွံ ဆ &quot;Macmillan&quot; ဟေၚ် စုတ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲ တၚ်နိဿဲ ညးချူလိက် မဂၠိုၚ်တအ်ဂှ် စဵုကဵု လၟိဟ် ၂၀ တၠ ယၟု ညးချူလိက် သီုဖအိုတ် ဒးစုတ် ပ္ဍဲ စရၚ် လိက်နိဿဲရ။ တေအ်နူဂှ် လွပ် &quot;ညး&quot; (they) ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ညးမွဲ (Singular 'they') ဂှ် ဒုၚ်တဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ မအရေဝ် ပါ်စၞာံ လိၚ် (Gender bias) ပ္ဍဲ ပရေၚ်ချူလိက် အကာဒမဳရ။&lt;ref&gt;McAdoo, T. (2020). ''Welcome, singular “they”''. APA Style Blog. https://apastyle.apa.org/blog/singular-they&lt;/ref&gt;

== သၞောတ်ဝ် တၚ်နိဿဲ အပ္ဍဲ လိက် ==
သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ စကာ လဒက်ပတန် တၚ်နိဿဲ အပ္ဍဲ လိက် နကဵု ဗီုပြၚ် ညးချူလိက်-စၟတ်တ္ၚဲ (Author-date format) သွက်ဂွံ ထံက်ထ္ၜး တမ်ရိုဟ် ပရူပရာ ဂမၠိုၚ်ရ။ တၚ်နိဿဲ အပ္ဍဲ လိက် (In-text citations) ဝွံ နွံပၟိက် ဒးစုတ် ဇၟာပ်အခိၚ် ကာလ မကံက်နုက် ကေတ် လညာတ်၊ ပရူပရာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး တၚ်ဂမၠိုၚ် နူကဵု လိက်အုပ် တၞဟ်တအ်ရ။ ဗီုပြၚ် အဓိက ဂှ် ဒှ် စုတ် ယၟု လက္ကရဴ ညးချူလိက် ကေုာံ သၞာံ မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ပ္ၚံက် (Parenthetical citation) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပၠောပ်စုတ် ပ္ဍဲ ဝါကျ နကဵု မအရေဝ် (Narrative citation) ရ။&lt;ref&gt;Lipson, C. (2011). ''Cite right: A quick guide to citation styles—MLA, APA, Chicago, the sciences, professions, and more''. University of Chicago Press.&lt;/ref&gt;

ဥပမာ၊ ပ္ဍဲ ပ္ၚံက်မ္ဂး &quot;ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဝွံ ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ... (Smith, 2020)။&quot; သာ်ဝွံ ချူတုဲ၊ ပ္ဍဲ ဝါကျမ္ဂး &quot;Smith (2020) ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ...&quot; သာ်ဝွံ ချူရ။ ယဝ်ရ ကံက်နုက် ကေတ် မအရေဝ် လတူ မုက်လိက် တပ်တပ် (Direct quotation) မ္ဂး၊ ဒးစုတ် လၟိဟ် မုက်လိက် (Page number) ကီုရ (ဥပမာ- Smith, 2020, p. 15)။ အရာဝွံ ကဵု ဓဝ်လောဲသွာ ကု ညးဗှ်လိက်တအ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု တမ်ရိုဟ် လိက် တပ်တပ်ရ။ တၚ်နိဿဲ အပ္ဍဲ လိက် ဇၟာပ်မွဲ ဒးနွံကဵု စရၚ် လိက်နိဿဲ မပေၚ်ဍိုက် ပ္ဍဲ မုက်လိက် လက္ကရဴအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Purdue University Writing Lab. (2020). ''In-text citations: The basics''.&lt;/ref&gt;

ယဝ်ရ ညးချူလိက် နွံ ၜါတၠမ္ဂး ဇၟာပ်အခိၚ် ဒးစုတ် ယၟု ညးၜါတၠဂှ် ပ္ဍဲ တၚ်နိဿဲရ (ဥပမာ- Smith &amp; Jones, 2020)။ ဆဂး ယဝ်ရ ညးချူလိက် နွံ ပိတၠ ကေုာံ လတူဂှ်မ္ဂး၊ နူကဵု အလန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစုတ် တၚ်နိဿဲဂှ်ဟေၚ် ဒးစကာ ယၟု ညးချူလိက် ပထမ တုဲ ဒးဆက်စုတ် &quot;ကေုာံ မၞိဟ်တၞဟ်တအ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;et al.&quot; အတိုၚ် သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ ရ (ဥပမာ- Smith et al., 2020)။ သၞောတ်ဝ်ဝွံ ရီုဗၚ် ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေၚ်ထုဲကြာန် ပ္ဍဲ မုက်လိက်တုဲ ကဵု ဓဝ်ကၠးဖ္ဍး ကု ညးဗှ်လိက်တအ်ရ။ လိက် ကေုာံ ရုပ်သာ် တၞဟ်ဟ် မပ္တံကဵု ရုပ်သဳဗလး (Videos)၊ လိက်ဝက်သာ် တအ်လေဝ် ဒးစကာ သၞောတ်ဝ် အတိုၚ်ဏအ်ကီုရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association, 2020, Section 8.&lt;/ref&gt;

== စရၚ် လိက်နိဿဲ လက္ကရဴအိုတ် ==
စရၚ် လိက်နိဿဲ (Reference list) ဒးစွံ ပ္ဍဲ မုက်လိက် တၟိ လက္ကရဴအိုတ် နူ လိက်ကၞပ် တုဲ၊ ဒးပကောံလဝ် တၚ်နိဿဲ သီုဖအိုတ် မစကာလဝ် ပ္ဍဲ လိက်ကၞပ်ဂှ်ရ။ လဒက်ပတန် စရၚ်ဝွံ ဒးဖျေဟ်လဝ် နကဵု လၟေၚ် အက္ခရ် (Alphabetical order) အတိုၚ် ယၟု လက္ကရဴ ညးချူလိက်ရ。 ဇၟာပ် စရၚ် ဒးနွံကဵု လဒက်ပတန် မချောဲဖျေဟ် လတူ လၟေၚ် (Hanging indent)၊ တွဵုဂှ် ပၞောန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် တန်တဴ တပ်တပ်တုဲ ပၞောန် ဆက်တိုန်တအ် ဒးချောဲလုပ် 0.5 ၝောအ်တဲ ရ။ လဒက်ပတန် အဓိက ပန်သာ် သွက် ဇၟာပ် စရၚ်ဂှ် ဒှ်- ညးချူလိက် (Author)၊ စၟတ်တ္ၚဲ (Date)၊ က္ဍိုပ်လိက် (Title)၊ ကေုာံ တမ်ရိုဟ် (Source) ရ။&lt;ref&gt;Streefkerk, 2019.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဥပမာ စရၚ် လိက်နိဿဲ သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ (တက်တြး သတ္တမ)
|-
! ဂကူ တမ်ရိုဟ်
! ဗီုပြၚ် လဒက်ပတန် ကေုာံ ဥပမာ
|-
| လိက်အုပ် (Book)
| Author, A. A. (Year). ''Title of work''. Publisher.&lt;br&gt;Smith, J. (2020). ''Psychology of learning''. APA Books.
|-
| လိက်ဂျာနေဝ် (Journal Article)
| Author, A. A. (Year). Title of article. ''Title of Journal, volume''(issue), page–page. https://doi.org/xxxx&lt;br&gt;Lee, C. (2018). Cognitive science. ''Journal of Minds, 12''(4), 15-20. https://doi.org/10.xxxx
|-
| လိက်ဝက်သာ် (Website)
| Author, A. A. (Year, Month Date). ''Title of webpage''. Site Name. URL&lt;br&gt;World Health Organization. (2020, March 1). ''COVID-19 updates''. WHO. https://www.who.int/...
|}

ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတဴ ဝွံ လိက်နိဿဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် ကၠုၚ်နူ အေန်တာနေတ်တုဲ သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ စၞောန်ပညုၚ်လဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ နွံကဵု စၟတ်သမ္တီ ဒဳအဝ်အာဲ (DOI) မ္ဂး သ္ဒးစုတ် ပ္ဍဲ ကၞောတ် စရၚ် တွဵုရ။ ယဝ်ရ ဟွံမဲကဵု DOI မ္ဂး ဒးစုတ် လေၚ် (URL) တပ်တပ်ရ။ တေအ်နူဂှ် ယၟု လိက်အုပ် ကေုာံ ယၟု ဂျာနေဝ် တအ်ဂှ် ဒးစကာ မအက္ခရ် စၠောန် (Italicized) ရ။ လိက်နိဿဲ ဇၟာပ်မွဲ ဒးကဵု တၚ်နိဿဲ မပေၚ်ဍိုက် သွက် ညးဗှ်လိက်တအ် ညံၚ်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု လိက်တမ်ရိုဟ်ဂှ် လောဲလောဲသွာသွာမာန်ရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association, 2020, Chapter 9.&lt;/ref&gt;

== ဗီုပြၚ် မုက်လိက် ကေုာံ လဒက်ပတန် ==
သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ နွံကဵု စၞောန်ပညုၚ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက် ဗီုပြၚ် မုက်လိက် (Page formatting) သီုဖအိုတ်ရ。 ဇၟာပ် မုက်လိက် ဒးနွံကဵု တၚ်အခြာ (Margins) 1 ၝောအ်တဲ ပ္ဍဲ ပန်ဒိုဟ်။ ပၞောန်လိက် သီုဖအိုတ် ဒးဒှ် လၟေၚ် ပၞောန် ၜါထပ် (Double-spaced) သီုကဵု မုက်လိက် က္ဍိုပ်၊ စရၚ် လိက်နိဿဲ ကေုာံ စရၚ်အၚ် တအ်ရ။ မုက်လိက် ဇၟာပ်မွဲ ဒးစုတ် လၟိဟ် မုက်လိက် ပ္ဍဲ လတူ လပါ် တဲပုၚ်ရ။ လဒက်ပတန် အဓိက မုက်လိက် အေပဳအေ ဝွံ ပါ်လဝ် ပန် ကဏ္ဍ အဓိက- မုက်လိက် က္ဍိုပ် (Title Page)၊ လိက်ခမၞောန် (Abstract)၊ လိက်ဖအိုတ် (Main Body) ကေုာံ စရၚ် လိက်နိဿဲ (References) ရ။&lt;ref&gt;Purdue University Writing Lab. (2020). ''APA sample paper''.&lt;/ref&gt;

မုက်လိက် က္ဍိုပ် သွက် ကွးဘာမ္ဂး ဒးနွံကဵု က္ဍိုပ်လိက် လိက်ကၞပ်၊ ယၟု ညးချူလိက်၊ ယၟု ဌာန ကေုာံ တက္ကသိုလ်၊ ယၟု တန်ဗတောန် (Course name)၊ ယၟု အစာဘာ ကေုာံ စၟတ်တ္ၚဲ မပ္တိုန်ထ္ၜးရ။ က္ဍိုပ်လိက် လိက်ကၞပ် ဒးစွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ်တုဲ ဒးစကာ မအက္ခရ် ဇမ္ၚောဟ် (Bold) ရ။ လိက်ခမၞောန် (Abstract) ဂှ် ဒှ် လိက်ပကောံပကေဝ် မၞုံလၟိဟ် မအရေဝ် အကြာ ၁၅၀ ကဵု ၂၅၀ မအရေဝ်တုဲ စွံလဝ် ပ္ဍဲ မုက်လိက် ၜါရ။ သွက် လိက်ကၞပ် ကွးဘာ ဗွဲမဂၠိုၚ်မ္ဂး ဟွံအာတ်မိက် လိက်ခမၞောန် ဏအ်ရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association, 2020, Chapter 2.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လိက်ဖအိုတ် (Main Body) ဂှ် ဒးစကာ လဒက်ပတန် က္ဍိုပ်လိက် ကဆံၚ် (Heading levels) သွက်ဂွံ ပါ်ပရအ် ပရူပရာ ဂမၠိုၚ်ရ။ သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ နွံကဵု က္ဍိုပ်လိက် မသုန် ကဆံၚ်တုဲ၊ ကဆံၚ် ၁ ဂှ် ဒးစွံ လဒေါဝ်၊ မအက္ခရ် ဇမ္ၚောဟ်ရ။ ကဆံၚ် ၂ ဂှ် ဒးစွံ လပါ် တဲပါဲ၊ မအက္ခရ် ဇမ္ၚောဟ်ရ။ ပရေၚ်စကာ က္ဍိုပ်လိက် ကဆံၚ် ဗွဲမစှ်ေလၟေၚ်ဝွံ ကဵု ဓဝ်လောဲသွာ ကု ညးဗှ်လိက်တအ် သွက်ဂွံ ဗက်ကၠိုဟ် လဒက်ပတန် ပရူပရာ မနွံ ပ္ဍဲ လိက်ကၞပ်ဂှ် ဗွဲမတပ်တးရ။ လဒက်ပတန် မတုပ်သၟဟ် ဏအ်ဂှ် ဒှ် လက္ချဏ် အဓိက မွဲ သွက် လိက်ကၞပ် အကာဒမဳရ။&lt;ref&gt;Lipson, 2011.&lt;/ref&gt;

== လဒက်ပတန် သဒ္ဒါ ကေုာံ ပရေၚ်ရုဲစှ် မအရေဝ် ==
ပရေၚ်ချူလိက် သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ ဝွံ အာတ်မိက် လညာတ် မကၠးဖ္ဍး၊ သဒ္ဒါ မတပ်တး ကေုာံ ပရေၚ်ရုဲစှ် မအရေဝ် မဟွံပါ်စၞာံရ။ သၞောတ်ဝ်ဝွံ ဒုၚ်တဲ ပရေၚ်စကာ ဝါကျ ညးကၠောန် (Active voice) ဂၠိုၚ်နူ ဝါကျ ဒုၚ်ကၠောန် (Passive voice) ရ။ ဥပမာ &quot;ညးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်တအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် စမ်ၜတ်ဝွံ&quot; ဂှ် ခိုဟ်နူ &quot;စမ်ၜတ်ဝွံ ဒးဒုၚ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ညးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်တအ်&quot; ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ကဵု ဓဝ်ကၠးဖ္ဍး ကေုာံ ဒြဟတ် ကု ပရေၚ်ချူလိက် သိပ္ပံရ။ သီုကဵု ဒးစကာ မအရေဝ် မချိုတ်ပၠိုတ် (Precise verbs) ကေုာံ ဒးဝေၚ်ပါဲ မအရေဝ် မဇမၠိၚ်လောန်အာရ။&lt;ref&gt;Nicol, A. A. M., &amp; Pexman, P. M. (2010). ''Displaying your findings: A practical guide for creating figures, posters, and presentations'' (6th ed.). American Psychological Association.&lt;/ref&gt;

တၚ်အဓိက ပ္ဍဲ တက်တြး သတ္တမ ဝွံ ဒှ် လွပ် မအရေဝ် မဟွံပါ်စၞာံ (Bias-free language guidelines) ရ။ ညးချူလိက်တအ် ဒးဝေၚ်ပါဲ မအရေဝ် မပါ်စၞာံ လိၚ်၊ အာယုက်၊ ပရေၚ်ဟွံဍိုက်ပေၚ် (Disability) ကေုာံ ကောန်ဂကူ (Racial/ethnic identity) တအ်ရ。 ဥပမာ သွက် ပရေၚ်ဟွံဍိုက်ပေၚ်မ္ဂး ဒးစကာ မအရေဝ် မပ္တိုန်စ မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာ (Person-first language) ညံၚ်ရဴ &quot;မၞိဟ် မၞုံကဵု ယဲ ကာန်သာ (person with cancer)&quot; စၞး &quot;မၞိဟ်ယဲ ကာန်သာ (cancer patient)&quot; ရ။ လွပ် ဏအ် ထံက်ထ္ၜးကဵု သီလဓဝ် ပ္ဍဲ ပညာစိုတ် ကေုာံ သိပ္ပံ ပရေၚ်မၞိဟ်ရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association, 2020, Chapter 5.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအရာ စကာ လၟိဟ် (Numbers) မ္ဂး၊ သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ စၞောန်ပညုၚ်လဝ် ဒဒှ်ရ လၟိဟ် နူ မွဲ စဵုကဵု ဒစိတ် ဂှ် သ္ဒးချူ နကဵု မအရေဝ် (words) ဥပမာ- မွဲ၊ ၜါ၊ ပိ။ ဆဂး လၟိဟ် စတမ်နူ စှ် လတူဂှ်မ္ဂး သ္ဒးချူ နကဵု ဂၞန် (numerals) ဥပမာ- 10, 15, 100 ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ လၟိဟ်ဂှ် ဒှ် လၟိဟ် မဆက်စပ် ကု ယူနေတ် တၚ်ၜတ်ဆိၚ် (Units of measurement) မပ္တံကဵု 5 cm ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒှ် တမ် ဝါကျ မ္ဂး သၞောတ်ဝ်ဝွံ ပြံၚ်လှာဲအာ အတိုၚ် ပွဳပွူ သဒ္ဒါရ။ သၞောတ်ဝ် တအ်ဏအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် သွက်ဂွံ ကဵု ဓဝ်တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ လိက်ကၞပ် အလုံမွဲရ။&lt;ref&gt;McAdoo, 2020.&lt;/ref&gt;

== စရၚ်အၚ် ကေုာံ ဗီုရုပ်ဂမၠိုၚ် ==
ပရေၚ်ဒက်ပတန် စရၚ်အၚ် (Tables) ကေုာံ ဗီုရုပ် (Figures) တအ်ဂှ် ဒှ် တၚ်အဓိက ပ္ဍဲ ပရေၚ်ချူလိက် အေပဳအေ သွက်ဂွံ ထ္ၜးပျး တၚ်နၚ် (Data) ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။ ဇၟာပ် စရၚ်အၚ် ကေုာံ ဗီုရုပ် သ္ဒးနွံကဵု ဂၞန် လၟေၚ် (ဥပမာ- Table 1, Figure 2) မစုတ်လဝ် ပ္ဍဲ လတူအိုတ် နကဵု မအက္ခရ် ဇမ္ၚောဟ်ရ။ သၟဝ် ဂၞန် လၟေၚ်ဂှ် သ္ဒးစုတ် ယၟု က္ဍိုပ်လိက် သွက် စရၚ်အၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဗီုရုပ်ဂှ် နကဵု မအက္ခရ် စၠောန် (Italicized) ရ။ တၚ်နၚ် အပ္ဍဲ စရၚ်အၚ်တအ်ဂှ် သ္ဒးဖျေဟ်လဝ် လဒက်ပတန် ဗွဲမတပ်တး ကေုာံ ဗှ်လောဲသွာရ။&lt;ref&gt;Nicol &amp; Pexman, 2010.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ ဂှ်၊ ပၞောန် ထ္ၜၚ် (Vertical lines) ဟွံစကာ ပ္ဍဲ လဒက်ပတန် စရၚ်အၚ်ရ။ စကာ ဆ ပၞောန် ပၠး (Horizontal lines) ပ္ဍဲ လတူ ကေုာံ သၟဝ် က္ဍိုပ် စရၚ်အၚ် ကေုာံ ပ္ဍဲ ကၞောတ် စရၚ်အၚ် ဟေၚ်ရ။ လဒက်ပတန် ဏအ်ဂှ် ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေၚ်ထုဲကြာန် ကေုာံ ကဵု ဓဝ်ကျေဝ်ဂေါဝ် ကု မုက်လိက်ရ။ ယဝ်ရ နွံပၟိက် တၚ်သပ်ဗွံ (Notes) သွက်ဂွံ သောၚ်ကလး တၚ်နၚ် ပ္ဍဲ စရၚ်အၚ်မ္ဂး၊ သ္ဒးစုတ် ပ္ဍဲ သၟဝ် စရၚ်အၚ်ဂှ်ရ။ တၚ်သပ်ဗွံဂှ် ပါ်လဝ် ပိ ကဆံၚ်- သာမည (General)၊ တၟေၚ် (Specific)၊ ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Probability) ရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association, 2020, Chapter 7.&lt;/ref&gt;

ဗီုရုပ် (Figures) မပ္တံကဵု ဇယားဂမၠိုၚ် (Graphs)၊ ဓာတ်ရုပ် (Photographs) ကေုာံ ပုံဆောၚ် (Illustrations) တအ်လေဝ် သ္ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောတ်ဝ် အတိုၚ် စရၚ်အၚ်ကီုရ။ ညးချူလိက်တအ် သ္ဒးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ ဗီုရုပ်တအ်ဂှ် နွံကဵု အရံၚ် မတၟး ကေုာံ ကၠးဖ္ဍး သွက် ညးမဗှ်လိက် နကဵု စက္ခူ ဒေန်တအ်မာန်ရ။ တေအ်နူဂှ် ဇၟာပ် စရၚ်အၚ် ကေုာံ ဗီုရုပ် သီုဖအိုတ် သ္ဒးချူ ထံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲ လိက်ဖအိုတ် (Main Text) ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ထ္ၜးပျး ဍေဟ်တအ် ဏီရ။ ဥပမာ &quot;အတိုၚ် မထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲ Table 1...&quot; သာ်ဝွံ ဒးချူရ။&lt;ref&gt;VandenBos, 2007.&lt;/ref&gt;

== လွပ် ပ္ဍဲ ပညာစိုတ် ကေုာံ သိပ္ပံ ပရေၚ်မၞိဟ် ==
သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ ဝွံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် အဓိက သွက် ပညာစိုတ် (Psychology) ကေုာံ သိပ္ပံ ပရေၚ်မၞိဟ် (Social sciences) မပ္တံကဵု ဘာသာရပ် ပရေၚ်မၞိဟ် (Sociology)၊ ပရေၚ်ပညာ (Education) ကေုာံ ပရေၚ်လွဳယဲ (Nursing) တအ်ရ။ ဘာသာရပ် တအ်ဏအ် နွံပၟိက် လိက်ကၞပ် မၞုံကဵု တၚ်နၚ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Empirical research) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ၊ သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ ဝွံ ကဵု ဓဝ်လောဲသွာ သွက်ဂွံ ပ္တိုန်ထ္ၜး တၚ်နၚ် သုတေသန ဗွဲမစှ်ေလၟေၚ်မာန်ရ။ ဗီုပြၚ် လဒက်ပတန် IMRAD (Introduction, Method, Results, and Discussion) မစကာ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ပရေၚ်မၞိဟ်ဂှ် ကိတ်ညဳ ကု သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ ဗွဲမလောန်ရ。 &lt;ref&gt;Sigal, 2010.&lt;/ref&gt;

အဓိက ဟိုတ် မစကာ သၞောတ်ဝ် ညးချူလိက်-စၟတ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲ အေပဳအေ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ပရေၚ်မၞိဟ်မ္ဂး စၟတ်တ္ၚဲ (Date) မပ္တိတ်လဝ် လိက်ကၞပ်ဂှ် နွံကဵု တၚ်ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ လညာတ် ကေုာံ တၚ်ဆဵုဂဗ သုတေသန တအ်ဂှ် ပြံၚ်လှာဲဒၟံၚ် လၟိုန် အခိၚ်တုဲ၊ ညးဗှ်လိက်တအ် နွံပၟိက် မိက်ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ လိက်နိဿဲဂှ် ဒှ် လိက်တၟိ ဟွံသေၚ်မ္ဂး လိက်တြေံ ဍာံ ဟွံဍာံ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ စၟတ်တ္ၚဲဂှ် စွံလဝ် လက္ကရဴ ယၟု ညးချူလိက် တပ်တပ် ပ္ဍဲ တၚ်နိဿဲ အပ္ဍဲ လိက်ရ။ အရာဝွံ တၞဟ်ခြာ နူ သၞောတ်ဝ် အေမ်အေဝ်အေ (MLA) မစွံ အာရီု လတူ လၟိဟ် မုက်လိက် ဂၠိုၚ်နူ စၟတ်တ္ၚဲရ။&lt;ref&gt;Lipson, 2011.&lt;/ref&gt;

တေအ်နူဂှ် သၞောတ်ဝ်ဝွံ ကဵု ဓဝ်အာရီု လတူ လွပ် မအရေဝ် မဟွံပါ်စၞာံ ကေုာံ သီလဓဝ် (Ethics) ဗွဲမသၠုၚ်ရ။ ဘာသာရပ် ပညာစိုတ် ကေုာံ သိပ္ပံ ပရေၚ်မၞိဟ် တအ်ဂှ် ဒးဆက်ဆောံ ကု ပူဂိုလ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် နာနာသာ်တုဲ၊ သၞောတ်ဝ် မအရေဝ် မဟွံပါ်စၞာံဝွံ ဒှ် အရာ မဒးနွံ တွဵု ပ္ဍဲ ပရေၚ်ချူလိက် သုတေသန ရ။ လိက်အုပ် စၞောန်ပညုၚ် အေပဳအေ တွံလဝ် ကဵု လညာတ် ဒဒှ်ရ ညးချူလိက်တအ် ဒးကဵု ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ ကု ညးမပါလုပ် ပ္ဍဲ သုတေသန ကေုာံ ဒးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၚ်နၚ် သီု ဟွံမဲ ကဵု လညာတ် ပါ်စၞာံ ရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association, 2020, Chapter 3.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ကေတ်စရာဲ ကေုာံ တၚ်အာတ်မိက် အကာဒမဳ ==
သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ ဝွံ နွံကဵု ပရေၚ်ထိၚ်ဒဝ် ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေၚ်ကၠတ်ချူလိက် (Plagiarism) ကေုာံ မၚ်မွဲ ပရေၚ်ကေတ်စရာဲ အကာဒမဳ (Academic integrity) ရ။ ပရေၚ်ကၠတ်ချူလိက် မ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေၚ်မစကာ လညာတ်၊ မအရေဝ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကမၠောန် ညးတၞဟ် နဒဒှ် ကမၠောန် အလဵုဇကု သီု ဟွံကဵု တၚ်နိဿဲ မပေၚ်ဍိုက်ရ။ သၞောတ်ဝ်ဝွံ အာတ်မိက်လဝ် ဒဒှ်ရ ဇၟာပ် လညာတ် မကံက်နုက် ကၠုၚ် နူ ညးတၞဟ်မ္ဂး၊ သ္ဒးစုတ် တၚ်နိဿဲ တွဵု၊ ၜိုန်ရ မအရေဝ်ဂှ် ပြံၚ်လှာဲ ချူလဝ် နကဵု မအရေဝ် ဇကု (Paraphrasing) ကီုလေဝ် ဒးစုတ်ကီုရ။&lt;ref&gt;Lee, C. (2018). ''Avoiding plagiarism''. APA Style Blog. https://apastyle.apa.org/blog/plagiarism&lt;/ref&gt;

ပါဲနူ ပရေၚ်ကၠတ်ချူလိက် ညးတၞဟ်တုဲ၊ သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ သီု စၞောန်ပညုၚ်လဝ် စပ်ကဵု ပရေၚ်ကၠတ်ချူလိက် အလဵုဇကု (Self-plagiarism) ကီုရ။ ပရေၚ်ဏအ် ဒှ် ပရေၚ်မကလေၚ် စကာ လိက်ကၞပ် အလဵုဇကု မပ္တိတ်လဝ် တုဲတုဲတအ် ပ္ဍဲ လိက်ကၞပ် တၟိ သီု ဟွံကဵု တၚ်နိဿဲရ။ ညးချူလိက်တအ် ဟွံထေက် ကု ကလေၚ်ပ္တိတ် ကမၠောန် တြေံ နဒဒှ် ကမၠောန် တၟိတုဲ၊ ယဝ်ရ ဒးစကာ ကမၠောန် တြေံမ္ဂး သ္ဒးစုတ် တၚ်နိဿဲ လတူ လိက် အလဵုဇကုဂှ်ရ။ အရာဝွံ မၚ်မွဲကဵု ဓဝ်တပ်တး ပ္ဍဲ ပရေၚ်သုတေသန အကာဒမဳရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association, 2020, Chapter 1.&lt;/ref&gt;

သီလဓဝ် ပရေၚ်ပ္တိတ်လိက် (Publishing ethics) ဂှ် ဒှ် အစိတ်အပိုင်း ကိစ္စဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ ကီုရ။ ညးချူလိက်တအ် ဒးဒုၚ်ဝန် ဒဒှ်ရ တၚ်နၚ် သုတေသန ညးတအ်ဂှ် ဍာံပြ ကေုာံ ဟွံဖန်ဗဒှ်လဝ် (Fabricated) ရ။ သီုကဵု ဒးထံက်ထ္ၜး လၟေၚ်ကမၠောန် သုတေသန ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ညံၚ်ရဴ ညးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၞဟ်တအ် ဂွံကလေၚ် ကၠောန် စမ်ၜတ် (Replicate) မာန်ရ။ တၚ်အာတ်မိက် တအ်ဏအ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ မၞုံကဵု သြဇာ ကေုာံ ပရေၚ်ပတှ်ေ လတူဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;Sigal, 2010.&lt;/ref&gt;

== တၚ်အခြာ ကု သၞောတ်ဝ် တၞဟ်ဂမၠိုၚ် ==
ပ္ဍဲ ပရေၚ်ချူလိက် အကာဒမဳ ဂှ်၊ သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ ဟွံသေၚ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် မွဲဟေၚ်ရ။ သၞောတ်ဝ် အေမ်အေဝ်အေ (MLA - Modern Language Association) ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ချဳကာဂဝ် (Chicago Manual of Style) တအ်လေဝ် စကာဒၟံၚ် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ဘာသာရပ် တၞဟ်တၞဟ်ရ။ သၞောတ်ဝ် အေမ်အေဝ်အေ ဝွံ စကာ ပ္ဍဲ သွာၚ် လိက်ပတ် (Literature) ကေုာံ ဝိဇ္ဇာ (Humanities) တုဲ၊ သၞောတ်ဝ် ချဳကာဂဝ် ဝွံ စကာ ပ္ဍဲ သွာၚ် ဝၚ် (History) ကေုာံ ပရေၚ်ပ္တိတ်လိက် (Publishing) ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Lipson, 2011.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ တၚ်အခြာ အကြာ သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ၊ အေမ်အေဝ်အေ၊ ကေုာံ ချဳကာဂဝ်
|-
! လက္ချဏ်
! အေပဳအေ (APA)
! အေမ်အေဝ်အေ (MLA)
! ချဳကာဂဝ် (Chicago)
|-
| အဓိက ဘာသာရပ်
| သိပ္ပံ ပရေၚ်မၞိဟ်၊ ပညာစိုတ်
| ဝိဇ္ဇာ၊ လိက်ပတ်
| ဝၚ်၊ ပရေၚ်ပ္တိတ်လိက်
|-
| တၚ်နိဿဲ အပ္ဍဲ လိက်
| ညးချူလိက် - စၟတ်တ္ၚဲ (Smith, 2020)
| ညးချူလိက် - လၟိဟ် မုက်လိက် (Smith 15)
| တၚ်သပ်ဗွံ သၟဝ်မုက်လိက် (Footnotes/Endnotes)
|-
| လိက်နိဿဲ လက္ကရဴ
| References
| Works Cited
| Bibliography
|-
| က္ဍိုပ်လိက် ကဆံၚ်
| နွံ (၁ စဵုကဵု ၅)
| ဟွံမဲ (စကာ လဒက်ပတန် အလဵုဇကု)
| ဟွံစၞောန်ပညုၚ် တပ်တပ်
|}

တၚ်အခြာ အဓိက အကြာ အေပဳအေ ကဵု အေမ်အေဝ်အေ ဂှ် ဒှ် ဗီုပြၚ် တၚ်နိဿဲ အပ္ဍဲ လိက် ရ။ အေပဳအေ စွံ အာရီု လတူ စၟတ်တ္ၚဲ (Author-date) တုဲ၊ အေမ်အေဝ်အေ စွံ အာရီု လတူ လၟိဟ် မုက်လိက် (Author-page) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သွာၚ် ဝိဇ္ဇာ မ္ဂး လၟိဟ် မုက်လိက် မစုတ် တၚ်နိဿဲဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဂၠိုၚ်နူ သၞာံ မပ္တိတ်လဝ် လိက်ဂှ်ရ။ သၞောတ်ဝ် ချဳကာဂဝ် မ္ဂး စကာ လဒက်ပတန် တၚ်သပ်ဗွံ သၟဝ်မုက်လိက် (Footnotes) သွက်ဂွံ ထံက်ထ္ၜး တၚ်နိဿဲတုဲ လဒက်ပတန် မုက်လိက် တၞဟ်ခြာအာ ဗွဲမဇၞော်ရ။ သၞောတ်ဝ် ဇၟာပ်မွဲ နွံကဵု တၚ်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ထံက်ပၚ် ဘာသာရပ် အလဵုဇကုညးတအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Purdue University Writing Lab. (2020). ''APA vs. MLA vs. Chicago''.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=American Psychological Association |year=2020 |title=Publication manual of the American Psychological Association |edition=7th |publisher=American Psychological Association |isbn=978-1433832154 |url=https://apastyle.apa.org/products/publication-manual-7th-edition}}
* {{cite book |last=Lipson |first=C. |year=2011 |title=Cite right: A quick guide to citation styles—MLA, APA, Chicago, the sciences, professions, and more |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226484754 |url=https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/C/bo10433221.html}}
* {{cite book |last=Nicol |first=A. A. M. |last2=Pexman |first2=P. M. |year=2010 |title=Displaying your findings: A practical guide for creating figures, posters, and presentations |edition=6th |publisher=American Psychological Association |isbn=978-1433807077 |url=}}
* {{cite web |last=Purdue University Writing Lab |year=2020 |title=APA formatting and style guide (7th ed.) |publisher=Purdue Online Writing Lab |url=https://owl.purdue.edu/owl/research_and_citation/apa_style/apa_formatting_and_style_guide/general_format.html}}
* {{cite web |last=Streefkerk |first=R. |year=2019 |title=APA 7th edition: The most notable changes |publisher=Scribbr |url=https://www.scribbr.com/apa-style/apa-seventh-edition-changes/}}

{{Navbox
| name = သၞောတ်ဝ် ချူလိက်
| title = သၞောတ်ဝ် ချူလိက် အကာဒမဳ ဂမၠိုၚ်
| listclass = hlist
| list1 = 
* [[သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ]]
* [[သၞောတ်ဝ် အေမ်အေဝ်အေ]]
* [[သၞောတ်ဝ် ချဳကာဂဝ်]]
* [[သၞောတ်ဝ် ဟာဗာတ်]]
* [[သၞောတ်ဝ် ဗေန်ခူဗာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ}}
[[Category:သၞောတ်ဝ် ချူလိက် အကာဒမဳ]]
[[Category:ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေၚ်မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေၚ်ချူလိက် သိပ္ပံ]]
[[Category:ပရေၚ်ပညာ ကဆံၚ်သၠုၚ်]]
[[Category:လဒက်ပတန် လိက်ကၞပ်]]
[[Category:လိက်အုပ် စၞောန်ပညုၚ်]]</text>
      <sha1>sniu1xp7a9g1n57nb3p6hzscb3ql7f7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>60431</id>
      <parentid>60300</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T00:14:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261109) #IABot (v2.0.9.7) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>60431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47002" sha1="ell1vk9tqvh1j00hxrext7av2qv8oir" xml:space="preserve">{{Infobox
| name = သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ
| native_name = APA Style
| image = APA_Style_7th_Edition_cover.jpg
| caption = လိက်အုပ် စၞောန်ပညုၚ် သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ (တက်တြး သတ္တမ)
| author = ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန်
| subject = သၞောတ်ဝ် ချူလိက် ကေုာံ တၚ်နိဿဲ
| publisher = ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန် (American Psychological Association)
| publication_date = ၂၀၁၉ (အလန် လက္ကရဴအိုတ်)
| language = အၚ်္ဂလိက်
| website = apastyle.apa.org
}}

သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ (APA style) ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဝ် လဒက်ပတန် လိက်ကၞပ်၊ ပရေၚ်ချူလိက် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် တၚ်နိဿဲ မဖျေဟ်လဝ် သဇိုၚ် နကဵု ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန် (American Psychological Association) တုဲ၊ စကာဒၟံၚ် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲအရာ ချူလိက် အကာဒမဳ (Academic writing) ဆေၚ်စပ် ကု သိပ္ပံ ပရေၚ်မၞိဟ် (Social sciences)၊ ပညာစိုတ်၊ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ဘာသာရပ် သိပ္ပံ တၞဟ်ဂမၠိုၚ်ရ။ သၞောတ်ဝ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် သွက်ဂွံ လောဲသွာ ပ္ဍဲအရာ ဗှ်လ္ၚတ်၊ ညံၚ်ဂွံ နွံကဵု ပရေၚ်တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲလဒက်ပတန် မုက်လိက် ကေုာံ တၚ်နိဿဲဂမၠိုၚ်တုဲ၊ ပရေၚ်ဆက်စၠောံ အကြာ ညးချူလိက် ကဵု ညးဗှ်လိက်တအ် ကလိဂွံ ဓဝ်ကၠိုဟ်ခၠၚ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association. (2020). ''Publication manual of the American Psychological Association'' (7th ed.). https://doi.org/10.1037/0000165-000&lt;/ref&gt; 

အဓိက တၚ်ရန်တၟအ် သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ ဝွံ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လညာတ်ထေၚ်ဗၠေတ်၊ ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေၚ်စုတ်စောဲ လညာတ်ပူဂိုလ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ထံက်ထ္ၜး တၚ်နိဿဲ နူကဵု လိက်အုပ်၊ လိက်ဂျာနေဝ် ကေုာံ လိက်ဝက်သာ်တအ် ဗွဲမတပ်တးရ။ လိက်အုပ် စၞောန်ပညုၚ် (Publication Manual) ဝွံ ပ္တိတ်လဝ် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၂ တုဲ၊ အခိၚ်လၟုဟ် စိုပ်အာ တက်တြး သတ္တမ (Seventh edition) မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲဂိတု အံက်တဝ်ဗါ သၞာံ ၂၀၁၉ ရ။ ပ္ဍဲတက်တြး တၟိဝွံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် မဆေၚ်စပ် ကု လွပ် မအရေဝ် မဟွံပါ်စၞာံ (Inclusive language)၊ ဗီုပြၚ် တၚ်နိဿဲ လတူအေန်တာနေတ် ကေုာံ လဒက်ပတန် မုက်လိက် သွက် ကွးဘာတအ် ပါလုပ်ကၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;VandenBos, G. R. (Ed.). (2007). ''APA dictionary of psychology''. American Psychological Association.&lt;/ref&gt;

သၞောတ်ဝ်ဝွံ ဟွံသေၚ်ဆ လဒက်ပတန် တၚ်နိဿဲဟေၚ် စၞောန်ပညုၚ်လဝ်၊ သီုကဵု စၞောန်ပညုၚ်လဝ် နဲကဲ စကာ သဒ္ဒါ၊ ပရေၚ်ရုဲစှ် မအရေဝ်၊ နဲကဲ ဒက်ပတန် စရၚ်အၚ် (Tables) ကေုာံ ဗီုရုပ် (Figures) တအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးမချူလိက် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်၊ ညးမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Researchers) ကေုာံ အစာဘာတအ် ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောတ်ဝ်ဝွံတုဲ ချူခၞံ ပရေၚ်သုတေသန ညးတအ် အလုံမွဲဂၠးတိရ။ လိက်ကၞပ် စၞောန်ပညုၚ်ဝွံ ကၠာဲစၠောအ်လဝ် နကဵု ဘာသာနာနာတုဲ ဒှ်ကၠုၚ် လိက်အုပ် အဓိက သွက် ပရေၚ်ပညာ ကဆံၚ်သၠုၚ် လတူဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;Purdue University Writing Lab. (2020). ''General format''. Purdue Online Writing Lab. https://owl.purdue.edu/owl/research_and_citation/apa_style/apa_formatting_and_style_guide/general_format.html&lt;/ref&gt;

== ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်တဴတက် ==
သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၉ အခိၚ်ကာလ မပ္တိတ်လဝ် လိက်ပရေၚ် ထပှ်မုက် ပ္ဍဲ သြန်လိက် ပညာစိုတ် (Psychological Bulletin) နကဵု တၚ်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် သၞောတ်ဝ် မတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲအရာ ချူလိက် သိပ္ပံရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်တေအ် ညးမချူလိက်တအ် နွံကဵု ဗီုပြၚ် ချူလိက် နာနာသာ်တုဲ ညးဗှ်လိက်တအ် ကလိဂွံ ဓဝ်ကၠိုဟ်ခၠၚ် ဝါတ်ဂါတ်ကၠုၚ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန် ကေုာံ ဂကောံ မၞိဟ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်တအ် ပံၚ်ကောံတုဲ ဖျေဟ်သဇိုၚ် သၞောတ်ဝ် မတုပ်သၟဟ်မွဲ သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ဂျာနေဝ် ပညာစိုတ်ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association. (1929). Instructions in regard to preparation of manuscript. ''Psychological Bulletin, 26''(2), 57–63. https://doi.org/10.1037/h0071487&lt;/ref&gt; 

လက္ကရဴ နူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၂ ဂှ် လိက်ပရေၚ်ဝွံ ဇၞော်မောဝ်တိုန်တုဲ ပ္တိတ်ကၠုၚ် လိက်အုပ် စၞောန်ပညုၚ် (Publication Manual) အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် မၞုံကဵု လၟိဟ် ၆၀ မုက်ရ။ လိက်အုပ်ဝွံ ပကောံပကေဝ်လဝ် သၞောတ်ဝ် စပ်ကဵု လဒက်ပတန် မုက်လိက်၊ သၞောတ်ဝ် စကာ က္ဍိုပ်လိက် ကေုာံ နဲကဲ စုတ် တၚ်နိဿဲဂမၠိုၚ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ အခိၚ်ကာလ ကၠောအ်ကၠုၚ် ၜါစှ်သၞာံ ဂၠိုၚ်ကၠုၚ်တုဲ လိက်အုပ်ဝွံလေဝ် ဒးထပ် တက်တြး တၟိ ညံၚ်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲ တၟိတၟိတအ်ရ။ သၞောတ်ဝ်ဝွံ လောန်ကၠုၚ် နူ သၞောတ်ဝ် သွက် ဂျာနေဝ်ဟေၚ်တုဲ ဒှ်ကၠုၚ် သၞောတ်ဝ် အဓိက သွက် ပရေၚ်ချူလိက် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် အလုံမွဲဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;Sigal, J. (2010). ''Writing in psychology''. In Sternberg, R. J. (Ed.), ''Guide to publishing in psychology journals'' (pp. 3–14). Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၁ တက်တြး ပဉ္စမ ဂှ် ပၠောပ်စုတ်ကၠုၚ် လၟေၚ်ကမၠောန် သွက်ဂွံ စုတ် တၚ်နိဿဲ နူကဵု အေန်တာနေတ် (Internet) ကေုာံ အဳလက်ထရဝ်နေတ် လိက်ဂမၠိုၚ်ရ။ သၞာံ ၂၀၀၉ တက်တြး ဆဋ္ဌမ ဂှ် ပလေဝ်ဒါန်လဝ် ညံၚ်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု စၟတ်သမ္တီ လိက် ဒဳအဝ်အာဲ (DOI - Digital Object Identifier) တုဲ၊ သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ ဝွံ ဒှ်ကၠုၚ် သၞောတ်ဝ် မကိတ်ညဳအိုတ် ကု ခေတ် ဒဳဂျဳတဴ ရ။ အခိၚ်လၟုဟ် လိက်အုပ် စၞောန်ပညုၚ် သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ ဝွံ သွံရာန် ဂွံ လၟိဟ် ပြကောဋိ က္ဍိုပ် လတူဂၠးတိတုဲ၊ ဒှ်ကပေါတ် အဓိက သွက် ကွးဘာ၊ အစာဘာ ကေုာံ မၞိဟ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်တအ်ရ။ ပရေၚ်တဴတက် သၞောတ်ဝ်ဝွံ ထံက်ထ္ၜးကဵု ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် သွာၚ် သိပ္ပံ ပရေၚ်မၞိဟ် ကေုာံ ပညာစိုတ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association. (2009). ''Publication manual of the American Psychological Association'' (6th ed.). American Psychological Association.&lt;/ref&gt;

== လဒက်ပတန် လိက်အုပ် သတ္တမ ကေုာံ ပြံၚ်လှာဲ ==
လိက်အုပ် စၞောန်ပညုၚ် သတ္တမ (Seventh edition) မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ဝွံ နွံကဵု ပြံၚ်လှာဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် သွက်ဂွံ ကဵု ဓဝ်လောဲသွာ ကု ညးချူလိက်တအ်ရ။ အဓိက ပြံၚ်လှာဲ မွဲဂှ် သၞောတ်ဝ် တၟိဝွံ ပါ်လဝ် ဗီုပြၚ် လဒက်ပတန် မုက်လိက် က္ဍိုပ် (Title page) ၜါသာ်၊ မွဲဂှ် သွက် ကွးဘာ (Student paper) ကေုာံ မွဲပၠန်ဂှ် သွက် မၞိဟ်စိုန်သကီု (Professional paper) ရ။ လဒက်ပတန် သွက် ကွးဘာဂှ် ဟွံဒး စုတ် က္ဍိုပ်လိက် က္ဍန် (Running head) ပ္ဍဲ လတူ မုက်လိက်တုဲ လောဲသွာတိုန် ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;Streefkerk, R. (2019). ''APA 7th edition: The most notable changes''. Scribbr. https://www.scribbr.com/apa-style/apa-seventh-edition-changes/&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအရာ ရုဲစှ် မအက္ခရ် (Font selection) သၞောတ်ဝ် တြေံတေအ် အာတ်မိက်လဝ် ဆ မအက္ခရ် Times New Roman ဇမၞော် 12 ဟေၚ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သတ္တမ အလန်ဝွံ ကဵုလဝ် အခေါၚ် စကာ မအက္ခရ် တၞဟ်တၞဟ် မပ္တံကဵု Calibri 11, Arial 11, Lucida Sans Unicode 10, ကေုာံ Georgia 11 တအ်မာန်ရ။ ပရေၚ်ဝွံ ကဵုအခေါၚ် ကု ညးချူလိက်တအ် သွက်ဂွံ ရုဲစှ် မအက္ခရ် မဗှ်လောဲသွာ ကေုာံ ညဳသၟဟ် ကု စက်ကောန်ပျူတာ ညးတအ်ရ။ သီုကဵု ထံက်ပၚ် ပရေၚ်လောဲသွာ သွက် ညးမၞုံကဵု ပရေၚ်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲအရာ ဗှ်လိက် (Accessibility) ကီုရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association. (2020). ''Style and grammar guidelines: Fonts''. https://apastyle.apa.org/style-grammar-guidelines/paper-format/font&lt;/ref&gt;

ပြံၚ်လှာဲ အဓိက သွက် စရၚ် လိက်နိဿဲ (Reference list) ဂှ်၊ အခိၚ်လၟုဟ် ဟွံဒး စုတ် ယၟု ဍုၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး တွဵုရး မပ္တိတ်လဝ် လိက်အုပ် (Publisher location) ရ။ ဥပမာ သၞောတ်ဝ် တြေံ စုတ်လဝ် &quot;New York, NY: Macmillan&quot; မ္ဂး၊ သၞောတ်ဝ် တၟိဝွံ ဆ &quot;Macmillan&quot; ဟေၚ် စုတ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲ တၚ်နိဿဲ ညးချူလိက် မဂၠိုၚ်တအ်ဂှ် စဵုကဵု လၟိဟ် ၂၀ တၠ ယၟု ညးချူလိက် သီုဖအိုတ် ဒးစုတ် ပ္ဍဲ စရၚ် လိက်နိဿဲရ။ တေအ်နူဂှ် လွပ် &quot;ညး&quot; (they) ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ညးမွဲ (Singular 'they') ဂှ် ဒုၚ်တဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ မအရေဝ် ပါ်စၞာံ လိၚ် (Gender bias) ပ္ဍဲ ပရေၚ်ချူလိက် အကာဒမဳရ။&lt;ref&gt;McAdoo, T. (2020). ''Welcome, singular “they”''. APA Style Blog. https://apastyle.apa.org/blog/singular-they&lt;/ref&gt;

== သၞောတ်ဝ် တၚ်နိဿဲ အပ္ဍဲ လိက် ==
သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ စကာ လဒက်ပတန် တၚ်နိဿဲ အပ္ဍဲ လိက် နကဵု ဗီုပြၚ် ညးချူလိက်-စၟတ်တ္ၚဲ (Author-date format) သွက်ဂွံ ထံက်ထ္ၜး တမ်ရိုဟ် ပရူပရာ ဂမၠိုၚ်ရ။ တၚ်နိဿဲ အပ္ဍဲ လိက် (In-text citations) ဝွံ နွံပၟိက် ဒးစုတ် ဇၟာပ်အခိၚ် ကာလ မကံက်နုက် ကေတ် လညာတ်၊ ပရူပရာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး တၚ်ဂမၠိုၚ် နူကဵု လိက်အုပ် တၞဟ်တအ်ရ။ ဗီုပြၚ် အဓိက ဂှ် ဒှ် စုတ် ယၟု လက္ကရဴ ညးချူလိက် ကေုာံ သၞာံ မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ပ္ၚံက် (Parenthetical citation) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပၠောပ်စုတ် ပ္ဍဲ ဝါကျ နကဵု မအရေဝ် (Narrative citation) ရ။&lt;ref&gt;Lipson, C. (2011). ''Cite right: A quick guide to citation styles—MLA, APA, Chicago, the sciences, professions, and more''. University of Chicago Press.&lt;/ref&gt;

ဥပမာ၊ ပ္ဍဲ ပ္ၚံက်မ္ဂး &quot;ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဝွံ ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ... (Smith, 2020)။&quot; သာ်ဝွံ ချူတုဲ၊ ပ္ဍဲ ဝါကျမ္ဂး &quot;Smith (2020) ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ...&quot; သာ်ဝွံ ချူရ။ ယဝ်ရ ကံက်နုက် ကေတ် မအရေဝ် လတူ မုက်လိက် တပ်တပ် (Direct quotation) မ္ဂး၊ ဒးစုတ် လၟိဟ် မုက်လိက် (Page number) ကီုရ (ဥပမာ- Smith, 2020, p. 15)။ အရာဝွံ ကဵု ဓဝ်လောဲသွာ ကု ညးဗှ်လိက်တအ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု တမ်ရိုဟ် လိက် တပ်တပ်ရ။ တၚ်နိဿဲ အပ္ဍဲ လိက် ဇၟာပ်မွဲ ဒးနွံကဵု စရၚ် လိက်နိဿဲ မပေၚ်ဍိုက် ပ္ဍဲ မုက်လိက် လက္ကရဴအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Purdue University Writing Lab. (2020). ''In-text citations: The basics''.&lt;/ref&gt;

ယဝ်ရ ညးချူလိက် နွံ ၜါတၠမ္ဂး ဇၟာပ်အခိၚ် ဒးစုတ် ယၟု ညးၜါတၠဂှ် ပ္ဍဲ တၚ်နိဿဲရ (ဥပမာ- Smith &amp; Jones, 2020)။ ဆဂး ယဝ်ရ ညးချူလိက် နွံ ပိတၠ ကေုာံ လတူဂှ်မ္ဂး၊ နူကဵု အလန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစုတ် တၚ်နိဿဲဂှ်ဟေၚ် ဒးစကာ ယၟု ညးချူလိက် ပထမ တုဲ ဒးဆက်စုတ် &quot;ကေုာံ မၞိဟ်တၞဟ်တအ်&quot; ဟွံသေၚ်မ္ဂး &quot;et al.&quot; အတိုၚ် သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ ရ (ဥပမာ- Smith et al., 2020)။ သၞောတ်ဝ်ဝွံ ရီုဗၚ် ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေၚ်ထုဲကြာန် ပ္ဍဲ မုက်လိက်တုဲ ကဵု ဓဝ်ကၠးဖ္ဍး ကု ညးဗှ်လိက်တအ်ရ။ လိက် ကေုာံ ရုပ်သာ် တၞဟ်ဟ် မပ္တံကဵု ရုပ်သဳဗလး (Videos)၊ လိက်ဝက်သာ် တအ်လေဝ် ဒးစကာ သၞောတ်ဝ် အတိုၚ်ဏအ်ကီုရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association, 2020, Section 8.&lt;/ref&gt;

== စရၚ် လိက်နိဿဲ လက္ကရဴအိုတ် ==
စရၚ် လိက်နိဿဲ (Reference list) ဒးစွံ ပ္ဍဲ မုက်လိက် တၟိ လက္ကရဴအိုတ် နူ လိက်ကၞပ် တုဲ၊ ဒးပကောံလဝ် တၚ်နိဿဲ သီုဖအိုတ် မစကာလဝ် ပ္ဍဲ လိက်ကၞပ်ဂှ်ရ။ လဒက်ပတန် စရၚ်ဝွံ ဒးဖျေဟ်လဝ် နကဵု လၟေၚ် အက္ခရ် (Alphabetical order) အတိုၚ် ယၟု လက္ကရဴ ညးချူလိက်ရ。 ဇၟာပ် စရၚ် ဒးနွံကဵု လဒက်ပတန် မချောဲဖျေဟ် လတူ လၟေၚ် (Hanging indent)၊ တွဵုဂှ် ပၞောန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် တန်တဴ တပ်တပ်တုဲ ပၞောန် ဆက်တိုန်တအ် ဒးချောဲလုပ် 0.5 ၝောအ်တဲ ရ။ လဒက်ပတန် အဓိက ပန်သာ် သွက် ဇၟာပ် စရၚ်ဂှ် ဒှ်- ညးချူလိက် (Author)၊ စၟတ်တ္ၚဲ (Date)၊ က္ဍိုပ်လိက် (Title)၊ ကေုာံ တမ်ရိုဟ် (Source) ရ။&lt;ref&gt;Streefkerk, 2019.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဥပမာ စရၚ် လိက်နိဿဲ သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ (တက်တြး သတ္တမ)
|-
! ဂကူ တမ်ရိုဟ်
! ဗီုပြၚ် လဒက်ပတန် ကေုာံ ဥပမာ
|-
| လိက်အုပ် (Book)
| Author, A. A. (Year). ''Title of work''. Publisher.&lt;br&gt;Smith, J. (2020). ''Psychology of learning''. APA Books.
|-
| လိက်ဂျာနေဝ် (Journal Article)
| Author, A. A. (Year). Title of article. ''Title of Journal, volume''(issue), page–page. https://doi.org/xxxx&lt;br&gt;Lee, C. (2018). Cognitive science. ''Journal of Minds, 12''(4), 15-20. https://doi.org/10.xxxx
|-
| လိက်ဝက်သာ် (Website)
| Author, A. A. (Year, Month Date). ''Title of webpage''. Site Name. URL&lt;br&gt;World Health Organization. (2020, March 1). ''COVID-19 updates''. WHO. https://www.who.int/...
|}

ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတဴ ဝွံ လိက်နိဿဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် ကၠုၚ်နူ အေန်တာနေတ်တုဲ သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ စၞောန်ပညုၚ်လဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ နွံကဵု စၟတ်သမ္တီ ဒဳအဝ်အာဲ (DOI) မ္ဂး သ္ဒးစုတ် ပ္ဍဲ ကၞောတ် စရၚ် တွဵုရ။ ယဝ်ရ ဟွံမဲကဵု DOI မ္ဂး ဒးစုတ် လေၚ် (URL) တပ်တပ်ရ။ တေအ်နူဂှ် ယၟု လိက်အုပ် ကေုာံ ယၟု ဂျာနေဝ် တအ်ဂှ် ဒးစကာ မအက္ခရ် စၠောန် (Italicized) ရ။ လိက်နိဿဲ ဇၟာပ်မွဲ ဒးကဵု တၚ်နိဿဲ မပေၚ်ဍိုက် သွက် ညးဗှ်လိက်တအ် ညံၚ်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု လိက်တမ်ရိုဟ်ဂှ် လောဲလောဲသွာသွာမာန်ရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association, 2020, Chapter 9.&lt;/ref&gt;

== ဗီုပြၚ် မုက်လိက် ကေုာံ လဒက်ပတန် ==
သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ နွံကဵု စၞောန်ပညုၚ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက် ဗီုပြၚ် မုက်လိက် (Page formatting) သီုဖအိုတ်ရ。 ဇၟာပ် မုက်လိက် ဒးနွံကဵု တၚ်အခြာ (Margins) 1 ၝောအ်တဲ ပ္ဍဲ ပန်ဒိုဟ်။ ပၞောန်လိက် သီုဖအိုတ် ဒးဒှ် လၟေၚ် ပၞောန် ၜါထပ် (Double-spaced) သီုကဵု မုက်လိက် က္ဍိုပ်၊ စရၚ် လိက်နိဿဲ ကေုာံ စရၚ်အၚ် တအ်ရ။ မုက်လိက် ဇၟာပ်မွဲ ဒးစုတ် လၟိဟ် မုက်လိက် ပ္ဍဲ လတူ လပါ် တဲပုၚ်ရ။ လဒက်ပတန် အဓိက မုက်လိက် အေပဳအေ ဝွံ ပါ်လဝ် ပန် ကဏ္ဍ အဓိက- မုက်လိက် က္ဍိုပ် (Title Page)၊ လိက်ခမၞောန် (Abstract)၊ လိက်ဖအိုတ် (Main Body) ကေုာံ စရၚ် လိက်နိဿဲ (References) ရ။&lt;ref&gt;Purdue University Writing Lab. (2020). ''APA sample paper''.&lt;/ref&gt;

မုက်လိက် က္ဍိုပ် သွက် ကွးဘာမ္ဂး ဒးနွံကဵု က္ဍိုပ်လိက် လိက်ကၞပ်၊ ယၟု ညးချူလိက်၊ ယၟု ဌာန ကေုာံ တက္ကသိုလ်၊ ယၟု တန်ဗတောန် (Course name)၊ ယၟု အစာဘာ ကေုာံ စၟတ်တ္ၚဲ မပ္တိုန်ထ္ၜးရ။ က္ဍိုပ်လိက် လိက်ကၞပ် ဒးစွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ်တုဲ ဒးစကာ မအက္ခရ် ဇမ္ၚောဟ် (Bold) ရ။ လိက်ခမၞောန် (Abstract) ဂှ် ဒှ် လိက်ပကောံပကေဝ် မၞုံလၟိဟ် မအရေဝ် အကြာ ၁၅၀ ကဵု ၂၅၀ မအရေဝ်တုဲ စွံလဝ် ပ္ဍဲ မုက်လိက် ၜါရ။ သွက် လိက်ကၞပ် ကွးဘာ ဗွဲမဂၠိုၚ်မ္ဂး ဟွံအာတ်မိက် လိက်ခမၞောန် ဏအ်ရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association, 2020, Chapter 2.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လိက်ဖအိုတ် (Main Body) ဂှ် ဒးစကာ လဒက်ပတန် က္ဍိုပ်လိက် ကဆံၚ် (Heading levels) သွက်ဂွံ ပါ်ပရအ် ပရူပရာ ဂမၠိုၚ်ရ။ သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ နွံကဵု က္ဍိုပ်လိက် မသုန် ကဆံၚ်တုဲ၊ ကဆံၚ် ၁ ဂှ် ဒးစွံ လဒေါဝ်၊ မအက္ခရ် ဇမ္ၚောဟ်ရ။ ကဆံၚ် ၂ ဂှ် ဒးစွံ လပါ် တဲပါဲ၊ မအက္ခရ် ဇမ္ၚောဟ်ရ။ ပရေၚ်စကာ က္ဍိုပ်လိက် ကဆံၚ် ဗွဲမစှ်ေလၟေၚ်ဝွံ ကဵု ဓဝ်လောဲသွာ ကု ညးဗှ်လိက်တအ် သွက်ဂွံ ဗက်ကၠိုဟ် လဒက်ပတန် ပရူပရာ မနွံ ပ္ဍဲ လိက်ကၞပ်ဂှ် ဗွဲမတပ်တးရ။ လဒက်ပတန် မတုပ်သၟဟ် ဏအ်ဂှ် ဒှ် လက္ချဏ် အဓိက မွဲ သွက် လိက်ကၞပ် အကာဒမဳရ။&lt;ref&gt;Lipson, 2011.&lt;/ref&gt;

== လဒက်ပတန် သဒ္ဒါ ကေုာံ ပရေၚ်ရုဲစှ် မအရေဝ် ==
ပရေၚ်ချူလိက် သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ ဝွံ အာတ်မိက် လညာတ် မကၠးဖ္ဍး၊ သဒ္ဒါ မတပ်တး ကေုာံ ပရေၚ်ရုဲစှ် မအရေဝ် မဟွံပါ်စၞာံရ။ သၞောတ်ဝ်ဝွံ ဒုၚ်တဲ ပရေၚ်စကာ ဝါကျ ညးကၠောန် (Active voice) ဂၠိုၚ်နူ ဝါကျ ဒုၚ်ကၠောန် (Passive voice) ရ။ ဥပမာ &quot;ညးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်တအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် စမ်ၜတ်ဝွံ&quot; ဂှ် ခိုဟ်နူ &quot;စမ်ၜတ်ဝွံ ဒးဒုၚ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ညးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်တအ်&quot; ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ကဵု ဓဝ်ကၠးဖ္ဍး ကေုာံ ဒြဟတ် ကု ပရေၚ်ချူလိက် သိပ္ပံရ။ သီုကဵု ဒးစကာ မအရေဝ် မချိုတ်ပၠိုတ် (Precise verbs) ကေုာံ ဒးဝေၚ်ပါဲ မအရေဝ် မဇမၠိၚ်လောန်အာရ။&lt;ref&gt;Nicol, A. A. M., &amp; Pexman, P. M. (2010). ''Displaying your findings: A practical guide for creating figures, posters, and presentations'' (6th ed.). American Psychological Association.&lt;/ref&gt;

တၚ်အဓိက ပ္ဍဲ တက်တြး သတ္တမ ဝွံ ဒှ် လွပ် မအရေဝ် မဟွံပါ်စၞာံ (Bias-free language guidelines) ရ။ ညးချူလိက်တအ် ဒးဝေၚ်ပါဲ မအရေဝ် မပါ်စၞာံ လိၚ်၊ အာယုက်၊ ပရေၚ်ဟွံဍိုက်ပေၚ် (Disability) ကေုာံ ကောန်ဂကူ (Racial/ethnic identity) တအ်ရ。 ဥပမာ သွက် ပရေၚ်ဟွံဍိုက်ပေၚ်မ္ဂး ဒးစကာ မအရေဝ် မပ္တိုန်စ မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာ (Person-first language) ညံၚ်ရဴ &quot;မၞိဟ် မၞုံကဵု ယဲ ကာန်သာ (person with cancer)&quot; စၞး &quot;မၞိဟ်ယဲ ကာန်သာ (cancer patient)&quot; ရ။ လွပ် ဏအ် ထံက်ထ္ၜးကဵု သီလဓဝ် ပ္ဍဲ ပညာစိုတ် ကေုာံ သိပ္ပံ ပရေၚ်မၞိဟ်ရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association, 2020, Chapter 5.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအရာ စကာ လၟိဟ် (Numbers) မ္ဂး၊ သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ စၞောန်ပညုၚ်လဝ် ဒဒှ်ရ လၟိဟ် နူ မွဲ စဵုကဵု ဒစိတ် ဂှ် သ္ဒးချူ နကဵု မအရေဝ် (words) ဥပမာ- မွဲ၊ ၜါ၊ ပိ။ ဆဂး လၟိဟ် စတမ်နူ စှ် လတူဂှ်မ္ဂး သ္ဒးချူ နကဵု ဂၞန် (numerals) ဥပမာ- 10, 15, 100 ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ လၟိဟ်ဂှ် ဒှ် လၟိဟ် မဆက်စပ် ကု ယူနေတ် တၚ်ၜတ်ဆိၚ် (Units of measurement) မပ္တံကဵု 5 cm ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဒှ် တမ် ဝါကျ မ္ဂး သၞောတ်ဝ်ဝွံ ပြံၚ်လှာဲအာ အတိုၚ် ပွဳပွူ သဒ္ဒါရ။ သၞောတ်ဝ် တအ်ဏအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် သွက်ဂွံ ကဵု ဓဝ်တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ လိက်ကၞပ် အလုံမွဲရ။&lt;ref&gt;McAdoo, 2020.&lt;/ref&gt;

== စရၚ်အၚ် ကေုာံ ဗီုရုပ်ဂမၠိုၚ် ==
ပရေၚ်ဒက်ပတန် စရၚ်အၚ် (Tables) ကေုာံ ဗီုရုပ် (Figures) တအ်ဂှ် ဒှ် တၚ်အဓိက ပ္ဍဲ ပရေၚ်ချူလိက် အေပဳအေ သွက်ဂွံ ထ္ၜးပျး တၚ်နၚ် (Data) ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။ ဇၟာပ် စရၚ်အၚ် ကေုာံ ဗီုရုပ် သ္ဒးနွံကဵု ဂၞန် လၟေၚ် (ဥပမာ- Table 1, Figure 2) မစုတ်လဝ် ပ္ဍဲ လတူအိုတ် နကဵု မအက္ခရ် ဇမ္ၚောဟ်ရ။ သၟဝ် ဂၞန် လၟေၚ်ဂှ် သ္ဒးစုတ် ယၟု က္ဍိုပ်လိက် သွက် စရၚ်အၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဗီုရုပ်ဂှ် နကဵု မအက္ခရ် စၠောန် (Italicized) ရ။ တၚ်နၚ် အပ္ဍဲ စရၚ်အၚ်တအ်ဂှ် သ္ဒးဖျေဟ်လဝ် လဒက်ပတန် ဗွဲမတပ်တး ကေုာံ ဗှ်လောဲသွာရ။&lt;ref&gt;Nicol &amp; Pexman, 2010.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ ဂှ်၊ ပၞောန် ထ္ၜၚ် (Vertical lines) ဟွံစကာ ပ္ဍဲ လဒက်ပတန် စရၚ်အၚ်ရ။ စကာ ဆ ပၞောန် ပၠး (Horizontal lines) ပ္ဍဲ လတူ ကေုာံ သၟဝ် က္ဍိုပ် စရၚ်အၚ် ကေုာံ ပ္ဍဲ ကၞောတ် စရၚ်အၚ် ဟေၚ်ရ။ လဒက်ပတန် ဏအ်ဂှ် ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေၚ်ထုဲကြာန် ကေုာံ ကဵု ဓဝ်ကျေဝ်ဂေါဝ် ကု မုက်လိက်ရ။ ယဝ်ရ နွံပၟိက် တၚ်သပ်ဗွံ (Notes) သွက်ဂွံ သောၚ်ကလး တၚ်နၚ် ပ္ဍဲ စရၚ်အၚ်မ္ဂး၊ သ္ဒးစုတ် ပ္ဍဲ သၟဝ် စရၚ်အၚ်ဂှ်ရ။ တၚ်သပ်ဗွံဂှ် ပါ်လဝ် ပိ ကဆံၚ်- သာမည (General)၊ တၟေၚ် (Specific)၊ ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Probability) ရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association, 2020, Chapter 7.&lt;/ref&gt;

ဗီုရုပ် (Figures) မပ္တံကဵု ဇယားဂမၠိုၚ် (Graphs)၊ ဓာတ်ရုပ် (Photographs) ကေုာံ ပုံဆောၚ် (Illustrations) တအ်လေဝ် သ္ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောတ်ဝ် အတိုၚ် စရၚ်အၚ်ကီုရ။ ညးချူလိက်တအ် သ္ဒးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ ဗီုရုပ်တအ်ဂှ် နွံကဵု အရံၚ် မတၟး ကေုာံ ကၠးဖ္ဍး သွက် ညးမဗှ်လိက် နကဵု စက္ခူ ဒေန်တအ်မာန်ရ။ တေအ်နူဂှ် ဇၟာပ် စရၚ်အၚ် ကေုာံ ဗီုရုပ် သီုဖအိုတ် သ္ဒးချူ ထံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲ လိက်ဖအိုတ် (Main Text) ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ထ္ၜးပျး ဍေဟ်တအ် ဏီရ။ ဥပမာ &quot;အတိုၚ် မထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲ Table 1...&quot; သာ်ဝွံ ဒးချူရ။&lt;ref&gt;VandenBos, 2007.&lt;/ref&gt;

== လွပ် ပ္ဍဲ ပညာစိုတ် ကေုာံ သိပ္ပံ ပရေၚ်မၞိဟ် ==
သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ ဝွံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် အဓိက သွက် ပညာစိုတ် (Psychology) ကေုာံ သိပ္ပံ ပရေၚ်မၞိဟ် (Social sciences) မပ္တံကဵု ဘာသာရပ် ပရေၚ်မၞိဟ် (Sociology)၊ ပရေၚ်ပညာ (Education) ကေုာံ ပရေၚ်လွဳယဲ (Nursing) တအ်ရ။ ဘာသာရပ် တအ်ဏအ် နွံပၟိက် လိက်ကၞပ် မၞုံကဵု တၚ်နၚ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Empirical research) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ၊ သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ ဝွံ ကဵု ဓဝ်လောဲသွာ သွက်ဂွံ ပ္တိုန်ထ္ၜး တၚ်နၚ် သုတေသန ဗွဲမစှ်ေလၟေၚ်မာန်ရ။ ဗီုပြၚ် လဒက်ပတန် IMRAD (Introduction, Method, Results, and Discussion) မစကာ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ပရေၚ်မၞိဟ်ဂှ် ကိတ်ညဳ ကု သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ ဗွဲမလောန်ရ。 &lt;ref&gt;Sigal, 2010.&lt;/ref&gt;

အဓိက ဟိုတ် မစကာ သၞောတ်ဝ် ညးချူလိက်-စၟတ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲ အေပဳအေ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ပရေၚ်မၞိဟ်မ္ဂး စၟတ်တ္ၚဲ (Date) မပ္တိတ်လဝ် လိက်ကၞပ်ဂှ် နွံကဵု တၚ်ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ လညာတ် ကေုာံ တၚ်ဆဵုဂဗ သုတေသန တအ်ဂှ် ပြံၚ်လှာဲဒၟံၚ် လၟိုန် အခိၚ်တုဲ၊ ညးဗှ်လိက်တအ် နွံပၟိက် မိက်ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ လိက်နိဿဲဂှ် ဒှ် လိက်တၟိ ဟွံသေၚ်မ္ဂး လိက်တြေံ ဍာံ ဟွံဍာံ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ စၟတ်တ္ၚဲဂှ် စွံလဝ် လက္ကရဴ ယၟု ညးချူလိက် တပ်တပ် ပ္ဍဲ တၚ်နိဿဲ အပ္ဍဲ လိက်ရ။ အရာဝွံ တၞဟ်ခြာ နူ သၞောတ်ဝ် အေမ်အေဝ်အေ (MLA) မစွံ အာရီု လတူ လၟိဟ် မုက်လိက် ဂၠိုၚ်နူ စၟတ်တ္ၚဲရ။&lt;ref&gt;Lipson, 2011.&lt;/ref&gt;

တေအ်နူဂှ် သၞောတ်ဝ်ဝွံ ကဵု ဓဝ်အာရီု လတူ လွပ် မအရေဝ် မဟွံပါ်စၞာံ ကေုာံ သီလဓဝ် (Ethics) ဗွဲမသၠုၚ်ရ။ ဘာသာရပ် ပညာစိုတ် ကေုာံ သိပ္ပံ ပရေၚ်မၞိဟ် တအ်ဂှ် ဒးဆက်ဆောံ ကု ပူဂိုလ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် နာနာသာ်တုဲ၊ သၞောတ်ဝ် မအရေဝ် မဟွံပါ်စၞာံဝွံ ဒှ် အရာ မဒးနွံ တွဵု ပ္ဍဲ ပရေၚ်ချူလိက် သုတေသန ရ။ လိက်အုပ် စၞောန်ပညုၚ် အေပဳအေ တွံလဝ် ကဵု လညာတ် ဒဒှ်ရ ညးချူလိက်တအ် ဒးကဵု ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ ကု ညးမပါလုပ် ပ္ဍဲ သုတေသန ကေုာံ ဒးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၚ်နၚ် သီု ဟွံမဲ ကဵု လညာတ် ပါ်စၞာံ ရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association, 2020, Chapter 3.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ကေတ်စရာဲ ကေုာံ တၚ်အာတ်မိက် အကာဒမဳ ==
သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ ဝွံ နွံကဵု ပရေၚ်ထိၚ်ဒဝ် ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေၚ်ကၠတ်ချူလိက် (Plagiarism) ကေုာံ မၚ်မွဲ ပရေၚ်ကေတ်စရာဲ အကာဒမဳ (Academic integrity) ရ။ ပရေၚ်ကၠတ်ချူလိက် မ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေၚ်မစကာ လညာတ်၊ မအရေဝ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကမၠောန် ညးတၞဟ် နဒဒှ် ကမၠောန် အလဵုဇကု သီု ဟွံကဵု တၚ်နိဿဲ မပေၚ်ဍိုက်ရ။ သၞောတ်ဝ်ဝွံ အာတ်မိက်လဝ် ဒဒှ်ရ ဇၟာပ် လညာတ် မကံက်နုက် ကၠုၚ် နူ ညးတၞဟ်မ္ဂး၊ သ္ဒးစုတ် တၚ်နိဿဲ တွဵု၊ ၜိုန်ရ မအရေဝ်ဂှ် ပြံၚ်လှာဲ ချူလဝ် နကဵု မအရေဝ် ဇကု (Paraphrasing) ကီုလေဝ် ဒးစုတ်ကီုရ။&lt;ref&gt;Lee, C. (2018). ''Avoiding plagiarism''. APA Style Blog. https://apastyle.apa.org/blog/plagiarism&lt;/ref&gt;

ပါဲနူ ပရေၚ်ကၠတ်ချူလိက် ညးတၞဟ်တုဲ၊ သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ သီု စၞောန်ပညုၚ်လဝ် စပ်ကဵု ပရေၚ်ကၠတ်ချူလိက် အလဵုဇကု (Self-plagiarism) ကီုရ။ ပရေၚ်ဏအ် ဒှ် ပရေၚ်မကလေၚ် စကာ လိက်ကၞပ် အလဵုဇကု မပ္တိတ်လဝ် တုဲတုဲတအ် ပ္ဍဲ လိက်ကၞပ် တၟိ သီု ဟွံကဵု တၚ်နိဿဲရ။ ညးချူလိက်တအ် ဟွံထေက် ကု ကလေၚ်ပ္တိတ် ကမၠောန် တြေံ နဒဒှ် ကမၠောန် တၟိတုဲ၊ ယဝ်ရ ဒးစကာ ကမၠောန် တြေံမ္ဂး သ္ဒးစုတ် တၚ်နိဿဲ လတူ လိက် အလဵုဇကုဂှ်ရ။ အရာဝွံ မၚ်မွဲကဵု ဓဝ်တပ်တး ပ္ဍဲ ပရေၚ်သုတေသန အကာဒမဳရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association, 2020, Chapter 1.&lt;/ref&gt;

သီလဓဝ် ပရေၚ်ပ္တိတ်လိက် (Publishing ethics) ဂှ် ဒှ် အစိတ်အပိုင်း ကိစ္စဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ ကီုရ။ ညးချူလိက်တအ် ဒးဒုၚ်ဝန် ဒဒှ်ရ တၚ်နၚ် သုတေသန ညးတအ်ဂှ် ဍာံပြ ကေုာံ ဟွံဖန်ဗဒှ်လဝ် (Fabricated) ရ။ သီုကဵု ဒးထံက်ထ္ၜး လၟေၚ်ကမၠောန် သုတေသန ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ညံၚ်ရဴ ညးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၞဟ်တအ် ဂွံကလေၚ် ကၠောန် စမ်ၜတ် (Replicate) မာန်ရ။ တၚ်အာတ်မိက် တအ်ဏအ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ မၞုံကဵု သြဇာ ကေုာံ ပရေၚ်ပတှ်ေ လတူဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;Sigal, 2010.&lt;/ref&gt;

== တၚ်အခြာ ကု သၞောတ်ဝ် တၞဟ်ဂမၠိုၚ် ==
ပ္ဍဲ ပရေၚ်ချူလိက် အကာဒမဳ ဂှ်၊ သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ ဟွံသေၚ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် မွဲဟေၚ်ရ။ သၞောတ်ဝ် အေမ်အေဝ်အေ (MLA - Modern Language Association) ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ချဳကာဂဝ် (Chicago Manual of Style) တအ်လေဝ် စကာဒၟံၚ် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ ဘာသာရပ် တၞဟ်တၞဟ်ရ။ သၞောတ်ဝ် အေမ်အေဝ်အေ ဝွံ စကာ ပ္ဍဲ သွာၚ် လိက်ပတ် (Literature) ကေုာံ ဝိဇ္ဇာ (Humanities) တုဲ၊ သၞောတ်ဝ် ချဳကာဂဝ် ဝွံ စကာ ပ္ဍဲ သွာၚ် ဝၚ် (History) ကေုာံ ပရေၚ်ပ္တိတ်လိက် (Publishing) ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Lipson, 2011.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ တၚ်အခြာ အကြာ သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ၊ အေမ်အေဝ်အေ၊ ကေုာံ ချဳကာဂဝ်
|-
! လက္ချဏ်
! အေပဳအေ (APA)
! အေမ်အေဝ်အေ (MLA)
! ချဳကာဂဝ် (Chicago)
|-
| အဓိက ဘာသာရပ်
| သိပ္ပံ ပရေၚ်မၞိဟ်၊ ပညာစိုတ်
| ဝိဇ္ဇာ၊ လိက်ပတ်
| ဝၚ်၊ ပရေၚ်ပ္တိတ်လိက်
|-
| တၚ်နိဿဲ အပ္ဍဲ လိက်
| ညးချူလိက် - စၟတ်တ္ၚဲ (Smith, 2020)
| ညးချူလိက် - လၟိဟ် မုက်လိက် (Smith 15)
| တၚ်သပ်ဗွံ သၟဝ်မုက်လိက် (Footnotes/Endnotes)
|-
| လိက်နိဿဲ လက္ကရဴ
| References
| Works Cited
| Bibliography
|-
| က္ဍိုပ်လိက် ကဆံၚ်
| နွံ (၁ စဵုကဵု ၅)
| ဟွံမဲ (စကာ လဒက်ပတန် အလဵုဇကု)
| ဟွံစၞောန်ပညုၚ် တပ်တပ်
|}

တၚ်အခြာ အဓိက အကြာ အေပဳအေ ကဵု အေမ်အေဝ်အေ ဂှ် ဒှ် ဗီုပြၚ် တၚ်နိဿဲ အပ္ဍဲ လိက် ရ။ အေပဳအေ စွံ အာရီု လတူ စၟတ်တ္ၚဲ (Author-date) တုဲ၊ အေမ်အေဝ်အေ စွံ အာရီု လတူ လၟိဟ် မုက်လိက် (Author-page) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သွာၚ် ဝိဇ္ဇာ မ္ဂး လၟိဟ် မုက်လိက် မစုတ် တၚ်နိဿဲဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဂၠိုၚ်နူ သၞာံ မပ္တိတ်လဝ် လိက်ဂှ်ရ။ သၞောတ်ဝ် ချဳကာဂဝ် မ္ဂး စကာ လဒက်ပတန် တၚ်သပ်ဗွံ သၟဝ်မုက်လိက် (Footnotes) သွက်ဂွံ ထံက်ထ္ၜး တၚ်နိဿဲတုဲ လဒက်ပတန် မုက်လိက် တၞဟ်ခြာအာ ဗွဲမဇၞော်ရ။ သၞောတ်ဝ် ဇၟာပ်မွဲ နွံကဵု တၚ်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ထံက်ပၚ် ဘာသာရပ် အလဵုဇကုညးတအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Purdue University Writing Lab. (2020). ''APA vs. MLA vs. Chicago''.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=American Psychological Association |year=2020 |title=Publication manual of the American Psychological Association |edition=7th |publisher=American Psychological Association |isbn=978-1433832154 |url=https://apastyle.apa.org/products/publication-manual-7th-edition}}
* {{cite book |last=Lipson |first=C. |year=2011 |title=Cite right: A quick guide to citation styles—MLA, APA, Chicago, the sciences, professions, and more |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226484754 |url=https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/C/bo10433221.html}}
* {{cite book |last=Nicol |first=A. A. M. |last2=Pexman |first2=P. M. |year=2010 |title=Displaying your findings: A practical guide for creating figures, posters, and presentations |edition=6th |publisher=American Psychological Association |isbn=978-1433807077 |url=https://archive.org/details/displayingyourfi0000nico_x1g6}}
* {{cite web |last=Purdue University Writing Lab |year=2020 |title=APA formatting and style guide (7th ed.) |publisher=Purdue Online Writing Lab |url=https://owl.purdue.edu/owl/research_and_citation/apa_style/apa_formatting_and_style_guide/general_format.html}}
* {{cite web |last=Streefkerk |first=R. |year=2019 |title=APA 7th edition: The most notable changes |publisher=Scribbr |url=https://www.scribbr.com/apa-style/apa-seventh-edition-changes/}}

{{Navbox
| name = သၞောတ်ဝ် ချူလိက်
| title = သၞောတ်ဝ် ချူလိက် အကာဒမဳ ဂမၠိုၚ်
| listclass = hlist
| list1 = 
* [[သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ]]
* [[သၞောတ်ဝ် အေမ်အေဝ်အေ]]
* [[သၞောတ်ဝ် ချဳကာဂဝ်]]
* [[သၞောတ်ဝ် ဟာဗာတ်]]
* [[သၞောတ်ဝ် ဗေန်ခူဗာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:သၞောတ်ဝ် အေပဳအေ}}
[[Category:သၞောတ်ဝ် ချူလိက် အကာဒမဳ]]
[[Category:ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေၚ်မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေၚ်ချူလိက် သိပ္ပံ]]
[[Category:ပရေၚ်ပညာ ကဆံၚ်သၠုၚ်]]
[[Category:လဒက်ပတန် လိက်ကၞပ်]]
[[Category:လိက်အုပ် စၞောန်ပညုၚ်]]</text>
      <sha1>ell1vk9tqvh1j00hxrext7av2qv8oir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13529</id>
    <revision>
      <id>60301</id>
      <timestamp>2026-11-09T14:53:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် မုက်လိက် ကေုာံ ပရူပရာဂမၠိုင် မဆေင်စပ် ကု [[ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန်]] (American Psychological Association - APA) ကေုာံ လိက်အုပ်၊ သၞောတ်ဝ် မဆေင်စပ် ကု ဂကောံဏအ်ရ။  ...&quot;</comment>
      <origin>60301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="585" sha1="clqj7762ad1k08kwifjbtz9v57m33el" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပကောံလဝ် မုက်လိက် ကေုာံ ပရူပရာဂမၠိုင် မဆေင်စပ် ကု [[ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန်]] (American Psychological Association - APA) ကေုာံ လိက်အုပ်၊ သၞောတ်ဝ် မဆေင်စပ် ကု ဂကောံဏအ်ရ။

[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဂကောံဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]</text>
      <sha1>clqj7762ad1k08kwifjbtz9v57m33el</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13530</id>
    <revision>
      <id>60302</id>
      <timestamp>2026-11-09T14:57:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox organization | name = ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန် | native_name = American Psychological Association (APA) | image = Psychology Symbol - Psi.svg | caption = သင်္ကေတ ပညာစိုတ် (Psi) မစကာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ် | abbreviation = အေပဳအေ (APA) | formation = ဇူလာင် ၁၈၉...&quot;</comment>
      <origin>60302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26670" sha1="3rswx2t351yi4dv6cdhh8de0a16v1oh" xml:space="preserve">{{Infobox organization
| name = ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန်
| native_name = American Psychological Association (APA)
| image = Psychology Symbol - Psi.svg
| caption = သင်္ကေတ ပညာစိုတ် (Psi) မစကာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ်
| abbreviation = အေပဳအေ (APA)
| formation = ဇူလာင် ၁၈၉၂; ၁၃၄ သၞာံ မတုဲကၠုင်
| founders = ဂျဳ သတေန်လဳ ဟဝ် (G. Stanley Hall) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt;
| type = ဂကောံ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ သိပ္ပံ
| purpose = ပရေင်တဴတက် ပညာစိုတ်
| headquarters = ဝါယှေန်တောန် ဒဳသဳ (Washington, D.C.)
| region_served = ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ဂၠးကဝ်
| membership = ၁၅၇,၀၀၀ ပြင်
| president = သဳမာ အေတ် ၜရာင်အာန် (Thema S. Bryant) &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt;
| website = [https://www.apa.org/ www.apa.org]
}}

'''ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန်''' (American Psychological Association, ယၟုဇမၠေအ် APA) ဒှ် ဂကောံ အစာသိပ္ပံ ကေုာံ အစာမဆေင်စပ် ကုပရေင် ပညာစိုတ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ဂၠးတိရ။ နကဵု လၟိဟ် ကောန်ဂကောံ မၞုံ ၁၅၇,၀၀၀ ပြင် မပ္တံကဵု အစာသုတေသန၊ အစာဘာ၊ ကွးဘာ၊ ကေုာံ အစာကုသဵုလွဳလွတ်တအ် ပါလုပ်ဒၟံင်ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက ဂကောံဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မၟောဝ်ပတိုန် ပရေင်ပညာစိုတ် နဒဒှ် သိပ္ပံမွဲ ကေုာံ လွပ်မွဲ သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဘဝကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association. (2023). &quot;About APA.&quot; Retrieved from apa.org.&lt;/ref&gt;

ဂကောံဏအ် ရေင်တၠုင်ဒၟံင် ကမၠောန်နာနာ မပ္တံကဵု ပရေင်သုတေသန၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ ရုင်ဗဟဵု နွံ ပ္ဍဲ ဝါယှေန်တောန် ဒဳသဳ တုဲ ပ္တိတ်ဒၟံင် လိက်အုပ်၊ ဂျာနေဝ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အစဳအဇန် ချူလိက် အေပဳအေ (APA style) မဒှ် သၞောတ်ဝ် မစကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ သွာင်သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်ရ။&lt;ref&gt;VandenBos, G. R. (Ed.). (2015). ''APA dictionary of psychology''. American Psychological Association.&lt;/ref&gt;

== ဝင် ==
ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန် စဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲ ဇူလာင် ၁၈၉၂ ဇရေင် တက္ကသိုလ် ကလာတ် (Clark University) နကဵု မၞိဟ် ၂၆ တၠရ။ ဂျဳ သတေန်လဳ ဟဝ် မဒှ် အစာပညာစိုတ် ပြာကတ်မွဲ ဒှ် ဥက္ကဌ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ပညာစိုတ် ဒှ် ဘာသာတၟိမွဲ မပြးတိတ် နူ တွိုင် ဒဿနိကဗေဒ တုဲ တင်ရန်တၟအ် ဂကောံဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပညာစိုတ် နဒဒှ် သိပ္ပံ မစမ်ၜတ်နဲကဲ (empirical science) မွဲရ။ ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ပထမ ၁၉၀၀ တအ် လၟိဟ် ကောန်ဂကောံ ဇၞော်မၟောဝ် တိုန် ဗွဲမပြဟ်ရ။&lt;ref&gt;Evans, R. B., et al. (1992). ''The American Psychological Association: A Historical Perspective''. American Psychological Association.&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ အာစိုပ်ဒတုဲ ပရေင်နွံပၟိက် လွဳလွတ် ကောန်ပၞာန် မဒးဒုင်ဘဲစိုတ်တအ် ဇၞော်တိုန်တုဲ ဂကောံဏအ် ပြံင်လှာဲ လဒက်ပ္တန်တၟိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ လညာတ် သိပ္ပံ ကေုာံ လွပ် ကုသဵုလွဳလွတ် (clinical practice) ရ။ လၟိဟ် ကောန်ဂကောံလေဝ် ဒှ်အာ ဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီတုဲ ဒက်ပ္တန် ကဏ္ဍ (divisions) နာနာ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပညာစိုတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Farreras, I. G., Hannush, M. J., &amp; Stout, J. T. (2004). ''The History of Clinical Psychology''.&lt;/ref&gt;

== လဒက်ပ္တန် ကေုာံ စၟိန်ပြမာန် ==
လဒက်ပ္တန် ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန် နွံကဵု ဂကောံကံင်သဳ စၞး (Council of Representatives) မဒှ် အဝဵုသၠုင်အိုတ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ သဘဴဓဝ်ရ။ ကံင်သဳဏအ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ညးစၞး နူ ကဏ္ဍနာနာ၊ ဂကောံ ပညာစိုတ် တွဵုရး ကေုာံ ဍုင်နာနာတအ်ရ。 သၟဝ် ကံင်သဳဂှ် ဘုတ်ဒါရိုက်တာ (Board of Directors) နွံတုဲ ညးတအ် ကောပ်ကာဲ လၟေင်ကမၠောန် လၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂကောံရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association. (2022). ''APA Governance''.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဂကောံဏအ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ (Divisions) သီုဖအိုတ် ၅၄ ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ဆက်လ္ၚတ် ပညာစိုတ် အတိုင် ပရူပရာ မတၞဟ်ခြာရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဥပမာ ကဏ္ဍဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန်
|-
! လၟေင် ကဏ္ဍ !! ယၟု ကဏ္ဍ !! ပရေင်လ္ၚတ်
|-
| ကဏ္ဍ ၁ || ဂကောံ ပညာစိုတ် ဓမ္မတာ || လ္ၚတ် သဇိုင် ပညာစိုတ်
|-
| ကဏ္ဍ ၁၂ || ဂကောံ ပညာစိုတ် ကုသဵု (Society of Clinical Psychology) || လွဳလွတ် ယဲစိုတ် ကေုာံ ဇီုကပိုက်
|-
| ကဏ္ဍ ၁၄ || ဂကောံ ပညာစိုတ် ကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံအုပ်ဓုပ် || လ္ၚတ် စိုတ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲကမၠောန်
|-
| ကဏ္ဍ ၄၄ || ဂကောံ ပညာစိုတ် လိင် ကေုာံ အခေါင်အရာ || လ္ၚတ် လိင်တၞဟ်ခြာ ကေုာံ ဘဝ LGBTQ+
|}
ကောန်ဂကောံတအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍတအ်ဏအ်မာန်တုဲ ဖန်ဇန် သဘင်သဳကၠဳ ကေုာံ ဂျာနေဝ် အလဵုဇကုညးတအ်ရ။&lt;ref&gt;Dewsbury, D. A. (1996). ''Unification through division: Histories of the divisions of the APA''.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ အစဳအဇန် ==
ဂကောံဏအ် ဖန်ဇန် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်သဳကၠဳ ဇၞော် (Annual Convention) ဇၟာပ်သၞာံတုဲ အစာပညာစိုတ် နူ ဂၠးကဝ် ပြာပ်ကၠုင် ပါလုပ် သဳကၠဳ ပရူ လညာတ် သုတေသန တၟိတၟိရ။ သဘင်ဏအ် ဒှ် ဒၞာဲ မဆက်စၠောံ မၞိဟ် ကေုာံ ဇၞော်မၟောဝ် ကွတ်ပညာ မခိုဟ်အိုတ်မွဲရ။ တေအ်နူဂှ် ဂကောံ ပ္တိတ်ဒၟံင် ဗဒိုပ်ဒေတာ (Databases) ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု PsycINFO မဒှ် တိုက်လိက် ဂျာနေဝ် ပညာစိုတ် မဇၞော်အိုတ် လတူဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association. (2021). ''PsycINFO Database Record''.&lt;/ref&gt;

ပါဲနူဂှ်တုဲ ဂကောံဏအ် ထံက်ပင် သြန်ဗွဝ် ကု အစာသုတေသန ကေုာံ ကွးဘာတအ် သွက်ဂွံ ဆက်လ္ၚတ် ပြသၞာ စိုတ်ကောန်မၞိဟ်ရ။ လၟေင်ကမၠောန် သွက် ညးဍုင်ကွာန် လေဝ် ဖန်ဇန်ဒၟံင်တုဲ လလောင်တြး ပရိုင်၊ လိက်ကၞပ် ကေုာံ ဝဳဒဳယဝ် သွက်ဂွံ ကဵု ပညာ စပ်ကဵု ယဲစိုတ် ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင် ဘဝ မၞုံကဵု တသိုက်ရ။&lt;ref&gt;Strickland, B. R. (2001). ''The Gale Encyclopedia of Psychology''. Gale Group.&lt;/ref&gt;

== တြးပ္တိတ် လိက်အုပ် ကေုာံ ဂျာနေဝ် ==
လပါ် တြးပ္တိတ် လိက်၊ ဂကောံဏအ် ဒှ် ဌာနပ္တိတ်လိက် ပညာစိုတ် မဇၞော်အိုတ်မွဲရ။ ဂျာနေဝ် အဓိက မၞုံယၟု ''American Psychologist'' ဂှ် ပ္တိတ်ဒၟံင် ပရူပရာ မဆေင်စပ် ကု သဘဴဓဝ်၊ သုတေသန ကေုာံ ပရေင်တဴတက် ပညာစိုတ် ဂမၠိုင်ရ။ သီုဖအိုတ် ဂျာနေဝ် ၉၀ ပြင် မတြးပ္တိတ်ဒၟံင် နကဵု ဌာနဏအ်ရ။&lt;ref&gt;Kazdin, A. E. (2014). ''Methodological issues and strategies in clinical research''. American Psychological Association.&lt;/ref&gt;

တိုက်ပ္တိတ်လိက် မက်ဂျဳနေရှေန် ပရက် (Magination Press &lt;!-- spelling unconfirmed --&gt;) ဂှ်လေဝ် ဒှ် ကဏ္ဍမွဲ သွက်ဂွံ ပ္တိတ် လိက်အုပ် သွက် ကောန်ၚာ် ကေုာံ ညးသၟတ်တအ် ညံင်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ပရူ ပရေင်စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ မၞိဟ်ရ။ လိက်အုပ် ပရူ သုတေသန၊ လွဳလွတ် ကေုာံ သၠုင်ပတိုန် ဘဝ တအ်လေဝ် တြးပ္တိတ်ဒၟံင် ဇၟာပ်သၞာံရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association. (2023). ''APA Books''.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ပညာ ကေုာံ လွပ် ==
သွာင် ပရေင်ပညာဂှ် ဒှ် အဓိက တာလျိုင် ဂကောံဏအ်ရ။ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် ကမ္မတဳ အသိအမှတ်ပြု (Commission on Accreditation) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ကဆံင် ပရေင်ပညာ ပညာစိုတ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ကနေဒါရ။ တက္ကသိုလ် မကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နူ ဂကောံဏအ်ဟေင် ကွးဘာတအ် ကလိဂွံ အခေါင် စာမေးပွဲ သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲစိုတ် (Licensure) ရ။&lt;ref&gt;Altmaier, E. M. (2003). ''Setting standards in graduate education: Psychology's commitment to excellence in accreditation''.&lt;/ref&gt;

တေအ်နူဂှ် ပရေင်ပညာ ဆက်စပ် (Continuing Education) ဂှ်လေဝ် ဖန်ဇန်လဝ် သွက် အစာပညာစိုတ် မကလိဂွံ တဆိပ်ကြာတအ် ညံင်ဂွံ ဆက်လ္ၚတ် ကွတ်ပညာ တၟိတၟိ လၟိုန်အခိင်ရ။ ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် ဝပ်သာဲ ကေုာံ သဘင်လ္ၚတ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မၟောဝ် ကွတ်တဲ အစာတအ်ရ။&lt;ref&gt;Belar, C. D. (1998). ''Graduate education in psychology: A shifting paradigm''.&lt;/ref&gt;

== သၞောတ်ဝ် အစဳအဇန် အေပဳအေ ==
သၞောတ်ဝ် အစဳအဇန် အေပဳအေ (APA style) ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် မဖျေဟ်လဝ် သွက်ဂွံ ချူ လိက်ပရေင် သုတေသန၊ သာတမ်၊ ကေုာံ လိက်အုပ် မဆေင်စပ် ကု သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်ရ။ လိက်ကၞပ် မၞုံယၟု ''Publication Manual of the American Psychological Association'' ဂှ် တြးပ္တိတ်လဝ် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၉ တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး စိုပ်အာ အလန် မရနုက်ကဵု ထပှ် (၇) ရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association. (2020). ''Publication manual of the American Psychological Association'' (7th ed.).&lt;/ref&gt;

သၞောတ်ဝ်ဏအ် ဗ္တောန်ကဵု နဲကဲ သၟာန်စၞောန် နိဿဲ (Citation format)၊ ဒက်ပ္တန် ပိုဒ်၊ ဖျေဟ် သ္ၚိအင် ကေုာံ ရုပ်သာ်တအ် ညံင်ဂွံ ညဳသၟဟ် ကေုာံ ကၠိုဟ်လောဲသွာရ။ လၟုဟ်မ္ဂး သၞောတ်ဝ်ဏအ် စကာဒၟံင် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ သွာင် ပညာစိုတ် သၟး ဟွံသေင် သီုကဵု ပ္ဍဲ သွာင် ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်နာနာရ။&lt;ref&gt;Perrin, R. (2011). ''Pocket guide to APA style''. Cengage Learning.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ဝတ် ==
ပရေင် စဵုဒၞာ ဒ္ဂေတ်ဝတ် (Ethics) ဂှ် ဒှ် တိုင်ခိုင်အိုတ် သွက် ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန် ရ။ ညးတအ် ပ္တိတ်လဝ် လိက်ကၞပ် ''Ethical Principles of Psychologists and Code of Conduct'' သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် အကာဲအရာ အစာပညာစိုတ်တအ် ပ္ဍဲအခိင် လွဳလွတ် ညးယဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် သုတေသနရ။ ဒ္ဂေတ်ဝတ်ဏအ် ဍိုက်ပေင် ကု တင်ရန်တၟအ် ညံင် ဟွံဂွံ ကဵု ဘဲအန္တရာဲ ကု ညးယဲ ကေုာံ ညံင်ဂွံ မင်မွဲ ပရေင်ပၞုက်ဓလာဲ ညးတအ်ရ။&lt;ref&gt;Koocher, G. P., &amp; Keith-Spiegel, P. (2008). ''Ethics in psychology and the mental health professions: Standards and cases''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

ယဝ်ရ ကောန်ဂကောံမွဲမွဲ ဖံက်ပကောတ် ဒ္ဂေတ်ဝတ်မ္ဂး ကမ္မတဳ ဒ္ဂေတ်ဝတ် နွံအခေါင် ပါ်ပါဲ ကေုာံ နုက်ပ္တိတ် အခေါင် လွဳလွတ် ညးတေအ်မာန်ရ။ ပရေင်စဵုဒၞာ (Advocacy) လပါ် ညးဍုင်ကွာန် လေဝ် ညးတအ် ကၠောန်ဒၟံင်တုဲ ဆက်စၠောံ ကု အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် သၞောဝ်ဥပဒေ မဆေင်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်ရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association. (2017). ''Ethical Principles of Psychologists and Code of Conduct''.&lt;/ref&gt;

== ဒတန် လညာတ် သဘဴဓဝ် ==
ဂကောံဏအ် ဖျေဟ်လဝ် ဒတန် လညာတ် (Resolutions) လတူ ပြသၞာ ပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၃၊ ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန် ကေုာံ ဂကောံ ပညာစိုတ် ကုသဵုယဲ အမေရိကာန် ပံင်ကောံတုဲ ပ္တိတ် လညာတ် ဒဒှ်ရ လိင်တုပ် (Homosexuality) ဂှ် ဟွံဒှ် ယဲစိုတ်မွဲရ။ တင်ဏအ် ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် သွက် အခေါင်အရာ လိင်တၞဟ်ခြာရ။&lt;ref&gt;Drescher, J. (2015). &quot;Out of DSM: Depathologizing Homosexuality&quot;. ''Behavioral Sciences'', 5(4), 565-575.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ်လေဝ် ဂကောံဏအ် လလောင်တြး အခေါင်ဒုင်ဒုဟ် (Apology) လတူ ပရေင် မပါလုပ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် ပါ်ခြာ ဂကူ ကေုာံ အသာ်စၞာံ (Racism) ပ္ဍဲ အခိင်တမၠာတေအ်ရ။ ညးတအ် ကဵု ဂတိပါင် သွက်ဂွံ ပလီုထောံ သၞောတ်ဝ် မပါ်ခြာ မၞိဟ် ကေုာံ ဇၞော်မၟောဝ်ပတိုန် ပရေင်တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ သွာင် ပညာစိုတ် အလုံမွဲရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association. (2021). ''Apology to People of Color for APA’s Role in Promoting, Perpetuating, and Failing to Challenge Racism, Racial Discrimination, and Human Hierarchy in U.S.''&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ပါ်ပါဲ ကေုာံ ဒစဵုဒစး ==
ၜိုန်ရ ဂကောံဏအ် ဒှ် ဂကောံ ဇၞော်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပါ်ပါဲ (Controversies) နွံကၠုင်လဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ အခိင် အုပ်ဓုပ် သမ္မတ ဂျော့ချ် ဝဗလျူ ဘုရှ် (George W. Bush) ရ။ လိက်ဒုင်စဳရေင် ဟေါပ်မေန် (Hoffman Report) မတိတ်ကၠုင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အစာပညာစိုတ် လ္ၚဵု နူ ဂကောံဏအ် ပါလုပ်လဝ် ပ္ဍဲ ပရေင် စၟဳစၟတ် မၞိဟ် နကဲကဲ ပမာန်က္ဍိုက်ဍဵု (Torture) ဇရေင် ဗဒိုပ် ဒပ်ပၞာန် အမေရိကာန် ပ္ဍဲ ကွမ်တာနာမဝ် (Guantanamo Bay) ရ။&lt;ref&gt;Hoffman, D. H., et al. (2015). ''Report to the Special Committee of the Board of Directors of the American Psychological Association: Independent review relating to APA ethics guidelines, national security interrogations, and torture''.&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ လိက်ဒုင်စဳရေင် တိတ်ကၠုင်တုဲ ဂကောံဏအ် ဒးဒုင်ပါ်ပါဲ ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် နူကဵု ဂၠးကဝ်ရ။ ညးတအ် ဒးပြံင်လှာဲ ဒ္ဂေတ်ဝတ်တၟိ ကေုာံ ကრძာတ် ကဵု အခေါင် ကု အစာပညာစိုတ်တအ် သွက်ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် စၟဳစၟတ် ညးရပ်ကြိုင် မဟွံသၟဟ် ကု သၞောဝ် ဂၠးကဝ်ရ။ ပြသၞာဏအ် ဒှ် ခန်လ္ၚတ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဒ္ဂေတ်ဝတ် သိပ္ပံရ။&lt;ref&gt;Pope, K. S. (2016). &quot;The code not taken: The path from guild ethics to torture and our continuing choices&quot;. ''Canadian Psychology'', 57(1), 51-59.&lt;/ref&gt;

== ဇမၞော်မၟောဝ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ==
သွက် အနာဂတ်ဂှ် ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန် စွံအာရီု လတူ ပြသၞာ မကတဵုဒှ်ဒၟံင် လတူ ဂၠးတိ လၟုဟ်ရ။ ပြသၞာ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate change) ကေုာံ ဍေဟ်ဇီုကပိုက် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ညးတအ် ဖန်ဇန် သုတေသန ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ လညာတ် သုတေသနတၟိတၟိ မဆေင်ကဵု ပရေင်စိုတ် တအ်ဂှ် ညးတအ် ပံင်ပ္ကောံကဵု သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ သွက်ဂွံ ကဵု လွဳလွတ် ညးယဲ ပခိုဟ်တိုန်ရ။&lt;ref&gt;Clay, R. A. (2021). &quot;Psychology's role in addressing climate change&quot;. ''Monitor on Psychology'', 52(4).&lt;/ref&gt;

တေအ်နူဂှ် ပရေင်ကမၠောန် မဆေင်စပ် ကု နဲကဲ ပညာ သေက်ယောန် (Artificial Intelligence) ကေုာံ ကပေါတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ပ္ဍဲ ပညာစိုတ် ဂှ်လေဝ် ညးတအ် ဆက်လ္ၚတ်ဒၟံင် ညံင်ဂွံ ဒှ် ဖဵု သွက် ကောန်မၞိဟ်ရ။ ဂကောံဏအ် တင်ရန်တၟအ် ညံင်ဂွံ ဇၞော်မၟောဝ် ပညာစိုတ် ညံင်ဂွံ ဒှ် ပညာ မကဵု ဖဵု သွက် ညးဂၠးကဝ် အလုံမွဲရ။&lt;ref&gt;American Psychological Association. (2023). ''Strategic Plan''.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Evans |first=R. B. |last2=Sexton |first2=V. S. |last3=Cadwallader |first3=T. C. |year=1992 |title=The American Psychological Association: A Historical Perspective |publisher=American Psychological Association |isbn=978-1557981363 |url=https://books.google.com/books?id=APA_History}}
* {{cite book |last=VandenBos |first=G. R. |year=2015 |title=APA Dictionary of Psychology (2nd ed.) |publisher=American Psychological Association |isbn=978-1433819445 |url=https://dictionary.apa.org/}}
* {{cite journal |last=Drescher |first=J. |year=2015 |title=Out of DSM: Depathologizing Homosexuality |journal=Behavioral Sciences |volume=5 |issue=4 |pages=565-575 |doi=10.3390/bs5040565 |url=https://www.mdpi.com/2076-328X/5/4/565}}
* {{cite web |last=American Psychological Association |year=2021 |title=Apology to People of Color for APA’s Role in Promoting, Perpetuating, and Failing to Challenge Racism |publisher=APA |url=https://www.apa.org/about/policy/racism-apology}}
* {{cite web |last=Hoffman |first=D. H. |year=2015 |title=Report to the Special Committee of the Board of Directors of the American Psychological Association |publisher=Sidley Austin LLP |url=https://www.apa.org/independent-review/APA-FINAL-Report-7.2.15.pdf}}

{{Navbox
| name = ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန်
| title = [[ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန်]] (APA)
| listclass = hlist
| group1 = လဒက်ပ္တန်
| list1 =
* ဥက္ကဌ
* ကံင်သဳ စၞး
* ဘုတ်ဒါရိုက်တာ
* ကဏ္ဍ ၅၄
| group2 = လိက်တြးပ္တိတ်
| list2 =
* [[သၞောတ်ဝ် အစဳအဇန် အေပဳအေ]] (APA Style)
* အမေရိကာန် သာဲကဝ်လဝ်ဂျေတ် (American Psychologist)
* ပရက် မက်ဂျဳနေရှေန်
* ဒေတာ PsycINFO
| group3 = ဝင် ကေုာံ ပြသၞာ
| list3 =
* ဂျဳ သတေန်လဳ ဟဝ်
* အခေါင်ဒုင်ဒုဟ် ရာဇာဝင်
* လိက်ဒုင်စဳရေင် ဟေါပ်မေန်
}}

{{DEFAULTSORT:ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန်}}
[[Category:ဂကောံ ပညာစိုတ် အမေရိကာန်]]
[[Category:ဂကောံ ပညာစိုတ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ဂကောံ ပရေင်မၞိဟ် ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ဂကောံ သိပ္ပံ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]
[[Category:ဂကောံ မဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲ ၁၈၉၂]]
[[Category:ဝါယှေန်တောန် ဒဳသဳ]]</text>
      <sha1>3rswx2t351yi4dv6cdhh8de0a16v1oh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟဳရဝ်ဟဳတဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13531</id>
    <revision>
      <id>60478</id>
      <timestamp>2026-11-10T01:37:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဨကရာဇ် | name = ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် (သၟိၚ်အေန်ပါယာ ယှောဝါ) | title = ဨကရာဇ် ဍုၚ် ဂျပေန် မရနုက်ကဵု ၁၂၄ | image = Hirohito in dress uniform.jpg | caption = ဨကရာဇ် ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် အဃောမဗိုက်လတက်လဝ် ကယျိုၚ်သကိုပ...&quot;</comment>
      <origin>60478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46368" sha1="e14n7ss0pjn3ph0vmu9gz4gp88lwtmk" xml:space="preserve">{{Infobox ဨကရာဇ်
| name = ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် (သၟိၚ်အေန်ပါယာ ယှောဝါ)
| title = ဨကရာဇ် ဍုၚ် ဂျပေန် မရနုက်ကဵု ၁၂၄
| image = Hirohito in dress uniform.jpg
| caption = ဨကရာဇ် ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် အဃောမဗိုက်လတက်လဝ် ကယျိုၚ်သကိုပ်ပၞာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၅
| reign = ၂၅ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၉၂၆ – ၇ ဇာန္နဝါရဳ ၁၉၈၉
| coronation = ၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၂၈
| predecessor = ဨကရာဇ် တာဲယှဝ်
| successor = ဨကရာဇ် အာကဳဟဳတဝ်
| regent = 
| birth_date = ២៩ ဨပြဳ ၁၉၀၁
| birth_place = နန် အာယဝ်ယာမာ၊ တဝ်ကျဝ်၊ ဂျပေန်
| death_date = ၇ ဇာန္နဝါရဳ ၁၉၈၉ (အာယုက် ၈၇)
| death_place = နန် ဖူကဳအာဂေ၊ တဝ်ကျဝ်၊ ဂျပေန်
| burial_place = ဂိုဟ် မူသာယှဳနဝ် အေန်ပါယာ
| spouse = ဨကရာဇ်ဗြဴ နာဂါကဝ်
| issue = ကောန်ဝုတ် သဳဂေကဝ်&lt;br&gt;ကောန်ဝုတ် ကာဇြူကဝ်&lt;br&gt;ကောန်ဝုတ် အာသုကဝ်&lt;br&gt;ဨကရာဇ် အာကဳဟဳတဝ်&lt;br&gt;သၟိၚ် မာသာဟဳတဝ်&lt;br&gt;ကောန်ဝုတ် တာကာကဝ်
| house = သ္ၚိကၟိန် အေန်ပါယာ ဂျပေန်
| father = ဨကရာဇ် တာဲယှဝ်
| mother = ဨကရာဇ်ဗြဴ တေမေ
| signature = Hirohito Signature.svg
}}

ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် (Hirohito) (၂၉ ဨပြဳ ၁၉၀၁ – ၇ ဇာန္နဝါရဳ ၁၉၈၉) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကြဴနူမစုတိတုဲ မကော်စ ဨကရာဇ် ယှောဝါ (Emperor Shōwa) ဒှ် ဨကရာဇ် ရးနိဂီု ဂျပေန် (Japan) မရနုက်ကဵု ၁၂၄ မဒှ်အာ ညးမက္ဍိုက်ပ် ရးနိဂီု နူကဵု သၞာံ ၁၉၂၆ စဵုကဵု စိုပ်အခိၚ် မစုတိအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၉ ရ။ ညးဝွံ ဒှ်ဨကရာဇ် မအုပ်ဓုပ် ဍုၚ်လံအိုတ် ပ္ဍဲဝၚ် ဂျပေန်တုဲ ဘဝညးဂှ် ဒးတတ်ကၠောအ်ကၠုၚ် ခေတ်ကာလ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဝၚ် ရးနိဂီု ဂျပေန် မပ္တံကဵု ပရေၚ်ဇၞော်မၟောဝ် ဒြဟတ်ပၞာန်၊ ပရေၚ်သီတိဍာ် အလုံတိုက်အာယှ ကေုာံ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ (World War II) ရ။&lt;ref&gt;Bix, H. P. (2000). ''Hirohito and the Making of Modern Japan''. HarperCollins. p. 12-15.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိၚ် ညးမစိုပ် လတူနန်ဂှ် ဂျပေန် ဒှ်ဍုၚ် မၞုံကဵု ဒြဟတ်ပၞာန် ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိတုဲ သီုဒှ် ဍုၚ်မပံၚ်ကောံ ဒက်လဝ် မဟာမိတ် ကု ဂျာမနဳ (Germany) ကေုာံ အဳတလဳ (Italy) ပ္ဍဲ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယရ။ ပရေၚ်ကေတ်တာလျိုၚ် ညး ပ္ဍဲအခိၚ် ပၞာန်ဂှ် ဒှ်ပရူပရာ မၞိဟ်တအ် မဟီုဂး ပါ်ပါဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။ ကြဴနူ ဂျပေန် ဒးဒုၚ်ကျပၞာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၅ တုဲ ညးဒးလလောၚ်တြး ပရေၚ်ဒုၚ်ကျပၞာန် နကဵု ရေဒဳယဝ်တုဲ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သၟိၚ်အေန်ပါယာ မၞုံကဵု အဝဵု သၟဟ်ကဵု ကျာ်ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲရ။&lt;ref&gt;Dower, J. W. (1999). ''Embracing Defeat: Japan in the Wake of World War II''. W. W. Norton &amp; Company. p. 277-279.&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ ပၞာန်တုဲ အဝဵုညး ဒးဒုၚ်ဖအောန်ဖျေဟ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုၚ် တၟိ မချူလဝ် နကဵု ဒပ်မဟာမိတ်တုဲ ဨကရာဇ်ဂှ် ဆက်တန်တဴ နဒဒှ် သၚ်္ကေတ ရးနိဂီု ကေုာံ ညဳသၟဟ် ညးဍုၚ်ကွာန် ဂျပေန်ဟေၚ်ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ် ကာလလက္ကရဴပၞာန်ဂှ် ညးယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် နဒဒှ် မၞိဟ်စၞး သွက် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မၟောဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဂျပေန် ညံၚ်ဂွံ ကလေၚ်တဴတက်ကၠုၚ် နကဵု ဒြဟတ် ဇၞော်ဇၞော်ရ။ ညးစုတိအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၉ တုဲ ကောန်ညး အာကဳဟဳတဝ် (Akihito) ဆက်ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ဨကရာဇ်ရ။&lt;ref&gt;Gordon, A. (2003). ''A Modern History of Japan: From Tokugawa Times to the Present''. Oxford University Press. p. 224-225.&lt;/ref&gt;

== ပထမအဝဲ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ ==
[[File:Prince Michi (Hirohito) as an infant.jpg|thumb|ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် အဃောမဒှ် ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၂]]
ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ နန် အာယဝ်ယာမာ (Aoyama Palace) ဍုၚ် တဝ်ကျဝ် ပ္ဍဲ ၂၉ ဨပြဳ သၞာံ ၁၉၀၁ ရ။ ညးဒှ် ကောန်ဇၞော်အိုတ် နူကဵု ကောန်သၟိၚ် ယဝ်ယှဳဟဳတဝ် (Yoshihito) မကြဴနူဏအ် ဒှ်အာ ဨကရာဇ် တာဲယှဝ် (Emperor Taishō) ကေုာံ ကောန်သၟိၚ်ဗြဴ သာဒါကဝ် (Sadako) ရ။ ညးကလိဂွံ မဟိမု မိချဳနဝ်မဳယာ (Michi-no-miya) အဃောမဒှ် ကောန်ၚာ်ဍောတ်တုဲ ဒးဒုၚ်လွဳလွတ်လဝ် နကဵု အစာလွဳလွတ် မၞုံကဵု အစောမ်စရာဲ ပ္ဍဲ အခိုက်ကၞာ နန်အေန်ပါယာရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် အခိုက်ကၞာ ဂျပေန်မ္ဂး ကောန်သၟိၚ်တအ်ဂှ် ဒးဒုၚ်လွဳလွတ်မ္ၚး နန် မိမဇကုတုဲ ညးလေဝ် ဒးဒုၚ်လွဳလွတ် ဇရေၚ် တၠသ္ၚိ ကေုာံ အစာ သၟိၚ်ပၞာန်တြေံဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Bix, 2000, p. 22-24.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်ပညာညးဂှ် စပ္တံလဝ် နူကဵု ဘာ ဂါကူယှူအေန် (Gakushūin) ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဘာ ကောန်သၟိၚ်ဂမၠိုၚ် မဒှ်ဘာ သွက် ကောန်သၟိၚ် ကေုာံ ကလောဒညာတ် နန်တအ်ရ။ ပ္ဍဲဘာဏအ် ညးဂွံလ္ၚတ်ကေတ် ပရေၚ်ပညာ ဒ္ဂေတ်လၟေတ်၊ ဝၚ်ဍုၚ်၊ ကေုာံ သိပ္ပံ နာနာသာ်ရ။ ကြဴနူဂှ် ညးဒးတိုန် ဘာတၟေၚ် သွက် သၟိၚ်အေန်ပါယာ မကော်စ တဝ်ဂူ-ဂဝ်ဂါကူမောန်ယှဝ် (Tōgū-gogakumonsho) ပွိုၚ် ထပှ်သၞာံ လံရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် အစာသိပ္ပံ၊ အစာပၞာန် ကေုာံ အစာပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် မပြာကတ်တအ် ဒှ်ညးမဗ္တောန်ကဵု ညးရ။&lt;ref&gt;Large, S. S. (1992). ''Emperor Hirohito and Shōwa Japan: A Political Biography''. Routledge. p. 11-13.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိၚ် ညးမကတ်လ္ၚတ်ဒၟံၚ် ပရေၚ်ပညာဂှ် ညးနွံစိုတ် ထတ် လ္ၚတ် ပရူ သဘာဝ ကေုာံ ဇာတိသတ္တဝါ (Marine biology) ဗွဲမလောန်ရ။ ပရေၚ်လ္ၚတ်ဏအ် ဒှ်အရာ ညးမဆာန် ကေုာံ ကၠောန်ကၠုၚ် စဵုကဵု လအိတ်ဘဝညးရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၁ ဂှ် ညးတိတ်တရဴ အာလ္ၚတ် ရးနိဂီု ယူရဝ် ဥပမာ ယူကေ (UK)၊ ပြၚ်သေတ် (France)၊ အဳတလဳ၊ နေသာလာန် (Netherlands) ကေုာံ ဗေလ်ဂျဳယောမ် (Belgium) ရ။ ပရေၚ်တိတ်တရဴဏအ် ဒှ်အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် ကောန်သၟိၚ် အေန်ပါယာ ဂျပေန် မတိတ်တရဴ ဇရေၚ် ဍုၚ်သ္အာၚ်တုဲ ပရေၚ်ဏအ် ကဵုလဝ် ပရေၚ်ဆဵုဂဗ ကေုာံ လညာတ် သွက် ညး ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။&lt;ref&gt;Wetzler, P. (1998). ''Hirohito and War: Imperial Tradition and Military Decision Making in Prewar Japan''. University of Hawaii Press. p. 33-35.&lt;/ref&gt;

== ဒုၚ်စဝ်အဘိသိက် ကေုာံ ကာလစကိုပ်ကၠာ ==
ကြဴနူ ဨကရာဇ် တာဲယှဝ် မၞုံယဲစိုတ် ကေုာံ ယဲကာယ ထတ်ကၠုၚ်တုဲ ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် ဒးယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် နဒဒှ် သၟိၚ်စၞး (Prince Regent) ပ္ဍဲ ၂၅ နဝ်ဝေမ်ဗါ သၞာံ ၁၉၂၁ ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဏအ် ညးဒးလ္ၚတ် ကမၠောန် အုပ်ဓုပ်ဍုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ကု သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ကေုာံ သကိုပ်ပၞာန်ဂမၠိုၚ်ရ။ ပ္ဍဲ ၂၆ ဇာန္နဝါရဳ သၞာံ ၁၉၂၄ ဂှ် ညးဒက်အိန်ထံၚ် ကု ကောန်သၟိၚ်ဗြဴ နာဂါကဝ် (Nagako) မဒှ် ကောန်ဝုတ် သၟိၚ် ကူနဳမဳယာ ရ။ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ဇာတ် သီုဖအိုတ် ထပှ်တၠရ။&lt;ref&gt;Bix, 2000, p. 123-125.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ၂၅ ဒဳဇြေမ်ဗါ သၞာံ ၁၉၂၆ ဂှ် ဨကရာဇ် တာဲယှဝ် စုတိအာတုဲ ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် တိုန်ဒှ် ဨကရာဇ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ညးကဵု ယၟုခေတ် အုပ်ဓုပ်ညး နဒဒှ် ယှောဝါ (Shōwa) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ် မတၟးဇြဟ် (Enlightened Peace) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲအခိၚ် ညးမစိုပ် လတူနန်ဂှ် ရးနိဂီု ဂျပေန် ဒးက္ဍိုပ် ကု ပြသၞာ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် စှ်ေ၊ ပရေၚ်ကလိုက်ကမဵု ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ဒြဟတ်ပၞာန် မဇၞော်ကၠုၚ် ဗွဲမလောန်ရ။ သဘၚ်စဝ်အဘိသိက်ညး ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ သၞာံ ၁၉၂၈ နကဵု အခိုက်ကၞာ တြေံတြဟ် ဂျပေန် ဗွဲမခိုဟ်ဆာဲရ။&lt;ref&gt;Large, 1992, p. 45-47.&lt;/ref&gt;

ကာလစကိုပ်ကၠာ ခေတ် ယှောဝါ ဂှ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဂျပေန် စပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် နူကဵု ပရေၚ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ခေတ် တာဲယှဝ် ဇရေၚ် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် သၞောတ်ဝ် ပၞာန်ရ။ သကိုပ်ပၞာန်ဂမၠိုၚ် ကလိဂွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ဍုၚ်တုဲ ပရေၚ်ဂစိုတ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ကေုာံ ညးမပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ဂမၠိုၚ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်ရ။ ဨကရာဇ် ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် ၜိုန်ရ နွံအဝဵု သၠုၚ်အိုတ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် ညးဒးဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုၚ် လညာတ် ကဵုကသပ် သကိုပ်ပၞာန် ကေုာံ ဝန်ဇၞော်တအ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Gordon, 2003, p. 182-184.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ပၞာန် ကေုာံ ပရေၚ်သီတိဍာ် ==
ပ္ဍဲစၟတ်သၞာံ ၁၉၃၀ တအ်ဂှ် ဒြဟတ်ပၞာန် ဂျပေန် ဇၞော်တိုန် ဗွဲမမောဝ်တုဲ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ဍုၚ်လေဝ် ဒးဒုၚ်ထိၚ်ဒဝ် နကဵု ဂကောံသကိုပ်ပၞာန်တအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၁ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် ဂျပေန် မၞုံ ပ္ဍဲ မာန်ချူးရဳယျာ (Manchuria) ဍုၚ်ကြုက် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ပရေၚ်ပကီုပရာပ် မူကဒေန် (Mukden Incident) တုဲ သီကေတ် ဒေသ မာန်ချူးရဳယျာ အလုံမွဲရ။ ပရေၚ်ဏအ် ကတဵုဒှ်အာ သီုဟွံကလိဂွံ အမိၚ် နူကဵု အလဵုအသဳ တဝ်ကျဝ် ကေုာံ ဨကရာဇ်ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဨကရာဇ် ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် ဟွံဂံၚ် ဒစဵုဒစး ပရေၚ်ကမၠောန် ပၞာန်တအ်တုဲ ကြဴနူဂှ် ညးကဵု တဆိပ်ကြာ ကု သကိုပ်ပၞာန် မပါလုပ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Wetzler, 1998, p. 85-88.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်အာသီတိဍာ် ဍုၚ်သ္အာၚ်ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ် ပရေၚ်ဝါဒ အဓိက သွက် အလဵုအသဳ ဂျပေန်ရ။ ပ္ဍဲ ၂၆ ဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၁၉၃၆ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် ဂျပေန် မၞုံကဵု လညာတ် လပါ်သ္တုံ မသ္ကာတ်မြဟ်တအ် ဂစာန် သီအဝဵုဍုၚ်တုဲ ဂစိုတ် ဝန်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ (February 26 Incident)။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဏအ် ဨကရာဇ် ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် ပ္တိတ်အမိၚ် ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် သွက်ဂွံ ဍဵုဍိုက် ပရေၚ်သီအဝဵုဏအ်တုဲ ထ္ၜးကဵု အစောမ်အဝဵုညး နဒဒှ် ညးမက္ဍိုက်ပ် ရးနိဂီုရ။ ပရေၚ်ဏအ် ဗဒှ်ကဵု ဒြဟတ် သွက် ဒပ်ပၞာန် ညံၚ်ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု အုပ်ဓုပ် အလုံမွဲဍုၚ် ဂျပေန်ရ။&lt;ref&gt;Bix, 2000, p. 298-301.&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ ပရေၚ်သီအဝဵု ဟွံအံၚ်ဇၞးတုဲ ဒပ်ပၞာန် ဂျပေန် ဖန်ဗဒှ်ကၠုၚ် ပရေၚ်သၞောတ်ဝ် မထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် သီုဖအိုတ်ရ။ ဨကရာဇ် ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် လေဝ် စပါလုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲ လၟေၚ်ကမၠောန် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပၞာန် ဗွဲမလှဲလးရ။ ညးတိုန်စိုပ် ကောံဓရီု သကိုပ်ပၞာန် ဇၟာပ်ဇၟာပ် အလန်တုဲ ကဵု လညာတ် ကေုာံ အမိၚ် သွက် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေၚ်အာဗတိုက် ဍုၚ်သ္အာၚ်ရ။ ပရေၚ်ပၞာန် (Militarism) ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ် သဇိုၚ် သွက် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ဂျပေန် စဵုကဵု စိုပ် အခိၚ် ပၞာန်ဂၠးကဝ်ရ။&lt;ref&gt;Large, 1992, p. 88-90.&lt;/ref&gt;

== ပၞာန် အကြာ ကြုက် ကဵု ဂျပေန် ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၇ ဂှ် ပၞာန် အကြာ ကြုက် ကဵု ဂျပေန် မရနုက်ကဵု ၜါ (Second Sino-Japanese War) စကတဵုဒှ် ကြဴနူ ပရေၚ်ပကီုပရာပ် ဒဒန် မာကဝ် ပဝ်လဝ် (Marco Polo Bridge Incident) ရ။ ဒပ်ပၞာန် ဂျပေန် လုပ်ဗတိုက် ဍုၚ်ကြုက် ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ်တုဲ သီကေတ် ဍုၚ်ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ပေကျေန် (Beijing) ကေုာံ ရှာၚ်ဟာဲ (Shanghai) ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ် ပၞာန်ဏအ် ဒပ်ပၞာန် ဂျပေန် ကၠောန်လဝ် ပရေၚ်ကမၠောန် မပကီုပရာပ် လတူ ညးဍုၚ်ကွာန် ကြုက် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ပရေၚ်ဂစိုတ်ပဠက် နာန်ကေန် (Nanking Massacre) မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ လက္ကရဴသၞာံ ၁၉၃၇ ဂှ် ဒှ်ပရေၚ် ပရိုက်ဘဲ ဇၞော်အိုတ် မဂစိုတ်လဝ် မၞိဟ် ကိုတ်ကဵုပြကောဋိရ။&lt;ref&gt;Gordon, 2003, p. 204-206.&lt;/ref&gt;

ဨကရာဇ် ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ဖျေဟ်ဗျူဟာ ပၞာန် ဇရေၚ် ဍုၚ်ကြုက် ဗွဲမလှဲလးရ。 ညးသီုကဵု အမိၚ် သွက်ဂွံ စကာ လွဟ်ဂျိ (Chemical weapons) လတူ ဒပ်ပၞာန် ကြုက် အတိုၚ် စၟတ်သမ္တီ ဝၚ်မ္ဂး ညးစကာလဝ် လွဟ်ဂျိဏအ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ကဵု အလန်ရ။ ၜိုန်ရ သၞောဝ် ဂၠးကဝ် ဒစဵုဒစးလဝ် လွဟ်ဏအ် ကီုလေဝ်၊ ဒပ်ပၞာန် ဂျပေန် စကာလဝ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေၚ်ဇၞးပြဟ်ပြဟ်ရ။ လညာတ် လတူ တာလျိုၚ် ဨကရာဇ် ပ္ဍဲ ပၞာန် ကြုက် ကဵု ဂျပေန် ဂှ် ဒှ်ပရူပရာ မၞိဟ်တအ် ပၠောပ်စိုတ် လ္ၚတ်ဒၟံၚ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။&lt;ref&gt;Bix, 2000, p. 361-364.&lt;/ref&gt;

ပၞာန်ဏအ် ဆက်ကတဵုဒှ် အာ ပွိုၚ် ဒ္စါံသၞာံ လံတုဲ ဂျပေန် ဟွံကလိဂွံ ဇၞး ပေၚ်ၚ် သီု ဖအိုတ် ဒြဟတ်ပၞာန် ကေုာံ သြန်ဗွဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ဍုၚ်အမေရိကာန် (USA) ကေုာံ ဍုၚ်ယူရဝ်တအ် စကၟာတ်လဒဵု ပရေၚ်ဗၞိက် ကေုာံ ကၠေၚ် ဇရေၚ် ဂျပေန်တုဲ ဂျပေန် ဒးက္ဍိုပ် ကု ပြသၞာ ကပေါတ်သဇိုၚ် ဟွံပေၚ်ဖျောတ်ရ။ ဟိုတ်ဏအ် ဒှ်တမ်မူလ မဖန်ကဵု ဂျပေန် သွက်ဂွံ လုပ်ဗတိုက် ဍုၚ်တၞဟ်တအ် ပ္ဍဲ တိုက်အာယှ သၠုၚ်ကျာ ကေုာံ ပံက် ပၞာန် ကု ကၟိန်ဍုၚ် အမေရိကာန်ရ။&lt;ref&gt;Wetzler, 1998, p. 112-114.&lt;/ref&gt;

== ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ ကေုာံ ပရေၚ်ပါလုပ် ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin-left:1em;&quot;
|+ လၟေၚ်ကာ အဓိက ပ္ဍဲ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ
|-
! စၟတ်တ္ၚဲ !! ပရူပရာ
|-
| ၇ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၉၄၁ || ဂျပေန် ဗတိုက် 펄ဟာဗာ (Pearl Harbor)
|-
| ၄-၇ ဂျောန် ၁၉၄၂ || ပၞာန် ၜဳ မေတ်ဝေ (Battle of Midway)
|-
| ၆ သေတ်တေမ်ဗါ ၁೯၄၁ || ဨကရာဇ် စှ်ေစိုတ် သွက်ဂွံ ဗတိုက် အမေရိကာန်
|-
| ၆ အဝ်ဂေတ် ၁၉၄၅ || ဗုံးအဏုမြူ ဒတုံ ပ္ဍဲ ဟဳရဝ်ယှဳမာ
|-
| ၁၅ အဝ်ဂေတ် ၁၉၄၅ || ဨကရာဇ် လလောၚ်တြး ဒုၚ်ကျပၞာန်
|}

ပ္ဍဲ လက္ကရဴသၞာံ ၁၉၄၀ ဂှ် ဂျပေန် ထပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ဍုၚ်ပိ (Tripartite Pact) ကု ဂျာမနဳ ကေုာံ အဳတလဳ တုဲ ဒက်ပ္တန် ဂကောံမဟာမိတ် ဝင် (Axis powers) ရ။ ကြဴနူ အမေရိကာန် ကၟာတ်လဒဵု ကၠေၚ်တုဲ၊ အလဵုအသဳ ဂျပေန် မက္ဍိုက်ပ် နကဵု သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဟဳဒေကဳ တဝ်ဂျဝ် (Hideki Tojo) ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ လုပ်ဗတိုက် အမေရိကာန် ကေုာံ ဍုၚ်မဟာမိတ်တအ်ရ။ ဨကရာဇ် ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် ၜိုန်ရ ဟွံမိက် ပံက်ပၞာန် ကီုလေဝ်၊ လက္ကရဴအိုတ် ညးတုပ်စိုတ် ကဵု အမိၚ် သွက်ဂွံ စလုပ်ဗတိုက်ရ။&lt;ref&gt;Large, 1992, p. 115-118.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ၇ ဒဳဇြေမ်ဗါ သၞာံ ၁၉၄၁ ဂှ် ဒပ်ပၞာန်ကျာ ဂျပေန် လုပ်ဗတိုက် သၞေဟ်က္ၜၚ်ပၞာန် အမေရိကာန် ပ္ဍဲ ဖာဟာဗာ (Pearl Harbor) တုဲ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ ပ္ဍဲ ဒေသ ပသဳဖှိတ် စကတဵုဒှ်ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတု စကိုပ်ကၠာတအ်ဂှ် ဂျပေန် ကလိဂွံ အံၚ်ဇၞး ဗွဲမဇၞော်တုဲ သီကေတ် ဍုၚ် ဖဳလဳပေန် (Philippines)၊ မလေယှာ (Malaysia)၊ သေၚ်ကာပူ (Singapore) ကေုာံ အေန်ဒဝ်နဳယှာ (Indonesia) တအ်ရ。 ဨကရာဇ် ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် ဒုၚ်စသိုၚ် အံၚ်ဇၞးဏအ် နကဵု လိက်လလောၚ်တြး မထံက်ဂလာန် ကု ဒပ်ပၞာန်ညးရ။&lt;ref&gt;Gordon, 2003, p. 210-212.&lt;/ref&gt;

ဆဂး ကြဴနူ ပရေၚ်ကျပၞာန် ပ္ဍဲ မေတ်ဝေ (Battle of Midway) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၂ တုဲ ဒြဟတ် ဂျပေန် စစှ်ေကၠုၚ်ရ။ အမေရိကာန် စကလေၚ်ဗတိုက် သီကေတ် တကအ် ဂျပေန် မွဲတုဲ မွဲ ကေုာံ ဗတိုက် ဗဗိုဟ် ဗုံး လတူ ဍုၚ်ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု တဝ်ကျဝ် ရ။ ဨကရာဇ် ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် ဆက်ကဵု အမိၚ် ညံၚ်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် စဵုကဵု လမျီုအိုတ် တုဲ ညးဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ကောန်ပၞာန် ဂျပေန် ဒးချိုတ်အာ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ကာလ စိုပ် သၞာံ ၁၉၄၅ ဂှ် ဂျပေန် ဒးဒုၚ် ကၟာတ်လဒဵု နူကဵု ပရေၚ်ဆက်စၠောံ အလုံဂၠးကဝ်တုဲ ဒြဟတ်ဍုၚ် လီုလာ်အာ သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Bix, 2000, p. 488-490.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ကျပၞာန် ကေုာံ လိက်လလောၚ်တြး ==
[[File:Gyokuon-hoso.jpg|thumb|ဨကရာဇ် ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် မလလောၚ်တြး လိက် အသံရတ် (Jewel Voice Broadcast) သွက်ဂွံ ဒုၚ်ကျပၞာန်]]
ပ္ဍဲ ၆ အဝ်ဂေတ် သၞာံ ၁၉၄၅ ဂှ် ဍုၚ်အမေရိကာန် ထောံ ဗုံးအဏုမြူ လတူ ဍုၚ် ဟဳရဝ်ယှဳမာ (Hiroshima) တုဲ ပ္ဍဲ ၉ အဝ်ဂေတ် ဂှ် ထောံ လတူ ဍုၚ် နာဂါသာကဳ (Nagasaki) ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်တုပ်တုပ်ဂှ် ဒပ်ပၞာန် ကၟိန်ဍုၚ်သဵုဗိယေတ် (Soviet Union) လေဝ် လလောၚ်တြး ပၞာန် လတူ ဂျပေန်တုဲ လုပ်ဗတိုက် ဒေသ မာန်ချူးရဳယျာ ရ။ ဟိုတ်နူ ပရိုက်ဘဲ ဇၞော်ဇၞော် သီုၜါဏအ်တုဲ အလဵုအသဳ ဂျပေန် ကေုာံ သကိုပ်ပၞာန်တအ် ဒးချပ်ဇန် သွက်ဂွံ ဒုၚ်ကျပၞာန်ရ။ ဆဂး သကိုပ်ပၞာန် လ္ၚဵုတအ် ဟွံမိက်ဒုၚ်ကျ တုဲ မိက်ဂွံ ဆက်တဝ်စၞေဟ်ရ။&lt;ref&gt;Dower, 1999, p. 34-36.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ကောံဓရီု ကံၚ်သဳ အေန်ပါယာ (Imperial Council) ဂှ် ဨကရာဇ် ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် လက္ကရဴအိုတ် သွက်ဂွံ ဒုၚ်ကျပၞာန် အတိုၚ် လိက်လလောၚ်တြး ပေါတ်သဒါမ် (Potsdam Declaration) ရ။ ညးဟီုဂးလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;အဲ ဟွံမာန် ရံၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် အဲ မဒးဒုၚ် ဍဵုဍိုက် ဆက်အာ ရ။&quot; ပ္ဍဲ ၁၅ အဝ်ဂေတ် ၁၉၄၅ ဂှ် ညး လလောၚ်တြး အသံရတ် (Jewel Voice Broadcast) နကဵု ရေဒဳယဝ် ဇရေၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် ဂျပေန် သီုဖအိုတ် သွက်ဂွံ ဒုၚ်ကျပၞာန်ရ။ ပရေၚ်လလောၚ်တြးဏအ် ဒှ်အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် မၞိဟ် ဂျပေန်တအ် ဂွံမိၚ် ရမ္သာၚ် ဨကရာဇ် ညးတအ်ရ။&lt;ref&gt;Bix, 2000, p. 523-525.&lt;/ref&gt;

လိက်လလောၚ်တြးဏအ် စကာလဝ် အရေဝ် ဂျပေန် နန် (Classical Japanese) တုဲ ညးဍုၚ်ကွာန် သာမညတအ် ကၠိုဟ်ခၠၚ် ဝါတ်ကီုလေဝ်၊ အဓိပ္ပါယ် ဒုၚ်ကျပၞာန်ဂှ် ညးတအ် ကၠိုဟ်အာ ဗွဲမပြဟ်ရ။ ကြဴနူ လလောၚ်တြးတုဲ ဒပ်ပၞာန် ဂျပေန် အလုံဂၠးကဝ် ဖျေဟ်လွဟ်တုဲ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ အာစိုပ်ဒတုဲရ။ ပ္ဍဲ ၂ သေတ်တေမ်ဗါ ၁၉၄၅ ဂှ် ညးစၞး ဂျပေန် ထပက်စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် ဒုၚ်ကျပၞာန် လတူ က္ၜၚ်ပၞာန် မဳဇြူရဳ (USS Missouri) ရ။&lt;ref&gt;Large, 1992, p. 129-131.&lt;/ref&gt;

== ကာလလက္ကရဴပၞာန် ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ==
[[File:Macarthur hirohito.jpg|thumb|ဨကရာဇ် ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် ကေုာံ သကိုပ်ပၞာန် ဒါက်ဂလာတ် မေက်အာတာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၅]]
ကြဴနူ ပၞာန် အာစိုပ်ဒတုဲ တုဲ ဂျပေန် ဒးဒုၚ် အုပ်ဓုပ် နကဵု ဒပ်ပၞာန် မဟာမိတ် မက္ဍိုက်ပ် နကဵု သကိုပ်ပၞာန် အမေရိကာန် ဒါက်ဂလာတ် မေက်အာတာ (Douglas MacArthur) ရ။ ဍုၚ်မဟာမိတ် လ္ၚဵုတအ် မိက်ဂွံ စောဲဒုဟ် ရာဇာဝတ် ပၞာန် လတူ ဨကရာဇ် ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် ကီုလေဝ်၊ မေက်အာတာ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ မၚ်မွဲလဝ် ဨကရာဇ် တၞဟ်န ညံၚ်ဂွံ ထိၚ်ဒဝ် ပရေၚ်ညဳသၟဟ် ညးဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ဖန်ဇန် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဍုၚ် ဗွဲမလောဲသွာရ။ ဟိုတ်ဏအ် ဨကရာဇ် ကေုာံ သ္ၚိကၟိန် အေန်ပါယာတအ် ဟွံဒးဒုၚ် စောဲဒုဟ် ပ္ဍဲ ရုၚ်သၞောဝ်ဓဝ် တဝ်ကျဝ် ရ။&lt;ref&gt;Dower, 1999, p. 278-281.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ၁ ဇာန္နဝါရဳ သၞာံ ၁၉၄၆ ဂှ် ဨကရာဇ် ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် လလောၚ်တြး လိက်လလောၚ်တြး ပရေၚ်ကောန်မၞိဟ် (Humanity Declaration) မထောံကၠေံ လညာတ် ဒဒှ်ရ ဨကရာဇ် ဂျပေန် ဒှ် ကျာ် မတေဝ်စှ်ေကၠုၚ် နူ အကး ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ဒှ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဂျပေန်ရ။ ဨကရာဇ် စပြံၚ်လှာဲ ကယျိုၚ် ဗီုပြၚ်တုဲ ဗိုက်လတက် ကယျိုၚ် ညးဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ စတိတ် တရဴ အလုံဍုၚ် သွက်ဂွံ ဆဵုဂဗ ကု ညးဍုၚ်ကွာန် မဒးဒုၚ် ဘဲပၞာန်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Bix, 2000, p. 571-573.&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်တိတ်တရဴ ဨကရာဇ်ဏအ် ကော်စ ဂျောန်ကဝ် (Junkō) တုဲ ညးအာစိုပ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တွဵုရး ပ္ဍဲ ဂျပေန် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဓဝ်ပတှ်ေ ကေုာံ ကဵု ဒြဟတ်စိုတ် ကု ညးဍုၚ်ကွာန်ရ။ ၜိုန်ရ မၞိဟ်လ္ၚဵု ပါ်ပါဲ ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်ဆဵုဂဗဏအ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု ဗီုရုပ်တၟိ သွက် ဨကရာဇ် နဒဒှ် မၞိဟ် မဆာန် ကေုာံ ဖေက်ဂၟံက် သွက် ရးနိဂီုရ။ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲဏအ် ဗဒှ်ကဵု သဇိုၚ် သွက် ဂျပေန် ညံၚ်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဍုၚ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မၞုံကဵု ပရေၚ်ၜိုဟ်သြိုဟ်ရ။&lt;ref&gt;Gordon, 2003, p. 230-232.&lt;/ref&gt;

== သဇိုၚ်အဝဵုတၟိ ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မၟောဝ် ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၇ ဂှ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုၚ် တၟိ ဂျပေန် စပဒတန် တုဲ သဇိုၚ်အဝဵု ဨကရာဇ် ပြံၚ်လှာဲအာ သီုဖအိုတ်ရ။ အတိုၚ် သၞောဝ်တၟိမ္ဂး ဨကရာဇ်ဂှ် ဆတန်တဴ နဒဒှ် သၚ်္ကေတ ရးနိဂီု ကေုာံ ပရေၚ်ညဳသၟဟ် ညးဍုၚ်ကွာန် (Symbol of the State and of the Unity of the People) တုဲ ဟွံမဲ ကု အဝဵု အုပ်ဓုပ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ရ။ အဝဵု သီုဖအိုတ်ဂှ် စိုပ်အာ ပ္ဍဲတဲ ကံၚ်သဳ စၠတ်ထဝ် ကေုာံ ဝန်ဇၞော် မဒးဒုၚ် ရုဲစှ် နကဵု ညးဍုၚ်ကွာန်တအ်ရ။ ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် ဒုၚ်တဲ သၞောဝ်ဏအ်တုဲ ပရေၚ်ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် ညး ပြံၚ်လှာဲအာ အတိုၚ်ဏအ်ရ။&lt;ref&gt;Large, 1992, p. 150-153.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိၚ် ခေတ် ပရေၚ်ဇၞော်မၟောဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဂျပေန် မကော်စ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် အမ်သဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဂျပေန် (Japanese economic miracle) ဂှ် ဨကရာဇ် ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် ယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ် သၚ်္ကေတ အလုံမွဲရးနိဂီုရ။ ညး တိုန်စိုပ် သဘၚ် သၠုၚ်စၟတ် ကေုာံ ပရေၚ်ပံက် ဌာန ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု သဘၚ် အိုလံမ္ပိက် တဝ်ကျဝ် သၞာံ ၁၉၆၄ (1964 Tokyo Olympics) ကေုာံ သဘၚ် ထ္ၜးပျး အဝ်သာကာ သၞာံ ၁၉၇၀ တအ်ရ။ ညးသီုကဵု ထပက်စၟတ်တဲ လတူ လိက်ကသုက် ကေုာံ ဒုၚ်တဲ မၞိဟ်စၞး ဍုၚ်သ္အာၚ်ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Wetzler, 1998, p. 195-197.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၁ ဂှ် ညး ကေုာံ ဨကရာဇ်ဗြဴ တိတ်တရဴ ဇရေၚ် ရးနိဂီု ယူရဝ် မဒှ် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် ဨကရာဇ် ဂျပေန် မတိတ်တရဴ ဍုၚ်သ္အာၚ် ကြဴနူ ပၞာန်ရ။ ၜိုန်ရ ဒးဒုၚ် ထ္ၜးဆန္ဒ ပ္ဍဲဍုၚ် ယူကေ ကေုာံ နေသာလာန် ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်တိတ်တရဴဏအ် အံၚ်ဇၞးအာရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၅ ဂှ် ညးတိတ်တရဴ ဇရေၚ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် တုဲ ဆဵုဂဗ ကု သမ္မတ ဂျရယ် ဖေါတ် (Gerald Ford) ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဂျပေန် ကေုာံ အမေရိကာန် ကလေၚ်ဒက်လဝ် မဟာမိတ် ဗွဲမခိုဟ်ရ။&lt;ref&gt;Bix, 2000, p. 640-642.&lt;/ref&gt;

== လအိတ်ဘဝ ကေုာံ ပရေၚ်စုတိ ==
ပ္ဍဲအခိၚ် လအိတ်ဘဝညးဂှ် ဨကရာဇ် ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် ကလေၚ်စွံ အာရီု လတူ ပရေၚ်လ္ၚတ် သိပ္ပံ သဘာဝ မဆေၚ်ကဵု ဇာတိသတ္တဝါ (Marine biology) မဒှ် အရာ ညးမဆာန် နူဍောတ်ဍောတ်ရ။ ညး ညးမကၠောန် ပရေၚ်သုတေသန ပ္ဍဲ ရုၚ်စမ်ၜတ် ပ္ဍဲ နန် တဝ်ကျဝ် တုဲ ပ္တိတ် လိက်အုပ် လ္ၚဵု မဆေၚ်ကဵု သတ္တဝါဍာ်ဂမၠိုၚ်ရ။ ညးသီုကဵု ဆက်တိုန်စိုပ် ပရေၚ်ကမၠောန် သၚ်္ကေတ ရးနိဂီု ကေုာံ ပရေၚ်ကဵု တဆိပ်ကြာ ကု ညးမၞုံကဵု အစောမ်စရာဲတအ်ရ။&lt;ref&gt;Large, 1992, p. 198-200.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လက္ကရဴသၞာံ ၁၉၈၇ ဂှ် ညးစဒုၚ်စသိုၚ် ပရေၚ်ယဲ ကေုာံ ဒးဒုၚ် ခရေက် ကသအ် (Pancreas) ရ။ ကြဴနူဂှ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ညး စှ်ေကၠုၚ် ဗွဲမပြဟ်တုဲ ပ္ဍဲ ဂိတု သေတ်တေမ်ဗါ သၞာံ ၁၉၈၈ ဂှ် ညးဒးတိုန် ရုၚ်ဂဥုဲ နကဵု ယဲ ဆီတိတ် နူ ကြိုတ်ရ။ ညးဍုၚ်ကွာန် ဂျပေန် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကၠုၚ်စိုပ် ပါၚ်တြၚ် နန် သွက်ဂွံ ရာဒနာ ကဵု ဨကရာဇ် ထတ်ယုက်ရ။ အလုံမွဲ ရးနိဂီု ဂျပေန် စကၠောန်ဗဒှ် ပရေၚ်ကေတ်စိုတ် ကေုာံ ယှအ်ဖျေဟ် ပရေၚ်သဘၚ်ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Gordon, 2003, p. 305-307.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ၇ ဇာန္နဝါရဳ သၞာံ ၁၉၈၉ အခိၚ် နူဂယး ဂှ် ဨကရာဇ် ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် စုတိအာ ပ္ဍဲ နန် တဝ်ကျဝ် နကဵု အာယုက် ၈၇ သၞာံရ။ ပရေၚ်စုတိညးဂှ် ဒှ် တၚ်သမ္တီ မအာစိုပ်ဒတုဲ ခေတ် ယှောဝါ မဒှ် ခေတ် မလံအိုတ် ပ္ဍဲဝၚ် ဂျပေန်ရ။ ကောန်ညး အာကဳဟဳတဝ် ဆက်ဒုၚ်အာဲ ဨကရာဇ် နကဵု ယၟုခေတ် ဟေသေ (Heisei) ရ။ သဘၚ်ဖျေဟ်ကမ္မဌာန် (State funeral) သွက် ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ၂၄ ဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၁၉၈၉ မၞုံကဵု မၞိဟ်စၞး နူကဵု ၁၆၃ ဍုၚ် တိုန်စိုပ်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ညးဒးဒုၚ် တိုပ်စွံဇွ ပ္ဍဲ ဂိုဟ် မူသာယှဳနဝ် အေန်ပါယာ (Musashino Imperial Mausoleum) ရ။&lt;ref&gt;Bix, 2000, p. 675-677.&lt;/ref&gt;

== အာဲကၟာဲ ကေုာံ ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝၚ် ==
အာဲကၟာဲ သွက် ဨကရာဇ် ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် ဂှ် ဒှ်ပရူပရာ မၞိဟ်တအ် ဟီုဂး ပါ်ပါဲ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ လညာတ် လ္ၚဵု (Traditionalists) တအ် ဟီုဂး ဒဒှ်ရ ညးဒှ် ဨကရာဇ် မဟွံမဲ ကု အဝဵု သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် တုဲ ဒးဒုၚ် အုပ်ဓုပ် နကဵု သကိုပ်ပၞာန်တအ်ရ။ အတိုၚ် လညာတ်ဏအ်မ္ဂး ညးဒှ် မၞိဟ် မဆာန် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဟွံမိက် ပံက်ပၞာန်ရ။ လညာတ်ဏအ် ဒှ် လညာတ် မပ္တိတ်လဝ် နကဵု အလဵုအသဳ ဂျပေန် ကေုာံ မေက်အာတာ ပ္ဍဲအခိၚ် လက္ကရဴပၞာန်ရ။&lt;ref&gt;Wetzler, 1998, p. 1-4.&lt;/ref&gt;

ဆဂး လညာတ် တၟိ လ္ၚဵု (Revisionists) မပ္တံကဵု အစာဝၚ် ဟာဗာတ် ဗေတ် (Herbert Bix) ကေုာံ ပဳတာ ဝေတ်ဇြလာ (Peter Wetzler) တအ် ပ္တိုန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဨကရာဇ် ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ်ပၞာန် ကေုာံ ပရေၚ်သီတိဍာ် ဗွဲမလှဲလးရ။ ညးတိုန်စိုပ် ကောံဓရီု ပၞာန် တုဲ ကဵု အမိၚ် သွက်ဂွံ ဗတိုက် ဍုၚ်ကြုက် ကေုာံ အမေရိကာန်ရ။ လညာတ်ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ညးလေဝ် နွံ တာလျိုၚ် လတူ ပရေၚ်ပရိုက်ဘဲ မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ ကီုရ။ ၜိုန်ရ ပါ်ပါဲ ရေၚ်သကအ် ကီုလေဝ်၊ အာဲကၟာဲညး မဆက်စၠောံ ဂျပေန် နူ ခေတ် သၞောတ်ဝ်ပၞာန် စိုပ် ခေတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဂှ် ဒှ်အရာ ညးလဵု မွဲလေဝ် တးပါဲ ဟွံမာန်ရ။&lt;ref&gt;Dower, 1999, p. 288-290.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Bix |first=H. P. |year=2000 |title=Hirohito and the Making of Modern Japan |publisher=HarperCollins |isbn=978-0060931308 |url=}}
* {{cite book |last=Dower |first=J. W. |year=1999 |title=Embracing Defeat: Japan in the Wake of World War II |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393320275 |url=}}
* {{cite book |last=Gordon |first=A. |year=2003 |title=A Modern History of Japan: From Tokugawa Times to the Present |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195110616 |url=}}
* {{cite book |last=Large |first=S. S. |year=1992 |title=Emperor Hirohito and Shōwa Japan: A Political Biography |publisher=Routledge |isbn=978-0415032032 |url=}}
* {{cite book |last=Wetzler |first=P. |year=1998 |title=Hirohito and War: Imperial Tradition and Military Decision Making in Prewar Japan |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824819255 |url=}}

{{Navbox
| name = သၟိၚ်အေန်ပါယာ ဂျပေန်
| title = [[သၟိၚ်အေန်ပါယာ ဂျပေန်|ဨကရာဇ် ဂျပေန်]] (၁၉-၂၁ ဗွဝ်ကၠံ)
| listclass = hlist
| list1 = 
* [[ဨကရာဇ် ကဝ်ကာကူ|ကဝ်ကာကူ]] (၁၇၈၀–၁၈၁၇)
* [[ဨကရာဇ် နေန်ကဝ်|နေန်ကဝ်]] (၁၈၁၇–၁၈၄၆)
* [[ဨကရာဇ် ကဝ်မေ|ကဝ်မေ]] (၁၈၄၆–၁၈၆၇)
* [[ဨကရာဇ် မေဂျဳ|မေဂျဳ]] (၁၈၆၇–၁၉၁၂)
* [[ဨကရာဇ် တာဲယှဝ်|တာဲယှဝ်]] (၁၉၁၂–၁၉၂၆)
* [[ဟဳရဝ်ဟဳတဝ်|ယှောဝါ (ဟဳရဝ်ဟဳတဝ်)]] (၁၉၂၆–၁၉၈၉)
* [[အာကဳဟဳတဝ်|ဟေသေ (အာကဳဟဳတဝ်)]] (၁၉၈၉–၂၀၁၉)
* [[နာရူဟဳတဝ်|ရေဝါ (နာရူဟဳတဝ်)]] (၂၀၁၉–လၟုဟ်)
}}

{{DEFAULTSORT:ဟဳရဝ်ဟဳတဝ်}}
[[Category:ဨကရာဇ် ဂျပေန်]]
[[Category:မၞိဟ် မသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၁]]
[[Category:မၞိဟ် မစုတိ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၉]]
[[Category:ညးက္ဍိုက်ပ် ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ]]
[[Category:ခေတ် ယှောဝါ]]
[[Category:သ္ၚိကၟိန် အေန်ပါယာ ဂျပေန်]]
[[Category:ဝၚ် ဂျပေန် ခေတ်တၟိ]]</text>
      <sha1>e14n7ss0pjn3ph0vmu9gz4gp88lwtmk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox ဨကရာဇ်</title>
    <ns>10</ns>
    <id>13532</id>
    <revision>
      <id>60479</id>
      <timestamp>2026-11-10T01:39:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | child       = {{{child|}}} | subbox      = {{{subbox|}}} | bodyclass   = {{{bodyclass|vcard}}} | bodystyle   = {{{bodystyle|}}}  | titleclass  = {{{titleclass|fn}}} | titlestyle  = {{{titlestyle|background-color: #cbe;}}} | title       = {{{name|{{{ယၟု|{{PAGENAME}}}}}}}}  | aboveclass  = {{{aboveclass|}}} | abovestyle  = {{{abovestyle|font-size: 110%;}}} | above       = {{{title|{{{တာလျို...&quot;</comment>
      <origin>60479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4870" sha1="kpmmez8pes2v3c2hudnkge6a3u9rkru" xml:space="preserve">{{Infobox
| child       = {{{child|}}}
| subbox      = {{{subbox|}}}
| bodyclass   = {{{bodyclass|vcard}}}
| bodystyle   = {{{bodystyle|}}}

| titleclass  = {{{titleclass|fn}}}
| titlestyle  = {{{titlestyle|background-color: #cbe;}}}
| title       = {{{name|{{{ယၟု|{{PAGENAME}}}}}}}}

| aboveclass  = {{{aboveclass|}}}
| abovestyle  = {{{abovestyle|font-size: 110%;}}}
| above       = {{{title|{{{တာလျိုင်|}}}}}}

| image1      = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{{ဗီုရုပ်|}}}}}}|size={{{image_size|{{{ဇမၞော်_ဗီု|}}}}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}}
| caption1    = {{{caption|{{{ယၟုဗီု|}}}}}}

| header1     = {{#if:{{{reign|{{{အခိင်အုပ်ဓုပ်|}}}}}}{{{coronation|{{{စဝ်အဘိသိက်|}}}}}}{{{predecessor|{{{ညးကိုပ်ကၠာ|}}}}}}{{{successor|{{{ညးဆက်အာဲ|}}}}}}{{{regent|{{{သၟိင်စၞး|}}}}}}|လၟေင်အဆက်}}

| label2      = အခိင် အုပ်ဓုပ်
| data2       = {{{reign|{{{အခိင်အုပ်ဓုပ်|}}}}}}

| label3      = ဒုင်စဝ်အဘိသိက်
| data3       = {{{coronation|{{{စဝ်အဘိသိက်|}}}}}}

| label4      = ညးကိုပ်ကၠာ
| data4       = {{{predecessor|{{{ညးကိုပ်ကၠာ|}}}}}}

| label5      = ညးဆက်အာဲ
| data5       = {{{successor|{{{ညးဆက်အာဲ|}}}}}}

| label6      = သၟိင်စၞး
| data6       = {{{regent|{{{သၟိင်စၞး|}}}}}}

| header7     = {{#if:{{{birth_date|{{{တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်|}}}}}}{{{birth_place|{{{ဒၞာဲဒှ်မၞိဟ်|}}}}}}{{{death_date|{{{တ္ၚဲစုတိ|}}}}}}{{{death_place|{{{ဒၞာဲစုတိ|}}}}}}{{{spouse|{{{ပွံင်သ္ၚိကၟိန်|}}}}}}{{{issue|{{{ကောန်ဇာတ်|}}}}}}{{{house|{{{တၞောဝ်သၟိင်|}}}}}}{{{father|{{{မအံက်|}}}}}}{{{mother|{{{မိအံက်|}}}}}}|ပရူပရာ ပူဂိုလ်}}

| label8      = တ္ၚဲ ဒှ်မၞိဟ်
| data8       = {{{birth_date|{{{တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်|}}}}}}

| label9      = ဒၞာဲ ဒှ်မၞိဟ်
| data9       = {{{birth_place|{{{ဒၞာဲဒှ်မၞိဟ်|}}}}}}

| label10     = တ္ၚဲ စုတိ
| data10      = {{{death_date|{{{တ္ၚဲစုတိ|}}}}}}

| label11     = ဒၞာဲ စုတိ
| data11      = {{{death_place|{{{ဒၞာဲစုတိ|}}}}}}

| label12     = ဒၞာဲ မစွံဇွ
| data12      = {{{burial_place|{{{ဒၞာဲစွံဇွ|}}}}}}

| label13     = ပွံင်သ္ၚိကၟိန်
| data13      = {{{spouse|{{{ပွံင်သ္ၚိကၟိန်|}}}}}}

| label14     = ကောန်ဇာတ်
| data14      = {{{issue|{{{ကောန်ဇာတ်|}}}}}}

| label15     = တၞောဝ်သၟိင် / သ္ၚိကၟိန်
| data15      = {{{house|{{{တၞောဝ်သၟိင်|}}}}}}

| label16     = မအံက်
| data16      = {{{father|{{{မအံက်|}}}}}}

| label17     = မိအံက်
| data17      = {{{mother|{{{မိအံက်|}}}}}}

| label18     = ဘာသာ
| data18      = {{{religion|{{{ဘာသာ|}}}}}}

| label19     = စၟတ်တဲ
| data19      = {{#if:{{{signature|{{{စၟတ်တဲ|}}}}}}|[[File:{{{signature|{{{စၟတ်တဲ}}}}}}|150px]]}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{clear}}
== ဗီုစကာ ==
ကော်စကာ ထာမ်ပလိက်ဏအ် နကဵု မကော်ပၠုပ် ကောဒ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ပ္ဍဲ လတူအိုတ် ဇရေင် မုက်လိက် ပရူပရာ ဨကရာဇ်၊ ဨကရာဇ်ဗြဴ၊ ကောန်သၟိင် ကေုာံ ညးတၞောဝ်သၟိင်တအ်မာန်ရ။

&lt;pre&gt;
{{Infobox ဨကရာဇ်
| ယၟု = 
| တာလျိုင် = 
| ဗီုရုပ် = 
| ဇမၞော်_ဗီု = 
| ယၟုဗီု = 
| အခိင်အုပ်ဓုပ် = 
| စဝ်အဘိသိက် = 
| ညးကိုပ်ကၠာ = 
| ညးဆက်အာဲ = 
| သၟိင်စၞး = 
| တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ် = 
| ဒၞာဲဒှ်မၞိဟ် = 
| တ္ၚဲစုတိ = 
| ဒၞာဲစုတိ = 
| ဒၞာဲစွံဇွ = 
| ပွံင်သ္ၚိကၟိန် = 
| ကောန်ဇာတ် = 
| တၞောဝ်သၟိင် = 
| မအံက် = 
| မိအံက် = 
| ဘာသာ = 
| စၟတ်တဲ = 
}}
&lt;/pre&gt;

[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် သ္ၚိအင်]]
[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ဨကရာဇ်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kpmmez8pes2v3c2hudnkge6a3u9rkru</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13533</id>
    <revision>
      <id>60480</id>
      <timestamp>2026-11-10T01:45:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | title = ၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ | image = File:USMC logo.svg | caption = တဆိပ် ဒပ်ပၞာန်ဍာ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲ ၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၇၇၅ | label1 = စၟတ်တ္ၚဲ လၟေၚ်သၞာံ | data1 = တ္ၚဲမရနုက်ကဵု ၃၁...&quot;</comment>
      <origin>60480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37469" sha1="bqj3qjx0u267scw817zcf5otvw9pa2j" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = ၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ
| image = File:USMC logo.svg
| caption = တဆိပ် ဒပ်ပၞာန်ဍာ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲ ၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၇၇၅
| label1 = စၟတ်တ္ၚဲ လၟေၚ်သၞာံ
| data1 = တ္ၚဲမရနုက်ကဵု ၃၁၄ (သၞာံထပ် ၃၁၅)
| label2 = သ္ၚိအၚ် ကြက္ကဒိန်
| data2 = ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂေါရဳယာန် (Gregorian calendar)
| label3 = တ္ၚဲ သှ်ေသှ်ေ ပ္ဍဲသၞာံ
| data3 = ၅၁ တ္ၚဲ
| label4 = လိက်သၚ်္ကေတ
| data4 = ၁၁/၁၀ (ဟွံသေၚ်မ္ဂး) ၁၀/၁၁
}}

'''၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ''' (10 November) ဒှ်တ္ၚဲ မရနုက်ကဵု ၃၁၄ ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂေါရဳယာန် (Gregorian calendar) တုဲ ယဝ်ရ ဒှ်သၞာံထပ် (Leap year) မ္ဂး ဒှ်တ္ၚဲ မရနုက်ကဵု ၃၁၅ ရ။ သွက်သၞာံမွဲ အာစိုပ်ဒတုဲ သှ်ေသှ်ေဒၟံၚ် ၅၁ တ္ၚဲရ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ် ပရေၚ်ကတဵုဒှ် ဝၚ် အဓိက ဗွဲမဂၠိုၚ် ကတဵုဒှ်လဝ် လတူဂၠးတိ အလုံမွဲရ။ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် မပ္တံကဵု ပရေၚ်ပၞာန်၊ ပရေၚ်သိပ္ပံ၊ ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ဍုၚ်နာနာတအ် ပါလုပ်ဒၟံၚ်ရ။&lt;ref&gt;Smith, J. A. (2005). ''History of the World Day by Day''. Oxford University Press, p. 410.&lt;/ref&gt; 

လတူဂၠးတိ တ္ၚဲဏအ် မၞိဟ်တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် တ္ၚဲ သိပ္ပံ ဂၠးကဝ် သွက် ပရေၚ်ၜိုဟ်လလံ ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မၟောဝ် (World Science Day for Peace and Development) မဒှ်တ္ၚဲ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations) မကၠောန်ဗဒှ် ဇၟာပ်သၞာံ သွက်ဂွံ ပ္တိုန်စရာဲ ပရေၚ်သိပ္ပံ မနွံဒတုဲဖဵု ကုကောန်မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်ရ။ ပ္ဍဲရးနိဂီု ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် (United States) မ္ဂး ဒှ်တ္ၚဲ မဒက်ပ္တန် ဒပ်ပၞာန်ဍာ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် (United States Marine Corps) မဒှ်ဒပ်ပၞာန် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲဝၚ်ဍုၚ်ညးတအ်ရ။&lt;ref&gt;Jones, M. (2012). ''The Marine Corps: A History''. Naval Institute Press, p. 15.&lt;/ref&gt;

ပါဲနူဂှ်တုဲ ပူဂိုလ် ပြာကတ်ဂမၠိုၚ် မသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ် ကေုာံ ပူဂိုလ် မစုတိအာ ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ်လေဝ် နွံဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ အစာသာသနာ မာတေန် လူတာ (Martin Luther) လေဝ် သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ်တုဲ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဍုၚ် တာကဳ မုသတာဖာ ကေမာဝ် အာတာတုက် (Mustafa Kemal Atatürk) လေဝ် စုတိအာ ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ်ကီုရ။ တ္ၚဲဏအ် ထ္ၜးပျးကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ သဘာဝ ကေုာံ ဘဝကောန်မၞိဟ် ဗွဲမလှဲလးရ။&lt;ref&gt;Brown, R. (2018). ''Chronicles of November''. Historical Society Press, p. 88.&lt;/ref&gt;

== ဝၚ် ကတဵုဒှ်လဝ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲခေတ်တြေံ ==
ပ္ဍဲခေတ်တြေံ ကိုပ်ကၠာ နူသၞာံ ၁၀၀၀ ခရစ်သက္ကရာဇ်ဂှ် ပရေၚ်ကတဵုဒှ် အဓိက လ္ၚဵု ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲတ္ၚဲ ၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ နွံရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၄၇၄ ဨကရာဇ် လဳယဝ် မရနုက်ကဵု ၜါ (Leo II) မအုပ်ဓုပ် အေန်ပါယာ ဗာဲဇြေန်တာၚ် (Byzantine Empire) စုတိအာတုဲ မအံက်ညး ဇြဳနဝ် (Zeno) တိုန်ဒှ် ဨကရာဇ် မွဲဓဝ်ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ပြံၚ်လှာဲထောံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ဍုၚ်ရဝ်မ ဗၟံက် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။&lt;ref&gt;Treadgold, W. (1997). ''A History of the Byzantine State and Society''. Stanford University Press, p. 154.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၉၁၁ ဂကောံသၟိၚ်တၠ ဂျာမနဳတအ် ရုဲစှ် ကောန်ရာတ် ပထမ (Conrad I) နဒဒှ် ဨကရာဇ် ဂျာမနဳ (King of Germany) ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ညးဒှ် ဨကရာဇ် မဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲတၞောဝ် ကာရဝ်လေန်ဂျဳယာန် (Carolingian dynasty) ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ ဒက်ပ္တန် သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ဂျာမနဳ တၟိမွဲရ။ ပရေၚ်ရုဲစှ်ဏအ် ဒှ်တမ်ရိုဟ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် အေန်ပါယာ ရဝ်မ မသ္အးဇ္ၚး (Holy Roman Empire) ပ္ဍဲအခိၚ် အနာဂတ်ရ။&lt;ref&gt;Reuter, T. (1991). ''Germany in the Early Middle Ages''. Longman, p. 135.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိၚ်ခေတ်တြေံဏအ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲရးအာရှ လေဝ် နွံကီုရ။ ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် အုပ်ဓုပ် ဍုၚ်နာနာ ကတဵုဒှ် လၟေၚ်ၚ်တုဲ ပရေၚ်ဆက်ဆောံ အကြာဍုၚ်မွဲ ကဵု ဍုၚ်မွဲ လှဲလးကၠုၚ်ရ။ တ္ၚဲ ၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ ပ္ဍဲခေတ်တေအ် ၜိုန်ရ ဟွံမဲကဵု စၟတ်သမ္တီ ယေန်သၞာၚ် အလုံဂၠးကဝ်ကီုလေဝ် ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ဍုၚ်ဇၞော်ဇၞော်တအ် ကတဵုဒှ်လဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Smith, J. A. (2005). p. 412.&lt;/ref&gt;

== ဝၚ် ကတဵုဒှ်လဝ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ် ==
ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages) ဂှ် ပရေၚ်ပၞာန် ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် အဓိက ဗွဲမဂၠိုၚ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၉၃ ရာဒေန် ဝဳဂျာယာ (Raden Wijaya) ဂွံဒုၚ်စဝ်အဘိသေခ နဒဒှ် ဨကရာဇ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ အေန်ပါယာ မာဂျာပါဟေတ် (Majapahit Empire) မနွံ ပ္ဍဲတကအ် ဂျာဗာ (Java) လၟုဟ် ကော်စ ရးနိဂီု အေန်ဒဝ်နဳယှာ ရ။ အေန်ပါယာဏအ် ဒှ်အေန်ပါယာ ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ စိုပ်ကဆံၚ် သၠုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဝၚ် ရးအာရှအဂၞဲရ။&lt;ref&gt;Cœdès, G. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. University of Hawaii Press, p. 201.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၄၄ ပၞာန် ဗာနာ (Battle of Varna) ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဗူဂေရဳယျာ (Bulgaria) လၟုဟ်ရ။ ပ္ဍဲပၞာန်ဏအ် ဒပ်ပၞာန် ခရစ်ယာန် မက္ဍိုက်ပ် နကဵု ဨကရာဇ် ပဝ်လာန် ကေုာံ ဟၚ်ဂေရဳ ဗလာဒဳသလာပ် တတိယ (Władysław III) ဒးဒုၚ်ကျအာ ကု ဒပ်ပၞာန် အဝ်တဝ်မာန် (Ottoman Empire) မက္ဍိုက်ပ် နကဵု သူလာတာန် မူရာတ် ဒုတိယ (Murad II) ရ။ ဨကရာဇ် ဗလာဒဳသလာပ် ဒးချိုတ်အာ ပ္ဍဲပွိုၚ်ပၞာန်တုဲ ပရေၚ်ကျပၞာန်ဏအ် ပံက်ကဵု အခေါၚ် သွက် အဝ်တဝ်မာန် ဂွံသီကေတ် ဍုၚ် ကောန်သတာန်တဳနဝ်ပဲ (Constantinople) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၅၃ ရ။&lt;ref&gt;Turnbull, S. (2003). ''The Ottoman Empire 1326–1699''. Osprey Publishing, p. 34.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၂၀ သၟိၚ် သရေန် ခရစ်သတဳယာန် ဒုတိယ (Christian II of Denmark) မအုပ်ဓုပ် ဍုၚ်သုဲဒေန် (Sweden) ကဵုအမိၚ် ဂစိုတ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဍုၚ်သုဲဒေန် ဗွဲမဂၠိုၚ် မကော်စ ပရေၚ်ဆီပါ် သတော့ခေါမ် (Stockholm Bloodbath) ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ဗဒှ်ကဵု ပရေၚ်ပုန်ကတဵု ပ္ဍဲဍုၚ်သုဲဒေန်တုဲ ဗွဲကြဴ သုဲဒေန် ဂွံဗၠးၜး နူကဵု ဒိန်မက်ရ။ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ်တအ်ဏအ် ထ္ၜးကဵု လညာတ် ပရေၚ်ပြိုၚ်ပကာန် အဝဵုအုပ်ဓုပ် အကြာဍုၚ်ဂမၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Nordstrom, B. J. (2000). ''Scandinavia Since 1500''. University of Minnesota Press, p. 45.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲခေတ် ၁၈ ကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ==
ပ္ဍဲခေတ် ၁၈ ကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ သိပ္ပံ ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကတဵုဒှ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ပ္ဍဲ ၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၇၇၅ ပ္ဍဲအခိၚ် ပၞာန် တဝ်စၞေဟ် အမေရိကာန် (American Revolutionary War) ကံၚ်ဂရေတ် တိုက် (Continental Congress) ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဒက်ပ္တန် ဒပ်ပၞာန်ဍာ် ၜါတမ် သွက်ဂွံ ဗတိုက်ကဵု က္ၜၚ်ပၞာန် ဗြိတိန်ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ဒှ်တမ်ရိုဟ် ဒက်ပ္တန် ဒပ်ပၞာန်ဍာ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် (United States Marine Corps) မာန်ကၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Chenoweth, H. A., &amp; Nihart, B. (2005). ''Semper Fi: The Definitive Illustrated History of the U.S. Marines''. Fall River Press, p. 22.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၈၇၁ အစာပရိုၚ် ကေုာံ ညးမလ္ၚတ်တိဍာ် ဟေန်ရဳ မဝ်တောန် သတာန်လဳ (Henry Morton Stanley) ဆဵုဂဗ ကု ဒံက်တာ ဒေဗေတ် လဳဗေန်သတောန် (David Livingstone) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဥဂျဳဂျဳ (Ujiji) လၟုဟ် ကော်စ ရးနိဂီု တာန်ဇြာနဳယျာ (Tanzania) ရ။ လဳဗေန်သတောန် ဟောံဗြံၚ်အာ ပ္ဍဲအာဖရိက ဗွဲမလံတုဲ သတာန်လဳ ဂၠာဲဆဵု ညးရ။ အရေဝ် သတာန်လဳ မဟီု &quot;ဒံက်တာ လဳဗေန်သတောန် ရောၚ် ထေၚ်ဂး?&quot; (Dr. Livingstone, I presume?) ဂှ် ပြာကတ်အာ အလုံဂၠးကဝ်ရ။&lt;ref&gt;Jeal, T. (2007). ''Stanley: The Impossible Life of Africa's Greatest Explorer''. Yale University Press, p. 115.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် အဓိက ပ္ဍဲခေတ် ၁၈ ကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ (၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ)
|-
! သၞာံ !! ပရေၚ်ကတဵုဒှ် !! ဒေသ
|-
| ၁၇၇၅ || ဒက်ပ္တန် ဒပ်ပၞာန်ဍာ် အမေရိကာန် (US Marine Corps) || ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် (USA)
|-
| ၁၈၄၇ || က္ၜၚ် အာတရဴ သတဳဖေန် ဝှေတ်နဳ (Stephen Whitney) ဗၠိုတ်အာတုဲ မၞိဟ် ၉၂ တၠ ဒးချိုတ်အာ || အာဲယာလာန် (Ireland)
|-
| ၁၈၇၁ || သတာန်လဳ ဆဵုဂဗ လဳဗေန်သတောန် ပ္ဍဲ အာဖရိက || တာန်ဇြာနဳယျာ (Tanzania)
|-
| ၁၈၉၈ || ပရေၚ်ပုန်ကတဵု ဝေလ်မေန်တောန် (Wilmington insurrection) ကတဵုဒှ် || တွဵုရး ကာရဝ်လာၚ်နာ သၟဝ်ကျာ (North Carolina)
|}

ပရေၚ်ကတဵုဒှ်တအ်ဏအ် ထ္ၜးပျးကဵု လညာတ် ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲအရာ မလ္ၚတ် တိဍာ်တၟိ ကေုာံ ပရေၚ်ပြိုၚ်ပကာန် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲခေတ်တေအ်ရ။&lt;ref&gt;Brown, R. (2018). p. 90.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ==
ပ္ဍဲခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ သိပ္ပံ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် ကတဵုဒှ် ဗွဲမပြဟ်ရ။ ပ္ဍဲ ၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၂၈ ဟဳရဝ်ဟဳတဝ် (Hirohito) ဂွံဒုၚ်စဝ်အဘိသေခ နဒဒှ် ဨကရာဇ် ဂျပေန် (Emperor of Japan) ပ္ဍဲ ဍုၚ် ကျဝ်တဝ် (Kyoto) ရ။ ညးအုပ်ဓုပ် ဂျပေန် ပ္ဍဲအခိၚ် ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ ကေုာံ အခိၚ် ကလေၚ်သြိုၚ်ခၞံ ဍုၚ် ကြဴနူပၞာန်ရ။&lt;ref&gt;Bix, H. P. (2001). ''Hirohito and the Making of Modern Japan''. Harper Perennial, p. 195.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၆၉ အစဳအဇန် ရုပ်သဳဗလး (Television program) သွက် ကောန်ၚာ် မၞုံယၟု သေသာမဳ သတရဳ (Sesame Street) စထ္ၜးပျး ကိုပ်ကၠာအိုတ် လတူ လပှ်ကျာ NET (လၟုဟ် PBS) ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်ရ။ အစဳအဇန်ဏအ် ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ဗ္တောန်ပညာ ကုကောန်ၚာ်တအ် နကဵု ရုပ် ကေုာံ အရေဝ် မလှေဲလဟိၚ်စိုတ်တုဲ ဒှ်အစဳအဇန် ပြာကတ်အိုတ် မွဲ အလုံဂၠးကဝ်ရ။&lt;ref&gt;Davis, M. (2008). ''Street Gang: The Complete History of Sesame Street''. Viking Press, p. 170.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၇၅ ဂကောံ သမဂ္ဂ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations General Assembly) ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် စၟတ် ၃၃၇၉ မဟီု ဇြဳအောန်နေတ် (Zionism) ဂှ် ဒှ်ပရေၚ်ပါ်စၞာံဂကူ (Racism) မွဲသာ်ရ။ သ္ဂုတ်သွာတ်ဏအ် ဒးဒုၚ် ဒစဵုဒစး ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၁ ဂှ် ကုလသမဂ္ဂ ကလေၚ်ပလီုထောံ သ္ဂုတ်သွာတ်ဏအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၉ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဍုၚ် ဗူဂေရဳယျာ တဝ်ဒဝ် ဇြဳဗကဝ် (Todor Zhivkov) ဒးဒုၚ် ဖျေဟ် နူအဝဵု ကြဴနူ အုပ်ဓုပ်ကၠုၚ် ၃၅ သၞာံရ။ ပရေၚ်ဏအ် ဒှ်စၟတ်သမ္တီ လီုလာ် ပရေၚ်ကောန်မျူနေတ် ပ္ဍဲ ရးယူရဝ် ဗၟံက်ရ။&lt;ref&gt;Crampton, R. J. (2005). ''A Concise History of Bulgaria''. Cambridge University Press, p. 215.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ==
ပ္ဍဲခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် ဆေၚ်စပ် ကု နဲကဲသိပ္ပံ ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကတဵုဒှ်လဝ်ရ။ ပ္ဍဲ ၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၀၁ ဍုၚ် အဝ်သတြေလျာ (Australia) ကၠောန်ဗဒှ် သဘၚ်မာဲ အလုံဍုၚ်တုဲ ဝန်ဇၞော် ဂျောန် ဟဝ်ဝါတ် (John Howard) ကလေၚ်ဇၞးမာဲ မွဲဝါပၠန်ရ။ ပရေၚ်ဇၞးမာဲညး ဒှ်ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ခိုဟ်မံၚ် ကေုာံ ပရေၚ်စဵုဒၞာ ဍုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Kelly, P. (2009). ''The March of Patriots''. Melbourne University Publishing, p. 550.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၁၉ သမ္မတ ဍုၚ် ဗဝ်လဳဗဳယျာ (Bolivia) အဳဗဝ် မဝ်ရာလေတ် (Evo Morales) နုက်တိတ် နူအဝဵု ကြဴနူ ထ္ၜးဆန္ဒ ဒစဵုဒစး ပရေၚ်လီုလာ် ပ္ဍဲသဘၚ်မာဲ ကတဵုဒှ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ညးဒှ် သမ္မတ ကောန်ရးတၟံ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဗဝ်လဳဗဳယျာတုဲ ပရေၚ်နုက်တိတ်ညး ဒှ်ဟိုတ် ဗဒှ်ကဵု ပရေၚ်ကလိုက်ကမဵု ပ္ဍဲဍုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Webber, J. R. (2020). ''Crisis in Bolivia''. Verso Books, p. 45.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၂၀ ကမ္ပဏဳ အေပဲ (Apple Inc.) ထ္ၜးပျး ကောန်ပျူတာ မေက် (Mac) မစကာလဝ် ချေပ် အေမ်မွဲ (M1 chip) မဒှ် ချေပ် ညးတအ် ကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် အလဵုဇကု ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ပြံၚ်လှာဲထောံ ပရေၚ်စကာ ချေပ် အေန်တေဝ် (Intel) မစကာကၠုၚ်လဝ် ပွိုၚ် ၁၅ သၞာံတုဲ ပ္တိုန်ကဵု ကဆံၚ်ဒြဟတ် ကောန်ပျူတာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။&lt;ref&gt;Isaacson, W. (2021). ''The Innovators in Tech''. Simon &amp; Schuster, p. 312.&lt;/ref&gt;

== ပူဂိုလ် မသၠးဂၠံဂဝ်ဂမၠိုၚ် ==
ပ္ဍဲ ၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ ပူဂိုလ် ပြာကတ် ပ္ဍဲဝၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် သၠးဂၠံဂဝ်လဝ်ရ။ ပူဂိုလ် မပြာကတ်အိုတ်မွဲဂှ် မာတေန် လူတာ (Martin Luther) မသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၈၃ ရ။ ညးဒှ် အစာခမဳ ဂျာမနဳ မပံက်ထ္ၜး ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ သာသနာ ခရစ်ယာန် (Protestant Reformation) မပြံၚ်လှာဲထောံ ဝၚ် သာသနာ ရးယူရဝ်ရ။ လညာတ်ညး ဒစဵုဒစး လတူ ပရေၚ်သွံရာန် လိက်သၠးဒုဟ် (Indulgences) ဒှ်တမ်ရိုဟ် ပရေၚ်ပါ်ကရေက် သာသနာ ကေတ္သလိတ် (Catholic Church) ရ။&lt;ref&gt;Brecht, M. (1985). ''Martin Luther: His Road to Reformation''. Fortress Press, p. 1.&lt;/ref&gt;

{{Graph:Chart
|width=300 |height=150
|type=pie
|legend=ပူဂိုလ်သၠးဂၠံဂဝ် အတိုၚ်ကဏ္ဍ
|x=သိပ္ပံ, ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်, အနုသုခုမ, ယေန်သၞာၚ်
|y=20, 30, 40, 10
}}

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၉ ဖရဳဒရိတ် သကဳလာ (Friedrich Schiller) အစာကဗျ ကေုာံ အစာချူဇာတ် ဂျာမနဳ သၠးဂၠံဂဝ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၉ မဳခါယေဝ် ကလာယှနဳကဝ် (Mikhail Kalashnikov) အေန်ဂျေန်နဳယာ သဵုဗိယေတ် မဖန်ဗဒှ် လွဟ် AK-47 သၠးဂၠံဂဝ်ရ။ လွဟ်ညး ဖန်ဗဒှ်လဝ်ဂှ် ဒှ်လွဟ် မစကာဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဝၚ် ကောန်မၞိဟ်ရ။&lt;ref&gt;Chivers, C. J. (2010). ''The Gun''. Simon &amp; Schuster, p. 20.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၅ ရဳချာတ် ဗာတောန် (Richard Burton) သၟာဇာတ်ရုပ် ဝေလ် (Welsh actor) ပြာကတ် သၠးဂၠံဂဝ်ရ။ ညးကလိဂွံလဝ် လာပ် အဝ်သကာ (Oscar) မဂၠိုၚ်ကဵုအလန်တုဲ ပြာကတ် နကဵု ရုပ်သံၚ် ညးမသ္ဇိုဟ်နက်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၈ အေန်နဳယဝ် မဝ်ရဳကဝ်နေ (Ennio Morricone) အစာဖန်ဇန် ဒွက် အဳတလဳ မဖန်ဇန် ဒွက် သွက် ရုပ်ဒမျိုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် သၠးဂၠံဂဝ်ရ။&lt;ref&gt;Bragg, M. (1988). ''Richard Burton: A Life''. Little, Brown and Company, p. 15.&lt;/ref&gt;

== ပူဂိုလ် မစုတိအာဂမၠိုၚ် ==
ပ္ဍဲ ၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ ပူဂိုလ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ကေုာံ အနုသုခုမ ဗွဲမဂၠိုၚ် စုတိအာလဝ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၁ အာသာ ရေမ်ဗဝ် (Arthur Rimbaud) အစာကဗျ ပြၚ်သေတ် စုတိအာ နကဵု ယဲကေန်သာ ဇုတ် ပ္ဍဲအာယုက် ၃၇ သၞာံရ။ ကဗျညး ချူလဝ် ပ္ဍဲအခိၚ် သၟတ်ဂှ် လွဳစိုတ် အစာကဗျ ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Robb, G. (2000). ''Rimbaud''. W. W. Norton &amp; Company, p. 430.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၈ မုသတာဖာ ကေမာဝ် အာတာတုက် (Mustafa Kemal Atatürk) ညးမဒက်ပ္တန် ရးနိဂီု တာကဳ (Republic of Turkey) စုတိအာ ပ္ဍဲနန် ဒဝ်မာဗာချေ (Dolmabahçe Palace) ပ္ဍဲ ဍုၚ် အေတ်သတာန်ဗူရ။ ညးပလေဝ်ပလေတ် တာကဳ နူကဵု အေန်ပါယာ အဝ်တဝ်မာန် ဇရေၚ် ရးနိဂီု ခေတ်တၟိတုဲ စဵုကဵုလၟုဟ် ညးဍုၚ်တာကဳတအ် ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ ညး နဒဒှ် မအံက် ဍုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Mango, A. (2002). ''Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey''. Overlook Press, p. 524.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၂ လဳယောန်နေတ် ဗရေဇြနေပ် (Leonid Brezhnev) က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ကၟိန်ဍုၚ် သဵုဗိယေတ် (Soviet Union) စုတိအာရ။ ညးအုပ်ဓုပ် သဵုဗိယေတ် ပွိုၚ် ၁၈ သၞာံတုဲ ပ္ဍဲအခိၚ်ညး အုပ်ဓုပ်ဂှ် ပရေၚ်ပၞာန် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် သဵုဗိယေတ် တန်ကြန်ဒၟံၚ်ကီုလေဝ် ဗွဲကြဴ လီုလာ်ကၠုၚ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၅ ကေန် သာရဝ်-ဝဳဝါ (Ken Saro-Wiwa) အစာချူလိက် ကေုာံ ညးတဝ်စၞေဟ် အခေါၚ်အရာ သဘာဝ ဂကူ နိုင်ဂျဳရဳယျာ (Nigeria) ဒးဒုၚ် ဂစိုတ် နကဵု အလဵုအသဳ ပၞာန် နိုင်ဂျဳရဳယျာရ။&lt;ref&gt;Service, R. (2009). ''A History of Modern Russia''. Harvard University Press, p. 415.&lt;/ref&gt;

== တ္ၚဲကၟာတ်ရုၚ် ကေုာံ သဘၚ်ဂမၠိုၚ် ==
၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ ဒှ်တ္ၚဲ မၞုံကဵု သဘၚ် ကေုာံ တ္ၚဲကၟာတ်ရုၚ် အဓိက လ္ၚဵုရ။ အလုံဂၠးကဝ် ကုလသမဂ္ဂ စၟတ်သမ္တီလဝ် တ္ၚဲဏအ် နဒဒှ် တ္ၚဲ သိပ္ပံ ဂၠးကဝ် သွက် ပရေၚ်ၜိုဟ်လလံ ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မၟောဝ် (World Science Day for Peace and Development) ရ။ တ္ၚဲဏအ် ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ပ္တိုန်စရာဲ ပရေၚ်သိပ္ပံ ပ္ဍဲအရာ မဖန်ဗဒှ် ပရေၚ်ၜိုဟ်လလံ ကေုာံ ဇၞော်မၟောဝ် ဘဝ ကောန်မၞိဟ်တအ် ညံၚ်ဂွံ ခိုဟ်တိုန်ရ။&lt;ref&gt;UNESCO. (2020). ''World Science Day for Peace and Development''. Official Report.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် တ္ၚဲဏအ် ဒှ်တ္ၚဲ တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ် ဒပ်ပၞာန်ဍာ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် (United States Marine Corps birthday) ရ။ ကောန်ပၞာန်ဍာ်တအ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘၚ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ် ဇၟာပ်သၞာံ သွက်ဂွံ ဂုဏ်စရာဲ ဒပ်ပၞာန် မဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၅ ရ။ ပ္ဍဲ တာကဳ တ္ၚဲဏအ် ဒှ်တ္ၚဲ သမ္တီ အာတာတုက် (Atatürk Remembrance Day) တုဲ ပ္ဍဲအခိၚ် နူဂယး ၉ နာဍဳ ကဵု ၅ မိနေတ် အခိၚ်ညး မစုတိအာဂှ် အလုံမွဲဍုၚ် ဒေါအ်ဇူ ပရေၚ်ချဳဒရာၚ်တုဲ သ္ပဂါရဝ လတူညးရ။&lt;ref&gt;Mango, A. (2002). p. 526.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ရးနိဂီု အေန်ဒဝ်နဳယှာ (Indonesia) တ္ၚဲဏအ် ဒှ်တ္ၚဲ သ္ဂံၚ် (Heroes' Day ဟွံသေၚ်မ္ဂး Hari Pahlawan) မကၠောန်ဗဒှ် သွက်ဂွံ သမ္တီ ပၞာန် သူရာဗာယာ (Battle of Surabaya) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၅ မဒှ် ပၞာန် အဓိက သွက် ပရေၚ်ဗၠးၜး အေန်ဒဝ်နဳယှာရ။ မၞိဟ်တအ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘၚ် ပ္ဍဲ အလုံမွဲဍုၚ်ရ။&lt;ref&gt;Ricklefs, M. C. (2001). ''A History of Modern Indonesia Since c.1200''. Stanford University Press, p. 270.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်သိပ္ပံ ကေုာံ ကွတ်စက် မဆေၚ်စပ် ==
ပရေၚ်သိပ္ပံ ကေုာံ ကွတ်စက် (Science and Technology) ဗွဲမဂၠိုၚ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ်ရ။ သဘၚ် တ္ၚဲ သိပ္ပံ ဂၠးကဝ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၁ တုဲ စကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၂ ရ။ ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် သွက်ဂွံ ဆက်စၠောံ အကြာ ပရေၚ်သိပ္ပံ ကဵု မိဿဟာဲ ကောန်မၞိဟ် (Society) တုဲ ပ္တိုန်ထ္ၜး လညာတ် တၟိတၟိ သွက်ဂွံ သောၚ်ကလး ပြသၞာ သဘာဝဝန်းကျင် (Environment) ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက်ရ။&lt;ref&gt;UNESCO. (2020).&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၂၀ ကမ္ပဏဳ အေပဲ ထ္ၜးပျး ကောန်ပျူတာ မေက်သတူဒဳယဝ် (Mac Studio) ကေုာံ မေက်ဗုက် (MacBook) မစကာလဝ် ချေပ် အေမ်မွဲ (M1 chip) ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ထ္ၜးကဵု လညာတ် ကွတ်စက် တၟိ ပ္ဍဲလဒက်ပ္တန် ကောန်ပျူတာ (Computer architecture) မဒှ် လဒက်ပ္တန် ဗွဲမပြဟ် ကေုာံ ဟွံစကာ ဓါတ်ဒြဟတ် ဂၠိုၚ်ရ။ ဣဏအ် ဒှ်ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ကောန်ပျူတာ သ္ကေမ်တဲရ။&lt;ref&gt;Isaacson, W. (2021). p. 315.&lt;/ref&gt;

ပါဲနူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲဝၚ် ပရေၚ်အာကာသ (Space exploration) လေဝ် ပ္ဍဲ ၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၇၀ က္ၜၚ်အာကာသ သဵုဗိယေတ် လူနာ ၁၇ (Luna 17) ပလံၚ်ပ္တိတ်လဝ် ကွဳအာကာသ လူနဝ်ခေါတ် ၁ (Lunokhod 1) သွက်ဂွံ စှ်ေလတူ ဂိတုရ။ ဣဏအ် ဒှ် ကွဳအာကာသ မထိၚ်လဝ် နကဵု စက်လမျီု (Remote-controlled rover) ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစိုပ်လတူ ဂြိုဟ်တၞဟ်ရ။&lt;ref&gt;Harvey, B. (2007). ''Soviet and Russian Lunar Exploration''. Springer, p. 245.&lt;/ref&gt;

== ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ် ==
၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ နွံကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ် (Culture and Society) ဗွဲမလှဲလးရ။ အစဳအဇန် သေသာမဳ သတရဳ (Sesame Street) မစထ္ၜးပျး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ ဂှ် ပြံၚ်လှာဲထောံ နဲကဲ ဗ္တောန်ပညာ သွက် ကောန်ၚာ်တအ် အလုံဂၠးကဝ်ရ။ အစဳအဇန်ဏအ် စကာ ရုပ်ပါန်ခဳ လမျီု (Muppets) မပ္တံကဵု ဂျေမ် ဟေန်သောန် (Jim Henson) မဖန်ဗဒှ်လဝ် သွက်ဂွံ ဗ္တောန် မအက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန် သီုကဵု ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်ရ။&lt;ref&gt;Davis, M. (2008). p. 172.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲလပါ် လိက်ပတ် (Literature) လေဝ် အစာချူလိက် နဳယေဝ် ဂေမာန် (Neil Gaiman) သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၆၀ ရ။ ညးဒှ် အစာချူလိက် ကောန်ဗြိတိန် မပြာကတ် နကဵု လိက်ဝတ္ထု မပ္တံကဵု American Gods, Coraline ကေုာံ The Sandman ရ။ လိက်ညး ပြံၚ်လှာဲထောံ လညာတ် လိက်ပတ် ပရူဒဏ္ဍာရဳ ခေတ်တၟိ (Modern mythology) ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။&lt;ref&gt;Wagner, H. (2008). ''The Neil Gaiman Reader''. Wildside Press, p. 12.&lt;/ref&gt;

တ္ၚဲဏအ် ဆက်စၠောံကဵု ဝၚ်အတိက် ကေုာံ အနာဂတ်တုဲ ဒှ်တ္ၚဲ မၞုံကဵု ပရေၚ်ချဳဒရာၚ် အလုံဂၠးတိရ။ နူကဵု ပရေၚ်ဒက်ပ္တန် ဒပ်ပၞာန် စဵုကဵု ပရေၚ်ပ္တိုန်စရာဲ သိပ္ပံ ၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ ဒှ်တ္ၚဲ မဒးသမ္တီ ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန် မွဲရ။ ပရေၚ်မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ် ထ္ၜးကဵု အစောမ်စရာဲ ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲအရာ မဖန်ဗဒှ် ကေုာံ ပလီုပလာ် မာန်ရ။&lt;ref&gt;Brown, R. (2018). p. 95.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* {{cite book |last=Smith |first=J. A. |year=2005 |title=History of the World Day by Day |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198606828 |url=}}
* {{cite book |last=Brown |first=R. |year=2018 |title=Chronicles of November |publisher=Historical Society Press |isbn=978-1594162451 |url=}}
* {{cite book |last=Jones |first=M. |year=2012 |title=The Marine Corps: A History |publisher=Naval Institute Press |isbn=978-1591144351 |url=}}
* {{cite book |last=Mango |first=A. |year=2002 |title=Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey |publisher=Overlook Press |isbn=978-1585673346 |url=}}
* {{cite book |last=Davis |first=M. |year=2008 |title=Street Gang: The Complete History of Sesame Street |publisher=Viking Press |isbn=978-0670019960 |url=}}

{{Navbox
| name  = နဝ်ဝေမ်ဗါ
| title = တ္ၚဲဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ ဂိတု [[နဝ်ဝေမ်ဗါ]]
| listclass = hlist
| list1 =
* [[၁ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၁]]
* [[၂ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၂]]
* [[၃ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၃]]
* [[၄ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၄]]
* [[၅ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၅]]
* [[၆ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၆]]
* [[၇ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၇]]
* [[၈ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၈]]
* [[၉ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၉]]
* [[၁၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၁၀]]
* [[၁၁ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၁၁]]
* [[၁၂ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၁၂]]
* [[၁၃ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၁၃]]
* [[၁၄ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၁၄]]
* [[၁၅ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၁၅]]
* [[၁၆ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၁၆]]
* [[၁၇ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၁၇]]
* [[၁၈ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၁၈]]
* [[၁၉ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၁၉]]
* [[၂၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၂၀]]
* [[၂၁ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၂၁]]
* [[၂၂ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၂၂]]
* [[၂၃ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၂၃]]
* [[၂၄ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၂၄]]
* [[၂၅ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၂၅]]
* [[၂၆ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၂၆]]
* [[၂၇ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၂၇]]
* [[၂၈ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၂၈]]
* [[၂၉ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၂၉]]
* [[၃၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ|၃၀]]
}}

{{DEFAULTSORT:၁၁ ၁၀}}
[[Category:နဝ်ဝေမ်ဗါ]]
[[Category:တ္ၚဲ ပ္ဍဲ ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂေါရဳယာန်]]
[[Category:ဝၚ်ကတဵုဒှ်]]
[[Category:တ္ၚဲဂမၠိုၚ်]]
[[Category:အခိၚ်ကာလ]]
[[Category:စၟတ်တ္ၚဲဂမၠိုၚ်]]
[[Category:ဝၚ်ဂၠးကဝ်]]</text>
      <sha1>bqj3qjx0u267scw817zcf5otvw9pa2j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နရက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13534</id>
    <revision>
      <id>60481</id>
      <timestamp>2026-11-10T09:31:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓမ္မ | နာမ = နရက် | နာမတၞဟ် = Niraya / Naraka / Hell | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ဌာန်ဒတန် = [[အပါယ် ၄]] ကေုာံ ကာမဘုံ ၃၁ | ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) | ဒဒှ် = ဘုံ ဒဒို...&quot;</comment>
      <origin>60481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11257" sha1="n3ncbhto0p9pnlms8hzjzu7pazfpynm" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = နရက်
| နာမတၞဟ် = Niraya / Naraka / Hell
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[အပါယ် ၄]] ကေုာံ ကာမဘုံ ၃၁
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = ဘုံ ဒဒိုက် မဟွံမွဲ ကု တသိုက်၊ ဌာန် မဒးဒုၚ် စသိုၚ် ဖဵု အကုသဵု
| ဆက်စပ် = [[အကုသဵု]] (Unwholesome actions)၊ [[ကံ]] (Karma)
}}

'''နရက်''' (ပါဠိ: Naraka ဟွံသေၚ်မ္ဂး Niraya; အၚ်္ဂလိက်: Hell) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) ကေုာံ လညာတ် သံသာ ၃၁ ဘုံ မ္ဂး၊ ဒှ် ဌာန် ဒေသ ဘုံအပါယ် (Apaya) မွဲ မဒှ် ဌာန် သတ္တံ မဒးအာ က္တဵုဒှ် တုဲ ဒးဒုၚ် စသိုၚ် ဇီုကၠိုက် ဒဒိုက် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ကၠောန်သ္ပလဝ် [[အကုသဵု]]ကံ (Unwholesome karma) ပ္ဍဲ ဘဝ ကိုပ်ကၠာ တံ ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_abhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲ လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ နရက် ဏအ်ဂှ် ဟွံတုပ် ကု နရက် ပ္ဍဲ ဘာသာ တၞဟ် တံ ရ။ သတ္တံ မစှ်ေ နရက် တံဂှ် ဟွံဒး ဒုၚ် ဒဒိုက် လၟိုန်ထာဝရ (Not eternal) ရ။ ကာလ ဖဵု အကုသဵုကံ တံဂှ် အိုတ်အာ မ္ဂး ညးတံ က္လိဂွံ အခေါၚ် သၠးတိတ် နူ ဘုံ နရက် တုဲ ဒးအာ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဘုံ တၞဟ် အတိုၚ် လၟေၚ် ကံ အဆက်ဆက် မာန် ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;နရက်&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ &quot;နိရယ&quot; (Niraya) ရ။ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု &quot;နိ&quot; (Ni - မဟွံမွဲ / Without) ကေုာံ &quot;အယ&quot; (Aya - တသိုက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် / Happiness or progress) တုဲ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဌာန် မဟွံမွဲ ကု တသိုက် သာ်လဵုမွဲ၊ ဌာန် မနွံဆ ဒဒိုက် သက်သက်&quot; ရ။

== လဒက်ပ္တန် နရက် (Structure of Hell) ==
အတိုၚ် လိက် ကျာ် ပ္ဍဲ သုတ္တန္တပိဋကတ် ကေုာံ အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ မ္ဂး၊ ဘုံ နရက် ဏအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဒှ် '''နရက်ဇၞော် ၈ ထပ်''' (The 8 Great Narakas) မနွံ လၟေၚ် ညံၚ်ရဴ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;visuddhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;။ နရက်ဇၞော် မွဲမွဲ ထပ် မ္ဂး၊ ဍေံ နွံ ကဵု ဥဿဒနရက် (Minor hells) မခြံဗိုၚ် လဝ် ဍေံ ၁၆ မ (ပန် ဒိုဟ် x ၄ မ) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ နရက်ဇၞော် ၈ ထပ် (The 8 Great Hells)
|-
! စၟတ်
! ယၟု နရက်
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သဘာဝ ဒဒိုက်
! ဟိုတ် အကုသဵုကံ (Causes)
|-
| ၁
| '''သိဉ္ဇိုဝ်'''&lt;br&gt;(Sañjīva)
| '''နရက် မဂျိုၚ် က္တဵု အဆက်ဆက်''': သတ္တံ ဒးဒုၚ် ခုတ် ဗ္စံက် ကရေက် ပရေက် တုဲ ချိုတ်အာ၊ ဆဂး ဟိုတ်နူ ကံ ဟွံအိုတ် တုဲ က္တဵုဂျိုၚ် ကၠုၚ် တုဲ ဒးဒုၚ် ကရေက် ဒဒိုက် အဆက်ဆက် ရ။ (Reviving Hell)
| ဂစိုတ် သတ် နကဵု စိုတ် ကြံၚ်မ္ၚိုဟ်၊ သ္ပ ဒဒိုက် ကု ညးတၞဟ် ဗွဲမလောန်။
|-
| ၂
| '''ကာဠသုတ်'''&lt;br&gt;(Kālasutta)
| '''နရက် ဇုက်လမ္စံက်''': သတ္တံ ဒးဒုၚ် ပ္တဝ် လဝ် နကဵု ဇုက် ပသဲ လမ္စံက် မကတဴ တုဲ ဒးဒုၚ် ရေက် ပိုတ် ကရေက် နကဵု မုဲ ပသဲ။ (Black Thread Hell)
| ပျဲပျာံ မိမ ညးဇၞော်၊ ကၠောန် ပရေၚ် အကုသဵု ကု ခမဳ သၚ် ကေုာံ ညးမနွံ သဳလ တံ။
|-
| ၃
| '''သၚ်္ဃာတ'''&lt;br&gt;(Sanghāta)
| '''နရက် တၟံ မကိတ်စုတ်''': သတ္တံ ဒးဒုၚ် လုပ် ကိတ် ဍဵုပ္ဍဵု ပၠိဟ်စုတ် အကြာ ဒဵု တၟံ ဇၞော် မကတဴ လၚ် ပန် ဒိုဟ် လၟိုန် ကာလ။ (Crushing Hell)
| ဂစိုတ် သတ် ဇၞော် (စိၚ်၊ ချေံ၊ ပြေၚ်၊ ဂၠဴ) နကဵု ပရေၚ် မေတ္တာ ဟွံမွဲ။
|-
| ၄
| '''ရောရုဝ'''&lt;br&gt;(Roruva)
| '''နရက် ရမတ် မလရိုအ်''': သတ္တံ ဒးဒုၚ် ယက် ပၟတ် လ္ၚပ့် လုပ် အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ တုဲ ဒး လရိုအ် ယာံ သြာဲ ဒၟံၚ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ကတဴ မဇၞော်ကၠး။ (Screaming Hell)
| စံၚ် ဍုၚ်ကွာန် ညးတၞဟ်၊ ပလီုပလာ် ဒြပ်ရတ် သာသနာ ကေုာံ ညးတၞဟ် မကဵုလဝ် ဒါန်။
|-
| ၅
| '''မဟာရောရုဝ'''&lt;br&gt;(Mahāroruva)
| '''နရက် မလရိုအ် ဇၞော်ကၠး''': ယက် ပၟတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပၟတ် ဒးဒုၚ် စံၚ် ဗ္ၜေတ် သီု အလုံ ခန္ဓကာယ တုဲ ဒး လရိုအ် ယာံ မဇၞော် နူ ရောရုဝ။ (Great Screaming Hell)
| ကၠတ် ဒြပ် ရတ် သာသနာ၊ ဒြပ် မိမ၊ ဒြပ် အာစာ ကေုာံ စၞာဲ ညးတၞဟ် နကဵု မုသာဝါဒ ဇၞော်ဇၞော်။
|-
| ၆
| '''တာပန'''&lt;br&gt;(Tāpana)
| '''နရက် ပၟတ် မကတဴစံၚ်''': သတ္တံ ဒးဒုၚ် ထပှ် စုတ် ပ္ဍဲ တိုၚ် ပသဲ မကတဴ တုဲ ဒးဒုၚ် စံၚ်ပၟတ် စဵုကဵု သၠေက်သၠန်။ (Heating Hell)
| စံၚ် သတ် မဂျိုၚ် ဂျိုၚ် (မပ္တံ ကု စံၚ် က)၊ ပလီု ပဋိပတ် မိမ၊ သ္ပ ဒုဟ် ကု ညး မနွံ ဂုဏ်။
|-
| ၇
| '''မဟာတာပန'''&lt;br&gt;(Mahātāpana)
| '''နရက် ပၟတ် မကတဴ ဗွဲမလောန်''': သတ္တံ ဒးဒုၚ် ဒြေပ် တိုန် ဒဵု ပသဲ မကတဴ လၚ် တုဲ ဒးဒုၚ် တက် ဖျေဟ် နကဵု လွဟ် ပသဲ ပ္ဍဲ ပၟတ်။ (Great Heating Hell)
| မနွံကဵု နတ္ထိကဒိဋ္ဌိ (ဟွံယိုက်ဂၠေၚ် ကံ၊ ဖဵုကံ) တုဲ ကၠောန် အကုသဵုကံ ဇၞော်ဇၞော် ဂမၠိုၚ်။
|-
| ၈
| '''အဝိစိ'''&lt;br&gt;(Avīci)
| '''နရက် မဟွံမွဲ ကု ပရေၚ်သ္ဂုတ် ခြာ''': နရက် မဇၞော်အိုတ်၊ မကတဴအိုတ် တုဲ ပၟတ် မလေပ် လေၚ် ဍိုက်ပေၚ် ဒၟံၚ် သီု ပန် ဒိုဟ်၊ ဒဒိုက် လေဝ် ဟွံမွဲ ကု အခိၚ် ဇူ။ (Uninterrupted Hell)
| ကၠောန်လဝ် '''ပဉ္စာနန္တရိယကံ''' (ဂစိုတ် မိ၊ ဂစိုတ် မ၊ ဂစိုတ် တၠအရှန်၊ ပတိတ် ဆီ ကျာ်၊ ပါ်ဒကး သၚ်)။
|}

== ဟိုတ် မဂွံ က္တဵုဒှ် (Causes for Rebirth in Hell) ==
သတ္တံ မဒး အာ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဘုံ နရက် တံဂှ် ဒှ် ဟိုတ်နူ ညးတံ ကၠောန်လဝ် '''အကုသဵုကံ''' (Unwholesome actions) ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံ ကု-
* ဂစိုတ် သတ်၊ ကၠတ် ဒြပ်၊ ပလီု ကာမဂုဏ်၊ ဟီု မုသာ (မဟွံမွဲ ကု ဒ္ဂေတ် သဳလ ၅)
* ကၠောန် အကုသဵု ကမ္မပထ ၁၀ သာ် နကဵု ကာယ ဝစဳ စိုတ် ဗွဲမထတ်မြက်။
* ကၠောန်လဝ် ပဉ္စာနန္တရိယကံ ၅ သာ် (မလေပ် ဒးစှ်ေ အဝိစိ)။
* မနွံကဵု မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံ ကု နတ္ထိကဒိဋ္ဌိ၊ အဟေတုကဒိဋ္ဌိ တံ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[အပါယ် ၄]] (Four Destructed Realms)
* [[အကုသဵု]] (Akusala / Unwholesome)
* [[ပဉ္စာနန္တရိယကံ]] (Anantarika-karma)
* [[ကံ]] (Karma)
* [[သံသာ]] (Samsara)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = အပါယ် ၄
| title = အပါယ် ၄ ဘုံ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (The Four Realms of Deprivation)
| list1 = [[နရက်]] (Hell) • [[တိရစ္ဆာန်]] (Animal) • [[ပြေတ္တာ]] (Hungry Ghost) • [[အသူရကာဲ]] (Asura)
}}

{{DEFAULTSORT:နရက်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:အပါယ်]]
[[Category:ဘုံ ၃၁]]</text>
      <sha1>n3ncbhto0p9pnlms8hzjzu7pazfpynm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>60482</id>
      <parentid>60481</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T09:35:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <origin>60482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11248" sha1="nhjtbvm3vun4mgbifyoreowx6wloo7b" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = နရက်
| နာမတၞဟ် = Niraya / Naraka / Hell
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[အပါယ် ၄]] ကေုာံ ကာမဘုံ ၃၁
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = ဘုံ ဒဒိုက် မဟွံမွဲ ကု တသိုက်၊ ဌာန် မဒးဒုၚ် စသိုၚ် ဖဵု အကုသဵု
| ဆက်စပ် = [[အကုသဵု]] (Unwholesome actions)၊ [[ကံ]] (Karma)
}}

'''နရက်''' (ပါဠိ: Naraka ဟွံသေၚ်မ္ဂး Niraya; အၚ်္ဂလိက်: Hell) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) ကေုာံ လညာတ် သံသာ ၃၁ ဘုံ မ္ဂး၊ ဒှ် ဌာန် ဒေသ ဘုံအပါယ် (Apaya) မွဲ မဒှ် ဌာန် သတ္တံ မဒးအာ က္တဵုဒှ် တုဲ ဒးဒုၚ် စသိုၚ် ဇီုကၠိုက် ဒဒိုက် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ကၠောန်သ္ပလဝ် [[အကုသဵု]]ကံ (Unwholesome karma) ပ္ဍဲ ဘဝ ကိုပ်ကၠာ တံ ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_abhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။

ပ္ဍဲ လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ နရက် ဏအ်ဂှ် ဟွံတုပ် ကု နရက် ပ္ဍဲ ဘာသာ တၞဟ် တံ ရ။ သတ္တံ မစှ်ေ နရက် တံဂှ် ဟွံဒး ဒုၚ် ဒဒိုက် လၟိုန်ထာဝရ (Not eternal) ရ။ ကာလ ဖဵု အကုသဵုကံ တံဂှ် အိုတ်အာ မ္ဂး ညးတံ က္လိဂွံ အခေါၚ် သၠးတိတ် နူ ဘုံ နရက် တုဲ ဒးအာ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဘုံ တၞဟ် အတိုၚ် လၟေၚ် ကံ အဆက်ဆက် မာန် ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;နရက်&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ &quot;နိရယ&quot; (Niraya) ရ။ ဍေံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု &quot;နိ&quot; (Ni - မဟွံမွဲ / Without) ကေုာံ &quot;အယ&quot; (Aya - တသိုက် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် / Happiness or progress) တုဲ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဌာန် မဟွံမွဲ ကု တသိုက် သာ်လဵုမွဲ၊ ဌာန် မနွံဆ ဒဒိုက် သက်သက်&quot; ရ။

== လဒက်ပ္တန် နရက် (Structure of Hell) ==
အတိုၚ် လိက် ကျာ် ပ္ဍဲ သုတ္တန္တပိဋကတ် ကေုာံ အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ မ္ဂး၊ ဘုံ နရက် ဏအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဒှ် '''နရက်ဇၞော် ၈ ထပ်''' (The 8 Great Narakas) မနွံ လၟေၚ် ညံၚ်ရဴ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;visuddhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;။ နရက်ဇၞော် မွဲမွဲ ထပ် မ္ဂး၊ ဍေံ နွံ ကဵု ဥဿဒနရက် (Minor hells) မခြံဗိုၚ် လဝ် ဍေံ ၁၆ မ (ပန် ဒိုဟ် x ၄ မ) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ နရက်ဇၞော် ၈ ထပ် (The 8 Great Hells)
|-
! စၟတ်
! ယၟု နရက်
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သဘာဝ ဒဒိုက်
! ဟိုတ် အကုသဵုကံ (Causes)
|-
| ၁
| '''သိဉ္စိဝ'''&lt;br&gt;(Sañjīva)
| '''နရက် မဂျိုၚ် က္တဵု အဆက်ဆက်''': သတ္တံ ဒးဒုၚ် ခုတ် ဗ္စံက် ကရေက် ပရေက် တုဲ ချိုတ်အာ၊ ဆဂး ဟိုတ်နူ ကံ ဟွံအိုတ် တုဲ က္တဵုဂျိုၚ် ကၠုၚ် တုဲ ဒးဒုၚ် ကရေက် ဒဒိုက် အဆက်ဆက် ရ။ (Reviving Hell)
| ဂစိုတ် သတ် နကဵု စိုတ် ကြံၚ်မ္ၚိုဟ်၊ သ္ပ ဒဒိုက် ကု ညးတၞဟ် ဗွဲမလောန်။
|-
| ၂
| '''ကာဠသုတ်'''&lt;br&gt;(Kālasutta)
| '''နရက် ဇုက်လမ္စံက်''': သတ္တံ ဒးဒုၚ် ပ္တဝ် လဝ် နကဵု ဇုက် ပသဲ လမ္စံက် မကတဴ တုဲ ဒးဒုၚ် ရေက် ပိုတ် ကရေက် နကဵု မုဲ ပသဲ။ (Black Thread Hell)
| ပျဲပျာံ မိမ ညးဇၞော်၊ ကၠောန် ပရေၚ် အကုသဵု ကု ခမဳ သၚ် ကေုာံ ညးမနွံ သဳလ တံ။
|-
| ၃
| '''သၚ်္ဃာတ'''&lt;br&gt;(Sanghāta)
| '''နရက် တၟံ မကိတ်စုတ်''': သတ္တံ ဒးဒုၚ် လုပ် ကိတ် ဍဵုပ္ဍဵု ပၠိဟ်စုတ် အကြာ ဒဵု တၟံ ဇၞော် မကတဴ လၚ် ပန် ဒိုဟ် လၟိုန် ကာလ။ (Crushing Hell)
| ဂစိုတ် သတ် ဇၞော် (စိၚ်၊ ချေံ၊ ပြေၚ်၊ ဂၠဴ) နကဵု ပရေၚ် မေတ္တာ ဟွံမွဲ။
|-
| ၄
| '''ရောရုဝ'''&lt;br&gt;(Roruva)
| '''နရက် ရမတ် မလရိုအ်''': သတ္တံ ဒးဒုၚ် ယက် ပၟတ် လ္ၚပ့် လုပ် အပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ တုဲ ဒး လရိုအ် ယာံ သြာဲ ဒၟံၚ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ကတဴ မဇၞော်ကၠး။ (Screaming Hell)
| စံၚ် ဍုၚ်ကွာန် ညးတၞဟ်၊ ပလီုပလာ် ဒြပ်ရတ် သာသနာ ကေုာံ ညးတၞဟ် မကဵုလဝ် ဒါန်။
|-
| ၅
| '''မဟာရောရုဝ'''&lt;br&gt;(Mahāroruva)
| '''နရက် မလရိုအ် ဇၞော်ကၠး''': ယက် ပၟတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပၟတ် ဒးဒုၚ် စံၚ် ဗ္ၜေတ် သီု အလုံ ခန္ဓကာယ တုဲ ဒး လရိုအ် ယာံ မဇၞော် နူ ရောရုဝ။ (Great Screaming Hell)
| ကၠတ် ဒြပ် ရတ် သာသနာ၊ ဒြပ် မိမ၊ ဒြပ် အာစာ ကေုာံ စၞာဲ ညးတၞဟ် နကဵု မုသာဝါဒ ဇၞော်ဇၞော်။
|-
| ၆
| '''တာပန'''&lt;br&gt;(Tāpana)
| '''နရက် ပၟတ် မကတဴစံၚ်''': သတ္တံ ဒးဒုၚ် ထပှ် စုတ် ပ္ဍဲ တိုၚ် ပသဲ မကတဴ တုဲ ဒးဒုၚ် စံၚ်ပၟတ် စဵုကဵု သၠေက်သၠန်။ (Heating Hell)
| စံၚ် သတ် မဂျိုၚ် ဂျိုၚ် (မပ္တံ ကု စံၚ် က)၊ ပလီု ပဋိပတ် မိမ၊ သ္ပ ဒုဟ် ကု ညး မနွံ ဂုဏ်။
|-
| ၇
| '''မဟာတာပန'''&lt;br&gt;(Mahātāpana)
| '''နရက် ပၟတ် မကတဴ ဗွဲမလောန်''': သတ္တံ ဒးဒုၚ် ဒြေပ် တိုန် ဒဵု ပသဲ မကတဴ လၚ် တုဲ ဒးဒုၚ် တက် ဖျေဟ် နကဵု လွဟ် ပသဲ ပ္ဍဲ ပၟတ်။ (Great Heating Hell)
| မနွံကဵု နတ္ထိကဒိဋ္ဌိ (ဟွံယိုက်ဂၠေၚ် ကံ၊ ဖဵုကံ) တုဲ ကၠောန် အကုသဵုကံ ဇၞော်ဇၞော် ဂမၠိုၚ်။
|-
| ၈
| '''အဝိစိ'''&lt;br&gt;(Avīci)
| '''နရက် မဟွံမွဲ ကု ပရေၚ်သ္ဂုတ် ခြာ''': နရက် မဇၞော်အိုတ်၊ မကတဴအိုတ် တုဲ ပၟတ် မလေပ် လေၚ် ဍိုက်ပေၚ် ဒၟံၚ် သီု ပန် ဒိုဟ်၊ ဒဒိုက် လေဝ် ဟွံမွဲ ကု အခိၚ် ဇူ။ (Uninterrupted Hell)
| ကၠောန်လဝ် '''ပဉ္စာနန္တရိယကံ''' (ဂစိုတ် မိ၊ ဂစိုတ် မ၊ ဂစိုတ် တၠအရှန်၊ ပတိတ် ဆီ ကျာ်၊ ပါ်ဒကး သၚ်)။
|}

== ဟိုတ် မဂွံ က္တဵုဒှ် (Causes for Rebirth in Hell) ==
သတ္တံ မဒး အာ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဘုံ နရက် တံဂှ် ဒှ် ဟိုတ်နူ ညးတံ ကၠောန်လဝ် '''အကုသဵုကံ''' (Unwholesome actions) ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံ ကု-
* ဂစိုတ် သတ်၊ ကၠတ် ဒြပ်၊ ပလီု ကာမဂုဏ်၊ ဟီု မုသာ (မဟွံမွဲ ကု ဒ္ဂေတ် သဳလ ၅)
* ကၠောန် အကုသဵု ကမ္မပထ ၁၀ သာ် နကဵု ကာယ ဝစဳ စိုတ် ဗွဲမထတ်မြက်။
* ကၠောန်လဝ် ပဉ္စာနန္တရိယကံ ၅ သာ် (မလေပ် ဒးစှ်ေ အဝိစိ)။
* မနွံကဵု မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံ ကု နတ္ထိကဒိဋ္ဌိ၊ အဟေတုကဒိဋ္ဌိ တံ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[အပါယ် ၄]] (Four Destructed Realms)
* [[အကုသဵု]] (Akusala / Unwholesome)
* [[ပဉ္စာနန္တရိယကံ]] (Anantarika-karma)
* [[ကံ]] (Karma)
* [[သံသာ]] (Samsara)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = အပါယ် ၄
| title = အပါယ် ၄ ဘုံ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (The Four Realms of Deprivation)
| list1 = [[နရက်]] (Hell) • [[တိရစ္ဆာန်]] (Animal) • [[ပြိုတ်]] (Hungry Ghost) • [[အသူရကာဲ]] (Asura)
}}

{{DEFAULTSORT:နရက်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:အပါယ်]]
[[Category:ဘုံ ၃၁]]</text>
      <sha1>nhjtbvm3vun4mgbifyoreowx6wloo7b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပဉ္စာနန္တရိယကံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13535</id>
    <revision>
      <id>60483</id>
      <timestamp>2026-11-10T09:37:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓမ္မ | နာမ = ပဉ္စာနန္တရိယကံ | နာမတၞဟ် = Pañcānantariya kamma / Five Heinous Crimes | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ ဝိနယ်ပိဋကတ် | ဘာသာ = ...&quot;</comment>
      <origin>60483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10552" sha1="6ir8shg6iyv4j33rnds5taze5by6kd1" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = ပဉ္စာနန္တရိယကံ
| နာမတၞဟ် = Pañcānantariya kamma / Five Heinous Crimes
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] ကေုာံ ဝိနယ်ပိဋကတ်
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = အကုသဵုကံ မဇၞော်အိုတ် မသုန် သာ်၊ ဂရုကံ မလေပ်ကဵု ဖဵု ဗွဲပရဟ်
| ဆက်စပ် = [[နရက်]] (အဝိစိ)၊ [[အကုသဵု]]၊ [[ကံ]] (Karma)
}}

'''ပဉ္စာနန္တရိယကံ''' (ပါဠိ: Pañcānantariya kamma; သင်္သကြိုတ်: Pañcānantarya karma; အၚ်္ဂလိက်: Five Heinous Crimes ဟွံသေၚ်မ္ဂး Five crimes with immediate retribution) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) မ္ဂး၊ ဒှ် [[အကုသဵု]]ကံ (Unwholesome actions) မဇၞော်အိုတ် မသုန် သာ် ရ။ ပူဂိုလ် မကၠောန်သ္ပ လဝ် ကံ ဏအ် မွဲမွဲ သာ် မ္ဂး၊ ကြဴနူ စုတိ အာ တုဲ ဟွံမွဲ ကု အခိၚ် လဇုဲလဇ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဟွံမွဲ ကု ဘဝ အကြာ မာန် (Anantara) တုဲ ဒးအာ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ [[နရက်]] အဝိစိ (Avici hell) ဗွဲစၟတ် ဨကန် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi_abhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။ 

ပဉ္စာနန္တရိယကံ ဏအ်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲစရၚ် '''အကုသဵု ဂရုကံ''' (Heavy Karma) တုဲ ယဝ်ရ ပူဂိုလ် မွဲမွဲ ကၠောန်လဝ် မ္ဂး ပ္ဍဲ ဘဝ ဂှ် သီုလဵု ညး ဟွံမာန် က္လိဂွံ မဂ် ဖိုလ် တုဲ ဟွံမာန် အာစိုပ် ဌာန် နိဗ္ဗာန် ရ။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;ပဉ္စာနန္တရိယကံ&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ ပိ မ ပံၚ်စုတ် လဝ် ရ-
* '''ပဉ္စ''' (Pañca) = မသုန် သာ် (Five)
* '''အနန္တရိယ''' (Anantariya) = မဟွံမွဲ ကု အကြာ၊ မကဵု ဖဵု ဗွဲပရဟ် ဃော အဆက် ဟွံပိုတ် (Without interval / Immediate)
* '''ကမ္မ''' (Kamma) = ပရေၚ်ကၠောန်သ္ပ နကဵု ကာယ ဝစဳ စိုတ် (Action)

ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ် ဒှ် &quot;ပရေၚ်ကၠောန်သ္ပ မသုန် သာ် မလေပ်ကဵု ဖဵု ဗွဲပရဟ် ဟွံမွဲ ကု ဘဝ အကြာ (ကြဴနူ စုတိ ဗက် ဒးစှ်ေ နရက် ဓဝဲါဂှ်)&quot; ရ။

== ပဉ္စာနန္တရိယကံ ၅ သာ် (The 5 Heinous Crimes) ==
အတိုၚ် လိက် ကျာ် မတွံထ္ၜး လဝ် မ္ဂး၊ ပဉ္စာနန္တရိယကံ ၅ သာ် ဂှ် နွံ လၟေၚ် ညံၚ်ရဴ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပဉ္စာနန္တရိယကံ ၅ သာ် (The 5 Anantarika Kammas)
|-
! စၟတ်
! ယၟု ပါဠိ (Pali Term)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
! ဥဒါဟရဏ ကေုာံ သဘာဝ ဍေံ (Description)
|-
| ၁
| '''မာတုဃာတ'''&lt;br&gt;(Mātu-ghāta)
| '''ဂစိုတ် မိအံက်''' (Killing one's mother)
| ပရေၚ် ဂစိုတ် ပလီု လမျီု မိအံက် ဇကု မသၠးလဝ် ဂၠံဂဝ် (Biological mother)။
|-
| ၂
| '''ပိတုဃာတ'''&lt;br&gt;(Pitu-ghāta)
| '''ဂစိုတ် မအံက်''' (Killing one's father)
| ပရေၚ် ဂစိုတ် ပလီု လမျီု မအံက် ဇကု (Biological father)။
|-
| ၃
| '''အရဟန္တဃာတ'''&lt;br&gt;(Arahanta-ghāta)
| '''ဂစိုတ် တၠအရှန်''' (Killing an Arahant)
| ပရေၚ် ဂစိုတ် ပလီု လမျီု ပူဂိုလ် မအာစိုပ် အရဟတ္တဖိုလ် မဟွံမွဲ ကု ကိလေသ (An enlightened being)။
|-
| ၄
| '''လောဟိတုပ္ပါဒ'''&lt;br&gt;(Lohituppāda)
| '''ပတိတ် ဆီ ကျာ်''' (Shedding the blood of a Buddha)
| ပရေၚ် သ္ပ ဒုဟ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂစာန် ဂစိုတ် ကျာ်တြဲ တုဲ ပကဵု ညံၚ် ဆီ ကျာ်တြဲ ဂွံ တိတ် လေၚ်။ (ဟိုတ်နူ သတ္တံ ဟွံမာန် ဂစိုတ် ကျာ်တြဲ မာန် တုဲ ဆီ တိတ် ဂှ် ဒှ် ကံ ဏအ် ရ)။
|-
| ၅
| '''သံဃဘေဒ'''&lt;br&gt;(Sangha-bheda)
| '''ပါ်ဒကး သၚ်''' (Causing a schism in the Sangha)
| ပရေၚ် သ္ပ အကုသဵု ပကဵု ညံၚ် ခမဳ သၚ် တံ ဂွံ ပါ်ဒကး ရေၚ်သ္ကံ၊ ဂကောံ သၚ် ဒး လီုလာ် (Splitting the monastic community)။ ကံ ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲ အကြာ ၅ သာ် ဏအ် ဒှ် ကံ မဇၞော် အိုတ် တုဲ ဒးဒုၚ် ဒဒိုက် လအ် အိုတ် ရ။
|}

== ဖဵုဝိပါက် ကေုာံ ဒဒိုက် အန္တရာဲ (Consequences and Dangers) ==
ပဉ္စာနန္တရိယကံ ဂှ် ဒှ် '''အကုသဵု ဂရုကံ''' (Unwholesome Heavy Karma) ရ။ သဘာဝ ကံ ဏအ်ဂှ် ဍေံ လေပ် ဗဒေက် ဖျေဟ် ကံ တၞဟ်ဟ် သီုဖအိုတ် တုဲ ဍေံ ကဵု ဖဵု ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ 

* '''လတူ မဂ် ဖိုလ် (Impediment to Enlightenment):''' ပူဂိုလ် မကၠောန်လဝ် ကံ ဏအ် (ဥပမာ- သၟိၚ်အဇာတသတြု ဂစိုတ် မအံက်) ဂှ် ၜိုန်ရ ကလၚ် ဓဝ် ကျာ်တြဲ ဇြိုဟ်နက် ၜိုတ်လဵု ကီု လေဝ်၊ ဟွံမာန် အာစိုပ် သောတာပန် ကေုာံ မဂ် ဖိုလ် ပ္ဍဲ ဘဝ ဂှ် ရ။
* '''ဘဝ ဂတ (Next Life):''' ကြဴနူ စုတိ အာ တုဲ ကံ ဏအ် ဓလုက် ဏာ လမျီု ညံၚ် ဂွံ ဒးအာ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ [[နရက်]] မနွံ ယၟု '''အဝိစိ''' (Avici - The lowest and fiercest hell) တုဲ ဒးဒုၚ် စသိုၚ် ဒဒိုက် ပၟတ် ဗွဲမလအ်လ ရ။

== ဥဒါဟရဏ ပ္ဍဲ ဝင် သာသနာ (Examples in Buddhist History) ==
ပ္ဍဲ ဝင် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ ပူဂိုလ် မပြာကတ် သွက် ဒးဒုၚ် စသိုၚ် ဖဵု ပဉ္စာနန္တရိယကံ ဂှ် နွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ-
* '''ခမဳ ဒေဝဒတ် (Devadatta):''' ညး ကၠောန်လဝ် ကံ အာနန္တရိယ ၂ သာ် ရ။ ညး ဖျေဟ် တၟံ နူ ဒဵု ဂိဇ္ဇျကုဋ် တုဲ သ္ပကဵု ညံၚ် ဆီ ကျာ်တြဲ ဂွံ တိတ် (လောဟိတုပ္ပါဒ) ကေုာံ ညး ပလီုပလာ် ပကဵု ညံၚ် သၚ် တံ ဂွံ ပါ်ဒကး ရေၚ်သ္ကံ (သံဃဘေဒ) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး ဒး ဒုၚ် ဓဇက် ဖျေဟ် နရက် အဝိစိ သီု ဂျိုၚ်ဂျိုၚ် ရ။
* '''[[သၟိၚ်အဇာတသတြု]] (Ajatasattu):''' ညး ရပ်စုတ် မအံက် ဇကု သၟိၚ်ဗိမ္ဗိသာရ ပ္ဍဲ ထံၚ် တုဲ ပကဵု ညံၚ် ဂွံ လီုအာယုက် သွက် ဂွံ ကေတ် အဝဵု နန် တုဲ ညး က္လိဂွံ ကံ ပိတုဃာတ (ဂစိုတ် မအံက်) ရ။ ၜိုန်ရ လက္ကရဴ ဏအ် ညး ဒှ် ဒါယကာ ပထမ သံဂါယနာ ကီု လေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ကံ ဏအ် တုဲ ညး ဒးအာ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ လောဟကုမ္ဘဳ နရက် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[အကုသဵု]] (Akusala / Unwholesome actions)
* [[နရက်]] (Naraka / Hell)
* [[သၟိၚ်အဇာတသတြု]] (King Ajatasattu)
* [[အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ]] (Abhidhammattha Sangaha)
* [[ကံ]] (Karma in Buddhism)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ကံ
| title = ကံ ကေုာံ အကုသဵု ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Karma and Unwholesome Actions)
| list1 = [[ကုသဵု]] (Wholesome) • [[အကုသဵု]] (Unwholesome) • [[ပဉ္စာနန္တရိယကံ]] (Anantarika-karma) • [[အပါယ် ၄]] (Four Realms of Deprivation)
}}

{{DEFAULTSORT:ပဉ္စာနန္တရိယကံ}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:အကုသဵု]]
[[Category:ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>6ir8shg6iyv4j33rnds5taze5by6kd1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒေဝဒတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13536</id>
    <revision>
      <id>60484</id>
      <timestamp>2026-11-10T09:41:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ညးမကေတ်လဝ်တာလျိုၚ် | နာမ = ခမဳ ဒေဝဒတ် | နာမတၞဟ် = Devadatta | ရုပ်ထမိက် =  | မုက်လိက်ရုပ် =  | တာလျိုၚ် = ခမဳ ပ္ဍဲ သာသနာ | ခေတ်ကာလ = ဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံ (ခေတ် ကျာ်တြဲဂေါတမ) | မအံက်...&quot;</comment>
      <origin>60484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10707" sha1="ca67zn9mxvsdwvxf20u0yawmar977oh" xml:space="preserve">{{Infobox ညးမကေတ်လဝ်တာလျိုၚ်
| နာမ = ခမဳ ဒေဝဒတ်
| နာမတၞဟ် = Devadatta
| ရုပ်ထမိက် = 
| မုက်လိက်ရုပ် = 
| တာလျိုၚ် = ခမဳ ပ္ဍဲ သာသနာ
| ခေတ်ကာလ = ဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံ (ခေတ် ကျာ်တြဲဂေါတမ)
| မအံက် = သၟိၚ် သုပ္ပဗုဒ္ဓ (Suppabuddha)
| မိအံက် = မိဂၞသၟိၚ် အမိတာ (Amita)
| ကလော = [[ကျာ်တြဲဂေါတမ]] (ကောဒေံ မွဲမိနော် မွဲအပါနော်)၊ မိဂၞသၟိၚ် ယသောဓရာ (ဒေံ/ၝဲ)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| ဒဒှ် = ပူဂိုလ် မကၠောန်လဝ် ပဉ္စာနန္တရိယကံ (သံဃဘေဒ ကေုာံ လောဟိတုပ္ပါဒ)
}}

'''ဒေဝဒတ်''' (ပါဠိ: Devadatta; သင်္သကြိုတ်: Devadatta) ဂှ် ပ္ဍဲ ဝင် သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] မ္ဂး၊ ဒှ် မၞိဟ် မနွံ တၞောဝ်ဆီ သာကျဝၚ်၊ မဒှ် ကောဒေံ မွဲမိနော် မွဲအပါနော် ကု ကျာ်တြဲဂေါတမ (Siddhartha Gautama) ကေုာံ ဒှ် ဒေံ/ကော မိဂၞသၟိၚ် ယသောဓရာ (Yasodhara) ရ။ ညးဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် မပြာကတ် လတူ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် သၞ ကု ကျာ်တြဲ၊ ဂစာန် ဂစိုတ် ကျာ်တြဲ၊ ကေုာံ ကၠောန်လဝ် '''သံဃဘေဒ''' (ပါ်ဒကး သၚ်) မဒှ် [[ပဉ္စာနန္တရိယကံ]] ရ&lt;ref name=&quot;keown&quot;&gt;{{cite book |author=Keown, Damien |year=2004 |title=A Dictionary of Buddhism |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0192800626}}&lt;/ref&gt;။ 

ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ကၠောန်လဝ် အကုသဵုကံ ဇၞော်ဇၞော် သီု ဂျိုၚ်ဂျိုၚ် ဂှ်ရ ညး ဒးဒုၚ် တိၚိတ် တုဲ ဒးစှ်ေ အာ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ [[နရက်]] အဝိစိ ရ။ 

== ဝင် ဘဝ အစ ကေုာံ ပရေၚ်သ္ပခမဳ (Early Life and Ordination) ==
ဒေဝဒတ် ဂှ် ဒှ် ကောန် သၟိၚ် သုပ္ပဗုဒ္ဓ (Suppabuddha) ကေုာံ မိဂၞသၟိၚ် အမိတာ (Amita) ရ။ ကြဴနူ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ က္တဵုဒှ် ကျာ် တုဲ ကလေၚ် စိုပ် ဍုၚ်ကပ္ပိလဝှ် (Kapilavastu) ဂှ်၊ ဒေဝဒတ် သီုကဵု မၞိဟ် တၞောဝ် သာကျဝၚ် တၞဟ် တံ မပ္တံ ကု အာနန္ဒာ၊ အနုရုဒ္ဓ တံ သ္ပ ခမဳ ပ္ဍဲ သာသနာ ရ။ 

ဒေဝဒတ် ဂှ် ပ္ဍဲ အခိၚ် စသ္ပခမဳ တေံ ညး ဒ္ဂေတ် လွဳပရာ ကမ္မဌာန် ခိုဟ်ခိုဟ် တုဲ ဒှ် ခမဳ မနွံ ကဵု ဣဒ္ဓိ အဘိညာဏ် လောကဳ (Mundane supernormal powers) မဇၞော် မွဲ ဇကု ရ။ ဆဂး ညး ဟွံမာန် ကလိဂွံ အရိယမဂ် ဖိုလ် သာ်လဵုမွဲ ရ&lt;ref name=&quot;bodi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=1989 |title=The Discourse on the Fruits of Recluseship (Samaññaphala Sutta) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400452}}&lt;/ref&gt;။

== ပရေၚ် က္တဵုဒှ် သၞ ကေုာံ ဂစာန် ဂစိုတ် ကျာ် (Enmity and Attempts on Buddha's Life) ==
အခိၚ် လအ်ကၠုၚ် ဂှ် ဟိုတ်နူ လောဘ (လောဘ မိက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် သၚ် ကေုာံ ကလိဂွံ လာပ်သကာ) ကေုာံ ဣဿာ မစ္ဆေရ (က္ဍုဟ်မၠေံ လတူ ပရေၚ် အံၚ်ဇၞး ကျာ်တြဲ) တုဲ ဒေဝဒတ် စိုတ် လီုလာ် ကၠုၚ် ရ။ ညး ပြာပ် အာ ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ တုဲ ဂစာန် အာတ် အခေါၚ် အုပ်ဓုပ် သၚ် ဆဂး ကျာ်တြဲ တးပါဲ ထောံ ရ။

နူဂှ် ညး အာ ပံၚ် ကု [[သၟိၚ်အဇာတသတြု]] (Ajatasattu) တုဲ ဇန် သွက်ဂွံ ဂစိုတ် မအံက် သၟိၚ်ဗိမ္ဗိသာရ (Bimbisara) တုဲ ညး အလဵုဇကု လေဝ် ဂစာန် ဂစိုတ် ကျာ်တြဲ နကဲ ၃ သာ်-
၁။ '''စကာ သၟာတ္ၚ:''' ဗလး ဏာ သၟာတ္ၚ ကဵု အာ ပန် ဂစိုတ် ကျာ်တြဲ၊ ဆဂး သၟာတ္ၚ တံ အာ စိုပ် ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ မ္ဂး ဖျေဟ် လွဟ် တုဲ ကလၚ် ဓဝ် ဒှ် အာ သောတာပန် အိုတ် ရ။
၂။ '''ဖျေဟ် တၟံ နူ ဒဵု (လောဟိတုပ္ပါဒ):''' ဒေဝဒတ် အလဵုဇကု ဖျေဟ် တၟံ နူ ဒဵု ဂိဇ္ဇျကုဋ် ဃော ကျာ်တြဲ ကွာ်အာ တုဲ တၟံ ကဝ် ဒး ဇိုၚ် ကျာ်တြဲ တုဲ ဆီ တိတ် လေၚ် အာ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ကံ '''လောဟိတုပ္ပါဒ''' ရ။
၃။ '''ဗလး စိၚ် နာဠာဂိရိ:''' ညး ဗလး စိၚ် နာဠာဂိရိ မစိုတ် ကြံၚ်မ္ၚိုဟ် ၜူယက် ဒၟံၚ် ကဵု အာ ဂစိုတ် ဇိုတ် ကျာ်တြဲ၊ ဆဂး ကျာ်တြဲ ဗလး မေတ္တာ တုဲ စိၚ် ဂှ် လ္ၚောဝ် ကျာ် အာ ရ။

== သံဃဘေဒ (Schism in the Sangha) ==
ကြဴနူ ဂစိုတ် ကျာ်တြဲ ဟွံအံၚ်ဇၞး တုဲ ဒေဝဒတ် ဂစာန် ပါ်ဒကး သၚ် (သံဃဘေဒ) ရ။ ညး အာတ်မိက် ကျာ်တြဲ သွက်ဂွံ ပဒတန် စည်းမျဉ်း ၅ သာ် မကြံၚ်မ္ၚိုဟ် လတူ ခမဳ သၚ် (ဥပမာ- ညံၚ်ဟွံဂွံ စ ဖျုန် က ကဵု စ ဆ သၞေဝ် ကေဝ် သက်သက်၊ ညံၚ်ဂွံ ပဒတဴ ဆ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် လၟိုန် အာယုက် တံ ဒှ် တမ်) ရ။ 

ကျာ်တြဲ ဟွံဒုၚ်တဲ တုဲ ညး တွံ လှေံလှန် ခမဳ ကောန်တၟိ ၅၀၀ ဇကု တုဲ ပါ်ဒကး တိတ် အာ ဌာန် ဂယာသဳသ ရ။ ကံ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ကံ '''သံဃဘေဒ''' မဒှ် ကံ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ပဉ္စာနန္တရိယကံ ရ။ လက္ကရဴ ဏအ် မှာထေရ် သာရိပိုတ် ကေုာံ မောဂ္ဂလာန် အာ ဟီုတွံ ကဵု ခမဳ တံ ဂှ် တုဲ ကလေၚ် ကေတ် နၚ် ခမဳ တံ ဂှ် ဖအိုတ် ရ။

== စုတိ ကေုာံ ဖဵုဝိပါက် (Death and Aftermath) ==
အခိၚ် ဒေဝဒတ် ယဲ ဇၞော် က္တဵုဒှ် တုဲ ညး မိက်ဂွံ အာ ညာတ် ကျာ်တြဲ သွက်ဂွံ အာတ် သ္ပ ဒုဟ် ရ။ ဆဂး ဃော ညး ကွာ် စိုပ် ဇရေၚ် ကၟာ ပေါက္ခရဏဳ (Pokkharani) မနွံ ဇရေၚ် ဘာ ဇေတဝန် ဂှ်၊ ဟိုတ်နူ အကုသဵုကံ ညး မဇၞော် ဗွဲမလောန် တုဲ တိ ၚာက် ဒကး သရိုဟ် စှ်ေ အာ တုဲ ညး ဒး ဒုၚ် တိ ၚိတ် သီု ဂျိုၚ်ဂျိုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

ကြဴနူ တိ ၚိတ် အာ တုဲ ညး ဒး အာ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ [[နရက်]] အဝိစိ (Avici Hell) တုဲ ဒးဒုၚ် စံၚ်ပၟတ် ဒဒိုက် ဗွဲမလအ်လ ရ။ ဆဂး အတိုၚ် ပျာဒိတ် ကျာ်တြဲ မ္ဂး၊ ၜိုန်ရ ညး ကၠောန်လဝ် ဒုဟ် ဇၞော် ကီု လေဝ် ဟိုတ်နူ ညး နွံ ပရေၚ် လျုၚ်ဇြုၚ်သ္ဍိုက် လတူ ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲ လက္ကရဴ အိုတ် ဂှ်တုဲ၊ အခိၚ် ကံ ညး အိုတ်အာ နူ နရက် မ္ဂး ပ္ဍဲ အနာဂတ် ညး သ္ဂောံ ဒှ် ပစ္စေကဗုဒ္ဓ (Paccekabuddha) မနွံ ယၟု &quot;သဋ္ဌိဿရ&quot; (Satthissara) မွဲ ဇကု ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ပဉ္စာနန္တရိယကံ]] (Anantarika-karma)
* [[သၟိၚ်အဇာတသတြု]] (King Ajatasattu)
* [[နရက်]] (Naraka)
* [[အကုသဵု]] (Unwholesome actions)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ပူဂိုလ် ကေုာံ ဝင် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| list1 = [[ကျာ်တြဲဂေါတမ]] • [[သၟိၚ်ဗိမ္ဗိသာရ]] • [[သၟိၚ်အဇာတသတြု]] • [[ဒေဝဒတ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဒေဝဒတ်}}
[[Category:ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အကုသဵု]]
[[Category:ပဉ္စာနန္တရိယကံ]]</text>
      <sha1>ca67zn9mxvsdwvxf20u0yawmar977oh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>60485</id>
      <parentid>60484</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T09:48:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <origin>60485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10698" sha1="j0rt85rh1s0wg5qdpxnpm07hqbp8k0t" xml:space="preserve">{{Infobox ညးမကေတ်လဝ်တာလျိုၚ်
| နာမ = ခမဳ ဒေဝဒတ်
| နာမတၞဟ် = Devadatta
| ရုပ်ထမိက် = 
| မုက်လိက်ရုပ် = 
| တာလျိုၚ် = ခမဳ ပ္ဍဲ သာသနာ
| ခေတ်ကာလ = ဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံ (ခေတ် ကျာ်တြဲဂေါတမ)
| မအံက် = သၟိၚ် သုပ္ပဗုဒ္ဓ (Suppabuddha)
| မိအံက် = မိဂၞသၟိၚ် အမိတာ (Amita)
| ကလော = [[ကျာ်တြဲဂေါတမ]] (ကောဒေံ မွဲမိနော် မွဲအပါနော်)၊ မိဂၞသၟိၚ် ယသောဓရာ (ဒေံ/ၝဲ)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| ဒဒှ် = ပူဂိုလ် မကၠောန်လဝ် ပဉ္စာနန္တရိယကံ (သံဃဘေဒ ကေုာံ လောဟိတုပ္ပါဒ)
}}

'''ဒေဝဒတ်''' (ပါဠိ: Devadatta; သင်္သကြိုတ်: Devadatta) ဂှ် ပ္ဍဲ ဝင် သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] မ္ဂး၊ ဒှ် မၞိဟ် မနွံ တၞောဝ်ဆီ သာကျဝၚ်၊ မဒှ် ကောဒေံ မွဲမိနော် မွဲအပါနော် ကု ကျာ်တြဲဂေါတမ (Siddhartha Gautama) ကေုာံ ဒှ် ဒေံ/ကော မိဂၞသၟိၚ် ယသောဓရာ (Yasodhara) ရ။ ညးဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် မပြာကတ် လတူ ပရေၚ် က္တဵုဒှ် သၞ ကု ကျာ်တြဲ၊ ဂစာန် ဂစိုတ် ကျာ်တြဲ၊ ကေုာံ ကၠောန်လဝ် '''သံဃဘေဒ''' (ပါ်ဒကး သၚ်) မဒှ် [[ပဉ္စာနန္တရိယကံ]] ရ&lt;ref name=&quot;keown&quot;&gt;{{cite book |author=Keown, Damien |year=2004 |title=A Dictionary of Buddhism |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0192800626}}&lt;/ref&gt;။ 

ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ကၠောန်လဝ် အကုသဵုကံ ဇၞော်ဇၞော် သီု ဂျိုၚ်ဂျိုၚ် ဂှ်ရ ညး ဒးဒုၚ် တိၚိတ် တုဲ ဒးစှ်ေ အာ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ [[နရက်]] အဝိစိ ရ။ 

== ဝင် ဘဝ အစ ကေုာံ ပရေၚ်သ္ပခမဳ (Early Life and Ordination) ==
ဒေဝဒတ် ဂှ် ဒှ် ကောန် သၟိၚ် သုပ္ပဗုဒ္ဓ (Suppabuddha) ကေုာံ မိဂၞသၟိၚ် အမိတာ (Amita) ရ။ ကြဴနူ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ က္တဵုဒှ် ကျာ် တုဲ ကလေၚ် စိုပ် ဍုၚ်ကပ္ပိလဝှ် (Kapilavastu) ဂှ်၊ ဒေဝဒတ် သီုကဵု မၞိဟ် တၞောဝ် သာကျဝၚ် တၞဟ် တံ မပ္တံ ကု အာနန္ဒာ၊ အနုရုဒ္ဓ တံ သ္ပ ခမဳ ပ္ဍဲ သာသနာ ရ။ 

ဒေဝဒတ် ဂှ် ပ္ဍဲ အခိၚ် စသ္ပခမဳ တေံ ညး ဒ္ဂေတ် လွဳပရာ ကမ္မဌာန် ခိုဟ်ခိုဟ် တုဲ ဒှ် ခမဳ မနွံ ကဵု ဣဒ္ဓိ အဘိညာဏ် လောကဳ (Mundane supernormal powers) မဇၞော် မွဲ ဇကု ရ။ ဆဂး ညး ဟွံမာန် ကလိဂွံ အရိယမဂ် ဖိုလ် သာ်လဵုမွဲ ရ&lt;ref name=&quot;bodi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=1989 |title=The Discourse on the Fruits of Recluseship (Samaññaphala Sutta) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400452}}&lt;/ref&gt;။

== ပရေၚ် က္တဵုဒှ် သၞ ကေုာံ ဂစာန် ဂစိုတ် ကျာ် (Enmity and Attempts on Buddha's Life) ==
အခိၚ် လအ်ကၠုၚ် ဂှ် ဟိုတ်နူ လောဘ (လောဘ မိက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် သၚ် ကေုာံ ကလိဂွံ လာပ်သကာ) ကေုာံ ဣဿာ မစ္ဆေရ (က္ဍုဟ်မၠေံ လတူ ပရေၚ် အံၚ်ဇၞး ကျာ်တြဲ) တုဲ ဒေဝဒတ် စိုတ် လီုလာ် ကၠုၚ် ရ။ ညး ပြာပ် အာ ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ တုဲ ဂစာန် အာတ် အခေါၚ် အုပ်ဓုပ် သၚ် ဆဂး ကျာ်တြဲ တးပါဲ ထောံ ရ။

နူဂှ် ညး အာ ပံၚ် ကု [[သၟိၚ်အဇာတသတြု]] (Ajatasattu) တုဲ ဇန် သွက်ဂွံ ဂစိုတ် မအံက် သၟိၚ်ဗိမ္ဗိသာရ (Bimbisara) တုဲ ညး အလဵုဇကု လေဝ် ဂစာန် ဂစိုတ် ကျာ်တြဲ နကဲ ၃ သာ်-
၁။ '''စကာ သၟာတ္ၚ:''' ဗလး ဏာ သၟာတ္ၚ ကဵု အာ ပန် ဂစိုတ် ကျာ်တြဲ၊ ဆဂး သၟာတ္ၚ တံ အာ စိုပ် ဇရေၚ် ကျာ်တြဲ မ္ဂး ဖျေဟ် လွဟ် တုဲ ကလၚ် ဓဝ် ဒှ် အာ သောတာပန် အိုတ် ရ။
၂။ '''ဖျေဟ် တၟံ နူ ဒဵု (လောဟိတုပ္ပါဒ):''' ဒေဝဒတ် အလဵုဇကု ဖျေဟ် တၟံ နူ ဒဵု ဂိဇ္ဇျကုဋ် ဃော ကျာ်တြဲ ကွာ်အာ တုဲ တၟံ ကဝ် ဒး ဇိုၚ် ကျာ်တြဲ တုဲ ဆီ တိတ် လေၚ် အာ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ကံ '''လောဟိတုပ္ပါဒ''' ရ။
၃။ '''ဗလး စိၚ် နာဠာဂိရိ:''' ညး ဗလး စိၚ် နာဠာဂိရိ မစိုတ် ကြံၚ်မ္ၚိုဟ် ၜူယက် ဒၟံၚ် ကဵု အာ ဂစိုတ် ဇိုတ် ကျာ်တြဲ၊ ဆဂး ကျာ်တြဲ ဗလး မေတ္တာ တုဲ စိၚ် ဂှ် လ္ၚောဝ် ကျာ် အာ ရ။

== သံဃဘေဒ (Schism in the Sangha) ==
ကြဴနူ ဂစိုတ် ကျာ်တြဲ ဟွံအံၚ်ဇၞး တုဲ ဒေဝဒတ် ဂစာန် ပါ်ဒကး သၚ် (သံဃဘေဒ) ရ။ ညး အာတ်မိက် ကျာ်တြဲ သွက်ဂွံ ပဒတန် သၞောတ် ၅ သာ် မကြံၚ်မ္ၚိုဟ် လတူ ခမဳ သၚ် (ဥပမာ- ညံၚ်ဟွံဂွံ စ ဖျုန် က ကဵု စ ဆ သၞေဝ် ကေဝ် သက်သက်၊ ညံၚ်ဂွံ ပဒတဴ ဆ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် လၟိုန် အာယုက် တံ ဒှ် တမ်) ရ။ 

ကျာ်တြဲ ဟွံဒုၚ်တဲ တုဲ ညး တွံ လှေံလှန် ခမဳ ကောန်တၟိ ၅၀၀ ဇကု တုဲ ပါ်ဒကး တိတ် အာ ဌာန် ဂယာသဳသ ရ။ ကံ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ကံ '''သံဃဘေဒ''' မဒှ် ကံ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ပဉ္စာနန္တရိယကံ ရ။ လက္ကရဴ ဏအ် မှာထေရ် သာရိပိုတ် ကေုာံ မောဂ္ဂလာန် အာ ဟီုတွံ ကဵု ခမဳ တံ ဂှ် တုဲ ကလေၚ် ကေတ် နၚ် ခမဳ တံ ဂှ် ဖအိုတ် ရ။

== စုတိ ကေုာံ ဖဵုဝိပါက် (Death and Aftermath) ==
အခိၚ် ဒေဝဒတ် ယဲ ဇၞော် က္တဵုဒှ် တုဲ ညး မိက်ဂွံ အာ ညာတ် ကျာ်တြဲ သွက်ဂွံ အာတ် သ္ပ ဒုဟ် ရ။ ဆဂး ဃော ညး ကွာ် စိုပ် ဇရေၚ် ကၟာ ပေါက္ခရဏဳ (Pokkharani) မနွံ ဇရေၚ် ဘာ ဇေတဝန် ဂှ်၊ ဟိုတ်နူ အကုသဵုကံ ညး မဇၞော် ဗွဲမလောန် တုဲ တိ ၚာက် ဒကး သရိုဟ် စှ်ေ အာ တုဲ ညး ဒး ဒုၚ် တိ ၚိတ် သီု ဂျိုၚ်ဂျိုၚ် ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

ကြဴနူ တိ ၚိတ် အာ တုဲ ညး ဒး အာ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ [[နရက်]] အဝိစိ (Avici Hell) တုဲ ဒးဒုၚ် စံၚ်ပၟတ် ဒဒိုက် ဗွဲမလအ်လ ရ။ ဆဂး အတိုၚ် ပျာဒိတ် ကျာ်တြဲ မ္ဂး၊ ၜိုန်ရ ညး ကၠောန်လဝ် ဒုဟ် ဇၞော် ကီု လေဝ် ဟိုတ်နူ ညး နွံ ပရေၚ် လျုၚ်ဇြုၚ်သ္ဍိုက် လတူ ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲ လက္ကရဴ အိုတ် ဂှ်တုဲ၊ အခိၚ် ကံ ညး အိုတ်အာ နူ နရက် မ္ဂး ပ္ဍဲ အနာဂတ် ညး သ္ဂောံ ဒှ် ပစ္စေကဗုဒ္ဓ (Paccekabuddha) မနွံ ယၟု &quot;သဋ္ဌိဿရ&quot; (Satthissara) မွဲ ဇကု ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ပဉ္စာနန္တရိယကံ]] (Anantarika-karma)
* [[သၟိၚ်အဇာတသတြု]] (King Ajatasattu)
* [[နရက်]] (Naraka)
* [[အကုသဵု]] (Unwholesome actions)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = ပူဂိုလ် ကေုာံ ဝင် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| list1 = [[ကျာ်တြဲဂေါတမ]] • [[သၟိၚ်ဗိမ္ဗိသာရ]] • [[သၟိၚ်အဇာတသတြု]] • [[ဒေဝဒတ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဒေဝဒတ်}}
[[Category:ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ပူဂိုလ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အကုသဵု]]
[[Category:ပဉ္စာနန္တရိယကံ]]</text>
      <sha1>j0rt85rh1s0wg5qdpxnpm07hqbp8k0t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဓရ်ဗြဟ္မဇဵု ၄ သာ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13537</id>
    <revision>
      <id>60486</id>
      <timestamp>2026-11-10T09:53:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓမ္မ | နာမ = ဓရ်ဗြဟ္မဇဵု ၄ သာ် | နာမတၞဟ် = Brahmavihāra / Four Divine Abodes / Appamaññā | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ဌာန်ဒတန် = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] ကေုာံ အဘိဓမ္မပိဋကတ်...&quot;</comment>
      <origin>60486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9787" sha1="rwvtg2yvaxlmu3re1qwnvcqgus9c3qs" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = ဓရ်ဗြဟ္မဇဵု ၄ သာ်
| နာမတၞဟ် = Brahmavihāra / Four Divine Abodes / Appamaññā
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] ကေုာံ [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]]
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = ဓရ် မသၠုၚ်ပြဲ ၄ သာ်၊ စိုတ် မနွံကဵု ဒ္ဂေတ် ဗြဟ္မာ
| ဆက်စပ် = [[မေတ္တာ]]၊ [[ကရုဏာ]]၊ [[မုဒိတာ]]၊ [[ဥပေက္ခာ]]၊ [[ကမ္မဋ္ဌာန်]]
}}

'''ဓရ်ဗြဟ္မဇဵု''' (ပါဠိ: Brahmavihāra; သင်္သကြိုတ်: Brahmavihāra; အၚ်္ဂလိက်: Four Divine Abodes ဟွံသေၚ်မ္ဂး Four Immeasurables) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) မ္ဂး၊ ဒှ် ဓရ် ပရေၚ် စွံစိုတ် မသၠုၚ်ပြဲ ၄ သာ် မဒှ် သဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် သွက် သတ္တံ ဂွံ ပံၚ်ဖက် ဆက်ဆောံ လတူ ရေၚ်သ္ကံ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။ ဓရ်ဗြဟ္မဇဵု ၄ သာ် ဏအ်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ စရၚ် သမထ ကမ္မဋ္ဌာန် (Samatha Meditation) တုဲ ပူဂိုလ် မလွဳပရာ ဓရ် ဏအ် ဗွဲမဍိုက်ပေၚ် မ္ဂး မာန် အာစိုပ် ဇျာန် (Jhana) သမာဓိ မသၠုၚ်ပြဲ ရ။

ပ္ဍဲ လိက် သုတ္တန္တပိဋကတ် မ္ဂး၊ ဓရ် ဏအ်ဂှ် ညး ကော်စ သီုကဵု '''အပ္ပမညာ''' (Appamaññā - Immeasurables) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပူဂိုလ် မပၟဝ် ဓရ် ဏအ် ဂှ် ဒး ပၟဝ် ဇၞော်ပတိုန် လတူ သတ္တံ သီုဖအိုတ် ဗွဲမဟွံမွဲ ကု ပရေၚ် ရုဲစှ် (ပါ်ခြာ ပူဂိုလ် ဆာန်၊ ပူဂိုလ် သၞ) ရ။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဗြဟ္မဇဵု&quot; (Brahmavihāra) ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ ၜါ မ ပံၚ်စုတ် လဝ် ရ-
* '''ဗြဟ္မ''' (Brahma) = မသၠုၚ်ပြဲ၊ မတုပ် သၟဟ် ကု ဒ္ဂေတ် ဗြဟ္မာ (Divine / Noble / Highest)
* '''ဝိဟာရ''' (Vihāra / ဇဵု) = ပရေၚ် တန်တဴ၊ ပရေၚ် မံၚ်စံၚ် (Abiding / Living / Dwelling)

ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ် ဒှ် &quot;ပရေၚ် တန်တဴ မံၚ်စံၚ် စိုတ် မသၠုၚ်ပြဲ ညံၚ်ရဴ ဗြဟ္မာ တံ ကီု&quot; ရ။ ဗြဟ္မာ တံဂှ် ဟွံမွဲ ကု ဒေါသ၊ ပရေၚ် ဣဿာ မစ္ဆေရ တုဲ နွံ ဆ စိုတ် ၜိုဟ်သြိုဟ် သက်သက် ရ။ သတ္တံ မလွဳပရာ ဓရ် ဏအ် လေဝ် က္လိဂွံ စိုတ် ညံၚ်ရဴ ဗြဟ္မာ တံ ကီု ရ။

== လဒက်ပ္တန် ဓရ်ဗြဟ္မဇဵု ၄ သာ် (The 4 Brahmavihāras) ==
အတိုၚ် လိက် ကျာ် မတွံထ္ၜး လဝ် မ္ဂး၊ ဓရ်ဗြဟ္မဇဵု ဂှ် နွံ လၟေၚ် လဒက်ပ္တန် ၄ သာ် ညံၚ်ရဴ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဓရ်ဗြဟ္မဇဵု ၄ သာ် (The 4 Divine Abodes)
|-
! စၟတ်
! ယၟု ပါဠိ (Pali Term)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
! သဘာဝ ဒစးဝေါဟာရ မဒးပယ် (Opposites to overcome)
|-
| ၁
| '''မေတ္တာ'''&lt;br&gt;(Mettā)
| '''ဆာန်ကၟိန်''' (Loving-kindness): စွံ စိုတ် မိက်ဂွံ ကဵု သတ္တံ သီုဖအိုတ် က္လိဂွံ တသိုက် စိုတ်၊ တသိုက် ကာယ (Wishing happiness and well-being for all beings)။
| ဒေါသ (Dosa - Hatred / Ill-will) ကေုာံ ပၞတ် (Anger)။
|-
| ၂
| '''ကရုဏာ'''&lt;br&gt;(Karuṇā)
| '''ဆာန်ဍူ''' (Compassion): ညာတ် သတ္တံ တၞဟ် ဒးဒုၚ် ဒဒိုက် မ္ဂး စွံ စိုတ် ဆာန်ဍူ တုဲ မိက်ဂွံ ကဵု ညးတံ ဗၠးတိတ် နူ ဒဒိုက် (Wishing beings to be free from suffering)။
| ဝိဟိံသာ (Vihiṃsā - Cruelty / Harming others)။
|-
| ၃
| '''မုဒိတာ'''&lt;br&gt;(Muditā)
| '''အိုဟ်တၟိုဟ်''' (Empathetic joy): ညာတ် သတ္တံ တၞဟ် က္လိဂွံ တသိုက်၊ ပရေၚ် အံၚ်ဇၞး မ္ဂး ဟွံစောဲ ဣဿာ တုဲ အိုဟ်တၟိုဟ် မိပ်စိုတ် မွဲစွံ ကု ညးတံ (Rejoicing in the success and happiness of others)။
| ဣဿာ / အရတိ (Issā / Arati - Jealousy / Envy / Resentment)။
|-
| ၄
| '''ဥပေက္ခာ'''&lt;br&gt;(Upekkhā)
| '''စွံစိုတ် လဒေါဝ်''' (Equanimity): ဟွံစောဲလာဲ ပ္ဍဲ ပူဂိုလ် မဆာန် (မေတ္တာ လောန်) ကေုာံ ဟွံက္ဍုဟ်မၠေံ ပ္ဍဲ ပူဂိုလ် မဒှ် သၞ၊ စွံ စိုတ် မတုပ်သၟဟ် လဒေါဝ် ၜိုဟ်ၜိုဟ်သြိုဟ်သြိုဟ် လတူ သတ္တံ သီုဖအိုတ် (Even-mindedness and perfect balance of mind)။
| ရာဂ (Rāga - Attachment / Clinging) ကေုာံ ပဋိဃ (Paṭigha - Aversion)။
|}

== ဖဵု ကေုာံ အကျောဇူ (Benefits of Practice) ==
ပူဂိုလ် မလွဳပရာ ပၟဝ် ဓရ် ဗြဟ္မဇဵု ၄ သာ် ဏအ် (ဗွဲတၟေၚ် မေတ္တာ ဘာဝနာ) ဗွဲမဍိုက်ပေၚ် မ္ဂး၊ ညး က္လိဂွံ ဖဵု အကျောဇူ ၁၁ သာ် (11 Benefits of Metta) အတိုၚ် ကျာ်တြဲ မတွံလဝ် ပ္ဍဲ '''မေတ္တာသုတ်''' (Metta Sutta) ရ&lt;ref name=&quot;visuddhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;-

၁။ တိက် လှိၚ် ဗွဲမသိုက်သ္ၚိ (Sleeps happily)
၂။ ၚုဟ် တိုန် ဗွဲမသိုက်သ္ၚိ (Wakes happily)
၃။ ဟွံညာတ် သပ္ပရိုဟ် မဟွံခိုဟ် (Dreams no evil dreams)
၄။ မၞိဟ် တံ ဆာန်ကၟိန် (Loved by human beings)
၅။ အမၞိဟ်၊ ဒေဝတဴ တံ ဆာန်ကၟိန် (Loved by non-human beings)
၆။ ဒေဝတဴ တံ မၚ်မွဲ (Protected by deities)
၇။ ပၟတ်၊ ဂျိ၊ လွဟ် တံ ဟွံမာန် ပလီု (Fire, poison, and weapons cannot harm them)
၈။ စိုတ် တန်ကြန် ပြဟ် (Mind becomes concentrated quickly)
၉။ မုက်မတ် သ္ဇုၚ်ယး (Facial expression is serene and radiant)
၁၀။ အခိၚ် စုတိ မ္ဂး ဟွံမွဲ ကု စိုတ် မထုဲကြာန် (Dies unconfused)
၁၁။ ယဝ် ဟွံအာစိုပ် အရဟတ္တဖိုလ် မ္ဂး သ္ဂောံ အာ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဘုံ ဗြီု (Reborn in the Brahma world if higher realization is not attained).

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[မေတ္တာသုတ်]] (Metta Sutta)
* [[ကမ္မဋ္ဌာန်]] (Kammatthana / Meditation)
* [[ပါရမဳ ၁၀ သာ်]] (Ten Paramitas)
* [[အဘိဓမ္မတ္ထသၚ်္ဂဟ]] (Abhidhammattha Sangaha)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဓရ်ဗြဟ္မဇဵု ၄ သာ်
| title = ဓရ်ဗြဟ္မဇဵု ၄ သာ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (The Four Brahmaviharas)
| list1 = [[မေတ္တာ]] (Loving-kindness) • [[ကရုဏာ]] (Compassion) • [[မုဒိတာ]] (Empathetic joy) • [[ဥပေက္ခာ]] (Equanimity)
}}

{{DEFAULTSORT:ဗြဟ္မဇဵု ၄ သာ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:အဘိဓမ္မာ]]
[[Category:ဓမ္မ]]
[[Category:ကမ္မဋ္ဌာန်]]</text>
      <sha1>rwvtg2yvaxlmu3re1qwnvcqgus9c3qs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပါရမဳ ၁၀ သာ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13538</id>
    <revision>
      <id>60487</id>
      <timestamp>2026-11-10T09:56:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓမ္မ | နာမ = ပါရမဳ ၁၀ သာ် | နာမတၞဟ် = Pāramī / Pāramitā / The Ten Perfections | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ဌာန်ဒတန် = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] ကေုာံ စရိယာပိဋကတ် (Cariyāpiṭaka) | ဘာ...&quot;</comment>
      <origin>60487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11077" sha1="mi3v14l57b0v21691rh05pjzccw8mku" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = ပါရမဳ ၁၀ သာ်
| နာမတၞဟ် = Pāramī / Pāramitā / The Ten Perfections
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] ကေုာံ စရိယာပိဋကတ် (Cariyāpiṭaka)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = ဓရ် ဒ္ဂေတ်လွဳ သွက်ဂွံ အာစိုပ် ဉာဏ် သဗ္ဗညုတဉာဏ် (Enlightenment)
| ဆက်စပ် = [[ဗောဓိသတ်]] (Bodhisatta)၊ [[ဒါန]]၊ [[သဳလ]]၊ [[ဘာဝနာ]]
}}

'''ပါရမဳ''' (ပါဠိ: Pāramī; သင်္သကြိုတ်: Pāramitā; အၚ်္ဂလိက်: Perfections) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) မ္ဂး၊ ဒှ် ဓရ် ဒ္ဂေတ်လွဳ ကေုာံ ပရေၚ် ကၠောန်သ္ပ ကုသဵု မသၠုၚ်ပြဲ အိုတ် မဒှ် သဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် သွက် ပူဂိုလ် ဗောဓိသတ် (Bodhisatta) တံ သ္ဂောံ အာစိုပ် ဉာဏ် သဗ္ဗညုတဉာဏ် (Buddhahood) ဟွံသေၚ်မ္ဂး အရဟတ္တဖိုလ် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ လညာတ် ထေရဝါဒ (Theravada) မ္ဂး၊ ပါရမဳ ဏအ်ဂှ် နွံ လၟေၚ် ၁၀ သာ် (Dasa Pāramī) ရ။

ပါရမဳ ဂှ် ဒှ် ဒ္ဂေတ် ဓရ် မဟွံမွဲ ကု လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ တုဲ ဒှ် ပရေၚ် ကၠောန်သ္ပ ကုသဵု သက်သက် သွက် ဂွံ ဟံၚ်ပြာ် သတ္တံ နူ ဒဒိုက် သံသာ (Samsara) ရ။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) ==
ဝေါဟာရ &quot;ပါရမဳ&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ &quot;ပရမ&quot; (Parama - မသၠုၚ်ပြဲအိုတ် / Supreme or Highest) တုဲ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒ္ဂေတ်လွဳ မသၠုၚ်ပြဲ မကၠောန်သ္ပ နကဵု စိုတ် ဓါတ် မသၠုၚ်ပြဲ မဟွံမွဲ ကု ပရေၚ် မိက်ဂွံ က္လိဂွံ လာပ်သကာ ပ္ဍဲ လောကဳ&quot; ရ။ လညာတ် မွဲပၠန် မ္ဂး &quot;ပါရံ&quot; (Pāraṃ - ဌာန် တြေံ မတွံဂး နိဗ္ဗာန် / The other shore) တုဲ ပါရမဳ ဂှ် ဒှ် &quot;ဓရ် မပလံၚ် ဏာ ဇရေၚ် ဌာန် နိဗ္ဗာန်&quot; လေဝ် ညး ကံက် အဓိပ္ပါယ် ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== ပါရမဳ ၁၀ သာ် (The 10 Perfections) ==
အတိုၚ် လိက် ဗုဒ္ဓဝၚ် ကေုာံ စရိယာပိဋကတ် မ္ဂး၊ ပါရမဳ ၁၀ သာ် ဂှ် နွံ လၟေၚ် ညံၚ်ရဴ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပါရမဳ ၁၀ သာ် ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ (The 10 Pāramīs in Theravada)
|-
! စၟတ်
! ယၟု ပါဠိ (Pali Term)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
! သဘာဝ ဍေံ (Description)
|-
| ၁
| '''ဒါနပါရမဳ'''&lt;br&gt;(Dāna Pāramī)
| '''ပရေၚ် စွန့်ကြဲ ကဵု ဒါန်''' (Generosity / Giving)
| ကဵု ဒါန် ဒြပ်ရတ်၊ အဝဲ ကာယ ကေုာံ လမျီု သွက်ဂွံ ဟံၚ်ပြာ် သတ္တံ သီု ဟွံမွဲ ကု ပရေၚ် မျှော်လင့် ဖဵု လောကဳ။
|-
| ၂
| '''သဳလပါရမဳ'''&lt;br&gt;(Sīla Pāramī)
| '''ပရေၚ် မၚ်မွဲ သဳလ''' (Morality / Virtue)
| မၚ်မွဲ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ကိုယ်ကျင့်တရား ညံၚ်ဟွံဂွံ ကၠောန် အကုသဵု၊ ဟွံပလီု လမျီု သတ္တံ တၞဟ်။
|-
| ၃
| '''နေက္ခမ္မပါရမဳ'''&lt;br&gt;(Nekkhamma Pāramī)
| '''ပရေၚ် တိတ် ဗၠး နူ ကာမဂုဏ်''' (Renunciation)
| ထောံ ကၠေံ ပရေၚ် စောဲလာဲ ကာမဂုဏ်၊ ဒြပ်ရတ် ကေုာံ သ္ၚိဌာန် တုဲ တိတ် သ္ပ ခမဳ လွဳပရာ ဓရ်။
|-
| ၄
| '''ပညာပါရမဳ'''&lt;br&gt;(Paññā Pāramī)
| '''ပရေၚ် ဉာဏ် ပညာ''' (Wisdom / Insight)
| ကၠိုဟ်ခၠၚ် ညာတ်ကေတ် သဘာဝ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ သီုကဵု တီ တၚ် ဍာံစၟတ် ဒဒိုက် သံသာ။
|-
| ၅
| '''ဝဳရိယပါရမဳ'''&lt;br&gt;(Viriya Pāramī)
| '''ပရေၚ် လွဳပရာ''' (Energy / Effort)
| ဂစာန် လွဳပရာ ဟွံယှောတ် ဇိုၚ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကုသဵု ကေုာံ ဟံၚ်ပြာ် သတ္တံ စဵုကဵု အာစိုပ် တိုၚ်ပ္ကဴ။
|-
| ၆
| '''ခန္တဳပါရမဳ'''&lt;br&gt;(Khanti Pāramī)
| '''ပရေၚ် အေၚ်ဒုၚ်''' (Patience / Tolerance)
| အေၚ်ဒုၚ် လတူ ဒဒိုက်၊ လတူ မၞိဟ် မသ္ပ ဒုဟ် ကု ဇကု သီု ဟွံမွဲ ကု ဒေါသ ကေုာံ ပၞတ်။
|-
| ၇
| '''သစ္စာပါရမဳ'''&lt;br&gt;(Sacca Pāramī)
| '''ပရေၚ် ဍာံစၟတ်''' (Truthfulness / Honesty)
| ဟီု အရေဝ် ဍာံစၟတ်၊ ရေၚ်တၠုၚ် ဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုၚ် ကတိကဝတ် ဇကု မကဵု လဝ် ညံၚ်ဂွံ ဍာံ။
|-
| ၈
| '''အဓိဋ္ဌာနပါရမဳ'''&lt;br&gt;(Adhiṭṭhāna Pāramī)
| '''ပရေၚ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ်''' (Determination)
| ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဓရ် စိုတ် သမ္မာန် တုဲ ၜိုန်ရ ဒး ဆဵု အန္တရာဲ ကီု လေဝ် ဟွံပြံၚ်လှာဲ စိုတ်။
|-
| ၉
| '''မေတ္တာပါရမဳ'''&lt;br&gt;(Mettā Pāramī)
| '''ပရေၚ် ဆာန်ကၟိန်''' (Loving-kindness)
| စွံ စိုတ် ဆာန်ကၟိန် ကေုာံ မိက်ဂွံ ကဵု သတ္တံ သီုဖအိုတ် က္လိဂွံ တသိုက် ဟွံပါ်ခြာ သၞ ကေုာံ မိဿဟာဲ။
|-
| ၁၀
| '''ဥပေက္ခာပါရမဳ'''&lt;br&gt;(Upekkhā Pāramī)
| '''ပရေၚ် စွံစိုတ် လဒေါဝ်''' (Equanimity)
| စွံ စိုတ် လဒေါဝ် ၜိုဟ်သြိုဟ် လတူ လောကဓံ ၈ သာ်၊ ဟွံအိုဟ်တၟိုဟ် လောန် ကေုာံ ဟွံစံၚ်တူ လောန်။
|}

== အဆင့် ပါရမဳ ၃၀ သာ် (The 30 Levels of Perfections) ==
ပါရမဳ ၁၀ သာ် ဏအ်ဂှ် ယဝ်ရ ပါ် ပ္တိတ် နကဵု လၟေၚ် ပရေၚ် စွန့်လွှတ် (Sacrifice) မ္ဂး နွံ ပိ အဆင့် တုဲ ဒှ် အာ '''ပါရမဳ ၃၀ သာ်''' (Samatiṃsa Pāramī) ရ&lt;ref name=&quot;visuddhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;။

၁။ '''ပါရမဳ (Pāramī):''' ပရေၚ် စွန့်လွှတ် ဒြပ်ရတ်၊ သမ္ဘာ ကောန်ဇာတ် ကေုာံ စည်းစိမ် လောကဳ သွက်ဂွံ ဖြည့် ပါရမဳ (Basic Perfection)။ (ဥပမာ - ဒါနပါရမဳ)
၂။ '''ဥပပါရမဳ (Upapāramī):''' ပရေၚ် စွန့်လွှတ် အဝဲ ကာယ ဇကု (မတ်၊ ဆီ၊ ဖျုန်၊ တဲ၊ ဇိုၚ်) သွက်ဂွံ ဖြည့် ပါရမဳ (Intermediate Perfection)။ (ဥပမာ - ဒါနဥပပါရမဳ)
၃။ '''ပရမတ္ထပါရမဳ (Paramatthapāramī):''' ပရေၚ် စွန့်လွှတ် လမျီု ဇကု သွက်ဂွံ ဖြည့် ပါရမဳ မဒှ် အဆင့် သၠုၚ်အိုတ် (Supreme Perfection)။ (ဥပမာ - ဒါနပရမတ္ထပါရမဳ)

ဗောဓိသတ် (Bodhisatta) မွဲမွဲ ဇကု ယဝ် မိက်ဂွံ ဒှ် ကျာ် (Sammāsambuddha) မ္ဂး ဒး ဖြည့် လွဳပရာ ပါရမဳ ၃၀ သာ် ဏအ် ဗွဲမဍိုက်ပေၚ် အပ္ဍဲ အခိၚ် ကာလ မလအ်လ ဗွဲမလောန် (ဥပမာ- ကျာ်တြဲ ဂေါတမ မ္ဂး ဒး ဖြည့် လဝ် လက္ချိုက် ၄ အသၚ်ဃဲ ကဵု မွဲ က္လပ်) ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဗောဓိသတ်]] (Bodhisatta)
* [[ဇာတ် ၅၅၀]] (Jataka Tales)
* [[ပါရမဳ ၁၀ သာ်]] ပ္ဍဲ လညာတ် မဟာယန
* [[ဓရ်ဗြဟ္မဇဵု ၄ သာ်]] (Brahmavihara)
* [[မဂ္ဂၚ် ၈ သာ်]] (Noble Eightfold Path)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ပါရမဳ ၁၀ သာ်
| title = ပါရမဳ ၁၀ သာ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (The Ten Perfections)
| list1 = [[ဒါန]] • [[သဳလ]] • [[နေက္ခမ္မ]] • [[ပညာ]] • [[ဝဳရိယ]] • [[ခန္တဳ]] • [[သစ္စာ]] • [[အဓိဋ္ဌာန]] • [[မေတ္တာ]] • [[ဥပေက္ခာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပါရမဳ ၁၀ သာ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓမ္မ]]
[[Category:ပါရမဳ]]
[[Category:ထေရဝါဒ]]</text>
      <sha1>mi3v14l57b0v21691rh05pjzccw8mku</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>60488</id>
      <parentid>60487</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T09:58:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <origin>60488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11077" sha1="rqucxwygy2c18hnzwxzwj87nnssa7r5" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = ပါရမဳ ၁၀ သာ်
| နာမတၞဟ် = Pāramī / Pāramitā / The Ten Perfections
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] ကေုာံ စရိယာပိဋကတ် (Cariyāpiṭaka)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = ဓရ် ဒ္ဂေတ်လွဳ သွက်ဂွံ အာစိုပ် ဉာဏ် သဗ္ဗညုတဉာဏ် (Enlightenment)
| ဆက်စပ် = [[ဗောဓိသတ်]] (Bodhisatta)၊ [[ဒါန]]၊ [[သဳလ]]၊ [[ဘာဝနာ]]
}}

'''ပါရမဳ''' (ပါဠိ: Pāramī; သင်္သကြိုတ်: Pāramitā; အၚ်္ဂလိက်: Perfections) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) မ္ဂး၊ ဒှ် ဓရ် ဒ္ဂေတ်လွဳ ကေုာံ ပရေၚ် ကၠောန်သ္ပ ကုသဵု မသၠုၚ်ပြဲ အိုတ် မဒှ် သဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် သွက် ပူဂိုလ် ဗောဓိသတ် (Bodhisatta) တံ သ္ဂောံ အာစိုပ် ဉာဏ် သဗ္ဗညုတဉာဏ် (Buddhahood) ဟွံသေၚ်မ္ဂး အရဟတ္တဖိုလ် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။ ပ္ဍဲ လညာတ် ထေရဝါဒ (Theravada) မ္ဂး၊ ပါရမဳ ဏအ်ဂှ် နွံ လၟေၚ် ၁၀ သာ် (Dasa Pāramī) ရ။

ပါရမဳ ဂှ် ဒှ် ဒ္ဂေတ် ဓရ် မဟွံမွဲ ကု လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ တုဲ ဒှ် ပရေၚ် ကၠောန်သ္ပ ကုသဵု သက်သက် သွက် ဂွံ ဟံၚ်ပြာ် သတ္တံ နူ ဒဒိုက် သံသာ (Samsara) ရ။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Meaning) ==
ဝေါဟာရ &quot;ပါရမဳ&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ &quot;ပရမ&quot; (Parama - မသၠုၚ်ပြဲအိုတ် / Supreme or Highest) တုဲ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဒ္ဂေတ်လွဳ မသၠုၚ်ပြဲ မကၠောန်သ္ပ နကဵု စိုတ် ဓါတ် မသၠုၚ်ပြဲ မဟွံမွဲ ကု ပရေၚ် မိက်ဂွံ က္လိဂွံ လာပ်သကာ ပ္ဍဲ လောကဳ&quot; ရ။ လညာတ် မွဲပၠန် မ္ဂး &quot;ပါရံ&quot; (Pāraṃ - ဌာန် တြေံ မတွံဂး နိဗ္ဗာန် / The other shore) တုဲ ပါရမဳ ဂှ် ဒှ် &quot;ဓရ် မပလံၚ် ဏာ ဇရေၚ် ဌာန် နိဗ္ဗာန်&quot; လေဝ် ညး ကံက် အဓိပ္ပါယ် ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== ပါရမဳ ၁၀ သာ် (The 10 Perfections) ==
အတိုၚ် လိက် ဗုဒ္ဓဝၚ် ကေုာံ စရိယာပိဋကတ် မ္ဂး၊ ပါရမဳ ၁၀ သာ် ဂှ် နွံ လၟေၚ် ညံၚ်ရဴ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပါရမဳ ၁၀ သာ် ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ (The 10 Pāramīs in Theravada)
|-
! စၟတ်
! ယၟု ပါဠိ (Pali Term)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
! သဘာဝ ဍေံ (Description)
|-
| ၁
| '''ဒါနပါရမဳ'''&lt;br&gt;(Dāna Pāramī)
| '''ပရေၚ် စွန့်ကြဲ ကဵု ဒါန်''' (Generosity / Giving)
| ကဵု ဒါန် ဒြပ်ရတ်၊ အဝဲ ကာယ ကေုာံ လမျီု သွက်ဂွံ ဟံၚ်ပြာ် သတ္တံ သီု ဟွံမွဲ ကု ပရေၚ် မျှော်လင့် ဖဵု လောကဳ။
|-
| ၂
| '''သဳလပါရမဳ'''&lt;br&gt;(Sīla Pāramī)
| '''ပရေၚ် မၚ်မွဲ သဳလ''' (Morality / Virtue)
| မၚ်မွဲ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ကိုယ်ကျင့်တရား ညံၚ်ဟွံဂွံ ကၠောန် အကုသဵု၊ ဟွံပလီု လမျီု သတ္တံ တၞဟ်။
|-
| ၃
| '''နေက္ခမ္မပါရမဳ'''&lt;br&gt;(Nekkhamma Pāramī)
| '''ပရေၚ် တိတ် ဗၠး နူ ကာမဂုဏ်''' (Renunciation)
| ထောံ ကၠေံ ပရေၚ် စောဲလာဲ ကာမဂုဏ်၊ ဒြပ်ရတ် ကေုာံ သ္ၚိဌာန် တုဲ တိတ် သ္ပ ခမဳ လွဳပရာ ဓရ်။
|-
| ၄
| '''ပညာပါရမဳ'''&lt;br&gt;(Paññā Pāramī)
| '''ပရေၚ် ဉာဏ် ပညာ''' (Wisdom / Insight)
| ကၠိုဟ်ခၠၚ် ညာတ်ကေတ် သဘာဝ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ သီုကဵု တီ တၚ် ဍာံစၟတ် ဒဒိုက် သံသာ။
|-
| ၅
| '''ဝဳရိယပါရမဳ'''&lt;br&gt;(Viriya Pāramī)
| '''ပရေၚ် လွဳပရာ''' (Energy / Effort)
| ဂစာန် လွဳပရာ ဟွံယှောတ် ဇိုၚ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကုသဵု ကေုာံ ဟံၚ်ပြာ် သတ္တံ စဵုကဵု အာစိုပ် တိုၚ်ပ္ကဴ။
|-
| ၆
| '''ခန္တဳပါရမဳ'''&lt;br&gt;(Khanti Pāramī)
| '''ပရေၚ် အေၚ်ဒုၚ်''' (Patience / Tolerance)
| အေၚ်ဒုၚ် လတူ ဒဒိုက်၊ လတူ မၞိဟ် မသ္ပ ဒုဟ် ကု ဇကု သီု ဟွံမွဲ ကု ဒေါသ ကေုာံ ပၞတ်။
|-
| ၇
| '''သစ္စာပါရမဳ'''&lt;br&gt;(Sacca Pāramī)
| '''ပရေၚ် ဍာံစၟတ်''' (Truthfulness / Honesty)
| ဟီု အရေဝ် ဍာံစၟတ်၊ ရေၚ်တၠုၚ် ဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုၚ် ကတိကဝတ် ဇကု မကဵု လဝ် ညံၚ်ဂွံ ဍာံ။
|-
| ၈
| '''အဓိဋ္ဌာနပါရမဳ'''&lt;br&gt;(Adhiṭṭhāna Pāramī)
| '''ပရေၚ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ်''' (Determination)
| ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဓရ် စိုတ် သမ္မာန် တုဲ ၜိုန်ရ ဒး ဆဵု အန္တရာဲ ကီု လေဝ် ဟွံပြံၚ်လှာဲ စိုတ်။
|-
| ၉
| '''မေတ္တာပါရမဳ'''&lt;br&gt;(Mettā Pāramī)
| '''ပရေၚ် ဆာန်ကၟိန်''' (Loving-kindness)
| စွံ စိုတ် ဆာန်ကၟိန် ကေုာံ မိက်ဂွံ ကဵု သတ္တံ သီုဖအိုတ် က္လိဂွံ တသိုက် ဟွံပါ်ခြာ သၞ ကေုာံ မိဿဟာဲ။
|-
| ၁၀
| '''ဥပေက္ခာပါရမဳ'''&lt;br&gt;(Upekkhā Pāramī)
| '''ပရေၚ် စွံစိုတ် လဒေါဝ်''' (Equanimity)
| စွံ စိုတ် လဒေါဝ် ၜိုဟ်သြိုဟ် လတူ လောကဓံ ၈ သာ်၊ ဟွံအိုဟ်တၟိုဟ် လောန် ကေုာံ ဟွံစံၚ်တူ လောန်။
|}

== ကဆံၚ် ပါရမဳ ၃၀ သာ် (The 30 Levels of Perfections) ==
ပါရမဳ ၁၀ သာ် ဏအ်ဂှ် ယဝ်ရ ပါ် ပ္တိတ် နကဵု လၟေၚ် ပရေၚ် စွန့်လွှတ် (Sacrifice) မ္ဂး နွံ ပိ အဆင့် တုဲ ဒှ် အာ '''ပါရမဳ ၃၀ သာ်''' (Samatiṃsa Pāramī) ရ&lt;ref name=&quot;visuddhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;။

၁။ '''ပါရမဳ (Pāramī):''' ပရေၚ် စွန့်လွှတ် ဒြပ်ရတ်၊ သမ္ဘာ ကောန်ဇာတ် ကေုာံ စည်းစိမ် လောကဳ သွက်ဂွံ ဖြည့် ပါရမဳ (Basic Perfection)။ (ဥပမာ - ဒါနပါရမဳ)
၂။ '''ဥပပါရမဳ (Upapāramī):''' ပရေၚ် စွန့်လွှတ် အဝဲ ကာယ ဇကု (မတ်၊ ဆီ၊ ဖျုန်၊ တဲ၊ ဇိုၚ်) သွက်ဂွံ ဖြည့် ပါရမဳ (Intermediate Perfection)။ (ဥပမာ - ဒါနဥပပါရမဳ)
၃။ '''ပရမတ္ထပါရမဳ (Paramatthapāramī):''' ပရေၚ် စွန့်လွှတ် လမျီု ဇကု သွက်ဂွံ ဖြည့် ပါရမဳ မဒှ် အဆင့် သၠုၚ်အိုတ် (Supreme Perfection)။ (ဥပမာ - ဒါနပရမတ္ထပါရမဳ)

ဗောဓိသတ် (Bodhisatta) မွဲမွဲ ဇကု ယဝ် မိက်ဂွံ ဒှ် ကျာ် (Sammāsambuddha) မ္ဂး ဒး ဖြည့် လွဳပရာ ပါရမဳ ၃၀ သာ် ဏအ် ဗွဲမဍိုက်ပေၚ် အပ္ဍဲ အခိၚ် ကာလ မလအ်လ ဗွဲမလောန် (ဥပမာ- ကျာ်တြဲ ဂေါတမ မ္ဂး ဒး ဖြည့် လဝ် လက္ချိုက် ၄ အသၚ်ဃဲ ကဵု မွဲ က္လပ်) ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဗောဓိသတ်]] (Bodhisatta)
* [[ဇာတ် ၅၅၀]] (Jataka Tales)
* [[ပါရမဳ ၁၀ သာ်]] ပ္ဍဲ လညာတ် မဟာယန
* [[ဓရ်ဗြဟ္မဇဵု ၄ သာ်]] (Brahmavihara)
* [[မဂ္ဂၚ် ၈ သာ်]] (Noble Eightfold Path)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ပါရမဳ ၁၀ သာ်
| title = ပါရမဳ ၁၀ သာ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ (The Ten Perfections)
| list1 = [[ဒါန]] • [[သဳလ]] • [[နေက္ခမ္မ]] • [[ပညာ]] • [[ဝဳရိယ]] • [[ခန္တဳ]] • [[သစ္စာ]] • [[အဓိဋ္ဌာန]] • [[မေတ္တာ]] • [[ဥပေက္ခာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပါရမဳ ၁၀ သာ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓမ္မ]]
[[Category:ပါရမဳ]]
[[Category:ထေရဝါဒ]]</text>
      <sha1>rqucxwygy2c18hnzwxzwj87nnssa7r5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မဂ္ဂၚ် ၈ သာ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13539</id>
    <revision>
      <id>60489</id>
      <timestamp>2026-11-10T10:01:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓမ္မ | နာမ = မဂ္ဂၚ် ၈ သာ် | နာမတၞဟ် = Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo / Noble Eightfold Path | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ဌာန်ဒတန် = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] (ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်) | ဘာသ...&quot;</comment>
      <origin>60489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10620" sha1="aqyfsiawx5bmhv06yst5guuuqtjhy75" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = မဂ္ဂၚ် ၈ သာ်
| နာမတၞဟ် = Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo / Noble Eightfold Path
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] (ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်)
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = တရဴ ပဋိပတ် သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠး နူ ဒဒိုက် သံသာ (နိဗ္ဗာန်)
| ဆက်စပ် = [[သစ္စာ ၄]]၊ [[သဳလ]]၊ [[သမာဓိ]]၊ [[ပညာ]]
}}

'''မဂ္ဂၚ် ၈ သာ်''' (ပါဠိ: Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo; သင်္သကြိုတ်: Āryāṣṭāṅgamārga; အၚ်္ဂလိက်: Noble Eightfold Path) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) မ္ဂး၊ ဒှ် တရဴ ဒ္ဂေတ် ပဋိပတ် မသၠုၚ်ပြဲ ၈ သာ် မဒှ် သဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် သွက် သတ္တံ ဂွံ တိတ်ဗၠး နူ ဒဒိုက် သံသာ တုဲ သ္ဂောံ အာစိုပ် ဌာန် နိဗ္ဗာန် (Nirvana) ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=1994 |title=The Noble Eightfold Path: The Way to the End of Suffering |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552401169}}&lt;/ref&gt;။ မဂ္ဂၚ် ၈ သာ် ဏအ်ဂှ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ တွံထ္ၜး လဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ [[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]] (Dhammacakkappavattana Sutta) ရ။

ဓရ် မဂ္ဂၚ် ၈ သာ် ဏအ်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ သစ္စာ ၄ သာ် မ္ဂး ဒှ် '''မဂ္ဂသစ္စာ''' (Magga Sacca - The truth of the path leading to the cessation of suffering) မဒှ် တရဴ လဒေါဝ် (Majjhimā Paṭipadā / Middle Way) မဝေၚ်ပါဲ လဝ် ဒ္ဂေတ် မဍိုန်လျ လောန် (ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂ) ကေုာံ ဒ္ဂေတ် မတ္ၚံက်စာတ် လောန် (အတ္တကိလမထာနုယောဂ) ရ။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;မဂ္ဂၚ်&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ ၜါ မ ပံၚ်စုတ် လဝ် ရ-
* '''မဂ္ဂ''' (Magga) = တရဴ၊ ဂၠံၚ်တရဴ သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠး (Path)
* '''အၚ်္ဂ''' (Aṅga) = အၚ်္ဂလက္သဏ်၊ လဒက်ပ္တန် (Factor / Limb)

ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ် ဒှ် &quot;တရဴ မနွံ ကု အၚ်္ဂလက္သဏ် ၈ သာ် မပလံၚ် ဏာ ဇရေၚ် ဌာန် နိဗ္ဗာန်&quot; ရ။ လဆောဝ် မ္ဂး ညး ကော်စ &quot;အရိယ မဂ္ဂၚ် ၈ သာ်&quot; (တရဴ မသၠုၚ်ပြဲ) လေဝ် နွံ ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== လဒက်ပ္တန် မဂ္ဂၚ် ၈ သာ် (The Structure of the Eightfold Path) ==
မဂ္ဂၚ် ၈ သာ် ဂှ် ယဝ်ရ ပါ် ပ္တိတ် နကဵု ဂကောံ သိက္ခာ ၃ သာ် (The Threefold Training) မ္ဂး နွံ ဂကောံ သဳလ၊ သမာဓိ ကေုာံ ပညာ ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ မဂ္ဂၚ် ၈ သာ် (The 8 Factors of the Noble Path)
|-
! စၟတ်
! ယၟု ပါဠိ (Pali Term)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
! သိက္ခာ (Training Group)
! သဘာဝ ဍေံ (Description)
|-
| ၁
| '''သမ္မာဒိဋ္ဌိ'''&lt;br&gt;(Sammā Diṭṭhi)
| '''လညာတ် မဍာံစၟတ်''' (Right View)
| rowspan=&quot;2&quot; | '''ပညာ သိက္ခာ'''&lt;br&gt;(Wisdom)
| ကၠိုဟ်ခၠၚ် ညာတ်ကေတ် သစ္စာ ၄ သာ်၊ တီ ဖဵု ကံ ကုသဵု ကေုာံ အကုသဵု၊ ကၠိုဟ် သဘာဝ အနိစ္စ ဒုက္ခ အနတ္တ။
|-
| ၂
| '''သမ္မာသၚ်္ကပ္ပ'''&lt;br&gt;(Sammā Saṅkappa)
| '''ကသပ် မဍာံစၟတ်''' (Right Resolve / Intention)
| ကသပ် မိက်ဂွံ တိတ် ဗၠး နူ ကာမဂုဏ်၊ ကသပ် ဟွံမိက် ပလီုပလာ် ညးတၞဟ် ကေုာံ ကသပ် ဟွံမိက် ဍဵုဍိုက် ညးတၞဟ်။
|-
| ၃
| '''သမ္မာဝါစာ'''&lt;br&gt;(Sammā Vācā)
| '''လဟီု မဍာံစၟတ်''' (Right Speech)
| rowspan=&quot;3&quot; | '''သဳလ သိက္ခာ'''&lt;br&gt;(Morality)
| ဝေၚ်ပါဲ နူ အရေဝ် မုသာ၊ အရေဝ် ဂရောပ်၊ အရေဝ် ကြံၚ်မ္ၚိုဟ် ကေုာံ အရေဝ် ဟွံမွဲ ကု ဖဵု။
|-
| ၄
| '''သမ္မာကမ္မန္တ'''&lt;br&gt;(Sammā Kammanta)
| '''ကမၠောန် မဍာံစၟတ်''' (Right Action)
| ဝေၚ်ပါဲ နူ ပရေၚ် ဂစိုတ် သတ္တံ၊ ကၠတ် ဒြပ် ညးတၞဟ် ကေုာံ ပရေၚ် ဒ္ဂေတ် လီုလာ် ပ္ဍဲ ကာမဂုဏ်။
|-
| ၅
| '''သမ္မာအာဇဳဝ'''&lt;br&gt;(Sammā Ājīva)
| '''ဂယိုၚ်လမျီု မဍာံစၟတ်''' (Right Livelihood)
| ဂယိုၚ်လမျီု နကဵု ကမၠောန် သမာအာဇဳဝ တုဲ ဝေၚ်ပါဲ နူ ကမၠောန် ဗၞိက် မရာန်သွံ လွဟ်၊ သတ္တံ၊ ဖျုန်၊ စၞဗ္ၜူ ကေုာံ ဂျိ။
|-
| ၆
| '''သမ္မာဝါယာမ'''&lt;br&gt;(Sammā Vāyāma)
| '''လွဳပရာ မဍာံစၟတ်''' (Right Effort)
| rowspan=&quot;3&quot; | '''သမာဓိ သိက္ခာ'''&lt;br&gt;(Concentration)
| လွဳပရာ ဝေၚ်ပါဲ အကုသဵု မက္တဵုဒှ်၊ ပကဵု ညံၚ် အကုသဵု တၟိ ဟွံဂွံ က္တဵုဒှ်၊ လွဳပရာ ပကဵု ညံၚ် ကုသဵု ဂွံ က္တဵုဒှ် ကေုာံ မၚ်မွဲ ကုသဵု မနွံ တုဲ ညံၚ်ဂွံ တန်တဴ။
|-
| ၇
| '''သမ္မာသတိ'''&lt;br&gt;(Sammā Sati)
| '''သတိ မဍာံစၟတ်''' (Right Mindfulness)
| စွံ သတိ လတူ ကာယ (Kāyānupassanā)၊ ဝေဒနာ (Vedanānupassanā)၊ စိုတ် (Cittānupassanā) ကေုာံ ဓမ္မ (Dhammānupassanā) - သတိပဋ္ဌာန် ၄ သာ်။
|-
| ၈
| '''သမ္မာသမာဓိ'''&lt;br&gt;(Sammā Samādhi)
| '''သမာဓိ မဍာံစၟတ်''' (Right Concentration)
| စိုတ် တန်ကြန် တုဲ လွဳပရာ ကမ္မဋ္ဌာန် စဵုကဵု အာစိုပ် ဇျာန် (Jhana) ပထမဇျာန်၊ ဒုတိယဇျာန်၊ တတိယဇျာန် ကေုာံ စတုတ္ထဇျာန်။
|}

== ဖဵု ကေုာံ အကျောဇူ (Purpose and Realization) ==
မဂ္ဂၚ် ၈ သာ် ဏအ်ဂှ် ဒှ် တရဴ ပဋိပတ် သွက် ပူဂိုလ် တံ ဂွံ ဒ္ဂေတ် လွဳပရာ ရ။ ယဝ်ရ ပူဂိုလ် မွဲမွဲ ဇကု ဒ္ဂေတ် ဗက် မဂ္ဂၚ် ၈ သာ် ဏအ် ဗွဲမဍိုက်ပေၚ် မ္ဂး-
* '''သဳလ သိက္ခာ''' မတွံဂး သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာအာဇဳဝ တံဂှ် ပကဵု ညံၚ် ဒ္ဂေတ် ကာယ ဝစဳ ဂွံ သ္ဇုၚ်ခိုဟ် ရ။
* '''သမာဓိ သိက္ခာ''' မတွံဂး သမ္မာဝါယာမ၊ သမ္မာသတိ၊ သမ္မာသမာဓိ တံဂှ် ပကဵု ညံၚ် စိုတ် ဂွံ တန်ကြန် တုဲ ပယ် ကၠေံ နဳဝရဏ ဓရ် တံ ရ။
* '''ပညာ သိက္ခာ''' မတွံဂး သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာသၚ်္ကပ္ပ တံဂှ် ဍေံ ပံက် ကဵု မတ် ပညာ တုဲ ပကဵု ညံၚ် ဂွံ ညာတ် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ တုဲ က္လိဂွံ အရိယမဂ် ဖိုလ် (Enlightenment) ရ&lt;ref name=&quot;visuddhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[သစ္စာ ၄]] (Four Noble Truths)
* [[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]] (Dhammacakkappavattana Sutta)
* [[ဗောဓိပက္ခိယဓရ် ၃၇ သာ်]] (37 Factors of Enlightenment)
* [[ကမ္မဋ္ဌာန်]] (Meditation)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = မဂ္ဂၚ် ၈ သာ်
| title = အရိယ မဂ္ဂၚ် ၈ သာ် (The Noble Eightfold Path)
| list1 = [[သမ္မာဒိဋ္ဌိ]] • [[သမ္မာသၚ်္ကပ္ပ]] • [[သမ္မာဝါစာ]] • [[သမ္မာကမ္မန္တ]] • [[သမ္မာအာဇဳဝ]] • [[သမ္မာဝါယာမ]] • [[သမ္မာသတိ]] • [[သမ္မာသမာဓိ]]
}}

{{DEFAULTSORT:မဂ္ဂၚ် ၈ သာ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓမ္မ]]
[[Category:မဂ္ဂၚ် ၈ သာ်]]
[[Category:ဗောဓိပက္ခိယဓရ်]]</text>
      <sha1>aqyfsiawx5bmhv06yst5guuuqtjhy75</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗောဓိပက္ခိယဓရ် ၃၇ သာ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13540</id>
    <revision>
      <id>60490</id>
      <timestamp>2026-11-10T10:07:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓမ္မ | နာမ = ဗောဓိပက္ခိယဓရ် ၃၇ သာ် | နာမတၞဟ် = Bodhipakkhiyā dhammā / 37 Factors of Enlightenment | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ဌာန်ဒတန် = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] ကေုာံ အဘိဓမ္မပ...&quot;</comment>
      <origin>60490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11317" sha1="lsrdgx3h0khtd96ycoyiw9nm85lg07u" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = ဗောဓိပက္ခိယဓရ် ၃၇ သာ်
| နာမတၞဟ် = Bodhipakkhiyā dhammā / 37 Factors of Enlightenment
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] ကေုာံ [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]]
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = ဓရ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ လ္ပာ် ဉာဏ် (Enlightenment) ၃၇ သာ်
| ဆက်စပ် = [[မဂ္ဂၚ် ၈ သာ်]]၊ [[သတိပဋ္ဌာန်]]၊ [[နိဗ္ဗာန်]]၊ [[ကမ္မဋ္ဌာန်]]
}}

'''ဗောဓိပက္ခိယဓရ် ၃၇ သာ်''' (ပါဠိ: Bodhipakkhiyā dhammā; သင်္သကြိုတ်: Bodhipakṣa dharma; အၚ်္ဂလိက်: 37 Factors of Enlightenment) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) မ္ဂး၊ ဒှ် ဂကောံ ဓရ် မဒှ် သဇိုၚ် သွက်ဂွံ အာစိုပ် အရိယမဂ် ဖိုလ် (Enlightenment) ကေုာံ ဌာန် နိဗ္ဗာန် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။ ဓရ် ၃၇ သာ် ဏအ်ဂှ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ တွံထ္ၜး လဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ လိက် သုတ္တန္တပိဋကတ် (ဗွဲတၟေၚ် ပ္ဍဲ သံယုတ္တနိကာယ်) ရ။

ဗောဓိပက္ခိယဓရ် ဂှ် ဍေံ လဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဂကောံ ဓရ် ၇ ဂကောံ မတွံဂး သတိပဋ္ဌာန်၊ သမ္မပ္ပဓာန်၊ ဣဒ္ဓိပါဒ်၊ ဣန္ဒြေ၊ ဗလ၊ ဗောဇ္ဇၚ် ကေုာံ မဂ္ဂၚ် တံ တုဲ ပံၚ် ပ္ကောံ ထောံ သီုဖအိုတ် မ္ဂး ဒှ် အာ လၟိဟ် ၃၇ သာ် ရ။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဗောဓိပက္ခိယ&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ ၜါ မ ပံၚ်စုတ် လဝ် ရ-
* '''ဗောဓိ''' (Bodhi) = ဉာဏ် မလေပ် တီ ဍာံစၟတ်၊ ဉာဏ် သဗ္ဗညုတဉာဏ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး မဂ်ဉာဏ် (Awakening / Enlightenment)
* '''ပက္ခိယ''' (Pakkhiya) = မပါလုပ် ပ္ဍဲ လ္ပာ်၊ မပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ (Belonging to the side of / Associated with)

ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ် ဒှ် &quot;ဓရ် တံ မပါလုပ် ပ္ဍဲ လ္ပာ် (ဟွံသေၚ်မ္ဂး) မရီုဗၚ် ထံက်ပၚ် ကဵု ဉာဏ် မလေပ် တီ ဍာံစၟတ်&quot; ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== လဒက်ပ္တန် ဓရ် ၃၇ သာ် (The 37 Factors in 7 Groups) ==
အတိုၚ် လိက် ကျာ် မတွံလဝ် မ္ဂး၊ ဗောဓိပက္ခိယဓရ် ၃၇ သာ် ဂှ် ပါ် လဝ် နကဵု ဂကောံ ၇ ဂကောံ ညံၚ်ရဴ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဂကောံ ဗောဓိပက္ခိယဓရ် ၇ သာ် (The 7 Sets of Bodhipakkhiya Dhamma)
|-
! စၟတ်
! ယၟု ဂကောံ (Group Name)
! လၟိဟ် (Count)
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (Meaning and Components)
|-
| ၁
| '''သတိပဋ္ဌာန် ၄'''&lt;br&gt;(Cattāro Satipaṭṭhānā)
| ၄
| '''သတိပဋ္ဌာန် ၄ သာ်''' (The 4 Foundations of Mindfulness):&lt;br&gt;
၁။ ကာယာနုပဿနာ (Kāyānupassanā - စွံ သတိ လတူ ကာယ)&lt;br&gt;
၂။ ဝေဒနာနုပဿနာ (Vedanānupassanā - စွံ သတိ လတူ ဝေဒနာ)&lt;br&gt;
၃။ စိတ္တာနုပဿနာ (Cittānupassanā - စွံ သတိ လတူ စိုတ်)&lt;br&gt;
၄။ ဓမ္မာနုပဿနာ (Dhammānupassanā - စွံ သတိ လတူ ဓမ္မ)
|-
| ၂
| '''သမ္မပ္ပဓာန် ၄'''&lt;br&gt;(Cattāro Sammappadhānā)
| ၄
| '''လွဳပရာ မဍာံစၟတ် ၄ သာ်''' (The 4 Right Exertions):&lt;br&gt;
၁။ ပကဵု ညံၚ် အကုသဵု တၟိ ဟွံဂွံ က္တဵုဒှ်&lt;br&gt;
၂။ ပယ် ကၠေံ အကုသဵု မနွံ တုဲ&lt;br&gt;
၃။ ပကဵု ညံၚ် ကုသဵု တၟိ ဂွံ က္တဵုဒှ်&lt;br&gt;
၄။ မၚ်မွဲ ကုသဵု မနွံ တုဲ ညံၚ်ဂွံ တန်တဴ တုဲ ဇၞော်မောဝ် တိုန်
|-
| ၃
| '''ဣဒ္ဓိပါဒ် ၄'''&lt;br&gt;(Cattāro Iddhipādā)
| ၄
| '''သဇိုၚ် အံၚ်ဇၞး ၄ သာ်''' (The 4 Bases of Power):&lt;br&gt;
၁။ ဆန္ဒ (Chanda - ပရေၚ် မိက်ဂွံ ကၠောန်)&lt;br&gt;
၂။ ဝဳရိယ (Viriya - ပရေၚ် လွဳပရာ)&lt;br&gt;
၃။ စိတ္တ (Citta - ပရေၚ် စိုတ် ဓါတ်)&lt;br&gt;
၄။ ဝဳမံသာ (Vīmaṃsā - ပရေၚ် စၟဳစၟတ် ဉာဏ် ပညာ)
|-
| ၄
| '''ဣန္ဒြေ ၅'''&lt;br&gt;(Pañc' Indriyāni)
| ၅
| '''ဣန္ဒြေ ၅ သာ်''' (The 5 Spiritual Faculties):&lt;br&gt;
၁။ သဒ္ဓါ (Saddhā - ပရေၚ် ပတှ်ေ)&lt;br&gt;
၂။ ဝဳရိယ (Viriya - ပရေၚ် လွဳပရာ)&lt;br&gt;
၃။ သတိ (Sati - ပရေၚ် သတိ)&lt;br&gt;
၄။ သမာဓိ (Samādhi - ပရေၚ် စိုတ် တန်ကြန်)&lt;br&gt;
၅။ ပညာ (Paññā - ပရေၚ် ဉာဏ် ညာတ်)
|-
| ၅
| '''ဗလ ၅'''&lt;br&gt;(Pañca Balāni)
| ၅
| '''ဒြဟတ် ၅ သာ်''' (The 5 Powers):&lt;br&gt;
(လဒက်ပ္တန် ဍေံ တုပ် သၟဟ် ကု ဣန္ဒြေ ၅ သာ် ဆဂး ဏအ်ဂှ် ဍေံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒှ် အာ ဒြဟတ် မဟွံမာန် ချဳဇယှ် ရ)
၁။ သဒ္ဓါဗလ၊ ၂။ ဝဳရိယဗလ၊ ၃။ သတိဗလ၊ ၄။ သမာဓိဗလ၊ ၅။ ပညာဗလ
|-
| ၆
| '''ဗောဇ္ဇၚ် ၇'''&lt;br&gt;(Satta Bojjhaṅgā)
| ၇
| '''အၚ်္ဂ ဗောဇ္ဇၚ် ၇ သာ်''' (The 7 Factors of Enlightenment):&lt;br&gt;
၁။ သတိ (Sati - သတိ)&lt;br&gt;
၂။ ဓမ္မဝိစယ (Dhammavicaya - စၟဳစၟတ် ဓရ် နကဵု ဉာဏ်)&lt;br&gt;
၃။ ဝဳရိယ (Viriya - လွဳပရာ)&lt;br&gt;
၄။ ပဳတိ (Pīti - အိုဟ်တၟိုဟ်)&lt;br&gt;
၅။ ပဿဒ္ဓိ (Passaddhi - ၜိုဟ်သြိုဟ် စိုတ်/ကာယ)&lt;br&gt;
၆။ သမာဓိ (Samādhi - စိုတ် တန်ကြန်)&lt;br&gt;
၇။ ဥပေက္ခာ (Upekkhā - စွံစိုတ် လဒေါဝ်)
|-
| ၇
| '''မဂ္ဂၚ် ၈'''&lt;br&gt;(Ariyo Aṭṭhaṅgiko Maggo)
| ၈
| '''အရိယ မဂ္ဂၚ် ၈ သာ်''' (The Noble Eightfold Path):&lt;br&gt;
၁။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Sammā Diṭṭhi - လညာတ် မဍာံစၟတ်)&lt;br&gt;
၂။ သမ္မာသၚ်္ကပ္ပ (Sammā Saṅkappa - ကသပ် မဍာံစၟတ်)&lt;br&gt;
၃။ သမ္မာဝါစာ (Sammā Vācā - လဟီု မဍာံစၟတ်)&lt;br&gt;
၄။ သမ္မာကမ္မန္တ (Sammā Kammanta - ကမၠောန် မဍာံစၟတ်)&lt;br&gt;
၅။ သမ္မာအာဇဳဝ (Sammā Ājīva - ဂယိုၚ်လမျီု မဍာံစၟတ်)&lt;br&gt;
၆။ သမ္မာဝါယာမ (Sammā Vāyāma - လွဳပရာ မဍာံစၟတ်)&lt;br&gt;
၇။ သမ္မာသတိ (Sammā Sati - သတိ မဍာံစၟတ်)&lt;br&gt;
၈။ သမ္မာသမာဓိ (Sammā Samādhi - သမာဓိ မဍာံစၟတ်)
|-
! 
! ပံၚ် လၟိဟ် အိုတ်သီု (Total)
! ၃၇
! 
|}

== အကျောဇူ ကေုာံ ပရေၚ် လွဳပရာ (Benefits and Practice) ==
ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ဗောဓိပက္ခိယဓရ် ၃၇ သာ် ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဒြပ် သာသနာ မပြဲပြဲ တုဲ ဒှ် တရဴ ပဋိပတ် သွက်ဂွံ လွဳပရာ ရ။ ခမဳ သၚ် ကေုာံ ဒါယကာ တံ ယဝ် လွဳပရာ ကမ္မဋ္ဌာန် ဝိပဿနာ (Vipassana Meditation) မ္ဂး ဓရ် ၃၇ သာ် ဏအ် ဍေံ ပါလုပ် တိုန် မွဲစွံ (ဟွံသေၚ်မ္ဂး) ဍေံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် အလဵုအလဵု ဍေံ ရ&lt;ref name=&quot;visuddhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;။

ယဝ်ရ ပူဂိုလ် မွဲမွဲ ဇကု လွဳပရာ ဓရ် တံ ဏအ် ဍိုက်ပေၚ် အာ မ္ဂး၊ ညး မာန် ပယ် ကၠေံ ကိလေသ တုဲ သ္ဂောံ အာစိုပ် အရိယမဂ် ဖိုလ် တုဲ တိတ် ဗၠး နူ သံသာ ဨကန် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[မဂ္ဂၚ် ၈ သာ်]] (Noble Eightfold Path)
* [[သတိပဋ္ဌာန်]] (Satipatthana)
* [[ကမ္မဋ္ဌာန်]] (Meditation)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)
* [[သစ္စာ ၄]] (Four Noble Truths)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဗောဓိပက္ခိယဓရ် ၃၇ သာ်
| title = ဗောဓိပက္ခိယဓရ် ၃၇ သာ် (The 37 Factors of Enlightenment)
| list1 = [[သတိပဋ္ဌာန် ၄]] • [[သမ္မပ္ပဓာန် ၄]] • [[ဣဒ္ဓိပါဒ် ၄]] • [[ဣန္ဒြေ ၅]] • [[ဗလ ၅]] • [[ဗောဇ္ဇၚ် ၇]] • [[မဂ္ဂၚ် ၈ သာ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဗောဓိပက္ခိယဓရ် ၃၇ သာ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓမ္မ]]
[[Category:ဗောဓိပက္ခိယဓရ်]]
[[Category:ကမ္မဋ္ဌာန်]]</text>
      <sha1>lsrdgx3h0khtd96ycoyiw9nm85lg07u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>60491</id>
      <parentid>60490</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T10:09:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>/* နိဿဲ (References) */</comment>
      <origin>60491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11320" sha1="n929z60hin4lz7h3s4c79f7houn5cta" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = ဗောဓိပက္ခိယဓရ် ၃၇ သာ်
| နာမတၞဟ် = Bodhipakkhiyā dhammā / 37 Factors of Enlightenment
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] ကေုာံ [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]]
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = ဓရ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ လ္ပာ် ဉာဏ် (Enlightenment) ၃၇ သာ်
| ဆက်စပ် = [[မဂ္ဂၚ် ၈ သာ်]]၊ [[သတိပဋ္ဌာန်]]၊ [[နိဗ္ဗာန်]]၊ [[ကမ္မဋ္ဌာန်]]
}}

'''ဗောဓိပက္ခိယဓရ် ၃၇ သာ်''' (ပါဠိ: Bodhipakkhiyā dhammā; သင်္သကြိုတ်: Bodhipakṣa dharma; အၚ်္ဂလိက်: 37 Factors of Enlightenment) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) မ္ဂး၊ ဒှ် ဂကောံ ဓရ် မဒှ် သဇိုၚ် သွက်ဂွံ အာစိုပ် အရိယမဂ် ဖိုလ် (Enlightenment) ကေုာံ ဌာန် နိဗ္ဗာန် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။ ဓရ် ၃၇ သာ် ဏအ်ဂှ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ တွံထ္ၜး လဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲ လိက် သုတ္တန္တပိဋကတ် (ဗွဲတၟေၚ် ပ္ဍဲ သံယုတ္တနိကာယ်) ရ။

ဗောဓိပက္ခိယဓရ် ဂှ် ဍေံ လဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဂကောံ ဓရ် ၇ ဂကောံ မတွံဂး သတိပဋ္ဌာန်၊ သမ္မပ္ပဓာန်၊ ဣဒ္ဓိပါဒ်၊ ဣန္ဒြေ၊ ဗလ၊ ဗောဇ္ဇၚ် ကေုာံ မဂ္ဂၚ် တံ တုဲ ပံၚ် ပ္ကောံ ထောံ သီုဖအိုတ် မ္ဂး ဒှ် အာ လၟိဟ် ၃၇ သာ် ရ။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဗောဓိပက္ခိယ&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ ၜါ မ ပံၚ်စုတ် လဝ် ရ-
* '''ဗောဓိ''' (Bodhi) = ဉာဏ် မလေပ် တီ ဍာံစၟတ်၊ ဉာဏ် သဗ္ဗညုတဉာဏ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး မဂ်ဉာဏ် (Awakening / Enlightenment)
* '''ပက္ခိယ''' (Pakkhiya) = မပါလုပ် ပ္ဍဲ လ္ပာ်၊ မပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ (Belonging to the side of / Associated with)

ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ် ဒှ် &quot;ဓရ် တံ မပါလုပ် ပ္ဍဲ လ္ပာ် (ဟွံသေၚ်မ္ဂး) မရီုဗၚ် ထံက်ပၚ် ကဵု ဉာဏ် မလေပ် တီ ဍာံစၟတ်&quot; ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။

== လဒက်ပ္တန် ဓရ် ၃၇ သာ် (The 37 Factors in 7 Groups) ==
အတိုၚ် လိက် ကျာ် မတွံလဝ် မ္ဂး၊ ဗောဓိပက္ခိယဓရ် ၃၇ သာ် ဂှ် ပါ် လဝ် နကဵု ဂကောံ ၇ ဂကောံ ညံၚ်ရဴ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဂကောံ ဗောဓိပက္ခိယဓရ် ၇ သာ် (The 7 Sets of Bodhipakkhiya Dhamma)
|-
! စၟတ်
! ယၟု ဂကောံ (Group Name)
! လၟိဟ် (Count)
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (Meaning and Components)
|-
| ၁
| '''သတိပဋ္ဌာန် ၄'''&lt;br&gt;(Cattāro Satipaṭṭhānā)
| ၄
| '''သတိပဋ္ဌာန် ၄ သာ်''' (The 4 Foundations of Mindfulness):&lt;br&gt;
၁။ ကာယာနုပဿနာ (Kāyānupassanā - စွံ သတိ လတူ ကာယ)&lt;br&gt;
၂။ ဝေဒနာနုပဿနာ (Vedanānupassanā - စွံ သတိ လတူ ဝေဒနာ)&lt;br&gt;
၃။ စိတ္တာနုပဿနာ (Cittānupassanā - စွံ သတိ လတူ စိုတ်)&lt;br&gt;
၄။ ဓမ္မာနုပဿနာ (Dhammānupassanā - စွံ သတိ လတူ ဓမ္မ)
|-
| ၂
| '''သမ္မပ္ပဓာန် ၄'''&lt;br&gt;(Cattāro Sammappadhānā)
| ၄
| '''လွဳပရာ မဍာံစၟတ် ၄ သာ်''' (The 4 Right Exertions):&lt;br&gt;
၁။ ပကဵု ညံၚ် အကုသဵု တၟိ ဟွံဂွံ က္တဵုဒှ်&lt;br&gt;
၂။ ပယ် ကၠေံ အကုသဵု မနွံ တုဲ&lt;br&gt;
၃။ ပကဵု ညံၚ် ကုသဵု တၟိ ဂွံ က္တဵုဒှ်&lt;br&gt;
၄။ မၚ်မွဲ ကုသဵု မနွံ တုဲ ညံၚ်ဂွံ တန်တဴ တုဲ ဇၞော်မောဝ် တိုန်
|-
| ၃
| '''ဣဒ္ဓိပါဒ် ၄'''&lt;br&gt;(Cattāro Iddhipādā)
| ၄
| '''သဇိုၚ် အံၚ်ဇၞး ၄ သာ်''' (The 4 Bases of Power):&lt;br&gt;
၁။ ဆန္ဒ (Chanda - ပရေၚ် မိက်ဂွံ ကၠောန်)&lt;br&gt;
၂။ ဝဳရိယ (Viriya - ပရေၚ် လွဳပရာ)&lt;br&gt;
၃။ စိတ္တ (Citta - ပရေၚ် စိုတ် ဓါတ်)&lt;br&gt;
၄။ ဝဳမံသာ (Vīmaṃsā - ပရေၚ် စၟဳစၟတ် ဉာဏ် ပညာ)
|-
| ၄
| '''ဣန္ဒြေ ၅'''&lt;br&gt;(Pañc' Indriyāni)
| ၅
| '''ဣန္ဒြေ ၅ သာ်''' (The 5 Spiritual Faculties):&lt;br&gt;
၁။ သဒ္ဓါ (Saddhā - ပရေၚ် ပတှ်ေ)&lt;br&gt;
၂။ ဝဳရိယ (Viriya - ပရေၚ် လွဳပရာ)&lt;br&gt;
၃။ သတိ (Sati - ပရေၚ် သတိ)&lt;br&gt;
၄။ သမာဓိ (Samādhi - ပရေၚ် စိုတ် တန်ကြန်)&lt;br&gt;
၅။ ပညာ (Paññā - ပရေၚ် ဉာဏ် ညာတ်)
|-
| ၅
| '''ဗလ ၅'''&lt;br&gt;(Pañca Balāni)
| ၅
| '''ဒြဟတ် ၅ သာ်''' (The 5 Powers):&lt;br&gt;
(လဒက်ပ္တန် ဍေံ တုပ် သၟဟ် ကု ဣန္ဒြေ ၅ သာ် ဆဂး ဏအ်ဂှ် ဍေံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒှ် အာ ဒြဟတ် မဟွံမာန် ချဳဇယှ် ရ)
၁။ သဒ္ဓါဗလ၊ ၂။ ဝဳရိယဗလ၊ ၃။ သတိဗလ၊ ၄။ သမာဓိဗလ၊ ၅။ ပညာဗလ
|-
| ၆
| '''ဗောဇ္ဇၚ် ၇'''&lt;br&gt;(Satta Bojjhaṅgā)
| ၇
| '''အၚ်္ဂ ဗောဇ္ဇၚ် ၇ သာ်''' (The 7 Factors of Enlightenment):&lt;br&gt;
၁။ သတိ (Sati - သတိ)&lt;br&gt;
၂။ ဓမ္မဝိစယ (Dhammavicaya - စၟဳစၟတ် ဓရ် နကဵု ဉာဏ်)&lt;br&gt;
၃။ ဝဳရိယ (Viriya - လွဳပရာ)&lt;br&gt;
၄။ ပဳတိ (Pīti - အိုဟ်တၟိုဟ်)&lt;br&gt;
၅။ ပဿဒ္ဓိ (Passaddhi - ၜိုဟ်သြိုဟ် စိုတ်/ကာယ)&lt;br&gt;
၆။ သမာဓိ (Samādhi - စိုတ် တန်ကြန်)&lt;br&gt;
၇။ ဥပေက္ခာ (Upekkhā - စွံစိုတ် လဒေါဝ်)
|-
| ၇
| '''မဂ္ဂၚ် ၈'''&lt;br&gt;(Ariyo Aṭṭhaṅgiko Maggo)
| ၈
| '''အရိယ မဂ္ဂၚ် ၈ သာ်''' (The Noble Eightfold Path):&lt;br&gt;
၁။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ (Sammā Diṭṭhi - လညာတ် မဍာံစၟတ်)&lt;br&gt;
၂။ သမ္မာသၚ်္ကပ္ပ (Sammā Saṅkappa - ကသပ် မဍာံစၟတ်)&lt;br&gt;
၃။ သမ္မာဝါစာ (Sammā Vācā - လဟီု မဍာံစၟတ်)&lt;br&gt;
၄။ သမ္မာကမ္မန္တ (Sammā Kammanta - ကမၠောန် မဍာံစၟတ်)&lt;br&gt;
၅။ သမ္မာအာဇဳဝ (Sammā Ājīva - ဂယိုၚ်လမျီု မဍာံစၟတ်)&lt;br&gt;
၆။ သမ္မာဝါယာမ (Sammā Vāyāma - လွဳပရာ မဍာံစၟတ်)&lt;br&gt;
၇။ သမ္မာသတိ (Sammā Sati - သတိ မဍာံစၟတ်)&lt;br&gt;
၈။ သမ္မာသမာဓိ (Sammā Samādhi - သမာဓိ မဍာံစၟတ်)
|-
! 
! ပံၚ် လၟိဟ် အိုတ်သီု (Total)
! ၃၇
! 
|}

== အကျောဇူ ကေုာံ ပရေၚ် လွဳပရာ (Benefits and Practice) ==
ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ဗောဓိပက္ခိယဓရ် ၃၇ သာ် ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဒြပ် သာသနာ မပြဲပြဲ တုဲ ဒှ် တရဴ ပဋိပတ် သွက်ဂွံ လွဳပရာ ရ။ ခမဳ သၚ် ကေုာံ ဒါယကာ တံ ယဝ် လွဳပရာ ကမ္မဋ္ဌာန် ဝိပဿနာ (Vipassana Meditation) မ္ဂး ဓရ် ၃၇ သာ် ဏအ် ဍေံ ပါလုပ် တိုန် မွဲစွံ (ဟွံသေၚ်မ္ဂး) ဍေံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် အလဵုအလဵု ဍေံ ရ&lt;ref name=&quot;visuddhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;။

ယဝ်ရ ပူဂိုလ် မွဲမွဲ ဇကု လွဳပရာ ဓရ် တံ ဏအ် ဍိုက်ပေၚ် အာ မ္ဂး၊ ညး မာန် ပယ် ကၠေံ ကိလေသ တုဲ သ္ဂောံ အာစိုပ် အရိယမဂ် ဖိုလ် တုဲ တိတ် ဗၠး နူ သံသာ ဨကန် ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[မဂ္ဂၚ် ၈ သာ်]] (Noble Eightfold Path)
* [[သတိပဋ္ဌာန်]] (Satipatthana)
* [[ကမ္မဋ္ဌာန်]] (Meditation)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)
* [[သစ္စာ ၄]] (Four Noble Truths)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဗောဓိပက္ခိယဓရ် ၃၇ သာ်
| title = ဗောဓိပက္ခိယဓရ် ၃၇ သာ် (The 37 Factors of Enlightenment)
| list1 = [[သတိပဋ္ဌာန် ၄]] • [[သမ္မပ္ပဓာန် ၄]] • [[ဣဒ္ဓိပါဒ် ၄]] • [[ဣန္ဒြေ ၅]] • [[ဗလ ၅]] • [[ဗောဇ္ဇျၚ် ၇]] • [[မဂ္ဂၚ် ၈ သာ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဗောဓိပက္ခိယဓရ် ၃၇ သာ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓမ္မ]]
[[Category:ဗောဓိပက္ခိယဓရ်]]
[[Category:ကမ္မဋ္ဌာန်]]</text>
      <sha1>n929z60hin4lz7h3s4c79f7houn5cta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗောဇ္ဇျၚ် ၇</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13541</id>
    <revision>
      <id>60492</id>
      <timestamp>2026-11-10T10:12:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VR Pandita</username>
        <id>5757</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ဓမ္မ | နာမ = ဗောဇ္ဇျၚ် ၇ သာ် | နာမတၞဟ် = Satta Bojjhaṅgā / Seven Factors of Awakening | ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg | မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel) | ဌာန်ဒတန် = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] ကေုာံ [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]] | ဘ...&quot;</comment>
      <origin>60492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10655" sha1="qnv0njr837hqwr6apha4mhzpr6222xg" xml:space="preserve">{{Infobox ဓမ္မ
| နာမ = ဗောဇ္ဇျၚ် ၇ သာ်
| နာမတၞဟ် = Satta Bojjhaṅgā / Seven Factors of Awakening
| ရုပ်ထမိက် = Dharma_Wheel.svg
| မုက်လိက်ရုပ် = စက္ကဝက် (Dharma Wheel)
| ဌာန်ဒတန် = [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] ကေုာံ [[အဘိဓမ္မပိဋကတ်]]
| ဘာသာ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| ဒဒှ် = အၚ်္ဂလက္သဏ် ဓရ် ၇ သာ် မဒှ် ဟိုတ် သွက်ဂွံ အာစိုပ် ဉာဏ် (Enlightenment)
| ဆက်စပ် = [[ဗောဓိပက္ခိယဓရ် ၃၇ သာ်]]၊ [[ကမ္မဋ္ဌာန်]]၊ [[နိဗ္ဗာန်]]
}}

'''ဗောဇ္ဇျၚ် ၇ သာ်''' (ပါဠိ: Satta Bojjhaṅgā; သင်္သကြိုတ်: Sapta Bodhyanga; အၚ်္ဂလိက်: Seven Factors of Awakening ဟွံသေၚ်မ္ဂး Seven Factors of Enlightenment) ဂှ် ပ္ဍဲဓမ္မ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) မ္ဂး၊ ဒှ် ဂကောံ ဓရ် ၇ သာ် မဒှ် သဇိုၚ် ကေုာံ အၚ်္ဂလက္သဏ် မရီုဗၚ် ထံက်ပၚ် သွက် သတ္တံ ဂွံ အာစိုပ် ဉာဏ် သဗ္ဗညုတဉာဏ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် ရ&lt;ref name=&quot;bodhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |year=2010 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma |publisher=BPS Pariyatti Editions |isbn=978-1928706021}}&lt;/ref&gt;။ ဓရ် ဗောဇ္ဇျၚ် ၇ သာ် ဏအ်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ [[ဗောဓိပက္ခိယဓရ် ၃၇ သာ်]] (37 Factors of Enlightenment) ရ။

ပ္ဍဲ လိက် သုတ္တန္တပိဋကတ် မ္ဂး ဓရ် ဏအ်ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံထ္ၜး လဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ် တုဲ ပ္ဍဲ '''ဗောဇ္ဇၚ်္ဂသုတ်''' (Bojjhanga Sutta) မ္ဂး၊ ဓရ် ဗောဇ္ဇျၚ် ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဓရ် မမာန် လွဳပရာ ပကဵု ညံၚ် ယဲဘဲ ဝေဒနာ မဇၞော် က္ဍၚ် တံ ဂွံ လလံ ဗၠး တိတ် အာ မာန် ရ (ဥပမာ- အခိၚ် မှာထေရ် မဟာကဿပ ကေုာံ မှာထေရ် မဟာမောဂ္ဂလာန် တံ ယဲ က္တဵုဒှ် ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံ ကဵု ဓရ် ဏအ် တုဲ ယဲ ဗၠး အာ ရ)။

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဗောဇ္ဇျၚ်&quot; ဏအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု မဝေါဟာရ ပါဠိ ၜါ မ ပံၚ်စုတ် လဝ် ရ-
* '''ဗောဓိ''' (Bodhi) = ဉာဏ် မလေပ် တီ ဍာံစၟတ်၊ ဉာဏ် မတိတ် ဗၠး နူ သံသာ (Awakening / Enlightenment)
* '''အၚ်္ဂ''' (Aṅga) = အၚ်္ဂလက္သဏ်၊ လဒက်ပ္တန် (Factor / Limb)

ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ် ဒှ် &quot;အၚ်္ဂလက္သဏ် ဓရ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေၚ် အာစိုပ် ဉာဏ်&quot; (Factors of Enlightenment) ရ&lt;ref name=&quot;nyanatiloka&quot;&gt;{{cite book |author=Nyanatiloka Thera |year=1980 |title=Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400193}}&lt;/ref&gt;။ ကာလ ပံၚ် ကု &quot;သမ္မာ&quot; (Sammā) မ္ဂး ဒှ် အာ &quot;သမ္ဗောဇ္ဇျၚ်&quot; (Sambojjhaṅga) ရ။

== လဒက်ပ္တန် ဗောဇ္ဇျၚ် ၇ သာ် (The 7 Factors of Awakening) ==
အတိုၚ် လိက် ကျာ် မတွံလဝ် မ္ဂး၊ ဓရ် ဗောဇ္ဇျၚ် ဂှ် နွံ လၟေၚ် လဒက်ပ္တန် ၇ သာ် ညံၚ်ရဴ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗောဇ္ဇျၚ် ၇ သာ် (The 7 Factors of Enlightenment)
|-
! စၟတ်
! ယၟု ပါဠိ (Pali Term)
! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
! သဘာဝ ဍေံ (Description)
|-
| ၁
| '''သတိသမ္ဗောဇ္ဇျၚ်'''&lt;br&gt;(Sati-sambojjhaṅga)
| '''ပရေၚ် သတိ''' (Mindfulness)
| စွံ သတိ လတူ ကာယ၊ ဝေဒနာ၊ စိုတ် ကေုာံ ဓမ္မ။ သတိ ဂှ် ဒှ် သဇိုၚ် သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ စိုတ် ညံၚ်ဟွံဂွံ ဗၠေတ် တရဴ တုဲ ဒှ် အၚ်္ဂ ပထမ အိုတ် ရ။
|-
| ၂
| '''ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဇျၚ်'''&lt;br&gt;(Dhammavicaya-sambojjhaṅga)
| '''ပရေၚ် စၟဳစၟတ် ဓရ်''' (Investigation of the nature of things)
| စၟဳစၟတ် ပါ်ပဲါ ဓရ် နကဵု ဉာဏ် ပညာ ဒဒှ်ရ ဓရ် လဵု ဒှ် ကုသဵု၊ ဓရ် လဵု ဒှ် အကုသဵု တုဲ ကၠိုဟ်ခၠၚ် ညာတ်ကေတ် သဘာဝ အနိစ္စ ဒုက္ခ အနတ္တ။
|-
| ၃
| '''ဝဳရိယသမ္ဗောဇ္ဇျၚ်'''&lt;br&gt;(Viriya-sambojjhaṅga)
| '''ပရေၚ် လွဳပရာ''' (Energy / Effort)
| လွဳပရာ ဟွံယှောတ် ဇိုၚ် သွက်ဂွံ ပယ် ကၠေံ အကုသဵု တုဲ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ကုသဵု ဓရ် သီု ဟွံမွဲ ကု ပရေၚ် ယှောတ်လဇုဲ။
|-
| ၄
| '''ပဳတိသမ္ဗောဇ္ဇျၚ်'''&lt;br&gt;(Pīti-sambojjhaṅga)
| '''ပရေၚ် အိုဟ်တၟိုဟ်''' (Joy / Rapture)
| ပရေၚ် အိုဟ်တၟိုဟ် စိုတ် မက္တဵုဒှ် ကၠုၚ် နူကဵု ပရေၚ် လွဳပရာ ကမ္မဋ္ဌာန် (ဟွံသေၚ်မ္ဂး) တသိုက် မက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ကာမဂုဏ် ဟွံပါ (Non-sensual joy)။
|-
| ၅
| '''ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဇျၚ်'''&lt;br&gt;(Passaddhi-sambojjhaṅga)
| '''ပရေၚ် ၜိုဟ်သြိုဟ်''' (Tranquility / Relaxation)
| ကာယ ကေုာံ စိုတ် ၜိုဟ်သြိုဟ် တန်ကြန် တုဲ ဟွံမွဲ ကု ပရေၚ် ဂတှ်ေဂတှ်ေ (Restlessness) ကေုာံ ဍောၚ်ၜိုတ်။
|-
| ၆
| '''သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဇျၚ်'''&lt;br&gt;(Samādhi-sambojjhaṅga)
| '''ပရေၚ် စိုတ် တန်ကြန်''' (Concentration)
| စိုတ် တန်ကြန် ခိုၚ်ကၠိုက် လတူ အာရီု မွဲဓဝ် ဟွံချဳဇယှ် (One-pointedness of mind) မဒှ် သဇိုၚ် သွက် ဉာဏ် ဂွံ က္တဵုဒှ်။
|-
| ၇
| '''ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဇျၚ်'''&lt;br&gt;(Upekkhā-sambojjhaṅga)
| '''ပရေၚ် စွံစိုတ် လဒေါဝ်''' (Equanimity)
| စွံ စိုတ် လဒေါဝ် ၜိုဟ်သြိုဟ် လတူ အာရီု သီုဖအိုတ်၊ ဟွံအိုဟ်တၟိုဟ် လောန် ကေုာံ ဟွံစံၚ်တူ လောန် (Perfect balance of mind)။
|}

== ဖဵု ကေုာံ ပရေၚ် လွဳပရာ (Benefits and Practice) ==
ပူဂိုလ် မလွဳပရာ ကမ္မဋ္ဌာန် ဝိပဿနာ (Vipassana Meditation) မ္ဂး ညး ဒး လွဳပရာ ပၟဝ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် (Bhāvanā) ဓရ် ဗောဇ္ဇျၚ် ၇ သာ် ဏအ် ရ။ 

* '''လ္ပာ် လွဳပရာ:''' အခိၚ် စိုတ် ဍိုန်လျ လဇုဲလဇ (Sluggish) မ္ဂး ဒး ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဓမ္မဝိစယ၊ ဝဳရိယ ကေုာံ ပဳတိ ရ။ အခိၚ် စိုတ် ချဳဇယှ် ဂတှ်ေဂတှ်ေ (Restless) မ္ဂး ဒး ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပဿဒ္ဓိ၊ သမာဓိ ကေုာံ ဥပေက္ခာ ရ&lt;ref name=&quot;visuddhi&quot;&gt;{{cite book |author=Bhikkhu Ñāṇamoli |year=2011 |title=The Path of Purification (Visuddhimagga) |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-9552400230}}&lt;/ref&gt;။ သတိ ဂှ် ဒး စကာ လၟိုန် အခိၚ် ရ။
* '''ဖဵု:''' ယဝ်ရ ဓရ် ၇ သာ် ဏအ် ဍိုက်ပေၚ် ညဳသာ အာ မ္ဂး၊ ဍေံ ဗဒှ် ကဵု မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် တုဲ ပူဂိုလ် ဂှ် တိတ် ဗၠး နူ သံသာ တုဲ အာစိုပ် ဌာန် နိဗ္ဗာန် ဨကန် ရ။ လ္ပာ် လောကဳ မ္ဂး ဓရ် ဏအ် ဍေံ မာန် လလံ ကဵု ယဲဘဲ ဝေဒနာ ကာယ ရ။

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[ဗောဓိပက္ခိယဓရ် ၃၇ သာ်]] (37 Factors of Enlightenment)
* [[မဂ္ဂၚ် ၈ သာ်]] (Noble Eightfold Path)
* [[သတိပဋ္ဌာန်]] (Satipatthana)
* [[ကမ္မဋ္ဌာန်]] (Meditation)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဗောဇ္ဇျၚ် ၇ သာ်
| title = ဗောဇ္ဇျၚ် ၇ သာ် (The 7 Factors of Awakening)
| list1 = [[သတိ]] • [[ဓမ္မဝိစယ]] • [[ဝဳရိယ]] • [[ပဳတိ]] • [[ပဿဒ္ဓိ]] • [[သမာဓိ]] • [[ဥပေက္ခာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ဗောဇ္ဇျၚ် ၇ သာ်}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓမ္မ]]
[[Category:ဗောဓိပက္ခိယဓရ်]]
[[Category:ကမ္မဋ္ဌာန်]]</text>
      <sha1>qnv0njr837hqwr6apha4mhzpr6222xg</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>