विकिपीडिया mrwiki https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिपीडिया विकिपीडिया चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा मसुदा मसुदा चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 0 1279 2683065 2681096 2026-05-06T18:53:47Z ~2026-25731-28 182590 नाटक जोडले 2683065 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = गोपाळ गणेश आगरकर | चित्र = Gopal_Ganesh_Agarkar.jpg | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | टोपणनाव = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक|1856|7|14}} | जन्मस्थान = [[टेंभू]], [[कराड तालुका|कराड]], [[सातारा जिल्हा|सातारा]] | मृत्युदिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|1895|6|17|1856|7|14}} | मृत्युस्थान = [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]] | चळवळ = समाजसुधारणा | संघटना = | पत्रकारिता लेखन = [[केसरी (वृत्तपत्र)|केसरी]]<br />[[सुधारक (वृत्तपत्र)|सुधारक]] | पुरस्कार = | स्मारके = | धर्म = [[हिंदू धर्म|हिंदू]] | प्रभाव = | प्रभावित =[[आकाश भडसावळे]] | वडील नाव = गणेश आगरकर | आई नाव = | पती नाव = | पत्नी नाव = यशोदाबाई आगरकर | अपत्ये = यशवंत, माधव, व २ मुली | स्वाक्षरी चित्र = | तळटिपा = }} '''गोपाळ गणेश आगरकर''' ([[१४ जुलै]], [[इ.स. १८५६|१८५६]]; [[टेंभू]] - [[१७ जून]], [[इ.स. १८९५|१८९५]];[[पुणे]]) हे महाराष्ट्रातील विचारवंत, [[समाजसुधारक]], [[पत्रकार]] व [[शिक्षणतज्ज्ञ]] होते. आधुनिक महाराष्ट्राच्या इतिहासात सामाजिक जागृतीत आगरकरांचे योगदान मोलाचे आहे. त्यांनी समाज प्रबोधन करण्यासाठी [[सुधारक]], [[केसरी (वृत्तपत्र)|केसरी]] व [[मराठा (मराठी वृत्तपत्र)|मराठा]] या वृत्तपत्रांचा आधार घेतला. सामाजिक समता, स्त्री-पुरुष समानता आणि विज्ञान‌-निष्ठा‌ ही त्यांची जीवनमूल्ये होती. मुलींनासुद्धा शिक्षण मिळायला पाहिजे असा लेख त्यांनी सुधारक या वृत्तपत्रात लिहिला. बुद्धिप्रामाण्य वादाचे पुरस्कार करून महाराष्ट्रामध्ये समाज सुधारणा घडून आणणे या उद्देशाने समाजसुधारणा करणाऱ्या समाजसुधारकांमध्ये गोपाळ गणेश आगरकर यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्रातील समाज सुधारकांच्या मांदियाळीतील क्रांतीकारी समाजसुधारक म्हणून आगरकर हे महत्त्वपूर्ण ठरतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=आधुनिक भारताचा इतिहास|last=कठारे|first=डॉ. अनिल|publisher=श्री. रंगराव पाटील - प्रशांत पब्लिकेशन ,जळगाव.|year= २०१५|isbn=978-93-85021-50-3|location=३, प्रतापनगर, श्री संत ज्ञानेश्वर मंदिर रोड, नूतन मराठा महाविद्यालयाजवळ, जळगाव, महाराष्ट्र|pages=२९, ३०}}</ref> ==आरंभीचा काळ== आगरकरांचा जन्म [[सातारा]] जिल्ह्यातील टेंभू या खेड्यात झाला. घरच्या गरिबीमुळे शिक्षणाचा खर्च भागविण्यासाठी त्यांना अनेक मार्ग चोखाळावे लागले. कधी मामलेदार कचेरीत उमेदवारी करून, कधी मधुकरी मागून तर कधी कंपाउंडरचे काम करून त्यांनी आपले मॅट्रिकपर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केले. शिक्षणासाठी ते [[कऱ्हाड]], अकोला, [[रत्‍नागिरी]] येथे गेले. १८७५ साली ते मॅट्रिक झाले व महाविद्यालयीन शिक्षण घेण्यासाठी पुण्याला आले. पुण्यात त्यांनी [[डेक्कन कॉलेज |डेक्कन कॉलेजला]] प्रवेश घेतला. वर्तमानपत्रात लिखाण करणे, [[वक्तृत्व स्पर्धा]], [[निबंध स्पर्धा]] यांत भाग घेऊन बक्षिसे जिंकणे, शिष्यवृत्ती मिळवणे अशा प्रकारे त्यांची गुजराण चालत असे. गोपाळ गणेश आगरकर व लोकमान्य टिळक यांची ओळख १८७९मध्ये एम. ए. करताना झाली. त्यांनी एकत्रच शिक्षण घेतले होते. त्यांनीच त्यावेळेस केसरी वृत्तपत्र सुरू करायचे ठरवले होते. त्यात लोकमान्य टिळक, गोपाळ गणेश आगरकर व विष्णूशास्त्री चिपळूणकर या तिघांचा पुढाकार होता. ==कारकीर्द== आगरकर हे [[बाळ गंगाधर टिळक|बाळ गंगाधर टिळकांनी]] सुरू केलेल्या [[केसरी (वृत्तपत्र)|केसरी वृत्तपत्राचे]] पहिले संपादक (१८८०-१८८१) होते.१५ ऑक्टोंबर १८८७ला केसरी वृत्तपत्राचे संपादकत्व सोडले पुण्यात महाविद्यालयीन शिक्षण घेत असताना [[लोकमान्य टिळक]] व आगरकर या दोघांच्याही मनात स्वदेशसेवेची प्रेरणा जागी झाली. दिनांक १ जानेवारी, १८८० रोजी [[विष्णूशास्त्री चिपळूणकर|विष्णूशास्त्री चिपळूणकरांनी ]]‘न्यू इंग्लिश स्कूल’ची स्थापना केली. आगरकर १८८१ मध्ये एम. ए. झाल्यावर चिपळूणकरांना जाऊन मिळाले. [[आगरकर]] व टिळक यांनी १८८१ मध्ये इंग्रजीतून ‘मराठा’, तर मराठीतून ‘[[केसरी]]’ अशी दोन वृत्तपत्रे चालू केली. केसरीचे संपादकत्व आगरकरांनी स्वीकारले. पुढे लोकमान्य टिळक व आगरकर यांनी २४ ऑक्टोबर १८८४ला डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीची स्थापना केली व त्या अंतर्गत १८८५ साली [[फर्ग्युसन कॉलेज |फर्ग्युसन कॉलेजची]] स्थापना झाली. आगरकर याच कॉलेजात शिकवू लागले, पुढे ते फर्ग्युसनचे प्राचार्यही झाले. ==उल्लेखनीय कार्य== [[इ.स. १८८४|१८८४]] साली [[बाळ गंगाधर टिळक|बाळ गंगाधर टिळक]], [[विष्णूशास्त्री चिपळूणकर]] आणि आगरकरांनी [[पुणे|पुण्यात]] '[[डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी]]' स्थापली. [[इ.स. १८८८|१८८८]] साली त्यांनी '[[सुधारक (वृत्तपत्र)|सुधारक]]' हे वृत्तपत्र सुरू केले. '''गोपाळ गणेश आगरकर''' हे, [[भौतिकता]] - [[ऐहिक]]ता, [[बुद्धिप्रामाण्य|बुद्धिप्रामाण्यवाद]], [[व्यक्तिस्वातंत्र्य]] या आधुनिक तत्त्वांना प्रमाण मानून जिवाच्या कराराने [[समाज सुधारणा|समाज सुधारणांचा]] पाठपुरावा करणारे समाजप्रबोधक होते. महाराष्ट्रातील समाज परिवर्तनाच्या प्रक्रियेला विवेकाचे, बुद्धिप्रामाण्याचे व व्यक्तिस्वातंत्र्याचे अधिष्ठान देऊन, परिवर्तनाचे विज्ञाननिष्ठ तत्त्वज्ञान निर्माण करण्याचे श्रेय गोपाळराव आगरकरांकडे जाते. सामाजिक परिवर्तनाच्या चळवळीला गती या काळामध्ये प्राप्त करून देण्याचे काम गोपाळ गणेश आगरकर यांनी केले विज्ञाननिष्ठ दृष्टिकोन स्वीकारून ग्रंथ ब्राह्मण्याला विरोध करत बुद्धिप्रामाण्य चिक रास धरणारे तत्कालीन सुधारकांनी मध्ये आपला विचार परखडपणे मांडणारी सुधारक म्हणून आगरकर हे उल्लेखनीय आहेत आगरकरांनी बुद्धिवादाचा आधार घेऊन सामाजिक सुधारणांचा पुरस्कार केला. बुद्धीला पटेल तेच स्वीकारले पाहिजे. केवळ अंधानुकरण करून ग्रंथांमध्ये दिले आहे म्हणून ते स्वीकारणे अयोग्य ठरते. रुढी प्रामाण्याऐवजी वैज्ञानिक कार्यकारणभावांनी युक्त बुद्धिप्रामाण्यवाद रुजविण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला. स्त्री सुधारणेचा पुरस्कार करताना स्त्रियांना देखील पुरुषांच्या बरोबरीने हक्क व अधिकार असले पाहिजेत हा विचार् प्रभावीपणे त्यांनी मांडला. 'स्त्रियांनी जाकिटे घातली पाहिजेत'. असे ते म्हणत. याचाच अर्थ असा होता की पुरुषांच्या बरोबरीने स्त्रियांना समाजामध्ये महत्त्वाचे स्थान असले पाहिजे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=आधुनिक महाराष्ट्र (१८१८-१९६०)|last=सोनवणे स्नेहल,|first=व इतर|publisher=सक्सेस पब्लिकेशन|year=२०१४|isbn=978-93-5158- 045-4|location=पुणे|pages=५.६}}</ref> राजकीय स्वातंत्र्याआधी समाजसुधारणा महत्त्वाची आहे. बालविवाह, अस्पृश्यता यांसारख्या समाजातील अनिष्ट रूढी आधी नष्ट केल्या पाहिजेत अशा विचारांचे ते होते. समाजसुधारणा विरुद्ध राजकीय स्वातंत्र्य याच वादातून १८८७ च्या ऑक्टोबरमध्ये त्यांनी केसरीचे संपादकत्व सोडले. १८८८ साली त्यांनी ‘[[सुधारक (वृत्तपत्र)]]’ हे वृत्तपत्र सुरू केले. व्यक्तिस्वातंत्र्य, बुद्धिवाद, भौतिकता या मूल्यांचा प्रचार त्यांनी सुधारकमधून केला, तसेच [[जातिव्यवस्था]], [[चातुर्वर्ण्य]], [[बालविवाह]], [[ग्रंथप्रामाण्य]]- [[धर्मप्रामाण्य]], [[केशवपन]] इत्यादी अन्यायकारक परंपरांना त्यांनी विरोध केला. [[अंधश्रद्धा]], पाखंडीपणा यांच्यावर प्रहार केले. सुधारक हे इंग्रजी व मराठी या दोन्ही भाषांतून प्रकाशित केले जात होते. इंग्रजी सुधारकची जबाबदारी काही काळ [[गोपाळ गणेश गोखले|नामदार गोखले]] यांनी सांभाळली होती. आगरकरांनी व्यक्तिस्वातंत्र्याचा पुरस्कार केला समाजाने व्यक्तिस्वातंत्र्याचा पुरस्कार करून समाजातील त्या-त्या घटकाला स्वातंत्र्य देणे आवश्यक आहेत याला स्त्रिया देखील अपवाद असता कामा नयेत श्री स्वातंत्र्याचा देखील पुरस्कार झाला पाहिजे याचा पुनरुच्चार आगरकरांनी केला आगरकर व्यक्तिवादाचे पुरस्कर्ते होते. बुद्धीला जी गोष्ट पटेल ती बोलणे व शक्य तितकी आचरणात आणणे, मग त्याला इतरत्र पूज्य ग्रंथांत वा लोकरूढीत आधार असो वा नसो, हे आगरकरांचे महत्त्वाचे तत्त्व होते. स्त्रियांच्या अगदी पेहेरावाविषयीही त्यांनी आधुनिक विचार समाजासमोर मांडले होते. राजकीय व सामाजिक बाबतीत [[समता]], [[संमती]] व [[स्वातंत्र्य]] हे घटक महत्त्वाचे आहेत; मनुष्यकृत [[विषमता]] शक्य तितकी कमी असावी; सर्वांस सारखे, निदान होईल तितके सारखे सुख मिळण्याची व्यवस्था होत जाणे म्हणजे सुधारक होत जाणे - अशी त्यांची सुटसुटीत विचारसरणी होती. ‘[[विचारकलह]] हा समाजस्वास्थ्याला आवश्यक आहे,’ असे त्यांचे मत होते. त्यांच्या या विचारसरणीमुळे त्यांना टोकाचा विरोध झाला. सनातनी लोकांनी त्यांच्या जिवंतपणीच त्यांची प्रतीकात्मक प्रेतयात्रा काढली होती. पण तरीही निग्रहाने आणि निश्चयाने त्यांनी आपल्या विचारांचा पाठपुरावा केला. वयाच्या अवघ्या एकोणचाळीसाव्या वर्षी त्यांचे निधन झाले. ==पत्रकारिता== १८८१ मध्ये 'केसरी'हे वृत्तपत्र सुरू केले. याचे प्रथम संपादक म्हणून आगरकरांनी १८८७ पर्यंत काम केले. आगरकर हे बुद्धिवादी होते. त्यांनी प्रारंभीच्या काळात जनतेच्या विचार परिवर्तनाविषयक लिखाणांवर भर दिला. समाज सुधारणांच्या मूलगामी विचारांतून सामाजिक सुधारणा वेग धरू शकतील याबाबत त्यांनी जागरूकतेने सामाजिक सुधारणांवर आग्रही राहून 'केसरी'त लिखाण केले. त्याचबरोबर राजकीय स्वातंत्र्याचाही पुरस्कार केला. आगरकरांचा सडेतोडपणा, वैविध्य यामुळे 'केसरी'ची लोकप्रियता वाढली खरी; परंतु पुढे टिळक व आगरकरांत वैचारिक मतभेद वाढत गेल्यामुळे १८९० पासून '[[केसरी]]'चे काम लोकमान्य टिळक पाहू लागले.<ref>Google's cache of http://www.dailykesari.com/sund2.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012033815/http://www.dailykesari.com/sund2.html |date=2008-10-12 }}. It is a snapshot of the page as it appeared on 9 Jan 2010 05:35:56 GMT.</ref> आगरकरांनी पुण्यातच [[सुधारक]] वृत्तपत्र सुरू केले. सुधारक मधून आगरकरांनी व्यक्तिस्वातंत्र्य, अनिष्ट धार्मिक रूढींचा निषेध, शिक्षणाचे महत्त्व इ. मुद्यांचा प्रसार केला. तत्कालीन समाजाच्या विरोधात जाताना आगरकरांना प्रचंड मानसिक व शारीरिक त्रास सहन करावा लागला. ==टिळकांशी मतभेद== आगकरांचे म्हणणे राजकीय स्वातंत्र्यापेक्षा सामाजिक सुधारणेला महत्त्व देणे असे होते, तर टिळकांच्या मते राजकीय स्वातंत्र्य आधी मिळाल्यास सामाजिक सुधारणा नंतर करता येतील. संमतीवय आणि बालविवाहाच्या प्रश्नावर त्यांचे मतभेद वाढले. सहाजिकच केसरीतून सुधारणावादी मते मांडताना आगरकरांची कुचंबणा होऊ लागली. याची परिणती पुढे केसरी सोडण्यात झाली. कोल्हापूर प्रकरणावरून दोघांना झालेली शिक्षा भोगण्यासाठी त्यांना डोंगरी येथील कारागृहात ठेवले होते. त्यावर आगरकरांचा डोंगरीतील दिवस हा लेख प्रसिद्ध आहे. त्यात दोघांच्या संबंधांवर लिहिले आहे. त्यावेळी कोठडीत असताना, कॉलेजातील दिवस, सामाजिक सुधारणेची वचने, त्यातील किती साध्य केली या विषयांवर आपण दोघे चर्चा करीत असू असे आगरकरांनी लिहिले आहे. १८८७ या वर्षीच्या २५ ऑक्टोबरला केसरीच्या अंकात पाच ओळींचे स्फुट आले. ``आजपासून रा. बाळ गंगाधार टिळक बी. ए. एलएल. बी. हे केसरी पत्राचे प्रकाशक झाल्यामुळे प्रकाशकत्वाची जबाबदारी त्यांच्याच शिरावर आहे. रा. गोपाळ गणेश आगरकर एम. ए यांच्यावर ती जबाबदारी राहिली नाही.`` आगरकरांनी स्वतंत्र वर्तमानपत्र काढून आपल्यातील दुही स्पष्ट करू नये असे टिळकांचे म्हणणे होते. त्यांनी केसरीत स्वंतत्रपणे आपले नाव लिहून आपले विचार मांडायला टिळकांची काहीच हरकत नव्हती. सुरुवातीच्या काळात आगरकरांनी तेही केले. विशेष म्हणजे अग्रलेखाविरोधात भूमिकाही त्यात असत, आणि टिळकही त्या छापत. फीमेल हायस्कुलातील शिक्षणक्रम या नावाने केसरीच्या अग्रलेखाहून मोठा लेख आगरकरांनी लिहिला. यापूर्वी केसरीने छापलेल्या चार अग्रलेखांचा प्रतिवाद करणारा हा लेख केसरीनेही काटछाट न करता छापला. दोघांमधील संबंधांचे हे एक उदाहरण. अखेरच्या दुखण्यात टिळक आगरकराच्या भेटीस गेले पण जुजबी बोलण्याखेरीज प्रतिसाद मिळाला नाही*. केसरीतला आगरकरांवरील मृत्युलेख लिहीत असता टिळक रडत होते व तो दोन कॉलमचा लेख लिहिण्याला त्याना या उमाळ्याच्या अडथळ्यामुळे चार तासही पुरले नाही. या लेखात टिळकांनी असे लिहिले आहे, की ``मृत्यूच्या उग्र स्वरूपापुढे बारीकसारीक मतभेदाच्या गोष्टी आपण विसरून गेलो व जुन्या आठवणी जागृत होऊन बुद्धि व लेखणी गोंधळून गेली. आगरकर हे मूळचे गरीब स्थितीतील असता त्यांनी आपल्या शिक्षणाचा उपयोग द्रव्य न मिळवितां समाजाचे ऋण फेडण्याकरताच केला या गोष्टीला योग्य महत्त्व दिले.`` आगरकरांच्या लेखन कौशल्यासंदर्भात टिळक म्हणतात, ``देशी वर्तमानपत्रास हल्ली जर काही महत्त्व आले असले तर ते बऱ्याच अंशी आगरकर यांच्या विद्वत्तेचे व मार्मिकतेचे फल होय यात शंका नाही.`` यानंतर २१ वर्षांनी म्हणजे १९१६मध्ये आगरकरांच्या श्राद्धतिथीच्या निमित्ताने टिळकांनी लिहिले होते,<br /><br /> ``सत्याचा, करारीपणाचा एकनिष्ठतेचा आणि स्वार्थत्यागाचा महिमा इतका विलक्षण आहे की, भरभराटीच्या पाठीस लागलेल्या मनुष्यासहि दारिद्ऱ्यात राहून पूर्ण एकनिष्ठेने देशसेवेस लागणाऱ्या मनुष्याचा महिमा अखेर गावा लागतो.`` ``....आपल्या कर्तबगारीने व्यावहारिक उन्नति आपण प्राप्त करून घेऊं असा निश्चित भरंवसा असतां, आगरकरांप्रमाणे मनोदेवतेस साक्ष ठेवून संकटे विपत्ति हालअपेष्टा सोसूनहि मी आपले देशकार्याचे मनोगत पूर्ण करीन असे म्हणणारे पुरुषच खरे धीर पुरुष होत`` आगरकर व टिळक यांनी आयुष्याच्या अखेरपर्यंत वर्तमानपत्रांशी जागता संबंध ठेवला. पण या दोघांच्या सामाजिक विचारसरणीत उत्तर दक्षिण ध्रुवाइतके अंतर असल्यामुळे त्यांच्यातील मतभेद, सोसायटीतील मतभेद व टिळकांनी सोसायटी सोडल्यानंतर त्यांच्यातील मतभेद हा सर्व महाराष्ट्राचा मतभेद होऊन बसला. व तसा तो व्हावा अशीच बुद्धिवान, स्वार्थत्यागी, मताभिमानी अशी ही दोन्ही माणसे होती. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.webdunia.com/marathi-friendship-day/%E0%A4%AE%E0%A4%A4%E0%A4%AD%E0%A5%87%E0%A4%A6-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%83-%E0%A4%9F%E0%A4%BF%E0%A4%B3%E0%A4%95-%E0%A4%B5-%E0%A4%86%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%B0-107080400032_1.htm|title=मतभेद राखून मैत्रीः टिळक व आगरकर|last=कुलकर्णी|first=अभिनय|website=marathi.webdunia.com|language=mr|access-date=2025-12-24}}</ref> ==संस्था== * गोपाळ गणेश आगरकर यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ [[आचार्य अत्रे]] यांनी पुण्यात इ.स. १९३४साली आगरकर हायस्कूल ही मुलींची शाळा स्थापन केली. ==पुरस्कार== * महाराष्ट्र [[अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती]]तर्फे ’सुधारक’कार गोपाळ गणेश आगरकर या नावाचा [[पुरस्कार]] दिला जातो. इ.स. २०१०मध्ये हा [[पुरस्कार]] डॉ. [[श्रीराम लागू]] यांना, तर २०१२साली मुस्लिम सत्यशोधक मंडळाचे सक्रिय कार्यकर्ते श्री. सय्यदभाई यांना देण्यात आला. * [[महाराष्ट्रातील परिषदा|महाराष्ट्र संपादक परिषद]] ही संस्था, आदर्श पत्रकारितेसाठी गो.ग. आगरकर [[पुरस्कार]] देते. २०१२साली हा [[पुरस्कार]] महेश म्हात्रे यांना मिळाला होता. ==साहित्य== == गोपाळ गणेश आगरकर लिखित पुस्तके == * डोंगरीच्या तुरुंगांतील आमचे १०१ दिवस (लेखक गो.ग. आगरकर) * ’विकार विलसित’ हे शेक्सपियरच्या हॅम्लेटचे मराठी भाषांतर : लेखक गो. ग. आगरकर. * वाक्यमीमांसा आणि वाक्यांचें पृथक्करण (लेखक गो.ग. आगरकर) * ’वाक्य विश्लेषण’ हा व्याकरण ग्रंथ (लेखक गो.ग. आगरकर) * ’सुधारकातील निवडक निबंध’ लेखक गो.ग. आगरकर * 'गुलामांची राष्ट्र'हा लेख। गुलामगिरीचे शस्त्र (गो ग आगरकर) * '''<big>'</big>'''गुलामांचे राष्ट्र'.'गुलामगिरीचे शस्त्र'.(गो ग आगरकर) == इतर लेखकांनी त्यांच्यावर लिहिलेली पुस्तके - == #आगरकर दर्शन - ऑडिओ पुस्तक # आगरकर-वाङ्मय. खंड १ ते ३. (संपादक : म. गं. नातू. [[दि. य. देशपांडे]]) # आगरकर विचार (लेखक : [[अशोक चौसाळकर]], तानाजी ठोंबरे, डाॅ. [[भा.ल. भोळे]]) # आगरकर व्यक्ती आणि विचार (लेखक [[वि.स. खांडेकर]]) # आगरकरांचे राजकीय विचार ([[अशोक चौसाळकर]], २००५) # गोपाळ गणेश आगरकर. लेखक, संपादक - प्रा. ग.प्र. प्रधान. # गोपाळ गणेश आगरकर - निवडक लेखसंग्रह. लेखक गो. ग. आगरकर. प्रकाशक : प्रतिमा प्रकाशन # गोपाळ गणेश आगरकर यांचे चरित्र (प्रा. [[अविनाश कोल्हे]]) # टिळक आगरकरांचे राजकीय विचार (संपादक : [[अशोक चौसाळकर]])(२००८) # [[टिळक आणि आगरकर (नाटक)|टिळक आणि आगरकर]] (नाटक). लेखक - [[विश्राम बेडेकर]] # द्रष्टा (आगरकरांच्या आयुष्यावर व समाजकार्यावर लिहिलेले नाटक, लेखिका - माधुरी आठवले) # श्रेष्ठ समाजसुधारक गोपाळ गणेश आगरकर, लेखिका : कुसुम बेदरकर; प्रकाशक : अस्मिता प्रकाशन(पुणे); प्रकाशन तिथी : नोव्हेंबर २००९ # [[commons:File:असे_आपले_आगरकर.pdf|असे आपले आगरकर]] - ले. पुरुषोत्तम पांडुरंग उर्फ बाबुराव गोखले (ऑनलाईन वाचनासाठी उपलब्ध) # [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3A%E0%A4%86%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%80_%E0%A4%93%E0%A4%B3%E0%A4%96.pdf&page=1 आगरकरांशी ओळख] - ले. पुरुषोत्तम पांडुरंग उर्फ बाबुराव गोखले (ऑनलाईन वाचनासाठी उपलब्ध) == संबंधित माहिती == (पत्नी) [[यशोदा गोपाळ आगरकर]] ==संदर्भ== {{संदर्भ यादी}} {{DEFAULTSORT:आगरकर,गोपाळ गणेश}} [[वर्ग:मराठी पत्रकार]] [[वर्ग:मराठी समाजसुधारक]] [[वर्ग:मराठी संपादक]] [[वर्ग:इ.स. १८५६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १८९५ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 4luqbt5syu05uu05a3059nao2761r92 0 1552 2683103 2511187 2026-05-07T03:48:08Z अभय नातू 206 /* जन्म */ 2683103 wikitext text/x-wiki {{मे दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|मे|७|१२७|१२८}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == {{बदल}} === एकोणिसावे शतक === * १८४९: स्त्री शिक्षणाच्या इतिहासातील महत्त्वाचा टप्पा: जॉन इलियट ड्रिंकवॉटर बेथुन यांनी ’कलकत्ता फिमेल स्कूल’ सुरू केले. या शाळेचे आता ’बेथुन कॉलेज’ मध्ये रूपांतर झाले आहे. * १८७८ : पुण्यात पहिले मराठी ग्रंथकारांचे संमेलन (आताचे साहित्य संमेलन) भरविण्यात आले * १८९५ : अलेक्झांडर पोपॉफने प्राथमिक रेडिओ रिसीव्हर वापरून रेडिओ संदेशवहनाचा प्रयोग यशस्वी केला * १८९९ : रँड वधाच्या प्रकरणी फितुरी करणाऱ्या द्रविड बंधूंना ठार मारणाऱ्या वासुदेव चाफेकर यांना फाशी === विसावे शतक === * १९०७: मुंबईत विजेवर चालणारी ट्रॅम सुरू झाली. * १९४५ : जर्मनीची दोस्त राष्ट्रांसमोर बिनशर्त शरणागती. युरोपमधील युद्ध समाप्त - युरोप विजय दिन * १९४६: सोनी ह्या कंपनीची स्थापना झाली. * १९५२ : जेफ्री डमर याने आधुनिक संगणनाचा आधार असलेल्या 'इंटिग्रेटेड सर्किट्स'ची संकल्पना प्रकाशित केली * १९५४ - १९५५पासून सर्व विषयांसाठी मराठी माध्यम आणण्याचा ठराव पुणे विद्यापीठाच्या विधिसभेत एकमताने मंजूर करण्यात आला * १९५५: एर इंडियाची मुंबई – तोक्यो विमानसेवा सुरू झाली. * १९७३ : अरुणाचल प्रदेशची राजधानी इटानगरचा पायाभरणी समारंभ * १९७६: होंडा एकॉर्डा या गाडी प्रकाशित करण्यात आली. * १९७८ : एव्हरेस्टची पहिली ऑक्सिजनरहित मोहीम यशस्वी * १९८० : जागतिक आरोग्य संघटनेने देवी रोगाचे उच्चाटन झाल्याचे जाहीर केले * १९९०: लता मंगेशकर यांना दादासाहेब फाळके पुरस्कार प्रदान. * १९९२: एन्डेव्हर हे अंतराळयान आपल्या पहिल्या मोहिमेवर निघाले. * १९९४ : नेल्सन मंडेला दक्षिण आफ्रिकेच्या राष्ट्राध्यक्षपदी * १९९८: मर्सिडीज-बेंज कंपनी ने क्रिस्लर ही कंपनी ४० अब्ज अमेरिकन डॉलर्स मध्ये विकत घेतली ही इतिहासातील सर्वात मोठी औद्योगिक विलीनीकरण आहे. === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २०००|२०००]] - [[व्लादिमिर पुतिन]] [[रशिया]]च्या राष्ट्राध्यक्षपदी. * २००० - [[कोची]] येथे झलेल्या आंतरराष्ट्रीय [[बुद्धिबळ]] स्पर्धेत [[तिरुवनंतपुरम]]चा नऊ वर्षाचा बुद्धिबळ खेळाडू [[अर्जुन विष्णूवर्धन]] हा भारतातील सर्वात लहान [[फिडे]] मास्टर झाला. == जन्म == * [[इ.स. १८४७|१८४७]] - [[आर्चिबाल्ड प्रिमरोझ]], [[:वर्ग:युनायटेड किंग्डमचे पंतप्रधान|युनायटेड किंग्डमचा पंतप्रधान]]. * [[इ.स. १८६१|१८६१]] - [[रबिन्द्रनाथ टागोर]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता [[:वर्ग:बंगाली साहित्यिक|साहित्यिक]]. * [[इ.स. १८६७|१८६७]] - [[व्लादिस्लॉ रेमॉंट]], [[:वर्ग:पोलिश लेखक|पोलिश लेखक]]. * [[इ.स. १८८०|१८८०]] - [[डॉ. पांडुरंग वामन काणे]], कायदेपंडित आणि धर्मशास्त्राचे अभ्यासक; भारतरत्‍न. * [[इ.स. १८९२|१८९२]] - [[जोसिप ब्रॉझ टिटो]], [[:वर्ग:युगोस्लाव्हियाचे राष्ट्राध्यक्ष|युगोस्लाव्हियाचा राष्ट्राध्यक्ष]]. * [[इ.स. १९०९|१९०९]] - [[एडविन लँड]], अमेरिकन संशोधक. * [[इ.स. १९१२|१९१२]] - [[पन्नालाल पटेल]], [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] विजेते [[गुजराती भाषा|गुजराती]] कादंबरीकार. * [[इ.स. १९१९|१९१९]] - [[एव्हा पेरॉन]], [[आर्जेन्टिना]]ची गायिका. * [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[आत्माराम भेंडे]], [[:वर्ग:मराठी अभिनेते|मराठी अभिनेता]], दिग्दर्शक, [[:वर्ग:मराठी लेखक|लेखक]] यांचा आरोंदा (सिंधुदुर्ग) येथे जन्म.. * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[रूड लुबर्स]], [[:वर्ग:नेदरलँड्सचे पंतप्रधान|नेदरलँड्सचा पंतप्रधान]]. * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[नित्यानंद हळदीपूर]], [[मैहर घराणे|मैहर घराण्याचे]] [[बासरी]] वादक. * [[इ.स. १९५६|१९५६]] - [[यान पीटर बाल्केनेंडे]], [[:वर्ग:नेदरलँड्सचे पंतप्रधान|नेदरलँड्सचा पंतप्रधान]]. == मृत्यू == {{बदल}} * १९२४: आदिवासींना जंगलात जाण्याचा हक्क मिळण्यासाठी लढणारा क्रांतिकारक [[अल्लुरी सीताराम राजू]] * १९८६- समाजसुधारक [[शिवाजीराव पटवर्धन]] * १९९१: लोककवी मनमोहन उर्फ [[गोपाळ नरहर नातू]] यांचे पुणे येथे निधन. * १९९४: ध्रुपद गायक उस्ताद नसीर झहिरुद्दिन डागर * २००१: लेखिका [[मालती बेडेकर]] ऊर्फ [[विभावरी शिरुरकर]] * २००१: गीतकार, पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित [[प्रेम धवन]] * [[इ.स. २००२|२००२]] - [[दुर्गाबाई भागवत]], [[:वर्ग:मराठी लेखक|मराठी लेखिका]], लोक संस्कृती तसेच लोकसाहित्याच्या संशोधक, लेखन विचार स्वातंत्र्याच्या पुरस्कर्त्या. * [[इ.स. २०२०|२०२०]] - [[मालविका मराठे]], (१९९१-२००१ या काळातल्या त्या दूरदर्शन या दूरचित्रवाणी प्रसारक संस्था-सह्याद्री वाहिनीच्या निवेदिका.) == प्रतिवार्षिक पालन == * रेडियो दिन - [[रशिया]]. * जागतिक अस्थमा दिन * एड्समुळे अनाथ झालेल्यांचा जागतिक दिवस == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||may/7}} ---- [[मे ५]] - [[मे ६]] - '''मे ७''' - [[मे ८]] - [[मे ९]] - ([[मे महिना]]) {{ग्रेगरियन महिने}} akn4db1izr11l0a61hkwcbqjqub7kpm 2683104 2683103 2026-05-07T03:49:03Z अभय नातू 206 /* जन्म */ 2683104 wikitext text/x-wiki {{मे दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|मे|७|१२७|१२८}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == {{बदल}} === एकोणिसावे शतक === * १८४९: स्त्री शिक्षणाच्या इतिहासातील महत्त्वाचा टप्पा: जॉन इलियट ड्रिंकवॉटर बेथुन यांनी ’कलकत्ता फिमेल स्कूल’ सुरू केले. या शाळेचे आता ’बेथुन कॉलेज’ मध्ये रूपांतर झाले आहे. * १८७८ : पुण्यात पहिले मराठी ग्रंथकारांचे संमेलन (आताचे साहित्य संमेलन) भरविण्यात आले * १८९५ : अलेक्झांडर पोपॉफने प्राथमिक रेडिओ रिसीव्हर वापरून रेडिओ संदेशवहनाचा प्रयोग यशस्वी केला * १८९९ : रँड वधाच्या प्रकरणी फितुरी करणाऱ्या द्रविड बंधूंना ठार मारणाऱ्या वासुदेव चाफेकर यांना फाशी === विसावे शतक === * १९०७: मुंबईत विजेवर चालणारी ट्रॅम सुरू झाली. * १९४५ : जर्मनीची दोस्त राष्ट्रांसमोर बिनशर्त शरणागती. युरोपमधील युद्ध समाप्त - युरोप विजय दिन * १९४६: सोनी ह्या कंपनीची स्थापना झाली. * १९५२ : जेफ्री डमर याने आधुनिक संगणनाचा आधार असलेल्या 'इंटिग्रेटेड सर्किट्स'ची संकल्पना प्रकाशित केली * १९५४ - १९५५पासून सर्व विषयांसाठी मराठी माध्यम आणण्याचा ठराव पुणे विद्यापीठाच्या विधिसभेत एकमताने मंजूर करण्यात आला * १९५५: एर इंडियाची मुंबई – तोक्यो विमानसेवा सुरू झाली. * १९७३ : अरुणाचल प्रदेशची राजधानी इटानगरचा पायाभरणी समारंभ * १९७६: होंडा एकॉर्डा या गाडी प्रकाशित करण्यात आली. * १९७८ : एव्हरेस्टची पहिली ऑक्सिजनरहित मोहीम यशस्वी * १९८० : जागतिक आरोग्य संघटनेने देवी रोगाचे उच्चाटन झाल्याचे जाहीर केले * १९९०: लता मंगेशकर यांना दादासाहेब फाळके पुरस्कार प्रदान. * १९९२: एन्डेव्हर हे अंतराळयान आपल्या पहिल्या मोहिमेवर निघाले. * १९९४ : नेल्सन मंडेला दक्षिण आफ्रिकेच्या राष्ट्राध्यक्षपदी * १९९८: मर्सिडीज-बेंज कंपनी ने क्रिस्लर ही कंपनी ४० अब्ज अमेरिकन डॉलर्स मध्ये विकत घेतली ही इतिहासातील सर्वात मोठी औद्योगिक विलीनीकरण आहे. === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २०००|२०००]] - [[व्लादिमिर पुतिन]] [[रशिया]]च्या राष्ट्राध्यक्षपदी. * २००० - [[कोची]] येथे झलेल्या आंतरराष्ट्रीय [[बुद्धिबळ]] स्पर्धेत [[तिरुवनंतपुरम]]चा नऊ वर्षाचा बुद्धिबळ खेळाडू [[अर्जुन विष्णूवर्धन]] हा भारतातील सर्वात लहान [[फिडे]] मास्टर झाला. == जन्म == * [[इ.स. १८४७|१८४७]] - [[आर्चिबाल्ड प्रिमरोझ]], [[:वर्ग:युनायटेड किंग्डमचे पंतप्रधान|युनायटेड किंग्डमचा पंतप्रधान]]. * [[इ.स. १८६१|१८६१]] - [[रबिन्द्रनाथ टागोर]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता [[:वर्ग:बंगाली साहित्यिक|साहित्यिक]]. * [[इ.स. १८६७|१८६७]] - [[व्लादिस्लॉ रेमॉंट]], [[:वर्ग:पोलिश लेखक|पोलिश लेखक]]. * [[इ.स. १८८०|१८८०]] - [[डॉ. पांडुरंग वामन काणे]], कायदेपंडित आणि धर्मशास्त्राचे अभ्यासक; भारतरत्‍न. * [[इ.स. १८९२|१८९२]] - [[जोसिप ब्रॉझ टिटो]], [[:वर्ग:युगोस्लाव्हियाचे राष्ट्राध्यक्ष|युगोस्लाव्हियाचा राष्ट्राध्यक्ष]]. * [[इ.स. १९०९|१९०९]] - [[एडविन लँड]], अमेरिकन संशोधक. * [[इ.स. १९१२|१९१२]] - [[पन्नालाल पटेल]], [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] विजेते [[गुजराती भाषा|गुजराती]] कादंबरीकार. * [[इ.स. १९१९|१९१९]] - [[एव्हा पेरॉन]], [[आर्जेन्टिना]]ची गायिका. * [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[आत्माराम भेंडे]], [[:वर्ग:मराठी अभिनेते|मराठी अभिनेता]], दिग्दर्शक, [[:वर्ग:मराठी लेखक|लेखक]]. * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[रूड लुबर्स]], [[:वर्ग:नेदरलँड्सचे पंतप्रधान|नेदरलँड्सचा पंतप्रधान]]. * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[नित्यानंद हळदीपूर]], [[मैहर घराणे|मैहर घराण्याचे]] [[बासरी]] वादक. * [[इ.स. १९५६|१९५६]] - [[यान पीटर बाल्केनेंडे]], [[:वर्ग:नेदरलँड्सचे पंतप्रधान|नेदरलँड्सचा पंतप्रधान]]. == मृत्यू == {{बदल}} * १९२४: आदिवासींना जंगलात जाण्याचा हक्क मिळण्यासाठी लढणारा क्रांतिकारक [[अल्लुरी सीताराम राजू]] * १९८६- समाजसुधारक [[शिवाजीराव पटवर्धन]] * १९९१: लोककवी मनमोहन उर्फ [[गोपाळ नरहर नातू]] यांचे पुणे येथे निधन. * १९९४: ध्रुपद गायक उस्ताद नसीर झहिरुद्दिन डागर * २००१: लेखिका [[मालती बेडेकर]] ऊर्फ [[विभावरी शिरुरकर]] * २००१: गीतकार, पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित [[प्रेम धवन]] * [[इ.स. २००२|२००२]] - [[दुर्गाबाई भागवत]], [[:वर्ग:मराठी लेखक|मराठी लेखिका]], लोक संस्कृती तसेच लोकसाहित्याच्या संशोधक, लेखन विचार स्वातंत्र्याच्या पुरस्कर्त्या. * [[इ.स. २०२०|२०२०]] - [[मालविका मराठे]], (१९९१-२००१ या काळातल्या त्या दूरदर्शन या दूरचित्रवाणी प्रसारक संस्था-सह्याद्री वाहिनीच्या निवेदिका.) == प्रतिवार्षिक पालन == * रेडियो दिन - [[रशिया]]. * जागतिक अस्थमा दिन * एड्समुळे अनाथ झालेल्यांचा जागतिक दिवस == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||may/7}} ---- [[मे ५]] - [[मे ६]] - '''मे ७''' - [[मे ८]] - [[मे ९]] - ([[मे महिना]]) {{ग्रेगरियन महिने}} nq681cocsz272ygl6zbmti0tel0sv7e 0 2242 2683015 2681474 2026-05-06T13:43:40Z WordWise22 161849 Wikilink added 2683015 wikitext text/x-wiki '''अक्षय्य तृतीया''' हिंदू दिनदर्शिकेतील एक दिवस आहे. [[हिंदू दिनदर्शिका|हिंदू दिनदर्शिकेप्रमाणे]] [[वैशाख शुद्ध तृतीया]] या दिवशी अक्षय्य तृतीया येते. अक्षय्य तृतीया [[साडेतीन शुभ मुहूर्त|साडेतीन मुहूर्तांपैकी]] एक शुभमुहूर्त समजला जातो.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=oScTAQAAIAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=akshaya+tritiya&q=akshaya+tritiya&hl=en|title=Folklore of Hindu Festivals and Ceremonials|last=Gupte|first=B. A.|date=2000|publisher=Shubhi Publications|isbn=978-81-87226-48-2|language=en}}</ref> कालविवेक या ग्रंथामध्ये या दिवशी व्रत करण्याचे महत्त्व विशद केले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=Ww8pAAAAYAAJ&q=akshay+tritiya+Vrata&dq=akshay+tritiya+Vrata&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjbyPH9xa3aAhUWSY8KHUPpB-UQ6AEIVDAH|title=A Study of the Vrata-rites|last=Das|first=Sudhir Ranjan|date=1953|publisher=S. C. Kar|year=|isbn=|location=|pages=43|language=en}}</ref> [[जैन]] धर्मामध्येही या दिवशी व्रत करण्याचे महत्त्व विशेष आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=87k0AwAAQBAJ&pg=PT573&dq=akshay+tritiya+in+india&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjG-Yr-16_aAhXBLo8KHfSACDsQ6AEINTAD#v=onepage&q=akshay%20tritiya%20in%20india&f=false|title=The Religions of India: A Concise Guide to Nine Major Faiths|last=Dalal|first=Roshen|date=2014-04-18|publisher=Penguin UK|isbn=9788184753967|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?hl=en&lr=&id=y4aVRLGhf-8C&oi=fnd&pg=PA3&dq=Akshay+Tritiya&ots=WLqIqYFtoN&sig=WVMK6z7fTkWCJ926AdZHrLBy7E4&redir_esc=y#v=onepage&q=Akshay%20Tritiya&f=false|title=Faith & Philosophy of Jainism|last=Jain|first=Arun Kumar|date=2009|publisher=Gyan Publishing House|isbn=9788178357232|language=en}}</ref> या दिवसाला आखा तीज असेही म्हणले जाते. ह्या दिवशी [[अन्नपूर्णा (देवी)]] जयंती, नर-नारायण या जोडदेवाची जयंती, [[परशुराम]] जयंती, [[बसवेश्वर]] जयंती आणि, हयग्रीव जयंती असते.<ref>J. Gordon Melton (2011). Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations. ABC-CLIO. pp. 18–20. ISBN 978-1-59884-206-7.</ref> या दिवशी भगवान व्यास यांनी [[महाभारत]] ग्रंथाची रचना करायला प्रारंभ केला आणि त्यांचे लेखनिक म्हणून [[गणपती]]ने काम केले अशी आख्यायिका प्रचलित आहे.<ref name=":0">Gordon Melton (2011). Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations. ABC-CLIO. pp. 18–20. ISBN 978-1-59884-206-7.भाषा=इंग्लिश</ref> == अर्थ == [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृतमध्ये]] अक्षय (अक्षय) या शब्दाचा अर्थ "कधीही कमी न होणारा" असा आहे, ज्याचा संदर्भ "समृद्धी, आशा, आनंद, यश" यांच्याशी आहे. तर तृतीया (तृतीया) म्हणजे "चंद्राचा तिसरा दिवस". या दिवसाला हे नाव दिले गेले आहे कारण तो [[हिंदू]] पंचांगातील [[वैशाख]] महिन्यातील [[वसंत|वसंत ऋतूतील]] तिसऱ्या चांद्रदिनी येतो आणि त्यादिवशी याचे पालन केले जाते. या नावाचा अर्थ असा आहे की या दिवशी केलेल्या भक्ती आणि पुण्यकर्माचे फळ कधीही नष्ट होत नाही. ==ज्योतिषशास्त्र== अक्षय्य तृतीया हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक असला तरी, जर त्यादिवशी किंवा त्या दिवसापूर्वी गुरूचा किंवा शु्क्राचा अस्त झालेला असेल तर विवाहादी मंगल कार्ये करू नयेत असे काही ज्योतिष्यांचे मत आहे. असे दुःयोग यापूर्वी अनेक अक्षय्य तृतीयांना आले होते, त्यांपैकी हे काही प्रसंग :-{{संदर्भ हवा}} शुक्रास्त असलेले दिवस : १ मे १९४९, ३ मे १९६५, ५ मे १९७३, ७ मे २००८, ९ मे २०१६. अस्त झाल्याने आकाशात गुरू दिसत नसलेले दिवस : १६ मे १९५६, १ मे १९७६, २३ एप्रिल २०२३. == महत्त्व == * या दिवशी भारताच्या [[उत्तराखंड]] राज्यातील बद्रीनारायणाच्या बंद देवळाचे दार उघडतात. हे मंदिर अक्षय्य तृतीयेला उघडल्यावर दिवाळीतल्या भाऊबीजेच्या दिवशी बंद होते.<ref>"Badrinath shrine closed for winter". TNN. Dehradun: The Times of India. 18 November 2008. Retrieved 28 April 2014.भाषा =इंग्लिश</ref> * नर-नारायण या दोन देवतांनी या दिवशी अवतार घेतला होता असे मानले जाते. * [[परशुराम|परशुरामाचे]] अवतरणसुद्धा याच दिवशी झाले होते असे मानले जाते. या दिवशी परशुरामाची पूजा केली जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=OfA-AQAAIAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=parshuram+jayanti&q=parshuram+jayanti&hl=en|title=The Rough Guide to Rajasthan, Delhi and Agra|date=2007|publisher=Rough Guides|language=en}}</ref> [[File:Parshuramsaraswats.jpg|thumb|परशुराम अवतार]] * वृंदावनाच्या श्री बांकेबिहारीच्या मंदिरात फक्त याच दिवशी श्रीविग्रहाचे चरणदर्शन होते आणि बाकी पूर्ण वर्ष ते वस्त्रांनी झाकलेले असतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9hindi.com/spiritual/akshaya-tritiya-2022-know-how-the-festival-of-akshaya-tritiya-is-celebrated-in-different-parts-of-india-au122-1205210.html|title=Akshaya Tritiya 2022: जानें भारत के विभिन्न हिस्सों में कैसे मनाया जाता है अक्षय तृतीया का त्योहार|last=Bharatvarsh|first=TV9|date=2022-05-01|website=TV9 Bharatvarsh|language=hi|access-date=2023-04-12}}</ref> * जो मनुष्य या दिवशी गंगा स्नान करेल, तो पापांतून मुक्त होतो अशी भारतीय संस्कृतीत धारणा आहे. * [[कृष्णा]]ने [[युधिष्ठिर]]ाला असे सांगितले होते की, 'या तिथीस केलेले दान व हवन क्षयाला जात नाही, म्हणून हिला अक्षय्य तृतीया असे म्हणले आहे. [[देव]] आणि [[पितर]] यांना उद्देशून या तिथीस जे कर्म केले जाते, ते सर्व अक्षय (‍अविनाशी) होते'. *या दिवशी [[गंगा|गंगेचे]] स्वर्गातून पृथ्वीवर अवतरण झाले अशीही आख्यायिका प्रचलित आहे.<ref name=":0" /> ==जैन धर्मात== [[File:Shreyans, the king of Hastinapur offering Sugarcane juice to Lord Rishabhdev.jpg|thumb|राजा श्रेयांश वृषभदेव यांना उसाचा रस देताना]] भगवान वृषभदेव यांना मोक्ष प्राप्त करण्यासाठी सहा महिने तप करावे लागले. त्याकाळात त्यांनी अन्नपाणी ग्रहण केले नव्हते व त्यानंतर ते एकदा ग्रहणासाठी निघाले. परंतु लोकांना आहार दानाचा योग्य विधी माहित नसल्या कारणाने त्यांना अजून पुढील सहा महिने आहार घेता आला नाही. अर्थात त्यांचा वर्षभर उपवास झाला. एकदा [[हस्तिनापूर]] येथे ते आले असता तेथील राजाने त्यांना उसाचा रसाचा आहार दिला. तो दिवस अक्षय्य तृतीयेचा होता.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://hindi.webdunia.com/jain-religion/akshaya-tritiya-in-jainism-117042700044_1.html%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE=%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80|title=Jain Dharma {{!}} Jain Religion {{!}} Jain Tirthankar {{!}} Jainism {{!}} Jainism Religions in India {{!}} Jain Muni {{!}} जैन धर्म|last=Webdunia|access-date=2018-06-01|language=en}}</ref> ==सांस्कृतिक महत्त्व== [[File:Aam Panna (Raw Mango Drink).JPG|thumb|कैरीचे पेय]] [[File:चैत्रगौर.jpg|thumb|चैत्रगौर]] महाराष्ट्रातील स्त्रिया [[चैत्र]] महिन्यात [[चैत्रगौरी|चैत्रगौरीची]] स्थापना व पूजा करतात. चैत्रातील एखाद्या दिवशी हळदीकुंकवाच्या निमित्ताने बायकांना घरी बोलावून मोगऱ्याची फुले किंवा गजरा, आंब्याची डाळ (किंवा भिजवलेले हरबरे) आणि पन्हे देतात. त्या हळदीकुंकू समारंभांचा (गौरी उत्सवाचा) अक्षय्य तृतीया हा शेवटचा दिवस असतो.<ref>भारतीय संस्कृती कोश (महादेवशास्त्री जोशी), खंड तिसरा</ref> ==आख्यायिका== अक्षय्य तृतीयेला कृत युग संपून त्रेतायुग सुरू झाले असे मानले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.patrika.com/jabalpur-news/akshaya-tritiya-pujan-vidhi-and-its-importance-in-hindi-1565033/|title=हिंदी खबर, Latest News in Hindi, हिंदी समाचार, ताजा खबर|website=Patrika News|language=hindi|access-date=2021-05-05}}</ref> [[ज्योतिष|ज्योतिषशास्त्रा]]त कृत, त्रेता, द्वापर आणि कलियुगाची सर्व वर्ष मिळून होणाऱ्या काळाला ‘महायुग' असे म्हणतात. ही चार युगे महायुगाचे चार चरण असल्याचे मानले जाते. [[ब्रह्मदेव|ब्रह्मदेवा]]च्या दिवसाचा जो प्रारंभ त्याला ‘कल्पादीं' तसेच त्रेतायुगाचा (१२,९६,००० सौर वर्षाएवढा त्रेतायुगाचा काळ) प्रारंभ म्हणजे ‘युगादी' ही तिथी वैशाख शुद्ध तृतीयेला येते.मात्र त्रेतायुग नेमक्या कोणत्या वर्षी सुरू झाले त्याची माहिती मिळत नाही. ==शेतीसंबंधी प्रथा== या दिवशी कृषी संस्कृतीचा पालक म्हणून [[बलराम|बलरामाची]] पूजा होते.<ref>{{Cite web |title=AAU's Role in Krishi Mahotsav Model |url=http://krishikosh.egranth.ac.in/bitstream/1/63953/1/Krishi%20Mahotsav%20Model.pdf}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=MwNkAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=balram+puja+on+akshaya+tritiya&q=balram+puja+on+akshaya+tritiya&hl=en|title=Kaśmīra, itihāsa, saṃskr̥ti, tathā lokagīta|last=Muṃśī|first=Vimalā Kumārī|date=1993|publisher=Ārya Buka Ḍipo|language=hi}}</ref> ==धार्मिक आचार== हा दिवस पूर्वजांचे ऋण फेडण्याचा दिवस म्हणून पाळला जातो. पूर्वजांच्या स्मृतींना उजाळा देण्यासाठी या दिवशी [[पितर|पितरांचे]] स्मरण करून त्यांच्या प्रतिमेचे पूजन करतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9hindi.com/spiritual/akshaya-tritiya-2022-to-please-lord-vishnu-and-pitra-on-akshaya-tritiya-worship-with-this-vidhi-1193040.html|title=Akshaya Tritiya 2022 : अक्षय तृतीया पर भगवान विष्णु और पितरों को प्रसन्न करने के लिए इस विधि से करें पूजा|last=Bharatvarsh|first=TV9|date=2022-04-25|website=TV9 Bharatvarsh|language=hi|access-date=2023-04-12}}</ref> या दिवशी मातीचे मडके आणून, त्यात पाणी भरून त्यात [[वाळा]] टाकतात. त्याने या पाण्याला सुगंध येतो.[[पळस|पळसाच्या]] पानांच्या केलेल्या [[पत्रावळ|पत्रावळीवर]] व [[द्रोण|द्रोणात]] तांदळाची [[खीर]], [[कैरीचे पन्हे]] किंवा [[चिंचोणी]], [[पापड]], [[कुरडया]] इत्यादी वाढतात. सुगंधित पाण्याने भरलेला घट [[ब्राह्मण|ब्राह्मणाला]] दान करतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/shamli/importance-of-donating-a-water-filled-kalash-on-akshaya-tritiya-shamli-news-mrt5870018158|title=अक्षय तृतीया पर जल भरे कलश दान का है महत्व|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2023-04-12}}</ref> असे केल्याने पितरांचा संतोष होतो असे मानले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=jtUEAQAAIAAJ&dq=akshay+tritiya+Vrata&focus=searchwithinvolume&q=akshay+tritiya+Vrata|title=Hinduoṃ ke vrata, parva aura tyauhāra: hindūoṃ ke sampūrṇa vratoṃ, parvoṃ aura tyauhāroṃ kī śāstrīya vidhi, māhātmya tathā paurāṇika evaṃ loka-kathāem̐|last=Tripathi|first=Rampratap|date=1966|publisher=Loka-Bhāratī Prakāśana|language=hi}}</ref> या दिवशी सुरू केलेल्या कोणत्याही शुभ कार्याचे फळ 'अक्षय्य'(न संपणारे) असे मिळते, असा समज आहे. अक्षय्य तृतीयेच्या दिवशी सदोदित सुख व समृद्धी प्राप्‍त करून देणाऱ्या देवतेच्या कृतज्ञतेचा भाव ठेवून केलेल्या उपासनेमुळे आपल्यावर होणाऱ्या त्या देवतेच्या कृपादृष्टीचा कधीही क्षय होत नाही, अशी समजूत आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/astro/religion-festival-news/akshaya-tritiya-2021-importance-of-akshaya-tritiya-in-marathi/articleshow/82617896.cms|title=हिंदू धर्मात अक्षय्य तृतीयेचे खास महत्व, जाणून घ्या तुम्हाला आहे का ही माहिती ?|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2022-05-03}}</ref> ==हिंदू धार्मिक व सांस्कृृृृतिक आचार== * या दिवशी जवळच्या नदीत किंवा जमल्यास गंगेत वा समुद्रात अंघोळ करणे. * सकाळी पंखा, तांदूळ, मीठ, तूप, साखर, चिंच, फळ आणि वस्त्राचे दान देऊन ब्राह्मणांना दक्षिणादान. * ब्राह्मण भोजन घालणे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/spiritual/religion-akshaya-tritiya-10387327.html|title=अक्षय तृतीया: जानिए, क्या करें इस दिन|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2021-05-04|archive-date=2021-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504100431/https://www.jagran.com/spiritual/religion-akshaya-tritiya-10387327.html|url-status=dead}}</ref> * या दिवशी सातूचे महत्त्व असून ते जरूर खाणे. * या दिवशी नवीन वस्त्र, शस्त्र, दागिने यांची खरेदी करणे. [[File:Gold shop in Marakesh.jpg|thumb|सोन्याचे दागिने]] * साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक असल्याने या दिवशी नवीन घरात प्रवेश, नवीन वस्तू घेणे, मोठे आर्थिक व्यवहार करणे आदी शुभ कामेही केली जातात.<ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=http://marathi.webdunia.com/article/hinduism-marathi/%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%AF-%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AF%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A5%87-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B5-110051500037_1.html|title=अक्षय तृतीयेचे महत्त्व|last=वेबदुनिया|access-date=2018-06-01|language=en}}</ref> ==भारताच्या विविध प्रांतांत वा प्रदेशांत== * [[उत्तर भारत]] - या प्रांतात या दिवशी पूजा आणि प्रार्थना केल्या जातात. परशुराम जन्मोत्सव साजरा केला जातो.गंगा नदीमध्ये स्नान करणे,तीर्थयात्रा करणे,[[यज्ञ]] करणे तसेच अन्न आणि धनाचे दान करणे, ब्राह्मणाला सातू आणि समिधा देणे,असे धार्मिक आचार या दिवशी केले जातात. * [[ओरिसा]] - [[File:Rath Yatra Puri 2007 11028.jpg|thumb|रथयात्रा]] या प्रांतात शेतकरी वर्गात या दिवसाचे महत्त्व विशेष आहे. या दिवशी लक्ष्मी देवतेची पूजा करून नवीन धान्याची पेरणी केली जाते. या सणाला मुठी चूहाणा म्हणले जाते. या दिवशी पालेभाज्या आणि मांसाहार यांचे सेवन केले जात नाही. प्रसिद्ध अशा जगन्नाथ रथयात्रेचा प्रारंभ या दिवशी होतो.देवाच्या नौका विहारासाठी पाच बोटी यानिमित्ताने सुशोभित केल्या जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://odishabytes.com/boat-preparation-begins-for-lord-jagannaths-chandan-yatra-in-odishas-puri/|title=Boat Preparation Begins For Lord Jagannath's Chandan Yatra In Odisha's Puri|date=2023-04-06|website=odishabytes|language=en-US|access-date=2023-04-12}}</ref> * [[दक्षिण भारत]] - महाविष्णू आणि लक्ष्मी व कुबेर पूजन यांचे महत्त्व या दिवशी असते.मंदिरात दर्शनाला जाणे,अन्नदान करणे असे आचार या दिवशी केले जातात.<ref name=":1" /> * [[पश्चिम बंगाल]] - या प्रदेशातील व्यापारी वर्गात अक्षय्यतृतीया महत्त्वाचा दिवस मानला जातो. हालकटा या नावाने या दिवशी गणपतीची आणि लक्ष्मीची विशेष पूजा केली जाते. व्यापारी लोक नव्या हिशोबाच्या वह्या या दिवशी वापरात आणतात.<ref name=":1" /> * [[राजस्थान]] - राजस्थानातही हा दिवस शुभ मुहूर्ताचा समजतात.. तेथे या दिवसाला आखा तीज असे म्हणतात. राजस्थानातील शहरी आणि ग्रामीण भागांत या दिवशी [[विवाह]] करण्याची पद्धती आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=vm_KCE4XXPMC&pg=PA724&dq=akshy+tritiya&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiOgKqh16_aAhXHvY8KHTQPBs4Q6AEIJjAA#v=onepage&q=akshy%20tritiya&f=false|title=People of India: Rajasthan|last=Singh|first=K. S.|date=1998|publisher=Popular Prakashan|isbn=9788171547692|language=en}}</ref> * [[महाराष्ट्र]] - महाराष्ट्रातील खान्देश मध्ये अक्षय तृतीयेच्या सणाला “[[आखाजी]]” म्हणून संबोधले जाते , खान्देशात आखाजी हा सण दीपावली इतकाच महत्त्वाचा गणला जातो. सालदार, बलुतेदार अक्षय तृतीया या दिवसापासून नवी सुरुवात करतात. ==अन्य धर्मात== बौद्ध धर्मामध्ये आखाजी या दिवसाचे विशेष महत्व मानले जाते. बौद्ध धर्मातील क्षत्रिय परंपरेत या दिवसाचे औचित्य आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.tpsgnews.com/%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%BC%E0%A5%8D%E0%A4%AE/akhaji/19/2879|title=आखाजी : tpsgnews.com|website=www.tpsgnews.com|language=en|access-date=2023-04-12}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[साडेतीन शुभ मुहूर्त]] * [[चैत्रगौर]] * [https://24yesnews.com/akshaya-tritiya-2024/ अक्षय्य तृतीया 2024 पूजा मुहूर्त,सोने खरेदीच्या वेळा,तारीख आणि महत्त्व] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240510012948/https://24yesnews.com/akshaya-tritiya-2024/ |date=2024-05-10 }} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतीय सण आणि उत्सव}} {{हिंदू सण}} [[वर्ग:हिंदू पंचांग]] [[वर्ग:भारतीय सण आणि उत्सव]] [[वर्ग:भारतातील हिंदू सण]] qy5oyvr38vzt4ttj7xmchne4jcx420v 0 8231 2683110 2015247 2026-05-07T05:09:46Z Abhijitsathe 4193 2683110 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = मुर्शिदाबाद |स्थानिक_नाव = मुर्शिदाबाद जिल्हा |चित्र_नकाशा = Murshidabad in West Bengal (India).svg |अक्षांश-रेखांश = |राज्याचे_नाव = पश्चिम बंगाल |विभागाचे_नाव = [[प्रेसिडंसी]] |मुख्यालयाचे_नाव = [[बहरामपूर]] |तालुक्यांची_नावे = |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ५३२४ |लोकसंख्या_एकूण = ७१,०२,४३० |जनगणना_वर्ष = २००१ |लोकसंख्या_घनता = १३३४ |शहरी_लोकसंख्या = ७,३२,३४३ |साक्षरता_दर = ६७.५३ |लिंग_गुणोत्तर = ९५२ |प्रमुख_शहरे = |जिल्हाधिकार्यांचे_नाव =परवेझ अहमद सिद्दीक्की |लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे = [[मुर्शिदाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|मुर्शिदाबाद]], [[जंगीपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|जांगीपूर]], [[बहरामपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|बहरामपूर]] |विधानसभा_मतदारसंघाची_नावे = |खासदारांची_नावे = |पर्जन्यमान_मिमी = १५९३ |संकेतस्थळ = http://www.murshidabad.gov.in/ }} '''मुर्शिदाबाद''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[पश्चिम बंगाल]] राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र [[बहरामपूर]] येथे आहे. ५,३४१ चौ. किमी क्षेत्रफळ असलेल्या मुर्शिदाबाद जिल्ह्याची लोकसंख्या २०११ साली सुमारे ७१ लाख इतकी होती. हा भारतामधील नवव्या क्रमांकाच्या घनदाट वस्तीचा जिल्हा आहे. [[मुर्शिदाबाद]] शहर हे १८व्या शतकात बंगालच्या नवाबाचे राजधानीचे शहर होते. बंगालचा शेवटचा स्वायत्त नवाब [[सिराज उद-दौला]] ह्याचा जन्म येथेच झाला. ==चतुःसीमा== ==तालुके== ==बाह्य दुवे== {{पश्चिम बंगाल - जिल्हे}} [[वर्ग:मुर्शिदाबाद जिल्हा| ]] bj3jc1ght42bwfza05pje3ikb4bkzv1 0 8233 2683129 2015248 2026-05-07T06:54:56Z Abhijitsathe 4193 2683129 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = उत्तर २४ परगणा जिल्हा |स्थानिक_नाव = উত্তর চব্বিশ পরগণা জেলা |चित्र_नकाशा = North 24 Parganas in West Bengal (India).svg |अक्षांश-रेखांश = |राज्याचे_नाव = पश्चिम बंगाल |विभागाचे_नाव = |मुख्यालयाचे_नाव = [[बारासात]] |तालुक्यांची_नावे = |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ४०९४ |लोकसंख्या_एकूण = १,००,८२,८५२ |जनगणना_वर्ष = २०११ |लोकसंख्या_घनता = २५०० |शहरी_लोकसंख्या = |साक्षरता_दर = ८४.५% |लिंग_गुणोत्तर = ९४९ |प्रमुख_शहरे = |लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे = [[बनगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|बनगाव]], [[बराकपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|बराकपूर]], [[दम दम (लोकसभा मतदारसंघ)|दम दम]], [[बारासात (लोकसभा मतदारसंघ)|बारासात]], [[बशीरहाट (लोकसभा मतदारसंघ)|बशीरहाट]] |विधानसभा_मतदारसंघाची_नावे = |खासदारांची_नावे = |पर्जन्यमान_मिमी = |संकेतस्थळ = http://www.north24parganas.gov.in/n24p/index.php }} '''उत्तर २४ परगणा जिल्हा''' हा [[भारत]]ाच्या [[पश्चिम बंगाल]] राज्यामधील एक जिल्हा आहे. हा जिल्हा पश्चिम बंगालच्या दक्षिण भागात स्थित असून त्याच्या पूर्वेला [[बांगलादेश]] तर दक्षिणेला [[बंगालचा उपसागर]] आहे. उत्तर २४ परगणा जिल्ह्याचा बराचसा भाग [[कोलकाता]] महानगराच्या हद्दीत येतो. [[नेताजी सुभाषचंद्र बोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ह्याच जिल्ह्यातील [[डमडम]] शहरामध्ये स्थित आहे. उत्तर २४ परगणा जिल्ह्याची लोकसंख्या १ कोटी पेक्षा अधिक असून [[महाराष्ट्र]]ामधील [[ठाणे जिल्हा|ठाणे जिल्ह्याचे]] विभाजन झाल्यामुळे सध्या उत्तर २४ परगणा हा भारतामधील सर्वाधिक लोकसंख्येचा जिल्हा बनला आहे. {{पश्चिम बंगाल - जिल्हे}} [[वर्ग:उत्तर २४ परगणा जिल्हा| ]] 5a3y7k3d8td4wwsmw6s5h4wr702u4x8 0 14510 2683111 2473180 2026-05-07T05:17:40Z Abhijitsathe 4193 2683111 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमानतळ | name = नेताजी सुभाषचंद्र बोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ | nativename = নেতাজি সুভাষচন্দ্র বসু আন্তর্জাতিক বিমানবন্দর | nativename-a = | nativename-r = डमडम विमानळ | image = Kolkata_Airport_New_Terminal_Outside_view.JPG | image-width = | caption = नवे टर्मिनल १ | IATA = CCU | ICAO = VECC <center>{{Location map|पश्चिम बंगाल|width=250|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=CCU|position=bottom |lat_deg=22|lat_min=39|lat_sec=17|lat_dir=N |lon_deg=88|lon_min=26|lon_sec=48|lon_dir=E }}<small>पश्चिम बंगालमधील स्थान</small></center> | type = जाहीर | owner = [[भारतीय विमानतळ प्राधिकरण]] | operator = | city-served = [[कोलकाता]] | location = [[डमडम]], [[उत्तर २४ परगणा जिल्हा]], [[पश्चिम बंगाल]] | hub = [[एर इंडिया]]<br />[[स्पाइसजेट]]<br />[[ब्ल्यू डार्ट एव्हिएशन]]<br />[[जेटकनेक्ट]] | elevation-f = १६ | elevation-m = ५ | coordinates = {{coord|22|39|17|N|88|26|48|E|region:MX_type:airport|display=inline}} | metric-elev = | metric-rwy =yes |r1-number = 01L/19R |r1-length-f = 7,497 |r1-length-m = 2,285 |r1-surface = डांबरी |r2-number = 01R/19L |r2-length-f = 12,008 |r2-length-m = 3,660 |r2-surface = डांबरी | stat-year = २०१२ | stat1-header = एकूण प्रवासी | stat1-data = {{increase}} १,०१,००,२३२ | stat2-header = विमान उड्डाणे | stat2-data = ९२,८७१ | footnotes = }} '''नेताजी सुभाषचंद्र बोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' (पारंपरिक नाव डमडम विमानळ) {{विमानतळ संकेत|CCU|VECC}} हा [[भारत]] देशाच्या [[कोलकाता]] शहरामधील प्रमुख आंतरराष्ट्रीय [[विमानतळ]] आहे. [[भारताचा स्वातंत्र्यलढा|भारताचे स्वातंत्र्यसेनानी]] [[नेताजी सुभाषचंद्र बोस]] ह्यांचे नाव दिला गेलेला हा विमानतळ भारतामधील पाचव्या क्रमांकाच्या वर्दळीचा विमानतळ आहे. [[ईशान्य भारत]]ामधील बव्हंशी शहरांना जोडणाऱ्या विमानसेवेचे कोलकाता हे प्रमुख केंद्र आहे. डमडम विमानतळ २००५ साली [[कोलकाता उपनगरी रेल्वे]]द्वारे कोलकाता शहराशी जोडला गेला. विमानतळापर्यंत उपनगरी रेल्वेसेवा पोचवणारे कोलकाता हे भारतामधील पहिलेच शहर आहे. ==इतिहास== [[कोलकाता|कोलकात्याच्या]] भौगोलिक स्थानामुळे [[युरोप]] ते [[इंडोचीन]] व [[ऑस्ट्रेलिया]] ह्या मार्गावरील तो एक महत्त्वाचा थांबा ठरला. १९२४ सालापासून [[के.एल.एम.]] कंपनीच्या [[ॲम्स्टरडॅम]] ते [[जाकार्ता]] ह्या विमानसेवेचा कलकत्त्याला थांबा चालू झाला. ह्याच वर्षी [[रॉयल एर फोर्स]]चे विमान देखील येथे थांबले होते. १९३० साली डमडम विमानतळाची धावपट्टी संपूर्ण वर्षभर वापरासाठी योग्य ठरवण्यात आली व अनेक विमानकंपन्यांनी येथे थांबे सुरू केले. [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धामध्ये]] डमडम विमानतळावरून ब्रम्हदेशात बॉंबहल्ले करण्यासाठी [[अमेरिका|अमेरिकन]] हवाई दलाने येथूनच आपली ''बी-२४ लिबरेटर'' ही लढाऊ विमाने उडवली. महायुद्धानंतर येथील प्रवासी वर्दळ वाढीस लागली. १९६४ साली [[इंडियन एरलाइन्स]]ने [[दिल्ली]]-कलकत्ता ही पहिली जेट सेवा सुरू केली. १९९५ साली डमडम विमानतळाचे नाव बदलून नेताजी सुभाषचंद्र बोस विमानतळ असे ठेवले गेले. १६ मार्च २०१३ रोजी नवे टर्मिनल खुले केले गेले आणि अंतर्देशीय-आंतरराष्ट्रीय प्रस्थाने व आगमने येथूनच होऊ लागली ==गंतव्यस्थाने== {{Airport-dest-list |3rdcoltitle = कॉनकोर्स | [[एर इंडिया]]|[[अगरतला विमानतळ|अगरताळा]], [[लेंगपुई विमानतळ|ऐझॉल]], [[बागडोगरा विमानतळ|बागडोगरा]], [[केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बंगळूर]], [[चेन्नई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चेन्नई]], [[इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दिल्ली]], [[दिब्रुगढ विमानतळ|दिब्रुगढ]], [[दिमापूर विमानतळ|दिमापूर]], [[गया विमानतळ|गया]], [[लोकप्रिय गोपीनाथ बोरदोलोई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|गुवाहाटी]], [[वीर सावरकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्ट ब्लेअर]], [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हैदराबाद]], [[इंफाल विमानतळ|इंफाळ]], [[छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मुंबई]], [[सिलचर विमानतळ|सिलचर]] | देशांतर्गत | [[एर इंडिया]] | [[शाहजलाल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डाक्का]], [[त्रिभुवन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|काठमांडू]], [[यांगून विमानतळ|रंगून]]| आंतरराष्ट्रीय | [[एर इंडिया रीजनल]] | [[लोकप्रिय गोपीनाथ बोरदोलोई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|गुवाहाटी]], [[लिलाबारी विमानतळ|लखीमपूर]], [[शिलाँग विमानतळ|शिलाँग]], [[सिलचर विमानतळ|सिलचर]], [[तेझपूर विमानतळ|तेझपूर]] | देशांतर्गत | [[एरएशिया]] | [[क्वालालंपूर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्वालालंपूर]] | आंतरराष्ट्रीय | {{nowrap|[[बिमान बांगलादेश एरलाइन्स]]}} | [[शाहजलाल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डाक्का]] | आंतरराष्ट्रीय | [[चायना ईस्टर्न एरलाइन्स]] | [[कुन्मिंग]] | आंतरराष्ट्रीय | [[ड्रॅगनएर]] ([[कॅथे पॅसिफिक]]) | [[हाँग काँग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हाँग काँग]] | आंतरराष्ट्रीय | [[ड्रुक एर]] | [[पारो विमानतळ|पारो]], [[सिंगापूर चांगी विमानतळ|सिंगापूर]] | आंतरराष्ट्रीय | [[एमिरेट्स]] | [[दुबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दुबई]] | आंतरराष्ट्रीय | [[एतिहाद एरवेझ]] | [[अबु धाबी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अबु धाबी]] <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.zawya.com/story/Etihad_Airways_expands_India_operations_with_new_flights_to_Kolkata-ZAWYA20140710120558/|date=10 July 2014|accessdate=10 July 2014|title=Etihad Airways expands India operations with new flights to Kolkata|archive-date=2014-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20141101214108/https://www.zawya.com/story/Etihad_Airways_expands_India_operations_with_new_flights_to_Kolkata-ZAWYA20140710120558/|url-status=dead}}</ref>| आंतरराष्ट्रीय | [[गोएर]] | [[सरदार वल्लभभाई पटेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अहमदाबाद]], [[बागडोगरा विमानतळ|बागडोगरा]], [[बिजु पटनायक विमानतळ|भुवनेश्वर]], [[इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दिल्ली]], [[लोकप्रिय गोपीनाथ बोरदोलोई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|गुवाहाटी]], [[छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मुंबई]], [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नागपूर]], [[लोकनायक जयप्रकाश विमानतळ|पाटणा]], [[वीर सावरकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्ट ब्लेअर]], [[पुणे विमानतळ|पुणे]] | देशांतर्गत | [[इंडिगो एरलाइन्स|इंडिगो]] | [[अगरतला विमानतळ|अगरताळा]], [[सरदार वल्लभभाई पटेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अहमदाबाद]], [[बागडोगरा विमानतळ|बागडोगरा]], [[केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बंगलोर]], [[बिजू पटनाईक विमानतळ|भुवनेश्वर]], [[चेन्नई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चेन्नई]], [[कोइंबतूर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोइंबतूर]], [[इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दिल्ली]], [[दिब्रुगढ विमानतळ|दिब्रुगढ]], [[गोवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|गोवा]], [[लोकप्रिय गोपीनाथ बोरदोलोई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|गुवाहाटी]], [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हैदराबाद]], [[इंफाल विमानतळ|इंफा्ळ]], [[देवी अहिल्याबाई होळकर विमानतळ|इंदूर]], [[जयपूर विमानतळ|जयपूर]], [[कोचीन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोचीन]], [[चौधरी चरण सिंह आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लखनौ]], [[छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मुंबई]], [[नागपूर विमानतळ|नागपूर]], [[लोकनायक जयप्रकाश विमानतळ|पाटणा]], [[पुणे विमानतळ|पुणे]], [[रायपूर विमानतळ|रायपूर]], [[बिरसा मुंडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रांची]], [[त्रिवेंद्रम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|त्रिवेंद्रम]], [[विशाखापट्टणम विमानतळ|विशाखापट्टणम]] | देशांतर्गत | [[इंडिगो एरलाइन्स|इंडिगो]] | [[सुवर्णभूमी विमानतळ|बँकॉक]] | आंतरराष्ट्रीय | [[जेट एरवेझ]] | [[बागडोगरा विमानतळ|बागडोगरा]], [[गोवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|गोवा]], [[छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मुंबई]], [[पुणे विमानतळ|पुणे]], | देशांतर्गत | जेट एरवेझ| [[शाहजलाल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डक्का]] | आंतरराष्ट्रीय |जेट एरवेझ<br>चालक: [[जेटकनेक्ट]] | [[अगरतला विमानतळ|अगरताळा]], [[लेंगपुई विमानतळ|ऐजॉल]], [[केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बंगलोर]], [[इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दिल्ली]], [[लोकप्रिय गोपीनाथ बोरदोलोई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|गुवाहाटी]], [[इंफाल विमानतळ|इंफाळ]], [[जोरहाट विमानतळ|जोरहाट]], [[लोकनायक जयप्रकाश विमानतळ|पाटणा]], [[वीर सावरकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्ट ब्लेअर]], [[पुणे विमानतळ|पुणे]], [[बिरसा मुंडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रांची]], [[सिलचर विमानतळ|सिलचर]], [[लाल बहादूर शास्त्री विमानतळ|वाराणसी]] | देशांतर्गत | [[कतार एरवेझ]] | [[हमाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दोहा]] | आंतरराष्ट्रीय | रीजंट एरवेझ | [[शाह अमानत आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चित्तगांव]], [[शाहजलाल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डाक्का]] | आंतरराष्ट्रीय | सिल्क एर | [[सिंगापूर चांगी विमानतळ|सिंगापूर]] | आंतरराष्ट्रीय | [[सिंगापूर एरलाईन्स]] | [[सिंगापूर चांगी विमानतळ|सिंगापूर]] | आंतरराष्ट्रीय | [[स्पाईसजेट]] | [[अगरतला विमानतळ|अगरताळा]], [[बागडोगरा विमानतळ|बागडोगरा]], [[केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बंगलोर]], [[चेन्नई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चेन्नई]], [[इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दिल्ली]], [[गोवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|गोवा]], [[लोकप्रिय गोपीनाथ बोरदोलोई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|गुवाहाटी]], [[छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मुंबई]], [[वीर सावरकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्ट ब्लेअर]] | देशांतर्गत | [[स्पाईसजेट]] | [[सुवर्णभूमी विमानतळ|बॅॅंकॉक]] | आंतरराष्ट्रीय | ताशी एर | [[सुवर्णभूमी विमानतळ|बॅॅंकॉक]], [[पारो विमानतळ|पारो]] | आंतरराष्ट्रीय | [[थाई एरवेझ]] | [[स्वर्णभूमी विमानतळ|बॅॅंकॉक]] | आंतरराष्ट्रीय | युनायटेड एरवेझ | [[शाह अमानत आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चित्तगांव]], [[शाह जलाल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डाक्का]]| आंतरराष्ट्रीय }} ==बाह्य दुवे== *[http://www.aai.aero/kolkata/index.jsp अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140730150423/http://www.aai.aero/kolkata/index.jsp |date=2014-07-30 }} {{कॉमन्स वर्ग|Netaji Subhash Chandra Bose International Airport|{{लेखनाव}}}} [[वर्ग:कोलकातामधील वाहतूक]] [[वर्ग:पश्चिम बंगालमधील विमानतळ]] bi44s3dvhr2rfy1cirg0q6ngiyumky6 0 20213 2683093 2654451 2026-05-07T02:45:45Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683093 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} जनरल '''कोदंडेरा सुबय्या थिमय्या''' ([[मार्च ३०|३० मार्च]], [[इ.स. १९०६|१९०६]] - [[डिसेंबर १७|१७ डिसेंबर]], [[इ.स. १९६५|१९६५]]) हे भारतीय लष्कराचे मुख्याधिकारी होते. हे १९५७ ते १९६१ दरम्यान या पदावर होते. {{विस्तार}} {{DEFAULTSORT:थिमय्या, के.एस.}} [[वर्ग:भारतीय सरसेनापती]] [[वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९०६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९६५ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर विजेते]] ahl8hypz3xm51k4fkmmi2nhqvkf8p6e 0 32267 2683019 2679214 2026-05-06T14:08:13Z ~2026-27445-74 182855 /* वातानुकूलित */ 2683019 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Mumbai_CST_inside.jpg|250 px|इवलेसे| मुंबई छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस हे मध्य मार्गाचे दक्षिण मुंबईमधील टर्मिनस आहे.]] [[चित्र:Mumbai Train.JPG|250 px|इवलेसे|नव्या लोकल गाड्या]] {{मुंबई उपनगरी रेल्वे मध्य मार्ग नकाशा}} '''मध्य''' हा [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]]च्या तीन प्रमुख मार्गांपैकी एक आहे. [[मध्य रेल्वे]]द्वारे चालवला जाणारा हा मार्ग दक्षिण मुंबई मधील [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]]पासून सुरू होतो व मुंबई बेटाच्या मध्य भागातून धावतो. मुंबईची मध्य उपनगरे जोडणारा हा मार्ग [[ठाणे]], [[डोंबिवली]], [[कल्याण]] इत्यादी महत्त्वाच्या शहरांमधून धावतो. [[कल्याण]] येथे मध्य मार्गाचे दोन फाटे फुटतात. ईशान्य फाटा [[कसारा रेल्वे स्थानक|कसाऱ्यामार्गे]] [[नाशिक रोड रेल्वे स्थानक|नाशिककडे]] तर आग्नेय फाटा [[कर्जत रेल्वे स्थानक|कर्जतमार्गे]] [[पुणे रेल्वे स्थानक|पुण्याकडे]] धावतो. [[दादर रेल्वे स्थानक|दादर]], [[परळ रेल्वे स्थानक]] आणि [[माटुंगा रेल्वे स्थानक|माटुंगा]] येथे मध्य आणि [[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम]] दोन्ही मार्ग असल्यामुळे मार्ग बदलणे शक्य होते. [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]], [[मशीद रेल्वे स्थानक|मशीद]], [[सँडहर्स्ट रोड रेल्वे स्थानक|सँडहर्स्ट रोड]] आणि [[कुर्ला रेल्वे स्थानक|कुर्ला]] ह्या स्थानकांवरून [[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्गाद्वारे]] प्रवासाची सोय उपलब्ध आहे. [[ठाणे रेल्वे स्थानक|ठाणे]] येथून [[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]] तसेच [[दिवा जंक्शन रेल्वे स्थानक|दिवा]] आणि [[कोपर रेल्वे स्थानक|कोपर]] येथे [[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]ची जोड आहे. [[नेरळ जंक्शन रेल्वे स्थानक|नेरळ]]वरून [[माथेरान डोंगरी रेल्वे]]सुद्धा उपलब्ध आहे. ==स्थानके== (जलद लोकल केवळ ठळक अक्षरांमधील स्थानकांवरच थांबतात.) ===मुख्य मार्ग=== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:1%;" |# ! style="width:5%;" |स्थानक नाव ! style="width:1%;" |स्थानक कोड ! style="width:5%;" |जोडमार्ग |- |१||'''[[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]]'''||CSMT / ST||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |२||{{rws|मशीद}}||||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |३||{{rws|सँडहर्स्ट रोड}}||||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |४||'''{{rws|भायखळा}}'''||BY|| |- |५||{{rws|चिंचपोकळी}}|||| |- |६||{{rws|करी रोड}}|||| |- |७||'''{{rws|परळ}}'''||PR||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]] |- |८||'''{{rws|दादर}}'''||D||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]] |- |९||{{rws|माटुंगा}}||||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]] |- |१०||{{rws|शीव}}|||| |- |११||'''{{rws|कुर्ला}}'''||C||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |१२||{{rws|विद्याविहार}}|||| |- |१३||'''{{rws|घाटकोपर}}'''||G|| |- |१४||'''{{rws|विक्रोळी}}'''|||| |- |१५||{{rws|कांजुर मार्ग}}|||| |- |१६||'''{{rws|भांडुप}}'''|||| |- |१७||{{rws|नाहूर}}|||| |- |१८||'''{{rws|मुलुंड}}'''|||| |- |१९||'''{{rws|ठाणे}}'''||T||[[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]] |- |२०||{{rws|कळवा}}|||| |- |२१||{{rws|मुंब्रा}}|||| |- |२२||'''{{rws|दिवा जंक्शन}}'''||||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]] |- |२३||{{rws|कोपर}}||||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]] |- |२४||'''{{rws|डोंबिवली}}'''||DI|| |- |२५||{{rws|ठाकुर्ली}}|||| |- |२६||'''{{rws|कल्याण जंक्शन}}'''||K|| |} ===मुख्य मार्ग फाटे=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |+आग्नेय उपमार्ग ! style="width:1%;" |# ! style="width:5%;" |स्थानक नाव ! style="width:1%;" |स्थानक कोड |- |१||'''{{rws|कल्याण जंक्शन}}'''|| K |- |२||{{rws|विठ्ठलवाडी}}|| |- |३||{{rws|उल्हासनगर}}|| |- |४||'''{{rws|अंबरनाथ}}'''|| A |- |५||'''{{rws|बदलापूर}}'''|| BL |- |६||{{rws|वांगणी}}|| |- |७||{{rws|शेलू}}|| |- |८||'''{{rws|नेरळ जंक्शन}}'''|| |- |९||{{rws|भिवपुरी रोड}}|| |- |१०||'''{{rws|कर्जत}}'''|| S |- |११||{{rws|पळसधरी}}|| |- |१२||{{rws|केळवली}}|| |- |१३||{{rws|डोळवली}}|| |- |१४||{{rws|लौजी}}|| |- |१५||'''{{rws|खोपोली}}'''|| KP |} {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ईशान्य उपमार्ग ! style="width:1%;" |# ! style="width:5%;" |स्थानक नाव ! style="width:1%;" |स्थानक कोड |- |१||'''{{rws|कल्याण जंक्शन}}'''|| K |- |२||{{rws|शहाड}}|| |- |३||{{rws|आंबिवली}}|| |- |४||'''{{rws|टिटवाळा}}'''|| TL |- |५||{{rws|खडावली}}|| |- |६||{{rws|वाशिंद}}|| |- |७||'''{{rws|आसनगाव}}'''|| AN |- |८||{{rws|आटगाव}}|| |- |९||{{rws|तानशेत}}|| |- |१०||{{rws|खर्डी}}|| |- |११||{{rws|उंबरमाळी}}|| |- |१२||'''{{rws|कसारा}}'''|| N |} == १२ डबा अर्धजलद == {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#afeeee"| दादर / छशिमट कडे ! # ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक |- | rowspan="2"| १ || रेल्वे कर्मचारी || ५:१४ || कल्याण || ६:४१ || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत धीमी पुढे मुलुंड, भांडुप, विक्रोळी, घाटकोपर, कुर्ला, परळ, भायखळा |- | rowspan="2"| २ || ९५७०६ || ७:२६ || कल्याण || ८:३० || दादर |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत धीमी पुढे भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला |- | rowspan="2"| ३ || ९५७०८ || ७:४२ || कल्याण || ९:०३ || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत धीमी पुढे मुलुंड, विक्रोळी, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ४ || ९५८०४ || ८:१४ || डोंबिवली || ९:२१ || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत धीमी पुढे भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ५ || ९५७१० || ८:१४ || कल्याण || ९:३० || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत धीमी पुढे भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ६ || ९५७१६ || ८:१८ || कसारा || १०:५० || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत धीमी पुढे मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ७ || ९५७१८ || ८:४६ || कल्याण || १०:०३ || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत धीमी पुढे मुलुंड, विक्रोळी, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ८ || ९५६०४ || ९:०२ || कल्याण || १०:२० || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत धीमी पुढे मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ९ || ९५४०८ || ९:०४ || टिटवाळा || १०:३४ || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत धीमी पुढे भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| १० || ९५७२२ || ९:४३ || कल्याण || ११:०० || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत धीमी पुढे मुलुंड, विक्रोळी, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ११ || ९५७४४ || १८:२५ || कल्याण || १९:४० || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत धीमी पुढे मुलुंड, विक्रोळी, कुर्ला, दादर, भायखळा |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#afeeee"| कसारा / आसनगाव / टिटवाळा / कल्याण / डोंबिवली कडे ! # ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक |- | rowspan="2"| १ || ९५६०९ || १०:५८ || छशिमट || १२:२९ || टिटवाळा |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे धीमी |- | rowspan="2"| २ || रेल्वे कर्मचारी || १५:५२ || छशिमट || १७:१८ || कल्याण |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, परळ, माटुंगा, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे धीमी |- | rowspan="2"| ३ || ९५४१५ || १६:५० || छशिमट || १९:१८ || कसारा |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाण्यापुढे धीमी |- | rowspan="2"| ४ || ९५७२७ || १७:२५ || छशिमट || १८:४२ || कल्याण |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे धीमी |- | rowspan="2"| ५ || ९५८०३ || १७:३७ || छशिमट || १८:४३ || डोंबिवली |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाण्यापुढे धीमी |- | rowspan="2"| ६ || ९५७२९ || १८:०१ || दादर || १९:०१ || कल्याण |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे धीमी |- | rowspan="2"| ७ || ९५७३१ || १८:०३ || छशिमट || १९:१८ || कल्याण |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' दादर, कुर्ला, विक्रोळी, मुलुंड, ठाण्यापुढे धीमी |- | rowspan="2"| ८ || ९५७३५ || १८:५० || छशिमट || २०:०८ || कल्याण |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाण्यापुढे धीमी |- | rowspan="2"| ९ || ९५७३७ || १९:१३ || दादर || २०:१६ || कल्याण |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे धीमी |- | rowspan="2"| १० || ९५५१७ || २०:०० || छशिमट || २१:५२ || आसनगाव |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे धीमी |} == १५ डबा जलद == {| class="wikitable sortable" |+फेऱ्या आणि सुरुवात |- | style="background:aqua"|१६ |१५ ऑक्टोबर २०१२ |- | style="background:teal"|६ |४ मार्च २०१९ |- |एकूण |२२ फेऱ्या (सोम-शनि) |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#afeeee"| दादर / छशिमट कडे ! # ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक |- style="background:teal" | rowspan="2"| १ || ९५८०२ || ६:१४ || डोंबिवली || ७:१४ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' ठाणे, भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:aqua" | rowspan="2"| २ || ९५७०४ || ७:१८ || कल्याण || ८:२६ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:teal" | rowspan="2"| ३ || ९५७१२ || ८:३३ || कल्याण || ९:३७ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ४ || ९५७२० || ९:४७ || कल्याण || १०:४० || दादर |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:teal" | rowspan="2"| ५ || ९५९१२ || १०:४६ || ठाणे || ११:२९ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ६ || ९५७२८ || ११:४६ || कल्याण || १२:४८ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ७ || ९५७३२ || १४:०२ || कल्याण || १५:०८ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ८ || ९५७३४ || १६:२८ || कल्याण || १७:२० || दादर |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ९ || ९५७४२ || १८:२२ || कल्याण || १९:२५ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:aqua" | rowspan="2"| १० || ९५७४६ || २०:४१ || कल्याण || २१:३० || दादर |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ११ || ९५७४८ || २३:१५ || कल्याण || ००:२२ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#afeeee"| ठाणे / कल्याण / डोंबिवली कडे ! # ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक |- style="background:aqua" | rowspan="2"| १ || ९५७०३ || ६:०६ || छशिमट || ७:१० || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:teal" | rowspan="2"| २ || ९५७०५ || ७:२२ || छशिमट || ८:२५ || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ३ || ९५७०९ || ८:३६ || छशिमट || ९:४० || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:teal" | rowspan="2"| ४ || ९५९०७ || ९:४२ || छशिमट || १०:२४ || ठाणे |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ५ || ९५७१५ || १०:४५ || दादर || ११:३६ || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:teal" | rowspan="2"| ६ || ९५८०१ || ११:३७ || छशिमट || १२:३२ || डोंबिवली |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाणे |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ७ || ९५७१९ || १२:५३ || छशिमट || १३:५७ || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ८ || ९५७२१ || १५:१४ || छशिमट || १६:२० || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ९ || ९५७२५ || १७:३० || दादर || १८:१८ || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:aqua" | rowspan="2"| १० || ९५७३९ || १९:२९ || छशिमट || २०:३२ || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ११ || ९५७४३ || २२:१८ || दादर || २३:१० || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली |} == वातानुकूलित == {| class="wikitable sortable" ! फेऱ्या !! वार !! सुरुवात |- | style="background:yellow"|१२ |सोम-शनि |१७ डिसेंबर २०२० |- | style="background:orange"|१६ |दररोज |१९ फेब्रुवारी २०२२ |- | style="background:gray"|१३ |सोम-शनि |१९ फेब्रुवारी २०२२ |- | style="background:crimson"|१३ |सोम-शनि |१४ मे २०२२ |- | style="background:pink"|१२ |सोम-शनि |६ नोव्हेंबर २०२३ |- | style="background:violet"|१४ |सोम-शुक्र |१६ एप्रिल २०२५ |- |८० |एकूण | |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#afeeee"| ठाणे / कुर्ला / दादर / परळ / छशिमट कडे ! # ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक ! वेग |- style="background:orange" | १ || ९७६०४ || ४:४६ || कुर्ला || ५:१६ || छशिमट || धीमी |- style="background:yellow" | २ || ९७३१० || ५:२४ || ठाणे || ६:२१ || छशिमट || धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| ३ || ९५७०२ || ६:३२ || कल्याण || ७:३९ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:gray" | ४ || ९७३२९ || ७:०४ || ठाणे || ८:०० || छशिमट || धीमी |- style="background:pink" | ५ || ९७०२२ || ७:१५ || कल्याण || ८:४५ || छशिमट || धीमी |- style="background:violet" | ६ || ९७०२६ || ७:३४ || कल्याण || ९:०५ || छशिमट || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| ७ || ९५९०४ || ८:०५ || ठाणे || ८:५० || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुलुंड, विक्रोळी, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:yellow" | ८ || ९६६१८ || ८:३३ || टिटवाळा || १०:१८ || छशिमट || धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| ९ || ९५७१४ || ८:५४ || कल्याण || ९:५९ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:gray" | rowspan="2"| १० || ९५९०८ || ९:०३ || ठाणे || ९:४७ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:crimson" | rowspan="2"| ११ || ९५७२४ || १०:०२ || कल्याण || १०:५२ || दादर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:pink" | १२ || ९७०४८ || १०:२५ || कल्याण || ११:५४ || छशिमट || धीमी |- style="background:violet" | rowspan="2"| १३ || ९५२१० || १०:४२ || बदलापूर || १२:१२ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत धीमी पुढे डोंबिवली, दिवा, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:gray" | १४ || ९६३१४ || ११:१७ || अंबरनाथ || १३:०२ || छशिमट || धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| १५ || ९५७२६ || ११:२२ || कल्याण || १२:१५ || दादर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' डोंबिवली, दिवा, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:yellow" | १६ || ९७२१८ || ११:४८ || डोंबिवली || १३:१० || छशिमट || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| १७ || ९५२१४ || १२:२७ || बदलापूर || १३:३८ || दादर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत धीमी पुढे डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:violet" | १८ || ९७३६६ || १३:२८ || ठाणे || १४:२५ || छशिमट || धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| १९ || ९५२१८ || १३:४८ || बदलापूर || १४:५९ || दादर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत धीमी पुढे डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:pink" | २० || ९६३२४ || १४:०० || अंबरनाथ || १५:४७ || छशिमट || धीमी |- style="background:gray" | २१ || ९७३७० || १४:२२ || ठाणे || १५:२० || छशिमट || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| २२ || ९५९१४ || १५:०३ || ठाणे || १५:४५ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:yellow" | rowspan="2"| २३ || ९५३२४ || १५:१२ || अंबरनाथ || १६:३१ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत धीमी पुढे डोंबिवली, ठाणे, भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:violet" | २४ || ९७३७८ || १५:३६ || ठाणे || १६:३४ || छशिमट || धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| २५ || ९५६१० || १६:४७ || टिटवाळा || १८:०६ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत धीमी पुढे डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:gray" | २६ || ९७२३६ || १६:५५ || डोंबिवली || १८:१४ || छशिमट || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| २७ || ९५७३८ || १७:२७ || कल्याण || १८:३० || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:pink" | २८ || ९७२४० || १७:३२ || डोंबिवली || १८:३८ || परळ || धीमी |- style="background:violet" | २९ || ९७४०२ || १७:४१ || ठाणे || १८:४० || छशिमट || धीमी |- style="background:yellow" | rowspan="2"| ३० || ९५३३६ || १८:३० || अंबरनाथ || १९:३२ || दादर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत धीमी पुढे डोंबिवली, ठाणे, मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:orange" | ३१ || ९७४१६ || १८:५७ || ठाणे || १९:५५ || छशिमट || धीमी |- style="background:violet" | ३२ || ९७४२४ || १९:४९ || ठाणे || २०:४८ || छशिमट || धीमी |- style="background:gray" | ३३ || ९७२५२ || १९:५० || डोंबिवली || २१:१२ || छशिमट || धीमी |- style="background:crimson" | ३४ || ९७१५२ || १९:५६ || कल्याण || २१:२८ || छशिमट || धीमी |- style="background:pink" | ३५ || ९७१५४ || २०:१० || कल्याण || २१:२५ || परळ || धीमी |- style="background:yellow" | rowspan="2"| ३६ || ९५३४२ || २०:५० || अंबरनाथ || २२:०७ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत धीमी पुढे डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:orange" | ३७ || ९७१६८ || २१:३६ || कल्याण || २३:०५ || छशिमट || धीमी |- style="background:gray" | ३८ || ९७१७६ || २२:५६ || कल्याण || २३:५५ || कुर्ला || धीमी |- style="background:pink" | ३९ || ९७१७८ || २३:०४ || कल्याण || २३:३५ || ठाणे || धीमी |- style="background:violet" | ४० || ९६२२८ || २३:०४ || बदलापूर || ०:२६ || कुर्ला || धीमी |- style="background:crimson" | ४१ || ९७१८० || २३:१९ || कल्याण || २३:५० || ठाणे || धीमी |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#afeeee"| ठाणे / डोंबिवली / कल्याण / टिटवाळा / अंबरनाथ / बदलापूर कडे ! # ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक ! वेग |- style="background:orange" | rowspan="2"| १ || ९५७०१ || ५:२० || छशिमट || ६:२४ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:pink" | २ || ९७००९ || ६:०५ || विद्याविहार || ७:०४ || कल्याण || धीमी |- style="background:violet" | ३ || ९७०१३ || ६:२६ || विद्याविहार || ७:२५ || कल्याण || धीमी |- style="background:yellow" | ४ || ९६६११ || ६:३० || छशिमट || ८:१५ || टिटवाळा || धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| ५ || ९५७०७ || ७:४३ || छशिमट || ८:४६ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:gray" | rowspan="2"| ६ || ९५९०१ || ८:०४ || छशिमट || ८:४६ || ठाणे || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर |- style="background:pink" | ७ || ९७०४१ || ८:४९ || छशिमट || १०:१८ || कल्याण || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| ८ || ९५७११ || ८:५६ || छशिमट || ९:५८ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:violet" | rowspan="2"| ९ || ९५२०९ || ९:०९ || छशिमट || १०:३२ || बदलापूर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, विक्रोळी, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे धीमी |- style="background:gray" | rowspan="2"| १० || ९५३०७ || ९:५१ || छशिमट || ११:०८ || अंबरनाथ || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, विक्रोळी, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| ११ || ९५७१३ || १०:०४ || छशिमट || ११:०७ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:yellow" | १२ || ९७२१७ || १०:२२ || छशिमट || ११:४० || डोंबिवली || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| १३ || ९५२२१ || ११:०८ || दादर || १२:२१ || बदलापूर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे धीमी |- style="background:pink" | १४ || ९६३१३ || ११:५८ || छशिमट || १३:४४ || अंबरनाथ || धीमी |- style="background:violet" | १५ || ९७३५९ || १२:२४ || छशिमट || १३:२० || ठाणे || धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| १६ || ९५२२५ || १२:३० || दादर || १३:३९ || बदलापूर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे धीमी |- style="background:gray" | १७ || ९७३६३ || १३:०६ || छशिमट || १४:०६ || ठाणे || धीमी |- style="background:yellow" | १८ || ९६३१७ || १३:१५ || छशिमट || १५:०२ || अंबरनाथ || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| १९ || ९५९०९ || १४:२१ || दादर || १४:४७ || ठाणे || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर |- style="background:violet" | २० || ९७३६९ || १४:२९ || छशिमट || १५:२५ || ठाणे || धीमी |- style="background:gray" | २१ || ९७२३५ || १५:२४ || छशिमट || १६:४३ || डोंबिवली || धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| २२ || ९५६११ || १५:३३ || दादर || १६:३९ || टिटवाळा || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे धीमी |- style="background:pink" | २३ || ९७२३९ || १६:०० || छशिमट || १७:२० || डोंबिवली || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| २४ || ९५७२३ || १६:११ || छशिमट || १७:१९ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:violet" | २५ || ९७३८३ || १६:३८ || छशिमट || १७:३५ || ठाणे || धीमी |- style="background:yellow" | rowspan="2"| २६ || ९५३२१ || १७:०० || छशिमट || १८:२३ || अंबरनाथ || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' दादर, ठाण्यापुढे धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| २७ || ९५९११ || १८:१० || छशिमट || १८:५२ || ठाणे || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' दादर, कुर्ला, भांडुप, मुलुंड |- style="background:gray" | २८ || ९७२५१ || १८:१८ || छशिमट || १९:३७ || डोंबिवली || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| २९ || ९५७३३ || १८:३६ || छशिमट || १९:४१ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:pink" | ३० || ९७१४९ || १८:४५ || परळ || १९:५८ || कल्याण || धीमी |- style="background:violet" | ३१ || ९७४०३ || १८:४५ || छशिमट || १९:४२ || ठाणे || धीमी |- style="background:yellow" | rowspan="2"| ३२ || ९५३२९ || १९:३९ || दादर || २०:४४ || अंबरनाथ || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे धीमी |- style="background:orange" | ३३ || ९७१६३ || २०:०० || छशिमट || २१:२८ || कल्याण || धीमी |- style="background:violet" | ३४ || ९६२२१ || २१:०८ || छशिमट || २२:५६ || बदलापूर || धीमी |- style="background:gray" | ३५ || ९७१७३ || २१:१६ || छशिमट || २२:४५ || कल्याण || धीमी |- style="background:pink" | ३६ || ९७१७५ || २१:३९ || परळ || २२:५३ || कल्याण || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| ३७ || ९५७४१ || २१:४२ || छशिमट || २३:०५ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर पुढे धीमी |- style="background:yellow" | ३८ || ९७४२७ || २२:२० || छशिमट || २३:१५ || ठाणे || धीमी |- style="background:orange" | ३९ || ९७४३५ || २३:१२ || छशिमट || ०:०७ || ठाणे || धीमी |} [[वर्ग:मध्य रेल्वे]] [[वर्ग:मुंबई उपनगरी रेल्वेमार्ग]] 5xt99wd7059bvurveqvnjsdd0987b4s 2683098 2683019 2026-05-07T02:58:57Z अभय नातू 206 /* मुख्य मार्ग फाटे */ 2683098 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Mumbai_CST_inside.jpg|250 px|इवलेसे| मुंबई छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस हे मध्य मार्गाचे दक्षिण मुंबईमधील टर्मिनस आहे.]] [[चित्र:Mumbai Train.JPG|250 px|इवलेसे|नव्या लोकल गाड्या]] {{मुंबई उपनगरी रेल्वे मध्य मार्ग नकाशा}} '''मध्य''' हा [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]]च्या तीन प्रमुख मार्गांपैकी एक आहे. [[मध्य रेल्वे]]द्वारे चालवला जाणारा हा मार्ग दक्षिण मुंबई मधील [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]]पासून सुरू होतो व मुंबई बेटाच्या मध्य भागातून धावतो. मुंबईची मध्य उपनगरे जोडणारा हा मार्ग [[ठाणे]], [[डोंबिवली]], [[कल्याण]] इत्यादी महत्त्वाच्या शहरांमधून धावतो. [[कल्याण]] येथे मध्य मार्गाचे दोन फाटे फुटतात. ईशान्य फाटा [[कसारा रेल्वे स्थानक|कसाऱ्यामार्गे]] [[नाशिक रोड रेल्वे स्थानक|नाशिककडे]] तर आग्नेय फाटा [[कर्जत रेल्वे स्थानक|कर्जतमार्गे]] [[पुणे रेल्वे स्थानक|पुण्याकडे]] धावतो. [[दादर रेल्वे स्थानक|दादर]], [[परळ रेल्वे स्थानक]] आणि [[माटुंगा रेल्वे स्थानक|माटुंगा]] येथे मध्य आणि [[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम]] दोन्ही मार्ग असल्यामुळे मार्ग बदलणे शक्य होते. [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]], [[मशीद रेल्वे स्थानक|मशीद]], [[सँडहर्स्ट रोड रेल्वे स्थानक|सँडहर्स्ट रोड]] आणि [[कुर्ला रेल्वे स्थानक|कुर्ला]] ह्या स्थानकांवरून [[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्गाद्वारे]] प्रवासाची सोय उपलब्ध आहे. [[ठाणे रेल्वे स्थानक|ठाणे]] येथून [[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]] तसेच [[दिवा जंक्शन रेल्वे स्थानक|दिवा]] आणि [[कोपर रेल्वे स्थानक|कोपर]] येथे [[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]ची जोड आहे. [[नेरळ जंक्शन रेल्वे स्थानक|नेरळ]]वरून [[माथेरान डोंगरी रेल्वे]]सुद्धा उपलब्ध आहे. ==स्थानके== (जलद लोकल केवळ ठळक अक्षरांमधील स्थानकांवरच थांबतात.) ===मुख्य मार्ग=== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:1%;" |# ! style="width:5%;" |स्थानक नाव ! style="width:1%;" |स्थानक कोड ! style="width:5%;" |जोडमार्ग |- |१||'''[[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]]'''||CSMT / ST||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |२||{{rws|मशीद}}||||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |३||{{rws|सँडहर्स्ट रोड}}||||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |४||'''{{rws|भायखळा}}'''||BY|| |- |५||{{rws|चिंचपोकळी}}|||| |- |६||{{rws|करी रोड}}|||| |- |७||'''{{rws|परळ}}'''||PR||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]] |- |८||'''{{rws|दादर}}'''||D||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]] |- |९||{{rws|माटुंगा}}||||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]] |- |१०||{{rws|शीव}}|||| |- |११||'''{{rws|कुर्ला}}'''||C||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |१२||{{rws|विद्याविहार}}|||| |- |१३||'''{{rws|घाटकोपर}}'''||G|| |- |१४||'''{{rws|विक्रोळी}}'''|||| |- |१५||{{rws|कांजुर मार्ग}}|||| |- |१६||'''{{rws|भांडुप}}'''|||| |- |१७||{{rws|नाहूर}}|||| |- |१८||'''{{rws|मुलुंड}}'''|||| |- |१९||'''{{rws|ठाणे}}'''||T||[[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]] |- |२०||{{rws|कळवा}}|||| |- |२१||{{rws|मुंब्रा}}|||| |- |२२||'''{{rws|दिवा जंक्शन}}'''||||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]] |- |२३||{{rws|कोपर}}||||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]] |- |२४||'''{{rws|डोंबिवली}}'''||DI|| |- |२५||{{rws|ठाकुर्ली}}|||| |- |२६||'''{{rws|कल्याण जंक्शन}}'''||K|| |} ===मुख्य मार्ग फाटे=== {| class="wikitable" style="text-align:center;width=auto;" |+आग्नेय उपमार्ग ! style="width:1%;" |# ! style="width:5%;" |स्थानक नाव ! style="width:1%;" |स्थानक कोड |- |१||'''{{rws|कल्याण जंक्शन}}'''|| K |- |२||{{rws|विठ्ठलवाडी}}|| |- |३||{{rws|उल्हासनगर}}|| |- |४||'''{{rws|अंबरनाथ}}'''|| A |- |५||'''{{rws|बदलापूर}}'''|| BL |- |६||{{rws|वांगणी}}|| |- |७||{{rws|शेलू}}|| |- |८||'''{{rws|नेरळ जंक्शन}}'''|| |- |९||{{rws|भिवपुरी रोड}}|| |- |१०||'''{{rws|कर्जत}}'''|| S |- |११||{{rws|पळसधरी}}|| |- |१२||{{rws|केळवली}}|| |- |१३||{{rws|डोळवली}}|| |- |१४||{{rws|लौजी}}|| |- |१५||'''{{rws|खोपोली}}'''|| KP |} {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ईशान्य उपमार्ग ! style="width:1%;" |# ! style="width:5%;" |स्थानक नाव ! style="width:1%;" |स्थानक कोड |- |१||'''{{rws|कल्याण जंक्शन}}'''|| K |- |२||{{rws|शहाड}}|| |- |३||{{rws|आंबिवली}}|| |- |४||'''{{rws|टिटवाळा}}'''|| TL |- |५||{{rws|खडावली}}|| |- |६||{{rws|वाशिंद}}|| |- |७||'''{{rws|आसनगाव}}'''|| AN |- |८||{{rws|आटगाव}}|| |- |९||{{rws|तानशेत}}|| |- |१०||{{rws|खर्डी}}|| |- |११||{{rws|उंबरमाळी}}|| |- |१२||'''{{rws|कसारा}}'''|| N |} == १२ डबा अर्धजलद == {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#afeeee"| दादर / छशिमट कडे ! # ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक |- | rowspan="2"| १ || रेल्वे कर्मचारी || ५:१४ || कल्याण || ६:४१ || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत धीमी पुढे मुलुंड, भांडुप, विक्रोळी, घाटकोपर, कुर्ला, परळ, भायखळा |- | rowspan="2"| २ || ९५७०६ || ७:२६ || कल्याण || ८:३० || दादर |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत धीमी पुढे भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला |- | rowspan="2"| ३ || ९५७०८ || ७:४२ || कल्याण || ९:०३ || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत धीमी पुढे मुलुंड, विक्रोळी, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ४ || ९५८०४ || ८:१४ || डोंबिवली || ९:२१ || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत धीमी पुढे भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ५ || ९५७१० || ८:१४ || कल्याण || ९:३० || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत धीमी पुढे भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ६ || ९५७१६ || ८:१८ || कसारा || १०:५० || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत धीमी पुढे मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ७ || ९५७१८ || ८:४६ || कल्याण || १०:०३ || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत धीमी पुढे मुलुंड, विक्रोळी, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ८ || ९५६०४ || ९:०२ || कल्याण || १०:२० || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत धीमी पुढे मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ९ || ९५४०८ || ९:०४ || टिटवाळा || १०:३४ || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत धीमी पुढे भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| १० || ९५७२२ || ९:४३ || कल्याण || ११:०० || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत धीमी पुढे मुलुंड, विक्रोळी, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ११ || ९५७४४ || १८:२५ || कल्याण || १९:४० || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत धीमी पुढे मुलुंड, विक्रोळी, कुर्ला, दादर, भायखळा |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#afeeee"| कसारा / आसनगाव / टिटवाळा / कल्याण / डोंबिवली कडे ! # ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक |- | rowspan="2"| १ || ९५६०९ || १०:५८ || छशिमट || १२:२९ || टिटवाळा |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे धीमी |- | rowspan="2"| २ || रेल्वे कर्मचारी || १५:५२ || छशिमट || १७:१८ || कल्याण |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, परळ, माटुंगा, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे धीमी |- | rowspan="2"| ३ || ९५४१५ || १६:५० || छशिमट || १९:१८ || कसारा |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाण्यापुढे धीमी |- | rowspan="2"| ४ || ९५७२७ || १७:२५ || छशिमट || १८:४२ || कल्याण |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे धीमी |- | rowspan="2"| ५ || ९५८०३ || १७:३७ || छशिमट || १८:४३ || डोंबिवली |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाण्यापुढे धीमी |- | rowspan="2"| ६ || ९५७२९ || १८:०१ || दादर || १९:०१ || कल्याण |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे धीमी |- | rowspan="2"| ७ || ९५७३१ || १८:०३ || छशिमट || १९:१८ || कल्याण |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' दादर, कुर्ला, विक्रोळी, मुलुंड, ठाण्यापुढे धीमी |- | rowspan="2"| ८ || ९५७३५ || १८:५० || छशिमट || २०:०८ || कल्याण |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाण्यापुढे धीमी |- | rowspan="2"| ९ || ९५७३७ || १९:१३ || दादर || २०:१६ || कल्याण |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे धीमी |- | rowspan="2"| १० || ९५५१७ || २०:०० || छशिमट || २१:५२ || आसनगाव |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे धीमी |} == १५ डबा जलद == {| class="wikitable sortable" |+फेऱ्या आणि सुरुवात |- | style="background:aqua"|१६ |१५ ऑक्टोबर २०१२ |- | style="background:teal"|६ |४ मार्च २०१९ |- |एकूण |२२ फेऱ्या (सोम-शनि) |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#afeeee"| दादर / छशिमट कडे ! # ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक |- style="background:teal" | rowspan="2"| १ || ९५८०२ || ६:१४ || डोंबिवली || ७:१४ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' ठाणे, भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:aqua" | rowspan="2"| २ || ९५७०४ || ७:१८ || कल्याण || ८:२६ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:teal" | rowspan="2"| ३ || ९५७१२ || ८:३३ || कल्याण || ९:३७ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ४ || ९५७२० || ९:४७ || कल्याण || १०:४० || दादर |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:teal" | rowspan="2"| ५ || ९५९१२ || १०:४६ || ठाणे || ११:२९ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ६ || ९५७२८ || ११:४६ || कल्याण || १२:४८ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ७ || ९५७३२ || १४:०२ || कल्याण || १५:०८ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ८ || ९५७३४ || १६:२८ || कल्याण || १७:२० || दादर |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ९ || ९५७४२ || १८:२२ || कल्याण || १९:२५ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:aqua" | rowspan="2"| १० || ९५७४६ || २०:४१ || कल्याण || २१:३० || दादर |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ११ || ९५७४८ || २३:१५ || कल्याण || ००:२२ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#afeeee"| ठाणे / कल्याण / डोंबिवली कडे ! # ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक |- style="background:aqua" | rowspan="2"| १ || ९५७०३ || ६:०६ || छशिमट || ७:१० || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:teal" | rowspan="2"| २ || ९५७०५ || ७:२२ || छशिमट || ८:२५ || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ३ || ९५७०९ || ८:३६ || छशिमट || ९:४० || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:teal" | rowspan="2"| ४ || ९५९०७ || ९:४२ || छशिमट || १०:२४ || ठाणे |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ५ || ९५७१५ || १०:४५ || दादर || ११:३६ || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:teal" | rowspan="2"| ६ || ९५८०१ || ११:३७ || छशिमट || १२:३२ || डोंबिवली |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाणे |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ७ || ९५७१९ || १२:५३ || छशिमट || १३:५७ || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ८ || ९५७२१ || १५:१४ || छशिमट || १६:२० || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ९ || ९५७२५ || १७:३० || दादर || १८:१८ || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:aqua" | rowspan="2"| १० || ९५७३९ || १९:२९ || छशिमट || २०:३२ || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ११ || ९५७४३ || २२:१८ || दादर || २३:१० || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली |} == वातानुकूलित == {| class="wikitable sortable" ! फेऱ्या !! वार !! सुरुवात |- | style="background:yellow"|१२ |सोम-शनि |१७ डिसेंबर २०२० |- | style="background:orange"|१६ |दररोज |१९ फेब्रुवारी २०२२ |- | style="background:gray"|१३ |सोम-शनि |१९ फेब्रुवारी २०२२ |- | style="background:crimson"|१३ |सोम-शनि |१४ मे २०२२ |- | style="background:pink"|१२ |सोम-शनि |६ नोव्हेंबर २०२३ |- | style="background:violet"|१४ |सोम-शुक्र |१६ एप्रिल २०२५ |- |८० |एकूण | |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#afeeee"| ठाणे / कुर्ला / दादर / परळ / छशिमट कडे ! # ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक ! वेग |- style="background:orange" | १ || ९७६०४ || ४:४६ || कुर्ला || ५:१६ || छशिमट || धीमी |- style="background:yellow" | २ || ९७३१० || ५:२४ || ठाणे || ६:२१ || छशिमट || धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| ३ || ९५७०२ || ६:३२ || कल्याण || ७:३९ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:gray" | ४ || ९७३२९ || ७:०४ || ठाणे || ८:०० || छशिमट || धीमी |- style="background:pink" | ५ || ९७०२२ || ७:१५ || कल्याण || ८:४५ || छशिमट || धीमी |- style="background:violet" | ६ || ९७०२६ || ७:३४ || कल्याण || ९:०५ || छशिमट || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| ७ || ९५९०४ || ८:०५ || ठाणे || ८:५० || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुलुंड, विक्रोळी, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:yellow" | ८ || ९६६१८ || ८:३३ || टिटवाळा || १०:१८ || छशिमट || धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| ९ || ९५७१४ || ८:५४ || कल्याण || ९:५९ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:gray" | rowspan="2"| १० || ९५९०८ || ९:०३ || ठाणे || ९:४७ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:crimson" | rowspan="2"| ११ || ९५७२४ || १०:०२ || कल्याण || १०:५२ || दादर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:pink" | १२ || ९७०४८ || १०:२५ || कल्याण || ११:५४ || छशिमट || धीमी |- style="background:violet" | rowspan="2"| १३ || ९५२१० || १०:४२ || बदलापूर || १२:१२ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत धीमी पुढे डोंबिवली, दिवा, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:gray" | १४ || ९६३१४ || ११:१७ || अंबरनाथ || १३:०२ || छशिमट || धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| १५ || ९५७२६ || ११:२२ || कल्याण || १२:१५ || दादर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' डोंबिवली, दिवा, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:yellow" | १६ || ९७२१८ || ११:४८ || डोंबिवली || १३:१० || छशिमट || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| १७ || ९५२१४ || १२:२७ || बदलापूर || १३:३८ || दादर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत धीमी पुढे डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:violet" | १८ || ९७३६६ || १३:२८ || ठाणे || १४:२५ || छशिमट || धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| १९ || ९५२१८ || १३:४८ || बदलापूर || १४:५९ || दादर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत धीमी पुढे डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:pink" | २० || ९६३२४ || १४:०० || अंबरनाथ || १५:४७ || छशिमट || धीमी |- style="background:gray" | २१ || ९७३७० || १४:२२ || ठाणे || १५:२० || छशिमट || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| २२ || ९५९१४ || १५:०३ || ठाणे || १५:४५ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:yellow" | rowspan="2"| २३ || ९५३२४ || १५:१२ || अंबरनाथ || १६:३१ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत धीमी पुढे डोंबिवली, ठाणे, भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:violet" | २४ || ९७३७८ || १५:३६ || ठाणे || १६:३४ || छशिमट || धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| २५ || ९५६१० || १६:४७ || टिटवाळा || १८:०६ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत धीमी पुढे डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:gray" | २६ || ९७२३६ || १६:५५ || डोंबिवली || १८:१४ || छशिमट || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| २७ || ९५७३८ || १७:२७ || कल्याण || १८:३० || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:pink" | २८ || ९७२४० || १७:३२ || डोंबिवली || १८:३८ || परळ || धीमी |- style="background:violet" | २९ || ९७४०२ || १७:४१ || ठाणे || १८:४० || छशिमट || धीमी |- style="background:yellow" | rowspan="2"| ३० || ९५३३६ || १८:३० || अंबरनाथ || १९:३२ || दादर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत धीमी पुढे डोंबिवली, ठाणे, मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:orange" | ३१ || ९७४१६ || १८:५७ || ठाणे || १९:५५ || छशिमट || धीमी |- style="background:violet" | ३२ || ९७४२४ || १९:४९ || ठाणे || २०:४८ || छशिमट || धीमी |- style="background:gray" | ३३ || ९७२५२ || १९:५० || डोंबिवली || २१:१२ || छशिमट || धीमी |- style="background:crimson" | ३४ || ९७१५२ || १९:५६ || कल्याण || २१:२८ || छशिमट || धीमी |- style="background:pink" | ३५ || ९७१५४ || २०:१० || कल्याण || २१:२५ || परळ || धीमी |- style="background:yellow" | rowspan="2"| ३६ || ९५३४२ || २०:५० || अंबरनाथ || २२:०७ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत धीमी पुढे डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:orange" | ३७ || ९७१६८ || २१:३६ || कल्याण || २३:०५ || छशिमट || धीमी |- style="background:gray" | ३८ || ९७१७६ || २२:५६ || कल्याण || २३:५५ || कुर्ला || धीमी |- style="background:pink" | ३९ || ९७१७८ || २३:०४ || कल्याण || २३:३५ || ठाणे || धीमी |- style="background:violet" | ४० || ९६२२८ || २३:०४ || बदलापूर || ०:२६ || कुर्ला || धीमी |- style="background:crimson" | ४१ || ९७१८० || २३:१९ || कल्याण || २३:५० || ठाणे || धीमी |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#afeeee"| ठाणे / डोंबिवली / कल्याण / टिटवाळा / अंबरनाथ / बदलापूर कडे ! # ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक ! वेग |- style="background:orange" | rowspan="2"| १ || ९५७०१ || ५:२० || छशिमट || ६:२४ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:pink" | २ || ९७००९ || ६:०५ || विद्याविहार || ७:०४ || कल्याण || धीमी |- style="background:violet" | ३ || ९७०१३ || ६:२६ || विद्याविहार || ७:२५ || कल्याण || धीमी |- style="background:yellow" | ४ || ९६६११ || ६:३० || छशिमट || ८:१५ || टिटवाळा || धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| ५ || ९५७०७ || ७:४३ || छशिमट || ८:४६ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:gray" | rowspan="2"| ६ || ९५९०१ || ८:०४ || छशिमट || ८:४६ || ठाणे || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर |- style="background:pink" | ७ || ९७०४१ || ८:४९ || छशिमट || १०:१८ || कल्याण || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| ८ || ९५७११ || ८:५६ || छशिमट || ९:५८ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:violet" | rowspan="2"| ९ || ९५२०९ || ९:०९ || छशिमट || १०:३२ || बदलापूर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, विक्रोळी, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे धीमी |- style="background:gray" | rowspan="2"| १० || ९५३०७ || ९:५१ || छशिमट || ११:०८ || अंबरनाथ || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, विक्रोळी, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| ११ || ९५७१३ || १०:०४ || छशिमट || ११:०७ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:yellow" | १२ || ९७२१७ || १०:२२ || छशिमट || ११:४० || डोंबिवली || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| १३ || ९५२२१ || ११:०८ || दादर || १२:२१ || बदलापूर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे धीमी |- style="background:pink" | १४ || ९६३१३ || ११:५८ || छशिमट || १३:४४ || अंबरनाथ || धीमी |- style="background:violet" | १५ || ९७३५९ || १२:२४ || छशिमट || १३:२० || ठाणे || धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| १६ || ९५२२५ || १२:३० || दादर || १३:३९ || बदलापूर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे धीमी |- style="background:gray" | १७ || ९७३६३ || १३:०६ || छशिमट || १४:०६ || ठाणे || धीमी |- style="background:yellow" | १८ || ९६३१७ || १३:१५ || छशिमट || १५:०२ || अंबरनाथ || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| १९ || ९५९०९ || १४:२१ || दादर || १४:४७ || ठाणे || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर |- style="background:violet" | २० || ९७३६९ || १४:२९ || छशिमट || १५:२५ || ठाणे || धीमी |- style="background:gray" | २१ || ९७२३५ || १५:२४ || छशिमट || १६:४३ || डोंबिवली || धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| २२ || ९५६११ || १५:३३ || दादर || १६:३९ || टिटवाळा || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे धीमी |- style="background:pink" | २३ || ९७२३९ || १६:०० || छशिमट || १७:२० || डोंबिवली || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| २४ || ९५७२३ || १६:११ || छशिमट || १७:१९ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:violet" | २५ || ९७३८३ || १६:३८ || छशिमट || १७:३५ || ठाणे || धीमी |- style="background:yellow" | rowspan="2"| २६ || ९५३२१ || १७:०० || छशिमट || १८:२३ || अंबरनाथ || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' दादर, ठाण्यापुढे धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| २७ || ९५९११ || १८:१० || छशिमट || १८:५२ || ठाणे || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' दादर, कुर्ला, भांडुप, मुलुंड |- style="background:gray" | २८ || ९७२५१ || १८:१८ || छशिमट || १९:३७ || डोंबिवली || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| २९ || ९५७३३ || १८:३६ || छशिमट || १९:४१ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:pink" | ३० || ९७१४९ || १८:४५ || परळ || १९:५८ || कल्याण || धीमी |- style="background:violet" | ३१ || ९७४०३ || १८:४५ || छशिमट || १९:४२ || ठाणे || धीमी |- style="background:yellow" | rowspan="2"| ३२ || ९५३२९ || १९:३९ || दादर || २०:४४ || अंबरनाथ || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे धीमी |- style="background:orange" | ३३ || ९७१६३ || २०:०० || छशिमट || २१:२८ || कल्याण || धीमी |- style="background:violet" | ३४ || ९६२२१ || २१:०८ || छशिमट || २२:५६ || बदलापूर || धीमी |- style="background:gray" | ३५ || ९७१७३ || २१:१६ || छशिमट || २२:४५ || कल्याण || धीमी |- style="background:pink" | ३६ || ९७१७५ || २१:३९ || परळ || २२:५३ || कल्याण || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| ३७ || ९५७४१ || २१:४२ || छशिमट || २३:०५ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर पुढे धीमी |- style="background:yellow" | ३८ || ९७४२७ || २२:२० || छशिमट || २३:१५ || ठाणे || धीमी |- style="background:orange" | ३९ || ९७४३५ || २३:१२ || छशिमट || ०:०७ || ठाणे || धीमी |} [[वर्ग:मध्य रेल्वे]] [[वर्ग:मुंबई उपनगरी रेल्वेमार्ग]] 0qq68rrd3t7dz7yay56hczf7wwcufwr 2683099 2683098 2026-05-07T02:59:34Z अभय नातू 206 /* १२ डबा अर्धजलद */ 2683099 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Mumbai_CST_inside.jpg|250 px|इवलेसे| मुंबई छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस हे मध्य मार्गाचे दक्षिण मुंबईमधील टर्मिनस आहे.]] [[चित्र:Mumbai Train.JPG|250 px|इवलेसे|नव्या लोकल गाड्या]] {{मुंबई उपनगरी रेल्वे मध्य मार्ग नकाशा}} '''मध्य''' हा [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]]च्या तीन प्रमुख मार्गांपैकी एक आहे. [[मध्य रेल्वे]]द्वारे चालवला जाणारा हा मार्ग दक्षिण मुंबई मधील [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]]पासून सुरू होतो व मुंबई बेटाच्या मध्य भागातून धावतो. मुंबईची मध्य उपनगरे जोडणारा हा मार्ग [[ठाणे]], [[डोंबिवली]], [[कल्याण]] इत्यादी महत्त्वाच्या शहरांमधून धावतो. [[कल्याण]] येथे मध्य मार्गाचे दोन फाटे फुटतात. ईशान्य फाटा [[कसारा रेल्वे स्थानक|कसाऱ्यामार्गे]] [[नाशिक रोड रेल्वे स्थानक|नाशिककडे]] तर आग्नेय फाटा [[कर्जत रेल्वे स्थानक|कर्जतमार्गे]] [[पुणे रेल्वे स्थानक|पुण्याकडे]] धावतो. [[दादर रेल्वे स्थानक|दादर]], [[परळ रेल्वे स्थानक]] आणि [[माटुंगा रेल्वे स्थानक|माटुंगा]] येथे मध्य आणि [[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम]] दोन्ही मार्ग असल्यामुळे मार्ग बदलणे शक्य होते. [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]], [[मशीद रेल्वे स्थानक|मशीद]], [[सँडहर्स्ट रोड रेल्वे स्थानक|सँडहर्स्ट रोड]] आणि [[कुर्ला रेल्वे स्थानक|कुर्ला]] ह्या स्थानकांवरून [[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्गाद्वारे]] प्रवासाची सोय उपलब्ध आहे. [[ठाणे रेल्वे स्थानक|ठाणे]] येथून [[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]] तसेच [[दिवा जंक्शन रेल्वे स्थानक|दिवा]] आणि [[कोपर रेल्वे स्थानक|कोपर]] येथे [[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]ची जोड आहे. [[नेरळ जंक्शन रेल्वे स्थानक|नेरळ]]वरून [[माथेरान डोंगरी रेल्वे]]सुद्धा उपलब्ध आहे. ==स्थानके== (जलद लोकल केवळ ठळक अक्षरांमधील स्थानकांवरच थांबतात.) ===मुख्य मार्ग=== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:1%;" |# ! style="width:5%;" |स्थानक नाव ! style="width:1%;" |स्थानक कोड ! style="width:5%;" |जोडमार्ग |- |१||'''[[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]]'''||CSMT / ST||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |२||{{rws|मशीद}}||||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |३||{{rws|सँडहर्स्ट रोड}}||||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |४||'''{{rws|भायखळा}}'''||BY|| |- |५||{{rws|चिंचपोकळी}}|||| |- |६||{{rws|करी रोड}}|||| |- |७||'''{{rws|परळ}}'''||PR||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]] |- |८||'''{{rws|दादर}}'''||D||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]] |- |९||{{rws|माटुंगा}}||||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]] |- |१०||{{rws|शीव}}|||| |- |११||'''{{rws|कुर्ला}}'''||C||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |१२||{{rws|विद्याविहार}}|||| |- |१३||'''{{rws|घाटकोपर}}'''||G|| |- |१४||'''{{rws|विक्रोळी}}'''|||| |- |१५||{{rws|कांजुर मार्ग}}|||| |- |१६||'''{{rws|भांडुप}}'''|||| |- |१७||{{rws|नाहूर}}|||| |- |१८||'''{{rws|मुलुंड}}'''|||| |- |१९||'''{{rws|ठाणे}}'''||T||[[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]] |- |२०||{{rws|कळवा}}|||| |- |२१||{{rws|मुंब्रा}}|||| |- |२२||'''{{rws|दिवा जंक्शन}}'''||||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]] |- |२३||{{rws|कोपर}}||||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]] |- |२४||'''{{rws|डोंबिवली}}'''||DI|| |- |२५||{{rws|ठाकुर्ली}}|||| |- |२६||'''{{rws|कल्याण जंक्शन}}'''||K|| |} ===मुख्य मार्ग फाटे=== {| class="wikitable" style="text-align:center;width=auto;" |+आग्नेय उपमार्ग ! style="width:1%;" |# ! style="width:5%;" |स्थानक नाव ! style="width:1%;" |स्थानक कोड |- |१||'''{{rws|कल्याण जंक्शन}}'''|| K |- |२||{{rws|विठ्ठलवाडी}}|| |- |३||{{rws|उल्हासनगर}}|| |- |४||'''{{rws|अंबरनाथ}}'''|| A |- |५||'''{{rws|बदलापूर}}'''|| BL |- |६||{{rws|वांगणी}}|| |- |७||{{rws|शेलू}}|| |- |८||'''{{rws|नेरळ जंक्शन}}'''|| |- |९||{{rws|भिवपुरी रोड}}|| |- |१०||'''{{rws|कर्जत}}'''|| S |- |११||{{rws|पळसधरी}}|| |- |१२||{{rws|केळवली}}|| |- |१३||{{rws|डोळवली}}|| |- |१४||{{rws|लौजी}}|| |- |१५||'''{{rws|खोपोली}}'''|| KP |} {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ईशान्य उपमार्ग ! style="width:1%;" |# ! style="width:5%;" |स्थानक नाव ! style="width:1%;" |स्थानक कोड |- |१||'''{{rws|कल्याण जंक्शन}}'''|| K |- |२||{{rws|शहाड}}|| |- |३||{{rws|आंबिवली}}|| |- |४||'''{{rws|टिटवाळा}}'''|| TL |- |५||{{rws|खडावली}}|| |- |६||{{rws|वाशिंद}}|| |- |७||'''{{rws|आसनगाव}}'''|| AN |- |८||{{rws|आटगाव}}|| |- |९||{{rws|तानशेत}}|| |- |१०||{{rws|खर्डी}}|| |- |११||{{rws|उंबरमाळी}}|| |- |१२||'''{{rws|कसारा}}'''|| N |} == १२ डबा अर्धजलद == {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#afeeee"| दादर / छशिमट कडे ! # ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक |- | rowspan="2"| १ || रेल्वे कर्मचारी || ५:१४ || कल्याण || ६:४१ || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे मुलुंड, भांडुप, विक्रोळी, घाटकोपर, कुर्ला, परळ, भायखळा |- | rowspan="2"| २ || ९५७०६ || ७:२६ || कल्याण || ८:३० || दादर |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला |- | rowspan="2"| ३ || ९५७०८ || ७:४२ || कल्याण || ९:०३ || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे मुलुंड, विक्रोळी, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ४ || ९५८०४ || ८:१४ || डोंबिवली || ९:२१ || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ५ || ९५७१० || ८:१४ || कल्याण || ९:३० || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ६ || ९५७१६ || ८:१८ || कसारा || १०:५० || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ७ || ९५७१८ || ८:४६ || कल्याण || १०:०३ || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे मुलुंड, विक्रोळी, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ८ || ९५६०४ || ९:०२ || कल्याण || १०:२० || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ९ || ९५४०८ || ९:०४ || टिटवाळा || १०:३४ || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| १० || ९५७२२ || ९:४३ || कल्याण || ११:०० || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे मुलुंड, विक्रोळी, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ११ || ९५७४४ || १८:२५ || कल्याण || १९:४० || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे मुलुंड, विक्रोळी, कुर्ला, दादर, भायखळा |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#afeeee"| कसारा / आसनगाव / टिटवाळा / कल्याण / डोंबिवली कडे ! # ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक |- | rowspan="2"| १ || ९५६०९ || १०:५८ || छशिमट || १२:२९ || टिटवाळा |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे मंदगती |- | rowspan="2"| २ || रेल्वे कर्मचारी || १५:५२ || छशिमट || १७:१८ || कल्याण |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, परळ, माटुंगा, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे मंदगती |- | rowspan="2"| ३ || ९५४१५ || १६:५० || छशिमट || १९:१८ || कसारा |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाण्यापुढे मंदगती |- | rowspan="2"| ४ || ९५७२७ || १७:२५ || छशिमट || १८:४२ || कल्याण |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे मंदगती |- | rowspan="2"| ५ || ९५८०३ || १७:३७ || छशिमट || १८:४३ || डोंबिवली |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाण्यापुढे मंदगती |- | rowspan="2"| ६ || ९५७२९ || १८:०१ || दादर || १९:०१ || कल्याण |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे मंदगती |- | rowspan="2"| ७ || ९५७३१ || १८:०३ || छशिमट || १९:१८ || कल्याण |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' दादर, कुर्ला, विक्रोळी, मुलुंड, ठाण्यापुढे मंदगती |- | rowspan="2"| ८ || ९५७३५ || १८:५० || छशिमट || २०:०८ || कल्याण |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाण्यापुढे मंदगती |- | rowspan="2"| ९ || ९५७३७ || १९:१३ || दादर || २०:१६ || कल्याण |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे मंदगती |- | rowspan="2"| १० || ९५५१७ || २०:०० || छशिमट || २१:५२ || आसनगाव |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे मंदगती |} == १५ डबा जलद == {| class="wikitable sortable" |+फेऱ्या आणि सुरुवात |- | style="background:aqua"|१६ |१५ ऑक्टोबर २०१२ |- | style="background:teal"|६ |४ मार्च २०१९ |- |एकूण |२२ फेऱ्या (सोम-शनि) |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#afeeee"| दादर / छशिमट कडे ! # ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक |- style="background:teal" | rowspan="2"| १ || ९५८०२ || ६:१४ || डोंबिवली || ७:१४ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' ठाणे, भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:aqua" | rowspan="2"| २ || ९५७०४ || ७:१८ || कल्याण || ८:२६ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:teal" | rowspan="2"| ३ || ९५७१२ || ८:३३ || कल्याण || ९:३७ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ४ || ९५७२० || ९:४७ || कल्याण || १०:४० || दादर |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:teal" | rowspan="2"| ५ || ९५९१२ || १०:४६ || ठाणे || ११:२९ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ६ || ९५७२८ || ११:४६ || कल्याण || १२:४८ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ७ || ९५७३२ || १४:०२ || कल्याण || १५:०८ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ८ || ९५७३४ || १६:२८ || कल्याण || १७:२० || दादर |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ९ || ९५७४२ || १८:२२ || कल्याण || १९:२५ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:aqua" | rowspan="2"| १० || ९५७४६ || २०:४१ || कल्याण || २१:३० || दादर |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ११ || ९५७४८ || २३:१५ || कल्याण || ००:२२ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#afeeee"| ठाणे / कल्याण / डोंबिवली कडे ! # ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक |- style="background:aqua" | rowspan="2"| १ || ९५७०३ || ६:०६ || छशिमट || ७:१० || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:teal" | rowspan="2"| २ || ९५७०५ || ७:२२ || छशिमट || ८:२५ || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ३ || ९५७०९ || ८:३६ || छशिमट || ९:४० || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:teal" | rowspan="2"| ४ || ९५९०७ || ९:४२ || छशिमट || १०:२४ || ठाणे |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ५ || ९५७१५ || १०:४५ || दादर || ११:३६ || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:teal" | rowspan="2"| ६ || ९५८०१ || ११:३७ || छशिमट || १२:३२ || डोंबिवली |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाणे |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ७ || ९५७१९ || १२:५३ || छशिमट || १३:५७ || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ८ || ९५७२१ || १५:१४ || छशिमट || १६:२० || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ९ || ९५७२५ || १७:३० || दादर || १८:१८ || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:aqua" | rowspan="2"| १० || ९५७३९ || १९:२९ || छशिमट || २०:३२ || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ११ || ९५७४३ || २२:१८ || दादर || २३:१० || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली |} == वातानुकूलित == {| class="wikitable sortable" ! फेऱ्या !! वार !! सुरुवात |- | style="background:yellow"|१२ |सोम-शनि |१७ डिसेंबर २०२० |- | style="background:orange"|१६ |दररोज |१९ फेब्रुवारी २०२२ |- | style="background:gray"|१३ |सोम-शनि |१९ फेब्रुवारी २०२२ |- | style="background:crimson"|१३ |सोम-शनि |१४ मे २०२२ |- | style="background:pink"|१२ |सोम-शनि |६ नोव्हेंबर २०२३ |- | style="background:violet"|१४ |सोम-शुक्र |१६ एप्रिल २०२५ |- |८० |एकूण | |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#afeeee"| ठाणे / कुर्ला / दादर / परळ / छशिमट कडे ! # ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक ! वेग |- style="background:orange" | १ || ९७६०४ || ४:४६ || कुर्ला || ५:१६ || छशिमट || धीमी |- style="background:yellow" | २ || ९७३१० || ५:२४ || ठाणे || ६:२१ || छशिमट || धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| ३ || ९५७०२ || ६:३२ || कल्याण || ७:३९ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:gray" | ४ || ९७३२९ || ७:०४ || ठाणे || ८:०० || छशिमट || धीमी |- style="background:pink" | ५ || ९७०२२ || ७:१५ || कल्याण || ८:४५ || छशिमट || धीमी |- style="background:violet" | ६ || ९७०२६ || ७:३४ || कल्याण || ९:०५ || छशिमट || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| ७ || ९५९०४ || ८:०५ || ठाणे || ८:५० || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुलुंड, विक्रोळी, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:yellow" | ८ || ९६६१८ || ८:३३ || टिटवाळा || १०:१८ || छशिमट || धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| ९ || ९५७१४ || ८:५४ || कल्याण || ९:५९ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:gray" | rowspan="2"| १० || ९५९०८ || ९:०३ || ठाणे || ९:४७ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:crimson" | rowspan="2"| ११ || ९५७२४ || १०:०२ || कल्याण || १०:५२ || दादर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:pink" | १२ || ९७०४८ || १०:२५ || कल्याण || ११:५४ || छशिमट || धीमी |- style="background:violet" | rowspan="2"| १३ || ९५२१० || १०:४२ || बदलापूर || १२:१२ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत धीमी पुढे डोंबिवली, दिवा, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:gray" | १४ || ९६३१४ || ११:१७ || अंबरनाथ || १३:०२ || छशिमट || धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| १५ || ९५७२६ || ११:२२ || कल्याण || १२:१५ || दादर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' डोंबिवली, दिवा, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:yellow" | १६ || ९७२१८ || ११:४८ || डोंबिवली || १३:१० || छशिमट || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| १७ || ९५२१४ || १२:२७ || बदलापूर || १३:३८ || दादर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत धीमी पुढे डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:violet" | १८ || ९७३६६ || १३:२८ || ठाणे || १४:२५ || छशिमट || धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| १९ || ९५२१८ || १३:४८ || बदलापूर || १४:५९ || दादर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत धीमी पुढे डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:pink" | २० || ९६३२४ || १४:०० || अंबरनाथ || १५:४७ || छशिमट || धीमी |- style="background:gray" | २१ || ९७३७० || १४:२२ || ठाणे || १५:२० || छशिमट || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| २२ || ९५९१४ || १५:०३ || ठाणे || १५:४५ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:yellow" | rowspan="2"| २३ || ९५३२४ || १५:१२ || अंबरनाथ || १६:३१ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत धीमी पुढे डोंबिवली, ठाणे, भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:violet" | २४ || ९७३७८ || १५:३६ || ठाणे || १६:३४ || छशिमट || धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| २५ || ९५६१० || १६:४७ || टिटवाळा || १८:०६ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत धीमी पुढे डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:gray" | २६ || ९७२३६ || १६:५५ || डोंबिवली || १८:१४ || छशिमट || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| २७ || ९५७३८ || १७:२७ || कल्याण || १८:३० || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:pink" | २८ || ९७२४० || १७:३२ || डोंबिवली || १८:३८ || परळ || धीमी |- style="background:violet" | २९ || ९७४०२ || १७:४१ || ठाणे || १८:४० || छशिमट || धीमी |- style="background:yellow" | rowspan="2"| ३० || ९५३३६ || १८:३० || अंबरनाथ || १९:३२ || दादर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत धीमी पुढे डोंबिवली, ठाणे, मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:orange" | ३१ || ९७४१६ || १८:५७ || ठाणे || १९:५५ || छशिमट || धीमी |- style="background:violet" | ३२ || ९७४२४ || १९:४९ || ठाणे || २०:४८ || छशिमट || धीमी |- style="background:gray" | ३३ || ९७२५२ || १९:५० || डोंबिवली || २१:१२ || छशिमट || धीमी |- style="background:crimson" | ३४ || ९७१५२ || १९:५६ || कल्याण || २१:२८ || छशिमट || धीमी |- style="background:pink" | ३५ || ९७१५४ || २०:१० || कल्याण || २१:२५ || परळ || धीमी |- style="background:yellow" | rowspan="2"| ३६ || ९५३४२ || २०:५० || अंबरनाथ || २२:०७ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत धीमी पुढे डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:orange" | ३७ || ९७१६८ || २१:३६ || कल्याण || २३:०५ || छशिमट || धीमी |- style="background:gray" | ३८ || ९७१७६ || २२:५६ || कल्याण || २३:५५ || कुर्ला || धीमी |- style="background:pink" | ३९ || ९७१७८ || २३:०४ || कल्याण || २३:३५ || ठाणे || धीमी |- style="background:violet" | ४० || ९६२२८ || २३:०४ || बदलापूर || ०:२६ || कुर्ला || धीमी |- style="background:crimson" | ४१ || ९७१८० || २३:१९ || कल्याण || २३:५० || ठाणे || धीमी |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#afeeee"| ठाणे / डोंबिवली / कल्याण / टिटवाळा / अंबरनाथ / बदलापूर कडे ! # ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक ! वेग |- style="background:orange" | rowspan="2"| १ || ९५७०१ || ५:२० || छशिमट || ६:२४ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:pink" | २ || ९७००९ || ६:०५ || विद्याविहार || ७:०४ || कल्याण || धीमी |- style="background:violet" | ३ || ९७०१३ || ६:२६ || विद्याविहार || ७:२५ || कल्याण || धीमी |- style="background:yellow" | ४ || ९६६११ || ६:३० || छशिमट || ८:१५ || टिटवाळा || धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| ५ || ९५७०७ || ७:४३ || छशिमट || ८:४६ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:gray" | rowspan="2"| ६ || ९५९०१ || ८:०४ || छशिमट || ८:४६ || ठाणे || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर |- style="background:pink" | ७ || ९७०४१ || ८:४९ || छशिमट || १०:१८ || कल्याण || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| ८ || ९५७११ || ८:५६ || छशिमट || ९:५८ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:violet" | rowspan="2"| ९ || ९५२०९ || ९:०९ || छशिमट || १०:३२ || बदलापूर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, विक्रोळी, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे धीमी |- style="background:gray" | rowspan="2"| १० || ९५३०७ || ९:५१ || छशिमट || ११:०८ || अंबरनाथ || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, विक्रोळी, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| ११ || ९५७१३ || १०:०४ || छशिमट || ११:०७ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:yellow" | १२ || ९७२१७ || १०:२२ || छशिमट || ११:४० || डोंबिवली || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| १३ || ९५२२१ || ११:०८ || दादर || १२:२१ || बदलापूर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे धीमी |- style="background:pink" | १४ || ९६३१३ || ११:५८ || छशिमट || १३:४४ || अंबरनाथ || धीमी |- style="background:violet" | १५ || ९७३५९ || १२:२४ || छशिमट || १३:२० || ठाणे || धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| १६ || ९५२२५ || १२:३० || दादर || १३:३९ || बदलापूर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे धीमी |- style="background:gray" | १७ || ९७३६३ || १३:०६ || छशिमट || १४:०६ || ठाणे || धीमी |- style="background:yellow" | १८ || ९६३१७ || १३:१५ || छशिमट || १५:०२ || अंबरनाथ || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| १९ || ९५९०९ || १४:२१ || दादर || १४:४७ || ठाणे || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर |- style="background:violet" | २० || ९७३६९ || १४:२९ || छशिमट || १५:२५ || ठाणे || धीमी |- style="background:gray" | २१ || ९७२३५ || १५:२४ || छशिमट || १६:४३ || डोंबिवली || धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| २२ || ९५६११ || १५:३३ || दादर || १६:३९ || टिटवाळा || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे धीमी |- style="background:pink" | २३ || ९७२३९ || १६:०० || छशिमट || १७:२० || डोंबिवली || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| २४ || ९५७२३ || १६:११ || छशिमट || १७:१९ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:violet" | २५ || ९७३८३ || १६:३८ || छशिमट || १७:३५ || ठाणे || धीमी |- style="background:yellow" | rowspan="2"| २६ || ९५३२१ || १७:०० || छशिमट || १८:२३ || अंबरनाथ || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' दादर, ठाण्यापुढे धीमी |- style="background:orange" | rowspan="2"| २७ || ९५९११ || १८:१० || छशिमट || १८:५२ || ठाणे || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' दादर, कुर्ला, भांडुप, मुलुंड |- style="background:gray" | २८ || ९७२५१ || १८:१८ || छशिमट || १९:३७ || डोंबिवली || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| २९ || ९५७३३ || १८:३६ || छशिमट || १९:४१ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:pink" | ३० || ९७१४९ || १८:४५ || परळ || १९:५८ || कल्याण || धीमी |- style="background:violet" | ३१ || ९७४०३ || १८:४५ || छशिमट || १९:४२ || ठाणे || धीमी |- style="background:yellow" | rowspan="2"| ३२ || ९५३२९ || १९:३९ || दादर || २०:४४ || अंबरनाथ || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे धीमी |- style="background:orange" | ३३ || ९७१६३ || २०:०० || छशिमट || २१:२८ || कल्याण || धीमी |- style="background:violet" | ३४ || ९६२२१ || २१:०८ || छशिमट || २२:५६ || बदलापूर || धीमी |- style="background:gray" | ३५ || ९७१७३ || २१:१६ || छशिमट || २२:४५ || कल्याण || धीमी |- style="background:pink" | ३६ || ९७१७५ || २१:३९ || परळ || २२:५३ || कल्याण || धीमी |- style="background:crimson" | rowspan="2"| ३७ || ९५७४१ || २१:४२ || छशिमट || २३:०५ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर पुढे धीमी |- style="background:yellow" | ३८ || ९७४२७ || २२:२० || छशिमट || २३:१५ || ठाणे || धीमी |- style="background:orange" | ३९ || ९७४३५ || २३:१२ || छशिमट || ०:०७ || ठाणे || धीमी |} [[वर्ग:मध्य रेल्वे]] [[वर्ग:मुंबई उपनगरी रेल्वेमार्ग]] hol3ffvrrxdgovq4029d31x0pswawfw 2683100 2683099 2026-05-07T02:59:58Z अभय नातू 206 मराठी शब्द 2683100 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Mumbai_CST_inside.jpg|250 px|इवलेसे| मुंबई छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस हे मध्य मार्गाचे दक्षिण मुंबईमधील टर्मिनस आहे.]] [[चित्र:Mumbai Train.JPG|250 px|इवलेसे|नव्या लोकल गाड्या]] {{मुंबई उपनगरी रेल्वे मध्य मार्ग नकाशा}} '''मध्य''' हा [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]]च्या तीन प्रमुख मार्गांपैकी एक आहे. [[मध्य रेल्वे]]द्वारे चालवला जाणारा हा मार्ग दक्षिण मुंबई मधील [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]]पासून सुरू होतो व मुंबई बेटाच्या मध्य भागातून धावतो. मुंबईची मध्य उपनगरे जोडणारा हा मार्ग [[ठाणे]], [[डोंबिवली]], [[कल्याण]] इत्यादी महत्त्वाच्या शहरांमधून धावतो. [[कल्याण]] येथे मध्य मार्गाचे दोन फाटे फुटतात. ईशान्य फाटा [[कसारा रेल्वे स्थानक|कसाऱ्यामार्गे]] [[नाशिक रोड रेल्वे स्थानक|नाशिककडे]] तर आग्नेय फाटा [[कर्जत रेल्वे स्थानक|कर्जतमार्गे]] [[पुणे रेल्वे स्थानक|पुण्याकडे]] धावतो. [[दादर रेल्वे स्थानक|दादर]], [[परळ रेल्वे स्थानक]] आणि [[माटुंगा रेल्वे स्थानक|माटुंगा]] येथे मध्य आणि [[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम]] दोन्ही मार्ग असल्यामुळे मार्ग बदलणे शक्य होते. [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]], [[मशीद रेल्वे स्थानक|मशीद]], [[सँडहर्स्ट रोड रेल्वे स्थानक|सँडहर्स्ट रोड]] आणि [[कुर्ला रेल्वे स्थानक|कुर्ला]] ह्या स्थानकांवरून [[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्गाद्वारे]] प्रवासाची सोय उपलब्ध आहे. [[ठाणे रेल्वे स्थानक|ठाणे]] येथून [[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]] तसेच [[दिवा जंक्शन रेल्वे स्थानक|दिवा]] आणि [[कोपर रेल्वे स्थानक|कोपर]] येथे [[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]]ची जोड आहे. [[नेरळ जंक्शन रेल्वे स्थानक|नेरळ]]वरून [[माथेरान डोंगरी रेल्वे]]सुद्धा उपलब्ध आहे. ==स्थानके== (जलद लोकल केवळ ठळक अक्षरांमधील स्थानकांवरच थांबतात.) ===मुख्य मार्ग=== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:1%;" |# ! style="width:5%;" |स्थानक नाव ! style="width:1%;" |स्थानक कोड ! style="width:5%;" |जोडमार्ग |- |१||'''[[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]]'''||CSMT / ST||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |२||{{rws|मशीद}}||||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |३||{{rws|सँडहर्स्ट रोड}}||||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |४||'''{{rws|भायखळा}}'''||BY|| |- |५||{{rws|चिंचपोकळी}}|||| |- |६||{{rws|करी रोड}}|||| |- |७||'''{{rws|परळ}}'''||PR||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]] |- |८||'''{{rws|दादर}}'''||D||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]] |- |९||{{rws|माटुंगा}}||||[[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम मार्ग]] |- |१०||{{rws|शीव}}|||| |- |११||'''{{rws|कुर्ला}}'''||C||[[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर मार्ग]] |- |१२||{{rws|विद्याविहार}}|||| |- |१३||'''{{rws|घाटकोपर}}'''||G|| |- |१४||'''{{rws|विक्रोळी}}'''|||| |- |१५||{{rws|कांजुर मार्ग}}|||| |- |१६||'''{{rws|भांडुप}}'''|||| |- |१७||{{rws|नाहूर}}|||| |- |१८||'''{{rws|मुलुंड}}'''|||| |- |१९||'''{{rws|ठाणे}}'''||T||[[ट्रान्सहार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|ट्रान्सहार्बर मार्ग]] |- |२०||{{rws|कळवा}}|||| |- |२१||{{rws|मुंब्रा}}|||| |- |२२||'''{{rws|दिवा जंक्शन}}'''||||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]] |- |२३||{{rws|कोपर}}||||[[वसई रोड-रोहा रेल्वेमार्ग]] |- |२४||'''{{rws|डोंबिवली}}'''||DI|| |- |२५||{{rws|ठाकुर्ली}}|||| |- |२६||'''{{rws|कल्याण जंक्शन}}'''||K|| |} ===मुख्य मार्ग फाटे=== {| class="wikitable" style="text-align:center;width=auto;" |+आग्नेय उपमार्ग ! style="width:1%;" |# ! style="width:5%;" |स्थानक नाव ! style="width:1%;" |स्थानक कोड |- |१||'''{{rws|कल्याण जंक्शन}}'''|| K |- |२||{{rws|विठ्ठलवाडी}}|| |- |३||{{rws|उल्हासनगर}}|| |- |४||'''{{rws|अंबरनाथ}}'''|| A |- |५||'''{{rws|बदलापूर}}'''|| BL |- |६||{{rws|वांगणी}}|| |- |७||{{rws|शेलू}}|| |- |८||'''{{rws|नेरळ जंक्शन}}'''|| |- |९||{{rws|भिवपुरी रोड}}|| |- |१०||'''{{rws|कर्जत}}'''|| S |- |११||{{rws|पळसधरी}}|| |- |१२||{{rws|केळवली}}|| |- |१३||{{rws|डोळवली}}|| |- |१४||{{rws|लौजी}}|| |- |१५||'''{{rws|खोपोली}}'''|| KP |} {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ईशान्य उपमार्ग ! style="width:1%;" |# ! style="width:5%;" |स्थानक नाव ! style="width:1%;" |स्थानक कोड |- |१||'''{{rws|कल्याण जंक्शन}}'''|| K |- |२||{{rws|शहाड}}|| |- |३||{{rws|आंबिवली}}|| |- |४||'''{{rws|टिटवाळा}}'''|| TL |- |५||{{rws|खडावली}}|| |- |६||{{rws|वाशिंद}}|| |- |७||'''{{rws|आसनगाव}}'''|| AN |- |८||{{rws|आटगाव}}|| |- |९||{{rws|तानशेत}}|| |- |१०||{{rws|खर्डी}}|| |- |११||{{rws|उंबरमाळी}}|| |- |१२||'''{{rws|कसारा}}'''|| N |} == १२ डबा अर्धजलद == {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#afeeee"| दादर / छशिमट कडे ! # ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक |- | rowspan="2"| १ || रेल्वे कर्मचारी || ५:१४ || कल्याण || ६:४१ || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे मुलुंड, भांडुप, विक्रोळी, घाटकोपर, कुर्ला, परळ, भायखळा |- | rowspan="2"| २ || ९५७०६ || ७:२६ || कल्याण || ८:३० || दादर |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला |- | rowspan="2"| ३ || ९५७०८ || ७:४२ || कल्याण || ९:०३ || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे मुलुंड, विक्रोळी, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ४ || ९५८०४ || ८:१४ || डोंबिवली || ९:२१ || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ५ || ९५७१० || ८:१४ || कल्याण || ९:३० || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ६ || ९५७१६ || ८:१८ || कसारा || १०:५० || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ७ || ९५७१८ || ८:४६ || कल्याण || १०:०३ || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे मुलुंड, विक्रोळी, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ८ || ९५६०४ || ९:०२ || कल्याण || १०:२० || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ९ || ९५४०८ || ९:०४ || टिटवाळा || १०:३४ || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| १० || ९५७२२ || ९:४३ || कल्याण || ११:०० || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे मुलुंड, विक्रोळी, कुर्ला, दादर, भायखळा |- | rowspan="2"| ११ || ९५७४४ || १८:२५ || कल्याण || १९:४० || छशिमट |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' ठाण्यापर्यंत मंदगती पुढे मुलुंड, विक्रोळी, कुर्ला, दादर, भायखळा |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#afeeee"| कसारा / आसनगाव / टिटवाळा / कल्याण / डोंबिवली कडे ! # ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक |- | rowspan="2"| १ || ९५६०९ || १०:५८ || छशिमट || १२:२९ || टिटवाळा |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे मंदगती |- | rowspan="2"| २ || रेल्वे कर्मचारी || १५:५२ || छशिमट || १७:१८ || कल्याण |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, परळ, माटुंगा, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे मंदगती |- | rowspan="2"| ३ || ९५४१५ || १६:५० || छशिमट || १९:१८ || कसारा |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाण्यापुढे मंदगती |- | rowspan="2"| ४ || ९५७२७ || १७:२५ || छशिमट || १८:४२ || कल्याण |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे मंदगती |- | rowspan="2"| ५ || ९५८०३ || १७:३७ || छशिमट || १८:४३ || डोंबिवली |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाण्यापुढे मंदगती |- | rowspan="2"| ६ || ९५७२९ || १८:०१ || दादर || १९:०१ || कल्याण |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे मंदगती |- | rowspan="2"| ७ || ९५७३१ || १८:०३ || छशिमट || १९:१८ || कल्याण |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' दादर, कुर्ला, विक्रोळी, मुलुंड, ठाण्यापुढे मंदगती |- | rowspan="2"| ८ || ९५७३५ || १८:५० || छशिमट || २०:०८ || कल्याण |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाण्यापुढे मंदगती |- | rowspan="2"| ९ || ९५७३७ || १९:१३ || दादर || २०:१६ || कल्याण |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे मंदगती |- | rowspan="2"| १० || ९५५१७ || २०:०० || छशिमट || २१:५२ || आसनगाव |- | style="background:#ff9" colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाण्यापुढे मंदगती |} == १५ डबा जलद == {| class="wikitable sortable" |+फेऱ्या आणि सुरुवात |- | style="background:aqua"|१६ |१५ ऑक्टोबर २०१२ |- | style="background:teal"|६ |४ मार्च २०१९ |- |एकूण |२२ फेऱ्या (सोम-शनि) |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#afeeee"| दादर / छशिमट कडे ! # ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक |- style="background:teal" | rowspan="2"| १ || ९५८०२ || ६:१४ || डोंबिवली || ७:१४ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' ठाणे, भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:aqua" | rowspan="2"| २ || ९५७०४ || ७:१८ || कल्याण || ८:२६ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:teal" | rowspan="2"| ३ || ९५७१२ || ८:३३ || कल्याण || ९:३७ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ४ || ९५७२० || ९:४७ || कल्याण || १०:४० || दादर |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:teal" | rowspan="2"| ५ || ९५९१२ || १०:४६ || ठाणे || ११:२९ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ६ || ९५७२८ || ११:४६ || कल्याण || १२:४८ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ७ || ९५७३२ || १४:०२ || कल्याण || १५:०८ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ८ || ९५७३४ || १६:२८ || कल्याण || १७:२० || दादर |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ९ || ९५७४२ || १८:२२ || कल्याण || १९:२५ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:aqua" | rowspan="2"| १० || ९५७४६ || २०:४१ || कल्याण || २१:३० || दादर |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ११ || ९५७४८ || २३:१५ || कल्याण || ००:२२ || छशिमट |- | colspan="5"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#afeeee"| ठाणे / कल्याण / डोंबिवली कडे ! # ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक |- style="background:aqua" | rowspan="2"| १ || ९५७०३ || ६:०६ || छशिमट || ७:१० || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:teal" | rowspan="2"| २ || ९५७०५ || ७:२२ || छशिमट || ८:२५ || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ३ || ९५७०९ || ८:३६ || छशिमट || ९:४० || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:teal" | rowspan="2"| ४ || ९५९०७ || ९:४२ || छशिमट || १०:२४ || ठाणे |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ५ || ९५७१५ || १०:४५ || दादर || ११:३६ || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:teal" | rowspan="2"| ६ || ९५८०१ || ११:३७ || छशिमट || १२:३२ || डोंबिवली |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाणे |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ७ || ९५७१९ || १२:५३ || छशिमट || १३:५७ || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ८ || ९५७२१ || १५:१४ || छशिमट || १६:२० || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ९ || ९५७२५ || १७:३० || दादर || १८:१८ || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:aqua" | rowspan="2"| १० || ९५७३९ || १९:२९ || छशिमट || २०:३२ || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:aqua" | rowspan="2"| ११ || ९५७४३ || २२:१८ || दादर || २३:१० || कल्याण |- | colspan="5"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली |} == वातानुकूलित == {| class="wikitable sortable" ! फेऱ्या !! वार !! सुरुवात |- | style="background:yellow"|१२ |सोम-शनि |१७ डिसेंबर २०२० |- | style="background:orange"|१६ |दररोज |१९ फेब्रुवारी २०२२ |- | style="background:gray"|१३ |सोम-शनि |१९ फेब्रुवारी २०२२ |- | style="background:crimson"|१३ |सोम-शनि |१४ मे २०२२ |- | style="background:pink"|१२ |सोम-शनि |६ नोव्हेंबर २०२३ |- | style="background:violet"|१४ |सोम-शुक्र |१६ एप्रिल २०२५ |- |८० |एकूण | |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#afeeee"| ठाणे / कुर्ला / दादर / परळ / छशिमट कडे ! # ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक ! वेग |- style="background:orange" | १ || ९७६०४ || ४:४६ || कुर्ला || ५:१६ || छशिमट || मंदगती |- style="background:yellow" | २ || ९७३१० || ५:२४ || ठाणे || ६:२१ || छशिमट || मंदगती |- style="background:orange" | rowspan="2"| ३ || ९५७०२ || ६:३२ || कल्याण || ७:३९ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:gray" | ४ || ९७३२९ || ७:०४ || ठाणे || ८:०० || छशिमट || मंदगती |- style="background:pink" | ५ || ९७०२२ || ७:१५ || कल्याण || ८:४५ || छशिमट || मंदगती |- style="background:violet" | ६ || ९७०२६ || ७:३४ || कल्याण || ९:०५ || छशिमट || मंदगती |- style="background:crimson" | rowspan="2"| ७ || ९५९०४ || ८:०५ || ठाणे || ८:५० || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुलुंड, विक्रोळी, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:yellow" | ८ || ९६६१८ || ८:३३ || टिटवाळा || १०:१८ || छशिमट || मंदगती |- style="background:orange" | rowspan="2"| ९ || ९५७१४ || ८:५४ || कल्याण || ९:५९ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:gray" | rowspan="2"| १० || ९५९०८ || ९:०३ || ठाणे || ९:४७ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:crimson" | rowspan="2"| ११ || ९५७२४ || १०:०२ || कल्याण || १०:५२ || दादर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:pink" | १२ || ९७०४८ || १०:२५ || कल्याण || ११:५४ || छशिमट || मंदगती |- style="background:violet" | rowspan="2"| १३ || ९५२१० || १०:४२ || बदलापूर || १२:१२ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत मंदगती पुढे डोंबिवली, दिवा, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:gray" | १४ || ९६३१४ || ११:१७ || अंबरनाथ || १३:०२ || छशिमट || मंदगती |- style="background:orange" | rowspan="2"| १५ || ९५७२६ || ११:२२ || कल्याण || १२:१५ || दादर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' डोंबिवली, दिवा, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:yellow" | १६ || ९७२१८ || ११:४८ || डोंबिवली || १३:१० || छशिमट || मंदगती |- style="background:crimson" | rowspan="2"| १७ || ९५२१४ || १२:२७ || बदलापूर || १३:३८ || दादर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत मंदगती पुढे डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:violet" | १८ || ९७३६६ || १३:२८ || ठाणे || १४:२५ || छशिमट || मंदगती |- style="background:orange" | rowspan="2"| १९ || ९५२१८ || १३:४८ || बदलापूर || १४:५९ || दादर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत मंदगती पुढे डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:pink" | २० || ९६३२४ || १४:०० || अंबरनाथ || १५:४७ || छशिमट || मंदगती |- style="background:gray" | २१ || ९७३७० || १४:२२ || ठाणे || १५:२० || छशिमट || मंदगती |- style="background:crimson" | rowspan="2"| २२ || ९५९१४ || १५:०३ || ठाणे || १५:४५ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:yellow" | rowspan="2"| २३ || ९५३२४ || १५:१२ || अंबरनाथ || १६:३१ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत मंदगती पुढे डोंबिवली, ठाणे, भांडुप, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:violet" | २४ || ९७३७८ || १५:३६ || ठाणे || १६:३४ || छशिमट || मंदगती |- style="background:orange" | rowspan="2"| २५ || ९५६१० || १६:४७ || टिटवाळा || १८:०६ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत मंदगती पुढे डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:gray" | २६ || ९७२३६ || १६:५५ || डोंबिवली || १८:१४ || छशिमट || मंदगती |- style="background:crimson" | rowspan="2"| २७ || ९५७३८ || १७:२७ || कल्याण || १८:३० || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:pink" | २८ || ९७२४० || १७:३२ || डोंबिवली || १८:३८ || परळ || मंदगती |- style="background:violet" | २९ || ९७४०२ || १७:४१ || ठाणे || १८:४० || छशिमट || मंदगती |- style="background:yellow" | rowspan="2"| ३० || ९५३३६ || १८:३० || अंबरनाथ || १९:३२ || दादर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत मंदगती पुढे डोंबिवली, ठाणे, मुलुंड, घाटकोपर, कुर्ला |- style="background:orange" | ३१ || ९७४१६ || १८:५७ || ठाणे || १९:५५ || छशिमट || मंदगती |- style="background:violet" | ३२ || ९७४२४ || १९:४९ || ठाणे || २०:४८ || छशिमट || मंदगती |- style="background:gray" | ३३ || ९७२५२ || १९:५० || डोंबिवली || २१:१२ || छशिमट || मंदगती |- style="background:crimson" | ३४ || ९७१५२ || १९:५६ || कल्याण || २१:२८ || छशिमट || मंदगती |- style="background:pink" | ३५ || ९७१५४ || २०:१० || कल्याण || २१:२५ || परळ || मंदगती |- style="background:yellow" | rowspan="2"| ३६ || ९५३४२ || २०:५० || अंबरनाथ || २२:०७ || छशिमट || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कल्याण पर्यंत मंदगती पुढे डोंबिवली, ठाणे, घाटकोपर, कुर्ला, दादर, भायखळा |- style="background:orange" | ३७ || ९७१६८ || २१:३६ || कल्याण || २३:०५ || छशिमट || मंदगती |- style="background:gray" | ३८ || ९७१७६ || २२:५६ || कल्याण || २३:५५ || कुर्ला || मंदगती |- style="background:pink" | ३९ || ९७१७८ || २३:०४ || कल्याण || २३:३५ || ठाणे || मंदगती |- style="background:violet" | ४० || ९६२२८ || २३:०४ || बदलापूर || ०:२६ || कुर्ला || मंदगती |- style="background:crimson" | ४१ || ९७१८० || २३:१९ || कल्याण || २३:५० || ठाणे || मंदगती |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#afeeee"| ठाणे / डोंबिवली / कल्याण / टिटवाळा / अंबरनाथ / बदलापूर कडे ! # ! गाडी क्रमांक ! सुटण्याची वेळ ! स्थानक ! पोहोचण्याची वेळ ! अंतिम स्थानक ! वेग |- style="background:orange" | rowspan="2"| १ || ९५७०१ || ५:२० || छशिमट || ६:२४ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:pink" | २ || ९७००९ || ६:०५ || विद्याविहार || ७:०४ || कल्याण || मंदगती |- style="background:violet" | ३ || ९७०१३ || ६:२६ || विद्याविहार || ७:२५ || कल्याण || मंदगती |- style="background:yellow" | ४ || ९६६११ || ६:३० || छशिमट || ८:१५ || टिटवाळा || मंदगती |- style="background:orange" | rowspan="2"| ५ || ९५७०७ || ७:४३ || छशिमट || ८:४६ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:gray" | rowspan="2"| ६ || ९५९०१ || ८:०४ || छशिमट || ८:४६ || ठाणे || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर |- style="background:pink" | ७ || ९७०४१ || ८:४९ || छशिमट || १०:१८ || कल्याण || मंदगती |- style="background:crimson" | rowspan="2"| ८ || ९५७११ || ८:५६ || छशिमट || ९:५८ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:violet" | rowspan="2"| ९ || ९५२०९ || ९:०९ || छशिमट || १०:३२ || बदलापूर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, विक्रोळी, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे मंदगती |- style="background:gray" | rowspan="2"| १० || ९५३०७ || ९:५१ || छशिमट || ११:०८ || अंबरनाथ || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, विक्रोळी, मुलुंड, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे मंदगती |- style="background:orange" | rowspan="2"| ११ || ९५७१३ || १०:०४ || छशिमट || ११:०७ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:yellow" | १२ || ९७२१७ || १०:२२ || छशिमट || ११:४० || डोंबिवली || मंदगती |- style="background:crimson" | rowspan="2"| १३ || ९५२२१ || ११:०८ || दादर || १२:२१ || बदलापूर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे मंदगती |- style="background:pink" | १४ || ९६३१३ || ११:५८ || छशिमट || १३:४४ || अंबरनाथ || मंदगती |- style="background:violet" | १५ || ९७३५९ || १२:२४ || छशिमट || १३:२० || ठाणे || मंदगती |- style="background:orange" | rowspan="2"| १६ || ९५२२५ || १२:३० || दादर || १३:३९ || बदलापूर || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे मंदगती |- style="background:gray" | १७ || ९७३६३ || १३:०६ || छशिमट || १४:०६ || ठाणे || मंदगती |- style="background:yellow" | १८ || ९६३१७ || १३:१५ || छशिमट || १५:०२ || अंबरनाथ || मंदगती |- style="background:crimson" | rowspan="2"| १९ || ९५९०९ || १४:२१ || दादर || १४:४७ || ठाणे || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर |- style="background:violet" | २० || ९७३६९ || १४:२९ || छशिमट || १५:२५ || ठाणे || मंदगती |- style="background:gray" | २१ || ९७२३५ || १५:२४ || छशिमट || १६:४३ || डोंबिवली || मंदगती |- style="background:orange" | rowspan="2"| २२ || ९५६११ || १५:३३ || दादर || १६:३९ || टिटवाळा || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे मंदगती |- style="background:pink" | २३ || ९७२३९ || १६:०० || छशिमट || १७:२० || डोंबिवली || मंदगती |- style="background:crimson" | rowspan="2"| २४ || ९५७२३ || १६:११ || छशिमट || १७:१९ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:violet" | २५ || ९७३८३ || १६:३८ || छशिमट || १७:३५ || ठाणे || मंदगती |- style="background:yellow" | rowspan="2"| २६ || ९५३२१ || १७:०० || छशिमट || १८:२३ || अंबरनाथ || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' दादर, ठाण्यापुढे मंदगती |- style="background:orange" | rowspan="2"| २७ || ९५९११ || १८:१० || छशिमट || १८:५२ || ठाणे || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' दादर, कुर्ला, भांडुप, मुलुंड |- style="background:gray" | २८ || ९७२५१ || १८:१८ || छशिमट || १९:३७ || डोंबिवली || मंदगती |- style="background:crimson" | rowspan="2"| २९ || ९५७३३ || १८:३६ || छशिमट || १९:४१ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाणे, डोंबिवली |- style="background:pink" | ३० || ९७१४९ || १८:४५ || परळ || १९:५८ || कल्याण || मंदगती |- style="background:violet" | ३१ || ९७४०३ || १८:४५ || छशिमट || १९:४२ || ठाणे || मंदगती |- style="background:yellow" | rowspan="2"| ३२ || ९५३२९ || १९:३९ || दादर || २०:४४ || अंबरनाथ || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' कुर्ला, घाटकोपर, भांडुप, ठाणे, डोंबिवली, कल्याण पुढे मंदगती |- style="background:orange" | ३३ || ९७१६३ || २०:०० || छशिमट || २१:२८ || कल्याण || मंदगती |- style="background:violet" | ३४ || ९६२२१ || २१:०८ || छशिमट || २२:५६ || बदलापूर || मंदगती |- style="background:gray" | ३५ || ९७१७३ || २१:१६ || छशिमट || २२:४५ || कल्याण || मंदगती |- style="background:pink" | ३६ || ९७१७५ || २१:३९ || परळ || २२:५३ || कल्याण || मंदगती |- style="background:crimson" | rowspan="2"| ३७ || ९५७४१ || २१:४२ || छशिमट || २३:०५ || कल्याण || जलद |- | colspan="6"| '''थांबे:''' भायखळा, दादर, कुर्ला, घाटकोपर पुढे मंदगती |- style="background:yellow" | ३८ || ९७४२७ || २२:२० || छशिमट || २३:१५ || ठाणे || मंदगती |- style="background:orange" | ३९ || ९७४३५ || २३:१२ || छशिमट || ०:०७ || ठाणे || मंदगती |} [[वर्ग:मध्य रेल्वे]] [[वर्ग:मुंबई उपनगरी रेल्वेमार्ग]] 9cnjsw7pgp3bvtqyrn62zer4cef0m2x 0 50686 2683188 2641712 2026-05-07T10:59:36Z Dharmadhyaksha 28394 /* आसाम (१४) */ 2683188 wikitext text/x-wiki [[File:Wahlkreise in Indien.svg|thumb|भारतीय लोकसभा मतदारसंघ]] [[लोकसभा]], भारतीय संसदेचे कनिष्ठ सभागृह आहे जे खासदारांनी बनलेले आहे. संसदेचा प्रत्येक सदस्य (खासदार) एका भौगोलिक मतदारसंघाचे प्रतिनिधित्व करतो. [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानात]] नमूद केल्यानुसार लोकसभेचा कमाल आकार ५५० सदस्यांचा आहे, ज्यामध्ये २८ राज्यांतील लोकांचे प्रतिनिधित्व करणारे ५३० सदस्य आणि ८ केंद्रशासित प्रदेशातील लोकांचे प्रतिनिधित्व करणारे २० सदस्य आहेत. सध्या ५४३ मतदारसंघ आहेत.<ref>{{Cite web |title=Members of Parliament |url=https://www.india.gov.in/my-government/whos-who/members-parliament |archive-url=https://web.archive.org/web/20240503063047/https://www.india.gov.in/my-government/whos-who/members-parliament |archive-date=3 May 2024 |access-date=30 August 2024}}</ref> == संक्षेप सारणी == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" width="80%" |+ लोकसंख्या मतदारसंघ ! rowspan="2" scope=col | क्र. ! rowspan="2" scope=col | राज्य/केंद्रशासित प्रदेश ! colspan="5" scope=colgroup | जागा ! rowspan="2" scope=col | लोकसंख्या<br>(२०११) ! rowspan="2" scope=col | लोकसंख्या प्रति<br>मतदारसंघ |- ! scope=col | सामान्य ! scope=col | एससी ! scope=col | एसटी ! scope=col | एकूण ! scope=col | एकूण (%) |- | १ ! scope=row | [[आंध्र प्रदेश]] | २० | ४ | १ | २५ | ४.६०४% | {{formatnum:49577103}} | {{formatnum:1983084}} |- | २ ! scope=row | [[अरुणाचल प्रदेश]] | २ | - | - | २ | ०.३६८% | {{formatnum:1383727}} | {{formatnum:691864}} |- | ३ ! scope=row | [[आसाम]] | ११ | १ | २ | १४ | २.५७८% | {{formatnum:31205576}} | {{formatnum:2228970}} |- | ४ ! scope=row | [[बिहार]] | ३४ | ६ | - | ४० | ७.३६६% | {{formatnum:104099452}} | {{formatnum:2602486}} |- | ५ ! scope=row | [[छत्तीसगढ]] | ६ | १ | ४ | ११ | २.०२६% | {{formatnum:25545198}} | {{formatnum:2322291}} |- | ६ ! scope=row | [[गोवा]] | २ | - | - | २ | ०.३६८% | {{formatnum:1458545}} | {{formatnum:729273}} |- | ७ ! scope=row | [[गुजरात]] | २० | २ | ४ | २६ | ४.७८८% | {{formatnum:60439692}} | {{formatnum:2324604}} |- | ८ ! scope=row | [[हरियाणा]] | ८ | २ | - | १० | १.८४२% | {{formatnum:25351462}} | {{formatnum:2535146}} |- | ९ ! scope=row | [[हिमाचल प्रदेश]] | ३ | १ | - | ४ | ०.७३७% | {{formatnum:6864602}} | {{formatnum:1716151}} |- | १० ! scope=row | [[झारखंड]] | ८ | १ | ५ | १४ | २.५७८% | {{formatnum:32988134}} | {{formatnum:2356295}} |- | ११ ! scope=row | [[कर्नाटक]] | २१ | ५ | २ | २८ | ५.१५६५% | {{formatnum:61095297}} | {{formatnum:2181975}} |- | १२ ! scope=row | [[केरळ]] | १८ | २ | - | २० | ३.६८३% | {{formatnum:33406061}} | {{formatnum:1670303}} |- | १३ ! scope=row | [[मध्य प्रदेश]] | १९ | ४ | ६ | २९ | ५.३४१% | {{formatnum:72626809}} | {{formatnum:2504373}} |- | १४ ! scope=row | [[महाराष्ट्र]] | ३९ | ५ | ४ | ४८ | ८.८४% | {{formatnum:112374333}} | {{formatnum:2341132}} |- | १५ ! scope=row | [[मणिपूर]] | १ | - | १ | २ | ०.३६८% | {{formatnum:2570390}} | {{formatnum:1285195}} |- | १६ ! scope=row | [[मेघालय]] | - | - | २ | २ | ०.३६८% | {{formatnum:2966889}} | {{formatnum:1483445}} |- | १७ ! scope=row | [[मिझोरम]] | - | - | १ | १ | ०.१८४% | {{formatnum:1097206}} | {{formatnum:1097206}} |- | १८ ! scope=row | [[नागालॅंड]] | १ | - | - | १ | ०.१८४% | {{formatnum:1978502}} | {{formatnum:1978502}} |- | १९ ! scope=row | [[ओडिशा]] | १३ | ३ | ५ | २१ | ३.८६७% | {{formatnum:41974219}} | {{formatnum:1998772}} |- | २० ! scope=row | [[पंजाब]] | ९ | ४ | - | १३ | २.३९४% | {{formatnum:27743338}} | {{formatnum:2134103}} |- | २१ ! scope=row | [[राजस्थान]] | १८ | ४ | ३ | २५ | ४.६०४% | {{formatnum:68548437}} | {{formatnum:2741937}} |- | २२ ! scope=row | [[सिक्कीम]] | १ | - | - | १ | ०.१८४% | {{formatnum:610577}} | {{formatnum:610577}} |- | २३ ! scope=row | [[तमिळनाडू]] | ३२ | ७ | - | ३९ | ७.१८२% | {{formatnum:72147030}} | {{formatnum:1849924}} |- | २४ ! scope=row | [[तेलंगणा]] | १२ | ३ | २ | १७ | ३.१३१% | {{formatnum:35003674}} | {{formatnum:2059040}} |- | २५ ! scope=row | [[त्रिपुरा]] | १ | - | १ | २ | ०.३६८% | {{formatnum:3673917}} | {{formatnum:1836959}} |- | २६ ! scope=row | [[उत्तर प्रदेश]] | ६३ | १७ | - | ८० | १४.७३३% | {{formatnum:199812341}} | {{formatnum:2497654}} |- | २७ ! scope=row | [[उत्तराखंड]] | ४ | १ | - | ५ | ०.९२१% | {{formatnum:10086292}} | {{formatnum:2017258}} |- | २८ ! scope=row | [[पश्चिम बंगाल]] | ३० | १० | २ | ४२ | ७.७३५% | {{formatnum:91276115}} | {{formatnum:2173241}} |- | २९ ! scope=row | [[अंदमान आणि निकोबार बेटे]] | १ | - | - | १ | ०.१८४% | {{formatnum:380581}} | {{formatnum:380581}} |- | ३० ! scope=row | [[चंदिगढ]] | १ | - | - | १ | ०.१८४% | {{formatnum:1055450}} | {{formatnum:1055450}} |- | ३१ ! scope=row | [[दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव]] | १ | - | १ | २ | ०.३६८% | {{formatnum:585764}} | {{formatnum:292882}} |- | ३२ ! scope=row | [[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|जम्मू आणि काश्मीर]] | ५ | - | - | ५ | ०.९२१% | {{formatnum:12267032}} | {{formatnum:2453406}} |- | ३३ ! scope=row | [[लडाख]] | १ | - | - | १ | ०.१८४% | {{formatnum:274000}} | {{formatnum:274000}} |- | ३४ ! scope=row | [[लक्षद्वीप]] | - | - | १ | १ | ०.१८४% | {{formatnum:64473}} | {{formatnum:64473}} |- | ३५ ! scope=row | [[दिल्ली]] | ६ | १ | - | ७ | १.२८९% | {{formatnum:16787941}} | {{formatnum:2398277}} |- | ३६ ! scope=row | [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] | १ | - | - | १ | ०.१८४% | {{formatnum:1247953}} | {{formatnum:1247953}} |-class=sortbottom !colspan=2 scope=row|एकूण ! ४१२ ! ८४ ! ४७ ! ५४३ ! १००% ! {{formatnum:1210569573}} ! {{formatnum:2229410}} |} == राज्यानुसार मतदारसंघ == === [[आंध्र प्रदेश]] (२५) === [[चित्र:Andhra Pradesh Loksabha constituencies (2019 - ).svg|इवलेसे|आंध्र प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |- | style="background:#fdcdb0;" | १. [[अरुकू लोकसभा मतदारसंघ|अरुकू]] {{ref|1|[एसटी]}} | २. [[श्रीकाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|श्रीकाकुलम]] | ३. [[विजयनगरम लोकसभा मतदारसंघ|विजयनगरम]] | ४. [[विशाखापट्टणम लोकसभा मतदारसंघ|विशाखापट्टणम]] |- | ५. [[अनकापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|अनकापल्ली]] | ६. [[काकीनाडा लोकसभा मतदारसंघ|काकीनाडा]] | style="background:#fef06d;" | ७. [[अमलापुरम लोकसभा मतदारसंघ|अमलापुरम]] {{ref|1|[एससी]}} | ८. [[राजमुंद्री लोकसभा मतदारसंघ|राजमुंद्री]] |- | ९. [[नरसपूर लोकसभा मतदारसंघ|नरसपूर]] | १०. [[एलुरु लोकसभा मतदारसंघ|एलुरु]] | ११. [[मछिलिपटनम लोकसभा मतदारसंघ|मछिलिपटनम]] | १२. [[विजयवाडा लोकसभा मतदारसंघ|विजयवाडा]] |- | १३. [[गुंटुर लोकसभा मतदारसंघ|गुंटुर]] | १४. [[नरसरावपेट लोकसभा मतदारसंघ|नरसरावपेट]] | style="background:#fef06d;" | १५. [[बापटला लोकसभा मतदारसंघ|बा.पटला]] {{ref|1|[एससी]}} | १६. [[ओंगोले लोकसभा मतदारसंघ|ओंगोले]] |- | १७. [[नंद्याल लोकसभा मतदारसंघ|नंद्याल]] | १८. [[कुर्नूल लोकसभा मतदारसंघ|कुर्नूल]] | १९. [[अनंतपूर लोकसभा मतदारसंघ|अनन्तपूर]] | २०. [[हिंदूपूर लोकसभा मतदारसंघ|हिंदूपूर]] |- | २१. [[कडप्पा लोकसभा मतदारसंघ|कडप्पा]] | २२. [[नेल्लोर लोकसभा मतदारसंघ|नेल्लोर]] | style="background:#fef06d;" | २३. [[तिरुपती लोकसभा मतदारसंघ|तिरुपती]] {{ref|1|[एससी]}} | २४. [[राजमपेट लोकसभा मतदारसंघ|राजमपेट]] |- | style="background:#fef06d;" | २५. [[चित्तूर लोकसभा मतदारसंघ|चित्तूर]] {{ref|1|[एससी]}} |- |} === [[अरुणाचल प्रदेश]] (२) === [[File:Arunachal Pradesh Wahlkreise Lok Sabha.svg |इवलेसे|अरुणाचल प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |- | १. [[पश्चिम अरुणाचल लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम अरुणाचल]] | २. [[पूर्व अरुणाचल लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व अरुणाचल]] |} === [[आसाम]] (१४) === [[File:Assam Wahlkreise Lok Sabha 2023.svg|इवलेसे|आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |+२०२३ नंतरची यादी |- | style="background:#fdcdb0;" | १. [[कोक्राझार लोकसभा मतदारसंघ|कोक्राझार]] {{ref|1|[एसटी]}} | २. [[धुब्री लोकसभा मतदारसंघ|धुब्री]] | ३. [[बारपेटा लोकसभा मतदारसंघ|बारपेटा]] | ४. [[दर्रांग-उदलगुडी लोकसभा मतदारसंघ|दर्रांग-उदलगुडी]] |- | ५. [[गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघ|गुवाहाटी]] | style="background:#fdcdb0;" | ६. [[दिफू लोकसभा मतदारसंघ|दिफू]] {{ref|1|[एसटी]}} | ७. [[करीमगंज लोकसभा मतदारसंघ|करीमगंज]] | style="background:#fef06d;" | ८. [[सिलचर लोकसभा मतदारसंघ|सिलचर]] {{ref|1|[एससी]}} |- | ९. [[नागांव लोकसभा मतदारसंघ|नागांव]] | १०. [[काझीरंगा लोकसभा मतदारसंघ|काझीरंगा]] | ११. [[सोणितपूर लोकसभा मतदारसंघ|सोणितपूर]] | १२. [[लखीमपूर लोकसभा मतदारसंघ|लखीमपूर]] |- | १३. [[दिब्रुगढ लोकसभा मतदारसंघ|दिब्रुगढ]] | १४. [[जोरहाट लोकसभा मतदारसंघ|जोरहाट]] |- |} === [[बिहार]] (४०) === [[File:Bihar Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|बिहारमधील लोकसभा मतदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |- | १. [[वाल्मिकीनगर लोकसभा मतदारसंघ|वाल्मिकीनगर]] | २. [[पश्चिम चंपारण लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम चंपारण]] | ३. [[पूर्व चंपारण लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व चंपारण]] | ४. [[शिवहर लोकसभा मतदारसंघ|शिवहर]] |- | ५. [[सीतामढी लोकसभा मतदारसंघ|सीतामढी]] | ६. [[मधुबनी लोकसभा मतदारसंघ|मधुबनी]] | ७. [[झांझरपूर लोकसभा मतदारसंघ|झांझरपूर]] | ८. [[सुपौल लोकसभा मतदारसंघ|सुपौल]] |- | ९. [[अरारिया लोकसभा मतदारसंघ|अरारिया]] | १०. [[किशनगंज लोकसभा मतदारसंघ|किशनगंज]] | ११. [[कटिहार लोकसभा मतदारसंघ|कटिहार]] | १२. [[पूर्णिया लोकसभा मतदारसंघ|पूर्णिया]] |- | १३. [[माधेपुरा लोकसभा मतदारसंघ|माधेपुरा]] | १४. [[दरभंगा लोकसभा मतदारसंघ|दरभंगा]] | १५. [[मुझफ्फरपूर लोकसभा मतदारसंघ|मुझफ्फरपूर]] | १६. [[वैशाली लोकसभा मतदारसंघ|वैशाली]] |- | style="background:#fef06d;" | १७. [[गोपालगंज लोकसभा मतदारसंघ|गोपालगंज]] {{ref|1|[एससी]}} | १८. [[सिवन लोकसभा मतदारसंघ|सिवन]] | १९. [[महाराजगंज लोकसभा मतदारसंघ|महाराजगंज]] | २०. [[सारन लोकसभा मतदारसंघ|सारन]] |- | style="background:#fef06d;" | २१. [[हाजीपूर लोकसभा मतदारसंघ|हाजीपूर]] {{ref|1|[एससी]}} | २२. [[उजियारपूर लोकसभा मतदारसंघ|उजियारपूर]] | style="background:#fef06d;" | २३. [[समस्तीपूर लोकसभा मतदारसंघ|समस्तीपूर]] {{ref|1|[एससी]}} | २४. [[बेगुसराई (लोकसभा मतदारसंघ)|बेगुसराई]] |- | २५. [[खगरिया लोकसभा मतदारसंघ|खगरिया]] | २६. [[भागलपूर लोकसभा मतदारसंघ|भागलपूर]] | २७. [[बांका (लोकसभा मतदारसंघ)|बांका]] | २८. [[मोंघिर लोकसभा मतदारसंघ|मोंघिर]] |- | २९. [[नालंदा लोकसभा मतदारसंघ|नालंदा]] | ३०. [[पटणा लोकसभा मतदारसंघ|पटणा]] | ३१. [[पाटलीपुत्र लोकसभा मतदारसंघ|पाटलीपुत्र]] | ३२. [[अराह लोकसभा मतदारसंघ|अराह]] |- | ३३. [[बक्सर लोकसभा मतदारसंघ|बक्सर]] | style="background:#fef06d;" | ३४. [[सासाराम लोकसभा मतदारसंघ|सासाराम]] {{ref|1|[एससी]}} | ३५. [[काराकट लोकसभा मतदारसंघ|काराकट]] | ३६. [[जहानाबाद लोकसभा मतदारसंघ|जहानाबाद]] |- | ३७. [[औरंगाबाद (बिहार) लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद]] | style="background:#fef06d;" | ३८. [[गया लोकसभा मतदारसंघ|गया]] {{ref|1|[एससी]}} | ३९. [[नवदा लोकसभा मतदारसंघ|नवदा]] | style="background:#fef06d;" | ४०. [[जमुई लोकसभा मतदारसंघ|जमुई]] {{ref|1|[एससी]}} |- |} === [[छत्तीसगढ]] (११) === [[File:Chhattisgarh Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|छत्तीसगढमधील लोकसभा मतदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |- | style="background:#fdcdb0;" | १. [[सरगुजा लोकसभा मतदारसंघ|सरगुजा]] {{ref|1|[एसटी]}} | style="background:#fdcdb0;" | २. [[रायगढ लोकसभा मतदारसंघ|रायगढ]] {{ref|1|[एसटी]}} | style="background:#fef06d;" | ३. [[जांजगिर-चांपा लोकसभा मतदारसंघ|जांजगिर-चांपा]] {{ref|1|[एससी]}} | ४. [[कोर्बा लोकसभा मतदारसंघ|कोर्बा]] |- | ५. [[बिलासपूर लोकसभा मतदारसंघ|बिलासपूर]] | ६. [[राजनांदगांव लोकसभा मतदारसंघ|राजनान्दगाव]] | ७. [[दुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|दुर्ग]] | ८. [[रायपूर लोकसभा मतदारसंघ|रायपूर]] |- | ९. [[महासमुंद लोकसभा मतदारसंघ|महासमुन्द]] | style="background:#fdcdb0;" | १०. [[बस्तर लोकसभा मतदारसंघ|बस्तर]] {{ref|1|[एसटी]}} | style="background:#fdcdb0;" | ११. [[कांकेर लोकसभा मतदारसंघ|कांकेर]] {{ref|1|[एसटी]}} |} === [[गोवा]] (२) === [[चित्र:Goa Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|गोवामधील लोकसभा मतदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |- | १. [[उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर गोवा]] | २. [[दक्षिण गोवा लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण गोवा]] |} === [[गुजरात]] (२६) === [[File:Gujarat Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|गुजरातमधील लोकसभा मतदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |- | style="background:#fef06d;" | १. [[कच्छ लोकसभा मतदारसंघ|कच्छ]] {{ref|1|[एससी]}} | २. [[बनासकांठा लोकसभा मतदारसंघ|बनासकांठा]] | ३. [[पाटण लोकसभा मतदारसंघ|पाटण]] | ४. [[महेसाणा लोकसभा मतदारसंघ|महेसाणा]] |- | ५. [[साबरकांठा लोकसभा मतदारसंघ|साबरकांठा]] | ६. [[गांधीनगर लोकसभा मतदारसंघ|गान्धीनगर]] | ७. [[पूर्व अहमदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व अहमदाबाद]] | style="background:#fef06d;" | ८. [[पश्चिम अहमदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम अहमदाबाद]] {{ref|1|[एससी]}} |- | ९. [[सुरेंद्रनगर लोकसभा मतदारसंघ|सुरेन्द्रनगर]] | १०. [[राजकोट लोकसभा मतदारसंघ|राजकोट]] | ११. [[पोरबंदर लोकसभा मतदारसंघ|पोरबन्दर]] | १२. [[जामनगर लोकसभा मतदारसंघ|जामनगर]] |- | १३. [[जुनागढ़ लोकसभा मतदारसंघ|जुनागढ]] | १४. [[अमरेली लोकसभा मतदारसंघ|अमरेली]] | १५. [[भावनगर लोकसभा मतदारसंघ|भावनगर]] | १६. [[आणंद लोकसभा मतदारसंघ|आणन्द]] |- | १७. [[खेडा लोकसभा मतदारसंघ|खेडा]] | १८. [[पंचमहाल लोकसभा मतदारसंघ|पंचमहाल]] | style="background:#fdcdb0;" | १९. [[दहोद लोकसभा मतदारसंघ|दहोद]] {{ref|1|[एसटी]}} | २०. [[वडोदरा लोकसभा मतदारसंघ|वडोदरा]] |- | style="background:#fdcdb0;" | २१. [[छोटाउदेपूर लोकसभा मतदारसंघ|छोटाउदेपूर]] {{ref|1|[एसटी]}} | २२. [[भरूच लोकसभा मतदारसंघ|भरूच]] | style="background:#fdcdb0;" | २३. [[बारडोली लोकसभा मतदारसंघ|बारडोली]] {{ref|1|[एसटी]}} | २४. [[सुरत लोकसभा मतदारसंघ|सुरत]] |- | २५. [[नवसारी लोकसभा मतदारसंघ|नवसारी]] | style="background:#fdcdb0;" | २६. [[वलसाड लोकसभा मतदारसंघ|वलसाड]] {{ref|1|[एसटी]}} |- |} === [[हरियाणा]] (१०) === [[File:Haryana Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|हरियाणामधील लोकसभा मतदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |- | style="background:#fef06d;" | १. [[अंबाला लोकसभा मतदारसंघ|अम्बाला]] {{ref|1|[एससी]}} | २. [[कुरुक्षेत्र लोकसभा मतदारसंघ|कुरुक्षेत्र]] | style="background:#fef06d;" | ३. [[सिरसा लोकसभा मतदारसंघ|सिरसा]] {{ref|1|[एससी]}} | ४. [[हिस्सार लोकसभा मतदारसंघ|हिस्सार]] |- | ५. [[कर्नाल लोकसभा मतदारसंघ|कर्नाल]] | ६. [[सोनेपत लोकसभा मतदारसंघ|सोनेपत]] | ७. [[रोहतक लोकसभा मतदारसंघ|रोहतक]] | ८. [[भिवानी-महेंद्रगढ लोकसभा मतदारसंघ|भिवानी-महेंद्रगढ]] |- | ९. [[गुरगांव लोकसभा मतदारसंघ|गुरगांव]] | १०. [[फरीदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरीदाबाद]] |- |} === [[हिमाचल प्रदेश]] (४) === [[File:Himachal Pradesh Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|हिमाचल प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |- | १. [[कांगडा लोकसभा मतदारसंघ|कांगरा]] | २. [[मंडी लोकसभा मतदारसंघ|मण्डी]] | ३. [[हमीरपूर लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]] | style="background:#fef06d;" | ४. [[शिमला लोकसभा मतदारसंघ|शिमला]] {{ref|1|[एससी]}} |- |} === [[झारखंड]] (१४) === [[File:Jharkhand Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|झारखंडमधील लोकसभा मरदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |- | style="background:#fdcdb0;" | १. [[राजमहल लोकसभा मतदारसंघ|राजमहल]] {{ref|1|[एसटी]}} | style="background:#fdcdb0;" | २. [[डुम्का लोकसभा मतदारसंघ|डुम्का]] {{ref|1|[एसटी]}} | ३. [[गोड्डा लोकसभा मतदारसंघ|गोड्डा]] | ४. [[चत्रा लोकसभा मतदारसंघ|चत्रा]] |- | ५. [[कोडर्मा लोकसभा मतदारसंघ|कोडर्मा]] | ६. [[गिरिडीह लोकसभा मतदारसंघ|गिरिडीह]] | ७. [[धनबाद लोकसभा मतदारसंघ|धनबाद]] | ८. [[रांची लोकसभा मतदारसंघ|रांची]] |- | ९. [[जमशेदपूर लोकसभा मतदारसंघ|जमशेदपूर]] | style="background:#fdcdb0;" | १०. [[सिंगभूम लोकसभा मतदारसंघ|सिंगभूम]] {{ref|1|[एसटी]}} | style="background:#fdcdb0;" | ११. [[खुंटी लोकसभा मतदारसंघ|खुण्टी]] {{ref|1|[एसटी]}} | style="background:#fdcdb0;" | १२. [[लोहारडागा लोकसभा मतदारसंघ|लोहारडागा]] {{ref|1|[एसटी]}} |- | style="background:#fef06d;" | १३. [[पलामौ लोकसभा मतदारसंघ|पलामौ]] {{ref|1|[एससी]}} | १४. [[हजारीबाग लोकसभा मतदारसंघ|हजारीबाग]] |- |} === [[कर्नाटक]] (२८) === [[File:Karnataka Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|कर्नाटकमधील लोकसभा मरदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |- | १. [[चिक्कोडी लोकसभा मतदारसंघ|चिक्कोडी]] | २. [[बेळगाव लोकसभा मतदारसंघ|बेळगाव]] | ३. [[बागलकोट लोकसभा मतदारसंघ|बागलकोट]] | style="background:#fef06d;" | ४. [[विजापूर लोकसभा मतदारसंघ|विजापूर]] {{ref|1|[एससी]}} |- | style="background:#fef06d;" | ५. [[गुलबर्गा लोकसभा मतदारसंघ|गुलबर्गा]] {{ref|1|[एससी]}} | style="background:#fdcdb0;" | ६. [[रायचूर लोकसभा मतदारसंघ|रायचूर]] {{ref|1|[एसटी]}} | ७. [[बीदर लोकसभा मतदारसंघ|बिदर]] | ८. [[कोप्पल लोकसभा मतदारसंघ|कोप्पल]] |- | style="background:#fdcdb0;" | ९. [[बेळ्ळारी लोकसभा मतदारसंघ|बेळ्ळारी]] {{ref|1|[एसटी]}} | १०. [[हावेरी लोकसभा मतदारसंघ|हवेरी]] | ११. [[धारवाड लोकसभा मतदारसंघ|धारवाड]] | १२. [[उत्तर कन्नड लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर कन्नड]] |- | १३. [[दावणगेरे लोकसभा मतदारसंघ|दावणगेरे]] | १४. [[शिमोगा लोकसभा मतदारसंघ|शिमोगा]] | १५. [[उडुपी चिकमगळूर लोकसभा मतदारसंघ|उडुपी चिकमगळूर]] | १६. [[हासन लोकसभा मतदारसंघ|हस्सन]] |- | १७. [[दक्षिण कन्नड लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण कन्नड]] | style="background:#fef06d;" | १८. [[चित्रदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|चित्रदुर्ग]] {{ref|1|[एससी]}} | १९. [[तुम्कुर लोकसभा मतदारसंघ|तुम्कुर]] | २०. [[मंड्या लोकसभा मतदारसंघ|मण्ड्या]] |- | २१. [[म्हैसूर लोकसभा मतदारसंघ|म्हैसूर]] | style="background:#fef06d;" | २२. [[चामराजनगर लोकसभा मतदारसंघ|चामराजनगर]] {{ref|1|[एससी]}} | २३. [[बंगळूर ग्रामीण लोकसभा मतदारसंघ|बंगळूर ग्रामीण]] | २४. [[बंगळूर उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|बंगळूर उत्तर]] |- | २५. [[बंगळूर मध्य लोकसभा मतदारसंघ|बंगळूर मध्य]] | २६. [[बंगळूर दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|बंगळूर दक्षिण]] | २७. [[चिकबल्लपूर लोकसभा मतदारसंघ|चिकबल्लपूर]] | style="background:#fef06d;" | २८. [[कोलार लोकसभा मतदारसंघ|कोलार]] {{ref|1|[एससी]}} |- |} === [[केरळ]] (२०) === [[File:Kerala Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|केरळमधील लोकसभा मरदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |- | १. [[कासारगोड लोकसभा मतदारसंघ|कासारगोड]] | २. [[कण्णुर लोकसभा मतदारसंघ|कण्णुर]] | ३. [[वडकरा लोकसभा मतदारसंघ|वडकरा]] | ४. [[वायनाड लोकसभा मतदारसंघ|वायनाड]] |- | ५. [[कोझिकोडे लोकसभा मतदारसंघ|कोझिकोडे]] | ६. [[मलप्पुरम लोकसभा मतदारसंघ|मलप्पुरम]] | ७. [[पोन्नानी लोकसभा मतदारसंघ|पोन्नानी]] | ८. [[पालक्काड लोकसभा मतदारसंघ|पालक्काड]] |- | style="background:#fef06d;" | ९. [[अलातुर लोकसभा मतदारसंघ|अलातुर]] {{ref|1|[एससी]}} | १०. [[तृशुर लोकसभा मतदारसंघ|तृशुर]] | ११. [[चालकुडी लोकसभा मतदारसंघ|चालकुडी]] | १२. [[एर्नाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|एर्नाकुलम]] |- | १३. [[इडुक्की लोकसभा मतदारसंघ|इडुक्की]] | १४. [[कोट्टायम लोकसभा मतदारसंघ|कोट्टायम]] | १५. [[अलप्पुळा लोकसभा मतदारसंघ|अलप्पुळा]] | style="background:#fef06d;" | १६. [[मावेलीकरा लोकसभा मतदारसंघ|मावेलीकरा]] {{ref|1|[एससी]}} |- | १७. [[पतनमतिट्टा लोकसभा मतदारसंघ|पतनमतिट्टा]] | १८. [[कोल्लम लोकसभा मतदारसंघ|कोल्लम]] | १९. [[अट्टिंगल लोकसभा मतदारसंघ|अट्टिंगल]] | २०. [[तिरुवनंतपुरम लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवनंतपुरम]] |- |} === [[मध्य प्रदेश]] (२९)=== [[File:Madhya Pradesh Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|मध्य प्रदेशमधील लोकसभा मरदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |- | १. [[मोरेना लोकसभा मतदारसंघ|मोरेना]] | style="background:#fef06d;" | २. [[भिंड लोकसभा मतदारसंघ|भिंड]] {{ref|1|[एससी]}} | ३. [[ग्वाल्हेर लोकसभा मतदारसंघ|ग्वाल्हेर]] | ४. [[गुना लोकसभा मतदारसंघ|गुना]] |- | ५. [[सागर लोकसभा मतदारसंघ|सागर]] | style="background:#fef06d;" | ६. [[टिकमगढ लोकसभा मतदारसंघ|टिकमगढ]] {{ref|1|[एससी]}} | ७. [[दामोह लोकसभा मतदारसंघ|दामोह]] | ८. [[खजुराहो लोकसभा मतदारसंघ|खजुराहो]] |- | ९. [[सतना लोकसभा मतदारसंघ|सतना]] | १०. [[रेवा लोकसभा मतदारसंघ|रेवा]] | ११. [[सिधी लोकसभा मतदारसंघ|सिधी]] | style="background:#fdcdb0;" | १२. [[शाहडोल लोकसभा मतदारसंघ|शाहडोल]] {{ref|1|[एसटी]}} |- | १३. [[जबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|जबलपूर]] | style="background:#fdcdb0;" | १४. [[मंडला लोकसभा मतदारसंघ|मंडला]] {{ref|1|[एसटी]}} | १५. [[बालाघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालाघाट]] | १६. [[छिंदवाडा लोकसभा मतदारसंघ|छिंदवाडा ]] |- | १७. [[होशंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|नर्मदापुरम (होशंगाबाद)]] | १८. [[विदिशा लोकसभा मतदारसंघ|विदिशा]] | १९. [[भोपाळ लोकसभा मतदारसंघ|भोपाळ]] | २०. [[राजगढ लोकसभा मतदारसंघ|राजगढ]] |- | style="background:#fef06d;" | २१. [[देवास लोकसभा मतदारसंघ|देवास]] {{ref|1|[एससी]}} | style="background:#fef06d;" | २२. [[उज्जैन लोकसभा मतदारसंघ|उज्जैन]] {{ref|1|[एससी]}} | २३. [[मंदसौर लोकसभा मतदारसंघ|मन्दसौर]] | style="background:#fdcdb0;" | २४. [[रतलाम लोकसभा मतदारसंघ|रतलाम]] {{ref|1|[एसटी]}} |- | style="background:#fdcdb0;" | २५. [[धर लोकसभा मतदारसंघ|धर]] {{ref|1|[एसटी]}} | २६. [[इंदूर लोकसभा मतदारसंघ|इन्दुर]] | style="background:#fdcdb0;" | २७. [[खरगोन लोकसभा मतदारसंघ|खरगोन]] {{ref|1|[एसटी]}} | २८. [[खांडवा लोकसभा मतदारसंघ|खांडवा]] |- | style="background:#fdcdb0;" | २९. [[बेतुल लोकसभा मतदारसंघ|बेतुल]] {{ref|1|[एसटी]}} |- |} === [[महाराष्ट्र]] (४८)=== [[File:Maharashtra Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|महाराष्ट्रमधील लोकसभा मरदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |- | style="background:#fdcdb0;" | १. [[नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ|नन्दुरबार]] {{ref|1|[एसटी]}} | २. [[धुळे लोकसभा मतदारसंघ|धुळे]] | ३. [[जळगाव लोकसभा मतदारसंघ|जळगाव]] | ४. [[रावेर लोकसभा मतदारसंघ|रावेर]] |- | ५. [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]] | ६. [[अकोला लोकसभा मतदारसंघ|अकोला]] | style="background:#fef06d;" | ७. [[अमरावती लोकसभा मतदारसंघ|अमरावती]] {{ref|1|[एससी]}} | ८. [[वर्धा लोकसभा मतदारसंघ|वर्धा]] |- | style="background:#fef06d;" | ९. [[रामटेक लोकसभा मतदारसंघ|रामटेक]] {{ref|1|[एससी]}} | १०. [[नागपूर लोकसभा मतदारसंघ|नागपूर]] | ११. [[भंडारा-गोंदिया लोकसभा मतदारसंघ|भण्डारा गोन्दिया]] | style="background:#fdcdb0;" | १२. [[गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ|गडचिरोली-चिमूर]] {{ref|1|[एसटी]}} |- | १३. [[चंद्रपूर लोकसभा मतदारसंघ|चन्द्रपुर]] | १४. [[यवतमाळ-वाशिम लोकसभा मतदारसंघ|यवतमाळ-वाशिम]] | १५. [[हिंगोली लोकसभा मतदारसंघ|हिंगोली]] | १६. [[नांदेड लोकसभा मतदारसंघ|नांदेड]] |- | १७. [[परभणी लोकसभा मतदारसंघ|परभणी]] | १८. [[जालना लोकसभा मतदारसंघ|जालना]] | १९. [[औरंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद]] | style="background:#fdcdb0;" | २०. [[दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघ|दिण्डोरी]] {{ref|1|[एसटी]}} |- | २१. [[नाशिक लोकसभा मतदारसंघ|नाशिक]] | style="background:#fdcdb0;" | २२. [[पालघर लोकसभा मतदारसंघ|पालघर]] {{ref|1|[एसटी]}} | २३. [[भिवंडी लोकसभा मतदारसंघ|भिवण्डी]] | २४. [[कल्याण लोकसभा मतदारसंघ|कल्याण]] |- | २५. [[ठाणे लोकसभा मतदारसंघ|ठाणे]] | २६. [[उत्तर मुंबई लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर मुम्बई]] | २७. [[उत्तर पश्चिम मुंबई लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर पश्चिम मुम्बई]] | २८. [[उत्तर पूर्व मुंबई लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर पूर्व मुम्बई]] |- | २९. [[उत्तर मध्य मुंबई लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर मध्य मुम्बई]] | ३०. [[दक्षिण मध्य मुंबई लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण मध्य मुम्बई]] | ३१. [[दक्षिण मुंबई लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण मुम्बई]] | ३२. [[रायगड लोकसभा मतदारसंघ|रायगड]] |- | ३३. [[मावळ लोकसभा मतदारसंघ|मावळ]] | ३४. [[पुणे लोकसभा मतदारसंघ|पुणे]] | ३५. [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | ३६. [[शिरुर लोकसभा मतदारसंघ|शिरुर]] |- | ३७. [[अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ|अहमदनगर]] | style="background:#fef06d;" | ३८. [[शिर्डी लोकसभा मतदारसंघ|शिर्डी]] {{ref|1|[एससी]}} | ३९. [[बीड लोकसभा मतदारसंघ|बीड]] | ४०. [[उस्मानाबाद लोकसभा मतदारसंघ|उस्मानाबाद]] |- | style="background:#fef06d;" | ४१. [[लातूर लोकसभा मतदारसंघ|लातूर]] {{ref|1|[एससी]}} | style="background:#fef06d;" | ४२. [[सोलापूर लोकसभा मतदारसंघ|सोलापूर]] {{ref|1|[एससी]}} | ४३. [[माढा लोकसभा मतदारसंघ|माढा]] | ४४. [[सांगली लोकसभा मतदारसंघ|सांगली]] |- | ४५. [[सातारा लोकसभा मतदारसंघ|सातारा]] | ४६. [[रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी-सिन्धुदुर्ग]] | ४७. [[कोल्हापूर लोकसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर]] | ४८. [[हातकणंगले लोकसभा मतदारसंघ|हातकणंगले]] |- |} === [[मणिपूर]] (२) === [[File:Manipur Wahlkreise Lok Sabha.svg |इवलेसे|मणिपूरमधील लोकसभा मतदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |- | १. [[अंतः मणिपूर लोकसभा मतदारसंघ|अंतः मणिपूर]] | style="background:#fdcdb0;" | २. [[बाह्य मणिपूर लोकसभा मतदारसंघ|बाह्य मणिपूर]] {{ref|1|[एसटी]}} |} === [[मेघालय]] (२) === [[File:Meghalaya Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|मेघालयमधील लोकसभा मतदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |- | style="background:#fdcdb0;" | १. [[शिलाँग लोकसभा मतदारसंघ|शिलाँग]] {{ref|1|[एसटी]}} | style="background:#fdcdb0;" | २. [[तुरा लोकसभा मतदारसंघ|तुरा]] {{ref|1|[एसटी]}} |} === [[मिझोरम]] (१) === [[File:Mizoram Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|मिझोरममधील लोकसभा मतदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |- | style="background:#fdcdb0;" | १. [[मिझोरम लोकसभा मतदारसंघ|मिझोरम]] {{ref|1|[एसटी]}} |} === [[नागालॅंड]] (१) === [[File:Nagaland Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|नागालॅंडमधील लोकसभा मतदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |- | १. [[नागालॅंड लोकसभा मतदारसंघ|नागालॅंड]] |} === [[ओडिशा]] (२१) === [[File:Odisha Wahlkreise Lok Sabha.svg |इवलेसे|ओडिशामधील लोकसभा मतदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |- | १. [[बरागढ लोकसभा मतदारसंघ|बरागढ]] | style="background:#fdcdb0;" | २. [[सुंदरगढ लोकसभा मतदारसंघ|सुंदरगढ]] {{ref|1|[एसटी]}} | ३. [[संबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|संबलपूर]] | style="background:#fdcdb0;" | ४. [[केओंझार लोकसभा मतदारसंघ|केओंझार]] {{ref|1|[एसटी]}} |- | style="background:#fdcdb0;" | ५. [[मयूरभंज लोकसभा मतदारसंघ|मयूरभंज]] {{ref|1|[एसटी]}} | ६. [[बालासोर लोकसभा मतदारसंघ|बालासोर]] | style="background:#fef06d;" | ७. [[भद्रक लोकसभा मतदारसंघ|भद्रक]] {{ref|1|[एससी]}} | style="background:#fef06d;" | ८. [[जाजपूर लोकसभा मतदारसंघ|जाजपूर]] {{ref|1|[एससी]}} |- | ९. [[धेनकनाल लोकसभा मतदारसंघ|धेनकनाल]] | १०. [[बोलांगिर लोकसभा मतदारसंघ|बोलांगिर]] | ११. [[कालाहांडी लोकसभा मतदारसंघ|कालाहांडी]] | style="background:#fdcdb0;" | १२. [[नौरंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|नौरंगपूर]] {{ref|1|[एसटी]}} |- | १३. [[कंधमाळ लोकसभा मतदारसंघ|कंधमाळ]] | १४. [[कटक लोकसभा मतदारसंघ|कटक]] | १५. [[केंद्रापरा लोकसभा मतदारसंघ|केंद्रापरा]] | style="background:#fef06d;" | १६. [[जगतसिंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|जगतसिंहपूर]] {{ref|1|[एससी]}} |- | १७. [[पुरी लोकसभा मतदारसंघ|पुरी]] | १८. [[भुवनेश्वर लोकसभा मतदारसंघ|भुवनेश्वर]] | १९. [[अस्का लोकसभा मतदारसंघ|अस्का]] | २०. [[बेरहामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बेरहामपूर]] |- | style="background:#fdcdb0;" | २१. [[कोरापुट लोकसभा मतदारसंघ|कोरापुट]] {{ref|1|[एसटी]}} |- |} === [[पंजाब]] (१३) === [[File:Punjab Lok Sabha constituency map.png |इवलेसे|पंजाबमधील लोकसभा मतदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |- | १. [[गुरदासपुर लोकसभा मतदारसंघ|गुरदासपुर]] | २. [[अमृतसर लोकसभा मतदारसंघ|अमृतसर]] | ३. [[खदूर साहिब लोकसभा मतदारसंघ|खदूर साहिब]] | style="background:#fef06d;" | ४. [[जालंधर लोकसभा मतदारसंघ|जालंधर]] {{ref|1|[एससी]}} |- | style="background:#fef06d;" | ५. [[होशियारपूर लोकसभा मतदारसंघ|होशियारपूर]] {{ref|1|[एससी]}} | ६. [[आनंदपूर साहिब लोकसभा मतदारसंघ|आनंदपूर साहिब]] | ७. [[लुधियाना लोकसभा मतदारसंघ|लुधियाना]] | style="background:#fef06d;" | ८. [[फतेहगढ साहिब लोकसभा मतदारसंघ|फतेहगढ साहिब]] {{ref|1|[एससी]}} |- | style="background:#fef06d;" | ९. [[फरीदकोट लोकसभा मतदारसंघ|फरीदकोट]] {{ref|1|[एससी]}} | १०. [[फिरोजपूर लोकसभा मतदारसंघ|फिरोजपूर]] | ११. [[भटिंडा लोकसभा मतदारसंघ|भटिण्डा]] | १२. [[संगरूर लोकसभा मतदारसंघ|संगरूर]] |- | १३. [[पतियाळा लोकसभा मतदारसंघ|पतियाळा]] |- |} === [[राजस्थान]] (२५) === [[File:Rajasthan Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|राजस्थानमधील लोकसभा मतदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |- | style="background:#fef06d;" | १. [[गंगानगर लोकसभा मतदारसंघ|गंगानगर]] {{ref|1|[एससी]}} | style="background:#fef06d;" | २. [[बिकानेर लोकसभा मतदारसंघ|बिकानेर]] {{ref|1|[एससी]}} | ३. [[चुरू लोकसभा मतदारसंघ|चुरू]] | ४. [[झुनझुनू लोकसभा मतदारसंघ|झुनझुनू]] |- | ५. [[सिकर लोकसभा मतदारसंघ|सिकर]] | ६. [[जयपूर ग्रामीण लोकसभा मतदारसंघ|जयपूर ग्रामीण]] | ७. [[जयपूर लोकसभा मतदारसंघ|जयपूर]] | ८. [[अलवार लोकसभा मतदारसंघ|अलवार]] |- | style="background:#fef06d;" | ९. [[भरतपूर लोकसभा मतदारसंघ|भरतपूर]] {{ref|1|[एससी]}} | style="background:#fef06d;" | १०. [[करौली-धोलपूर लोकसभा मतदारसंघ|करौली-धोलपूर]] {{ref|1|[एससी]}} | style="background:#fdcdb0;" | ११. [[दौसा लोकसभा मतदारसंघ|दौसा]] {{ref|1|[एसटी]}} | १२. [[टोंक-सवाई माधोपूर लोकसभा मतदारसंघ|टोंक-सवाई माधोपूर]] |- | १३. [[अजमेर लोकसभा मतदारसंघ|अजमेर]] | १४. [[नागौर लोकसभा मतदारसंघ|नागौर]] | १५. [[पाली लोकसभा मतदारसंघ|पाली]] | १६. [[जोधपूर लोकसभा मतदारसंघ|जोधपूर]] |- | १७. [[बारमेर लोकसभा मतदारसंघ|बारमेर]] | १८. [[जालोर लोकसभा मतदारसंघ|जालोर]] | style="background:#fdcdb0;" | १९. [[उदयपूर लोकसभा मतदारसंघ|उदयपूर]] {{ref|1|[एसटी]}} | style="background:#fdcdb0;" | २०. [[बांसवाडा लोकसभा मतदारसंघ|बांसवाडा]] {{ref|1|[एसटी]}} |- | २१. [[चित्तोडगढ लोकसभा मतदारसंघ|चित्तोडगढ]] | २२. [[राजसमंद लोकसभा मतदारसंघ|राजसमंद]] | २३. [[भिलवाडा लोकसभा मतदारसंघ|भिलवाडा]] | २४. [[कोटा लोकसभा मतदारसंघ|कोटा]] |- | २५. [[झालावाड-बरान लोकसभा मतदारसंघ|झालावाड-बरान]] |- |} === [[सिक्कीम]] (१) === [[File:Sikkim Wahlkreise Lok Sabha.svg |इवलेसे|सिक्कीममधील लोकसभा मतदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |- | १. [[सिक्कीम लोकसभा मतदारसंघ|सिक्कीम]] |} === [[तमिळनाडू]] (३९) === [[File:Tamil Nadu Wahlkreise Lok Sabha.svg |इवलेसे|तमिळनाडूमधील लोकसभा मतदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |- | style="background:#fef06d;" | १. [[तिरुवल्लुर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवल्लुर]] {{ref|1|[एससी]}} | २. [[चेन्नई उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|चेन्नई उत्तर]] | ३. [[चेन्नई दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|चेन्नई दक्षिण]] | ४. [[चेन्नई मध्य लोकसभा मतदारसंघ|चेन्नई मध्य]] |- | ५. [[श्रीपेरुम्बुदुर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीपेरुम्बुदुर]] | style="background:#fef06d;" | ६. [[कांचीपुरम लोकसभा मतदारसंघ|कांचीपुरम]] {{ref|1|[एससी]}} | ७. [[अरक्कोणम लोकसभा मतदारसंघ|अरक्कोणम]] | ८. [[वेल्लूर लोकसभा मतदारसंघ|वेल्लूर]] |- | ९. [[कृष्णगिरी लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णगिरी]] | १०. [[धरमपुरी लोकसभा मतदारसंघ|धरमपुरी]] | ११. [[तिरुवनमलाई लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवनमलाई]] | १२. [[आरणी लोकसभा मतदारसंघ|आरणी]] |- | style="background:#fef06d;" | १३. [[विलुपुरम लोकसभा मतदारसंघ|विलुपुरम]] {{ref|1|[एससी]}} | १४. [[कल्लकुरिची लोकसभा मतदारसंघ|कल्लकुरिची]] | १५. [[सेलम लोकसभा मतदारसंघ|सेलम]] | १६. [[नमक्कल लोकसभा मतदारसंघ|नमक्कल]] |- | १७. [[इरोड लोकसभा मतदारसंघ|इरोड]] | १८. [[तिरुप्पूर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुप्पूर]] | style="background:#fef06d;" | १९. [[निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|निलगिरी]] {{ref|1|[एससी]}} | २०. [[कोइंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोइंबतूर]] |- | २१. [[पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ|पोल्लाची]] | २२. [[दिंडीगुल लोकसभा मतदारसंघ|दिण्डिगुल]] | २३. [[करुर लोकसभा मतदारसंघ|करुर]] | २४. [[तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचिरापल्ली]] |- | २५. [[पेराम्बलुर लोकसभा मतदारसंघ|पेराम्बलुर]] | २६. [[कड्डलोर लोकसभा मतदारसंघ|कड्डलोर]] | style="background:#fef06d;" | २७. [[चिदंबरम लोकसभा मतदारसंघ|चिदंबरम]] {{ref|1|[एससी]}} | २८. [[मयिलादुतुराई लोकसभा मतदारसंघ|मयिलादुतुराई]] |- | style="background:#fef06d;" | २९. [[नागपट्टीनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टीनम]] {{ref|1|[एससी]}} | ३०. [[तंजावर लोकसभा मतदारसंघ|तंजावर]] | ३१. [[शिवगंगा लोकसभा मतदारसंघ|शिवगंगा]] | ३२. [[मदुरै लोकसभा मतदारसंघ|मदुरै]] |- | ३३. [[तेनी लोकसभा मतदारसंघ|तेनी]] | ३४. [[विरुधुनगर लोकसभा मतदारसंघ|विरुधुनगर]] | ३५. [[रामनाथपुरम लोकसभा मतदारसंघ|रामनाथपुरम]] | ३६. [[तूतुकुडी लोकसभा मतदारसंघ|तूतुकुडी]] |- | style="background:#fef06d;" | ३७. [[तेनकाशी लोकसभा मतदारसंघ|तेनकाशी]] {{ref|1|[एससी]}} | ३८. [[तिरुनलवेली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुनलवेली]] | ३९. [[कन्याकुमारी लोकसभा मतदारसंघ|कन्याकुमारी]] |- |} === [[तेलंगणा]] (१७) === [[File:Telangana Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|तेलंगणामधील लोकसभा मतदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |- | style="background:#fdcdb0;" | १. [[आदिलाबाद लोकसभा मतदारसंघ|आदिलाबाद]] {{ref|1|[एसटी]}} | style="background:#fef06d;" | २. [[पेद्दपल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पेद्दपल्ली]] {{ref|1|[एससी]}} | ३. [[करीमनगर लोकसभा मतदारसंघ|करीमनगर]] | ४. [[निजामाबाद लोकसभा मतदारसंघ|निजामाबाद]] |- | ५. [[झहीराबाद लोकसभा मतदारसंघ|झहीराबाद]] | ६. [[मेदक लोकसभा मतदारसंघ|मेदक]] | ७. [[मलकजगिरी लोकसभा मतदारसंघ|मलकजगिरी]] | ८. [[सिकंदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|सिकंदराबाद]] |- | ९. [[हैदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|हैदराबाद]] | १०. [[चेवेल्ला लोकसभा मतदारसंघ|चेवेल्ला]] | ११. [[महबूबनगर लोकसभा मतदारसंघ|महबूबनगर]] | style="background:#fef06d;" | १२. [[नागरकर्नूल लोकसभा मतदारसंघ|नागरकर्नूल]] {{ref|1|[एससी]}} |- | १३. [[नालगोंडा लोकसभा मतदारसंघ|नालगोंडा]] | १४. [[भोंगीर लोकसभा मतदारसंघ|भोंगीर]] | style="background:#fef06d;" | १५. [[वारंगळ लोकसभा मतदारसंघ|वारंगळ]] {{ref|1|[एससी]}} | style="background:#fdcdb0;" | १६. [[महबूबाबाद लोकसभा मतदारसंघ|महबूबाबाद]] {{ref|1|[एसटी]}} |- | १७. [[खम्मम लोकसभा मतदारसंघ|खम्मम]] |- |} === [[त्रिपुरा]] (२) === [[File:Tripura Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|त्रिपुरामधील लोकसभा मतदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |- | १. [[पश्चिम त्रिपुरा (लोकसभा मतदारसंघ)|पश्चिम त्रिपुरा]] | style="background:#fdcdb0;" | २. [[पूर्व त्रिपुरा (लोकसभा मतदारसंघ)|पूर्व त्रिपुरा]] {{ref|1|[एसटी]}} |- |} === [[उत्तर प्रदेश]] (८०) === [[File:Uttar Pradesh Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |- | १. [[सहारनपूर लोकसभा मतदारसंघ|सहारनपूर]] | २. [[कैराना लोकसभा मतदारसंघ|कैराना]] | ३. [[मुझफ्फरनगर लोकसभा मतदारसंघ|मुझफ्फरनगर]] | ४. [[बिजनोर लोकसभा मतदारसंघ|बिजनोर]] |- | style="background:#fef06d;" | ५. [[नगीना लोकसभा मतदारसंघ|नगीना]] {{ref|1|[एससी]}} | ६. [[मोरादाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मोरादाबाद]] | ७. [[रामपूर लोकसभा मतदारसंघ|रामपूर]] | ८. [[संभल लोकसभा मतदारसंघ|सम्भल]] |- | ९. [[अमरोहा लोकसभा मतदारसंघ|अमरोहा]] | १०. [[मेरठ लोकसभा मतदारसंघ|मेरठ]] | ११. [[बागपत लोकसभा मतदारसंघ|बागपत]] | १२. [[गाझियाबाद लोकसभा मतदारसंघ|गाझियाबाद]] |- | १३. [[गौतम बुद्ध नगर लोकसभा मतदारसंघ|गौतम बुद्ध नगर]] | style="background:#fef06d;" | १४. [[बुलंदशहर लोकसभा मतदारसंघ|बुलंदशहर]] {{ref|1|[एससी]}} | १५. [[अलीगढ लोकसभा मतदारसंघ|अलीगढ]] | style="background:#fef06d;" | १६. [[हाथरस लोकसभा मतदारसंघ|हाथरस]] {{ref|1|[एससी]}} |- | १७. [[मथुरा लोकसभा मतदारसंघ|मथुरा]] | style="background:#fef06d;" | १८. [[आग्रा लोकसभा मतदारसंघ|आग्रा]] {{ref|1|[एससी]}} | १९. [[फत्तेपूर सिक्री लोकसभा मतदारसंघ|फत्तेपूर सिक्री]] | २०. [[फिरोझाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फिरोझाबाद]] |- | २१. [[मैनपुरी लोकसभा मतदारसंघ|मैनपुरी]] | २२. [[इटाह लोकसभा मतदारसंघ|इटाह]] | २३. [[बदाउं लोकसभा मतदारसंघ|बदाउं]] | २४. [[आओनला लोकसभा मतदारसंघ|आओनला]] |- | २५. [[बरैली लोकसभा मतदारसंघ|बरेली]] | २६. [[पिलीभीत लोकसभा मतदारसंघ|पिलीभीत]] | style="background:#fef06d;" | २७. [[शाहजहानपूर लोकसभा मतदारसंघ|शाहजहानपूर]] {{ref|1|[एससी]}} | २८. [[खेरी लोकसभा मतदारसंघ|खेरी]] |- | २९. [[धौराहरा लोकसभा मतदारसंघ|धौराहरा]] | ३०. [[सीतापूर लोकसभा मतदारसंघ|सीतापूर]] | style="background:#fef06d;" | ३१. [[हरदोई लोकसभा मतदारसंघ|हरडोई]] {{ref|1|[एससी]}} | style="background:#fef06d;" | ३२. [[मिसरीख लोकसभा मतदारसंघ|मिसरीख]] {{ref|1|[एससी]}} |- | ३३. [[उन्नाव लोकसभा मतदारसंघ|उन्नाव]] | style="background:#fef06d;" | ३४. [[मोहनलालगंज लोकसभा मतदारसंघ|मोहनलालगंज]] {{ref|1|[एससी]}} | ३५. [[लखनौ लोकसभा मतदारसंघ|लखनौ]] | ३६. [[रायबरेली लोकसभा मतदारसंघ|रायबरेली]] |- | ३७. [[अमेठी लोकसभा मतदारसंघ|अमेठी]] | ३८. [[सुलतानपूर लोकसभा मतदारसंघ|सुलतानपूर]] | ३९. [[प्रतापगढ लोकसभा मतदारसंघ|प्रतापगढ]] | ४०. [[फरुखाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरुखाबाद]] |- | style="background:#fef06d;" | ४१. [[इटावा लोकसभा मतदारसंघ|इटावा]] {{ref|1|[एससी]}} | ४२. [[कन्नौज लोकसभा मतदारसंघ|कन्नौज]] | ४३. [[कानपूर लोकसभा मतदारसंघ|कानपूर]] | ४४. [[अकबरपूर लोकसभा मतदारसंघ|अकबरपूर]] |- | style="background:#fef06d;" | ४५. [[जलौन लोकसभा मतदारसंघ|जलौन]] {{ref|1|[एससी]}} | ४६. [[झांसी लोकसभा मतदारसंघ|झांसी]] | ४७. [[हमीरपूर (उत्तर प्रदेश) लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]] | ४८. [[बांदा लोकसभा मतदारसंघ|बान्दा]] |- | ४९. [[फतेहपूर लोकसभा मतदारसंघ|फतेहपूर]] | style="background:#fef06d;" | ५०. [[कौशांबी लोकसभा मतदारसंघ|कौशांबी]] {{ref|1|[एससी]}} | ५१. [[फूलपूर लोकसभा मतदारसंघ|फूलपूर]] | ५२. [[अलाहाबाद लोकसभा मतदारसंघ|अलाहाबाद]] |- | style="background:#fef06d;" | ५३. [[बाराबंकी लोकसभा मतदारसंघ|बाराबंकी]] {{ref|1|[एससी]}} | ५४. [[फैझाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फैझाबाद]] | ५५. [[आंबेडकर नगर लोकसभा मतदारसंघ|आंबेडकर नगर]] | style="background:#fef06d;" | ५६. [[बहरैच लोकसभा मतदारसंघ|बहरैच]] {{ref|1|[एससी]}} |- | ५७. [[कैसरगंज लोकसभा मतदारसंघ|कैसरगंज]] | ५८. [[श्रावस्ती लोकसभा मतदारसंघ|श्रावस्ती]] | ५९. [[गोंदा लोकसभा मतदारसंघ|गोन्दा]] | ६०. [[डोमारीगंज लोकसभा मतदारसंघ|डोमारीगंज]] |- | ६१. [[बस्ती लोकसभा मतदारसंघ|बस्ती]] | ६२. [[संत कबीर नगर लोकसभा मतदारसंघ|संत कबीर नगर]] | ६३. [[महाराजगंज (उत्तर प्रदेश) लोकसभा मतदारसंघ|महाराजगंज]] | ६४. [[गोरखपूर लोकसभा मतदारसंघ|गोरखपूर]] |- | ६५. [[कुशीनगर लोकसभा मतदारसंघ|कुशीनगर]] | ६६. [[देवरिया लोकसभा मतदारसंघ|देवरिया]] | style="background:#fef06d;" | ६७. [[बांसगांव लोकसभा मतदारसंघ|बांसगांव]] {{ref|1|[एससी]}} | style="background:#fef06d;" | ६८. [[लालगंज लोकसभा मतदारसंघ|लालगंज]] {{ref|1|[एससी]}} |- | ६९. [[आझमगढ लोकसभा मतदारसंघ|आझमगढ]] | ७०. [[घोसी लोकसभा मतदारसंघ|घोसी]] | ७१. [[सालेमपूर लोकसभा मतदारसंघ|सालेमपूर]] | ७२. [[बल्लिया लोकसभा मतदारसंघ|बल्लिया]] |- | ७३. [[जौनपूर लोकसभा मतदारसंघ|जौनपूर]] | style="background:#fef06d;" | ७४. [[मछलीशहर लोकसभा मतदारसंघ|मछलीशहर]] {{ref|1|[एससी]}} | ७५. [[गाझीपूर लोकसभा मतदारसंघ|गाझीपूर]] | ७६. [[चंदौली लोकसभा मतदारसंघ|चंदौली]] |- | ७७. [[वाराणसी लोकसभा मतदारसंघ|वाराणसी]] | ७८. [[भदोही लोकसभा मतदारसंघ|भदोही]] | ७९. [[मिर्झापूर लोकसभा मतदारसंघ|मिर्झापूर]] | style="background:#fef06d;" | ८०. [[रॉबर्ट्सगंज लोकसभा मतदारसंघ|रॉबर्ट्सगंज]] {{ref|1|[एससी]}} |- |} === [[उत्तराखंड]] (५) === [[File:Uttarakhand Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|उत्तराखंडमधील लोकसभा मतदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |- | १. [[तेहरी गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|तेहरी गढवाल]] | २. [[गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|गढवाल]] | style="background:#fef06d;" | ३. [[अलमोडा लोकसभा मतदारसंघ|अलमोडा]] {{ref|1|[एससी]}} | ४. [[नैनिताल-उधमसिंह नगर लोकसभा मतदारसंघ|नैनिताल-उधमसिंह नगर]] | ५. [[हरिद्वार लोकसभा मतदारसंघ|हरद्वार]] |} === [[पश्चिम बंगाल]] (४२) === [[File:Westbengalen Wahlkreise Lok Sabha.svg|इवलेसे|पश्चिम बंगालमधील लोकसभा मतदारसंघ]] {| class="wikitable sortable" |- | style="background:#fef06d;" | १. [[कूच बिहार लोकसभा मतदारसंघ|कूच बिहार]] {{ref|1|[एससी]}} | style="background:#fdcdb0;" | २. [[अलिपूरद्वार लोकसभा मतदारसंघ|अलिपुरद्वार]] {{ref|1|[एसटी]}} | style="background:#fef06d;" | ३. [[जलपाइगुडी लोकसभा मतदारसंघ|जलपाइगुडी]] {{ref|1|[एससी]}} | ४. [[दार्जीलिंग लोकसभा मतदारसंघ|दार्जीलिंग]] |- | ५. [[रायगंज लोकसभा मतदारसंघ|रायगंज]] | ६. [[बालुरघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालुरघाट]] | ७. [[उत्तर मालदा लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर मालदा]] | ८. [[दक्षिण मालदा लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण मालदा]] |- | ९. [[जंगीपूर लोकसभा मतदारसंघ|जंगीपूर]] | १०. [[बहरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बहरामपुर]] | ११. [[मुर्शिदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मुर्शिदाबाद]] | १२. [[कृष्णनगर लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णनगर]] |- | style="background:#fef06d;" | १३. [[राणाघाट लोकसभा मतदारसंघ|राणाघाट]] {{ref|1|[एससी]}} | style="background:#fef06d;" | १४. [[बनगांव लोकसभा मतदारसंघ|बनगांव]] {{ref|1|[एससी]}} | १५. [[बैरकपुर लोकसभा मतदारसंघ|बैरकपुर]] | १६. [[दम दम लोकसभा मतदारसंघ|दम दम]] |- | १७. [[बारासात लोकसभा मतदारसंघ|बारासात]] | १८. [[बशीरहाट लोकसभा मतदारसंघ|बशीरहाट]] | style="background:#fef06d;" | १९. [[जॉयनगर लोकसभा मतदारसंघ|जॉयनगर]] {{ref|1|[एससी]}} | style="background:#fef06d;" | २०. [[मथुरापूर लोकसभा मतदारसंघ|मथुरापूर]] {{ref|1|[एससी]}} |- | २१. [[डायमंड हार्बर लोकसभा मतदारसंघ|डायमंड हार्बर]] | २२. [[जादवपूर लोकसभा मतदारसंघ|जादवपूर]] | २३. [[दक्षिण कोलकाता लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण कोलकाता]] | २४. [[उत्तर कोलकाता लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर कोलकाता]] |- | २५. [[हावरा लोकसभा मतदारसंघ|हावरा]] | २६. [[उलुबेरिया लोकसभा मतदारसंघ|उलुबेरिया]] | २७. [[सेरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|सेरामपूर]] | २८. [[हूगळी लोकसभा मतदारसंघ|हूगळी]] |- | style="background:#fef06d;" | २९. [[आरामबाग लोकसभा मतदारसंघ|आरामबाग]] {{ref|1|[एससी]}} | ३०. [[तामलुक लोकसभा मतदारसंघ|तामलुक]] | ३१. [[कांथी लोकसभा मतदारसंघ|कांथी]] | ३२. [[घाटल लोकसभा मतदारसंघ|घाटल]] |- | style="background:#fdcdb0;" | ३३. [[झारग्राम लोकसभा मतदारसंघ|झारग्राम]] {{ref|1|[एसटी]}} | ३४. [[मिदनापोर लोकसभा मतदारसंघ|मिदनापोर]] | ३५. [[पुरुलिया लोकसभा मतदारसंघ|पुरुलिया]] | ३६. [[बांकुडा लोकसभा मतदारसंघ|बांकुडा]] |- | style="background:#fef06d;" | ३७. [[बिष्णुपूर लोकसभा मतदारसंघ|बिष्णुपूर]] {{ref|1|[एससी]}} | style="background:#fef06d;" | ३८. [[पूर्व बर्धमान लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व बर्धमान]] {{ref|1|[एससी]}} | ३९. [[बर्धमान-दुर्गापूर लोकसभा मतदारसंघ|बर्धमान-दुर्गापूर]] | ४०. [[आसनसोल लोकसभा मतदारसंघ|आसनसोल]] |- | style="background:#fef06d;" | ४१. [[बोलपुर लोकसभा मतदारसंघ|बोलपुर]] {{ref|1|[एससी]}} | ४२. [[बीरभूम लोकसभा मतदारसंघ|बीरभूम]] |- |} == केंद्रशासित प्रदेशानुसार मतदारसंघ == <gallery> File:Andamanen & Nikobaren Wahlkreise Lok Sabha.svg|अंदमान आणि निकोबार बेटे File:Chandigarh Wahlkreise Lok Sabha.svg|चंदिगढ File:Dadra Wahlkreise Lok Sabha.svg|दादरा आणि नगर-हवेली File:Daman & Diu Wahlkreise Lok Sabha.svg|दमण आणि दीव File:Delhi Wahlkreise Lok Sabha.svg|दिल्ली File:J&K PC new formatted.png|जम्मू आणि कश्मीर File:Ladakh map for WLM-IN.svg|लडाख File:Lakshadweep Wahlkreise Lok Sabha.svg|लक्षद्वीप File:Pondicherry Wahlkreise Lok Sabha.svg|पुडुचेरी </gallery> === [[अंदमान आणि निकोबार बेटे]] === {| class="wikitable sortable" |- | १. [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अन्दमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]] |} === [[चंदिगढ]] === {| class="wikitable sortable" |- | १. [[चंदिगढ लोकसभा मतदारसंघ|चंदिगढ]] |} === [[दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव]] (२) === {| class="wikitable sortable" |- | १. [[दमण आणि दीव लोकसभा मतदारसंघ|दमण आणि दीव]] | style="background:#fdcdb0;" | २. [[दादरा आणि नगर-हवेली लोकसभा मतदारसंघ|दादरा आणि नगर-हवेली]] {{ref|1|[एसटी]}} |- |} === [[राष्ट्रीय राजधानी प्रदेश]] === {| class="wikitable sortable" |- | १. [[चांदनी चौक लोकसभा मतदारसंघ|चांदनी चौक]] | २. [[उत्तरपूर्व दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|उत्तरपूर्व दिल्ली]] | ३. [[पूर्व दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व दिल्ली]] | ४. [[नवी दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ| नवी दिल्ली]] |- | style="background:#fef06d;" | ५. [[उत्तर पश्चिम दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर पश्चिम दिल्ली]] {{ref|1|[एससी]}} | ६. [[पश्चिम दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम दिल्ली]] | ७. [[दक्षिण दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण दिल्ली]] || |- |} === [[जम्मू आणि काश्मीर]] (५) === {| class="wikitable sortable" |- | १. [[बारामुल्ला लोकसभा मतदारसंघ|बारामुल्ला]] | २. [[श्रीनगर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीनगर]] | ३. [[अनंतनाग लोकसभा मतदारसंघ|अनन्तनाग]] | ४. [[उधमपूर लोकसभा मतदारसंघ|उधमपूर]] | ५. [[जम्मू लोकसभा मतदारसंघ|जम्मू]] |- |} === [[लडाख]] (१) === {| class="wikitable sortable" |- | १. [[लडाख लोकसभा मतदारसंघ|लडाख]] |- |} === [[लक्षद्वीप]] (१) === {| class="wikitable sortable" |- | style="background:#fdcdb0;" | १. [[लक्षद्वीप लोकसभा मतदारसंघ|लक्षद्वीप]] {{ref|1|[एसटी]}} |- |} === [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरी]] (१) === {| class="wikitable sortable" |- | १. [[पुडुचेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुडुचेरी]] |- |} == भूतपूर्व मतदारसंघ == भारताच्या परिसीमन आयोगाने अनेक वर्षांपासून अनेक मतदारसंघांच्या हद्दीत फेरबदल केले असून नवे मतदारसंघ निर्माण झाले आहे. वाढत्या व बदलत्या लोकसंखेनुसार हे करण्याची गरज असते. परिसीमन आयोग ही एक स्वतंत्र संस्था आहे ज्यांच्या आदेशाला कोणत्याही न्यायालयात आव्हान देता येत नाही. हे आदेश लोकसभा आणि संबंधित राज्यांच्या विधानसभांसमोर ठेवण्यात येतात. व त्यात बदलांना परवानगी नसते. खालील यादी ही भूतपूर्व मतदारसंघांची आहे. {| class="wikitable sortable" |- ! राज्य/केंद्रशासित प्रदेश !! मतदारसंघ !! रद्द होण्याचे वर्ष !! परिणाम |- | rowspan="18" | महाराष्ट्र || [[इचलकरंजी लोकसभा मतदारसंघ|इचलकरंजी]] || २००८ || [[हातकणंगले लोकसभा मतदारसंघ|हातकणंगले मतदारसंघ]] निर्माण |- | [[एरंडोल लोकसभा मतदारसंघ|एरंडोल]] || २००८ || [[रावेर लोकसभा मतदारसंघ|रावेर]] आणि [[जळगाव लोकसभा मतदारसंघ|जळगाव मतदारसंघात]] विलीन |- | [[कराड लोकसभा मतदारसंघ|कराड]] || २००८ || [[सातारा लोकसभा मतदारसंघ|सातारा मतदारसंघ]] आणि [[सांगली लोकसभा मतदारसंघ|सांगली मतदारसंघात]] विलीन |- | [[कुलाबा लोकसभा मतदारसंघ|कुलाबा]] || २००८ || [[रायगड लोकसभा मतदारसंघ|रायगड मतदारसंघात]] विलीन |- | [[कोपरगाव लोकसभा मतदारसंघ|कोपरगाव]] || २००८ || [[शिर्डी लोकसभा मतदारसंघ|शिर्डी मतदारसंघ]] निर्माण |- | [[खामगाव लोकसभा मतदारसंघ|खामगाव]] || १९७६ || [[वाशिम लोकसभा मतदारसंघ|वाशिम मतदारसंघ]] निर्माण |- | [[खेड लोकसभा मतदारसंघ|खेड]] || || |- | [[गोंदिया लोकसभा मतदारसंघ|गोंदिया]] ||२००८ || [[भंडारा-गोंदिया लोकसभा मतदारसंघ]] विलीन |- | [[चिमूर लोकसभा मतदारसंघ|चिमूर]] ||२००८ || [[गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ| गडचिरोली]] मतदारसंघात विलीन |- | [[डहाणू लोकसभा मतदारसंघ|डहाणू]] || || |- | [[पंढरपूर लोकसभा मतदारसंघ|पंढरपूर]] || || |- | [[भंडारा लोकसभा मतदारसंघ|भंडारा]] ||२००८ || [[भंडारा-गोंदिया लोकसभा मतदारसंघ]] विलीन |- | [[मालेगाव लोकसभा मतदारसंघ|मालेगाव]] || || |- | [[मुंबई सेंट्रल लोकसभा मतदारसंघ|मुंबई सेंट्रल]] || || |- | [[रत्‍नागिरी लोकसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी]] || २००८ || [[रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग मतदारसंघ]] निर्माण |- | [[राजापूर लोकसभा मतदारसंघ|राजापूर]] || २००८ || [[रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग मतदारसंघ]] निर्माण |- | [[यवतमाळ लोकसभा मतदारसंघ|यवतमाळ]] || २००८ || [[यवतमाळ-वाशिम लोकसभा मतदारसंघ|यवतमाळ-वाशिम मतदारसंघात]] विलीन |- | [[वाशिम लोकसभा मतदारसंघ|वाशिम]] || २००८ || [[यवतमाळ-वाशिम लोकसभा मतदारसंघ|यवतमाळ-वाशिम मतदारसंघात]] विलीन |- |} == टिप्पणी == * ^{{{note|1|[एससी]}}} - [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जाती]] (एससी) साठी राखीव. * ^{{{note|1|[एसटी]}}} - [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जमाती]] (एसटी) साठी राखीव. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतीय संसद}} [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ|*]] m7q669txp5zwnvd7iqsdjxvndabqzm6 0 50743 2683176 2442569 2026-05-07T10:33:15Z Dharmadhyaksha 28394 {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} 2683176 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== *{{भारतीय निवडणूक आयोग||S03/partycomp01.htm}} [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ]] {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} {{विस्तार}} lhfy8l3uxdi1zoo4df9546x6iuwp8zi 0 50744 2683177 2194865 2026-05-07T10:33:38Z Dharmadhyaksha 28394 {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} 2683177 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== *{{भारतीय निवडणूक आयोग||S03/partycomp02.htm}} {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ]] 8exi731si0nbhuzngref7kn3656n9h6 0 50745 2683184 2563043 2026-05-07T10:37:23Z Dharmadhyaksha 28394 {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} 2683184 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत]]ातील संसदेच्या कनिष्ठ सभागृह लोकसभेच्या मतदारसंघांपैकी एक मतदारसंघ होता. सदर मतदारसंघ हा १९५२ ते २०२४ सालापर्यंत अस्तित्वात होता. सदर मतदारसंघ हा [[आसाम]] राज्याचा भाग होता. ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, १९५१'' प्रमाणे स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होता : * स्वायत्त जिल्हे (गारो आणि लुशाई टेकड्या वगळता * शिलाँग शहरातील अ-स्वायत्त परिसर <br>------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------<br> ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, १९५५'' प्रमाणे स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होता : * नागा हिल्स जिल्हा * संयुक्त मिकिर आणि उत्तर काछाड हिल्स जिल्हा * संयुक्त खासी-जैन्तिया हिल्स जिल्हा <br>------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------<br> ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, १९६१'' प्रमाणे स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघात खालील विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होता : {| class="wikitable" | *१७ - उत्तर काछाड टेकड्या विधानसभा मतदारसंघ *१८ - पूर्व मिकिर टेकड्या विधानसभा मतदारसंघ *१९ - पश्चिम मिकिर टेकड्या विधानसभा मतदारसंघ *२० - जोवई विधानसभा मतदारसंघ *२१ - नोंगपोह विधानसभा मतदारसंघ *२२ - शिलाँग विधानसभा मतदारसंघ *२३ - नोंगस्टोईन विधानसभा मतदारसंघ *२४ - चेरापुंजी विधानसभा मतदारसंघ |} <br>------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------<br> ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, १९६६'' प्रमाणे स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघात खालील विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होता : {| class="wikitable" | *१८ - हाफलाँग विधानसभा मतदारसंघ *१९ - बोकजन विधानसभा मतदारसंघ *२० - हावडाघाट विधानसभा मतदारसंघ *२१ - बैथलंग्सो विधानसभा मतदारसंघ *२२ - जोवई विधानसभा मतदारसंघ *२३ - नोंगपोह विधानसभा मतदारसंघ *२४ - शिलाँग विधानसभा मतदारसंघ *२५ - नोंगस्टोईन विधानसभा मतदारसंघ *२६ - चेरापुंजी विधानसभा मतदारसंघ |} <br>------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------<br> ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, १९७६'' प्रमाणे स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघात खालील विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होता : {| class="wikitable" | *१६ - हाफलाँग विधानसभा मतदारसंघ *१७ - बोकजन विधानसभा मतदारसंघ *१८ - हावडाघाट विधानसभा मतदारसंघ *१९ - दिफू विधानसभा मतदारसंघ *२० - बैथलंग्सो विधानसभा मतदारसंघ |} <br>------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------<br> ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, २००८'' प्रमाणे स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघात खालील विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होता : {| class="wikitable" | *१६ - हाफलाँग विधानसभा मतदारसंघ *१७ - बोकजन विधानसभा मतदारसंघ *१८ - हावडाघाट विधानसभा मतदारसंघ *१९ - दिफू विधानसभा मतदारसंघ *२० - बैथलंग्सो विधानसभा मतदारसंघ |} == स्वायत्त जिल्हा मतदारसंघातून निवडून आलेले खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष !खासदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" | ''[[आसाम|आसाम राज्य]]'' |- | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५२]] | [[बोनिली खोंगमेन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] | [[हेन्वीता हूवर]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] | rowspan="3" |[[जॉर्ज गिल्बर्ट स्वेल]] | rowspan="3" style="background-color: {{ऑल पार्टी हिल लीडर्स कॉन्फरन्स/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[ऑल पार्टी हिल लीडर्स कॉन्फरन्स]] |- | [[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] |- | [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] |- | १९७२ ^ | rowspan="4" |[[बिरेन सिंह एंग्टी]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिश्तनीस्त)/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिश्तनीस्त)]] |- | [[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] |- | [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] |- | [[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | colspan="3" | निवडणूक रद्द |- | [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | rowspan="4" |[[जयंता रोंग्पी]] | rowspan="3" style="background-color: {{स्वायत्त राज्य मागणी समिती/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[स्वायत्त राज्य मागणी समिती]] |- | [[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] |- | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] |- | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (एम.एल.) लिबरेशन/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सिस्ट-लेनिनिस्ट) लिबरेशन]] |- | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | rowspan="3" |[[बिरेन सिंह एंग्टी]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] |- | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] |- | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[होरेनसिंह बे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | colspan="4" |''२०२४ नंतर मतदारसंघ बरखास्त''<br>''२०२४ नंतर पहा: [[दिफू लोकसभा मतदारसंघ]]'' |} * ^ - पोट-निवडणूक == निवडणूक निकाल == === १९५२ लोकसभा निवडणूक === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५२ लोकसभा निवडणूक]] : [[स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२०२४)|स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' | '''[[बोनिली खोंगमेन]]''' | '''५९,३२६''' | '''५४.१०%''' | ‌− |- | style="background-color: {{खासी-जैन्तिया दरबार/meta/color}}" | | [[खासी-जैन्तिया दरबार]] | विल्सन रीड | ३२,९८७ | ३०.०८% | ‌− |- | style="background-color: {{हिल पीपल पक्ष/meta/color}}" | | [[हिल पीपल पक्ष]] | लाँग डोनाल्डसन बासन | १७,३५० | १५.८२% | ‌− |- | colspan="3" |बहुमत | − | − |− |- | colspan="3"|झालेले मतदान |१,०९,६६३ |३०.४१% |− |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | colspan="2"| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] ने जागा '''जिंकली (नवीन जागा)''' |उलटफेर | | |} === १९५७ लोकसभा निवडणूक === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७ लोकसभा निवडणूक]] : [[स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२०२४)|स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | '''[[अपक्ष]]''' | '''[[हेन्विता हूवर]]''' | '''५८,४२८''' | '''४९.८६%''' | ‌− |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[जॉर्ज गिल्बर्ट स्वेल]] | ४०,५८० | ३४.६३% | ‌− |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | लाँग डोनाल्डसन बासन | १८,१६९ | १५.५१% | ‌− |- | colspan="3" |बहुमत | − | − |− |- | colspan="3"|झालेले मतदान |१,१७,१७७ |२९.७६% |− |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | colspan="2"| [[अपक्ष]]ने [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]कडून जागा '''हिसकावली''' |उलटफेर | | |} === १९६२ लोकसभा निवडणूक === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२ लोकसभा निवडणूक]] : [[स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२०२४)|स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background-color: {{ऑल पार्टी हिल लीडर्स कॉन्फरन्स/meta/color}}" | | '''[[ऑल पार्टी हिल लीडर्स कॉन्फरन्स]]''' | '''[[जॉर्ज गिल्बर्ट स्वेल]]''' | '''९१,८५०''' | '''६१.८३%''' | ‌− |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | तरियांग जेटली | ५६,७०१ | ३८.१७% | ‌− |- | colspan="3" |बहुमत | − | − |− |- | colspan="3"|झालेले मतदान |२,१९,२९६ |५६.०३% |− |- | style="background-color: {{ऑल पार्टी हिल लीडर्स कॉन्फरन्स/meta/color}}" | | colspan="2"| [[ऑल पार्टी हिल लीडर्स कॉन्फरन्स]]ने [[अपक्ष]]ाकडून जागा '''हिसकावली''' |उलटफेर | | |} === १९६७ लोकसभा निवडणूक === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७ लोकसभा निवडणूक]] : [[स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२०२४)|स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background-color: {{ऑल पार्टी हिल लीडर्स कॉन्फरन्स/meta/color}}" | | '''[[ऑल पार्टी हिल लीडर्स कॉन्फरन्स]]''' | '''[[जॉर्ज गिल्बर्ट स्वेल]]''' | '''१,१२,४९२''' | '''६१.३७%''' | ‌− |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | बी.जी. मोमीन | ७०,८१९ | ३८.६३% | ‌− |- | colspan="3" |बहुमत | − | − |− |- | colspan="3"|झालेले मतदान |१,९०,८४१ |५१.४०% |− |- | style="background-color: {{ऑल पार्टी हिल लीडर्स कॉन्फरन्स/meta/color}}" | | colspan="2"| [[ऑल पार्टी हिल लीडर्स कॉन्फरन्स]]ने जागा '''राखली''' |उलटफेर | | |} === १९७१ लोकसभा निवडणूक === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१ लोकसभा निवडणूक]] : [[स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२०२४)|स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background-color: {{ऑल पार्टी हिल लीडर्स कॉन्फरन्स/meta/color}}" | | '''[[ऑल पार्टी हिल लीडर्स कॉन्फरन्स]]''' | '''[[जॉर्ज गिल्बर्ट स्वेल]]''' | '''९०,७७२''' | '''५१.२४%''' | ‌− |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | होपिंगस्टोन लिंगडोह | ५९,२२८ | ३३.४४% | ‌− |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | बापूराम सिंग्नार | २७,१४० | १५.३२% | ‌− |- | colspan="3" |बहुमत | − | − |− |- | colspan="3"|झालेले मतदान |१,८३,३०१ |४३.७८% |− |- | style="background-color: {{ऑल पार्टी हिल लीडर्स कॉन्फरन्स/meta/color}}" | | colspan="2"| [[ऑल पार्टी हिल लीडर्स कॉन्फरन्स]]ने जागा '''राखली''' |उलटफेर | | |} === १९७२ पोट-निवडणूक === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ १९७२ पोट-निवडणूक : [[स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२०२४)|स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]]''' | '''[[बिरेन सिंह एंग्टी]]''' | '''५५,२२८''' | − | ‌− |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | बापूराम सिंग्नार | १९,९९५ | − | ‌− |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | तेरियांग जेटली | ५,३१३ | − | ‌− |- | colspan="3" |बहुमत | − | − |− |- | colspan="3"|झालेले मतदान | − | − |− |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | colspan="2"| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]]ने [[ऑल पार्टी हिल लीडर्स कॉन्फरन्स]]कडून जागा '''हिसकावली''' |उलटफेर | | |} === १९७७ लोकसभा निवडणूक === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७ लोकसभा निवडणूक]] : [[स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२०२४)|स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]]''' | '''[[बिरेन सिंह एंग्टी]]''' | '''६२,४७५''' | '''६६.३१%''' | ‌− |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सोनाराम थाओसेन | ३१,७४७ | ३३.६९% | ‌− |- | colspan="3" |बहुमत | − | − |− |- | colspan="3"|झालेले मतदान | १,००,४३० | ४४.०८% |− |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | colspan="2"| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]]ने जागा '''राखली''' |उलटफेर | | |} === १९८० लोकसभा निवडणूक === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८० लोकसभा निवडणूक]] : [[स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२०२४)|स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]]''' | '''[[बिरेन सिंह एंग्टी]]''' | colspan="3" |'''बिनविरोध निवड''' |- | colspan="3" |बहुमत | − | − |− |- | colspan="3"|झालेले मतदान | − | − |− |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | colspan="2"| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]]ने [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]]कडून जागा '''हिसकावली''' |उलटफेर | | |} === १९८४ लोकसभा निवडणूक === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४ लोकसभा निवडणूक]] : [[स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२०२४)|स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]]''' | '''[[बिरेन सिंह एंग्टी]]''' | '''७९,१८३''' | '''३८.२३%''' | ‌− |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | मानसिंह रांग्पी | ६४,६३२ | ३१.२०% | ‌− |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | रासुलो रंग्मा | ३६,७२६ | १७.७३% | ‌− |- | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष]] | बापूराम सिंग्नार | १७,९६७ | ८.६७% | ‌− |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | लिंगझानेंग | ८,६४१ | ४.१७% | ‌− |- | colspan="3" |बहुमत | − | − |− |- | colspan="3"|झालेले मतदान | २,२०,४८५ | ६६.६८% |− |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | colspan="2"| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]]ने जागा '''राखली''' |उलटफेर | | |} === १९८९ लोकसभा निवडणूक === * १९८९ साली [[आसाम]] मधील हिंसाचारामुळे कायदा सुव्यवस्था बिघडल्याने निवडणूक रद्द करण्यात आली. === १९९१ लोकसभा निवडणूक === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१ लोकसभा निवडणूक]] : [[स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२०२४)|स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background-color: {{स्वायत्त राज्य मागणी समिती/meta/color}}" | | '''[[स्वायत्त राज्य मागणी समिती]]''' | '''[[जयंता रोंग्पी]]''' | '''१,३९,७८५''' | '''४७.१२%''' | ‌− |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | [[बिरेन सिंह एंग्टी]] | ८२,००४ | २७.६४% | ‌− |- | style="background-color: {{आसाम गण परिषद/meta/color}}" | | [[आसाम गण परिषद]] | निगमंदना मैथर | ४४,५८८ | १५.०३% | ‌− |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ब्रोजेन लांगथासा | १६,०६१ | ५.४१% | ‌− |- | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | बापूराम सिंग्नार | १४,२४२ | ४.८०% | ‌− |- | colspan="3" |बहुमत | − | − |− |- | colspan="3"|झालेले मतदान | ३,१४,९७३ | ७१.६०% |− |- | style="background-color: {{स्वायत्त राज्य मागणी समिती/meta/color}}" | | colspan="2"| [[स्वायत्त राज्य मागणी समिती]]ने [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]]कडून जागा '''हिसकावली''' |उलटफेर | | |} === १९९६ लोकसभा निवडणूक === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६ लोकसभा निवडणूक]] : [[स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२०२४)|स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background-color: {{स्वायत्त राज्य मागणी समिती/meta/color}}" | | '''[[स्वायत्त राज्य मागणी समिती]]''' | '''[[जयंता रोंग्पी]]''' | '''१,८०,११२''' | '''५२.६८%''' | ‌− |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | एल्वीन थेरॉन | ७६,९८२ | २२.५२% | ‌− |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | गोकुल ची. होजाय | ७१,९९८ | २१.०६% | ‌− |- | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | गुजर थेरॉन | १०,३६८ | ३.०३% | ‌− |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | जेम्स हॅन्स | १,७६० | ०.५१% | ‌− |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | जेम्स हॅन्स | ६८७ | ०.२०% | ‌− |- | colspan="3" |बहुमत | − | − |− |- | colspan="3"|झालेले मतदान | ३,५६,५५८ | ७९.८४% |− |- | style="background-color: {{स्वायत्त राज्य मागणी समिती/meta/color}}" | | colspan="2"| [[स्वायत्त राज्य मागणी समिती]]ने जागा '''राखली''' |उलटफेर | | |} === १९९८ लोकसभा निवडणूक === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८ लोकसभा निवडणूक]] : [[स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२०२४)|स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background-color: {{स्वायत्त राज्य मागणी समिती/meta/color}}" | | '''[[स्वायत्त राज्य मागणी समिती]]''' | '''[[जयंता रोंग्पी]]''' | '''१,८४,२४१''' | '''४७.०८%''' | ‌− |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[बिरेन सिंह एंग्टी]] | ७९,३७७ | २०.२८% | ‌− |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | एल्वीन थेरॉन | ७१,०९५ | १८.१७% | ‌− |- | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | पबित्रा केम्प्राई | ४६,९७७ | १२.००% | ‌− |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | अँगलस तेरांग | ९,६३६ | २.४६% | ‌− |- | colspan="3" |बहुमत | − | − |− |- | colspan="3"|झालेले मतदान | ४,०५,६५५ | ७५.७७% |− |- | style="background-color: {{स्वायत्त राज्य मागणी समिती/meta/color}}" | | colspan="2"| [[स्वायत्त राज्य मागणी समिती]]ने जागा '''राखली''' |उलटफेर | | |} === १९९९ लोकसभा निवडणूक === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९ लोकसभा निवडणूक]] : [[स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२०२४)|स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (एम.एल.) लिबरेशन/meta/color}}" | | '''[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सिस्ट-लेनिनिस्ट) लिबरेशन]]''' | '''[[जयंता रोंग्पी]]''' | '''२,०८,७८९''' | '''५३.९८%''' | ‌− |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[बिरेन सिंह एंग्टी]] | १,४८,९१४ | ३८.५०% | ‌− |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | एल्वीन थेरॉन | २७,३८२ | ७.०८% | ‌− |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | कबोन तिमुंग्पी | १,७१५ | ०.४४% | ‌− |- | colspan="3" |बहुमत | − | − |− |- | colspan="3"|झालेले मतदान | ३,९६,५१६ | ७४.००% |− |- | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (एम.एल.) लिबरेशन/meta/color}}" | | colspan="2"| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सिस्ट-लेनिनिस्ट) लिबरेशन]]ने [[स्वायत्त राज्य मागणी समिती]]कडून जागा '''हिसकावली''' |उलटफेर | | |} === २००४ लोकसभा निवडणूक === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४ लोकसभा निवडणूक]] : [[स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२०२४)|स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' | '''[[बिरेन सिंह एंग्टी]]''' | '''१,२५,९३७''' | '''−''' | ‌'''−''' |- | style="background-color: {{स्वायत्त राज्य मागणी समिती/meta/color}}" | | [[स्वायत्त राज्य मागणी समिती]] | एल्वीन थेरॉन | १,०१,८०८ | − | ‌− |- | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (एम.एल.) लिबरेशन/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सिस्ट-लेनिनिस्ट) लिबरेशन]] | [[जयंता रोंग्पी]] | ७४,३९९ | − | ‌− |- | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | रतन तेरॉन | ५७,५८४ | − | ‌− |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सनमोनी केम्प्राई | २६,७१३ | − | ‌− |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | चेंबेर मोमीन | ८,००३ | − | ‌− |- | style="background-color: {{आसाम गण परिषद/meta/color}}" | | [[आसाम गण परिषद]] | शैलेंद्र हन्सु | ३,७५५ | − | ‌− |- | style="background-color: {{समता पक्ष/meta/color}}" | | [[समता पक्ष]] | हरसिंह तेरॉन | ३,१७८ | − | ‌− |- | colspan="3" |बहुमत | − | − |− |- | colspan="3"|झालेले मतदान | ४,०१,३७७ | − | − |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | colspan="2"| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]ने [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सिस्ट-लेनिनिस्ट) लिबरेशन]]कडून जागा '''हिसकावली''' |उलटफेर | | |} === २००९ लोकसभा निवडणूक === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९ लोकसभा निवडणूक]] : [[स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२०२४)|स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' | '''[[बिरेन सिंह एंग्टी]]''' | '''१,९७,८३५''' | '''४१.१७%''' | ‌'''−''' |- | style="background-color: {{स्वायत्त राज्य मागणी समिती/meta/color}}" | | [[स्वायत्त राज्य मागणी समिती]] | एल्वीन थेरॉन | १,२३,२८७ | २५.६६% | ‌− |- | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | कुलेंद्र दुआलागुपू | १,००,०८१ | २०.८३% | ‌− |- | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (एम.एल.) लिबरेशन/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सिस्ट-लेनिनिस्ट) लिबरेशन]] | [[जयंता रोंग्पी]] | ३९,०४६ | ८.१३% | ‌− |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | कबोन तिमुंग्पी | १०,४१७ | २.१७% | ‌− |- | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | हिद्दनाथ रोंग्पी | ९,८९० | २.०६% | ‌− |- | colspan="3" |बहुमत | − | − |− |- | colspan="3"|झालेले मतदान | ४,८०,५५६ | − | − |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | colspan="2"| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]ने जागा '''राखली''' |उलटफेर | | |} === २०१४ लोकसभा निवडणूक === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४ लोकसभा निवडणूक]] : [[स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२०२४)|स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' | '''[[बिरेन सिंह एंग्टी]]''' | '''२,१३,१५२''' | '''३९.२०%''' | ‌'''−''' |- | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | जॉयराम एंगलेंग | १,८९,०५७ | ३४.७७% | ‌− |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | चोमांग क्रो | १,०८,२९९ | १९.९२% | ‌− |- | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (एम.एल.) लिबरेशन/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सिस्ट-लेनिनिस्ट) लिबरेशन]] | प्रतिमा एंगेफी | ११,७६२ | २.१६% | ‌− |- | style="background-color: {{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | ११,७४७ | २.१६% | − |- | style="background-color: {{झारखंड मुक्ति मोर्चा/meta/color}}" | | [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] | अश्वेन जे. रेंग्मा | ९,२६३ | १.७०% | ‌− |- | colspan="3" |बहुमत | − | − |− |- | colspan="3"|झालेले मतदान | ५,४३,२८० | ७७.३६% | − |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | colspan="2"| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]ने जागा '''राखली''' |उलटफेर | | |} === २०१९ लोकसभा निवडणूक === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९ लोकसभा निवडणूक]] : [[स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२०२४)|स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | '''[[भारतीय जनता पक्ष]]''' | '''[[होरेनसिंह बे]]''' | '''३,८१,३१६''' | '''६१.७२%''' | ‌'''−''' |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[बिरेन सिंह एंग्टी]] | १,४१,६९० | २२.९३% | ‌− |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | जोन्स इंगती कथर | ३९,५८३ | ६.४१% | ‌− |- | style="background-color: {{स्वायत्त राज्य मागणी समिती/meta/color}}" | | [[स्वायत्त राज्य मागणी समिती]] | होलीराम तेरंग | ३६,९१५ | ५.९७% | ‌− |- | style="background-color: {{नॅशनल पीपल्स पार्टी/meta/color}}" | | [[नॅशनल पीपल्स पार्टी]] | लिनकोचोन | १०,०३७ | १.६२% | ‌− |- | style="background-color: {{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | ८,१९४ | १.३३% | − |- | colspan="3" |बहुमत | − | − |− |- | colspan="3"|झालेले मतदान | ६,१७,७३५ | ७७.६१% | − |- | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | colspan="2"| [[भारतीय जनता पक्ष]]ने [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]कडून जागा '''हिसकावली''' |उलटफेर | | |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:भूतपूर्व लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:आसाममधील भूतपूर्व लोकसभा मतदारसंघ]] dd1x9gtiw88lsnjl6r6i8ko0va8i8mr 0 50746 2683169 2194860 2026-05-07T10:30:17Z Dharmadhyaksha 28394 {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} 2683169 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== *{{भारतीय निवडणूक आयोग||S03/partycomp04.htm}} {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ]] 90so2rx6vu9hnfkd1ce9gjizwwtfsmr 0 50747 2683168 2442567 2026-05-07T10:29:48Z Dharmadhyaksha 28394 {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} 2683168 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== *{{भारतीय निवडणूक आयोग||S03/partycomp05.htm}} [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ]] {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} {{विस्तार}} ijejp6oqfk1l6jczx0i3q2xwpc24qkq 0 50748 2683170 2563247 2026-05-07T10:31:26Z Dharmadhyaksha 28394 {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} 2683170 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''बारपेटा लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत]]ातील संसदेच्या कनिष्ठ सभागृह लोकसभेच्या मतदारसंघांतील एक मतदारसंघ आहे. बारपेटा मतदारसंघ [[आसाम]] राज्यातील असून सदर मतदारसंघ १९५२ ते १९५७ पर्यंत आणि पुन्हा १९६२ पासून अस्तित्वात आहे. भारताचे माजी राष्ट्रपती [[फकरुद्दीन अली अहमद]] हे या मतदारसंघातून दोन वेळेस खासदार म्हणून लोकसभा सदस्य राहिले आहेत. ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, १९५१'' प्रमाणे गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होता : * कामरूप जिल्हा :- बारपेटा उप-विभागातील बारपेटा आणि पातचारकुची ठाणी; गुवाहाटी उप-विभागातील रंगिया, नलबारी व बरामा ठाणी <br>----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------<br> ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, १९६१'' प्रमाणे बारपेटा लोकसभा मतदारसंघात खालील विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होता : {| class="wikitable" | *४९ - भवानीपूर विधानसभा मतदारसंघ *५० - बारपेटा विधानसभा मतदारसंघ *५१ - जनिया विधानसभा मतदारसंघ *५४ - पातचारकुची विधानसभा मतदारसंघ *५७ - रंगिया विधानसभा मतदारसंघ *५८ - तमालपूर विधानसभा मतदारसंघ *५९ - पणेरी विधानसभा मतदारसंघ *६० - कलाईगाव विधानसभा मतदारसंघ *६१ - मंगलदोई विधानसभा मतदारसंघ |} <br>----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------<br> ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, १९६७'' प्रमाणे बारपेटा लोकसभा मतदारसंघात खालील विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होता : {| class="wikitable" | *४२ - अभयापुरी विधानसभा मतदारसंघ *४३ - बोंगाईगाव विधानसभा मतदारसंघ *४९ - पातचारकुची विधानसभा मतदारसंघ *५० - बारपेटा विधानसभा मतदारसंघ *५१ - जनिया विधानसभा मतदारसंघ *५२ - बाघबर विधानसभा मतदारसंघ *५३ - सरुखेत्री विधानसभा मतदारसंघ *५४ - चेंगा विधानसभा मतदारसंघ *६२ - पश्चिम नलबाडी विधानसभा मतदारसंघ |} <br>----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------<br> ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, १९७६'' प्रमाणे बारपेटा लोकसभा मतदारसंघात खालील विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होता : {| class="wikitable" | *३२ - बोंगाईगाव विधानसभा मतदारसंघ *३४ - उत्तर अभयापुरी विधानसभा मतदारसंघ *३५ - दक्षिण अभयापुरी विधानसभा मतदारसंघ *४२ - पातचारकुची विधानसभा मतदारसंघ *४३ - बारपेटा विधानसभा मतदारसंघ *४४ - जनिया विधानसभा मतदारसंघ *४५ - बाघबर विधानसभा मतदारसंघ *४६ - सरुखेत्री विधानसभा मतदारसंघ *४७ - चेंगा विधानसभा मतदारसंघ *६१ - धर्मपूर विधानसभा मतदारसंघ |} <br>----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------<br> ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, २००८'' प्रमाणे बारपेटा लोकसभा मतदारसंघात खालील विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होता : {| class="wikitable" | *३२ - बोंगाईगाव विधानसभा मतदारसंघ *३४ - उत्तर अभयापुरी विधानसभा मतदारसंघ *३५ - दक्षिण अभयापुरी विधानसभा मतदारसंघ *४२ - पातचारकुची विधानसभा मतदारसंघ *४३ - बारपेटा विधानसभा मतदारसंघ *४४ - जनिया विधानसभा मतदारसंघ *४५ - बाघबर विधानसभा मतदारसंघ *४६ - सरुखेत्री विधानसभा मतदारसंघ *४७ - चेंगा विधानसभा मतदारसंघ *६१ - धर्मपूर विधानसभा मतदारसंघ |} <br>----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------<br> ''आसाम लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, २०२३'' प्रमाणे बारपेटा लोकसभा मतदारसंघात खालील विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होता : {| class="wikitable" | *१६ - [[अभयापुरी विधानसभा मतदारसंघ]] *१८ - [[बोंगाईगाव विधानसभा मतदारसंघ]] *२१ - [[भवानीपूर-सोरभोग विधानसभा मतदारसंघ]] *२४ - [[बारपेटा विधानसभा मतदारसंघ]] *२५ - [[पाका बेतबारी विधानसभा मतदारसंघ]] *२६ - [[बजाली विधानसभा मतदारसंघ]] *३० - [[हाजो-सुआलकुची विधानसभा मतदारसंघ]] *३८ - [[बारखेत्री विधानसभा मतदारसंघ]] *३९ - [[नलबाडी विधानसभा मतदारसंघ]] *४० - [[तिहू विधानसभा मतदारसंघ]] |} == बारपेटा मतदारसंघातून निवडून आलेले खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष !खासदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[आसाम|आसाम राज्य]]'' |- | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५२]] | [[बलीराम दास]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" | ''१९५७-१९६२ पर्यंत [[गोवालपारा लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-१९६७)|गोवालपारा लोकसभा मतदारसंघ]]ाचा भाग'' |- | [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] | [[रेणुका देवी बरकाटाकी]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] | rowspan="2" |[[फकरुद्दीन अली अहमद]] |- | [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] |- | १९७४ ^ | rowspan="2" |[[इस्माईल होसेन खान]] |- | [[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] |- | [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | colspan="3" | निवडणूक रद्द |- | [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | [[अताउर रहमान]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | colspan="3" | निवडणूक रद्द |- | [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | rowspan="2" |[[उद्धब बर्मन]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |- | [[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] |- | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | rowspan="3" |[[ए.एफ. गुलाम उस्मानी]] | style="background-color: {{संयुक्त अल्पसंख्यांक फ्रंट, आसाम/meta/color}}" | | [[संयुक्त अल्पसंख्यांक फ्रंट, आसाम]] |- | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] |- | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[इस्माईल हुसैन]] |- | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सिराजुद्दीन अजमल]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय संयुक्त लोकतांत्रिक मोर्चा/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय संयुक्त लोकतांत्रिक मोर्चा]] |- | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[अब्दुल खलेक]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[फणी भूषण चौधरी]] | style="background-color: {{आसाम गण परिषद/meta/color}}" | | [[आसाम गण परिषद]] |} == निवडणूक निकाल == === १९५२ लोकसभा निवडणूक === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५२ लोकसभा निवडणूक]] : [[बारपेटा लोकसभा मतदारसंघ|बारपेटा लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' | '''[[बलीराम दास]]''' | '''७६,२९३''' | '''४३.१४%''' | ‌− |- | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष (भारत)/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष (भारत)]] | बिपीन पाल दास | ६३,९५० | ३६.१६% | ‌− |- | style="background-color: {{किसान मजदूर प्रजा पक्ष/meta/color}}" | | [[किसान मजदूर प्रजा पक्ष]] | कामाख्य राम बरूआ | २४,०१३ | १३.५८% | ‌− |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | भबानंद दत्त | १२,६१२ | ७.१३% | ‌− |- | colspan="3" |बहुमत | − | − |− |- | colspan="3"|झालेले मतदान |१,७६,८६८ |५३.१५% |− |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | colspan="2"| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] ने जागा '''जिंकली (नवीन जागा)''' |उलटफेर | | |} ==हे सुद्धा पहा== * [[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ]] d1b6pp5nxamkxsepb2ekpsopdbrjega 0 50750 2683187 2563021 2026-05-07T10:38:43Z Dharmadhyaksha 28394 {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} 2683187 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== *{{भारतीय निवडणूक आयोग||S03/partycomp08.htm}} [[वर्ग:भूतपूर्व लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:आसाममधील भूतपूर्व लोकसभा मतदारसंघ]] {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} goyl4llrbg3xtf861qzy62ig0x3dbtx 0 50751 2683156 2194858 2026-05-07T09:53:45Z Dharmadhyaksha 28394 removed [[Category:आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683156 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== *{{भारतीय निवडणूक आयोग||S03/partycomp09.htm}} [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:आसाममधील भूतपूर्व लोकसभा मतदारसंघ]] 0zjmgyf134dz8so2ins9vjb1khrgedk 2683157 2683156 2026-05-07T09:53:59Z Dharmadhyaksha 28394 removed [[Category:लोकसभा मतदारसंघ]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683157 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== *{{भारतीय निवडणूक आयोग||S03/partycomp09.htm}} [[वर्ग:भूतपूर्व लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:आसाममधील भूतपूर्व लोकसभा मतदारसंघ]] lb5nep8tczeuoe1wed0jkj128zv107v 2683158 2683157 2026-05-07T09:54:15Z Dharmadhyaksha 28394 {{विकिडेटा माहितीचौकट}} 2683158 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== *{{भारतीय निवडणूक आयोग||S03/partycomp09.htm}} [[वर्ग:भूतपूर्व लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:आसाममधील भूतपूर्व लोकसभा मतदारसंघ]] sel5sw4ttt2ohtk3wsuafbpsa83of2u 2683185 2683158 2026-05-07T10:37:51Z Dharmadhyaksha 28394 2683185 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== *{{भारतीय निवडणूक आयोग||S03/partycomp09.htm}} {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:भूतपूर्व लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:आसाममधील भूतपूर्व लोकसभा मतदारसंघ]] 63kjglotxfirsu7kkeumkogu4mga31l 0 50752 2683154 2442565 2026-05-07T09:51:43Z Dharmadhyaksha 28394 removed [[Category:आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683154 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== *{{भारतीय निवडणूक आयोग||S03/partycomp11.htm}} [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:आसाममधील भूतपूर्व लोकसभा मतदारसंघ]] {{विस्तार}} 1amj7qphgpiiwub5q2qhbk9lyxagyt8 2683155 2683154 2026-05-07T09:52:01Z Dharmadhyaksha 28394 removed [[Category:लोकसभा मतदारसंघ]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683155 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== *{{भारतीय निवडणूक आयोग||S03/partycomp11.htm}} [[वर्ग:भूतपूर्व लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:आसाममधील भूतपूर्व लोकसभा मतदारसंघ]] {{विस्तार}} mxkke8jqokqp4zgydnoam9py3nxefpe 2683186 2683155 2026-05-07T10:38:20Z Dharmadhyaksha 28394 {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} 2683186 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== *{{भारतीय निवडणूक आयोग||S03/partycomp11.htm}} [[वर्ग:भूतपूर्व लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:आसाममधील भूतपूर्व लोकसभा मतदारसंघ]] {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} bq3t404f0wj2jufmza0alx4zml6cx95 0 50753 2683165 2408546 2026-05-07T10:18:41Z Dharmadhyaksha 28394 /* बाह्य दुवे */ 2683165 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} == निवडणूक निकाल == === २०२४ लोकसभा निवडणुका === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ लोकसभा निवडणुक]] : [[जोरहाट लोकसभा मतदारसंघ|जोरहाट लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | bgcolor=#00FFFF| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[गौरव गोगोई]] | | | |- | bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[तपन कुमार गोगोई]] | | | |- | bgcolor=#F4C430| | [[एकम सनातन भारत दल]] | अरुणचंद्र हंडीक | | | |- | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] | राजकुमार दुवारा | | | |- | bgcolor=#F8F8FF| | [[नोटा (मतदान)|नोटा]] | ‌− | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | | colspan="2" |प्राप्त/कायम |उलटफेर | | |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== *{{भारतीय निवडणूक आयोग||S03/partycomp12.htm}} {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ]] adn4qpyo7lbvkrjvjoww97lj8mcf90u 2683183 2683165 2026-05-07T10:36:43Z Dharmadhyaksha 28394 {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} 2683183 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} == निवडणूक निकाल == === २०२४ लोकसभा निवडणुका === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ लोकसभा निवडणुक]] : [[जोरहाट लोकसभा मतदारसंघ|जोरहाट लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | bgcolor=#00FFFF| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[गौरव गोगोई]] | | | |- | bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[तपन कुमार गोगोई]] | | | |- | bgcolor=#F4C430| | [[एकम सनातन भारत दल]] | अरुणचंद्र हंडीक | | | |- | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] | राजकुमार दुवारा | | | |- | bgcolor=#F8F8FF| | [[नोटा (मतदान)|नोटा]] | ‌− | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | | colspan="2" |प्राप्त/कायम |उलटफेर | | |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== *{{भारतीय निवडणूक आयोग||S03/partycomp12.htm}} {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ]] gsk3k5uw744uhwt8vtg8zrkno11yfrd 0 50754 2683182 2563735 2026-05-07T10:36:08Z Dharmadhyaksha 28394 {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} 2683182 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''दिब्रुगढ लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत]]ातील संसदेच्या कनिष्ठ सभागृह लोकसभेच्या मतदारसंघांतील एक मतदारसंघ आहे. गुवाहाटी मतदारसंघ [[आसाम]] राज्यातील असून सदर मतदारसंघ १९५२ पासून आजतागायत अस्तित्वात आहे. ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, १९५१'' प्रमाणे दिब्रुगढ लोकसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होता : * लखीमपूर जिल्हा :- दिब्रुगढ उप-विभाग (मोरान, ढेमजी ठाणी आणि मदरखाट मौजा व उत्तर लखीमपूर ठाणं वगळून) * अबोर हिल्सचे पठार * मिस्मी हिल्स जिल्हा * तिराप सीमावर्ती क्षेत्र <br>----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------<br> ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, १९५६'' प्रमाणे दिब्रुगढ लोकसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होता : * लखीमपूर जिल्हा :- दिब्रुगढ उप-विभाग (मोरान, ढेमजी ठाणी आणि मदरखाट मौजा वगळून) * उत्तर-पूर्व सीमावर्ती क्षेत्रातील तिराप, सियांग, लोहित आणि युएनसांग सीमावर्ती विभाग <br>----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------<br> ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, १९६१'' प्रमाणे दिब्रुगढ लोकसभा मतदारसंघात खालील विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होता : {| class="wikitable" | *९७ - दिब्रुगढ विधानसभा मतदारसंघ *९८ - लाहोवाल विधानसभा मतदारसंघ *९९ - तेंगखाट विधानसभा मतदारसंघ *१०० - जॉयपूर विधानसभा मतदारसंघ *१०१ - बोगडुंग विधानसभा मतदारसंघ *१०२ - तिनसुकिया विधानसभा मतदारसंघ *१०३ - डिगबोई विधानसभा मतदारसंघ *१०४ - डुम डुमा विधानसभा मतदारसंघ *१०५ - सैखोवा विधानसभा मतदारसंघ |} <br>----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------<br> ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, १९६७'' प्रमाणे दिब्रुगढ लोकसभा मतदारसंघात खालील विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होता : {| class="wikitable" | *११७ - दिब्रुगढ विधानसभा मतदारसंघ *११८ - लाहोवाल विधानसभा मतदारसंघ *११९ - तेंगखाट विधानसभा मतदारसंघ *१२१ - जॉयपूर विधानसभा मतदारसंघ *१२२ - बोगडुंग विधानसभा मतदारसंघ *१२३ - तिनसुकिया विधानसभा मतदारसंघ *१२४ - डिगबोई विधानसभा मतदारसंघ *१२५ - डुम डुमा विधानसभा मतदारसंघ *१२६ - सैखोवा विधानसभा मतदारसंघ |} <br>----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------<br> ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, १९७६'' प्रमाणे दिब्रुगढ लोकसभा मतदारसंघात खालील विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होता : {| class="wikitable" | *११५ - मोरान विधानसभा मतदारसंघ *११६ - दिब्रुगढ विधानसभा मतदारसंघ *११७ - लाहोवाल विधानसभा मतदारसंघ *११८ - दुलियाजान विधानसभा मतदारसंघ *११९ - तिंगखोंग विधानसभा मतदारसंघ *१२० - नहर कटिया विधानसभा मतदारसंघ *१२२ - तिनसुकिया विधानसभा मतदारसंघ *१२३ - डिगबोई विधानसभा मतदारसंघ *१२४ - मार्गेरिटा विधानसभा मतदारसंघ |} <br>----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------<br> ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, २००८'' प्रमाणे दिब्रुगढ लोकसभा मतदारसंघात खालील विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होता : {| class="wikitable" | *११५ - मोरान विधानसभा मतदारसंघ *११६ - दिब्रुगढ विधानसभा मतदारसंघ *११७ - लाहोवाल विधानसभा मतदारसंघ *११८ - दुलियाजान विधानसभा मतदारसंघ *११९ - तिंगखोंग विधानसभा मतदारसंघ *१२० - नाहरकटिया विधानसभा मतदारसंघ *१२२ - तिनसुकिया विधानसभा मतदारसंघ *१२३ - डिगबोई विधानसभा मतदारसंघ *१२४ - मार्गेरिटा विधानसभा मतदारसंघ |} <br>----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------<br> ''आसाम लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, २०२३'' प्रमाणे दिब्रुगढ लोकसभा मतदारसंघात खालील विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होता : {| class="wikitable" | *८३ - [[मार्गेरिटा विधानसभा मतदारसंघ]] *८४ - [[डिगबोई विधानसभा मतदारसंघ]] *८५ - [[माकुम विधानसभा मतदारसंघ]] *८६ - [[तिनसुकिया विधानसभा मतदारसंघ]] *८७ - [[चाबुआ-लाहोवाल विधानसभा मतदारसंघ]] *८८ - [[दिब्रुगढ विधानसभा मतदारसंघ]] *८९ - [[खोवांग विधानसभा मतदारसंघ]] *९० - [[दुलियाजान विधानसभा मतदारसंघ]] *९१ - [[तिंगखोंग विधानसभा मतदारसंघ]] *९२ - [[नाहरकटिया विधानसभा मतदारसंघ]] |} == दिब्रुगढ मतदारसंघातून निवडून आलेले खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष !खासदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" | ''[[आसाम|आसाम राज्य]]'' |- | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५२]] | rowspan="4" |[[जोगेंद्रनाथ हजारिका]] | rowspan="4" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] |- | [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] |- | [[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] |- | [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] | [[रबिंद्रनाथ काकोटी]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] |- | [[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] | [[हरेन भुमजी]] |- | [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | colspan="3" | निवडणूक रद्द |- | [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | [[हरेन भुमजी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | colspan="3" | निवडणूक रद्द |- | [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | rowspan="4" |[[पबनसिंह घाटोवार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] |- | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] |- | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[सर्बानंद सोनोवाल]] | style="background-color: {{आसाम गण परिषद/meta/color}}" | | [[आसाम गण परिषद]] |- | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पबनसिंह घाटोवार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | rowspan="2" |[[रामेश्वर तेली]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] |- | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[सर्बानंद सोनोवाल]] |} == निवडणूक निकाल == === १९५२ लोकसभा निवडणूक === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५२ लोकसभा निवडणूक]] : [[दिब्रुगढ लोकसभा मतदारसंघ|दिब्रुगढ लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' | '''[[जोगेंद्रनाथ हजारिका]]''' | '''९३,५५४''' | '''६२.९१%''' | ‌− |- | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष (भारत)/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष (भारत)]] | परशुराम सोनोवाल | २२,८४४ | १५.३६% | ‌− |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | लोकेश्वर फुकन | १९,२७६ | १२.९६% | ‌− |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | पबित्रकुमार सिन्हा | १३,०३८ | ८.७७% | ‌− |- | colspan="3" |बहुमत | − | − |− |- | colspan="3"|झालेले मतदान |१,४८,७१२ |४२.८२% |− |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | colspan="2"| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] ने जागा '''जिंकली (नवीन जागा)''' |उलटफेर | | |} === २०२४ लोकसभा निवडणुका === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ लोकसभा निवडणुक]] : [[दिब्रुगढ लोकसभा मतदारसंघ|दिब्रुगढ लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | bgcolor=#2E5894| | [[आम आदमी पक्ष]] | मनोज धनोवर | | | |- | bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[सर्बानंद सोनोवाल]] | | | |- | bgcolor=#0048BA| | [[असम जातीय परिषद]] | लुरिनज्योती गोगोई | | | |- | bgcolor=#F8F8FF| | [[नोटा (मतदान)|नोटा]] | ‌− | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | | colspan="2" |प्राप्त/कायम |उलटफेर | | |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== *{{भारतीय निवडणूक आयोग||S03/partycomp13.htm}} {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ]] {{विस्तार}} rbsoqgz6o24ed8pwefp0x8idm15e2bi 0 50755 2683181 2408543 2026-05-07T10:35:40Z Dharmadhyaksha 28394 {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} 2683181 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''लखीमपूर''' हा [[भारत]]ाच्या आसाम राज्यातील १४ [[लोकसभा]] मतदारसंघांपैकी एक आहे. ह्यामध्ये [[धेमाजी जिल्हा|धेमाजी]] व [[लखीमपूर जिल्हा|लखीमपूर जिल्ह्यांमधील]] एकूण ९ [[विधानसभा]] मतदारसंघांचा समावेश आहे. केंद्रीय क्रीडा मंत्री व [[भारतीय जनता पक्ष]]ाचे नेते [[सर्बानंद सोनोवाल]] हे येथील विद्यमान खासदार आहेत. == निवडणूक निकाल == === २०२४ लोकसभा निवडणुका === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ लोकसभा निवडणुक]] : [[लखीमपूर लोकसभा मतदारसंघ|लखीमपूर लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | bgcolor=#00FFFF| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उदय शंकर हझारिका | | | |- | bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[प्रधान बरुआ]] | | | |- | bgcolor=#66FF00| | [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | घना कांता चुटिया | | | |- | bgcolor=#DB2D43| | [[भारतीय साम्यवादी पक्ष]] | धिरेन कचारी | | | |- | bgcolor=#960018| | [[भारतीय समाजवादी एकदा केंद्र (साम्यवादी‌)]] | पल्लब पेगू | | | |- | bgcolor=#0048BA| | [[आंतरराष्ट्रीय मतदार पक्ष]] | बिरेन बाईलुंग | | | |- | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] | गोबिन विस्वकर्मा | | | |- | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] | देबनाथ पैत | | | |- | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] | बिक्रम रामचियारी | | | |- | bgcolor=#F8F8FF| | [[नोटा (मतदान)|नोटा]] | ‌− | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | | colspan="2" |प्राप्त/कायम |उलटफेर | | |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== *[http://www.elections.in/assam/parliamentary-constituencies/lakhimpur.html संपूर्ण माहिती] {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:लखीमपूर जिल्हा|लो]] [[वर्ग:धेमाजी जिल्हा]] [[वर्ग:आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] qv8sd7869a6f4rqu9enpxf11gi42x6k 0 50756 2683044 2486126 2026-05-06T15:04:18Z Khirid Harshad 138639 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683044 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघ''' (जुने नाव '''पणजी लोकसभा मतदारसंघ''') हा [[गोवा]] राज्यातील २ मतदारसंघांपैकी एक [[लोकसभा]] मतदारसंघ आहे (दुसरा आहे [[दक्षिण गोवा (लोकसभा मतदारसंघ)|दक्षिण गोवा]]). [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९ लोकसभा निवडणुकीपासून]] ह्याचे नाव "उत्तर गोवा" झाले. ह्या मतदारसंघाची सुरुवात १९६२ मध्ये झाली. == खासदार == {{लोकसभा मतदारसंघ खासदार सूची‎ |खा३=[[पीटर अल्वारेस]] |प३=[[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]] |खा४=[[जनार्दन शिंकरे]] |प४=अपक्ष |खा५=[[पुरूषोत्तम काकोडकर]] |प५=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |खा६=[[अमृत कणसर]] |प६=[[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]] |खा७=[[संयोगिता राणे]] |प७=[[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]] |खा८=[[शांताराम नाईक]] |प८=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस (आय)]] |खा९=[[गोपाळ मयेकर]] |प९=[[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]] |खा१०=[[हरीश झांट्ये]] |प१०=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा११=[[रमाकांत खलप]] |प११=[[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]] |खा१२=[[रवी नाईक]] |प१२=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१३=[[श्रीपाद नाईक]] |प१३=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१४=[[श्रीपाद नाईक]] |प१४=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१५=[[श्रीपाद नाईक]] |प१५=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१६=[[श्रीपाद नाईक]] |प१६=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१७=[[श्रीपाद नाईक]] |प१७=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१८=[[श्रीपाद नाईक]] |प१८=[[भारतीय जनता पक्ष]] }} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== *{{भारतीय निवडणूक आयोग||S05/partycomp01.htm}} {{गोव्यातील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:गोव्यामधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघ]] 4klbiv71a3vqw5dhdzeroqswjev0qqo 0 50900 2683178 2582525 2026-05-07T10:34:12Z Dharmadhyaksha 28394 {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} 2683178 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''नागांव लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत]]ातील संसदेच्या कनिष्ठ सभागृह लोकसभेच्या मतदारसंघांतील एक मतदारसंघ होता. नौगाँग मतदारसंघ [[आसाम]] राज्यातील असून सदर मतदारसंघ १९५२ पासून २०२४ पर्यंत अस्तित्वात होता. २०२४ साली त्याचे नामकरण ''नौगाँग''चे ''नागांव'' करण्यात आले, त्यामुळे तो वेगळा मतदारसंघ बनला. ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, १९५१'' प्रमाणे नौगाँग लोकसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होता : * नौगाँग जिल्हा :- लहारीघाट ठाणं वगळून <br>----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------<br> ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, १९५६'' प्रमाणे नौगाँग लोकसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होता : * नौगाँग जिल्हा :- धिंग ठाणं आणि लहारीघाट ठाण्यातील मैराबाडी मौजा वगळून <br>----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------<br> ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, १९६१'' प्रमाणे नौगाँग लोकसभा मतदारसंघात खालील विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होता : {| class="wikitable" | *६९ - मरीगाव विधानसभा मतदारसंघ *७० - लाहरीघाट विधानसभा मतदारसंघ *७२ - रुपोहीहाट विधानसभा मतदारसंघ *७३ - कलियाबोर विधानसभा मतदारसंघ *७४ - समागुडी विधानसभा मतदारसंघ *७५ - नौगाँग विधानसभा मतदारसंघ *७६ - राहा विधानसभा मतदारसंघ *७७ - जमुनामुख विधानसभा मतदारसंघ *७८ - लुमडिंग विधानसभा मतदारसंघ |} <br>----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------<br> ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, १९६७'' प्रमाणे नौगाँग लोकसभा मतदारसंघात खालील विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होता : {| class="wikitable" | *८२ - मरीगाव विधानसभा मतदारसंघ *८३ - बोकानी विधानसभा मतदारसंघ *८४ - लाहरीघाट विधानसभा मतदारसंघ *८५ - राहा विधानसभा मतदारसंघ *८६ - धिंग विधानसभा मतदारसंघ *८८ - नौगाँग विधानसभा मतदारसंघ *९२ - जमुनामुख विधानसभा मतदारसंघ *९३ - होजाई विधानसभा मतदारसंघ *९४ - लुमडिंग विधानसभा मतदारसंघ |} <br>----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------<br> ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, १९७६'' प्रमाणे नौगाँग लोकसभा मतदारसंघात खालील विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होता : {| class="wikitable" | *७९ - जागीरोड विधानसभा मतदारसंघ *८० - मरीगाव विधानसभा मतदारसंघ *८१ - लाहरीघाट विधानसभा मतदारसंघ *८२ - राहा विधानसभा मतदारसंघ *८६ - नौगाँग विधानसभा मतदारसंघ *८७ - बरहामपूर विधानसभा मतदारसंघ *९० - जमुनामुख विधानसभा मतदारसंघ *९१ - होजाई विधानसभा मतदारसंघ *९२ - लुमडिंग विधानसभा मतदारसंघ |} <br>----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------<br> ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, २००८'' प्रमाणे नौगाँग लोकसभा मतदारसंघात खालील विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होता : {| class="wikitable" | *७९ - जागीरोड विधानसभा मतदारसंघ *८० - मरीगाव विधानसभा मतदारसंघ *८१ - लाहरीघाट विधानसभा मतदारसंघ *८२ - राहा विधानसभा मतदारसंघ *८६ - नौगाँग विधानसभा मतदारसंघ *८७ - बरहामपूर विधानसभा मतदारसंघ *९० - जमुनामुख विधानसभा मतदारसंघ *९१ - होजाई विधानसभा मतदारसंघ *९२ - लुमडिंग विधानसभा मतदारसंघ |} == नौगाँग मतदारसंघातून निवडून आलेले खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष !खासदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" | ''[[आसाम|आसाम राज्य]]'' |- | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५२]] | [[देबकांत बरूआ]] | rowspan="4" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] | rowspan="4" |[[लिलाधर कोटोकी]] |- | [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] |- | [[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] |- | [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] |- | [[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] | [[देबकांत बरूआ]] |- | [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | colspan="3" | निवडणूक रद्द |- | [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | [[मुही राम सैकिया]] | style="background-color: {{आसाम गण परिषद/meta/color}}" | | [[आसाम गण परिषद]] |- | [[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | colspan="3" | निवडणूक रद्द |- | [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | rowspan="2" |[[मुही राम सैकिया]] | rowspan="2" style="background-color: {{आसाम गण परिषद/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[आसाम गण परिषद]] |- | [[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] |- | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[न्रिपेन गोस्वामी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | rowspan="4" |[[राजेन गोहेन]] | rowspan="4" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="4" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] |- | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] |- | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] |- | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[प्रद्युत बोरडोलोई]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | colspan="4" |''२०२४ नंतर मतदारसंघ बरखास्त''<br>''२०२४ नंतर पहा: [[नगाव लोकसभा मतदारसंघ]]'' |} == निवडणूक निकाल == === १९५२ लोकसभा निवडणूक === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५२ लोकसभा निवडणूक]] : [[नौगाँग लोकसभा मतदारसंघ|नौगाँग लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' | '''[[देबकांत बरूआ]]''' | '''७९,६७३''' | '''४५.८३%''' | ‌− |- | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष (भारत)/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष (भारत)]] | लक्ष्मीप्रसाद गोस्वामी | ४६,८२९ | २६.९४% | ‌− |- | style="background-color: {{किसान मजदूर प्रजा पक्ष/meta/color}}" | | [[किसान मजदूर प्रजा पक्ष]] | सुखदेव गोस्वामी | ३३,८१८ | १९.४५% | ‌− |- | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | शामसुन्नहर | १३,५१२ | ७.७७% | ‌− |- | colspan="3" |बहुमत | − | − |− |- | colspan="3"|झालेले मतदान |१,७३,८३२ |५०.७०% |− |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | colspan="2"| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] ने जागा '''जिंकली (नवीन जागा)''' |उलटफेर | | |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== *{{भारतीय निवडणूक आयोग||S03/partycomp10.htm}} [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ]] {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} 5dstqhksgm4rvismp52ss2jc6gloodq 0 51380 2683000 2623322 2026-05-06T12:17:36Z Abhijitsathe 4193 2683000 wikitext text/x-wiki '''बहरामपूर''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[पश्चिम बंगाल]] राज्यातील [[बहरामपूर]] परिसरात स्थित असून ह्यामधील सर्व ७ [[पश्चिम बंगाल विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[मुर्शिदाबाद जिल्हा|मुर्शिदाबाद जिल्ह्यामध्ये]] आहेत. २०२४ साली माजी क्रिकेटपटू [[युसुफ पठाण]] ह्याच मतदारसंघामधून [[लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून आला. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ क्र. १० - बहरामपूर मध्ये २००९ पासून खालील ७ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | बरवन | rowspan="7" |[[मुर्शिदाबाद जिल्हा|मुर्शिदाबाद ]] |- |२ | कंडी |- |३ | भरतपूर |- |४ | रेजीनगर |- |५ | बेलडांगा |- |६ |बहरामपूर |- |७ |नाओडा |} == खासदार == १९५२ सालापासून ह्या मतदारसंघामधून [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]]ाचे उमेदवार तब्बल ११ वेळा निवडून आले आहेत. {| class="wikitable" !वर्ष ![[खासदार]]<ref>{{Cite web |title=Baharampur Parliamentary Constituency, Winning MP and Party Name |url=https://www.elections.in/west-bengal/parliamentary-constituencies/baharampur.html |access-date= |website=www.elections.in}}</ref> ! colspan="2" |पक्ष |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[अधीर रंजन चौधरी]] | bgcolor=#87CEEB| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[युसुफ पठाण]] | bgcolor=#32CD32| | [[तृणमूल काँग्रेस]] |} == हे सुद्धा पहा == * [[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] == बाह्य दुवे == {{संदर्भनोंदी}} {{पश्चिम बंगाल मतदारसंघ यादी}} [[वर्ग:पश्चिम बंगालमधील लोकसभा मतदारसंघ]] mkk3cw9wv0azcidnqmwh77vvdfzeck8 2683041 2683000 2026-05-06T14:58:54Z Khirid Harshad 138639 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683041 wikitext text/x-wiki '''बहरामपूर''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[पश्चिम बंगाल]] राज्यातील [[बहरामपूर]] परिसरात स्थित असून ह्यामधील सर्व ७ [[पश्चिम बंगाल विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[मुर्शिदाबाद जिल्हा|मुर्शिदाबाद जिल्ह्यामध्ये]] आहेत. २०२४ साली माजी क्रिकेटपटू [[युसुफ पठाण]] ह्याच मतदारसंघामधून [[लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून आला. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ क्र. १० - बहरामपूर मध्ये २००९ पासून खालील ७ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | बरवन | rowspan="7" |[[मुर्शिदाबाद जिल्हा|मुर्शिदाबाद ]] |- |२ | कंडी |- |३ | भरतपूर |- |४ | रेजीनगर |- |५ | बेलडांगा |- |६ |बहरामपूर |- |७ |नाओडा |} == खासदार == १९५२ सालापासून ह्या मतदारसंघामधून [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]]ाचे उमेदवार तब्बल ११ वेळा निवडून आले आहेत. {| class="wikitable" !वर्ष ![[खासदार]]<ref>{{Cite web |title=Baharampur Parliamentary Constituency, Winning MP and Party Name |url=https://www.elections.in/west-bengal/parliamentary-constituencies/baharampur.html |access-date= |website=www.elections.in}}</ref> ! colspan="2" |पक्ष |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[अधीर रंजन चौधरी]] | bgcolor=#87CEEB| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[युसुफ पठाण]] | bgcolor=#32CD32| | [[तृणमूल काँग्रेस]] |} == हे सुद्धा पहा == * [[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] == बाह्य दुवे == {{संदर्भनोंदी}} {{पश्चिम बंगाल मतदारसंघ यादी}} [[वर्ग:पश्चिम बंगालमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बहरामपूर लोकसभा मतदारसंघ]] 5mjte6tdblqalmu5qs9wqgxj0fi37oq 0 51401 2683005 2623359 2026-05-06T12:41:22Z Abhijitsathe 4193 2683005 wikitext text/x-wiki '''कृष्णनगर''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[पश्चिम बंगाल]] राज्यातील [[कृष्णनगर]] परिसरात स्थित असून ह्यामधील सर्व सात [[पश्चिम बंगाल विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[नदिया जिल्हा|नदिया जिल्ह्यामध्ये]] आहेत. १९७१ ते १९९८ ह्या काळादरम्यान ह्या मतदारसंघावर [[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष]]ाचे वर्चस्व होते. [[१९९८ आशियाई खेळ]] स्पर्धेमध्ये २ सुवर्णपदके मिळवणारी भारतीय धावपटू [[ज्योतीर्मयी सिकदर]] २००४ साली येथूनच लोकसभेवर निवडून आली होती. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ क्र. १२ - कृष्णनगरमध्ये २००९ पासून खालील ७ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | तेहट्टा | rowspan="7" | [[नदिया जिल्हा|नदिया]] |- |२ | पलाशिपाडा |- |३ | कालीगंज |- |४ | नाकशिपाडा |- |५ | कृष्णनगर उत्तर |- |६ | कृष्णनगर दक्षिण |- |७ |छपरा |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | rowspan=2 | [[महुआ मोइत्रा]] | rowspan=2 bgcolor=#32CD32| | rowspan=2 | [[तृणमूल काँग्रेस]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] |} == हे सुद्धा पहा == * [[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{संदर्भनोंदी}} {{पश्चिम बंगाल मतदारसंघ यादी}} [[वर्ग:पश्चिम बंगालमधील लोकसभा मतदारसंघ]] ml3xw5wc5n0mphl51u1ohtagfl0swrt 0 51405 2683002 2623318 2026-05-06T12:27:39Z Abhijitsathe 4193 2683002 wikitext text/x-wiki '''मुर्शिदाबाद''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[पश्चिम बंगाल]] राज्यातील [[मुर्शिदाबाद]] परिसरात स्थित असून ह्यामधील ६ [[पश्चिम बंगाल विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[मुर्शिदाबाद जिल्हा|मुर्शिदाबाद जिल्ह्यामध्ये]] तर उर्वरित १ [[नदिया जिल्हा|नदिया जिल्ह्यामध्ये]] आहेत. १९८० ते २००४ ह्या काळादरम्यान ह्या मतदारसंघावर [[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष]]ाचे वर्चस्व होते. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ क्र. ११ - मुर्शिदाबाद मध्ये २००९ पासून खालील ७ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | भगवानगोला | rowspan="6" |[[मुर्शिदाबाद जिल्हा|मुर्शिदाबाद]] |- |२ | राणीनगर |- |३ | मुर्शिदाबाद |- |४ | हरिहरापाडा |- |५ | डोमकल |- |६ |जालंगी |- |७ |करिमपूर | [[नदिया जिल्हा|नदिया]] |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | rowspan=2 | [[अबू ताहेर खान]] | rowspan=2 bgcolor=#32CD32| | rowspan=2 | [[तृणमूल काँग्रेस]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] |} == हे सुद्धा पहा == * [[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{संदर्भनोंदी}} {{पश्चिम बंगाल मतदारसंघ यादी}} [[वर्ग:पश्चिम बंगालमधील लोकसभा मतदारसंघ]] ln22a2895w3uictad6ux50xnnkp14bu 0 65007 2683056 2682485 2026-05-06T17:53:51Z संतोष गोरे 135680 2683056 wikitext text/x-wiki [[पद्मश्री]] पुरस्कार हा भारतातील चौथा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार आहे. - विजेते, [[इ.स. १९५४]]-[[इ.स. १९५९]] === इ.स. १९५४ मधील पुरस्कार विजेते === {| class="wikitable sortable" cellspacing="2" cellpadding="4" border="0" width="100%" ! वर्ष ! नाव ! कार्यक्षेत्र ! राज्य ! देश |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५४|१९५४]] || डॉ. [[बीर भान भाटिया]] || वैद्यकिय || [[दिल्ली]] || भारत |- |[[इ.स. १९५४|१९५४]] || डॉ. [[के.आर. चक्रवर्ती]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५४|१९५४]] || डॉ. [[मथरा दास पाहवा]] || वैद्यकिय || [[आसाम]] || भारत |- |[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[रेलांगी वेंकटा रामया]]|| कला|| [[आंध्र प्रदेश]] || भारत |- |[[इ.स. १९५४|१९५४]] || [[अमलप्रवा दास]] || नागरी सेवा || [[आसाम]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५४|१९५४]] || [[एस.पी.पी. थोरात|ले. जन. एस. पि. पाटील थोरात]] || नागरी सेवा|| [[महाराष्ट्र]] || भारत |- |[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[अखिल चंद्रा मित्रा]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[अप्पा साहेब बाला साहेब पंत]] || नागरी सेवा|| [[महाराष्ट्र]] || भारत |- |[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[मचानी सोमप्प]] || नागरी सेवा || [[आंध्र प्रदेश]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[रामजी वसंत खानोलकर]] || वैद्यकिय || [[महाराष्ट्र]] || भारत |- |[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[शंकर पिल्लै]] || साहित्य & शिक्षण || [[दिल्ली]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[सुरिंदर कुमार डे]] || नागरी सेवा|| [[पश्चिम बंगाल]] || भारत |- |[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[तारलोक सिंग]] || नागरी सेवा|| [[पंजाब]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्रीमती [[अचम्मा मथाइ]] || नागरी सेवा || [[महाराष्ट्र]] || भारत |- |[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्रीमती [[आशा देवी आर्यनायकम]] || समाजसेवा || [[महाराष्ट्र]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्रीमती [[भाग मेहता]] || नागरी सेवा|| [[गुजरात]] || भारत |- |[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्रीमती [[कॅप्टन पेरिन]] || नागरी सेवा || [[महाराष्ट्र]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्रीमती [[म्रण्मयी राय]] || नागरी सेवा || [[आंध्र प्रदेश]] || भारत |} === इ.स. १९५५ मधील पुरस्कार विजेते === {| class="wikitable sortable" cellspacing="2" cellpadding="4" border="0" width="100%" ! वर्ष ! नाव ! कार्यक्षेत्र ! राज्य ! देश |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५५]] || डॉ. [[मानेश प्रसाद मेहरा]] || वैद्यकिय || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५५]] || डॉ. [[प्रकाश वर्घेसे बेंजामिन]] || वैद्यकिय || [[केरळ]] || भारत |- |[[इ.स. १९५५]] || डॉ. [[सिद्दा नाथ कौल]] || वैद्यकिय || [[दिल्ली]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५५]] || [[पं. ओंकार नाथ ठाकुर]] || कला || [[गुजरात]] || भारत |- |[[इ.स. १९५५]] || श्री [[दिगंबर वासुदेव जोगळेकर]] || नागरी सेवा|| [[महाराष्ट्र]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५५]] || श्री [[हबिबुर रहमान]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[दिल्ली]] || भारत |- |[[इ.स. १९५५]] || श्री [[हुमायुन मिर्झा]] || नागरी सेवा|| [[कर्नाटक]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५५]] || श्री [[केवल सिंग चौधरी]] || नागरी सेवा|| [[पंजाब]] || भारत |- |[[इ.स. १९५५]] || श्री [[क्रृष्णकांत हांडिकी]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[आसाम]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५५]] || श्री [[ल़क्ष्मीनारायण साहु]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[ओडिशा|ओडिशा]] || भारत |- |[[इ.स. १९५५]] || श्री [[मानक जहांगिर भिकाजी मानेकजी]] || नागरी सेवा|| [[महाराष्ट्र]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५५]] || श्रीमती. [[मेरी क्लबवाल जाधव]] || समाज कार्य|| [[तामिलनाडु]] || भारत |- |[[इ.स. १९५५]] || श्रीमती. [[रतन शास्त्री]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[राजस्थान]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५५]] || श्रीमती. [[झरिना करिमभाय]] || समाज कार्य || [[महाराष्ट्र]] || भारत |} === इ.स. १९५६ मधील पुरस्कार विजेते === {| class="wikitable sortable" cellspacing="2" cellpadding="4" border="0" width="100%" ! वर्ष ! नाव ! कार्यक्षेत्र ! राज्य ! देश |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५६]] || डॉ. [[चिंतामण गोविंद पंडित]] || वैद्यकिय || [[गुजरात]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५६]] || डॉ. [[आयझक सॅंत्रा]] || वैद्यकिय || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत |- |[[इ.स. १९५६]] || डॉ. [[एम.सि. मोदी]] || वैद्यकिय || [[कर्नाटक]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५६]] || डॉ. मोहन लाल|| वैद्यकिय || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत |- |[[इ.स. १९५६]] || डॉ. [[सोहन सिंग]] || वैद्यकिय || [[पंजाब]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५६]] || डॉ. [[सुर्या कुमार भुयान]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[राजस्थान]] || भारत |- |[[इ.स. १९५६]] || श्री [[सतिश चंद्रा मजुमदार]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५६]] || श्री [[स्थानम नरसिम्हा राव]] || कला || [[आंध्र प्रदेश]] || भारत |- |[[इ.स. १९५६]] || श्री [[सुखदेव पांडे]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[उत्तराखंड]] || भारत |} === इ.स. १९५७ मधील पुरस्कार विजेते === {| class="wikitable sortable" cellspacing="2" cellpadding="4" border="0" width="100%" ! वर्ष ! नाव ! कार्यक्षेत्र ! राज्य ! देश |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५७]] || डॉ. [[खुशदेव सिंग]] || वैद्यकिय || [[पंजाब]] || भारत |- |[[इ.स. १९५७]] || डॉ. [[क्रिश्नास्वामी रामैया]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[आंध्र प्रदेश]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५७]] || डॉ. [[शियाली रामारिथा रंगनाथन]] || Librarianship || [[कर्नाटक]] || भारत |- |[[इ.स. १९५७]] || [[मेजर गुरबक्श सिंग]] || नागरी सेवा|| [[तामिलनाडु]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५७]] || [[मेजर रालेंगनाओ खथिंग]] || Public Affairs || [[मनिपुर]] || भारत |- |[[इ.स. १९५७]] || श्री [[आत्माराम रामचंद चेल्लानी]] || नागरी सेवा|| [[आंध्र प्रदेश]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५७]] || श्री [[बलबिर सिंग]] || क्रीडा || [[चंदिगढ]] || भारत |- |[[इ.स. १९५७]] || श्री [[द्वारम वेंकटस्वामी नायडू]] || कला|| [[आंध्र प्रदेश]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५७]] || श्री [[जसवंतराय जयंतीलाल अंजरीया]] || नागरी सेवा|| [[महाराष्ट्र]] || भारत |- |[[इ.स. १९५७]] || श्री [[लक्ष्मण महादेव चितळे]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[महाराष्ट्र]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५७]] || श्री [[नारायण स्वामी धर्मराजन]] || नागरी सेवा|| [[तामिलनाडु]] || भारत |- |[[इ.स. १९५७]] || श्री [[राम प्रकाश गहलोत]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[दिल्ली]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५७]] || श्री [[समरेंद्रनाथ सेन]] || नागरी सेवा|| [[पश्चिम बंगाल]] || भारत |- |[[इ.स. १९५७]] || श्री [[सुधिर राजन खस्तिगिर]] || कला || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५७]] || श्री [[थक्कडु नातेससस्त्रिगल जगदिसन]] || समाजकार्य || [[तामिलनाडु]] || भारत |- |[[इ.स. १९५७]] || Smt. [[नलिनी बाला देवी]] || साहित्य & शिक्षण || [[आसाम]] || भारत |} === इ.स. १९५८ मधील पुरस्कार विजेते === {| class="wikitable sortable" cellspacing="2" cellpadding="4" border="0" width="100%" ! वर्ष ! नाव ! कार्यक्षेत्र ! राज्य ! देश |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५८]] || [[ब्रिग. राम सिंग]] || नागरी सेवा|| [[पंजाब (भारत)| पंजाब]] || भारत |- | [[इ.स. १९५८]] || डॉ. [[अर्गुला नागाराजा राव]] || व्यापार व उद्योग || [[आंध्र प्रदेश]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe | [[इ.स. १९५८]] || डॉ. [[बाल राज निझावान]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || || [[ऑस्ट्रेलिया]] |- | [[इ.स. १९५८]] || डॉ. [[बेंजामिन पेरी पाल]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[दिल्ली]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe | [[इ.स. १९५८]] || डॉ. [[नवलपक्कम पार्थसारथी]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || || [[थायलंड]] |- | [[इ.स. १९५८]] || [[नर्गिस दत्त|कुमारी नर्गिस]] || कला || [[महाराष्ट्र]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe | [[इ.स. १९५८]] || [[कुंवव दिग्विजय सिंग]] || क्रीडा || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत |- | [[इ.स. १९५८]] || श्री [[बलवंत सिंग पुरी]] || समाजकार्य || [[पंजाब]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe | [[इ.स. १९५८]] || श्री [[देबाकी कुमार बोस]] || कला || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत |- | [[इ.स. १९५८]] || श्री [[लक्ष्मीनारायन पुलराम अनंथक्रुश्नन रामदास]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[दिल्ली]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe | [[इ.स. १९५८]] || श्री [[मगनलाल त्रिभुवनदास व्यास]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[गुजरात]] || भारत |- | [[इ.स. १९५८]] || श्री [[मोतुरी सत्यनारायन]] || Public Affairs || [[तामिलनाडु]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe | [[इ.स. १९५८]] || श्री [[पुनामलै एकबरमन्थन]] || समाजकार्य || [[तामिलनाडु]] || भारत |- | [[इ.स. १९५८]] || श्री [[राम चंद्र वर्मा]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe | [[इ.स. १९५८]] || श्री [[सत्यजीत रे]] || कला || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत |- | [[इ.स. १९५८]] || श्री [[शंभु महाराज]] || कला || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe | [[इ.स. १९५८]] || श्रीमती [[देविका राणी]] || कला || [[कर्नाटक]] || भारत |- | [[इ.स. १९५८]] || श्रीमती [[फातीमा इस्माइल]] || समाजकार्य || [[महाराष्ट्र]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe | [[इ.स. १९५८]] || श्रीमती [[आर.एस. सुब्बलक्ष्मी]] || समाजकार्य || [[तामिलनाडु]] || भारत |} === इ.स. १९५९ मधील पुरस्कार विजेते === {| class="wikitable sortable" cellspacing="2" cellpadding="4" border="0" width="100%" ! वर्ष ! नाव ! क्षेत्र ! राज्य ! देश |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५९]]|| डॉ. [[मेरी रत्नम्मा इसाक]] || समाजकार्य || [[कर्नाटक]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५९]] || डॉ. [[आत्मा राम (उद्योजक)|आत्मा राम]] || व्यापार उदीम || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत |- |[[इ.स. १९५९]] || डॉ. [[बद्री नाथ उप्पल]] || विज्ञान आणि तंत्रज्ञान || [[चंडीगढ]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५९]] || डॉ. [[शिवाजी गणेश पटवर्धन]] || वैद्यकशास्त्र || [[महाराष्ट्र]] || भारत |- |[[इ.स. १९५९]] || [[शैला बाला दास]] || समाजकार्य || [[ओडिशा|ओडिशा]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५९]] || [[बलवंत सिंग नग]] || नागरी सेवा|| [[पंजाब]] || भारत |- |[[इ.स. १९५९]] || [[गणेश गोबिंद कारखानीस]] || समाजकार्य || [[कर्नाटक]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५९]] || [[होमी नुसरवानजी सेठना]] || विज्ञान आणि तंत्रज्ञान || [[महाराष्ट्र]] || भारत |- |[[इ.स. १९५९]]|| [[कोमारव्होलू चंद्रशेखरन]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[तामिलनाडु]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५९]]|| [[लक्ष्मण सिंग जंगपांगी]] || समाजकार्य || [[ओडिशा|ओडिशा]] || भारत |- |[[इ.स. १९५९]]|| [[मनोहर बळवंत दिवान]] || समाजकार्य || [[महाराष्ट्र]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५९]]|| [[मॅथ्यू कंदातिल मतुल्ला]] || नागरी सेवा|| [[कर्नाटक]] || भारत |- |[[इ.स. १९५९]]|| [[मिहिर सेन]] || क्रीडा || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५९]]|| [[मिल्खा सिंग]] || क्रीडा || [[चंडीगढ]] || भारत |- |[[इ.स. १९५९]]|| [[ओम प्रकाश माथुर]] || विज्ञान आणि तंत्रज्ञान || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५९]]|| [[ओंकार श्रीनिवास मूर्ती]] || नागरी सेवा|| [[तामिलनाडु]] || भारत |- |[[इ.स. १९५९]]|| [[परमेश्वरन कुट्टप्प पणिक्कर]] || नागरी सेवा|| [[केरळ]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५९]]|| [[परिक्षितलाल लल्लुभाई मजमुदार]] || समाजकार्य || [[गुजरात]] || भारत |- |[[इ.स. १९५९]]|| [[प्रतापी गिरधारीलाल मेहता]] || Public Affairs || [[महाराष्ट्र]] || भारत |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. १९५९]]|| [[सुरेन्द्र नाथ कर]] || विज्ञान आणि तंत्रज्ञान || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत |} {{क्रम |यादी=[[:वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते|पद्मश्री पुरस्कार विजेते]] |मागील=पुरस्कार नव्हता |पुढील=[[पद्मश्री पुरस्कार विजेते १९६०-१९६९]] |पासून=[[इ.स. १९५४]] |पर्यंत=[[इ.स. १९५९]] }} [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] 2ch22mx97hmz3ad0g1io2aeq3z86rf1 0 135671 2683174 2563194 2026-05-07T10:32:27Z Dharmadhyaksha 28394 {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} 2683174 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत]]ातील संसदेच्या कनिष्ठ सभागृह लोकसभेच्या मतदारसंघांतील एक मतदारसंघ आहे. गुवाहाटी मतदारसंघ [[आसाम]] राज्यातील असून सदर मतदारसंघ १९५२ पासून आजतागायत अस्तित्वात आहे. ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, १९५१'' प्रमाणे गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होता : * कामरूप जिल्हा :- गुवाहाटी उप-विभाग (रंगिया, नलबारी व बरामा ठाणी वगळून) * दरांग जिल्हा :- मंगलदोई उप-विभागातील मंगलदोई आणि कलाईगाव ठाणी * नौगाँग जिल्हा :- लहारीघाट ठाणं <br>----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------<br> ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, १९५६'' प्रमाणे गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होता : * कामरूप जिल्हा :- गुवाहाटी उप-विभागातील गुवाहाटी, चायगाव, कमलपूर, बोको, नलबाडी, हाजो, पळसबाडी आणि तरबाडी ठाणी <br>----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------<br> ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, १९६१'' प्रमाणे गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघात खालील विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होता : {| class="wikitable" | *४२ - बोको विधानसभा मतदारसंघ *४३ - रामपूर विधानसभा मतदारसंघ *४४ - पळसबाडी विधानसभा मतदारसंघ *४५ - गुवाहाटी विधानसभा मतदारसंघ *४६ - कमलपूर विधानसभा मतदारसंघ *४७ - हाजो विधानसभा मतदारसंघ *४८ - तरबाडी विधानसभा मतदारसंघ *५५ - पश्चिम नलबाडी विधानसभा मतदारसंघ *५६ - पूर्व नलबाडी विधानसभा मतदारसंघ |} <br>----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------<br> ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, १९६७'' प्रमाणे गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघात खालील विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होता : {| class="wikitable" | *४४ - पश्चिम गोवालपारा विधानसभा मतदारसंघ *४५ - पूर्व गोवालपारा विधानसभा मतदारसंघ *४६ - दुधनाई विधानसभा मतदारसंघ *५५ - बोको विधानसभा मतदारसंघ *५६ - चायगाव विधानसभा मतदारसंघ *५७ - पळसबाडी विधानसभा मतदारसंघ *५८ - पूर्व गुवाहाटी विधानसभा मतदारसंघ *५९ - पश्चिम गुवाहाटी विधानसभा मतदारसंघ *६० - जलुकबाडी विधानसभा मतदारसंघ |} <br>----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------<br> ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, १९७६'' प्रमाणे गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघात खालील विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होता : {| class="wikitable" | *३६ - दुधनाई विधानसभा मतदारसंघ *४८ - बोको विधानसभा मतदारसंघ *४९ - चायगाव विधानसभा मतदारसंघ *५० - पळसबाडी विधानसभा मतदारसंघ *५१ - जलुकबाडी विधानसभा मतदारसंघ *५२ - दिसपूर विधानसभा मतदारसंघ *५३ - पूर्व गुवाहाटी विधानसभा मतदारसंघ *५४ - पश्चिम गुवाहाटी विधानसभा मतदारसंघ *५५ - हाजो विधानसभा मतदारसंघ *६० - बरखेत्री विधानसभा मतदारसंघ |} <br>----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------<br> ''लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, २००८'' प्रमाणे गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघात खालील विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होता : {| class="wikitable" | *३६ - दुधनाई विधानसभा मतदारसंघ *४८ - बोको विधानसभा मतदारसंघ *४९ - चायगाव विधानसभा मतदारसंघ *५० - पळसबाडी विधानसभा मतदारसंघ *५१ - जलुकबाडी विधानसभा मतदारसंघ *५२ - दिसपूर विधानसभा मतदारसंघ *५३ - पूर्व गुवाहाटी विधानसभा मतदारसंघ *५४ - पश्चिम गुवाहाटी विधानसभा मतदारसंघ *५५ - हाजो विधानसभा मतदारसंघ *६० - बरखेत्री विधानसभा मतदारसंघ |} <br>----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------<br> ''आसाम लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसिमन आदेश, २०२३'' प्रमाणे गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघात खालील विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होता : {| class="wikitable" | *१३ - [[पश्चिम गोवालपारा विधानसभा मतदारसंघ]] *१५ - [[दुधनाई विधानसभा मतदारसंघ]] *२७ - [[चमरिया विधानसभा मतदारसंघ]] *२८ - [[बोको-चायगाव विधानसभा मतदारसंघ]] *२९ - [[पळसबाडी विधानसभा मतदारसंघ]] *३३ - [[दिसपूर विधानसभा मतदारसंघ]] *३४ - [[दीमोरिया विधानसभा मतदारसंघ]] *३५ - [[नवी गुवाहाटी विधानसभा मतदारसंघ]] *३६ - [[मध्य गुवाहाटी विधानसभा मतदारसंघ]] *३७ - [[जलुकबाडी विधानसभा मतदारसंघ]] |} == गुवाहाटी मतदारसंघातून निवडून आलेले खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष !खासदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" | ''[[आसाम|आसाम राज्य]]'' |- | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५२]] | [[रोहिणी कुमार चौधरी]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | १९५६ ^ | [[देवेंद्रनाथ शर्मा]] |- | [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] | rowspan="2" |[[हेम बरूआ]] | rowspan="2" style="background-color: {{प्रजा सोशलिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[प्रजा सोशलिस्ट पक्ष]] |- | [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] |- | [[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] | [[धिरेश्वर कलिता]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] |- | [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] | [[दिनेश गोस्वामी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] |- | [[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] | [[रेणुका देवी बरकाटाकी]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष]] |- | [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | colspan="3" | निवडणूक रद्द |- | [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | [[दिनेश गोस्वामी]] | style="background-color: {{आसाम गण परिषद/meta/color}}" | | [[आसाम गण परिषद]] |- | [[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | colspan="3" | निवडणूक रद्द |- | [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | [[किरीप चलिहा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | [[प्रबिनचंद्र शर्मा]] | style="background-color: {{आसाम गण परिषद/meta/color}}" | | [[आसाम गण परिषद]] |- | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[भुबनेश्वर कलिता]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[बिजोया चक्रवर्ती]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[किरीप चलिहा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | rowspan="2" |[[बिजोया चक्रवर्ती]] | rowspan="4" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="4" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] |- | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[क्वीन ओजा]] |- | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[बिजुली कलिता मेधी]] |} * ^ - पोट-निवडणूक == निवडणूक निकाल == === १९५२ लोकसभा निवडणूक === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५२ लोकसभा निवडणूक]] : [[गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघ|गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' | '''[[रोहिणी कुमार चौधरी]]''' | '''९६,१२२''' | '''४७.४५%''' | ‌− |- | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष (भारत)/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष (भारत)]] | लक्ष्य धर चौधरी | ७२,५५३ | ३५.८१% | ‌− |- | style="background-color: {{किसान मजदूर प्रजा पक्ष/meta/color}}" | | [[किसान मजदूर प्रजा पक्ष]] | उपेंद्रनाथ नविस | ३३,९२१ | १६.७४% | ‌− |- | colspan="3" |बहुमत | − | − |− |- | colspan="3"|झालेले मतदान |२,०२,५९६ |५६.२२% |− |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | colspan="2"| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] ने जागा '''जिंकली (नवीन जागा)''' |उलटफेर | | |} === १९५६ पोट-निवडणूक === * विद्यमान खासदार [[रोहिणी कुमार चौधरी]] यांच्या निधनामुळे पोट-निवडणूक {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ १९५६ पोट-निवडणूक : [[गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघ|गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' | '''[[देवेंद्रनाथ शर्मा]]''' | '''४५,०५७''' | '''−''' | ‌'''−''' |- | style="background-color: {{प्रजा सोशलिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[प्रजा सोशलिस्ट पक्ष]] | [[हेम बरूआ]] | २९,११२ | − | ‌− |- | colspan="3" |बहुमत | − | − |− |- | colspan="3"|झालेले मतदान | − | − |− |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | colspan="2"| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] ने जागा '''राखली''' |उलटफेर | | |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ]] c4wpkful45g5nrlfhgt8utqodffmzfo 0 139643 2683101 2682915 2026-05-07T03:38:38Z Wingstem 157534 /* प्रवास */ 2683101 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Richard Wellesley.jpeg|right|thumb|250px|{{लेखनाव}}]] '''रिचर्ड कॉली वेलस्ली, पहिला मार्क्वेस वेलस्ली''' अर्थात '''लॉर्ड वेलस्ली''' (''जन्म'': [[२० जून]], [[इ.स. १७६०]] ''मृत्यू'': [[२६ सप्टेंबर]], [[इ.स. १८४२]]) हा [[आयरिश लोक|आयरिश]] [[ब्रिटिश लोक|ब्रिटिश]] राजकारणी आणि वसाहतीय प्रशासक होता. रिचर्ड वेल्लेस्लीचा जन्म इ.स. १७६० मध्ये इंग्लंडच्या उमराव घराण्यात झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1790-1820/member/wellesley-richard-colley-1760-1842 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2014-12-09 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806164635/http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1790-1820/member/wellesley-richard-colley-1760-1842 |url-status=dead }}</ref> तो इ.स. १७९८ ते १८०५ च्या दरम्यान भारतात [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]]चा गव्हर्नर जनरल होता. त्याने तत्कालीन भारतीय राजकीय परिस्थितीचा पुरेपूर फायदा घेत ईस्ट इंडिया कंपनीला भारतातील सर्वश्रेष्ठ शक्ती बनवले आणि भारतात ब्रिटिश सत्तेची पाळमुळे आणखी घट्ट केली. यासाठी त्याने तैनाती फौजेच्या धोरणाचा अवलंब केला<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.preservearticles.com/2012010720128/essay-on-the-subsidiary-alliance-system-by-wellesley.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2014-12-09 |archive-date=2014-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140623121308/http://www.preservearticles.com/2012010720128/essay-on-the-subsidiary-alliance-system-by-wellesley.html |url-status=dead }}</ref>. त्याने शांततेच्या धोरणाचा त्याग करून सरळसरळ युद्धनीतीचा वापर केला. या त्याच्या कर्तृत्वामुळे ब्रिटिश भारतात बलशाली तर झालेच परंतु त्यामुळे [[नेपोलिअन]]च्या भारतावरील संभावित आक्रमणाची भीतीही कमी झाली. {{विस्तार}} {{DEFAULTSORT:वेलस्ली, रिचर्ड}} [[वर्ग:इ.स. १७६० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १८४२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:आयरिश व्यक्ती]] [[वर्ग:ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]] [[वर्ग:ब्रिटिश व्यक्ती]] ==प्रारंभीचे जीवन== वेलस्ली यांचा जन्म १७६० मध्ये [[आयर्लंड|आयर्लंडमधील]] काउंटी मीथ येथील डॅंगन किल्ल्यात झाला. त्यांचे कुटुंब प्रोटेस्टंट असेंडन्सीचा भाग होते, जो जुन्या अँग्लो-आयरिश अभिजात वर्गाशी संबंधित होता. त्यांनी आर्माघ येथील रॉयल स्कूल, तसेच हॅरो स्कूल आणि ईटन कॉलेज येथे शिक्षण घेतले, जिथे त्यांनी शास्त्रीय विषयांमध्ये विशेष प्रावीण्य मिळवले. पुढे त्यांनी [[ऑक्सफर्ड|ऑक्सफर्डमधील]] [[क्राइस्टचर्च|क्राइस्ट चर्च]] येथेही शिक्षण घेतले. [[हॅरो (लंडन)|हॅरो]] आणि ईटन या दोन्ही प्रतिष्ठित शाळांमध्ये शिक्षण घेणाऱ्या मोजक्या व्यक्तींमध्ये त्यांची गणना होते.<ref>{{Cite web |title=Richard Colley Wellesley, Marquis Wellesley (1760-1842) |url=https://www.historyhome.co.uk/people/wellesle.htm |access-date=2026-03-22 |website=www.historyhome.co.uk}}</ref> १७८० साली, तो ट्रिम मतदारसंघाचा प्रतिनिधी म्हणून आयरिश हाऊस ऑफ कॉमन्समध्ये निवडून गेला.पुढील वर्षी त्याच्या वडिलांच्या निधनानंतर, तो मॉर्निंग्टनचा दुसरा अर्ल झाला आणि आयरिश हाऊस ऑफ लॉर्ड्समध्ये त्याने आपले स्थान ग्रहण केले.१७८२ साली त्याची आयर्लंडच्या ग्रँड लॉजचा ग्रँड मास्टर म्हणून निवड झाली आणि पुढील एक वर्ष त्याने हे पद भूषवले.<ref>{{cite book|last=Waite|first=Arthur Edward|title=A New Encyclopedia of Freemasonry|publisher=Cosimo, Inc.|year=2007|isbn=978-1-60206-641-0|volume=I|pages=400}}</ref> त्याच्या वडिलांच्या आणि आजोबांच्या उधळपट्टीमुळे तो इतका कर्जबाजारी झाला की शेवटी त्याला आयर्लंडमधील सर्व मालमत्ता विकावी लागली. तथापि, १७८१ मध्ये त्याची मीथ येथील "कस्टोस रोटुलोरम" या प्रतिष्ठित पदावर नियुक्ती करण्यात आली.<ref>{{cite web|title=WELLESLEY, Richard Colley, 2nd Earl of Mornington [I] (1760-1842), of Dangan Castle, co. Meath.|url=http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1790-1820/member/wellesley-richard-colley-1760-1842|access-date=18 June 2014|publisher=History of Parliament|archive-date=6 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806164635/http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1790-1820/member/wellesley-richard-colley-1760-1842|url-status=dead}}</ref> १७८४ मध्ये त्यांनी डेव्हनमधील बेरे अल्स्टन या ‘रॉटन बरो’चे प्रतिनिधी म्हणून ब्रिटिश हाऊस ऑफ कॉमन्समध्येही प्रवेश केला. त्यानंतर लवकरच विल्यम पिट द यंगर यांनी त्यांची ट्रेझरीचे लॉर्ड म्हणून नियुक्ती केली. १७९२ चा गुलाम व्यापार विधेयक हाऊस ऑफ कॉमन्समध्ये मंजूर झाले. पिट, अर्ल ऑफ मॉर्निंग्टन, एडवर्ड जेम्स एलियट आणि अटर्नी जनरल यांच्या बदल आणि दुरुस्त्यांमुळे ते विद्रूप आणि विकृत झाले होते, आणि ते अनेक वर्षे हाऊस ऑफ लॉर्ड्समध्ये प्रलंबित राहिले.<ref>{{cite web|year=1817|title=Parliamentary History|url=https://books.google.com/books?id=4wcxAQAAMAAJ|publisher=Corbett|page=1293}}</ref><ref>{{cite web|year=1790|title=Journal of the House of Lords|url=https://books.google.com/books?id=NxtDAAAAcAAJ|publisher=H.M. Stationery Office 1790|page=391 to 738}}</ref> १७९३ मध्ये तो भारतीय व्यवहारांच्या नियंत्रण मंडळाचा सदस्य झाला. १७९७ मध्ये त्याची भारताचा गव्हर्नर जनरल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. ==भारत== [[File:Richard Wellesley 2.JPG|thumb|वेलस्ली यांचे सुमारास काढलेले चित्र.]] १८०३ मध्ये, सेंट पॅट्रिक ऑर्डरचा तारा आणि पट्टा (सॅश) असलेला अधिकाऱ्याचा गणवेश परिधान केलेला, रॉबर्ट होम यांनी रंगवलेले चित्र. ===प्रवास=== वेलस्ली यांच्या चरित्रकारांच्या मते, भारताचा गव्हर्नर-जनरल म्हणून त्यांच्या कार्यकाळात भारतातील फ्रेंच शक्तीवर ब्रिटनने विजय मिळवणे ही त्यांची सर्वात मोठी प्राधान्याची गोष्ट होती.हा तो काळ होता ज्यात ब्रिटनने फ्रान्सविरुद्ध युरोपमध्ये अनेक लष्करी युती आयोजित केल्या.<ref>See, e.g., William McCullagh Torrens, ''The Marquess Wellesley: Architect of Empire'' (London: Chatto and Windus, 1880); P.E. Roberts, ''India Under Wellesley'' (London: G. Bell and Sons, 1929); M.S. Renick, ''Lord Wellesley and the Indian States'' (Agra: Arvind Vivek Prakashan, 1987).</ref> रॉबर्ट विल्यम ईस्टविक यांच्या चरित्रात त्यांच्या भारताच्या प्रवासाचा थोडक्यात उल्लेख आहे, कारण त्यांनी मद्रासहून कलकत्त्याला आर्थर वेलस्ली (पहिले ड्यूक ऑफ वेलिंग्टन) यांना रिचर्ड वेलस्ली यांची भेट घडवून आणण्यासाठी नेले होते. b32kd62w3vz3aaot3br5f9os4jyqotf 2683102 2683101 2026-05-07T03:39:38Z Wingstem 157534 /* प्रवास */ 2683102 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Richard Wellesley.jpeg|right|thumb|250px|{{लेखनाव}}]] '''रिचर्ड कॉली वेलस्ली, पहिला मार्क्वेस वेलस्ली''' अर्थात '''लॉर्ड वेलस्ली''' (''जन्म'': [[२० जून]], [[इ.स. १७६०]] ''मृत्यू'': [[२६ सप्टेंबर]], [[इ.स. १८४२]]) हा [[आयरिश लोक|आयरिश]] [[ब्रिटिश लोक|ब्रिटिश]] राजकारणी आणि वसाहतीय प्रशासक होता. रिचर्ड वेल्लेस्लीचा जन्म इ.स. १७६० मध्ये इंग्लंडच्या उमराव घराण्यात झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1790-1820/member/wellesley-richard-colley-1760-1842 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2014-12-09 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806164635/http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1790-1820/member/wellesley-richard-colley-1760-1842 |url-status=dead }}</ref> तो इ.स. १७९८ ते १८०५ च्या दरम्यान भारतात [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]]चा गव्हर्नर जनरल होता. त्याने तत्कालीन भारतीय राजकीय परिस्थितीचा पुरेपूर फायदा घेत ईस्ट इंडिया कंपनीला भारतातील सर्वश्रेष्ठ शक्ती बनवले आणि भारतात ब्रिटिश सत्तेची पाळमुळे आणखी घट्ट केली. यासाठी त्याने तैनाती फौजेच्या धोरणाचा अवलंब केला<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.preservearticles.com/2012010720128/essay-on-the-subsidiary-alliance-system-by-wellesley.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2014-12-09 |archive-date=2014-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140623121308/http://www.preservearticles.com/2012010720128/essay-on-the-subsidiary-alliance-system-by-wellesley.html |url-status=dead }}</ref>. त्याने शांततेच्या धोरणाचा त्याग करून सरळसरळ युद्धनीतीचा वापर केला. या त्याच्या कर्तृत्वामुळे ब्रिटिश भारतात बलशाली तर झालेच परंतु त्यामुळे [[नेपोलिअन]]च्या भारतावरील संभावित आक्रमणाची भीतीही कमी झाली. {{विस्तार}} {{DEFAULTSORT:वेलस्ली, रिचर्ड}} [[वर्ग:इ.स. १७६० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १८४२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:आयरिश व्यक्ती]] [[वर्ग:ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]] [[वर्ग:ब्रिटिश व्यक्ती]] ==प्रारंभीचे जीवन== वेलस्ली यांचा जन्म १७६० मध्ये [[आयर्लंड|आयर्लंडमधील]] काउंटी मीथ येथील डॅंगन किल्ल्यात झाला. त्यांचे कुटुंब प्रोटेस्टंट असेंडन्सीचा भाग होते, जो जुन्या अँग्लो-आयरिश अभिजात वर्गाशी संबंधित होता. त्यांनी आर्माघ येथील रॉयल स्कूल, तसेच हॅरो स्कूल आणि ईटन कॉलेज येथे शिक्षण घेतले, जिथे त्यांनी शास्त्रीय विषयांमध्ये विशेष प्रावीण्य मिळवले. पुढे त्यांनी [[ऑक्सफर्ड|ऑक्सफर्डमधील]] [[क्राइस्टचर्च|क्राइस्ट चर्च]] येथेही शिक्षण घेतले. [[हॅरो (लंडन)|हॅरो]] आणि ईटन या दोन्ही प्रतिष्ठित शाळांमध्ये शिक्षण घेणाऱ्या मोजक्या व्यक्तींमध्ये त्यांची गणना होते.<ref>{{Cite web |title=Richard Colley Wellesley, Marquis Wellesley (1760-1842) |url=https://www.historyhome.co.uk/people/wellesle.htm |access-date=2026-03-22 |website=www.historyhome.co.uk}}</ref> १७८० साली, तो ट्रिम मतदारसंघाचा प्रतिनिधी म्हणून आयरिश हाऊस ऑफ कॉमन्समध्ये निवडून गेला.पुढील वर्षी त्याच्या वडिलांच्या निधनानंतर, तो मॉर्निंग्टनचा दुसरा अर्ल झाला आणि आयरिश हाऊस ऑफ लॉर्ड्समध्ये त्याने आपले स्थान ग्रहण केले.१७८२ साली त्याची आयर्लंडच्या ग्रँड लॉजचा ग्रँड मास्टर म्हणून निवड झाली आणि पुढील एक वर्ष त्याने हे पद भूषवले.<ref>{{cite book|last=Waite|first=Arthur Edward|title=A New Encyclopedia of Freemasonry|publisher=Cosimo, Inc.|year=2007|isbn=978-1-60206-641-0|volume=I|pages=400}}</ref> त्याच्या वडिलांच्या आणि आजोबांच्या उधळपट्टीमुळे तो इतका कर्जबाजारी झाला की शेवटी त्याला आयर्लंडमधील सर्व मालमत्ता विकावी लागली. तथापि, १७८१ मध्ये त्याची मीथ येथील "कस्टोस रोटुलोरम" या प्रतिष्ठित पदावर नियुक्ती करण्यात आली.<ref>{{cite web|title=WELLESLEY, Richard Colley, 2nd Earl of Mornington [I] (1760-1842), of Dangan Castle, co. Meath.|url=http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1790-1820/member/wellesley-richard-colley-1760-1842|access-date=18 June 2014|publisher=History of Parliament|archive-date=6 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806164635/http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1790-1820/member/wellesley-richard-colley-1760-1842|url-status=dead}}</ref> १७८४ मध्ये त्यांनी डेव्हनमधील बेरे अल्स्टन या ‘रॉटन बरो’चे प्रतिनिधी म्हणून ब्रिटिश हाऊस ऑफ कॉमन्समध्येही प्रवेश केला. त्यानंतर लवकरच विल्यम पिट द यंगर यांनी त्यांची ट्रेझरीचे लॉर्ड म्हणून नियुक्ती केली. १७९२ चा गुलाम व्यापार विधेयक हाऊस ऑफ कॉमन्समध्ये मंजूर झाले. पिट, अर्ल ऑफ मॉर्निंग्टन, एडवर्ड जेम्स एलियट आणि अटर्नी जनरल यांच्या बदल आणि दुरुस्त्यांमुळे ते विद्रूप आणि विकृत झाले होते, आणि ते अनेक वर्षे हाऊस ऑफ लॉर्ड्समध्ये प्रलंबित राहिले.<ref>{{cite web|year=1817|title=Parliamentary History|url=https://books.google.com/books?id=4wcxAQAAMAAJ|publisher=Corbett|page=1293}}</ref><ref>{{cite web|year=1790|title=Journal of the House of Lords|url=https://books.google.com/books?id=NxtDAAAAcAAJ|publisher=H.M. Stationery Office 1790|page=391 to 738}}</ref> १७९३ मध्ये तो भारतीय व्यवहारांच्या नियंत्रण मंडळाचा सदस्य झाला. १७९७ मध्ये त्याची भारताचा गव्हर्नर जनरल म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. ==भारत== [[File:Richard Wellesley 2.JPG|thumb|वेलस्ली यांचे सुमारास काढलेले चित्र.]] १८०३ मध्ये, सेंट पॅट्रिक ऑर्डरचा तारा आणि पट्टा (सॅश) असलेला अधिकाऱ्याचा गणवेश परिधान केलेला, रॉबर्ट होम यांनी रंगवलेले चित्र. ===प्रवास=== वेलस्ली यांच्या चरित्रकारांच्या मते, भारताचा गव्हर्नर-जनरल म्हणून त्यांच्या कार्यकाळात भारतातील फ्रेंच शक्तीवर ब्रिटनने विजय मिळवणे ही त्यांची सर्वात मोठी प्राधान्याची गोष्ट होती.हा तो काळ होता ज्यात ब्रिटनने फ्रान्सविरुद्ध युरोपमध्ये अनेक लष्करी युती आयोजित केल्या.<ref>See, e.g., William McCullagh Torrens, ''The Marquess Wellesley: Architect of Empire'' (London: Chatto and Windus, 1880); P.E. Roberts, ''India Under Wellesley'' (London: G. Bell and Sons, 1929); M.S. Renick, ''Lord Wellesley and the Indian States'' (Agra: Arvind Vivek Prakashan, 1987).</ref> रॉबर्ट विल्यम ईस्टविक यांच्या चरित्रात त्यांच्या भारताच्या प्रवासाचा थोडक्यात उल्लेख आहे, कारण त्यांनी मद्रासहून कलकत्त्याला आर्थर वेलस्ली (पहिले ड्यूक ऑफ वेलिंग्टन) यांना रिचर्ड वेलस्ली यांची भेट घडवून आणण्यासाठी नेले होते. <ref>{{cite book |last1=Compton |first1=Herbert |title=A MASTER MARINER. BEING THE LIFE AND ADVENTURES OF CAPTAIN ROBERT WILLIAM EASTWICK |date=1891 |publisher=T. Fisher Unwin |location=London |page=118}}</ref> pk700a47cepxs5bml36owkyvfu56j0v 0 162199 2683055 2630463 2026-05-06T17:51:04Z ~2026-27544-92 182857 live link updated 2683055 wikitext text/x-wiki '''वासुदेवानंद सरस्वती''' ऊर्फ '''वासुदेव गणेश टेंब्ये''' ऊर्फ '''टेंबे स्वामी''' ([[१३ ऑगस्ट]], [[इ.स. १८५४|१८५४]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17561/ | title=टेंबेस्वामी | लेखक=वि.दा. फरांडे | प्रकाशक=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ, मुंबई | ॲक्सेसदिनांक=06-05-2026 | भाषा=मराठी|url="https://vishwakosh.marathi.gov.in/17561/"|url-status=live|website=मराठी विश्वकोश - https://vishwakosh.marathi.gov.in/}}</ref> [[माणगाव]] - [[२४ जून]], [[इ.स. १९१४|१९१४]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.loksatta.com/navneet-news/curiosity-disease-resistant-groundnut-seeds-137477/ | title=नवनीत : आजचे महाराष्ट्रसारस्वत २४ जून | दिनांक=२४ जून २०१३ | लेखक=संजय वझरेकर | प्रकाशक=लोकसत्ता | ॲक्सेसदिनांक=१९ ऑगस्ट २०१४ | भाषा=मराठी}}</ref> गरूडेश्वर) हे दत्तोपासना या विषयावर संस्कृत-मराठी रचना करणारे कवी व लेखक होते. पत्‍नीच्या मृत्यूनंतर त्यांनी [[उज्जयिनी]]च्या नारायणानंद सरस्वतींकडून संन्यासदीक्षा घेतली व ''वासुदेवानंद सरस्वती'' या नावाचा स्वीकार केला. वासुदेवानंद सरस्वतींना दत्तसंप्रदायात [[दत्तात्रेय|श्रीदत्तात्रेयाचे]] अवतार मानले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/2644239.cms? | title=दत्तसंप्रदायातील सत्पुरुष! | दिनांक=२३ ड‍िसेंबर २००७ | लेखक= | प्रकाशक=महाराष्ट्र टाइम्स | ॲक्सेसदिनांक=१९ ऑगस्ट २०१४ | भाषा=मराठी }}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == लहानपण == श्री क्षेत्र माणगाव (जि. सिंधुदुर्ग, महाराष्ट्र) येथे सन १८५४ मध्ये १३ ऑगस्ट (श्रावण वद्य ५ शके १७७६) रोजी परमहंस परिव्राजकाचार्य श्रीवासुदेवानंद सरस्वती स्वामीमहाराज यांचा टेंबे कुटुंबात जन्म झाला. वयाच्या आठव्या वर्षी वासुदेवाची मुंज झाली. यानंतर त्रिकाळ स्नानसंध्या. अग्निकार्य, नित्य गुरुचरित्र वाचन, भिक्षा मागून वैश्वदेव-नैवेद्य करून भोजन, असे नित्य आन्हिक तो करू लागला. याच बरोबर वेदाध्ययन, याज्ञिक, संस्कृत, ज्योतिषशास्त्र तसेच अष्टांग योगाभ्यास सुरू केला. त्यांचे जीवन म्हणजे अद्भुत, विलक्षण अवतारी पुरुषाचे आदर्शपूर्ण चैतन्यमय चरित्र आहे. एकात्म आध्यात्मिक भारतीय राष्ट्रवादाचे प्रतिक म्हणजे स्वामीमहाराजांचे व्यक्तिमत्व, वाङ्मय, आणि जीवनदृष्टी आहे. श्री स्वामिनी संपूर्ण भारतात पायी अनवाणी भ्रमण केले. या प्रवासात सदैव ध्यान, तपश्चर्या, लेखन व प्रवचन असा त्यांचा नित्यनेम होता. "निसर्गाकडे चला" असा संदेश त्यांच्या पवित्र तीर्थक्षेत्र, नद्या यांच्या वर्णनावरून अनुभवाला येतो. त्यांनी श्री गरुडेश्वर येथे सन १९१४ साली समाधी घेतली. == ग्रंथ व वाङ्मय == श्री स्वामी महाराजांचा समाधी शताब्दी सोहळा नुकताच भारतात सर्व ठिकाणी साजरा झाला. 'दिगंबरा दिगंबरा श्रीपाद वल्लभ दिगंबरा' हा विश्वशांतीमंत्र जगाला देऊन त्यांनी लोकमंगल, लोककल्याणकारी वाङ्मय लिहिले. हे वाङ्मय या काळामधील एक चमत्कारच आहे. भारतीय तत्त्वज्ञान व वाङ्मय यामध्ये स्वामीमहाराजांनी मोलाचे योगदान दिलेले आहे. त्यांच्या वाङ्मयावर महाराष्ट्र, मध्यप्रदेश व गुजरात या प्रांतातील अभ्यासकांनी प्रबंध तयार करून त्या त्या विद्यापीठातून मान्यता मिळवलेली आहे. भौतिक प्रगती बरोबरच शाश्वत चिरंतन मूल्याचा ठेवा आपण प्राणपणाने जपला पाहिजे असे त्यांचे वाङ्मय सांगते.श्री दत्तोपासना ही सांप्रदायिक आचार, सकाम भक्ती अशा मर्यादांमध्ये बंदिस्त झाली होती. श्रीस्वामीमहाराजांनी तिच्यात ज्ञानभक्तीचे, साक्षात्कार साधनेचे, अद्वैत तत्त्वदृष्टीचे अधिष्ठान स्पष्ट केले. त्यांच्या कार्यामुळे आणि वाङ्मयसंपदेमुळे दत्तभक्तीचा मूळ शुद्ध प्रवाह प्रवाहित झाला. ईश्वरीप्रेरणेने सिद्धप्रज्ञेतून स्फुरलेली ही त्यांची वाङ्मयसंपदा म्हणजे आधुनिक काळातील 'ईश्वरी लेणे' आहे. वेद-उपनिषदातील ऋषीमुनीची आठवण करून देणारे श्री स्वामीमहाराजांचे लोकोत्तर व्यक्तिमत्व, त्यांचे लोकसंग्रहात्मक ईश्वरी अवतारकार्य आणि त्यांची दैवी वाङ्मयसंपदा ही भारतीय तत्त्वज्ञान, धर्म आणि संस्कृती यांच्या अभ्यासकांना ध्येयदृष्टी देणारी आहे. * श्रीदत्तपुराण * समश्लोकीसंहिता व द्विसाह्स्त्री संहिता नावाचे संस्कृत संक्षेप * सप्तशती गुरुचरित्रसार * दकारादिसहस्त्रनाम * सत्यदत्तव्रत * करुणात्रिपदी === संस्कृत लेखन === * सटीक संस्कृत दत्तपुराण * मराठी गुरुचरित्राचा संस्कृत अनुवाद असलेली ''श्री गुरूसंहिता'' === मराठी लेखन === * श्रीदत्तलीलामृताब्धिसार (इ.स. १९०३) * दत्तमाला वर्णांकित माघमाहात्म्य (इ.स. १९०४) * श्री दत्त माहात्म्य (इ.स. १९११) (ओवीबद्ध) * घोरकष्टोद्धरण स्तोत्र (घोराष्टक स्तोत्र) प.पू गुळवणी महाराजांच्या आज्ञेने प.पू. ब्रह्मश्री दत्तमहाराज कविश्वरांनी 5000 पानांच्या समग्र साहित्याचे बारा खंड इ.स. १९५० साली प्रकाशित केले. प.पू. श्री गुळवणी महाराज आणि प.पू. श्री दत्तमहाराज कवीश्वर यांच्यामुळे हे समग्र साहित्य एकत्रितरित्या आपल्याला वाचायला मिळत आहे === टेंबे स्वामी यांची चरित्रे === * टेंबे स्वामी (वि.दा. फरांदे) * पीयूषधारा (सुलभा -माई- साठे) * वासुदेवानंदसरस्वती (टेंब्ये स्वामी) महाराज यांचे चरित्र आणि कार्य ([[श्रीपादशास्त्री किंजवडेकर]]) === टेंबे स्वामी यांच्या विषयीची पुस्तके === * टेंबे स्वामींचे दिव्य साक्षात्कार (राम सैंदाणे) * प्रस्थान आणि योगी ------विद्याधर भागवत == स्वामींचा अंतिम प्रवास == दत्तअवतारी प.प. श्रीवासुदेवानंद सरस्वती (टेंबे) स्वामी महाराजांनी वयाच्या ६० व्या वर्षी मंगळवार आषाढ शुक्ल प्रतिपदा शके १८३६, दिनांक २४ जून १९१४ या दिवशी नर्मदाकिनारी श्री क्षेत्र गरुडेश्वर, (जिल्हा नर्मदा, गुजरात) मुक्कामी समाधी घेतली. === शिष्य गण === === प.प.श्रीस्वामीमहाराजांचे संन्यासी शिष्य === * प.प.श्रीनृसिंहसरस्वती दीक्षित स्वामी महाराज * प.प.श्रीयोगानंद सरस्वती (गांडाबुवा) स्वामी महाराज * श्रीमज्जगद्गुरू श्रीनृसिंहभारती शंकराचार्य श्रीकरवीर-संकेश्वर पीठ * प.पू.श्री नाना महाराज तराणेकर, इंदोर === प.प.श्रीस्वामीमहाराजांचे ब्रह्मचारी शिष्य === * श्री.सीताराम महाराज टेम्बे * श्री. नरहरि दिवाण (वठार) * श्री योगिराज गुळवणीमहाराज * श्री रंगावधूत महाराज == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी साहित्यिक]] [[वर्ग:इ.स. १८५४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९१४ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:दत्त संप्रदाय]] [[वर्ग: पुरुष चरित्रलेख]] 89hni9dvtsuwzgyl5kpmbn98gy3eg5g 2683057 2683055 2026-05-06T17:55:10Z ~2026-27544-92 182857 url crosschecked 2683057 wikitext text/x-wiki '''वासुदेवानंद सरस्वती''' ऊर्फ '''वासुदेव गणेश टेंब्ये''' ऊर्फ '''टेंबे स्वामी''' ([[१३ ऑगस्ट]], [[इ.स. १८५४|१८५४]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17561/ | title=टेंबेस्वामी | लेखक=वि.दा. फरांडे | प्रकाशक=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ, मुंबई | ॲक्सेसदिनांक=06-05-2026 | भाषा=मराठी|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/17561/|url-status=live|website=मराठी विश्वकोश - https://vishwakosh.marathi.gov.in/|access-date=06-05-2026}}</ref> [[माणगाव]] - [[२४ जून]], [[इ.स. १९१४|१९१४]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.loksatta.com/navneet-news/curiosity-disease-resistant-groundnut-seeds-137477/ | title=नवनीत : आजचे महाराष्ट्रसारस्वत २४ जून | दिनांक=२४ जून २०१३ | लेखक=संजय वझरेकर | प्रकाशक=लोकसत्ता | ॲक्सेसदिनांक=१९ ऑगस्ट २०१४ | भाषा=मराठी}}</ref> गरूडेश्वर) हे दत्तोपासना या विषयावर संस्कृत-मराठी रचना करणारे कवी व लेखक होते. पत्‍नीच्या मृत्यूनंतर त्यांनी [[उज्जयिनी]]च्या नारायणानंद सरस्वतींकडून संन्यासदीक्षा घेतली व ''वासुदेवानंद सरस्वती'' या नावाचा स्वीकार केला. वासुदेवानंद सरस्वतींना दत्तसंप्रदायात [[दत्तात्रेय|श्रीदत्तात्रेयाचे]] अवतार मानले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/2644239.cms? | title=दत्तसंप्रदायातील सत्पुरुष! | दिनांक=२३ ड‍िसेंबर २००७ | लेखक= | प्रकाशक=महाराष्ट्र टाइम्स | ॲक्सेसदिनांक=१९ ऑगस्ट २०१४ | भाषा=मराठी }}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == लहानपण == श्री क्षेत्र माणगाव (जि. सिंधुदुर्ग, महाराष्ट्र) येथे सन १८५४ मध्ये १३ ऑगस्ट (श्रावण वद्य ५ शके १७७६) रोजी परमहंस परिव्राजकाचार्य श्रीवासुदेवानंद सरस्वती स्वामीमहाराज यांचा टेंबे कुटुंबात जन्म झाला. वयाच्या आठव्या वर्षी वासुदेवाची मुंज झाली. यानंतर त्रिकाळ स्नानसंध्या. अग्निकार्य, नित्य गुरुचरित्र वाचन, भिक्षा मागून वैश्वदेव-नैवेद्य करून भोजन, असे नित्य आन्हिक तो करू लागला. याच बरोबर वेदाध्ययन, याज्ञिक, संस्कृत, ज्योतिषशास्त्र तसेच अष्टांग योगाभ्यास सुरू केला. त्यांचे जीवन म्हणजे अद्भुत, विलक्षण अवतारी पुरुषाचे आदर्शपूर्ण चैतन्यमय चरित्र आहे. एकात्म आध्यात्मिक भारतीय राष्ट्रवादाचे प्रतिक म्हणजे स्वामीमहाराजांचे व्यक्तिमत्व, वाङ्मय, आणि जीवनदृष्टी आहे. श्री स्वामिनी संपूर्ण भारतात पायी अनवाणी भ्रमण केले. या प्रवासात सदैव ध्यान, तपश्चर्या, लेखन व प्रवचन असा त्यांचा नित्यनेम होता. "निसर्गाकडे चला" असा संदेश त्यांच्या पवित्र तीर्थक्षेत्र, नद्या यांच्या वर्णनावरून अनुभवाला येतो. त्यांनी श्री गरुडेश्वर येथे सन १९१४ साली समाधी घेतली. == ग्रंथ व वाङ्मय == श्री स्वामी महाराजांचा समाधी शताब्दी सोहळा नुकताच भारतात सर्व ठिकाणी साजरा झाला. 'दिगंबरा दिगंबरा श्रीपाद वल्लभ दिगंबरा' हा विश्वशांतीमंत्र जगाला देऊन त्यांनी लोकमंगल, लोककल्याणकारी वाङ्मय लिहिले. हे वाङ्मय या काळामधील एक चमत्कारच आहे. भारतीय तत्त्वज्ञान व वाङ्मय यामध्ये स्वामीमहाराजांनी मोलाचे योगदान दिलेले आहे. त्यांच्या वाङ्मयावर महाराष्ट्र, मध्यप्रदेश व गुजरात या प्रांतातील अभ्यासकांनी प्रबंध तयार करून त्या त्या विद्यापीठातून मान्यता मिळवलेली आहे. भौतिक प्रगती बरोबरच शाश्वत चिरंतन मूल्याचा ठेवा आपण प्राणपणाने जपला पाहिजे असे त्यांचे वाङ्मय सांगते.श्री दत्तोपासना ही सांप्रदायिक आचार, सकाम भक्ती अशा मर्यादांमध्ये बंदिस्त झाली होती. श्रीस्वामीमहाराजांनी तिच्यात ज्ञानभक्तीचे, साक्षात्कार साधनेचे, अद्वैत तत्त्वदृष्टीचे अधिष्ठान स्पष्ट केले. त्यांच्या कार्यामुळे आणि वाङ्मयसंपदेमुळे दत्तभक्तीचा मूळ शुद्ध प्रवाह प्रवाहित झाला. ईश्वरीप्रेरणेने सिद्धप्रज्ञेतून स्फुरलेली ही त्यांची वाङ्मयसंपदा म्हणजे आधुनिक काळातील 'ईश्वरी लेणे' आहे. वेद-उपनिषदातील ऋषीमुनीची आठवण करून देणारे श्री स्वामीमहाराजांचे लोकोत्तर व्यक्तिमत्व, त्यांचे लोकसंग्रहात्मक ईश्वरी अवतारकार्य आणि त्यांची दैवी वाङ्मयसंपदा ही भारतीय तत्त्वज्ञान, धर्म आणि संस्कृती यांच्या अभ्यासकांना ध्येयदृष्टी देणारी आहे. * श्रीदत्तपुराण * समश्लोकीसंहिता व द्विसाह्स्त्री संहिता नावाचे संस्कृत संक्षेप * सप्तशती गुरुचरित्रसार * दकारादिसहस्त्रनाम * सत्यदत्तव्रत * करुणात्रिपदी === संस्कृत लेखन === * सटीक संस्कृत दत्तपुराण * मराठी गुरुचरित्राचा संस्कृत अनुवाद असलेली ''श्री गुरूसंहिता'' === मराठी लेखन === * श्रीदत्तलीलामृताब्धिसार (इ.स. १९०३) * दत्तमाला वर्णांकित माघमाहात्म्य (इ.स. १९०४) * श्री दत्त माहात्म्य (इ.स. १९११) (ओवीबद्ध) * घोरकष्टोद्धरण स्तोत्र (घोराष्टक स्तोत्र) प.पू गुळवणी महाराजांच्या आज्ञेने प.पू. ब्रह्मश्री दत्तमहाराज कविश्वरांनी 5000 पानांच्या समग्र साहित्याचे बारा खंड इ.स. १९५० साली प्रकाशित केले. प.पू. श्री गुळवणी महाराज आणि प.पू. श्री दत्तमहाराज कवीश्वर यांच्यामुळे हे समग्र साहित्य एकत्रितरित्या आपल्याला वाचायला मिळत आहे === टेंबे स्वामी यांची चरित्रे === * टेंबे स्वामी (वि.दा. फरांदे) * पीयूषधारा (सुलभा -माई- साठे) * वासुदेवानंदसरस्वती (टेंब्ये स्वामी) महाराज यांचे चरित्र आणि कार्य ([[श्रीपादशास्त्री किंजवडेकर]]) === टेंबे स्वामी यांच्या विषयीची पुस्तके === * टेंबे स्वामींचे दिव्य साक्षात्कार (राम सैंदाणे) * प्रस्थान आणि योगी ------विद्याधर भागवत == स्वामींचा अंतिम प्रवास == दत्तअवतारी प.प. श्रीवासुदेवानंद सरस्वती (टेंबे) स्वामी महाराजांनी वयाच्या ६० व्या वर्षी मंगळवार आषाढ शुक्ल प्रतिपदा शके १८३६, दिनांक २४ जून १९१४ या दिवशी नर्मदाकिनारी श्री क्षेत्र गरुडेश्वर, (जिल्हा नर्मदा, गुजरात) मुक्कामी समाधी घेतली. === शिष्य गण === === प.प.श्रीस्वामीमहाराजांचे संन्यासी शिष्य === * प.प.श्रीनृसिंहसरस्वती दीक्षित स्वामी महाराज * प.प.श्रीयोगानंद सरस्वती (गांडाबुवा) स्वामी महाराज * श्रीमज्जगद्गुरू श्रीनृसिंहभारती शंकराचार्य श्रीकरवीर-संकेश्वर पीठ * प.पू.श्री नाना महाराज तराणेकर, इंदोर === प.प.श्रीस्वामीमहाराजांचे ब्रह्मचारी शिष्य === * श्री.सीताराम महाराज टेम्बे * श्री. नरहरि दिवाण (वठार) * श्री योगिराज गुळवणीमहाराज * श्री रंगावधूत महाराज == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी साहित्यिक]] [[वर्ग:इ.स. १८५४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९१४ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:दत्त संप्रदाय]] [[वर्ग: पुरुष चरित्रलेख]] jfct4kopecz3iq85773ckitm7ayj6s9 0 185664 2683014 2196113 2026-05-06T13:04:23Z Abhijitsathe 4193 /* खासदार */ 2683014 wikitext text/x-wiki '''राणाघाट''' हा [[भारत]] देशाच्या [[पश्चिम बंगाल]] राज्यामधील ४२ [[लोकसभा]] मतदारसंघांपैकी एक आहे. हा मतदारसंघ २००८ सालच्या पुनर्रचनेदरम्यान निर्माण करण्यात आला. ह्यामधील सर्व ७ विधानसभा मतदारसंघ [[नदिया जिल्हा|नदिया जिल्ह्यामध्ये]] आहेत. २००८ साली [[नबाद्वीप (लोकसभा मतदारसंघ)|नबाद्वीप]] लोकसभा मतदारसंघ बरखास्त करण्यात आला व राणाघाट हा नवा मतदारसंघ तयार केला गेला. ==खासदार== {{लोकसभा मतदारसंघ खासदार सूची | खा१५ = सुचरू रंजन हल्दर | प१५ = [[तृणमूल काँग्रेस]] | खा१६ = तपस मंडल | प१६ = तृणमूल काँग्रेस | खा१७ = [[जगन्नाथ सरकार]] | प१७ = [[भारतीय जनता पक्ष]] | खा१८ = जगन्नाथ सरकार | प१८ = भारतीय जनता पक्ष }} ==बाह्य दुवे== *[http://www.elections.in/west-bengal/parliamentary-constituencies/ranaghat.html माहिती] {{पश्चिम बंगालमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:पश्चिम बंगालमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:नदिया जिल्हा]] [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] r5qzk4dxqp1hcrjg73k8v1rw02rzxpb 0 187016 2683024 1368679 2026-05-06T14:18:17Z Khirid Harshad 138639 /* */ 2683024 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[नाइंटीन एटी-फोर]] {{पान काढा|कारण=इतर भाषिक शीर्षक}} cgzz8q3me71vsojtkgyudg6h9rczmxa 0 192981 2683132 2472383 2026-05-07T07:22:57Z ~2026-27595-14 182869 2683132 wikitext text/x-wiki '''प्रदीप मुळ्ये''' हे मराठी नाट्यसृष्टीतले एक नेपथ्यकार आहेत. त्यांनी दीडशेहून अधिक नाटकांचे नेपथ्य केले आहे. मुळ्ये यांनी [[जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट]] मधून पदवी घेतली आणि [[द.ग. गोडसे]], [[दामू केंकरे]] यांबरोबर कलेच्या मूलतत्त्वांचा अभ्यास केला. प्रारंभीच्या काळातच त्यांनी पं. [[सत्यदेव दुबे|सत्यदेव दुबें यांच्याबरोबर]] काम केले. दुबेंनी दिग्दर्शित केलेल्या ''सावल्या'', ''इसापचा गॉगल'' या नाटकांचे अत्यंत वेगळे, नाविन्यपूर्ण नेपथ्य मुळ्येंनी केले. महाराष्ट्र राज्य व्यावसायिक नाट्य स्पर्धेतील नेपथ्यासाठीचे एका वर्षातील पहिले, दुसरे व तिसरे पुरस्कार त्यांना मिळालेले आहेत. राजा सिंह, इंदू काळे व सरला भोळे, सारे प्रवासी घडीचे, चार मोजायचा नाही, ड्राय डे या नाटकांचे दिग्दर्शनदेखील त्यांनी केले आहे. आविष्कार या प्रायोगिक नाट्यसंस्थेने प्रकाशित केलेल्या 'रंगनायक' या अरविंद देशपांडे स्मृतिग्रंथाचे ते एक संपादक आहेत. ==प्रकाशयोजना असलेली नाटके== * इंदू काळे व सरला भोळे * इसापचा गॉगल * दोन स्पेशल * प्रपोजल * राजा सिंह * वाडा चिरेबंदी * सारे प्रवासी घडीचे * सावल्या * देवबाभळी ==पुरस्कार== * कलागौरव पुरस्कार * कलादर्पण पुरस्कार * डॉ. श्रीराम लागू यांच्या रूपवेध संस्थेचा [[तन्वीर पुरस्कार|तन्‍वीर नाट्यधर्मी पुरस्कार]] * भारतीय टेलिव्हिजन अकादमी पुरस्कार * महाराष्ट्र सरकारचे अनेक पुरस्कार * मराठी ॲचीव्हमेन्ट अँड इनोव्हेशन अवॉर्ड (MAAI) * मराठी इंटरनॅशनल फ़िल्म अँड थिएटर ॲवॉर्ड (MIFTA) * संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (SNA Award) {{DEFAULTSORT:मुळ्ये, प्रदीप}} [[वर्ग:नाटक]] [[वर्ग:मराठी रंगभूमी]] 2k7uxarozx1gy8jyyf70r02z7ck4jyn 0 197403 2683067 2619264 2026-05-06T19:09:06Z ~2026-27689-05 182860 करिशम टिपूसूलतान 2683067 wikitext text/x-wiki भारताचे मतदार ओळखपत्र हे [[भारत|भारताच्या]] [[भारतीय निवडणूक आयोग|निवडणूक आयोगाने]] दिलेले ओळखपत्र आहे. त्याचा मुख्य उद्देश हा मतदान करतांना ओळख म्हणून आहे. ते सामान्य ओळख म्हणून, पत्त्याच्या पुरावा म्हणून व वयाचा दाखला म्हणूनही वापरता येते. त्याशिवाय, इतर ठिकाणी पुरावा म्हणूनही ते ग्राह्य धरल्या जाते जसे, [[पारपत्र]] व मोबाईल फोनचे सीम खरेदी करण्यास.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://eci.nic.in/eci/eci.html |title=भारताचा निवडणूक आयोग (इंग्रजी मजकूर)|प्रकाशक=Eci.nic.in |दिनांक= |accessdate=२६/०२/२०१५}}</ref> ==कसे दिसते== ==मतदार ओळखपत्र मिळविण== ==खोटे व अकार्यान्वित मतदार ओळखपत्र== ==समस्यांची क्षेत्रे== ==ओळख व पत्त्याचा पुरावा म्हणून कमी प्रतिसाद== {{विस्तार}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==करीशम टिपूसूलतान== [[वर्ग:Electoral reform in India]] [[वर्ग:भारताची ओळखपत्रे]] [[वर्ग:भारतामधील निवडणुका]] cgyv8ihpu8qfzfs41c6i3t6qzingdzv 2683068 2683067 2026-05-06T19:26:43Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/~2026-27689-05|~2026-27689-05]] ([[User talk:~2026-27689-05|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:~2025-28112-81|~2025-28112-81]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2619264 wikitext text/x-wiki भारताचे मतदार ओळखपत्र हे [[भारत|भारताच्या]] [[भारतीय निवडणूक आयोग|निवडणूक आयोगाने]] दिलेले ओळखपत्र आहे. त्याचा मुख्य उद्देश हा मतदान करतांना ओळख म्हणून आहे. ते सामान्य ओळख म्हणून, पत्त्याच्या पुरावा म्हणून व वयाचा दाखला म्हणूनही वापरता येते. त्याशिवाय, इतर ठिकाणी पुरावा म्हणूनही ते ग्राह्य धरल्या जाते जसे, [[पारपत्र]] व मोबाईल फोनचे सीम खरेदी करण्यास.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://eci.nic.in/eci/eci.html |title=भारताचा निवडणूक आयोग (इंग्रजी मजकूर)|प्रकाशक=Eci.nic.in |दिनांक= |accessdate=२६/०२/२०१५}}</ref> ==कसे दिसते== ==मतदार ओळखपत्र मिळविण== ==खोटे व अकार्यान्वित मतदार ओळखपत्र== ==समस्यांची क्षेत्रे== ==ओळख व पत्त्याचा पुरावा म्हणून कमी प्रतिसाद== {{विस्तार}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==हे सुद्धा पहा== * [[आधार]] [[वर्ग:Electoral reform in India]] [[वर्ग:भारताची ओळखपत्रे]] [[वर्ग:भारतामधील निवडणुका]] 9fvmifoi42ialvs40na4yzejj5xqvyd 0 213440 2683076 2100818 2026-05-06T20:14:54Z अभय नातू 206 असलेला लेख 2683076 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[एस.पी.पी. थोरात]] rn1k33wbirygeg69gjn5cpldi7s7s5j 0 213444 2683171 1490767 2026-05-07T10:31:37Z EmausBot 9929 Bot: Fixing double redirect from [[शंकरराव थोरात]] to [[एस.पी.पी. थोरात]] 2683171 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[एस.पी.पी. थोरात]] rn1k33wbirygeg69gjn5cpldi7s7s5j 0 213445 2683172 1490770 2026-05-07T10:31:47Z EmausBot 9929 Bot: Fixing double redirect from [[शंकरराव थोरात]] to [[एस.पी.पी. थोरात]] 2683172 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[एस.पी.पी. थोरात]] rn1k33wbirygeg69gjn5cpldi7s7s5j 828 242211 2683151 1678297 2026-05-07T09:42:53Z NordNordWest 2437 updated map 2683151 Scribunto text/plain return { name = 'माली', top = 25.5, bottom = 9.7, left = -12.6, right = 4.8, image = 'Mali adm location map 2023.svg', image1 = 'Mali relief location map.jpg' } iy2a2jj5htwogkptdkckzgjukva53bb 0 246469 2683011 2430860 2026-05-06T12:57:21Z Abhijitsathe 4193 2683011 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = महुआ मोइत्रा | लघुचित्र= Mahua Moitra.jpg|इवलेसे | पद = [[संसद सदस्य]] | मतदारसंघ = [[कृष्णनगर लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णनगर]] | कार्यकाळ_आरंभ = २३ मे २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती = | राष्ट्रपती = | मागील = [[तापस पॉल]] | पुढील = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1974|10|12}} | जन्मस्थान = [[काछाड जिल्हा]], [[आसाम]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[तृणमूल काँग्रेस]] | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''महुआ मोइत्रा''' ([[बांग्ला भाषा|बांग्ला]]: মহুয়া মৈত্র) ही एक भारतीय राजकारणी व विद्यमान संसद सदस्य आहे. ही [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] पासून [[तृणमूल काँग्रेस पक्ष]]ातर्फे लोकसभेवर निवडून येत आहे. {{DEFAULTSORT:*}} [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] tmnnz488g0ys8e3ubiq1c23y39o2amd 2683012 2683011 2026-05-06T12:57:51Z Abhijitsathe 4193 2683012 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = महुआ मोइत्रा | लघुचित्र= Mahua Moitra.jpg|इवलेसे | पद = [[संसद सदस्य]] | मतदारसंघ = [[कृष्णनगर लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णनगर]] | कार्यकाळ_आरंभ = २३ मे २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती = | राष्ट्रपती = | मागील = [[तापस पॉल]] | पुढील = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1974|10|12}} | जन्मस्थान = [[काछाड जिल्हा]], [[आसाम]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[तृणमूल काँग्रेस]] | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''महुआ मोइत्रा''' ([[बांग्ला भाषा|बांग्ला]]: মহুয়া মৈত্র) ही एक भारतीय राजकारणी व विद्यमान संसद सदस्य आहे. ही [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] पासून [[तृणमूल काँग्रेस]] पक्षातर्फे लोकसभेवर निवडून येत आहे. {{DEFAULTSORT:*}} [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] dwqlav18owxuos3jf29k3j4dtov5q5x 2 255157 2683031 2636663 2026-05-06T14:34:28Z Khirid Harshad 138639 2683031 wikitext text/x-wiki <table align="right" cellpadding="2" style="border:1px solid #000000;background-color:#ffffff;"> <tr><td>{{User mr}}</tr></td> <tr><td>{{UsersSpeak|mr|मराठी|'''मराठी'''}}</tr></td> <tr><td>{{द्रुतमाघारकार}}</tr></td> <tr><td>{{१००० संपादने}}</tr></td> <tr><td>{{सदस्य विकिप्रकल्प चित्रपट}}</tr></td> <tr><td>{{सदस्य विकिप्रकल्प भौतिकशास्त्र}}</tr></td> <tr><td>{{सदस्य विकिप्रकल्प भारतातील राजकारण}}</td></tr> <tr><td>{{विकी लव्ह्‌ज वुमन दक्षिण आशिया २०२१}}</td></tr> <tr><td>{{स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२२/आयोजक आणि परीक्षक}}</td></tr> <tr><td>{{सदस्य मिशन ६६,६६६}}</tr></td> <tr><td>{{सदस्य महाराष्ट्र}}</tr></td> <tr><td>{{सकोबो|en|इंग्रजी|'''इंग्रजी लिहू, वाचू शकतात'''}}</tr></td> <tr><td>{{सदस्यचौकट पुणेकर}}</tr></td> <tr><td>{{सदस्यचौकट हॉटकॅट}}</tr></td> </table>नमस्कार मी पुण्यातील संगणक शास्त्राचा विद्यार्थी आहे. मी मराठी विकिपीडियावर माझ्या ज्ञानाचे योगदान देण्यासाठी येथे आहे. मी मराठी विकिपीडियावरील अलीकडील बदलांचे पुनरावलोकनकर्ता आहे. मदतनीस आणि जाणकार लेख तयार करुन मराठी विकिपीडिया अधिक माहितीपूर्ण बनविणे हे माझे उद्दीष्ट आहे. == माझ्या आवडीचे विषय आहेत == * भौतिकशास्त्र * जिवंत लोकांची चरित्रे * तंत्रज्ञान * गणित * विज्ञान * चित्रपटांबद्दल लेख == माझे प्रकल्प == [[विकिपीडिया:विकिप्रकल्प चित्रपट]] [[विकिपीडिया:विकिप्रकल्प भौतिकशास्त्र]] == मी तयार केलेली साचे == [[साचा:सदस्य विकिप्रकल्प चित्रपट|सदस्य विकिप्रकल्प चित्रपट]] [[साचा:सदस्य विकिप्रकल्प भौतिकशास्त्र|सदस्य विकिप्रकल्प भौतिकशास्त्र]] [[साचा:माहितीचौकट फुटबॉल खेळाडू|माहितीचौकट फुटबॉल खेळाडू]] [[साचा:माहितीचौकट कॅमेरा|माहितीचौकट कॅमेरा]] [[साचा:१००० संपादने|१००० संपादने]] [[साचा:माहितीचौकट यूट्यूब चॅनल|माहितीचौकट यूट्यूब चॅनल]] [[साचा:विकिब्रेक|विकिब्रेक]] [[साचा:परीक्षा|परीक्षा]] [[साचा:विकी लव्ह्‌ज वुमन दक्षिण आशिया २०२१|विकी लव्ह्‌ज वुमन दक्षिण आशिया २०२१]] [[साचा:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२२|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२२]] == विकिपीडिया आशियाई महिना २०२० लेख == [[हाँग काँग डिझ्नीलँड]] [[दुबई फ्रेम]] [[जॅकी चॅन]] [[दुबई संग्रहालय]] == लेख तयार केले == <div style="height: 300px; overflow:auto; border: 1.5px solid #242424; width: 700px; background: transparent; padding: 4px; text-align: left;"> {{refbegin|3}} [[परिपत्रक गती]] [[आदिती पोहनकर]] [[वस्तुमान केंद्र]] [[अनुज सैनी]] [[मार्कस पॅटरसन]] [[सिद्धार्थ चांदेकर]] [[व्हेंटिलेटर (मराठी चित्रपट)]] [[दिमित्री होगन]] [[विक्की कौशल]] [[भाग्यश्री शिंदे]] [[माधव देवचके]] [[भारतीय डिजिटल पार्टी]] [[अभिषेक अर्चना श्रीवास्तव]] [[द फॅमिली मॅन (दूरचित्रवाणी मालिका)]] [[लय भारी (चित्रपट)]] [[अलोन्झो वेगा]] [[सिद्धांत चतुर्वेदी]] [[कोटा फॅक्टरी]] [[सॅक्रेड गेम्स (दूरचित्रवाणी मालिका)]] [[बेताल (वेब ​​मालिका)]] [[शिव ठाकरे]] [[एबी आणि सीडी]] [[हिरकणी (चित्रपट)]] [[छिछोरे]] [[भारतीय माहिती तंत्रज्ञान संस्था (पुणे)]] [[फिबोनाची श्रेणी]] [[अवनी बी सोनी]] [[भयभीत (चित्रपट)]] [[आनंदी गोपाळ (चित्रपट)]] [[गुंजन सक्सेना: द कारगिल गर्ल]] [[बाघी ३]] [[मलंग (चित्रपट)]] [[मंदार राव देसाई]] [[इरादा पक्का]] [[मुंबई-पुणे-मुंबई ३]] [[सुरेश वरपुडकर]] [[सुरेश देशमुख]] [[फिल हीथ]] [[महदी परसाफर]] [[कच्चा लिंबू (चित्रपट)]] [[कमल किशोर मिश्रा]] [[बाबाजानी दुर्राणी]] [[मनीष बसीर]] [[डब्बू रत्नानी]] [[मिर्झापूर (दूरचित्रवाणी मालिका)]] [[अभिषेक बॅनर्जी (अभिनेता)]] [[अँपियरचा सर्किट नियम]] [[तारा सुतारिया]] [[शुभम सिंह ढांडा]] [[नितीश राणा]] [[लक्ष्मी (चित्रपट)]] [[शरद केळकर]] [[आयफोन १२]] [[मोहित मित्रा]] [[दुबई फ्रेम]] [[हाँग काँग डिझ्नीलँड]] [[जॅकी चॅन]] [[दुबई संग्रहालय]] [[मिस इंडिया (चित्रपट)]] [[अमर पटनायक]] [[लुडो (चित्रपट)]] [[प्रतीक गांधी]] [[जॉब्स (चित्रपट)]] [[वन रूम किचन (चित्रपट)]] [[चिंटू २]] [[दर्शन बुधरानी]] [[सुधाकर बोकडे]] [[योगेश टिळेकर]] [[हॉटेल मुंबई (चित्रपट)]] [[तानी]] [[मिसमॅच्ड]] [[शेमलेस (दूरचित्रवाणी मालिका)]] [[बैजनाथ मंदिर]] [[अ‍ॅलिफॅटिक संयुग]] [[अनिल कुमार प्रकाश]] [[संत कुमार]] [[आकृती काकर]] [[अरुण आलाट]] [[विश्वास गांगुर्डे]] [[मीत पालन]] [[महेश राऊत]] [[ऑरोर पॅरिएन्टे]] [[एके व्हर्सेस एके]] [[कूली नंबर १‎]] [[घराबाहेर]] [[कीथ बॅरिश]] [[डेव्हिड धवन]] [[धुरळा (चित्रपट)]] [[लता भगवान करे (चित्रपट)]] [[बिनधास्त (चित्रपट)]] [[कैरी (चित्रपट)]] [[आई थोर तुझे उपकार]] [[काल (मराठी चित्रपट)]] [[निक मॅककँडलेस]] [[अल्बर्ट बर्गर]] [[निर्मला मच्छिंद्र कांबळे (चित्रपट)]] [[८३ (चित्रपट)]] [[नेबर्स (चित्रपट)]] [[मिस यू मिस]] [[वेगळी वाट (चित्रपट)]] [[चोरीचा मामला]] [[प्रियदर्शन जाधव]] [[द व्हाइट टायगर (चित्रपट)]] [[आदर्श गौरव]] [[अपूर्वा सोनी‎]] [[त्रिभंगा (चित्रपट)]] [[कागज (चित्रपट)]] [[बलिदान (चित्रपट)]] [[कुलदीपक (चित्रपट)]] [[विजय कुमार सिन्हा]] [[राहुल मिश्रा]] [[नक्षराजसिंह सिसोडीया]] [[मुंबई सागा]] [[विक्की वेलिंगकर]] [[वन्स मोर (२०१९ चित्रपट)]] [[अवनी पांचाळ]] [[ओजल नलावडी]] [[पुनीत कौर]] [[बारायण]] [[मंत्र (चित्रपट)]] [[शिकारी (२०१८ चित्रपट)]] [[लग्न मुबारक‎]] [[आस्ताद काळे]] [[रणांगण (चित्रपट)]] [[महासत्ता २०३५ (चित्रपट)]] [[वाघेऱ्या]] [[मॉम]] [[अस्मिता देशमुख]] [[ओ माय घोस्ट]] [[कमिल मिस्झल]] [[सतीश मोटलिंग]] [[रुही (चित्रपट)]] [[द बिग बुल]] [[अद्वैत दादरकर]] [[राधे (हिंदी चित्रपट)]] [[पीटर (मराठी चित्रपट)]] [[निखिल राऊत]] [[पार्कर एगर्टन]] [[गंगूबाई काठियावाडी (चित्रपट)]] [[फ्रि हिट दणका]] [[टिम बार्नेस]] [[कौशल जोशी]] [[सिद्धार्थ शुक्ला]] [[समांतर (दूरचित्रवाणी मालिका)‎]] [[हरीश शंकर]] [[युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन]] [[सिडनहॅम कॉलेज ऑफ कॉमर्स अँड इकॉनॉमिक्स]] [[हिंदू कॉलनी]] [[लिसीप्रिया कांगुजम‎]] [[झीशान खान]] [[अरुण कृष्णमूर्ती‎]] [[तौक्ते चक्रीवादळ]] [[वरुण आदित्य]] [[तपन शेठ]] [[अल्मा मॅटरस‎]] [[एकनाथ गीते]] [[यतींदर सिंग]] [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]] [[बोनस ‎(मराठी चित्रपट)]] [[रिक विल्यम]] [[पंकज जहाँ]] [[अंकित सिवाच]] [[सहज सिंह]] [[खेळ आयुष्याचा]] [[ग्रहण (वेब मालिका)]] [[विंडोज ११]] [[श्रबानी देवधर]] [[चांद मोहम्मद]] [[फ्लाइट (चित्रपट)]] [[द पॉवर]] [[मॅन्युअल दि गेरोनिमो]] [[लुडविग गुट्टमॅन]] [[नितेंद्र सिंह रावत]] [[आशिष रॉय]] [[हस्ले इंडिया]] [[आशिष चौधरी (क्रिकेट खेळाडू)]] [[डायना दीया]] [[बॉनहॅम्स]] [[फिलिप्स‎]] [[अल्तुराश आर्ट]] [[बिग बॉस ओटीटी‎]] [[मिलिंद गाबा]] [[ती परत आलीये]] [[वैदेही - शतजन्माचे आपुले नाते]] [[सायना (चित्रपट)]] [[झोंबिवली]] [[बेफाम (चित्रपट)]] [[शेरशाह (चित्रपट)]] [[बेल बॉटम (हिंदी चित्रपट)]] [[मैदान (हिंदी चित्रपट)]] [[राहुल मित्रा]] [[शिवानी रावत]] [[लैंगिक समानता]] [[पवनदीप राजन]] [[कनका राजन]] [[सावित्री साहनी]] [[सिमरन बहादूर]] [[पूर्णिमा राऊ]] [[शालू निगम]] [[तेजस्विनी अनंत कुमार]] [[पदला भुदेवी]] [[सुचेता दलाल]] [[सुभाष शिंदे]] [[विक्रम गायकवाड]] [[रेश्मा माने]] [[पूजा गेहलोत]] [[एन्जी किवान]] [[अंबिका पिल्लई]] [[सीमा तबस्सुम]] [[काशिका कपूर]] [[बी प्राक]] [[ईस्ट कोस्ट पार्क]] [[धमाका (२०२१ चित्रपट)]] [[द मीडियम (२०२१ चित्रपट)]] [[क्षमा चंदन]] [[अमृत ​​कौर]] [[विमला देवी शर्मा]] [[यश ब्रह्मभट्ट]] [[अशोक दिलवाली]] [[स्नेहल ब्रह्मभट्ट]] [[शिवानी वर्मा‎]] [[हरपाल सिंग सोखी]] [[नताशा गांधी]] [[नीता मेहता]] [[जेक सितलानी]] [[क्रेड]] [[चंदिगढ करे आशिकी]] [[दुती चंद]] [[नुपूर पाटील]] [[शार्क टँक इंडिया]] [[अनुपम मित्तल]] [[मुखपृष्ठ/चाचणी]] [[ऑल ऑफ अस आर डेड]] [[पुलियट्टम]] [[लुथांग]] [[लुक्सॉन्ग बाका]] [[कोळी नृत्य]] [[जागरण गोंधळ]] [[रॉकेट बॉईज]] [[कमल दिगिया]] [[राहुल पांडे]] [[देशराज पटैरिया]] [[अनुभा भोंसले]] [[मिहिर बोस]] [[गिरीश प्रभुणे]] [[श्रीकांत त्यागी]] [[जयदीप सिंग]] [[निस्था चक्रवर्ती]] [[फैझल शकशीर]] [[ट्रॉय जोन्स]] [[मिहिका कुशवाह]] [[जर्सी (चित्रपट)]] [[दसवी (चित्रपट)]] [[के.जी.एफ. २]] [[भूल भुलैया २]] [[रनवे ३४]] [[हिरोपंती २]] [[निमृत अहलुवालिया]] [[इशिता राज शर्मा]] [[प्रिया पारमिता पॉल]] [[नॅली पिमेंटेल]] [[हुआन व्हियोरो]] [[अशोक दवे]] [[प्रणव पंड्या]] [[गोपाल गोस्वामी]] [[जुगजुग जीयो]] [[अनुपम नाथ]] [[विक्रम कचेर]] [[अनिरुद्ध काला]] [[इंदिरा शर्मा]] [[इरा दत्ता]] [[तारिक खान]] [[वीर दास]] [[सत्या व्यास]] [[करिश्मा मेहता]] [[महेश तोष्णीवाल]] [[शिव खेरा]] [[सुब्रत दत्ता]] [[राजेंद्र सिंग पहल]] [[गणपत (चित्रपट)]] [[खनक बुधिराजा]] [[ॲडम न्यूमन]] [[विटालिक बुटेरिन]] [[बर्टन विल्किन्स]] [[ब्रॅड जे. लॅम्ब]] [[पंकज जोशी]] [[खुश सिंग]] [[शगुन गुप्ता]] [[टकाटक २]] [[रोयसा राजपुरोहित]] [[जॉय ब्राउन]] [[नील अँडर्स]] [[रिक एव्हरी]] [[मॅक्सवेल ॲटम्स]] [[वेन स्प्रिग्स]] [[इंडियन प्रिडेटर: द बुचर ऑफ दिल्ली]] [[कार्लेना इव्हान्स]] [[नवीन जैन]] [[समीर तबर]] [[सतीश दुआ]] [[चास सॅम्पसन]] [[पटू केसवानी]] [[दिगराज सिंग शाहपुरा]] [[मालती जोशी]] [[सुपरण वर्मा]] [[झायली रोझ]] [[मृणाल झा]] [[स्टीफन गार्डन]] [[जॅक्वार]] [[मेडिमिक्स]] [[ब्रह्मास्त्र: भाग एक – शिवा]] [[लुसो]] [[शमशेरा]] [[एथर एनर्जी]] [[स्टार्क फ्युचर]] [[एस्मेराल्डा बेझ]] [[जेकब डॉबकिन]] [[मनोज शर्मा]] [[रणजित बारोट]] [[ये काली काली आंखे]] [[गौरीश अक्की]] [[विशाल रस्किन्हा]] [[रेझा बदीयी]] [[जेसन झुकारी]] [[हाणे केशलाफ]] [[स्टेफनी शोजाई]] [[रॉबर्ट केनेथ क्राफ्ट]] [[रियल्टी वन समूह]] [[मसूद शोजाई]] [[रियल्टीसाउथ]] [[स्पर्श शाह]] [[अनास्तासिया रोमानोव्हा]] [[सेफी अट्टा]] [[अबिंबोला ओलुमुयिवा]] [[केदार जोशी]] [[जन्नत झुबेर रहमानी]] [[लोकेंद्र सिंग राजपुरोहित]] [[द प्लेलिस्ट]] [[फर्स्ट चॉईस एरवेझ]] [[अकासा एर]] [[सुमन देसाई]] [[त्रिशनीत अरोरा]] [[विशाल गोंडल]] [[शांती दवे]] [[श्रीना पटेल]] [[ऐन दुबई]] [[दुबई हिंदू मंदिर]] [[करण असरानी]] [[निसपाल सिंग]] [[अमित पटेल]] [[टॉम अब्राम्स]] [[केविन स्टेनर्सन ग्रँट]] [[पीटर एटेन्सियो]] [[अहमद सलीम अलमुतावा]] [[जेसी लंड]] [[डॅनियल एक]] [[सिड आर्मर]] [[कशिश शाह]] [[शॉन गो]] [[सारा शाम]] [[जागतिक शाकाहारी दिवस]] [[वाघ्यू दिवस]] [[मयंक अग्रवाल (निर्माता)]] [[गौरव धिंग्रा]] [[जोसेफ बॅरी]] [[ऑर डोरी]] [[कार्ल बर्ग]] [[दाना रंगा]] [[रझवान रोमनेस्कू]] [[ज्यो क्रिब]] [[जेआर बिसेल]] [[सॅम जॉर्डन]] [[डेव्ही चौ]] [[एन्झो रोसानी]] [[आंचल गुप्ता]] [[गणेश आचार्य]] [[मिशेल मार्शला]] [[यास्मिन तावकोली]] [[हर्ट्झ कॉर्पोरेशन]] [[क्रूझ अमेरिका]] [[मॅगी बेयर्ड]] [[मिकी इशिकावा]] [[यवान अर्पा]] [[जयपूर वॉच कंपनी]] [[हृतिक अलवानी]] [[शिव हरे]] [[दिव्य धमीजा]] [[चुटनी महतो]] [[विशाल सिंग]] [[उत्पल पटेल]] [[मिन झू]] [[अँड्रु मसांटो]] [[अलेक्झांडर एकर]] [[केविन नौलोवे]] [[टोरी बर्च]] [[केसेनिया क्रावेन]] [[लिंडा चिन]] [[मार्क जी. लेबवोहल]] [[मालदा अल्दौदी]] [[आशिका प्रॅट]] [[लिली एड्रियन]] [[रामदेव अग्रवाल]] [[अनिप पटेल]] [[नवल रविकांत]] [[रे ब्लँचार्ड]] [[कॅलब जेकबसन]] [[डर्क अहलबॉर्न]] [[एल्विना बेक]] [[सॅम्युअल जे. ड्यूश]] [[पॅरिस बेरेल्क]] [[अँजेला रोज]] [[जेरे मेटकाल्फ]] [[टायरा बँक्स]] [[सॅमी क्रिगर]] [[राहुल वर्मा]] [[ऋषी वैद्य]] [[लेक्सी बोलिंग]] [[ब्रँडी गॉर्डन]] [[रॉन रिव्हेस्ट]] [[लिन कॉर्बेट]] [[ॲना विंटूर]] [[कोरी चेंबरलेन]] [[ड्रीम गर्ल २]] [[लिंडा लिआऊ]] [[जेकब रोझेन्स्टीन]] [[फराह सबाडो]] [[अँड्रु ग्रुएल]] [[स्टीव्ह सॅलिस]] [[हेरंब शेळके]] [[सुधीर चौधरी]] [[चेतन मैनी]] [[ऋषभ मित्तल]] [[उमर पंजाबी]] [[स्वयं शिक्षण प्रयोग]] [[फेलोनी गर्ल्स]] [[आम्रपाली गान]] [[ओलुवाडारा जॉन्सन ट्रेसेडर]] [[मेघा कपूर]] [[लीना सिंग]] [[अन्नू पटेल]] [[गौरव मेनन]] [[आर्यन गुप्ता]] [[डेरिक अल्स्टन]] [[मायकेल स्पार्क्स]] [[रॉन किकिनिस]] [[इव्हान रुसिलको]] [[अभिनव गौतम]] [[जाणे क्रोक]] [[ग्रँट हास]] [[साहेब मलिक]] [[थॉमस अब्राहम]] [[कॅनव्हा]] [[फॅनॅटिक्स]] [[अंदुरिल इंडस्ट्रीज]] [[स्केल एआय]] [[पूजा बिहानी]] [[मेलानी जॉर्जिना ली]] [[क्लॉडिओ अँटोनीओली]] [[ब्रॅडी ब्रिम-डे-फॉरेस्ट]] [[केन मार्लिन]] [[सलीम एल्हिला]] [[अ‍ॅलन एस्ट्रीन]] [[जॉन जे. मर्फी]] [[टॅन गेरा]] [[मॅट बटियाटा]] [[मायकेल डेव्हिड हेलर]] [[त्रिषा जाना गॉफ]] [[रायन मॅथ्यू सेर्हंट]] [[शेरॉन जे बेक]] [[टोनी रॉबिन्स]] [[बेन ली]] [[शॉन रॅबिड्यू]] [[लॉरेन ग्रेच]] [[डॅरेन टी. किमुरा]] [[अमित रायजादा]] [[विलियम टेरेन्स किर्बी]] [[रोशन रवींद्रन]] [[मेग व्हीटली]] [[बेन सी ली]] [[स्टीवन ऑलडे]] [[कतरिना मेली]] [[शेरोन मॅकआयव्हर]] [[टेलर शार्ग]] [[डेव्हिड जे. अ‍ॅडेलमन]] [[स्टॉकएक्स]] [[बँकारा]] [[पीटर बोरीश]] [[जॉन झकारियास]] [[क्रिश्चियन माग्दू]] [[आंद्रियास सझाकॅक्स]] [[टीना कॉर्नेली]] [[केविन मिलर]] [[ज्योती देशपांडे]] [[डॅनिश देवगण]] [[काइल डार्गन]] [[जोश अ‍ॅडलर]] [[डाऊट्सन क्रोस]] [[लुकास पीटर केरेबिजन]] [[स्टॅबिलिटी एआय]] [[रिव्ह्यूली एआय]] [[अविषाय अब्राहामी]] [[जॉर्डन ली]] [[रोनी अबोव्हिट्झ]] [[जॅरेड स्टॉफर]] [[संत सिंग चटवाल]] [[सिद्धांत धुवाली]] [[पीटर बेक]] [[श्रवण कुमार विश्वकर्मा]] {{refend}} </div> == वगळलेले लेख == [[पुष्करएवा पोलिना]] [[द वायरल फीवर (यूट्यूब चॅनेल)]] [[तनुज केवलरमणी]] [[छत्रपती शिवाजी (चित्रपट)]] [[वेरोनिका वाणीज]] [[डेवोन ट्रू]] [[दिव्या जैन]] [[आदित्य कुमार शर्मा]] [[अमर गुप्ता]] [[दिलर खरकिया]] [[मनमीत सिंग गुप्ता]] [[अरविंद वेगडा]] [[नयामत हांडा]] [[अँड्र्यू टेट]] [[लक्झरी मॅनेजमेंट]] [[अ‍ॅशली रे कुशमन]] [[जय जय लाइव]] [[जस्टिन आलियास]] [[अमीर मलेक्यज्दी]] [[जेसी लेन]] [[डीजे फेली फेल]] [[अलिशा ओहरी]] [[दीपा श्री]] [[जस्टिन सन]] [[जोशुआ डेन्ने]] [[जयमा कार्डोसो]] [[प्रितेश पटेल]] [[जॅक अब्राहम]] [[स्कॉट बेडबुरी]] [[स्कॉट वुडवर्ड]] [[वेदांत महाजन]] [[नरेंद्र डेंगल]] [[राज टोलेटी]] [[जोसेफ डी. लेंटो]] [[रश्मी शेट्टी]] [[एव्हन रोझेन]] [[सोफिया खौसादियन]] [[अल्फ्रेड ब्रॉफी]] [[निक जोन्स]] == लेख विस्तृत == [[आयुष्मान खुराणा]] [[त्रिकोणमिती]] [[भुईमूग]] [[नशीबवान (चित्रपट)]] [[विश्वकर्मा विद्यापीठ]] [[बकेट लिस्ट (मराठी चित्रपट)]] [[सोसायटी चहा]] [[सुंदर पिचई]] [[कट्यार काळजात घुसली (चित्रपट)]] [[हरिश्चंद्राची फॅक्टरी]] [[जोगवा (चित्रपट)]] [[भारतीय तंत्रज्ञान संस्था मद्रास]] [[हिंदुस्तान टाइम्स]] [[भुवन बाम]] [[देवमाणूस]] [[अमोल मिटकरी]] [[तुला पाहते रे]] [[अमित त्रिवेदी]] [[मेघा धाडे]] [[फुलपाखरू (मालिका)]] [[रुपाली भोसले]] [[अनिल शिरोळे]] [[राम शिरोमणी वर्मा]] [[गिरीश चंद्र]] [[डॉक्टर डॉक्टर (चित्रपट)]] == प्रलंबित कामे == [[बैजनाथ मंदिर]] [[महेश राऊत]] k87hpwk8cmo91ybs45gp9gecnjuo4ga 0 255358 2683026 2682986 2026-05-06T14:20:30Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[मटका किंग]] वरुन [[मटका किंग (वेबमालिका)]] ला हलविला: निःसंदिग्ध शीर्षक 2682986 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''मटका किंग''' ही २०२६ मधील हिंदी [[गुन्हेगारी नाटक (मालिका)|गुन्हेगारी नाटक]] वेब मालिका आहे. १९६० च्या दशकातील मुंबईमध्ये कथानक असलेली ही मालिका [[नागराज मंजुळे]] आणि [[अभय कोरान्ने]] यांनी तयार केली असून आशिष आर्यन यांच्या संकल्पनेवर आधारित आहे. ही मालिका [[अ‍ॅमेझॉन प्राइम व्हिडिओ]] या ओटीटी प्लॅटफॉर्मसाठी बनवण्यात आली. यात [[विजय वर्मा]], [[सई ताम्हणकर]], [[भूपेंद्र जाडावत]], [[कृतिका कामरा]], [[गुलशन ग्रोव्हर]] आणि [[सिद्धार्थ जाधव]] यांच्या प्रमुख भूमिका आहेत.<ref>{{cite web |title=Matka King |url=https://www.gadgets360.com/entertainment/matka-king-web-series-124862 |website=[[एनडीटीव्ही|गॅजेट्स ३६०]] |access-date=१८ एप्रिल २०२६}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mitra |first1=Shilajit |title=How A 'Matka King' Was Born: Vijay Varma, Nagraj Manjule on Their Gambling Series |url=https://www.hollywoodreporterindia.com/features/interviews/how-a-matka-king-was-born-vijay-varma-nagraj-manjule-on-their-gambling-series |access-date=१९ एप्रिल २०२६ |work=द हॉलिवूड रिपोर्टर इंडिया |date=१५ एप्रिल २०२६ |language=en}}</ref> ही मालिका एका साध्या कापूस व्यापाऱ्याची कथा सांगते. तो व्यापारी [[मटका]] नावाचा जुगाराचा खेळ सुरू करतो आणि पाहता पाहता शहराचा जुगार सम्राट बनतो. जो खेळ आधी केवळ श्रीमंतांसाठी मर्यादित होता, तो सर्वसामान्यांपर्यंत पोचवतो. == कथानक == १९६० च्या दशकातील मुंबईतील ''ब्रिज भट्टी'' हा एक सामान्य कापूस व्यापारी[[मटका]] नावाचा बेकायदेशीर सट्टेबाजीचा खेळ सुरू करतो. जुगाराची एक छोटीशी कल्पना पैसा, राजकारण आणि भीतीचा वापर करून हळूहळू एका महाकाय भूमिगत साम्राज्यात कशी रूपांतरित होते, याचे दर्शन ही मालिका घडवते. मुळात ही मालिका केवळ जुगाराबद्दल नसून महत्त्वाकांक्षेबद्दल आहे. गरिबीतून सत्तेकडे जाताना माणसाची नैतिकता कशी बदलते आणि ती सत्ता हळूहळू त्याच्या सभोवतालच्या प्रत्येक गोष्टीचा नाश कशी करू लागते, याचे चित्रण यात केले आहे. विजय वर्मा यांनी बुद्धिमान आणि तरीही दोष असलेल्या नायकाची भूमिका प्रभावीपणे साकारली आहे. == कलाकार == * [[विजय वर्मा]] - ब्रिज भट्टी "मटका किंग" * [[सई ताम्हणकर]] - बरखा भट्टी (ब्रिजची पत्नी) * [[भूपेंद्र जाडावत]] - लक्ष्मण "लच्छू" (ब्रिजचा भाऊ) * [[कृतिका कामरा]] - गुलरुख * [[गुलशन ग्रोव्हर]] - लालजीभाई छगाणी * [[सिद्धार्थ जाधव]] - दगडू विचारे * [[जेमी लीव्हर]] - सुलभा * [[भारत जाधव]] - [[उपनिरीक्षक]] एकनाथ तुंबाडे * [[गिरीश कुलकर्णी]] - टी.पी. डी'सोझा * [[किशोर कदम]] - मंत्री प्रशांत बापट * रिदान शाह - अनमोल भट्टी (ब्रिजचा मुलगा) * अर्पिता सेठिया - रुक्मणी * [[सायरस साहुकार]] - मकसूद * सिमरण अश्विनी - वसुधा * समीर त्रिंबककर - डीसीपी शर्मा * संजीव जोगतियानी - मुख्य संपादक * तानाजी गलगुंडे - रफ्तार * [[विनीत कुमार सिंग]] - [[दाऊद इब्राहिम|दराब अहमद वाडकर]] (विशेष उपस्थिती)<ref>{{cite web |access-date=१९ एप्रिल २०२६ |title=O'Romeo, Dhurandhar The Revenge, Matka King: How ‘Bade Sahab’ returned in 3 different avatars in 3 consecutive months |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/oromeo-dhurandhar-the-revenge-matka-king-how-bade-sahab-returned-in-3-different-avatars-in-3-consecutive-months/ |website=बॉलिवूड हंगामा}}</ref> == प्रकाशन आणि वितरण == 'मटका किंग' १७ एप्रिल २०२६ रोजी [[अ‍ॅमेझॉन प्राइम व्हिडिओ]]वर प्रदर्शित झाली.<ref>{{cite news |title=‘Matka King’: Vijay Varma’s Prime Video series gets a release date; teaser out |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/matka-king-vijay-varmas-prime-video-series-gets-a-release-date-teaser-out/article70798951.ece |access-date=१९ एप्रिल २०२६ |work=[[द हिंदू]] |date=२९ मार्च २०२६ |language=en-IN}}</ref><ref>{{cite news |last1=Raghav |first1=Vanshika |title=New Friday OTT Releases (April 17, 2026): Matka King, Assi, Roommates |url=https://www.wionews.com/photos/new-friday-ott-releases-april-17-2026-matka-king-assi-roommates-watch-these-5-movies-and-tv-shows-on-netflix-prime-video-jiohotstar-and-more-1776342036895 |access-date=१९ एप्रिल २०२६ |work=WION |date=१७ एप्रिल २०२६ |language=en}}</ref> == प्रतिसाद == ''[[द हिंदू]]''चे अनुज कुमार यांनी लिहिले की, "'मटका किंग' हे एक परिचित पण पकड घेणारे गुन्हेगारी नाटक आहे, ज्यावर पैज लावणे फायद्याचे ठरते."<ref>{{cite news |last1=Kumar |first1=Anuj |title=‘Matka King’ series review: A cautionary tale on the cost of ambition |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/matka-king-series-review-vijay-varma-nagraj-manjule-prime-video-sai-tamhankar/article70872309.ece |access-date=१९ एप्रिल २०२६ |work=द हिंदू |date=१७ एप्रिल २०२६ |language=en-IN}}</ref> ''[[द इंडियन एक्सप्रेस]]''च्या [[शुभ्रा गुप्ता]] यांनी मालिकेला ५ पैकी २ स्टार दिले आणि नोंदवले की, "मटका-व्यसनी गिरणी कामगार आणि त्यांच्या संघटनांची चळवळ ज्याने बॉम्बेला लोभी लोकांपासून वाचवले, ती केवळ पार्श्वभूमी म्हणून राहिली आहे."<ref>{{cite news |last1=Gupta |first1=Shubhra |title=Matka King review: Vijay Varma show lacks zest and sharpness |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/matka-king-review-vijay-varma-show-lacks-zest-and-sharpness-10641385/ |access-date=१९ एप्रिल २०२६ |work=द इंडियन एक्सप्रेस |date=१७ एप्रिल २०२६ |language=en}}{{rating|2|5}}</ref> == बाह्य दुवे == * {{IMDb title|16997004}} * [https://www.primevideo.com/region/eu/detail/Matka-King/0NU8T0IBSKNM4URECC0CAKT8GZ 'मटका किंग'] अ‍ॅमेझॉन प्राइम व्हिडिओवर == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदी वेबमालिका]] ai2s6oivp3b21w547pqgy26j7h84awi 0 260861 2683117 2677911 2026-05-07T06:00:22Z ~2026-27557-50 182866 /* भौगोलिक स्थान */ 2683117 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''बुरंबावडे''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर=देवगड | जिल्हा = [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/०७ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} ''' बुरंबावडे''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] दक्षिण कोकणातील [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील]] [[देवगड तालुका|देवगड तालुक्यातील]] एक गाव आहे. देवगड तालुक्यापासून साधारण किमी अंतरावर असून जवळचे शहर राजापूर आहे. तसेच जवळचे रेल्वे स्थानक वैभववाडी येथे आहे. निसर्गसंपन्न परिसर, सांस्कृतिक परंपरा आणि पारंपरिक रितीरिवाज जपणारे गाव म्हणून बुरंबावडेची ओळख आहे. गाव समुद्रसपाटीपासून सुमारे 110 मीटर उंचीवर वसलेले असून गावाचा पिन कोड 416811 आहे. ==भौगोलिक स्थान== बुरंबावडे गावाच्या आसपास तरेळे, फणसगाव, विठ्ठलादेवी आणि दारूम ही गावे आहेत. हे गाव देवगड तालुक्यातील शेवटचे गाव असून त्याची सीमा कणकवली तालुक्याला लागून आहे. गावाचे क्षेत्रफळ सुमारे 573 हेक्टर आहे. तरेळे ही मुख्य बाजारपेठ जवळची आहे. == वाड्या == गावात एकूण आठ वाड्या आहेत : नार्वेकरवाडी बंदरकरवाडी कोनेवाडी सिद्धेश्वरवाडी बांदिवडेकरवाडी टेंबवाडी गावठणवाडी बंडवेवाडी == लोकसंख्या == बुरंबावडे गावाची एकूण लोकसंख्या 603 असून गावात 152 कुटुंबे आहेत. यामध्ये 326 स्त्रिया आणि 277 पुरुषांचा समावेश होतो. == भाषा == गावातील प्रमुख भाषा मराठी असून स्थानिक स्तरावर मालवणी बोलीभाषा बोलली जाते. ==हवामान== बुरंबावडे परिसरातील पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. जून ते ऑक्टोबर या कालावधीत येथे मोठ्या प्रमाणावर पाऊस पडतो. त्यानंतर हिवाळा आणि मध्यम स्वरूपाचा उन्हाळा असतो. == अर्थव्यवस्था == गावातील प्रमुख व्यवसाय शेती हा आहे. येथे काजू, नारळ, भात, नाचणी आणि विविध कडधान्यांची लागवड केली जाते. परिसरात करवंद, जांभूळ यांसारखी रानफळे मोठ्या प्रमाणात आढळतात. रोजगारासाठी अनेक गावकरी मुंबईसह इतर शहरांकडे स्थलांतरित झाले आहेत. == प्रशासन == बुरंबावडे हे देवगड तालुक्यातील महसुली गाव आहे. गावात स्वतंत्र ग्रामपंचायत असून गावात तीन प्रभाग आहेत. ग्रामपंचायतीत एकूण सात सदस्य आहेत. गावाचा समावेश कणकवली विधानसभा मतदारसंघ तसेच रत्नागिरी–सिंधुदुर्ग लोकसभा मतदारसंघात होतो. == शिक्षण == गावात एक अंगणवाडी तसेच जिल्हा परिषद पूर्ण प्राथमिक शाळा आहे. शाळेत दरवर्षी विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. केंद्र, प्रभाग आणि तालुकास्तरीय कार्यक्रमांमध्ये शाळेला विविध बहुमान प्राप्त झाले आहेत. == सण आणि उत्सव == गावात गणेशोत्सव, सपला एकादशी दिंडी उत्सव आणि देव दीपावली हे सण मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. सपला एकादशीच्या निमित्ताने गावातून दिंडी काढली जाते. या दिंडीत जिल्हा परिषद शाळेतील विद्यार्थी विविध देवी-देवतांची आणि संतांची वेशभूषा करून सहभागी होतात. सणांच्या काळात बाहेरगावी गेलेले गावकरी मोठ्या प्रमाणावर गावात परत येतात. == धार्मिक स्थळे == गावातील प्रमुख धार्मिक स्थळ म्हणजे श्री गांगेश्वर मंदिर होय. मंदिराचे व्यवस्थापन बुरंबावडे ग्राम विकास मंडळामार्फत केले जाते. महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने येथे मोठ्या प्रमाणावर भाविकांची गर्दी होते. == जैवविविधता == बुरंबावडे परिसर जैवविविधतेने समृद्ध आहे. येथे विविध प्रकारचे वृक्ष, पक्षी आणि वन्यप्राणी आढळतात. रानगवे तसेच विविध दुर्मिळ सस्तन प्राणी येथे आढळतात. पक्ष्यांमध्ये नवरंग, गरुड, पिवळ्या पायांचे हिरवे कबूतर, चातक, खंड्या, निळी चिमणी आणि विविध पाणपक्षी आढळतात. तसेच विविध प्रकारचे विषारी व बिनविषारी सर्प, घोरपड आणि मुंगूसही येथे आढळतात. == पर्यटन व आकर्षणे ==                    वेळगीवे रानमवाडी येथे प्राचीन पांडवकालीन मंदिर आहे. तसेच बुरंबावडे येथे गणेशमूर्ती कार्यशाळा आयोजित केल्या जातात, जिथे विविध प्रकारच्या गणेशमूर्ती तयार केल्या जातात. ==जवळपासची गावे== कणकवली – 22 किमी राजापूर – 35 किमी देवगड – 50 किमी ओरोस – 55 किमी ==संदर्भ== १.https://villageinfo.in/ २.https://www.census2011.co.in/ ३.http://tourism.gov.in/ ४.https://www.incredibleindia.org/ ५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism ६.https://www.mapsofindia.com/ ग्रामपंचायत बुरंबावडे, स्थानिक प्रतिष्ठित नागरिक, शाळा व्यवस्थापन समिती सदस्य, विद्यार्थी, पोलीस पाटील [[वर्ग:देवगड तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे]] fngcba7zgm71dg8t0sk05lwkwslhdmq 2683118 2683117 2026-05-07T06:00:24Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2683118 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''बुरंबावडे''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर=देवगड | जिल्हा = [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/०७ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} ''' बुरंबावडे''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] दक्षिण कोकणातील [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील]] [[देवगड तालुका|देवगड तालुक्यातील]] एक गाव आहे. देवगड तालुक्यापासून साधारण किमी अंतरावर असून जवळचे शहर राजापूर आहे. तसेच जवळचे रेल्वे स्थानक वैभववाडी येथे आहे. निसर्गसंपन्न परिसर, सांस्कृतिक परंपरा आणि पारंपरिक रितीरिवाज जपणारे गाव म्हणून बुरंबावडेची ओळख आहे. गाव समुद्रसपाटीपासून सुमारे 110 मीटर उंचीवर वसलेले असून गावाचा पिन कोड 416811 आहे. ==भौगोलिक स्थान== बुरंबावडे गावाच्या आसपास तरेळे, फणसगाव, विठ्ठलादेवी आणि दारूम ही गावे आहेत. हे गाव देवगड तालुक्यातील शेवटचे गाव असून त्याची सीमा कणकवली तालुक्याला लागून आहे. गावाचे क्षेत्रफळ सुमारे 573 हेक्टर आहे. तरेळे ही मुख्य बाजारपेठ जवळची आहे. == वाड्या == गावात एकूण आठ वाड्या आहेत : नार्वेकरवाडी बंदरकरवाडी कोनेवाडी सिद्धेश्वरवाडी बांदिवडेकरवाडी टेंबवाडी गावठणवाडी बंडवेवाडी == लोकसंख्या == बुरंबावडे गावाची एकूण लोकसंख्या 603 असून गावात 152 कुटुंबे आहेत. यामध्ये 326 स्त्रिया आणि 277 पुरुषांचा समावेश होतो. == भाषा == गावातील प्रमुख भाषा मराठी असून स्थानिक स्तरावर मालवणी बोलीभाषा बोलली जाते. ==हवामान== बुरंबावडे परिसरातील पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. जून ते ऑक्टोबर या कालावधीत येथे मोठ्या प्रमाणावर पाऊस पडतो. त्यानंतर हिवाळा आणि मध्यम स्वरूपाचा उन्हाळा असतो. == अर्थव्यवस्था == गावातील प्रमुख व्यवसाय शेती हा आहे. येथे काजू, नारळ, भात, नाचणी आणि विविध कडधान्यांची लागवड केली जाते. परिसरात करवंद, जांभूळ यांसारखी रानफळे मोठ्या प्रमाणात आढळतात. रोजगारासाठी अनेक गावकरी मुंबईसह इतर शहरांकडे स्थलांतरित झाले आहेत. == प्रशासन == बुरंबावडे हे देवगड तालुक्यातील महसुली गाव आहे. गावात स्वतंत्र ग्रामपंचायत असून गावात तीन प्रभाग आहेत. ग्रामपंचायतीत एकूण सात सदस्य आहेत. गावाचा समावेश कणकवली विधानसभा मतदारसंघ तसेच रत्‍नागिरी–सिंधुदुर्ग लोकसभा मतदारसंघात होतो. == शिक्षण == गावात एक अंगणवाडी तसेच जिल्हा परिषद पूर्ण प्राथमिक शाळा आहे. शाळेत दरवर्षी विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. केंद्र, प्रभाग आणि तालुकास्तरीय कार्यक्रमांमध्ये शाळेला विविध बहुमान प्राप्त झाले आहेत. == सण आणि उत्सव == गावात गणेशोत्सव, सपला एकादशी दिंडी उत्सव आणि देव दीपावली हे सण मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. सपला एकादशीच्या निमित्ताने गावातून दिंडी काढली जाते. या दिंडीत जिल्हा परिषद शाळेतील विद्यार्थी विविध देवी-देवतांची आणि संतांची वेशभूषा करून सहभागी होतात. सणांच्या काळात बाहेरगावी गेलेले गावकरी मोठ्या प्रमाणावर गावात परत येतात. == धार्मिक स्थळे == गावातील प्रमुख धार्मिक स्थळ म्हणजे श्री गांगेश्वर मंदिर होय. मंदिराचे व्यवस्थापन बुरंबावडे ग्राम विकास मंडळामार्फत केले जाते. महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने येथे मोठ्या प्रमाणावर भाविकांची गर्दी होते. == जैवविविधता == बुरंबावडे परिसर जैवविविधतेने समृद्ध आहे. येथे विविध प्रकारचे वृक्ष, पक्षी आणि वन्यप्राणी आढळतात. रानगवे तसेच विविध दुर्मिळ सस्तन प्राणी येथे आढळतात. पक्ष्यांमध्ये नवरंग, गरुड, पिवळ्या पायांचे हिरवे कबूतर, चातक, खंड्या, निळी चिमणी आणि विविध पाणपक्षी आढळतात. तसेच विविध प्रकारचे विषारी व बिनविषारी सर्प, घोरपड आणि मुंगूसही येथे आढळतात. == पर्यटन व आकर्षणे ==                    वेळगीवे रानमवाडी येथे प्राचीन पांडवकालीन मंदिर आहे. तसेच बुरंबावडे येथे गणेशमूर्ती कार्यशाळा आयोजित केल्या जातात, जिथे विविध प्रकारच्या गणेशमूर्ती तयार केल्या जातात. ==जवळपासची गावे== कणकवली – 22 किमी राजापूर – 35 किमी देवगड – 50 किमी ओरोस – 55 किमी ==संदर्भ== १.https://villageinfo.in/ २.https://www.census2011.co.in/ ३.http://tourism.gov.in/ ४.https://www.incredibleindia.org/ ५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism ६.https://www.mapsofindia.com/ ग्रामपंचायत बुरंबावडे, स्थानिक प्रतिष्ठित नागरिक, शाळा व्यवस्थापन समिती सदस्य, विद्यार्थी, पोलीस पाटील [[वर्ग:देवगड तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे]] borqdxd6acz053g99tmbt0y9yqp6bgj 2683122 2683118 2026-05-07T06:16:12Z Jyotikesarkar 182867 2683122 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''बुरंबावडे''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची =११० मीटर | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर=देवगड, कणकवली, राजापूर | जिल्हा = [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण =६०३ | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=११७७|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण =५७३ हेक्टर |पिन_कोड=४१६८११| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/०७ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =|तालुका_नावे=देवगड}} ''' बुरंबावडे''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] दक्षिण कोकणातील [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील]] [[देवगड तालुका|देवगड तालुक्यातील]] एक गाव आहे. देवगड तालुक्यापासून साधारण किमी अंतरावर असून जवळचे शहर राजापूर आहे. तसेच जवळचे रेल्वे स्थानक वैभववाडी येथे आहे. निसर्गसंपन्न परिसर, सांस्कृतिक परंपरा आणि पारंपरिक रितीरिवाज जपणारे गाव म्हणून बुरंबावडेची ओळख आहे. गाव समुद्रसपाटीपासून सुमारे 110 मीटर उंचीवर वसलेले असून गावाचा पिन कोड 416811 आहे. ==भौगोलिक स्थान== बुरंबावडे गावाच्या आसपास तरेळे, फणसगाव, विठ्ठलादेवी आणि दारूम ही गावे आहेत. हे गाव देवगड तालुक्यातील शेवटचे गाव असून त्याची सीमा कणकवली तालुक्याला लागून आहे. गावाचे क्षेत्रफळ सुमारे 573 हेक्टर आहे. तरेळे ही मुख्य बाजारपेठ जवळची आहे. == वाड्या == गावात एकूण आठ वाड्या आहेत : नार्वेकरवाडी बंदरकरवाडी कोनेवाडी सिद्धेश्वरवाडी बांदिवडेकरवाडी टेंबवाडी गावठणवाडी बंडवेवाडी == लोकसंख्या == बुरंबावडे गावाची एकूण लोकसंख्या 603 असून गावात 152 कुटुंबे आहेत. यामध्ये 326 स्त्रिया आणि 277 पुरुषांचा समावेश होतो. == भाषा == गावातील प्रमुख भाषा मराठी असून स्थानिक स्तरावर मालवणी बोलीभाषा बोलली जाते. ==हवामान== बुरंबावडे परिसरातील पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. जून ते ऑक्टोबर या कालावधीत येथे मोठ्या प्रमाणावर पाऊस पडतो. त्यानंतर हिवाळा आणि मध्यम स्वरूपाचा उन्हाळा असतो. == अर्थव्यवस्था == गावातील प्रमुख व्यवसाय शेती हा आहे. येथे काजू, नारळ, भात, नाचणी आणि विविध कडधान्यांची लागवड केली जाते. परिसरात करवंद, जांभूळ यांसारखी रानफळे मोठ्या प्रमाणात आढळतात. रोजगारासाठी अनेक गावकरी मुंबईसह इतर शहरांकडे स्थलांतरित झाले आहेत. == प्रशासन == बुरंबावडे हे देवगड तालुक्यातील महसुली गाव आहे. गावात स्वतंत्र ग्रामपंचायत असून गावात तीन प्रभाग आहेत. ग्रामपंचायतीत एकूण सात सदस्य आहेत. गावाचा समावेश कणकवली विधानसभा मतदारसंघ तसेच रत्‍नागिरी–सिंधुदुर्ग लोकसभा मतदारसंघात होतो. == शिक्षण == गावात एक अंगणवाडी तसेच जिल्हा परिषद पूर्ण प्राथमिक शाळा आहे. शाळेत दरवर्षी विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. केंद्र, प्रभाग आणि तालुकास्तरीय कार्यक्रमांमध्ये शाळेला विविध बहुमान प्राप्त झाले आहेत. == सण आणि उत्सव == गावात गणेशोत्सव, सपला एकादशी दिंडी उत्सव आणि देव दीपावली हे सण मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. सपला एकादशीच्या निमित्ताने गावातून दिंडी काढली जाते. या दिंडीत जिल्हा परिषद शाळेतील विद्यार्थी विविध देवी-देवतांची आणि संतांची वेशभूषा करून सहभागी होतात. सणांच्या काळात बाहेरगावी गेलेले गावकरी मोठ्या प्रमाणावर गावात परत येतात. == धार्मिक स्थळे == गावातील प्रमुख धार्मिक स्थळ म्हणजे श्री गांगेश्वर मंदिर होय. मंदिराचे व्यवस्थापन बुरंबावडे ग्राम विकास मंडळामार्फत केले जाते. महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने येथे मोठ्या प्रमाणावर भाविकांची गर्दी होते. == जैवविविधता == बुरंबावडे परिसर जैवविविधतेने समृद्ध आहे. येथे विविध प्रकारचे वृक्ष, पक्षी आणि वन्यप्राणी आढळतात. रानगवे तसेच विविध दुर्मिळ सस्तन प्राणी येथे आढळतात. पक्ष्यांमध्ये नवरंग, गरुड, पिवळ्या पायांचे हिरवे कबूतर, चातक, खंड्या, निळी चिमणी आणि विविध पाणपक्षी आढळतात. तसेच विविध प्रकारचे विषारी व बिनविषारी सर्प, घोरपड आणि मुंगूसही येथे आढळतात. == पर्यटन व आकर्षणे ==                    वेळगीवे रानमवाडी येथे प्राचीन पांडवकालीन मंदिर आहे. तसेच बुरंबावडे येथे गणेशमूर्ती कार्यशाळा आयोजित केल्या जातात, जिथे विविध प्रकारच्या गणेशमूर्ती तयार केल्या जातात. ==जवळपासची गावे== कणकवली – 22 किमी राजापूर – 35 किमी देवगड – 50 किमी ओरोस – 55 किमी ==संदर्भ== १.https://villageinfo.in/ २.https://www.census2011.co.in/ ३.http://tourism.gov.in/ ४.https://www.incredibleindia.org/ ५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism ६.https://www.mapsofindia.com/ ग्रामपंचायत बुरंबावडे, स्थानिक प्रतिष्ठित नागरिक, शाळा व्यवस्थापन समिती सदस्य, विद्यार्थी, पोलीस पाटील [[वर्ग:देवगड तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे]] aj6ds8dp3xntutsut10f70v45jy1tui 2683133 2683122 2026-05-07T07:44:15Z Jyotikesarkar 182867 2683133 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''बुरंबावडे''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची =११० मीटर | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर=देवगड, कणकवली, राजापूर | जिल्हा = [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण =६०३ | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=११७७|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण =५७३ हेक्टर |पिन_कोड=४१६८११| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/०७ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =|तालुका_नावे=देवगड}} [[चित्र:बुरंबावडे.jpg|इवलेसे|कमान ]] ''' बुरंबावडे''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] दक्षिण कोकणातील [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील]] [[देवगड तालुका|देवगड तालुक्यातील]] एक गाव आहे. देवगड तालुक्यापासून साधारण किमी अंतरावर असून जवळचे शहर राजापूर आहे. तसेच जवळचे रेल्वे स्थानक वैभववाडी येथे आहे. निसर्गसंपन्न परिसर, सांस्कृतिक परंपरा आणि पारंपरिक रितीरिवाज जपणारे गाव म्हणून बुरंबावडेची ओळख आहे. गाव समुद्रसपाटीपासून सुमारे 110 मीटर उंचीवर वसलेले असून गावाचा पिन कोड 416811 आहे. ==भौगोलिक स्थान== बुरंबावडे गावाच्या आसपास तरेळे, फणसगाव, विठ्ठलादेवी आणि दारूम ही गावे आहेत. हे गाव देवगड तालुक्यातील शेवटचे गाव असून त्याची सीमा कणकवली तालुक्याला लागून आहे. गावाचे क्षेत्रफळ सुमारे 573 हेक्टर आहे. तरेळे ही मुख्य बाजारपेठ जवळची आहे. == वाड्या == गावात एकूण आठ वाड्या आहेत : नार्वेकरवाडी बंदरकरवाडी कोनेवाडी सिद्धेश्वरवाडी बांदिवडेकरवाडी टेंबवाडी गावठणवाडी बंडवेवाडी == लोकसंख्या == बुरंबावडे गावाची एकूण लोकसंख्या 603 असून गावात 152 कुटुंबे आहेत. यामध्ये 326 स्त्रिया आणि 277 पुरुषांचा समावेश होतो. == भाषा == गावातील प्रमुख भाषा मराठी असून स्थानिक स्तरावर मालवणी बोलीभाषा बोलली जाते. ==हवामान== बुरंबावडे परिसरातील पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. जून ते ऑक्टोबर या कालावधीत येथे मोठ्या प्रमाणावर पाऊस पडतो. त्यानंतर हिवाळा आणि मध्यम स्वरूपाचा उन्हाळा असतो. == अर्थव्यवस्था == गावातील प्रमुख व्यवसाय शेती हा आहे. येथे काजू, नारळ, भात, नाचणी आणि विविध कडधान्यांची लागवड केली जाते. परिसरात करवंद, जांभूळ यांसारखी रानफळे मोठ्या प्रमाणात आढळतात. रोजगारासाठी अनेक गावकरी मुंबईसह इतर शहरांकडे स्थलांतरित झाले आहेत. == प्रशासन == बुरंबावडे हे देवगड तालुक्यातील महसुली गाव आहे. गावात स्वतंत्र ग्रामपंचायत असून गावात तीन प्रभाग आहेत. ग्रामपंचायतीत एकूण सात सदस्य आहेत. गावाचा समावेश कणकवली विधानसभा मतदारसंघ तसेच रत्‍नागिरी–सिंधुदुर्ग लोकसभा मतदारसंघात होतो. == शिक्षण == गावात एक अंगणवाडी तसेच जिल्हा परिषद पूर्ण प्राथमिक शाळा आहे. शाळेत दरवर्षी विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. केंद्र, प्रभाग आणि तालुकास्तरीय कार्यक्रमांमध्ये शाळेला विविध बहुमान प्राप्त झाले आहेत. == सण आणि उत्सव == गावात गणेशोत्सव, सपला एकादशी दिंडी उत्सव आणि देव दीपावली हे सण मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. सपला एकादशीच्या निमित्ताने गावातून दिंडी काढली जाते. या दिंडीत जिल्हा परिषद शाळेतील विद्यार्थी विविध देवी-देवतांची आणि संतांची वेशभूषा करून सहभागी होतात. सणांच्या काळात बाहेरगावी गेलेले गावकरी मोठ्या प्रमाणावर गावात परत येतात. == धार्मिक स्थळे == गावातील प्रमुख धार्मिक स्थळ म्हणजे श्री गांगेश्वर मंदिर होय. मंदिराचे व्यवस्थापन बुरंबावडे ग्राम विकास मंडळामार्फत केले जाते. महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने येथे मोठ्या प्रमाणावर भाविकांची गर्दी होते. == जैवविविधता == बुरंबावडे परिसर जैवविविधतेने समृद्ध आहे. येथे विविध प्रकारचे वृक्ष, पक्षी आणि वन्यप्राणी आढळतात. रानगवे तसेच विविध दुर्मिळ सस्तन प्राणी येथे आढळतात. पक्ष्यांमध्ये नवरंग, गरुड, पिवळ्या पायांचे हिरवे कबूतर, चातक, खंड्या, निळी चिमणी आणि विविध पाणपक्षी आढळतात. तसेच विविध प्रकारचे विषारी व बिनविषारी सर्प, घोरपड आणि मुंगूसही येथे आढळतात. == पर्यटन व आकर्षणे ==                    वेळगीवे रानमवाडी येथे प्राचीन पांडवकालीन मंदिर आहे. तसेच बुरंबावडे येथे गणेशमूर्ती कार्यशाळा आयोजित केल्या जातात, जिथे विविध प्रकारच्या गणेशमूर्ती तयार केल्या जातात. ==जवळपासची गावे== कणकवली – 22 किमी राजापूर – 35 किमी देवगड – 50 किमी ओरोस – 55 किमी ==संदर्भ== १.https://villageinfo.in/ २.https://www.census2011.co.in/ ३.http://tourism.gov.in/ ४.https://www.incredibleindia.org/ ५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism ६.https://www.mapsofindia.com/ ग्रामपंचायत बुरंबावडे, स्थानिक प्रतिष्ठित नागरिक, शाळा व्यवस्थापन समिती सदस्य, विद्यार्थी, पोलीस पाटील [[वर्ग:देवगड तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे]] asxc63pq2xvjaoms2cqlb19b0aamukx 2683135 2683133 2026-05-07T08:14:11Z Jyotikesarkar 182867 2683135 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''बुरंबावडे''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची =११० | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर=देवगड, कणकवली, राजापूर | जिल्हा = [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण =६०३ | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=११७७|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण =५७३ |पिन_कोड=४१६८११| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/०७ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] मालवणी |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =|तालुका_नावे=देवगड}} [[चित्र:बुरंबावडे.jpg|इवलेसे|बुरंबावडे प्रवेशद्वार ]] [[चित्र:श्री गांगेश्वर मंदिर.jpg|इवलेसे|श्री गांगेश्वर मंदिर ]] ''' बुरंबावडे''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] दक्षिण कोकणातील [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील]] [[देवगड तालुका|देवगड तालुक्यातील]] एक गाव आहे. देवगड तालुक्यापासून साधारण किमी अंतरावर असून जवळचे शहर राजापूर आहे. तसेच जवळचे रेल्वे स्थानक वैभववाडी येथे आहे. निसर्गसंपन्न परिसर, सांस्कृतिक परंपरा आणि पारंपरिक रितीरिवाज जपणारे गाव म्हणून बुरंबावडेची ओळख आहे. गाव समुद्रसपाटीपासून सुमारे 110 मीटर उंचीवर वसलेले असून गावाचा पिन कोड 416811 आहे. ==भौगोलिक स्थान== बुरंबावडे गावाच्या आसपास तरेळे, फणसगाव, विठ्ठलादेवी आणि दारूम ही गावे आहेत. हे गाव देवगड तालुक्यातील शेवटचे गाव असून त्याची सीमा कणकवली तालुक्याला लागून आहे. गावाचे क्षेत्रफळ सुमारे 573 हेक्टर आहे. तरेळे ही मुख्य बाजारपेठ जवळची आहे. == वाड्या == गावात एकूण आठ वाड्या आहेत : नार्वेकरवाडी बंदरकरवाडी कोनेवाडी सिद्धेश्वरवाडी बांदिवडेकरवाडी टेंबवाडी गावठणवाडी बंडवेवाडी == लोकसंख्या == बुरंबावडे गावाची एकूण लोकसंख्या 603 असून गावात 152 कुटुंबे आहेत. यामध्ये 326 स्त्रिया आणि 277 पुरुषांचा समावेश होतो. == भाषा == गावातील प्रमुख भाषा मराठी असून स्थानिक स्तरावर मालवणी बोलीभाषा बोलली जाते. ==हवामान== [[चित्र:जिल्हा परिषद पूर्ण प्राथमिक शाळा बुरंबावडे.jpg|इवलेसे|जिल्हा परिषद पूर्ण प्राथमिक शाळा बुरंबावडे ]] बुरंबावडे परिसरातील पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. जून ते ऑक्टोबर या कालावधीत येथे मोठ्या प्रमाणावर पाऊस पडतो. त्यानंतर हिवाळा आणि मध्यम स्वरूपाचा उन्हाळा असतो. == अर्थव्यवस्था == गावातील प्रमुख व्यवसाय शेती हा आहे. येथे काजू, नारळ, भात, नाचणी आणि विविध कडधान्यांची लागवड केली जाते. परिसरात करवंद, जांभूळ यांसारखी रानफळे मोठ्या प्रमाणात आढळतात. रोजगारासाठी अनेक गावकरी मुंबईसह इतर शहरांकडे स्थलांतरित झाले आहेत. == प्रशासन == बुरंबावडे हे देवगड तालुक्यातील महसुली गाव आहे. गावात स्वतंत्र ग्रामपंचायत असून गावात तीन प्रभाग आहेत. ग्रामपंचायतीत एकूण सात सदस्य आहेत. गावाचा समावेश कणकवली विधानसभा मतदारसंघ तसेच रत्‍नागिरी–सिंधुदुर्ग लोकसभा मतदारसंघात होतो. == शिक्षण == गावात एक अंगणवाडी तसेच जिल्हा परिषद पूर्ण प्राथमिक शाळा आहे. शाळेत दरवर्षी विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. केंद्र, प्रभाग आणि तालुकास्तरीय कार्यक्रमांमध्ये शाळेला विविध बहुमान प्राप्त झाले आहेत. == सण आणि उत्सव == गावात गणेशोत्सव, सफला एकादशी दिंडी उत्सव आणि देव दीपावली हे सण मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. सपला एकादशीच्या निमित्ताने गावातून दिंडी काढली जाते. या दिंडीत जिल्हा परिषद शाळेतील विद्यार्थी विविध देवी-देवतांची आणि संतांची वेशभूषा करून सहभागी होतात. सणांच्या काळात बाहेरगावी गेलेले गावकरी मोठ्या प्रमाणावर गावात परत येतात. == धार्मिक स्थळे == गावातील प्रमुख धार्मिक स्थळ म्हणजे श्री गांगेश्वर मंदिर होय. मंदिराचे व्यवस्थापन बुरंबावडे ग्राम विकास मंडळामार्फत केले जाते. महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने येथे मोठ्या प्रमाणावर भाविकांची गर्दी होते. == जैवविविधता == बुरंबावडे परिसर जैवविविधतेने समृद्ध आहे. येथे विविध प्रकारचे वृक्ष, पक्षी आणि वन्यप्राणी आढळतात. रानगवे तसेच विविध दुर्मिळ सस्तन प्राणी येथे आढळतात. पक्ष्यांमध्ये नवरंग, गरुड, पिवळ्या पायांचे हिरवे कबूतर, चातक, खंड्या, निळी चिमणी आणि विविध पाणपक्षी आढळतात. तसेच विविध प्रकारचे विषारी व बिनविषारी सर्प, घोरपड आणि मुंगूसही येथे आढळतात. == पर्यटन व आकर्षणे ==                   वेळगीवे रानमवाडी येथे प्राचीन पांडवकालीन मंदिर आहे. तसेच बुरंबावडे येथे गणेशमूर्ती कार्यशाळा आयोजित केल्या जातात, जिथे विविध प्रकारच्या गणेशमूर्ती तयार केल्या जातात. ==जवळपासची गावे== कणकवली – 22 किमी राजापूर – 35 किमी देवगड – 50 किमी ओरोस – 55 किमी == दळणवळण == बुरंबावडे गावाला मुंबई गोवा महामार्गापासून जाण्यासाठी दोन मार्ग असुन कासार्डे तिठा येथून विजयदुर्ग रस्त्याने 9 किमी अंतर असुन तरेळे येथून वाघाची वाडी रस्त्याने 8 किमी अंतर आहे. ==संदर्भ== १.https://villageinfo.in/ २.https://www.census2011.co.in/ ३.http://tourism.gov.in/ ४.https://www.incredibleindia.org/ ५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism ६.https://www.mapsofindia.com/ ग्रामपंचायत बुरंबावडे, स्थानिक प्रतिष्ठित नागरिक, शाळा व्यवस्थापन समिती सदस्य, विद्यार्थी, पोलीस पाटील [[वर्ग:देवगड तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे]] 0ruk4e9x7guk8tirixw3zzae2iibt46 2683136 2683135 2026-05-07T08:15:39Z Jyotikesarkar 182867 2683136 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''बुरंबावडे''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची =११० | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर=देवगड, कणकवली, राजापूर | जिल्हा = [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण =६०३ | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=११७७|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण =५७३ |पिन_कोड=४१६८११| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/०७ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] मालवणी |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =|तालुका_नावे=देवगड}} [[चित्र:बुरंबावडे.jpg|इवलेसे|बुरंबावडे प्रवेशद्वार ]] ''' बुरंबावडे''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] दक्षिण कोकणातील [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील]] [[देवगड तालुका|देवगड तालुक्यातील]] एक गाव आहे. देवगड तालुक्यापासून साधारण किमी अंतरावर असून जवळचे शहर राजापूर आहे. तसेच जवळचे रेल्वे स्थानक वैभववाडी येथे आहे. निसर्गसंपन्न परिसर, सांस्कृतिक परंपरा आणि पारंपरिक रितीरिवाज जपणारे गाव म्हणून बुरंबावडेची ओळख आहे. गाव समुद्रसपाटीपासून सुमारे 110 मीटर उंचीवर वसलेले असून गावाचा पिन कोड 416811 आहे. ==भौगोलिक स्थान== बुरंबावडे गावाच्या आसपास तरेळे, फणसगाव, विठ्ठलादेवी आणि दारूम ही गावे आहेत. हे गाव देवगड तालुक्यातील शेवटचे गाव असून त्याची सीमा कणकवली तालुक्याला लागून आहे. गावाचे क्षेत्रफळ सुमारे 573 हेक्टर आहे. तरेळे ही मुख्य बाजारपेठ जवळची आहे. == वाड्या == गावात एकूण आठ वाड्या आहेत : नार्वेकरवाडी बंदरकरवाडी कोनेवाडी सिद्धेश्वरवाडी बांदिवडेकरवाडी टेंबवाडी गावठणवाडी बंडवेवाडी == लोकसंख्या == बुरंबावडे गावाची एकूण लोकसंख्या 603 असून गावात 152 कुटुंबे आहेत. यामध्ये 326 स्त्रिया आणि 277 पुरुषांचा समावेश होतो. == भाषा == गावातील प्रमुख भाषा मराठी असून स्थानिक स्तरावर मालवणी बोलीभाषा बोलली जाते.[[चित्र:श्री गांगेश्वर मंदिर.jpg|इवलेसे|श्री गांगेश्वर मंदिर ]] ==हवामान== बुरंबावडे परिसरातील पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. जून ते ऑक्टोबर या कालावधीत येथे मोठ्या प्रमाणावर पाऊस पडतो. त्यानंतर हिवाळा आणि मध्यम स्वरूपाचा उन्हाळा असतो. == अर्थव्यवस्था == गावातील प्रमुख व्यवसाय शेती हा आहे. येथे काजू, नारळ, भात, नाचणी आणि विविध कडधान्यांची लागवड केली जाते. परिसरात करवंद, जांभूळ यांसारखी रानफळे मोठ्या प्रमाणात आढळतात. रोजगारासाठी अनेक गावकरी मुंबईसह इतर शहरांकडे स्थलांतरित झाले आहेत. == प्रशासन == बुरंबावडे हे देवगड तालुक्यातील महसुली गाव आहे. गावात स्वतंत्र ग्रामपंचायत असून गावात तीन प्रभाग आहेत. ग्रामपंचायतीत एकूण सात सदस्य आहेत. गावाचा समावेश कणकवली विधानसभा मतदारसंघ तसेच रत्‍नागिरी–सिंधुदुर्ग लोकसभा मतदारसंघात होतो. == शिक्षण == [[चित्र:जिल्हा परिषद पूर्ण प्राथमिक शाळा बुरंबावडे.jpg|इवलेसे|जिल्हा परिषद पूर्ण प्राथमिक शाळा बुरंबावडे ]] गावात एक अंगणवाडी तसेच जिल्हा परिषद पूर्ण प्राथमिक शाळा आहे. शाळेत दरवर्षी विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. केंद्र, प्रभाग आणि तालुकास्तरीय कार्यक्रमांमध्ये शाळेला विविध बहुमान प्राप्त झाले आहेत. == सण आणि उत्सव == गावात गणेशोत्सव, सफला एकादशी दिंडी उत्सव आणि देव दीपावली हे सण मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. सपला एकादशीच्या निमित्ताने गावातून दिंडी काढली जाते. या दिंडीत जिल्हा परिषद शाळेतील विद्यार्थी विविध देवी-देवतांची आणि संतांची वेशभूषा करून सहभागी होतात. सणांच्या काळात बाहेरगावी गेलेले गावकरी मोठ्या प्रमाणावर गावात परत येतात. == धार्मिक स्थळे == गावातील प्रमुख धार्मिक स्थळ म्हणजे श्री गांगेश्वर मंदिर होय. मंदिराचे व्यवस्थापन बुरंबावडे ग्राम विकास मंडळामार्फत केले जाते. महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने येथे मोठ्या प्रमाणावर भाविकांची गर्दी होते. == जैवविविधता == बुरंबावडे परिसर जैवविविधतेने समृद्ध आहे. येथे विविध प्रकारचे वृक्ष, पक्षी आणि वन्यप्राणी आढळतात. रानगवे तसेच विविध दुर्मिळ सस्तन प्राणी येथे आढळतात. पक्ष्यांमध्ये नवरंग, गरुड, पिवळ्या पायांचे हिरवे कबूतर, चातक, खंड्या, निळी चिमणी आणि विविध पाणपक्षी आढळतात. तसेच विविध प्रकारचे विषारी व बिनविषारी सर्प, घोरपड आणि मुंगूसही येथे आढळतात. == पर्यटन व आकर्षणे ==                   वेळगीवे रानमवाडी येथे प्राचीन पांडवकालीन मंदिर आहे. तसेच बुरंबावडे येथे गणेशमूर्ती कार्यशाळा आयोजित केल्या जातात, जिथे विविध प्रकारच्या गणेशमूर्ती तयार केल्या जातात. ==जवळपासची गावे== कणकवली – 22 किमी राजापूर – 35 किमी देवगड – 50 किमी ओरोस – 55 किमी == दळणवळण == बुरंबावडे गावाला मुंबई गोवा महामार्गापासून जाण्यासाठी दोन मार्ग असुन कासार्डे तिठा येथून विजयदुर्ग रस्त्याने 9 किमी अंतर असुन तरेळे येथून वाघाची वाडी रस्त्याने 8 किमी अंतर आहे. ==संदर्भ== १.https://villageinfo.in/ २.https://www.census2011.co.in/ ३.http://tourism.gov.in/ ४.https://www.incredibleindia.org/ ५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism ६.https://www.mapsofindia.com/ ग्रामपंचायत बुरंबावडे, स्थानिक प्रतिष्ठित नागरिक, शाळा व्यवस्थापन समिती सदस्य, विद्यार्थी, पोलीस पाटील [[वर्ग:देवगड तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे]] 60np9vsb7cac3ffwibtxg3pkowgckms 2683137 2683136 2026-05-07T08:20:01Z Jyotikesarkar 182867 2683137 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''बुरंबावडे''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची =११० | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर=देवगड, कणकवली, राजापूर | जिल्हा = [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण =६०३ | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=११७७|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण =५७३ |पिन_कोड=४१६८११| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/०७ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] मालवणी |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =|तालुका_नावे=देवगड}} [[चित्र:बुरंबावडे.jpg|इवलेसे|बुरंबावडे प्रवेशद्वार ]] ''' बुरंबावडे''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] दक्षिण कोकणातील [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील]] [[देवगड तालुका|देवगड तालुक्यातील]] एक गाव आहे. देवगड तालुक्यापासून साधारण किमी अंतरावर असून जवळचे शहर राजापूर आहे. तसेच जवळचे रेल्वे स्थानक वैभववाडी येथे आहे. निसर्गसंपन्न परिसर, सांस्कृतिक परंपरा आणि पारंपरिक रितीरिवाज जपणारे गाव म्हणून बुरंबावडेची ओळख आहे. गाव समुद्रसपाटीपासून सुमारे 110 मीटर उंचीवर वसलेले असून गावाचा पिन कोड 416811 आहे. ==भौगोलिक स्थान== बुरंबावडे गावाच्या आसपास तरेळे, फणसगाव, विठ्ठलादेवी आणि दारूम ही गावे आहेत. हे गाव देवगड तालुक्यातील शेवटचे गाव असून त्याची सीमा कणकवली तालुक्याला लागून आहे. गावाचे क्षेत्रफळ सुमारे 573 हेक्टर आहे. तरेळे ही मुख्य बाजारपेठ जवळची आहे. == वाड्या == गावात एकूण आठ वाड्या आहेत : नार्वेकरवाडी बंदरकरवाडी कोनेवाडी सिद्धेश्वरवाडी बांदिवडेकरवाडी टेंबवाडी गावठणवाडी बंडवेवाडी == लोकसंख्या == बुरंबावडे गावाची एकूण लोकसंख्या 603 असून गावात 152 कुटुंबे आहेत. यामध्ये 326 स्त्रिया आणि 277 पुरुषांचा समावेश होतो. == भाषा == गावातील प्रमुख भाषा मराठी असून स्थानिक स्तरावर मालवणी बोलीभाषा बोलली जाते. ==हवामान== बुरंबावडे परिसरातील पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. जून ते ऑक्टोबर या कालावधीत येथे मोठ्या प्रमाणावर पाऊस पडतो. त्यानंतर हिवाळा आणि मध्यम स्वरूपाचा उन्हाळा असतो. == अर्थव्यवस्था == गावातील प्रमुख व्यवसाय शेती हा आहे. येथे काजू, नारळ, भात, नाचणी आणि विविध कडधान्यांची लागवड केली जाते. परिसरात करवंद, जांभूळ यांसारखी रानफळे मोठ्या प्रमाणात आढळतात. रोजगारासाठी अनेक गावकरी मुंबईसह इतर शहरांकडे स्थलांतरित झाले आहेत. == प्रशासन == बुरंबावडे हे देवगड तालुक्यातील महसुली गाव आहे. गावात स्वतंत्र ग्रामपंचायत असून गावात तीन प्रभाग आहेत. ग्रामपंचायतीत एकूण सात सदस्य आहेत. गावाचा समावेश कणकवली विधानसभा मतदारसंघ तसेच रत्‍नागिरी–सिंधुदुर्ग लोकसभा मतदारसंघात होतो. == शिक्षण == [[चित्र:जिल्हा परिषद पूर्ण प्राथमिक शाळा बुरंबावडे.jpg|जिल्हा परिषद पूर्ण प्राथमिक शाळा बुरंबावडे |सीमा|मध्यवर्ती|चौकट]] गावात एक अंगणवाडी तसेच जिल्हा परिषद पूर्ण प्राथमिक शाळा आहे. शाळेत दरवर्षी विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. केंद्र, प्रभाग आणि तालुकास्तरीय कार्यक्रमांमध्ये शाळेला विविध बहुमान प्राप्त झाले आहेत. == सण आणि उत्सव == [[चित्र:दिंडी उत्सव.jpg|डावे|इवलेसे|सफला एकादशी दिंडी उत्सव ]] गावात गणेशोत्सव, सफला एकादशी दिंडी उत्सव आणि देव दीपावली हे सण मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. सपला एकादशीच्या निमित्ताने गावातून दिंडी काढली जाते. या दिंडीत जिल्हा परिषद शाळेतील विद्यार्थी विविध देवी-देवतांची आणि संतांची वेशभूषा करून सहभागी होतात. सणांच्या काळात बाहेरगावी गेलेले गावकरी मोठ्या प्रमाणावर गावात परत येतात. == धार्मिक स्थळे == गावातील प्रमुख धार्मिक स्थळ म्हणजे श्री गांगेश्वर मंदिर होय. मंदिराचे व्यवस्थापन बुरंबावडे ग्राम विकास मंडळामार्फत केले जाते. महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने येथे मोठ्या प्रमाणावर भाविकांची गर्दी होते.[[चित्र:श्री गांगेश्वर मंदिर.jpg|इवलेसे|श्री गांगेश्वर मंदिर ]] == जैवविविधता == बुरंबावडे परिसर जैवविविधतेने समृद्ध आहे. येथे विविध प्रकारचे वृक्ष, पक्षी आणि वन्यप्राणी आढळतात. रानगवे तसेच विविध दुर्मिळ सस्तन प्राणी येथे आढळतात. पक्ष्यांमध्ये नवरंग, गरुड, पिवळ्या पायांचे हिरवे कबूतर, चातक, खंड्या, निळी चिमणी आणि विविध पाणपक्षी आढळतात. तसेच विविध प्रकारचे विषारी व बिनविषारी सर्प, घोरपड आणि मुंगूसही येथे आढळतात. == पर्यटन व आकर्षणे ==                   वेळगीवे रानमवाडी येथे प्राचीन पांडवकालीन मंदिर आहे. तसेच बुरंबावडे येथे गणेशमूर्ती कार्यशाळा आयोजित केल्या जातात, जिथे विविध प्रकारच्या गणेशमूर्ती तयार केल्या जातात. ==जवळपासची शहरे == कणकवली – 22 किमी राजापूर – 35 किमी देवगड – 50 किमी ओरोस – 55 किमी == दळणवळण == बुरंबावडे गावाला मुंबई गोवा महामार्गापासून जाण्यासाठी दोन मार्ग असुन कासार्डे तिठा येथून विजयदुर्ग रस्त्याने 9 किमी अंतर असुन तरेळे येथून वाघाची वाडी रस्त्याने 8 किमी अंतर आहे. ==संदर्भ== १.https://villageinfo.in/ २.https://www.census2011.co.in/ ३.http://tourism.gov.in/ ४.https://www.incredibleindia.org/ ५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism ६.https://www.mapsofindia.com/ ग्रामपंचायत बुरंबावडे, स्थानिक प्रतिष्ठित नागरिक, शाळा व्यवस्थापन समिती सदस्य, विद्यार्थी, पोलीस पाटील [[वर्ग:देवगड तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे]] f57b9l7o815w4zgsuj8vuorpxlwsa6a 2683138 2683137 2026-05-07T08:40:38Z Jyotikesarkar 182867 फोटो अपलोड 2683138 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''बुरंबावडे''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची =११० | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर=देवगड, कणकवली, राजापूर | जिल्हा = [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण =६०३ | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=११७७|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण =५७३ |पिन_कोड=४१६८११| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/०७ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] मालवणी |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =|तालुका_नावे=देवगड}} [[चित्र:बुरंबावडे.jpg|इवलेसे|बुरंबावडे प्रवेशद्वार ]] ''' बुरंबावडे''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] दक्षिण कोकणातील [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील]] [[देवगड तालुका|देवगड तालुक्यातील]] एक गाव आहे. देवगड तालुक्यापासून साधारण किमी अंतरावर असून जवळचे शहर राजापूर आहे. तसेच जवळचे रेल्वे स्थानक वैभववाडी येथे आहे. निसर्गसंपन्न परिसर, सांस्कृतिक परंपरा आणि पारंपरिक रितीरिवाज जपणारे गाव म्हणून बुरंबावडेची ओळख आहे. गाव समुद्रसपाटीपासून सुमारे 110 मीटर उंचीवर वसलेले असून गावाचा पिन कोड 416811 आहे. ==भौगोलिक स्थान== बुरंबावडे गावाच्या आसपास तरेळे, फणसगाव, विठ्ठलादेवी आणि दारूम ही गावे आहेत. हे गाव देवगड तालुक्यातील शेवटचे गाव असून त्याची सीमा कणकवली तालुक्याला लागून आहे. गावाचे क्षेत्रफळ सुमारे 573 हेक्टर आहे. तरेळे ही मुख्य बाजारपेठ जवळची आहे. == वाड्या == गावात एकूण आठ वाड्या आहेत : नार्वेकरवाडी बंदरकरवाडी कोनेवाडी सिद्धेश्वरवाडी बांदिवडेकरवाडी टेंबवाडी गावठणवाडी बंडवेवाडी == लोकसंख्या == बुरंबावडे गावाची एकूण लोकसंख्या 603 असून गावात 152 कुटुंबे आहेत. यामध्ये 326 स्त्रिया आणि 277 पुरुषांचा समावेश होतो. == भाषा == गावातील प्रमुख भाषा मराठी असून स्थानिक स्तरावर मालवणी बोलीभाषा बोलली जाते. ==हवामान== बुरंबावडे परिसरातील पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. जून ते ऑक्टोबर या कालावधीत येथे मोठ्या प्रमाणावर पाऊस पडतो. त्यानंतर हिवाळा आणि मध्यम स्वरूपाचा उन्हाळा असतो. == अर्थव्यवस्था == गावातील प्रमुख व्यवसाय शेती हा आहे. येथे काजू, नारळ, भात, नाचणी आणि विविध कडधान्यांची लागवड केली जाते. परिसरात करवंद, जांभूळ यांसारखी रानफळे मोठ्या प्रमाणात आढळतात. रोजगारासाठी अनेक गावकरी मुंबईसह इतर शहरांकडे स्थलांतरित झाले आहेत. == प्रशासन == बुरंबावडे हे देवगड तालुक्यातील महसुली गाव आहे. गावात स्वतंत्र ग्रामपंचायत असून गावात तीन प्रभाग आहेत. ग्रामपंचायतीत एकूण सात सदस्य आहेत. गावाचा समावेश कणकवली विधानसभा मतदारसंघ तसेच रत्‍नागिरी–सिंधुदुर्ग लोकसभा मतदारसंघात होतो. == शिक्षण == [[चित्र:जिल्हा परिषद पूर्ण प्राथमिक शाळा बुरंबावडे.jpg|जिल्हा परिषद पूर्ण प्राथमिक शाळा बुरंबावडे |सीमा|मध्यवर्ती|चौकट]] गावात एक अंगणवाडी तसेच जिल्हा परिषद पूर्ण प्राथमिक शाळा आहे. शाळेत दरवर्षी विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. केंद्र, प्रभाग आणि तालुकास्तरीय कार्यक्रमांमध्ये शाळेला विविध बहुमान प्राप्त झाले आहेत. == सण आणि उत्सव == [[चित्र:दिंडी उत्सव.jpg|डावे|सफला एकादशी दिंडी उत्सव |चौकट]] गावात गणेशोत्सव, सफला एकादशी दिंडी उत्सव आणि देव दीपावली हे सण मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. सपला एकादशीच्या निमित्ताने गावातून दिंडी काढली जाते. या दिंडीत जिल्हा परिषद शाळेतील विद्यार्थी विविध देवी-देवतांची आणि संतांची वेशभूषा करून सहभागी होतात. सणांच्या काळात बाहेरगावी गेलेले गावकरी मोठ्या प्रमाणावर गावात परत येतात. [[चित्र:दिंडी २.jpg|मध्यवर्ती|चौकट|दिंडी उत्सव ]] == धार्मिक स्थळे == गावातील प्रमुख धार्मिक स्थळ म्हणजे श्री गांगेश्वर मंदिर होय. मंदिराचे व्यवस्थापन बुरंबावडे ग्राम विकास मंडळामार्फत केले जाते. महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने येथे मोठ्या प्रमाणावर भाविकांची गर्दी होते.[[चित्र:श्री गांगेश्वर मंदिर.jpg|श्री गांगेश्वर मंदिर |चौकट]] == जैव विविधता == बुरंबावडे परिसर जैवविविधतेने समृद्ध आहे. येथे विविध प्रकारचे वृक्ष, पक्षी आणि वन्यप्राणी आढळतात. रानगवे तसेच विविध दुर्मिळ सस्तन प्राणी येथे आढळतात. पक्ष्यांमध्ये नवरंग, गरुड, पिवळ्या पायांचे हिरवे कबूतर, चातक, खंड्या, निळी चिमणी आणि विविध पाणपक्षी आढळतात. तसेच विविध प्रकारचे विषारी व बिनविषारी सर्प, घोरपड आणि मुंगूसही येथे आढळतात. == पर्यटन व आकर्षणे ==                   वेळगीवे रानमवाडी येथे प्राचीन पांडवकालीन मंदिर आहे. तसेच बुरंबावडे येथे गणेशमूर्ती कार्यशाळा आयोजित केल्या जातात, जिथे विविध प्रकारच्या गणेशमूर्ती तयार केल्या जातात. ==जवळपासची शहरे == कणकवली – 22 किमी राजापूर – 35 किमी देवगड – 50 किमी ओरोस – 55 किमी == दळणवळण == बुरंबावडे गावाला मुंबई गोवा महामार्गापासून जाण्यासाठी दोन मार्ग असुन कासार्डे तिठा येथून विजयदुर्ग रस्त्याने 9 किमी अंतर असुन तरेळे येथून वाघाची वाडी रस्त्याने 8 किमी अंतर आहे. ==संदर्भ== १.https://villageinfo.in/ २.https://www.census2011.co.in/ ३.http://tourism.gov.in/ ४.https://www.incredibleindia.org/ ५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism ६.https://www.mapsofindia.com/ ग्रामपंचायत बुरंबावडे, स्थानिक प्रतिष्ठित नागरिक, शाळा व्यवस्थापन समिती सदस्य, विद्यार्थी, पोलीस पाटील [[वर्ग:देवगड तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे]] c4uas9einl5tbgb2can1rh0hof6q25b 2683143 2683138 2026-05-07T08:56:37Z Jyotikesarkar 182867 कोर्रेक्तिओन्स 2683143 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''बुरंबावडे''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची =११० | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर=देवगड, कणकवली, राजापूर | जिल्हा = [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद = | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण =६०३ | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=११७७|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण =५७३ |पिन_कोड=४१६८११| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/०७ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ =मालवणी | तळटिपा =|तालुका_नावे=देवगड}} [[चित्र:बुरंबावडे.jpg|इवलेसे|बुरंबावडे प्रवेशद्वार ]] ''' बुरंबावडे''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] दक्षिण कोकणातील [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील]] [[देवगड तालुका|देवगड तालुक्यातील]] एक गाव आहे. देवगड तालुक्यापासून साधारण ४८ किमी अंतरावर असून जवळचे शहर [[राजापूर तालुका|राजापूर]] आहे. तसेच जवळचे रेल्वे स्थानक [[वैभववाडी तालुका|वैभववाडी]] येथे आहे. निसर्गसंपन्न परिसर, सांस्कृतिक परंपरा आणि पारंपरिक रितीरिवाज जपणारे गाव म्हणून बुरंबावडेची ओळख आहे. गाव समुद्रसपाटीपासून सुमारे 110 मीटर उंचीवर वसलेले असून गावाचा पिन कोड 416811 आहे. ==भौगोलिक स्थान== बुरंबावडे गावाच्या आसपास [[तरेळे]], [[फणसगाव]], [[विठ्ठलादेवी]] आणि दारूम ही गावे आहेत. हे गाव देवगड तालुक्यातील शेवटचे गाव असून त्याची सीमा [[कणकवली]] तालुक्याला लागून आहे. गावाचे क्षेत्रफळ सुमारे 573 हेक्टर आहे. तरेळे ही मुख्य बाजारपेठ जवळची आहे. == वाड्या == '''गावात एकूण आठ वाड्या आहेत.''' * नार्वेकरवाडी * बंदरकरवाडी * कोनेवाडी * सिद्धेश्वरवाडी * बांदिवडेकरवाडी * टेंबवाडी * गावठणवाडी * बंडवेवाडी == लोकसंख्या == बुरंबावडे गावाची एकूण लोकसंख्या 603 असून गावात 152 कुटुंबे आहेत. यामध्ये 326 स्त्रिया आणि 277 पुरुषांचा समावेश होतो. == भाषा == गावातील प्रमुख भाषा [[मराठी भाषा|मराठी]] असून स्थानिक स्तरावर [[मालवणी बोलीभाषा|मालवणी]] बोलीभाषा बोलली जाते. ==हवामान== [[बुरंबावडे]] परिसरातील पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. जून ते ऑक्टोबर या कालावधीत येथे मोठ्या प्रमाणावर पाऊस पडतो. त्यानंतर हिवाळा आणि मध्यम स्वरूपाचा उन्हाळा असतो. == अर्थव्यवस्था == गावातील प्रमुख व्यवसाय शेती हा आहे. येथे काजू, नारळ, भात, नाचणी आणि विविध कडधान्यांची लागवड केली जाते. परिसरात करवंद, जांभूळ यांसारखी रानफळे मोठ्या प्रमाणात आढळतात. रोजगारासाठी अनेक गावकरी मुंबईसह इतर शहरांकडे स्थलांतरित झाले आहेत. == प्रशासन == बुरंबावडे हे [[देवगड]] तालुक्यातील महसुली गाव आहे. गावात स्वतंत्र ग्रामपंचायत असून गावात तीन प्रभाग आहेत. ग्रामपंचायतीत एकूण सात सदस्य आहेत. गावाचा समावेश [[कणकवली]] विधानसभा मतदारसंघ तसेच [[रत्‍नागिरी]]–[[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग]] लोकसभा मतदारसंघात होतो. == शिक्षण == [[चित्र:जिल्हा परिषद पूर्ण प्राथमिक शाळा बुरंबावडे.jpg|'''''<u>जिल्हा परिषद पूर्ण प्राथमिक शाळा बुरंबावडे</u>''''' |मध्यवर्ती|चौकट]] गावात एक अंगणवाडी तसेच जिल्हा परिषद पूर्ण प्राथमिक शाळा आहे. शाळेत दरवर्षी विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. केंद्र, प्रभाग आणि तालुकास्तरीय कार्यक्रमांमध्ये शाळेला विविध बहुमान प्राप्त झाले आहेत. == सण आणि उत्सव == [[चित्र:दिंडी उत्सव.jpg|डावे|सफला एकादशी दिंडी उत्सव |चौकट]] गावात [[गणेशोत्सव]], सफला एकादशी दिंडी उत्सव आणि देव दीपावली हे सण मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. सपला एकादशीच्या निमित्ताने गावातून दिंडी काढली जाते. या दिंडीत जिल्हा परिषद शाळेतील विद्यार्थी विविध देवी-देवतांची आणि संतांची वेशभूषा करून सहभागी होतात. सणांच्या काळात बाहेरगावी गेलेले गावकरी मोठ्या प्रमाणावर गावात परत येतात. [[चित्र:दिंडी २.jpg|मध्यवर्ती|चौकट|दिंडी उत्सव ]] == धार्मिक स्थळे == गावातील प्रमुख धार्मिक स्थळ म्हणजे [[श्री गांगेश्वर मंदिर]] होय. मंदिराचे व्यवस्थापन बुरंबावडे ग्राम विकास मंडळामार्फत केले जाते. महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने येथे मोठ्या प्रमाणावर भाविकांची गर्दी होते.[[चित्र:श्री गांगेश्वर मंदिर.jpg|श्री गांगेश्वर मंदिर |चौकट]] == जैव विविधता == [[बुरंबावडे]] परिसर जैवविविधतेने समृद्ध आहे. येथे विविध प्रकारचे वृक्ष, पक्षी आणि वन्यप्राणी आढळतात. रानगवे तसेच विविध दुर्मिळ सस्तन प्राणी येथे आढळतात. पक्ष्यांमध्ये नवरंग, गरुड, चातक, खंड्या, निळी चिमणी आणि विविध पाणपक्षी आढळतात. तसेच विविध प्रकारचे विषारी व बिनविषारी सर्प, घोरपड आणि मुंगूसही येथे आढळतात. == पर्यटन व आकर्षणे == [[चित्र:गणपती कार्यशाळा.jpg|डावे|चौकट|गणेश मूर्ती कार्यशाळा ]]                   [[वेळगिवे गावठाण|वेळगीवे]] रानमवाडी येथे प्राचीन पांडवकालीन मंदिर आहे. तसेच [[बुरंबावडे]] येथे गणेशमूर्ती कार्यशाळा आयोजित केल्या जातात, जिथे विविध प्रकारच्या गणेशमूर्ती तयार केल्या जातात. ==जवळपासची शहरे == [[कणकवली]] – 22 किमी [[राजापूर तालुका|राजापूर]] – 35 किमी [[देवगड तालुका|देवगड]] – 50 किमी [[ओरोस|ओरस]] – 55 किमी == दळणवळण == [[बुरंबावडे]] गावाला मुंबई गोवा महामार्गापासून जाण्यासाठी दोन मार्ग असुन [[कासार्डे]] तिठा येथून विजयदुर्ग रस्त्याने 9 किमी अंतर असुन [[तरळे]] येथून वाघाची वाडी रस्त्याने 8 किमी अंतर आहे. ==संदर्भ== १.https://villageinfo.in/ २.https://www.census2011.co.in/ ३.http://tourism.gov.in/ ४.https://www.incredibleindia.org/ ५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism ६.https://www.mapsofindia.com/ ग्रामपंचायत बुरंबावडे, स्थानिक प्रतिष्ठित नागरिक, शाळा व्यवस्थापन समिती सदस्य, विद्यार्थी, पोलीस पाटील. [[वर्ग:देवगड तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे]] 28v002g32smn97si70anekrjylfz9zi 0 303432 2683025 2101958 2026-05-06T14:19:11Z Khirid Harshad 138639 /* */ 2683025 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[२२ जून १८९७ (चित्रपट)]] {{पान काढा|कारण=इतर भाषिक शीर्षक}} galhuw2fktayc5kiq7pbp3rgflgb89w 0 316125 2683010 2681900 2026-05-06T12:57:15Z ~2026-27427-73 182852 I've added their movie count. Their new movies weren't listed here. 2683010 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''लोकेंद्र सिंग राजपुरोहित''' (जन्म [[१५ जानेवारी]] [[इ.स. २००६|२००६]] - [[बारमेर जिल्हा|बाडमेर]], [[राजस्थान]]) हा एक भारतीय बाल नाट्य कलाकार आणि अभिनेता आहे जो प्रामुख्याने [[कोटा फॅक्टरी (वेब मालिका)|कोटा फॅक्टरी]] (२०१९), फ्लेम्स (२०१८) आणि स्पेशल ऑप्स (२०२०) यांसारख्या वेब सीरिजसाठी ओळखला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mid-day.com/brand-media/article/child-actor-lokendra-singh-rajpurohit-gears-up-for-his-official-debut-with-23243282|title=Child actor Lokendra Singh Rajpurohit gears up for his official debut with the music video 'Zindagi Ki Masti'|date=2022-08-29|website=Mid-day|language=en|access-date=2022-10-20|archive-date=2022-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20221022141131/https://www.mid-day.com/brand-media/article/child-actor-lokendra-singh-rajpurohit-gears-up-for-his-official-debut-with-23243282|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://news24online.com/entertainment/child-actor-lokendra-singh-rajpurohit-to-start-his-youtube-channel-soon-know-details/41392/|title=Child actor Lokendra Singh Rajpurohit to start his YouTube channel soon, know details|last=Desk|first=News24|date=2022-09-30|website=News24 English|language=en-US|access-date=2022-10-20}}</ref> == कारकीर्द == राजपुरोहित याने २०१८ मध्ये एक थिएटर कलाकार म्हणून त्याच्या कारकिर्दीला सुरुवात केली जिथे त्यानी मुंबई फिल्म अकादमी थिएटरमध्ये छोट्या भूमिका केल्या. २०१८ मध्ये त्याने फ्लेम्स नावाच्या किशोरवयीन रोमान्स वेबसिरीजमध्ये रॉकसीची भूमिका साकारली. त्याला २०१९ मध्ये व्हायरल फिव्हरच्या कोटा फॅक्टरी या वेबसिरीजमध्ये रोहितची भूमिका साकारण्याची संधी मिळाली. २०२० मध्ये त्याला बॉलीवूड चित्रपट अँग्रेझी मीडियममध्ये एक छोटी भूमिका मिळाली जिथे त्याने मायरा दांडेकर हिचा तिचा कॉलेज मित्र जिनेशच्या भूमिकेत अभिनय केला. स्पेशल ओपीएस नावाच्या भारतीय हिंदी भाषेतील ऍक्शन हेरगिरी थ्रिलर वेब सीरिजमध्ये त्याने करणची भूमिका साकारली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/news/child-artist-lokendra-singh-rajpurohit-to-debut-with-music-video-zindagi-ki-masti-2022-09-27-811838|title=Child artist Lokendra Singh Rajpurohit to debut with music video 'Zindagi Ki Masti'|last=Desk|first=India TV News|date=2022-09-27|website=www.indiatvnews.com|language=en|access-date=2022-10-20}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhaskar.com/local/uttar-pradesh/jaunpur/news/lokendra-singh-rajpurohit-music-video-zindagi-ki-masti-video-130417196.html|title=किशोर सोशल मीडिया पर दिखा रहे क्रिएटिवटी:16 साल के लोकेंद्र 'जिंदगी की मस्ती' नाम के संगीत वीडियो में दिखाई देंगे|first=जौनपुर|url-status=live}}</ref> == फिल्मोग्राफी == * फ्लेम्स (२०१८) * कोटा फॅक्टरी (२०१९) * आंग्रेजी माध्यम (२०२०) * स्पेशल अप्स (२०२०) * ब्रेजर्स (२०२२) * P हब (२०२५) * स्पेंक बैंग (२०२६) * एक्स हैमस्टर (२०२६) == बाह्य दुवे == [[imdbname:14141988|लोकेंद्रसिंग राजपुरोहित]] आयएमडीबीवर == संदर्भ == <references /> l0l941e4aupvnrpr2rpst0aqqzdxmnd 2683018 2683010 2026-05-06T13:57:10Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2683018 wikitext text/x-wiki {{लेख उल्लेखनीयता}} '''लोकेंद्र सिंग राजपुरोहित''' (जन्म [[१५ जानेवारी]] [[इ.स. २००६|२००६]] - [[बारमेर जिल्हा|बाडमेर]], [[राजस्थान]]) हा एक भारतीय बाल नाट्य कलाकार आणि अभिनेता आहे जो प्रामुख्याने [[कोटा फॅक्टरी (वेब मालिका)|कोटा फॅक्टरी]] (२०१९), फ्लेम्स (२०१८) आणि स्पेशल ऑप्स (२०२०) यांसारख्या वेब सीरिजसाठी ओळखला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mid-day.com/brand-media/article/child-actor-lokendra-singh-rajpurohit-gears-up-for-his-official-debut-with-23243282|title=Child actor Lokendra Singh Rajpurohit gears up for his official debut with the music video 'Zindagi Ki Masti'|date=2022-08-29|website=Mid-day|language=en|access-date=2022-10-20|archive-date=2022-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20221022141131/https://www.mid-day.com/brand-media/article/child-actor-lokendra-singh-rajpurohit-gears-up-for-his-official-debut-with-23243282|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://news24online.com/entertainment/child-actor-lokendra-singh-rajpurohit-to-start-his-youtube-channel-soon-know-details/41392/|title=Child actor Lokendra Singh Rajpurohit to start his YouTube channel soon, know details|last=Desk|first=News24|date=2022-09-30|website=News24 English|language=en-US|access-date=2022-10-20}}</ref> == कारकीर्द == राजपुरोहित याने २०१८ मध्ये एक थिएटर कलाकार म्हणून त्याच्या कारकिर्दीला सुरुवात केली जिथे त्यानी मुंबई फिल्म अकादमी थिएटरमध्ये छोट्या भूमिका केल्या. २०१८ मध्ये त्याने फ्लेम्स नावाच्या किशोरवयीन रोमान्स वेबसिरीजमध्ये रॉकसीची भूमिका साकारली. त्याला २०१९ मध्ये व्हायरल फिव्हरच्या कोटा फॅक्टरी या वेबसिरीजमध्ये रोहितची भूमिका साकारण्याची संधी मिळाली. २०२० मध्ये त्याला बॉलीवूड चित्रपट अँग्रेझी मीडियममध्ये एक छोटी भूमिका मिळाली जिथे त्याने मायरा दांडेकर हिचा तिचा कॉलेज मित्र जिनेशच्या भूमिकेत अभिनय केला. स्पेशल ओपीएस नावाच्या भारतीय हिंदी भाषेतील ऍक्शन हेरगिरी थ्रिलर वेब सीरिजमध्ये त्याने करणची भूमिका साकारली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/news/child-artist-lokendra-singh-rajpurohit-to-debut-with-music-video-zindagi-ki-masti-2022-09-27-811838|title=Child artist Lokendra Singh Rajpurohit to debut with music video 'Zindagi Ki Masti'|last=Desk|first=India TV News|date=2022-09-27|website=www.indiatvnews.com|language=en|access-date=2022-10-20}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhaskar.com/local/uttar-pradesh/jaunpur/news/lokendra-singh-rajpurohit-music-video-zindagi-ki-masti-video-130417196.html|title=किशोर सोशल मीडिया पर दिखा रहे क्रिएटिवटी:16 साल के लोकेंद्र 'जिंदगी की मस्ती' नाम के संगीत वीडियो में दिखाई देंगे|first=जौनपुर|url-status=live}}</ref> == फिल्मोग्राफी == * फ्लेम्स (२०१८) * कोटा फॅक्टरी (२०१९) * आंग्रेजी माध्यम (२०२०) * स्पेशल अप्स (२०२०) * ब्रेजर्स (२०२२) * P हब (२०२५) * स्पेंक बैंग (२०२६) * एक्स हैमस्टर (२०२६) == बाह्य दुवे == [[imdbname:14141988|लोकेंद्रसिंग राजपुरोहित]] आयएमडीबीवर == संदर्भ == <references /> d8uygsfpvcs811amzlwgp6pg5idl1vt 0 318030 2683105 2606811 2026-05-07T04:05:16Z अभय नातू 206 माहिती 2683105 wikitext text/x-wiki '''उत्तर बेळगांव''' हा [[कर्नाटक]]मधील एक लोकसभा मतदारसंघ आहे. १९५७ साली हा मतदारसंघ विसर्जित होउन हा प्रदेश [[चिकोडी लोकसभा मतदारसंघ|चिकोडी मतदारसंघाचा]] भाग झाला. == विधानसभा मतदारसंघ == बेळगाव उत्तर लोकसभा मतदारसंघात खालील सहा विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होता:<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1951/StatReport_51_BOMBAY.pdf|title=Statistical Report on Bombay elections, 1951 to the 1st Assembly|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग|pages=९–१०|accessdate=१८ ऑक्टोबर २०१७}}</ref> # [[अथणी विधानसभा मतदारसंघ|अथणी]] # [[चिक्कोडी रायबाग विधानसभा मतदारसंघ|चिकोडी रायबाग]] # [[अथणी चिक्कोडी विधानसभा मतदारसंघ|अथणी चिकोडी]] # [[चिकोडी विधानसभा मतदारसंघ|चिकोडी]] (२ जागा) # [[हुक्केरी विधानसभा मतदारसंघ|हुक्केरी]] # [[कोन्नूर विधानसभा मतदारसंघ|कोन्नूर]] १९५६ मध्ये तत्कालीन [[मुंबई राज्य|मुंबई राज्यातील]] [[बेळगाव जिल्हा]] [[मैसूर राज्य|मैसूर राज्या]]मध्ये विलीन झाल्यानंतर, हा मतदारसंघ संपुष्टात आला आणि त्याऐवजी [[चिकोडी लोकसभा मतदारसंघ]] निर्माण करण्यात आला. == संसद सदस्य == * [[१९५२ लोकसभा निवडणुका|१९५२]]: [[बलवंतराव नागेशराव दातार]], [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]<ref name="First">{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1951/VOL_1_51_LS.PDF|title=STATISTICAL REPORT ON GENERAL ELECTIONS, 1951 TO THE FIRST LOK SABHA|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग|page=९२}}</ref> * १९५७ पासून: ''मतदारसंघ अस्तित्वात नाही''. पहा: अ) [[चिकोडी लोकसभा मतदारसंघ]], आणि ब) [[बेळगाव लोकसभा मतदारसंघ]] == हे सुद्धा पहा == * [[बेळगाव दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ]] * [[चिकोडी लोकसभा मतदारसंघ]] * [[बेळगाव लोकसभा मतदारसंघ]] * [[बेळगाव जिल्हा]] * [[लोकसभेच्या माजी मतदारसंघांची यादी]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{कर्नाटकातील लोकसभा मतदारसंघ}} {{coord|15.93|74.53|display=title}} [[वर्ग:बेळगाव जिल्हा]] [[वर्ग:१९५६ मध्ये विसर्जित झालेले मतदारसंघ]] [[वर्ग:भूतपूर्व लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:कर्नाटकमधील भूतपूर्व लोकसभा मतदारसंघ]] thxykidwg4r37xlmwnmn4qcxb7lmbta 14 319695 2683053 2462992 2026-05-06T15:19:52Z Khirid Harshad 138639 /* */ 2683053 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघानुसार खासदार]] [[वर्ग:बिहारचे खासदार]] [[वर्ग:सासाराम लोकसभा मतदारसंघ]] t2hg4gig8k3lo0njiua3jz1kopieji9 0 330664 2683094 2437531 2026-05-07T02:46:30Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683094 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[जनरल (भारत)|जनरल]] '''परमशिव प्रभाकर कुमारमंगलम''' (१ जुलै १९१३ - १३ मार्च २०००) हे १९६७ ते १९६९ पर्यंत [[भारतीय लष्कर|भारतीय लष्कराचे]] ६ वे [[भारताचे लष्करप्रमुख|लष्करप्रमुख]] होते. [[भारतीय लष्कर|भारतीय सैन्यात]] सेवा देणारे ते शेवटचे ब्रिटिश-प्रशिक्षित किंग्स कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर होते. कुमारमंगलम यांचा वडील होते पी. सुब्बारायन, ज्यांनी १९२६ ते १९३० दरम्यान [[मद्रास प्रांत|मद्रास प्रेसीडेंसीचे]] [[मुख्यमंत्री]] म्हणून काम केले आणि ते थिरुचेंगोडे [[तालुका|तालुक]], [[नामक्कल जिल्हा|नमक्कल जिल्हा]], [[तमिळनाडू|तामिळनाडू]] येथील जमीनदारी कुटुंबातील सदस्य होते. त्याचे शिक्षण सेंट ह्यूज स्कूल ( तेव्हा [[केंट|केंटमध्ये]] ) आणि इटन कॉलेजमध्ये झाले. त्यानंतर त्यांनी रॉयल मिलिटरी अकादमी, वूलविच येथे शिक्षण घेतले आणि १९३३ मध्ये [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटिश इंडियन आर्मीमध्ये]] अ‍नॲटॅच्ड सेकंड लेफ्टनंट म्हणून नियुक्ती झाली.<ref name="commission">{{London Gazette|issue=33974|page=5733|date=1 September 1933}}</ref> १२ नोव्हेंबर १९३४ रोजी त्यांची [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटिश भारतीय सैन्यात]] नियुक्ती झाली.<ref>{{London Gazette|issue=34129|page=775|date=1 February 1935}}</ref> १९७० मध्ये त्यांना [[पद्मविभूषण पुरस्कार]] देण्यात आला. १३ मार्च २००० रोजी [[हृदयाघात|हृदयविकाराच्या झटक्याने]] त्यांचे निधन झाले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कुमारमंगलम, परमशिव प्रभाकर}} [[वर्ग:भारताचे लष्करप्रमुख]] [[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. २००० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९१३ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर विजेते]] 3dtb8lycz4t1n1djn1zxqth4sd34663 2683106 2683094 2026-05-07T04:59:52Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2683106 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[जनरल (भारत)|जनरल]] '''परमशिव प्रभाकर कुमारमंगलम''' (१ जुलै १९१३ - १३ मार्च २०००) हे १९६७ ते १९६९ पर्यंत [[भारतीय लष्कर|भारतीय लष्कराचे]] ६ वे [[भारताचे लष्करप्रमुख|लष्करप्रमुख]] होते. [[भारतीय लष्कर|भारतीय सैन्यात]] सेवा देणारे ते शेवटचे ब्रिटिश-प्रशिक्षित किंग्स कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर होते. कुमारमंगलम यांचा वडील होते पी. सुब्बारायन, ज्यांनी १९२६ ते १९३० दरम्यान [[मद्रास प्रांत|मद्रास प्रेसीडेंसीचे]] [[मुख्यमंत्री]] म्हणून काम केले आणि ते थिरुचेंगोडे [[तालुका|तालुक]], [[नामक्कल जिल्हा|नमक्कल जिल्हा]], [[तमिळनाडू|तामिळनाडू]] येथील जमीनदारी कुटुंबातील सदस्य होते. त्याचे शिक्षण सेंट ह्यूज स्कूल ( तेव्हा [[केंट|केंटमध्ये]] ) आणि इटन कॉलेजमध्ये झाले. त्यानंतर त्यांनी रॉयल मिलिटरी अकादमी, वूलविच येथे शिक्षण घेतले आणि १९३३ मध्ये [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटिश इंडियन आर्मीमध्ये]] अ‍नॲटॅच्ड सेकंड लेफ्टनंट म्हणून नियुक्ती झाली.<ref name="commission">{{London Gazette|issue=33974|page=5733|date=1 September 1933}}</ref> १२ नोव्हेंबर १९३४ रोजी त्यांची [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटिश भारतीय सैन्यात]] नियुक्ती झाली.<ref>{{London Gazette|issue=34129|page=775|date=1 February 1935}}</ref> १९७० मध्ये त्यांना [[पद्मविभूषण पुरस्कार]] देण्यात आला. १३ मार्च २००० रोजी [[हृदयाघात|हृदयविकाराच्या झटक्याने]] त्यांचे निधन झाले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कुमारमंगलम, परमशिव प्रभाकर}} [[वर्ग:भारताचे लष्करप्रमुख]] [[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. २००० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९१३ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर विजेते]] 1d3wrgflxqyff947u4hwlt846ahaoff 14 330913 2683039 2489907 2026-05-06T14:53:53Z Khirid Harshad 138639 /* */ 2683039 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:भारतातील विधानसभा मतदारसंघ]] 4ieozxopkus6dx2jdd8adewmec9k1am 0 343792 2683032 2682435 2026-05-06T14:35:14Z Khirid Harshad 138639 Khirid Harshad ने लेख [[सीमा पहवा]] वरुन [[सीमा पाहवा]] ला हलविला 2682435 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''सीमा पहवा''' (पूर्वाश्रमीच्या '''भार्गव'''; जन्म १० फेब्रुवारी १९६२) ह्या एक भारतीय अभिनेत्री आणि दिग्दर्शक आहे ज्या चित्रपट आणि टेलिव्हिजनमधील विनोदी पात्रांसाठी ओळखल्या जातात. त्यांना [[फिल्मफेअर पुरस्कार]] आणि [[फिल्मफेअर ओटीटी पुरस्कार|फिल्मफेअर ओटीटी पुरस्कारासह]] अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत. [[दूरदर्शन|दूरदर्शनच्या]] लोकप्रिय मालिका ''[[हम लोग (मालिका)|हम लोग]]'' (१९८४-८५) मधील "बडकी"च्या भूमिकेमुळे त्या प्रसिद्ध झाल्या. एक थिएटर अभिनेत्री म्हणून, [[दिल्ली]] -आधारित थिएटर ग्रुप "संभव"मध्ये त्यांनी काम केले. चित्रपट व टेलिव्हिजनमध्ये काम करण्यासाठी त्या १९९४ मध्ये मुंबईला स्थानांतरित झाल्या.<ref name="exp2">{{cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/sister-act/505763/|title=Sister Act|author=Alaka Sahani|date=23 August 2009|work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|access-date=26 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/Leisure/TydkBml6gQ5uBavnKIotsI/The-Mint-Planner-07-August-2015.html|title=The Mint Planner|date=7 August 2015|access-date=26 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailypioneer.com/vivacity/culinary-act.html|title=Culinary act|author=Karan Bhardwaj|date=15 April 2014|work=The Pioneer|access-date=26 January 2016}}{{मृत दुवा|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>- त्यांनी ''रामप्रसाद की तेहरवी'' (२०२१) या चित्रपटासोबत दिग्दर्शनात पदार्पण केले, आणि [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम दिग्दर्शक पदार्पण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट पदार्पण दिग्दर्शकाचा फिल्मफेअर पुरस्कार]] जिंकला. == कारकिर्द == [[दूरदर्शन|दूरदर्शनच्या]] लोकप्रिय हिंदी मालिका ''[[हम लोग (मालिका)|हम लोग]]'' (१९८४-८५) मधील गुणवंती उर्फ "बडकी"च्या समाजसेवीकेच्या भूमिकेमुळे पाहवा प्रसिद्ध झाली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.telegraphindia.com/1080706/jsp/7days/story_9510833.jsp|title=The soap that gripped the nation|date=6 July 2008|work=[[The Telegraph (India)]]|access-date=16 November 2010|archive-url=https://archive.today/20120911222714/http://www.telegraphindia.com/1080706/jsp/7days/story_9510833.jsp|archive-date=11 September 2012|url-status=dead}}</ref> त्यांना आधी एक छोटी भूमिका देण्यात आली होती जी त्यांनी नाकारली. दिग्दर्शक पी कुमार वासुदेव यांनी त्यांना नंतर प्रमुख भूमिका दिली जी त्यांनी स्वीकारली.<ref name="mid">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mid-day.com/articles/manoj-pahwa-and-family-on-theatre-bhisham-sahni-and-more/16439194|title=Manoj Pahwa and family on theatre, Bhisham Sahni and more|last=Chandrima Pal|date=9 August 2015|website=Mid Day|access-date=27 January 2016}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/tv/hum-log-revisiting-that-80-s-show/story-u4gx5IBZV3kuez0bI3q07K.html|title=Hum Log: Revisiting that 80's show|last=Saxena|first=Poonam|date=Jul 22, 2014|url-status=live|access-date=४ फेब्रुवारी २०२४}}</ref> [[झी टीव्ही|झी टीव्हीवरील]] ''हिप हिप हुर्रे'' (१९९८-२००१) या मालिकेतील तिच्या भूमिकेसाठी देखील ती खूप लोकप्रिय होती, जिथे तिने मजहरच्या एका आईची भूमिका केली होती. त्यानंतर, त्यांनी [[एकता कपूर|एकता कपूरच्या]] लोकप्रिय [[झी टीव्ही]]<nowiki/>वरील मालिका, ''कसम से'' (२००६ ते २००९) मध्ये बिल्लो मावशीची भूमिका केली. हे पात्र तिच्या पुतण्या आणि त्याची पत्नी बनी वालिया जे प्रमुख कलाकार होते यांच्याबद्दल अतिशय प्रेमळ आहे असे दर्शविले आहे. <ref name="exp">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.indianexpress.com/news/sister-act/505763/|title=Sister Act|last=Alaka Sahani|date=23 August 2009|website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|access-date=26 January 2016}}</ref> २०१४ मध्ये, त्यांनी भीष्म साहनी यांच्या मध्यमवर्गीय व्यंगचित्र ''साग मीटच्या'' अनुभवात्मक नाट्यप्रदर्शनासाठी प्रशंसा मिळवली, जिथे त्यांनी नाटकात स्वयंपाक देखील केला आणि प्रेक्षकांना ते जेवण दिले गेले.<ref name="mid"/> २०१५ च्या [[स्क्रीन पुरस्कार|स्क्रीन पुरस्कारमध्ये]] ''आँखो देखी'' (२०१३) या चित्रपटासाठी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीचा पुरस्कार त्यांनी व [[तबू|तबूने]] (''हैदर'' चित्रपट'')'' एकत्रित जिंकला. हा चित्रपट [[रजत कपूर|रजत कपूरयांनी]] लिहिला व दिग्दर्शीत केला होता.<ref name="auto">{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/21st-screen-awards-full-winners-list/|title=Winners of 21st Annual Star Screen Awards 2014|date=January 15, 2015|publisher=Indian Express|access-date=March 3, 2018}}</ref> २०२० मध्ये, ''चिंटू का बर्थडे'' मध्ये नानीची भूमिका केली, ज्याने त्यांना सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीचा (वेब ओरिजनल) [[फिल्मफेअर ओटीटी पुरस्कार]] जिंकला.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/web-series/news/flyx-filmfare-ott-awards-2020-winners-so-far/articleshow/79812177.cms|title=Flyx Filmfare OTT Awards 2020: Complete winners' list|date=19 December 2020|newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101163542/https://timesofindia.indiatimes.com/web-series/news/flyx-filmfare-ott-awards-2020-winners-so-far/articleshow/79812177.cms|archive-date=1 January 2021|url-status=live}}</ref> ६३ व्या फिल्मफेअर पुरस्कारांमध्ये, त्यांना ''बरेली की बर्फी'' आणि ''शुभ मंगल सावधान'' (२०१७) या दोन्ही चित्रपटांसाठी [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीच्या फिल्मफेअर पुरस्कारासाठी]] नामांकन मिळाले होते. २०१९ च्या ''बाला'' चिट्रपटामधील भूमिकेसाठी ६५ व्या फिल्मफेअर पुरस्कारांमध्ये सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीच्या फिल्मफेअर पुरस्कारासाठी त्यांना तिसरे नामांकन मिळाले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards-2020/nominations|title=Filmfare Awards 2020 Nominations {{!}} 65th Filmfare Awards 2020|website=filmfare.com|language=en|access-date=18 February 2020}}</ref> २०१९ मध्ये मुंबई फिल्म फेस्टिव्हलमध्ये प्रीमियर झालेल्या ''रामप्रसाद की तेहरवी'' या चित्रपटाद्वारे त्यांनी दिग्दर्शनात पदार्पण केले आणि त्यानंतर २०२१ मध्ये थिएटरमध्ये हा चित्रपट सादर झाला. या चित्रपटाने त्यांना ६७ व्या फिल्मफेअर पुरस्कारांमध्ये [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम दिग्दर्शक पदार्पण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट पदार्पण दिग्दर्शकाचा फिल्मफेअर पुरस्कार]] मिळवून दिला व अनेक नामांकन देखील मिळाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.firstpost.com/entertainment/seema-pahwa-to-debut-as-director-with-film-starring-naseeruddin-shah-konkona-sen-manoj-pahwa-4878471.html|title=Seema Pahwa to debut as director with film starring Naseeruddin Shah, Konkona Sen, Manoj Pahwa|date=2 August 2018|website=Firstpost|language=en|access-date=9 September 2019}}</ref><ref name="mami:m1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mumbaifilmfestival.com/programmeDetail/673|title=Mumbai Academy of Moving Image - ProgrammeDetail Site|website=Mumbai Film Festival}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cinemaexpress.com/stories/news/2019/sep/30/seema-pahwas-directorial-debut-ram-prasad-ki-tehrvi-to-premiere-at-mumbai-film-festival-14608.html|title=Seema Pahwa's directorial debut, Ram Prasad ki Tehrvi, to premiere at Mumbai Film Festival|website=[[Cinema Express]]}}</ref> == वैयक्तिक जीवन == ''[[हम लोग (मालिका)|हम लोग]]'' मधील सह-अभिनेता मनोज पहवा सोबत त्यांचे लग्न झाले.<ref name="exp"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://scroll.in/reel/890971/meet-mr-and-mrs-pahwa-we-have-our-tuning-with-each-other-for-30-years|title=Meet Mr and Mrs Pahwa: 'We have our tuning with each other for 30 years'}}</ref> त्यांची मुलगी मनुकृती आणि मुलगा मयंक यांच्यासह [[वेसावे|वर्सोवा, मुंबई]] येथे ते राहतात. <ref name="mid"/> २०२२ मध्ये मुलगा मयंक पाहवाने अभिनेता [[पंकज कपूर]] आणि [[सुप्रिया पाठक|सुप्रिया पाठक कपूर]] यांची मुलगी सना कपूरशी लग्न केले. सना ही अभिनेता [[शाहिद कपूर|शाहिद कपूरची]] सावत्र बहीण आणि दिग्गज पात्र कलाकार [[दीना पाठक]] यांची नात आहे. == फिल्मोग्राफी == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |वर्ष ! scope="col" |चित्रपट ! scope="col" |भूमिका ! class="unsortable" scope="col" |टिप्पणी |- |१९८९ |''अधुरी जिंदगी'' | |लघुपट |- |१९९६ |''सरदारी बेगम'' |कुसुमची आई | |- |१९९७ |''...जयते'' |नर्स लिंडा |लघुपट |- |१९९९ |''गॉडमदर'' |शांती | |- |२००० |''हरी-भरी'' |रामप्यारी | |- |२००१ |''झुबैदा'' |झैनाब बी | |- |२००८ |''रुडकी बाय-पास'' |मासी |लघुपट |- |२०१० |''तेरे बिन लादेन'' |शब्बो | |- |२०१२ |''फरारी की सवारी'' |बाबू दीदी | |- |२०१४ |''आँखो देखी'' |अम्मा | |- | rowspan="3" |२०१५ |''दम लगा के हैशा'' |सुभद्रा रानी | |- |''ऑल इज वेल'' |मामीजी | |- |''हसमुख साहब की वसीहत'' |सोनल मेहता | |- | rowspan="2" |२०१६ |''वझीर'' |पम्मी | |- |''बिएचके भल्ला ॲट हल्ला.कॉम'' |निलम खन्ना | |- | rowspan="2" |२०१७ |''बरेली की बर्फी'' |सुशीला मिश्रा |नामांकन — [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार]] |- |''शुभ मंगल सावधान'' |सुगंधाची आई |नामांकन — [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार]] |- | rowspan="3" |२०१८ |''खजूर पे अटके'' |सुशीला | |- |''एव्हरीथिंग इज फाइन'' |आशा |लघुपट |- |''भैया मोरे'' | - |लघुपट |- | rowspan="4" |२०१९ |''एक लडकी को देखा तो एसा लगा'' |बिलौरी | |- |''अर्जून पटियाला'' |प्रपती मक्कड | |- |''बाला'' |मासी |नामांकन — [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार]] |- |''शेम'' | |लघुपट |- | rowspan="3" |२०२० |''चिंटू का बर्थडे'' |नानी |[[फिल्मफेअर ओटीटी पुरस्कार]] (सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री) |- |''सूरज पे मंगल भारी'' |यशोदा |<ref name="rel:indtod">{{स्रोत बातमी|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/suraj-pe-mangal-bhari-manoj-bajpayee-diljit-fatima-sana-shaikh-film-to-release-in-theatres-this-diwali-1730694-2020-10-12|title=Suraj Pe Mangal Bhari: Manoj Bajpayee, Diljit, Fatima Sana Shaikh film to release in theatres this Diwali|date=12 October 2020|work=India Today|access-date=12 October 2020}}</ref> |- |''दास कॅपिटल: गुलामोंकी राजधानी'' |रशिदा |<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2020/nov/26/fighting-several-pandemics-at-once-2228036.html|title=Fighting several pandemics at once|date=26 November 2020|work=The New Indian Express|access-date=19 December 2020}}</ref> |- | rowspan="2" |२०२१ |''रामप्रसाद की तेहरवी'' | - |[[फिल्मफेअर सर्वोत्तम दिग्दर्शक पदार्पण पुरस्कार]] |- |''ये मर्द बेचारा'' |शांती देवी | |- | rowspan="4" |२०२२ |''बधाई दो'' |मिसेस सिंग | |- |''[[गंगूबाई काठियावाडी (चित्रपट)|गंगूबाई काठियावाडी]]'' |शीला |<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/alia-bhatt-starrer-gangubai-kathiawadi-release-january-6-2022/|title=Alia Bhatt starrer Gangubai Kathiawadi to release on January 6, 2022|date=30 September 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=30 September 2021}}</ref> |- |''रक्षा बंधन'' |शन्नू शर्मा |- |''[[थँक गॉड (चित्रपट)|थँक गॉड]]'' |अयानची आई | |- |२०२३ |''[[ड्रीम गर्ल २]]'' |जुमानी | |} === दूरदर्शन === {| class="wikitable sortable" ! scope="col" |वर्ष ! scope="col" | चित्रपट ! scope="col" | भूमिका ! class="unsortable" scope="col" | नोंदी |- | १९८४-८५ | ''[[हम लोग (मालिका)|हम लोग]]'' | बडकी | |- | १९९५-९६ | ''खुशी (सीझन 1)'' | | |- |१९९५ | ''सिद्धी'' | स्नेहा आदित्य दिवाण | |- | १९९७ | ''पेहला प्यार'' | निर्मला माथूर | |- | १९९८-०१ | ''हिप हिप हुर्रे'' | व्यापारी सौ | |- |१९९९ | ''रिश्ते'' | लीलावती | एपिसोड ७०: नया विवाह |- |२०००-०१ | ''खुशी (सीझन 2)'' | | |- |२००२-०६ | ''अस्तित्त्व...एक प्रेम कहानी'' | अर्चनाची आई | |- | rowspan="2" |२००२ | ''संजीवनी - अ मेडिकल बून'' | | |- | ''देस में निकला होगा चांद'' | | |- |२००३ | ''आंधी'' | बुवा जी | |- | २००६-०७ | ''कुलवधू'' | पद्मा चौहान | |- | २००६-०९ | ''कसम से'' | बिल्लो मासी | |- |२००८ | ''आम्ही लडकियां'' | दादीजी | |- |२०१२ | ''लाखों मी एक'' | तीजन बाई/हेमा धवन | |} === वेब सिरीज === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |वर्ष ! scope="col" | चित्रपट ! scope="col" | भूमिका ! class="unsortable" scope="col" | नोंदी |- |२०१९ | ''आफत'' | रिटा मोहंती | MX Player वर वेब सिरीज |- | २०२२ | ''माई: आईचा राग'' | कल्पना | [[नेटफ्लिक्स]] |} == पुरस्कार आणि नामांकन == {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! वर्ष ! श्रेणी ! काम ! निकाल |- ! colspan="5" style="background: #eedd82;" | [[फिल्मफेअर पुरस्कार]] |- | rowspan="2" | २०१८ | rowspan="3" | [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री]] | ''बरेली की बर्फी'' | {{Nom}} |- | ''शुभ मंगल सावध'' | {{Nom}} |- | २०२० | ''बाला'' | {{Nom}} |- | rowspan="4" | २०२२ | [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम चित्रपट समीक्षक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट (समीक्षक)]] | rowspan="4" | ''रामप्रसाद की तेहरवी'' | {{Nom}} |- | [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] | {{Nom}} |- | सर्वोत्तम कथा | {{Nom}} |- | [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम दिग्दर्शक पदार्पण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट पदार्पण दिग्दर्शक]] | {{Won}} |- ! colspan="4" style="background: #eedd82;" | [[फिल्मफेअर ओटीटी पुरस्कार]] |- | २०२० | वेब मूळ चित्रपटातील सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री | ''चिंटू का वाढदिवस'' | {{Won}} |- ! colspan="4" style="background: #eedd82;" | FOI ऑनलाइन पुरस्कार |- | २०१८ | सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री | ''बरेली की बर्फी'' | {{Won}} |- | २०२२ | सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक | ''रामप्रसाद की तेहरवी'' | {{Nom}} |- ! colspan="4" style="background: #eedd82;" | [[आय.आय.एफ.ए. पुरस्कार|आयफा पुरस्कार]] |- | rowspan="2" | २०१८ | rowspan="2" | सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री | ''बरेली की बर्फी'' | {{Nom}} |- | ''शुभ मंगल सावध'' | {{Nom}} |- ! colspan="4" style="background: #eedd82;" | जागरण चित्रपट महोत्सव |- | २०१७ | सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री | ''बरेली की बर्फी'' | {{Won}} |- ! colspan="4" style="background: #eedd82;" | [[स्क्रीन पुरस्कार]] |- | २०१८ | rowspan="3" | सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री | ''आंखों देखी'' ( ''हैदरसाठी'' [[तब्बू|तब्बूसोबत]] बांधलेली) | {{Won}} |- | २०१८ | ''शुभ मंगल सावध'' | {{Nom}} |- | २०२० | ''बाला'' | {{Nom}} |- ! colspan="4" style="background: #eedd82;" | [[झी सिने पुरस्कार]] |- | २०१५ | सहाय्यक भूमिकेतील सर्वोत्कृष्ट अभिनेता – महिला | ''बरेली की बर्फी'' | {{Nom}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९६२ मधील जन्म]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:भारतीय चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] rayhrykq6e9337n1u4btmgs07b8ybiq 0 343830 2683077 2371356 2026-05-07T00:34:31Z Xqbot 6858 Bot: Fixing double redirect from [[सीमा पहवा]] to [[सीमा पाहवा]] 2683077 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[सीमा पाहवा]] 1azk8y7obvh3g9n107yhtk9u8d3qtyi 1 347068 2683034 2400766 2026-05-06T14:35:14Z Khirid Harshad 138639 Khirid Harshad ने लेख [[चर्चा:सीमा पहवा]] वरुन [[चर्चा:सीमा पाहवा]] ला हलविला 2400766 wikitext text/x-wiki {{Template:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२४ |campaign_id=43 }} ssk53jjw6xa7331rtumssx79vfq4xuz 0 347197 2683030 2403455 2026-05-06T14:24:58Z Khirid Harshad 138639 /* */ 2683030 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[सॅम बहादुर (चित्रपट)]] {{पान काढा|कारण=इतर भाषिक शीर्षक}} l6uyjqtjj66vglqvte3piryjgv1k65y 0 347942 2683179 2463291 2026-05-07T10:34:42Z Dharmadhyaksha 28394 {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} 2683179 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''काझीरंगा''' हा [[भारत]] देशाच्या [[आसाम]] राज्यामधील चौदापैकी एक [[लोकसभा]] मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ २०२३ साली स्थापित करण्यात आला. यापूर्वी इथला मतदारसंघाचे नाव [[कलियाबोर लोकसभा मतदारसंघ|कालियाबोर]] होते. == काझीरंगा मतदारसंघातून निवडून आलेले खासदार== {| class="wikitable" !वर्ष !खासदार ! colspan="2" |पक्ष |- |colspan="3"| ''२०२४ आधीसाठी पहा: [[कलियाबोर लोकसभा मतदारसंघ]]'' |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ लोकसभा निवडणुका === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ लोकसभा निवडणुक]] : [[काझीरंगा लोकसभा मतदारसंघ|काझीरंगा लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[कामाख्य प्रसाद टासा]] | | | |- | bgcolor=#00FFFF| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | रोजलिना तिर्के | | | |- | bgcolor=#0048BA| | [[आंतरराष्ट्रीय मतदार पक्ष]] | अनिमा देका गुप्ता | | | |- | bgcolor=#B0BF1A| | [[असम जन मोर्चा]] | सलीम अहमद | | | |- | bgcolor=#0000FF| | [[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (आठवले)]] | अहमद मजूमदार सालेह | | | |- | bgcolor=#7CB9E8| | [[भारतीय गण परिषद]] | सालियन मलाकर | | | |- | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] | अब्दुल हक | | | |- | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] | ज्योतिस्का रंजन गोस्वामी | | | |- | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] | त्रिदिव ज्योती भूयान | | | |- | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] | दिलुवरा बेगम चौधरी | | | |- | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] | बिनोद गोगोई | | | |- | bgcolor=#F8F8FF| | [[नोटा (मतदान)|नोटा]] | ‌− | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | | colspan="2" |प्राप्त/कायम |उलटफेर | | |} {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:गोलाघाट जिल्हा]] [[वर्ग:नागांव जिल्हा]] n4jf3eeyow8gl82mmb6o5lz1fxbx53f 0 347945 2683180 2484752 2026-05-07T10:35:10Z Dharmadhyaksha 28394 {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} 2683180 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''सोणितपूर''' हा भारत देशाच्या [[आसाम]] राज्यामधील चौदापैकी एक [[लोकसभा]] मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ २०२३ साली स्थापित करण्यात आला. यापूर्वी इथला मतदारसंघाचे नाव [[तेझपूर लोकसभा मतदारसंघ|तेझपूर]] होते. == सोनीतपूर मतदारसंघातून निवडून आलेले खासदार== {| class="wikitable" !वर्ष !खासदार ! colspan="2" |पक्ष |- |colspan="3"| ''२०२४ आधीसाठी पहा: [[तेझपूर लोकसभा मतदारसंघ]]'' |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ लोकसभा निवडणुका === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ लोकसभा निवडणुक]] : [[सोनीतपूर लोकसभा मतदारसंघ|सोनीतपूर लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | bgcolor=#2E5894| | [[आम आदमी पक्ष]] | ऋषीराज कौडिंन्य | | | |- | bgcolor=#00FFFF| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | प्रेमलाल गंजू | | | |- | bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | रणजित दत्त | | | |- | bgcolor=#CC5500| | [[बोडोलँड पीपल्स फ्रंट]] | राजू देऊरी | | | |- | bgcolor=#B284BE| | [[बहुजन महा पार्टी]] | आलम अली | | | |- | bgcolor=#0048BA| | [[आंतरराष्ट्रीय मतदार पक्ष]] | कामेश्वर स्वारगियरी | | | |- | bgcolor=#66FF66| | [[गण सुरक्षा पक्ष]] | रिंकू रॉय | | | |- | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] | प्रदीप भंडारी | | | |- | bgcolor=#F8F8FF| | [[नोटा (मतदान)|नोटा]] | ‌− | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | | colspan="2" |प्राप्त/कायम |उलटफेर | | |} {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:इ.स. २०२३ मधील निर्मिती]] 7hed9tr5n0a801gn3g3vwp631c2x7dr 0 348552 2683020 2682993 2026-05-06T14:10:24Z ~2026-27445-74 182855 [[Special:Contributions/~2026-27271-98|~2026-27271-98]] ([[User talk:~2026-27271-98|चर्चा]])यांची आवृत्ती [[Special:Diff/2682993|2682993]] परतवली. 2683020 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम | कार्यक्रम = घरोघरी मातीच्या चुली | चित्र = | लोगो_चित्र_शीर्षक = | उपशीर्षक = | प्रकार = | निर्माता = [[आदेश बांदेकर]] | निर्मिती संस्था = सोहम प्रोडक्शन | दिग्दर्शक = | क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = | सूत्रधार = | विजेते = | पंच = | आवाज = | अभिवाचक = | थीम संगीत संगीतकार = | शीर्षकगीत = | अंतिम संगीत = | संगीतकार = | कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]] | देश = [[भारत]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | वर्ष संख्या = | एपिसोड संख्या = | कार्यकारी निर्माता = | सुपरवायझिंग निर्माता = | असोसिएट निर्माता = | सह निर्माता = | कथा संकलन = | संकलन = | स्थळ = | कॅमेरा = | चालण्याचा वेळ = * दररोज संध्या. ७.३० वाजता * दररोज रात्री १०.३० वाजता (५ जानेवारी २०२६ पासून) | वाहिनी = [[स्टार प्रवाह]] | चित्र प्रकार = | ध्वनी प्रकार = | पहिला भाग = | प्रथम प्रसारण = १८ मार्च २०२४ | शेवटचे प्रसारण = चालू | आधी = बाई तुझा आशीर्वाद | नंतर = येड लागलं प्रेमाचं | सारखे = }} '''घरोघरी मातीच्या चुली''' ही [[स्टार प्रवाह]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. == कलाकार == * सुमीत पुसावळे - ऋषिकेश पुरुषोत्तम रणदिवे * [[रेश्मा शिंदे]] - जानकी कारखानीस / जानकी ऋषिकेश रणदिवे * [[सविता प्रभुणे]] - सुमित्रा पुरुषोत्तम रणदिवे * प्रतीक्षा मुणगेकर - ऐश्वर्या सयाजीराव विखे-पाटील / ऐश्वर्या सारंग रणदिवे * प्रमोद पवार - पुरुषोत्तम रणदिवे (नाना) * उदय नेने - सारंग पुरुषोत्तम रणदिवे * आरोही सांबरे - ओवी ऋषिकेश रणदिवे * आशुतोष पत्की - सौमित्र पुरुषोत्तम रणदिवे * ऋतुजा कुलकर्णी - अवंतिका सौमित्र रणदिवे * भक्ती देसाई - शर्वरी पुरुषोत्तम रणदिवे * सुनील गोडसे - सयाजीराव विखे-पाटील * [[नयना आपटे]] - सरस्वती * अक्षय वाघमारे - विक्रांत * भाग्यश्री दळवी - निकिता == पुनर्निर्मिती == {|class="wikitable" ! भाषा ! नाव ! वाहिनी ! प्रकाशित |- | [[हिंदी]] | कहानी घर घर की | [[स्टार प्लस]] | १६ ऑक्टोबर २००० - ९ ऑक्टोबर २००८ |- | [[तमिळ]] | विटुकू वीडू वासापडी | स्टार विजय | २२ एप्रिल २०२४ - १५ फेब्रुवारी २०२५ |- | [[कन्नड]] | जानकी संसारा | स्टार सुवर्णा | ६ मे २०२४ - २१ सप्टेंबर २०२४ |- | [[तेलुगू]] | इंतिती रामायणम | स्टार माँ | १० जून २०२४ - चालू |- | [[मल्याळम]] | जानकीयुदेयूम अभियुदेयूम वीडू | एशियानेट | १७ जून २०२४ - ३१ ऑक्टोबर २०२५ |} [[वर्ग:स्टार प्रवाह दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] 6c4gx3h12tdyciln3ohga4aq6ayu9yp 0 355390 2683040 2481258 2026-05-06T14:55:49Z Khirid Harshad 138639 removed [[Category:भारतातील सार्वत्रिक निवडणुका]] - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683040 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''१९६२ लोकसभा निवडणुका''' ह्या [[चौथी लोकसभा|चौथ्या]] लोकसभेच्या ५२३ सदस्यांपैकी ५२० सदस्य निवडण्यासाठी १७ ते २१ फेब्रुवारी १९६७ दरम्यान भारतात झाल्या. लोकसभेच्या मागील अधिवेशनाच्या तुलनेत ह्या वेळी १५ ने सदस्यांनी वाढ झाली होती.<ref name="General Election of India 1967">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1967/Vol_I_LS_67.pdf|title=General Election of India 1967, 4th Lok Sabha|publisher=Election Commission of India|page=5|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140718185108/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1967/Vol_I_LS_67.pdf|archive-date=18 July 2014|access-date=13 January 2010}}</ref> राज्य विधानसभेच्या निवडणुकाही एकाच वेळी घेण्यात आल्या होत्या. शासनस्थ [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] सरकारने लक्षणीय बहुमत कमी करूनही सत्ता राखली. १३ मार्च १९६२ रोजी [[इंदिरा गांधी]] यांनी पंतप्रधानपदाची शपथ घेतली. == पार्श्वभूमी == १९६७ पर्यंत भारतातील आर्थिक वाढ मंदावली होती. [[भारतीय पंचवार्षिक योजना|१९६१-६६ पंचवार्षिक योजनेत]] ६% वार्षिक वाढीचे लक्ष्य दिले होते, परंतु वास्तविक विकास दर २% होता. [[लाल बहादूर शास्त्री]] यांच्या नेतृत्वाखाली [[भारत-पाकिस्तान दुसरे युद्ध|१९६५ च्या पाकिस्तानबरोबरच्या युद्धात]] भारताचा विजय झाल्यानंतर सरकारची लोकप्रियता वाढली होती. परंतु [[भारत-चीन युद्ध|चीनबरोबरच्या १९६२ च्या युद्धामुळे]] अर्थव्यवस्थेवर ताण आला होता. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये अंतर्गत फूट निर्माण होत होती, तर त्याचे दोन लोकप्रिय नेते [[जवाहरलाल नेहरू|नेहरू]] आणि शास्त्री दोघेही मरण पावले होते. शास्त्री यांच्यानंतर [[इंदिरा गांधी]] काँग्रेसच्या नेत्या म्हणून विराजमान झाल्या होत्या, परंतु त्यांच्या आणि उपपंतप्रधान [[मोरारजी देसाई]] यांच्यात मतभेद निर्माण झाले होते, जे १९६६ च्या पक्ष नेतृत्वाच्या स्पर्धेत त्यांचे प्रतिस्पर्धी होते.<ref name="politics since independence">{{स्रोत बातमी|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19700602&id=dgkyAAAAIBAJ&sjid=tpADAAAAIBAJ&pg=7395,224298|title=politics since independence|date=2 June 1970|work=The Age|access-date=29 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511042114/https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19700602&id=dgkyAAAAIBAJ&sjid=tpADAAAAIBAJ&pg=7395,224298|archive-date=11 May 2017|url-status=live}}</ref> == निकाल == [[File:Lok Sabha Zusammensetzung 1967.svg|350px|इवलेसे]] काँग्रेसला सात राज्यांमध्ये धक्का बसला, ज्यात गुजरातचा समावेश होता, जेथे काँग्रेसने २४ पैकी ११ जागा जिंकल्या तर [[स्वतंत्र पक्ष|स्वतंत्र पक्षाने]] १२ जागा जिंकल्या. मद्रास राज्यात, काँग्रेस ने ३९ पैकी ३ जागा जिंकल्या आणि [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम|द्रविड मुन्नेत्र कळघमने]] २५ जागा जिंकल्या. ओरिसा, जिथे त्यांनी २० पैकी ६ जागा जिंकल्या आणि [[स्वतंत्र पक्ष|स्वतंत्र पक्षाने]] ८ जागा जिंकल्या. राजस्थान मध्ये त्यांनी २० पैकी १० जागा जिंकल्या व [[स्वतंत्र पक्ष|स्वतंत्र पक्षाने]] ८ जागा जिंकल्या. पश्चिम बंगालमध्ये ४० पैकी १४ जागा जिंकल्या, केरळमध्ये १९ पैकी फक्त १ जागा जिंकली. दिल्ली जिथे त्यांनी ७ पैकी १ जागा जिंकली तर उर्वरित ६ जागा ह्या [[भारतीय जनसंघ|भारतीय जनसंघाने]] जिंकल्या होत्या.<ref name="General Election of India 1967"/> निवडणुकींमध्ये नऊ राज्यांतील सत्तेतून काँग्रेस पक्षाची हकालपट्टी करण्यात आली होती आणि नंतर एका महिन्यानंतर उत्तर प्रदेशातील कारभार गमावावा लागला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/analysis/column-1967-poll-that-changed-india-2330738|title=Why 1967 general election was a watershed in Indian politics and the lessons it left behind|last=Ananth|first=V. Krishna|date=2017-02-22|website=DNA India|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190712100203/https://www.dnaindia.com/analysis/column-1967-poll-that-changed-india-2330738|archive-date=12 July 2019|access-date=2020-12-03}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ भारताचा निकाल<ref>[https://www.eci.gov.in/eci-backend/public/api/download?url=LMAhAK6sOPBp%2FNFF0iRfXbEB1EVSLT41NNLRjYNJJP1KivrUxbfqkDatmHy12e%2FzVx8fLfn2ReU7TfrqYobgIoseT0ZHlxSqV5yDBw7qZy8BF%2FVqVfUFZB5kPI2dacyxFUsCtgFOtq6nBgIeTuoJZxx9hqrgzh%2Bp%2FKhICKDnqu%2FEPIcjKuQAupJewJECwP16 ECI]</ref> |- ! colspan="2" |राजकीय पक्ष !! मते !! जागा |- | bgcolor={{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}} | || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || 59,490,701 || २८३ |- | bgcolor=Blue | || [[स्वतंत्र पक्ष]] || 12,646,847 || ४४ |- | bgcolor=orange | || [[भारतीय जनसंघ]] || 13,580,935 || ३५ |- | bgcolor={{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}} | || [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] || 5,529,405 || २५ |- | bgcolor={{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}} | || [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] || 7,458,396 || २३ |- | bgcolor=pink | || [[संयुक्त सोशलिस्ट पार्टी]] || 7,171,627 || २३ |- | bgcolor={{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}} | || [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] || 6,246,522 || १९ |- | bgcolor=pink | || [[प्रजा सोशलिस्ट पार्टी]] || 4,456,487 || १३ |- | bgcolor=Blue | || [[बांग्ला काँग्रेस]] || 1,204,356 || ५ |- | || [[अकाली दल - संत फतेह सिंह दल]] || 968,712 || ३ |- | bgcolor={{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}} | || [[शेतकरी कामगार पक्ष]] || 1,028,755 || २ |- | bgcolor={{अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक/meta/color}} | || [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] || 627,910 || २ |- | bgcolor=green | || [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] || 413,868 || २ |- | bgcolor=Blue | || [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष]] || 3,607,711 || १ |- | bgcolor={{जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स/meta/color}} | || [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]] || 210,020 || १ |- | bgcolor=yellow | || [[जन क्रांती दल]] || 183,211 || १ |- | bgcolor=yellow | || [[ऑल पार्टी हिल लीडर्स कॉन्फरन्स]] || 112,492 || १ |- | bgcolor=brown | || [[युनायटेड गोअन्स - सेक्वेरिया ग्रुप]] || 100,137 || १ |- | bgcolor=yellow | || [[नागालँड राष्ट्रवादी संघटना]] || - || १ |- | bgcolor={{अपक्ष/meta/color}} | || अपक्ष || 20,106,051 || ३५ |- | || नामांकित || - || ३ |- ! || वैध मते || 145,866,510 || ५२३ |- | || अवैध मते || 6,858,101 || - |- | || एकूण मते || 152,724,611 || - |- | || वैध मतदार || 250,207,401 || - |- |} तीन सदस्यांची नामांकनाने नियुक्ती करण्यात आली: अँग्लो-इंडियन्सचे प्रतिनिधीत्व करणारे दोन आणि [[नॉर्थ-ईस्ट फ्रंटियर एजन्सी]]चे प्रतिनिधित्व करणारे एक. [[नागालँड राष्ट्रवादी संघटना]] पक्षाचे [[एस.सी. जमीर]] हे [[नागालँड लोकसभा मतदारसंघ|नागालँड लोकसभा मतदारसंघातून]] बिनविरोध निवडून आले होते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतामधील निवडणुका}} [[वर्ग:भारतीय लोकसभा निवडणुका]] [[वर्ग:४ थी लोकसभा]] dwhdczu1048mhwctedi2bkf25wlf5v3 0 359213 2683134 2681870 2026-05-07T08:01:50Z ~2026-27580-29 182870 /* वाहिन्यांची टीआरपी भाग ३ */ 2683134 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |मालिका |[[झी मराठी]] |- | style="background:LightGray"|मालिका |[[ई टीव्ही मराठी]] ([[कलर्स मराठी]]) |- | style="background:Orange"|मालिका |[[स्टार प्रवाह]] |- | style="background:LightBlue"|मालिका |[[डीडी सह्याद्री]] |- | style="background:LightPink"|मालिका |[[झी युवा]] |- | style="background:Red"|मालिका |[[सोनी मराठी]] |- | style="background:Yellow"|मालिका |[[झी टॉकीज]] |} == वाहिन्यांची टीआरपी भाग १ == {| class="wikitable sortable" ! आठवडा आणि वर्ष ! [[झी मराठी]] ! [[स्टार प्रवाह]] ! [[कलर्स मराठी]] |- | '''आठवडा ४४, २०१४''' | 159644 | 49985 | <u>44500</u> |- | '''आठवडा ४५, २०१४''' | 145564 | 52367 | 45989 |- | '''आठवडा ४६, २०१४''' | 143455 | 50409 | 49458 |- | आठवडा ४७, २०१४ | 149664 | 49033 | 53181 |- | आठवडा ४८, २०१४ | 151328 | 52723 | 53571 |- | '''आठवडा ४९, २०१४''' | 133704 | 52717 | 50524 |- | '''आठवडा ५०, २०१४''' | 135810 | 58638 | 50976 |- | '''आठवडा ५२, २०१४''' | 138598 | 58561 | 52849 |- | '''आठवडा १, २०१५''' | 142265 | 64310 | 58507 |- | आठवडा ३, २०१५ | 137399 | 55225 | 55852 |- | आठवडा ४, २०१५ | 142602 | 54873 | 62298 |- | '''आठवडा ५, २०१५''' | 188980 | 54815 | 48907 |- | '''आठवडा ६, २०१५''' | 145084 | 56548 | 53789 |- | आठवडा ७, २०१५ | 148482 | 52933 | 54258 |- | आठवडा ८, २०१५ | 146467 | 54060 | 54562 |- | '''आठवडा ९, २०१५''' | 152047 | 51124 | 49906 |- | आठवडा ४१, २०१५ | <u>116598</u> | 36992 | 73520 |- | आठवडा ४२, २०१५ | 130938 | 31835 | 65013 |- | आठवडा ४३, २०१५ | 131511 | 38710 | 70591 |- | आठवडा ४४, २०१५ | 165337 | 40127 | 72732 |- | आठवडा ४६, २०१५ | 136053 | 51156 | 69438 |- | आठवडा ४७, २०१५ | 135135 | 46622 | 74119 |- | आठवडा ४८, २०१५ | 159022 | 52267 | 90559 |- | आठवडा ४९, २०१५ | 145301 | 41435 | 80690 |- | आठवडा ५१, २०१५ | 152099 | 34825 | 77862 |- | आठवडा ५२, २०१५ | 184804 | 42428 | 79672 |- | आठवडा १, २०१६ | 165110 | 44311 | 93040 |- | आठवडा ३, २०१६ | 177406 | 45468 | 95476 |- | आठवडा ४, २०१६ | 158815 | 57249 | 87026 |- | आठवडा ५, २०१६ | 152180 | 50095 | 96885 |- | आठवडा ६, २०१६ | 129231 | 48180 | 88545 |- | आठवडा ७, २०१६ | 139810 | 46968 | 95409 |- | आठवडा ८, २०१६ | 133880 | 42576 | 103425 |- | आठवडा ९, २०१६ | 131479 | 39096 | 99583 |- | आठवडा १०, २०१६ | 146713 | 40848 | 107053 |- | आठवडा १२, २०१६ | 139628 | 31643 | 92255 |- | आठवडा १४, २०१६ | 132345 | <u>23826</u> | 91262 |- | आठवडा १५, २०१६ | 139585 | 29434 | 93215 |- | आठवडा १६, २०१६ | 134767 | 24566 | 88538 |- | आठवडा २०, २०१६ | 128817 | – | 96591 |- | आठवडा २१, २०१६ | 130701 | – | 96557 |- | आठवडा २२, २०१६ | 141185 | 33456 | 97334 |- | आठवडा २३, २०१६ | 138347 | 31825 | 104113 |- | आठवडा २४, २०१६ | 147472 | 33025 | 101827 |- | आठवडा २५, २०१६ | 157360 | 38890 | 105423 |- | आठवडा २६, २०१६ | 158835 | 38973 | 116161 |- | आठवडा २७, २०१६ | 155081 | 35334 | 96417 |- | आठवडा २८, २०१६ | 147899 | – | 92493 |- | आठवडा २९, २०१६ | 159998 | 36748 | 99860 |- | आठवडा ३०, २०१६ | 169090 | – | 94972 |- | आठवडा ३१, २०१६ | 192331 | – | 91522 |- | आठवडा ३४, २०१६ | 181377 | 42442 | 90602 |- | आठवडा ३७, २०१६ | 172864 | 43296 | 79387 |- | आठवडा ३८, २०१६ | 183701 | 40814 | 81258 |- | आठवडा ३९, २०१६ | 218145 | 40387 | 72348 |- | आठवडा ४०, २०१६ | 301302 | 42667 | 83114 |- | आठवडा ४१, २०१६ | 206839 | 46454 | 91054 |- | आठवडा ४२, २०१६ | 217326 | 43673 | 81303 |- | आठवडा ४३, २०१६ | 224620 | 37320 | 74326 |- | आठवडा ४५, २०१६ | 204578 | 43791 | 81644 |- | आठवडा ४७, २०१६ | 206249 | – | 73936 |- | आठवडा ४८, २०१६ | 214067 | – | 84348 |- | आठवडा ४९, २०१६ | 198986 | – | 90745 |- | आठवडा ५०, २०१६ | 196641 | 43214 | 91005 |- | आठवडा ५१, २०१६ | 215008 | 42531 | 89130 |- | आठवडा ५२, २०१६ | 236067 | 42751 | 78216 |- | आठवडा १, २०१७ | 230958 | 43370 | 78554 |- | आठवडा २, २०१७ | 233926 | 42909 | 75031 |- | आठवडा ३, २०१७ | 236539 | 43332 | 73594 |- | आठवडा ६, २०१७ | 230948 | 55460 | 77355 |- | आठवडा ८, २०१७ | 272174 | – | 75169 |- | आठवडा ९, २०१७ | 274216 | 54864 | 88598 |- | आठवडा ११, २०१७ | 265163 | 61593 | 98544 |- | आठवडा १३, २०१७ | 293702 | 57948 | 91051 |- | आठवडा १५, २०१७ | 267808 | 59991 | 70757 |- | आठवडा १९, २०१७ | 235347 | 57600 | 65586 |- | आठवडा २०, २०१७ | 220799 | 55161 | 70908 |- | आठवडा २१, २०१७ | 222712 | 56160 | 63875 |- | आठवडा २२, २०१७ | 219568 | 63204 | 70550 |- | आठवडा २४, २०१७ | 221553 | 63605 | 72985 |- | आठवडा ३३, २०१७ | 257539 | 69131 | 79246 |- | आठवडा ३४, २०१७ | 257421 | 64512 | 74447 |- | '''आठवडा ३७, २०१७''' | 268115 | 73601 | 71604 |- | '''आठवडा ३९, २०१७''' | 262431 | 73229 | 63988 |- | '''आठवडा ४१, २०१७''' | 253552 | 82552 | 78747 |- | आठवडा ४२, २०१७ | 326060 | 71287 | 71796 |- | आठवडा ४३, २०१७ | 261241 | 72736 | 80684 |- | '''आठवडा ४४, २०१७''' | 258321 | 92547 | 82310 |- | '''आठवडा ४५, २०१७''' | 278286 | 80855 | 76507 |- | आठवडा ४६, २०१७ | 274622 | 82967 | 100775 |- | आठवडा ४७, २०१७ | 304537 | 85851 | 90173 |- | आठवडा ४८, २०१७ | 308352 | 97506 | 98834 |- | '''आठवडा ४९, २०१७''' | 296031 | 105108 | 99426 |- | '''आठवडा ५१, २०१७''' | 289264 | 112993 | 96937 |- | '''आठवडा ५२, २०१७''' | 298716 | 120047 | 109538 |- | '''आठवडा १, २०१८''' | 282378 | 118065 | 106575 |- | '''आठवडा २, २०१८''' | 310002 | 118629 | 112427 |- | '''आठवडा ३, २०१८''' | 269154 | 136615 | 123266 |- | '''आठवडा ४, २०१८''' | 284021 | 120100 | 118306 |- | आठवडा ५, २०१८ | 285703 | 109858 | 136758 |- | आठवडा ६, २०१८ | 294067 | 108878 | 133153 |- | आठवडा ७, २०१८ | 317116 | 108829 | 121661 |- | आठवडा ८, २०१८ | 295967 | 112425 | 127436 |- | आठवडा ९, २०१८ | 259910 | 107665 | 119366 |- | '''आठवडा १०, २०१८''' | 261045 | 115762 | 114326 |- | आठवडा ११, २०१८ | 260018 | 110022 | 111009 |- | '''आठवडा १२, २०१८''' | 277301 | 115108 | 110294 |- | आठवडा १३, २०१८ | 307823 | 116461 | 117859 |- | '''आठवडा १४, २०१८''' | 278476 | 119931 | 115198 |- | '''आठवडा १५, २०१८''' | 259859 | 102852 | 94339 |- | आठवडा १६, २०१८ | 300828 | 106532 | 112566 |- | आठवडा १७, २०१८ | 281431 | 99481 | 109235 |- | आठवडा १८, २०१८ | 276315 | 99073 | 99919 |- | आठवडा १९, २०१८ | 281654 | 91602 | 101957 |- | आठवडा २०, २०१८ | 259587 | 99096 | 103442 |- | आठवडा २१, २०१८ | 287651 | 97024 | 112528 |- | आठवडा २२, २०१८ | 321762 | 102496 | 112458 |- | आठवडा २३, २०१८ | 299493 | 94825 | 106946 |- | आठवडा २४, २०१८ | 301882 | 109095 | 125812 |- | आठवडा २५, २०१८ | 274720 | 108561 | 125676 |- | आठवडा २६, २०१८ | 285175 | 103300 | 125842 |- | आठवडा २७, २०१८ | 282012 | 102911 | 123112 |- | आठवडा २८, २०१८ | 276783 | 108315 | 136974 |- | आठवडा २९, २०१८ | 279070 | 116852 | 145457 |- | आठवडा ३०, २०१८ | 326009 | 130882 | 131036 |- | '''आठवडा ३१, २०१८''' | 320505 | 124150 | 117616 |- | '''आठवडा ३२, २०१८''' | 293576 | 128885 | 122631 |- | आठवडा ३३, २०१८ | 326283 | 116534 | 134158 |- | आठवडा ३४, २०१८ | 396005 | 131137 | 134670 |- | आठवडा ३५, २०१८ | 348251 | 135758 | 143046 |- | आठवडा ३६, २०१८ | 380270 | 135043 | 139995 |- | आठवडा ३७, २०१८ | 334391 | 124987 | 136791 |- | '''आठवडा ३८, २०१८''' | 343864 | 124630 | 121367 |- | आठवडा ३९, २०१८ | 332448 | 123423 | 124713 |- | '''आठवडा ४०, २०१८''' | 377789 | 123882 | 123609 |- | '''आठवडा ४१, २०१८''' | 364531 | 140521 | 133337 |- | '''आठवडा ४२, २०१८''' | 336449 | 143735 | 133325 |- | आठवडा ४३, २०१८ | 406700 | 129570 | 138745 |- | आठवडा ४४, २०१८ | 417072 | 124154 | 129784 |- | '''आठवडा ४५, २०१८''' | 348050 | 133115 | 124081 |- | '''आठवडा ४६, २०१८''' | 411590 | 135799 | 131606 |- | '''आठवडा ४७, २०१८''' | 393374 | 150376 | 141146 |- | आठवडा ४८, २०१८ | 419693 | 147486 | 147991 |- | आठवडा ४९, २०१८ | 361943 | 142194 | 164949 |- | आठवडा ५०, २०१८ | 392454 | 129360 | 159632 |- | आठवडा ५१, २०१८ | 394208 | 123367 | 147681 |- | आठवडा ५२, २०१८ | 347766 | 124342 | 156468 |- | आठवडा १, २०१९ | 387989 | 117599 | 139842 |- | आठवडा २, २०१९ | 422147 | 120428 | 144346 |- | आठवडा ३, २०१९ | '''464115''' | 110898 | 155386 |- | आठवडा ४, २०१९ | 406393 | 106945 | 138793 |- | आठवडा ५, २०१९ | 382590 | 117609 | 149144 |- | आठवडा १३, २०१९ | 270826 | 83940 | 137813 |- | आठवडा १४, २०१९ | 288773 | 74567 | 147752 |- | आठवडा १५, २०१९ | 282445 | 77573 | 133343 |- | आठवडा १६, २०१९ | 281477 | 72953 | 129639 |- | आठवडा १७, २०१९ | 280861 | 79805 | 131084 |- | आठवडा १८, २०१९ | 294314 | 77968 | 128764 |- | आठवडा १९, २०१९ | 291973 | 73590 | 151519 |- | आठवडा २०, २०१९ | 295804 | 71732 | 146157 |- | आठवडा २१, २०१९ | 308845 | 72452 | 143293 |- | आठवडा २२, २०१९ | 326966 | 88653 | 162224 |- | आठवडा २३, २०१९ | 322264 | 99731 | 163971 |- | आठवडा २४, २०१९ | 291105 | 88442 | 161783 |- | आठवडा २५, २०१९ | 325535 | 92762 | 161177 |- | आठवडा २६, २०१९ | 346428 | 92931 | 162596 |- | आठवडा २७, २०१९ | 376652 | 94911 | 163279 |- | आठवडा २८, २०१९ | 379312 | 97017 | 175923 |- | आठवडा २९, २०१९ | 383723 | 109059 | 177330 |- | आठवडा ३०, २०१९ | 392573 | 115000 | 182037 |- | आठवडा ३१, २०१९ | 374086 | 115591 | 187549 |- | आठवडा ३२, २०१९ | 349956 | 99778 | 173343 |- | आठवडा ३३, २०१९ | 357747 | 101854 | 159958 |- | आठवडा ३४, २०१९ | 377167 | 103850 | 174520 |- | आठवडा ३५, २०१९ | 376630 | 108990 | 190594 |- | आठवडा ३६, २०१९ | 331112 | 111431 | 163779 |- | आठवडा ३७, २०१९ | 344125 | 116552 | 165067 |- | आठवडा ३८, २०१९ | 357694 | 121142 | 164126 |- | आठवडा ३९, २०१९ | 400445 | 112897 | 150342 |- | आठवडा ४०, २०१९ | 370929 | 109130 | 173676 |- | आठवडा ४१, २०१९ | 328695 | 108934 | 159818 |- | आठवडा ४२, २०१९ | 361434 | 111628 | 167812 |- | आठवडा ४३, २०१९ | 386006 | 106247 | 167787 |- | आठवडा ४४, २०१९ | 349806 | 112878 | 184211 |- | आठवडा ४५, २०१९ | 340143 | 128884 | 172204 |- | आठवडा ४६, २०१९ | 324882 | 135522 | 173202 |- | आठवडा ४७, २०१९ | 313622 | 135131 | 177381 |- | आठवडा ४८, २०१९ | 287322 | 126068 | 194756 |- | आठवडा ४९, २०१९ | 321077 | 135338 | 207733 |- | आठवडा ५०, २०१९ | 304906 | 153739 | 197417 |- | आठवडा ५१, २०१९ | 326317 | 151815 | 216464 |- | आठवडा ५२, २०१९ | 311846 | 158346 | 213126 |- | आठवडा ५३, २०१९ | 323003 | 171788 | 215389 |- | आठवडा १, २०२० | 294962 | 160992 | 208545 |- | आठवडा २, २०२० | 272232 | 163323 | 203635 |- | आठवडा ३, २०२० | 311192 | 156708 | 192178 |- | आठवडा ४, २०२० | 255306 | 155476 | 200738 |- | आठवडा ५, २०२० | 267906 | 147080 | 220814 |- | आठवडा ६, २०२० | 279752 | 150691 | 209147 |- | आठवडा ७, २०२० | 263658 | 157812 | '''231619''' |- | आठवडा ८, २०२० | 270060 | 164602 | 211164 |- | आठवडा ९, २०२० | 246225 | 148310 | 214105 |- | आठवडा १०, २०२० | 269087 | 162004 | 197203 |- | आठवडा ११, २०२० | 242185 | 172976 | 179795 |- | '''आठवडा १२, २०२०''' | 231633 | 110625 | 91210 |- | आठवडा १३, २०२० | 185385 | 53021 | 55090 |- | आठवडा १४, २०२० | 167099 | – | 46830 |- | आठवडा १५, २०२० | 166368 | 54850 | – |- | आठवडा १६, २०२० | 165090 | 51356 | – |- | आठवडा १७, २०२० | 120627 | 61236 | – |- | आठवडा १८, २०२० | 118967 | 63263 | – |- | आठवडा १९, २०२० | 123957 | 75365 | – |- | आठवडा २०, २०२० | 132415 | 69226 | – |- | आठवडा २१, २०२० | 139200 | 68863 | – |- | आठवडा २२, २०२० | 131262 | 54740 | – |- | आठवडा २३, २०२० | 147730 | 73950 | – |- | आठवडा २५, २०२० | 127471 | 96613 | – |- | आठवडा २६, २०२० | 133930 | 112522 | – |- | '''आठवडा २७, २०२०''' | 135296 (133) | 140429 (138) | 51897 (51) |- | आठवडा २८, २०२० | 234661 | 173602 | 60871 |- | आठवडा २९, २०२० | 246298 | 183016 | 87569 |- | आठवडा ३०, २०२० | 267266 | 180246 | 112154 |- | आठवडा ३१, २०२० | 285583 | 158749 (156) | 108156 |- | आठवडा ३२, २०२० | 320814 | 196709 | 120907 |- | आठवडा ३३, २०२० | 314032 | 230445 (228) | 114969 |- | आठवडा ३४, २०२० | 284536 (280) | 239530 (235) | 107986 (106) |- | आठवडा ३५, २०२० | 297805 | 243499 (239) | 118224 |- | आठवडा ३६, २०२० | 267401 | 215314 | 116782 |- | आठवडा ३७, २०२० | 323358 | 263020 | 131294 |- | '''आठवडा ३८, २०२०''' | 278321 (274) | 292491 (287) | 131405 |- | आठवडा ३९, २०२० | 286669 | 309348 (304) | 132566 |- | आठवडा ४०, २०२० | 278336 (274) | 318029 (313) | 132239 |- | आठवडा ४१, २०२० | 256452 | 308236 | 129599 |- | आठवडा ४२, २०२० | 243843 (240) | 331071 (325) | 128080 |- | आठवडा ४३, २०२० | 257075 (253) | 354112 (348) | 128211 |- | आठवडा ४४, २०२० | 266612 (262) | 371683 (365) | 125455 |- | आठवडा ४५, २०२० | 242736 | 369106 | 121535 |- | आठवडा ४६, २०२० | 236004 | 356188 | 116770 |- | आठवडा ४७, २०२० | 243216 (239) | 371276 (365) | 117627 |- | आठवडा ४८, २०२० | 236653 | 371824 | 128741 |- | आठवडा ४९, २०२० | 220567 | 356665 | 143803 |- | आठवडा ५०, २०२० | 231557 | 386603 | 134398 |- | आठवडा ५१, २०२० | 231327 | 383734 | 117752 |- | आठवडा ५२, २०२० | 226132 | '''407074''' | 123113 |- | आठवडा १, २०२१ | 212907 | 378111 | 121501 |- | आठवडा २, २०२१ | 222329 | 368275 | 121141 |- | आठवडा ३, २०२१ | 236601 | 356805 | 128359 |- | आठवडा ४, २०२१ | 226462 | 376411 | 128355 |- | आठवडा ५, २०२१ | 241260 | 374013 | 137082 |- | आठवडा ६, २०२१ | 222154 | 368817 | 120225 |- | आठवडा ७, २०२१ | 225277 | 362679 | 115057 |} == वाहिन्यांची टीआरपी भाग २ == {| class="wikitable sortable" ! आठवडा आणि वर्ष ! [[स्टार प्रवाह]] ! [[झी मराठी]] ! [[कलर्स मराठी]] ! [[झी टॉकीज]] |- | आठवडा ८, २०२१ | 1016 | 668 | 361 | 259 |- | आठवडा ९, २०२१ | 996 | 669 | 370 | 280 |- | आठवडा १०, २०२१ | 1073.51 | 681.7 | 350.47 | 286.19 |- | आठवडा ११, २०२१ | 1053.28 | 606.56 | 351.19 | 266.43 |- | आठवडा १२, २०२१ | 1082.2 | 657.9 | 369.9 | 302.89 |- | आठवडा १३, २०२१ | 1104.67 | 685.62 | 363.68 | 315.58 |- | आठवडा १४, २०२१ | 1317.92 (405) | 710.42 (218) | 380.33 (117) | 311.85 |- | आठवडा १५, २०२१ | 1215.16 | 620.16 | 350.08 | 339.39 |- | '''आठवडा १६, २०२१''' | <u>872.38</u> | 606.78 | <u>244.7</u> | 359.98 |- | '''आठवडा १७, २०२१''' | 905.88 | 561.35 | 266.98 | 410.3 |- | '''आठवडा १८, २०२१''' | 1192.27 (366) | 601.67 (185) | 315.26 (97) | 404.31 |- | आठवडा १९, २०२१ | 1227.87 | 675.88 | 352.87 |- | '''आठवडा २०, २०२१''' | 1012.39 | 621.55 | 323.56 | 330.35 |- | आठवडा २१, २०२१ | 1157.45 (355) | 706.53 (217) | 388.49 | 353.59 |- | आठवडा २२, २०२१ | 1180.5 | 711.16 | 370.32 | 360.95 |- | आठवडा २३, २०२१ | 1239.43 (380) | 648.76 (199) | 376.31 (116) |- | आठवडा २४, २०२१ | 1202.96 | 645.39 | 405.62 |- | आठवडा २५, २०२१ | 1179.75 | 650.95 | 391.14 |- | आठवडा २६, २०२१ | 1230.57 | 636.42 | 391.11 |- | आठवडा २७, २०२१ | 1308.31 | 638.55 | 402.57 |- | आठवडा २८, २०२१ | 1306.51 | 671.35 | 407.29 |- | '''आठवडा २९, २०२१''' | 1350.29 | 615.5 | 426.66 | '''488.88''' |- | आठवडा ३०, २०२१ | 1439.23 (442) | 625.27 (192) | 447.99 (138) |- | आठवडा ३१, २०२१ | 1460.2 | 638.33 | 496.78 |- | आठवडा ३२, २०२१ | 1359.68 | 638.71 | 541.23 |- | आठवडा ३३, २०२१ | 1478.59 (454) | 656.17 | 572.48 |- | आठवडा ३४, २०२१ | 1365.04 (419) | 623.27 | 565.86 |- | आठवडा ३५, २०२१ | 1457.01 | 719.88 | 563.64 |- | आठवडा ३६, २०२१ | 1434.7 | 646.53 | 569.69 |- | आठवडा ३७, २०२१ | 1519.22 (466) | 658.66 (202) | 522.83 (160) |- | आठवडा ३८, २०२१ | 1507.05 | 673.96 | 587.73 |- | आठवडा ३९, २०२१ | 1419.85 | 671.6 | 562.29 |- | आठवडा ४०, २०२१ | 1263.24 | 626.12 | 528.18 |- | आठवडा ४१, २०२१ | 1347.61 | 646.98 | 562.99 |- | आठवडा ४२, २०२१ | 1402.23 | 709.72 | '''611.56''' |- | आठवडा ४३, २०२१ | 1349.95 | 659.17 | 567.4 |- | आठवडा ४४, २०२१ | 1354.91 | 737.81 | 485.84 |- | आठवडा ४५, २०२१ | 1475.55 (453) | 643.09 (197) | 514.55 (158) |- | आठवडा ४६, २०२१ | 1559.13 (479) | 638.5 (196) | 540.93 (166) |- | आठवडा ४७, २०२१ | 1528.44 (469) | 715.37 (220) | 576.38 (177) |- | आठवडा ४८, २०२१ | 1499.47 | 674.12 | 588.48 |- | आठवडा ४९, २०२१ | 1512.08 | 691.66 | 556.1 |- | आठवडा ५०, २०२१ | 1425.54 | 645.51 | 564.37 |- | आठवडा ५१, २०२१ | 1396.85 | 718.15 | 526.02 |- | आठवडा ५२, २०२१ | 1457.32 | 714.42 | 463.07 |- | आठवडा १, २०२२ | 1578.27 | 695.06 | 430.32 |- | आठवडा २, २०२२ | 1492.66 | 668.41 | 468.57 |- | आठवडा ३, २०२२ | 1474.24 | 636.87 | 484.15 |- | आठवडा ४, २०२२ | 1442.81 | 609.23 | 512.4 |- | आठवडा ५, २०२२ | 1372.02 | 742.99 | 471.2 |- | आठवडा ६, २०२२ | 1321.8 | 609.9 | 468.64 |- | आठवडा ७, २०२२ | 1326.7 | 609.41 | 423.05 |- | आठवडा ८, २०२२ | 1415.89 | 605.05 | 414.58 |- | आठवडा ९, २०२२ | 1451.78 | 596.76 | 392.41 |- | आठवडा १०, २०२२ | 1447.35 (444) | 572.46 (176) | 369.16 (113) |- | आठवडा ११, २०२२ | 1434.9 | 562.99 | 384.35 |- | आठवडा १२, २०२२ | 1445.64 | 546.65 | 405.62 |- | आठवडा १३, २०२२ | 1396.25 | 550.42 | 430.03 |- | आठवडा १४, २०२२ | 1465.01 | 441.22 | 395.48 |- | आठवडा १५, २०२२ | 1319.68 | 472.63 | 379.31 |- | आठवडा १६, २०२२ | 1383.18 | 488.56 | 353.63 |- | आठवडा १७, २०२२ | 1377.46 | 470.05 | 323.03 |- | आठवडा १८, २०२२ | 1297.35 | 497.97 | 331.81 |- | आठवडा १९, २०२२ | 1307.16 | 511.6 | 341.48 |- | आठवडा २०, २०२२ | 1225.08 | 512.35 | 316.46 |- | आठवडा २१, २०२२ | 1340.39 | 538.85 | 346.47 |- | आठवडा २२, २०२२ | 1458.19 | 525.84 | 360.34 |- | आठवडा २३, २०२२ | 1358.65 | 568.35 | 385.02 |- | आठवडा २४, २०२२ | 1450.45 | 589.26 | 359.23 |- | आठवडा २५, २०२२ | 1362.04 | 493.6 | 369.7 |- | आठवडा २६, २०२२ | 1364.56 | 514.48 | 404.55 |- | आठवडा २७, २०२२ | 1422.18 | 479.13 | 405.32 |- | आठवडा २८, २०२२ | 1491.22 | 501.36 | 436.67 | 356.36 |- | आठवडा २९, २०२२ | 1462.34 | 527.46 | 439.2 |- | आठवडा ३०, २०२२ | 1396.1 | 539.29 | 409.45 |- | आठवडा ३१, २०२२ | 1470.58 | 496.1 | 431.04 |- | आठवडा ३२, २०२२ | 1482.76 | 460.1 | 439.29 |- | आठवडा ३३, २०२२ | 1547.59 | 467.49 | 460.03 |- | आठवडा ३४, २०२२ | 1568.57 | 538.99 | 430.36 |- | आठवडा ३५, २०२२ | 1395.34 | 434.99 | 382.41 |- | आठवडा ३६, २०२२ | 1334.86 | 423.57 | 355.05 |- | आठवडा ३७, २०२२ | 1611.16 | 477.11 | 446.23 |- | आठवडा ३८, २०२२ | 1549.77 | 473.27 | 446.47 |- | आठवडा ३९, २०२२ | 1473.29 | 455.1 | 393.99 |- | आठवडा ४०, २०२२ | 1536.17 | 428.09 | 419.81 |- | आठवडा ४१, २०२२ | 1558.64 | 457.97 | 397.42 |- | आठवडा ४२, २०२२ | 1577.06 | 459.76 | 391.03 |- | आठवडा ४३, २०२२ | 1542.64 | 447.01 | 399.59 |- | आठवडा ४४, २०२२ | 1631.41 | 443.51 | 394.15 |- | आठवडा ४५, २०२२ | 1633.9 (502) | 437.97 (134) | 404.76 (124) |- | आठवडा ४६, २०२२ | 1622.17 | 460.65 | 418.24 |- | आठवडा ४७, २०२२ | 1624.24 | 462.07 | 448.78 |- | आठवडा ४८, २०२२ | 1636.78 (502) | 454.8 (140) | 444.26 (136) |- | '''आठवडा ४९, २०२२''' | 1602.33 | 439.14 (135) | 473.48 (145) |- | '''आठवडा ५०, २०२२''' | 1588.57 | 473.08 (145) | 507.52 (156) |- | '''आठवडा ५१, २०२२''' | 1518.51 | 449.74 | 479.44 |- | आठवडा ५२, २०२२ | 1568.14 | 502.6 | 475.11 |- | '''आठवडा १, २०२३''' | 1580.37 | 447.73 | 475.05 |- | '''आठवडा २, २०२३''' | 1605.64 | 429.89 | 471.22 |- | आठवडा ३, २०२३ | 1694.4 (520) | 446.44 (137) | 427.98 (131) |- | '''आठवडा ४, २०२३''' | 1615.59 | 411.25 | 416.82 |- | '''आठवडा ५, २०२३''' | 1612.77 | 420.19 | 430.05 |- | आठवडा ६, २०२३ | 1590.01 | 456.61 | 415.26 |- | आठवडा ७, २०२३ | 1634.23 (502) | 429.37 (132) | 401.25 (123) |- | '''आठवडा ८, २०२३''' | 1212.51 | <u>288.93</u> | 585.59 |- | '''आठवडा ९, २०२३''' | 1603.44 | 449.03 | 497.7 |- | '''आठवडा १०, २०२३''' | 1569.31 | 414.34 | 428.73 |- | आठवडा ११, २०२३ | 1554.68 | 433.96 | 403.41 |- | आठवडा १२, २०२३ | 1574.25 (484) | 444.46 (137) | 395.56 (122) |- | आठवडा १३, २०२३ | 1498.26 (460) | 511.91 (157) | 467.7 (144) |- | आठवडा १४, २०२३ | 1375.32 (423) | 416.89 (128) | 371 (114) |- | '''आठवडा १५, २०२३''' | 1269.91 (390) | 378.41 (116) | 413.51 (127) |- | आठवडा १६, २०२३ | 1301.83 | 407.58 | 406.54 |- | आठवडा १७, २०२३ | 1318.56 (405) | 391.63 (120) | 379.7 (117) |- | '''आठवडा १८, २०२३''' | 1339.34 (411) | 371.13 (114) | 412.84 (127) |- | आठवडा १९, २०२३ | 1286.86 | 380.25 | 371.45 |- | '''आठवडा २०, २०२३''' | 1346.82 | 363.42 | 411.51 |- | '''आठवडा २१, २०२३''' | 1303.9 | 357.37 | 375.98 |- | '''आठवडा २२, २०२३''' | 1421.59 | 357.09 (110) | 410.91 (126) |- | आठवडा २३, २०२३ | 1436.51 | 428.75 | 424.85 |- | आठवडा २४, २०२३ | 1380.19 | 441.8 | 412.97 |- | आठवडा २५, २०२३ | 1494.46 (459) | 431.61 (133) | 407.71 (125) |- | आठवडा २६, २०२३ | 1471.83 | 428.82 | 424.45 |- | '''आठवडा २७, २०२३''' | 1551.81 | 424.57 | 448.48 |- | आठवडा २८, २०२३ | 1540.29 | 459.48 | 438.49 |- | आठवडा २९, २०२३ | 1567.47 | 454.74 | 435.1 |- | '''आठवडा ३०, २०२३''' | 1508.66 | 435.32 | 453.8 |- | आठवडा ३१, २०२३ | 1560.58 | 456.38 | 431.59 |- | '''आठवडा ३२, २०२३''' | 1529.91 | 462.08 | 468.06 | 401.82 |- | '''आठवडा ३३, २०२३''' | 1632.16 | 439.67 | 491.61 | 372.9 |- | आठवडा ३४, २०२३ | 1759.39 (540) | 481.48 | 470.61 | 398.86 |- | आठवडा ३५, २०२३ | 1623.6 | 463.37 | 437.79 | 345.53 |- | आठवडा ३६, २०२३ | 1711.62 | 495.74 | 450.22 |- | आठवडा ३७, २०२३ | 1611.2 | 452.15 | 443.18 |- | आठवडा ३८, २०२३ | 1464.38 | 436.62 | 430.23 |- | '''आठवडा ३९, २०२३''' | 1595.61 | 439.45 | 449.83 |- | आठवडा ४०, २०२३ | 1832.75 | 534.45 | 471.24 |- | आठवडा ४१, २०२३ | 1731.7 | 464.07 | 410.51 |- | आठवडा ४२, २०२३ | 1714.47 | 436.39 | 378.07 |- | आठवडा ४३, २०२३ | 1675.23 (514) | 436.79 (134) | 382.22 (117) |- | आठवडा ४४, २०२३ | 1674.78 | 437.71 | 395.13 |- | आठवडा ४५, २०२३ | 1676.04 | 465.46 | 389.51 |- | आठवडा ४६, २०२३ | 1570.88 | 402.18 |- | आठवडा ४७, २०२३ | 1747.41 | 449.75 | 377.93 |- | आठवडा ४८, २०२३ | 1761.46 (541) | 435.11 (134) | 353.73 (109) |- | आठवडा ४९, २०२३ | 1719.91 | 490.56 | 376.78 |- | आठवडा ५०, २०२३ | 1735.55 | 479.65 | 407.41 |- | आठवडा ५१, २०२३ | 1776.16 | 488.23 | 375.09 |- | आठवडा ५२, २०२३ | 1708.4 | 463.56 | 376.35 |- | आठवडा १, २०२४ | 1715.59 | 443.04 | 389.05 |- | आठवडा २, २०२४ | 1678.98 | 469.49 | 365.2 |- | आठवडा ३, २०२४ | 1688.83 | 462.43 |- | आठवडा ४, २०२४ | 1581.72 | 482.97 | 385.78 |- | आठवडा ५, २०२४ | 1625.23 | 488.22 | 394.09 |- | आठवडा ६, २०२४ | 1684.54 | 468.92 | 395.36 |- | आठवडा ७, २०२४ | 1653.98 | 491.33 | 373.85 |- | आठवडा ८, २०२४ | 1584.28 | 468.08 | 372.46 |- | आठवडा ९, २०२४ | 1573.99 | 462.86 | 359.59 |- | आठवडा १०, २०२४ | 1661.25 | 452.23 | 348.24 |- | आठवडा ११, २०२४ | 1749.5 | 453.71 | 329.89 |- | आठवडा १२, २०२४ | '''1901.83''' | 494.67 | 297.83 |- | आठवडा १३, २०२४ | 1707.26 | 523.69 |- | आठवडा १४, २०२४ | 1664.11 | 511.27 |- | आठवडा १५, २०२४ | 1625.35 | 506.08 |- | आठवडा १६, २०२४ | 1428.67 | 532.85 |- | आठवडा १७, २०२४ | 1460.6 | 521.18 |- | आठवडा १८, २०२४ | 1463.86 | 529.87 |- | आठवडा १९, २०२४ | 1441.16 | 515.6 |- | आठवडा २०, २०२४ | 1327.15 | 487.3 |- | आठवडा २१, २०२४ | 1415.2 | 477.59 |- | आठवडा २२, २०२४ | 1558.87 | 533.58 |- | आठवडा २३, २०२४ | 1455.71 | 503.52 |- | आठवडा २४, २०२४ | 1483.34 | 510.4 |- | आठवडा २५, २०२४ | 1501.4 | 538.17 |- | आठवडा २६, २०२४ | 1489.54 | 548.48 |- | आठवडा २७, २०२४ | 1475.31 | 532.05 |- | आठवडा २८, २०२४ | 1477.57 | 540.71 |- | आठवडा २९, २०२४ | 1544.32 | 536.04 | | 353.71 |- | आठवडा ३०, २०२४ | 1567.88 | 502.65 |- | आठवडा ३१, २०२४ | 1676.29 | 494.1 | | 321.47 |- | आठवडा ३२, २०२४ | 1582.73 | 522.67 | 341.47 |- | आठवडा ३३, २०२४ | 1509.66 | 532.49 | 362.56 |- | आठवडा ३४, २०२४ | 1457.21 | 491.63 | 347.83 |- | आठवडा ३५, २०२४ | 1629.42 | 545.08 | 451.41 |- | आठवडा ३६, २०२४ | 1781.63 | 549.18 | 459.94 |- | आठवडा ३७, २०२४ | 1598 | 494.67 | 449.82 |- | आठवडा ३८, २०२४ | 1663.68 | 498.3 | 464.75 |- | '''आठवडा ३९, २०२४''' | 1606.35 | 496.92 | 540.59 |- | '''आठवडा ४०, २०२४''' | 1552.43 | 493.84 | 562.73 |- | आठवडा ४१, २०२४ | 1574.26 | 529.18 | 385.76 |- | आठवडा ४२, २०२४ | 1553.06 | 558.5 |- | आठवडा ४३, २०२४ | 1659.63 | 559.19 |- | आठवडा ४४, २०२४ | 1592.41 | 612.19 |- | आठवडा ४५, २०२४ | 1621.18 | 566.71 |- | आठवडा ४६, २०२४ | 1615.65 | 563.94 |- | आठवडा ४७, २०२४ | 1634.63 | 557.37 |- | आठवडा ४८, २०२४ | 1604.49 | 544.96 |- | आठवडा ४९, २०२४ | 1630.64 | 536.81 |- | आठवडा ५०, २०२४ | 1576.71 | 538.73 |- | आठवडा ५१, २०२४ | 1617.37 | 517.17 |- | आठवडा ५२, २०२४ | 1560.53 | 562.48 |- | आठवडा ५३, २०२४ | 1570.87 | 579.49 |} == वाहिन्यांची टीआरपी भाग ३ == {| class="wikitable sortable" ! आठवडा आणि वर्ष ! [[स्टार प्रवाह]] ! [[झी मराठी]] ! [[सन मराठी]] |- | आठवडा १, २०२५ | 1536.32 | 597.76 |- | आठवडा २, २०२५ | 1532.67 | 647.9 |- | आठवडा ३, २०२५ | 1521.6 | 646.67 |- | आठवडा ४, २०२५ | 1488.7 | 687.57 | 264.47 |- | आठवडा ५, २०२५ | 1438.9 | 654.33 | 277.06 |- | आठवडा ६, २०२५ | 1697.05 | 627.72 | 268.05 |- | आठवडा ७, २०२५ | 1619.74 | 593.48 |- | आठवडा ८, २०२५ | 1534.75 | 585.68 |- | आठवडा ९, २०२५ | 1613.16 | 589.94 |- | आठवडा १०, २०२५ | 1528.25 | 600.66 |- | आठवडा ११, २०२५ | 1666.29 | 686.99 | 306.44 |- | आठवडा १२, २०२५ | 1506.31 | 630.74 |- | आठवडा १३, २०२५ | 1510.23 | 583.68 |- | आठवडा १४, २०२५ | 1511.08 | 591.14 |- | आठवडा १५, २०२५ | 1419.57 | 575.19 |- | आठवडा १६, २०२५ | 1361.08 | 588.09 |- | आठवडा १७, २०२५ | 1363.2 | 604.27 |- | आठवडा १८, २०२५ | 1246.91 | 577.87 |- | आठवडा १९, २०२५ | 1308.69 | 572.0 |- | आठवडा २०, २०२५ | 1189.4 | 561.12 |- | आठवडा २१, २०२५ | 1355.31 | 562.09 |- | आठवडा २२, २०२५ | 1407.17 | 611.3 |- | आठवडा २३, २०२५ | 1469.89 | 668.48 |- | आठवडा २४, २०२५ | 1441.44 | 613.14 |- | आठवडा २५, २०२५ | 1417.13 | 632.94 |- | आठवडा २६, २०२५ | 1414.68 | 683.25 | 296.14 |- | आठवडा २७, २०२५ | 1458.56 | 662.22 |- | आठवडा २८, २०२५ | 1446.1 | 696.55 | 313.65 |- | आठवडा २९, २०२५ | 1460 | 675.11 | 299.55 |- | आठवडा ३०, २०२५ | 1580.55 | 654.88 |- | आठवडा ३१, २०२५ | 1515.8 | 667.89 | 311.23 |- | आठवडा ३२, २०२५ | 1583.35 | 668.95 | 314.38 |- | आठवडा ३३, २०२५ | 1532.29 | 665.64 | 360.25 |- | आठवडा ३४, २०२५ | 1485.28 | 652.38 | 352.08 |- | आठवडा ३५, २०२५ | 1484.16 | 642.21 | 340.52 |- | आठवडा ३६, २०२५ | 1562.75 | 682.63 | 344.19 |- | आठवडा ३७, २०२५ | 1543.17 | 665.51 | 323.66 |- | आठवडा ३८, २०२५ | 1564.75 | 629.58 | 339.9 |- | आठवडा ३९, २०२५ | 1553.55 | 667.42 | 355.03 |- | आठवडा ४०, २०२५ | 1622.45 | 707.91 | 329.07 |- | आठवडा ४१, २०२५ | 1606.03 | 757.07 | 316.59 |- | आठवडा ४२, २०२५ | 1472.12 | 694.8 | 305 |- | आठवडा ४३, २०२५ | 1514.4 | 707.35 | 293.71 |- | आठवडा ४४, २०२५ | 1452.48 | 711.74 | 327.07 |- | आठवडा ४५, २०२५ | 1435.62 | 766.25 | 335.79 |- | आठवडा ४६, २०२५ | 1434.01 | 730.97 | 340.47 |- | आठवडा ४७, २०२५ | 1436.83 | 729.15 | 345.49 |- | आठवडा ४८, २०२५ | 1404.92 | 716.39 | 382.16 |- | आठवडा ४९, २०२५ | 1355.42 | 723.72 | '''382.74''' |- | आठवडा ५०, २०२५ | 1345.6 | 734.73 | 377.75 |- | आठवडा ५१, २०२५ | 1394.16 | '''779.97''' | 351.4 |- | आठवडा ५२, २०२५ | 1378.58 | 752.24 | 365.24 |- | आठवडा १, २०२६ | 1357.74 | 763.55 | 362.75 |- | आठवडा २, २०२६ | 1292.59 | 710.35 | 329.13 |- | आठवडा ३, २०२६ | 1308.05 | 706.6 | 368.8 |- | आठवडा ४, २०२६ | 1213.44 | 693.14 | 338.62 |- | आठवडा ५, २०२६ | 1235.11 | 749.99 | 344.47 |- | आठवडा ६, २०२६ | 1242.97 | 692.78 | 379.95 |- | आठवडा ७, २०२६ | 1252.89 | 707.52 | 348.58 |- | आठवडा ८, २०२६ | 1317.94 | 726.51 | 343.0 |- | आठवडा ९, २०२६ | 1330.63 | 658.7 | 352.96 |- | आठवडा १०, २०२६ | 1219.47 | 679.92 | 346.28 |- | आठवडा ११, २०२६ | 1298.88 | 672.84 | 327.98 |- | आठवडा १२, २०२६ | 1240.08 | 703.02 | 328.56 |- | आठवडा १३, २०२६ | 1101.65 | 645.1 | 373.23<br>मराठी न्यूझ |- | आठवडा १४, २०२६ | 1125.84 | 671.1 | 345.25 |- | आठवडा १५, २०२६ | 1077.5 | 686.3 | 355.56 |- | आठवडा १६, २०२६ | 1057.52 | 686.13 | 362.12 |- | आठवडा १७, २०२६ | 1090.4 | 692.24 | 355.07 |} == २००६-०८ == === आठवडा १६ (१७ ते २३ एप्रिल २००६) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! हिंदी भाषिक मार्केट |- | १ | २० | रात्री ८ | [[या सुखांनो या]] | ०.९ |} === आठवडा ३२ (६ ते १२ ऑगस्ट २००६)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 06/08/2006 to 12/08/2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061019225842/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php4?ch=Zee%20Marathi&startperiod=06/08/2006&endperiod=12/08/2006|archive-date=2006-10-19|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php4?ch=Zee%20Marathi&startperiod=06/08/2006&endperiod=12/08/2006}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ९८ | संध्या. ७.३० | [[झी मराठी पुरस्कार २००६]] | १.९ |} === आठवडा ३९ (२१ ते २७ सप्टेंबर २००८)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 21/09/2008 to 27/09/2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081016221537/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=21/09/2008&endperiod=27/09/2008|archive-date=2008-10-16|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=21/09/2008&endperiod=27/09/2008}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ८८ | रात्री ९.३० | [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] | ०.८५ |} === आठवडा ४५ (२ ते ८ नोव्हेंबर २००८)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 02/11/2008 to 08/11/2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081202064723/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=02/11/2008&endperiod=08/11/2008|archive-date=2008-12-02|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=02/11/2008&endperiod=08/11/2008}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ६७ | रात्री ९.३० | [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] | १.०२ |- | २ | ७९ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | ०.९२ |- | ३ | ९९ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.७७ |} === आठवडा ४६ (९ ते १५ नोव्हेंबर २००८) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ३१ | रात्री ९.३० | [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] | १.२४ |- | २ | ५२ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | ०.९८ |- | ३ | ६८ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.८५ |- style="background:LightGray | ४ | ८१ | रात्री ८ | [[चार दिवस सासूचे (मालिका)|चार दिवस सासूचे]] | ०.८ |- | ५ | ९५ | संध्या. ७ | [[वहिनीसाहेब]] | ०.७१ |} === आठवडा ४७ (१६ ते २२ नोव्हेंबर २००८)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 16/11/2008 to 22/11/2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081208092225/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=16/11/2008&endperiod=22/11/2008|archive-date=2008-12-08|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=16/11/2008&endperiod=22/11/2008}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 16/11/2008 to 22/11/2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081208092518/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=16/11/2008&endperiod=22/11/2008|archive-date=2008-12-08|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=16/11/2008&endperiod=22/11/2008}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | २९ | रात्री ९.३० | [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] | १.१५ |- | २ | ५० | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | ०.९४ |- | ३ | ५८ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.८९ |- | ४ | ६४ | रात्री ८ | [[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]] | ०.८४ |- style="background:LightGray | ५ | ७२ | रात्री ८ | [[चार दिवस सासूचे (मालिका)|चार दिवस सासूचे]] | ०.७८ |- | ६ | ८९ | संध्या. ७ | [[वहिनीसाहेब]] | ०.७ |- style="background:LightGray" | ७ | ९० | रात्री ८.३० | [[ह्या गोजिरवाण्या घरात]] | ०.७ |} === आठवडा ४९ (३० नोव्हेंबर ते ६ डिसेंबर २००८) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ४६ | संध्या. ७.३० | अजय-अतुल लाइव्ह | १.१७ |- | २ | ७४ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.८८ |- style="background:LightGray | ३ | ७९ | रात्री ८ | [[चार दिवस सासूचे (मालिका)|चार दिवस सासूचे]] | ०.८५ |- | ४ | ८४ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | ०.८२ |- style="background:LightGray" | ५ | ९१ | रात्री ८.३० | [[ह्या गोजिरवाण्या घरात]] | ०.७९ |} === आठवडा ५० (७ ते १३ डिसेंबर २००८)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 07/12/2008 to 13/12/2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081231234041/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=07/12/2008&endperiod=13/12/2008|archive-date=2008-12-31|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=07/12/2008&endperiod=13/12/2008}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 07/12/2008 to 13/12/2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081231233959/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=07/12/2008&endperiod=13/12/2008|archive-date=2008-12-31|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=07/12/2008&endperiod=13/12/2008}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ४५ | रात्री ९.३० | [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] | १.३३ |- | २ | ७२ | संध्या. ७.३० | [[नवरा माझा नवसाचा]] | ०.९८ |- | ३ | ७३ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.९८ |- | ४ | ८६ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | ०.९ |- style="background:LightGray | ५ | ९७ | रात्री ८ | [[चार दिवस सासूचे (मालिका)|चार दिवस सासूचे]] | ०.७८ |} === आठवडा ५१ (१४ ते २० डिसेंबर २००८) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ३५ | रात्री ९.३० | [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] | १.४६ |- | २ | ७७ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | १.० |- | ३ | ८८ | संध्या. ७ | [[वहिनीसाहेब]] | ०.९ |- | ४ | ९५ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | ०.८५ |} == २००९ == === आठवडा १ (४ ते १० जानेवारी २००९)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 04/01/2009 to 10/01/2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090122201135/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=04/01/2009&endperiod=10/01/2009|archive-date=2009-01-22|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=04/01/2009&endperiod=10/01/2009}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 04/01/2009 to 10/01/2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090122200948/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV+Marathi&startperiod=04/01/2009&endperiod=10/01/2009|archive-date=2009-01-22|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV+Marathi&startperiod=04/01/2009&endperiod=10/01/2009}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ३३ | रात्री ९.३० | [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] | १.५५ |- | २ | ७३ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.९७ |- style="background:LightGray | ३ | ९२ | रात्री ८ | [[चार दिवस सासूचे (मालिका)|चार दिवस सासूचे]] | ०.८२ |- | ४ | ९६ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | ०.८ |} === आठवडा २ (११ ते १७ जानेवारी २००९) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ३३ | रात्री ९.३० | [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] | १.५३ |- | २ | ७९ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | ०.९५ |- | ३ | ९९ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.८७ |} === आठवडा ३ (१८ ते २४ जानेवारी २००९)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 18/01/2009 to 24/01/2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090208173523/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=18/01/2009&endperiod=24/01/2009|archive-date=2009-02-08|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=18/01/2009&endperiod=24/01/2009}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 18/01/2009 to 24/01/2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090208173041/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=18/01/2009&endperiod=24/01/2009|archive-date=2009-02-08|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=18/01/2009&endperiod=24/01/2009}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | १९ | रात्री ९.३० | [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] | २.० |- | २ | ५५ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | १.११ |- | ३ | ६८ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | १.०२ |- style="background:LightGray | ४ | ७३ | रात्री ८ | [[चार दिवस सासूचे (मालिका)|चार दिवस सासूचे]] | ०.९८ |- | ५ | ८९ | संध्या. ७ | [[वहिनीसाहेब]] | ०.८९ |} === आठवडा ४ (२५ ते ३१ जानेवारी २००९) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- style="background:LightGray | १ | ९३ | रात्री ८ | [[चार दिवस सासूचे (मालिका)|चार दिवस सासूचे]] | ०.८७ |} === आठवडा ५ (१ ते ७ फेब्रुवारी २००९)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 01/02/2009 to 07/02/2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226010253/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=01/02/2009&endperiod=07/02/2009|archive-date=2009-02-26|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=01/02/2009&endperiod=07/02/2009}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 01/02/2009 to 07/02/2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226010125/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=01/02/2009&endperiod=07/02/2009|archive-date=2009-02-26|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=01/02/2009&endperiod=07/02/2009}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | २० | रात्री ९.३० | [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] | २.१ |- style="background:LightGray | २ | ६९ | रात्री ८ | [[चार दिवस सासूचे (मालिका)|चार दिवस सासूचे]] | १.० |- | ३ | ८१ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | ०.९ |- | ४ | ९२ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.८ |- style="background:LightGray | ५ | ९६ | रात्री ८.३० | [[ह्या गोजिरवाण्या घरात]] | ०.८ |} === आठवडा ६ (८ ते १४ फेब्रुवारी २००९)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 08/02/2009 to 14/02/2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090307013359/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=08/02/2009&endperiod=14/02/2009|archive-date=2009-03-07|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=08/02/2009&endperiod=14/02/2009}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 08/02/2009 to 14/02/2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090307013737/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=08/02/2009&endperiod=14/02/2009|archive-date=2009-03-07|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=08/02/2009&endperiod=14/02/2009}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | १० | संध्या. ७.३० | [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] महाअंतिम सोहळा | २.६६ |- | २ | ७८ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | ०.९ |- style="background:LightGray | ३ | ८० | रात्री ८ | [[चार दिवस सासूचे (मालिका)|चार दिवस सासूचे]] | ०.८७ |- | ४ | ९८ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.७७ |} === आठवडा ९ (१ ते ७ मार्च २००९)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 01/03/2009 to 07/03/2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090323024753/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=01/03/2009&endperiod=07/03/2009|archive-date=2009-03-23|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=01/03/2009&endperiod=07/03/2009}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- style="background:LightGray | १ | ८१ | रात्री ८ | [[चार दिवस सासूचे (मालिका)|चार दिवस सासूचे]] | ०.९ |} === आठवडा ११ (१५ ते २१ मार्च २००९) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ८९ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.८१ |- | २ | ९६ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | ०.७५ |- style="background:LightGray | ३ | ९७ | रात्री ८ | [[चार दिवस सासूचे (मालिका)|चार दिवस सासूचे]] | ०.७५ |} === आठवडा १२ (२२ ते २८ मार्च २००९) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- style="background:LightGray | १ | ८९ | रात्री ८ | [[चार दिवस सासूचे (मालिका)|चार दिवस सासूचे]] | ०.८ |} == २०१० == === आठवडा १ (३ ते ९ जानेवारी २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 03/01/2010 to 09/01/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100126144914/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=03/01/2010&endperiod=09/01/2010|archive-date=2010-01-26|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=03/01/2010&endperiod=09/01/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ५७ | संध्या. ७ | [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] | १.० |- | २ | ८० | रात्री ९.३० | [[सा रे ग म प]] | ०.९ |- | ३ | ८३ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.९ |} === आठवडा २ (१० ते १६ जानेवारी २०१०) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ६३ | रात्री ९.३० | [[सा रे ग म प]] | १.० |- | २ | ७३ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | १.० |- | ३ | ७६ | संध्या. ७.३० | झी गौरव पुरस्कार | ०.९ |- | ४ | ९४ | संध्या. ७ | [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] | ०.८ |} === आठवडा ५ (३१ जानेवारी ते ६ फेब्रुवारी २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 31/01/2010 to 06/02/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100227055037/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=31/01/2010&endperiod=06/02/2010|archive-date=2010-02-27|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=31/01/2010&endperiod=06/02/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ४६ | संध्या. ७.३० | [[सा रे ग म प]] महाअंतिम सोहळा | १.१ |- | २ | ७५ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | ०.८ |- | ३ | ९८ | संध्या. ७ | [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] | ०.७ |} === आठवडा ६ (७ ते १३ फेब्रुवारी २०१०) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ७५ | रात्री ९.३० | [[एका पेक्षा एक]] | ०.९ |- | २ | ८७ | संध्या. ७ | [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] | ०.८ |- | ३ | ९१ | संध्या. ७.३० | [[दे धक्का]] | ०.७ |- | ४ | १०० | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.७ |} === आठवडा ७ (१४ ते २० फेब्रुवारी २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 14/02/2010 to 20/02/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100603040615/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=14/02/2010&endperiod=20/02/2010|archive-date=2010-06-03|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=14/02/2010&endperiod=20/02/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ९२ | संध्या. ७ | [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] | ०.८ |} === आठवडा ९ (२८ फेब्रुवारी ते ६ मार्च २०१०) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ९७ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.७ |} === आठवडा ११ (१४ ते २० मार्च २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 14/03/2010 to 20/03/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100331132856/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=14/03/2010&endperiod=20/03/2010|archive-date=2010-03-31|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=14/03/2010&endperiod=20/03/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ८५ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.८ |- | २ | ९७ | संध्या. ७.३० | फॉरेनची पाटलीण | ०.७ |- | ३ | ९९ | संध्या. ७ | [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] | ०.७ |} === आठवडा १२ (२१ ते २७ मार्च २०१०) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ७२ | संध्या. ७.३० | [[महाराष्ट्राचा सुपरस्टार]] महाअंतिम सोहळा | ०.८ |- | २ | १०० | संध्या. ७ | [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] | ०.७ |} === आठवडा १६ (१८ ते २४ एप्रिल २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 18/04/2010 to 24/04/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100507110158/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=18/04/2010&endperiod=24/04/2010|archive-date=2010-05-07|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=18/04/2010&endperiod=24/04/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ९९ | संध्या. ७.३० | [[अवघाचि संसार]] | ०.६ |} === आठवडा १७ (२५ एप्रिल ते १ मे २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 25/04/2010 to 01/05/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100608102842/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=25/04/2010&endperiod=01/05/2010|archive-date=2010-06-08|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=25/04/2010&endperiod=01/05/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ९० | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.६८ |} === आठवडा २० (१६ ते २२ मे २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 16/05/2010 to 22/05/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100913071355/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=16/05/2010&endperiod=22/05/2010|archive-date=2010-09-13|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=16/05/2010&endperiod=22/05/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ८० | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.८ |} === आठवडा २१ (२३ ते २९ मे २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 23/05/2010 to 29/05/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100608101246/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=23/05/2010&endperiod=29/05/2010|archive-date=2010-06-08|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=23/05/2010&endperiod=29/05/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ७७ | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.७६ |} === आठवडा २२ (३० मे ते ५ जून २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 30/05/2010 to 05/06/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100618012139/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=30/05/2010&endperiod=05/06/2010|archive-date=2010-06-18|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=30/05/2010&endperiod=05/06/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ६६ | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.८३ |} === आठवडा २४ (१३ ते १९ जून २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 13/06/2010 to 19/06/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101227114040/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=13/06/2010&endperiod=19/06/2010|archive-date=2010-12-27|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=13/06/2010&endperiod=19/06/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ८८ | संध्या. ७.३० | लखलख चंदेरी | ०.७९ |- | २ | ९५ | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.७६ |} === आठवडा २६ (२७ जून ते ३ जुलै २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 27/06/2010 to 03/07/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100719100204/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=27/06/2010&endperiod=03/07/2010|archive-date=2010-07-19|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee%20Marathi&startperiod=27/06/2010&endperiod=03/07/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ८० | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.८६ |- | २ | ९४ | संध्या. ७.३० | [[एक डाव धोबीपछाड]] | ०.७३ |} === आठवडा २७ (४ ते १० जुलै २०१०) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ७१ | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.९ |} === आठवडा २८ (११ ते १७ जुलै २०१०) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ७७ | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.८२ |} === आठवडा २९ (१८ ते २४ जुलै २०१०) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ३३ | संध्या. ७.३० | [[नटरंग]] | १.५१ |- | २ | ६४ | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.९४ |- | ३ | १०० | संध्या. ७.३० | [[भाग्यलक्ष्मी (मालिका)|भाग्यलक्ष्मी]] | ०.७१ |} === आठवडा ३१ (१ ते ७ ऑगस्ट २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 01/08/2010 to 07/08/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100825214347/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=01/08/2010&endperiod=07/08/2010|archive-date=2010-08-25|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=01/08/2010&endperiod=07/08/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ७० | रात्री ९.३० | [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] | ०.८८ |- | २ | ७२ | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.८७ |- | ३ | ७४ | संध्या. ७.३० | [[सा रे ग म प]] महाअंतिम सोहळा | ०.८६ |} === आठवडा ३२ (८ ते १४ ऑगस्ट २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 08/08/2010 to 14/08/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100826070933/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=08/08/2010&endperiod=14/08/2010|archive-date=2010-08-26|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=08/08/2010&endperiod=14/08/2010}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 08/08/2010 to 14/08/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100828223958/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV+Marathi&startperiod=08/08/2010&endperiod=14/08/2010|archive-date=2010-08-28|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV+Marathi&startperiod=08/08/2010&endperiod=14/08/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ८० | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.७८ |- | २ | ९१ | रात्री ९ | [[शुभं करोति (मालिका)|शुभं करोति]] १ तासाचा विशेष भाग | ०.७३ |- style="background:LightGray | ३ | ९२ | संध्या. ७.३० | [[लेक लाडकी ह्या घरची]] | ०.७३ |- | ४ | ९९ | संध्या. ७ | [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] | ०.६८ |} === आठवडा ३३ (१५ ते २१ ऑगस्ट २०१०) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ४२ | संध्या. ७.३० | [[फू बाई फू]] महाअंतिम सोहळा | १.३६ |- | २ | ८१ | रात्री ८ | [[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]] | ०.७९ |- | ३ | ८८ | संध्या. ७ | [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] | ०.७३ |- | ४ | ९४ | संध्या. ७.३० | [[भाग्यलक्ष्मी (मालिका)|भाग्यलक्ष्मी]] | ०.७२ |} === आठवडा ३४ (२२ ते २८ ऑगस्ट २०१०) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ७९ | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.८४ |- | २ | ९१ | संध्या. ७ | [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] | ०.७ |} === आठवडा ३५ (२९ ऑगस्ट ते ४ सप्टेंबर २०१०) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ८७ | संध्या. ७ | [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] | ०.७५ |- | २ | ९३ | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.७३ |} === आठवडा ३६ (५ ते ११ सप्टेंबर २०१०) === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ३७ | संध्या. ७.३० | [[मी शिवाजीराजे भोसले बोलतोय!]] | १.४७ |- | २ | ८४ | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.८१ |- | ३ | ९७ | रात्री ८ | [[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]] | ०.७४ |} === आठवडा ३७ (१२ ते १८ सप्टेंबर २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 12/09/2010 to 18/09/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101004202140/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=12/09/2010&endperiod=18/09/2010|archive-date=2010-10-04|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=12/09/2010&endperiod=18/09/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ९७ | संध्या. ७ | [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] | ०.७ |} === आठवडा ४३ (२४ ते ३० ऑक्टोबर २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 24/10/2010 to 30/10/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101118064119/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=24/10/2010&endperiod=30/10/2010|archive-date=2010-11-18|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=24/10/2010&endperiod=30/10/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ९७ | रात्री ८ | [[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]] | ०.७ |} === आठवडा ४८ (२८ नोव्हेंबर ते ४ डिसेंबर २०१०)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 28/11/2010 to 04/12/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101221072018/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=28/11/2010&endperiod=04/12/2010|archive-date=2010-12-21|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=28/11/2010&endperiod=04/12/2010}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 28/11/2010 to 04/12/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101221071627/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV+Marathi&startperiod=28/11/2010&endperiod=04/12/2010|archive-date=2010-12-21|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV+Marathi&startperiod=28/11/2010&endperiod=04/12/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- | १ | ९७ | रात्री ९.३० | [[फू बाई फू]] | ०.७ |- style="background:LightGray | २ | १०० | रात्री ९.३० | [[गौरव महाराष्ट्राचा (कार्यक्रम)|गौरव महाराष्ट्राचा]] | ०.७ |} == २०११-१२ == === आठवडा १२ (१८ ते २४ मार्च २०१२)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings for Week 12 (18/03/2012-24/03/2012)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120413205815/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star+Pravah&startperiod=18/03/2012&endperiod=24/03/2012|archive-date=2012-04-13|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star+Pravah&startperiod=18/03/2012&endperiod=24/03/2012}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings for Week 12 (18/03/2012-24/03/2012)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120413205755/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV+Marathi&startperiod=18/03/2012&endperiod=24/03/2012|archive-date=2012-04-13|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV+Marathi&startperiod=18/03/2012&endperiod=24/03/2012}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings from 24/10/2010 to 30/10/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101118064119/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=24/10/2010&endperiod=30/10/2010|archive-date=2010-11-18|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&startperiod=24/10/2010&endperiod=30/10/2010}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- style="background:Orange | १ | ६४ | संध्या. ७.३० | [[पुढचं पाऊल]] | ०.८९ |- style="background:LightGray | २ | ८१ | रात्री ९.३० | [[ढोलकीच्या तालावर]] | ०.७४ |- | ३ | ८५ | रात्री ८.३० | [[एका लग्नाची दुसरी गोष्ट]] | ०.७३ |- style="background:Orange | ४ | ९८ | रात्री ८ | [[स्वप्नांच्या पलिकडले]] | ०.६७ |} === आठवडा १५ (८ ते १४ एप्रिल २०१२)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings for Week 15 (08/04/2012-14/04/2012)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425233411/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star%20Pravah&startperiod=08/04/2012&endperiod=14/04/2012|archive-date=2012-04-25|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star%20Pravah&startperiod=08/04/2012&endperiod=14/04/2012}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings for Week 15 (08/04/2012-14/04/2012)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425233355/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=08/04/2012&endperiod=14/04/2012|archive-date=2012-04-25|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=08/04/2012&endperiod=14/04/2012}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- style="background:Orange | १ | ६० | संध्या. ७.३० | [[पुढचं पाऊल]] | ०.९५ |- style="background:Orange | २ | ७० | रात्री ८.३० | [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]] | ०.८१ |- style="background:Orange | ३ | ८४ | रात्री ८ | [[स्वप्नांच्या पलिकडले]] | ०.७३ |- style="background:LightGray | ४ | ९६ | संध्या. ७.३० | [[लेक लाडकी ह्या घरची]] | ०.६६ |} === आठवडा १६ (१५ ते २१ एप्रिल २०१२)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings for Week 16 (15/04/2012-21/04/2012)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120605235516/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star%20Pravah&startperiod=15/04/2012&endperiod=21/04/2012|archive-date=2012-06-05|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star%20Pravah&startperiod=15/04/2012&endperiod=21/04/2012}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings for Week 16 (15/04/2012-21/04/2012)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120606000117/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=15/04/2012&endperiod=21/04/2012|archive-date=2012-06-06|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV%20Marathi&startperiod=15/04/2012&endperiod=21/04/2012}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- style="background:Orange | १ | ६५ | संध्या. ७.३० | [[पुढचं पाऊल]] | ०.९२ |- style="background:Orange | २ | ६६ | रात्री ८.३० | [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]] | ०.९ |- style="background:Orange | ३ | ८५ | रात्री ८ | [[स्वप्नांच्या पलिकडले]] | ०.६७ |- style="background:LightGray | ४ | ८९ | संध्या. ७ | [[ढोलकीच्या तालावर]] महाअंतिम सोहळा | ०.६५ |- style="background:LightGray | ५ | ९० | संध्या. ७.३० | [[लेक लाडकी ह्या घरची]] | ०.६५ |} === आठवडा १७ (२२ ते २८ एप्रिल २०१२)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings for Week 17 (22/04/2012-28/04/2012)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120517011042/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star+Pravah&startperiod=22/04/2012&endperiod=28/04/2012|archive-date=2012-05-17|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star+Pravah&startperiod=22/04/2012&endperiod=28/04/2012}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- style="background:Orange | १ | ७१ | रात्री ८.३० | [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]] | ०.९६ |- style="background:Orange | २ | ७५ | रात्री ८ | [[स्वप्नांच्या पलिकडले]] | ०.८८ |- style="background:Orange | ३ | ७७ | संध्या. ७.३० | [[पुढचं पाऊल]] | ०.८४ |} === आठवडा १९ (६ ते १२ मे २०१२)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings for Week 17 (22/04/2012-28/04/2012)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120517011042/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star+Pravah&startperiod=22/04/2012&endperiod=28/04/2012|archive-date=2012-05-17|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star+Pravah&startperiod=22/04/2012&endperiod=28/04/2012}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings for Week 19 (06/05/2012-12/05/2012)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120529010350/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV+Marathi&startperiod=06/05/2012&endperiod=12/05/2012|archive-date=2012-05-29|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV+Marathi&startperiod=06/05/2012&endperiod=12/05/2012}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- style="background:Orange | १ | ६४ | रात्री ८.३० | [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]] | ०.९४ |- style="background:Orange | २ | ६६ | संध्या. ७.३० | [[पुढचं पाऊल]] | ०.९३ |- style="background:LightGray | ३ | ८२ | संध्या. ७.३० | [[लेक लाडकी ह्या घरची]] | ०.७२ |- style="background:LightGray | ४ | ८९ | रात्री ९ | [[कालाय तस्मै नमः (मालिका)|कालाय तस्मै नमः]] | ०.६८ |- style="background:LightGray | ५ | ९४ | रात्री ९.३० | [[गौरव महाराष्ट्राचा (कार्यक्रम)|गौरव महाराष्ट्राचा]] | ०.६५ |} === आठवडा २१ (२० ते २६ मे २०१२)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings for Week 17 (22/04/2012-28/04/2012)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120517011042/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star+Pravah&startperiod=22/04/2012&endperiod=28/04/2012|archive-date=2012-05-17|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star+Pravah&startperiod=22/04/2012&endperiod=28/04/2012}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- style="background:Orange | १ | ५१ | रात्री ८.३० | [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]] | १.०८ |- style="background:Orange | २ | ६२ | संध्या. ७.३० | [[पुढचं पाऊल]] | ०.८८ |- style="background:Orange | ३ | ७६ | रात्री ८ | [[स्वप्नांच्या पलिकडले]] | ०.७८ |} === आठवडा २२ (२७ मे ते २ जून २०१२)<ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings for Week 22 (27/05/2012-02/06/2012)|archive-url=https://web.archive.org/web/20130224005923/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star%20Pravah&startperiod=27/05/2012&endperiod=02/06/2012|archive-date=2013-02-24|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Star%20Pravah&startperiod=27/05/2012&endperiod=02/06/2012}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings for Week 22 (27/05/2012-02/06/2012)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120702075713/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV+Marathi&startperiod=27/05/2012&endperiod=02/06/2012|archive-date=2012-07-02|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=ETV+Marathi&startperiod=27/05/2012&endperiod=02/06/2012}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tvr Ratings for Week 22 (27/05/2012-02/06/2012)|archive-url=https://web.archive.org/web/20130224081637/http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Z%20Marathi&startperiod=27/05/2012&endperiod=02/06/2012|archive-date=2013-02-24|url=http://www.indiantelevision.com/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Z%20Marathi&startperiod=27/05/2012&endperiod=02/06/2012}}</ref> === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" | क्रमांक ! rowspan="2" | वेळ ! rowspan="2" | कार्यक्रम/मालिका ! rowspan="2" | TAM TVT |- ! महाराष्ट्र/गोवा ! भारत |- style="background:Orange | १ | ४१ | रात्री ८.३० | [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]] | १.२२ |- style="background:Orange | २ | ४८ | संध्या. ७.३० | [[पुढचं पाऊल]] | १.०७ |- style="background:Orange | ३ | ६० | रात्री ८ | [[स्वप्नांच्या पलिकडले]] | ०.८५ |- style="background:LightGray | ४ | ८८ | संध्या. ७.३० | [[लेक लाडकी ह्या घरची]] | ०.६७ |- | ५ | ९४ | रात्री ९.३० | [[महाराष्ट्राची लोकधारा]] | ०.६५ |- style="background:LightGray | ६ | ९५ | रात्री ९.३० | [[गौरव महाराष्ट्राचा (कार्यक्रम)|गौरव महाराष्ट्राचा]] | ०.६५ |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:याद्या]] s0ogfoxdrjv55favx1m661pl5a5yq50 14 363173 2683050 2551674 2026-05-06T15:11:44Z Khirid Harshad 138639 removed [[Category:लोकसभा मतदारसंघानुसार खासदार]] - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683050 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:मध्य प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:मध्य प्रदेशचे खासदार]] hc0tlviixdxmdrjt2lpkbxz34on5fsk 14 364440 2683045 2572449 2026-05-06T15:07:59Z Khirid Harshad 138639 removed [[Category:लोकसभा मतदारसंघानुसार खासदार]] - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683045 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:अरारिया लोकसभा मतदारसंघ|खासदार]] [[वर्ग:बिहारमधील लोकसभा मतदारसंघ]] mlzejd28ud99hzy4cinz7ihrgl04mbb 14 364442 2683046 2562582 2026-05-06T15:08:29Z Khirid Harshad 138639 removed [[Category:लोकसभा मतदारसंघानुसार खासदार]] - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683046 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:उन्नाव लोकसभा मतदारसंघ|खासदार]] [[वर्ग:उत्तर प्रदेशचे खासदार]] entkk3wp7fc91ad12l1ijifma2ibx4w 14 364444 2683047 2617753 2026-05-06T15:09:09Z Khirid Harshad 138639 removed [[Category:लोकसभा मतदारसंघानुसार खासदार]] - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683047 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:झारखंडचे खासदार]] [[वर्ग:झारखंडमधील लोकसभा मतदारसंघ]] qib9navmzert3kbtfcf71mbnqa76ooa 14 364445 2683048 2562586 2026-05-06T15:10:07Z Khirid Harshad 138639 removed [[Category:लोकसभा मतदारसंघानुसार खासदार]] - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683048 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:बिहारमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बिहारचे खासदार]] 3bajaie0fix2wmqxt0zpi6x9bo3pze0 14 364446 2683049 2562587 2026-05-06T15:11:15Z Khirid Harshad 138639 removed [[Category:लोकसभा मतदारसंघानुसार खासदार]] - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683049 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:उत्तर प्रदेशचे खासदार]] 8c5qnwo3hkf8flwwpphb6wn38axnc7e 14 365095 2683051 2571974 2026-05-06T15:12:59Z Khirid Harshad 138639 removed [[Category:पूर्व दिल्लीचे खासदार]] - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683051 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघानुसार खासदार]] [[वर्ग:दिल्लीमधील लोकसभा मतदारसंघ|खासदार]] 0fgyk7krd2pqxuqp28fkz3nfawz6pq7 2683052 2683051 2026-05-06T15:13:40Z Khirid Harshad 138639 /* */ 2683052 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघानुसार खासदार]] [[वर्ग:पूर्व दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|खासदार]] mskmejbk5cjz5nqa4d3l2lddshkzabp 14 371319 2683043 2617754 2026-05-06T15:03:17Z Khirid Harshad 138639 removed [[Category:झारखंडमधील लोकसभा मतदारसंघ]] - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683043 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघानुसार खासदार]] 9t148j8jumxjcjhlhzki1ffek9n56up 0 374580 2683066 2681365 2026-05-06T18:59:53Z ~2026-25731-28 182590 प्रभाव आणि पुरस्कारची माहिती दिली 2683066 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = आकाश भडसावळे | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = आकाश अजित भडसावळे | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1996|02|09}} | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = [[मराठी]], [[हिंदी]], [[इंग्रजी]] रंगभूमी आणि मालिका व चित्रपट | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | भाषा = मराठी | व्यवसाय = अभिनेता, दिग्दर्शक, नाट्य निर्माता | कारकीर्द_काळ = २०११ ते आजतागायत | प्रमुख_नाटके = होय मी सावरकर बोलतोय, [[टिळक आणि आगरकर]], वासूची सासू | प्रमुख_चित्रपट = | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार =लिम्का बुक रेकॉर्ड | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | ट्विटर= | संकेतस्थळ = | धर्म = [[हिंदू]] | तळटिपा = |प्रभाव=[[विनायक दामोदर सावरकर]], [[बाळ गंगाधर टिळक]]}} '''आकाश भडसावळे''' हे नाट्य क्षेत्रातील एक व्यावसायिक अभिनेते, दिग्दर्शक आणि निर्माते आहेत. ते अनेक वर्षांपासून नाट्य अभ्यासक आहेत. एका दिवसात ३ नाटकांचे १२ प्रयोग सादर करून त्यांनी नाट्यक्षेत्रात २०२४ साली जागतिक विक्रम केला आहे.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/name/nm13304995/|title=Akash Bhadsavle {{!}} Actor, Producer|website=IMDb|language=en-US|access-date=2025-12-13}}</ref> त्याची नोंद [[लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्‌स]] मध्ये घेतली गेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/bollywood/akash-bhadsavle-limca-book-of-world-record-know-about-actor-akash-bhadsavle-drama-entertainment-1234723|title=आकाश भडसावळेने केला रंगकर्मींची मान अभिमानाने उंचावणारा विश्वविक्रम|last=डेस्क|first=एबीपी माझा एंटरटेनमेंट|date=2023-12-05|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> वयाच्या १९व्या वर्षी त्यांनी तरुण निर्माता म्हणून नाट्य निर्मिती सुरू केली आणि नव्या नाटकांबरोबर अनेक जुनी अभिजात नाटके मराठी रंगभूमीवर पुनरुजजीवित करून तरुण रंगकर्मींना प्रेरणा दिली. 'अभिजात' आणि 'सवाईगंधर्व'<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sawaaigandharva.com/|title=सवाईगंधर्व संकेतस्थळ|url-status=dead|access-date=2025-12-13|archive-date=2024-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240817101133/https://www.sawaaigandharva.com/}}</ref> या त्यांच्या दोन संस्था गेली अनेक वर्षे नाट्य व संगीत क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य करीत आहेत. == अभिनय सूची == === नाटक === भडसावळे यांनी साकारलेल्या काही भूमिका पुढील प्रमाणे आहेत. * होय, मी सावरकर बोलतोय - स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर (तात्याराव) सावरकर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/voluntary-rehearsal-play-yes-i-am-savarkar-boltoy-pune-a684/|title=‘होय मी सावरकर बोलतोय’नाटकाचे पुण्यात स्वेच्छा प्रयोग|last=author/lokmat-news-network|date=2020-12-15|website=Lokmat|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> * [[संगीत सौभद्र]] - * [[संगीत स्वयंवर (नाटक)]] - जरासंध / एकदंत * संगीत संत गोरा कुंभार - सासरा * (संगीत) हे बंध रेशमाचे - बन्सी * [[टिळक आणि आगरकर (नाटक)]] - सुधारक गोपाळ गणेश आगरकर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/tilak-and-agarkar-drama-once-again-on-stage-on-the-occasion-of-death-anniversary-of-bal-gangadhar-tilak/articleshow/84664701.cms|title=सह्याद्रीवर 'टिळक आणि आगरकर'|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref> * संगीत चंद्रप्रिया - भैरव, सेनापती * (संगीत) गीता गाती ज्ञानेश्वर - संत निवृत्तीनाथ * देहभान - आबासाहेब * [[मी नथुराम गोडसे बोलतोय]] - महात्मा गांधी, देविदास गांधी <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.publicsamachar.in/breaking-news/27126/|title=ओरिजनल ‘नथुराम गोडसे’ पुन्हा एकदा रंगमंचावर.! लवकरच ८१८ वा प्रयोग…|last=Samachar|first=Public|date=2023-11-20|website=Public Samachar|language=en-US|access-date=2025-12-14}}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * सुखांशी भांडतो आम्ही - सदाशिव * वासूची सासू - अण्णा आणि स्त्री भूमिका - सासू <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/entertainment-drama/abhijit-kelkar-ankur-wadhave-and-other-in-vasuchi-sasu-marathi-drama/articleshow/89249700.cms|title=रंगभूमीवरील अजरामर नाटक 'वासूची सासू' पुन्हा एकदा प्रेक्षकांच्या भेटीला|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref> * सागरा प्राण तळमळला - क्रांतिवीर गणेश दामोदर (बाबाराव) सावरकर, नाना <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tarunbharat.net/Encyc/2023/7/26/Savarkar-s-Hinduism.html|title=सावरकरांचे हिंदुत्व प्रत्येकापर्यंत पोहचविणे आवश्यक!|website=www.tarunbharat.net|language=en|access-date=2025-12-14}}</ref> * नथुराम गोडसे मस्ट डाय (इंग्लिश नाटक) - महात्मा गांधी, देविदास गांधी * नथुराम को मरना होगा (हिन्दी नाटक) - महात्मा गांधी, देविदास गांधी * हेरगिरी चालू आहे - मिस्टर प्राधान <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/movies/marathi/bharat-dabholkar-debut-marathi-theatre-hergiri-chalu-aahe-natak-promotion-1212916.html|title=भरत दाभोळकरांची मराठी रंगभूमीवर 'हेरगिरी चालू आहे'! स्वतः रिक्षा चालवत गाठलं नाट्यगृह; पाहा हटके प्रमोशन|last=Navarashtra|date=2026-04-27|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-04-27}}</ref><br /> === मालिका <ref name=":0" /> === त्यांनी अभिनय केलेल्या मालिका आणि प्रसारण माध्यमे पुढील प्रमाणे आहेत. * साजणा (झी युवा) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt10305758/?ref_=nm_knf_c_3|title=Saajanaa|website=IMDb|url-status=live}}</ref> * लक्ष्य (स्टार प्रवाह) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt5762426/fullcredits/?ref_=tt_cst_sm|title=Lakshya|website=IMDb|url-status=live}}</ref> * गर्जा महाराष्ट्र (सोनी मराठी) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt9437564/?ref_=nm_knf_c_4|title=Garja Maharashtra|website=IMDb|url-status=live}}</ref><br /> === चित्रपट <ref name=":0" /> === भडसावळे यांनी अभिनय केलेले चित्रपट आणि वर्ष पुढील प्रमाणे आहेत. * वेल डन आई - २०२५ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/title/tt38454480/?ref_=nm_knf_t_1|title=Well Done Aai|website=IMDb|url-status=live}}</ref> == निर्मित नाटके <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rangabhoomi.com/news/abhijat-mahamaohtsav-akash-bhadsavle-natyajagran/|title=अभिजात संस्थेतर्फे कलाकारांचा २४ तासांचा नाट्यजागर! • रंगभूमी.com|last=जाधव|first=साक्षी|date=2025-11-25|website=https://www.rangabhoomi.com/|language=en-US|access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/entertainment-drama/swanandi-tikekar-to-play-babyraje-role-in-sundar-mi-honar-marathi-natak/articleshow/120694541.cms|title=पु. ल. देशपांडेंनी लिहिलेलं नाटक ३० वर्षांनी रंगभूमीवर, स्वानंदी टिकेकर दिसणार 'या' भूमिकेत|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/theatre/ajay-purkar-new-marathi-drama-friend-request-marathi-natak-prasad-dani-kumar-natak-know-entertainment-latest-update-upcoming-dramas-1248734|title='सुभेदार'नंतर अजय पुरकर यांचं रंगभूमीवर कमबॅक; 'फ्रेन्ड रिक्वेस्ट'ने उडवली खळबळ|last=डेस्क|first=एबीपी माझा एंटरटेनमेंट|website=ABP Majha|language=mr|access-date=2026-03-11}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/movies/marathi/bharat-dabholkar-debut-marathi-theatre-hergiri-chalu-aahe-natak-promotion-1212916.html|title=भरत दाभोळकरांची मराठी रंगभूमीवर 'हेरगिरी चालू आहे'! स्वतः रिक्षा चालवत गाठलं नाट्यगृह; पाहा हटके प्रमोशन|last=Navarashtra|date=2026-04-27|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2026-04-27}}</ref> == त्यांनी निर्मित केलेली काही नाटके आणि वर्ष पुढील प्रमाणे आहेत. * होय, मी सावरकर बोलतोय (लेखक - [[अनंत ओगले]]) - २०१५ * टिळक आणि आगरकर (लेखक - [[विश्राम बेडेकर]]) - २०१७ * वासूची सासू (लेखक - [[प्रदीप दळवी]]) - २०२२ * नवरा आला वेशीपाशी - २०२३ * फ्रेन्ड रिक्वेस्ट (दिग्दर्शक - [[कुमार सोहोनी]]) - २०२४ * सुंदर मी होणार (लेखक - [[पु.ल. देशपांडे]]) - २०२५ * हेरगिरी चालू आहे (लेखक/दिग्दर्शक - [[भरत दाभोळकर]]) - २०२६ == सांगीतिक कार्यक्रम <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum23h50753-txt-thane-today-20231121104807|title=गंधर्वगान कार्यक्रमातून जवानांसाठी मदत|last=CD|date=2023-11-21|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2025-12-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nashikcalling.com/nashik-swar-sawai-news-update/|title=नाशिकच्या कालिदासमध्ये घुमणार "स्वर सवाई" !|date=2024-04-26|website=Nashik Calling - Nashik News in Marathi|language=en-US|access-date=2025-12-14}}</ref> == भडसावळे यांनी निर्मित केलेले सांगीतिक कार्यक्रम व त्यातील गायक पुढील प्रमाणे आहेत. * गजलियत (गायक - केतकी भावे, नचिकेत देसाई) * गंधर्वगान (गायक - आनंदगंधर्व पं. [[आनंद भाटे]], स्वराधीश डॉ. भरत बलवल्ली) * स्वर सवाई (गायक - विदुषी [[आरती अंकलीकर-टिकेकर]], आनंदगंधर्व पं. [[आनंद भाटे]]) * स्वर साज (गायक - विदुषी [[आरती अंकलीकर-टिकेकर]], पंडित जयतीर्थ मेवुंडी) * रंग अभिषेकी (गायक - पं. [[शौनक अभिषेकी]], विदुषी [[मंजुषा कुलकर्णी-पाटील]]) == लिम्का बुक रेकॉर्ड साठी सादर केलेली नाटके (२०२४)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.adarshmaharashtra.in/full-story/8356/natya-ksetratila-nava-vikramavira-salaga-12-prayoga-karuna-akasa-bhadasavale-ne-modale-june-vikrama|title=Adarsh Maharashtra|last=Infotech|first=Sysmarche|website=www.adarshmaharashtra.in|language=en|access-date=2025-12-13}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.navarashtra.com/special-coverage/records-that-highlight-indias-diverse-achievements-are-documented-in-the-limca-book-of-records-598418.html|title=भारताच्या वैविध्यपूर्ण यशावर प्रकाशझोत टाकणाऱ्या विक्रमांचे दस्तऐवजीकरण लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डसमध्ये!|last=कदम|first=सुरुची|date=2024-08-14|website=Navarashtra|language=mr|access-date=2025-12-13}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathi.hindusthanpost.com/special/from-independence-to-fame-incredible-indias-diverse-achievements-documented-in-limca-book-of-records/|title=Records : लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्डसमध्ये भारतातील आजवरच्या पराक्रमांचे संकलन|last=Bureau|first=HindusthanPost|date=2024-08-14|language=en-US|access-date=2025-12-14}}</ref> == ही नाटके ऑक्टोबर २०२२ मध्ये सादर झाली, ज्याची नोंद २०२४ च्या ‘लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्स’ मध्ये घेतली गेली - # टेलिपथी (सस्पेन्स ड्रामा | लेखक - योगेश सोमण) # मरणोत्पात (ब्लॅक कॉमेडी | लेखक - सुयश पुरोहित) # अस्थिकलश (गंभीर, सामाजिक-राजकीय | लेखक - इरफान मुजावर) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: भडसावळे, आकाश}} [[वर्ग:अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी नाट्यकलाकार]] [[वर्ग:नाट्य दिग्दर्शक]] [[वर्ग:मराठी नाट्यदिग्दर्शक]] aoj9p5qbbylbms4gn1j55r4fpi4zlz4 0 375301 2683021 2677887 2026-05-06T14:11:47Z ~2026-27445-74 182855 2683021 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम | कार्यक्रम = शुभ श्रावणी | चित्र = | लोगो_चित्र_शीर्षक = | उपशीर्षक = | प्रकार = | निर्माता = संदीप सिकंद | निर्मिती संस्था = सोल प्रोडक्शन | दिग्दर्शक = | क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = | सूत्रधार = | कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]] | पंच = | आवाज = | अभिवाचक = | थीम संगीत संगीतकार = | शीर्षकगीत = | अंतिम संगीत = | संगीतकार = | देश = [[भारत]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | वर्ष संख्या = | एपिसोड संख्या = | कार्यकारी निर्माता = | सुपरवायझिंग निर्माता = | असोसिएट निर्माता = | सह निर्माता = | कथा संकलन = | संकलन = | स्थळ = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] | कॅमेरा = | चालण्याचा वेळ = * दररोज संध्या. ७ वाजता * दररोज संध्या. ६.३० वाजता (१३ एप्रिलपासून) | वाहिनी = [[झी मराठी]] | चित्र प्रकार = | ध्वनी प्रकार = | पहिला भाग = | प्रथम प्रसारण = १९ जानेवारी २०२६ | शेवटचे प्रसारण = चालू | आधी = | नंतर = [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | सारखे = }} '''शुभ श्रावणी''' ही [[झी मराठी]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. या मालिकेची मूळ कथा [[झी तेलुगू]]वरील अम्मायी गारू या तेलुगू मालिकेवर आधारित आहे. == कलाकार == * सुमीत पाटील - शुभंकर दौलत शेलार * [[वल्लरी लोंढे]] - श्रावणी विश्वंभर राजेशिर्के * [[लोकेश गुप्ते]] - विश्वंभर राजेशिर्के * [[आसावरी जोशी]] - अलकनंदा राजेशिर्के * सुनील तांबट - पृथ्वीराज राजेशिर्के * वंदना पांचाळ - अपर्णा पृथ्वीराज राजेशिर्के * पिहू गोसावी - पिहू पृथ्वीराज राजेशिर्के * आशुतोष वाडेकर - दौलत शेलार * जुई तनपुरे - सानिका दौलत शेलार * कस्तुरी सारंग - अनुराधा दौलत शेलार * कोमल शेटे - शोभा दौलत शेलार * तन्मय जक्का - रुद्रप्रताप गायकवाड * शुभ्रा तिळगुळकर - वैभवी * सानिका काशीकर - मोक्षा * भूमिजा पाटील - स्वीटी * आदित्य फराटे - इंद्रनील * अपूर्व रांजणकर - कार्तिक * अतुल कुडले - मदन (मॅडी) * विपुल काळे - शशांक * राज लाड - विकी == पुनर्निर्मिती == {|class="wikitable" ! भाषा ! नाव ! वाहिनी ! प्रकाशित |- | [[तेलुगू]] | अम्मायी गारू | [[झी तेलुगू]] | ३१ ऑक्टोबर २०२२ - १९ डिसेंबर २०२५ |- | [[कन्नड]] | श्रावणी सुब्रमण्या | [[झी कन्नडा]] | १८ मार्च २०२४ - चालू |- | [[तमिळ]] | वल्लियिन वेलन | [[झी तमिळ]] | २ सप्टेंबर २०२४ - २५ मे २०२५ |- | [[मल्याळम]] | अकाले | [[झी केरळम]] | २५ नोव्हेंबर २०२४ - चालू |- | [[बंगाली]] | सात पाके बंधा | [[झी बांग्ला]] | १९ मार्च २०२६ - चालू |} == बाह्य दुवे == {{झी मराठी संध्या. ७च्या मालिका}} {{झी मराठी संध्या. ६.३०च्या मालिका}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] ta7eb0fpfi850awkernyrawmwdpc2po 0 378378 2683001 2682992 2026-05-06T12:24:40Z ~2026-27475-33 182851 2683001 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Ganoji_Raje_Bhosale_Portrait.jpg|इवलेसे|गणोजी राजे भोसले यांचे चित्रण]] {{Infobox person|name=गणोजी राजे भोसले|occupation=सरदार|known_for=भोसलेवाडीची स्थापना|era=मराठा साम्राज्य}} == परिचय == गणोजी राजे भोसले हे मराठा साम्राज्यकालीन सरदार होते. त्यांनी छत्रपती शाहू महाराज यांच्या कारकिर्दीत कार्य केले. भोसले घराण्याशी त्यांचा संबंध जोडला जातो. भोसलेवाडी गावाच्या स्थापनेशी त्यांचे नाव संबंधित आहे. == वंशपरंपरा व प्रारंभिक जीवन == भोसले घराण्यातील एक शाखा पुणे व सातारा परिसरात येऊन नीरा नदीकाठी नीरावाठार येथे स्थायिक झाली होती. या शाखेतील उमाजी भोसले हे [[छत्रपती शाहू महाराज|छत्रपती]] थोरले शाहू महाराज यांच्या सैन्यात कार्यरत होते. एका स्वारीदरम्यान त्यांचा मृत्यू झाल्याचा उल्लेख आढळतो.<ref>ऐतिहासिक नोंद, पृष्ठ १२</ref> उमाजी भोसले यांचा एकुलता एक पुत्र गणोजी राजे भोसले होय. वडिलांच्या निधनानंतर त्यांचे बालपण प्रतिकूल परिस्थितीत गेले. == गोपाळनाथ महाराजांचा आश्रय == गणोजी राजे यांच्या मातेस [[गोपाळनाथ महाराज]] यांचा आधार लाभल्याचा उल्लेख विविध ग्रंथांमध्ये आढळतो.<ref>नाथ संप्रदाय ग्रंथ, पृष्ठ २२</ref> गणोजी राजे यांनी त्यांच्या आश्रयाखाली सेवा केली असल्याचे नमूद केले आहे. == पराक्रम व दरबारी मान == गणोजी राजे भोसले यांनी छत्रपतींच्या सैन्यात विविध मोहिमांमध्ये सहभाग घेतला. पुढे [[छत्रपती शाहू महाराज]] यांनी त्यांना दरबारात सन्मानित करून पालखी, नगारा व डंका-निशाणाचे मानकरी पद प्रदान केले. ही घटना शके १६६० (इ.स. १७३८) साली घडल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>ऐतिहासिक संदर्भ, पृष्ठ ५५</ref> == भोसलेवाडीची स्थापना == [[छत्रपती शाहू महाराज]] यांनी गणोजी राजे यांना इनाम देण्याची संधी दिली. त्यानुसार कृष्णा व तारळी नद्यांच्या संगमाजवळील जागा निवडण्यात आली. मग नाथांनी स्वहस्ते एक मेख तोडून ती त्या ठिकाणी पाचही गावकऱ्यांदेखत रोवली. सर्वांना उद्देशून नाथ म्हणाले, ही मेख रोवली ती शेषाच्या मतकापर्यंत पोहोचली आहे. जोपर्यंत पृथ्वी आहे, तो पर्यंत भोसले घराणाचा वंश येथे नांदेल. यानंतर गुळाच्या पाच ठेपा प्रसाद वाटला. याच जागेच्या पश्चिमेस खुद्द नाथांनीच आपल्या आसनाची जागा निवडली. भोसलेवाडीची स्थापना अशा प्रकारे फाल्गुन वद्य ६ शके १६६६ (इ.स. १७४४) मध्ये त्या ठिकाणी गावाची स्थापना करण्यात आली. प्रारंभी या गावाचे नाव “गोपाळवाडी” असे होते; पुढे ते “भोसलेवाडी” या नावाने ओळखले जाऊ लागले.<ref>इनामपत्र, शके १६६६</ref> == धार्मिक व सांस्कृतिक परंपरा == भोसलेवाडीच्या स्थापनेच्या वेळी एकनाथ षष्ठी उत्सवाची परंपरा सुरू झाली. ही परंपरा आजही स्थानिक पातळीवर पाळली जाते. == शिरोमणी ग्रंथ == [[गोपाळनाथ महाराज]] यांनी “शिरोमणी” हा ग्रंथ भोसलेवाडी येथे रचला. या ग्रंथाची रचना शके १६६८ (इ.स. १७४६) साली झाली. हा ग्रंथ सुमारे ९२०१ ओव्यांचा आहे.<ref>शिरोमणी ग्रंथ, पृष्ठ १०</ref> == परंपरागत कथन == गणोजी राजे भोसले यांच्या जीवनाविषयीची माहिती “श्री नाथ लीलाविलास” व इतर ग्रंथांमध्ये आढळते. त्यांच्या पुत्र आबाजी भोसले यांच्या विनंतीवरून शाहीर हैबती यांनी हा वृत्तांत कथन केल्याचे नमूद केले आहे. == संदर्भ == <references /> ib0jrt8kswbuqpot4oq3rzy98nq68wg 2683003 2683001 2026-05-06T12:33:03Z RagnarPR 181376 2683003 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Ganoji_Raje_Bhosale_Portrait.jpg|इवलेसे|गणोजी राजे भोसले यांचे चित्रण]] {{Infobox person|name=गणोजी राजे भोसले|occupation=सरदार|known_for=भोसलेवाडीची स्थापना|era=मराठा साम्राज्य}} == परिचय == गणोजी राजे भोसले हे मराठा साम्राज्यकालीन सरदार होते. त्यांनी छत्रपती शाहू महाराज यांच्या कारकिर्दीत कार्य केले. भोसले घराण्याशी त्यांचा संबंध जोडला जातो. भोसलेवाडी गावाच्या स्थापनेशी त्यांचे नाव संबंधित आहे. == वंशपरंपरा व प्रारंभिक जीवन == भोसले घराण्यातील एक शाखा पुणे व सातारा परिसरात येऊन नीरा नदीकाठी नीरावाठार येथे स्थायिक झाली होती. या शाखेतील उमाजी भोसले हे [[छत्रपती थोरले शाहू महाराज]] यांच्या सैन्यात कार्यरत होते. एका स्वारीदरम्यान त्यांचा मृत्यू झाल्याचा उल्लेख आढळतो.<ref>ऐतिहासिक नोंद, पृष्ठ १२</ref> उमाजी भोसले यांचा एकुलता एक पुत्र गणोजी राजे भोसले होय. वडिलांच्या निधनानंतर त्यांचे बालपण प्रतिकूल परिस्थितीत गेले. == गोपाळनाथ महाराजांचा आश्रय == गणोजी राजे यांच्या मातेस [[गोपाळनाथ महाराज]] यांचा आधार लाभल्याचा उल्लेख विविध ग्रंथांमध्ये आढळतो.<ref>नाथ संप्रदाय ग्रंथ, पृष्ठ २२</ref> गणोजी राजे यांनी त्यांच्या आश्रयाखाली सेवा केली असल्याचे नमूद केले आहे. == पराक्रम व दरबारी मान == गणोजी राजे भोसले यांनी छत्रपतींच्या सैन्यात विविध मोहिमांमध्ये सहभाग घेतला. पुढे [[छत्रपती शाहू महाराज]] यांनी त्यांना दरबारात सन्मानित करून पालखी, नगारा व डंका-निशाणाचे मानकरी पद प्रदान केले. ही घटना शके १६६० (इ.स. १७३८) साली घडल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>ऐतिहासिक संदर्भ, पृष्ठ ५५</ref> == भोसलेवाडीची स्थापना == [[छत्रपती शाहू महाराज]] यांनी गणोजी राजे यांना इनाम देण्याची संधी दिली. त्यानुसार कृष्णा व तारळी नद्यांच्या संगमाजवळील जागा निवडण्यात आली. मग नाथांनी स्वहस्ते एक मेख तोडून ती त्या ठिकाणी पाचही गावकऱ्यांदेखत रोवली. सर्वांना उद्देशून नाथ म्हणाले, ही मेख रोवली ती शेषाच्या मतकापर्यंत पोहोचली आहे. जोपर्यंत पृथ्वी आहे, तो पर्यंत भोसले घराणाचा वंश येथे नांदेल. यानंतर गुळाच्या पाच ठेपा प्रसाद वाटला. याच जागेच्या पश्चिमेस खुद्द नाथांनीच आपल्या आसनाची जागा निवडली. भोसलेवाडीची स्थापना अशा प्रकारे फाल्गुन वद्य ६ शके १६६६ (इ.स. १७४४) मध्ये त्या ठिकाणी गावाची स्थापना करण्यात आली. प्रारंभी या गावाचे नाव “गोपाळवाडी” असे होते; पुढे ते “भोसलेवाडी” या नावाने ओळखले जाऊ लागले.<ref>इनामपत्र, शके १६६६</ref> == धार्मिक व सांस्कृतिक परंपरा == भोसलेवाडीच्या स्थापनेच्या वेळी एकनाथ षष्ठी उत्सवाची परंपरा सुरू झाली. ही परंपरा आजही स्थानिक पातळीवर पाळली जाते. == शिरोमणी ग्रंथ == [[गोपाळनाथ महाराज]] यांनी “शिरोमणी” हा ग्रंथ भोसलेवाडी येथे रचला. या ग्रंथाची रचना शके १६६८ (इ.स. १७४६) साली झाली. हा ग्रंथ सुमारे ९२०१ ओव्यांचा आहे.<ref>शिरोमणी ग्रंथ, पृष्ठ १०</ref> == परंपरागत कथन == गणोजी राजे भोसले यांच्या जीवनाविषयीची माहिती “श्री नाथ लीलाविलास” व इतर ग्रंथांमध्ये आढळते. त्यांच्या पुत्र आबाजी भोसले यांच्या विनंतीवरून शाहीर हैबती यांनी हा वृत्तांत कथन केल्याचे नमूद केले आहे. == संदर्भ == <references /> 8rk9zweidjn7xz6wkr527dspayhgb6m 2683004 2683003 2026-05-06T12:38:10Z RagnarPR 181376 2683004 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Ganoji_Raje_Bhosale_Portrait.jpg|इवलेसे|गणोजी राजे भोसले यांचे चित्रण]] {{Infobox person|name=गणोजी राजे भोसले|occupation=सरदार|known_for=भोसलेवाडीची स्थापना|era=मराठा साम्राज्य}} == परिचय == गणोजी राजे भोसले हे मराठा साम्राज्यकालीन सरदार होते. त्यांनी छत्रपती शाहू महाराज यांच्या कारकिर्दीत कार्य केले. भोसले घराण्याशी त्यांचा संबंध जोडला जातो. भोसलेवाडी गावाच्या स्थापनेशी त्यांचे नाव संबंधित आहे. == वंशपरंपरा व प्रारंभिक जीवन == भोसले घराण्यातील एक शाखा पुणे व सातारा परिसरात येऊन नीरा नदीकाठी नीरावाठार येथे स्थायिक झाली होती. या शाखेतील उमाजी भोसले हे [[ थोरले शाहू महाराज]] यांच्या सैन्यात कार्यरत होते. एका स्वारीदरम्यान त्यांचा मृत्यू झाल्याचा उल्लेख आढळतो.<ref>ऐतिहासिक नोंद, पृष्ठ १२</ref> उमाजी भोसले यांचा एकुलता एक पुत्र गणोजी राजे भोसले होय. वडिलांच्या निधनानंतर त्यांचे बालपण प्रतिकूल परिस्थितीत गेले. == गोपाळनाथ महाराजांचा आश्रय == गणोजी राजे यांच्या मातेस [[गोपाळनाथ महाराज]] यांचा आधार लाभल्याचा उल्लेख विविध ग्रंथांमध्ये आढळतो.<ref>नाथ संप्रदाय ग्रंथ, पृष्ठ २२</ref> गणोजी राजे यांनी त्यांच्या आश्रयाखाली सेवा केली असल्याचे नमूद केले आहे. == पराक्रम व दरबारी मान == गणोजी राजे भोसले यांनी छत्रपतींच्या सैन्यात विविध मोहिमांमध्ये सहभाग घेतला. पुढे [[छत्रपती शाहू महाराज]] यांनी त्यांना दरबारात सन्मानित करून पालखी, नगारा व डंका-निशाणाचे मानकरी पद प्रदान केले. ही घटना शके १६६० (इ.स. १७३८) साली घडल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>ऐतिहासिक संदर्भ, पृष्ठ ५५</ref> == भोसलेवाडीची स्थापना == [[छत्रपती शाहू महाराज]] यांनी गणोजी राजे यांना इनाम देण्याची संधी दिली. त्यानुसार कृष्णा व तारळी नद्यांच्या संगमाजवळील जागा निवडण्यात आली. मग नाथांनी स्वहस्ते एक मेख तोडून ती त्या ठिकाणी पाचही गावकऱ्यांदेखत रोवली. सर्वांना उद्देशून नाथ म्हणाले, ही मेख रोवली ती शेषाच्या मतकापर्यंत पोहोचली आहे. जोपर्यंत पृथ्वी आहे, तो पर्यंत भोसले घराणाचा वंश येथे नांदेल. यानंतर गुळाच्या पाच ठेपा प्रसाद वाटला. याच जागेच्या पश्चिमेस खुद्द नाथांनीच आपल्या आसनाची जागा निवडली. भोसलेवाडीची स्थापना अशा प्रकारे फाल्गुन वद्य ६ शके १६६६ (इ.स. १७४४) मध्ये त्या ठिकाणी गावाची स्थापना करण्यात आली. प्रारंभी या गावाचे नाव “गोपाळवाडी” असे होते; पुढे ते “भोसलेवाडी” या नावाने ओळखले जाऊ लागले.<ref>इनामपत्र, शके १६६६</ref> == धार्मिक व सांस्कृतिक परंपरा == भोसलेवाडीच्या स्थापनेच्या वेळी एकनाथ षष्ठी उत्सवाची परंपरा सुरू झाली. ही परंपरा आजही स्थानिक पातळीवर पाळली जाते. == शिरोमणी ग्रंथ == [[गोपाळनाथ महाराज]] यांनी “शिरोमणी” हा ग्रंथ भोसलेवाडी येथे रचला. या ग्रंथाची रचना शके १६६८ (इ.स. १७४६) साली झाली. हा ग्रंथ सुमारे ९२०१ ओव्यांचा आहे.<ref>शिरोमणी ग्रंथ, पृष्ठ १०</ref> == परंपरागत कथन == गणोजी राजे भोसले यांच्या जीवनाविषयीची माहिती “श्री नाथ लीलाविलास” व इतर ग्रंथांमध्ये आढळते. त्यांच्या पुत्र आबाजी भोसले यांच्या विनंतीवरून शाहीर हैबती यांनी हा वृत्तांत कथन केल्याचे नमूद केले आहे. == संदर्भ == <references /> s6khlaeqjnca7nfn9gd5kgzbszhzqhe 2683006 2683004 2026-05-06T12:44:57Z RagnarPR 181376 2683006 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Ganoji_Raje_Bhosale_Portrait.jpg|इवलेसे|गणोजी राजे भोसले यांचे चित्रण]] {{Infobox person|name=गणोजी राजे भोसले|occupation=सरदार|known_for=भोसलेवाडीची स्थापना|era=मराठा साम्राज्य}} == परिचय == गणोजी राजे भोसले हे मराठा साम्राज्यकालीन सरदार होते. त्यांनी छत्रपती शाहू महाराज यांच्या कारकिर्दीत कार्य केले. भोसले घराण्याशी त्यांचा संबंध जोडला जातो. भोसलेवाडी गावाच्या स्थापनेशी त्यांचे नाव संबंधित आहे. == वंशपरंपरा व प्रारंभिक जीवन == भोसले घराण्यातील एक शाखा पुणे व सातारा परिसरात येऊन नीरा नदीकाठी नीरावाठार येथे स्थायिक झाली होती. या शाखेतील उमाजी भोसले हे [[ थोरले शाहू महाराज]] यांच्या सैन्यात कार्यरत होते. एका स्वारीदरम्यान त्यांचा मृत्यू झाल्याचा उल्लेख आढळतो.<ref>ऐतिहासिक नोंद, पृष्ठ १२</ref> उमाजी भोसले यांचा एकुलता एक पुत्र गणोजी राजे भोसले होय. वडिलांच्या निधनानंतर त्यांचे बालपण प्रतिकूल परिस्थितीत गेले. == गोपाळनाथ महाराजांचा आश्रय == गणोजी राजे यांच्या मातेस [[गोपाळनाथ महाराज]] यांचा आधार लाभल्याचा उल्लेख विविध ग्रंथांमध्ये आढळतो.<ref>नाथ संप्रदाय ग्रंथ, पृष्ठ २२</ref> गणोजी राजे यांनी त्यांच्या आश्रयाखाली सेवा केली असल्याचे नमूद केले आहे. == पराक्रम व दरबारी मान == गणोजी राजे भोसले यांनी छत्रपतींच्या सैन्यात विविध मोहिमांमध्ये सहभाग घेतला. पुढे [[छत्रपती शाहू महाराज]] यांनी त्यांना दरबारात सन्मानित करून पालखी, नगारा व डंका-निशाणाचे मानकरी पद प्रदान केले. ही घटना शके १६६० (इ.स. १७३८) साली घडल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>ऐतिहासिक संदर्भ, पृष्ठ ५५</ref> == भोसलेवाडीची स्थापना == थोरले शाहू महाराज यांनी गणोजी राजे यांना इनाम देण्याची संधी दिली. त्यानुसार कृष्णा व तारळी नद्यांच्या संगमाजवळील जागा निवडण्यात आली. मग नाथांनी स्वहस्ते एक मेख तोडून ती त्या ठिकाणी पाचही गावकऱ्यांदेखत रोवली. सर्वांना उद्देशून नाथ म्हणाले, ही मेख रोवली ती शेषाच्या मतकापर्यंत पोहोचली आहे. जोपर्यंत पृथ्वी आहे, तो पर्यंत भोसले घराणाचा वंश येथे नांदेल. यानंतर गुळाच्या पाच ठेपा प्रसाद वाटला. याच जागेच्या पश्चिमेस खुद्द नाथांनीच आपल्या आसनाची जागा निवडली. भोसलेवाडीची स्थापना अशा प्रकारे फाल्गुन वद्य ६ शके १६६६ (इ.स. १७४४) मध्ये त्या ठिकाणी गावाची स्थापना करण्यात आल्याचे नमूद केले जाते. प्रारंभी या गावाचे नाव “गोपाळवाडी” असे होते, पुढे ते “भोसलेवाडी” या नावाने ओळखले जाऊ लागले.<ref>इनामपत्र</ref> == धार्मिक व सांस्कृतिक परंपरा == भोसलेवाडीच्या स्थापनेच्या वेळी एकनाथ षष्ठी उत्सवाची परंपरा सुरू झाली. ही परंपरा आजही स्थानिक पातळीवर पाळली जाते. == शिरोमणी ग्रंथ == [[गोपाळनाथ महाराज]] यांनी “शिरोमणी” हा ग्रंथ भोसलेवाडी येथे रचला. या ग्रंथाची रचना शके १६६८ (इ.स. १७४६) साली झाली. हा ग्रंथ सुमारे ९२०१ ओव्यांचा आहे.<ref>शिरोमणी ग्रंथ, पृष्ठ १०</ref> == परंपरागत कथन == गणोजी राजे भोसले यांच्या जीवनाविषयीची माहिती “श्री नाथ लीलाविलास” व इतर ग्रंथांमध्ये आढळते. त्यांच्या पुत्र आबाजी भोसले यांच्या विनंतीवरून शाहीर हैबती यांनी हा वृत्तांत कथन केल्याचे नमूद केले आहे. == संदर्भ == <references /> sm43nlb7cida5j27fwo07b7dkgtyc46 2683007 2683006 2026-05-06T12:49:59Z RagnarPR 181376 2683007 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Ganoji_Raje_Bhosale_Portrait.jpg|इवलेसे|गणोजी राजे भोसले यांचे चित्रण]] {{Infobox person|name=गणोजी राजे भोसले|occupation=सरदार|known_for=भोसलेवाडीची स्थापना|era=मराठा साम्राज्य}} == परिचय == गणोजी राजे भोसले हे मराठा साम्राज्यकालीन सरदार होते. त्यांनी छत्रपती शाहू महाराज यांच्या कारकिर्दीत कार्य केले. भोसले घराण्याशी त्यांचा संबंध जोडला जातो. भोसलेवाडी गावाच्या स्थापनेशी त्यांचे नाव संबंधित आहे. == वंशपरंपरा व प्रारंभिक जीवन == भोसले घराण्यातील एक शाखा पुणे व सातारा परिसरात येऊन नीरा नदीकाठी नीरावाठार येथे स्थायिक झाली होती. या शाखेतील उमाजी भोसले हे [[ थोरले शाहू महाराज]] यांच्या सैन्यात कार्यरत होते. एका स्वारीदरम्यान त्यांचा मृत्यू झाल्याचा उल्लेख आढळतो.<ref>ऐतिहासिक नोंद, पृष्ठ १२</ref> उमाजी भोसले यांचा एकुलता एक पुत्र गणोजी राजे भोसले होय. वडिलांच्या निधनानंतर त्यांचे बालपण प्रतिकूल परिस्थितीत गेले. == गोपाळनाथ महाराजांचा आश्रय == गणोजी राजे यांच्या मातेस [[गोपाळनाथ महाराज]] यांचा आधार लाभल्याचा उल्लेख विविध ग्रंथांमध्ये आढळतो.<ref>नाथ संप्रदाय ग्रंथ, पृष्ठ २२</ref> गणोजी राजे यांनी त्यांच्या आश्रयाखाली सेवा केली असल्याचे नमूद केले आहे. == पराक्रम व दरबारी मान == गणोजी राजे भोसले यांनी छत्रपतींच्या सैन्यात विविध मोहिमांमध्ये सहभाग घेतला. पुढे [[छत्रपती शाहू महाराज]] यांनी त्यांना दरबारात सन्मानित करून पालखी, नगारा व डंका-निशाणाचे मानकरी पद प्रदान केले. ही घटना शके १६६० (इ.स. १७३८) साली घडल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>ऐतिहासिक संदर्भ, पृष्ठ ५५</ref> == भोसलेवाडीची स्थापना == [[थोरले शाहू महाराज|थोरले शाहू महाराजांनी]] गणोजी राजे यांना इनाम देण्याची संधी दिली. त्यानुसार कृष्णा व तारळी नद्यांच्या संगमाजवळील जागा निवडण्यात आली. मग नाथांनी स्वहस्ते एक मेख तोडून ती त्या ठिकाणी पाचही गावकऱ्यांदेखत रोवली. सर्वांना उद्देशून नाथ म्हणाले, ही मेख रोवली ती शेषाच्या मतकापर्यंत पोहोचली आहे. जोपर्यंत पृथ्वी आहे, तो पर्यंत भोसले घराणाचा वंश येथे नांदेल. यानंतर गुळाच्या पाच ठेपा प्रसाद वाटला. याच जागेच्या पश्चिमेस खुद्द नाथांनीच आपल्या आसनाची जागा निवडली. भोसलेवाडीची स्थापना अशा प्रकारे फाल्गुन वद्य ६ शके १६६६ (इ.स. १७४४) मध्ये त्या ठिकाणी गावाची स्थापना करण्यात आल्याचे नमूद केले जाते. प्रारंभी या गावाचे नाव “गोपाळवाडी” असे होते, पुढे ते “भोसलेवाडी” या नावाने ओळखले जाऊ लागले.<ref>इनामपत्र</ref> == धार्मिक व सांस्कृतिक परंपरा == भोसलेवाडीच्या स्थापनेच्या वेळी एकनाथ षष्ठी उत्सवाची परंपरा सुरू झाली. ही परंपरा आजही स्थानिक पातळीवर पाळली जाते. == शिरोमणी ग्रंथ == [[गोपाळनाथ महाराज]] यांनी “शिरोमणी” हा ग्रंथ भोसलेवाडी येथे रचला. या ग्रंथाची रचना शके १६६८ (इ.स. १७४६) साली झाली. हा ग्रंथ सुमारे ९२०१ ओव्यांचा आहे.<ref>शिरोमणी ग्रंथ, पृष्ठ १०</ref> == परंपरागत कथन == गणोजी राजे भोसले यांच्या जीवनाविषयीची माहिती “श्री नाथ लीलाविलास” व इतर ग्रंथांमध्ये आढळते. त्यांच्या पुत्र आबाजी भोसले यांच्या विनंतीवरून शाहीर हैबती यांनी हा वृत्तांत कथन केल्याचे नमूद केले आहे. == संदर्भ == <references /> qss9nod2n4qr5rcrzhry40z52pv7pni 2683008 2683007 2026-05-06T12:52:41Z RagnarPR 181376 2683008 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Ganoji_Raje_Bhosale_Portrait.jpg|इवलेसे|गणोजी राजे भोसले यांचे चित्रण]] {{Infobox person|name=गणोजी राजे भोसले|occupation=सरदार|known_for=भोसलेवाडीची स्थापना|era=मराठा साम्राज्य}} == परिचय == गणोजी राजे भोसले हे मराठा साम्राज्यकालीन सरदार होते. त्यांनी छत्रपती शाहू महाराज यांच्या कारकिर्दीत कार्य केले. भोसले घराण्याशी त्यांचा संबंध जोडला जातो. भोसलेवाडी गावाच्या स्थापनेशी त्यांचे नाव संबंधित आहे. == वंशपरंपरा व प्रारंभिक जीवन == भोसले घराण्यातील एक शाखा पुणे व सातारा परिसरात येऊन नीरा नदीकाठी नीरावाठार येथे स्थायिक झाली होती. या शाखेतील उमाजी भोसले हे [[ थोरले शाहू महाराज]] यांच्या सैन्यात कार्यरत होते. एका स्वारीदरम्यान त्यांचा मृत्यू झाल्याचा उल्लेख आढळतो.<ref>ऐतिहासिक नोंद, पृष्ठ १२</ref> उमाजी भोसले यांचा एकुलता एक पुत्र गणोजी राजे भोसले होय. वडिलांच्या निधनानंतर त्यांचे बालपण प्रतिकूल परिस्थितीत गेले. == गोपाळनाथ महाराजांचा आश्रय == गणोजी राजे यांच्या मातेस [[गोपाळनाथ महाराज]] यांचा आधार लाभल्याचा उल्लेख विविध ग्रंथांमध्ये आढळतो.<ref>नाथ संप्रदाय ग्रंथ, पृष्ठ २२</ref> गणोजी राजे यांनी त्यांच्या आश्रयाखाली सेवा केली असल्याचे नमूद केले आहे. == पराक्रम व दरबारी मान == गणोजी राजे भोसले यांनी छत्रपतींच्या सैन्यात विविध मोहिमांमध्ये सहभाग घेतला. पुढे [[छत्रपती शाहू महाराज|थोरले शाहू महाराज]] यांनी त्यांना दरबारात सन्मानित करून पालखी, नगारा व डंका-निशाणाचे मानकरी पद प्रदान केले. ही घटना शके १६६० (इ.स. १७३८) साली घडल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>ऐतिहासिक संदर्भ, पृष्ठ ५५</ref> == भोसलेवाडीची स्थापना == [[थोरले शाहू महाराज|थोरले शाहू महाराजांनी]] गणोजी राजे यांना इनाम देण्याची संधी दिली. त्यानुसार कृष्णा व तारळी नद्यांच्या संगमाजवळील जागा निवडण्यात आली. मग नाथांनी स्वहस्ते एक मेख तोडून ती त्या ठिकाणी पाचही गावकऱ्यांदेखत रोवली. सर्वांना उद्देशून नाथ म्हणाले, ही मेख रोवली ती शेषाच्या मतकापर्यंत पोहोचली आहे. जोपर्यंत पृथ्वी आहे, तो पर्यंत भोसले घराणाचा वंश येथे नांदेल. यानंतर गुळाच्या पाच ठेपा प्रसाद वाटला. याच जागेच्या पश्चिमेस खुद्द नाथांनीच आपल्या आसनाची जागा निवडली. भोसलेवाडीची स्थापना अशा प्रकारे फाल्गुन वद्य ६ शके १६६६ (इ.स. १७४४) मध्ये त्या ठिकाणी गावाची स्थापना करण्यात आल्याचे नमूद केले जाते. प्रारंभी या गावाचे नाव “गोपाळवाडी” असे होते, पुढे ते “भोसलेवाडी” या नावाने ओळखले जाऊ लागले.<ref>इनामपत्र</ref> == धार्मिक व सांस्कृतिक परंपरा == भोसलेवाडीच्या स्थापनेच्या वेळी एकनाथ षष्ठी उत्सवाची परंपरा सुरू झाली. ही परंपरा आजही स्थानिक पातळीवर पाळली जाते. == शिरोमणी ग्रंथ == [[गोपाळनाथ महाराज]] यांनी “शिरोमणी” हा ग्रंथ भोसलेवाडी येथे रचला. या ग्रंथाची रचना शके १६६८ (इ.स. १७४६) साली झाली. हा ग्रंथ सुमारे ९२०१ ओव्यांचा आहे.<ref>शिरोमणी ग्रंथ, पृष्ठ १०</ref> == परंपरागत कथन == गणोजी राजे भोसले यांच्या जीवनाविषयीची माहिती “श्री नाथ लीलाविलास” व इतर ग्रंथांमध्ये आढळते. त्यांच्या पुत्र आबाजी भोसले यांच्या विनंतीवरून शाहीर हैबती यांनी हा वृत्तांत कथन केल्याचे नमूद केले आहे. == संदर्भ == <references /> t45jqlrv66fkcooui3rzkaacbkajmyz 2683009 2683008 2026-05-06T12:55:31Z RagnarPR 181376 2683009 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Ganoji_Raje_Bhosale_Portrait.jpg|इवलेसे|गणोजी राजे भोसले यांचे चित्रण]] {{Infobox person|name=गणोजी राजे भोसले|occupation=सरदार|known_for=भोसलेवाडीची स्थापना|era=मराठा साम्राज्य}} == परिचय == गणोजी राजे भोसले हे मराठा साम्राज्यकालीन सरदार होते. त्यांनी छत्रपती शाहू महाराज यांच्या कारकिर्दीत कार्य केले. भोसले घराण्याशी त्यांचा संबंध जोडला जातो. भोसलेवाडी गावाच्या स्थापनेशी त्यांचे नाव संबंधित आहे. == वंशपरंपरा व प्रारंभिक जीवन == भोसले घराण्यातील एक शाखा पुणे व सातारा परिसरात येऊन नीरा नदीकाठी नीरावाठार येथे स्थायिक झाली होती. या शाखेतील उमाजी भोसले हे [[ थोरले शाहू महाराज]] यांच्या सैन्यात कार्यरत होते. एका स्वारीदरम्यान त्यांचा मृत्यू झाल्याचा उल्लेख आढळतो.<ref>ऐतिहासिक नोंद, पृष्ठ १२</ref> उमाजी भोसले यांचा एकुलता एक पुत्र गणोजी राजे भोसले होय. वडिलांच्या निधनानंतर त्यांचे बालपण प्रतिकूल परिस्थितीत गेले. == गोपालनाथ महाराजांचा आश्रय == गणोजी राजे यांच्या मातेस [[गोपाळनाथ महाराज|गोपालनाथ महाराज]] यांचा आधार लाभल्याचा उल्लेख विविध ग्रंथांमध्ये आढळतो.<ref>नाथ संप्रदाय ग्रंथ, पृष्ठ २२</ref> गणोजी राजे यांनी त्यांच्या आश्रयाखाली सेवा केली असल्याचे नमूद केले आहे. == पराक्रम व दरबारी मान == गणोजी राजे भोसले यांनी छत्रपतींच्या सैन्यात विविध मोहिमांमध्ये सहभाग घेतला. पुढे [[छत्रपती शाहू महाराज|थोरले शाहू महाराज]] यांनी त्यांना दरबारात सन्मानित करून पालखी, नगारा व डंका-निशाणाचे मानकरी पद प्रदान केले. ही घटना शके १६६० (इ.स. १७३८) साली घडल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>ऐतिहासिक संदर्भ, पृष्ठ ५५</ref> == भोसलेवाडीची स्थापना == [[थोरले शाहू महाराज|थोरले शाहू महाराजांनी]] गणोजी राजे यांना इनाम देण्याची संधी दिली. त्यानुसार कृष्णा व तारळी नद्यांच्या संगमाजवळील जागा निवडण्यात आली. मग नाथांनी स्वहस्ते एक मेख तोडून ती त्या ठिकाणी पाचही गावकऱ्यांदेखत रोवली. सर्वांना उद्देशून नाथ म्हणाले, ही मेख रोवली ती शेषाच्या मतकापर्यंत पोहोचली आहे. जोपर्यंत पृथ्वी आहे, तो पर्यंत भोसले घराणाचा वंश येथे नांदेल. यानंतर गुळाच्या पाच ठेपा प्रसाद वाटला. याच जागेच्या पश्चिमेस खुद्द नाथांनीच आपल्या आसनाची जागा निवडली. भोसलेवाडीची स्थापना अशा प्रकारे फाल्गुन वद्य ६ शके १६६६ (इ.स. १७४४) मध्ये त्या ठिकाणी गावाची स्थापना करण्यात आल्याचे नमूद केले जाते. प्रारंभी या गावाचे नाव “गोपाळवाडी” असे होते, पुढे ते “भोसलेवाडी” या नावाने ओळखले जाऊ लागले.<ref>इनामपत्र</ref> == धार्मिक व सांस्कृतिक परंपरा == भोसलेवाडीच्या स्थापनेच्या वेळी एकनाथ षष्ठी उत्सवाची परंपरा सुरू झाली. ही परंपरा आजही स्थानिक पातळीवर पाळली जाते. == शिरोमणी ग्रंथ == [[गोपाळनाथ महाराज|गोपालनाथ महाराज]] यांनी “शिरोमणी” हा ग्रंथ भोसलेवाडी येथे रचला. या ग्रंथाची रचना शके १६६८ (इ.स. १७४६) साली झाली. हा ग्रंथ सुमारे ९२०१ ओव्यांचा आहे.<ref>शिरोमणी ग्रंथ, पृष्ठ १०</ref> == परंपरागत कथन == गणोजी राजे भोसले यांच्या जीवनाविषयीची माहिती “श्री नाथ लीलाविलास” व इतर ग्रंथांमध्ये आढळते. त्यांच्या पुत्र आबाजी भोसले यांच्या विनंतीवरून शाहीर हैबती यांनी हा वृत्तांत कथन केल्याचे नमूद केले आहे. == संदर्भ == <references /> fxxa6dwari6enz9k1k9mcr4995t0twr 2683112 2683009 2026-05-07T05:17:52Z RagnarPR 181376 2683112 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Ganoji_Raje_Bhosale_Portrait.jpg|इवलेसे|गणोजी राजे भोसले यांचे चित्रण]] {{Infobox person|name=गणोजी राजे भोसले|occupation=सरदार|known_for=भोसलेवाडीची स्थापना|era=मराठा साम्राज्य}} गणोजी राजे भोसले हे मराठा साम्राज्यकालीन सरदार होते. त्यांनी छत्रपती थोरले शाहू महाराज यांच्या कारकिर्दीत कार्य केले. भोसले घराण्याशी त्यांचा संबंध जोडला जातो. भोसलेवाडी गावाच्या स्थापनेशी त्यांचे नाव संबंधित आहे. == वंशपरंपरा व प्रारंभिक जीवन == भोसले घराण्यातील एक शाखा पुणे व सातारा परिसरात येऊन नीरा नदीकाठी नीरावाठार येथे स्थायिक झाली होती. या शाखेतील उमाजी भोसले हे [[ थोरले शाहू महाराज]] यांच्या सैन्यात कार्यरत होते. एका स्वारीदरम्यान त्यांचा मृत्यू झाल्याचा उल्लेख आढळतो.<ref>ऐतिहासिक नोंद, पृष्ठ १२</ref> उमाजी भोसले यांचा एकुलता एक पुत्र गणोजी राजे भोसले होय. वडिलांच्या निधनानंतर त्यांचे बालपण प्रतिकूल परिस्थितीत गेले. == गोपालनाथ महाराजांचा आश्रय == गणोजी राजे यांच्या मातेस [[गोपाळनाथ महाराज|गोपालनाथ महाराज]] यांचा आधार लाभल्याचा उल्लेख विविध ग्रंथांमध्ये आढळतो.<ref>नाथ संप्रदाय ग्रंथ, पृष्ठ २२</ref> गणोजी राजे यांनी त्यांच्या आश्रयाखाली सेवा केली असल्याचे नमूद केले आहे. == पराक्रम व दरबारी मान == गणोजी राजे भोसले यांनी छत्रपतींच्या सैन्यात विविध मोहिमांमध्ये सहभाग घेतला. पुढे [[छत्रपती शाहू महाराज|थोरले शाहू महाराज]] यांनी त्यांना दरबारात सन्मानित करून पालखी, नगारा व डंका-निशाणाचे मानकरी पद प्रदान केले. ही घटना शके १६६० (इ.स. १७३८) साली घडल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref>ऐतिहासिक संदर्भ, पृष्ठ ५५</ref> == भोसलेवाडीची स्थापना == [[थोरले शाहू महाराज|थोरले शाहू महाराजांनी]] गणोजी राजे यांना इनाम देण्याची संधी दिली. त्यानुसार कृष्णा व तारळी नद्यांच्या संगमाजवळील जागा निवडण्यात आली. मग नाथांनी स्वहस्ते एक मेख तोडून ती त्या ठिकाणी पाचही गावकऱ्यांदेखत रोवली. सर्वांना उद्देशून नाथ म्हणाले, ही मेख रोवली ती शेषाच्या मतकापर्यंत पोहोचली आहे. जोपर्यंत पृथ्वी आहे, तो पर्यंत भोसले घराणाचा वंश येथे नांदेल. यानंतर गुळाच्या पाच ठेपा प्रसाद वाटला. याच जागेच्या पश्चिमेस खुद्द नाथांनीच आपल्या आसनाची जागा निवडली. भोसलेवाडीची स्थापना अशा प्रकारे फाल्गुन वद्य ६ शके १६६६ (इ.स. १७४४) मध्ये त्या ठिकाणी गावाची स्थापना करण्यात आल्याचे नमूद केले जाते. प्रारंभी या गावाचे नाव “गोपाळवाडी” असे होते, पुढे ते “भोसलेवाडी” या नावाने ओळखले जाऊ लागले.<ref>इनामपत्र</ref> == धार्मिक व सांस्कृतिक परंपरा == भोसलेवाडीच्या स्थापनेच्या वेळी एकनाथ षष्ठी उत्सवाची परंपरा सुरू झाली. ही परंपरा आजही स्थानिक पातळीवर पाळली जाते. == शिरोमणी ग्रंथ == [[गोपाळनाथ महाराज|गोपालनाथ महाराज]] यांनी “शिरोमणी” हा ग्रंथ भोसलेवाडी येथे रचला. या ग्रंथाची रचना शके १६६८ (इ.स. १७४६) साली झाली. हा ग्रंथ सुमारे ९२०१ ओव्यांचा आहे.<ref>शिरोमणी ग्रंथ, पृष्ठ १०</ref> == परंपरागत कथन == गणोजी राजे भोसले यांच्या जीवनाविषयीची माहिती “श्री नाथ लीलाविलास” व इतर ग्रंथांमध्ये आढळते. त्यांच्या पुत्र आबाजी भोसले यांच्या विनंतीवरून शाहीर हैबती यांनी हा वृत्तांत कथन केल्याचे नमूद केले आहे. == संदर्भ == <references /> e2yidd37gabvvmiihimnjelx0p4chdd 0 378425 2683022 2681329 2026-05-06T14:12:37Z ~2026-27445-74 182855 /* कलाकार */ 2683022 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम | कार्यक्रम = दीप ज्योती | चित्र = | लोगो_चित्र_शीर्षक = | उपशीर्षक = | प्रकार = | निर्माता = | निर्मिती संस्था = फ्रेम्स प्रोडक्शन | दिग्दर्शक = | क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = | सूत्रधार = | कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]] | पंच = | आवाज = | अभिवाचक = | थीम संगीत संगीतकार = | शीर्षकगीत = | अंतिम संगीत = | संगीतकार = | देश = [[भारत]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | वर्ष संख्या = | एपिसोड संख्या = | कार्यकारी निर्माता = | सुपरवायझिंग निर्माता = | असोसिएट निर्माता = | सह निर्माता = | कथा संकलन = | संकलन = | स्थळ = | कॅमेरा = | चालण्याचा वेळ = दररोज रात्री ८ वाजता | वाहिनी = [[झी मराठी]] | चित्र प्रकार = | ध्वनी प्रकार = | पहिला भाग = | प्रथम प्रसारण = १३ एप्रिल २०२६ | शेवटचे प्रसारण = चालू | आधी = [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | नंतर = [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]] | सारखे = }} '''दीप ज्योती''' ही [[झी मराठी]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. या मालिकेची मूळ कथा [[झी तमिळ]]वरील वीरा या तमिळ मालिकेवर आधारित आहे. == कलाकार == * पूर्वा कौशिक - ज्योती सावेकर * [[प्रसाद जवादे]] - दीप पुरुषोत्तम गायकवाड * [[गिरीश ओक]] - पुरुषोत्तम गायकवाड * [[अंजली जोगळेकर]] - जयश्री सावेकर * ओंकार गोवर्धन - अभिजीत सावेकर * मानसी सुभाष - प्रीती सावेकर * सलोनी सुर्वे - कीर्ती सावेकर * ऋत्विक तळवलकर - विराज पुरुषोत्तम गायकवाड * धनश्री अंतरकर - गीतांजली पुरुषोत्तम गायकवाड * अनुप बेलवलकर - स्वराज पुरुषोत्तम गायकवाड * सुहास परांजपे - सुलोचना अमृत दाभाडे (सुलू) * अक्षय विंचुरकर - सुजय * शलाका पवार - सुभद्रा * श्रीकांत केटी - गणपत * स्वप्नील आजगावकर - मनोज == पुनर्निर्मिती == {|class="wikitable" style="text-align:center;" ! भाषा ! नाव ! वाहिनी ! प्रकाशित |- | [[तमिळ]] | वीरा | [[झी तमिळ]] | २६ फेब्रुवारी २०२४ - चालू |- | [[तेलुगू]] | ऑटो विजय शांती | [[झी तेलुगू]] | ७ जुलै २०२५ - चालू |- | [[कन्नड]] | कृष्ण रुक्कू | [[झी कन्नडा]] | ९ मार्च २०२६ - चालू |} == बाह्य दुवे == {{झी मराठी रात्री ८च्या मालिका}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] c6tto5x224e2c8a1ug6jy70f4y6ysyw 3 379374 2683131 2682933 2026-05-07T07:14:34Z संतोष गोरे 135680 /* आपली संपादने */ Reply 2683131 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=मशालवाला}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १३:४०, २९ एप्रिल २०२६ (IST) == आपली संपादने == नमस्कार, आपण यापूर्वीच [[मसुदा:श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ]] वर लिखाण करत असताना [[मसुदा:श्री मनोहर पांडुरंग वाघ सर]] हा दुसरा मसुदा पुन्हा पुन्हा का निर्माण करत आहात? पहिल्या लेखात योग्य तो भर घालून दुरुस्ती करावी ही नम्र विनंती. -[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">. संतोष गोरे .</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) १०:३७, ६ मे २०२६ (IST) :आपणास परत एकदा सूचना देण्यात येत आहे. पूर्वीचाच उपलब्ध असणारा लेख [[मसुदा:श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ]] दुरुस्त करावा. - [[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">. संतोष गोरे .</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) १२:४४, ७ मे २०२६ (IST) ehmykbk9yoqau2hogqzjqunf25l60bs 0 379491 2683036 2682644 2026-05-06T14:38:56Z Khirid Harshad 138639 2683036 wikitext text/x-wiki {{मट्रा}} {{माहितीचौकट निवडणूक|election_name=२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|country=भारत|type=विधानसभा|ongoing=नाही|vote_type=पक्ष|registered=६८,२५१,००८ ({{कमी}} १०.९४%)<ref name="The Indian Express-2026"/><ref>{{cite web |url=https://www.eci.gov.in/eci-backend/public/api/download?url=LMAhAK6sOPBp%2FNFF0iRfXbEB1EVSLT41NNLRjYNJJP1KivrUxbfqkDatmHy12e%2FzBiU51zPFZI5qMtjV1qgjFg193XTtp6Zn6FU9qB%2FYxKh2I6Fg%2BNN0%2Fk6VQmFY0pHFCSv%2B1yJkuMeCkTzY9fhBvw%3D%3D |title=ECI Press Note: 2026 Assembly Elections Schedule |work=Election Commission of India |accessdate=15 March 2026}}</ref>|election_date=२३ व २९ एप्रिल २०२६ (२९३ मतदारसंघ)<br>२१ मे २०२६ (१ मतदारसंघ)|map_image=[[File:Results of the 2026 West Bengal Legislative Assembly election by constituency.svg|300px]]|map_caption=पश्चिम बंगालमधील मतदारसंघांचा नकाशा|turnout=९२.९३% ({{वाढ}} १०.६३%)|image1={{CSS image crop|Image = Suvendu Adhikari at Esplanade Metro Rail Station, Kolkata, 6 March 2024.jpg|bSize = 125 |cWidth = 110 |cHeight = 140|oTop = 0|oLeft = 6}}|leader1=[[सुवेंदु आधिकारी]]|leader_since1=२०२१|leaders_seat1=[[नंदीग्राम मतदारसंघ|नंदीग्राम]],<br>[[भवानीपूर, पश्चिम बंगाल मतदारसंघ|भवानीपूर]] (दोन्ही जिंकल्या गेले)|last_election1=३८.१५%, ७७ मतदारसंघ|party1=भारतीय जनता पक्ष|seats1=२०६|alliance1=<!-- Do not insert any placeholder for "no alliance". -->|seat_change1={{वाढ}} १२९|popular_vote1=|percentage1=|swing1=|image2={{CSS image crop|Image =Ms. Mamata Banerjee, in Kolkata on July 17, 2018 (cropped) (cropped).JPG|bSize = 135 |cWidth = 110 |cHeight = 140|oTop = 5|oLeft = 10}}|leader2=[[ममता बॅनर्जी]]|leader_since2=१९९८|party2=तृणमूल काँग्रेस|alliance2=[[तृणमूल काँग्रेस]]|leaders_seat2=[[भवानीपूर, पश्चिम बंगाल मतदारसंघ|भवानीपूर]] </br> (हरले)|last_election2=४८.०२%, २१५ मतदारसंघ|seats2=८१|seat_change2={{कमी}} १३४|popular_vote2=|percentage2=|swing2=|image3={{CSS image crop|Image = Subhankar Sarkar leading a campaign rally in West Bengal (cropped).jpg|bSize = 135 |cWidth = 110 |cHeight = 140|oTop = 5|oLeft = 10}}|leader3=[[शुभंकर सरकार]]|leader_since3=२०२४|party3=भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|alliance3=<!-- Do not insert any placeholder for "no alliance". -->|leaders_seat3=[[श्रीरामपूर मतदारसंघ|श्रीरामपूर]] </br> (हरले)|last_election3=२.९३%, ० मतदारसंघ|seats3=२|seat_change3={{वाढ}} २|popular_vote3=|percentage3=|swing3=|title=[[पश्चिम बंगालचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री]]|before_election=[[ममता बॅनरजी]]|before_party=तृणमूल काँग्रेस|after_election=निश्चित व्हयचे आहे|after_party=भारतीय जनता पक्ष}} [[पश्चिम बंगाल विधानसभा|पश्चिम बंगाल विधानसभेच्या]] २९४ सदस्यांची निवड करण्यासाठी [[पश्चिम बंगाल|पश्चिम बंगालमध्ये]] निवडणुका पार पडल्या. २९३ मतदारसंघांची ही निवडणूक प्रक्रिया दोन टप्प्यांत पार पडली आणि २३ आणि २९ एप्रिल २०२६ रोजी संपन्न झाली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/west-bengal-election-result-2026-falta-votes-will-be-counted-only-on-293-seats-tomorrow-heres-why-11441389|title=Votes Are Being Counted Only On 293 Seats In Bengal Today. Here's Why|date=4 May 2026|publisher=NDTV}}</ref> एका उरलेल्या मतदारसंघासाठी मतदान २१ मे २०२६ रोजी होणार आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindu.com/elections/west-bengal-assembly/eci-announces-repolling-for-falta-assembly-seat-in-west-bengal-on-may-21/article70933032.ece|title=ECI announces repolling for Falta Assembly seat in West Bengal on May 21|date=3 May 2026|publisher=The Hindu|access-date=4 May 2026}}</ref> या निवडणुकीत ९२.९३% मतदानाची ऐतिहासिक नोंद झाली, जी २०११ च्या निवडणुकीला मागे टाकणारी राज्यातील आतापर्यंतची सर्वाधिक टक्केवारी आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/west-bengal-voter-turnout-assembly-election-records-highest-ever-voting-percentage-since-independence-101777472674563.html|title=Bengal records highest-ever voter turnout since independence, over 92% cast ballot|last=Priya|first=Priyanshu|date=2026-04-29|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-05-01}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणुका]] 0nfosqun2jbns9eli7n8sz0iefd0f49 2683037 2683036 2026-05-06T14:39:17Z Khirid Harshad 138639 Khirid Harshad ने लेख [[२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक]] वरुन [[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०२६]] ला हलविला 2683036 wikitext text/x-wiki {{मट्रा}} {{माहितीचौकट निवडणूक|election_name=२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|country=भारत|type=विधानसभा|ongoing=नाही|vote_type=पक्ष|registered=६८,२५१,००८ ({{कमी}} १०.९४%)<ref name="The Indian Express-2026"/><ref>{{cite web |url=https://www.eci.gov.in/eci-backend/public/api/download?url=LMAhAK6sOPBp%2FNFF0iRfXbEB1EVSLT41NNLRjYNJJP1KivrUxbfqkDatmHy12e%2FzBiU51zPFZI5qMtjV1qgjFg193XTtp6Zn6FU9qB%2FYxKh2I6Fg%2BNN0%2Fk6VQmFY0pHFCSv%2B1yJkuMeCkTzY9fhBvw%3D%3D |title=ECI Press Note: 2026 Assembly Elections Schedule |work=Election Commission of India |accessdate=15 March 2026}}</ref>|election_date=२३ व २९ एप्रिल २०२६ (२९३ मतदारसंघ)<br>२१ मे २०२६ (१ मतदारसंघ)|map_image=[[File:Results of the 2026 West Bengal Legislative Assembly election by constituency.svg|300px]]|map_caption=पश्चिम बंगालमधील मतदारसंघांचा नकाशा|turnout=९२.९३% ({{वाढ}} १०.६३%)|image1={{CSS image crop|Image = Suvendu Adhikari at Esplanade Metro Rail Station, Kolkata, 6 March 2024.jpg|bSize = 125 |cWidth = 110 |cHeight = 140|oTop = 0|oLeft = 6}}|leader1=[[सुवेंदु आधिकारी]]|leader_since1=२०२१|leaders_seat1=[[नंदीग्राम मतदारसंघ|नंदीग्राम]],<br>[[भवानीपूर, पश्चिम बंगाल मतदारसंघ|भवानीपूर]] (दोन्ही जिंकल्या गेले)|last_election1=३८.१५%, ७७ मतदारसंघ|party1=भारतीय जनता पक्ष|seats1=२०६|alliance1=<!-- Do not insert any placeholder for "no alliance". -->|seat_change1={{वाढ}} १२९|popular_vote1=|percentage1=|swing1=|image2={{CSS image crop|Image =Ms. Mamata Banerjee, in Kolkata on July 17, 2018 (cropped) (cropped).JPG|bSize = 135 |cWidth = 110 |cHeight = 140|oTop = 5|oLeft = 10}}|leader2=[[ममता बॅनर्जी]]|leader_since2=१९९८|party2=तृणमूल काँग्रेस|alliance2=[[तृणमूल काँग्रेस]]|leaders_seat2=[[भवानीपूर, पश्चिम बंगाल मतदारसंघ|भवानीपूर]] </br> (हरले)|last_election2=४८.०२%, २१५ मतदारसंघ|seats2=८१|seat_change2={{कमी}} १३४|popular_vote2=|percentage2=|swing2=|image3={{CSS image crop|Image = Subhankar Sarkar leading a campaign rally in West Bengal (cropped).jpg|bSize = 135 |cWidth = 110 |cHeight = 140|oTop = 5|oLeft = 10}}|leader3=[[शुभंकर सरकार]]|leader_since3=२०२४|party3=भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|alliance3=<!-- Do not insert any placeholder for "no alliance". -->|leaders_seat3=[[श्रीरामपूर मतदारसंघ|श्रीरामपूर]] </br> (हरले)|last_election3=२.९३%, ० मतदारसंघ|seats3=२|seat_change3={{वाढ}} २|popular_vote3=|percentage3=|swing3=|title=[[पश्चिम बंगालचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री]]|before_election=[[ममता बॅनरजी]]|before_party=तृणमूल काँग्रेस|after_election=निश्चित व्हयचे आहे|after_party=भारतीय जनता पक्ष}} [[पश्चिम बंगाल विधानसभा|पश्चिम बंगाल विधानसभेच्या]] २९४ सदस्यांची निवड करण्यासाठी [[पश्चिम बंगाल|पश्चिम बंगालमध्ये]] निवडणुका पार पडल्या. २९३ मतदारसंघांची ही निवडणूक प्रक्रिया दोन टप्प्यांत पार पडली आणि २३ आणि २९ एप्रिल २०२६ रोजी संपन्न झाली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/west-bengal-election-result-2026-falta-votes-will-be-counted-only-on-293-seats-tomorrow-heres-why-11441389|title=Votes Are Being Counted Only On 293 Seats In Bengal Today. Here's Why|date=4 May 2026|publisher=NDTV}}</ref> एका उरलेल्या मतदारसंघासाठी मतदान २१ मे २०२६ रोजी होणार आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindu.com/elections/west-bengal-assembly/eci-announces-repolling-for-falta-assembly-seat-in-west-bengal-on-may-21/article70933032.ece|title=ECI announces repolling for Falta Assembly seat in West Bengal on May 21|date=3 May 2026|publisher=The Hindu|access-date=4 May 2026}}</ref> या निवडणुकीत ९२.९३% मतदानाची ऐतिहासिक नोंद झाली, जी २०११ च्या निवडणुकीला मागे टाकणारी राज्यातील आतापर्यंतची सर्वाधिक टक्केवारी आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/west-bengal-voter-turnout-assembly-election-records-highest-ever-voting-percentage-since-independence-101777472674563.html|title=Bengal records highest-ever voter turnout since independence, over 92% cast ballot|last=Priya|first=Priyanshu|date=2026-04-29|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-05-01}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणुका]] 0nfosqun2jbns9eli7n8sz0iefd0f49 10 379516 2683042 2682959 2026-05-06T15:00:06Z Khirid Harshad 138639 /* */ 2683042 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = पश्चिम बंगाल मतदारसंघ यादी | title = [[पश्चिम बंगाल]]मधील [[लोकसभा मतदारसंघ|लोकसभा मतदारसंघांची यादी]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | list1 = * [[कूच बिहार लोकसभा मतदारसंघ|कूच बिहार]] * [[अलिपूरद्वार लोकसभा मतदारसंघ|अलिपूरद्वार]] * [[जलपाइगुडी लोकसभा मतदारसंघ|जलपाइगुडी]] * [[दार्जीलिंग लोकसभा मतदारसंघ|दार्जीलिंग]] * [[रायगंज लोकसभा मतदारसंघ|रायगंज]] * [[बालुरघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालुरघाट]] * [[उत्तर मालदा लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर मालदा]] * [[दक्षिण मालदा लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण मालदा]] * [[जंगीपूर लोकसभा मतदारसंघ|जंगीपूर]] * [[बहरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बहरामपूर]] * [[मुर्शिदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मुर्शिदाबाद]] * [[कृष्णनगर लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णनगर]] * [[राणाघाट लोकसभा मतदारसंघ|राणाघाट]] * [[बनगांव लोकसभा मतदारसंघ|बनगांव]] * [[बराकपूर लोकसभा मतदारसंघ|बराकपूर]] * [[डमडम लोकसभा मतदारसंघ|डमडम]] * [[बारासात लोकसभा मतदारसंघ|बारासात]] * [[बशीरहाट लोकसभा मतदारसंघ|बशीरहाट]] * [[जयनगर लोकसभा मतदारसंघ|जयनगर]] * [[मथुरापूर लोकसभा मतदारसंघ|मथुरापूर]] * [[डायमंड हार्बर लोकसभा मतदारसंघ|डायमंड हार्बर]] * [[जादवपूर लोकसभा मतदारसंघ|जादवपूर]] * [[दक्षिण कोलकाता लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण कोलकाता]] * [[उत्तर कोलकाता लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर कोलकाता]] * [[हावडा लोकसभा मतदारसंघ|हावडा]] * [[उलुबेरिया लोकसभा मतदारसंघ|उलुबेरिया]] * [[सेरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|सेरामपूर]] * [[हूगळी लोकसभा मतदारसंघ|हूगळी]] * [[आरामबाग लोकसभा मतदारसंघ|आरामबाग]] * [[तामलुक लोकसभा मतदारसंघ|तामलुक]] * [[कांथी लोकसभा मतदारसंघ|कांथी]] * [[घाटल लोकसभा मतदारसंघ|घाटल]] * [[झारग्राम लोकसभा मतदारसंघ|झारग्राम]] * [[मेदिनीपूर लोकसभा मतदारसंघ|मेदिनीपूर]] * [[पुरुलिया लोकसभा मतदारसंघ|पुरुलिया]] * [[बांकुरा लोकसभा मतदारसंघ|बांकुरा]] * [[बिष्णुपूर लोकसभा मतदारसंघ|बिष्णुपूर]] * [[पूर्व बर्धमान लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व बर्धमान]] * [[बर्धमान-दुर्गापूर लोकसभा मतदारसंघ|बर्धमान-दुर्गापूर]] * [[आसनसोल लोकसभा मतदारसंघ|आसनसोल]] * [[बोलपूर लोकसभा मतदारसंघ|बोलपूर]] * [[बीरभूम लोकसभा मतदारसंघ|बीरभूम]] }} [[वर्ग:पश्चिम बंगालमधील लोकसभा मतदारसंघ]] 1o95rnxg9htef2i1nf4moqqr9hup744 0 379521 2683023 2682990 2026-05-06T14:15:22Z Khirid Harshad 138639 /* */ 2683023 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मसुदा:UCSF Chimera]] {{पान काढा}} ccnvmz65r6jpet1b1o8umzfk63ws344 0 379522 2683016 2682998 2026-05-06T13:56:37Z अभय नातू 206 /* संदर्भ */ 2683016 wikitext text/x-wiki '''वामनराव परब''' हे एक सामाजिक कार्यकर्ते होते. ते इसवी सन १९९० मध्ये महाराष्ट्र विधानसभेवर निवडून आले होते. ==जीवन व कारकीर्द== वामनराव यांचा जन्म महाराष्ट्र राज्यातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील [[देवगड]] तालुक्यातील [[नर्डले]] गावात इसवी सन १९२६ मध्ये ३ ऑगस्ट रोजी झाला.इसवी सन १९५६ मध्ये त्यांनी [[शिणोली]] नावाच्या [[गोवा]] राज्यातील गावातून जंगलाच्या वाटेने प्रवेश करून एका झाडावर वंदे मातरम् घोषणा देत भारताचा तिरंगा पोर्तुगीज अधिपत्याखाली असलेल्या गोव्यात फडकविला होता. ते सिंधुदुर्गमधून मुंबईत आले तेव्हा प्रथम [[फणसवाडी]] गिरगाव येथे राहिले होते नंतर [[माझगाव]],[[कामाठीपुरा]] आणि शेवटी [[मुलुंड]] येथे स्थायिक झाले होते. कामाठीपुरा येथील विडी वळणाऱ्या महिला, झोपडपट्टीतील रहिवासी, वंचित समाज यांच्या प्राथमिक गरजा पूर्ण व्हाव्यात यासाठी ते आयुष्यभर झटले.इसवी सन १९६७ साली ते मुंबई महानगरपालिकेमध्ये नगरसेवक म्हणून निवडून आले होते. इसवी सन १९९० मध्ये ते मुलुंडमधून विधानसभा निवडणुकीत निवडून आले होते. ==पुरस्कार== मुंबई महानगरपालिकेने दिनांक २४ मे २००१ रोजी त्यांच्या सामाजिक कार्याबद्दल मुलुंडच्या पश्चिम भागातील नंदनवन वसाहतीतील ६० फूट रुंदीचा रस्ता आणि मदन मोहन मालवीय मार्ग यांच्या नाक्यावरील चौकाला [[वामनराव परब चौक]] हे नाव देऊन त्यांची स्मृती जीवंत ठेवली आहे. ==मृत्यू== दिनांक २३ मे १९९९ रोजी वामनराव यांचे निधन झाले. <ref>महाराष्ट्र टाईम्स, वसई विरार पुरवणी, मंगळवार,५ मे २०२६.</ref> == संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:परब, वामनराव}} [[वर्ग:महाराष्ट्राचे विधानसभा सदस्य]] [[वर्ग:मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९२६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९९ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 5yd1mjqem6n2fcayiwz0gyd5nvy9xzj 2683017 2683016 2026-05-06T13:56:56Z अभय नातू 206 removed [[Category:महाराष्ट्राचे विधानसभा सदस्य]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683017 wikitext text/x-wiki '''वामनराव परब''' हे एक सामाजिक कार्यकर्ते होते. ते इसवी सन १९९० मध्ये महाराष्ट्र विधानसभेवर निवडून आले होते. ==जीवन व कारकीर्द== वामनराव यांचा जन्म महाराष्ट्र राज्यातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील [[देवगड]] तालुक्यातील [[नर्डले]] गावात इसवी सन १९२६ मध्ये ३ ऑगस्ट रोजी झाला.इसवी सन १९५६ मध्ये त्यांनी [[शिणोली]] नावाच्या [[गोवा]] राज्यातील गावातून जंगलाच्या वाटेने प्रवेश करून एका झाडावर वंदे मातरम् घोषणा देत भारताचा तिरंगा पोर्तुगीज अधिपत्याखाली असलेल्या गोव्यात फडकविला होता. ते सिंधुदुर्गमधून मुंबईत आले तेव्हा प्रथम [[फणसवाडी]] गिरगाव येथे राहिले होते नंतर [[माझगाव]],[[कामाठीपुरा]] आणि शेवटी [[मुलुंड]] येथे स्थायिक झाले होते. कामाठीपुरा येथील विडी वळणाऱ्या महिला, झोपडपट्टीतील रहिवासी, वंचित समाज यांच्या प्राथमिक गरजा पूर्ण व्हाव्यात यासाठी ते आयुष्यभर झटले.इसवी सन १९६७ साली ते मुंबई महानगरपालिकेमध्ये नगरसेवक म्हणून निवडून आले होते. इसवी सन १९९० मध्ये ते मुलुंडमधून विधानसभा निवडणुकीत निवडून आले होते. ==पुरस्कार== मुंबई महानगरपालिकेने दिनांक २४ मे २००१ रोजी त्यांच्या सामाजिक कार्याबद्दल मुलुंडच्या पश्चिम भागातील नंदनवन वसाहतीतील ६० फूट रुंदीचा रस्ता आणि मदन मोहन मालवीय मार्ग यांच्या नाक्यावरील चौकाला [[वामनराव परब चौक]] हे नाव देऊन त्यांची स्मृती जीवंत ठेवली आहे. ==मृत्यू== दिनांक २३ मे १९९९ रोजी वामनराव यांचे निधन झाले. <ref>महाराष्ट्र टाईम्स, वसई विरार पुरवणी, मंगळवार,५ मे २०२६.</ref> == संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:परब, वामनराव}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९२६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९९ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 9wkjh5t439x4796xvl9mdozr1tdy5w7 10 379523 2683013 2026-05-06T13:01:40Z Abhijitsathe 4193 [[साचा:पश्चिम बंगाल मतदारसंघ यादी]] कडे पुनर्निर्देशित 2683013 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[साचा:पश्चिम बंगाल मतदारसंघ यादी]] 8ldnlpsp1b12e7swr98gp81vuynut9n 0 379524 2683027 2026-05-06T14:20:30Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[मटका किंग]] वरुन [[मटका किंग (वेबमालिका)]] ला हलविला: निःसंदिग्ध शीर्षक 2683027 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मटका किंग (वेबमालिका)]] gc2u4g8opphgdn2pli4u6j01p4w0969 0 379525 2683033 2026-05-06T14:35:14Z Khirid Harshad 138639 Khirid Harshad ने लेख [[सीमा पहवा]] वरुन [[सीमा पाहवा]] ला हलविला 2683033 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[सीमा पाहवा]] 1azk8y7obvh3g9n107yhtk9u8d3qtyi 1 379526 2683035 2026-05-06T14:35:14Z Khirid Harshad 138639 Khirid Harshad ने लेख [[चर्चा:सीमा पहवा]] वरुन [[चर्चा:सीमा पाहवा]] ला हलविला 2683035 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[चर्चा:सीमा पाहवा]] pus190x1xph9wxz5igfmfbis05vgvr4 0 379527 2683038 2026-05-06T14:39:17Z Khirid Harshad 138639 Khirid Harshad ने लेख [[२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक]] वरुन [[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०२६]] ला हलविला 2683038 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०२६]] demzdvzqcbcbturivju0agdynozbdzr 1 379528 2683054 2026-05-06T16:52:25Z अभय नातू 206 /* शीर्षक */ नवीन विभाग 2683054 wikitext text/x-wiki == शीर्षक == @[[सदस्य:Khirid Harshad|Khirid Harshad]], ही कादंबरी व विशेषतः याचे शीर्षक प्रसिद्ध असून 1984 या आकड्यांना विशिष्ट अर्थ आणि महत्व आहे. तरी हे पुनर्निर्देशन राहू द्यावे. -- [[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) २२:२२, ६ मे २०२६ (IST) 3xfj2qkauc7o42q4sgwje3kwb6650hc 0 379529 2683058 2026-05-06T17:57:12Z संतोष गोरे 135680 [[:en:S. P. P. Thorat|S. P. P. Thorat]] पासून भाषांतरित 2683058 wikitext text/x-wiki [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> fa1xt9our3gtehrkxavpa9s6f6ybj42 2683059 2683058 2026-05-06T18:01:50Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2683059 wikitext text/x-wiki [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> ==पूर्वजीवन== शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी [[कोल्हापूर संस्थान]], [[ब्रिटीश राज|ब्रिटीश भारत]] येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे]] आणि त्यानंतर [[रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट]] येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटीश भारतीय सैन्यात]] किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले. 3pj0mr9xozlbkp4jsle0z3co0dcdhyw 2683060 2683059 2026-05-06T18:06:19Z संतोष गोरे 135680 /* पूर्वजीवन */ 2683060 wikitext text/x-wiki [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> ==पूर्वजीवन== शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी [[कोल्हापूर संस्थान]], [[ब्रिटीश राज|ब्रिटीश भारत]] येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे]] आणि त्यानंतर [[रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट]] येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटीश भारतीय सैन्यात]] किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले. ==लष्करी कारकीर्द== ===सुरुवातीची कारकीर्द=== सँडहर्स्टमधून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सप्टेंबर १९२६ मध्ये थोरात यांची भारतीय सैन्याच्या 'अनअटॅच्ड' (Unattached) सूचीत नियुक्ती झाली.<ref>{{cite web |title=Page 5766 {{!}} Issue 33198, 3 September 1926 {{!}} London ... |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33198/page/5766 |website=The Gazette |access-date=30 January 2026}}</ref> केसीआयओ (KCIO) अधिकाऱ्यांना भारतीय युनिटमध्ये पाठवण्यापूर्वी ब्रिटीश रेजिमेंटमध्ये सेवा बजावणे आवश्यक असे. थोरात यांची नियुक्ती अहमदनगर येथे तैनात असलेल्या [[द मिडलसेक्स रेजिमेंट]]च्या दुसऱ्या बटालियनमध्ये करण्यात आली. एक वर्षाच्या या नियुक्तीनंतर, ऑक्टोबर १९२७ मध्ये, त्यांची नियुक्ती ३० ऑगस्ट १९२६ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह [[सेकंड लेफ्टनंट]] पदावर [[१४ वी पंजाब रेजिमेंट]] (१९ वी पंजाबी) च्या पहिल्या बटालियनमध्ये करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Page 2817 {{!}} Issue 33377, 20 April 1928 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33377/page/2817 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026 |language=en}}</ref> ती बटालियन [[वायव्य सरहद्द प्रांत]] (NWFP) मधील मनझई येथे होती.{{sfn|Thorat|1985}} १९२८ च्या सुरुवातीला ही बटालियन औरंगाबादला हलवण्यात आली आणि नोव्हेंबर १९२८ मध्ये थोरात यांना [[लेफ्टनंट]] पदावर बढती देण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33458/page/467 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> ऑक्टोबर १९३१ मध्ये थोरात यांची दिल्ली येथे १४ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या टेरिटोरियल बटालियनचे [[ॲडज्युटंट]] म्हणून नियुक्ती झाली. सुमारे तीन वर्षांनंतर ते आपल्या मूळ बटालियनमध्ये परतले आणि १९३५ मध्ये त्यांची युनिटचे [[क्वार्टरमास्टर]] म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर लवकरच, [[१९३५ ची मोहमांड मोहीम|मोहमांड मोहिमेत]] सहभागी होण्यासाठी ही बटालियन पेशावरला हलवण्यात आली. त्याच सुमारास, ऑगस्टमध्ये, त्यांना [[कॅप्टन (सशस्त्र दल)|कॅप्टन]] पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34204/page/6219 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतरची दोन वर्षे त्यांनी फिरोजपूर येथील ट्रेनिंग बटालियनचे कंपनी कमांडर म्हणून घालवली, त्यानंतर त्यांची १/१४ पंजाबचे ॲडज्युटंट म्हणून बनू (Bannu) येथे बदली झाली.{{sfn|Thorat|1985}} ===दुसरे महायुद्ध=== १९४० मध्ये थोरात यांची [[स्टाफ कॉलेज, क्वेटा]] येथे प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. पुढच्या वर्षी त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि त्यांची नियुक्ती लष्करी मुख्यालयातील 'स्टाफ ड्युटीज' संचालनालयात झाली. रेजिमेंटल ड्युटीवर नियुक्ती मिळवण्यास ते उत्सुक असल्याने त्यांची बदली [[कोल्हापूर संस्थाण|कोल्हापूर संस्थानातील]] राजाराम रायफल्समध्ये करण्यात आली, जिथे त्यांनी एक वर्ष सेवा बजावली. ऑगस्ट १९४३ मध्ये त्यांना [[मेजर (रँक)|मेजर]] पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/36290/page/5497 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतर ते ४/१४ पंजाबमध्ये गेले, ज्यांनी [[७ वी भारतीय पायदळ डिव्हिजन|७ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन]] अंतर्गत [[११४ वी भारतीय पायदळ ब्रिगेड|११४ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेडचा]] भाग म्हणून जपानी सैन्याला [[नागा हिल्स]] मधून हुसकावून लावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref name="Barua">{{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2003 |page=117 |isbn=978-0-27597-999-7 |url=https://books.google.com/books?id=-U8IUoC_tP0C&q=S+P+P+Thorat&pg=PA117}}</ref> थोरात यांनी ४/१४ पंजाबसोबत छोट्या कारवायांमध्ये भाग घेतला आणि [[कोहिमाची लढाई|कोहिमाच्या लढाईनंतर]] त्यांची नियुक्ती २० व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ९/१४ पंजाबचे [[सेकंड-इन-कमांड]] म्हणून झाली, जी [[इम्फाळ]] मैदानावर युद्धात गुंतली होती. ९/१४ पंजाबच्या कमांडिंग ऑफिसरला संग्रहणी (dysentery) झाल्यामुळे थोरात यांनी तात्पुरते बटालियनचे नेतृत्व सांभाळले.<ref name="Barua" /> बटालियनचे नेतृत्व करण्याची त्यांची ही पहिलीच वेळ असल्याने, त्यांनी आपल्या सैनिकांसोबत एका लांब पल्ल्याच्या 'रिकॉनिसन्स पेट्रोल'मध्ये (हेरगिरी गस्त) सहभाग घेतला, ज्याला त्यांच्या ब्रिगेड कमांडरने पसंती दिली नव्हती.<ref name="Barua" /> नोव्हेंबर १९४४ मध्ये, थोरात यांची नियुक्ती [[५१ वी भारतीय पायदळ ब्रिगेड|५१ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेड]] अंतर्गत [[२ री पंजाब रेजिमेंट]] च्या दुसऱ्या बटालियनचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून करण्यात आली.<ref name="Barua" /> पूर्वीचे कमांडिंग ऑफिसर युद्धात मारले गेले होते आणि थोरात यांना [[आराकान]] मधील मौंगडौ (Maungdaw) येथे तातडीने पदभार स्वीकारायचा होता. ही ब्रिगेड "इंडियन ब्रिगेड" म्हणून ओळखली जाऊ लागली कारण इतर ब्रिटीश भारतीय लष्करी ब्रिगेडमध्ये २ भारतीय आणि १ ब्रिटीश बटालियन असायच्या, तर ५१ व्या ब्रिगेडमध्ये तिन्ही भारतीय बटालियन होत्या.<ref name="Barua" /> विशेष म्हणजे, ब्रिगेडमधील तिन्ही बटालियन्सचे कमांडिंग ऑफिसर्स भारतीय होते - [[के.एस. थिम्मय्या]] (८/१९ हैदराबाद), [[एल.पी. सेन]] (१६ बलुच), आणि थोरात. हे तिघे युद्धात तीव्र संघर्षात प्रत्यक्ष सहभागी झालेले मेजर पदाच्या वरचे मोजकेच भारतीय अधिकारी होते.<ref name="Barua" /> ====कानगॉची लढाई (Battle of Kangaw)==== जानेवारी १९४५ मध्ये २/२ पंजाबने [[टेकडी १७० ची लढाई|कानगॉच्या लढाईत]] भाग घेतला.<ref name="Barua" /> ५१ व्या ब्रिगेडला जपानच्या भक्कम तटबंदी असलेल्या फळीचा पाडाव करण्याचे काम सोपवण्यात आले होते आणि थोरात यांनी तोफखाना आणि हवाई दलाच्या मदतीने आपल्या बटालियनच्या हल्ल्याचे नियोजन केले.<ref name="Barua" /> तरीही, भातशेतीच्या चिखलातून जपानी सैन्याकडे कूच करताना बटालियनचे मोठे नुकसान झाले.<ref name="Barua" /> एका प्रसंगी थोरात स्वतः प्रत्यक्ष समोरासमोरील युद्धात गुंतले होते, ज्यामध्ये त्यांनी एका तरुण जपानी अधिकाऱ्याला ठार मारून त्याची तलवार हस्तगत केली.<ref name="Barua" /> सुरुवातीचा हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर, थोरात यांनी त्यांच्या बटालियनची आगेकूच मर्यादित ठेवली आणि टेकडीच्या अर्ध्या भागावर आपले स्थान भक्कम केले.<ref name="Barua" /> जपानी सैन्याची हल्ल्याखालील ठिकाण रिकामे करायचे आणि नंतर पुन्हा हल्ला करून ते परत मिळवायचे, जेणेकरून शत्रूचे जास्तीत जास्त नुकसान होईल, या युक्तीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.<ref name="Barua" /> जेव्हा जपानचा प्रतिहल्ला झाला, तेव्हा तो बटालियनच्या सज्ज संरक्षण फळीने आणि हवाई हल्ल्यांनी परतवून लावला.<ref name="Barua" /> त्यांच्या या नेतृत्व आणि शौर्याबद्दल थोरात यांना १५ नोव्हेंबर १९४५ रोजी [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]] (DSO) प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37349/supplement/5574 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=1 February 2026}}</ref> लढाईनंतर ५१ वी ब्रिगेड विश्रांतीसाठी आणि पुनर्रचनेसाठी भारतात परतली आणि २/२ पंजाब पोल्लाची येथे आली. भारतात काही काळ राहिल्यानंतर, [[ऑपरेशन झिपर]]चा भाग म्हणून ही बटालियन [[ब्रिटीश मलाया|मलाया]]ला जाणार होती. मात्र [[जपानने शरणागती]] पत्करल्यामुळे, हे आक्रमण सैन्य शांतता राखणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित झाले. आपली बटालियन कुआंतन येथे नेल्यानंतर थोरात यांची नियुक्ती [[२५ वी भारतीय पायदळ डिव्हिजन|२५ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजनचे]] असिस्टंट ॲडज्युटंट आणि क्वार्टरमास्टर जनरल म्हणून करण्यात आली.{{sfn|Thorat|1985}} १९४६ च्या सुरुवातीला २५ वी डिव्हिजन बरखास्त होण्यासाठी भारतात परतली. थोरात यांना [[कर्नल (भारत)|कर्नल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्लीतील लष्करी मुख्यालयात 'डेप्युटी डायरेक्टर पर्सोनेल सर्व्हिसेस' म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हा कार्यकाळ अल्प होता. त्याच वर्षाच्या शेवटी, त्यांची नियुक्ती 'नॅशनल वॉर अकॅडमी कमिटी'चे सचिव म्हणून [[ब्रिगेडियर (भारत)|ब्रिगेडियर]] रँकवर करण्यात आली; या पदावर बढती मिळवणारे ते सहावे भारतीय होते. समितीचे सचिव म्हणून त्यांच्या कार्यकाळातच पुण्याजवळील खडकवासला हे या अकादमीसाठी निश्चित करण्यात आले. 'नॅशनल वॉर अकॅडमी'चे पुढे [[राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी|नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी]] (NDA) असे नामकरण करण्यात आले आणि १९५४ मध्ये खडकवासला येथे हलवण्यापूर्वी १९४९ मध्ये देहरादून येथे तिची स्थापना झाली. १९४७ च्या सुरुवातीला थोरात यांची नियुक्ती रांची येथील १६१ ब्रिगेडचे कमांडर म्हणून झाली. {{sfn|Thorat|1985}} ===स्वातंत्र्योत्तर काळ=== [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीनंतर]], ऑगस्ट १९४७ मध्ये थोरात यांची नियुक्ती लाल किल्ल्यावरील नवीन लष्करी मुख्यालयात 'डायरेक्टर ऑफ स्टाफ ड्युटीज अँड वेपन्स अँड इक्विपमेंट' म्हणून करण्यात आली. या संचालनालयाला नव्याने स्थापन झालेल्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या अधिराज्याला]] शस्त्रे, दारूगोळा, वाहने आणि उपकरणे यांची वर्गवारी करून पाठवण्याचे काम करावे लागले. त्यांनी नोंदवले की, पाकिस्तानात पाठवली जाणारी हीच शस्त्रे आणि दारूगोळा त्यांनी [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात]] भारतीय सैन्याविरुद्ध वापरला.{{sfn|Thorat|1985}} ३१ जानेवारी १९४८ रोजी थोरात यांना [[मेजर जनरल (भारत)|मेजर जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्ली क्षेत्राचे 'जनरल ऑफिसर कमांडिंग' (GOC) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. GOC म्हणून त्यांनी ऑगस्ट १९४८ मध्ये पहिल्या स्वातंत्र्यदिन संचलनाचे नेतृत्व केले. पुढच्या महिन्यात त्यांची नियुक्ती पूर्व पंजाब क्षेत्राचे GOC म्हणून झाली. पंजाबमधील भारत-पाक सीमेवरील संरक्षण भक्कम करणे, निर्वासितांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्थलांतरितांच्या मालमत्तांचे वाटप करण्यात नागरी प्रशासनाला मदत करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती. त्यांच्या अंतर्गत चार ब्रिगेड आणि तीन सब-एरिया होते.{{sfn|Thorat|1985}} ===चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ=== मार्च १९५० मध्ये थोरात यांची नियुक्ती [[चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ (भारत)|चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ]] (CGS) म्हणून झाली. ही एक आश्चर्यकारक नियुक्ती होती कारण CGS हे लष्करी मुख्यालयातील ज्येष्ठ 'प्रिन्सिपल स्टाफ ऑफिसर' (PSO) पद होते आणि सहसा ते ज्येष्ठ लेफ्टनंट जनरलद्वारे भरले जात असे. थोरात हे ॲडज्युटंट जनरल, क्वार्टरमास्टर जनरल आणि मास्टर-जनरल ऑफ ऑर्डनन्स यांसारख्या इतर पीएसओंपेक्षा कनिष्ठ होते. जनरल स्टाफ शाखेचा भाग असलेले लष्करी प्रशिक्षण आणि सिग्नल्सचे संचालक (जे दोन्ही ब्रिटीश अधिकारी होते) स्वतः थोरात यांच्यापेक्षा ज्येष्ठ होते. त्यांच्या CGS कार्यकाळातच [[भारतीय संस्थानिक सैन्याचे]] भारतीय सैन्यात विलीनीकरण झाले.{{sfn|Thorat|1985}} ===कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया=== तीन वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, थोरात यांची नियुक्ती 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया' (CFI) चे जनरल ऑफिसर कमांडिंग म्हणून करण्यात आली. १९५३ च्या सुरुवातीला [[कोरिया युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर, [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रांनी]] भारताला कोरियामध्ये आपल्या वतीने शांतता मोहीम राबवण्याची विनंती केली होती. सीएफआय ही 'न्यूट्रल नेशन्स रिपॅट्रिएशन कमिशन'ची कार्यकारी संस्था असणार होती, ज्याचे प्रमुख लेफ्टनंट जनरल [[के. एस. थिम्मय्या]] होते. हे दल दोन्ही बाजूंच्या सर्व [[युद्धबंदी|युद्धकैद्यांचा]] ताबा घेणार होते. सीएफआयमध्ये चार बटालियन असलेली एक पायदळ ब्रिगेड, मध्यम मशीन गनची एक कंपनी आणि फिल्ड ॲम्ब्युलन्स तसेच फोर्स मुख्यालयाचा समावेश होता, ज्यामध्ये एकूण सुमारे ५००० सैनिक होते.{{sfn|Thorat|1985}} ऑगस्ट १९५३ मध्ये सीएफआयने कोरियाकडे कूच करण्यास सुरुवात केली, 'हिंदनगर' नावाचा तळ स्थापन केला आणि सप्टेंबरपर्यंत एकूण २७,००० युद्धकैद्यांचा ताबा घेतला. त्यानंतर लवकरच, २५ सप्टेंबर रोजी युद्धकैद्यांच्या सर्व छावण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने करण्यात आली. डी-३१ छावणीत थोरात यांच्या भाषणांनंतर, मेजर एच.एस. ग्रेवाल या चिनी दुभाष्याला जमावाने पकडले. सुधारित शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या कैद्यांच्या संख्येने प्रचंड जास्त असूनही, थोरात यांनी मेजर ग्रेवाल यांची सुटका करण्यासाठी स्वतः छावणीत प्रवेश केला. ते संतप्त कैद्यांशी बोलत असतानाच सीएफआयच्या सैनिकांनी छावणीला वेढा घातला आणि ते कैद्यांवर गोळीबार करणार होते. आपल्या सैनिकांना रोखत थोरात यांनी कैद्यांना मेजर ग्रेवाल यांना सोडण्यास प्रवृत्त केले. या घटनेसाठी थोरात यांना अशोक चक्र (वर्ग २) (ज्याचे नंतर [[कीर्ती चक्र]] असे नामकरण झाले) प्रदान करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=General Thorat's calmness saves situation |url=https://archive.pib.gov.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1953-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1953-09-26_240.pdf |website=archive.pib.gov.in |access-date=6 February 2026}}</ref> १९५४ च्या सुरुवातीला सीएफआयचे काम पूर्ण झाले आणि हे दल भारतात परतले. त्याच वर्षी मे महिन्यात थोरात यांनी सीएफआय बरखास्त केली आणि त्यांची नियुक्ती झाशी येथील [[५ वी पायदळ डिव्हिजन (भारत)|५ व्या पायदळ डिव्हिजन]]चे GOC म्हणून झाली. त्यांनी या डिव्हिजनच्या नेतृत्वाची विनंती केली होती कारण सीएफआयमधील बहुतेक युनिट्स याच डिव्हिजनचे होते. पुढच्या वर्षाच्या सुरुवातीला त्यांनी [[११ व्या कोअर (भारत)|११ व्या कोअर]]चा भाग म्हणून या डिव्हिजनला झाशीहून पंजाबमधील फिरोजपूरला हलवले. काही महिन्यांनंतर, त्यांना [[लेफ्टनंट जनरल (भारत)|लेफ्टनंट जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि ११ व्या कोअरचे GOC म्हणून नियुक्त करण्यात आले.{{sfn|Thorat|1985}} === GOC-in-C ईस्टर्न कमांड === थोरात यांनी १९५७ मध्ये पूर्व कमांडचा पदभार स्वीकारला. त्यावेळी पूर्व कमांडचे मुख्यालय लखनौ येथे होते. १९५९ मध्ये [[लाँगजू]] घटनेसारख्या घटनांनंतर सीमा संरक्षणाची जबाबदारी लष्कराकडे सोपवण्यात आली. त्यानुसार, थोरात यांनी कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि चिनी आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गरजांचे मूल्यमापन केले. ऑक्टोबर १९५९ मध्ये थोरात यांचा हा आराखडा जनरल थिम्मय्या यांच्याकडे पाठवण्यात आला, ज्यांनी तो संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांना दाखवला. मात्र मेनन यांनी हा अहवाल फेटाळून लावला.<ref>{{Cite web|last=Phadke|first=Ramesh|date=2012-10-31|title=The Two Myths of 1962 {{!}} Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses|url=https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831054223/https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|archive-date=2020-08-31|access-date=2021-01-25|website=idsa.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=V. K.|url=https://books.google.com/books?id=yoFjDwAAQBAJ&q=exercise+lal+qila+thorat&pg=PA142|title=Leadership in the Indian Army: Biographies of Twelve Soldiers|date=2005-03-04|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5280-566-2|location=|pages=142|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mahalingam|first=V|date=2016-04-13|title=Book review: 1962 The War That Wasn't|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/In-search-of-propriety/book-review-1962-the-war-that-wasnt/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=Times of India|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Verma|first=Shiv Kunal|url=https://books.google.com/books?id=6NDejwEACAAJ|title=1962: The War that Wasn't|date=2016|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-97-2|language=en}}</ref> १७ मार्च १९६० रोजी पूर्व कमांड मुख्यालयात लेफ्टनंट जनरल थोरात यांच्या मार्गदर्शनाखाली [[एक्सरसाइज लाल किला]] आयोजित करण्यात आली होती. पूर्व क्षेत्रातील गंभीर त्रुटी दाखवून देण्याचा हा दुसरा प्रयत्न होता. यामध्ये चीनकडून असलेल्या धोक्याचे आणि त्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी भारताला काय करणे आवश्यक आहे याचे सविस्तर तपशील दिले होते.<ref>{{Cite web|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=25 January 2016|others=The Citizen brings you extracts|title=1962:The War That Wasn't|url=https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/6617/1962The-War-That-Wasnt|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=The Citizen|language=en-US}}</ref> jpefo37fvbp630aj7ccix0zcjl16qr5 2683061 2683060 2026-05-06T18:09:15Z संतोष गोरे 135680 /* सुरुवातीची कारकीर्द */ 2683061 wikitext text/x-wiki [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> ==पूर्वजीवन== शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी [[कोल्हापूर संस्थान]], [[ब्रिटीश राज|ब्रिटीश भारत]] येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे]] आणि त्यानंतर [[रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट]] येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटीश भारतीय सैन्यात]] किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले. ==लष्करी कारकीर्द== ===सुरुवातीची कारकीर्द=== सँडहर्स्टमधून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सप्टेंबर १९२६ मध्ये थोरात यांची भारतीय सैन्याच्या 'अनअटॅच्ड' (Unattached) सूचीत नियुक्ती झाली.<ref>{{cite web |title=Page 5766 {{!}} Issue 33198, 3 September 1926 {{!}} London ... |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33198/page/5766 |website=The Gazette |access-date=30 January 2026}}</ref> केसीआयओ (KCIO) अधिकाऱ्यांना भारतीय युनिटमध्ये पाठवण्यापूर्वी ब्रिटीश रेजिमेंटमध्ये सेवा बजावणे आवश्यक असे. थोरात यांची नियुक्ती अहमदनगर येथे तैनात असलेल्या द मिडलसेक्स रेजिमेंटच्या दुसऱ्या बटालियनमध्ये करण्यात आली. एक वर्षाच्या या नियुक्तीनंतर, ऑक्टोबर १९२७ मध्ये, त्यांची नियुक्ती ३० ऑगस्ट १९२६ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह सेकंड लेफ्टनंट पदावर १४ वी पंजाब रेजिमेंट (१९ वी पंजाबी) च्या पहिल्या बटालियनमध्ये करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Page 2817 {{!}} Issue 33377, 20 April 1928 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33377/page/2817 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026 |language=en}}</ref> ती बटालियन [[वायव्य सरहद्द प्रांत]] (NWFP) मधील मनझई येथे होती.{{sfn|Thorat|1985}} १९२८ च्या सुरुवातीला ही बटालियन औरंगाबादला हलवण्यात आली आणि नोव्हेंबर १९२८ मध्ये थोरात यांना लेफ्टनंट पदावर बढती देण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33458/page/467 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> ऑक्टोबर १९३१ मध्ये थोरात यांची दिल्ली येथे १४ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या टेरिटोरियल बटालियनचे ॲडज्युटंट म्हणून नियुक्ती झाली. सुमारे तीन वर्षांनंतर ते आपल्या मूळ बटालियनमध्ये परतले आणि १९३५ मध्ये त्यांची युनिटचे क्वार्टरमास्टर म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर लवकरच, १९३५च्या मोहमांड मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी ही बटालियन पेशावरला हलवण्यात आली. त्याच सुमारास, ऑगस्टमध्ये, त्यांना कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34204/page/6219 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतरची दोन वर्षे त्यांनी फिरोजपूर येथील ट्रेनिंग बटालियनचे कंपनी कमांडर म्हणून घालवली, त्यानंतर त्यांची १/१४ पंजाबचे ॲडज्युटंट म्हणून बनू (Bannu) येथे बदली झाली.{{sfn|Thorat|1985}} ===दुसरे महायुद्ध=== १९४० मध्ये थोरात यांची [[स्टाफ कॉलेज, क्वेटा]] येथे प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. पुढच्या वर्षी त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि त्यांची नियुक्ती लष्करी मुख्यालयातील 'स्टाफ ड्युटीज' संचालनालयात झाली. रेजिमेंटल ड्युटीवर नियुक्ती मिळवण्यास ते उत्सुक असल्याने त्यांची बदली [[कोल्हापूर संस्थाण|कोल्हापूर संस्थानातील]] राजाराम रायफल्समध्ये करण्यात आली, जिथे त्यांनी एक वर्ष सेवा बजावली. ऑगस्ट १९४३ मध्ये त्यांना [[मेजर (रँक)|मेजर]] पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/36290/page/5497 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतर ते ४/१४ पंजाबमध्ये गेले, ज्यांनी [[७ वी भारतीय पायदळ डिव्हिजन|७ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन]] अंतर्गत [[११४ वी भारतीय पायदळ ब्रिगेड|११४ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेडचा]] भाग म्हणून जपानी सैन्याला [[नागा हिल्स]] मधून हुसकावून लावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref name="Barua">{{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2003 |page=117 |isbn=978-0-27597-999-7 |url=https://books.google.com/books?id=-U8IUoC_tP0C&q=S+P+P+Thorat&pg=PA117}}</ref> थोरात यांनी ४/१४ पंजाबसोबत छोट्या कारवायांमध्ये भाग घेतला आणि [[कोहिमाची लढाई|कोहिमाच्या लढाईनंतर]] त्यांची नियुक्ती २० व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ९/१४ पंजाबचे [[सेकंड-इन-कमांड]] म्हणून झाली, जी [[इम्फाळ]] मैदानावर युद्धात गुंतली होती. ९/१४ पंजाबच्या कमांडिंग ऑफिसरला संग्रहणी (dysentery) झाल्यामुळे थोरात यांनी तात्पुरते बटालियनचे नेतृत्व सांभाळले.<ref name="Barua" /> बटालियनचे नेतृत्व करण्याची त्यांची ही पहिलीच वेळ असल्याने, त्यांनी आपल्या सैनिकांसोबत एका लांब पल्ल्याच्या 'रिकॉनिसन्स पेट्रोल'मध्ये (हेरगिरी गस्त) सहभाग घेतला, ज्याला त्यांच्या ब्रिगेड कमांडरने पसंती दिली नव्हती.<ref name="Barua" /> नोव्हेंबर १९४४ मध्ये, थोरात यांची नियुक्ती [[५१ वी भारतीय पायदळ ब्रिगेड|५१ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेड]] अंतर्गत [[२ री पंजाब रेजिमेंट]] च्या दुसऱ्या बटालियनचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून करण्यात आली.<ref name="Barua" /> पूर्वीचे कमांडिंग ऑफिसर युद्धात मारले गेले होते आणि थोरात यांना [[आराकान]] मधील मौंगडौ (Maungdaw) येथे तातडीने पदभार स्वीकारायचा होता. ही ब्रिगेड "इंडियन ब्रिगेड" म्हणून ओळखली जाऊ लागली कारण इतर ब्रिटीश भारतीय लष्करी ब्रिगेडमध्ये २ भारतीय आणि १ ब्रिटीश बटालियन असायच्या, तर ५१ व्या ब्रिगेडमध्ये तिन्ही भारतीय बटालियन होत्या.<ref name="Barua" /> विशेष म्हणजे, ब्रिगेडमधील तिन्ही बटालियन्सचे कमांडिंग ऑफिसर्स भारतीय होते - [[के.एस. थिम्मय्या]] (८/१९ हैदराबाद), [[एल.पी. सेन]] (१६ बलुच), आणि थोरात. हे तिघे युद्धात तीव्र संघर्षात प्रत्यक्ष सहभागी झालेले मेजर पदाच्या वरचे मोजकेच भारतीय अधिकारी होते.<ref name="Barua" /> ====कानगॉची लढाई (Battle of Kangaw)==== जानेवारी १९४५ मध्ये २/२ पंजाबने [[टेकडी १७० ची लढाई|कानगॉच्या लढाईत]] भाग घेतला.<ref name="Barua" /> ५१ व्या ब्रिगेडला जपानच्या भक्कम तटबंदी असलेल्या फळीचा पाडाव करण्याचे काम सोपवण्यात आले होते आणि थोरात यांनी तोफखाना आणि हवाई दलाच्या मदतीने आपल्या बटालियनच्या हल्ल्याचे नियोजन केले.<ref name="Barua" /> तरीही, भातशेतीच्या चिखलातून जपानी सैन्याकडे कूच करताना बटालियनचे मोठे नुकसान झाले.<ref name="Barua" /> एका प्रसंगी थोरात स्वतः प्रत्यक्ष समोरासमोरील युद्धात गुंतले होते, ज्यामध्ये त्यांनी एका तरुण जपानी अधिकाऱ्याला ठार मारून त्याची तलवार हस्तगत केली.<ref name="Barua" /> सुरुवातीचा हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर, थोरात यांनी त्यांच्या बटालियनची आगेकूच मर्यादित ठेवली आणि टेकडीच्या अर्ध्या भागावर आपले स्थान भक्कम केले.<ref name="Barua" /> जपानी सैन्याची हल्ल्याखालील ठिकाण रिकामे करायचे आणि नंतर पुन्हा हल्ला करून ते परत मिळवायचे, जेणेकरून शत्रूचे जास्तीत जास्त नुकसान होईल, या युक्तीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.<ref name="Barua" /> जेव्हा जपानचा प्रतिहल्ला झाला, तेव्हा तो बटालियनच्या सज्ज संरक्षण फळीने आणि हवाई हल्ल्यांनी परतवून लावला.<ref name="Barua" /> त्यांच्या या नेतृत्व आणि शौर्याबद्दल थोरात यांना १५ नोव्हेंबर १९४५ रोजी [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]] (DSO) प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37349/supplement/5574 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=1 February 2026}}</ref> लढाईनंतर ५१ वी ब्रिगेड विश्रांतीसाठी आणि पुनर्रचनेसाठी भारतात परतली आणि २/२ पंजाब पोल्लाची येथे आली. भारतात काही काळ राहिल्यानंतर, [[ऑपरेशन झिपर]]चा भाग म्हणून ही बटालियन [[ब्रिटीश मलाया|मलाया]]ला जाणार होती. मात्र [[जपानने शरणागती]] पत्करल्यामुळे, हे आक्रमण सैन्य शांतता राखणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित झाले. आपली बटालियन कुआंतन येथे नेल्यानंतर थोरात यांची नियुक्ती [[२५ वी भारतीय पायदळ डिव्हिजन|२५ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजनचे]] असिस्टंट ॲडज्युटंट आणि क्वार्टरमास्टर जनरल म्हणून करण्यात आली.{{sfn|Thorat|1985}} १९४६ च्या सुरुवातीला २५ वी डिव्हिजन बरखास्त होण्यासाठी भारतात परतली. थोरात यांना [[कर्नल (भारत)|कर्नल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्लीतील लष्करी मुख्यालयात 'डेप्युटी डायरेक्टर पर्सोनेल सर्व्हिसेस' म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हा कार्यकाळ अल्प होता. त्याच वर्षाच्या शेवटी, त्यांची नियुक्ती 'नॅशनल वॉर अकॅडमी कमिटी'चे सचिव म्हणून [[ब्रिगेडियर (भारत)|ब्रिगेडियर]] रँकवर करण्यात आली; या पदावर बढती मिळवणारे ते सहावे भारतीय होते. समितीचे सचिव म्हणून त्यांच्या कार्यकाळातच पुण्याजवळील खडकवासला हे या अकादमीसाठी निश्चित करण्यात आले. 'नॅशनल वॉर अकॅडमी'चे पुढे [[राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी|नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी]] (NDA) असे नामकरण करण्यात आले आणि १९५४ मध्ये खडकवासला येथे हलवण्यापूर्वी १९४९ मध्ये देहरादून येथे तिची स्थापना झाली. १९४७ च्या सुरुवातीला थोरात यांची नियुक्ती रांची येथील १६१ ब्रिगेडचे कमांडर म्हणून झाली. {{sfn|Thorat|1985}} ===स्वातंत्र्योत्तर काळ=== [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीनंतर]], ऑगस्ट १९४७ मध्ये थोरात यांची नियुक्ती लाल किल्ल्यावरील नवीन लष्करी मुख्यालयात 'डायरेक्टर ऑफ स्टाफ ड्युटीज अँड वेपन्स अँड इक्विपमेंट' म्हणून करण्यात आली. या संचालनालयाला नव्याने स्थापन झालेल्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या अधिराज्याला]] शस्त्रे, दारूगोळा, वाहने आणि उपकरणे यांची वर्गवारी करून पाठवण्याचे काम करावे लागले. त्यांनी नोंदवले की, पाकिस्तानात पाठवली जाणारी हीच शस्त्रे आणि दारूगोळा त्यांनी [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात]] भारतीय सैन्याविरुद्ध वापरला.{{sfn|Thorat|1985}} ३१ जानेवारी १९४८ रोजी थोरात यांना [[मेजर जनरल (भारत)|मेजर जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्ली क्षेत्राचे 'जनरल ऑफिसर कमांडिंग' (GOC) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. GOC म्हणून त्यांनी ऑगस्ट १९४८ मध्ये पहिल्या स्वातंत्र्यदिन संचलनाचे नेतृत्व केले. पुढच्या महिन्यात त्यांची नियुक्ती पूर्व पंजाब क्षेत्राचे GOC म्हणून झाली. पंजाबमधील भारत-पाक सीमेवरील संरक्षण भक्कम करणे, निर्वासितांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्थलांतरितांच्या मालमत्तांचे वाटप करण्यात नागरी प्रशासनाला मदत करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती. त्यांच्या अंतर्गत चार ब्रिगेड आणि तीन सब-एरिया होते.{{sfn|Thorat|1985}} ===चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ=== मार्च १९५० मध्ये थोरात यांची नियुक्ती [[चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ (भारत)|चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ]] (CGS) म्हणून झाली. ही एक आश्चर्यकारक नियुक्ती होती कारण CGS हे लष्करी मुख्यालयातील ज्येष्ठ 'प्रिन्सिपल स्टाफ ऑफिसर' (PSO) पद होते आणि सहसा ते ज्येष्ठ लेफ्टनंट जनरलद्वारे भरले जात असे. थोरात हे ॲडज्युटंट जनरल, क्वार्टरमास्टर जनरल आणि मास्टर-जनरल ऑफ ऑर्डनन्स यांसारख्या इतर पीएसओंपेक्षा कनिष्ठ होते. जनरल स्टाफ शाखेचा भाग असलेले लष्करी प्रशिक्षण आणि सिग्नल्सचे संचालक (जे दोन्ही ब्रिटीश अधिकारी होते) स्वतः थोरात यांच्यापेक्षा ज्येष्ठ होते. त्यांच्या CGS कार्यकाळातच [[भारतीय संस्थानिक सैन्याचे]] भारतीय सैन्यात विलीनीकरण झाले.{{sfn|Thorat|1985}} ===कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया=== तीन वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, थोरात यांची नियुक्ती 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया' (CFI) चे जनरल ऑफिसर कमांडिंग म्हणून करण्यात आली. १९५३ च्या सुरुवातीला [[कोरिया युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर, [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रांनी]] भारताला कोरियामध्ये आपल्या वतीने शांतता मोहीम राबवण्याची विनंती केली होती. सीएफआय ही 'न्यूट्रल नेशन्स रिपॅट्रिएशन कमिशन'ची कार्यकारी संस्था असणार होती, ज्याचे प्रमुख लेफ्टनंट जनरल [[के. एस. थिम्मय्या]] होते. हे दल दोन्ही बाजूंच्या सर्व [[युद्धबंदी|युद्धकैद्यांचा]] ताबा घेणार होते. सीएफआयमध्ये चार बटालियन असलेली एक पायदळ ब्रिगेड, मध्यम मशीन गनची एक कंपनी आणि फिल्ड ॲम्ब्युलन्स तसेच फोर्स मुख्यालयाचा समावेश होता, ज्यामध्ये एकूण सुमारे ५००० सैनिक होते.{{sfn|Thorat|1985}} ऑगस्ट १९५३ मध्ये सीएफआयने कोरियाकडे कूच करण्यास सुरुवात केली, 'हिंदनगर' नावाचा तळ स्थापन केला आणि सप्टेंबरपर्यंत एकूण २७,००० युद्धकैद्यांचा ताबा घेतला. त्यानंतर लवकरच, २५ सप्टेंबर रोजी युद्धकैद्यांच्या सर्व छावण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने करण्यात आली. डी-३१ छावणीत थोरात यांच्या भाषणांनंतर, मेजर एच.एस. ग्रेवाल या चिनी दुभाष्याला जमावाने पकडले. सुधारित शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या कैद्यांच्या संख्येने प्रचंड जास्त असूनही, थोरात यांनी मेजर ग्रेवाल यांची सुटका करण्यासाठी स्वतः छावणीत प्रवेश केला. ते संतप्त कैद्यांशी बोलत असतानाच सीएफआयच्या सैनिकांनी छावणीला वेढा घातला आणि ते कैद्यांवर गोळीबार करणार होते. आपल्या सैनिकांना रोखत थोरात यांनी कैद्यांना मेजर ग्रेवाल यांना सोडण्यास प्रवृत्त केले. या घटनेसाठी थोरात यांना अशोक चक्र (वर्ग २) (ज्याचे नंतर [[कीर्ती चक्र]] असे नामकरण झाले) प्रदान करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=General Thorat's calmness saves situation |url=https://archive.pib.gov.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1953-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1953-09-26_240.pdf |website=archive.pib.gov.in |access-date=6 February 2026}}</ref> १९५४ च्या सुरुवातीला सीएफआयचे काम पूर्ण झाले आणि हे दल भारतात परतले. त्याच वर्षी मे महिन्यात थोरात यांनी सीएफआय बरखास्त केली आणि त्यांची नियुक्ती झाशी येथील [[५ वी पायदळ डिव्हिजन (भारत)|५ व्या पायदळ डिव्हिजन]]चे GOC म्हणून झाली. त्यांनी या डिव्हिजनच्या नेतृत्वाची विनंती केली होती कारण सीएफआयमधील बहुतेक युनिट्स याच डिव्हिजनचे होते. पुढच्या वर्षाच्या सुरुवातीला त्यांनी [[११ व्या कोअर (भारत)|११ व्या कोअर]]चा भाग म्हणून या डिव्हिजनला झाशीहून पंजाबमधील फिरोजपूरला हलवले. काही महिन्यांनंतर, त्यांना [[लेफ्टनंट जनरल (भारत)|लेफ्टनंट जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि ११ व्या कोअरचे GOC म्हणून नियुक्त करण्यात आले.{{sfn|Thorat|1985}} === GOC-in-C ईस्टर्न कमांड === थोरात यांनी १९५७ मध्ये पूर्व कमांडचा पदभार स्वीकारला. त्यावेळी पूर्व कमांडचे मुख्यालय लखनौ येथे होते. १९५९ मध्ये [[लाँगजू]] घटनेसारख्या घटनांनंतर सीमा संरक्षणाची जबाबदारी लष्कराकडे सोपवण्यात आली. त्यानुसार, थोरात यांनी कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि चिनी आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गरजांचे मूल्यमापन केले. ऑक्टोबर १९५९ मध्ये थोरात यांचा हा आराखडा जनरल थिम्मय्या यांच्याकडे पाठवण्यात आला, ज्यांनी तो संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांना दाखवला. मात्र मेनन यांनी हा अहवाल फेटाळून लावला.<ref>{{Cite web|last=Phadke|first=Ramesh|date=2012-10-31|title=The Two Myths of 1962 {{!}} Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses|url=https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831054223/https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|archive-date=2020-08-31|access-date=2021-01-25|website=idsa.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=V. K.|url=https://books.google.com/books?id=yoFjDwAAQBAJ&q=exercise+lal+qila+thorat&pg=PA142|title=Leadership in the Indian Army: Biographies of Twelve Soldiers|date=2005-03-04|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5280-566-2|location=|pages=142|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mahalingam|first=V|date=2016-04-13|title=Book review: 1962 The War That Wasn't|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/In-search-of-propriety/book-review-1962-the-war-that-wasnt/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=Times of India|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Verma|first=Shiv Kunal|url=https://books.google.com/books?id=6NDejwEACAAJ|title=1962: The War that Wasn't|date=2016|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-97-2|language=en}}</ref> १७ मार्च १९६० रोजी पूर्व कमांड मुख्यालयात लेफ्टनंट जनरल थोरात यांच्या मार्गदर्शनाखाली [[एक्सरसाइज लाल किला]] आयोजित करण्यात आली होती. पूर्व क्षेत्रातील गंभीर त्रुटी दाखवून देण्याचा हा दुसरा प्रयत्न होता. यामध्ये चीनकडून असलेल्या धोक्याचे आणि त्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी भारताला काय करणे आवश्यक आहे याचे सविस्तर तपशील दिले होते.<ref>{{Cite web|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=25 January 2016|others=The Citizen brings you extracts|title=1962:The War That Wasn't|url=https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/6617/1962The-War-That-Wasnt|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=The Citizen|language=en-US}}</ref> sda8et4lqczilz4g84ph6e8xv474m11 2683062 2683061 2026-05-06T18:09:16Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]]) 2683062 wikitext text/x-wiki [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> ==पूर्वजीवन== शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी [[कोल्हापूर संस्थान]], [[ब्रिटीश राज|ब्रिटीश भारत]] येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे]] आणि त्यानंतर [[रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट]] येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटीश भारतीय सैन्यात]] किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले. ==लष्करी कारकीर्द== ===सुरुवातीची कारकीर्द=== सँडहर्स्टमधून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सप्टेंबर १९२६ मध्ये थोरात यांची भारतीय सैन्याच्या 'अनअटॅच्ड' (Unattached) सूचीत नियुक्ती झाली.<ref>{{cite web |title=Page 5766 {{!}} Issue 33198, 3 September 1926 {{!}} London ... |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33198/page/5766 |website=The Gazette |access-date=30 January 2026}}</ref> केसीआयओ (KCIO) अधिकाऱ्यांना भारतीय युनिटमध्ये पाठवण्यापूर्वी ब्रिटीश रेजिमेंटमध्ये सेवा बजावणे आवश्यक असे. थोरात यांची नियुक्ती अहमदनगर येथे तैनात असलेल्या द मिडलसेक्स रेजिमेंटच्या दुसऱ्या बटालियनमध्ये करण्यात आली. एक वर्षाच्या या नियुक्तीनंतर, ऑक्टोबर १९२७ मध्ये, त्यांची नियुक्ती ३० ऑगस्ट १९२६ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह सेकंड लेफ्टनंट पदावर १४ वी पंजाब रेजिमेंट (१९ वी पंजाबी) च्या पहिल्या बटालियनमध्ये करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Page 2817 {{!}} Issue 33377, 20 April 1928 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33377/page/2817 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026 |language=en}}</ref> ती बटालियन [[वायव्य सरहद्द प्रांत]] (NWFP) मधील मनझई येथे होती.{{sfn|Thorat|1985}} १९२८ च्या सुरुवातीला ही बटालियन औरंगाबादला हलवण्यात आली आणि नोव्हेंबर १९२८ मध्ये थोरात यांना लेफ्टनंट पदावर बढती देण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33458/page/467 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> ऑक्टोबर १९३१ मध्ये थोरात यांची दिल्ली येथे १४ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या टेरिटोरियल बटालियनचे ॲडज्युटंट म्हणून नियुक्ती झाली. सुमारे तीन वर्षांनंतर ते आपल्या मूळ बटालियनमध्ये परतले आणि १९३५ मध्ये त्यांची युनिटचे क्वार्टरमास्टर म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर लवकरच, १९३५ च्या मोहमांड मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी ही बटालियन पेशावरला हलवण्यात आली. त्याच सुमारास, ऑगस्टमध्ये, त्यांना कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34204/page/6219 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतरची दोन वर्षे त्यांनी फिरोजपूर येथील ट्रेनिंग बटालियनचे कंपनी कमांडर म्हणून घालवली, त्यानंतर त्यांची १/१४ पंजाबचे ॲडज्युटंट म्हणून बनू (Bannu) येथे बदली झाली.{{sfn|Thorat|1985}} ===दुसरे महायुद्ध=== १९४० मध्ये थोरात यांची [[स्टाफ कॉलेज, क्वेटा]] येथे प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. पुढच्या वर्षी त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि त्यांची नियुक्ती लष्करी मुख्यालयातील 'स्टाफ ड्युटीज' संचालनालयात झाली. रेजिमेंटल ड्युटीवर नियुक्ती मिळवण्यास ते उत्सुक असल्याने त्यांची बदली [[कोल्हापूर संस्थाण|कोल्हापूर संस्थानातील]] राजाराम रायफल्समध्ये करण्यात आली, जिथे त्यांनी एक वर्ष सेवा बजावली. ऑगस्ट १९४३ मध्ये त्यांना [[मेजर (रँक)|मेजर]] पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/36290/page/5497 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतर ते ४/१४ पंजाबमध्ये गेले, ज्यांनी [[७ वी भारतीय पायदळ डिव्हिजन|७ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन]] अंतर्गत [[११४ वी भारतीय पायदळ ब्रिगेड|११४ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेडचा]] भाग म्हणून जपानी सैन्याला [[नागा हिल्स]] मधून हुसकावून लावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref name="Barua">{{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2003 |page=117 |isbn=978-0-27597-999-7 |url=https://books.google.com/books?id=-U8IUoC_tP0C&q=S+P+P+Thorat&pg=PA117}}</ref> थोरात यांनी ४/१४ पंजाबसोबत छोट्या कारवायांमध्ये भाग घेतला आणि [[कोहिमाची लढाई|कोहिमाच्या लढाईनंतर]] त्यांची नियुक्ती २० व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ९/१४ पंजाबचे [[सेकंड-इन-कमांड]] म्हणून झाली, जी [[इम्फाळ]] मैदानावर युद्धात गुंतली होती. ९/१४ पंजाबच्या कमांडिंग ऑफिसरला संग्रहणी (dysentery) झाल्यामुळे थोरात यांनी तात्पुरते बटालियनचे नेतृत्व सांभाळले.<ref name="Barua" /> बटालियनचे नेतृत्व करण्याची त्यांची ही पहिलीच वेळ असल्याने, त्यांनी आपल्या सैनिकांसोबत एका लांब पल्ल्याच्या 'रिकॉनिसन्स पेट्रोल'मध्ये (हेरगिरी गस्त) सहभाग घेतला, ज्याला त्यांच्या ब्रिगेड कमांडरने पसंती दिली नव्हती.<ref name="Barua" /> नोव्हेंबर १९४४ मध्ये, थोरात यांची नियुक्ती [[५१ वी भारतीय पायदळ ब्रिगेड|५१ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेड]] अंतर्गत [[२ री पंजाब रेजिमेंट]] च्या दुसऱ्या बटालियनचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून करण्यात आली.<ref name="Barua" /> पूर्वीचे कमांडिंग ऑफिसर युद्धात मारले गेले होते आणि थोरात यांना [[आराकान]] मधील मौंगडौ (Maungdaw) येथे तातडीने पदभार स्वीकारायचा होता. ही ब्रिगेड "इंडियन ब्रिगेड" म्हणून ओळखली जाऊ लागली कारण इतर ब्रिटीश भारतीय लष्करी ब्रिगेडमध्ये २ भारतीय आणि १ ब्रिटीश बटालियन असायच्या, तर ५१ व्या ब्रिगेडमध्ये तिन्ही भारतीय बटालियन होत्या.<ref name="Barua" /> विशेष म्हणजे, ब्रिगेडमधील तिन्ही बटालियन्सचे कमांडिंग ऑफिसर्स भारतीय होते - [[के.एस. थिम्मय्या]] (८/१९ हैदराबाद), [[एल.पी. सेन]] (१६ बलुच), आणि थोरात. हे तिघे युद्धात तीव्र संघर्षात प्रत्यक्ष सहभागी झालेले मेजर पदाच्या वरचे मोजकेच भारतीय अधिकारी होते.<ref name="Barua" /> ====कानगॉची लढाई (Battle of Kangaw)==== जानेवारी १९४५ मध्ये २/२ पंजाबने [[टेकडी १७० ची लढाई|कानगॉच्या लढाईत]] भाग घेतला.<ref name="Barua" /> ५१ व्या ब्रिगेडला जपानच्या भक्कम तटबंदी असलेल्या फळीचा पाडाव करण्याचे काम सोपवण्यात आले होते आणि थोरात यांनी तोफखाना आणि हवाई दलाच्या मदतीने आपल्या बटालियनच्या हल्ल्याचे नियोजन केले.<ref name="Barua" /> तरीही, भातशेतीच्या चिखलातून जपानी सैन्याकडे कूच करताना बटालियनचे मोठे नुकसान झाले.<ref name="Barua" /> एका प्रसंगी थोरात स्वतः प्रत्यक्ष समोरासमोरील युद्धात गुंतले होते, ज्यामध्ये त्यांनी एका तरुण जपानी अधिकाऱ्याला ठार मारून त्याची तलवार हस्तगत केली.<ref name="Barua" /> सुरुवातीचा हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर, थोरात यांनी त्यांच्या बटालियनची आगेकूच मर्यादित ठेवली आणि टेकडीच्या अर्ध्या भागावर आपले स्थान भक्कम केले.<ref name="Barua" /> जपानी सैन्याची हल्ल्याखालील ठिकाण रिकामे करायचे आणि नंतर पुन्हा हल्ला करून ते परत मिळवायचे, जेणेकरून शत्रूचे जास्तीत जास्त नुकसान होईल, या युक्तीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.<ref name="Barua" /> जेव्हा जपानचा प्रतिहल्ला झाला, तेव्हा तो बटालियनच्या सज्ज संरक्षण फळीने आणि हवाई हल्ल्यांनी परतवून लावला.<ref name="Barua" /> त्यांच्या या नेतृत्व आणि शौर्याबद्दल थोरात यांना १५ नोव्हेंबर १९४५ रोजी [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]] (DSO) प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37349/supplement/5574 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=1 February 2026}}</ref> लढाईनंतर ५१ वी ब्रिगेड विश्रांतीसाठी आणि पुनर्रचनेसाठी भारतात परतली आणि २/२ पंजाब पोल्लाची येथे आली. भारतात काही काळ राहिल्यानंतर, [[ऑपरेशन झिपर]]चा भाग म्हणून ही बटालियन [[ब्रिटीश मलाया|मलाया]]ला जाणार होती. मात्र [[जपानने शरणागती]] पत्करल्यामुळे, हे आक्रमण सैन्य शांतता राखणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित झाले. आपली बटालियन कुआंतन येथे नेल्यानंतर थोरात यांची नियुक्ती [[२५ वी भारतीय पायदळ डिव्हिजन|२५ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजनचे]] असिस्टंट ॲडज्युटंट आणि क्वार्टरमास्टर जनरल म्हणून करण्यात आली.{{sfn|Thorat|1985}} १९४६ च्या सुरुवातीला २५ वी डिव्हिजन बरखास्त होण्यासाठी भारतात परतली. थोरात यांना [[कर्नल (भारत)|कर्नल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्लीतील लष्करी मुख्यालयात 'डेप्युटी डायरेक्टर पर्सोनेल सर्व्हिसेस' म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हा कार्यकाळ अल्प होता. त्याच वर्षाच्या शेवटी, त्यांची नियुक्ती 'नॅशनल वॉर अकॅडमी कमिटी'चे सचिव म्हणून [[ब्रिगेडियर (भारत)|ब्रिगेडियर]] रँकवर करण्यात आली; या पदावर बढती मिळवणारे ते सहावे भारतीय होते. समितीचे सचिव म्हणून त्यांच्या कार्यकाळातच पुण्याजवळील खडकवासला हे या अकादमीसाठी निश्चित करण्यात आले. 'नॅशनल वॉर अकॅडमी'चे पुढे [[राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी|नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी]] (NDA) असे नामकरण करण्यात आले आणि १९५४ मध्ये खडकवासला येथे हलवण्यापूर्वी १९४९ मध्ये देहरादून येथे तिची स्थापना झाली. १९४७ च्या सुरुवातीला थोरात यांची नियुक्ती रांची येथील १६१ ब्रिगेडचे कमांडर म्हणून झाली. {{sfn|Thorat|1985}} ===स्वातंत्र्योत्तर काळ=== [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीनंतर]], ऑगस्ट १९४७ मध्ये थोरात यांची नियुक्ती लाल किल्ल्यावरील नवीन लष्करी मुख्यालयात 'डायरेक्टर ऑफ स्टाफ ड्युटीज अँड वेपन्स अँड इक्विपमेंट' म्हणून करण्यात आली. या संचालनालयाला नव्याने स्थापन झालेल्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या अधिराज्याला]] शस्त्रे, दारूगोळा, वाहने आणि उपकरणे यांची वर्गवारी करून पाठवण्याचे काम करावे लागले. त्यांनी नोंदवले की, पाकिस्तानात पाठवली जाणारी हीच शस्त्रे आणि दारूगोळा त्यांनी [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात]] भारतीय सैन्याविरुद्ध वापरला.{{sfn|Thorat|1985}} ३१ जानेवारी १९४८ रोजी थोरात यांना [[मेजर जनरल (भारत)|मेजर जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्ली क्षेत्राचे 'जनरल ऑफिसर कमांडिंग' (GOC) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. GOC म्हणून त्यांनी ऑगस्ट १९४८ मध्ये पहिल्या स्वातंत्र्यदिन संचलनाचे नेतृत्व केले. पुढच्या महिन्यात त्यांची नियुक्ती पूर्व पंजाब क्षेत्राचे GOC म्हणून झाली. पंजाबमधील भारत-पाक सीमेवरील संरक्षण भक्कम करणे, निर्वासितांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्थलांतरितांच्या मालमत्तांचे वाटप करण्यात नागरी प्रशासनाला मदत करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती. त्यांच्या अंतर्गत चार ब्रिगेड आणि तीन सब-एरिया होते.{{sfn|Thorat|1985}} ===चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ=== मार्च १९५० मध्ये थोरात यांची नियुक्ती [[चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ (भारत)|चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ]] (CGS) म्हणून झाली. ही एक आश्चर्यकारक नियुक्ती होती कारण CGS हे लष्करी मुख्यालयातील ज्येष्ठ 'प्रिन्सिपल स्टाफ ऑफिसर' (PSO) पद होते आणि सहसा ते ज्येष्ठ लेफ्टनंट जनरलद्वारे भरले जात असे. थोरात हे ॲडज्युटंट जनरल, क्वार्टरमास्टर जनरल आणि मास्टर-जनरल ऑफ ऑर्डनन्स यांसारख्या इतर पीएसओंपेक्षा कनिष्ठ होते. जनरल स्टाफ शाखेचा भाग असलेले लष्करी प्रशिक्षण आणि सिग्नल्सचे संचालक (जे दोन्ही ब्रिटीश अधिकारी होते) स्वतः थोरात यांच्यापेक्षा ज्येष्ठ होते. त्यांच्या CGS कार्यकाळातच [[भारतीय संस्थानिक सैन्याचे]] भारतीय सैन्यात विलीनीकरण झाले.{{sfn|Thorat|1985}} ===कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया=== तीन वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, थोरात यांची नियुक्ती 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया' (CFI) चे जनरल ऑफिसर कमांडिंग म्हणून करण्यात आली. १९५३ च्या सुरुवातीला [[कोरिया युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर, [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रांनी]] भारताला कोरियामध्ये आपल्या वतीने शांतता मोहीम राबवण्याची विनंती केली होती. सीएफआय ही 'न्यूट्रल नेशन्स रिपॅट्रिएशन कमिशन'ची कार्यकारी संस्था असणार होती, ज्याचे प्रमुख लेफ्टनंट जनरल [[के. एस. थिम्मय्या]] होते. हे दल दोन्ही बाजूंच्या सर्व [[युद्धबंदी|युद्धकैद्यांचा]] ताबा घेणार होते. सीएफआयमध्ये चार बटालियन असलेली एक पायदळ ब्रिगेड, मध्यम मशीन गनची एक कंपनी आणि फिल्ड ॲम्ब्युलन्स तसेच फोर्स मुख्यालयाचा समावेश होता, ज्यामध्ये एकूण सुमारे ५००० सैनिक होते.{{sfn|Thorat|1985}} ऑगस्ट १९५३ मध्ये सीएफआयने कोरियाकडे कूच करण्यास सुरुवात केली, 'हिंदनगर' नावाचा तळ स्थापन केला आणि सप्टेंबरपर्यंत एकूण २७,००० युद्धकैद्यांचा ताबा घेतला. त्यानंतर लवकरच, २५ सप्टेंबर रोजी युद्धकैद्यांच्या सर्व छावण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने करण्यात आली. डी-३१ छावणीत थोरात यांच्या भाषणांनंतर, मेजर एच.एस. ग्रेवाल या चिनी दुभाष्याला जमावाने पकडले. सुधारित शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या कैद्यांच्या संख्येने प्रचंड जास्त असूनही, थोरात यांनी मेजर ग्रेवाल यांची सुटका करण्यासाठी स्वतः छावणीत प्रवेश केला. ते संतप्त कैद्यांशी बोलत असतानाच सीएफआयच्या सैनिकांनी छावणीला वेढा घातला आणि ते कैद्यांवर गोळीबार करणार होते. आपल्या सैनिकांना रोखत थोरात यांनी कैद्यांना मेजर ग्रेवाल यांना सोडण्यास प्रवृत्त केले. या घटनेसाठी थोरात यांना अशोक चक्र (वर्ग २) (ज्याचे नंतर [[कीर्ती चक्र]] असे नामकरण झाले) प्रदान करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=General Thorat's calmness saves situation |url=https://archive.pib.gov.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1953-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1953-09-26_240.pdf |website=archive.pib.gov.in |access-date=6 February 2026}}</ref> १९५४ च्या सुरुवातीला सीएफआयचे काम पूर्ण झाले आणि हे दल भारतात परतले. त्याच वर्षी मे महिन्यात थोरात यांनी सीएफआय बरखास्त केली आणि त्यांची नियुक्ती झाशी येथील [[५ वी पायदळ डिव्हिजन (भारत)|५ व्या पायदळ डिव्हिजन]]चे GOC म्हणून झाली. त्यांनी या डिव्हिजनच्या नेतृत्वाची विनंती केली होती कारण सीएफआयमधील बहुतेक युनिट्स याच डिव्हिजनचे होते. पुढच्या वर्षाच्या सुरुवातीला त्यांनी [[११ व्या कोअर (भारत)|११ व्या कोअर]]चा भाग म्हणून या डिव्हिजनला झाशीहून पंजाबमधील फिरोजपूरला हलवले. काही महिन्यांनंतर, त्यांना [[लेफ्टनंट जनरल (भारत)|लेफ्टनंट जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि ११ व्या कोअरचे GOC म्हणून नियुक्त करण्यात आले.{{sfn|Thorat|1985}} === GOC-in-C ईस्टर्न कमांड === थोरात यांनी १९५७ मध्ये पूर्व कमांडचा पदभार स्वीकारला. त्यावेळी पूर्व कमांडचे मुख्यालय लखनौ येथे होते. १९५९ मध्ये [[लाँगजू]] घटनेसारख्या घटनांनंतर सीमा संरक्षणाची जबाबदारी लष्कराकडे सोपवण्यात आली. त्यानुसार, थोरात यांनी कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि चिनी आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गरजांचे मूल्यमापन केले. ऑक्टोबर १९५९ मध्ये थोरात यांचा हा आराखडा जनरल थिम्मय्या यांच्याकडे पाठवण्यात आला, ज्यांनी तो संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांना दाखवला. मात्र मेनन यांनी हा अहवाल फेटाळून लावला.<ref>{{Cite web|last=Phadke|first=Ramesh|date=2012-10-31|title=The Two Myths of 1962 {{!}} Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses|url=https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831054223/https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|archive-date=2020-08-31|access-date=2021-01-25|website=idsa.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=V. K.|url=https://books.google.com/books?id=yoFjDwAAQBAJ&q=exercise+lal+qila+thorat&pg=PA142|title=Leadership in the Indian Army: Biographies of Twelve Soldiers|date=2005-03-04|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5280-566-2|location=|pages=142|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mahalingam|first=V|date=2016-04-13|title=Book review: 1962 The War That Wasn't|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/In-search-of-propriety/book-review-1962-the-war-that-wasnt/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=Times of India|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Verma|first=Shiv Kunal|url=https://books.google.com/books?id=6NDejwEACAAJ|title=1962: The War that Wasn't|date=2016|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-97-2|language=en}}</ref> १७ मार्च १९६० रोजी पूर्व कमांड मुख्यालयात लेफ्टनंट जनरल थोरात यांच्या मार्गदर्शनाखाली [[एक्सरसाइज लाल किला]] आयोजित करण्यात आली होती. पूर्व क्षेत्रातील गंभीर त्रुटी दाखवून देण्याचा हा दुसरा प्रयत्न होता. यामध्ये चीनकडून असलेल्या धोक्याचे आणि त्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी भारताला काय करणे आवश्यक आहे याचे सविस्तर तपशील दिले होते.<ref>{{Cite web|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=25 January 2016|others=The Citizen brings you extracts|title=1962:The War That Wasn't|url=https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/6617/1962The-War-That-Wasnt|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=The Citizen|language=en-US}}</ref> 113n0izfu4sk528dj86j4oecsf9uncs 2683063 2683062 2026-05-06T18:14:19Z संतोष गोरे 135680 /* दुसरे महायुद्ध */ 2683063 wikitext text/x-wiki [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> ==पूर्वजीवन== शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी [[कोल्हापूर संस्थान]], [[ब्रिटीश राज|ब्रिटीश भारत]] येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे]] आणि त्यानंतर [[रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट]] येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटीश भारतीय सैन्यात]] किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले. ==लष्करी कारकीर्द== ===सुरुवातीची कारकीर्द=== सँडहर्स्टमधून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सप्टेंबर १९२६ मध्ये थोरात यांची भारतीय सैन्याच्या 'अनअटॅच्ड' (Unattached) सूचीत नियुक्ती झाली.<ref>{{cite web |title=Page 5766 {{!}} Issue 33198, 3 September 1926 {{!}} London ... |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33198/page/5766 |website=The Gazette |access-date=30 January 2026}}</ref> केसीआयओ (KCIO) अधिकाऱ्यांना भारतीय युनिटमध्ये पाठवण्यापूर्वी ब्रिटीश रेजिमेंटमध्ये सेवा बजावणे आवश्यक असे. थोरात यांची नियुक्ती अहमदनगर येथे तैनात असलेल्या द मिडलसेक्स रेजिमेंटच्या दुसऱ्या बटालियनमध्ये करण्यात आली. एक वर्षाच्या या नियुक्तीनंतर, ऑक्टोबर १९२७ मध्ये, त्यांची नियुक्ती ३० ऑगस्ट १९२६ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह सेकंड लेफ्टनंट पदावर १४ वी पंजाब रेजिमेंट (१९ वी पंजाबी) च्या पहिल्या बटालियनमध्ये करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Page 2817 {{!}} Issue 33377, 20 April 1928 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33377/page/2817 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026 |language=en}}</ref> ती बटालियन [[वायव्य सरहद्द प्रांत]] (NWFP) मधील मनझई येथे होती.{{sfn|Thorat|1985}} १९२८ च्या सुरुवातीला ही बटालियन औरंगाबादला हलवण्यात आली आणि नोव्हेंबर १९२८ मध्ये थोरात यांना लेफ्टनंट पदावर बढती देण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33458/page/467 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> ऑक्टोबर १९३१ मध्ये थोरात यांची दिल्ली येथे १४ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या टेरिटोरियल बटालियनचे ॲडज्युटंट म्हणून नियुक्ती झाली. सुमारे तीन वर्षांनंतर ते आपल्या मूळ बटालियनमध्ये परतले आणि १९३५ मध्ये त्यांची युनिटचे क्वार्टरमास्टर म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर लवकरच, १९३५ च्या मोहमांड मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी ही बटालियन पेशावरला हलवण्यात आली. त्याच सुमारास, ऑगस्टमध्ये, त्यांना कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34204/page/6219 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतरची दोन वर्षे त्यांनी फिरोजपूर येथील ट्रेनिंग बटालियनचे कंपनी कमांडर म्हणून घालवली, त्यानंतर त्यांची १/१४ पंजाबचे ॲडज्युटंट म्हणून बनू (Bannu) येथे बदली झाली.{{sfn|Thorat|1985}} ===दुसरे महायुद्ध=== १९४० मध्ये थोरात यांची स्टाफ कॉलेज, क्वेटा येथे प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. पुढच्या वर्षी त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि त्यांची नियुक्ती लष्करी मुख्यालयातील 'स्टाफ ड्युटीज' संचालनालयात झाली. रेजिमेंटल ड्युटीवर नियुक्ती मिळवण्यास ते उत्सुक असल्याने त्यांची बदली [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानातील]] राजाराम रायफल्समध्ये करण्यात आली, जिथे त्यांनी एक वर्ष सेवा बजावली. ऑगस्ट १९४३ मध्ये त्यांना मेजर पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/36290/page/5497 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतर ते ४/१४ पंजाबमध्ये गेले, ज्यांनी ७ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ११४ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेडचा भाग म्हणून जपानी सैन्याला नागा हिल्स मधून हुसकावून लावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref name="Barua">{{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2003 |page=117 |isbn=978-0-27597-999-7 |url=https://books.google.com/books?id=-U8IUoC_tP0C&q=S+P+P+Thorat&pg=PA117}}</ref> थोरात यांनी ४/१४ पंजाबसोबत छोट्या कारवायांमध्ये भाग घेतला आणि [[कोहिमाची लढाई|कोहिमाच्या लढाईनंतर]] त्यांची नियुक्ती २० व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ९/१४ पंजाबचे सेकंड-इन-कमांड म्हणून झाली, जी [[इम्फाळ]] मैदानावर युद्धात गुंतली होती. ९/१४ पंजाबच्या कमांडिंग ऑफिसरला संग्रहणी नामक आजार झाल्यामुळे थोरात यांनी तात्पुरते बटालियनचे नेतृत्व सांभाळले.<ref name="Barua" /> बटालियनचे नेतृत्व करण्याची त्यांची ही पहिलीच वेळ असल्याने, त्यांनी आपल्या सैनिकांसोबत एका लांब पल्ल्याच्या 'रिकॉनिसन्स पेट्रोल'मध्ये (हेरगिरी गस्त) सहभाग घेतला, ज्याला त्यांच्या ब्रिगेड कमांडरने पसंती दिली नव्हती.<ref name="Barua" /> नोव्हेंबर १९४४ मध्ये, थोरात यांची नियुक्ती [[५१ वी भारतीय पायदळ ब्रिगेड|५१ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेड]] अंतर्गत [[२ री पंजाब रेजिमेंट]] च्या दुसऱ्या बटालियनचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून करण्यात आली.<ref name="Barua" /> पूर्वीचे कमांडिंग ऑफिसर युद्धात मारले गेले होते आणि थोरात यांना [[आराकान]] मधील मौंगडौ (Maungdaw) येथे तातडीने पदभार स्वीकारायचा होता. ही ब्रिगेड "इंडियन ब्रिगेड" म्हणून ओळखली जाऊ लागली कारण इतर ब्रिटीश भारतीय लष्करी ब्रिगेडमध्ये २ भारतीय आणि १ ब्रिटीश बटालियन असायच्या, तर ५१ व्या ब्रिगेडमध्ये तिन्ही भारतीय बटालियन होत्या.<ref name="Barua" /> विशेष म्हणजे, ब्रिगेडमधील तिन्ही बटालियन्सचे कमांडिंग ऑफिसर्स भारतीय होते - [[के.एस. थिमय्या]] (८/१९ हैदराबाद), एल.पी. सेन (१६ बलुच), आणि थोरात. हे तिघे युद्धात तीव्र संघर्षात प्रत्यक्ष सहभागी झालेले मेजर पदाच्या वरचे मोजकेच भारतीय अधिकारी होते.<ref name="Barua" /> ====कानगॉची लढाई (Battle of Kangaw)==== जानेवारी १९४५ मध्ये २/२ पंजाबने [[टेकडी १७० ची लढाई|कानगॉच्या लढाईत]] भाग घेतला.<ref name="Barua" /> ५१ व्या ब्रिगेडला जपानच्या भक्कम तटबंदी असलेल्या फळीचा पाडाव करण्याचे काम सोपवण्यात आले होते आणि थोरात यांनी तोफखाना आणि हवाई दलाच्या मदतीने आपल्या बटालियनच्या हल्ल्याचे नियोजन केले.<ref name="Barua" /> तरीही, भातशेतीच्या चिखलातून जपानी सैन्याकडे कूच करताना बटालियनचे मोठे नुकसान झाले.<ref name="Barua" /> एका प्रसंगी थोरात स्वतः प्रत्यक्ष समोरासमोरील युद्धात गुंतले होते, ज्यामध्ये त्यांनी एका तरुण जपानी अधिकाऱ्याला ठार मारून त्याची तलवार हस्तगत केली.<ref name="Barua" /> सुरुवातीचा हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर, थोरात यांनी त्यांच्या बटालियनची आगेकूच मर्यादित ठेवली आणि टेकडीच्या अर्ध्या भागावर आपले स्थान भक्कम केले.<ref name="Barua" /> जपानी सैन्याची हल्ल्याखालील ठिकाण रिकामे करायचे आणि नंतर पुन्हा हल्ला करून ते परत मिळवायचे, जेणेकरून शत्रूचे जास्तीत जास्त नुकसान होईल, या युक्तीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.<ref name="Barua" /> जेव्हा जपानचा प्रतिहल्ला झाला, तेव्हा तो बटालियनच्या सज्ज संरक्षण फळीने आणि हवाई हल्ल्यांनी परतवून लावला.<ref name="Barua" /> त्यांच्या या नेतृत्व आणि शौर्याबद्दल थोरात यांना १५ नोव्हेंबर १९४५ रोजी [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]] (DSO) प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37349/supplement/5574 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=1 February 2026}}</ref> लढाईनंतर ५१ वी ब्रिगेड विश्रांतीसाठी आणि पुनर्रचनेसाठी भारतात परतली आणि २/२ पंजाब पोल्लाची येथे आली. भारतात काही काळ राहिल्यानंतर, [[ऑपरेशन झिपर]]चा भाग म्हणून ही बटालियन [[ब्रिटीश मलाया|मलाया]]ला जाणार होती. मात्र [[जपानने शरणागती]] पत्करल्यामुळे, हे आक्रमण सैन्य शांतता राखणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित झाले. आपली बटालियन कुआंतन येथे नेल्यानंतर थोरात यांची नियुक्ती [[२५ वी भारतीय पायदळ डिव्हिजन|२५ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजनचे]] असिस्टंट ॲडज्युटंट आणि क्वार्टरमास्टर जनरल म्हणून करण्यात आली.{{sfn|Thorat|1985}} १९४६ च्या सुरुवातीला २५ वी डिव्हिजन बरखास्त होण्यासाठी भारतात परतली. थोरात यांना [[कर्नल (भारत)|कर्नल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्लीतील लष्करी मुख्यालयात 'डेप्युटी डायरेक्टर पर्सोनेल सर्व्हिसेस' म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हा कार्यकाळ अल्प होता. त्याच वर्षाच्या शेवटी, त्यांची नियुक्ती 'नॅशनल वॉर अकॅडमी कमिटी'चे सचिव म्हणून [[ब्रिगेडियर (भारत)|ब्रिगेडियर]] रँकवर करण्यात आली; या पदावर बढती मिळवणारे ते सहावे भारतीय होते. समितीचे सचिव म्हणून त्यांच्या कार्यकाळातच पुण्याजवळील खडकवासला हे या अकादमीसाठी निश्चित करण्यात आले. 'नॅशनल वॉर अकॅडमी'चे पुढे [[राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी|नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी]] (NDA) असे नामकरण करण्यात आले आणि १९५४ मध्ये खडकवासला येथे हलवण्यापूर्वी १९४९ मध्ये देहरादून येथे तिची स्थापना झाली. १९४७ च्या सुरुवातीला थोरात यांची नियुक्ती रांची येथील १६१ ब्रिगेडचे कमांडर म्हणून झाली. {{sfn|Thorat|1985}} ===स्वातंत्र्योत्तर काळ=== [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीनंतर]], ऑगस्ट १९४७ मध्ये थोरात यांची नियुक्ती लाल किल्ल्यावरील नवीन लष्करी मुख्यालयात 'डायरेक्टर ऑफ स्टाफ ड्युटीज अँड वेपन्स अँड इक्विपमेंट' म्हणून करण्यात आली. या संचालनालयाला नव्याने स्थापन झालेल्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या अधिराज्याला]] शस्त्रे, दारूगोळा, वाहने आणि उपकरणे यांची वर्गवारी करून पाठवण्याचे काम करावे लागले. त्यांनी नोंदवले की, पाकिस्तानात पाठवली जाणारी हीच शस्त्रे आणि दारूगोळा त्यांनी [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात]] भारतीय सैन्याविरुद्ध वापरला.{{sfn|Thorat|1985}} ३१ जानेवारी १९४८ रोजी थोरात यांना [[मेजर जनरल (भारत)|मेजर जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्ली क्षेत्राचे 'जनरल ऑफिसर कमांडिंग' (GOC) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. GOC म्हणून त्यांनी ऑगस्ट १९४८ मध्ये पहिल्या स्वातंत्र्यदिन संचलनाचे नेतृत्व केले. पुढच्या महिन्यात त्यांची नियुक्ती पूर्व पंजाब क्षेत्राचे GOC म्हणून झाली. पंजाबमधील भारत-पाक सीमेवरील संरक्षण भक्कम करणे, निर्वासितांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्थलांतरितांच्या मालमत्तांचे वाटप करण्यात नागरी प्रशासनाला मदत करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती. त्यांच्या अंतर्गत चार ब्रिगेड आणि तीन सब-एरिया होते.{{sfn|Thorat|1985}} ===चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ=== मार्च १९५० मध्ये थोरात यांची नियुक्ती [[चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ (भारत)|चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ]] (CGS) म्हणून झाली. ही एक आश्चर्यकारक नियुक्ती होती कारण CGS हे लष्करी मुख्यालयातील ज्येष्ठ 'प्रिन्सिपल स्टाफ ऑफिसर' (PSO) पद होते आणि सहसा ते ज्येष्ठ लेफ्टनंट जनरलद्वारे भरले जात असे. थोरात हे ॲडज्युटंट जनरल, क्वार्टरमास्टर जनरल आणि मास्टर-जनरल ऑफ ऑर्डनन्स यांसारख्या इतर पीएसओंपेक्षा कनिष्ठ होते. जनरल स्टाफ शाखेचा भाग असलेले लष्करी प्रशिक्षण आणि सिग्नल्सचे संचालक (जे दोन्ही ब्रिटीश अधिकारी होते) स्वतः थोरात यांच्यापेक्षा ज्येष्ठ होते. त्यांच्या CGS कार्यकाळातच [[भारतीय संस्थानिक सैन्याचे]] भारतीय सैन्यात विलीनीकरण झाले.{{sfn|Thorat|1985}} ===कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया=== तीन वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, थोरात यांची नियुक्ती 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया' (CFI) चे जनरल ऑफिसर कमांडिंग म्हणून करण्यात आली. १९५३ च्या सुरुवातीला [[कोरिया युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर, [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रांनी]] भारताला कोरियामध्ये आपल्या वतीने शांतता मोहीम राबवण्याची विनंती केली होती. सीएफआय ही 'न्यूट्रल नेशन्स रिपॅट्रिएशन कमिशन'ची कार्यकारी संस्था असणार होती, ज्याचे प्रमुख लेफ्टनंट जनरल [[के. एस. थिम्मय्या]] होते. हे दल दोन्ही बाजूंच्या सर्व [[युद्धबंदी|युद्धकैद्यांचा]] ताबा घेणार होते. सीएफआयमध्ये चार बटालियन असलेली एक पायदळ ब्रिगेड, मध्यम मशीन गनची एक कंपनी आणि फिल्ड ॲम्ब्युलन्स तसेच फोर्स मुख्यालयाचा समावेश होता, ज्यामध्ये एकूण सुमारे ५००० सैनिक होते.{{sfn|Thorat|1985}} ऑगस्ट १९५३ मध्ये सीएफआयने कोरियाकडे कूच करण्यास सुरुवात केली, 'हिंदनगर' नावाचा तळ स्थापन केला आणि सप्टेंबरपर्यंत एकूण २७,००० युद्धकैद्यांचा ताबा घेतला. त्यानंतर लवकरच, २५ सप्टेंबर रोजी युद्धकैद्यांच्या सर्व छावण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने करण्यात आली. डी-३१ छावणीत थोरात यांच्या भाषणांनंतर, मेजर एच.एस. ग्रेवाल या चिनी दुभाष्याला जमावाने पकडले. सुधारित शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या कैद्यांच्या संख्येने प्रचंड जास्त असूनही, थोरात यांनी मेजर ग्रेवाल यांची सुटका करण्यासाठी स्वतः छावणीत प्रवेश केला. ते संतप्त कैद्यांशी बोलत असतानाच सीएफआयच्या सैनिकांनी छावणीला वेढा घातला आणि ते कैद्यांवर गोळीबार करणार होते. आपल्या सैनिकांना रोखत थोरात यांनी कैद्यांना मेजर ग्रेवाल यांना सोडण्यास प्रवृत्त केले. या घटनेसाठी थोरात यांना अशोक चक्र (वर्ग २) (ज्याचे नंतर [[कीर्ती चक्र]] असे नामकरण झाले) प्रदान करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=General Thorat's calmness saves situation |url=https://archive.pib.gov.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1953-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1953-09-26_240.pdf |website=archive.pib.gov.in |access-date=6 February 2026}}</ref> १९५४ च्या सुरुवातीला सीएफआयचे काम पूर्ण झाले आणि हे दल भारतात परतले. त्याच वर्षी मे महिन्यात थोरात यांनी सीएफआय बरखास्त केली आणि त्यांची नियुक्ती झाशी येथील [[५ वी पायदळ डिव्हिजन (भारत)|५ व्या पायदळ डिव्हिजन]]चे GOC म्हणून झाली. त्यांनी या डिव्हिजनच्या नेतृत्वाची विनंती केली होती कारण सीएफआयमधील बहुतेक युनिट्स याच डिव्हिजनचे होते. पुढच्या वर्षाच्या सुरुवातीला त्यांनी [[११ व्या कोअर (भारत)|११ व्या कोअर]]चा भाग म्हणून या डिव्हिजनला झाशीहून पंजाबमधील फिरोजपूरला हलवले. काही महिन्यांनंतर, त्यांना [[लेफ्टनंट जनरल (भारत)|लेफ्टनंट जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि ११ व्या कोअरचे GOC म्हणून नियुक्त करण्यात आले.{{sfn|Thorat|1985}} === GOC-in-C ईस्टर्न कमांड === थोरात यांनी १९५७ मध्ये पूर्व कमांडचा पदभार स्वीकारला. त्यावेळी पूर्व कमांडचे मुख्यालय लखनौ येथे होते. १९५९ मध्ये [[लाँगजू]] घटनेसारख्या घटनांनंतर सीमा संरक्षणाची जबाबदारी लष्कराकडे सोपवण्यात आली. त्यानुसार, थोरात यांनी कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि चिनी आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गरजांचे मूल्यमापन केले. ऑक्टोबर १९५९ मध्ये थोरात यांचा हा आराखडा जनरल थिम्मय्या यांच्याकडे पाठवण्यात आला, ज्यांनी तो संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांना दाखवला. मात्र मेनन यांनी हा अहवाल फेटाळून लावला.<ref>{{Cite web|last=Phadke|first=Ramesh|date=2012-10-31|title=The Two Myths of 1962 {{!}} Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses|url=https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831054223/https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|archive-date=2020-08-31|access-date=2021-01-25|website=idsa.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=V. K.|url=https://books.google.com/books?id=yoFjDwAAQBAJ&q=exercise+lal+qila+thorat&pg=PA142|title=Leadership in the Indian Army: Biographies of Twelve Soldiers|date=2005-03-04|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5280-566-2|location=|pages=142|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mahalingam|first=V|date=2016-04-13|title=Book review: 1962 The War That Wasn't|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/In-search-of-propriety/book-review-1962-the-war-that-wasnt/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=Times of India|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Verma|first=Shiv Kunal|url=https://books.google.com/books?id=6NDejwEACAAJ|title=1962: The War that Wasn't|date=2016|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-97-2|language=en}}</ref> १७ मार्च १९६० रोजी पूर्व कमांड मुख्यालयात लेफ्टनंट जनरल थोरात यांच्या मार्गदर्शनाखाली [[एक्सरसाइज लाल किला]] आयोजित करण्यात आली होती. पूर्व क्षेत्रातील गंभीर त्रुटी दाखवून देण्याचा हा दुसरा प्रयत्न होता. यामध्ये चीनकडून असलेल्या धोक्याचे आणि त्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी भारताला काय करणे आवश्यक आहे याचे सविस्तर तपशील दिले होते.<ref>{{Cite web|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=25 January 2016|others=The Citizen brings you extracts|title=1962:The War That Wasn't|url=https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/6617/1962The-War-That-Wasnt|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=The Citizen|language=en-US}}</ref> qxm21izc5qfxza20u3ecziog3ub35c7 2683064 2683063 2026-05-06T18:16:48Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2683064 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> ==पूर्वजीवन== शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी [[कोल्हापूर संस्थान]], [[ब्रिटीश राज|ब्रिटीश भारत]] येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे]] आणि त्यानंतर [[रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट]] येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटीश भारतीय सैन्यात]] किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले. ==लष्करी कारकीर्द== ===सुरुवातीची कारकीर्द=== सँडहर्स्टमधून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सप्टेंबर १९२६ मध्ये थोरात यांची भारतीय सैन्याच्या 'अनअटॅच्ड' (Unattached) सूचीत नियुक्ती झाली.<ref>{{cite web |title=Page 5766 {{!}} Issue 33198, 3 September 1926 {{!}} London ... |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33198/page/5766 |website=The Gazette |access-date=30 January 2026}}</ref> केसीआयओ (KCIO) अधिकाऱ्यांना भारतीय युनिटमध्ये पाठवण्यापूर्वी ब्रिटीश रेजिमेंटमध्ये सेवा बजावणे आवश्यक असे. थोरात यांची नियुक्ती अहमदनगर येथे तैनात असलेल्या द मिडलसेक्स रेजिमेंटच्या दुसऱ्या बटालियनमध्ये करण्यात आली. एक वर्षाच्या या नियुक्तीनंतर, ऑक्टोबर १९२७ मध्ये, त्यांची नियुक्ती ३० ऑगस्ट १९२६ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह सेकंड लेफ्टनंट पदावर १४ वी पंजाब रेजिमेंट (१९ वी पंजाबी) च्या पहिल्या बटालियनमध्ये करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Page 2817 {{!}} Issue 33377, 20 April 1928 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33377/page/2817 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026 |language=en}}</ref> ती बटालियन [[वायव्य सरहद्द प्रांत]] (NWFP) मधील मनझई येथे होती.{{sfn|Thorat|1985}} १९२८ च्या सुरुवातीला ही बटालियन औरंगाबादला हलवण्यात आली आणि नोव्हेंबर १९२८ मध्ये थोरात यांना लेफ्टनंट पदावर बढती देण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33458/page/467 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> ऑक्टोबर १९३१ मध्ये थोरात यांची दिल्ली येथे १४ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या टेरिटोरियल बटालियनचे ॲडज्युटंट म्हणून नियुक्ती झाली. सुमारे तीन वर्षांनंतर ते आपल्या मूळ बटालियनमध्ये परतले आणि १९३५ मध्ये त्यांची युनिटचे क्वार्टरमास्टर म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर लवकरच, १९३५ च्या मोहमांड मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी ही बटालियन पेशावरला हलवण्यात आली. त्याच सुमारास, ऑगस्टमध्ये, त्यांना कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34204/page/6219 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतरची दोन वर्षे त्यांनी फिरोजपूर येथील ट्रेनिंग बटालियनचे कंपनी कमांडर म्हणून घालवली, त्यानंतर त्यांची १/१४ पंजाबचे ॲडज्युटंट म्हणून बनू (Bannu) येथे बदली झाली.{{sfn|Thorat|1985}} ===दुसरे महायुद्ध=== १९४० मध्ये थोरात यांची स्टाफ कॉलेज, क्वेटा येथे प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. पुढच्या वर्षी त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि त्यांची नियुक्ती लष्करी मुख्यालयातील 'स्टाफ ड्युटीज' संचालनालयात झाली. रेजिमेंटल ड्युटीवर नियुक्ती मिळवण्यास ते उत्सुक असल्याने त्यांची बदली [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानातील]] राजाराम रायफल्समध्ये करण्यात आली, जिथे त्यांनी एक वर्ष सेवा बजावली. ऑगस्ट १९४३ मध्ये त्यांना मेजर पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/36290/page/5497 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतर ते ४/१४ पंजाबमध्ये गेले, ज्यांनी ७ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ११४ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेडचा भाग म्हणून जपानी सैन्याला नागा हिल्स मधून हुसकावून लावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref name="Barua">{{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2003 |page=117 |isbn=978-0-27597-999-7 |url=https://books.google.com/books?id=-U8IUoC_tP0C&q=S+P+P+Thorat&pg=PA117}}</ref> थोरात यांनी ४/१४ पंजाबसोबत छोट्या कारवायांमध्ये भाग घेतला आणि [[कोहिमाची लढाई|कोहिमाच्या लढाईनंतर]] त्यांची नियुक्ती २० व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ९/१४ पंजाबचे सेकंड-इन-कमांड म्हणून झाली, जी [[इम्फाळ]] मैदानावर युद्धात गुंतली होती. ९/१४ पंजाबच्या कमांडिंग ऑफिसरला संग्रहणी नामक आजार झाल्यामुळे थोरात यांनी तात्पुरते बटालियनचे नेतृत्व सांभाळले.<ref name="Barua" /> बटालियनचे नेतृत्व करण्याची त्यांची ही पहिलीच वेळ असल्याने, त्यांनी आपल्या सैनिकांसोबत एका लांब पल्ल्याच्या 'रिकॉनिसन्स पेट्रोल'मध्ये (हेरगिरी गस्त) सहभाग घेतला, ज्याला त्यांच्या ब्रिगेड कमांडरने पसंती दिली नव्हती.<ref name="Barua" /> नोव्हेंबर १९४४ मध्ये, थोरात यांची नियुक्ती [[५१ वी भारतीय पायदळ ब्रिगेड|५१ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेड]] अंतर्गत [[२ री पंजाब रेजिमेंट]] च्या दुसऱ्या बटालियनचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून करण्यात आली.<ref name="Barua" /> पूर्वीचे कमांडिंग ऑफिसर युद्धात मारले गेले होते आणि थोरात यांना [[आराकान]] मधील मौंगडौ (Maungdaw) येथे तातडीने पदभार स्वीकारायचा होता. ही ब्रिगेड "इंडियन ब्रिगेड" म्हणून ओळखली जाऊ लागली कारण इतर ब्रिटीश भारतीय लष्करी ब्रिगेडमध्ये २ भारतीय आणि १ ब्रिटीश बटालियन असायच्या, तर ५१ व्या ब्रिगेडमध्ये तिन्ही भारतीय बटालियन होत्या.<ref name="Barua" /> विशेष म्हणजे, ब्रिगेडमधील तिन्ही बटालियन्सचे कमांडिंग ऑफिसर्स भारतीय होते - [[के.एस. थिमय्या]] (८/१९ हैदराबाद), एल.पी. सेन (१६ बलुच), आणि थोरात. हे तिघे युद्धात तीव्र संघर्षात प्रत्यक्ष सहभागी झालेले मेजर पदाच्या वरचे मोजकेच भारतीय अधिकारी होते.<ref name="Barua" /> ====कानगॉची लढाई (Battle of Kangaw)==== जानेवारी १९४५ मध्ये २/२ पंजाबने [[टेकडी १७० ची लढाई|कानगॉच्या लढाईत]] भाग घेतला.<ref name="Barua" /> ५१ व्या ब्रिगेडला जपानच्या भक्कम तटबंदी असलेल्या फळीचा पाडाव करण्याचे काम सोपवण्यात आले होते आणि थोरात यांनी तोफखाना आणि हवाई दलाच्या मदतीने आपल्या बटालियनच्या हल्ल्याचे नियोजन केले.<ref name="Barua" /> तरीही, भातशेतीच्या चिखलातून जपानी सैन्याकडे कूच करताना बटालियनचे मोठे नुकसान झाले.<ref name="Barua" /> एका प्रसंगी थोरात स्वतः प्रत्यक्ष समोरासमोरील युद्धात गुंतले होते, ज्यामध्ये त्यांनी एका तरुण जपानी अधिकाऱ्याला ठार मारून त्याची तलवार हस्तगत केली.<ref name="Barua" /> सुरुवातीचा हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर, थोरात यांनी त्यांच्या बटालियनची आगेकूच मर्यादित ठेवली आणि टेकडीच्या अर्ध्या भागावर आपले स्थान भक्कम केले.<ref name="Barua" /> जपानी सैन्याची हल्ल्याखालील ठिकाण रिकामे करायचे आणि नंतर पुन्हा हल्ला करून ते परत मिळवायचे, जेणेकरून शत्रूचे जास्तीत जास्त नुकसान होईल, या युक्तीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.<ref name="Barua" /> जेव्हा जपानचा प्रतिहल्ला झाला, तेव्हा तो बटालियनच्या सज्ज संरक्षण फळीने आणि हवाई हल्ल्यांनी परतवून लावला.<ref name="Barua" /> त्यांच्या या नेतृत्व आणि शौर्याबद्दल थोरात यांना १५ नोव्हेंबर १९४५ रोजी [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]] (DSO) प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37349/supplement/5574 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=1 February 2026}}</ref> लढाईनंतर ५१ वी ब्रिगेड विश्रांतीसाठी आणि पुनर्रचनेसाठी भारतात परतली आणि २/२ पंजाब पोल्लाची येथे आली. भारतात काही काळ राहिल्यानंतर, [[ऑपरेशन झिपर]]चा भाग म्हणून ही बटालियन [[ब्रिटीश मलाया|मलाया]]ला जाणार होती. मात्र [[जपानने शरणागती]] पत्करल्यामुळे, हे आक्रमण सैन्य शांतता राखणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित झाले. आपली बटालियन कुआंतन येथे नेल्यानंतर थोरात यांची नियुक्ती [[२५ वी भारतीय पायदळ डिव्हिजन|२५ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजनचे]] असिस्टंट ॲडज्युटंट आणि क्वार्टरमास्टर जनरल म्हणून करण्यात आली.{{sfn|Thorat|1985}} १९४६ च्या सुरुवातीला २५ वी डिव्हिजन बरखास्त होण्यासाठी भारतात परतली. थोरात यांना [[कर्नल (भारत)|कर्नल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्लीतील लष्करी मुख्यालयात 'डेप्युटी डायरेक्टर पर्सोनेल सर्व्हिसेस' म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हा कार्यकाळ अल्प होता. त्याच वर्षाच्या शेवटी, त्यांची नियुक्ती 'नॅशनल वॉर अकॅडमी कमिटी'चे सचिव म्हणून [[ब्रिगेडियर (भारत)|ब्रिगेडियर]] रँकवर करण्यात आली; या पदावर बढती मिळवणारे ते सहावे भारतीय होते. समितीचे सचिव म्हणून त्यांच्या कार्यकाळातच पुण्याजवळील खडकवासला हे या अकादमीसाठी निश्चित करण्यात आले. 'नॅशनल वॉर अकॅडमी'चे पुढे [[राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी|नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी]] (NDA) असे नामकरण करण्यात आले आणि १९५४ मध्ये खडकवासला येथे हलवण्यापूर्वी १९४९ मध्ये देहरादून येथे तिची स्थापना झाली. १९४७ च्या सुरुवातीला थोरात यांची नियुक्ती रांची येथील १६१ ब्रिगेडचे कमांडर म्हणून झाली. {{sfn|Thorat|1985}} ===स्वातंत्र्योत्तर काळ=== [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीनंतर]], ऑगस्ट १९४७ मध्ये थोरात यांची नियुक्ती लाल किल्ल्यावरील नवीन लष्करी मुख्यालयात 'डायरेक्टर ऑफ स्टाफ ड्युटीज अँड वेपन्स अँड इक्विपमेंट' म्हणून करण्यात आली. या संचालनालयाला नव्याने स्थापन झालेल्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या अधिराज्याला]] शस्त्रे, दारूगोळा, वाहने आणि उपकरणे यांची वर्गवारी करून पाठवण्याचे काम करावे लागले. त्यांनी नोंदवले की, पाकिस्तानात पाठवली जाणारी हीच शस्त्रे आणि दारूगोळा त्यांनी [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात]] भारतीय सैन्याविरुद्ध वापरला.{{sfn|Thorat|1985}} ३१ जानेवारी १९४८ रोजी थोरात यांना [[मेजर जनरल (भारत)|मेजर जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्ली क्षेत्राचे 'जनरल ऑफिसर कमांडिंग' (GOC) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. GOC म्हणून त्यांनी ऑगस्ट १९४८ मध्ये पहिल्या स्वातंत्र्यदिन संचलनाचे नेतृत्व केले. पुढच्या महिन्यात त्यांची नियुक्ती पूर्व पंजाब क्षेत्राचे GOC म्हणून झाली. पंजाबमधील भारत-पाक सीमेवरील संरक्षण भक्कम करणे, निर्वासितांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्थलांतरितांच्या मालमत्तांचे वाटप करण्यात नागरी प्रशासनाला मदत करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती. त्यांच्या अंतर्गत चार ब्रिगेड आणि तीन सब-एरिया होते.{{sfn|Thorat|1985}} ===चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ=== मार्च १९५० मध्ये थोरात यांची नियुक्ती [[चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ (भारत)|चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ]] (CGS) म्हणून झाली. ही एक आश्चर्यकारक नियुक्ती होती कारण CGS हे लष्करी मुख्यालयातील ज्येष्ठ 'प्रिन्सिपल स्टाफ ऑफिसर' (PSO) पद होते आणि सहसा ते ज्येष्ठ लेफ्टनंट जनरलद्वारे भरले जात असे. थोरात हे ॲडज्युटंट जनरल, क्वार्टरमास्टर जनरल आणि मास्टर-जनरल ऑफ ऑर्डनन्स यांसारख्या इतर पीएसओंपेक्षा कनिष्ठ होते. जनरल स्टाफ शाखेचा भाग असलेले लष्करी प्रशिक्षण आणि सिग्नल्सचे संचालक (जे दोन्ही ब्रिटीश अधिकारी होते) स्वतः थोरात यांच्यापेक्षा ज्येष्ठ होते. त्यांच्या CGS कार्यकाळातच [[भारतीय संस्थानिक सैन्याचे]] भारतीय सैन्यात विलीनीकरण झाले.{{sfn|Thorat|1985}} ===कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया=== तीन वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, थोरात यांची नियुक्ती 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया' (CFI) चे जनरल ऑफिसर कमांडिंग म्हणून करण्यात आली. १९५३ च्या सुरुवातीला [[कोरिया युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर, [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रांनी]] भारताला कोरियामध्ये आपल्या वतीने शांतता मोहीम राबवण्याची विनंती केली होती. सीएफआय ही 'न्यूट्रल नेशन्स रिपॅट्रिएशन कमिशन'ची कार्यकारी संस्था असणार होती, ज्याचे प्रमुख लेफ्टनंट जनरल [[के. एस. थिम्मय्या]] होते. हे दल दोन्ही बाजूंच्या सर्व [[युद्धबंदी|युद्धकैद्यांचा]] ताबा घेणार होते. सीएफआयमध्ये चार बटालियन असलेली एक पायदळ ब्रिगेड, मध्यम मशीन गनची एक कंपनी आणि फिल्ड ॲम्ब्युलन्स तसेच फोर्स मुख्यालयाचा समावेश होता, ज्यामध्ये एकूण सुमारे ५००० सैनिक होते.{{sfn|Thorat|1985}} ऑगस्ट १९५३ मध्ये सीएफआयने कोरियाकडे कूच करण्यास सुरुवात केली, 'हिंदनगर' नावाचा तळ स्थापन केला आणि सप्टेंबरपर्यंत एकूण २७,००० युद्धकैद्यांचा ताबा घेतला. त्यानंतर लवकरच, २५ सप्टेंबर रोजी युद्धकैद्यांच्या सर्व छावण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने करण्यात आली. डी-३१ छावणीत थोरात यांच्या भाषणांनंतर, मेजर एच.एस. ग्रेवाल या चिनी दुभाष्याला जमावाने पकडले. सुधारित शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या कैद्यांच्या संख्येने प्रचंड जास्त असूनही, थोरात यांनी मेजर ग्रेवाल यांची सुटका करण्यासाठी स्वतः छावणीत प्रवेश केला. ते संतप्त कैद्यांशी बोलत असतानाच सीएफआयच्या सैनिकांनी छावणीला वेढा घातला आणि ते कैद्यांवर गोळीबार करणार होते. आपल्या सैनिकांना रोखत थोरात यांनी कैद्यांना मेजर ग्रेवाल यांना सोडण्यास प्रवृत्त केले. या घटनेसाठी थोरात यांना अशोक चक्र (वर्ग २) (ज्याचे नंतर [[कीर्ती चक्र]] असे नामकरण झाले) प्रदान करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=General Thorat's calmness saves situation |url=https://archive.pib.gov.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1953-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1953-09-26_240.pdf |website=archive.pib.gov.in |access-date=6 February 2026}}</ref> १९५४ च्या सुरुवातीला सीएफआयचे काम पूर्ण झाले आणि हे दल भारतात परतले. त्याच वर्षी मे महिन्यात थोरात यांनी सीएफआय बरखास्त केली आणि त्यांची नियुक्ती झाशी येथील [[५ वी पायदळ डिव्हिजन (भारत)|५ व्या पायदळ डिव्हिजन]]चे GOC म्हणून झाली. त्यांनी या डिव्हिजनच्या नेतृत्वाची विनंती केली होती कारण सीएफआयमधील बहुतेक युनिट्स याच डिव्हिजनचे होते. पुढच्या वर्षाच्या सुरुवातीला त्यांनी [[११ व्या कोअर (भारत)|११ व्या कोअर]]चा भाग म्हणून या डिव्हिजनला झाशीहून पंजाबमधील फिरोजपूरला हलवले. काही महिन्यांनंतर, त्यांना [[लेफ्टनंट जनरल (भारत)|लेफ्टनंट जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि ११ व्या कोअरचे GOC म्हणून नियुक्त करण्यात आले.{{sfn|Thorat|1985}} === GOC-in-C ईस्टर्न कमांड === थोरात यांनी १९५७ मध्ये पूर्व कमांडचा पदभार स्वीकारला. त्यावेळी पूर्व कमांडचे मुख्यालय लखनौ येथे होते. १९५९ मध्ये [[लाँगजू]] घटनेसारख्या घटनांनंतर सीमा संरक्षणाची जबाबदारी लष्कराकडे सोपवण्यात आली. त्यानुसार, थोरात यांनी कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि चिनी आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गरजांचे मूल्यमापन केले. ऑक्टोबर १९५९ मध्ये थोरात यांचा हा आराखडा जनरल थिम्मय्या यांच्याकडे पाठवण्यात आला, ज्यांनी तो संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांना दाखवला. मात्र मेनन यांनी हा अहवाल फेटाळून लावला.<ref>{{Cite web|last=Phadke|first=Ramesh|date=2012-10-31|title=The Two Myths of 1962 {{!}} Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses|url=https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831054223/https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|archive-date=2020-08-31|access-date=2021-01-25|website=idsa.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=V. K.|url=https://books.google.com/books?id=yoFjDwAAQBAJ&q=exercise+lal+qila+thorat&pg=PA142|title=Leadership in the Indian Army: Biographies of Twelve Soldiers|date=2005-03-04|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5280-566-2|location=|pages=142|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mahalingam|first=V|date=2016-04-13|title=Book review: 1962 The War That Wasn't|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/In-search-of-propriety/book-review-1962-the-war-that-wasnt/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=Times of India|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Verma|first=Shiv Kunal|url=https://books.google.com/books?id=6NDejwEACAAJ|title=1962: The War that Wasn't|date=2016|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-97-2|language=en}}</ref> १७ मार्च १९६० रोजी पूर्व कमांड मुख्यालयात लेफ्टनंट जनरल थोरात यांच्या मार्गदर्शनाखाली [[एक्सरसाइज लाल किला]] आयोजित करण्यात आली होती. पूर्व क्षेत्रातील गंभीर त्रुटी दाखवून देण्याचा हा दुसरा प्रयत्न होता. यामध्ये चीनकडून असलेल्या धोक्याचे आणि त्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी भारताला काय करणे आवश्यक आहे याचे सविस्तर तपशील दिले होते.<ref>{{Cite web|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=25 January 2016|others=The Citizen brings you extracts|title=1962:The War That Wasn't|url=https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/6617/1962The-War-That-Wasnt|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=The Citizen|language=en-US}}</ref> smoucj7cpwgmk2jccfgj1h0k3abb7sc 2683070 2683064 2026-05-06T20:02:56Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683070 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> ==पूर्वजीवन== शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी [[कोल्हापूर संस्थान]], [[ब्रिटीश राज|ब्रिटीश भारत]] येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे]] आणि त्यानंतर [[रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट]] येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटीश भारतीय सैन्यात]] किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले. ==लष्करी कारकीर्द== ===सुरुवातीची कारकीर्द=== सँडहर्स्टमधून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सप्टेंबर १९२६ मध्ये थोरात यांची भारतीय सैन्याच्या 'अनअटॅच्ड' (Unattached) सूचीत नियुक्ती झाली.<ref>{{cite web |title=Page 5766 {{!}} Issue 33198, 3 September 1926 {{!}} London ... |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33198/page/5766 |website=The Gazette |access-date=30 January 2026}}</ref> केसीआयओ (KCIO) अधिकाऱ्यांना भारतीय युनिटमध्ये पाठवण्यापूर्वी ब्रिटीश रेजिमेंटमध्ये सेवा बजावणे आवश्यक असे. थोरात यांची नियुक्ती अहमदनगर येथे तैनात असलेल्या द मिडलसेक्स रेजिमेंटच्या दुसऱ्या बटालियनमध्ये करण्यात आली. एक वर्षाच्या या नियुक्तीनंतर, ऑक्टोबर १९२७ मध्ये, त्यांची नियुक्ती ३० ऑगस्ट १९२६ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह सेकंड लेफ्टनंट पदावर १४ वी पंजाब रेजिमेंट (१९ वी पंजाबी) च्या पहिल्या बटालियनमध्ये करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Page 2817 {{!}} Issue 33377, 20 April 1928 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33377/page/2817 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026 |language=en}}</ref> ती बटालियन [[वायव्य सरहद्द प्रांत]] (NWFP) मधील मनझई येथे होती.{{sfn|Thorat|1985}} १९२८ च्या सुरुवातीला ही बटालियन औरंगाबादला हलवण्यात आली आणि नोव्हेंबर १९२८ मध्ये थोरात यांना लेफ्टनंट पदावर बढती देण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33458/page/467 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> ऑक्टोबर १९३१ मध्ये थोरात यांची दिल्ली येथे १४ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या टेरिटोरियल बटालियनचे ॲडज्युटंट म्हणून नियुक्ती झाली. सुमारे तीन वर्षांनंतर ते आपल्या मूळ बटालियनमध्ये परतले आणि १९३५ मध्ये त्यांची युनिटचे क्वार्टरमास्टर म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर लवकरच, १९३५ च्या मोहमांड मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी ही बटालियन पेशावरला हलवण्यात आली. त्याच सुमारास, ऑगस्टमध्ये, त्यांना कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34204/page/6219 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतरची दोन वर्षे त्यांनी फिरोजपूर येथील ट्रेनिंग बटालियनचे कंपनी कमांडर म्हणून घालवली, त्यानंतर त्यांची १/१४ पंजाबचे ॲडज्युटंट म्हणून बनू (Bannu) येथे बदली झाली.{{sfn|Thorat|1985}} ===दुसरे महायुद्ध=== १९४० मध्ये थोरात यांची स्टाफ कॉलेज, क्वेटा येथे प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. पुढच्या वर्षी त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि त्यांची नियुक्ती लष्करी मुख्यालयातील 'स्टाफ ड्युटीज' संचालनालयात झाली. रेजिमेंटल ड्युटीवर नियुक्ती मिळवण्यास ते उत्सुक असल्याने त्यांची बदली [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानातील]] राजाराम रायफल्समध्ये करण्यात आली, जिथे त्यांनी एक वर्ष सेवा बजावली. ऑगस्ट १९४३ मध्ये त्यांना मेजर पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/36290/page/5497 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतर ते ४/१४ पंजाबमध्ये गेले, ज्यांनी ७ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ११४ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेडचा भाग म्हणून जपानी सैन्याला नागा हिल्स मधून हुसकावून लावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref name="Barua">{{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2003 |page=117 |isbn=978-0-27597-999-7 |url=https://books.google.com/books?id=-U8IUoC_tP0C&q=S+P+P+Thorat&pg=PA117}}</ref> थोरात यांनी ४/१४ पंजाबसोबत छोट्या कारवायांमध्ये भाग घेतला आणि [[कोहिमाची लढाई|कोहिमाच्या लढाईनंतर]] त्यांची नियुक्ती २० व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ९/१४ पंजाबचे सेकंड-इन-कमांड म्हणून झाली, जी [[इम्फाळ]] मैदानावर युद्धात गुंतली होती. ९/१४ पंजाबच्या कमांडिंग ऑफिसरला संग्रहणी नामक आजार झाल्यामुळे थोरात यांनी तात्पुरते बटालियनचे नेतृत्व सांभाळले.<ref name="Barua" /> बटालियनचे नेतृत्व करण्याची त्यांची ही पहिलीच वेळ असल्याने, त्यांनी आपल्या सैनिकांसोबत एका लांब पल्ल्याच्या 'रिकॉनिसन्स पेट्रोल'मध्ये (हेरगिरी गस्त) सहभाग घेतला, ज्याला त्यांच्या ब्रिगेड कमांडरने पसंती दिली नव्हती.<ref name="Barua" /> नोव्हेंबर १९४४ मध्ये, थोरात यांची नियुक्ती [[५१ वी भारतीय पायदळ ब्रिगेड|५१ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेड]] अंतर्गत [[२ री पंजाब रेजिमेंट]] च्या दुसऱ्या बटालियनचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून करण्यात आली.<ref name="Barua" /> पूर्वीचे कमांडिंग ऑफिसर युद्धात मारले गेले होते आणि थोरात यांना [[आराकान]] मधील मौंगडौ (Maungdaw) येथे तातडीने पदभार स्वीकारायचा होता. ही ब्रिगेड "इंडियन ब्रिगेड" म्हणून ओळखली जाऊ लागली कारण इतर ब्रिटीश भारतीय लष्करी ब्रिगेडमध्ये २ भारतीय आणि १ ब्रिटीश बटालियन असायच्या, तर ५१ व्या ब्रिगेडमध्ये तिन्ही भारतीय बटालियन होत्या.<ref name="Barua" /> विशेष म्हणजे, ब्रिगेडमधील तिन्ही बटालियन्सचे कमांडिंग ऑफिसर्स भारतीय होते - [[के.एस. थिमय्या]] (८/१९ हैदराबाद), एल.पी. सेन (१६ बलुच), आणि थोरात. हे तिघे युद्धात तीव्र संघर्षात प्रत्यक्ष सहभागी झालेले मेजर पदाच्या वरचे मोजकेच भारतीय अधिकारी होते.<ref name="Barua" /> ====कानगॉची लढाई (Battle of Kangaw)==== जानेवारी १९४५ मध्ये २/२ पंजाबने [[टेकडी १७० ची लढाई|कानगॉच्या लढाईत]] भाग घेतला.<ref name="Barua" /> ५१ व्या ब्रिगेडला जपानच्या भक्कम तटबंदी असलेल्या फळीचा पाडाव करण्याचे काम सोपवण्यात आले होते आणि थोरात यांनी तोफखाना आणि हवाई दलाच्या मदतीने आपल्या बटालियनच्या हल्ल्याचे नियोजन केले.<ref name="Barua" /> तरीही, भातशेतीच्या चिखलातून जपानी सैन्याकडे कूच करताना बटालियनचे मोठे नुकसान झाले.<ref name="Barua" /> एका प्रसंगी थोरात स्वतः प्रत्यक्ष समोरासमोरील युद्धात गुंतले होते, ज्यामध्ये त्यांनी एका तरुण जपानी अधिकाऱ्याला ठार मारून त्याची तलवार हस्तगत केली.<ref name="Barua" /> सुरुवातीचा हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर, थोरात यांनी त्यांच्या बटालियनची आगेकूच मर्यादित ठेवली आणि टेकडीच्या अर्ध्या भागावर आपले स्थान भक्कम केले.<ref name="Barua" /> जपानी सैन्याची हल्ल्याखालील ठिकाण रिकामे करायचे आणि नंतर पुन्हा हल्ला करून ते परत मिळवायचे, जेणेकरून शत्रूचे जास्तीत जास्त नुकसान होईल, या युक्तीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.<ref name="Barua" /> जेव्हा जपानचा प्रतिहल्ला झाला, तेव्हा तो बटालियनच्या सज्ज संरक्षण फळीने आणि हवाई हल्ल्यांनी परतवून लावला.<ref name="Barua" /> त्यांच्या या नेतृत्व आणि शौर्याबद्दल थोरात यांना १५ नोव्हेंबर १९४५ रोजी [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]] (DSO) प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37349/supplement/5574 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=1 February 2026}}</ref> लढाईनंतर ५१ वी ब्रिगेड विश्रांतीसाठी आणि पुनर्रचनेसाठी भारतात परतली आणि २/२ पंजाब पोल्लाची येथे आली. भारतात काही काळ राहिल्यानंतर, [[ऑपरेशन झिपर]]चा भाग म्हणून ही बटालियन [[ब्रिटीश मलाया|मलाया]]ला जाणार होती. मात्र [[जपानने शरणागती]] पत्करल्यामुळे, हे आक्रमण सैन्य शांतता राखणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित झाले. आपली बटालियन कुआंतन येथे नेल्यानंतर थोरात यांची नियुक्ती [[२५ वी भारतीय पायदळ डिव्हिजन|२५ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजनचे]] असिस्टंट ॲडज्युटंट आणि क्वार्टरमास्टर जनरल म्हणून करण्यात आली.{{sfn|Thorat|1985}} १९४६ च्या सुरुवातीला २५ वी डिव्हिजन बरखास्त होण्यासाठी भारतात परतली. थोरात यांना [[कर्नल (भारत)|कर्नल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्लीतील लष्करी मुख्यालयात 'डेप्युटी डायरेक्टर पर्सोनेल सर्व्हिसेस' म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हा कार्यकाळ अल्प होता. त्याच वर्षाच्या शेवटी, त्यांची नियुक्ती 'नॅशनल वॉर अकॅडमी कमिटी'चे सचिव म्हणून [[ब्रिगेडियर (भारत)|ब्रिगेडियर]] रँकवर करण्यात आली; या पदावर बढती मिळवणारे ते सहावे भारतीय होते. समितीचे सचिव म्हणून त्यांच्या कार्यकाळातच पुण्याजवळील खडकवासला हे या अकादमीसाठी निश्चित करण्यात आले. 'नॅशनल वॉर अकॅडमी'चे पुढे [[राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी|नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी]] (NDA) असे नामकरण करण्यात आले आणि १९५४ मध्ये खडकवासला येथे हलवण्यापूर्वी १९४९ मध्ये देहरादून येथे तिची स्थापना झाली. १९४७ च्या सुरुवातीला थोरात यांची नियुक्ती रांची येथील १६१ ब्रिगेडचे कमांडर म्हणून झाली. {{sfn|Thorat|1985}} ===स्वातंत्र्योत्तर काळ=== [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीनंतर]], ऑगस्ट १९४७ मध्ये थोरात यांची नियुक्ती लाल किल्ल्यावरील नवीन लष्करी मुख्यालयात 'डायरेक्टर ऑफ स्टाफ ड्युटीज अँड वेपन्स अँड इक्विपमेंट' म्हणून करण्यात आली. या संचालनालयाला नव्याने स्थापन झालेल्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या अधिराज्याला]] शस्त्रे, दारूगोळा, वाहने आणि उपकरणे यांची वर्गवारी करून पाठवण्याचे काम करावे लागले. त्यांनी नोंदवले की, पाकिस्तानात पाठवली जाणारी हीच शस्त्रे आणि दारूगोळा त्यांनी [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात]] भारतीय सैन्याविरुद्ध वापरला.{{sfn|Thorat|1985}} ३१ जानेवारी १९४८ रोजी थोरात यांना [[मेजर जनरल (भारत)|मेजर जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्ली क्षेत्राचे 'जनरल ऑफिसर कमांडिंग' (GOC) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. GOC म्हणून त्यांनी ऑगस्ट १९४८ मध्ये पहिल्या स्वातंत्र्यदिन संचलनाचे नेतृत्व केले. पुढच्या महिन्यात त्यांची नियुक्ती पूर्व पंजाब क्षेत्राचे GOC म्हणून झाली. पंजाबमधील भारत-पाक सीमेवरील संरक्षण भक्कम करणे, निर्वासितांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्थलांतरितांच्या मालमत्तांचे वाटप करण्यात नागरी प्रशासनाला मदत करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती. त्यांच्या अंतर्गत चार ब्रिगेड आणि तीन सब-एरिया होते.{{sfn|Thorat|1985}} ===चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ=== मार्च १९५० मध्ये थोरात यांची नियुक्ती [[चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ (भारत)|चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ]] (CGS) म्हणून झाली. ही एक आश्चर्यकारक नियुक्ती होती कारण CGS हे लष्करी मुख्यालयातील ज्येष्ठ 'प्रिन्सिपल स्टाफ ऑफिसर' (PSO) पद होते आणि सहसा ते ज्येष्ठ लेफ्टनंट जनरलद्वारे भरले जात असे. थोरात हे ॲडज्युटंट जनरल, क्वार्टरमास्टर जनरल आणि मास्टर-जनरल ऑफ ऑर्डनन्स यांसारख्या इतर पीएसओंपेक्षा कनिष्ठ होते. जनरल स्टाफ शाखेचा भाग असलेले लष्करी प्रशिक्षण आणि सिग्नल्सचे संचालक (जे दोन्ही ब्रिटीश अधिकारी होते) स्वतः थोरात यांच्यापेक्षा ज्येष्ठ होते. त्यांच्या CGS कार्यकाळातच [[भारतीय संस्थानिक सैन्याचे]] भारतीय सैन्यात विलीनीकरण झाले.{{sfn|Thorat|1985}} ===कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया=== तीन वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, थोरात यांची नियुक्ती 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया' (CFI) चे जनरल ऑफिसर कमांडिंग म्हणून करण्यात आली. १९५३ च्या सुरुवातीला [[कोरिया युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर, [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रांनी]] भारताला कोरियामध्ये आपल्या वतीने शांतता मोहीम राबवण्याची विनंती केली होती. सीएफआय ही 'न्यूट्रल नेशन्स रिपॅट्रिएशन कमिशन'ची कार्यकारी संस्था असणार होती, ज्याचे प्रमुख लेफ्टनंट जनरल [[के. एस. थिम्मय्या]] होते. हे दल दोन्ही बाजूंच्या सर्व [[युद्धबंदी|युद्धकैद्यांचा]] ताबा घेणार होते. सीएफआयमध्ये चार बटालियन असलेली एक पायदळ ब्रिगेड, मध्यम मशीन गनची एक कंपनी आणि फिल्ड ॲम्ब्युलन्स तसेच फोर्स मुख्यालयाचा समावेश होता, ज्यामध्ये एकूण सुमारे ५००० सैनिक होते.{{sfn|Thorat|1985}} ऑगस्ट १९५३ मध्ये सीएफआयने कोरियाकडे कूच करण्यास सुरुवात केली, 'हिंदनगर' नावाचा तळ स्थापन केला आणि सप्टेंबरपर्यंत एकूण २७,००० युद्धकैद्यांचा ताबा घेतला. त्यानंतर लवकरच, २५ सप्टेंबर रोजी युद्धकैद्यांच्या सर्व छावण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने करण्यात आली. डी-३१ छावणीत थोरात यांच्या भाषणांनंतर, मेजर एच.एस. ग्रेवाल या चिनी दुभाष्याला जमावाने पकडले. सुधारित शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या कैद्यांच्या संख्येने प्रचंड जास्त असूनही, थोरात यांनी मेजर ग्रेवाल यांची सुटका करण्यासाठी स्वतः छावणीत प्रवेश केला. ते संतप्त कैद्यांशी बोलत असतानाच सीएफआयच्या सैनिकांनी छावणीला वेढा घातला आणि ते कैद्यांवर गोळीबार करणार होते. आपल्या सैनिकांना रोखत थोरात यांनी कैद्यांना मेजर ग्रेवाल यांना सोडण्यास प्रवृत्त केले. या घटनेसाठी थोरात यांना अशोक चक्र (वर्ग २) (ज्याचे नंतर [[कीर्ती चक्र]] असे नामकरण झाले) प्रदान करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=General Thorat's calmness saves situation |url=https://archive.pib.gov.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1953-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1953-09-26_240.pdf |website=archive.pib.gov.in |access-date=6 February 2026}}</ref> १९५४ च्या सुरुवातीला सीएफआयचे काम पूर्ण झाले आणि हे दल भारतात परतले. त्याच वर्षी मे महिन्यात थोरात यांनी सीएफआय बरखास्त केली आणि त्यांची नियुक्ती झाशी येथील [[५ वी पायदळ डिव्हिजन (भारत)|५ व्या पायदळ डिव्हिजन]]चे GOC म्हणून झाली. त्यांनी या डिव्हिजनच्या नेतृत्वाची विनंती केली होती कारण सीएफआयमधील बहुतेक युनिट्स याच डिव्हिजनचे होते. पुढच्या वर्षाच्या सुरुवातीला त्यांनी [[११ व्या कोअर (भारत)|११ व्या कोअर]]चा भाग म्हणून या डिव्हिजनला झाशीहून पंजाबमधील फिरोजपूरला हलवले. काही महिन्यांनंतर, त्यांना [[लेफ्टनंट जनरल (भारत)|लेफ्टनंट जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि ११ व्या कोअरचे GOC म्हणून नियुक्त करण्यात आले.{{sfn|Thorat|1985}} === GOC-in-C ईस्टर्न कमांड === थोरात यांनी १९५७ मध्ये पूर्व कमांडचा पदभार स्वीकारला. त्यावेळी पूर्व कमांडचे मुख्यालय लखनौ येथे होते. १९५९ मध्ये [[लाँगजू]] घटनेसारख्या घटनांनंतर सीमा संरक्षणाची जबाबदारी लष्कराकडे सोपवण्यात आली. त्यानुसार, थोरात यांनी कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि चिनी आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गरजांचे मूल्यमापन केले. ऑक्टोबर १९५९ मध्ये थोरात यांचा हा आराखडा जनरल थिम्मय्या यांच्याकडे पाठवण्यात आला, ज्यांनी तो संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांना दाखवला. मात्र मेनन यांनी हा अहवाल फेटाळून लावला.<ref>{{Cite web|last=Phadke|first=Ramesh|date=2012-10-31|title=The Two Myths of 1962 {{!}} Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses|url=https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831054223/https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|archive-date=2020-08-31|access-date=2021-01-25|website=idsa.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=V. K.|url=https://books.google.com/books?id=yoFjDwAAQBAJ&q=exercise+lal+qila+thorat&pg=PA142|title=Leadership in the Indian Army: Biographies of Twelve Soldiers|date=2005-03-04|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5280-566-2|location=|pages=142|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mahalingam|first=V|date=2016-04-13|title=Book review: 1962 The War That Wasn't|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/In-search-of-propriety/book-review-1962-the-war-that-wasnt/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=Times of India|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Verma|first=Shiv Kunal|url=https://books.google.com/books?id=6NDejwEACAAJ|title=1962: The War that Wasn't|date=2016|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-97-2|language=en}}</ref> १७ मार्च १९६० रोजी पूर्व कमांड मुख्यालयात लेफ्टनंट जनरल थोरात यांच्या मार्गदर्शनाखाली [[एक्सरसाइज लाल किला]] आयोजित करण्यात आली होती. पूर्व क्षेत्रातील गंभीर त्रुटी दाखवून देण्याचा हा दुसरा प्रयत्न होता. यामध्ये चीनकडून असलेल्या धोक्याचे आणि त्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी भारताला काय करणे आवश्यक आहे याचे सविस्तर तपशील दिले होते.<ref>{{Cite web|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=25 January 2016|others=The Citizen brings you extracts|title=1962:The War That Wasn't|url=https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/6617/1962The-War-That-Wasnt|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=The Citizen|language=en-US}}</ref> [[वर्ग:भारतीय सैन्यातील अधिकारी]] tnyniidyyfg6u4ph0xl2hx68ml4tjf3 2683071 2683070 2026-05-06T20:03:56Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683071 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> ==पूर्वजीवन== शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी [[कोल्हापूर संस्थान]], [[ब्रिटीश राज|ब्रिटीश भारत]] येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे]] आणि त्यानंतर [[रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट]] येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटीश भारतीय सैन्यात]] किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले. ==लष्करी कारकीर्द== ===सुरुवातीची कारकीर्द=== सँडहर्स्टमधून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सप्टेंबर १९२६ मध्ये थोरात यांची भारतीय सैन्याच्या 'अनअटॅच्ड' (Unattached) सूचीत नियुक्ती झाली.<ref>{{cite web |title=Page 5766 {{!}} Issue 33198, 3 September 1926 {{!}} London ... |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33198/page/5766 |website=The Gazette |access-date=30 January 2026}}</ref> केसीआयओ (KCIO) अधिकाऱ्यांना भारतीय युनिटमध्ये पाठवण्यापूर्वी ब्रिटीश रेजिमेंटमध्ये सेवा बजावणे आवश्यक असे. थोरात यांची नियुक्ती अहमदनगर येथे तैनात असलेल्या द मिडलसेक्स रेजिमेंटच्या दुसऱ्या बटालियनमध्ये करण्यात आली. एक वर्षाच्या या नियुक्तीनंतर, ऑक्टोबर १९२७ मध्ये, त्यांची नियुक्ती ३० ऑगस्ट १९२६ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह सेकंड लेफ्टनंट पदावर १४ वी पंजाब रेजिमेंट (१९ वी पंजाबी) च्या पहिल्या बटालियनमध्ये करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Page 2817 {{!}} Issue 33377, 20 April 1928 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33377/page/2817 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026 |language=en}}</ref> ती बटालियन [[वायव्य सरहद्द प्रांत]] (NWFP) मधील मनझई येथे होती.{{sfn|Thorat|1985}} १९२८ च्या सुरुवातीला ही बटालियन औरंगाबादला हलवण्यात आली आणि नोव्हेंबर १९२८ मध्ये थोरात यांना लेफ्टनंट पदावर बढती देण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33458/page/467 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> ऑक्टोबर १९३१ मध्ये थोरात यांची दिल्ली येथे १४ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या टेरिटोरियल बटालियनचे ॲडज्युटंट म्हणून नियुक्ती झाली. सुमारे तीन वर्षांनंतर ते आपल्या मूळ बटालियनमध्ये परतले आणि १९३५ मध्ये त्यांची युनिटचे क्वार्टरमास्टर म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर लवकरच, १९३५ च्या मोहमांड मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी ही बटालियन पेशावरला हलवण्यात आली. त्याच सुमारास, ऑगस्टमध्ये, त्यांना कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34204/page/6219 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतरची दोन वर्षे त्यांनी फिरोजपूर येथील ट्रेनिंग बटालियनचे कंपनी कमांडर म्हणून घालवली, त्यानंतर त्यांची १/१४ पंजाबचे ॲडज्युटंट म्हणून बनू (Bannu) येथे बदली झाली.{{sfn|Thorat|1985}} ===दुसरे महायुद्ध=== १९४० मध्ये थोरात यांची स्टाफ कॉलेज, क्वेटा येथे प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. पुढच्या वर्षी त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि त्यांची नियुक्ती लष्करी मुख्यालयातील 'स्टाफ ड्युटीज' संचालनालयात झाली. रेजिमेंटल ड्युटीवर नियुक्ती मिळवण्यास ते उत्सुक असल्याने त्यांची बदली [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानातील]] राजाराम रायफल्समध्ये करण्यात आली, जिथे त्यांनी एक वर्ष सेवा बजावली. ऑगस्ट १९४३ मध्ये त्यांना मेजर पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/36290/page/5497 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतर ते ४/१४ पंजाबमध्ये गेले, ज्यांनी ७ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ११४ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेडचा भाग म्हणून जपानी सैन्याला नागा हिल्स मधून हुसकावून लावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref name="Barua">{{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2003 |page=117 |isbn=978-0-27597-999-7 |url=https://books.google.com/books?id=-U8IUoC_tP0C&q=S+P+P+Thorat&pg=PA117}}</ref> थोरात यांनी ४/१४ पंजाबसोबत छोट्या कारवायांमध्ये भाग घेतला आणि [[कोहिमाची लढाई|कोहिमाच्या लढाईनंतर]] त्यांची नियुक्ती २० व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ९/१४ पंजाबचे सेकंड-इन-कमांड म्हणून झाली, जी [[इम्फाळ]] मैदानावर युद्धात गुंतली होती. ९/१४ पंजाबच्या कमांडिंग ऑफिसरला संग्रहणी नामक आजार झाल्यामुळे थोरात यांनी तात्पुरते बटालियनचे नेतृत्व सांभाळले.<ref name="Barua" /> बटालियनचे नेतृत्व करण्याची त्यांची ही पहिलीच वेळ असल्याने, त्यांनी आपल्या सैनिकांसोबत एका लांब पल्ल्याच्या 'रिकॉनिसन्स पेट्रोल'मध्ये (हेरगिरी गस्त) सहभाग घेतला, ज्याला त्यांच्या ब्रिगेड कमांडरने पसंती दिली नव्हती.<ref name="Barua" /> नोव्हेंबर १९४४ मध्ये, थोरात यांची नियुक्ती [[५१ वी भारतीय पायदळ ब्रिगेड|५१ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेड]] अंतर्गत [[२ री पंजाब रेजिमेंट]] च्या दुसऱ्या बटालियनचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून करण्यात आली.<ref name="Barua" /> पूर्वीचे कमांडिंग ऑफिसर युद्धात मारले गेले होते आणि थोरात यांना [[आराकान]] मधील मौंगडौ (Maungdaw) येथे तातडीने पदभार स्वीकारायचा होता. ही ब्रिगेड "इंडियन ब्रिगेड" म्हणून ओळखली जाऊ लागली कारण इतर ब्रिटीश भारतीय लष्करी ब्रिगेडमध्ये २ भारतीय आणि १ ब्रिटीश बटालियन असायच्या, तर ५१ व्या ब्रिगेडमध्ये तिन्ही भारतीय बटालियन होत्या.<ref name="Barua" /> विशेष म्हणजे, ब्रिगेडमधील तिन्ही बटालियन्सचे कमांडिंग ऑफिसर्स भारतीय होते - [[के.एस. थिमय्या]] (८/१९ हैदराबाद), एल.पी. सेन (१६ बलुच), आणि थोरात. हे तिघे युद्धात तीव्र संघर्षात प्रत्यक्ष सहभागी झालेले मेजर पदाच्या वरचे मोजकेच भारतीय अधिकारी होते.<ref name="Barua" /> ====कानगॉची लढाई (Battle of Kangaw)==== जानेवारी १९४५ मध्ये २/२ पंजाबने [[टेकडी १७० ची लढाई|कानगॉच्या लढाईत]] भाग घेतला.<ref name="Barua" /> ५१ व्या ब्रिगेडला जपानच्या भक्कम तटबंदी असलेल्या फळीचा पाडाव करण्याचे काम सोपवण्यात आले होते आणि थोरात यांनी तोफखाना आणि हवाई दलाच्या मदतीने आपल्या बटालियनच्या हल्ल्याचे नियोजन केले.<ref name="Barua" /> तरीही, भातशेतीच्या चिखलातून जपानी सैन्याकडे कूच करताना बटालियनचे मोठे नुकसान झाले.<ref name="Barua" /> एका प्रसंगी थोरात स्वतः प्रत्यक्ष समोरासमोरील युद्धात गुंतले होते, ज्यामध्ये त्यांनी एका तरुण जपानी अधिकाऱ्याला ठार मारून त्याची तलवार हस्तगत केली.<ref name="Barua" /> सुरुवातीचा हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर, थोरात यांनी त्यांच्या बटालियनची आगेकूच मर्यादित ठेवली आणि टेकडीच्या अर्ध्या भागावर आपले स्थान भक्कम केले.<ref name="Barua" /> जपानी सैन्याची हल्ल्याखालील ठिकाण रिकामे करायचे आणि नंतर पुन्हा हल्ला करून ते परत मिळवायचे, जेणेकरून शत्रूचे जास्तीत जास्त नुकसान होईल, या युक्तीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.<ref name="Barua" /> जेव्हा जपानचा प्रतिहल्ला झाला, तेव्हा तो बटालियनच्या सज्ज संरक्षण फळीने आणि हवाई हल्ल्यांनी परतवून लावला.<ref name="Barua" /> त्यांच्या या नेतृत्व आणि शौर्याबद्दल थोरात यांना १५ नोव्हेंबर १९४५ रोजी [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]] (DSO) प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37349/supplement/5574 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=1 February 2026}}</ref> लढाईनंतर ५१ वी ब्रिगेड विश्रांतीसाठी आणि पुनर्रचनेसाठी भारतात परतली आणि २/२ पंजाब पोल्लाची येथे आली. भारतात काही काळ राहिल्यानंतर, [[ऑपरेशन झिपर]]चा भाग म्हणून ही बटालियन [[ब्रिटीश मलाया|मलाया]]ला जाणार होती. मात्र [[जपानने शरणागती]] पत्करल्यामुळे, हे आक्रमण सैन्य शांतता राखणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित झाले. आपली बटालियन कुआंतन येथे नेल्यानंतर थोरात यांची नियुक्ती [[२५ वी भारतीय पायदळ डिव्हिजन|२५ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजनचे]] असिस्टंट ॲडज्युटंट आणि क्वार्टरमास्टर जनरल म्हणून करण्यात आली.{{sfn|Thorat|1985}} १९४६ च्या सुरुवातीला २५ वी डिव्हिजन बरखास्त होण्यासाठी भारतात परतली. थोरात यांना [[कर्नल (भारत)|कर्नल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्लीतील लष्करी मुख्यालयात 'डेप्युटी डायरेक्टर पर्सोनेल सर्व्हिसेस' म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हा कार्यकाळ अल्प होता. त्याच वर्षाच्या शेवटी, त्यांची नियुक्ती 'नॅशनल वॉर अकॅडमी कमिटी'चे सचिव म्हणून [[ब्रिगेडियर (भारत)|ब्रिगेडियर]] रँकवर करण्यात आली; या पदावर बढती मिळवणारे ते सहावे भारतीय होते. समितीचे सचिव म्हणून त्यांच्या कार्यकाळातच पुण्याजवळील खडकवासला हे या अकादमीसाठी निश्चित करण्यात आले. 'नॅशनल वॉर अकॅडमी'चे पुढे [[राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी|नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी]] (NDA) असे नामकरण करण्यात आले आणि १९५४ मध्ये खडकवासला येथे हलवण्यापूर्वी १९४९ मध्ये देहरादून येथे तिची स्थापना झाली. १९४७ च्या सुरुवातीला थोरात यांची नियुक्ती रांची येथील १६१ ब्रिगेडचे कमांडर म्हणून झाली. {{sfn|Thorat|1985}} ===स्वातंत्र्योत्तर काळ=== [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीनंतर]], ऑगस्ट १९४७ मध्ये थोरात यांची नियुक्ती लाल किल्ल्यावरील नवीन लष्करी मुख्यालयात 'डायरेक्टर ऑफ स्टाफ ड्युटीज अँड वेपन्स अँड इक्विपमेंट' म्हणून करण्यात आली. या संचालनालयाला नव्याने स्थापन झालेल्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या अधिराज्याला]] शस्त्रे, दारूगोळा, वाहने आणि उपकरणे यांची वर्गवारी करून पाठवण्याचे काम करावे लागले. त्यांनी नोंदवले की, पाकिस्तानात पाठवली जाणारी हीच शस्त्रे आणि दारूगोळा त्यांनी [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात]] भारतीय सैन्याविरुद्ध वापरला.{{sfn|Thorat|1985}} ३१ जानेवारी १९४८ रोजी थोरात यांना [[मेजर जनरल (भारत)|मेजर जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्ली क्षेत्राचे 'जनरल ऑफिसर कमांडिंग' (GOC) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. GOC म्हणून त्यांनी ऑगस्ट १९४८ मध्ये पहिल्या स्वातंत्र्यदिन संचलनाचे नेतृत्व केले. पुढच्या महिन्यात त्यांची नियुक्ती पूर्व पंजाब क्षेत्राचे GOC म्हणून झाली. पंजाबमधील भारत-पाक सीमेवरील संरक्षण भक्कम करणे, निर्वासितांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्थलांतरितांच्या मालमत्तांचे वाटप करण्यात नागरी प्रशासनाला मदत करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती. त्यांच्या अंतर्गत चार ब्रिगेड आणि तीन सब-एरिया होते.{{sfn|Thorat|1985}} ===चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ=== मार्च १९५० मध्ये थोरात यांची नियुक्ती [[चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ (भारत)|चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ]] (CGS) म्हणून झाली. ही एक आश्चर्यकारक नियुक्ती होती कारण CGS हे लष्करी मुख्यालयातील ज्येष्ठ 'प्रिन्सिपल स्टाफ ऑफिसर' (PSO) पद होते आणि सहसा ते ज्येष्ठ लेफ्टनंट जनरलद्वारे भरले जात असे. थोरात हे ॲडज्युटंट जनरल, क्वार्टरमास्टर जनरल आणि मास्टर-जनरल ऑफ ऑर्डनन्स यांसारख्या इतर पीएसओंपेक्षा कनिष्ठ होते. जनरल स्टाफ शाखेचा भाग असलेले लष्करी प्रशिक्षण आणि सिग्नल्सचे संचालक (जे दोन्ही ब्रिटीश अधिकारी होते) स्वतः थोरात यांच्यापेक्षा ज्येष्ठ होते. त्यांच्या CGS कार्यकाळातच [[भारतीय संस्थानिक सैन्याचे]] भारतीय सैन्यात विलीनीकरण झाले.{{sfn|Thorat|1985}} ===कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया=== तीन वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, थोरात यांची नियुक्ती 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया' (CFI) चे जनरल ऑफिसर कमांडिंग म्हणून करण्यात आली. १९५३ च्या सुरुवातीला [[कोरिया युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर, [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रांनी]] भारताला कोरियामध्ये आपल्या वतीने शांतता मोहीम राबवण्याची विनंती केली होती. सीएफआय ही 'न्यूट्रल नेशन्स रिपॅट्रिएशन कमिशन'ची कार्यकारी संस्था असणार होती, ज्याचे प्रमुख लेफ्टनंट जनरल [[के. एस. थिम्मय्या]] होते. हे दल दोन्ही बाजूंच्या सर्व [[युद्धबंदी|युद्धकैद्यांचा]] ताबा घेणार होते. सीएफआयमध्ये चार बटालियन असलेली एक पायदळ ब्रिगेड, मध्यम मशीन गनची एक कंपनी आणि फिल्ड ॲम्ब्युलन्स तसेच फोर्स मुख्यालयाचा समावेश होता, ज्यामध्ये एकूण सुमारे ५००० सैनिक होते.{{sfn|Thorat|1985}} ऑगस्ट १९५३ मध्ये सीएफआयने कोरियाकडे कूच करण्यास सुरुवात केली, 'हिंदनगर' नावाचा तळ स्थापन केला आणि सप्टेंबरपर्यंत एकूण २७,००० युद्धकैद्यांचा ताबा घेतला. त्यानंतर लवकरच, २५ सप्टेंबर रोजी युद्धकैद्यांच्या सर्व छावण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने करण्यात आली. डी-३१ छावणीत थोरात यांच्या भाषणांनंतर, मेजर एच.एस. ग्रेवाल या चिनी दुभाष्याला जमावाने पकडले. सुधारित शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या कैद्यांच्या संख्येने प्रचंड जास्त असूनही, थोरात यांनी मेजर ग्रेवाल यांची सुटका करण्यासाठी स्वतः छावणीत प्रवेश केला. ते संतप्त कैद्यांशी बोलत असतानाच सीएफआयच्या सैनिकांनी छावणीला वेढा घातला आणि ते कैद्यांवर गोळीबार करणार होते. आपल्या सैनिकांना रोखत थोरात यांनी कैद्यांना मेजर ग्रेवाल यांना सोडण्यास प्रवृत्त केले. या घटनेसाठी थोरात यांना अशोक चक्र (वर्ग २) (ज्याचे नंतर [[कीर्ती चक्र]] असे नामकरण झाले) प्रदान करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=General Thorat's calmness saves situation |url=https://archive.pib.gov.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1953-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1953-09-26_240.pdf |website=archive.pib.gov.in |access-date=6 February 2026}}</ref> १९५४ च्या सुरुवातीला सीएफआयचे काम पूर्ण झाले आणि हे दल भारतात परतले. त्याच वर्षी मे महिन्यात थोरात यांनी सीएफआय बरखास्त केली आणि त्यांची नियुक्ती झाशी येथील [[५ वी पायदळ डिव्हिजन (भारत)|५ व्या पायदळ डिव्हिजन]]चे GOC म्हणून झाली. त्यांनी या डिव्हिजनच्या नेतृत्वाची विनंती केली होती कारण सीएफआयमधील बहुतेक युनिट्स याच डिव्हिजनचे होते. पुढच्या वर्षाच्या सुरुवातीला त्यांनी [[११ व्या कोअर (भारत)|११ व्या कोअर]]चा भाग म्हणून या डिव्हिजनला झाशीहून पंजाबमधील फिरोजपूरला हलवले. काही महिन्यांनंतर, त्यांना [[लेफ्टनंट जनरल (भारत)|लेफ्टनंट जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि ११ व्या कोअरचे GOC म्हणून नियुक्त करण्यात आले.{{sfn|Thorat|1985}} === GOC-in-C ईस्टर्न कमांड === थोरात यांनी १९५७ मध्ये पूर्व कमांडचा पदभार स्वीकारला. त्यावेळी पूर्व कमांडचे मुख्यालय लखनौ येथे होते. १९५९ मध्ये [[लाँगजू]] घटनेसारख्या घटनांनंतर सीमा संरक्षणाची जबाबदारी लष्कराकडे सोपवण्यात आली. त्यानुसार, थोरात यांनी कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि चिनी आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गरजांचे मूल्यमापन केले. ऑक्टोबर १९५९ मध्ये थोरात यांचा हा आराखडा जनरल थिम्मय्या यांच्याकडे पाठवण्यात आला, ज्यांनी तो संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांना दाखवला. मात्र मेनन यांनी हा अहवाल फेटाळून लावला.<ref>{{Cite web|last=Phadke|first=Ramesh|date=2012-10-31|title=The Two Myths of 1962 {{!}} Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses|url=https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831054223/https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|archive-date=2020-08-31|access-date=2021-01-25|website=idsa.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=V. K.|url=https://books.google.com/books?id=yoFjDwAAQBAJ&q=exercise+lal+qila+thorat&pg=PA142|title=Leadership in the Indian Army: Biographies of Twelve Soldiers|date=2005-03-04|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5280-566-2|location=|pages=142|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mahalingam|first=V|date=2016-04-13|title=Book review: 1962 The War That Wasn't|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/In-search-of-propriety/book-review-1962-the-war-that-wasnt/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=Times of India|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Verma|first=Shiv Kunal|url=https://books.google.com/books?id=6NDejwEACAAJ|title=1962: The War that Wasn't|date=2016|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-97-2|language=en}}</ref> १७ मार्च १९६० रोजी पूर्व कमांड मुख्यालयात लेफ्टनंट जनरल थोरात यांच्या मार्गदर्शनाखाली [[एक्सरसाइज लाल किला]] आयोजित करण्यात आली होती. पूर्व क्षेत्रातील गंभीर त्रुटी दाखवून देण्याचा हा दुसरा प्रयत्न होता. यामध्ये चीनकडून असलेल्या धोक्याचे आणि त्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी भारताला काय करणे आवश्यक आहे याचे सविस्तर तपशील दिले होते.<ref>{{Cite web|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=25 January 2016|others=The Citizen brings you extracts|title=1962:The War That Wasn't|url=https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/6617/1962The-War-That-Wasnt|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=The Citizen|language=en-US}}</ref> [[वर्ग:भारतीय सैन्यातील अधिकारी]] [[वर्ग:ब्रिटिश भारतीय सैन्य अधिकारी]] 0ratjbgjvmjmoyrg9qqq7da7xisi0zy 2683072 2683071 2026-05-06T20:11:08Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683072 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> ==पूर्वजीवन== शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी [[कोल्हापूर संस्थान]], [[ब्रिटीश राज|ब्रिटीश भारत]] येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे]] आणि त्यानंतर [[रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट]] येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटीश भारतीय सैन्यात]] किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले. ==लष्करी कारकीर्द== ===सुरुवातीची कारकीर्द=== सँडहर्स्टमधून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सप्टेंबर १९२६ मध्ये थोरात यांची भारतीय सैन्याच्या 'अनअटॅच्ड' (Unattached) सूचीत नियुक्ती झाली.<ref>{{cite web |title=Page 5766 {{!}} Issue 33198, 3 September 1926 {{!}} London ... |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33198/page/5766 |website=The Gazette |access-date=30 January 2026}}</ref> केसीआयओ (KCIO) अधिकाऱ्यांना भारतीय युनिटमध्ये पाठवण्यापूर्वी ब्रिटीश रेजिमेंटमध्ये सेवा बजावणे आवश्यक असे. थोरात यांची नियुक्ती अहमदनगर येथे तैनात असलेल्या द मिडलसेक्स रेजिमेंटच्या दुसऱ्या बटालियनमध्ये करण्यात आली. एक वर्षाच्या या नियुक्तीनंतर, ऑक्टोबर १९२७ मध्ये, त्यांची नियुक्ती ३० ऑगस्ट १९२६ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह सेकंड लेफ्टनंट पदावर १४ वी पंजाब रेजिमेंट (१९ वी पंजाबी) च्या पहिल्या बटालियनमध्ये करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Page 2817 {{!}} Issue 33377, 20 April 1928 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33377/page/2817 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026 |language=en}}</ref> ती बटालियन [[वायव्य सरहद्द प्रांत]] (NWFP) मधील मनझई येथे होती.{{sfn|Thorat|1985}} १९२८ च्या सुरुवातीला ही बटालियन औरंगाबादला हलवण्यात आली आणि नोव्हेंबर १९२८ मध्ये थोरात यांना लेफ्टनंट पदावर बढती देण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33458/page/467 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> ऑक्टोबर १९३१ मध्ये थोरात यांची दिल्ली येथे १४ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या टेरिटोरियल बटालियनचे ॲडज्युटंट म्हणून नियुक्ती झाली. सुमारे तीन वर्षांनंतर ते आपल्या मूळ बटालियनमध्ये परतले आणि १९३५ मध्ये त्यांची युनिटचे क्वार्टरमास्टर म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर लवकरच, १९३५ च्या मोहमांड मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी ही बटालियन पेशावरला हलवण्यात आली. त्याच सुमारास, ऑगस्टमध्ये, त्यांना कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34204/page/6219 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतरची दोन वर्षे त्यांनी फिरोजपूर येथील ट्रेनिंग बटालियनचे कंपनी कमांडर म्हणून घालवली, त्यानंतर त्यांची १/१४ पंजाबचे ॲडज्युटंट म्हणून बनू (Bannu) येथे बदली झाली.{{sfn|Thorat|1985}} ===दुसरे महायुद्ध=== १९४० मध्ये थोरात यांची स्टाफ कॉलेज, क्वेटा येथे प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. पुढच्या वर्षी त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि त्यांची नियुक्ती लष्करी मुख्यालयातील 'स्टाफ ड्युटीज' संचालनालयात झाली. रेजिमेंटल ड्युटीवर नियुक्ती मिळवण्यास ते उत्सुक असल्याने त्यांची बदली [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानातील]] राजाराम रायफल्समध्ये करण्यात आली, जिथे त्यांनी एक वर्ष सेवा बजावली. ऑगस्ट १९४३ मध्ये त्यांना मेजर पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/36290/page/5497 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतर ते ४/१४ पंजाबमध्ये गेले, ज्यांनी ७ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ११४ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेडचा भाग म्हणून जपानी सैन्याला नागा हिल्स मधून हुसकावून लावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref name="Barua">{{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2003 |page=117 |isbn=978-0-27597-999-7 |url=https://books.google.com/books?id=-U8IUoC_tP0C&q=S+P+P+Thorat&pg=PA117}}</ref> थोरात यांनी ४/१४ पंजाबसोबत छोट्या कारवायांमध्ये भाग घेतला आणि [[कोहिमाची लढाई|कोहिमाच्या लढाईनंतर]] त्यांची नियुक्ती २० व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ९/१४ पंजाबचे सेकंड-इन-कमांड म्हणून झाली, जी [[इम्फाळ]] मैदानावर युद्धात गुंतली होती. ९/१४ पंजाबच्या कमांडिंग ऑफिसरला संग्रहणी नामक आजार झाल्यामुळे थोरात यांनी तात्पुरते बटालियनचे नेतृत्व सांभाळले.<ref name="Barua" /> बटालियनचे नेतृत्व करण्याची त्यांची ही पहिलीच वेळ असल्याने, त्यांनी आपल्या सैनिकांसोबत एका लांब पल्ल्याच्या 'रिकॉनिसन्स पेट्रोल'मध्ये (हेरगिरी गस्त) सहभाग घेतला, ज्याला त्यांच्या ब्रिगेड कमांडरने पसंती दिली नव्हती.<ref name="Barua" /> नोव्हेंबर १९४४ मध्ये, थोरात यांची नियुक्ती [[५१ वी भारतीय पायदळ ब्रिगेड|५१ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेड]] अंतर्गत [[२ री पंजाब रेजिमेंट]] च्या दुसऱ्या बटालियनचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून करण्यात आली.<ref name="Barua" /> पूर्वीचे कमांडिंग ऑफिसर युद्धात मारले गेले होते आणि थोरात यांना [[आराकान]] मधील मौंगडौ (Maungdaw) येथे तातडीने पदभार स्वीकारायचा होता. ही ब्रिगेड "इंडियन ब्रिगेड" म्हणून ओळखली जाऊ लागली कारण इतर ब्रिटीश भारतीय लष्करी ब्रिगेडमध्ये २ भारतीय आणि १ ब्रिटीश बटालियन असायच्या, तर ५१ व्या ब्रिगेडमध्ये तिन्ही भारतीय बटालियन होत्या.<ref name="Barua" /> विशेष म्हणजे, ब्रिगेडमधील तिन्ही बटालियन्सचे कमांडिंग ऑफिसर्स भारतीय होते - [[के.एस. थिमय्या]] (८/१९ हैदराबाद), एल.पी. सेन (१६ बलुच), आणि थोरात. हे तिघे युद्धात तीव्र संघर्षात प्रत्यक्ष सहभागी झालेले मेजर पदाच्या वरचे मोजकेच भारतीय अधिकारी होते.<ref name="Barua" /> ====कानगॉची लढाई (Battle of Kangaw)==== जानेवारी १९४५ मध्ये २/२ पंजाबने [[टेकडी १७० ची लढाई|कानगॉच्या लढाईत]] भाग घेतला.<ref name="Barua" /> ५१ व्या ब्रिगेडला जपानच्या भक्कम तटबंदी असलेल्या फळीचा पाडाव करण्याचे काम सोपवण्यात आले होते आणि थोरात यांनी तोफखाना आणि हवाई दलाच्या मदतीने आपल्या बटालियनच्या हल्ल्याचे नियोजन केले.<ref name="Barua" /> तरीही, भातशेतीच्या चिखलातून जपानी सैन्याकडे कूच करताना बटालियनचे मोठे नुकसान झाले.<ref name="Barua" /> एका प्रसंगी थोरात स्वतः प्रत्यक्ष समोरासमोरील युद्धात गुंतले होते, ज्यामध्ये त्यांनी एका तरुण जपानी अधिकाऱ्याला ठार मारून त्याची तलवार हस्तगत केली.<ref name="Barua" /> सुरुवातीचा हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर, थोरात यांनी त्यांच्या बटालियनची आगेकूच मर्यादित ठेवली आणि टेकडीच्या अर्ध्या भागावर आपले स्थान भक्कम केले.<ref name="Barua" /> जपानी सैन्याची हल्ल्याखालील ठिकाण रिकामे करायचे आणि नंतर पुन्हा हल्ला करून ते परत मिळवायचे, जेणेकरून शत्रूचे जास्तीत जास्त नुकसान होईल, या युक्तीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.<ref name="Barua" /> जेव्हा जपानचा प्रतिहल्ला झाला, तेव्हा तो बटालियनच्या सज्ज संरक्षण फळीने आणि हवाई हल्ल्यांनी परतवून लावला.<ref name="Barua" /> त्यांच्या या नेतृत्व आणि शौर्याबद्दल थोरात यांना १५ नोव्हेंबर १९४५ रोजी [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]] (DSO) प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37349/supplement/5574 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=1 February 2026}}</ref> लढाईनंतर ५१ वी ब्रिगेड विश्रांतीसाठी आणि पुनर्रचनेसाठी भारतात परतली आणि २/२ पंजाब पोल्लाची येथे आली. भारतात काही काळ राहिल्यानंतर, [[ऑपरेशन झिपर]]चा भाग म्हणून ही बटालियन [[ब्रिटीश मलाया|मलाया]]ला जाणार होती. मात्र [[जपानने शरणागती]] पत्करल्यामुळे, हे आक्रमण सैन्य शांतता राखणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित झाले. आपली बटालियन कुआंतन येथे नेल्यानंतर थोरात यांची नियुक्ती [[२५ वी भारतीय पायदळ डिव्हिजन|२५ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजनचे]] असिस्टंट ॲडज्युटंट आणि क्वार्टरमास्टर जनरल म्हणून करण्यात आली.{{sfn|Thorat|1985}} १९४६ च्या सुरुवातीला २५ वी डिव्हिजन बरखास्त होण्यासाठी भारतात परतली. थोरात यांना [[कर्नल (भारत)|कर्नल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्लीतील लष्करी मुख्यालयात 'डेप्युटी डायरेक्टर पर्सोनेल सर्व्हिसेस' म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हा कार्यकाळ अल्प होता. त्याच वर्षाच्या शेवटी, त्यांची नियुक्ती 'नॅशनल वॉर अकॅडमी कमिटी'चे सचिव म्हणून [[ब्रिगेडियर (भारत)|ब्रिगेडियर]] रँकवर करण्यात आली; या पदावर बढती मिळवणारे ते सहावे भारतीय होते. समितीचे सचिव म्हणून त्यांच्या कार्यकाळातच पुण्याजवळील खडकवासला हे या अकादमीसाठी निश्चित करण्यात आले. 'नॅशनल वॉर अकॅडमी'चे पुढे [[राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी|नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी]] (NDA) असे नामकरण करण्यात आले आणि १९५४ मध्ये खडकवासला येथे हलवण्यापूर्वी १९४९ मध्ये देहरादून येथे तिची स्थापना झाली. १९४७ च्या सुरुवातीला थोरात यांची नियुक्ती रांची येथील १६१ ब्रिगेडचे कमांडर म्हणून झाली. {{sfn|Thorat|1985}} ===स्वातंत्र्योत्तर काळ=== [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीनंतर]], ऑगस्ट १९४७ मध्ये थोरात यांची नियुक्ती लाल किल्ल्यावरील नवीन लष्करी मुख्यालयात 'डायरेक्टर ऑफ स्टाफ ड्युटीज अँड वेपन्स अँड इक्विपमेंट' म्हणून करण्यात आली. या संचालनालयाला नव्याने स्थापन झालेल्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या अधिराज्याला]] शस्त्रे, दारूगोळा, वाहने आणि उपकरणे यांची वर्गवारी करून पाठवण्याचे काम करावे लागले. त्यांनी नोंदवले की, पाकिस्तानात पाठवली जाणारी हीच शस्त्रे आणि दारूगोळा त्यांनी [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात]] भारतीय सैन्याविरुद्ध वापरला.{{sfn|Thorat|1985}} ३१ जानेवारी १९४८ रोजी थोरात यांना [[मेजर जनरल (भारत)|मेजर जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्ली क्षेत्राचे 'जनरल ऑफिसर कमांडिंग' (GOC) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. GOC म्हणून त्यांनी ऑगस्ट १९४८ मध्ये पहिल्या स्वातंत्र्यदिन संचलनाचे नेतृत्व केले. पुढच्या महिन्यात त्यांची नियुक्ती पूर्व पंजाब क्षेत्राचे GOC म्हणून झाली. पंजाबमधील भारत-पाक सीमेवरील संरक्षण भक्कम करणे, निर्वासितांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्थलांतरितांच्या मालमत्तांचे वाटप करण्यात नागरी प्रशासनाला मदत करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती. त्यांच्या अंतर्गत चार ब्रिगेड आणि तीन सब-एरिया होते.{{sfn|Thorat|1985}} ===चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ=== मार्च १९५० मध्ये थोरात यांची नियुक्ती [[चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ (भारत)|चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ]] (CGS) म्हणून झाली. ही एक आश्चर्यकारक नियुक्ती होती कारण CGS हे लष्करी मुख्यालयातील ज्येष्ठ 'प्रिन्सिपल स्टाफ ऑफिसर' (PSO) पद होते आणि सहसा ते ज्येष्ठ लेफ्टनंट जनरलद्वारे भरले जात असे. थोरात हे ॲडज्युटंट जनरल, क्वार्टरमास्टर जनरल आणि मास्टर-जनरल ऑफ ऑर्डनन्स यांसारख्या इतर पीएसओंपेक्षा कनिष्ठ होते. जनरल स्टाफ शाखेचा भाग असलेले लष्करी प्रशिक्षण आणि सिग्नल्सचे संचालक (जे दोन्ही ब्रिटीश अधिकारी होते) स्वतः थोरात यांच्यापेक्षा ज्येष्ठ होते. त्यांच्या CGS कार्यकाळातच [[भारतीय संस्थानिक सैन्याचे]] भारतीय सैन्यात विलीनीकरण झाले.{{sfn|Thorat|1985}} ===कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया=== तीन वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, थोरात यांची नियुक्ती 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया' (CFI) चे जनरल ऑफिसर कमांडिंग म्हणून करण्यात आली. १९५३ च्या सुरुवातीला [[कोरिया युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर, [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रांनी]] भारताला कोरियामध्ये आपल्या वतीने शांतता मोहीम राबवण्याची विनंती केली होती. सीएफआय ही 'न्यूट्रल नेशन्स रिपॅट्रिएशन कमिशन'ची कार्यकारी संस्था असणार होती, ज्याचे प्रमुख लेफ्टनंट जनरल [[के. एस. थिम्मय्या]] होते. हे दल दोन्ही बाजूंच्या सर्व [[युद्धबंदी|युद्धकैद्यांचा]] ताबा घेणार होते. सीएफआयमध्ये चार बटालियन असलेली एक पायदळ ब्रिगेड, मध्यम मशीन गनची एक कंपनी आणि फिल्ड ॲम्ब्युलन्स तसेच फोर्स मुख्यालयाचा समावेश होता, ज्यामध्ये एकूण सुमारे ५००० सैनिक होते.{{sfn|Thorat|1985}} ऑगस्ट १९५३ मध्ये सीएफआयने कोरियाकडे कूच करण्यास सुरुवात केली, 'हिंदनगर' नावाचा तळ स्थापन केला आणि सप्टेंबरपर्यंत एकूण २७,००० युद्धकैद्यांचा ताबा घेतला. त्यानंतर लवकरच, २५ सप्टेंबर रोजी युद्धकैद्यांच्या सर्व छावण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने करण्यात आली. डी-३१ छावणीत थोरात यांच्या भाषणांनंतर, मेजर एच.एस. ग्रेवाल या चिनी दुभाष्याला जमावाने पकडले. सुधारित शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या कैद्यांच्या संख्येने प्रचंड जास्त असूनही, थोरात यांनी मेजर ग्रेवाल यांची सुटका करण्यासाठी स्वतः छावणीत प्रवेश केला. ते संतप्त कैद्यांशी बोलत असतानाच सीएफआयच्या सैनिकांनी छावणीला वेढा घातला आणि ते कैद्यांवर गोळीबार करणार होते. आपल्या सैनिकांना रोखत थोरात यांनी कैद्यांना मेजर ग्रेवाल यांना सोडण्यास प्रवृत्त केले. या घटनेसाठी थोरात यांना अशोक चक्र (वर्ग २) (ज्याचे नंतर [[कीर्ती चक्र]] असे नामकरण झाले) प्रदान करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=General Thorat's calmness saves situation |url=https://archive.pib.gov.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1953-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1953-09-26_240.pdf |website=archive.pib.gov.in |access-date=6 February 2026}}</ref> १९५४ च्या सुरुवातीला सीएफआयचे काम पूर्ण झाले आणि हे दल भारतात परतले. त्याच वर्षी मे महिन्यात थोरात यांनी सीएफआय बरखास्त केली आणि त्यांची नियुक्ती झाशी येथील [[५ वी पायदळ डिव्हिजन (भारत)|५ व्या पायदळ डिव्हिजन]]चे GOC म्हणून झाली. त्यांनी या डिव्हिजनच्या नेतृत्वाची विनंती केली होती कारण सीएफआयमधील बहुतेक युनिट्स याच डिव्हिजनचे होते. पुढच्या वर्षाच्या सुरुवातीला त्यांनी [[११ व्या कोअर (भारत)|११ व्या कोअर]]चा भाग म्हणून या डिव्हिजनला झाशीहून पंजाबमधील फिरोजपूरला हलवले. काही महिन्यांनंतर, त्यांना [[लेफ्टनंट जनरल (भारत)|लेफ्टनंट जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि ११ व्या कोअरचे GOC म्हणून नियुक्त करण्यात आले.{{sfn|Thorat|1985}} === GOC-in-C ईस्टर्न कमांड === थोरात यांनी १९५७ मध्ये पूर्व कमांडचा पदभार स्वीकारला. त्यावेळी पूर्व कमांडचे मुख्यालय लखनौ येथे होते. १९५९ मध्ये [[लाँगजू]] घटनेसारख्या घटनांनंतर सीमा संरक्षणाची जबाबदारी लष्कराकडे सोपवण्यात आली. त्यानुसार, थोरात यांनी कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि चिनी आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गरजांचे मूल्यमापन केले. ऑक्टोबर १९५९ मध्ये थोरात यांचा हा आराखडा जनरल थिम्मय्या यांच्याकडे पाठवण्यात आला, ज्यांनी तो संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांना दाखवला. मात्र मेनन यांनी हा अहवाल फेटाळून लावला.<ref>{{Cite web|last=Phadke|first=Ramesh|date=2012-10-31|title=The Two Myths of 1962 {{!}} Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses|url=https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831054223/https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|archive-date=2020-08-31|access-date=2021-01-25|website=idsa.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=V. K.|url=https://books.google.com/books?id=yoFjDwAAQBAJ&q=exercise+lal+qila+thorat&pg=PA142|title=Leadership in the Indian Army: Biographies of Twelve Soldiers|date=2005-03-04|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5280-566-2|location=|pages=142|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mahalingam|first=V|date=2016-04-13|title=Book review: 1962 The War That Wasn't|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/In-search-of-propriety/book-review-1962-the-war-that-wasnt/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=Times of India|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Verma|first=Shiv Kunal|url=https://books.google.com/books?id=6NDejwEACAAJ|title=1962: The War that Wasn't|date=2016|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-97-2|language=en}}</ref> १७ मार्च १९६० रोजी पूर्व कमांड मुख्यालयात लेफ्टनंट जनरल थोरात यांच्या मार्गदर्शनाखाली [[एक्सरसाइज लाल किला]] आयोजित करण्यात आली होती. पूर्व क्षेत्रातील गंभीर त्रुटी दाखवून देण्याचा हा दुसरा प्रयत्न होता. यामध्ये चीनकडून असलेल्या धोक्याचे आणि त्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी भारताला काय करणे आवश्यक आहे याचे सविस्तर तपशील दिले होते.<ref>{{Cite web|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=25 January 2016|others=The Citizen brings you extracts|title=1962:The War That Wasn't|url=https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/6617/1962The-War-That-Wasnt|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=The Citizen|language=en-US}}</ref> [[वर्ग:भारतीय सैन्यातील अधिकारी]] [[वर्ग:ब्रिटिश भारतीय सैन्य अधिकारी]] [[वर्ग:डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर विजेते]] n8jdja3h7r87u7f8q599aqdg0qw0vtp 2683073 2683072 2026-05-06T20:11:23Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683073 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> ==पूर्वजीवन== शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी [[कोल्हापूर संस्थान]], [[ब्रिटीश राज|ब्रिटीश भारत]] येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे]] आणि त्यानंतर [[रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट]] येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटीश भारतीय सैन्यात]] किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले. ==लष्करी कारकीर्द== ===सुरुवातीची कारकीर्द=== सँडहर्स्टमधून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सप्टेंबर १९२६ मध्ये थोरात यांची भारतीय सैन्याच्या 'अनअटॅच्ड' (Unattached) सूचीत नियुक्ती झाली.<ref>{{cite web |title=Page 5766 {{!}} Issue 33198, 3 September 1926 {{!}} London ... |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33198/page/5766 |website=The Gazette |access-date=30 January 2026}}</ref> केसीआयओ (KCIO) अधिकाऱ्यांना भारतीय युनिटमध्ये पाठवण्यापूर्वी ब्रिटीश रेजिमेंटमध्ये सेवा बजावणे आवश्यक असे. थोरात यांची नियुक्ती अहमदनगर येथे तैनात असलेल्या द मिडलसेक्स रेजिमेंटच्या दुसऱ्या बटालियनमध्ये करण्यात आली. एक वर्षाच्या या नियुक्तीनंतर, ऑक्टोबर १९२७ मध्ये, त्यांची नियुक्ती ३० ऑगस्ट १९२६ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह सेकंड लेफ्टनंट पदावर १४ वी पंजाब रेजिमेंट (१९ वी पंजाबी) च्या पहिल्या बटालियनमध्ये करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Page 2817 {{!}} Issue 33377, 20 April 1928 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33377/page/2817 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026 |language=en}}</ref> ती बटालियन [[वायव्य सरहद्द प्रांत]] (NWFP) मधील मनझई येथे होती.{{sfn|Thorat|1985}} १९२८ च्या सुरुवातीला ही बटालियन औरंगाबादला हलवण्यात आली आणि नोव्हेंबर १९२८ मध्ये थोरात यांना लेफ्टनंट पदावर बढती देण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33458/page/467 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> ऑक्टोबर १९३१ मध्ये थोरात यांची दिल्ली येथे १४ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या टेरिटोरियल बटालियनचे ॲडज्युटंट म्हणून नियुक्ती झाली. सुमारे तीन वर्षांनंतर ते आपल्या मूळ बटालियनमध्ये परतले आणि १९३५ मध्ये त्यांची युनिटचे क्वार्टरमास्टर म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर लवकरच, १९३५ च्या मोहमांड मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी ही बटालियन पेशावरला हलवण्यात आली. त्याच सुमारास, ऑगस्टमध्ये, त्यांना कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34204/page/6219 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतरची दोन वर्षे त्यांनी फिरोजपूर येथील ट्रेनिंग बटालियनचे कंपनी कमांडर म्हणून घालवली, त्यानंतर त्यांची १/१४ पंजाबचे ॲडज्युटंट म्हणून बनू (Bannu) येथे बदली झाली.{{sfn|Thorat|1985}} ===दुसरे महायुद्ध=== १९४० मध्ये थोरात यांची स्टाफ कॉलेज, क्वेटा येथे प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. पुढच्या वर्षी त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि त्यांची नियुक्ती लष्करी मुख्यालयातील 'स्टाफ ड्युटीज' संचालनालयात झाली. रेजिमेंटल ड्युटीवर नियुक्ती मिळवण्यास ते उत्सुक असल्याने त्यांची बदली [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानातील]] राजाराम रायफल्समध्ये करण्यात आली, जिथे त्यांनी एक वर्ष सेवा बजावली. ऑगस्ट १९४३ मध्ये त्यांना मेजर पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/36290/page/5497 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतर ते ४/१४ पंजाबमध्ये गेले, ज्यांनी ७ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ११४ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेडचा भाग म्हणून जपानी सैन्याला नागा हिल्स मधून हुसकावून लावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref name="Barua">{{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2003 |page=117 |isbn=978-0-27597-999-7 |url=https://books.google.com/books?id=-U8IUoC_tP0C&q=S+P+P+Thorat&pg=PA117}}</ref> थोरात यांनी ४/१४ पंजाबसोबत छोट्या कारवायांमध्ये भाग घेतला आणि [[कोहिमाची लढाई|कोहिमाच्या लढाईनंतर]] त्यांची नियुक्ती २० व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ९/१४ पंजाबचे सेकंड-इन-कमांड म्हणून झाली, जी [[इम्फाळ]] मैदानावर युद्धात गुंतली होती. ९/१४ पंजाबच्या कमांडिंग ऑफिसरला संग्रहणी नामक आजार झाल्यामुळे थोरात यांनी तात्पुरते बटालियनचे नेतृत्व सांभाळले.<ref name="Barua" /> बटालियनचे नेतृत्व करण्याची त्यांची ही पहिलीच वेळ असल्याने, त्यांनी आपल्या सैनिकांसोबत एका लांब पल्ल्याच्या 'रिकॉनिसन्स पेट्रोल'मध्ये (हेरगिरी गस्त) सहभाग घेतला, ज्याला त्यांच्या ब्रिगेड कमांडरने पसंती दिली नव्हती.<ref name="Barua" /> नोव्हेंबर १९४४ मध्ये, थोरात यांची नियुक्ती [[५१ वी भारतीय पायदळ ब्रिगेड|५१ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेड]] अंतर्गत [[२ री पंजाब रेजिमेंट]] च्या दुसऱ्या बटालियनचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून करण्यात आली.<ref name="Barua" /> पूर्वीचे कमांडिंग ऑफिसर युद्धात मारले गेले होते आणि थोरात यांना [[आराकान]] मधील मौंगडौ (Maungdaw) येथे तातडीने पदभार स्वीकारायचा होता. ही ब्रिगेड "इंडियन ब्रिगेड" म्हणून ओळखली जाऊ लागली कारण इतर ब्रिटीश भारतीय लष्करी ब्रिगेडमध्ये २ भारतीय आणि १ ब्रिटीश बटालियन असायच्या, तर ५१ व्या ब्रिगेडमध्ये तिन्ही भारतीय बटालियन होत्या.<ref name="Barua" /> विशेष म्हणजे, ब्रिगेडमधील तिन्ही बटालियन्सचे कमांडिंग ऑफिसर्स भारतीय होते - [[के.एस. थिमय्या]] (८/१९ हैदराबाद), एल.पी. सेन (१६ बलुच), आणि थोरात. हे तिघे युद्धात तीव्र संघर्षात प्रत्यक्ष सहभागी झालेले मेजर पदाच्या वरचे मोजकेच भारतीय अधिकारी होते.<ref name="Barua" /> ====कानगॉची लढाई (Battle of Kangaw)==== जानेवारी १९४५ मध्ये २/२ पंजाबने [[टेकडी १७० ची लढाई|कानगॉच्या लढाईत]] भाग घेतला.<ref name="Barua" /> ५१ व्या ब्रिगेडला जपानच्या भक्कम तटबंदी असलेल्या फळीचा पाडाव करण्याचे काम सोपवण्यात आले होते आणि थोरात यांनी तोफखाना आणि हवाई दलाच्या मदतीने आपल्या बटालियनच्या हल्ल्याचे नियोजन केले.<ref name="Barua" /> तरीही, भातशेतीच्या चिखलातून जपानी सैन्याकडे कूच करताना बटालियनचे मोठे नुकसान झाले.<ref name="Barua" /> एका प्रसंगी थोरात स्वतः प्रत्यक्ष समोरासमोरील युद्धात गुंतले होते, ज्यामध्ये त्यांनी एका तरुण जपानी अधिकाऱ्याला ठार मारून त्याची तलवार हस्तगत केली.<ref name="Barua" /> सुरुवातीचा हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर, थोरात यांनी त्यांच्या बटालियनची आगेकूच मर्यादित ठेवली आणि टेकडीच्या अर्ध्या भागावर आपले स्थान भक्कम केले.<ref name="Barua" /> जपानी सैन्याची हल्ल्याखालील ठिकाण रिकामे करायचे आणि नंतर पुन्हा हल्ला करून ते परत मिळवायचे, जेणेकरून शत्रूचे जास्तीत जास्त नुकसान होईल, या युक्तीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.<ref name="Barua" /> जेव्हा जपानचा प्रतिहल्ला झाला, तेव्हा तो बटालियनच्या सज्ज संरक्षण फळीने आणि हवाई हल्ल्यांनी परतवून लावला.<ref name="Barua" /> त्यांच्या या नेतृत्व आणि शौर्याबद्दल थोरात यांना १५ नोव्हेंबर १९४५ रोजी [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]] (DSO) प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37349/supplement/5574 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=1 February 2026}}</ref> लढाईनंतर ५१ वी ब्रिगेड विश्रांतीसाठी आणि पुनर्रचनेसाठी भारतात परतली आणि २/२ पंजाब पोल्लाची येथे आली. भारतात काही काळ राहिल्यानंतर, [[ऑपरेशन झिपर]]चा भाग म्हणून ही बटालियन [[ब्रिटीश मलाया|मलाया]]ला जाणार होती. मात्र [[जपानने शरणागती]] पत्करल्यामुळे, हे आक्रमण सैन्य शांतता राखणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित झाले. आपली बटालियन कुआंतन येथे नेल्यानंतर थोरात यांची नियुक्ती [[२५ वी भारतीय पायदळ डिव्हिजन|२५ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजनचे]] असिस्टंट ॲडज्युटंट आणि क्वार्टरमास्टर जनरल म्हणून करण्यात आली.{{sfn|Thorat|1985}} १९४६ च्या सुरुवातीला २५ वी डिव्हिजन बरखास्त होण्यासाठी भारतात परतली. थोरात यांना [[कर्नल (भारत)|कर्नल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्लीतील लष्करी मुख्यालयात 'डेप्युटी डायरेक्टर पर्सोनेल सर्व्हिसेस' म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हा कार्यकाळ अल्प होता. त्याच वर्षाच्या शेवटी, त्यांची नियुक्ती 'नॅशनल वॉर अकॅडमी कमिटी'चे सचिव म्हणून [[ब्रिगेडियर (भारत)|ब्रिगेडियर]] रँकवर करण्यात आली; या पदावर बढती मिळवणारे ते सहावे भारतीय होते. समितीचे सचिव म्हणून त्यांच्या कार्यकाळातच पुण्याजवळील खडकवासला हे या अकादमीसाठी निश्चित करण्यात आले. 'नॅशनल वॉर अकॅडमी'चे पुढे [[राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी|नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी]] (NDA) असे नामकरण करण्यात आले आणि १९५४ मध्ये खडकवासला येथे हलवण्यापूर्वी १९४९ मध्ये देहरादून येथे तिची स्थापना झाली. १९४७ च्या सुरुवातीला थोरात यांची नियुक्ती रांची येथील १६१ ब्रिगेडचे कमांडर म्हणून झाली. {{sfn|Thorat|1985}} ===स्वातंत्र्योत्तर काळ=== [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीनंतर]], ऑगस्ट १९४७ मध्ये थोरात यांची नियुक्ती लाल किल्ल्यावरील नवीन लष्करी मुख्यालयात 'डायरेक्टर ऑफ स्टाफ ड्युटीज अँड वेपन्स अँड इक्विपमेंट' म्हणून करण्यात आली. या संचालनालयाला नव्याने स्थापन झालेल्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या अधिराज्याला]] शस्त्रे, दारूगोळा, वाहने आणि उपकरणे यांची वर्गवारी करून पाठवण्याचे काम करावे लागले. त्यांनी नोंदवले की, पाकिस्तानात पाठवली जाणारी हीच शस्त्रे आणि दारूगोळा त्यांनी [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात]] भारतीय सैन्याविरुद्ध वापरला.{{sfn|Thorat|1985}} ३१ जानेवारी १९४८ रोजी थोरात यांना [[मेजर जनरल (भारत)|मेजर जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्ली क्षेत्राचे 'जनरल ऑफिसर कमांडिंग' (GOC) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. GOC म्हणून त्यांनी ऑगस्ट १९४८ मध्ये पहिल्या स्वातंत्र्यदिन संचलनाचे नेतृत्व केले. पुढच्या महिन्यात त्यांची नियुक्ती पूर्व पंजाब क्षेत्राचे GOC म्हणून झाली. पंजाबमधील भारत-पाक सीमेवरील संरक्षण भक्कम करणे, निर्वासितांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्थलांतरितांच्या मालमत्तांचे वाटप करण्यात नागरी प्रशासनाला मदत करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती. त्यांच्या अंतर्गत चार ब्रिगेड आणि तीन सब-एरिया होते.{{sfn|Thorat|1985}} ===चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ=== मार्च १९५० मध्ये थोरात यांची नियुक्ती [[चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ (भारत)|चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ]] (CGS) म्हणून झाली. ही एक आश्चर्यकारक नियुक्ती होती कारण CGS हे लष्करी मुख्यालयातील ज्येष्ठ 'प्रिन्सिपल स्टाफ ऑफिसर' (PSO) पद होते आणि सहसा ते ज्येष्ठ लेफ्टनंट जनरलद्वारे भरले जात असे. थोरात हे ॲडज्युटंट जनरल, क्वार्टरमास्टर जनरल आणि मास्टर-जनरल ऑफ ऑर्डनन्स यांसारख्या इतर पीएसओंपेक्षा कनिष्ठ होते. जनरल स्टाफ शाखेचा भाग असलेले लष्करी प्रशिक्षण आणि सिग्नल्सचे संचालक (जे दोन्ही ब्रिटीश अधिकारी होते) स्वतः थोरात यांच्यापेक्षा ज्येष्ठ होते. त्यांच्या CGS कार्यकाळातच [[भारतीय संस्थानिक सैन्याचे]] भारतीय सैन्यात विलीनीकरण झाले.{{sfn|Thorat|1985}} ===कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया=== तीन वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, थोरात यांची नियुक्ती 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया' (CFI) चे जनरल ऑफिसर कमांडिंग म्हणून करण्यात आली. १९५३ च्या सुरुवातीला [[कोरिया युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर, [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रांनी]] भारताला कोरियामध्ये आपल्या वतीने शांतता मोहीम राबवण्याची विनंती केली होती. सीएफआय ही 'न्यूट्रल नेशन्स रिपॅट्रिएशन कमिशन'ची कार्यकारी संस्था असणार होती, ज्याचे प्रमुख लेफ्टनंट जनरल [[के. एस. थिम्मय्या]] होते. हे दल दोन्ही बाजूंच्या सर्व [[युद्धबंदी|युद्धकैद्यांचा]] ताबा घेणार होते. सीएफआयमध्ये चार बटालियन असलेली एक पायदळ ब्रिगेड, मध्यम मशीन गनची एक कंपनी आणि फिल्ड ॲम्ब्युलन्स तसेच फोर्स मुख्यालयाचा समावेश होता, ज्यामध्ये एकूण सुमारे ५००० सैनिक होते.{{sfn|Thorat|1985}} ऑगस्ट १९५३ मध्ये सीएफआयने कोरियाकडे कूच करण्यास सुरुवात केली, 'हिंदनगर' नावाचा तळ स्थापन केला आणि सप्टेंबरपर्यंत एकूण २७,००० युद्धकैद्यांचा ताबा घेतला. त्यानंतर लवकरच, २५ सप्टेंबर रोजी युद्धकैद्यांच्या सर्व छावण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने करण्यात आली. डी-३१ छावणीत थोरात यांच्या भाषणांनंतर, मेजर एच.एस. ग्रेवाल या चिनी दुभाष्याला जमावाने पकडले. सुधारित शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या कैद्यांच्या संख्येने प्रचंड जास्त असूनही, थोरात यांनी मेजर ग्रेवाल यांची सुटका करण्यासाठी स्वतः छावणीत प्रवेश केला. ते संतप्त कैद्यांशी बोलत असतानाच सीएफआयच्या सैनिकांनी छावणीला वेढा घातला आणि ते कैद्यांवर गोळीबार करणार होते. आपल्या सैनिकांना रोखत थोरात यांनी कैद्यांना मेजर ग्रेवाल यांना सोडण्यास प्रवृत्त केले. या घटनेसाठी थोरात यांना अशोक चक्र (वर्ग २) (ज्याचे नंतर [[कीर्ती चक्र]] असे नामकरण झाले) प्रदान करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=General Thorat's calmness saves situation |url=https://archive.pib.gov.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1953-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1953-09-26_240.pdf |website=archive.pib.gov.in |access-date=6 February 2026}}</ref> १९५४ च्या सुरुवातीला सीएफआयचे काम पूर्ण झाले आणि हे दल भारतात परतले. त्याच वर्षी मे महिन्यात थोरात यांनी सीएफआय बरखास्त केली आणि त्यांची नियुक्ती झाशी येथील [[५ वी पायदळ डिव्हिजन (भारत)|५ व्या पायदळ डिव्हिजन]]चे GOC म्हणून झाली. त्यांनी या डिव्हिजनच्या नेतृत्वाची विनंती केली होती कारण सीएफआयमधील बहुतेक युनिट्स याच डिव्हिजनचे होते. पुढच्या वर्षाच्या सुरुवातीला त्यांनी [[११ व्या कोअर (भारत)|११ व्या कोअर]]चा भाग म्हणून या डिव्हिजनला झाशीहून पंजाबमधील फिरोजपूरला हलवले. काही महिन्यांनंतर, त्यांना [[लेफ्टनंट जनरल (भारत)|लेफ्टनंट जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि ११ व्या कोअरचे GOC म्हणून नियुक्त करण्यात आले.{{sfn|Thorat|1985}} === GOC-in-C ईस्टर्न कमांड === थोरात यांनी १९५७ मध्ये पूर्व कमांडचा पदभार स्वीकारला. त्यावेळी पूर्व कमांडचे मुख्यालय लखनौ येथे होते. १९५९ मध्ये [[लाँगजू]] घटनेसारख्या घटनांनंतर सीमा संरक्षणाची जबाबदारी लष्कराकडे सोपवण्यात आली. त्यानुसार, थोरात यांनी कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि चिनी आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गरजांचे मूल्यमापन केले. ऑक्टोबर १९५९ मध्ये थोरात यांचा हा आराखडा जनरल थिम्मय्या यांच्याकडे पाठवण्यात आला, ज्यांनी तो संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांना दाखवला. मात्र मेनन यांनी हा अहवाल फेटाळून लावला.<ref>{{Cite web|last=Phadke|first=Ramesh|date=2012-10-31|title=The Two Myths of 1962 {{!}} Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses|url=https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831054223/https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|archive-date=2020-08-31|access-date=2021-01-25|website=idsa.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=V. K.|url=https://books.google.com/books?id=yoFjDwAAQBAJ&q=exercise+lal+qila+thorat&pg=PA142|title=Leadership in the Indian Army: Biographies of Twelve Soldiers|date=2005-03-04|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5280-566-2|location=|pages=142|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mahalingam|first=V|date=2016-04-13|title=Book review: 1962 The War That Wasn't|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/In-search-of-propriety/book-review-1962-the-war-that-wasnt/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=Times of India|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Verma|first=Shiv Kunal|url=https://books.google.com/books?id=6NDejwEACAAJ|title=1962: The War that Wasn't|date=2016|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-97-2|language=en}}</ref> १७ मार्च १९६० रोजी पूर्व कमांड मुख्यालयात लेफ्टनंट जनरल थोरात यांच्या मार्गदर्शनाखाली [[एक्सरसाइज लाल किला]] आयोजित करण्यात आली होती. पूर्व क्षेत्रातील गंभीर त्रुटी दाखवून देण्याचा हा दुसरा प्रयत्न होता. यामध्ये चीनकडून असलेल्या धोक्याचे आणि त्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी भारताला काय करणे आवश्यक आहे याचे सविस्तर तपशील दिले होते.<ref>{{Cite web|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=25 January 2016|others=The Citizen brings you extracts|title=1962:The War That Wasn't|url=https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/6617/1962The-War-That-Wasnt|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=The Citizen|language=en-US}}</ref> [[वर्ग:भारतीय सैन्यातील अधिकारी]] [[वर्ग:ब्रिटिश भारतीय सैन्य अधिकारी]] [[वर्ग:डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९०६ मधील जन्म]] tql6d6o1ysrwtvr49b495l6hopniqx8 2683074 2683073 2026-05-06T20:11:36Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683074 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> ==पूर्वजीवन== शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी [[कोल्हापूर संस्थान]], [[ब्रिटीश राज|ब्रिटीश भारत]] येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे]] आणि त्यानंतर [[रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट]] येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटीश भारतीय सैन्यात]] किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले. ==लष्करी कारकीर्द== ===सुरुवातीची कारकीर्द=== सँडहर्स्टमधून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सप्टेंबर १९२६ मध्ये थोरात यांची भारतीय सैन्याच्या 'अनअटॅच्ड' (Unattached) सूचीत नियुक्ती झाली.<ref>{{cite web |title=Page 5766 {{!}} Issue 33198, 3 September 1926 {{!}} London ... |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33198/page/5766 |website=The Gazette |access-date=30 January 2026}}</ref> केसीआयओ (KCIO) अधिकाऱ्यांना भारतीय युनिटमध्ये पाठवण्यापूर्वी ब्रिटीश रेजिमेंटमध्ये सेवा बजावणे आवश्यक असे. थोरात यांची नियुक्ती अहमदनगर येथे तैनात असलेल्या द मिडलसेक्स रेजिमेंटच्या दुसऱ्या बटालियनमध्ये करण्यात आली. एक वर्षाच्या या नियुक्तीनंतर, ऑक्टोबर १९२७ मध्ये, त्यांची नियुक्ती ३० ऑगस्ट १९२६ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह सेकंड लेफ्टनंट पदावर १४ वी पंजाब रेजिमेंट (१९ वी पंजाबी) च्या पहिल्या बटालियनमध्ये करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Page 2817 {{!}} Issue 33377, 20 April 1928 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33377/page/2817 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026 |language=en}}</ref> ती बटालियन [[वायव्य सरहद्द प्रांत]] (NWFP) मधील मनझई येथे होती.{{sfn|Thorat|1985}} १९२८ च्या सुरुवातीला ही बटालियन औरंगाबादला हलवण्यात आली आणि नोव्हेंबर १९२८ मध्ये थोरात यांना लेफ्टनंट पदावर बढती देण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33458/page/467 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> ऑक्टोबर १९३१ मध्ये थोरात यांची दिल्ली येथे १४ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या टेरिटोरियल बटालियनचे ॲडज्युटंट म्हणून नियुक्ती झाली. सुमारे तीन वर्षांनंतर ते आपल्या मूळ बटालियनमध्ये परतले आणि १९३५ मध्ये त्यांची युनिटचे क्वार्टरमास्टर म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर लवकरच, १९३५ च्या मोहमांड मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी ही बटालियन पेशावरला हलवण्यात आली. त्याच सुमारास, ऑगस्टमध्ये, त्यांना कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34204/page/6219 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतरची दोन वर्षे त्यांनी फिरोजपूर येथील ट्रेनिंग बटालियनचे कंपनी कमांडर म्हणून घालवली, त्यानंतर त्यांची १/१४ पंजाबचे ॲडज्युटंट म्हणून बनू (Bannu) येथे बदली झाली.{{sfn|Thorat|1985}} ===दुसरे महायुद्ध=== १९४० मध्ये थोरात यांची स्टाफ कॉलेज, क्वेटा येथे प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. पुढच्या वर्षी त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि त्यांची नियुक्ती लष्करी मुख्यालयातील 'स्टाफ ड्युटीज' संचालनालयात झाली. रेजिमेंटल ड्युटीवर नियुक्ती मिळवण्यास ते उत्सुक असल्याने त्यांची बदली [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानातील]] राजाराम रायफल्समध्ये करण्यात आली, जिथे त्यांनी एक वर्ष सेवा बजावली. ऑगस्ट १९४३ मध्ये त्यांना मेजर पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/36290/page/5497 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतर ते ४/१४ पंजाबमध्ये गेले, ज्यांनी ७ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ११४ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेडचा भाग म्हणून जपानी सैन्याला नागा हिल्स मधून हुसकावून लावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref name="Barua">{{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2003 |page=117 |isbn=978-0-27597-999-7 |url=https://books.google.com/books?id=-U8IUoC_tP0C&q=S+P+P+Thorat&pg=PA117}}</ref> थोरात यांनी ४/१४ पंजाबसोबत छोट्या कारवायांमध्ये भाग घेतला आणि [[कोहिमाची लढाई|कोहिमाच्या लढाईनंतर]] त्यांची नियुक्ती २० व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ९/१४ पंजाबचे सेकंड-इन-कमांड म्हणून झाली, जी [[इम्फाळ]] मैदानावर युद्धात गुंतली होती. ९/१४ पंजाबच्या कमांडिंग ऑफिसरला संग्रहणी नामक आजार झाल्यामुळे थोरात यांनी तात्पुरते बटालियनचे नेतृत्व सांभाळले.<ref name="Barua" /> बटालियनचे नेतृत्व करण्याची त्यांची ही पहिलीच वेळ असल्याने, त्यांनी आपल्या सैनिकांसोबत एका लांब पल्ल्याच्या 'रिकॉनिसन्स पेट्रोल'मध्ये (हेरगिरी गस्त) सहभाग घेतला, ज्याला त्यांच्या ब्रिगेड कमांडरने पसंती दिली नव्हती.<ref name="Barua" /> नोव्हेंबर १९४४ मध्ये, थोरात यांची नियुक्ती [[५१ वी भारतीय पायदळ ब्रिगेड|५१ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेड]] अंतर्गत [[२ री पंजाब रेजिमेंट]] च्या दुसऱ्या बटालियनचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून करण्यात आली.<ref name="Barua" /> पूर्वीचे कमांडिंग ऑफिसर युद्धात मारले गेले होते आणि थोरात यांना [[आराकान]] मधील मौंगडौ (Maungdaw) येथे तातडीने पदभार स्वीकारायचा होता. ही ब्रिगेड "इंडियन ब्रिगेड" म्हणून ओळखली जाऊ लागली कारण इतर ब्रिटीश भारतीय लष्करी ब्रिगेडमध्ये २ भारतीय आणि १ ब्रिटीश बटालियन असायच्या, तर ५१ व्या ब्रिगेडमध्ये तिन्ही भारतीय बटालियन होत्या.<ref name="Barua" /> विशेष म्हणजे, ब्रिगेडमधील तिन्ही बटालियन्सचे कमांडिंग ऑफिसर्स भारतीय होते - [[के.एस. थिमय्या]] (८/१९ हैदराबाद), एल.पी. सेन (१६ बलुच), आणि थोरात. हे तिघे युद्धात तीव्र संघर्षात प्रत्यक्ष सहभागी झालेले मेजर पदाच्या वरचे मोजकेच भारतीय अधिकारी होते.<ref name="Barua" /> ====कानगॉची लढाई (Battle of Kangaw)==== जानेवारी १९४५ मध्ये २/२ पंजाबने [[टेकडी १७० ची लढाई|कानगॉच्या लढाईत]] भाग घेतला.<ref name="Barua" /> ५१ व्या ब्रिगेडला जपानच्या भक्कम तटबंदी असलेल्या फळीचा पाडाव करण्याचे काम सोपवण्यात आले होते आणि थोरात यांनी तोफखाना आणि हवाई दलाच्या मदतीने आपल्या बटालियनच्या हल्ल्याचे नियोजन केले.<ref name="Barua" /> तरीही, भातशेतीच्या चिखलातून जपानी सैन्याकडे कूच करताना बटालियनचे मोठे नुकसान झाले.<ref name="Barua" /> एका प्रसंगी थोरात स्वतः प्रत्यक्ष समोरासमोरील युद्धात गुंतले होते, ज्यामध्ये त्यांनी एका तरुण जपानी अधिकाऱ्याला ठार मारून त्याची तलवार हस्तगत केली.<ref name="Barua" /> सुरुवातीचा हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर, थोरात यांनी त्यांच्या बटालियनची आगेकूच मर्यादित ठेवली आणि टेकडीच्या अर्ध्या भागावर आपले स्थान भक्कम केले.<ref name="Barua" /> जपानी सैन्याची हल्ल्याखालील ठिकाण रिकामे करायचे आणि नंतर पुन्हा हल्ला करून ते परत मिळवायचे, जेणेकरून शत्रूचे जास्तीत जास्त नुकसान होईल, या युक्तीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.<ref name="Barua" /> जेव्हा जपानचा प्रतिहल्ला झाला, तेव्हा तो बटालियनच्या सज्ज संरक्षण फळीने आणि हवाई हल्ल्यांनी परतवून लावला.<ref name="Barua" /> त्यांच्या या नेतृत्व आणि शौर्याबद्दल थोरात यांना १५ नोव्हेंबर १९४५ रोजी [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]] (DSO) प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37349/supplement/5574 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=1 February 2026}}</ref> लढाईनंतर ५१ वी ब्रिगेड विश्रांतीसाठी आणि पुनर्रचनेसाठी भारतात परतली आणि २/२ पंजाब पोल्लाची येथे आली. भारतात काही काळ राहिल्यानंतर, [[ऑपरेशन झिपर]]चा भाग म्हणून ही बटालियन [[ब्रिटीश मलाया|मलाया]]ला जाणार होती. मात्र [[जपानने शरणागती]] पत्करल्यामुळे, हे आक्रमण सैन्य शांतता राखणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित झाले. आपली बटालियन कुआंतन येथे नेल्यानंतर थोरात यांची नियुक्ती [[२५ वी भारतीय पायदळ डिव्हिजन|२५ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजनचे]] असिस्टंट ॲडज्युटंट आणि क्वार्टरमास्टर जनरल म्हणून करण्यात आली.{{sfn|Thorat|1985}} १९४६ च्या सुरुवातीला २५ वी डिव्हिजन बरखास्त होण्यासाठी भारतात परतली. थोरात यांना [[कर्नल (भारत)|कर्नल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्लीतील लष्करी मुख्यालयात 'डेप्युटी डायरेक्टर पर्सोनेल सर्व्हिसेस' म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हा कार्यकाळ अल्प होता. त्याच वर्षाच्या शेवटी, त्यांची नियुक्ती 'नॅशनल वॉर अकॅडमी कमिटी'चे सचिव म्हणून [[ब्रिगेडियर (भारत)|ब्रिगेडियर]] रँकवर करण्यात आली; या पदावर बढती मिळवणारे ते सहावे भारतीय होते. समितीचे सचिव म्हणून त्यांच्या कार्यकाळातच पुण्याजवळील खडकवासला हे या अकादमीसाठी निश्चित करण्यात आले. 'नॅशनल वॉर अकॅडमी'चे पुढे [[राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी|नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी]] (NDA) असे नामकरण करण्यात आले आणि १९५४ मध्ये खडकवासला येथे हलवण्यापूर्वी १९४९ मध्ये देहरादून येथे तिची स्थापना झाली. १९४७ च्या सुरुवातीला थोरात यांची नियुक्ती रांची येथील १६१ ब्रिगेडचे कमांडर म्हणून झाली. {{sfn|Thorat|1985}} ===स्वातंत्र्योत्तर काळ=== [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीनंतर]], ऑगस्ट १९४७ मध्ये थोरात यांची नियुक्ती लाल किल्ल्यावरील नवीन लष्करी मुख्यालयात 'डायरेक्टर ऑफ स्टाफ ड्युटीज अँड वेपन्स अँड इक्विपमेंट' म्हणून करण्यात आली. या संचालनालयाला नव्याने स्थापन झालेल्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या अधिराज्याला]] शस्त्रे, दारूगोळा, वाहने आणि उपकरणे यांची वर्गवारी करून पाठवण्याचे काम करावे लागले. त्यांनी नोंदवले की, पाकिस्तानात पाठवली जाणारी हीच शस्त्रे आणि दारूगोळा त्यांनी [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात]] भारतीय सैन्याविरुद्ध वापरला.{{sfn|Thorat|1985}} ३१ जानेवारी १९४८ रोजी थोरात यांना [[मेजर जनरल (भारत)|मेजर जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्ली क्षेत्राचे 'जनरल ऑफिसर कमांडिंग' (GOC) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. GOC म्हणून त्यांनी ऑगस्ट १९४८ मध्ये पहिल्या स्वातंत्र्यदिन संचलनाचे नेतृत्व केले. पुढच्या महिन्यात त्यांची नियुक्ती पूर्व पंजाब क्षेत्राचे GOC म्हणून झाली. पंजाबमधील भारत-पाक सीमेवरील संरक्षण भक्कम करणे, निर्वासितांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्थलांतरितांच्या मालमत्तांचे वाटप करण्यात नागरी प्रशासनाला मदत करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती. त्यांच्या अंतर्गत चार ब्रिगेड आणि तीन सब-एरिया होते.{{sfn|Thorat|1985}} ===चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ=== मार्च १९५० मध्ये थोरात यांची नियुक्ती [[चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ (भारत)|चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ]] (CGS) म्हणून झाली. ही एक आश्चर्यकारक नियुक्ती होती कारण CGS हे लष्करी मुख्यालयातील ज्येष्ठ 'प्रिन्सिपल स्टाफ ऑफिसर' (PSO) पद होते आणि सहसा ते ज्येष्ठ लेफ्टनंट जनरलद्वारे भरले जात असे. थोरात हे ॲडज्युटंट जनरल, क्वार्टरमास्टर जनरल आणि मास्टर-जनरल ऑफ ऑर्डनन्स यांसारख्या इतर पीएसओंपेक्षा कनिष्ठ होते. जनरल स्टाफ शाखेचा भाग असलेले लष्करी प्रशिक्षण आणि सिग्नल्सचे संचालक (जे दोन्ही ब्रिटीश अधिकारी होते) स्वतः थोरात यांच्यापेक्षा ज्येष्ठ होते. त्यांच्या CGS कार्यकाळातच [[भारतीय संस्थानिक सैन्याचे]] भारतीय सैन्यात विलीनीकरण झाले.{{sfn|Thorat|1985}} ===कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया=== तीन वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, थोरात यांची नियुक्ती 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया' (CFI) चे जनरल ऑफिसर कमांडिंग म्हणून करण्यात आली. १९५३ च्या सुरुवातीला [[कोरिया युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर, [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रांनी]] भारताला कोरियामध्ये आपल्या वतीने शांतता मोहीम राबवण्याची विनंती केली होती. सीएफआय ही 'न्यूट्रल नेशन्स रिपॅट्रिएशन कमिशन'ची कार्यकारी संस्था असणार होती, ज्याचे प्रमुख लेफ्टनंट जनरल [[के. एस. थिम्मय्या]] होते. हे दल दोन्ही बाजूंच्या सर्व [[युद्धबंदी|युद्धकैद्यांचा]] ताबा घेणार होते. सीएफआयमध्ये चार बटालियन असलेली एक पायदळ ब्रिगेड, मध्यम मशीन गनची एक कंपनी आणि फिल्ड ॲम्ब्युलन्स तसेच फोर्स मुख्यालयाचा समावेश होता, ज्यामध्ये एकूण सुमारे ५००० सैनिक होते.{{sfn|Thorat|1985}} ऑगस्ट १९५३ मध्ये सीएफआयने कोरियाकडे कूच करण्यास सुरुवात केली, 'हिंदनगर' नावाचा तळ स्थापन केला आणि सप्टेंबरपर्यंत एकूण २७,००० युद्धकैद्यांचा ताबा घेतला. त्यानंतर लवकरच, २५ सप्टेंबर रोजी युद्धकैद्यांच्या सर्व छावण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने करण्यात आली. डी-३१ छावणीत थोरात यांच्या भाषणांनंतर, मेजर एच.एस. ग्रेवाल या चिनी दुभाष्याला जमावाने पकडले. सुधारित शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या कैद्यांच्या संख्येने प्रचंड जास्त असूनही, थोरात यांनी मेजर ग्रेवाल यांची सुटका करण्यासाठी स्वतः छावणीत प्रवेश केला. ते संतप्त कैद्यांशी बोलत असतानाच सीएफआयच्या सैनिकांनी छावणीला वेढा घातला आणि ते कैद्यांवर गोळीबार करणार होते. आपल्या सैनिकांना रोखत थोरात यांनी कैद्यांना मेजर ग्रेवाल यांना सोडण्यास प्रवृत्त केले. या घटनेसाठी थोरात यांना अशोक चक्र (वर्ग २) (ज्याचे नंतर [[कीर्ती चक्र]] असे नामकरण झाले) प्रदान करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=General Thorat's calmness saves situation |url=https://archive.pib.gov.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1953-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1953-09-26_240.pdf |website=archive.pib.gov.in |access-date=6 February 2026}}</ref> १९५४ च्या सुरुवातीला सीएफआयचे काम पूर्ण झाले आणि हे दल भारतात परतले. त्याच वर्षी मे महिन्यात थोरात यांनी सीएफआय बरखास्त केली आणि त्यांची नियुक्ती झाशी येथील [[५ वी पायदळ डिव्हिजन (भारत)|५ व्या पायदळ डिव्हिजन]]चे GOC म्हणून झाली. त्यांनी या डिव्हिजनच्या नेतृत्वाची विनंती केली होती कारण सीएफआयमधील बहुतेक युनिट्स याच डिव्हिजनचे होते. पुढच्या वर्षाच्या सुरुवातीला त्यांनी [[११ व्या कोअर (भारत)|११ व्या कोअर]]चा भाग म्हणून या डिव्हिजनला झाशीहून पंजाबमधील फिरोजपूरला हलवले. काही महिन्यांनंतर, त्यांना [[लेफ्टनंट जनरल (भारत)|लेफ्टनंट जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि ११ व्या कोअरचे GOC म्हणून नियुक्त करण्यात आले.{{sfn|Thorat|1985}} === GOC-in-C ईस्टर्न कमांड === थोरात यांनी १९५७ मध्ये पूर्व कमांडचा पदभार स्वीकारला. त्यावेळी पूर्व कमांडचे मुख्यालय लखनौ येथे होते. १९५९ मध्ये [[लाँगजू]] घटनेसारख्या घटनांनंतर सीमा संरक्षणाची जबाबदारी लष्कराकडे सोपवण्यात आली. त्यानुसार, थोरात यांनी कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि चिनी आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गरजांचे मूल्यमापन केले. ऑक्टोबर १९५९ मध्ये थोरात यांचा हा आराखडा जनरल थिम्मय्या यांच्याकडे पाठवण्यात आला, ज्यांनी तो संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांना दाखवला. मात्र मेनन यांनी हा अहवाल फेटाळून लावला.<ref>{{Cite web|last=Phadke|first=Ramesh|date=2012-10-31|title=The Two Myths of 1962 {{!}} Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses|url=https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831054223/https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|archive-date=2020-08-31|access-date=2021-01-25|website=idsa.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=V. K.|url=https://books.google.com/books?id=yoFjDwAAQBAJ&q=exercise+lal+qila+thorat&pg=PA142|title=Leadership in the Indian Army: Biographies of Twelve Soldiers|date=2005-03-04|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5280-566-2|location=|pages=142|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mahalingam|first=V|date=2016-04-13|title=Book review: 1962 The War That Wasn't|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/In-search-of-propriety/book-review-1962-the-war-that-wasnt/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=Times of India|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Verma|first=Shiv Kunal|url=https://books.google.com/books?id=6NDejwEACAAJ|title=1962: The War that Wasn't|date=2016|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-97-2|language=en}}</ref> १७ मार्च १९६० रोजी पूर्व कमांड मुख्यालयात लेफ्टनंट जनरल थोरात यांच्या मार्गदर्शनाखाली [[एक्सरसाइज लाल किला]] आयोजित करण्यात आली होती. पूर्व क्षेत्रातील गंभीर त्रुटी दाखवून देण्याचा हा दुसरा प्रयत्न होता. यामध्ये चीनकडून असलेल्या धोक्याचे आणि त्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी भारताला काय करणे आवश्यक आहे याचे सविस्तर तपशील दिले होते.<ref>{{Cite web|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=25 January 2016|others=The Citizen brings you extracts|title=1962:The War That Wasn't|url=https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/6617/1962The-War-That-Wasnt|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=The Citizen|language=en-US}}</ref> [[वर्ग:भारतीय सैन्यातील अधिकारी]] [[वर्ग:ब्रिटिश भारतीय सैन्य अधिकारी]] [[वर्ग:डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९०६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९२ मधील मृत्यू]] 91eyrrwymro11iwk4q4ysec1loiw3t6 2683075 2683074 2026-05-06T20:12:52Z अभय नातू 206 /* GOC-in-C ईस्टर्न कमांड */ 2683075 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> ==पूर्वजीवन== शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी [[कोल्हापूर संस्थान]], [[ब्रिटीश राज|ब्रिटीश भारत]] येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे]] आणि त्यानंतर [[रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट]] येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटीश भारतीय सैन्यात]] किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले. ==लष्करी कारकीर्द== ===सुरुवातीची कारकीर्द=== सँडहर्स्टमधून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सप्टेंबर १९२६ मध्ये थोरात यांची भारतीय सैन्याच्या 'अनअटॅच्ड' (Unattached) सूचीत नियुक्ती झाली.<ref>{{cite web |title=Page 5766 {{!}} Issue 33198, 3 September 1926 {{!}} London ... |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33198/page/5766 |website=The Gazette |access-date=30 January 2026}}</ref> केसीआयओ (KCIO) अधिकाऱ्यांना भारतीय युनिटमध्ये पाठवण्यापूर्वी ब्रिटीश रेजिमेंटमध्ये सेवा बजावणे आवश्यक असे. थोरात यांची नियुक्ती अहमदनगर येथे तैनात असलेल्या द मिडलसेक्स रेजिमेंटच्या दुसऱ्या बटालियनमध्ये करण्यात आली. एक वर्षाच्या या नियुक्तीनंतर, ऑक्टोबर १९२७ मध्ये, त्यांची नियुक्ती ३० ऑगस्ट १९२६ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह सेकंड लेफ्टनंट पदावर १४ वी पंजाब रेजिमेंट (१९ वी पंजाबी) च्या पहिल्या बटालियनमध्ये करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Page 2817 {{!}} Issue 33377, 20 April 1928 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33377/page/2817 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026 |language=en}}</ref> ती बटालियन [[वायव्य सरहद्द प्रांत]] (NWFP) मधील मनझई येथे होती.{{sfn|Thorat|1985}} १९२८ च्या सुरुवातीला ही बटालियन औरंगाबादला हलवण्यात आली आणि नोव्हेंबर १९२८ मध्ये थोरात यांना लेफ्टनंट पदावर बढती देण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33458/page/467 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> ऑक्टोबर १९३१ मध्ये थोरात यांची दिल्ली येथे १४ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या टेरिटोरियल बटालियनचे ॲडज्युटंट म्हणून नियुक्ती झाली. सुमारे तीन वर्षांनंतर ते आपल्या मूळ बटालियनमध्ये परतले आणि १९३५ मध्ये त्यांची युनिटचे क्वार्टरमास्टर म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर लवकरच, १९३५ च्या मोहमांड मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी ही बटालियन पेशावरला हलवण्यात आली. त्याच सुमारास, ऑगस्टमध्ये, त्यांना कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34204/page/6219 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतरची दोन वर्षे त्यांनी फिरोजपूर येथील ट्रेनिंग बटालियनचे कंपनी कमांडर म्हणून घालवली, त्यानंतर त्यांची १/१४ पंजाबचे ॲडज्युटंट म्हणून बनू (Bannu) येथे बदली झाली.{{sfn|Thorat|1985}} ===दुसरे महायुद्ध=== १९४० मध्ये थोरात यांची स्टाफ कॉलेज, क्वेटा येथे प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. पुढच्या वर्षी त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि त्यांची नियुक्ती लष्करी मुख्यालयातील 'स्टाफ ड्युटीज' संचालनालयात झाली. रेजिमेंटल ड्युटीवर नियुक्ती मिळवण्यास ते उत्सुक असल्याने त्यांची बदली [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानातील]] राजाराम रायफल्समध्ये करण्यात आली, जिथे त्यांनी एक वर्ष सेवा बजावली. ऑगस्ट १९४३ मध्ये त्यांना मेजर पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/36290/page/5497 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतर ते ४/१४ पंजाबमध्ये गेले, ज्यांनी ७ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ११४ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेडचा भाग म्हणून जपानी सैन्याला नागा हिल्स मधून हुसकावून लावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref name="Barua">{{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2003 |page=117 |isbn=978-0-27597-999-7 |url=https://books.google.com/books?id=-U8IUoC_tP0C&q=S+P+P+Thorat&pg=PA117}}</ref> थोरात यांनी ४/१४ पंजाबसोबत छोट्या कारवायांमध्ये भाग घेतला आणि [[कोहिमाची लढाई|कोहिमाच्या लढाईनंतर]] त्यांची नियुक्ती २० व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ९/१४ पंजाबचे सेकंड-इन-कमांड म्हणून झाली, जी [[इम्फाळ]] मैदानावर युद्धात गुंतली होती. ९/१४ पंजाबच्या कमांडिंग ऑफिसरला संग्रहणी नामक आजार झाल्यामुळे थोरात यांनी तात्पुरते बटालियनचे नेतृत्व सांभाळले.<ref name="Barua" /> बटालियनचे नेतृत्व करण्याची त्यांची ही पहिलीच वेळ असल्याने, त्यांनी आपल्या सैनिकांसोबत एका लांब पल्ल्याच्या 'रिकॉनिसन्स पेट्रोल'मध्ये (हेरगिरी गस्त) सहभाग घेतला, ज्याला त्यांच्या ब्रिगेड कमांडरने पसंती दिली नव्हती.<ref name="Barua" /> नोव्हेंबर १९४४ मध्ये, थोरात यांची नियुक्ती [[५१ वी भारतीय पायदळ ब्रिगेड|५१ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेड]] अंतर्गत [[२ री पंजाब रेजिमेंट]] च्या दुसऱ्या बटालियनचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून करण्यात आली.<ref name="Barua" /> पूर्वीचे कमांडिंग ऑफिसर युद्धात मारले गेले होते आणि थोरात यांना [[आराकान]] मधील मौंगडौ (Maungdaw) येथे तातडीने पदभार स्वीकारायचा होता. ही ब्रिगेड "इंडियन ब्रिगेड" म्हणून ओळखली जाऊ लागली कारण इतर ब्रिटीश भारतीय लष्करी ब्रिगेडमध्ये २ भारतीय आणि १ ब्रिटीश बटालियन असायच्या, तर ५१ व्या ब्रिगेडमध्ये तिन्ही भारतीय बटालियन होत्या.<ref name="Barua" /> विशेष म्हणजे, ब्रिगेडमधील तिन्ही बटालियन्सचे कमांडिंग ऑफिसर्स भारतीय होते - [[के.एस. थिमय्या]] (८/१९ हैदराबाद), एल.पी. सेन (१६ बलुच), आणि थोरात. हे तिघे युद्धात तीव्र संघर्षात प्रत्यक्ष सहभागी झालेले मेजर पदाच्या वरचे मोजकेच भारतीय अधिकारी होते.<ref name="Barua" /> ====कानगॉची लढाई (Battle of Kangaw)==== जानेवारी १९४५ मध्ये २/२ पंजाबने [[टेकडी १७० ची लढाई|कानगॉच्या लढाईत]] भाग घेतला.<ref name="Barua" /> ५१ व्या ब्रिगेडला जपानच्या भक्कम तटबंदी असलेल्या फळीचा पाडाव करण्याचे काम सोपवण्यात आले होते आणि थोरात यांनी तोफखाना आणि हवाई दलाच्या मदतीने आपल्या बटालियनच्या हल्ल्याचे नियोजन केले.<ref name="Barua" /> तरीही, भातशेतीच्या चिखलातून जपानी सैन्याकडे कूच करताना बटालियनचे मोठे नुकसान झाले.<ref name="Barua" /> एका प्रसंगी थोरात स्वतः प्रत्यक्ष समोरासमोरील युद्धात गुंतले होते, ज्यामध्ये त्यांनी एका तरुण जपानी अधिकाऱ्याला ठार मारून त्याची तलवार हस्तगत केली.<ref name="Barua" /> सुरुवातीचा हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर, थोरात यांनी त्यांच्या बटालियनची आगेकूच मर्यादित ठेवली आणि टेकडीच्या अर्ध्या भागावर आपले स्थान भक्कम केले.<ref name="Barua" /> जपानी सैन्याची हल्ल्याखालील ठिकाण रिकामे करायचे आणि नंतर पुन्हा हल्ला करून ते परत मिळवायचे, जेणेकरून शत्रूचे जास्तीत जास्त नुकसान होईल, या युक्तीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.<ref name="Barua" /> जेव्हा जपानचा प्रतिहल्ला झाला, तेव्हा तो बटालियनच्या सज्ज संरक्षण फळीने आणि हवाई हल्ल्यांनी परतवून लावला.<ref name="Barua" /> त्यांच्या या नेतृत्व आणि शौर्याबद्दल थोरात यांना १५ नोव्हेंबर १९४५ रोजी [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]] (DSO) प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37349/supplement/5574 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=1 February 2026}}</ref> लढाईनंतर ५१ वी ब्रिगेड विश्रांतीसाठी आणि पुनर्रचनेसाठी भारतात परतली आणि २/२ पंजाब पोल्लाची येथे आली. भारतात काही काळ राहिल्यानंतर, [[ऑपरेशन झिपर]]चा भाग म्हणून ही बटालियन [[ब्रिटीश मलाया|मलाया]]ला जाणार होती. मात्र [[जपानने शरणागती]] पत्करल्यामुळे, हे आक्रमण सैन्य शांतता राखणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित झाले. आपली बटालियन कुआंतन येथे नेल्यानंतर थोरात यांची नियुक्ती [[२५ वी भारतीय पायदळ डिव्हिजन|२५ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजनचे]] असिस्टंट ॲडज्युटंट आणि क्वार्टरमास्टर जनरल म्हणून करण्यात आली.{{sfn|Thorat|1985}} १९४६ च्या सुरुवातीला २५ वी डिव्हिजन बरखास्त होण्यासाठी भारतात परतली. थोरात यांना [[कर्नल (भारत)|कर्नल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्लीतील लष्करी मुख्यालयात 'डेप्युटी डायरेक्टर पर्सोनेल सर्व्हिसेस' म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हा कार्यकाळ अल्प होता. त्याच वर्षाच्या शेवटी, त्यांची नियुक्ती 'नॅशनल वॉर अकॅडमी कमिटी'चे सचिव म्हणून [[ब्रिगेडियर (भारत)|ब्रिगेडियर]] रँकवर करण्यात आली; या पदावर बढती मिळवणारे ते सहावे भारतीय होते. समितीचे सचिव म्हणून त्यांच्या कार्यकाळातच पुण्याजवळील खडकवासला हे या अकादमीसाठी निश्चित करण्यात आले. 'नॅशनल वॉर अकॅडमी'चे पुढे [[राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी|नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी]] (NDA) असे नामकरण करण्यात आले आणि १९५४ मध्ये खडकवासला येथे हलवण्यापूर्वी १९४९ मध्ये देहरादून येथे तिची स्थापना झाली. १९४७ च्या सुरुवातीला थोरात यांची नियुक्ती रांची येथील १६१ ब्रिगेडचे कमांडर म्हणून झाली. {{sfn|Thorat|1985}} ===स्वातंत्र्योत्तर काळ=== [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीनंतर]], ऑगस्ट १९४७ मध्ये थोरात यांची नियुक्ती लाल किल्ल्यावरील नवीन लष्करी मुख्यालयात 'डायरेक्टर ऑफ स्टाफ ड्युटीज अँड वेपन्स अँड इक्विपमेंट' म्हणून करण्यात आली. या संचालनालयाला नव्याने स्थापन झालेल्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या अधिराज्याला]] शस्त्रे, दारूगोळा, वाहने आणि उपकरणे यांची वर्गवारी करून पाठवण्याचे काम करावे लागले. त्यांनी नोंदवले की, पाकिस्तानात पाठवली जाणारी हीच शस्त्रे आणि दारूगोळा त्यांनी [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात]] भारतीय सैन्याविरुद्ध वापरला.{{sfn|Thorat|1985}} ३१ जानेवारी १९४८ रोजी थोरात यांना [[मेजर जनरल (भारत)|मेजर जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्ली क्षेत्राचे 'जनरल ऑफिसर कमांडिंग' (GOC) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. GOC म्हणून त्यांनी ऑगस्ट १९४८ मध्ये पहिल्या स्वातंत्र्यदिन संचलनाचे नेतृत्व केले. पुढच्या महिन्यात त्यांची नियुक्ती पूर्व पंजाब क्षेत्राचे GOC म्हणून झाली. पंजाबमधील भारत-पाक सीमेवरील संरक्षण भक्कम करणे, निर्वासितांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्थलांतरितांच्या मालमत्तांचे वाटप करण्यात नागरी प्रशासनाला मदत करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती. त्यांच्या अंतर्गत चार ब्रिगेड आणि तीन सब-एरिया होते.{{sfn|Thorat|1985}} ===चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ=== मार्च १९५० मध्ये थोरात यांची नियुक्ती [[चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ (भारत)|चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ]] (CGS) म्हणून झाली. ही एक आश्चर्यकारक नियुक्ती होती कारण CGS हे लष्करी मुख्यालयातील ज्येष्ठ 'प्रिन्सिपल स्टाफ ऑफिसर' (PSO) पद होते आणि सहसा ते ज्येष्ठ लेफ्टनंट जनरलद्वारे भरले जात असे. थोरात हे ॲडज्युटंट जनरल, क्वार्टरमास्टर जनरल आणि मास्टर-जनरल ऑफ ऑर्डनन्स यांसारख्या इतर पीएसओंपेक्षा कनिष्ठ होते. जनरल स्टाफ शाखेचा भाग असलेले लष्करी प्रशिक्षण आणि सिग्नल्सचे संचालक (जे दोन्ही ब्रिटीश अधिकारी होते) स्वतः थोरात यांच्यापेक्षा ज्येष्ठ होते. त्यांच्या CGS कार्यकाळातच [[भारतीय संस्थानिक सैन्याचे]] भारतीय सैन्यात विलीनीकरण झाले.{{sfn|Thorat|1985}} ===कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया=== तीन वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, थोरात यांची नियुक्ती 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया' (CFI) चे जनरल ऑफिसर कमांडिंग म्हणून करण्यात आली. १९५३ च्या सुरुवातीला [[कोरिया युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर, [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रांनी]] भारताला कोरियामध्ये आपल्या वतीने शांतता मोहीम राबवण्याची विनंती केली होती. सीएफआय ही 'न्यूट्रल नेशन्स रिपॅट्रिएशन कमिशन'ची कार्यकारी संस्था असणार होती, ज्याचे प्रमुख लेफ्टनंट जनरल [[के. एस. थिम्मय्या]] होते. हे दल दोन्ही बाजूंच्या सर्व [[युद्धबंदी|युद्धकैद्यांचा]] ताबा घेणार होते. सीएफआयमध्ये चार बटालियन असलेली एक पायदळ ब्रिगेड, मध्यम मशीन गनची एक कंपनी आणि फिल्ड ॲम्ब्युलन्स तसेच फोर्स मुख्यालयाचा समावेश होता, ज्यामध्ये एकूण सुमारे ५००० सैनिक होते.{{sfn|Thorat|1985}} ऑगस्ट १९५३ मध्ये सीएफआयने कोरियाकडे कूच करण्यास सुरुवात केली, 'हिंदनगर' नावाचा तळ स्थापन केला आणि सप्टेंबरपर्यंत एकूण २७,००० युद्धकैद्यांचा ताबा घेतला. त्यानंतर लवकरच, २५ सप्टेंबर रोजी युद्धकैद्यांच्या सर्व छावण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने करण्यात आली. डी-३१ छावणीत थोरात यांच्या भाषणांनंतर, मेजर एच.एस. ग्रेवाल या चिनी दुभाष्याला जमावाने पकडले. सुधारित शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या कैद्यांच्या संख्येने प्रचंड जास्त असूनही, थोरात यांनी मेजर ग्रेवाल यांची सुटका करण्यासाठी स्वतः छावणीत प्रवेश केला. ते संतप्त कैद्यांशी बोलत असतानाच सीएफआयच्या सैनिकांनी छावणीला वेढा घातला आणि ते कैद्यांवर गोळीबार करणार होते. आपल्या सैनिकांना रोखत थोरात यांनी कैद्यांना मेजर ग्रेवाल यांना सोडण्यास प्रवृत्त केले. या घटनेसाठी थोरात यांना अशोक चक्र (वर्ग २) (ज्याचे नंतर [[कीर्ती चक्र]] असे नामकरण झाले) प्रदान करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=General Thorat's calmness saves situation |url=https://archive.pib.gov.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1953-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1953-09-26_240.pdf |website=archive.pib.gov.in |access-date=6 February 2026}}</ref> १९५४ च्या सुरुवातीला सीएफआयचे काम पूर्ण झाले आणि हे दल भारतात परतले. त्याच वर्षी मे महिन्यात थोरात यांनी सीएफआय बरखास्त केली आणि त्यांची नियुक्ती झाशी येथील [[५ वी पायदळ डिव्हिजन (भारत)|५ व्या पायदळ डिव्हिजन]]चे GOC म्हणून झाली. त्यांनी या डिव्हिजनच्या नेतृत्वाची विनंती केली होती कारण सीएफआयमधील बहुतेक युनिट्स याच डिव्हिजनचे होते. पुढच्या वर्षाच्या सुरुवातीला त्यांनी [[११ व्या कोअर (भारत)|११ व्या कोअर]]चा भाग म्हणून या डिव्हिजनला झाशीहून पंजाबमधील फिरोजपूरला हलवले. काही महिन्यांनंतर, त्यांना [[लेफ्टनंट जनरल (भारत)|लेफ्टनंट जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि ११ व्या कोअरचे GOC म्हणून नियुक्त करण्यात आले.{{sfn|Thorat|1985}} === GOC-in-C ईस्टर्न कमांड === थोरात यांनी १९५७ मध्ये पूर्व कमांडचा पदभार स्वीकारला. त्यावेळी पूर्व कमांडचे मुख्यालय लखनौ येथे होते. १९५९ मध्ये [[लाँगजू]] घटनेसारख्या घटनांनंतर सीमा संरक्षणाची जबाबदारी लष्कराकडे सोपवण्यात आली. त्यानुसार, थोरात यांनी कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि चिनी आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गरजांचे मूल्यमापन केले. ऑक्टोबर १९५९ मध्ये थोरात यांचा हा आराखडा जनरल थिम्मय्या यांच्याकडे पाठवण्यात आला, ज्यांनी तो संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांना दाखवला. मात्र मेनन यांनी हा अहवाल फेटाळून लावला.<ref>{{Cite web|last=Phadke|first=Ramesh|date=2012-10-31|title=The Two Myths of 1962 {{!}} Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses|url=https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831054223/https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|archive-date=2020-08-31|access-date=2021-01-25|website=idsa.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=V. K.|url=https://books.google.com/books?id=yoFjDwAAQBAJ&q=exercise+lal+qila+thorat&pg=PA142|title=Leadership in the Indian Army: Biographies of Twelve Soldiers|date=2005-03-04|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5280-566-2|location=|pages=142|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mahalingam|first=V|date=2016-04-13|title=Book review: 1962 The War That Wasn't|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/In-search-of-propriety/book-review-1962-the-war-that-wasnt/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=Times of India|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Verma|first=Shiv Kunal|url=https://books.google.com/books?id=6NDejwEACAAJ|title=1962: The War that Wasn't|date=2016|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-97-2|language=en}}</ref> १७ मार्च १९६० रोजी पूर्व कमांड मुख्यालयात लेफ्टनंट जनरल थोरात यांच्या मार्गदर्शनाखाली [[एक्सरसाइज लाल किला]] आयोजित करण्यात आली होती. पूर्व क्षेत्रातील गंभीर त्रुटी दाखवून देण्याचा हा दुसरा प्रयत्न होता. यामध्ये चीनकडून असलेल्या धोक्याचे आणि त्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी भारताला काय करणे आवश्यक आहे याचे सविस्तर तपशील दिले होते.<ref>{{Cite web|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=25 January 2016|others=The Citizen brings you extracts|title=1962:The War That Wasn't|url=https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/6617/1962The-War-That-Wasnt|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=The Citizen|language=en-US}}</ref> {{DEFAULTSORT:थोरात, एस.पी.पी.}} [[वर्ग:भारतीय सैन्यातील अधिकारी]] [[वर्ग:ब्रिटिश भारतीय सैन्य अधिकारी]] [[वर्ग:डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९०६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] s7wttajy9cgzuqpnbfs2eunb9sxfevz 2683078 2683075 2026-05-07T02:16:47Z संतोष गोरे 135680 /* दुसरे महायुद्ध */ 2683078 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> ==पूर्वजीवन== शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी [[कोल्हापूर संस्थान]], [[ब्रिटीश राज|ब्रिटीश भारत]] येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे]] आणि त्यानंतर [[रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट]] येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटीश भारतीय सैन्यात]] किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले. ==लष्करी कारकीर्द== ===सुरुवातीची कारकीर्द=== सँडहर्स्टमधून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सप्टेंबर १९२६ मध्ये थोरात यांची भारतीय सैन्याच्या 'अनअटॅच्ड' (Unattached) सूचीत नियुक्ती झाली.<ref>{{cite web |title=Page 5766 {{!}} Issue 33198, 3 September 1926 {{!}} London ... |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33198/page/5766 |website=The Gazette |access-date=30 January 2026}}</ref> केसीआयओ (KCIO) अधिकाऱ्यांना भारतीय युनिटमध्ये पाठवण्यापूर्वी ब्रिटीश रेजिमेंटमध्ये सेवा बजावणे आवश्यक असे. थोरात यांची नियुक्ती अहमदनगर येथे तैनात असलेल्या द मिडलसेक्स रेजिमेंटच्या दुसऱ्या बटालियनमध्ये करण्यात आली. एक वर्षाच्या या नियुक्तीनंतर, ऑक्टोबर १९२७ मध्ये, त्यांची नियुक्ती ३० ऑगस्ट १९२६ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह सेकंड लेफ्टनंट पदावर १४ वी पंजाब रेजिमेंट (१९ वी पंजाबी) च्या पहिल्या बटालियनमध्ये करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Page 2817 {{!}} Issue 33377, 20 April 1928 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33377/page/2817 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026 |language=en}}</ref> ती बटालियन [[वायव्य सरहद्द प्रांत]] (NWFP) मधील मनझई येथे होती.{{sfn|Thorat|1985}} १९२८ च्या सुरुवातीला ही बटालियन औरंगाबादला हलवण्यात आली आणि नोव्हेंबर १९२८ मध्ये थोरात यांना लेफ्टनंट पदावर बढती देण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33458/page/467 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> ऑक्टोबर १९३१ मध्ये थोरात यांची दिल्ली येथे १४ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या टेरिटोरियल बटालियनचे ॲडज्युटंट म्हणून नियुक्ती झाली. सुमारे तीन वर्षांनंतर ते आपल्या मूळ बटालियनमध्ये परतले आणि १९३५ मध्ये त्यांची युनिटचे क्वार्टरमास्टर म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर लवकरच, १९३५ च्या मोहमांड मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी ही बटालियन पेशावरला हलवण्यात आली. त्याच सुमारास, ऑगस्टमध्ये, त्यांना कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34204/page/6219 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतरची दोन वर्षे त्यांनी फिरोजपूर येथील ट्रेनिंग बटालियनचे कंपनी कमांडर म्हणून घालवली, त्यानंतर त्यांची १/१४ पंजाबचे ॲडज्युटंट म्हणून बनू (Bannu) येथे बदली झाली.{{sfn|Thorat|1985}} ===दुसरे महायुद्ध=== १९४० मध्ये थोरात यांची स्टाफ कॉलेज, क्वेटा येथे प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. पुढच्या वर्षी त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि त्यांची नियुक्ती लष्करी मुख्यालयातील 'स्टाफ ड्युटीज' संचालनालयात झाली. रेजिमेंटल ड्युटीवर नियुक्ती मिळवण्यास ते उत्सुक असल्याने त्यांची बदली [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानातील]] राजाराम रायफल्समध्ये करण्यात आली, जिथे त्यांनी एक वर्ष सेवा बजावली. ऑगस्ट १९४३ मध्ये त्यांना मेजर पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/36290/page/5497 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतर ते ४/१४ पंजाबमध्ये गेले, ज्यांनी ७ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ११४ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेडचा भाग म्हणून जपानी सैन्याला नागा हिल्स मधून हुसकावून लावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref name="Barua">{{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2003 |page=117 |isbn=978-0-27597-999-7 |url=https://books.google.com/books?id=-U8IUoC_tP0C&q=S+P+P+Thorat&pg=PA117}}</ref> थोरात यांनी ४/१४ पंजाबसोबत छोट्या कारवायांमध्ये भाग घेतला आणि [[कोहिमाची लढाई|कोहिमाच्या लढाईनंतर]] त्यांची नियुक्ती २० व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ९/१४ पंजाबचे सेकंड-इन-कमांड म्हणून झाली, जी [[इम्फाळ]] मैदानावर युद्धात गुंतली होती. ९/१४ पंजाबच्या कमांडिंग ऑफिसरला संग्रहणी नामक आजार झाल्यामुळे थोरात यांनी तात्पुरते बटालियनचे नेतृत्व सांभाळले.<ref name="Barua" /> बटालियनचे नेतृत्व करण्याची त्यांची ही पहिलीच वेळ असल्याने, त्यांनी आपल्या सैनिकांसोबत एका लांब पल्ल्याच्या 'रिकॉनिसन्स पेट्रोल'मध्ये (हेरगिरी गस्त) सहभाग घेतला, ज्याला त्यांच्या ब्रिगेड कमांडरने पसंती दिली नव्हती.<ref name="Barua" /> नोव्हेंबर १९४४ मध्ये, थोरात यांची नियुक्ती ५१ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेड अंतर्गत २ री पंजाब रेजिमेंट च्या दुसऱ्या बटालियनचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून करण्यात आली.<ref name="Barua" /> पूर्वीचे कमांडिंग ऑफिसर युद्धात मारले गेले होते आणि थोरात यांना [[आराकान]] मधील मौंगडौ (Maungdaw) येथे तातडीने पदभार स्वीकारायचा होता. ही ब्रिगेड "इंडियन ब्रिगेड" म्हणून ओळखली जाऊ लागली कारण इतर ब्रिटीश भारतीय लष्करी ब्रिगेडमध्ये २ भारतीय आणि १ ब्रिटीश बटालियन असायच्या, तर ५१ व्या ब्रिगेडमध्ये तिन्ही भारतीय बटालियन होत्या.<ref name="Barua" /> विशेष म्हणजे, ब्रिगेडमधील तिन्ही बटालियन्सचे कमांडिंग ऑफिसर्स भारतीय होते - [[के.एस. थिमय्या]] (८/१९ हैदराबाद), एल.पी. सेन (१६ बलुच), आणि थोरात. हे तिघे युद्धात तीव्र संघर्षात प्रत्यक्ष सहभागी झालेले मेजर पदाच्या वरचे मोजकेच भारतीय अधिकारी होते.<ref name="Barua" /> ====कानगॉची लढाई (Battle of Kangaw)==== जानेवारी १९४५ मध्ये २/२ पंजाबने [[टेकडी १७० ची लढाई|कानगॉच्या लढाईत]] भाग घेतला.<ref name="Barua" /> ५१ व्या ब्रिगेडला जपानच्या भक्कम तटबंदी असलेल्या फळीचा पाडाव करण्याचे काम सोपवण्यात आले होते आणि थोरात यांनी तोफखाना आणि हवाई दलाच्या मदतीने आपल्या बटालियनच्या हल्ल्याचे नियोजन केले.<ref name="Barua" /> तरीही, भातशेतीच्या चिखलातून जपानी सैन्याकडे कूच करताना बटालियनचे मोठे नुकसान झाले.<ref name="Barua" /> एका प्रसंगी थोरात स्वतः प्रत्यक्ष समोरासमोरील युद्धात गुंतले होते, ज्यामध्ये त्यांनी एका तरुण जपानी अधिकाऱ्याला ठार मारून त्याची तलवार हस्तगत केली.<ref name="Barua" /> सुरुवातीचा हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर, थोरात यांनी त्यांच्या बटालियनची आगेकूच मर्यादित ठेवली आणि टेकडीच्या अर्ध्या भागावर आपले स्थान भक्कम केले.<ref name="Barua" /> जपानी सैन्याची हल्ल्याखालील ठिकाण रिकामे करायचे आणि नंतर पुन्हा हल्ला करून ते परत मिळवायचे, जेणेकरून शत्रूचे जास्तीत जास्त नुकसान होईल, या युक्तीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.<ref name="Barua" /> जेव्हा जपानचा प्रतिहल्ला झाला, तेव्हा तो बटालियनच्या सज्ज संरक्षण फळीने आणि हवाई हल्ल्यांनी परतवून लावला.<ref name="Barua" /> त्यांच्या या नेतृत्व आणि शौर्याबद्दल थोरात यांना १५ नोव्हेंबर १९४५ रोजी [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]] (DSO) प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37349/supplement/5574 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=1 February 2026}}</ref> लढाईनंतर ५१ वी ब्रिगेड विश्रांतीसाठी आणि पुनर्रचनेसाठी भारतात परतली आणि २/२ पंजाब पोल्लाची येथे आली. भारतात काही काळ राहिल्यानंतर, [[ऑपरेशन झिपर]]चा भाग म्हणून ही बटालियन [[ब्रिटीश मलाया|मलाया]]ला जाणार होती. मात्र [[जपानने शरणागती]] पत्करल्यामुळे, हे आक्रमण सैन्य शांतता राखणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित झाले. आपली बटालियन कुआंतन येथे नेल्यानंतर थोरात यांची नियुक्ती [[२५ वी भारतीय पायदळ डिव्हिजन|२५ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजनचे]] असिस्टंट ॲडज्युटंट आणि क्वार्टरमास्टर जनरल म्हणून करण्यात आली.{{sfn|Thorat|1985}} १९४६ च्या सुरुवातीला २५ वी डिव्हिजन बरखास्त होण्यासाठी भारतात परतली. थोरात यांना [[कर्नल (भारत)|कर्नल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्लीतील लष्करी मुख्यालयात 'डेप्युटी डायरेक्टर पर्सोनेल सर्व्हिसेस' म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हा कार्यकाळ अल्प होता. त्याच वर्षाच्या शेवटी, त्यांची नियुक्ती 'नॅशनल वॉर अकॅडमी कमिटी'चे सचिव म्हणून [[ब्रिगेडियर (भारत)|ब्रिगेडियर]] रँकवर करण्यात आली; या पदावर बढती मिळवणारे ते सहावे भारतीय होते. समितीचे सचिव म्हणून त्यांच्या कार्यकाळातच पुण्याजवळील खडकवासला हे या अकादमीसाठी निश्चित करण्यात आले. 'नॅशनल वॉर अकॅडमी'चे पुढे [[राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी|नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी]] (NDA) असे नामकरण करण्यात आले आणि १९५४ मध्ये खडकवासला येथे हलवण्यापूर्वी १९४९ मध्ये देहरादून येथे तिची स्थापना झाली. १९४७ च्या सुरुवातीला थोरात यांची नियुक्ती रांची येथील १६१ ब्रिगेडचे कमांडर म्हणून झाली. {{sfn|Thorat|1985}} ===स्वातंत्र्योत्तर काळ=== [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीनंतर]], ऑगस्ट १९४७ मध्ये थोरात यांची नियुक्ती लाल किल्ल्यावरील नवीन लष्करी मुख्यालयात 'डायरेक्टर ऑफ स्टाफ ड्युटीज अँड वेपन्स अँड इक्विपमेंट' म्हणून करण्यात आली. या संचालनालयाला नव्याने स्थापन झालेल्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या अधिराज्याला]] शस्त्रे, दारूगोळा, वाहने आणि उपकरणे यांची वर्गवारी करून पाठवण्याचे काम करावे लागले. त्यांनी नोंदवले की, पाकिस्तानात पाठवली जाणारी हीच शस्त्रे आणि दारूगोळा त्यांनी [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात]] भारतीय सैन्याविरुद्ध वापरला.{{sfn|Thorat|1985}} ३१ जानेवारी १९४८ रोजी थोरात यांना [[मेजर जनरल (भारत)|मेजर जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्ली क्षेत्राचे 'जनरल ऑफिसर कमांडिंग' (GOC) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. GOC म्हणून त्यांनी ऑगस्ट १९४८ मध्ये पहिल्या स्वातंत्र्यदिन संचलनाचे नेतृत्व केले. पुढच्या महिन्यात त्यांची नियुक्ती पूर्व पंजाब क्षेत्राचे GOC म्हणून झाली. पंजाबमधील भारत-पाक सीमेवरील संरक्षण भक्कम करणे, निर्वासितांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्थलांतरितांच्या मालमत्तांचे वाटप करण्यात नागरी प्रशासनाला मदत करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती. त्यांच्या अंतर्गत चार ब्रिगेड आणि तीन सब-एरिया होते.{{sfn|Thorat|1985}} ===चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ=== मार्च १९५० मध्ये थोरात यांची नियुक्ती [[चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ (भारत)|चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ]] (CGS) म्हणून झाली. ही एक आश्चर्यकारक नियुक्ती होती कारण CGS हे लष्करी मुख्यालयातील ज्येष्ठ 'प्रिन्सिपल स्टाफ ऑफिसर' (PSO) पद होते आणि सहसा ते ज्येष्ठ लेफ्टनंट जनरलद्वारे भरले जात असे. थोरात हे ॲडज्युटंट जनरल, क्वार्टरमास्टर जनरल आणि मास्टर-जनरल ऑफ ऑर्डनन्स यांसारख्या इतर पीएसओंपेक्षा कनिष्ठ होते. जनरल स्टाफ शाखेचा भाग असलेले लष्करी प्रशिक्षण आणि सिग्नल्सचे संचालक (जे दोन्ही ब्रिटीश अधिकारी होते) स्वतः थोरात यांच्यापेक्षा ज्येष्ठ होते. त्यांच्या CGS कार्यकाळातच [[भारतीय संस्थानिक सैन्याचे]] भारतीय सैन्यात विलीनीकरण झाले.{{sfn|Thorat|1985}} ===कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया=== तीन वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, थोरात यांची नियुक्ती 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया' (CFI) चे जनरल ऑफिसर कमांडिंग म्हणून करण्यात आली. १९५३ च्या सुरुवातीला [[कोरिया युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर, [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रांनी]] भारताला कोरियामध्ये आपल्या वतीने शांतता मोहीम राबवण्याची विनंती केली होती. सीएफआय ही 'न्यूट्रल नेशन्स रिपॅट्रिएशन कमिशन'ची कार्यकारी संस्था असणार होती, ज्याचे प्रमुख लेफ्टनंट जनरल [[के. एस. थिम्मय्या]] होते. हे दल दोन्ही बाजूंच्या सर्व [[युद्धबंदी|युद्धकैद्यांचा]] ताबा घेणार होते. सीएफआयमध्ये चार बटालियन असलेली एक पायदळ ब्रिगेड, मध्यम मशीन गनची एक कंपनी आणि फिल्ड ॲम्ब्युलन्स तसेच फोर्स मुख्यालयाचा समावेश होता, ज्यामध्ये एकूण सुमारे ५००० सैनिक होते.{{sfn|Thorat|1985}} ऑगस्ट १९५३ मध्ये सीएफआयने कोरियाकडे कूच करण्यास सुरुवात केली, 'हिंदनगर' नावाचा तळ स्थापन केला आणि सप्टेंबरपर्यंत एकूण २७,००० युद्धकैद्यांचा ताबा घेतला. त्यानंतर लवकरच, २५ सप्टेंबर रोजी युद्धकैद्यांच्या सर्व छावण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने करण्यात आली. डी-३१ छावणीत थोरात यांच्या भाषणांनंतर, मेजर एच.एस. ग्रेवाल या चिनी दुभाष्याला जमावाने पकडले. सुधारित शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या कैद्यांच्या संख्येने प्रचंड जास्त असूनही, थोरात यांनी मेजर ग्रेवाल यांची सुटका करण्यासाठी स्वतः छावणीत प्रवेश केला. ते संतप्त कैद्यांशी बोलत असतानाच सीएफआयच्या सैनिकांनी छावणीला वेढा घातला आणि ते कैद्यांवर गोळीबार करणार होते. आपल्या सैनिकांना रोखत थोरात यांनी कैद्यांना मेजर ग्रेवाल यांना सोडण्यास प्रवृत्त केले. या घटनेसाठी थोरात यांना अशोक चक्र (वर्ग २) (ज्याचे नंतर [[कीर्ती चक्र]] असे नामकरण झाले) प्रदान करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=General Thorat's calmness saves situation |url=https://archive.pib.gov.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1953-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1953-09-26_240.pdf |website=archive.pib.gov.in |access-date=6 February 2026}}</ref> १९५४ च्या सुरुवातीला सीएफआयचे काम पूर्ण झाले आणि हे दल भारतात परतले. त्याच वर्षी मे महिन्यात थोरात यांनी सीएफआय बरखास्त केली आणि त्यांची नियुक्ती झाशी येथील [[५ वी पायदळ डिव्हिजन (भारत)|५ व्या पायदळ डिव्हिजन]]चे GOC म्हणून झाली. त्यांनी या डिव्हिजनच्या नेतृत्वाची विनंती केली होती कारण सीएफआयमधील बहुतेक युनिट्स याच डिव्हिजनचे होते. पुढच्या वर्षाच्या सुरुवातीला त्यांनी [[११ व्या कोअर (भारत)|११ व्या कोअर]]चा भाग म्हणून या डिव्हिजनला झाशीहून पंजाबमधील फिरोजपूरला हलवले. काही महिन्यांनंतर, त्यांना [[लेफ्टनंट जनरल (भारत)|लेफ्टनंट जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि ११ व्या कोअरचे GOC म्हणून नियुक्त करण्यात आले.{{sfn|Thorat|1985}} === GOC-in-C ईस्टर्न कमांड === थोरात यांनी १९५७ मध्ये पूर्व कमांडचा पदभार स्वीकारला. त्यावेळी पूर्व कमांडचे मुख्यालय लखनौ येथे होते. १९५९ मध्ये [[लाँगजू]] घटनेसारख्या घटनांनंतर सीमा संरक्षणाची जबाबदारी लष्कराकडे सोपवण्यात आली. त्यानुसार, थोरात यांनी कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि चिनी आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गरजांचे मूल्यमापन केले. ऑक्टोबर १९५९ मध्ये थोरात यांचा हा आराखडा जनरल थिम्मय्या यांच्याकडे पाठवण्यात आला, ज्यांनी तो संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांना दाखवला. मात्र मेनन यांनी हा अहवाल फेटाळून लावला.<ref>{{Cite web|last=Phadke|first=Ramesh|date=2012-10-31|title=The Two Myths of 1962 {{!}} Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses|url=https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831054223/https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|archive-date=2020-08-31|access-date=2021-01-25|website=idsa.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=V. K.|url=https://books.google.com/books?id=yoFjDwAAQBAJ&q=exercise+lal+qila+thorat&pg=PA142|title=Leadership in the Indian Army: Biographies of Twelve Soldiers|date=2005-03-04|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5280-566-2|location=|pages=142|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mahalingam|first=V|date=2016-04-13|title=Book review: 1962 The War That Wasn't|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/In-search-of-propriety/book-review-1962-the-war-that-wasnt/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=Times of India|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Verma|first=Shiv Kunal|url=https://books.google.com/books?id=6NDejwEACAAJ|title=1962: The War that Wasn't|date=2016|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-97-2|language=en}}</ref> १७ मार्च १९६० रोजी पूर्व कमांड मुख्यालयात लेफ्टनंट जनरल थोरात यांच्या मार्गदर्शनाखाली [[एक्सरसाइज लाल किला]] आयोजित करण्यात आली होती. पूर्व क्षेत्रातील गंभीर त्रुटी दाखवून देण्याचा हा दुसरा प्रयत्न होता. यामध्ये चीनकडून असलेल्या धोक्याचे आणि त्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी भारताला काय करणे आवश्यक आहे याचे सविस्तर तपशील दिले होते.<ref>{{Cite web|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=25 January 2016|others=The Citizen brings you extracts|title=1962:The War That Wasn't|url=https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/6617/1962The-War-That-Wasnt|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=The Citizen|language=en-US}}</ref> {{DEFAULTSORT:थोरात, एस.पी.पी.}} [[वर्ग:भारतीय सैन्यातील अधिकारी]] [[वर्ग:ब्रिटिश भारतीय सैन्य अधिकारी]] [[वर्ग:डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९०६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] bzg3nxkg9ijyrec37zbnw4x68obu7f9 2683079 2683078 2026-05-07T02:19:15Z संतोष गोरे 135680 2683079 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> ==पूर्वजीवन== शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी [[कोल्हापूर संस्थान]], [[ब्रिटीश राज|ब्रिटीश भारत]] येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे]] आणि त्यानंतर [[रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट]] येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटीश भारतीय सैन्यात]] किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले. ==लष्करी कारकीर्द== ===सुरुवातीची कारकीर्द=== सँडहर्स्टमधून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सप्टेंबर १९२६ मध्ये थोरात यांची भारतीय सैन्याच्या 'अनअटॅच्ड' (Unattached) सूचीत नियुक्ती झाली.<ref>{{cite web |title=Page 5766 {{!}} Issue 33198, 3 September 1926 {{!}} London ... |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33198/page/5766 |website=The Gazette |access-date=30 January 2026}}</ref> केसीआयओ (KCIO) अधिकाऱ्यांना भारतीय युनिटमध्ये पाठवण्यापूर्वी ब्रिटीश रेजिमेंटमध्ये सेवा बजावणे आवश्यक असे. थोरात यांची नियुक्ती अहमदनगर येथे तैनात असलेल्या द मिडलसेक्स रेजिमेंटच्या दुसऱ्या बटालियनमध्ये करण्यात आली. एक वर्षाच्या या नियुक्तीनंतर, ऑक्टोबर १९२७ मध्ये, त्यांची नियुक्ती ३० ऑगस्ट १९२६ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह सेकंड लेफ्टनंट पदावर १४ वी पंजाब रेजिमेंट (१९ वी पंजाबी) च्या पहिल्या बटालियनमध्ये करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Page 2817 {{!}} Issue 33377, 20 April 1928 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33377/page/2817 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026 |language=en}}</ref> ती बटालियन [[वायव्य सरहद्द प्रांत]] (NWFP) मधील मनझई येथे होती.{{sfn|Thorat|1985}} १९२८ च्या सुरुवातीला ही बटालियन औरंगाबादला हलवण्यात आली आणि नोव्हेंबर १९२८ मध्ये थोरात यांना लेफ्टनंट पदावर बढती देण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33458/page/467 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> ऑक्टोबर १९३१ मध्ये थोरात यांची दिल्ली येथे १४ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या टेरिटोरियल बटालियनचे ॲडज्युटंट म्हणून नियुक्ती झाली. सुमारे तीन वर्षांनंतर ते आपल्या मूळ बटालियनमध्ये परतले आणि १९३५ मध्ये त्यांची युनिटचे क्वार्टरमास्टर म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर लवकरच, १९३५ च्या मोहमांड मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी ही बटालियन पेशावरला हलवण्यात आली. त्याच सुमारास, ऑगस्टमध्ये, त्यांना कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34204/page/6219 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतरची दोन वर्षे त्यांनी फिरोजपूर येथील ट्रेनिंग बटालियनचे कंपनी कमांडर म्हणून घालवली, त्यानंतर त्यांची १/१४ पंजाबचे ॲडज्युटंट म्हणून बनू (Bannu) येथे बदली झाली.{{sfn|Thorat|1985}} ===दुसरे महायुद्ध=== १९४० मध्ये थोरात यांची स्टाफ कॉलेज, क्वेटा येथे प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. पुढच्या वर्षी त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि त्यांची नियुक्ती लष्करी मुख्यालयातील 'स्टाफ ड्युटीज' संचालनालयात झाली. रेजिमेंटल ड्युटीवर नियुक्ती मिळवण्यास ते उत्सुक असल्याने त्यांची बदली [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानातील]] राजाराम रायफल्समध्ये करण्यात आली, जिथे त्यांनी एक वर्ष सेवा बजावली. ऑगस्ट १९४३ मध्ये त्यांना मेजर पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/36290/page/5497 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतर ते ४/१४ पंजाबमध्ये गेले, ज्यांनी ७ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ११४ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेडचा भाग म्हणून जपानी सैन्याला नागा हिल्स मधून हुसकावून लावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref name="Barua">{{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2003 |page=117 |isbn=978-0-27597-999-7 |url=https://books.google.com/books?id=-U8IUoC_tP0C&q=S+P+P+Thorat&pg=PA117}}</ref> थोरात यांनी ४/१४ पंजाबसोबत छोट्या कारवायांमध्ये भाग घेतला आणि [[कोहिमाची लढाई|कोहिमाच्या लढाईनंतर]] त्यांची नियुक्ती २० व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ९/१४ पंजाबचे सेकंड-इन-कमांड म्हणून झाली, जी [[इम्फाळ]] मैदानावर युद्धात गुंतली होती. ९/१४ पंजाबच्या कमांडिंग ऑफिसरला संग्रहणी नामक आजार झाल्यामुळे थोरात यांनी तात्पुरते बटालियनचे नेतृत्व सांभाळले.<ref name="Barua" /> बटालियनचे नेतृत्व करण्याची त्यांची ही पहिलीच वेळ असल्याने, त्यांनी आपल्या सैनिकांसोबत एका लांब पल्ल्याच्या 'रिकॉनिसन्स पेट्रोल'मध्ये (हेरगिरी गस्त) सहभाग घेतला, ज्याला त्यांच्या ब्रिगेड कमांडरने पसंती दिली नव्हती.<ref name="Barua" /> नोव्हेंबर १९४४ मध्ये, थोरात यांची नियुक्ती ५१ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेड अंतर्गत २ री पंजाब रेजिमेंट च्या दुसऱ्या बटालियनचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून करण्यात आली.<ref name="Barua" /> पूर्वीचे कमांडिंग ऑफिसर युद्धात मारले गेले होते आणि थोरात यांना [[आराकान]] मधील मौंगडौ (Maungdaw) येथे तातडीने पदभार स्वीकारायचा होता. ही ब्रिगेड "इंडियन ब्रिगेड" म्हणून ओळखली जाऊ लागली कारण इतर ब्रिटीश भारतीय लष्करी ब्रिगेडमध्ये २ भारतीय आणि १ ब्रिटीश बटालियन असायच्या, तर ५१ व्या ब्रिगेडमध्ये तिन्ही भारतीय बटालियन होत्या.<ref name="Barua" /> विशेष म्हणजे, ब्रिगेडमधील तिन्ही बटालियन्सचे कमांडिंग ऑफिसर्स भारतीय होते - [[के.एस. थिमय्या]] (८/१९ हैदराबाद), एल.पी. सेन (१६ बलुच), आणि थोरात. हे तिघे युद्धात तीव्र संघर्षात प्रत्यक्ष सहभागी झालेले मेजर पदाच्या वरचे मोजकेच भारतीय अधिकारी होते.<ref name="Barua" /> ====कानगॉची लढाई (Battle of Kangaw)==== जानेवारी १९४५ मध्ये २/२ पंजाबने कानगॉच्या लढाईत भाग घेतला.<ref name="Barua" /> ५१ व्या ब्रिगेडला जपानच्या भक्कम तटबंदी असलेल्या फळीचा पाडाव करण्याचे काम सोपवण्यात आले होते आणि थोरात यांनी तोफखाना आणि हवाई दलाच्या मदतीने आपल्या बटालियनच्या हल्ल्याचे नियोजन केले.<ref name="Barua" /> तरीही, भातशेतीच्या चिखलातून जपानी सैन्याकडे कूच करताना बटालियनचे मोठे नुकसान झाले.<ref name="Barua" /> एका प्रसंगी थोरात स्वतः प्रत्यक्ष समोरासमोरील युद्धात गुंतले होते, ज्यामध्ये त्यांनी एका तरुण जपानी अधिकाऱ्याला ठार मारून त्याची तलवार हस्तगत केली.<ref name="Barua" /> सुरुवातीचा हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर, थोरात यांनी त्यांच्या बटालियनची आगेकूच मर्यादित ठेवली आणि टेकडीच्या अर्ध्या भागावर आपले स्थान भक्कम केले.<ref name="Barua" /> जपानी सैन्याची हल्ल्याखालील ठिकाण रिकामे करायचे आणि नंतर पुन्हा हल्ला करून ते परत मिळवायचे, जेणेकरून शत्रूचे जास्तीत जास्त नुकसान होईल, या युक्तीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.<ref name="Barua" /> जेव्हा जपानचा प्रतिहल्ला झाला, तेव्हा तो बटालियनच्या सज्ज संरक्षण फळीने आणि हवाई हल्ल्यांनी परतवून लावला.<ref name="Barua" /> त्यांच्या या नेतृत्व आणि शौर्याबद्दल थोरात यांना १५ नोव्हेंबर १९४५ रोजी डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर (DSO) प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37349/supplement/5574 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=1 February 2026}}</ref> लढाईनंतर ५१ वी ब्रिगेड विश्रांतीसाठी आणि पुनर्रचनेसाठी भारतात परतली आणि २/२ पंजाब पोल्लाची येथे आली. भारतात काही काळ राहिल्यानंतर, ऑपरेशन झिपरचा भाग म्हणून ही बटालियन ब्रिटीश मलायाला जाणार होती. मात्र जपानने शरणागती पत्करल्यामुळे, हे आक्रमण सैन्य शांतता राखणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित झाले. आपली बटालियन कुआंतन येथे नेल्यानंतर थोरात यांची नियुक्ती [[२५वी पायदळ डिव्हिजन|२५ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजनचे]] असिस्टंट ॲडज्युटंट आणि क्वार्टरमास्टर जनरल म्हणून करण्यात आली.{{sfn|Thorat|1985}} १९४६ च्या सुरुवातीला २५ वी डिव्हिजन बरखास्त होण्यासाठी भारतात परतली. थोरात यांना कर्नल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्लीतील लष्करी मुख्यालयात 'डेप्युटी डायरेक्टर पर्सोनेल सर्व्हिसेस' म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हा कार्यकाळ अल्प होता. त्याच वर्षाच्या शेवटी, त्यांची नियुक्ती 'नॅशनल वॉर अकॅडमी कमिटी'चे सचिव म्हणून ब्रिगेडियर रँकवर करण्यात आली; या पदावर बढती मिळवणारे ते सहावे भारतीय होते. समितीचे सचिव म्हणून त्यांच्या कार्यकाळातच पुण्याजवळील खडकवासला हे या अकादमीसाठी निश्चित करण्यात आले. 'नॅशनल वॉर अकॅडमी'चे पुढे [[राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी|नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी]] (NDA) असे नामकरण करण्यात आले आणि १९५४ मध्ये खडकवासला येथे हलवण्यापूर्वी १९४९ मध्ये देहरादून येथे तिची स्थापना झाली. १९४७ च्या सुरुवातीला थोरात यांची नियुक्ती रांची येथील १६१ ब्रिगेडचे कमांडर म्हणून झाली. {{sfn|Thorat|1985}} ===स्वातंत्र्योत्तर काळ=== [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीनंतर]], ऑगस्ट १९४७ मध्ये थोरात यांची नियुक्ती लाल किल्ल्यावरील नवीन लष्करी मुख्यालयात 'डायरेक्टर ऑफ स्टाफ ड्युटीज अँड वेपन्स अँड इक्विपमेंट' म्हणून करण्यात आली. या संचालनालयाला नव्याने स्थापन झालेल्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या अधिराज्याला]] शस्त्रे, दारूगोळा, वाहने आणि उपकरणे यांची वर्गवारी करून पाठवण्याचे काम करावे लागले. त्यांनी नोंदवले की, पाकिस्तानात पाठवली जाणारी हीच शस्त्रे आणि दारूगोळा त्यांनी [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात]] भारतीय सैन्याविरुद्ध वापरला.{{sfn|Thorat|1985}} ३१ जानेवारी १९४८ रोजी थोरात यांना [[मेजर जनरल (भारत)|मेजर जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्ली क्षेत्राचे 'जनरल ऑफिसर कमांडिंग' (GOC) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. GOC म्हणून त्यांनी ऑगस्ट १९४८ मध्ये पहिल्या स्वातंत्र्यदिन संचलनाचे नेतृत्व केले. पुढच्या महिन्यात त्यांची नियुक्ती पूर्व पंजाब क्षेत्राचे GOC म्हणून झाली. पंजाबमधील भारत-पाक सीमेवरील संरक्षण भक्कम करणे, निर्वासितांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्थलांतरितांच्या मालमत्तांचे वाटप करण्यात नागरी प्रशासनाला मदत करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती. त्यांच्या अंतर्गत चार ब्रिगेड आणि तीन सब-एरिया होते.{{sfn|Thorat|1985}} ===चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ=== मार्च १९५० मध्ये थोरात यांची नियुक्ती [[चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ (भारत)|चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ]] (CGS) म्हणून झाली. ही एक आश्चर्यकारक नियुक्ती होती कारण CGS हे लष्करी मुख्यालयातील ज्येष्ठ 'प्रिन्सिपल स्टाफ ऑफिसर' (PSO) पद होते आणि सहसा ते ज्येष्ठ लेफ्टनंट जनरलद्वारे भरले जात असे. थोरात हे ॲडज्युटंट जनरल, क्वार्टरमास्टर जनरल आणि मास्टर-जनरल ऑफ ऑर्डनन्स यांसारख्या इतर पीएसओंपेक्षा कनिष्ठ होते. जनरल स्टाफ शाखेचा भाग असलेले लष्करी प्रशिक्षण आणि सिग्नल्सचे संचालक (जे दोन्ही ब्रिटीश अधिकारी होते) स्वतः थोरात यांच्यापेक्षा ज्येष्ठ होते. त्यांच्या CGS कार्यकाळातच [[भारतीय संस्थानिक सैन्याचे]] भारतीय सैन्यात विलीनीकरण झाले.{{sfn|Thorat|1985}} ===कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया=== तीन वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, थोरात यांची नियुक्ती 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया' (CFI) चे जनरल ऑफिसर कमांडिंग म्हणून करण्यात आली. १९५३ च्या सुरुवातीला [[कोरिया युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर, [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रांनी]] भारताला कोरियामध्ये आपल्या वतीने शांतता मोहीम राबवण्याची विनंती केली होती. सीएफआय ही 'न्यूट्रल नेशन्स रिपॅट्रिएशन कमिशन'ची कार्यकारी संस्था असणार होती, ज्याचे प्रमुख लेफ्टनंट जनरल [[के. एस. थिम्मय्या]] होते. हे दल दोन्ही बाजूंच्या सर्व [[युद्धबंदी|युद्धकैद्यांचा]] ताबा घेणार होते. सीएफआयमध्ये चार बटालियन असलेली एक पायदळ ब्रिगेड, मध्यम मशीन गनची एक कंपनी आणि फिल्ड ॲम्ब्युलन्स तसेच फोर्स मुख्यालयाचा समावेश होता, ज्यामध्ये एकूण सुमारे ५००० सैनिक होते.{{sfn|Thorat|1985}} ऑगस्ट १९५३ मध्ये सीएफआयने कोरियाकडे कूच करण्यास सुरुवात केली, 'हिंदनगर' नावाचा तळ स्थापन केला आणि सप्टेंबरपर्यंत एकूण २७,००० युद्धकैद्यांचा ताबा घेतला. त्यानंतर लवकरच, २५ सप्टेंबर रोजी युद्धकैद्यांच्या सर्व छावण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने करण्यात आली. डी-३१ छावणीत थोरात यांच्या भाषणांनंतर, मेजर एच.एस. ग्रेवाल या चिनी दुभाष्याला जमावाने पकडले. सुधारित शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या कैद्यांच्या संख्येने प्रचंड जास्त असूनही, थोरात यांनी मेजर ग्रेवाल यांची सुटका करण्यासाठी स्वतः छावणीत प्रवेश केला. ते संतप्त कैद्यांशी बोलत असतानाच सीएफआयच्या सैनिकांनी छावणीला वेढा घातला आणि ते कैद्यांवर गोळीबार करणार होते. आपल्या सैनिकांना रोखत थोरात यांनी कैद्यांना मेजर ग्रेवाल यांना सोडण्यास प्रवृत्त केले. या घटनेसाठी थोरात यांना अशोक चक्र (वर्ग २) (ज्याचे नंतर [[कीर्ती चक्र]] असे नामकरण झाले) प्रदान करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=General Thorat's calmness saves situation |url=https://archive.pib.gov.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1953-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1953-09-26_240.pdf |website=archive.pib.gov.in |access-date=6 February 2026}}</ref> १९५४ च्या सुरुवातीला सीएफआयचे काम पूर्ण झाले आणि हे दल भारतात परतले. त्याच वर्षी मे महिन्यात थोरात यांनी सीएफआय बरखास्त केली आणि त्यांची नियुक्ती झाशी येथील [[५ वी पायदळ डिव्हिजन (भारत)|५ व्या पायदळ डिव्हिजन]]चे GOC म्हणून झाली. त्यांनी या डिव्हिजनच्या नेतृत्वाची विनंती केली होती कारण सीएफआयमधील बहुतेक युनिट्स याच डिव्हिजनचे होते. पुढच्या वर्षाच्या सुरुवातीला त्यांनी [[११ व्या कोअर (भारत)|११ व्या कोअर]]चा भाग म्हणून या डिव्हिजनला झाशीहून पंजाबमधील फिरोजपूरला हलवले. काही महिन्यांनंतर, त्यांना [[लेफ्टनंट जनरल (भारत)|लेफ्टनंट जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि ११ व्या कोअरचे GOC म्हणून नियुक्त करण्यात आले.{{sfn|Thorat|1985}} === GOC-in-C ईस्टर्न कमांड === थोरात यांनी १९५७ मध्ये पूर्व कमांडचा पदभार स्वीकारला. त्यावेळी पूर्व कमांडचे मुख्यालय लखनौ येथे होते. १९५९ मध्ये [[लाँगजू]] घटनेसारख्या घटनांनंतर सीमा संरक्षणाची जबाबदारी लष्कराकडे सोपवण्यात आली. त्यानुसार, थोरात यांनी कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि चिनी आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गरजांचे मूल्यमापन केले. ऑक्टोबर १९५९ मध्ये थोरात यांचा हा आराखडा जनरल थिम्मय्या यांच्याकडे पाठवण्यात आला, ज्यांनी तो संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांना दाखवला. मात्र मेनन यांनी हा अहवाल फेटाळून लावला.<ref>{{Cite web|last=Phadke|first=Ramesh|date=2012-10-31|title=The Two Myths of 1962 {{!}} Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses|url=https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831054223/https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|archive-date=2020-08-31|access-date=2021-01-25|website=idsa.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=V. K.|url=https://books.google.com/books?id=yoFjDwAAQBAJ&q=exercise+lal+qila+thorat&pg=PA142|title=Leadership in the Indian Army: Biographies of Twelve Soldiers|date=2005-03-04|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5280-566-2|location=|pages=142|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mahalingam|first=V|date=2016-04-13|title=Book review: 1962 The War That Wasn't|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/In-search-of-propriety/book-review-1962-the-war-that-wasnt/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=Times of India|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Verma|first=Shiv Kunal|url=https://books.google.com/books?id=6NDejwEACAAJ|title=1962: The War that Wasn't|date=2016|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-97-2|language=en}}</ref> १७ मार्च १९६० रोजी पूर्व कमांड मुख्यालयात लेफ्टनंट जनरल थोरात यांच्या मार्गदर्शनाखाली [[एक्सरसाइज लाल किला]] आयोजित करण्यात आली होती. पूर्व क्षेत्रातील गंभीर त्रुटी दाखवून देण्याचा हा दुसरा प्रयत्न होता. यामध्ये चीनकडून असलेल्या धोक्याचे आणि त्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी भारताला काय करणे आवश्यक आहे याचे सविस्तर तपशील दिले होते.<ref>{{Cite web|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=25 January 2016|others=The Citizen brings you extracts|title=1962:The War That Wasn't|url=https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/6617/1962The-War-That-Wasnt|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=The Citizen|language=en-US}}</ref> {{DEFAULTSORT:थोरात, एस.पी.पी.}} [[वर्ग:भारतीय सैन्यातील अधिकारी]] [[वर्ग:ब्रिटिश भारतीय सैन्य अधिकारी]] [[वर्ग:डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९०६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] pm12903mu15wuxo0g2ouplw03sr9tec 2683080 2683079 2026-05-07T02:19:45Z संतोष गोरे 135680 /* स्वातंत्र्योत्तर काळ */ 2683080 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> ==पूर्वजीवन== शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी [[कोल्हापूर संस्थान]], [[ब्रिटीश राज|ब्रिटीश भारत]] येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे]] आणि त्यानंतर [[रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट]] येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटीश भारतीय सैन्यात]] किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले. ==लष्करी कारकीर्द== ===सुरुवातीची कारकीर्द=== सँडहर्स्टमधून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सप्टेंबर १९२६ मध्ये थोरात यांची भारतीय सैन्याच्या 'अनअटॅच्ड' (Unattached) सूचीत नियुक्ती झाली.<ref>{{cite web |title=Page 5766 {{!}} Issue 33198, 3 September 1926 {{!}} London ... |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33198/page/5766 |website=The Gazette |access-date=30 January 2026}}</ref> केसीआयओ (KCIO) अधिकाऱ्यांना भारतीय युनिटमध्ये पाठवण्यापूर्वी ब्रिटीश रेजिमेंटमध्ये सेवा बजावणे आवश्यक असे. थोरात यांची नियुक्ती अहमदनगर येथे तैनात असलेल्या द मिडलसेक्स रेजिमेंटच्या दुसऱ्या बटालियनमध्ये करण्यात आली. एक वर्षाच्या या नियुक्तीनंतर, ऑक्टोबर १९२७ मध्ये, त्यांची नियुक्ती ३० ऑगस्ट १९२६ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह सेकंड लेफ्टनंट पदावर १४ वी पंजाब रेजिमेंट (१९ वी पंजाबी) च्या पहिल्या बटालियनमध्ये करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Page 2817 {{!}} Issue 33377, 20 April 1928 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33377/page/2817 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026 |language=en}}</ref> ती बटालियन [[वायव्य सरहद्द प्रांत]] (NWFP) मधील मनझई येथे होती.{{sfn|Thorat|1985}} १९२८ च्या सुरुवातीला ही बटालियन औरंगाबादला हलवण्यात आली आणि नोव्हेंबर १९२८ मध्ये थोरात यांना लेफ्टनंट पदावर बढती देण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33458/page/467 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> ऑक्टोबर १९३१ मध्ये थोरात यांची दिल्ली येथे १४ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या टेरिटोरियल बटालियनचे ॲडज्युटंट म्हणून नियुक्ती झाली. सुमारे तीन वर्षांनंतर ते आपल्या मूळ बटालियनमध्ये परतले आणि १९३५ मध्ये त्यांची युनिटचे क्वार्टरमास्टर म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर लवकरच, १९३५ च्या मोहमांड मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी ही बटालियन पेशावरला हलवण्यात आली. त्याच सुमारास, ऑगस्टमध्ये, त्यांना कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34204/page/6219 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतरची दोन वर्षे त्यांनी फिरोजपूर येथील ट्रेनिंग बटालियनचे कंपनी कमांडर म्हणून घालवली, त्यानंतर त्यांची १/१४ पंजाबचे ॲडज्युटंट म्हणून बनू (Bannu) येथे बदली झाली.{{sfn|Thorat|1985}} ===दुसरे महायुद्ध=== १९४० मध्ये थोरात यांची स्टाफ कॉलेज, क्वेटा येथे प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. पुढच्या वर्षी त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि त्यांची नियुक्ती लष्करी मुख्यालयातील 'स्टाफ ड्युटीज' संचालनालयात झाली. रेजिमेंटल ड्युटीवर नियुक्ती मिळवण्यास ते उत्सुक असल्याने त्यांची बदली [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानातील]] राजाराम रायफल्समध्ये करण्यात आली, जिथे त्यांनी एक वर्ष सेवा बजावली. ऑगस्ट १९४३ मध्ये त्यांना मेजर पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/36290/page/5497 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतर ते ४/१४ पंजाबमध्ये गेले, ज्यांनी ७ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ११४ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेडचा भाग म्हणून जपानी सैन्याला नागा हिल्स मधून हुसकावून लावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref name="Barua">{{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2003 |page=117 |isbn=978-0-27597-999-7 |url=https://books.google.com/books?id=-U8IUoC_tP0C&q=S+P+P+Thorat&pg=PA117}}</ref> थोरात यांनी ४/१४ पंजाबसोबत छोट्या कारवायांमध्ये भाग घेतला आणि [[कोहिमाची लढाई|कोहिमाच्या लढाईनंतर]] त्यांची नियुक्ती २० व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ९/१४ पंजाबचे सेकंड-इन-कमांड म्हणून झाली, जी [[इम्फाळ]] मैदानावर युद्धात गुंतली होती. ९/१४ पंजाबच्या कमांडिंग ऑफिसरला संग्रहणी नामक आजार झाल्यामुळे थोरात यांनी तात्पुरते बटालियनचे नेतृत्व सांभाळले.<ref name="Barua" /> बटालियनचे नेतृत्व करण्याची त्यांची ही पहिलीच वेळ असल्याने, त्यांनी आपल्या सैनिकांसोबत एका लांब पल्ल्याच्या 'रिकॉनिसन्स पेट्रोल'मध्ये (हेरगिरी गस्त) सहभाग घेतला, ज्याला त्यांच्या ब्रिगेड कमांडरने पसंती दिली नव्हती.<ref name="Barua" /> नोव्हेंबर १९४४ मध्ये, थोरात यांची नियुक्ती ५१ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेड अंतर्गत २ री पंजाब रेजिमेंट च्या दुसऱ्या बटालियनचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून करण्यात आली.<ref name="Barua" /> पूर्वीचे कमांडिंग ऑफिसर युद्धात मारले गेले होते आणि थोरात यांना [[आराकान]] मधील मौंगडौ (Maungdaw) येथे तातडीने पदभार स्वीकारायचा होता. ही ब्रिगेड "इंडियन ब्रिगेड" म्हणून ओळखली जाऊ लागली कारण इतर ब्रिटीश भारतीय लष्करी ब्रिगेडमध्ये २ भारतीय आणि १ ब्रिटीश बटालियन असायच्या, तर ५१ व्या ब्रिगेडमध्ये तिन्ही भारतीय बटालियन होत्या.<ref name="Barua" /> विशेष म्हणजे, ब्रिगेडमधील तिन्ही बटालियन्सचे कमांडिंग ऑफिसर्स भारतीय होते - [[के.एस. थिमय्या]] (८/१९ हैदराबाद), एल.पी. सेन (१६ बलुच), आणि थोरात. हे तिघे युद्धात तीव्र संघर्षात प्रत्यक्ष सहभागी झालेले मेजर पदाच्या वरचे मोजकेच भारतीय अधिकारी होते.<ref name="Barua" /> ====कानगॉची लढाई (Battle of Kangaw)==== जानेवारी १९४५ मध्ये २/२ पंजाबने कानगॉच्या लढाईत भाग घेतला.<ref name="Barua" /> ५१ व्या ब्रिगेडला जपानच्या भक्कम तटबंदी असलेल्या फळीचा पाडाव करण्याचे काम सोपवण्यात आले होते आणि थोरात यांनी तोफखाना आणि हवाई दलाच्या मदतीने आपल्या बटालियनच्या हल्ल्याचे नियोजन केले.<ref name="Barua" /> तरीही, भातशेतीच्या चिखलातून जपानी सैन्याकडे कूच करताना बटालियनचे मोठे नुकसान झाले.<ref name="Barua" /> एका प्रसंगी थोरात स्वतः प्रत्यक्ष समोरासमोरील युद्धात गुंतले होते, ज्यामध्ये त्यांनी एका तरुण जपानी अधिकाऱ्याला ठार मारून त्याची तलवार हस्तगत केली.<ref name="Barua" /> सुरुवातीचा हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर, थोरात यांनी त्यांच्या बटालियनची आगेकूच मर्यादित ठेवली आणि टेकडीच्या अर्ध्या भागावर आपले स्थान भक्कम केले.<ref name="Barua" /> जपानी सैन्याची हल्ल्याखालील ठिकाण रिकामे करायचे आणि नंतर पुन्हा हल्ला करून ते परत मिळवायचे, जेणेकरून शत्रूचे जास्तीत जास्त नुकसान होईल, या युक्तीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.<ref name="Barua" /> जेव्हा जपानचा प्रतिहल्ला झाला, तेव्हा तो बटालियनच्या सज्ज संरक्षण फळीने आणि हवाई हल्ल्यांनी परतवून लावला.<ref name="Barua" /> त्यांच्या या नेतृत्व आणि शौर्याबद्दल थोरात यांना १५ नोव्हेंबर १९४५ रोजी डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर (DSO) प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37349/supplement/5574 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=1 February 2026}}</ref> लढाईनंतर ५१ वी ब्रिगेड विश्रांतीसाठी आणि पुनर्रचनेसाठी भारतात परतली आणि २/२ पंजाब पोल्लाची येथे आली. भारतात काही काळ राहिल्यानंतर, ऑपरेशन झिपरचा भाग म्हणून ही बटालियन ब्रिटीश मलायाला जाणार होती. मात्र जपानने शरणागती पत्करल्यामुळे, हे आक्रमण सैन्य शांतता राखणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित झाले. आपली बटालियन कुआंतन येथे नेल्यानंतर थोरात यांची नियुक्ती [[२५वी पायदळ डिव्हिजन|२५ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजनचे]] असिस्टंट ॲडज्युटंट आणि क्वार्टरमास्टर जनरल म्हणून करण्यात आली.{{sfn|Thorat|1985}} १९४६ च्या सुरुवातीला २५ वी डिव्हिजन बरखास्त होण्यासाठी भारतात परतली. थोरात यांना कर्नल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्लीतील लष्करी मुख्यालयात 'डेप्युटी डायरेक्टर पर्सोनेल सर्व्हिसेस' म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हा कार्यकाळ अल्प होता. त्याच वर्षाच्या शेवटी, त्यांची नियुक्ती 'नॅशनल वॉर अकॅडमी कमिटी'चे सचिव म्हणून ब्रिगेडियर रँकवर करण्यात आली; या पदावर बढती मिळवणारे ते सहावे भारतीय होते. समितीचे सचिव म्हणून त्यांच्या कार्यकाळातच पुण्याजवळील खडकवासला हे या अकादमीसाठी निश्चित करण्यात आले. 'नॅशनल वॉर अकॅडमी'चे पुढे [[राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी|नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी]] (NDA) असे नामकरण करण्यात आले आणि १९५४ मध्ये खडकवासला येथे हलवण्यापूर्वी १९४९ मध्ये देहरादून येथे तिची स्थापना झाली. १९४७ च्या सुरुवातीला थोरात यांची नियुक्ती रांची येथील १६१ ब्रिगेडचे कमांडर म्हणून झाली. {{sfn|Thorat|1985}} ===स्वातंत्र्योत्तर काळ=== [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीनंतर]], ऑगस्ट १९४७ मध्ये थोरात यांची नियुक्ती लाल किल्ल्यावरील नवीन लष्करी मुख्यालयात 'डायरेक्टर ऑफ स्टाफ ड्युटीज अँड वेपन्स अँड इक्विपमेंट' म्हणून करण्यात आली. या संचालनालयाला नव्याने स्थापन झालेल्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या अधिराज्याला]] शस्त्रे, दारूगोळा, वाहने आणि उपकरणे यांची वर्गवारी करून पाठवण्याचे काम करावे लागले. त्यांनी नोंदवले की, पाकिस्तानात पाठवली जाणारी हीच शस्त्रे आणि दारूगोळा त्यांनी [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात]] भारतीय सैन्याविरुद्ध वापरला.{{sfn|Thorat|1985}} ३१ जानेवारी १९४८ रोजी थोरात यांना मेजर जनरल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्ली क्षेत्राचे 'जनरल ऑफिसर कमांडिंग' (GOC) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. GOC म्हणून त्यांनी ऑगस्ट १९४८ मध्ये पहिल्या स्वातंत्र्यदिन संचलनाचे नेतृत्व केले. पुढच्या महिन्यात त्यांची नियुक्ती पूर्व पंजाब क्षेत्राचे GOC म्हणून झाली. पंजाबमधील भारत-पाक सीमेवरील संरक्षण भक्कम करणे, निर्वासितांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्थलांतरितांच्या मालमत्तांचे वाटप करण्यात नागरी प्रशासनाला मदत करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती. त्यांच्या अंतर्गत चार ब्रिगेड आणि तीन सब-एरिया होते.{{sfn|Thorat|1985}} ===चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ=== मार्च १९५० मध्ये थोरात यांची नियुक्ती [[चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ (भारत)|चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ]] (CGS) म्हणून झाली. ही एक आश्चर्यकारक नियुक्ती होती कारण CGS हे लष्करी मुख्यालयातील ज्येष्ठ 'प्रिन्सिपल स्टाफ ऑफिसर' (PSO) पद होते आणि सहसा ते ज्येष्ठ लेफ्टनंट जनरलद्वारे भरले जात असे. थोरात हे ॲडज्युटंट जनरल, क्वार्टरमास्टर जनरल आणि मास्टर-जनरल ऑफ ऑर्डनन्स यांसारख्या इतर पीएसओंपेक्षा कनिष्ठ होते. जनरल स्टाफ शाखेचा भाग असलेले लष्करी प्रशिक्षण आणि सिग्नल्सचे संचालक (जे दोन्ही ब्रिटीश अधिकारी होते) स्वतः थोरात यांच्यापेक्षा ज्येष्ठ होते. त्यांच्या CGS कार्यकाळातच [[भारतीय संस्थानिक सैन्याचे]] भारतीय सैन्यात विलीनीकरण झाले.{{sfn|Thorat|1985}} ===कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया=== तीन वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, थोरात यांची नियुक्ती 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया' (CFI) चे जनरल ऑफिसर कमांडिंग म्हणून करण्यात आली. १९५३ च्या सुरुवातीला [[कोरिया युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर, [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रांनी]] भारताला कोरियामध्ये आपल्या वतीने शांतता मोहीम राबवण्याची विनंती केली होती. सीएफआय ही 'न्यूट्रल नेशन्स रिपॅट्रिएशन कमिशन'ची कार्यकारी संस्था असणार होती, ज्याचे प्रमुख लेफ्टनंट जनरल [[के. एस. थिम्मय्या]] होते. हे दल दोन्ही बाजूंच्या सर्व [[युद्धबंदी|युद्धकैद्यांचा]] ताबा घेणार होते. सीएफआयमध्ये चार बटालियन असलेली एक पायदळ ब्रिगेड, मध्यम मशीन गनची एक कंपनी आणि फिल्ड ॲम्ब्युलन्स तसेच फोर्स मुख्यालयाचा समावेश होता, ज्यामध्ये एकूण सुमारे ५००० सैनिक होते.{{sfn|Thorat|1985}} ऑगस्ट १९५३ मध्ये सीएफआयने कोरियाकडे कूच करण्यास सुरुवात केली, 'हिंदनगर' नावाचा तळ स्थापन केला आणि सप्टेंबरपर्यंत एकूण २७,००० युद्धकैद्यांचा ताबा घेतला. त्यानंतर लवकरच, २५ सप्टेंबर रोजी युद्धकैद्यांच्या सर्व छावण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने करण्यात आली. डी-३१ छावणीत थोरात यांच्या भाषणांनंतर, मेजर एच.एस. ग्रेवाल या चिनी दुभाष्याला जमावाने पकडले. सुधारित शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या कैद्यांच्या संख्येने प्रचंड जास्त असूनही, थोरात यांनी मेजर ग्रेवाल यांची सुटका करण्यासाठी स्वतः छावणीत प्रवेश केला. ते संतप्त कैद्यांशी बोलत असतानाच सीएफआयच्या सैनिकांनी छावणीला वेढा घातला आणि ते कैद्यांवर गोळीबार करणार होते. आपल्या सैनिकांना रोखत थोरात यांनी कैद्यांना मेजर ग्रेवाल यांना सोडण्यास प्रवृत्त केले. या घटनेसाठी थोरात यांना अशोक चक्र (वर्ग २) (ज्याचे नंतर [[कीर्ती चक्र]] असे नामकरण झाले) प्रदान करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=General Thorat's calmness saves situation |url=https://archive.pib.gov.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1953-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1953-09-26_240.pdf |website=archive.pib.gov.in |access-date=6 February 2026}}</ref> १९५४ च्या सुरुवातीला सीएफआयचे काम पूर्ण झाले आणि हे दल भारतात परतले. त्याच वर्षी मे महिन्यात थोरात यांनी सीएफआय बरखास्त केली आणि त्यांची नियुक्ती झाशी येथील [[५ वी पायदळ डिव्हिजन (भारत)|५ व्या पायदळ डिव्हिजन]]चे GOC म्हणून झाली. त्यांनी या डिव्हिजनच्या नेतृत्वाची विनंती केली होती कारण सीएफआयमधील बहुतेक युनिट्स याच डिव्हिजनचे होते. पुढच्या वर्षाच्या सुरुवातीला त्यांनी [[११ व्या कोअर (भारत)|११ व्या कोअर]]चा भाग म्हणून या डिव्हिजनला झाशीहून पंजाबमधील फिरोजपूरला हलवले. काही महिन्यांनंतर, त्यांना [[लेफ्टनंट जनरल (भारत)|लेफ्टनंट जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि ११ व्या कोअरचे GOC म्हणून नियुक्त करण्यात आले.{{sfn|Thorat|1985}} === GOC-in-C ईस्टर्न कमांड === थोरात यांनी १९५७ मध्ये पूर्व कमांडचा पदभार स्वीकारला. त्यावेळी पूर्व कमांडचे मुख्यालय लखनौ येथे होते. १९५९ मध्ये [[लाँगजू]] घटनेसारख्या घटनांनंतर सीमा संरक्षणाची जबाबदारी लष्कराकडे सोपवण्यात आली. त्यानुसार, थोरात यांनी कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि चिनी आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गरजांचे मूल्यमापन केले. ऑक्टोबर १९५९ मध्ये थोरात यांचा हा आराखडा जनरल थिम्मय्या यांच्याकडे पाठवण्यात आला, ज्यांनी तो संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांना दाखवला. मात्र मेनन यांनी हा अहवाल फेटाळून लावला.<ref>{{Cite web|last=Phadke|first=Ramesh|date=2012-10-31|title=The Two Myths of 1962 {{!}} Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses|url=https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831054223/https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|archive-date=2020-08-31|access-date=2021-01-25|website=idsa.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=V. K.|url=https://books.google.com/books?id=yoFjDwAAQBAJ&q=exercise+lal+qila+thorat&pg=PA142|title=Leadership in the Indian Army: Biographies of Twelve Soldiers|date=2005-03-04|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5280-566-2|location=|pages=142|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mahalingam|first=V|date=2016-04-13|title=Book review: 1962 The War That Wasn't|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/In-search-of-propriety/book-review-1962-the-war-that-wasnt/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=Times of India|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Verma|first=Shiv Kunal|url=https://books.google.com/books?id=6NDejwEACAAJ|title=1962: The War that Wasn't|date=2016|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-97-2|language=en}}</ref> १७ मार्च १९६० रोजी पूर्व कमांड मुख्यालयात लेफ्टनंट जनरल थोरात यांच्या मार्गदर्शनाखाली [[एक्सरसाइज लाल किला]] आयोजित करण्यात आली होती. पूर्व क्षेत्रातील गंभीर त्रुटी दाखवून देण्याचा हा दुसरा प्रयत्न होता. यामध्ये चीनकडून असलेल्या धोक्याचे आणि त्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी भारताला काय करणे आवश्यक आहे याचे सविस्तर तपशील दिले होते.<ref>{{Cite web|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=25 January 2016|others=The Citizen brings you extracts|title=1962:The War That Wasn't|url=https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/6617/1962The-War-That-Wasnt|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=The Citizen|language=en-US}}</ref> {{DEFAULTSORT:थोरात, एस.पी.पी.}} [[वर्ग:भारतीय सैन्यातील अधिकारी]] [[वर्ग:ब्रिटिश भारतीय सैन्य अधिकारी]] [[वर्ग:डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९०६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] cqaym1xo8vvwydju2dspzihjbynn0n3 2683081 2683080 2026-05-07T02:21:20Z संतोष गोरे 135680 2683081 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> ==पूर्वजीवन== शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी [[कोल्हापूर संस्थान]], [[ब्रिटीश राज|ब्रिटीश भारत]] येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे]] आणि त्यानंतर [[रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट]] येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटीश भारतीय सैन्यात]] किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले. ==लष्करी कारकीर्द== ===सुरुवातीची कारकीर्द=== सँडहर्स्टमधून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सप्टेंबर १९२६ मध्ये थोरात यांची भारतीय सैन्याच्या 'अनअटॅच्ड' (Unattached) सूचीत नियुक्ती झाली.<ref>{{cite web |title=Page 5766 {{!}} Issue 33198, 3 September 1926 {{!}} London ... |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33198/page/5766 |website=The Gazette |access-date=30 January 2026}}</ref> केसीआयओ (KCIO) अधिकाऱ्यांना भारतीय युनिटमध्ये पाठवण्यापूर्वी ब्रिटीश रेजिमेंटमध्ये सेवा बजावणे आवश्यक असे. थोरात यांची नियुक्ती अहमदनगर येथे तैनात असलेल्या द मिडलसेक्स रेजिमेंटच्या दुसऱ्या बटालियनमध्ये करण्यात आली. एक वर्षाच्या या नियुक्तीनंतर, ऑक्टोबर १९२७ मध्ये, त्यांची नियुक्ती ३० ऑगस्ट १९२६ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह सेकंड लेफ्टनंट पदावर १४ वी पंजाब रेजिमेंट (१९ वी पंजाबी) च्या पहिल्या बटालियनमध्ये करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Page 2817 {{!}} Issue 33377, 20 April 1928 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33377/page/2817 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026 |language=en}}</ref> ती बटालियन [[वायव्य सरहद्द प्रांत]] (NWFP) मधील मनझई येथे होती.{{sfn|Thorat|1985}} १९२८ च्या सुरुवातीला ही बटालियन औरंगाबादला हलवण्यात आली आणि नोव्हेंबर १९२८ मध्ये थोरात यांना लेफ्टनंट पदावर बढती देण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33458/page/467 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> ऑक्टोबर १९३१ मध्ये थोरात यांची दिल्ली येथे १४ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या टेरिटोरियल बटालियनचे ॲडज्युटंट म्हणून नियुक्ती झाली. सुमारे तीन वर्षांनंतर ते आपल्या मूळ बटालियनमध्ये परतले आणि १९३५ मध्ये त्यांची युनिटचे क्वार्टरमास्टर म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर लवकरच, १९३५ च्या मोहमांड मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी ही बटालियन पेशावरला हलवण्यात आली. त्याच सुमारास, ऑगस्टमध्ये, त्यांना कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34204/page/6219 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतरची दोन वर्षे त्यांनी फिरोजपूर येथील ट्रेनिंग बटालियनचे कंपनी कमांडर म्हणून घालवली, त्यानंतर त्यांची १/१४ पंजाबचे ॲडज्युटंट म्हणून बनू (Bannu) येथे बदली झाली.{{sfn|Thorat|1985}} ===दुसरे महायुद्ध=== १९४० मध्ये थोरात यांची स्टाफ कॉलेज, क्वेटा येथे प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. पुढच्या वर्षी त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि त्यांची नियुक्ती लष्करी मुख्यालयातील 'स्टाफ ड्युटीज' संचालनालयात झाली. रेजिमेंटल ड्युटीवर नियुक्ती मिळवण्यास ते उत्सुक असल्याने त्यांची बदली [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानातील]] राजाराम रायफल्समध्ये करण्यात आली, जिथे त्यांनी एक वर्ष सेवा बजावली. ऑगस्ट १९४३ मध्ये त्यांना मेजर पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/36290/page/5497 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतर ते ४/१४ पंजाबमध्ये गेले, ज्यांनी ७ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ११४ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेडचा भाग म्हणून जपानी सैन्याला नागा हिल्स मधून हुसकावून लावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref name="Barua">{{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2003 |page=117 |isbn=978-0-27597-999-7 |url=https://books.google.com/books?id=-U8IUoC_tP0C&q=S+P+P+Thorat&pg=PA117}}</ref> थोरात यांनी ४/१४ पंजाबसोबत छोट्या कारवायांमध्ये भाग घेतला आणि [[कोहिमाची लढाई|कोहिमाच्या लढाईनंतर]] त्यांची नियुक्ती २० व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ९/१४ पंजाबचे सेकंड-इन-कमांड म्हणून झाली, जी [[इम्फाळ]] मैदानावर युद्धात गुंतली होती. ९/१४ पंजाबच्या कमांडिंग ऑफिसरला संग्रहणी नामक आजार झाल्यामुळे थोरात यांनी तात्पुरते बटालियनचे नेतृत्व सांभाळले.<ref name="Barua" /> बटालियनचे नेतृत्व करण्याची त्यांची ही पहिलीच वेळ असल्याने, त्यांनी आपल्या सैनिकांसोबत एका लांब पल्ल्याच्या 'रिकॉनिसन्स पेट्रोल'मध्ये (हेरगिरी गस्त) सहभाग घेतला, ज्याला त्यांच्या ब्रिगेड कमांडरने पसंती दिली नव्हती.<ref name="Barua" /> नोव्हेंबर १९४४ मध्ये, थोरात यांची नियुक्ती ५१ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेड अंतर्गत २ री पंजाब रेजिमेंट च्या दुसऱ्या बटालियनचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून करण्यात आली.<ref name="Barua" /> पूर्वीचे कमांडिंग ऑफिसर युद्धात मारले गेले होते आणि थोरात यांना [[आराकान]] मधील मौंगडौ (Maungdaw) येथे तातडीने पदभार स्वीकारायचा होता. ही ब्रिगेड "इंडियन ब्रिगेड" म्हणून ओळखली जाऊ लागली कारण इतर ब्रिटीश भारतीय लष्करी ब्रिगेडमध्ये २ भारतीय आणि १ ब्रिटीश बटालियन असायच्या, तर ५१ व्या ब्रिगेडमध्ये तिन्ही भारतीय बटालियन होत्या.<ref name="Barua" /> विशेष म्हणजे, ब्रिगेडमधील तिन्ही बटालियन्सचे कमांडिंग ऑफिसर्स भारतीय होते - [[के.एस. थिमय्या]] (८/१९ हैदराबाद), एल.पी. सेन (१६ बलुच), आणि थोरात. हे तिघे युद्धात तीव्र संघर्षात प्रत्यक्ष सहभागी झालेले मेजर पदाच्या वरचे मोजकेच भारतीय अधिकारी होते.<ref name="Barua" /> ====कानगॉची लढाई (Battle of Kangaw)==== जानेवारी १९४५ मध्ये २/२ पंजाबने कानगॉच्या लढाईत भाग घेतला.<ref name="Barua" /> ५१ व्या ब्रिगेडला जपानच्या भक्कम तटबंदी असलेल्या फळीचा पाडाव करण्याचे काम सोपवण्यात आले होते आणि थोरात यांनी तोफखाना आणि हवाई दलाच्या मदतीने आपल्या बटालियनच्या हल्ल्याचे नियोजन केले.<ref name="Barua" /> तरीही, भातशेतीच्या चिखलातून जपानी सैन्याकडे कूच करताना बटालियनचे मोठे नुकसान झाले.<ref name="Barua" /> एका प्रसंगी थोरात स्वतः प्रत्यक्ष समोरासमोरील युद्धात गुंतले होते, ज्यामध्ये त्यांनी एका तरुण जपानी अधिकाऱ्याला ठार मारून त्याची तलवार हस्तगत केली.<ref name="Barua" /> सुरुवातीचा हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर, थोरात यांनी त्यांच्या बटालियनची आगेकूच मर्यादित ठेवली आणि टेकडीच्या अर्ध्या भागावर आपले स्थान भक्कम केले.<ref name="Barua" /> जपानी सैन्याची हल्ल्याखालील ठिकाण रिकामे करायचे आणि नंतर पुन्हा हल्ला करून ते परत मिळवायचे, जेणेकरून शत्रूचे जास्तीत जास्त नुकसान होईल, या युक्तीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.<ref name="Barua" /> जेव्हा जपानचा प्रतिहल्ला झाला, तेव्हा तो बटालियनच्या सज्ज संरक्षण फळीने आणि हवाई हल्ल्यांनी परतवून लावला.<ref name="Barua" /> त्यांच्या या नेतृत्व आणि शौर्याबद्दल थोरात यांना १५ नोव्हेंबर १९४५ रोजी डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर (DSO) प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37349/supplement/5574 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=1 February 2026}}</ref> लढाईनंतर ५१ वी ब्रिगेड विश्रांतीसाठी आणि पुनर्रचनेसाठी भारतात परतली आणि २/२ पंजाब पोल्लाची येथे आली. भारतात काही काळ राहिल्यानंतर, ऑपरेशन झिपरचा भाग म्हणून ही बटालियन ब्रिटीश मलायाला जाणार होती. मात्र जपानने शरणागती पत्करल्यामुळे, हे आक्रमण सैन्य शांतता राखणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित झाले. आपली बटालियन कुआंतन येथे नेल्यानंतर थोरात यांची नियुक्ती [[२५वी पायदळ डिव्हिजन|२५ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजनचे]] असिस्टंट ॲडज्युटंट आणि क्वार्टरमास्टर जनरल म्हणून करण्यात आली.{{sfn|Thorat|1985}} १९४६ च्या सुरुवातीला २५ वी डिव्हिजन बरखास्त होण्यासाठी भारतात परतली. थोरात यांना कर्नल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्लीतील लष्करी मुख्यालयात 'डेप्युटी डायरेक्टर पर्सोनेल सर्व्हिसेस' म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हा कार्यकाळ अल्प होता. त्याच वर्षाच्या शेवटी, त्यांची नियुक्ती 'नॅशनल वॉर अकॅडमी कमिटी'चे सचिव म्हणून ब्रिगेडियर रँकवर करण्यात आली; या पदावर बढती मिळवणारे ते सहावे भारतीय होते. समितीचे सचिव म्हणून त्यांच्या कार्यकाळातच पुण्याजवळील खडकवासला हे या अकादमीसाठी निश्चित करण्यात आले. 'नॅशनल वॉर अकॅडमी'चे पुढे [[राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी|नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी]] (NDA) असे नामकरण करण्यात आले आणि १९५४ मध्ये खडकवासला येथे हलवण्यापूर्वी १९४९ मध्ये देहरादून येथे तिची स्थापना झाली. १९४७ च्या सुरुवातीला थोरात यांची नियुक्ती रांची येथील १६१ ब्रिगेडचे कमांडर म्हणून झाली. {{sfn|Thorat|1985}} ===स्वातंत्र्योत्तर काळ=== [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीनंतर]], ऑगस्ट १९४७ मध्ये थोरात यांची नियुक्ती लाल किल्ल्यावरील नवीन लष्करी मुख्यालयात 'डायरेक्टर ऑफ स्टाफ ड्युटीज अँड वेपन्स अँड इक्विपमेंट' म्हणून करण्यात आली. या संचालनालयाला नव्याने स्थापन झालेल्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या अधिराज्याला]] शस्त्रे, दारूगोळा, वाहने आणि उपकरणे यांची वर्गवारी करून पाठवण्याचे काम करावे लागले. त्यांनी नोंदवले की, पाकिस्तानात पाठवली जाणारी हीच शस्त्रे आणि दारूगोळा त्यांनी [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात]] भारतीय सैन्याविरुद्ध वापरला.{{sfn|Thorat|1985}} ३१ जानेवारी १९४८ रोजी थोरात यांना मेजर जनरल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्ली क्षेत्राचे 'जनरल ऑफिसर कमांडिंग' (GOC) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. GOC म्हणून त्यांनी ऑगस्ट १९४८ मध्ये पहिल्या स्वातंत्र्यदिन संचलनाचे नेतृत्व केले. पुढच्या महिन्यात त्यांची नियुक्ती पूर्व पंजाब क्षेत्राचे GOC म्हणून झाली. पंजाबमधील भारत-पाक सीमेवरील संरक्षण भक्कम करणे, निर्वासितांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्थलांतरितांच्या मालमत्तांचे वाटप करण्यात नागरी प्रशासनाला मदत करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती. त्यांच्या अंतर्गत चार ब्रिगेड आणि तीन सब-एरिया होते.{{sfn|Thorat|1985}} ===चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ=== मार्च १९५० मध्ये थोरात यांची नियुक्ती चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ (CGS) म्हणून झाली. ही एक आश्चर्यकारक नियुक्ती होती कारण CGS हे लष्करी मुख्यालयातील ज्येष्ठ 'प्रिन्सिपल स्टाफ ऑफिसर' (PSO) पद होते आणि सहसा ते ज्येष्ठ लेफ्टनंट जनरलद्वारे भरले जात असे. थोरात हे ॲडज्युटंट जनरल, क्वार्टरमास्टर जनरल आणि मास्टर-जनरल ऑफ ऑर्डनन्स यांसारख्या इतर पीएसओंपेक्षा कनिष्ठ होते. जनरल स्टाफ शाखेचा भाग असलेले लष्करी प्रशिक्षण आणि सिग्नल्सचे संचालक (जे दोन्ही ब्रिटीश अधिकारी होते) स्वतः थोरात यांच्यापेक्षा ज्येष्ठ होते. त्यांच्या CGS कार्यकाळातच [[भारतीय संस्थानिक सैन्याचे]] भारतीय सैन्यात विलीनीकरण झाले.{{sfn|Thorat|1985}} ===कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया=== तीन वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, थोरात यांची नियुक्ती 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया' (CFI) चे जनरल ऑफिसर कमांडिंग म्हणून करण्यात आली. १९५३ च्या सुरुवातीला [[कोरिया युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर, [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रांनी]] भारताला कोरियामध्ये आपल्या वतीने शांतता मोहीम राबवण्याची विनंती केली होती. सीएफआय ही 'न्यूट्रल नेशन्स रिपॅट्रिएशन कमिशन'ची कार्यकारी संस्था असणार होती, ज्याचे प्रमुख लेफ्टनंट जनरल [[के. एस. थिम्मय्या]] होते. हे दल दोन्ही बाजूंच्या सर्व [[युद्धबंदी|युद्धकैद्यांचा]] ताबा घेणार होते. सीएफआयमध्ये चार बटालियन असलेली एक पायदळ ब्रिगेड, मध्यम मशीन गनची एक कंपनी आणि फिल्ड ॲम्ब्युलन्स तसेच फोर्स मुख्यालयाचा समावेश होता, ज्यामध्ये एकूण सुमारे ५००० सैनिक होते.{{sfn|Thorat|1985}} ऑगस्ट १९५३ मध्ये सीएफआयने कोरियाकडे कूच करण्यास सुरुवात केली, 'हिंदनगर' नावाचा तळ स्थापन केला आणि सप्टेंबरपर्यंत एकूण २७,००० युद्धकैद्यांचा ताबा घेतला. त्यानंतर लवकरच, २५ सप्टेंबर रोजी युद्धकैद्यांच्या सर्व छावण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने करण्यात आली. डी-३१ छावणीत थोरात यांच्या भाषणांनंतर, मेजर एच.एस. ग्रेवाल या चिनी दुभाष्याला जमावाने पकडले. सुधारित शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या कैद्यांच्या संख्येने प्रचंड जास्त असूनही, थोरात यांनी मेजर ग्रेवाल यांची सुटका करण्यासाठी स्वतः छावणीत प्रवेश केला. ते संतप्त कैद्यांशी बोलत असतानाच सीएफआयच्या सैनिकांनी छावणीला वेढा घातला आणि ते कैद्यांवर गोळीबार करणार होते. आपल्या सैनिकांना रोखत थोरात यांनी कैद्यांना मेजर ग्रेवाल यांना सोडण्यास प्रवृत्त केले. या घटनेसाठी थोरात यांना अशोक चक्र (वर्ग २) (ज्याचे नंतर [[कीर्ती चक्र]] असे नामकरण झाले) प्रदान करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=General Thorat's calmness saves situation |url=https://archive.pib.gov.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1953-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1953-09-26_240.pdf |website=archive.pib.gov.in |access-date=6 February 2026}}</ref> १९५४ च्या सुरुवातीला सीएफआयचे काम पूर्ण झाले आणि हे दल भारतात परतले. त्याच वर्षी मे महिन्यात थोरात यांनी सीएफआय बरखास्त केली आणि त्यांची नियुक्ती झाशी येथील [[५ वी पायदळ डिव्हिजन (भारत)|५ व्या पायदळ डिव्हिजन]]चे GOC म्हणून झाली. त्यांनी या डिव्हिजनच्या नेतृत्वाची विनंती केली होती कारण सीएफआयमधील बहुतेक युनिट्स याच डिव्हिजनचे होते. पुढच्या वर्षाच्या सुरुवातीला त्यांनी [[११ व्या कोअर (भारत)|११ व्या कोअर]]चा भाग म्हणून या डिव्हिजनला झाशीहून पंजाबमधील फिरोजपूरला हलवले. काही महिन्यांनंतर, त्यांना [[लेफ्टनंट जनरल (भारत)|लेफ्टनंट जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि ११ व्या कोअरचे GOC म्हणून नियुक्त करण्यात आले.{{sfn|Thorat|1985}} === GOC-in-C ईस्टर्न कमांड === थोरात यांनी १९५७ मध्ये पूर्व कमांडचा पदभार स्वीकारला. त्यावेळी पूर्व कमांडचे मुख्यालय लखनौ येथे होते. १९५९ मध्ये [[लाँगजू]] घटनेसारख्या घटनांनंतर सीमा संरक्षणाची जबाबदारी लष्कराकडे सोपवण्यात आली. त्यानुसार, थोरात यांनी कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि चिनी आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गरजांचे मूल्यमापन केले. ऑक्टोबर १९५९ मध्ये थोरात यांचा हा आराखडा जनरल थिम्मय्या यांच्याकडे पाठवण्यात आला, ज्यांनी तो संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांना दाखवला. मात्र मेनन यांनी हा अहवाल फेटाळून लावला.<ref>{{Cite web|last=Phadke|first=Ramesh|date=2012-10-31|title=The Two Myths of 1962 {{!}} Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses|url=https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831054223/https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|archive-date=2020-08-31|access-date=2021-01-25|website=idsa.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=V. K.|url=https://books.google.com/books?id=yoFjDwAAQBAJ&q=exercise+lal+qila+thorat&pg=PA142|title=Leadership in the Indian Army: Biographies of Twelve Soldiers|date=2005-03-04|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5280-566-2|location=|pages=142|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mahalingam|first=V|date=2016-04-13|title=Book review: 1962 The War That Wasn't|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/In-search-of-propriety/book-review-1962-the-war-that-wasnt/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=Times of India|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Verma|first=Shiv Kunal|url=https://books.google.com/books?id=6NDejwEACAAJ|title=1962: The War that Wasn't|date=2016|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-97-2|language=en}}</ref> १७ मार्च १९६० रोजी पूर्व कमांड मुख्यालयात लेफ्टनंट जनरल थोरात यांच्या मार्गदर्शनाखाली [[एक्सरसाइज लाल किला]] आयोजित करण्यात आली होती. पूर्व क्षेत्रातील गंभीर त्रुटी दाखवून देण्याचा हा दुसरा प्रयत्न होता. यामध्ये चीनकडून असलेल्या धोक्याचे आणि त्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी भारताला काय करणे आवश्यक आहे याचे सविस्तर तपशील दिले होते.<ref>{{Cite web|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=25 January 2016|others=The Citizen brings you extracts|title=1962:The War That Wasn't|url=https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/6617/1962The-War-That-Wasnt|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=The Citizen|language=en-US}}</ref> {{DEFAULTSORT:थोरात, एस.पी.पी.}} [[वर्ग:भारतीय सैन्यातील अधिकारी]] [[वर्ग:ब्रिटिश भारतीय सैन्य अधिकारी]] [[वर्ग:डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९०६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] bvw2t2ibuzspgfg5xg3vkim6067nrit 2683082 2683081 2026-05-07T02:22:31Z संतोष गोरे 135680 2683082 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> ==पूर्वजीवन== शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी [[कोल्हापूर संस्थान]], [[ब्रिटीश राज|ब्रिटीश भारत]] येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे]] आणि त्यानंतर [[रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट]] येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटीश भारतीय सैन्यात]] किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले. ==लष्करी कारकीर्द== ===सुरुवातीची कारकीर्द=== सँडहर्स्टमधून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सप्टेंबर १९२६ मध्ये थोरात यांची भारतीय सैन्याच्या 'अनअटॅच्ड' (Unattached) सूचीत नियुक्ती झाली.<ref>{{cite web |title=Page 5766 {{!}} Issue 33198, 3 September 1926 {{!}} London ... |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33198/page/5766 |website=The Gazette |access-date=30 January 2026}}</ref> केसीआयओ (KCIO) अधिकाऱ्यांना भारतीय युनिटमध्ये पाठवण्यापूर्वी ब्रिटीश रेजिमेंटमध्ये सेवा बजावणे आवश्यक असे. थोरात यांची नियुक्ती अहमदनगर येथे तैनात असलेल्या द मिडलसेक्स रेजिमेंटच्या दुसऱ्या बटालियनमध्ये करण्यात आली. एक वर्षाच्या या नियुक्तीनंतर, ऑक्टोबर १९२७ मध्ये, त्यांची नियुक्ती ३० ऑगस्ट १९२६ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह सेकंड लेफ्टनंट पदावर १४ वी पंजाब रेजिमेंट (१९ वी पंजाबी) च्या पहिल्या बटालियनमध्ये करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Page 2817 {{!}} Issue 33377, 20 April 1928 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33377/page/2817 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026 |language=en}}</ref> ती बटालियन [[वायव्य सरहद्द प्रांत]] (NWFP) मधील मनझई येथे होती.{{sfn|Thorat|1985}} १९२८ च्या सुरुवातीला ही बटालियन औरंगाबादला हलवण्यात आली आणि नोव्हेंबर १९२८ मध्ये थोरात यांना लेफ्टनंट पदावर बढती देण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33458/page/467 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> ऑक्टोबर १९३१ मध्ये थोरात यांची दिल्ली येथे १४ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या टेरिटोरियल बटालियनचे ॲडज्युटंट म्हणून नियुक्ती झाली. सुमारे तीन वर्षांनंतर ते आपल्या मूळ बटालियनमध्ये परतले आणि १९३५ मध्ये त्यांची युनिटचे क्वार्टरमास्टर म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर लवकरच, १९३५ च्या मोहमांड मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी ही बटालियन पेशावरला हलवण्यात आली. त्याच सुमारास, ऑगस्टमध्ये, त्यांना कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34204/page/6219 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतरची दोन वर्षे त्यांनी फिरोजपूर येथील ट्रेनिंग बटालियनचे कंपनी कमांडर म्हणून घालवली, त्यानंतर त्यांची १/१४ पंजाबचे ॲडज्युटंट म्हणून बनू (Bannu) येथे बदली झाली.{{sfn|Thorat|1985}} ===दुसरे महायुद्ध=== १९४० मध्ये थोरात यांची स्टाफ कॉलेज, क्वेटा येथे प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. पुढच्या वर्षी त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि त्यांची नियुक्ती लष्करी मुख्यालयातील 'स्टाफ ड्युटीज' संचालनालयात झाली. रेजिमेंटल ड्युटीवर नियुक्ती मिळवण्यास ते उत्सुक असल्याने त्यांची बदली [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानातील]] राजाराम रायफल्समध्ये करण्यात आली, जिथे त्यांनी एक वर्ष सेवा बजावली. ऑगस्ट १९४३ मध्ये त्यांना मेजर पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/36290/page/5497 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतर ते ४/१४ पंजाबमध्ये गेले, ज्यांनी ७ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ११४ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेडचा भाग म्हणून जपानी सैन्याला नागा हिल्स मधून हुसकावून लावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref name="Barua">{{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2003 |page=117 |isbn=978-0-27597-999-7 |url=https://books.google.com/books?id=-U8IUoC_tP0C&q=S+P+P+Thorat&pg=PA117}}</ref> थोरात यांनी ४/१४ पंजाबसोबत छोट्या कारवायांमध्ये भाग घेतला आणि [[कोहिमाची लढाई|कोहिमाच्या लढाईनंतर]] त्यांची नियुक्ती २० व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ९/१४ पंजाबचे सेकंड-इन-कमांड म्हणून झाली, जी [[इम्फाळ]] मैदानावर युद्धात गुंतली होती. ९/१४ पंजाबच्या कमांडिंग ऑफिसरला संग्रहणी नामक आजार झाल्यामुळे थोरात यांनी तात्पुरते बटालियनचे नेतृत्व सांभाळले.<ref name="Barua" /> बटालियनचे नेतृत्व करण्याची त्यांची ही पहिलीच वेळ असल्याने, त्यांनी आपल्या सैनिकांसोबत एका लांब पल्ल्याच्या 'रिकॉनिसन्स पेट्रोल'मध्ये (हेरगिरी गस्त) सहभाग घेतला, ज्याला त्यांच्या ब्रिगेड कमांडरने पसंती दिली नव्हती.<ref name="Barua" /> नोव्हेंबर १९४४ मध्ये, थोरात यांची नियुक्ती ५१ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेड अंतर्गत २ री पंजाब रेजिमेंट च्या दुसऱ्या बटालियनचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून करण्यात आली.<ref name="Barua" /> पूर्वीचे कमांडिंग ऑफिसर युद्धात मारले गेले होते आणि थोरात यांना [[आराकान]] मधील मौंगडौ (Maungdaw) येथे तातडीने पदभार स्वीकारायचा होता. ही ब्रिगेड "इंडियन ब्रिगेड" म्हणून ओळखली जाऊ लागली कारण इतर ब्रिटीश भारतीय लष्करी ब्रिगेडमध्ये २ भारतीय आणि १ ब्रिटीश बटालियन असायच्या, तर ५१ व्या ब्रिगेडमध्ये तिन्ही भारतीय बटालियन होत्या.<ref name="Barua" /> विशेष म्हणजे, ब्रिगेडमधील तिन्ही बटालियन्सचे कमांडिंग ऑफिसर्स भारतीय होते - [[के.एस. थिमय्या]] (८/१९ हैदराबाद), एल.पी. सेन (१६ बलुच), आणि थोरात. हे तिघे युद्धात तीव्र संघर्षात प्रत्यक्ष सहभागी झालेले मेजर पदाच्या वरचे मोजकेच भारतीय अधिकारी होते.<ref name="Barua" /> ====कानगॉची लढाई (Battle of Kangaw)==== जानेवारी १९४५ मध्ये २/२ पंजाबने कानगॉच्या लढाईत भाग घेतला.<ref name="Barua" /> ५१ व्या ब्रिगेडला जपानच्या भक्कम तटबंदी असलेल्या फळीचा पाडाव करण्याचे काम सोपवण्यात आले होते आणि थोरात यांनी तोफखाना आणि हवाई दलाच्या मदतीने आपल्या बटालियनच्या हल्ल्याचे नियोजन केले.<ref name="Barua" /> तरीही, भातशेतीच्या चिखलातून जपानी सैन्याकडे कूच करताना बटालियनचे मोठे नुकसान झाले.<ref name="Barua" /> एका प्रसंगी थोरात स्वतः प्रत्यक्ष समोरासमोरील युद्धात गुंतले होते, ज्यामध्ये त्यांनी एका तरुण जपानी अधिकाऱ्याला ठार मारून त्याची तलवार हस्तगत केली.<ref name="Barua" /> सुरुवातीचा हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर, थोरात यांनी त्यांच्या बटालियनची आगेकूच मर्यादित ठेवली आणि टेकडीच्या अर्ध्या भागावर आपले स्थान भक्कम केले.<ref name="Barua" /> जपानी सैन्याची हल्ल्याखालील ठिकाण रिकामे करायचे आणि नंतर पुन्हा हल्ला करून ते परत मिळवायचे, जेणेकरून शत्रूचे जास्तीत जास्त नुकसान होईल, या युक्तीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.<ref name="Barua" /> जेव्हा जपानचा प्रतिहल्ला झाला, तेव्हा तो बटालियनच्या सज्ज संरक्षण फळीने आणि हवाई हल्ल्यांनी परतवून लावला.<ref name="Barua" /> त्यांच्या या नेतृत्व आणि शौर्याबद्दल थोरात यांना १५ नोव्हेंबर १९४५ रोजी डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर (DSO) प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37349/supplement/5574 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=1 February 2026}}</ref> लढाईनंतर ५१ वी ब्रिगेड विश्रांतीसाठी आणि पुनर्रचनेसाठी भारतात परतली आणि २/२ पंजाब पोल्लाची येथे आली. भारतात काही काळ राहिल्यानंतर, ऑपरेशन झिपरचा भाग म्हणून ही बटालियन ब्रिटीश मलायाला जाणार होती. मात्र जपानने शरणागती पत्करल्यामुळे, हे आक्रमण सैन्य शांतता राखणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित झाले. आपली बटालियन कुआंतन येथे नेल्यानंतर थोरात यांची नियुक्ती [[२५वी पायदळ डिव्हिजन|२५ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजनचे]] असिस्टंट ॲडज्युटंट आणि क्वार्टरमास्टर जनरल म्हणून करण्यात आली.{{sfn|Thorat|1985}} १९४६ च्या सुरुवातीला २५ वी डिव्हिजन बरखास्त होण्यासाठी भारतात परतली. थोरात यांना कर्नल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्लीतील लष्करी मुख्यालयात 'डेप्युटी डायरेक्टर पर्सोनेल सर्व्हिसेस' म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हा कार्यकाळ अल्प होता. त्याच वर्षाच्या शेवटी, त्यांची नियुक्ती 'नॅशनल वॉर अकॅडमी कमिटी'चे सचिव म्हणून ब्रिगेडियर रँकवर करण्यात आली; या पदावर बढती मिळवणारे ते सहावे भारतीय होते. समितीचे सचिव म्हणून त्यांच्या कार्यकाळातच पुण्याजवळील खडकवासला हे या अकादमीसाठी निश्चित करण्यात आले. 'नॅशनल वॉर अकॅडमी'चे पुढे [[राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी|नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी]] (NDA) असे नामकरण करण्यात आले आणि १९५४ मध्ये खडकवासला येथे हलवण्यापूर्वी १९४९ मध्ये देहरादून येथे तिची स्थापना झाली. १९४७ च्या सुरुवातीला थोरात यांची नियुक्ती रांची येथील १६१ ब्रिगेडचे कमांडर म्हणून झाली. {{sfn|Thorat|1985}} ===स्वातंत्र्योत्तर काळ=== [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीनंतर]], ऑगस्ट १९४७ मध्ये थोरात यांची नियुक्ती लाल किल्ल्यावरील नवीन लष्करी मुख्यालयात 'डायरेक्टर ऑफ स्टाफ ड्युटीज अँड वेपन्स अँड इक्विपमेंट' म्हणून करण्यात आली. या संचालनालयाला नव्याने स्थापन झालेल्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या अधिराज्याला]] शस्त्रे, दारूगोळा, वाहने आणि उपकरणे यांची वर्गवारी करून पाठवण्याचे काम करावे लागले. त्यांनी नोंदवले की, पाकिस्तानात पाठवली जाणारी हीच शस्त्रे आणि दारूगोळा त्यांनी [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात]] भारतीय सैन्याविरुद्ध वापरला.{{sfn|Thorat|1985}} ३१ जानेवारी १९४८ रोजी थोरात यांना मेजर जनरल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्ली क्षेत्राचे 'जनरल ऑफिसर कमांडिंग' (GOC) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. GOC म्हणून त्यांनी ऑगस्ट १९४८ मध्ये पहिल्या स्वातंत्र्यदिन संचलनाचे नेतृत्व केले. पुढच्या महिन्यात त्यांची नियुक्ती पूर्व पंजाब क्षेत्राचे GOC म्हणून झाली. पंजाबमधील भारत-पाक सीमेवरील संरक्षण भक्कम करणे, निर्वासितांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्थलांतरितांच्या मालमत्तांचे वाटप करण्यात नागरी प्रशासनाला मदत करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती. त्यांच्या अंतर्गत चार ब्रिगेड आणि तीन सब-एरिया होते.{{sfn|Thorat|1985}} ===चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ=== मार्च १९५० मध्ये थोरात यांची नियुक्ती चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ (CGS) म्हणून झाली. ही एक आश्चर्यकारक नियुक्ती होती कारण CGS हे लष्करी मुख्यालयातील ज्येष्ठ 'प्रिन्सिपल स्टाफ ऑफिसर' (PSO) पद होते आणि सहसा ते ज्येष्ठ लेफ्टनंट जनरलद्वारे भरले जात असे. थोरात हे ॲडज्युटंट जनरल, क्वार्टरमास्टर जनरल आणि मास्टर-जनरल ऑफ ऑर्डनन्स यांसारख्या इतर पीएसओंपेक्षा कनिष्ठ होते. जनरल स्टाफ शाखेचा भाग असलेले लष्करी प्रशिक्षण आणि सिग्नल्सचे संचालक (जे दोन्ही ब्रिटीश अधिकारी होते) स्वतः थोरात यांच्यापेक्षा ज्येष्ठ होते. त्यांच्या CGS कार्यकाळातच भारतीय संस्थानिक सैन्याचे भारतीय सैन्यात विलीनीकरण झाले.{{sfn|Thorat|1985}} ===कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया=== तीन वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, थोरात यांची नियुक्ती 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया' (CFI) चे जनरल ऑफिसर कमांडिंग म्हणून करण्यात आली. १९५३ च्या सुरुवातीला [[कोरिया युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर, [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रांनी]] भारताला कोरियामध्ये आपल्या वतीने शांतता मोहीम राबवण्याची विनंती केली होती. सीएफआय ही 'न्यूट्रल नेशन्स रिपॅट्रिएशन कमिशन'ची कार्यकारी संस्था असणार होती, ज्याचे प्रमुख लेफ्टनंट जनरल [[के. एस. थिम्मय्या]] होते. हे दल दोन्ही बाजूंच्या सर्व [[युद्धबंदी|युद्धकैद्यांचा]] ताबा घेणार होते. सीएफआयमध्ये चार बटालियन असलेली एक पायदळ ब्रिगेड, मध्यम मशीन गनची एक कंपनी आणि फिल्ड ॲम्ब्युलन्स तसेच फोर्स मुख्यालयाचा समावेश होता, ज्यामध्ये एकूण सुमारे ५००० सैनिक होते.{{sfn|Thorat|1985}} ऑगस्ट १९५३ मध्ये सीएफआयने कोरियाकडे कूच करण्यास सुरुवात केली, 'हिंदनगर' नावाचा तळ स्थापन केला आणि सप्टेंबरपर्यंत एकूण २७,००० युद्धकैद्यांचा ताबा घेतला. त्यानंतर लवकरच, २५ सप्टेंबर रोजी युद्धकैद्यांच्या सर्व छावण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने करण्यात आली. डी-३१ छावणीत थोरात यांच्या भाषणांनंतर, मेजर एच.एस. ग्रेवाल या चिनी दुभाष्याला जमावाने पकडले. सुधारित शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या कैद्यांच्या संख्येने प्रचंड जास्त असूनही, थोरात यांनी मेजर ग्रेवाल यांची सुटका करण्यासाठी स्वतः छावणीत प्रवेश केला. ते संतप्त कैद्यांशी बोलत असतानाच सीएफआयच्या सैनिकांनी छावणीला वेढा घातला आणि ते कैद्यांवर गोळीबार करणार होते. आपल्या सैनिकांना रोखत थोरात यांनी कैद्यांना मेजर ग्रेवाल यांना सोडण्यास प्रवृत्त केले. या घटनेसाठी थोरात यांना अशोक चक्र (वर्ग २) (ज्याचे नंतर [[कीर्ती चक्र]] असे नामकरण झाले) प्रदान करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=General Thorat's calmness saves situation |url=https://archive.pib.gov.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1953-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1953-09-26_240.pdf |website=archive.pib.gov.in |access-date=6 February 2026}}</ref> १९५४ च्या सुरुवातीला सीएफआयचे काम पूर्ण झाले आणि हे दल भारतात परतले. त्याच वर्षी मे महिन्यात थोरात यांनी सीएफआय बरखास्त केली आणि त्यांची नियुक्ती झाशी येथील [[५ वी पायदळ डिव्हिजन (भारत)|५ व्या पायदळ डिव्हिजन]]चे GOC म्हणून झाली. त्यांनी या डिव्हिजनच्या नेतृत्वाची विनंती केली होती कारण सीएफआयमधील बहुतेक युनिट्स याच डिव्हिजनचे होते. पुढच्या वर्षाच्या सुरुवातीला त्यांनी [[११ व्या कोअर (भारत)|११ व्या कोअर]]चा भाग म्हणून या डिव्हिजनला झाशीहून पंजाबमधील फिरोजपूरला हलवले. काही महिन्यांनंतर, त्यांना [[लेफ्टनंट जनरल (भारत)|लेफ्टनंट जनरल]] पदावर बढती देण्यात आली आणि ११ व्या कोअरचे GOC म्हणून नियुक्त करण्यात आले.{{sfn|Thorat|1985}} === GOC-in-C ईस्टर्न कमांड === थोरात यांनी १९५७ मध्ये पूर्व कमांडचा पदभार स्वीकारला. त्यावेळी पूर्व कमांडचे मुख्यालय लखनौ येथे होते. १९५९ मध्ये [[लाँगजू]] घटनेसारख्या घटनांनंतर सीमा संरक्षणाची जबाबदारी लष्कराकडे सोपवण्यात आली. त्यानुसार, थोरात यांनी कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि चिनी आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गरजांचे मूल्यमापन केले. ऑक्टोबर १९५९ मध्ये थोरात यांचा हा आराखडा जनरल थिम्मय्या यांच्याकडे पाठवण्यात आला, ज्यांनी तो संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांना दाखवला. मात्र मेनन यांनी हा अहवाल फेटाळून लावला.<ref>{{Cite web|last=Phadke|first=Ramesh|date=2012-10-31|title=The Two Myths of 1962 {{!}} Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses|url=https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831054223/https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|archive-date=2020-08-31|access-date=2021-01-25|website=idsa.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=V. K.|url=https://books.google.com/books?id=yoFjDwAAQBAJ&q=exercise+lal+qila+thorat&pg=PA142|title=Leadership in the Indian Army: Biographies of Twelve Soldiers|date=2005-03-04|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5280-566-2|location=|pages=142|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mahalingam|first=V|date=2016-04-13|title=Book review: 1962 The War That Wasn't|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/In-search-of-propriety/book-review-1962-the-war-that-wasnt/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=Times of India|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Verma|first=Shiv Kunal|url=https://books.google.com/books?id=6NDejwEACAAJ|title=1962: The War that Wasn't|date=2016|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-97-2|language=en}}</ref> १७ मार्च १९६० रोजी पूर्व कमांड मुख्यालयात लेफ्टनंट जनरल थोरात यांच्या मार्गदर्शनाखाली [[एक्सरसाइज लाल किला]] आयोजित करण्यात आली होती. पूर्व क्षेत्रातील गंभीर त्रुटी दाखवून देण्याचा हा दुसरा प्रयत्न होता. यामध्ये चीनकडून असलेल्या धोक्याचे आणि त्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी भारताला काय करणे आवश्यक आहे याचे सविस्तर तपशील दिले होते.<ref>{{Cite web|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=25 January 2016|others=The Citizen brings you extracts|title=1962:The War That Wasn't|url=https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/6617/1962The-War-That-Wasnt|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=The Citizen|language=en-US}}</ref> {{DEFAULTSORT:थोरात, एस.पी.पी.}} [[वर्ग:भारतीय सैन्यातील अधिकारी]] [[वर्ग:ब्रिटिश भारतीय सैन्य अधिकारी]] [[वर्ग:डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९०६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] aooihbty59arydbatuxn5oelcbryxpd 2683083 2683082 2026-05-07T02:25:44Z संतोष गोरे 135680 /* कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया */ 2683083 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> ==पूर्वजीवन== शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी [[कोल्हापूर संस्थान]], [[ब्रिटीश राज|ब्रिटीश भारत]] येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे]] आणि त्यानंतर [[रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट]] येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटीश भारतीय सैन्यात]] किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले. ==लष्करी कारकीर्द== ===सुरुवातीची कारकीर्द=== सँडहर्स्टमधून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सप्टेंबर १९२६ मध्ये थोरात यांची भारतीय सैन्याच्या 'अनअटॅच्ड' (Unattached) सूचीत नियुक्ती झाली.<ref>{{cite web |title=Page 5766 {{!}} Issue 33198, 3 September 1926 {{!}} London ... |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33198/page/5766 |website=The Gazette |access-date=30 January 2026}}</ref> केसीआयओ (KCIO) अधिकाऱ्यांना भारतीय युनिटमध्ये पाठवण्यापूर्वी ब्रिटीश रेजिमेंटमध्ये सेवा बजावणे आवश्यक असे. थोरात यांची नियुक्ती अहमदनगर येथे तैनात असलेल्या द मिडलसेक्स रेजिमेंटच्या दुसऱ्या बटालियनमध्ये करण्यात आली. एक वर्षाच्या या नियुक्तीनंतर, ऑक्टोबर १९२७ मध्ये, त्यांची नियुक्ती ३० ऑगस्ट १९२६ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह सेकंड लेफ्टनंट पदावर १४ वी पंजाब रेजिमेंट (१९ वी पंजाबी) च्या पहिल्या बटालियनमध्ये करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Page 2817 {{!}} Issue 33377, 20 April 1928 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33377/page/2817 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026 |language=en}}</ref> ती बटालियन [[वायव्य सरहद्द प्रांत]] (NWFP) मधील मनझई येथे होती.{{sfn|Thorat|1985}} १९२८ च्या सुरुवातीला ही बटालियन औरंगाबादला हलवण्यात आली आणि नोव्हेंबर १९२८ मध्ये थोरात यांना लेफ्टनंट पदावर बढती देण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33458/page/467 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> ऑक्टोबर १९३१ मध्ये थोरात यांची दिल्ली येथे १४ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या टेरिटोरियल बटालियनचे ॲडज्युटंट म्हणून नियुक्ती झाली. सुमारे तीन वर्षांनंतर ते आपल्या मूळ बटालियनमध्ये परतले आणि १९३५ मध्ये त्यांची युनिटचे क्वार्टरमास्टर म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर लवकरच, १९३५ च्या मोहमांड मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी ही बटालियन पेशावरला हलवण्यात आली. त्याच सुमारास, ऑगस्टमध्ये, त्यांना कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34204/page/6219 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतरची दोन वर्षे त्यांनी फिरोजपूर येथील ट्रेनिंग बटालियनचे कंपनी कमांडर म्हणून घालवली, त्यानंतर त्यांची १/१४ पंजाबचे ॲडज्युटंट म्हणून बनू (Bannu) येथे बदली झाली.{{sfn|Thorat|1985}} ===दुसरे महायुद्ध=== १९४० मध्ये थोरात यांची स्टाफ कॉलेज, क्वेटा येथे प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. पुढच्या वर्षी त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि त्यांची नियुक्ती लष्करी मुख्यालयातील 'स्टाफ ड्युटीज' संचालनालयात झाली. रेजिमेंटल ड्युटीवर नियुक्ती मिळवण्यास ते उत्सुक असल्याने त्यांची बदली [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानातील]] राजाराम रायफल्समध्ये करण्यात आली, जिथे त्यांनी एक वर्ष सेवा बजावली. ऑगस्ट १९४३ मध्ये त्यांना मेजर पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/36290/page/5497 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतर ते ४/१४ पंजाबमध्ये गेले, ज्यांनी ७ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ११४ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेडचा भाग म्हणून जपानी सैन्याला नागा हिल्स मधून हुसकावून लावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref name="Barua">{{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2003 |page=117 |isbn=978-0-27597-999-7 |url=https://books.google.com/books?id=-U8IUoC_tP0C&q=S+P+P+Thorat&pg=PA117}}</ref> थोरात यांनी ४/१४ पंजाबसोबत छोट्या कारवायांमध्ये भाग घेतला आणि [[कोहिमाची लढाई|कोहिमाच्या लढाईनंतर]] त्यांची नियुक्ती २० व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ९/१४ पंजाबचे सेकंड-इन-कमांड म्हणून झाली, जी [[इम्फाळ]] मैदानावर युद्धात गुंतली होती. ९/१४ पंजाबच्या कमांडिंग ऑफिसरला संग्रहणी नामक आजार झाल्यामुळे थोरात यांनी तात्पुरते बटालियनचे नेतृत्व सांभाळले.<ref name="Barua" /> बटालियनचे नेतृत्व करण्याची त्यांची ही पहिलीच वेळ असल्याने, त्यांनी आपल्या सैनिकांसोबत एका लांब पल्ल्याच्या 'रिकॉनिसन्स पेट्रोल'मध्ये (हेरगिरी गस्त) सहभाग घेतला, ज्याला त्यांच्या ब्रिगेड कमांडरने पसंती दिली नव्हती.<ref name="Barua" /> नोव्हेंबर १९४४ मध्ये, थोरात यांची नियुक्ती ५१ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेड अंतर्गत २ री पंजाब रेजिमेंट च्या दुसऱ्या बटालियनचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून करण्यात आली.<ref name="Barua" /> पूर्वीचे कमांडिंग ऑफिसर युद्धात मारले गेले होते आणि थोरात यांना [[आराकान]] मधील मौंगडौ (Maungdaw) येथे तातडीने पदभार स्वीकारायचा होता. ही ब्रिगेड "इंडियन ब्रिगेड" म्हणून ओळखली जाऊ लागली कारण इतर ब्रिटीश भारतीय लष्करी ब्रिगेडमध्ये २ भारतीय आणि १ ब्रिटीश बटालियन असायच्या, तर ५१ व्या ब्रिगेडमध्ये तिन्ही भारतीय बटालियन होत्या.<ref name="Barua" /> विशेष म्हणजे, ब्रिगेडमधील तिन्ही बटालियन्सचे कमांडिंग ऑफिसर्स भारतीय होते - [[के.एस. थिमय्या]] (८/१९ हैदराबाद), एल.पी. सेन (१६ बलुच), आणि थोरात. हे तिघे युद्धात तीव्र संघर्षात प्रत्यक्ष सहभागी झालेले मेजर पदाच्या वरचे मोजकेच भारतीय अधिकारी होते.<ref name="Barua" /> ====कानगॉची लढाई (Battle of Kangaw)==== जानेवारी १९४५ मध्ये २/२ पंजाबने कानगॉच्या लढाईत भाग घेतला.<ref name="Barua" /> ५१ व्या ब्रिगेडला जपानच्या भक्कम तटबंदी असलेल्या फळीचा पाडाव करण्याचे काम सोपवण्यात आले होते आणि थोरात यांनी तोफखाना आणि हवाई दलाच्या मदतीने आपल्या बटालियनच्या हल्ल्याचे नियोजन केले.<ref name="Barua" /> तरीही, भातशेतीच्या चिखलातून जपानी सैन्याकडे कूच करताना बटालियनचे मोठे नुकसान झाले.<ref name="Barua" /> एका प्रसंगी थोरात स्वतः प्रत्यक्ष समोरासमोरील युद्धात गुंतले होते, ज्यामध्ये त्यांनी एका तरुण जपानी अधिकाऱ्याला ठार मारून त्याची तलवार हस्तगत केली.<ref name="Barua" /> सुरुवातीचा हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर, थोरात यांनी त्यांच्या बटालियनची आगेकूच मर्यादित ठेवली आणि टेकडीच्या अर्ध्या भागावर आपले स्थान भक्कम केले.<ref name="Barua" /> जपानी सैन्याची हल्ल्याखालील ठिकाण रिकामे करायचे आणि नंतर पुन्हा हल्ला करून ते परत मिळवायचे, जेणेकरून शत्रूचे जास्तीत जास्त नुकसान होईल, या युक्तीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.<ref name="Barua" /> जेव्हा जपानचा प्रतिहल्ला झाला, तेव्हा तो बटालियनच्या सज्ज संरक्षण फळीने आणि हवाई हल्ल्यांनी परतवून लावला.<ref name="Barua" /> त्यांच्या या नेतृत्व आणि शौर्याबद्दल थोरात यांना १५ नोव्हेंबर १९४५ रोजी डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर (DSO) प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37349/supplement/5574 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=1 February 2026}}</ref> लढाईनंतर ५१ वी ब्रिगेड विश्रांतीसाठी आणि पुनर्रचनेसाठी भारतात परतली आणि २/२ पंजाब पोल्लाची येथे आली. भारतात काही काळ राहिल्यानंतर, ऑपरेशन झिपरचा भाग म्हणून ही बटालियन ब्रिटीश मलायाला जाणार होती. मात्र जपानने शरणागती पत्करल्यामुळे, हे आक्रमण सैन्य शांतता राखणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित झाले. आपली बटालियन कुआंतन येथे नेल्यानंतर थोरात यांची नियुक्ती [[२५वी पायदळ डिव्हिजन|२५ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजनचे]] असिस्टंट ॲडज्युटंट आणि क्वार्टरमास्टर जनरल म्हणून करण्यात आली.{{sfn|Thorat|1985}} १९४६ च्या सुरुवातीला २५ वी डिव्हिजन बरखास्त होण्यासाठी भारतात परतली. थोरात यांना कर्नल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्लीतील लष्करी मुख्यालयात 'डेप्युटी डायरेक्टर पर्सोनेल सर्व्हिसेस' म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हा कार्यकाळ अल्प होता. त्याच वर्षाच्या शेवटी, त्यांची नियुक्ती 'नॅशनल वॉर अकॅडमी कमिटी'चे सचिव म्हणून ब्रिगेडियर रँकवर करण्यात आली; या पदावर बढती मिळवणारे ते सहावे भारतीय होते. समितीचे सचिव म्हणून त्यांच्या कार्यकाळातच पुण्याजवळील खडकवासला हे या अकादमीसाठी निश्चित करण्यात आले. 'नॅशनल वॉर अकॅडमी'चे पुढे [[राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी|नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी]] (NDA) असे नामकरण करण्यात आले आणि १९५४ मध्ये खडकवासला येथे हलवण्यापूर्वी १९४९ मध्ये देहरादून येथे तिची स्थापना झाली. १९४७ च्या सुरुवातीला थोरात यांची नियुक्ती रांची येथील १६१ ब्रिगेडचे कमांडर म्हणून झाली. {{sfn|Thorat|1985}} ===स्वातंत्र्योत्तर काळ=== [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीनंतर]], ऑगस्ट १९४७ मध्ये थोरात यांची नियुक्ती लाल किल्ल्यावरील नवीन लष्करी मुख्यालयात 'डायरेक्टर ऑफ स्टाफ ड्युटीज अँड वेपन्स अँड इक्विपमेंट' म्हणून करण्यात आली. या संचालनालयाला नव्याने स्थापन झालेल्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या अधिराज्याला]] शस्त्रे, दारूगोळा, वाहने आणि उपकरणे यांची वर्गवारी करून पाठवण्याचे काम करावे लागले. त्यांनी नोंदवले की, पाकिस्तानात पाठवली जाणारी हीच शस्त्रे आणि दारूगोळा त्यांनी [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात]] भारतीय सैन्याविरुद्ध वापरला.{{sfn|Thorat|1985}} ३१ जानेवारी १९४८ रोजी थोरात यांना मेजर जनरल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्ली क्षेत्राचे 'जनरल ऑफिसर कमांडिंग' (GOC) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. GOC म्हणून त्यांनी ऑगस्ट १९४८ मध्ये पहिल्या स्वातंत्र्यदिन संचलनाचे नेतृत्व केले. पुढच्या महिन्यात त्यांची नियुक्ती पूर्व पंजाब क्षेत्राचे GOC म्हणून झाली. पंजाबमधील भारत-पाक सीमेवरील संरक्षण भक्कम करणे, निर्वासितांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्थलांतरितांच्या मालमत्तांचे वाटप करण्यात नागरी प्रशासनाला मदत करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती. त्यांच्या अंतर्गत चार ब्रिगेड आणि तीन सब-एरिया होते.{{sfn|Thorat|1985}} ===चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ=== मार्च १९५० मध्ये थोरात यांची नियुक्ती चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ (CGS) म्हणून झाली. ही एक आश्चर्यकारक नियुक्ती होती कारण CGS हे लष्करी मुख्यालयातील ज्येष्ठ 'प्रिन्सिपल स्टाफ ऑफिसर' (PSO) पद होते आणि सहसा ते ज्येष्ठ लेफ्टनंट जनरलद्वारे भरले जात असे. थोरात हे ॲडज्युटंट जनरल, क्वार्टरमास्टर जनरल आणि मास्टर-जनरल ऑफ ऑर्डनन्स यांसारख्या इतर पीएसओंपेक्षा कनिष्ठ होते. जनरल स्टाफ शाखेचा भाग असलेले लष्करी प्रशिक्षण आणि सिग्नल्सचे संचालक (जे दोन्ही ब्रिटीश अधिकारी होते) स्वतः थोरात यांच्यापेक्षा ज्येष्ठ होते. त्यांच्या CGS कार्यकाळातच भारतीय संस्थानिक सैन्याचे भारतीय सैन्यात विलीनीकरण झाले.{{sfn|Thorat|1985}} ===कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया=== तीन वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, थोरात यांची नियुक्ती 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया' (CFI) चे जनरल ऑफिसर कमांडिंग म्हणून करण्यात आली. १९५३ च्या सुरुवातीला [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर, [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रांनी]] भारताला कोरियामध्ये आपल्या वतीने शांतता मोहीम राबवण्याची विनंती केली होती. सीएफआय ही 'न्यूट्रल नेशन्स रिपॅट्रिएशन कमिशन'ची कार्यकारी संस्था असणार होती, ज्याचे प्रमुख लेफ्टनंट जनरल [[के.एस. थिमय्या]] होते. हे दल दोन्ही बाजूंच्या सर्व युद्धबंदी कैद्यांचा ताबा घेणार होते. सीएफआयमध्ये चार बटालियन असलेली एक पायदळ ब्रिगेड, मध्यम मशीन गनची एक कंपनी आणि फिल्ड ॲम्ब्युलन्स तसेच फोर्स मुख्यालयाचा समावेश होता, ज्यामध्ये एकूण सुमारे ५००० सैनिक होते.{{sfn|Thorat|1985}} ऑगस्ट १९५३ मध्ये सीएफआयने कोरियाकडे कूच करण्यास सुरुवात केली, 'हिंदनगर' नावाचा तळ स्थापन केला आणि सप्टेंबरपर्यंत एकूण २७,००० युद्धकैद्यांचा ताबा घेतला. त्यानंतर लवकरच, २५ सप्टेंबर रोजी युद्धकैद्यांच्या सर्व छावण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने करण्यात आली. डी-३१ छावणीत थोरात यांच्या भाषणांनंतर, मेजर एच.एस. ग्रेवाल या चिनी दुभाष्याला जमावाने पकडले. सुधारित शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या कैद्यांच्या संख्येने प्रचंड जास्त असूनही, थोरात यांनी मेजर ग्रेवाल यांची सुटका करण्यासाठी स्वतः छावणीत प्रवेश केला. ते संतप्त कैद्यांशी बोलत असतानाच सीएफआयच्या सैनिकांनी छावणीला वेढा घातला आणि ते कैद्यांवर गोळीबार करणार होते. आपल्या सैनिकांना रोखत थोरात यांनी कैद्यांना मेजर ग्रेवाल यांना सोडण्यास प्रवृत्त केले. या घटनेसाठी थोरात यांना अशोक चक्र (वर्ग २) (ज्याचे नंतर [[कीर्ती चक्र]] असे नामकरण झाले) प्रदान करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=General Thorat's calmness saves situation |url=https://archive.pib.gov.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1953-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1953-09-26_240.pdf |website=archive.pib.gov.in |access-date=6 February 2026}}</ref> १९५४ च्या सुरुवातीला सीएफआयचे काम पूर्ण झाले आणि हे दल भारतात परतले. त्याच वर्षी मे महिन्यात थोरात यांनी सीएफआय बरखास्त केली आणि त्यांची नियुक्ती झाशी येथील [[५ वी पायदळ डिव्हिजन]]चे GOC म्हणून झाली. त्यांनी या डिव्हिजनच्या नेतृत्वाची विनंती केली होती कारण सीएफआयमधील बहुतेक युनिट्स याच डिव्हिजनचे होते. पुढच्या वर्षाच्या सुरुवातीला त्यांनी ११ व्या कोअरचा भाग म्हणून या डिव्हिजनला झाशीहून पंजाबमधील फिरोजपूरला हलवले. काही महिन्यांनंतर, त्यांना लेफ्टनंट जनरल पदावर बढती देण्यात आली आणि ११ व्या कोअरचे GOC म्हणून नियुक्त करण्यात आले.{{sfn|Thorat|1985}} === GOC-in-C ईस्टर्न कमांड === थोरात यांनी १९५७ मध्ये पूर्व कमांडचा पदभार स्वीकारला. त्यावेळी पूर्व कमांडचे मुख्यालय लखनौ येथे होते. १९५९ मध्ये [[लाँगजू]] घटनेसारख्या घटनांनंतर सीमा संरक्षणाची जबाबदारी लष्कराकडे सोपवण्यात आली. त्यानुसार, थोरात यांनी कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि चिनी आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गरजांचे मूल्यमापन केले. ऑक्टोबर १९५९ मध्ये थोरात यांचा हा आराखडा जनरल थिम्मय्या यांच्याकडे पाठवण्यात आला, ज्यांनी तो संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांना दाखवला. मात्र मेनन यांनी हा अहवाल फेटाळून लावला.<ref>{{Cite web|last=Phadke|first=Ramesh|date=2012-10-31|title=The Two Myths of 1962 {{!}} Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses|url=https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831054223/https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|archive-date=2020-08-31|access-date=2021-01-25|website=idsa.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=V. K.|url=https://books.google.com/books?id=yoFjDwAAQBAJ&q=exercise+lal+qila+thorat&pg=PA142|title=Leadership in the Indian Army: Biographies of Twelve Soldiers|date=2005-03-04|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5280-566-2|location=|pages=142|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mahalingam|first=V|date=2016-04-13|title=Book review: 1962 The War That Wasn't|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/In-search-of-propriety/book-review-1962-the-war-that-wasnt/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=Times of India|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Verma|first=Shiv Kunal|url=https://books.google.com/books?id=6NDejwEACAAJ|title=1962: The War that Wasn't|date=2016|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-97-2|language=en}}</ref> १७ मार्च १९६० रोजी पूर्व कमांड मुख्यालयात लेफ्टनंट जनरल थोरात यांच्या मार्गदर्शनाखाली [[एक्सरसाइज लाल किला]] आयोजित करण्यात आली होती. पूर्व क्षेत्रातील गंभीर त्रुटी दाखवून देण्याचा हा दुसरा प्रयत्न होता. यामध्ये चीनकडून असलेल्या धोक्याचे आणि त्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी भारताला काय करणे आवश्यक आहे याचे सविस्तर तपशील दिले होते.<ref>{{Cite web|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=25 January 2016|others=The Citizen brings you extracts|title=1962:The War That Wasn't|url=https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/6617/1962The-War-That-Wasnt|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=The Citizen|language=en-US}}</ref> {{DEFAULTSORT:थोरात, एस.पी.पी.}} [[वर्ग:भारतीय सैन्यातील अधिकारी]] [[वर्ग:ब्रिटिश भारतीय सैन्य अधिकारी]] [[वर्ग:डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९०६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] tc50om5wp58bfrzuah6qqnbbeunfhq4 2683084 2683083 2026-05-07T02:26:22Z संतोष गोरे 135680 /* कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया */ 2683084 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> ==पूर्वजीवन== शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी [[कोल्हापूर संस्थान]], [[ब्रिटीश राज|ब्रिटीश भारत]] येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे]] आणि त्यानंतर [[रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट]] येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटीश भारतीय सैन्यात]] किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले. ==लष्करी कारकीर्द== ===सुरुवातीची कारकीर्द=== सँडहर्स्टमधून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सप्टेंबर १९२६ मध्ये थोरात यांची भारतीय सैन्याच्या 'अनअटॅच्ड' (Unattached) सूचीत नियुक्ती झाली.<ref>{{cite web |title=Page 5766 {{!}} Issue 33198, 3 September 1926 {{!}} London ... |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33198/page/5766 |website=The Gazette |access-date=30 January 2026}}</ref> केसीआयओ (KCIO) अधिकाऱ्यांना भारतीय युनिटमध्ये पाठवण्यापूर्वी ब्रिटीश रेजिमेंटमध्ये सेवा बजावणे आवश्यक असे. थोरात यांची नियुक्ती अहमदनगर येथे तैनात असलेल्या द मिडलसेक्स रेजिमेंटच्या दुसऱ्या बटालियनमध्ये करण्यात आली. एक वर्षाच्या या नियुक्तीनंतर, ऑक्टोबर १९२७ मध्ये, त्यांची नियुक्ती ३० ऑगस्ट १९२६ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह सेकंड लेफ्टनंट पदावर १४ वी पंजाब रेजिमेंट (१९ वी पंजाबी) च्या पहिल्या बटालियनमध्ये करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Page 2817 {{!}} Issue 33377, 20 April 1928 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33377/page/2817 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026 |language=en}}</ref> ती बटालियन [[वायव्य सरहद्द प्रांत]] (NWFP) मधील मनझई येथे होती.{{sfn|Thorat|1985}} १९२८ च्या सुरुवातीला ही बटालियन औरंगाबादला हलवण्यात आली आणि नोव्हेंबर १९२८ मध्ये थोरात यांना लेफ्टनंट पदावर बढती देण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33458/page/467 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> ऑक्टोबर १९३१ मध्ये थोरात यांची दिल्ली येथे १४ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या टेरिटोरियल बटालियनचे ॲडज्युटंट म्हणून नियुक्ती झाली. सुमारे तीन वर्षांनंतर ते आपल्या मूळ बटालियनमध्ये परतले आणि १९३५ मध्ये त्यांची युनिटचे क्वार्टरमास्टर म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर लवकरच, १९३५ च्या मोहमांड मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी ही बटालियन पेशावरला हलवण्यात आली. त्याच सुमारास, ऑगस्टमध्ये, त्यांना कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34204/page/6219 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतरची दोन वर्षे त्यांनी फिरोजपूर येथील ट्रेनिंग बटालियनचे कंपनी कमांडर म्हणून घालवली, त्यानंतर त्यांची १/१४ पंजाबचे ॲडज्युटंट म्हणून बनू (Bannu) येथे बदली झाली.{{sfn|Thorat|1985}} ===दुसरे महायुद्ध=== १९४० मध्ये थोरात यांची स्टाफ कॉलेज, क्वेटा येथे प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. पुढच्या वर्षी त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि त्यांची नियुक्ती लष्करी मुख्यालयातील 'स्टाफ ड्युटीज' संचालनालयात झाली. रेजिमेंटल ड्युटीवर नियुक्ती मिळवण्यास ते उत्सुक असल्याने त्यांची बदली [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानातील]] राजाराम रायफल्समध्ये करण्यात आली, जिथे त्यांनी एक वर्ष सेवा बजावली. ऑगस्ट १९४३ मध्ये त्यांना मेजर पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/36290/page/5497 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतर ते ४/१४ पंजाबमध्ये गेले, ज्यांनी ७ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ११४ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेडचा भाग म्हणून जपानी सैन्याला नागा हिल्स मधून हुसकावून लावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref name="Barua">{{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2003 |page=117 |isbn=978-0-27597-999-7 |url=https://books.google.com/books?id=-U8IUoC_tP0C&q=S+P+P+Thorat&pg=PA117}}</ref> थोरात यांनी ४/१४ पंजाबसोबत छोट्या कारवायांमध्ये भाग घेतला आणि [[कोहिमाची लढाई|कोहिमाच्या लढाईनंतर]] त्यांची नियुक्ती २० व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ९/१४ पंजाबचे सेकंड-इन-कमांड म्हणून झाली, जी [[इम्फाळ]] मैदानावर युद्धात गुंतली होती. ९/१४ पंजाबच्या कमांडिंग ऑफिसरला संग्रहणी नामक आजार झाल्यामुळे थोरात यांनी तात्पुरते बटालियनचे नेतृत्व सांभाळले.<ref name="Barua" /> बटालियनचे नेतृत्व करण्याची त्यांची ही पहिलीच वेळ असल्याने, त्यांनी आपल्या सैनिकांसोबत एका लांब पल्ल्याच्या 'रिकॉनिसन्स पेट्रोल'मध्ये (हेरगिरी गस्त) सहभाग घेतला, ज्याला त्यांच्या ब्रिगेड कमांडरने पसंती दिली नव्हती.<ref name="Barua" /> नोव्हेंबर १९४४ मध्ये, थोरात यांची नियुक्ती ५१ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेड अंतर्गत २ री पंजाब रेजिमेंट च्या दुसऱ्या बटालियनचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून करण्यात आली.<ref name="Barua" /> पूर्वीचे कमांडिंग ऑफिसर युद्धात मारले गेले होते आणि थोरात यांना [[आराकान]] मधील मौंगडौ (Maungdaw) येथे तातडीने पदभार स्वीकारायचा होता. ही ब्रिगेड "इंडियन ब्रिगेड" म्हणून ओळखली जाऊ लागली कारण इतर ब्रिटीश भारतीय लष्करी ब्रिगेडमध्ये २ भारतीय आणि १ ब्रिटीश बटालियन असायच्या, तर ५१ व्या ब्रिगेडमध्ये तिन्ही भारतीय बटालियन होत्या.<ref name="Barua" /> विशेष म्हणजे, ब्रिगेडमधील तिन्ही बटालियन्सचे कमांडिंग ऑफिसर्स भारतीय होते - [[के.एस. थिमय्या]] (८/१९ हैदराबाद), एल.पी. सेन (१६ बलुच), आणि थोरात. हे तिघे युद्धात तीव्र संघर्षात प्रत्यक्ष सहभागी झालेले मेजर पदाच्या वरचे मोजकेच भारतीय अधिकारी होते.<ref name="Barua" /> ====कानगॉची लढाई (Battle of Kangaw)==== जानेवारी १९४५ मध्ये २/२ पंजाबने कानगॉच्या लढाईत भाग घेतला.<ref name="Barua" /> ५१ व्या ब्रिगेडला जपानच्या भक्कम तटबंदी असलेल्या फळीचा पाडाव करण्याचे काम सोपवण्यात आले होते आणि थोरात यांनी तोफखाना आणि हवाई दलाच्या मदतीने आपल्या बटालियनच्या हल्ल्याचे नियोजन केले.<ref name="Barua" /> तरीही, भातशेतीच्या चिखलातून जपानी सैन्याकडे कूच करताना बटालियनचे मोठे नुकसान झाले.<ref name="Barua" /> एका प्रसंगी थोरात स्वतः प्रत्यक्ष समोरासमोरील युद्धात गुंतले होते, ज्यामध्ये त्यांनी एका तरुण जपानी अधिकाऱ्याला ठार मारून त्याची तलवार हस्तगत केली.<ref name="Barua" /> सुरुवातीचा हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर, थोरात यांनी त्यांच्या बटालियनची आगेकूच मर्यादित ठेवली आणि टेकडीच्या अर्ध्या भागावर आपले स्थान भक्कम केले.<ref name="Barua" /> जपानी सैन्याची हल्ल्याखालील ठिकाण रिकामे करायचे आणि नंतर पुन्हा हल्ला करून ते परत मिळवायचे, जेणेकरून शत्रूचे जास्तीत जास्त नुकसान होईल, या युक्तीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.<ref name="Barua" /> जेव्हा जपानचा प्रतिहल्ला झाला, तेव्हा तो बटालियनच्या सज्ज संरक्षण फळीने आणि हवाई हल्ल्यांनी परतवून लावला.<ref name="Barua" /> त्यांच्या या नेतृत्व आणि शौर्याबद्दल थोरात यांना १५ नोव्हेंबर १९४५ रोजी डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर (DSO) प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37349/supplement/5574 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=1 February 2026}}</ref> लढाईनंतर ५१ वी ब्रिगेड विश्रांतीसाठी आणि पुनर्रचनेसाठी भारतात परतली आणि २/२ पंजाब पोल्लाची येथे आली. भारतात काही काळ राहिल्यानंतर, ऑपरेशन झिपरचा भाग म्हणून ही बटालियन ब्रिटीश मलायाला जाणार होती. मात्र जपानने शरणागती पत्करल्यामुळे, हे आक्रमण सैन्य शांतता राखणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित झाले. आपली बटालियन कुआंतन येथे नेल्यानंतर थोरात यांची नियुक्ती [[२५वी पायदळ डिव्हिजन|२५ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजनचे]] असिस्टंट ॲडज्युटंट आणि क्वार्टरमास्टर जनरल म्हणून करण्यात आली.{{sfn|Thorat|1985}} १९४६ च्या सुरुवातीला २५ वी डिव्हिजन बरखास्त होण्यासाठी भारतात परतली. थोरात यांना कर्नल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्लीतील लष्करी मुख्यालयात 'डेप्युटी डायरेक्टर पर्सोनेल सर्व्हिसेस' म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हा कार्यकाळ अल्प होता. त्याच वर्षाच्या शेवटी, त्यांची नियुक्ती 'नॅशनल वॉर अकॅडमी कमिटी'चे सचिव म्हणून ब्रिगेडियर रँकवर करण्यात आली; या पदावर बढती मिळवणारे ते सहावे भारतीय होते. समितीचे सचिव म्हणून त्यांच्या कार्यकाळातच पुण्याजवळील खडकवासला हे या अकादमीसाठी निश्चित करण्यात आले. 'नॅशनल वॉर अकॅडमी'चे पुढे [[राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी|नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी]] (NDA) असे नामकरण करण्यात आले आणि १९५४ मध्ये खडकवासला येथे हलवण्यापूर्वी १९४९ मध्ये देहरादून येथे तिची स्थापना झाली. १९४७ च्या सुरुवातीला थोरात यांची नियुक्ती रांची येथील १६१ ब्रिगेडचे कमांडर म्हणून झाली. {{sfn|Thorat|1985}} ===स्वातंत्र्योत्तर काळ=== [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीनंतर]], ऑगस्ट १९४७ मध्ये थोरात यांची नियुक्ती लाल किल्ल्यावरील नवीन लष्करी मुख्यालयात 'डायरेक्टर ऑफ स्टाफ ड्युटीज अँड वेपन्स अँड इक्विपमेंट' म्हणून करण्यात आली. या संचालनालयाला नव्याने स्थापन झालेल्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या अधिराज्याला]] शस्त्रे, दारूगोळा, वाहने आणि उपकरणे यांची वर्गवारी करून पाठवण्याचे काम करावे लागले. त्यांनी नोंदवले की, पाकिस्तानात पाठवली जाणारी हीच शस्त्रे आणि दारूगोळा त्यांनी [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात]] भारतीय सैन्याविरुद्ध वापरला.{{sfn|Thorat|1985}} ३१ जानेवारी १९४८ रोजी थोरात यांना मेजर जनरल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्ली क्षेत्राचे 'जनरल ऑफिसर कमांडिंग' (GOC) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. GOC म्हणून त्यांनी ऑगस्ट १९४८ मध्ये पहिल्या स्वातंत्र्यदिन संचलनाचे नेतृत्व केले. पुढच्या महिन्यात त्यांची नियुक्ती पूर्व पंजाब क्षेत्राचे GOC म्हणून झाली. पंजाबमधील भारत-पाक सीमेवरील संरक्षण भक्कम करणे, निर्वासितांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्थलांतरितांच्या मालमत्तांचे वाटप करण्यात नागरी प्रशासनाला मदत करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती. त्यांच्या अंतर्गत चार ब्रिगेड आणि तीन सब-एरिया होते.{{sfn|Thorat|1985}} ===चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ=== मार्च १९५० मध्ये थोरात यांची नियुक्ती चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ (CGS) म्हणून झाली. ही एक आश्चर्यकारक नियुक्ती होती कारण CGS हे लष्करी मुख्यालयातील ज्येष्ठ 'प्रिन्सिपल स्टाफ ऑफिसर' (PSO) पद होते आणि सहसा ते ज्येष्ठ लेफ्टनंट जनरलद्वारे भरले जात असे. थोरात हे ॲडज्युटंट जनरल, क्वार्टरमास्टर जनरल आणि मास्टर-जनरल ऑफ ऑर्डनन्स यांसारख्या इतर पीएसओंपेक्षा कनिष्ठ होते. जनरल स्टाफ शाखेचा भाग असलेले लष्करी प्रशिक्षण आणि सिग्नल्सचे संचालक (जे दोन्ही ब्रिटीश अधिकारी होते) स्वतः थोरात यांच्यापेक्षा ज्येष्ठ होते. त्यांच्या CGS कार्यकाळातच भारतीय संस्थानिक सैन्याचे भारतीय सैन्यात विलीनीकरण झाले.{{sfn|Thorat|1985}} ===कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया=== तीन वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, थोरात यांची नियुक्ती 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया' (CFI) चे जनरल ऑफिसर कमांडिंग म्हणून करण्यात आली. १९५३ च्या सुरुवातीला [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर, [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रांनी]] भारताला कोरियामध्ये आपल्या वतीने शांतता मोहीम राबवण्याची विनंती केली होती. सीएफआय ही 'न्यूट्रल नेशन्स रिपॅट्रिएशन कमिशन'ची कार्यकारी संस्था असणार होती, ज्याचे प्रमुख लेफ्टनंट जनरल [[के.एस. थिमय्या]] होते. हे दल दोन्ही बाजूंच्या सर्व युद्धबंदी कैद्यांचा ताबा घेणार होते. सीएफआयमध्ये चार बटालियन असलेली एक पायदळ ब्रिगेड, मध्यम मशीन गनची एक कंपनी आणि फिल्ड ॲम्ब्युलन्स तसेच फोर्स मुख्यालयाचा समावेश होता, ज्यामध्ये एकूण सुमारे ५००० सैनिक होते.{{sfn|Thorat|1985}} ऑगस्ट १९५३ मध्ये सीएफआयने कोरियाकडे कूच करण्यास सुरुवात केली, 'हिंदनगर' नावाचा तळ स्थापन केला आणि सप्टेंबरपर्यंत एकूण २७,००० युद्धकैद्यांचा ताबा घेतला. त्यानंतर लवकरच, २५ सप्टेंबर रोजी युद्धकैद्यांच्या सर्व छावण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने करण्यात आली. डी-३१ छावणीत थोरात यांच्या भाषणांनंतर, मेजर एच.एस. ग्रेवाल या चिनी दुभाष्याला जमावाने पकडले. सुधारित शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या कैद्यांच्या संख्येने प्रचंड जास्त असूनही, थोरात यांनी मेजर ग्रेवाल यांची सुटका करण्यासाठी स्वतः छावणीत प्रवेश केला. ते संतप्त कैद्यांशी बोलत असतानाच सीएफआयच्या सैनिकांनी छावणीला वेढा घातला आणि ते कैद्यांवर गोळीबार करणार होते. आपल्या सैनिकांना रोखत थोरात यांनी कैद्यांना मेजर ग्रेवाल यांना सोडण्यास प्रवृत्त केले. या घटनेसाठी थोरात यांना अशोक चक्र (वर्ग २) (ज्याचे नंतर [[कीर्ती चक्र]] असे नामकरण झाले) प्रदान करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=General Thorat's calmness saves situation |url=https://archive.pib.gov.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1953-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1953-09-26_240.pdf |website=archive.pib.gov.in |access-date=6 February 2026}}</ref> १९५४ च्या सुरुवातीला सीएफआयचे काम पूर्ण झाले आणि हे दल भारतात परतले. त्याच वर्षी मे महिन्यात थोरात यांनी सीएफआय बरखास्त केली आणि त्यांची नियुक्ती झाशी येथील [[५वी पायदळ डिव्हिजन]]चे GOC म्हणून झाली. त्यांनी या डिव्हिजनच्या नेतृत्वाची विनंती केली होती कारण सीएफआयमधील बहुतेक युनिट्स याच डिव्हिजनचे होते. पुढच्या वर्षाच्या सुरुवातीला त्यांनी ११ व्या कोअरचा भाग म्हणून या डिव्हिजनला झाशीहून पंजाबमधील फिरोजपूरला हलवले. काही महिन्यांनंतर, त्यांना लेफ्टनंट जनरल पदावर बढती देण्यात आली आणि ११ व्या कोअरचे GOC म्हणून नियुक्त करण्यात आले.{{sfn|Thorat|1985}} === GOC-in-C ईस्टर्न कमांड === थोरात यांनी १९५७ मध्ये पूर्व कमांडचा पदभार स्वीकारला. त्यावेळी पूर्व कमांडचे मुख्यालय लखनौ येथे होते. १९५९ मध्ये [[लाँगजू]] घटनेसारख्या घटनांनंतर सीमा संरक्षणाची जबाबदारी लष्कराकडे सोपवण्यात आली. त्यानुसार, थोरात यांनी कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि चिनी आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गरजांचे मूल्यमापन केले. ऑक्टोबर १९५९ मध्ये थोरात यांचा हा आराखडा जनरल थिम्मय्या यांच्याकडे पाठवण्यात आला, ज्यांनी तो संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांना दाखवला. मात्र मेनन यांनी हा अहवाल फेटाळून लावला.<ref>{{Cite web|last=Phadke|first=Ramesh|date=2012-10-31|title=The Two Myths of 1962 {{!}} Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses|url=https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831054223/https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|archive-date=2020-08-31|access-date=2021-01-25|website=idsa.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=V. K.|url=https://books.google.com/books?id=yoFjDwAAQBAJ&q=exercise+lal+qila+thorat&pg=PA142|title=Leadership in the Indian Army: Biographies of Twelve Soldiers|date=2005-03-04|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5280-566-2|location=|pages=142|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mahalingam|first=V|date=2016-04-13|title=Book review: 1962 The War That Wasn't|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/In-search-of-propriety/book-review-1962-the-war-that-wasnt/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=Times of India|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Verma|first=Shiv Kunal|url=https://books.google.com/books?id=6NDejwEACAAJ|title=1962: The War that Wasn't|date=2016|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-97-2|language=en}}</ref> १७ मार्च १९६० रोजी पूर्व कमांड मुख्यालयात लेफ्टनंट जनरल थोरात यांच्या मार्गदर्शनाखाली [[एक्सरसाइज लाल किला]] आयोजित करण्यात आली होती. पूर्व क्षेत्रातील गंभीर त्रुटी दाखवून देण्याचा हा दुसरा प्रयत्न होता. यामध्ये चीनकडून असलेल्या धोक्याचे आणि त्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी भारताला काय करणे आवश्यक आहे याचे सविस्तर तपशील दिले होते.<ref>{{Cite web|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=25 January 2016|others=The Citizen brings you extracts|title=1962:The War That Wasn't|url=https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/6617/1962The-War-That-Wasnt|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=The Citizen|language=en-US}}</ref> {{DEFAULTSORT:थोरात, एस.पी.पी.}} [[वर्ग:भारतीय सैन्यातील अधिकारी]] [[वर्ग:ब्रिटिश भारतीय सैन्य अधिकारी]] [[वर्ग:डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९०६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] g5hni8mrbpda40wgrnovf8yjt3cxgkl 2683085 2683084 2026-05-07T02:27:43Z संतोष गोरे 135680 2683085 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> ==पूर्वजीवन== शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी [[कोल्हापूर संस्थान]], [[ब्रिटीश राज|ब्रिटीश भारत]] येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे]] आणि त्यानंतर [[रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट]] येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटीश भारतीय सैन्यात]] किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले. ==लष्करी कारकीर्द== ===सुरुवातीची कारकीर्द=== सँडहर्स्टमधून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सप्टेंबर १९२६ मध्ये थोरात यांची भारतीय सैन्याच्या 'अनअटॅच्ड' (Unattached) सूचीत नियुक्ती झाली.<ref>{{cite web |title=Page 5766 {{!}} Issue 33198, 3 September 1926 {{!}} London ... |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33198/page/5766 |website=The Gazette |access-date=30 January 2026}}</ref> केसीआयओ (KCIO) अधिकाऱ्यांना भारतीय युनिटमध्ये पाठवण्यापूर्वी ब्रिटीश रेजिमेंटमध्ये सेवा बजावणे आवश्यक असे. थोरात यांची नियुक्ती अहमदनगर येथे तैनात असलेल्या द मिडलसेक्स रेजिमेंटच्या दुसऱ्या बटालियनमध्ये करण्यात आली. एक वर्षाच्या या नियुक्तीनंतर, ऑक्टोबर १९२७ मध्ये, त्यांची नियुक्ती ३० ऑगस्ट १९२६ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह सेकंड लेफ्टनंट पदावर १४ वी पंजाब रेजिमेंट (१९ वी पंजाबी) च्या पहिल्या बटालियनमध्ये करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Page 2817 {{!}} Issue 33377, 20 April 1928 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33377/page/2817 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026 |language=en}}</ref> ती बटालियन [[वायव्य सरहद्द प्रांत]] (NWFP) मधील मनझई येथे होती.{{sfn|Thorat|1985}} १९२८ च्या सुरुवातीला ही बटालियन औरंगाबादला हलवण्यात आली आणि नोव्हेंबर १९२८ मध्ये थोरात यांना लेफ्टनंट पदावर बढती देण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33458/page/467 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> ऑक्टोबर १९३१ मध्ये थोरात यांची दिल्ली येथे १४ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या टेरिटोरियल बटालियनचे ॲडज्युटंट म्हणून नियुक्ती झाली. सुमारे तीन वर्षांनंतर ते आपल्या मूळ बटालियनमध्ये परतले आणि १९३५ मध्ये त्यांची युनिटचे क्वार्टरमास्टर म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर लवकरच, १९३५ च्या मोहमांड मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी ही बटालियन पेशावरला हलवण्यात आली. त्याच सुमारास, ऑगस्टमध्ये, त्यांना कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34204/page/6219 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतरची दोन वर्षे त्यांनी फिरोजपूर येथील ट्रेनिंग बटालियनचे कंपनी कमांडर म्हणून घालवली, त्यानंतर त्यांची १/१४ पंजाबचे ॲडज्युटंट म्हणून बनू (Bannu) येथे बदली झाली.{{sfn|Thorat|1985}} ===दुसरे महायुद्ध=== १९४० मध्ये थोरात यांची स्टाफ कॉलेज, क्वेटा येथे प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. पुढच्या वर्षी त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि त्यांची नियुक्ती लष्करी मुख्यालयातील 'स्टाफ ड्युटीज' संचालनालयात झाली. रेजिमेंटल ड्युटीवर नियुक्ती मिळवण्यास ते उत्सुक असल्याने त्यांची बदली [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानातील]] राजाराम रायफल्समध्ये करण्यात आली, जिथे त्यांनी एक वर्ष सेवा बजावली. ऑगस्ट १९४३ मध्ये त्यांना मेजर पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/36290/page/5497 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतर ते ४/१४ पंजाबमध्ये गेले, ज्यांनी ७ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ११४ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेडचा भाग म्हणून जपानी सैन्याला नागा हिल्स मधून हुसकावून लावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref name="Barua">{{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2003 |page=117 |isbn=978-0-27597-999-7 |url=https://books.google.com/books?id=-U8IUoC_tP0C&q=S+P+P+Thorat&pg=PA117}}</ref> थोरात यांनी ४/१४ पंजाबसोबत छोट्या कारवायांमध्ये भाग घेतला आणि [[कोहिमाची लढाई|कोहिमाच्या लढाईनंतर]] त्यांची नियुक्ती २० व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ९/१४ पंजाबचे सेकंड-इन-कमांड म्हणून झाली, जी [[इम्फाळ]] मैदानावर युद्धात गुंतली होती. ९/१४ पंजाबच्या कमांडिंग ऑफिसरला संग्रहणी नामक आजार झाल्यामुळे थोरात यांनी तात्पुरते बटालियनचे नेतृत्व सांभाळले.<ref name="Barua" /> बटालियनचे नेतृत्व करण्याची त्यांची ही पहिलीच वेळ असल्याने, त्यांनी आपल्या सैनिकांसोबत एका लांब पल्ल्याच्या 'रिकॉनिसन्स पेट्रोल'मध्ये (हेरगिरी गस्त) सहभाग घेतला, ज्याला त्यांच्या ब्रिगेड कमांडरने पसंती दिली नव्हती.<ref name="Barua" /> नोव्हेंबर १९४४ मध्ये, थोरात यांची नियुक्ती ५१ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेड अंतर्गत २ री पंजाब रेजिमेंट च्या दुसऱ्या बटालियनचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून करण्यात आली.<ref name="Barua" /> पूर्वीचे कमांडिंग ऑफिसर युद्धात मारले गेले होते आणि थोरात यांना [[आराकान]] मधील मौंगडौ (Maungdaw) येथे तातडीने पदभार स्वीकारायचा होता. ही ब्रिगेड "इंडियन ब्रिगेड" म्हणून ओळखली जाऊ लागली कारण इतर ब्रिटीश भारतीय लष्करी ब्रिगेडमध्ये २ भारतीय आणि १ ब्रिटीश बटालियन असायच्या, तर ५१ व्या ब्रिगेडमध्ये तिन्ही भारतीय बटालियन होत्या.<ref name="Barua" /> विशेष म्हणजे, ब्रिगेडमधील तिन्ही बटालियन्सचे कमांडिंग ऑफिसर्स भारतीय होते - [[के.एस. थिमय्या]] (८/१९ हैदराबाद), एल.पी. सेन (१६ बलुच), आणि थोरात. हे तिघे युद्धात तीव्र संघर्षात प्रत्यक्ष सहभागी झालेले मेजर पदाच्या वरचे मोजकेच भारतीय अधिकारी होते.<ref name="Barua" /> ====कानगॉची लढाई (Battle of Kangaw)==== जानेवारी १९४५ मध्ये २/२ पंजाबने कानगॉच्या लढाईत भाग घेतला.<ref name="Barua" /> ५१ व्या ब्रिगेडला जपानच्या भक्कम तटबंदी असलेल्या फळीचा पाडाव करण्याचे काम सोपवण्यात आले होते आणि थोरात यांनी तोफखाना आणि हवाई दलाच्या मदतीने आपल्या बटालियनच्या हल्ल्याचे नियोजन केले.<ref name="Barua" /> तरीही, भातशेतीच्या चिखलातून जपानी सैन्याकडे कूच करताना बटालियनचे मोठे नुकसान झाले.<ref name="Barua" /> एका प्रसंगी थोरात स्वतः प्रत्यक्ष समोरासमोरील युद्धात गुंतले होते, ज्यामध्ये त्यांनी एका तरुण जपानी अधिकाऱ्याला ठार मारून त्याची तलवार हस्तगत केली.<ref name="Barua" /> सुरुवातीचा हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर, थोरात यांनी त्यांच्या बटालियनची आगेकूच मर्यादित ठेवली आणि टेकडीच्या अर्ध्या भागावर आपले स्थान भक्कम केले.<ref name="Barua" /> जपानी सैन्याची हल्ल्याखालील ठिकाण रिकामे करायचे आणि नंतर पुन्हा हल्ला करून ते परत मिळवायचे, जेणेकरून शत्रूचे जास्तीत जास्त नुकसान होईल, या युक्तीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.<ref name="Barua" /> जेव्हा जपानचा प्रतिहल्ला झाला, तेव्हा तो बटालियनच्या सज्ज संरक्षण फळीने आणि हवाई हल्ल्यांनी परतवून लावला.<ref name="Barua" /> त्यांच्या या नेतृत्व आणि शौर्याबद्दल थोरात यांना १५ नोव्हेंबर १९४५ रोजी डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर (DSO) प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37349/supplement/5574 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=1 February 2026}}</ref> लढाईनंतर ५१ वी ब्रिगेड विश्रांतीसाठी आणि पुनर्रचनेसाठी भारतात परतली आणि २/२ पंजाब पोल्लाची येथे आली. भारतात काही काळ राहिल्यानंतर, ऑपरेशन झिपरचा भाग म्हणून ही बटालियन ब्रिटीश मलायाला जाणार होती. मात्र जपानने शरणागती पत्करल्यामुळे, हे आक्रमण सैन्य शांतता राखणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित झाले. आपली बटालियन कुआंतन येथे नेल्यानंतर थोरात यांची नियुक्ती [[२५वी पायदळ डिव्हिजन|२५ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजनचे]] असिस्टंट ॲडज्युटंट आणि क्वार्टरमास्टर जनरल म्हणून करण्यात आली.{{sfn|Thorat|1985}} १९४६ च्या सुरुवातीला २५ वी डिव्हिजन बरखास्त होण्यासाठी भारतात परतली. थोरात यांना कर्नल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्लीतील लष्करी मुख्यालयात 'डेप्युटी डायरेक्टर पर्सोनेल सर्व्हिसेस' म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हा कार्यकाळ अल्प होता. त्याच वर्षाच्या शेवटी, त्यांची नियुक्ती 'नॅशनल वॉर अकॅडमी कमिटी'चे सचिव म्हणून ब्रिगेडियर रँकवर करण्यात आली; या पदावर बढती मिळवणारे ते सहावे भारतीय होते. समितीचे सचिव म्हणून त्यांच्या कार्यकाळातच पुण्याजवळील खडकवासला हे या अकादमीसाठी निश्चित करण्यात आले. 'नॅशनल वॉर अकॅडमी'चे पुढे [[राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी|नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी]] (NDA) असे नामकरण करण्यात आले आणि १९५४ मध्ये खडकवासला येथे हलवण्यापूर्वी १९४९ मध्ये देहरादून येथे तिची स्थापना झाली. १९४७ च्या सुरुवातीला थोरात यांची नियुक्ती रांची येथील १६१ ब्रिगेडचे कमांडर म्हणून झाली. {{sfn|Thorat|1985}} ===स्वातंत्र्योत्तर काळ=== [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीनंतर]], ऑगस्ट १९४७ मध्ये थोरात यांची नियुक्ती लाल किल्ल्यावरील नवीन लष्करी मुख्यालयात 'डायरेक्टर ऑफ स्टाफ ड्युटीज अँड वेपन्स अँड इक्विपमेंट' म्हणून करण्यात आली. या संचालनालयाला नव्याने स्थापन झालेल्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या अधिराज्याला]] शस्त्रे, दारूगोळा, वाहने आणि उपकरणे यांची वर्गवारी करून पाठवण्याचे काम करावे लागले. त्यांनी नोंदवले की, पाकिस्तानात पाठवली जाणारी हीच शस्त्रे आणि दारूगोळा त्यांनी [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात]] भारतीय सैन्याविरुद्ध वापरला.{{sfn|Thorat|1985}} ३१ जानेवारी १९४८ रोजी थोरात यांना मेजर जनरल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्ली क्षेत्राचे 'जनरल ऑफिसर कमांडिंग' (GOC) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. GOC म्हणून त्यांनी ऑगस्ट १९४८ मध्ये पहिल्या स्वातंत्र्यदिन संचलनाचे नेतृत्व केले. पुढच्या महिन्यात त्यांची नियुक्ती पूर्व पंजाब क्षेत्राचे GOC म्हणून झाली. पंजाबमधील भारत-पाक सीमेवरील संरक्षण भक्कम करणे, निर्वासितांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्थलांतरितांच्या मालमत्तांचे वाटप करण्यात नागरी प्रशासनाला मदत करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती. त्यांच्या अंतर्गत चार ब्रिगेड आणि तीन सब-एरिया होते.{{sfn|Thorat|1985}} ===चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ=== मार्च १९५० मध्ये थोरात यांची नियुक्ती चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ (CGS) म्हणून झाली. ही एक आश्चर्यकारक नियुक्ती होती कारण CGS हे लष्करी मुख्यालयातील ज्येष्ठ 'प्रिन्सिपल स्टाफ ऑफिसर' (PSO) पद होते आणि सहसा ते ज्येष्ठ लेफ्टनंट जनरलद्वारे भरले जात असे. थोरात हे ॲडज्युटंट जनरल, क्वार्टरमास्टर जनरल आणि मास्टर-जनरल ऑफ ऑर्डनन्स यांसारख्या इतर पीएसओंपेक्षा कनिष्ठ होते. जनरल स्टाफ शाखेचा भाग असलेले लष्करी प्रशिक्षण आणि सिग्नल्सचे संचालक (जे दोन्ही ब्रिटीश अधिकारी होते) स्वतः थोरात यांच्यापेक्षा ज्येष्ठ होते. त्यांच्या CGS कार्यकाळातच भारतीय संस्थानिक सैन्याचे भारतीय सैन्यात विलीनीकरण झाले.{{sfn|Thorat|1985}} ===कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया=== तीन वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, थोरात यांची नियुक्ती 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया' (CFI) चे जनरल ऑफिसर कमांडिंग म्हणून करण्यात आली. १९५३ च्या सुरुवातीला [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर, [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रांनी]] भारताला कोरियामध्ये आपल्या वतीने शांतता मोहीम राबवण्याची विनंती केली होती. सीएफआय ही 'न्यूट्रल नेशन्स रिपॅट्रिएशन कमिशन'ची कार्यकारी संस्था असणार होती, ज्याचे प्रमुख लेफ्टनंट जनरल [[के.एस. थिमय्या]] होते. हे दल दोन्ही बाजूंच्या सर्व युद्धबंदी कैद्यांचा ताबा घेणार होते. सीएफआयमध्ये चार बटालियन असलेली एक पायदळ ब्रिगेड, मध्यम मशीन गनची एक कंपनी आणि फिल्ड ॲम्ब्युलन्स तसेच फोर्स मुख्यालयाचा समावेश होता, ज्यामध्ये एकूण सुमारे ५००० सैनिक होते.{{sfn|Thorat|1985}} ऑगस्ट १९५३ मध्ये सीएफआयने कोरियाकडे कूच करण्यास सुरुवात केली, 'हिंदनगर' नावाचा तळ स्थापन केला आणि सप्टेंबरपर्यंत एकूण २७,००० युद्धकैद्यांचा ताबा घेतला. त्यानंतर लवकरच, २५ सप्टेंबर रोजी युद्धकैद्यांच्या सर्व छावण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने करण्यात आली. डी-३१ छावणीत थोरात यांच्या भाषणांनंतर, मेजर एच.एस. ग्रेवाल या चिनी दुभाष्याला जमावाने पकडले. सुधारित शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या कैद्यांच्या संख्येने प्रचंड जास्त असूनही, थोरात यांनी मेजर ग्रेवाल यांची सुटका करण्यासाठी स्वतः छावणीत प्रवेश केला. ते संतप्त कैद्यांशी बोलत असतानाच सीएफआयच्या सैनिकांनी छावणीला वेढा घातला आणि ते कैद्यांवर गोळीबार करणार होते. आपल्या सैनिकांना रोखत थोरात यांनी कैद्यांना मेजर ग्रेवाल यांना सोडण्यास प्रवृत्त केले. या घटनेसाठी थोरात यांना अशोक चक्र (वर्ग २) (ज्याचे नंतर [[कीर्ती चक्र]] असे नामकरण झाले) प्रदान करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=General Thorat's calmness saves situation |url=https://archive.pib.gov.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1953-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1953-09-26_240.pdf |website=archive.pib.gov.in |access-date=6 February 2026}}</ref> १९५४ च्या सुरुवातीला सीएफआयचे काम पूर्ण झाले आणि हे दल भारतात परतले. त्याच वर्षी मे महिन्यात थोरात यांनी सीएफआय बरखास्त केली आणि त्यांची नियुक्ती झाशी येथील [[५वी पायदळ डिव्हिजन]]चे GOC म्हणून झाली. त्यांनी या डिव्हिजनच्या नेतृत्वाची विनंती केली होती कारण सीएफआयमधील बहुतेक युनिट्स याच डिव्हिजनचे होते. पुढच्या वर्षाच्या सुरुवातीला त्यांनी ११ व्या कोअरचा भाग म्हणून या डिव्हिजनला झाशीहून पंजाबमधील फिरोजपूरला हलवले. काही महिन्यांनंतर, त्यांना लेफ्टनंट जनरल पदावर बढती देण्यात आली आणि ११ व्या कोअरचे GOC म्हणून नियुक्त करण्यात आले.{{sfn|Thorat|1985}} === GOC-in-C ईस्टर्न कमांड === थोरात यांनी १९५७ मध्ये पूर्व कमांडचा पदभार स्वीकारला. त्यावेळी पूर्व कमांडचे मुख्यालय लखनौ येथे होते. १९५९ मध्ये लाँगजू घटनेसारख्या घटनांनंतर सीमा संरक्षणाची जबाबदारी लष्कराकडे सोपवण्यात आली. त्यानुसार, थोरात यांनी कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि चिनी आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गरजांचे मूल्यमापन केले. ऑक्टोबर १९५९ मध्ये थोरात यांचा हा आराखडा जनरल थिम्मय्या यांच्याकडे पाठवण्यात आला, ज्यांनी तो संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांना दाखवला. मात्र मेनन यांनी हा अहवाल फेटाळून लावला.<ref>{{Cite web|last=Phadke|first=Ramesh|date=2012-10-31|title=The Two Myths of 1962 {{!}} Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses|url=https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831054223/https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|archive-date=2020-08-31|access-date=2021-01-25|website=idsa.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=V. K.|url=https://books.google.com/books?id=yoFjDwAAQBAJ&q=exercise+lal+qila+thorat&pg=PA142|title=Leadership in the Indian Army: Biographies of Twelve Soldiers|date=2005-03-04|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5280-566-2|location=|pages=142|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mahalingam|first=V|date=2016-04-13|title=Book review: 1962 The War That Wasn't|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/In-search-of-propriety/book-review-1962-the-war-that-wasnt/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=Times of India|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Verma|first=Shiv Kunal|url=https://books.google.com/books?id=6NDejwEACAAJ|title=1962: The War that Wasn't|date=2016|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-97-2|language=en}}</ref> १७ मार्च १९६० रोजी पूर्व कमांड मुख्यालयात लेफ्टनंट जनरल थोरात यांच्या मार्गदर्शनाखाली एक्सरसाइज लाल किला आयोजित करण्यात आली होती. पूर्व क्षेत्रातील गंभीर त्रुटी दाखवून देण्याचा हा दुसरा प्रयत्न होता. यामध्ये चीनकडून असलेल्या धोक्याचे आणि त्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी भारताला काय करणे आवश्यक आहे याचे सविस्तर तपशील दिले होते.<ref>{{Cite web|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=25 January 2016|others=The Citizen brings you extracts|title=1962:The War That Wasn't|url=https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/6617/1962The-War-That-Wasnt|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=The Citizen|language=en-US}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:थोरात, एस.पी.पी.}} [[वर्ग:भारतीय सैन्यातील अधिकारी]] [[वर्ग:ब्रिटिश भारतीय सैन्य अधिकारी]] [[वर्ग:डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९०६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 1vzyatrdweg9esiop3qg3u7ralmp1ti 2683086 2683085 2026-05-07T02:32:42Z संतोष गोरे 135680 /* पदांच्या तारखा */ 2683086 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> ==पूर्वजीवन== शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी [[कोल्हापूर संस्थान]], [[ब्रिटीश राज|ब्रिटीश भारत]] येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे]] आणि त्यानंतर [[रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट]] येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटीश भारतीय सैन्यात]] किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले. ==लष्करी कारकीर्द== ===सुरुवातीची कारकीर्द=== सँडहर्स्टमधून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सप्टेंबर १९२६ मध्ये थोरात यांची भारतीय सैन्याच्या 'अनअटॅच्ड' (Unattached) सूचीत नियुक्ती झाली.<ref>{{cite web |title=Page 5766 {{!}} Issue 33198, 3 September 1926 {{!}} London ... |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33198/page/5766 |website=The Gazette |access-date=30 January 2026}}</ref> केसीआयओ (KCIO) अधिकाऱ्यांना भारतीय युनिटमध्ये पाठवण्यापूर्वी ब्रिटीश रेजिमेंटमध्ये सेवा बजावणे आवश्यक असे. थोरात यांची नियुक्ती अहमदनगर येथे तैनात असलेल्या द मिडलसेक्स रेजिमेंटच्या दुसऱ्या बटालियनमध्ये करण्यात आली. एक वर्षाच्या या नियुक्तीनंतर, ऑक्टोबर १९२७ मध्ये, त्यांची नियुक्ती ३० ऑगस्ट १९२६ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह सेकंड लेफ्टनंट पदावर १४ वी पंजाब रेजिमेंट (१९ वी पंजाबी) च्या पहिल्या बटालियनमध्ये करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Page 2817 {{!}} Issue 33377, 20 April 1928 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33377/page/2817 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026 |language=en}}</ref> ती बटालियन [[वायव्य सरहद्द प्रांत]] (NWFP) मधील मनझई येथे होती.{{sfn|Thorat|1985}} १९२८ च्या सुरुवातीला ही बटालियन औरंगाबादला हलवण्यात आली आणि नोव्हेंबर १९२८ मध्ये थोरात यांना लेफ्टनंट पदावर बढती देण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33458/page/467 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> ऑक्टोबर १९३१ मध्ये थोरात यांची दिल्ली येथे १४ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या टेरिटोरियल बटालियनचे ॲडज्युटंट म्हणून नियुक्ती झाली. सुमारे तीन वर्षांनंतर ते आपल्या मूळ बटालियनमध्ये परतले आणि १९३५ मध्ये त्यांची युनिटचे क्वार्टरमास्टर म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर लवकरच, १९३५ च्या मोहमांड मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी ही बटालियन पेशावरला हलवण्यात आली. त्याच सुमारास, ऑगस्टमध्ये, त्यांना कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34204/page/6219 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतरची दोन वर्षे त्यांनी फिरोजपूर येथील ट्रेनिंग बटालियनचे कंपनी कमांडर म्हणून घालवली, त्यानंतर त्यांची १/१४ पंजाबचे ॲडज्युटंट म्हणून बनू (Bannu) येथे बदली झाली.{{sfn|Thorat|1985}} ===दुसरे महायुद्ध=== १९४० मध्ये थोरात यांची स्टाफ कॉलेज, क्वेटा येथे प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. पुढच्या वर्षी त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि त्यांची नियुक्ती लष्करी मुख्यालयातील 'स्टाफ ड्युटीज' संचालनालयात झाली. रेजिमेंटल ड्युटीवर नियुक्ती मिळवण्यास ते उत्सुक असल्याने त्यांची बदली [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानातील]] राजाराम रायफल्समध्ये करण्यात आली, जिथे त्यांनी एक वर्ष सेवा बजावली. ऑगस्ट १९४३ मध्ये त्यांना मेजर पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/36290/page/5497 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतर ते ४/१४ पंजाबमध्ये गेले, ज्यांनी ७ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ११४ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेडचा भाग म्हणून जपानी सैन्याला नागा हिल्स मधून हुसकावून लावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref name="Barua">{{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2003 |page=117 |isbn=978-0-27597-999-7 |url=https://books.google.com/books?id=-U8IUoC_tP0C&q=S+P+P+Thorat&pg=PA117}}</ref> थोरात यांनी ४/१४ पंजाबसोबत छोट्या कारवायांमध्ये भाग घेतला आणि [[कोहिमाची लढाई|कोहिमाच्या लढाईनंतर]] त्यांची नियुक्ती २० व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ९/१४ पंजाबचे सेकंड-इन-कमांड म्हणून झाली, जी [[इम्फाळ]] मैदानावर युद्धात गुंतली होती. ९/१४ पंजाबच्या कमांडिंग ऑफिसरला संग्रहणी नामक आजार झाल्यामुळे थोरात यांनी तात्पुरते बटालियनचे नेतृत्व सांभाळले.<ref name="Barua" /> बटालियनचे नेतृत्व करण्याची त्यांची ही पहिलीच वेळ असल्याने, त्यांनी आपल्या सैनिकांसोबत एका लांब पल्ल्याच्या 'रिकॉनिसन्स पेट्रोल'मध्ये (हेरगिरी गस्त) सहभाग घेतला, ज्याला त्यांच्या ब्रिगेड कमांडरने पसंती दिली नव्हती.<ref name="Barua" /> नोव्हेंबर १९४४ मध्ये, थोरात यांची नियुक्ती ५१ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेड अंतर्गत २ री पंजाब रेजिमेंट च्या दुसऱ्या बटालियनचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून करण्यात आली.<ref name="Barua" /> पूर्वीचे कमांडिंग ऑफिसर युद्धात मारले गेले होते आणि थोरात यांना [[आराकान]] मधील मौंगडौ (Maungdaw) येथे तातडीने पदभार स्वीकारायचा होता. ही ब्रिगेड "इंडियन ब्रिगेड" म्हणून ओळखली जाऊ लागली कारण इतर ब्रिटीश भारतीय लष्करी ब्रिगेडमध्ये २ भारतीय आणि १ ब्रिटीश बटालियन असायच्या, तर ५१ व्या ब्रिगेडमध्ये तिन्ही भारतीय बटालियन होत्या.<ref name="Barua" /> विशेष म्हणजे, ब्रिगेडमधील तिन्ही बटालियन्सचे कमांडिंग ऑफिसर्स भारतीय होते - [[के.एस. थिमय्या]] (८/१९ हैदराबाद), एल.पी. सेन (१६ बलुच), आणि थोरात. हे तिघे युद्धात तीव्र संघर्षात प्रत्यक्ष सहभागी झालेले मेजर पदाच्या वरचे मोजकेच भारतीय अधिकारी होते.<ref name="Barua" /> ====कानगॉची लढाई (Battle of Kangaw)==== जानेवारी १९४५ मध्ये २/२ पंजाबने कानगॉच्या लढाईत भाग घेतला.<ref name="Barua" /> ५१ व्या ब्रिगेडला जपानच्या भक्कम तटबंदी असलेल्या फळीचा पाडाव करण्याचे काम सोपवण्यात आले होते आणि थोरात यांनी तोफखाना आणि हवाई दलाच्या मदतीने आपल्या बटालियनच्या हल्ल्याचे नियोजन केले.<ref name="Barua" /> तरीही, भातशेतीच्या चिखलातून जपानी सैन्याकडे कूच करताना बटालियनचे मोठे नुकसान झाले.<ref name="Barua" /> एका प्रसंगी थोरात स्वतः प्रत्यक्ष समोरासमोरील युद्धात गुंतले होते, ज्यामध्ये त्यांनी एका तरुण जपानी अधिकाऱ्याला ठार मारून त्याची तलवार हस्तगत केली.<ref name="Barua" /> सुरुवातीचा हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर, थोरात यांनी त्यांच्या बटालियनची आगेकूच मर्यादित ठेवली आणि टेकडीच्या अर्ध्या भागावर आपले स्थान भक्कम केले.<ref name="Barua" /> जपानी सैन्याची हल्ल्याखालील ठिकाण रिकामे करायचे आणि नंतर पुन्हा हल्ला करून ते परत मिळवायचे, जेणेकरून शत्रूचे जास्तीत जास्त नुकसान होईल, या युक्तीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.<ref name="Barua" /> जेव्हा जपानचा प्रतिहल्ला झाला, तेव्हा तो बटालियनच्या सज्ज संरक्षण फळीने आणि हवाई हल्ल्यांनी परतवून लावला.<ref name="Barua" /> त्यांच्या या नेतृत्व आणि शौर्याबद्दल थोरात यांना १५ नोव्हेंबर १९४५ रोजी डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर (DSO) प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37349/supplement/5574 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=1 February 2026}}</ref> लढाईनंतर ५१ वी ब्रिगेड विश्रांतीसाठी आणि पुनर्रचनेसाठी भारतात परतली आणि २/२ पंजाब पोल्लाची येथे आली. भारतात काही काळ राहिल्यानंतर, ऑपरेशन झिपरचा भाग म्हणून ही बटालियन ब्रिटीश मलायाला जाणार होती. मात्र जपानने शरणागती पत्करल्यामुळे, हे आक्रमण सैन्य शांतता राखणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित झाले. आपली बटालियन कुआंतन येथे नेल्यानंतर थोरात यांची नियुक्ती [[२५वी पायदळ डिव्हिजन|२५ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजनचे]] असिस्टंट ॲडज्युटंट आणि क्वार्टरमास्टर जनरल म्हणून करण्यात आली.{{sfn|Thorat|1985}} १९४६ च्या सुरुवातीला २५ वी डिव्हिजन बरखास्त होण्यासाठी भारतात परतली. थोरात यांना कर्नल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्लीतील लष्करी मुख्यालयात 'डेप्युटी डायरेक्टर पर्सोनेल सर्व्हिसेस' म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हा कार्यकाळ अल्प होता. त्याच वर्षाच्या शेवटी, त्यांची नियुक्ती 'नॅशनल वॉर अकॅडमी कमिटी'चे सचिव म्हणून ब्रिगेडियर रँकवर करण्यात आली; या पदावर बढती मिळवणारे ते सहावे भारतीय होते. समितीचे सचिव म्हणून त्यांच्या कार्यकाळातच पुण्याजवळील खडकवासला हे या अकादमीसाठी निश्चित करण्यात आले. 'नॅशनल वॉर अकॅडमी'चे पुढे [[राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी|नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी]] (NDA) असे नामकरण करण्यात आले आणि १९५४ मध्ये खडकवासला येथे हलवण्यापूर्वी १९४९ मध्ये देहरादून येथे तिची स्थापना झाली. १९४७ च्या सुरुवातीला थोरात यांची नियुक्ती रांची येथील १६१ ब्रिगेडचे कमांडर म्हणून झाली. {{sfn|Thorat|1985}} ===स्वातंत्र्योत्तर काळ=== [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीनंतर]], ऑगस्ट १९४७ मध्ये थोरात यांची नियुक्ती लाल किल्ल्यावरील नवीन लष्करी मुख्यालयात 'डायरेक्टर ऑफ स्टाफ ड्युटीज अँड वेपन्स अँड इक्विपमेंट' म्हणून करण्यात आली. या संचालनालयाला नव्याने स्थापन झालेल्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या अधिराज्याला]] शस्त्रे, दारूगोळा, वाहने आणि उपकरणे यांची वर्गवारी करून पाठवण्याचे काम करावे लागले. त्यांनी नोंदवले की, पाकिस्तानात पाठवली जाणारी हीच शस्त्रे आणि दारूगोळा त्यांनी [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात]] भारतीय सैन्याविरुद्ध वापरला.{{sfn|Thorat|1985}} ३१ जानेवारी १९४८ रोजी थोरात यांना मेजर जनरल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्ली क्षेत्राचे 'जनरल ऑफिसर कमांडिंग' (GOC) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. GOC म्हणून त्यांनी ऑगस्ट १९४८ मध्ये पहिल्या स्वातंत्र्यदिन संचलनाचे नेतृत्व केले. पुढच्या महिन्यात त्यांची नियुक्ती पूर्व पंजाब क्षेत्राचे GOC म्हणून झाली. पंजाबमधील भारत-पाक सीमेवरील संरक्षण भक्कम करणे, निर्वासितांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्थलांतरितांच्या मालमत्तांचे वाटप करण्यात नागरी प्रशासनाला मदत करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती. त्यांच्या अंतर्गत चार ब्रिगेड आणि तीन सब-एरिया होते.{{sfn|Thorat|1985}} ===चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ=== मार्च १९५० मध्ये थोरात यांची नियुक्ती चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ (CGS) म्हणून झाली. ही एक आश्चर्यकारक नियुक्ती होती कारण CGS हे लष्करी मुख्यालयातील ज्येष्ठ 'प्रिन्सिपल स्टाफ ऑफिसर' (PSO) पद होते आणि सहसा ते ज्येष्ठ लेफ्टनंट जनरलद्वारे भरले जात असे. थोरात हे ॲडज्युटंट जनरल, क्वार्टरमास्टर जनरल आणि मास्टर-जनरल ऑफ ऑर्डनन्स यांसारख्या इतर पीएसओंपेक्षा कनिष्ठ होते. जनरल स्टाफ शाखेचा भाग असलेले लष्करी प्रशिक्षण आणि सिग्नल्सचे संचालक (जे दोन्ही ब्रिटीश अधिकारी होते) स्वतः थोरात यांच्यापेक्षा ज्येष्ठ होते. त्यांच्या CGS कार्यकाळातच भारतीय संस्थानिक सैन्याचे भारतीय सैन्यात विलीनीकरण झाले.{{sfn|Thorat|1985}} ===कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया=== तीन वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, थोरात यांची नियुक्ती 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया' (CFI) चे जनरल ऑफिसर कमांडिंग म्हणून करण्यात आली. १९५३ च्या सुरुवातीला [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर, [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रांनी]] भारताला कोरियामध्ये आपल्या वतीने शांतता मोहीम राबवण्याची विनंती केली होती. सीएफआय ही 'न्यूट्रल नेशन्स रिपॅट्रिएशन कमिशन'ची कार्यकारी संस्था असणार होती, ज्याचे प्रमुख लेफ्टनंट जनरल [[के.एस. थिमय्या]] होते. हे दल दोन्ही बाजूंच्या सर्व युद्धबंदी कैद्यांचा ताबा घेणार होते. सीएफआयमध्ये चार बटालियन असलेली एक पायदळ ब्रिगेड, मध्यम मशीन गनची एक कंपनी आणि फिल्ड ॲम्ब्युलन्स तसेच फोर्स मुख्यालयाचा समावेश होता, ज्यामध्ये एकूण सुमारे ५००० सैनिक होते.{{sfn|Thorat|1985}} ऑगस्ट १९५३ मध्ये सीएफआयने कोरियाकडे कूच करण्यास सुरुवात केली, 'हिंदनगर' नावाचा तळ स्थापन केला आणि सप्टेंबरपर्यंत एकूण २७,००० युद्धकैद्यांचा ताबा घेतला. त्यानंतर लवकरच, २५ सप्टेंबर रोजी युद्धकैद्यांच्या सर्व छावण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने करण्यात आली. डी-३१ छावणीत थोरात यांच्या भाषणांनंतर, मेजर एच.एस. ग्रेवाल या चिनी दुभाष्याला जमावाने पकडले. सुधारित शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या कैद्यांच्या संख्येने प्रचंड जास्त असूनही, थोरात यांनी मेजर ग्रेवाल यांची सुटका करण्यासाठी स्वतः छावणीत प्रवेश केला. ते संतप्त कैद्यांशी बोलत असतानाच सीएफआयच्या सैनिकांनी छावणीला वेढा घातला आणि ते कैद्यांवर गोळीबार करणार होते. आपल्या सैनिकांना रोखत थोरात यांनी कैद्यांना मेजर ग्रेवाल यांना सोडण्यास प्रवृत्त केले. या घटनेसाठी थोरात यांना अशोक चक्र (वर्ग २) (ज्याचे नंतर [[कीर्ती चक्र]] असे नामकरण झाले) प्रदान करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=General Thorat's calmness saves situation |url=https://archive.pib.gov.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1953-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1953-09-26_240.pdf |website=archive.pib.gov.in |access-date=6 February 2026}}</ref> १९५४ च्या सुरुवातीला सीएफआयचे काम पूर्ण झाले आणि हे दल भारतात परतले. त्याच वर्षी मे महिन्यात थोरात यांनी सीएफआय बरखास्त केली आणि त्यांची नियुक्ती झाशी येथील [[५वी पायदळ डिव्हिजन]]चे GOC म्हणून झाली. त्यांनी या डिव्हिजनच्या नेतृत्वाची विनंती केली होती कारण सीएफआयमधील बहुतेक युनिट्स याच डिव्हिजनचे होते. पुढच्या वर्षाच्या सुरुवातीला त्यांनी ११ व्या कोअरचा भाग म्हणून या डिव्हिजनला झाशीहून पंजाबमधील फिरोजपूरला हलवले. काही महिन्यांनंतर, त्यांना लेफ्टनंट जनरल पदावर बढती देण्यात आली आणि ११ व्या कोअरचे GOC म्हणून नियुक्त करण्यात आले.{{sfn|Thorat|1985}} === GOC-in-C ईस्टर्न कमांड === थोरात यांनी १९५७ मध्ये पूर्व कमांडचा पदभार स्वीकारला. त्यावेळी पूर्व कमांडचे मुख्यालय लखनौ येथे होते. १९५९ मध्ये लाँगजू घटनेसारख्या घटनांनंतर सीमा संरक्षणाची जबाबदारी लष्कराकडे सोपवण्यात आली. त्यानुसार, थोरात यांनी कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि चिनी आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गरजांचे मूल्यमापन केले. ऑक्टोबर १९५९ मध्ये थोरात यांचा हा आराखडा जनरल थिम्मय्या यांच्याकडे पाठवण्यात आला, ज्यांनी तो संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांना दाखवला. मात्र मेनन यांनी हा अहवाल फेटाळून लावला.<ref>{{Cite web|last=Phadke|first=Ramesh|date=2012-10-31|title=The Two Myths of 1962 {{!}} Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses|url=https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831054223/https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|archive-date=2020-08-31|access-date=2021-01-25|website=idsa.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=V. K.|url=https://books.google.com/books?id=yoFjDwAAQBAJ&q=exercise+lal+qila+thorat&pg=PA142|title=Leadership in the Indian Army: Biographies of Twelve Soldiers|date=2005-03-04|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5280-566-2|location=|pages=142|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mahalingam|first=V|date=2016-04-13|title=Book review: 1962 The War That Wasn't|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/In-search-of-propriety/book-review-1962-the-war-that-wasnt/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=Times of India|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Verma|first=Shiv Kunal|url=https://books.google.com/books?id=6NDejwEACAAJ|title=1962: The War that Wasn't|date=2016|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-97-2|language=en}}</ref> १७ मार्च १९६० रोजी पूर्व कमांड मुख्यालयात लेफ्टनंट जनरल थोरात यांच्या मार्गदर्शनाखाली एक्सरसाइज लाल किला आयोजित करण्यात आली होती. पूर्व क्षेत्रातील गंभीर त्रुटी दाखवून देण्याचा हा दुसरा प्रयत्न होता. यामध्ये चीनकडून असलेल्या धोक्याचे आणि त्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी भारताला काय करणे आवश्यक आहे याचे सविस्तर तपशील दिले होते.<ref>{{Cite web|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=25 January 2016|others=The Citizen brings you extracts|title=1962:The War That Wasn't|url=https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/6617/1962The-War-That-Wasnt|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=The Citizen|language=en-US}}</ref> ==पदांच्या तारखा== {|class="wikitable" style="background:white" ! बोधचिन्ह !! पद !! घटक !! नियुक्तीची तारीख |- |align="center" |[[File:British_Army_(1920-1953) OF-1a.svg|35px]] || [[Second lieutenant#United Kingdom & other Commonwealth countries|सेकंड लेफ्टनंट]] || [[British Indian Army|ब्रिटिश भारतीय सैन्य]] || ३० ऑगस्ट १९२६<ref>{{London Gazette |issue=33198 |date=3 September 1926 |page=5766 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-1b.svg|35px]] || [[Lieutenant (British Army and Royal Marines)|लेफ्टनंट]] || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || ३० नोव्हेंबर १९२८<ref>{{London Gazette |issue=33458 |date=18 January 1929 |page=467 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British Army (1920–1953) OF-2.svg|35px]] || [[Captain (British Army and Royal Marines)|कॅप्टन]] || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || ३० ऑगस्ट १९३५<ref>{{London Gazette |issue=34204 |date=4 October 1935 |page=6219 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-3.svg|35px]] || [[Major (United Kingdom)|मेजर]] ||ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १९४० (कार्यवाहू)<ref name="Indian_Army_Special_List_45">{{cite book|pages=149|title=Indian Army List for October 1945 (Part I)|publisher=Government of India Press|year=1945}}</ref> १८ नोव्हेंबर १९४० (तात्पुरते)<ref name="Indian_Army_Special_List_45"/> ३० ऑगस्ट १९४३ (कायमस्वरूपी)<ref>{{London Gazette |issue=36290 |date=17 December 1943 |page=5497 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-4.svg|35px]] || [[Lieutenant colonel (United Kingdom)|लेफ्टनंट कर्नल]] || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १ एप्रिल १९४६ (युद्ध-कालीन कायमस्वरूपी)<ref name="Quarterly_Army_List">{{cite book|pages=220v–x|title=The Quarterly Army List: December 1946 (Part I)|publisher=HM Stationery Office|year=1946}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-5.svg|35px]] || [[Colonel (United Kingdom)|कर्नल]] || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १ एप्रिल १९४६ (कार्यवाहू)<ref name="Quarterly_Army_List"/> |- |align="center" |[[File:British Army (1928-1953) OF-6.svg|35px]] || [[Brigadier (United Kingdom)|ब्रिगेडियर]] || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १३ जून १९४६ (कार्यवाहू)<ref name="Quarterly_Army_List"/> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-3.svg|35px]] || [[Major (rank)|मेजर]] ||[[Indian Army|भारतीय सैन्य]] || १५ ऑगस्ट १९४७<ref name="insignia" group="note">१९४७ मध्ये स्वातंत्र्य मिळाल्यावर भारत ब्रिटीश [[Commonwealth of Nations|राष्ट्रमंडळात]] एक [[Dominion of India|अधिराज्य]] बनला. परिणामी, [[Tudor Crown|ट्युडर क्राउन]] आणि चार-कोनी [[Order of the Bath|बाथ स्टार]] ("पिप") समाविष्ट असलेली [[British Army|ब्रिटीश सैन्याची]] पदचिन्हे कायम ठेवण्यात आली, कारण [[George VI of the United Kingdom|जॉर्ज सहावे]] हे [[Indian Armed Forces|भारतीय सशस्त्र दलांचे]] सरसेनापती होते. २६ जानेवारी १९५० रोजी भारत [[Republic of India|प्रजासत्ताक]] झाल्यावर, [[President of India|भारताचे राष्ट्रपती]] सरसेनापती बनले आणि क्राउनच्या जागी [[Lion Capital of Asoka|अशोक स्तंभ]] आला, तर "पिप" च्या जागी पाच-कोनी तारा वापरला जाऊ लागला.</ref><ref name="insignia_designs"/> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953)_OF-7.svg|35px]] || [[Major general (United Kingdom)|मेजर जनरल]] || भारतीय सैन्य || ३० ऑगस्ट १९४९ (कार्यवाहू) १ जानेवारी १९५० (कायमस्वरूपी, ३० ऑगस्ट १९४९ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह)<ref name="maj_gen_subs">{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=70 |date=24 June 1950 |publisher=The Gazette of India}}</ref> |- |align="center" |[[File:Major_General_of_the_Indian_Army.svg|35px]] || [[Major-General|मेजर जनरल]] || भारतीय सैन्य || २६ जानेवारी १९५० (पुनर्नियुक्ती आणि बोधचिन्हात बदल)<ref name="insignia_designs">{{cite web|title=New Designs of Crests and Badges in the Services|url=http://pib.nic.in/archive/docs/DVD_38/ACC%20NO%20807-BR/HOM-1950-01-06_484.pdf|website=Press Information Bureau of India - Archive|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808193914/http://pib.nic.in/archive/docs/DVD_38/ACC%20NO%20807-BR/HOM-1950-01-06_484.pdf|archive-date=8 August 2017|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=227 |date=11 February 1950 |publisher=The Gazette of India}}</ref> |- |align="center" |[[File:Lieutenant_General_of_the_Indian_Army.svg|35px]] || [[Lieutenant-General|लेफ्टनंट जनरल]] || भारतीय सैन्य || १ जून १९५५ (स्थानिक)<ref>{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=130 |date=2 July 1955 |publisher=The Gazette of India}}</ref> १ फेब्रुवारी १९५७ (कायमस्वरूपी)<ref>{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=59 |date=9 March 1957 |publisher=The Gazette of India}}</ref> |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:थोरात, एस.पी.पी.}} [[वर्ग:भारतीय सैन्यातील अधिकारी]] [[वर्ग:ब्रिटिश भारतीय सैन्य अधिकारी]] [[वर्ग:डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९०६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] pwexcec49znlzt21v2ncvxkaofm7egi 2683087 2683086 2026-05-07T02:36:49Z संतोष गोरे 135680 /* पदांच्या तारखा */ 2683087 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> ==पूर्वजीवन== शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी [[कोल्हापूर संस्थान]], [[ब्रिटीश राज|ब्रिटीश भारत]] येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे]] आणि त्यानंतर [[रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट]] येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटीश भारतीय सैन्यात]] किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले. ==लष्करी कारकीर्द== ===सुरुवातीची कारकीर्द=== सँडहर्स्टमधून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सप्टेंबर १९२६ मध्ये थोरात यांची भारतीय सैन्याच्या 'अनअटॅच्ड' (Unattached) सूचीत नियुक्ती झाली.<ref>{{cite web |title=Page 5766 {{!}} Issue 33198, 3 September 1926 {{!}} London ... |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33198/page/5766 |website=The Gazette |access-date=30 January 2026}}</ref> केसीआयओ (KCIO) अधिकाऱ्यांना भारतीय युनिटमध्ये पाठवण्यापूर्वी ब्रिटीश रेजिमेंटमध्ये सेवा बजावणे आवश्यक असे. थोरात यांची नियुक्ती अहमदनगर येथे तैनात असलेल्या द मिडलसेक्स रेजिमेंटच्या दुसऱ्या बटालियनमध्ये करण्यात आली. एक वर्षाच्या या नियुक्तीनंतर, ऑक्टोबर १९२७ मध्ये, त्यांची नियुक्ती ३० ऑगस्ट १९२६ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह सेकंड लेफ्टनंट पदावर १४ वी पंजाब रेजिमेंट (१९ वी पंजाबी) च्या पहिल्या बटालियनमध्ये करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Page 2817 {{!}} Issue 33377, 20 April 1928 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33377/page/2817 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026 |language=en}}</ref> ती बटालियन [[वायव्य सरहद्द प्रांत]] (NWFP) मधील मनझई येथे होती.{{sfn|Thorat|1985}} १९२८ च्या सुरुवातीला ही बटालियन औरंगाबादला हलवण्यात आली आणि नोव्हेंबर १९२८ मध्ये थोरात यांना लेफ्टनंट पदावर बढती देण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33458/page/467 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> ऑक्टोबर १९३१ मध्ये थोरात यांची दिल्ली येथे १४ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या टेरिटोरियल बटालियनचे ॲडज्युटंट म्हणून नियुक्ती झाली. सुमारे तीन वर्षांनंतर ते आपल्या मूळ बटालियनमध्ये परतले आणि १९३५ मध्ये त्यांची युनिटचे क्वार्टरमास्टर म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर लवकरच, १९३५ च्या मोहमांड मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी ही बटालियन पेशावरला हलवण्यात आली. त्याच सुमारास, ऑगस्टमध्ये, त्यांना कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34204/page/6219 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतरची दोन वर्षे त्यांनी फिरोजपूर येथील ट्रेनिंग बटालियनचे कंपनी कमांडर म्हणून घालवली, त्यानंतर त्यांची १/१४ पंजाबचे ॲडज्युटंट म्हणून बनू (Bannu) येथे बदली झाली.{{sfn|Thorat|1985}} ===दुसरे महायुद्ध=== १९४० मध्ये थोरात यांची स्टाफ कॉलेज, क्वेटा येथे प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. पुढच्या वर्षी त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि त्यांची नियुक्ती लष्करी मुख्यालयातील 'स्टाफ ड्युटीज' संचालनालयात झाली. रेजिमेंटल ड्युटीवर नियुक्ती मिळवण्यास ते उत्सुक असल्याने त्यांची बदली [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानातील]] राजाराम रायफल्समध्ये करण्यात आली, जिथे त्यांनी एक वर्ष सेवा बजावली. ऑगस्ट १९४३ मध्ये त्यांना मेजर पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/36290/page/5497 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतर ते ४/१४ पंजाबमध्ये गेले, ज्यांनी ७ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ११४ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेडचा भाग म्हणून जपानी सैन्याला नागा हिल्स मधून हुसकावून लावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref name="Barua">{{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2003 |page=117 |isbn=978-0-27597-999-7 |url=https://books.google.com/books?id=-U8IUoC_tP0C&q=S+P+P+Thorat&pg=PA117}}</ref> थोरात यांनी ४/१४ पंजाबसोबत छोट्या कारवायांमध्ये भाग घेतला आणि [[कोहिमाची लढाई|कोहिमाच्या लढाईनंतर]] त्यांची नियुक्ती २० व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ९/१४ पंजाबचे सेकंड-इन-कमांड म्हणून झाली, जी [[इम्फाळ]] मैदानावर युद्धात गुंतली होती. ९/१४ पंजाबच्या कमांडिंग ऑफिसरला संग्रहणी नामक आजार झाल्यामुळे थोरात यांनी तात्पुरते बटालियनचे नेतृत्व सांभाळले.<ref name="Barua" /> बटालियनचे नेतृत्व करण्याची त्यांची ही पहिलीच वेळ असल्याने, त्यांनी आपल्या सैनिकांसोबत एका लांब पल्ल्याच्या 'रिकॉनिसन्स पेट्रोल'मध्ये (हेरगिरी गस्त) सहभाग घेतला, ज्याला त्यांच्या ब्रिगेड कमांडरने पसंती दिली नव्हती.<ref name="Barua" /> नोव्हेंबर १९४४ मध्ये, थोरात यांची नियुक्ती ५१ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेड अंतर्गत २ री पंजाब रेजिमेंट च्या दुसऱ्या बटालियनचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून करण्यात आली.<ref name="Barua" /> पूर्वीचे कमांडिंग ऑफिसर युद्धात मारले गेले होते आणि थोरात यांना [[आराकान]] मधील मौंगडौ (Maungdaw) येथे तातडीने पदभार स्वीकारायचा होता. ही ब्रिगेड "इंडियन ब्रिगेड" म्हणून ओळखली जाऊ लागली कारण इतर ब्रिटीश भारतीय लष्करी ब्रिगेडमध्ये २ भारतीय आणि १ ब्रिटीश बटालियन असायच्या, तर ५१ व्या ब्रिगेडमध्ये तिन्ही भारतीय बटालियन होत्या.<ref name="Barua" /> विशेष म्हणजे, ब्रिगेडमधील तिन्ही बटालियन्सचे कमांडिंग ऑफिसर्स भारतीय होते - [[के.एस. थिमय्या]] (८/१९ हैदराबाद), एल.पी. सेन (१६ बलुच), आणि थोरात. हे तिघे युद्धात तीव्र संघर्षात प्रत्यक्ष सहभागी झालेले मेजर पदाच्या वरचे मोजकेच भारतीय अधिकारी होते.<ref name="Barua" /> ====कानगॉची लढाई (Battle of Kangaw)==== जानेवारी १९४५ मध्ये २/२ पंजाबने कानगॉच्या लढाईत भाग घेतला.<ref name="Barua" /> ५१ व्या ब्रिगेडला जपानच्या भक्कम तटबंदी असलेल्या फळीचा पाडाव करण्याचे काम सोपवण्यात आले होते आणि थोरात यांनी तोफखाना आणि हवाई दलाच्या मदतीने आपल्या बटालियनच्या हल्ल्याचे नियोजन केले.<ref name="Barua" /> तरीही, भातशेतीच्या चिखलातून जपानी सैन्याकडे कूच करताना बटालियनचे मोठे नुकसान झाले.<ref name="Barua" /> एका प्रसंगी थोरात स्वतः प्रत्यक्ष समोरासमोरील युद्धात गुंतले होते, ज्यामध्ये त्यांनी एका तरुण जपानी अधिकाऱ्याला ठार मारून त्याची तलवार हस्तगत केली.<ref name="Barua" /> सुरुवातीचा हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर, थोरात यांनी त्यांच्या बटालियनची आगेकूच मर्यादित ठेवली आणि टेकडीच्या अर्ध्या भागावर आपले स्थान भक्कम केले.<ref name="Barua" /> जपानी सैन्याची हल्ल्याखालील ठिकाण रिकामे करायचे आणि नंतर पुन्हा हल्ला करून ते परत मिळवायचे, जेणेकरून शत्रूचे जास्तीत जास्त नुकसान होईल, या युक्तीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.<ref name="Barua" /> जेव्हा जपानचा प्रतिहल्ला झाला, तेव्हा तो बटालियनच्या सज्ज संरक्षण फळीने आणि हवाई हल्ल्यांनी परतवून लावला.<ref name="Barua" /> त्यांच्या या नेतृत्व आणि शौर्याबद्दल थोरात यांना १५ नोव्हेंबर १९४५ रोजी डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर (DSO) प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37349/supplement/5574 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=1 February 2026}}</ref> लढाईनंतर ५१ वी ब्रिगेड विश्रांतीसाठी आणि पुनर्रचनेसाठी भारतात परतली आणि २/२ पंजाब पोल्लाची येथे आली. भारतात काही काळ राहिल्यानंतर, ऑपरेशन झिपरचा भाग म्हणून ही बटालियन ब्रिटीश मलायाला जाणार होती. मात्र जपानने शरणागती पत्करल्यामुळे, हे आक्रमण सैन्य शांतता राखणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित झाले. आपली बटालियन कुआंतन येथे नेल्यानंतर थोरात यांची नियुक्ती [[२५वी पायदळ डिव्हिजन|२५ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजनचे]] असिस्टंट ॲडज्युटंट आणि क्वार्टरमास्टर जनरल म्हणून करण्यात आली.{{sfn|Thorat|1985}} १९४६ च्या सुरुवातीला २५ वी डिव्हिजन बरखास्त होण्यासाठी भारतात परतली. थोरात यांना कर्नल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्लीतील लष्करी मुख्यालयात 'डेप्युटी डायरेक्टर पर्सोनेल सर्व्हिसेस' म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हा कार्यकाळ अल्प होता. त्याच वर्षाच्या शेवटी, त्यांची नियुक्ती 'नॅशनल वॉर अकॅडमी कमिटी'चे सचिव म्हणून ब्रिगेडियर रँकवर करण्यात आली; या पदावर बढती मिळवणारे ते सहावे भारतीय होते. समितीचे सचिव म्हणून त्यांच्या कार्यकाळातच पुण्याजवळील खडकवासला हे या अकादमीसाठी निश्चित करण्यात आले. 'नॅशनल वॉर अकॅडमी'चे पुढे [[राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी|नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी]] (NDA) असे नामकरण करण्यात आले आणि १९५४ मध्ये खडकवासला येथे हलवण्यापूर्वी १९४९ मध्ये देहरादून येथे तिची स्थापना झाली. १९४७ च्या सुरुवातीला थोरात यांची नियुक्ती रांची येथील १६१ ब्रिगेडचे कमांडर म्हणून झाली. {{sfn|Thorat|1985}} ===स्वातंत्र्योत्तर काळ=== [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीनंतर]], ऑगस्ट १९४७ मध्ये थोरात यांची नियुक्ती लाल किल्ल्यावरील नवीन लष्करी मुख्यालयात 'डायरेक्टर ऑफ स्टाफ ड्युटीज अँड वेपन्स अँड इक्विपमेंट' म्हणून करण्यात आली. या संचालनालयाला नव्याने स्थापन झालेल्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या अधिराज्याला]] शस्त्रे, दारूगोळा, वाहने आणि उपकरणे यांची वर्गवारी करून पाठवण्याचे काम करावे लागले. त्यांनी नोंदवले की, पाकिस्तानात पाठवली जाणारी हीच शस्त्रे आणि दारूगोळा त्यांनी [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात]] भारतीय सैन्याविरुद्ध वापरला.{{sfn|Thorat|1985}} ३१ जानेवारी १९४८ रोजी थोरात यांना मेजर जनरल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्ली क्षेत्राचे 'जनरल ऑफिसर कमांडिंग' (GOC) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. GOC म्हणून त्यांनी ऑगस्ट १९४८ मध्ये पहिल्या स्वातंत्र्यदिन संचलनाचे नेतृत्व केले. पुढच्या महिन्यात त्यांची नियुक्ती पूर्व पंजाब क्षेत्राचे GOC म्हणून झाली. पंजाबमधील भारत-पाक सीमेवरील संरक्षण भक्कम करणे, निर्वासितांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्थलांतरितांच्या मालमत्तांचे वाटप करण्यात नागरी प्रशासनाला मदत करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती. त्यांच्या अंतर्गत चार ब्रिगेड आणि तीन सब-एरिया होते.{{sfn|Thorat|1985}} ===चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ=== मार्च १९५० मध्ये थोरात यांची नियुक्ती चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ (CGS) म्हणून झाली. ही एक आश्चर्यकारक नियुक्ती होती कारण CGS हे लष्करी मुख्यालयातील ज्येष्ठ 'प्रिन्सिपल स्टाफ ऑफिसर' (PSO) पद होते आणि सहसा ते ज्येष्ठ लेफ्टनंट जनरलद्वारे भरले जात असे. थोरात हे ॲडज्युटंट जनरल, क्वार्टरमास्टर जनरल आणि मास्टर-जनरल ऑफ ऑर्डनन्स यांसारख्या इतर पीएसओंपेक्षा कनिष्ठ होते. जनरल स्टाफ शाखेचा भाग असलेले लष्करी प्रशिक्षण आणि सिग्नल्सचे संचालक (जे दोन्ही ब्रिटीश अधिकारी होते) स्वतः थोरात यांच्यापेक्षा ज्येष्ठ होते. त्यांच्या CGS कार्यकाळातच भारतीय संस्थानिक सैन्याचे भारतीय सैन्यात विलीनीकरण झाले.{{sfn|Thorat|1985}} ===कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया=== तीन वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, थोरात यांची नियुक्ती 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया' (CFI) चे जनरल ऑफिसर कमांडिंग म्हणून करण्यात आली. १९५३ च्या सुरुवातीला [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर, [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रांनी]] भारताला कोरियामध्ये आपल्या वतीने शांतता मोहीम राबवण्याची विनंती केली होती. सीएफआय ही 'न्यूट्रल नेशन्स रिपॅट्रिएशन कमिशन'ची कार्यकारी संस्था असणार होती, ज्याचे प्रमुख लेफ्टनंट जनरल [[के.एस. थिमय्या]] होते. हे दल दोन्ही बाजूंच्या सर्व युद्धबंदी कैद्यांचा ताबा घेणार होते. सीएफआयमध्ये चार बटालियन असलेली एक पायदळ ब्रिगेड, मध्यम मशीन गनची एक कंपनी आणि फिल्ड ॲम्ब्युलन्स तसेच फोर्स मुख्यालयाचा समावेश होता, ज्यामध्ये एकूण सुमारे ५००० सैनिक होते.{{sfn|Thorat|1985}} ऑगस्ट १९५३ मध्ये सीएफआयने कोरियाकडे कूच करण्यास सुरुवात केली, 'हिंदनगर' नावाचा तळ स्थापन केला आणि सप्टेंबरपर्यंत एकूण २७,००० युद्धकैद्यांचा ताबा घेतला. त्यानंतर लवकरच, २५ सप्टेंबर रोजी युद्धकैद्यांच्या सर्व छावण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने करण्यात आली. डी-३१ छावणीत थोरात यांच्या भाषणांनंतर, मेजर एच.एस. ग्रेवाल या चिनी दुभाष्याला जमावाने पकडले. सुधारित शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या कैद्यांच्या संख्येने प्रचंड जास्त असूनही, थोरात यांनी मेजर ग्रेवाल यांची सुटका करण्यासाठी स्वतः छावणीत प्रवेश केला. ते संतप्त कैद्यांशी बोलत असतानाच सीएफआयच्या सैनिकांनी छावणीला वेढा घातला आणि ते कैद्यांवर गोळीबार करणार होते. आपल्या सैनिकांना रोखत थोरात यांनी कैद्यांना मेजर ग्रेवाल यांना सोडण्यास प्रवृत्त केले. या घटनेसाठी थोरात यांना अशोक चक्र (वर्ग २) (ज्याचे नंतर [[कीर्ती चक्र]] असे नामकरण झाले) प्रदान करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=General Thorat's calmness saves situation |url=https://archive.pib.gov.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1953-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1953-09-26_240.pdf |website=archive.pib.gov.in |access-date=6 February 2026}}</ref> १९५४ च्या सुरुवातीला सीएफआयचे काम पूर्ण झाले आणि हे दल भारतात परतले. त्याच वर्षी मे महिन्यात थोरात यांनी सीएफआय बरखास्त केली आणि त्यांची नियुक्ती झाशी येथील [[५वी पायदळ डिव्हिजन]]चे GOC म्हणून झाली. त्यांनी या डिव्हिजनच्या नेतृत्वाची विनंती केली होती कारण सीएफआयमधील बहुतेक युनिट्स याच डिव्हिजनचे होते. पुढच्या वर्षाच्या सुरुवातीला त्यांनी ११ व्या कोअरचा भाग म्हणून या डिव्हिजनला झाशीहून पंजाबमधील फिरोजपूरला हलवले. काही महिन्यांनंतर, त्यांना लेफ्टनंट जनरल पदावर बढती देण्यात आली आणि ११ व्या कोअरचे GOC म्हणून नियुक्त करण्यात आले.{{sfn|Thorat|1985}} === GOC-in-C ईस्टर्न कमांड === थोरात यांनी १९५७ मध्ये पूर्व कमांडचा पदभार स्वीकारला. त्यावेळी पूर्व कमांडचे मुख्यालय लखनौ येथे होते. १९५९ मध्ये लाँगजू घटनेसारख्या घटनांनंतर सीमा संरक्षणाची जबाबदारी लष्कराकडे सोपवण्यात आली. त्यानुसार, थोरात यांनी कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि चिनी आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गरजांचे मूल्यमापन केले. ऑक्टोबर १९५९ मध्ये थोरात यांचा हा आराखडा जनरल थिम्मय्या यांच्याकडे पाठवण्यात आला, ज्यांनी तो संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांना दाखवला. मात्र मेनन यांनी हा अहवाल फेटाळून लावला.<ref>{{Cite web|last=Phadke|first=Ramesh|date=2012-10-31|title=The Two Myths of 1962 {{!}} Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses|url=https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831054223/https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|archive-date=2020-08-31|access-date=2021-01-25|website=idsa.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=V. K.|url=https://books.google.com/books?id=yoFjDwAAQBAJ&q=exercise+lal+qila+thorat&pg=PA142|title=Leadership in the Indian Army: Biographies of Twelve Soldiers|date=2005-03-04|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5280-566-2|location=|pages=142|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mahalingam|first=V|date=2016-04-13|title=Book review: 1962 The War That Wasn't|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/In-search-of-propriety/book-review-1962-the-war-that-wasnt/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=Times of India|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Verma|first=Shiv Kunal|url=https://books.google.com/books?id=6NDejwEACAAJ|title=1962: The War that Wasn't|date=2016|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-97-2|language=en}}</ref> १७ मार्च १९६० रोजी पूर्व कमांड मुख्यालयात लेफ्टनंट जनरल थोरात यांच्या मार्गदर्शनाखाली एक्सरसाइज लाल किला आयोजित करण्यात आली होती. पूर्व क्षेत्रातील गंभीर त्रुटी दाखवून देण्याचा हा दुसरा प्रयत्न होता. यामध्ये चीनकडून असलेल्या धोक्याचे आणि त्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी भारताला काय करणे आवश्यक आहे याचे सविस्तर तपशील दिले होते.<ref>{{Cite web|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=25 January 2016|others=The Citizen brings you extracts|title=1962:The War That Wasn't|url=https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/6617/1962The-War-That-Wasnt|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=The Citizen|language=en-US}}</ref> ==पदांच्या तारखा== {|class="wikitable" style="background:white" ! बोधचिन्ह !! पद !! घटक !! नियुक्तीची तारीख |- |align="center" |[[File:British_Army_(1920-1953) OF-1a.svg|35px]] || सेकंड लेफ्टनंट || [[ब्रिटिश भारतीय सैन्य]] || ३० ऑगस्ट १९२६<ref>{{London Gazette |issue=33198 |date=3 September 1926 |page=5766 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-1b.svg|35px]] || लेफ्टनंट || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || ३० नोव्हेंबर १९२८<ref>{{London Gazette |issue=33458 |date=18 January 1929 |page=467 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British Army (1920–1953) OF-2.svg|35px]] || कॅप्टन || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || ३० ऑगस्ट १९३५<ref>{{London Gazette |issue=34204 |date=4 October 1935 |page=6219 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-3.svg|35px]] || मेजर ||ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १९४० (कार्यवाहू)<ref name="Indian_Army_Special_List_45">{{cite book|pages=149|title=Indian Army List for October 1945 (Part I)|publisher=Government of India Press|year=1945}}</ref> १८ नोव्हेंबर १९४० (तात्पुरते)<ref name="Indian_Army_Special_List_45"/> ३० ऑगस्ट १९४३ (कायमस्वरूपी)<ref>{{London Gazette |issue=36290 |date=17 December 1943 |page=5497 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-4.svg|35px]] || लेफ्टनंट कर्नल || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १ एप्रिल १९४६ (युद्ध-कालीन कायमस्वरूपी)<ref name="Quarterly_Army_List">{{cite book|pages=220v–x|title=The Quarterly Army List: December 1946 (Part I)|publisher=HM Stationery Office|year=1946}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-5.svg|35px]] || कर्नल || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १ एप्रिल १९४६ (कार्यवाहू)<ref name="Quarterly_Army_List"/> |- |align="center" |[[File:British Army (1928-1953) OF-6.svg|35px]] || ब्रिगेडियर || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १३ जून १९४६ (कार्यवाहू)<ref name="Quarterly_Army_List"/> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-3.svg|35px]] || मेजर || भारतीय सैन्य || १५ ऑगस्ट १९४७<ref name="insignia" group="note">१९४७ मध्ये स्वातंत्र्य मिळाल्यावर भारत ब्रिटीश राष्ट्रमंडळात एक अधिराज्य बनला. परिणामी, ट्युडर क्राउन आणि चार-कोनी बाथ स्टार ("पिप") समाविष्ट असलेली ब्रिटीश सैन्याची पदचिन्हे कायम ठेवण्यात आली, कारण जॉर्ज सहावे हे भारतीय सशस्त्र दलांचे सरसेनापती होते. २६ जानेवारी १९५० रोजी भारत प्रजासत्ताक झाल्यावर, [[भारताचे राष्ट्रपती]] सरसेनापती बनले आणि क्राउनच्या जागी [[अशोक स्तंभ]] आला, तर "पिप" च्या जागी पाच-कोनी तारा वापरला जाऊ लागला.</ref><ref name="insignia_designs"/> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953)_OF-7.svg|35px]] || मेजर जनरल]] भारतीय सैन्य || ३० ऑगस्ट १९४९ (कार्यवाहू) १ जानेवारी १९५० (कायमस्वरूपी, ३० ऑगस्ट १९४९ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह)<ref name="maj_gen_subs">{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=70 |date=24 June 1950 |publisher=The Gazette of India}}</ref> |- |align="center" |[[File:Major_General_of_the_Indian_Army.svg|35px]] || मेजर जनरल || भारतीय सैन्य || २६ जानेवारी १९५० (पुनर्नियुक्ती आणि बोधचिन्हात बदल)<ref name="insignia_designs">{{cite web|title=New Designs of Crests and Badges in the Services|url=http://pib.nic.in/archive/docs/DVD_38/ACC%20NO%20807-BR/HOM-1950-01-06_484.pdf|website=Press Information Bureau of India - Archive|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808193914/http://pib.nic.in/archive/docs/DVD_38/ACC%20NO%20807-BR/HOM-1950-01-06_484.pdf|archive-date=8 August 2017|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=227 |date=11 February 1950 |publisher=The Gazette of India}}</ref> |- |align="center" |[[File:Lieutenant_General_of_the_Indian_Army.svg|35px]] || [[Lieutenant-General|लेफ्टनंट जनरल]] || भारतीय सैन्य || १ जून १९५५ (स्थानिक)<ref>{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=130 |date=2 July 1955 |publisher=The Gazette of India}}</ref> १ फेब्रुवारी १९५७ (कायमस्वरूपी)<ref>{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=59 |date=9 March 1957 |publisher=The Gazette of India}}</ref> |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:थोरात, एस.पी.पी.}} [[वर्ग:भारतीय सैन्यातील अधिकारी]] [[वर्ग:ब्रिटिश भारतीय सैन्य अधिकारी]] [[वर्ग:डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९०६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] rwr0d9srpfus1dzf6a8dgbhqadowi7z 2683088 2683087 2026-05-07T02:38:19Z संतोष गोरे 135680 /* पदांच्या तारखा */ 2683088 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> ==पूर्वजीवन== शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी [[कोल्हापूर संस्थान]], [[ब्रिटीश राज|ब्रिटीश भारत]] येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे]] आणि त्यानंतर [[रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट]] येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटीश भारतीय सैन्यात]] किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले. ==लष्करी कारकीर्द== ===सुरुवातीची कारकीर्द=== सँडहर्स्टमधून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सप्टेंबर १९२६ मध्ये थोरात यांची भारतीय सैन्याच्या 'अनअटॅच्ड' (Unattached) सूचीत नियुक्ती झाली.<ref>{{cite web |title=Page 5766 {{!}} Issue 33198, 3 September 1926 {{!}} London ... |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33198/page/5766 |website=The Gazette |access-date=30 January 2026}}</ref> केसीआयओ (KCIO) अधिकाऱ्यांना भारतीय युनिटमध्ये पाठवण्यापूर्वी ब्रिटीश रेजिमेंटमध्ये सेवा बजावणे आवश्यक असे. थोरात यांची नियुक्ती अहमदनगर येथे तैनात असलेल्या द मिडलसेक्स रेजिमेंटच्या दुसऱ्या बटालियनमध्ये करण्यात आली. एक वर्षाच्या या नियुक्तीनंतर, ऑक्टोबर १९२७ मध्ये, त्यांची नियुक्ती ३० ऑगस्ट १९२६ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह सेकंड लेफ्टनंट पदावर १४ वी पंजाब रेजिमेंट (१९ वी पंजाबी) च्या पहिल्या बटालियनमध्ये करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Page 2817 {{!}} Issue 33377, 20 April 1928 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33377/page/2817 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026 |language=en}}</ref> ती बटालियन [[वायव्य सरहद्द प्रांत]] (NWFP) मधील मनझई येथे होती.{{sfn|Thorat|1985}} १९२८ च्या सुरुवातीला ही बटालियन औरंगाबादला हलवण्यात आली आणि नोव्हेंबर १९२८ मध्ये थोरात यांना लेफ्टनंट पदावर बढती देण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33458/page/467 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> ऑक्टोबर १९३१ मध्ये थोरात यांची दिल्ली येथे १४ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या टेरिटोरियल बटालियनचे ॲडज्युटंट म्हणून नियुक्ती झाली. सुमारे तीन वर्षांनंतर ते आपल्या मूळ बटालियनमध्ये परतले आणि १९३५ मध्ये त्यांची युनिटचे क्वार्टरमास्टर म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर लवकरच, १९३५ च्या मोहमांड मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी ही बटालियन पेशावरला हलवण्यात आली. त्याच सुमारास, ऑगस्टमध्ये, त्यांना कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34204/page/6219 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतरची दोन वर्षे त्यांनी फिरोजपूर येथील ट्रेनिंग बटालियनचे कंपनी कमांडर म्हणून घालवली, त्यानंतर त्यांची १/१४ पंजाबचे ॲडज्युटंट म्हणून बनू (Bannu) येथे बदली झाली.{{sfn|Thorat|1985}} ===दुसरे महायुद्ध=== १९४० मध्ये थोरात यांची स्टाफ कॉलेज, क्वेटा येथे प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. पुढच्या वर्षी त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि त्यांची नियुक्ती लष्करी मुख्यालयातील 'स्टाफ ड्युटीज' संचालनालयात झाली. रेजिमेंटल ड्युटीवर नियुक्ती मिळवण्यास ते उत्सुक असल्याने त्यांची बदली [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानातील]] राजाराम रायफल्समध्ये करण्यात आली, जिथे त्यांनी एक वर्ष सेवा बजावली. ऑगस्ट १९४३ मध्ये त्यांना मेजर पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/36290/page/5497 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतर ते ४/१४ पंजाबमध्ये गेले, ज्यांनी ७ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ११४ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेडचा भाग म्हणून जपानी सैन्याला नागा हिल्स मधून हुसकावून लावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref name="Barua">{{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2003 |page=117 |isbn=978-0-27597-999-7 |url=https://books.google.com/books?id=-U8IUoC_tP0C&q=S+P+P+Thorat&pg=PA117}}</ref> थोरात यांनी ४/१४ पंजाबसोबत छोट्या कारवायांमध्ये भाग घेतला आणि [[कोहिमाची लढाई|कोहिमाच्या लढाईनंतर]] त्यांची नियुक्ती २० व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ९/१४ पंजाबचे सेकंड-इन-कमांड म्हणून झाली, जी [[इम्फाळ]] मैदानावर युद्धात गुंतली होती. ९/१४ पंजाबच्या कमांडिंग ऑफिसरला संग्रहणी नामक आजार झाल्यामुळे थोरात यांनी तात्पुरते बटालियनचे नेतृत्व सांभाळले.<ref name="Barua" /> बटालियनचे नेतृत्व करण्याची त्यांची ही पहिलीच वेळ असल्याने, त्यांनी आपल्या सैनिकांसोबत एका लांब पल्ल्याच्या 'रिकॉनिसन्स पेट्रोल'मध्ये (हेरगिरी गस्त) सहभाग घेतला, ज्याला त्यांच्या ब्रिगेड कमांडरने पसंती दिली नव्हती.<ref name="Barua" /> नोव्हेंबर १९४४ मध्ये, थोरात यांची नियुक्ती ५१ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेड अंतर्गत २ री पंजाब रेजिमेंट च्या दुसऱ्या बटालियनचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून करण्यात आली.<ref name="Barua" /> पूर्वीचे कमांडिंग ऑफिसर युद्धात मारले गेले होते आणि थोरात यांना [[आराकान]] मधील मौंगडौ (Maungdaw) येथे तातडीने पदभार स्वीकारायचा होता. ही ब्रिगेड "इंडियन ब्रिगेड" म्हणून ओळखली जाऊ लागली कारण इतर ब्रिटीश भारतीय लष्करी ब्रिगेडमध्ये २ भारतीय आणि १ ब्रिटीश बटालियन असायच्या, तर ५१ व्या ब्रिगेडमध्ये तिन्ही भारतीय बटालियन होत्या.<ref name="Barua" /> विशेष म्हणजे, ब्रिगेडमधील तिन्ही बटालियन्सचे कमांडिंग ऑफिसर्स भारतीय होते - [[के.एस. थिमय्या]] (८/१९ हैदराबाद), एल.पी. सेन (१६ बलुच), आणि थोरात. हे तिघे युद्धात तीव्र संघर्षात प्रत्यक्ष सहभागी झालेले मेजर पदाच्या वरचे मोजकेच भारतीय अधिकारी होते.<ref name="Barua" /> ====कानगॉची लढाई (Battle of Kangaw)==== जानेवारी १९४५ मध्ये २/२ पंजाबने कानगॉच्या लढाईत भाग घेतला.<ref name="Barua" /> ५१ व्या ब्रिगेडला जपानच्या भक्कम तटबंदी असलेल्या फळीचा पाडाव करण्याचे काम सोपवण्यात आले होते आणि थोरात यांनी तोफखाना आणि हवाई दलाच्या मदतीने आपल्या बटालियनच्या हल्ल्याचे नियोजन केले.<ref name="Barua" /> तरीही, भातशेतीच्या चिखलातून जपानी सैन्याकडे कूच करताना बटालियनचे मोठे नुकसान झाले.<ref name="Barua" /> एका प्रसंगी थोरात स्वतः प्रत्यक्ष समोरासमोरील युद्धात गुंतले होते, ज्यामध्ये त्यांनी एका तरुण जपानी अधिकाऱ्याला ठार मारून त्याची तलवार हस्तगत केली.<ref name="Barua" /> सुरुवातीचा हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर, थोरात यांनी त्यांच्या बटालियनची आगेकूच मर्यादित ठेवली आणि टेकडीच्या अर्ध्या भागावर आपले स्थान भक्कम केले.<ref name="Barua" /> जपानी सैन्याची हल्ल्याखालील ठिकाण रिकामे करायचे आणि नंतर पुन्हा हल्ला करून ते परत मिळवायचे, जेणेकरून शत्रूचे जास्तीत जास्त नुकसान होईल, या युक्तीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.<ref name="Barua" /> जेव्हा जपानचा प्रतिहल्ला झाला, तेव्हा तो बटालियनच्या सज्ज संरक्षण फळीने आणि हवाई हल्ल्यांनी परतवून लावला.<ref name="Barua" /> त्यांच्या या नेतृत्व आणि शौर्याबद्दल थोरात यांना १५ नोव्हेंबर १९४५ रोजी डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर (DSO) प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37349/supplement/5574 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=1 February 2026}}</ref> लढाईनंतर ५१ वी ब्रिगेड विश्रांतीसाठी आणि पुनर्रचनेसाठी भारतात परतली आणि २/२ पंजाब पोल्लाची येथे आली. भारतात काही काळ राहिल्यानंतर, ऑपरेशन झिपरचा भाग म्हणून ही बटालियन ब्रिटीश मलायाला जाणार होती. मात्र जपानने शरणागती पत्करल्यामुळे, हे आक्रमण सैन्य शांतता राखणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित झाले. आपली बटालियन कुआंतन येथे नेल्यानंतर थोरात यांची नियुक्ती [[२५वी पायदळ डिव्हिजन|२५ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजनचे]] असिस्टंट ॲडज्युटंट आणि क्वार्टरमास्टर जनरल म्हणून करण्यात आली.{{sfn|Thorat|1985}} १९४६ च्या सुरुवातीला २५ वी डिव्हिजन बरखास्त होण्यासाठी भारतात परतली. थोरात यांना कर्नल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्लीतील लष्करी मुख्यालयात 'डेप्युटी डायरेक्टर पर्सोनेल सर्व्हिसेस' म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हा कार्यकाळ अल्प होता. त्याच वर्षाच्या शेवटी, त्यांची नियुक्ती 'नॅशनल वॉर अकॅडमी कमिटी'चे सचिव म्हणून ब्रिगेडियर रँकवर करण्यात आली; या पदावर बढती मिळवणारे ते सहावे भारतीय होते. समितीचे सचिव म्हणून त्यांच्या कार्यकाळातच पुण्याजवळील खडकवासला हे या अकादमीसाठी निश्चित करण्यात आले. 'नॅशनल वॉर अकॅडमी'चे पुढे [[राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी|नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी]] (NDA) असे नामकरण करण्यात आले आणि १९५४ मध्ये खडकवासला येथे हलवण्यापूर्वी १९४९ मध्ये देहरादून येथे तिची स्थापना झाली. १९४७ च्या सुरुवातीला थोरात यांची नियुक्ती रांची येथील १६१ ब्रिगेडचे कमांडर म्हणून झाली. {{sfn|Thorat|1985}} ===स्वातंत्र्योत्तर काळ=== [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीनंतर]], ऑगस्ट १९४७ मध्ये थोरात यांची नियुक्ती लाल किल्ल्यावरील नवीन लष्करी मुख्यालयात 'डायरेक्टर ऑफ स्टाफ ड्युटीज अँड वेपन्स अँड इक्विपमेंट' म्हणून करण्यात आली. या संचालनालयाला नव्याने स्थापन झालेल्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या अधिराज्याला]] शस्त्रे, दारूगोळा, वाहने आणि उपकरणे यांची वर्गवारी करून पाठवण्याचे काम करावे लागले. त्यांनी नोंदवले की, पाकिस्तानात पाठवली जाणारी हीच शस्त्रे आणि दारूगोळा त्यांनी [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात]] भारतीय सैन्याविरुद्ध वापरला.{{sfn|Thorat|1985}} ३१ जानेवारी १९४८ रोजी थोरात यांना मेजर जनरल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्ली क्षेत्राचे 'जनरल ऑफिसर कमांडिंग' (GOC) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. GOC म्हणून त्यांनी ऑगस्ट १९४८ मध्ये पहिल्या स्वातंत्र्यदिन संचलनाचे नेतृत्व केले. पुढच्या महिन्यात त्यांची नियुक्ती पूर्व पंजाब क्षेत्राचे GOC म्हणून झाली. पंजाबमधील भारत-पाक सीमेवरील संरक्षण भक्कम करणे, निर्वासितांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्थलांतरितांच्या मालमत्तांचे वाटप करण्यात नागरी प्रशासनाला मदत करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती. त्यांच्या अंतर्गत चार ब्रिगेड आणि तीन सब-एरिया होते.{{sfn|Thorat|1985}} ===चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ=== मार्च १९५० मध्ये थोरात यांची नियुक्ती चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ (CGS) म्हणून झाली. ही एक आश्चर्यकारक नियुक्ती होती कारण CGS हे लष्करी मुख्यालयातील ज्येष्ठ 'प्रिन्सिपल स्टाफ ऑफिसर' (PSO) पद होते आणि सहसा ते ज्येष्ठ लेफ्टनंट जनरलद्वारे भरले जात असे. थोरात हे ॲडज्युटंट जनरल, क्वार्टरमास्टर जनरल आणि मास्टर-जनरल ऑफ ऑर्डनन्स यांसारख्या इतर पीएसओंपेक्षा कनिष्ठ होते. जनरल स्टाफ शाखेचा भाग असलेले लष्करी प्रशिक्षण आणि सिग्नल्सचे संचालक (जे दोन्ही ब्रिटीश अधिकारी होते) स्वतः थोरात यांच्यापेक्षा ज्येष्ठ होते. त्यांच्या CGS कार्यकाळातच भारतीय संस्थानिक सैन्याचे भारतीय सैन्यात विलीनीकरण झाले.{{sfn|Thorat|1985}} ===कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया=== तीन वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, थोरात यांची नियुक्ती 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया' (CFI) चे जनरल ऑफिसर कमांडिंग म्हणून करण्यात आली. १९५३ च्या सुरुवातीला [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर, [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रांनी]] भारताला कोरियामध्ये आपल्या वतीने शांतता मोहीम राबवण्याची विनंती केली होती. सीएफआय ही 'न्यूट्रल नेशन्स रिपॅट्रिएशन कमिशन'ची कार्यकारी संस्था असणार होती, ज्याचे प्रमुख लेफ्टनंट जनरल [[के.एस. थिमय्या]] होते. हे दल दोन्ही बाजूंच्या सर्व युद्धबंदी कैद्यांचा ताबा घेणार होते. सीएफआयमध्ये चार बटालियन असलेली एक पायदळ ब्रिगेड, मध्यम मशीन गनची एक कंपनी आणि फिल्ड ॲम्ब्युलन्स तसेच फोर्स मुख्यालयाचा समावेश होता, ज्यामध्ये एकूण सुमारे ५००० सैनिक होते.{{sfn|Thorat|1985}} ऑगस्ट १९५३ मध्ये सीएफआयने कोरियाकडे कूच करण्यास सुरुवात केली, 'हिंदनगर' नावाचा तळ स्थापन केला आणि सप्टेंबरपर्यंत एकूण २७,००० युद्धकैद्यांचा ताबा घेतला. त्यानंतर लवकरच, २५ सप्टेंबर रोजी युद्धकैद्यांच्या सर्व छावण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने करण्यात आली. डी-३१ छावणीत थोरात यांच्या भाषणांनंतर, मेजर एच.एस. ग्रेवाल या चिनी दुभाष्याला जमावाने पकडले. सुधारित शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या कैद्यांच्या संख्येने प्रचंड जास्त असूनही, थोरात यांनी मेजर ग्रेवाल यांची सुटका करण्यासाठी स्वतः छावणीत प्रवेश केला. ते संतप्त कैद्यांशी बोलत असतानाच सीएफआयच्या सैनिकांनी छावणीला वेढा घातला आणि ते कैद्यांवर गोळीबार करणार होते. आपल्या सैनिकांना रोखत थोरात यांनी कैद्यांना मेजर ग्रेवाल यांना सोडण्यास प्रवृत्त केले. या घटनेसाठी थोरात यांना अशोक चक्र (वर्ग २) (ज्याचे नंतर [[कीर्ती चक्र]] असे नामकरण झाले) प्रदान करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=General Thorat's calmness saves situation |url=https://archive.pib.gov.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1953-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1953-09-26_240.pdf |website=archive.pib.gov.in |access-date=6 February 2026}}</ref> १९५४ च्या सुरुवातीला सीएफआयचे काम पूर्ण झाले आणि हे दल भारतात परतले. त्याच वर्षी मे महिन्यात थोरात यांनी सीएफआय बरखास्त केली आणि त्यांची नियुक्ती झाशी येथील [[५वी पायदळ डिव्हिजन]]चे GOC म्हणून झाली. त्यांनी या डिव्हिजनच्या नेतृत्वाची विनंती केली होती कारण सीएफआयमधील बहुतेक युनिट्स याच डिव्हिजनचे होते. पुढच्या वर्षाच्या सुरुवातीला त्यांनी ११ व्या कोअरचा भाग म्हणून या डिव्हिजनला झाशीहून पंजाबमधील फिरोजपूरला हलवले. काही महिन्यांनंतर, त्यांना लेफ्टनंट जनरल पदावर बढती देण्यात आली आणि ११ व्या कोअरचे GOC म्हणून नियुक्त करण्यात आले.{{sfn|Thorat|1985}} === GOC-in-C ईस्टर्न कमांड === थोरात यांनी १९५७ मध्ये पूर्व कमांडचा पदभार स्वीकारला. त्यावेळी पूर्व कमांडचे मुख्यालय लखनौ येथे होते. १९५९ मध्ये लाँगजू घटनेसारख्या घटनांनंतर सीमा संरक्षणाची जबाबदारी लष्कराकडे सोपवण्यात आली. त्यानुसार, थोरात यांनी कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि चिनी आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गरजांचे मूल्यमापन केले. ऑक्टोबर १९५९ मध्ये थोरात यांचा हा आराखडा जनरल थिम्मय्या यांच्याकडे पाठवण्यात आला, ज्यांनी तो संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांना दाखवला. मात्र मेनन यांनी हा अहवाल फेटाळून लावला.<ref>{{Cite web|last=Phadke|first=Ramesh|date=2012-10-31|title=The Two Myths of 1962 {{!}} Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses|url=https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831054223/https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|archive-date=2020-08-31|access-date=2021-01-25|website=idsa.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=V. K.|url=https://books.google.com/books?id=yoFjDwAAQBAJ&q=exercise+lal+qila+thorat&pg=PA142|title=Leadership in the Indian Army: Biographies of Twelve Soldiers|date=2005-03-04|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5280-566-2|location=|pages=142|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mahalingam|first=V|date=2016-04-13|title=Book review: 1962 The War That Wasn't|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/In-search-of-propriety/book-review-1962-the-war-that-wasnt/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=Times of India|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Verma|first=Shiv Kunal|url=https://books.google.com/books?id=6NDejwEACAAJ|title=1962: The War that Wasn't|date=2016|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-97-2|language=en}}</ref> १७ मार्च १९६० रोजी पूर्व कमांड मुख्यालयात लेफ्टनंट जनरल थोरात यांच्या मार्गदर्शनाखाली एक्सरसाइज लाल किला आयोजित करण्यात आली होती. पूर्व क्षेत्रातील गंभीर त्रुटी दाखवून देण्याचा हा दुसरा प्रयत्न होता. यामध्ये चीनकडून असलेल्या धोक्याचे आणि त्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी भारताला काय करणे आवश्यक आहे याचे सविस्तर तपशील दिले होते.<ref>{{Cite web|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=25 January 2016|others=The Citizen brings you extracts|title=1962:The War That Wasn't|url=https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/6617/1962The-War-That-Wasnt|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=The Citizen|language=en-US}}</ref> ==पदांच्या तारखा== {|class="wikitable" style="background:white" ! बोधचिन्ह !! पद !! घटक !! नियुक्तीची तारीख |- |align="center" |[[File:British_Army_(1920-1953) OF-1a.svg|35px]] || सेकंड लेफ्टनंट || [[ब्रिटिश भारतीय सैन्य]] || ३० ऑगस्ट १९२६<ref>{{London Gazette |issue=33198 |date=3 September 1926 |page=5766 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-1b.svg|35px]] || लेफ्टनंट || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || ३० नोव्हेंबर १९२८<ref>{{London Gazette |issue=33458 |date=18 January 1929 |page=467 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British Army (1920–1953) OF-2.svg|35px]] || कॅप्टन || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || ३० ऑगस्ट १९३५<ref>{{London Gazette |issue=34204 |date=4 October 1935 |page=6219 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-3.svg|35px]] || मेजर ||ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १९४० (कार्यवाहू)<ref name="Indian_Army_Special_List_45">{{cite book|pages=149|title=Indian Army List for October 1945 (Part I)|publisher=Government of India Press|year=1945}}</ref> १८ नोव्हेंबर १९४० (तात्पुरते)<ref name="Indian_Army_Special_List_45"/> ३० ऑगस्ट १९४३ (कायमस्वरूपी)<ref>{{London Gazette |issue=36290 |date=17 December 1943 |page=5497 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-4.svg|35px]] || लेफ्टनंट कर्नल || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १ एप्रिल १९४६ (युद्ध-कालीन कायमस्वरूपी)<ref name="Quarterly_Army_List">{{cite book|pages=220v–x|title=The Quarterly Army List: December 1946 (Part I)|publisher=HM Stationery Office|year=1946}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-5.svg|35px]] || कर्नल || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १ एप्रिल १९४६ (कार्यवाहू)<ref name="Quarterly_Army_List"/> |- |align="center" |[[File:British Army (1928-1953) OF-6.svg|35px]] || ब्रिगेडियर || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १३ जून १९४६ (कार्यवाहू)<ref name="Quarterly_Army_List"/> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-3.svg|35px]] || मेजर || भारतीय सैन्य || १५ ऑगस्ट १९४७<ref name="insignia" group="note">१९४७ मध्ये स्वातंत्र्य मिळाल्यावर भारत ब्रिटीश राष्ट्रमंडळात एक अधिराज्य बनला. परिणामी, ट्युडर क्राउन आणि चार-कोनी बाथ स्टार ("पिप") समाविष्ट असलेली ब्रिटीश सैन्याची पदचिन्हे कायम ठेवण्यात आली, कारण जॉर्ज सहावे हे भारतीय सशस्त्र दलांचे सरसेनापती होते. २६ जानेवारी १९५० रोजी भारत प्रजासत्ताक झाल्यावर, [[भारताचे राष्ट्रपती]] सरसेनापती बनले आणि क्राउनच्या जागी [[अशोक स्तंभ]] आला, तर "पिप" च्या जागी पाच-कोनी तारा वापरला जाऊ लागला.</ref><ref name="insignia_designs"/> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953)_OF-7.svg|35px]] || मेजर जनरल || भारतीय सैन्य || ३० ऑगस्ट १९४९ (कार्यवाहू) १ जानेवारी १९५० (कायमस्वरूपी, ३० ऑगस्ट १९४९ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह)<ref name="maj_gen_subs">{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=70 |date=24 June 1950 |publisher=The Gazette of India}}</ref> |- |align="center" |[[File:Major_General_of_the_Indian_Army.svg|35px]] || मेजर जनरल || भारतीय सैन्य || २६ जानेवारी १९५० (पुनर्नियुक्ती आणि बोधचिन्हात बदल)<ref name="insignia_designs">{{cite web|title=New Designs of Crests and Badges in the Services|url=http://pib.nic.in/archive/docs/DVD_38/ACC%20NO%20807-BR/HOM-1950-01-06_484.pdf|website=Press Information Bureau of India - Archive|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808193914/http://pib.nic.in/archive/docs/DVD_38/ACC%20NO%20807-BR/HOM-1950-01-06_484.pdf|archive-date=8 August 2017|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=227 |date=11 February 1950 |publisher=The Gazette of India}}</ref> |- |align="center" |[[File:Lieutenant_General_of_the_Indian_Army.svg|35px]] || लेफ्टनंट जनरल || भारतीय सैन्य || १ जून १९५५ (स्थानिक)<ref>{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=130 |date=2 July 1955 |publisher=The Gazette of India}}</ref> १ फेब्रुवारी १९५७ (कायमस्वरूपी)<ref>{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=59 |date=9 March 1957 |publisher=The Gazette of India}}</ref> |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:थोरात, एस.पी.पी.}} [[वर्ग:भारतीय सैन्यातील अधिकारी]] [[वर्ग:ब्रिटिश भारतीय सैन्य अधिकारी]] [[वर्ग:डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९०६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 55doql5qqcx2p4kg61xnnipa3mpvp4r 2683089 2683088 2026-05-07T02:41:12Z संतोष गोरे 135680 2683089 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> ==पूर्वजीवन== शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी [[कोल्हापूर संस्थान]], [[ब्रिटीश राज|ब्रिटीश भारत]] येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे]] आणि त्यानंतर [[रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट]] येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटीश भारतीय सैन्यात]] किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले. ==लष्करी कारकीर्द== ===सुरुवातीची कारकीर्द=== सँडहर्स्टमधून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सप्टेंबर १९२६ मध्ये थोरात यांची भारतीय सैन्याच्या 'अनअटॅच्ड' (Unattached) सूचीत नियुक्ती झाली.<ref>{{cite web |title=Page 5766 {{!}} Issue 33198, 3 September 1926 {{!}} London ... |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33198/page/5766 |website=The Gazette |access-date=30 January 2026}}</ref> केसीआयओ (KCIO) अधिकाऱ्यांना भारतीय युनिटमध्ये पाठवण्यापूर्वी ब्रिटीश रेजिमेंटमध्ये सेवा बजावणे आवश्यक असे. थोरात यांची नियुक्ती अहमदनगर येथे तैनात असलेल्या द मिडलसेक्स रेजिमेंटच्या दुसऱ्या बटालियनमध्ये करण्यात आली. एक वर्षाच्या या नियुक्तीनंतर, ऑक्टोबर १९२७ मध्ये, त्यांची नियुक्ती ३० ऑगस्ट १९२६ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह सेकंड लेफ्टनंट पदावर १४ वी पंजाब रेजिमेंट (१९ वी पंजाबी) च्या पहिल्या बटालियनमध्ये करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Page 2817 {{!}} Issue 33377, 20 April 1928 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33377/page/2817 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026 |language=en}}</ref> ती बटालियन [[वायव्य सरहद्द प्रांत]] (NWFP) मधील मनझई येथे होती.{{sfn|Thorat|1985}} १९२८ च्या सुरुवातीला ही बटालियन औरंगाबादला हलवण्यात आली आणि नोव्हेंबर १९२८ मध्ये थोरात यांना लेफ्टनंट पदावर बढती देण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33458/page/467 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> ऑक्टोबर १९३१ मध्ये थोरात यांची दिल्ली येथे १४ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या टेरिटोरियल बटालियनचे ॲडज्युटंट म्हणून नियुक्ती झाली. सुमारे तीन वर्षांनंतर ते आपल्या मूळ बटालियनमध्ये परतले आणि १९३५ मध्ये त्यांची युनिटचे क्वार्टरमास्टर म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर लवकरच, १९३५ च्या मोहमांड मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी ही बटालियन पेशावरला हलवण्यात आली. त्याच सुमारास, ऑगस्टमध्ये, त्यांना कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34204/page/6219 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतरची दोन वर्षे त्यांनी फिरोजपूर येथील ट्रेनिंग बटालियनचे कंपनी कमांडर म्हणून घालवली, त्यानंतर त्यांची १/१४ पंजाबचे ॲडज्युटंट म्हणून बनू (Bannu) येथे बदली झाली.{{sfn|Thorat|1985}} ===दुसरे महायुद्ध=== १९४० मध्ये थोरात यांची स्टाफ कॉलेज, क्वेटा येथे प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. पुढच्या वर्षी त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि त्यांची नियुक्ती लष्करी मुख्यालयातील 'स्टाफ ड्युटीज' संचालनालयात झाली. रेजिमेंटल ड्युटीवर नियुक्ती मिळवण्यास ते उत्सुक असल्याने त्यांची बदली [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानातील]] राजाराम रायफल्समध्ये करण्यात आली, जिथे त्यांनी एक वर्ष सेवा बजावली. ऑगस्ट १९४३ मध्ये त्यांना मेजर पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/36290/page/5497 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतर ते ४/१४ पंजाबमध्ये गेले, ज्यांनी ७ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ११४ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेडचा भाग म्हणून जपानी सैन्याला नागा हिल्स मधून हुसकावून लावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref name="Barua">{{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2003 |page=117 |isbn=978-0-27597-999-7 |url=https://books.google.com/books?id=-U8IUoC_tP0C&q=S+P+P+Thorat&pg=PA117}}</ref> थोरात यांनी ४/१४ पंजाबसोबत छोट्या कारवायांमध्ये भाग घेतला आणि [[कोहिमाची लढाई|कोहिमाच्या लढाईनंतर]] त्यांची नियुक्ती २० व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ९/१४ पंजाबचे सेकंड-इन-कमांड म्हणून झाली, जी [[इम्फाळ]] मैदानावर युद्धात गुंतली होती. ९/१४ पंजाबच्या कमांडिंग ऑफिसरला संग्रहणी नामक आजार झाल्यामुळे थोरात यांनी तात्पुरते बटालियनचे नेतृत्व सांभाळले.<ref name="Barua" /> बटालियनचे नेतृत्व करण्याची त्यांची ही पहिलीच वेळ असल्याने, त्यांनी आपल्या सैनिकांसोबत एका लांब पल्ल्याच्या 'रिकॉनिसन्स पेट्रोल'मध्ये (हेरगिरी गस्त) सहभाग घेतला, ज्याला त्यांच्या ब्रिगेड कमांडरने पसंती दिली नव्हती.<ref name="Barua" /> नोव्हेंबर १९४४ मध्ये, थोरात यांची नियुक्ती ५१ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेड अंतर्गत २ री पंजाब रेजिमेंट च्या दुसऱ्या बटालियनचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून करण्यात आली.<ref name="Barua" /> पूर्वीचे कमांडिंग ऑफिसर युद्धात मारले गेले होते आणि थोरात यांना [[आराकान]] मधील मौंगडौ (Maungdaw) येथे तातडीने पदभार स्वीकारायचा होता. ही ब्रिगेड "इंडियन ब्रिगेड" म्हणून ओळखली जाऊ लागली कारण इतर ब्रिटीश भारतीय लष्करी ब्रिगेडमध्ये २ भारतीय आणि १ ब्रिटीश बटालियन असायच्या, तर ५१ व्या ब्रिगेडमध्ये तिन्ही भारतीय बटालियन होत्या.<ref name="Barua" /> विशेष म्हणजे, ब्रिगेडमधील तिन्ही बटालियन्सचे कमांडिंग ऑफिसर्स भारतीय होते - [[के.एस. थिमय्या]] (८/१९ हैदराबाद), एल.पी. सेन (१६ बलुच), आणि थोरात. हे तिघे युद्धात तीव्र संघर्षात प्रत्यक्ष सहभागी झालेले मेजर पदाच्या वरचे मोजकेच भारतीय अधिकारी होते.<ref name="Barua" /> ====कानगॉची लढाई (Battle of Kangaw)==== जानेवारी १९४५ मध्ये २/२ पंजाबने कानगॉच्या लढाईत भाग घेतला.<ref name="Barua" /> ५१ व्या ब्रिगेडला जपानच्या भक्कम तटबंदी असलेल्या फळीचा पाडाव करण्याचे काम सोपवण्यात आले होते आणि थोरात यांनी तोफखाना आणि हवाई दलाच्या मदतीने आपल्या बटालियनच्या हल्ल्याचे नियोजन केले.<ref name="Barua" /> तरीही, भातशेतीच्या चिखलातून जपानी सैन्याकडे कूच करताना बटालियनचे मोठे नुकसान झाले.<ref name="Barua" /> एका प्रसंगी थोरात स्वतः प्रत्यक्ष समोरासमोरील युद्धात गुंतले होते, ज्यामध्ये त्यांनी एका तरुण जपानी अधिकाऱ्याला ठार मारून त्याची तलवार हस्तगत केली.<ref name="Barua" /> सुरुवातीचा हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर, थोरात यांनी त्यांच्या बटालियनची आगेकूच मर्यादित ठेवली आणि टेकडीच्या अर्ध्या भागावर आपले स्थान भक्कम केले.<ref name="Barua" /> जपानी सैन्याची हल्ल्याखालील ठिकाण रिकामे करायचे आणि नंतर पुन्हा हल्ला करून ते परत मिळवायचे, जेणेकरून शत्रूचे जास्तीत जास्त नुकसान होईल, या युक्तीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.<ref name="Barua" /> जेव्हा जपानचा प्रतिहल्ला झाला, तेव्हा तो बटालियनच्या सज्ज संरक्षण फळीने आणि हवाई हल्ल्यांनी परतवून लावला.<ref name="Barua" /> त्यांच्या या नेतृत्व आणि शौर्याबद्दल थोरात यांना १५ नोव्हेंबर १९४५ रोजी डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर (DSO) प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37349/supplement/5574 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=1 February 2026}}</ref> लढाईनंतर ५१ वी ब्रिगेड विश्रांतीसाठी आणि पुनर्रचनेसाठी भारतात परतली आणि २/२ पंजाब पोल्लाची येथे आली. भारतात काही काळ राहिल्यानंतर, ऑपरेशन झिपरचा भाग म्हणून ही बटालियन ब्रिटीश मलायाला जाणार होती. मात्र जपानने शरणागती पत्करल्यामुळे, हे आक्रमण सैन्य शांतता राखणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित झाले. आपली बटालियन कुआंतन येथे नेल्यानंतर थोरात यांची नियुक्ती [[२५वी पायदळ डिव्हिजन|२५ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजनचे]] असिस्टंट ॲडज्युटंट आणि क्वार्टरमास्टर जनरल म्हणून करण्यात आली.{{sfn|Thorat|1985}} १९४६ च्या सुरुवातीला २५ वी डिव्हिजन बरखास्त होण्यासाठी भारतात परतली. थोरात यांना कर्नल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्लीतील लष्करी मुख्यालयात 'डेप्युटी डायरेक्टर पर्सोनेल सर्व्हिसेस' म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हा कार्यकाळ अल्प होता. त्याच वर्षाच्या शेवटी, त्यांची नियुक्ती 'नॅशनल वॉर अकॅडमी कमिटी'चे सचिव म्हणून ब्रिगेडियर रँकवर करण्यात आली; या पदावर बढती मिळवणारे ते सहावे भारतीय होते. समितीचे सचिव म्हणून त्यांच्या कार्यकाळातच पुण्याजवळील खडकवासला हे या अकादमीसाठी निश्चित करण्यात आले. 'नॅशनल वॉर अकॅडमी'चे पुढे [[राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी|नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी]] (NDA) असे नामकरण करण्यात आले आणि १९५४ मध्ये खडकवासला येथे हलवण्यापूर्वी १९४९ मध्ये देहरादून येथे तिची स्थापना झाली. १९४७ च्या सुरुवातीला थोरात यांची नियुक्ती रांची येथील १६१ ब्रिगेडचे कमांडर म्हणून झाली. {{sfn|Thorat|1985}} ===स्वातंत्र्योत्तर काळ=== [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीनंतर]], ऑगस्ट १९४७ मध्ये थोरात यांची नियुक्ती लाल किल्ल्यावरील नवीन लष्करी मुख्यालयात 'डायरेक्टर ऑफ स्टाफ ड्युटीज अँड वेपन्स अँड इक्विपमेंट' म्हणून करण्यात आली. या संचालनालयाला नव्याने स्थापन झालेल्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या अधिराज्याला]] शस्त्रे, दारूगोळा, वाहने आणि उपकरणे यांची वर्गवारी करून पाठवण्याचे काम करावे लागले. त्यांनी नोंदवले की, पाकिस्तानात पाठवली जाणारी हीच शस्त्रे आणि दारूगोळा त्यांनी [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात]] भारतीय सैन्याविरुद्ध वापरला.{{sfn|Thorat|1985}} ३१ जानेवारी १९४८ रोजी थोरात यांना मेजर जनरल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्ली क्षेत्राचे 'जनरल ऑफिसर कमांडिंग' (GOC) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. GOC म्हणून त्यांनी ऑगस्ट १९४८ मध्ये पहिल्या स्वातंत्र्यदिन संचलनाचे नेतृत्व केले. पुढच्या महिन्यात त्यांची नियुक्ती पूर्व पंजाब क्षेत्राचे GOC म्हणून झाली. पंजाबमधील भारत-पाक सीमेवरील संरक्षण भक्कम करणे, निर्वासितांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्थलांतरितांच्या मालमत्तांचे वाटप करण्यात नागरी प्रशासनाला मदत करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती. त्यांच्या अंतर्गत चार ब्रिगेड आणि तीन सब-एरिया होते.{{sfn|Thorat|1985}} ===चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ=== मार्च १९५० मध्ये थोरात यांची नियुक्ती चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ (CGS) म्हणून झाली. ही एक आश्चर्यकारक नियुक्ती होती कारण CGS हे लष्करी मुख्यालयातील ज्येष्ठ 'प्रिन्सिपल स्टाफ ऑफिसर' (PSO) पद होते आणि सहसा ते ज्येष्ठ लेफ्टनंट जनरलद्वारे भरले जात असे. थोरात हे ॲडज्युटंट जनरल, क्वार्टरमास्टर जनरल आणि मास्टर-जनरल ऑफ ऑर्डनन्स यांसारख्या इतर पीएसओंपेक्षा कनिष्ठ होते. जनरल स्टाफ शाखेचा भाग असलेले लष्करी प्रशिक्षण आणि सिग्नल्सचे संचालक (जे दोन्ही ब्रिटीश अधिकारी होते) स्वतः थोरात यांच्यापेक्षा ज्येष्ठ होते. त्यांच्या CGS कार्यकाळातच भारतीय संस्थानिक सैन्याचे भारतीय सैन्यात विलीनीकरण झाले.{{sfn|Thorat|1985}} ===कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया=== तीन वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, थोरात यांची नियुक्ती 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया' (CFI) चे जनरल ऑफिसर कमांडिंग म्हणून करण्यात आली. १९५३ च्या सुरुवातीला [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर, [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रांनी]] भारताला कोरियामध्ये आपल्या वतीने शांतता मोहीम राबवण्याची विनंती केली होती. सीएफआय ही 'न्यूट्रल नेशन्स रिपॅट्रिएशन कमिशन'ची कार्यकारी संस्था असणार होती, ज्याचे प्रमुख लेफ्टनंट जनरल [[के.एस. थिमय्या]] होते. हे दल दोन्ही बाजूंच्या सर्व युद्धबंदी कैद्यांचा ताबा घेणार होते. सीएफआयमध्ये चार बटालियन असलेली एक पायदळ ब्रिगेड, मध्यम मशीन गनची एक कंपनी आणि फिल्ड ॲम्ब्युलन्स तसेच फोर्स मुख्यालयाचा समावेश होता, ज्यामध्ये एकूण सुमारे ५००० सैनिक होते.{{sfn|Thorat|1985}} ऑगस्ट १९५३ मध्ये सीएफआयने कोरियाकडे कूच करण्यास सुरुवात केली, 'हिंदनगर' नावाचा तळ स्थापन केला आणि सप्टेंबरपर्यंत एकूण २७,००० युद्धकैद्यांचा ताबा घेतला. त्यानंतर लवकरच, २५ सप्टेंबर रोजी युद्धकैद्यांच्या सर्व छावण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने करण्यात आली. डी-३१ छावणीत थोरात यांच्या भाषणांनंतर, मेजर एच.एस. ग्रेवाल या चिनी दुभाष्याला जमावाने पकडले. सुधारित शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या कैद्यांच्या संख्येने प्रचंड जास्त असूनही, थोरात यांनी मेजर ग्रेवाल यांची सुटका करण्यासाठी स्वतः छावणीत प्रवेश केला. ते संतप्त कैद्यांशी बोलत असतानाच सीएफआयच्या सैनिकांनी छावणीला वेढा घातला आणि ते कैद्यांवर गोळीबार करणार होते. आपल्या सैनिकांना रोखत थोरात यांनी कैद्यांना मेजर ग्रेवाल यांना सोडण्यास प्रवृत्त केले. या घटनेसाठी थोरात यांना अशोक चक्र (वर्ग २) (ज्याचे नंतर [[कीर्ती चक्र]] असे नामकरण झाले) प्रदान करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=General Thorat's calmness saves situation |url=https://archive.pib.gov.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1953-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1953-09-26_240.pdf |website=archive.pib.gov.in |access-date=6 February 2026}}</ref> १९५४ च्या सुरुवातीला सीएफआयचे काम पूर्ण झाले आणि हे दल भारतात परतले. त्याच वर्षी मे महिन्यात थोरात यांनी सीएफआय बरखास्त केली आणि त्यांची नियुक्ती झाशी येथील [[५वी पायदळ डिव्हिजन]]चे GOC म्हणून झाली. त्यांनी या डिव्हिजनच्या नेतृत्वाची विनंती केली होती कारण सीएफआयमधील बहुतेक युनिट्स याच डिव्हिजनचे होते. पुढच्या वर्षाच्या सुरुवातीला त्यांनी ११ व्या कोअरचा भाग म्हणून या डिव्हिजनला झाशीहून पंजाबमधील फिरोजपूरला हलवले. काही महिन्यांनंतर, त्यांना लेफ्टनंट जनरल पदावर बढती देण्यात आली आणि ११ व्या कोअरचे GOC म्हणून नियुक्त करण्यात आले.{{sfn|Thorat|1985}} === GOC-in-C ईस्टर्न कमांड === थोरात यांनी १९५७ मध्ये पूर्व कमांडचा पदभार स्वीकारला. त्यावेळी पूर्व कमांडचे मुख्यालय लखनौ येथे होते. १९५९ मध्ये लाँगजू घटनेसारख्या घटनांनंतर सीमा संरक्षणाची जबाबदारी लष्कराकडे सोपवण्यात आली. त्यानुसार, थोरात यांनी कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि चिनी आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गरजांचे मूल्यमापन केले. ऑक्टोबर १९५९ मध्ये थोरात यांचा हा आराखडा जनरल थिम्मय्या यांच्याकडे पाठवण्यात आला, ज्यांनी तो संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांना दाखवला. मात्र मेनन यांनी हा अहवाल फेटाळून लावला.<ref>{{Cite web|last=Phadke|first=Ramesh|date=2012-10-31|title=The Two Myths of 1962 {{!}} Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses|url=https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831054223/https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|archive-date=2020-08-31|access-date=2021-01-25|website=idsa.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=V. K.|url=https://books.google.com/books?id=yoFjDwAAQBAJ&q=exercise+lal+qila+thorat&pg=PA142|title=Leadership in the Indian Army: Biographies of Twelve Soldiers|date=2005-03-04|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5280-566-2|location=|pages=142|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mahalingam|first=V|date=2016-04-13|title=Book review: 1962 The War That Wasn't|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/In-search-of-propriety/book-review-1962-the-war-that-wasnt/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=Times of India|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Verma|first=Shiv Kunal|url=https://books.google.com/books?id=6NDejwEACAAJ|title=1962: The War that Wasn't|date=2016|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-97-2|language=en}}</ref> १७ मार्च १९६० रोजी पूर्व कमांड मुख्यालयात लेफ्टनंट जनरल थोरात यांच्या मार्गदर्शनाखाली एक्सरसाइज लाल किला आयोजित करण्यात आली होती. पूर्व क्षेत्रातील गंभीर त्रुटी दाखवून देण्याचा हा दुसरा प्रयत्न होता. यामध्ये चीनकडून असलेल्या धोक्याचे आणि त्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी भारताला काय करणे आवश्यक आहे याचे सविस्तर तपशील दिले होते.<ref>{{Cite web|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=25 January 2016|others=The Citizen brings you extracts|title=1962:The War That Wasn't|url=https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/6617/1962The-War-That-Wasnt|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=The Citizen|language=en-US}}</ref> ==पदांच्या तारखा== {|class="wikitable" style="background:white" ! बोधचिन्ह !! पद !! घटक !! नियुक्तीची तारीख |- |align="center" |[[File:British_Army_(1920-1953) OF-1a.svg|35px]] || सेकंड लेफ्टनंट || [[ब्रिटिश भारतीय सैन्य]] || ३० ऑगस्ट १९२६<ref>{{London Gazette |issue=33198 |date=3 September 1926 |page=5766 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-1b.svg|35px]] || लेफ्टनंट || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || ३० नोव्हेंबर १९२८<ref>{{London Gazette |issue=33458 |date=18 January 1929 |page=467 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British Army (1920–1953) OF-2.svg|35px]] || कॅप्टन || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || ३० ऑगस्ट १९३५<ref>{{London Gazette |issue=34204 |date=4 October 1935 |page=6219 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-3.svg|35px]] || मेजर ||ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १९४० (कार्यवाहू)<ref name="Indian_Army_Special_List_45">{{cite book|pages=149|title=Indian Army List for October 1945 (Part I)|publisher=Government of India Press|year=1945}}</ref> १८ नोव्हेंबर १९४० (तात्पुरते)<ref name="Indian_Army_Special_List_45"/> ३० ऑगस्ट १९४३ (कायमस्वरूपी)<ref>{{London Gazette |issue=36290 |date=17 December 1943 |page=5497 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-4.svg|35px]] || लेफ्टनंट कर्नल || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १ एप्रिल १९४६ (युद्ध-कालीन कायमस्वरूपी)<ref name="Quarterly_Army_List">{{cite book|pages=220v–x|title=The Quarterly Army List: December 1946 (Part I)|publisher=HM Stationery Office|year=1946}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-5.svg|35px]] || कर्नल || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १ एप्रिल १९४६ (कार्यवाहू)<ref name="Quarterly_Army_List"/> |- |align="center" |[[File:British Army (1928-1953) OF-6.svg|35px]] || ब्रिगेडियर || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १३ जून १९४६ (कार्यवाहू)<ref name="Quarterly_Army_List"/> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-3.svg|35px]] || मेजर || भारतीय सैन्य || १५ ऑगस्ट १९४७<ref name="insignia" group="note">१९४७ मध्ये स्वातंत्र्य मिळाल्यावर भारत ब्रिटीश राष्ट्रमंडळात एक अधिराज्य बनला. परिणामी, ट्युडर क्राउन आणि चार-कोनी बाथ स्टार ("पिप") समाविष्ट असलेली ब्रिटीश सैन्याची पदचिन्हे कायम ठेवण्यात आली, कारण जॉर्ज सहावे हे भारतीय सशस्त्र दलांचे सरसेनापती होते. २६ जानेवारी १९५० रोजी भारत प्रजासत्ताक झाल्यावर, [[भारताचे राष्ट्रपती]] सरसेनापती बनले आणि क्राउनच्या जागी [[अशोक स्तंभ]] आला, तर "पिप" च्या जागी पाच-कोनी तारा वापरला जाऊ लागला.</ref><ref name="insignia_designs"/> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953)_OF-7.svg|35px]] || मेजर जनरल || भारतीय सैन्य || ३० ऑगस्ट १९४९ (कार्यवाहू) १ जानेवारी १९५० (कायमस्वरूपी, ३० ऑगस्ट १९४९ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह)<ref name="maj_gen_subs">{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=70 |date=24 June 1950 |publisher=The Gazette of India}}</ref> |- |align="center" |[[File:Major_General_of_the_Indian_Army.svg|35px]] || मेजर जनरल || भारतीय सैन्य || २६ जानेवारी १९५० (पुनर्नियुक्ती आणि बोधचिन्हात बदल)<ref name="insignia_designs">{{cite web|title=New Designs of Crests and Badges in the Services|url=http://pib.nic.in/archive/docs/DVD_38/ACC%20NO%20807-BR/HOM-1950-01-06_484.pdf|website=Press Information Bureau of India - Archive|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808193914/http://pib.nic.in/archive/docs/DVD_38/ACC%20NO%20807-BR/HOM-1950-01-06_484.pdf|archive-date=8 August 2017|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=227 |date=11 February 1950 |publisher=The Gazette of India}}</ref> |- |align="center" |[[File:Lieutenant_General_of_the_Indian_Army.svg|35px]] || लेफ्टनंट जनरल || भारतीय सैन्य || १ जून १९५५ (स्थानिक)<ref>{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=130 |date=2 July 1955 |publisher=The Gazette of India}}</ref> १ फेब्रुवारी १९५७ (कायमस्वरूपी)<ref>{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=59 |date=9 March 1957 |publisher=The Gazette of India}}</ref> |- |} ==संदर्भ ग्रंथसूची== * {{cite book |last1=थोरात |first1=एस. पी. पी.|title=फ्रॉम रेवेली टू रिट्रीट |publisher=अलाईड पब्लिशर्स |year=1985|isbn=978-8-17023-077-9}} (हे पुस्तक एस. पी. पी. थोरात यांचे आत्मचरित्र आहे. या पुस्तकात त्यांनी त्यांच्या लष्करी कारकिर्दीतील महत्त्वाचे अनुभव मांडले आहेत) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:थोरात, एस.पी.पी.}} [[वर्ग:भारतीय सैन्यातील अधिकारी]] [[वर्ग:ब्रिटिश भारतीय सैन्य अधिकारी]] [[वर्ग:डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९०६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 2tsuj8mvzy590831nq2n1m7k9qsw281 2683090 2683089 2026-05-07T02:42:13Z संतोष गोरे 135680 /* नोंदी */ 2683090 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> ==पूर्वजीवन== शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी [[कोल्हापूर संस्थान]], [[ब्रिटीश राज|ब्रिटीश भारत]] येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे]] आणि त्यानंतर [[रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट]] येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटीश भारतीय सैन्यात]] किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले. ==लष्करी कारकीर्द== ===सुरुवातीची कारकीर्द=== सँडहर्स्टमधून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सप्टेंबर १९२६ मध्ये थोरात यांची भारतीय सैन्याच्या 'अनअटॅच्ड' (Unattached) सूचीत नियुक्ती झाली.<ref>{{cite web |title=Page 5766 {{!}} Issue 33198, 3 September 1926 {{!}} London ... |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33198/page/5766 |website=The Gazette |access-date=30 January 2026}}</ref> केसीआयओ (KCIO) अधिकाऱ्यांना भारतीय युनिटमध्ये पाठवण्यापूर्वी ब्रिटीश रेजिमेंटमध्ये सेवा बजावणे आवश्यक असे. थोरात यांची नियुक्ती अहमदनगर येथे तैनात असलेल्या द मिडलसेक्स रेजिमेंटच्या दुसऱ्या बटालियनमध्ये करण्यात आली. एक वर्षाच्या या नियुक्तीनंतर, ऑक्टोबर १९२७ मध्ये, त्यांची नियुक्ती ३० ऑगस्ट १९२६ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह सेकंड लेफ्टनंट पदावर १४ वी पंजाब रेजिमेंट (१९ वी पंजाबी) च्या पहिल्या बटालियनमध्ये करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Page 2817 {{!}} Issue 33377, 20 April 1928 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33377/page/2817 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026 |language=en}}</ref> ती बटालियन [[वायव्य सरहद्द प्रांत]] (NWFP) मधील मनझई येथे होती.{{sfn|Thorat|1985}} १९२८ च्या सुरुवातीला ही बटालियन औरंगाबादला हलवण्यात आली आणि नोव्हेंबर १९२८ मध्ये थोरात यांना लेफ्टनंट पदावर बढती देण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33458/page/467 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> ऑक्टोबर १९३१ मध्ये थोरात यांची दिल्ली येथे १४ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या टेरिटोरियल बटालियनचे ॲडज्युटंट म्हणून नियुक्ती झाली. सुमारे तीन वर्षांनंतर ते आपल्या मूळ बटालियनमध्ये परतले आणि १९३५ मध्ये त्यांची युनिटचे क्वार्टरमास्टर म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर लवकरच, १९३५ च्या मोहमांड मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी ही बटालियन पेशावरला हलवण्यात आली. त्याच सुमारास, ऑगस्टमध्ये, त्यांना कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34204/page/6219 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतरची दोन वर्षे त्यांनी फिरोजपूर येथील ट्रेनिंग बटालियनचे कंपनी कमांडर म्हणून घालवली, त्यानंतर त्यांची १/१४ पंजाबचे ॲडज्युटंट म्हणून बनू (Bannu) येथे बदली झाली.{{sfn|Thorat|1985}} ===दुसरे महायुद्ध=== १९४० मध्ये थोरात यांची स्टाफ कॉलेज, क्वेटा येथे प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. पुढच्या वर्षी त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि त्यांची नियुक्ती लष्करी मुख्यालयातील 'स्टाफ ड्युटीज' संचालनालयात झाली. रेजिमेंटल ड्युटीवर नियुक्ती मिळवण्यास ते उत्सुक असल्याने त्यांची बदली [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानातील]] राजाराम रायफल्समध्ये करण्यात आली, जिथे त्यांनी एक वर्ष सेवा बजावली. ऑगस्ट १९४३ मध्ये त्यांना मेजर पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/36290/page/5497 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतर ते ४/१४ पंजाबमध्ये गेले, ज्यांनी ७ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ११४ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेडचा भाग म्हणून जपानी सैन्याला नागा हिल्स मधून हुसकावून लावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref name="Barua">{{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2003 |page=117 |isbn=978-0-27597-999-7 |url=https://books.google.com/books?id=-U8IUoC_tP0C&q=S+P+P+Thorat&pg=PA117}}</ref> थोरात यांनी ४/१४ पंजाबसोबत छोट्या कारवायांमध्ये भाग घेतला आणि [[कोहिमाची लढाई|कोहिमाच्या लढाईनंतर]] त्यांची नियुक्ती २० व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ९/१४ पंजाबचे सेकंड-इन-कमांड म्हणून झाली, जी [[इम्फाळ]] मैदानावर युद्धात गुंतली होती. ९/१४ पंजाबच्या कमांडिंग ऑफिसरला संग्रहणी नामक आजार झाल्यामुळे थोरात यांनी तात्पुरते बटालियनचे नेतृत्व सांभाळले.<ref name="Barua" /> बटालियनचे नेतृत्व करण्याची त्यांची ही पहिलीच वेळ असल्याने, त्यांनी आपल्या सैनिकांसोबत एका लांब पल्ल्याच्या 'रिकॉनिसन्स पेट्रोल'मध्ये (हेरगिरी गस्त) सहभाग घेतला, ज्याला त्यांच्या ब्रिगेड कमांडरने पसंती दिली नव्हती.<ref name="Barua" /> नोव्हेंबर १९४४ मध्ये, थोरात यांची नियुक्ती ५१ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेड अंतर्गत २ री पंजाब रेजिमेंट च्या दुसऱ्या बटालियनचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून करण्यात आली.<ref name="Barua" /> पूर्वीचे कमांडिंग ऑफिसर युद्धात मारले गेले होते आणि थोरात यांना [[आराकान]] मधील मौंगडौ (Maungdaw) येथे तातडीने पदभार स्वीकारायचा होता. ही ब्रिगेड "इंडियन ब्रिगेड" म्हणून ओळखली जाऊ लागली कारण इतर ब्रिटीश भारतीय लष्करी ब्रिगेडमध्ये २ भारतीय आणि १ ब्रिटीश बटालियन असायच्या, तर ५१ व्या ब्रिगेडमध्ये तिन्ही भारतीय बटालियन होत्या.<ref name="Barua" /> विशेष म्हणजे, ब्रिगेडमधील तिन्ही बटालियन्सचे कमांडिंग ऑफिसर्स भारतीय होते - [[के.एस. थिमय्या]] (८/१९ हैदराबाद), एल.पी. सेन (१६ बलुच), आणि थोरात. हे तिघे युद्धात तीव्र संघर्षात प्रत्यक्ष सहभागी झालेले मेजर पदाच्या वरचे मोजकेच भारतीय अधिकारी होते.<ref name="Barua" /> ====कानगॉची लढाई (Battle of Kangaw)==== जानेवारी १९४५ मध्ये २/२ पंजाबने कानगॉच्या लढाईत भाग घेतला.<ref name="Barua" /> ५१ व्या ब्रिगेडला जपानच्या भक्कम तटबंदी असलेल्या फळीचा पाडाव करण्याचे काम सोपवण्यात आले होते आणि थोरात यांनी तोफखाना आणि हवाई दलाच्या मदतीने आपल्या बटालियनच्या हल्ल्याचे नियोजन केले.<ref name="Barua" /> तरीही, भातशेतीच्या चिखलातून जपानी सैन्याकडे कूच करताना बटालियनचे मोठे नुकसान झाले.<ref name="Barua" /> एका प्रसंगी थोरात स्वतः प्रत्यक्ष समोरासमोरील युद्धात गुंतले होते, ज्यामध्ये त्यांनी एका तरुण जपानी अधिकाऱ्याला ठार मारून त्याची तलवार हस्तगत केली.<ref name="Barua" /> सुरुवातीचा हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर, थोरात यांनी त्यांच्या बटालियनची आगेकूच मर्यादित ठेवली आणि टेकडीच्या अर्ध्या भागावर आपले स्थान भक्कम केले.<ref name="Barua" /> जपानी सैन्याची हल्ल्याखालील ठिकाण रिकामे करायचे आणि नंतर पुन्हा हल्ला करून ते परत मिळवायचे, जेणेकरून शत्रूचे जास्तीत जास्त नुकसान होईल, या युक्तीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.<ref name="Barua" /> जेव्हा जपानचा प्रतिहल्ला झाला, तेव्हा तो बटालियनच्या सज्ज संरक्षण फळीने आणि हवाई हल्ल्यांनी परतवून लावला.<ref name="Barua" /> त्यांच्या या नेतृत्व आणि शौर्याबद्दल थोरात यांना १५ नोव्हेंबर १९४५ रोजी डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर (DSO) प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37349/supplement/5574 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=1 February 2026}}</ref> लढाईनंतर ५१ वी ब्रिगेड विश्रांतीसाठी आणि पुनर्रचनेसाठी भारतात परतली आणि २/२ पंजाब पोल्लाची येथे आली. भारतात काही काळ राहिल्यानंतर, ऑपरेशन झिपरचा भाग म्हणून ही बटालियन ब्रिटीश मलायाला जाणार होती. मात्र जपानने शरणागती पत्करल्यामुळे, हे आक्रमण सैन्य शांतता राखणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित झाले. आपली बटालियन कुआंतन येथे नेल्यानंतर थोरात यांची नियुक्ती [[२५वी पायदळ डिव्हिजन|२५ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजनचे]] असिस्टंट ॲडज्युटंट आणि क्वार्टरमास्टर जनरल म्हणून करण्यात आली.{{sfn|Thorat|1985}} १९४६ च्या सुरुवातीला २५ वी डिव्हिजन बरखास्त होण्यासाठी भारतात परतली. थोरात यांना कर्नल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्लीतील लष्करी मुख्यालयात 'डेप्युटी डायरेक्टर पर्सोनेल सर्व्हिसेस' म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हा कार्यकाळ अल्प होता. त्याच वर्षाच्या शेवटी, त्यांची नियुक्ती 'नॅशनल वॉर अकॅडमी कमिटी'चे सचिव म्हणून ब्रिगेडियर रँकवर करण्यात आली; या पदावर बढती मिळवणारे ते सहावे भारतीय होते. समितीचे सचिव म्हणून त्यांच्या कार्यकाळातच पुण्याजवळील खडकवासला हे या अकादमीसाठी निश्चित करण्यात आले. 'नॅशनल वॉर अकॅडमी'चे पुढे [[राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी|नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी]] (NDA) असे नामकरण करण्यात आले आणि १९५४ मध्ये खडकवासला येथे हलवण्यापूर्वी १९४९ मध्ये देहरादून येथे तिची स्थापना झाली. १९४७ च्या सुरुवातीला थोरात यांची नियुक्ती रांची येथील १६१ ब्रिगेडचे कमांडर म्हणून झाली. {{sfn|Thorat|1985}} ===स्वातंत्र्योत्तर काळ=== [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीनंतर]], ऑगस्ट १९४७ मध्ये थोरात यांची नियुक्ती लाल किल्ल्यावरील नवीन लष्करी मुख्यालयात 'डायरेक्टर ऑफ स्टाफ ड्युटीज अँड वेपन्स अँड इक्विपमेंट' म्हणून करण्यात आली. या संचालनालयाला नव्याने स्थापन झालेल्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या अधिराज्याला]] शस्त्रे, दारूगोळा, वाहने आणि उपकरणे यांची वर्गवारी करून पाठवण्याचे काम करावे लागले. त्यांनी नोंदवले की, पाकिस्तानात पाठवली जाणारी हीच शस्त्रे आणि दारूगोळा त्यांनी [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात]] भारतीय सैन्याविरुद्ध वापरला.{{sfn|Thorat|1985}} ३१ जानेवारी १९४८ रोजी थोरात यांना मेजर जनरल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्ली क्षेत्राचे 'जनरल ऑफिसर कमांडिंग' (GOC) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. GOC म्हणून त्यांनी ऑगस्ट १९४८ मध्ये पहिल्या स्वातंत्र्यदिन संचलनाचे नेतृत्व केले. पुढच्या महिन्यात त्यांची नियुक्ती पूर्व पंजाब क्षेत्राचे GOC म्हणून झाली. पंजाबमधील भारत-पाक सीमेवरील संरक्षण भक्कम करणे, निर्वासितांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्थलांतरितांच्या मालमत्तांचे वाटप करण्यात नागरी प्रशासनाला मदत करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती. त्यांच्या अंतर्गत चार ब्रिगेड आणि तीन सब-एरिया होते.{{sfn|Thorat|1985}} ===चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ=== मार्च १९५० मध्ये थोरात यांची नियुक्ती चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ (CGS) म्हणून झाली. ही एक आश्चर्यकारक नियुक्ती होती कारण CGS हे लष्करी मुख्यालयातील ज्येष्ठ 'प्रिन्सिपल स्टाफ ऑफिसर' (PSO) पद होते आणि सहसा ते ज्येष्ठ लेफ्टनंट जनरलद्वारे भरले जात असे. थोरात हे ॲडज्युटंट जनरल, क्वार्टरमास्टर जनरल आणि मास्टर-जनरल ऑफ ऑर्डनन्स यांसारख्या इतर पीएसओंपेक्षा कनिष्ठ होते. जनरल स्टाफ शाखेचा भाग असलेले लष्करी प्रशिक्षण आणि सिग्नल्सचे संचालक (जे दोन्ही ब्रिटीश अधिकारी होते) स्वतः थोरात यांच्यापेक्षा ज्येष्ठ होते. त्यांच्या CGS कार्यकाळातच भारतीय संस्थानिक सैन्याचे भारतीय सैन्यात विलीनीकरण झाले.{{sfn|Thorat|1985}} ===कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया=== तीन वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, थोरात यांची नियुक्ती 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया' (CFI) चे जनरल ऑफिसर कमांडिंग म्हणून करण्यात आली. १९५३ च्या सुरुवातीला [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर, [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रांनी]] भारताला कोरियामध्ये आपल्या वतीने शांतता मोहीम राबवण्याची विनंती केली होती. सीएफआय ही 'न्यूट्रल नेशन्स रिपॅट्रिएशन कमिशन'ची कार्यकारी संस्था असणार होती, ज्याचे प्रमुख लेफ्टनंट जनरल [[के.एस. थिमय्या]] होते. हे दल दोन्ही बाजूंच्या सर्व युद्धबंदी कैद्यांचा ताबा घेणार होते. सीएफआयमध्ये चार बटालियन असलेली एक पायदळ ब्रिगेड, मध्यम मशीन गनची एक कंपनी आणि फिल्ड ॲम्ब्युलन्स तसेच फोर्स मुख्यालयाचा समावेश होता, ज्यामध्ये एकूण सुमारे ५००० सैनिक होते.{{sfn|Thorat|1985}} ऑगस्ट १९५३ मध्ये सीएफआयने कोरियाकडे कूच करण्यास सुरुवात केली, 'हिंदनगर' नावाचा तळ स्थापन केला आणि सप्टेंबरपर्यंत एकूण २७,००० युद्धकैद्यांचा ताबा घेतला. त्यानंतर लवकरच, २५ सप्टेंबर रोजी युद्धकैद्यांच्या सर्व छावण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने करण्यात आली. डी-३१ छावणीत थोरात यांच्या भाषणांनंतर, मेजर एच.एस. ग्रेवाल या चिनी दुभाष्याला जमावाने पकडले. सुधारित शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या कैद्यांच्या संख्येने प्रचंड जास्त असूनही, थोरात यांनी मेजर ग्रेवाल यांची सुटका करण्यासाठी स्वतः छावणीत प्रवेश केला. ते संतप्त कैद्यांशी बोलत असतानाच सीएफआयच्या सैनिकांनी छावणीला वेढा घातला आणि ते कैद्यांवर गोळीबार करणार होते. आपल्या सैनिकांना रोखत थोरात यांनी कैद्यांना मेजर ग्रेवाल यांना सोडण्यास प्रवृत्त केले. या घटनेसाठी थोरात यांना अशोक चक्र (वर्ग २) (ज्याचे नंतर [[कीर्ती चक्र]] असे नामकरण झाले) प्रदान करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=General Thorat's calmness saves situation |url=https://archive.pib.gov.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1953-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1953-09-26_240.pdf |website=archive.pib.gov.in |access-date=6 February 2026}}</ref> १९५४ च्या सुरुवातीला सीएफआयचे काम पूर्ण झाले आणि हे दल भारतात परतले. त्याच वर्षी मे महिन्यात थोरात यांनी सीएफआय बरखास्त केली आणि त्यांची नियुक्ती झाशी येथील [[५वी पायदळ डिव्हिजन]]चे GOC म्हणून झाली. त्यांनी या डिव्हिजनच्या नेतृत्वाची विनंती केली होती कारण सीएफआयमधील बहुतेक युनिट्स याच डिव्हिजनचे होते. पुढच्या वर्षाच्या सुरुवातीला त्यांनी ११ व्या कोअरचा भाग म्हणून या डिव्हिजनला झाशीहून पंजाबमधील फिरोजपूरला हलवले. काही महिन्यांनंतर, त्यांना लेफ्टनंट जनरल पदावर बढती देण्यात आली आणि ११ व्या कोअरचे GOC म्हणून नियुक्त करण्यात आले.{{sfn|Thorat|1985}} === GOC-in-C ईस्टर्न कमांड === थोरात यांनी १९५७ मध्ये पूर्व कमांडचा पदभार स्वीकारला. त्यावेळी पूर्व कमांडचे मुख्यालय लखनौ येथे होते. १९५९ मध्ये लाँगजू घटनेसारख्या घटनांनंतर सीमा संरक्षणाची जबाबदारी लष्कराकडे सोपवण्यात आली. त्यानुसार, थोरात यांनी कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि चिनी आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गरजांचे मूल्यमापन केले. ऑक्टोबर १९५९ मध्ये थोरात यांचा हा आराखडा जनरल थिम्मय्या यांच्याकडे पाठवण्यात आला, ज्यांनी तो संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांना दाखवला. मात्र मेनन यांनी हा अहवाल फेटाळून लावला.<ref>{{Cite web|last=Phadke|first=Ramesh|date=2012-10-31|title=The Two Myths of 1962 {{!}} Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses|url=https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831054223/https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|archive-date=2020-08-31|access-date=2021-01-25|website=idsa.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=V. K.|url=https://books.google.com/books?id=yoFjDwAAQBAJ&q=exercise+lal+qila+thorat&pg=PA142|title=Leadership in the Indian Army: Biographies of Twelve Soldiers|date=2005-03-04|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5280-566-2|location=|pages=142|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mahalingam|first=V|date=2016-04-13|title=Book review: 1962 The War That Wasn't|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/In-search-of-propriety/book-review-1962-the-war-that-wasnt/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=Times of India|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Verma|first=Shiv Kunal|url=https://books.google.com/books?id=6NDejwEACAAJ|title=1962: The War that Wasn't|date=2016|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-97-2|language=en}}</ref> १७ मार्च १९६० रोजी पूर्व कमांड मुख्यालयात लेफ्टनंट जनरल थोरात यांच्या मार्गदर्शनाखाली एक्सरसाइज लाल किला आयोजित करण्यात आली होती. पूर्व क्षेत्रातील गंभीर त्रुटी दाखवून देण्याचा हा दुसरा प्रयत्न होता. यामध्ये चीनकडून असलेल्या धोक्याचे आणि त्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी भारताला काय करणे आवश्यक आहे याचे सविस्तर तपशील दिले होते.<ref>{{Cite web|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=25 January 2016|others=The Citizen brings you extracts|title=1962:The War That Wasn't|url=https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/6617/1962The-War-That-Wasnt|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=The Citizen|language=en-US}}</ref> ==पदांच्या तारखा== {|class="wikitable" style="background:white" ! बोधचिन्ह !! पद !! घटक !! नियुक्तीची तारीख |- |align="center" |[[File:British_Army_(1920-1953) OF-1a.svg|35px]] || सेकंड लेफ्टनंट || [[ब्रिटिश भारतीय सैन्य]] || ३० ऑगस्ट १९२६<ref>{{London Gazette |issue=33198 |date=3 September 1926 |page=5766 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-1b.svg|35px]] || लेफ्टनंट || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || ३० नोव्हेंबर १९२८<ref>{{London Gazette |issue=33458 |date=18 January 1929 |page=467 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British Army (1920–1953) OF-2.svg|35px]] || कॅप्टन || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || ३० ऑगस्ट १९३५<ref>{{London Gazette |issue=34204 |date=4 October 1935 |page=6219 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-3.svg|35px]] || मेजर ||ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १९४० (कार्यवाहू)<ref name="Indian_Army_Special_List_45">{{cite book|pages=149|title=Indian Army List for October 1945 (Part I)|publisher=Government of India Press|year=1945}}</ref> १८ नोव्हेंबर १९४० (तात्पुरते)<ref name="Indian_Army_Special_List_45"/> ३० ऑगस्ट १९४३ (कायमस्वरूपी)<ref>{{London Gazette |issue=36290 |date=17 December 1943 |page=5497 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-4.svg|35px]] || लेफ्टनंट कर्नल || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १ एप्रिल १९४६ (युद्ध-कालीन कायमस्वरूपी)<ref name="Quarterly_Army_List">{{cite book|pages=220v–x|title=The Quarterly Army List: December 1946 (Part I)|publisher=HM Stationery Office|year=1946}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-5.svg|35px]] || कर्नल || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १ एप्रिल १९४६ (कार्यवाहू)<ref name="Quarterly_Army_List"/> |- |align="center" |[[File:British Army (1928-1953) OF-6.svg|35px]] || ब्रिगेडियर || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १३ जून १९४६ (कार्यवाहू)<ref name="Quarterly_Army_List"/> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-3.svg|35px]] || मेजर || भारतीय सैन्य || १५ ऑगस्ट १९४७<ref name="insignia" group="note">१९४७ मध्ये स्वातंत्र्य मिळाल्यावर भारत ब्रिटीश राष्ट्रमंडळात एक अधिराज्य बनला. परिणामी, ट्युडर क्राउन आणि चार-कोनी बाथ स्टार ("पिप") समाविष्ट असलेली ब्रिटीश सैन्याची पदचिन्हे कायम ठेवण्यात आली, कारण जॉर्ज सहावे हे भारतीय सशस्त्र दलांचे सरसेनापती होते. २६ जानेवारी १९५० रोजी भारत प्रजासत्ताक झाल्यावर, [[भारताचे राष्ट्रपती]] सरसेनापती बनले आणि क्राउनच्या जागी [[अशोक स्तंभ]] आला, तर "पिप" च्या जागी पाच-कोनी तारा वापरला जाऊ लागला.</ref><ref name="insignia_designs"/> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953)_OF-7.svg|35px]] || मेजर जनरल || भारतीय सैन्य || ३० ऑगस्ट १९४९ (कार्यवाहू) १ जानेवारी १९५० (कायमस्वरूपी, ३० ऑगस्ट १९४९ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह)<ref name="maj_gen_subs">{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=70 |date=24 June 1950 |publisher=The Gazette of India}}</ref> |- |align="center" |[[File:Major_General_of_the_Indian_Army.svg|35px]] || मेजर जनरल || भारतीय सैन्य || २६ जानेवारी १९५० (पुनर्नियुक्ती आणि बोधचिन्हात बदल)<ref name="insignia_designs">{{cite web|title=New Designs of Crests and Badges in the Services|url=http://pib.nic.in/archive/docs/DVD_38/ACC%20NO%20807-BR/HOM-1950-01-06_484.pdf|website=Press Information Bureau of India - Archive|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808193914/http://pib.nic.in/archive/docs/DVD_38/ACC%20NO%20807-BR/HOM-1950-01-06_484.pdf|archive-date=8 August 2017|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=227 |date=11 February 1950 |publisher=The Gazette of India}}</ref> |- |align="center" |[[File:Lieutenant_General_of_the_Indian_Army.svg|35px]] || लेफ्टनंट जनरल || भारतीय सैन्य || १ जून १९५५ (स्थानिक)<ref>{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=130 |date=2 July 1955 |publisher=The Gazette of India}}</ref> १ फेब्रुवारी १९५७ (कायमस्वरूपी)<ref>{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=59 |date=9 March 1957 |publisher=The Gazette of India}}</ref> |- |} ==संदर्भ ग्रंथसूची== * {{cite book |last1=थोरात |first1=एस. पी. पी.|title=फ्रॉम रेवेली टू रिट्रीट |publisher=अलाईड पब्लिशर्स |year=1985|isbn=978-8-17023-077-9}} (हे पुस्तक एस. पी. पी. थोरात यांचे आत्मचरित्र आहे. या पुस्तकात त्यांनी त्यांच्या लष्करी कारकिर्दीतील महत्त्वाचे अनुभव मांडले आहेत) ==नोंदी== {{Reflist|group=note}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:थोरात, एस.पी.पी.}} [[वर्ग:भारतीय सैन्यातील अधिकारी]] [[वर्ग:ब्रिटिश भारतीय सैन्य अधिकारी]] [[वर्ग:डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९०६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] l80mza5ff5f3ahndumjvteacn099vdd 2683091 2683090 2026-05-07T02:43:18Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683091 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> ==पूर्वजीवन== शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी [[कोल्हापूर संस्थान]], [[ब्रिटीश राज|ब्रिटीश भारत]] येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे]] आणि त्यानंतर [[रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट]] येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटीश भारतीय सैन्यात]] किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले. ==लष्करी कारकीर्द== ===सुरुवातीची कारकीर्द=== सँडहर्स्टमधून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सप्टेंबर १९२६ मध्ये थोरात यांची भारतीय सैन्याच्या 'अनअटॅच्ड' (Unattached) सूचीत नियुक्ती झाली.<ref>{{cite web |title=Page 5766 {{!}} Issue 33198, 3 September 1926 {{!}} London ... |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33198/page/5766 |website=The Gazette |access-date=30 January 2026}}</ref> केसीआयओ (KCIO) अधिकाऱ्यांना भारतीय युनिटमध्ये पाठवण्यापूर्वी ब्रिटीश रेजिमेंटमध्ये सेवा बजावणे आवश्यक असे. थोरात यांची नियुक्ती अहमदनगर येथे तैनात असलेल्या द मिडलसेक्स रेजिमेंटच्या दुसऱ्या बटालियनमध्ये करण्यात आली. एक वर्षाच्या या नियुक्तीनंतर, ऑक्टोबर १९२७ मध्ये, त्यांची नियुक्ती ३० ऑगस्ट १९२६ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह सेकंड लेफ्टनंट पदावर १४ वी पंजाब रेजिमेंट (१९ वी पंजाबी) च्या पहिल्या बटालियनमध्ये करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Page 2817 {{!}} Issue 33377, 20 April 1928 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33377/page/2817 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026 |language=en}}</ref> ती बटालियन [[वायव्य सरहद्द प्रांत]] (NWFP) मधील मनझई येथे होती.{{sfn|Thorat|1985}} १९२८ च्या सुरुवातीला ही बटालियन औरंगाबादला हलवण्यात आली आणि नोव्हेंबर १९२८ मध्ये थोरात यांना लेफ्टनंट पदावर बढती देण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33458/page/467 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> ऑक्टोबर १९३१ मध्ये थोरात यांची दिल्ली येथे १४ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या टेरिटोरियल बटालियनचे ॲडज्युटंट म्हणून नियुक्ती झाली. सुमारे तीन वर्षांनंतर ते आपल्या मूळ बटालियनमध्ये परतले आणि १९३५ मध्ये त्यांची युनिटचे क्वार्टरमास्टर म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर लवकरच, १९३५ च्या मोहमांड मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी ही बटालियन पेशावरला हलवण्यात आली. त्याच सुमारास, ऑगस्टमध्ये, त्यांना कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34204/page/6219 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतरची दोन वर्षे त्यांनी फिरोजपूर येथील ट्रेनिंग बटालियनचे कंपनी कमांडर म्हणून घालवली, त्यानंतर त्यांची १/१४ पंजाबचे ॲडज्युटंट म्हणून बनू (Bannu) येथे बदली झाली.{{sfn|Thorat|1985}} ===दुसरे महायुद्ध=== १९४० मध्ये थोरात यांची स्टाफ कॉलेज, क्वेटा येथे प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. पुढच्या वर्षी त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि त्यांची नियुक्ती लष्करी मुख्यालयातील 'स्टाफ ड्युटीज' संचालनालयात झाली. रेजिमेंटल ड्युटीवर नियुक्ती मिळवण्यास ते उत्सुक असल्याने त्यांची बदली [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानातील]] राजाराम रायफल्समध्ये करण्यात आली, जिथे त्यांनी एक वर्ष सेवा बजावली. ऑगस्ट १९४३ मध्ये त्यांना मेजर पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/36290/page/5497 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतर ते ४/१४ पंजाबमध्ये गेले, ज्यांनी ७ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ११४ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेडचा भाग म्हणून जपानी सैन्याला नागा हिल्स मधून हुसकावून लावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref name="Barua">{{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2003 |page=117 |isbn=978-0-27597-999-7 |url=https://books.google.com/books?id=-U8IUoC_tP0C&q=S+P+P+Thorat&pg=PA117}}</ref> थोरात यांनी ४/१४ पंजाबसोबत छोट्या कारवायांमध्ये भाग घेतला आणि [[कोहिमाची लढाई|कोहिमाच्या लढाईनंतर]] त्यांची नियुक्ती २० व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ९/१४ पंजाबचे सेकंड-इन-कमांड म्हणून झाली, जी [[इम्फाळ]] मैदानावर युद्धात गुंतली होती. ९/१४ पंजाबच्या कमांडिंग ऑफिसरला संग्रहणी नामक आजार झाल्यामुळे थोरात यांनी तात्पुरते बटालियनचे नेतृत्व सांभाळले.<ref name="Barua" /> बटालियनचे नेतृत्व करण्याची त्यांची ही पहिलीच वेळ असल्याने, त्यांनी आपल्या सैनिकांसोबत एका लांब पल्ल्याच्या 'रिकॉनिसन्स पेट्रोल'मध्ये (हेरगिरी गस्त) सहभाग घेतला, ज्याला त्यांच्या ब्रिगेड कमांडरने पसंती दिली नव्हती.<ref name="Barua" /> नोव्हेंबर १९४४ मध्ये, थोरात यांची नियुक्ती ५१ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेड अंतर्गत २ री पंजाब रेजिमेंट च्या दुसऱ्या बटालियनचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून करण्यात आली.<ref name="Barua" /> पूर्वीचे कमांडिंग ऑफिसर युद्धात मारले गेले होते आणि थोरात यांना [[आराकान]] मधील मौंगडौ (Maungdaw) येथे तातडीने पदभार स्वीकारायचा होता. ही ब्रिगेड "इंडियन ब्रिगेड" म्हणून ओळखली जाऊ लागली कारण इतर ब्रिटीश भारतीय लष्करी ब्रिगेडमध्ये २ भारतीय आणि १ ब्रिटीश बटालियन असायच्या, तर ५१ व्या ब्रिगेडमध्ये तिन्ही भारतीय बटालियन होत्या.<ref name="Barua" /> विशेष म्हणजे, ब्रिगेडमधील तिन्ही बटालियन्सचे कमांडिंग ऑफिसर्स भारतीय होते - [[के.एस. थिमय्या]] (८/१९ हैदराबाद), एल.पी. सेन (१६ बलुच), आणि थोरात. हे तिघे युद्धात तीव्र संघर्षात प्रत्यक्ष सहभागी झालेले मेजर पदाच्या वरचे मोजकेच भारतीय अधिकारी होते.<ref name="Barua" /> ====कानगॉची लढाई (Battle of Kangaw)==== जानेवारी १९४५ मध्ये २/२ पंजाबने कानगॉच्या लढाईत भाग घेतला.<ref name="Barua" /> ५१ व्या ब्रिगेडला जपानच्या भक्कम तटबंदी असलेल्या फळीचा पाडाव करण्याचे काम सोपवण्यात आले होते आणि थोरात यांनी तोफखाना आणि हवाई दलाच्या मदतीने आपल्या बटालियनच्या हल्ल्याचे नियोजन केले.<ref name="Barua" /> तरीही, भातशेतीच्या चिखलातून जपानी सैन्याकडे कूच करताना बटालियनचे मोठे नुकसान झाले.<ref name="Barua" /> एका प्रसंगी थोरात स्वतः प्रत्यक्ष समोरासमोरील युद्धात गुंतले होते, ज्यामध्ये त्यांनी एका तरुण जपानी अधिकाऱ्याला ठार मारून त्याची तलवार हस्तगत केली.<ref name="Barua" /> सुरुवातीचा हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर, थोरात यांनी त्यांच्या बटालियनची आगेकूच मर्यादित ठेवली आणि टेकडीच्या अर्ध्या भागावर आपले स्थान भक्कम केले.<ref name="Barua" /> जपानी सैन्याची हल्ल्याखालील ठिकाण रिकामे करायचे आणि नंतर पुन्हा हल्ला करून ते परत मिळवायचे, जेणेकरून शत्रूचे जास्तीत जास्त नुकसान होईल, या युक्तीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.<ref name="Barua" /> जेव्हा जपानचा प्रतिहल्ला झाला, तेव्हा तो बटालियनच्या सज्ज संरक्षण फळीने आणि हवाई हल्ल्यांनी परतवून लावला.<ref name="Barua" /> त्यांच्या या नेतृत्व आणि शौर्याबद्दल थोरात यांना १५ नोव्हेंबर १९४५ रोजी डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर (DSO) प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37349/supplement/5574 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=1 February 2026}}</ref> लढाईनंतर ५१ वी ब्रिगेड विश्रांतीसाठी आणि पुनर्रचनेसाठी भारतात परतली आणि २/२ पंजाब पोल्लाची येथे आली. भारतात काही काळ राहिल्यानंतर, ऑपरेशन झिपरचा भाग म्हणून ही बटालियन ब्रिटीश मलायाला जाणार होती. मात्र जपानने शरणागती पत्करल्यामुळे, हे आक्रमण सैन्य शांतता राखणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित झाले. आपली बटालियन कुआंतन येथे नेल्यानंतर थोरात यांची नियुक्ती [[२५वी पायदळ डिव्हिजन|२५ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजनचे]] असिस्टंट ॲडज्युटंट आणि क्वार्टरमास्टर जनरल म्हणून करण्यात आली.{{sfn|Thorat|1985}} १९४६ च्या सुरुवातीला २५ वी डिव्हिजन बरखास्त होण्यासाठी भारतात परतली. थोरात यांना कर्नल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्लीतील लष्करी मुख्यालयात 'डेप्युटी डायरेक्टर पर्सोनेल सर्व्हिसेस' म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हा कार्यकाळ अल्प होता. त्याच वर्षाच्या शेवटी, त्यांची नियुक्ती 'नॅशनल वॉर अकॅडमी कमिटी'चे सचिव म्हणून ब्रिगेडियर रँकवर करण्यात आली; या पदावर बढती मिळवणारे ते सहावे भारतीय होते. समितीचे सचिव म्हणून त्यांच्या कार्यकाळातच पुण्याजवळील खडकवासला हे या अकादमीसाठी निश्चित करण्यात आले. 'नॅशनल वॉर अकॅडमी'चे पुढे [[राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी|नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी]] (NDA) असे नामकरण करण्यात आले आणि १९५४ मध्ये खडकवासला येथे हलवण्यापूर्वी १९४९ मध्ये देहरादून येथे तिची स्थापना झाली. १९४७ च्या सुरुवातीला थोरात यांची नियुक्ती रांची येथील १६१ ब्रिगेडचे कमांडर म्हणून झाली. {{sfn|Thorat|1985}} ===स्वातंत्र्योत्तर काळ=== [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीनंतर]], ऑगस्ट १९४७ मध्ये थोरात यांची नियुक्ती लाल किल्ल्यावरील नवीन लष्करी मुख्यालयात 'डायरेक्टर ऑफ स्टाफ ड्युटीज अँड वेपन्स अँड इक्विपमेंट' म्हणून करण्यात आली. या संचालनालयाला नव्याने स्थापन झालेल्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या अधिराज्याला]] शस्त्रे, दारूगोळा, वाहने आणि उपकरणे यांची वर्गवारी करून पाठवण्याचे काम करावे लागले. त्यांनी नोंदवले की, पाकिस्तानात पाठवली जाणारी हीच शस्त्रे आणि दारूगोळा त्यांनी [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात]] भारतीय सैन्याविरुद्ध वापरला.{{sfn|Thorat|1985}} ३१ जानेवारी १९४८ रोजी थोरात यांना मेजर जनरल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्ली क्षेत्राचे 'जनरल ऑफिसर कमांडिंग' (GOC) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. GOC म्हणून त्यांनी ऑगस्ट १९४८ मध्ये पहिल्या स्वातंत्र्यदिन संचलनाचे नेतृत्व केले. पुढच्या महिन्यात त्यांची नियुक्ती पूर्व पंजाब क्षेत्राचे GOC म्हणून झाली. पंजाबमधील भारत-पाक सीमेवरील संरक्षण भक्कम करणे, निर्वासितांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्थलांतरितांच्या मालमत्तांचे वाटप करण्यात नागरी प्रशासनाला मदत करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती. त्यांच्या अंतर्गत चार ब्रिगेड आणि तीन सब-एरिया होते.{{sfn|Thorat|1985}} ===चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ=== मार्च १९५० मध्ये थोरात यांची नियुक्ती चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ (CGS) म्हणून झाली. ही एक आश्चर्यकारक नियुक्ती होती कारण CGS हे लष्करी मुख्यालयातील ज्येष्ठ 'प्रिन्सिपल स्टाफ ऑफिसर' (PSO) पद होते आणि सहसा ते ज्येष्ठ लेफ्टनंट जनरलद्वारे भरले जात असे. थोरात हे ॲडज्युटंट जनरल, क्वार्टरमास्टर जनरल आणि मास्टर-जनरल ऑफ ऑर्डनन्स यांसारख्या इतर पीएसओंपेक्षा कनिष्ठ होते. जनरल स्टाफ शाखेचा भाग असलेले लष्करी प्रशिक्षण आणि सिग्नल्सचे संचालक (जे दोन्ही ब्रिटीश अधिकारी होते) स्वतः थोरात यांच्यापेक्षा ज्येष्ठ होते. त्यांच्या CGS कार्यकाळातच भारतीय संस्थानिक सैन्याचे भारतीय सैन्यात विलीनीकरण झाले.{{sfn|Thorat|1985}} ===कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया=== तीन वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, थोरात यांची नियुक्ती 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया' (CFI) चे जनरल ऑफिसर कमांडिंग म्हणून करण्यात आली. १९५३ च्या सुरुवातीला [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर, [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रांनी]] भारताला कोरियामध्ये आपल्या वतीने शांतता मोहीम राबवण्याची विनंती केली होती. सीएफआय ही 'न्यूट्रल नेशन्स रिपॅट्रिएशन कमिशन'ची कार्यकारी संस्था असणार होती, ज्याचे प्रमुख लेफ्टनंट जनरल [[के.एस. थिमय्या]] होते. हे दल दोन्ही बाजूंच्या सर्व युद्धबंदी कैद्यांचा ताबा घेणार होते. सीएफआयमध्ये चार बटालियन असलेली एक पायदळ ब्रिगेड, मध्यम मशीन गनची एक कंपनी आणि फिल्ड ॲम्ब्युलन्स तसेच फोर्स मुख्यालयाचा समावेश होता, ज्यामध्ये एकूण सुमारे ५००० सैनिक होते.{{sfn|Thorat|1985}} ऑगस्ट १९५३ मध्ये सीएफआयने कोरियाकडे कूच करण्यास सुरुवात केली, 'हिंदनगर' नावाचा तळ स्थापन केला आणि सप्टेंबरपर्यंत एकूण २७,००० युद्धकैद्यांचा ताबा घेतला. त्यानंतर लवकरच, २५ सप्टेंबर रोजी युद्धकैद्यांच्या सर्व छावण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने करण्यात आली. डी-३१ छावणीत थोरात यांच्या भाषणांनंतर, मेजर एच.एस. ग्रेवाल या चिनी दुभाष्याला जमावाने पकडले. सुधारित शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या कैद्यांच्या संख्येने प्रचंड जास्त असूनही, थोरात यांनी मेजर ग्रेवाल यांची सुटका करण्यासाठी स्वतः छावणीत प्रवेश केला. ते संतप्त कैद्यांशी बोलत असतानाच सीएफआयच्या सैनिकांनी छावणीला वेढा घातला आणि ते कैद्यांवर गोळीबार करणार होते. आपल्या सैनिकांना रोखत थोरात यांनी कैद्यांना मेजर ग्रेवाल यांना सोडण्यास प्रवृत्त केले. या घटनेसाठी थोरात यांना अशोक चक्र (वर्ग २) (ज्याचे नंतर [[कीर्ती चक्र]] असे नामकरण झाले) प्रदान करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=General Thorat's calmness saves situation |url=https://archive.pib.gov.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1953-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1953-09-26_240.pdf |website=archive.pib.gov.in |access-date=6 February 2026}}</ref> १९५४ च्या सुरुवातीला सीएफआयचे काम पूर्ण झाले आणि हे दल भारतात परतले. त्याच वर्षी मे महिन्यात थोरात यांनी सीएफआय बरखास्त केली आणि त्यांची नियुक्ती झाशी येथील [[५वी पायदळ डिव्हिजन]]चे GOC म्हणून झाली. त्यांनी या डिव्हिजनच्या नेतृत्वाची विनंती केली होती कारण सीएफआयमधील बहुतेक युनिट्स याच डिव्हिजनचे होते. पुढच्या वर्षाच्या सुरुवातीला त्यांनी ११ व्या कोअरचा भाग म्हणून या डिव्हिजनला झाशीहून पंजाबमधील फिरोजपूरला हलवले. काही महिन्यांनंतर, त्यांना लेफ्टनंट जनरल पदावर बढती देण्यात आली आणि ११ व्या कोअरचे GOC म्हणून नियुक्त करण्यात आले.{{sfn|Thorat|1985}} === GOC-in-C ईस्टर्न कमांड === थोरात यांनी १९५७ मध्ये पूर्व कमांडचा पदभार स्वीकारला. त्यावेळी पूर्व कमांडचे मुख्यालय लखनौ येथे होते. १९५९ मध्ये लाँगजू घटनेसारख्या घटनांनंतर सीमा संरक्षणाची जबाबदारी लष्कराकडे सोपवण्यात आली. त्यानुसार, थोरात यांनी कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि चिनी आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गरजांचे मूल्यमापन केले. ऑक्टोबर १९५९ मध्ये थोरात यांचा हा आराखडा जनरल थिम्मय्या यांच्याकडे पाठवण्यात आला, ज्यांनी तो संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांना दाखवला. मात्र मेनन यांनी हा अहवाल फेटाळून लावला.<ref>{{Cite web|last=Phadke|first=Ramesh|date=2012-10-31|title=The Two Myths of 1962 {{!}} Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses|url=https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831054223/https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|archive-date=2020-08-31|access-date=2021-01-25|website=idsa.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=V. K.|url=https://books.google.com/books?id=yoFjDwAAQBAJ&q=exercise+lal+qila+thorat&pg=PA142|title=Leadership in the Indian Army: Biographies of Twelve Soldiers|date=2005-03-04|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5280-566-2|location=|pages=142|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mahalingam|first=V|date=2016-04-13|title=Book review: 1962 The War That Wasn't|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/In-search-of-propriety/book-review-1962-the-war-that-wasnt/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=Times of India|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Verma|first=Shiv Kunal|url=https://books.google.com/books?id=6NDejwEACAAJ|title=1962: The War that Wasn't|date=2016|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-97-2|language=en}}</ref> १७ मार्च १९६० रोजी पूर्व कमांड मुख्यालयात लेफ्टनंट जनरल थोरात यांच्या मार्गदर्शनाखाली एक्सरसाइज लाल किला आयोजित करण्यात आली होती. पूर्व क्षेत्रातील गंभीर त्रुटी दाखवून देण्याचा हा दुसरा प्रयत्न होता. यामध्ये चीनकडून असलेल्या धोक्याचे आणि त्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी भारताला काय करणे आवश्यक आहे याचे सविस्तर तपशील दिले होते.<ref>{{Cite web|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=25 January 2016|others=The Citizen brings you extracts|title=1962:The War That Wasn't|url=https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/6617/1962The-War-That-Wasnt|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=The Citizen|language=en-US}}</ref> ==पदांच्या तारखा== {|class="wikitable" style="background:white" ! बोधचिन्ह !! पद !! घटक !! नियुक्तीची तारीख |- |align="center" |[[File:British_Army_(1920-1953) OF-1a.svg|35px]] || सेकंड लेफ्टनंट || [[ब्रिटिश भारतीय सैन्य]] || ३० ऑगस्ट १९२६<ref>{{London Gazette |issue=33198 |date=3 September 1926 |page=5766 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-1b.svg|35px]] || लेफ्टनंट || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || ३० नोव्हेंबर १९२८<ref>{{London Gazette |issue=33458 |date=18 January 1929 |page=467 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British Army (1920–1953) OF-2.svg|35px]] || कॅप्टन || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || ३० ऑगस्ट १९३५<ref>{{London Gazette |issue=34204 |date=4 October 1935 |page=6219 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-3.svg|35px]] || मेजर ||ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १९४० (कार्यवाहू)<ref name="Indian_Army_Special_List_45">{{cite book|pages=149|title=Indian Army List for October 1945 (Part I)|publisher=Government of India Press|year=1945}}</ref> १८ नोव्हेंबर १९४० (तात्पुरते)<ref name="Indian_Army_Special_List_45"/> ३० ऑगस्ट १९४३ (कायमस्वरूपी)<ref>{{London Gazette |issue=36290 |date=17 December 1943 |page=5497 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-4.svg|35px]] || लेफ्टनंट कर्नल || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १ एप्रिल १९४६ (युद्ध-कालीन कायमस्वरूपी)<ref name="Quarterly_Army_List">{{cite book|pages=220v–x|title=The Quarterly Army List: December 1946 (Part I)|publisher=HM Stationery Office|year=1946}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-5.svg|35px]] || कर्नल || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १ एप्रिल १९४६ (कार्यवाहू)<ref name="Quarterly_Army_List"/> |- |align="center" |[[File:British Army (1928-1953) OF-6.svg|35px]] || ब्रिगेडियर || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १३ जून १९४६ (कार्यवाहू)<ref name="Quarterly_Army_List"/> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-3.svg|35px]] || मेजर || भारतीय सैन्य || १५ ऑगस्ट १९४७<ref name="insignia" group="note">१९४७ मध्ये स्वातंत्र्य मिळाल्यावर भारत ब्रिटीश राष्ट्रमंडळात एक अधिराज्य बनला. परिणामी, ट्युडर क्राउन आणि चार-कोनी बाथ स्टार ("पिप") समाविष्ट असलेली ब्रिटीश सैन्याची पदचिन्हे कायम ठेवण्यात आली, कारण जॉर्ज सहावे हे भारतीय सशस्त्र दलांचे सरसेनापती होते. २६ जानेवारी १९५० रोजी भारत प्रजासत्ताक झाल्यावर, [[भारताचे राष्ट्रपती]] सरसेनापती बनले आणि क्राउनच्या जागी [[अशोक स्तंभ]] आला, तर "पिप" च्या जागी पाच-कोनी तारा वापरला जाऊ लागला.</ref><ref name="insignia_designs"/> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953)_OF-7.svg|35px]] || मेजर जनरल || भारतीय सैन्य || ३० ऑगस्ट १९४९ (कार्यवाहू) १ जानेवारी १९५० (कायमस्वरूपी, ३० ऑगस्ट १९४९ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह)<ref name="maj_gen_subs">{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=70 |date=24 June 1950 |publisher=The Gazette of India}}</ref> |- |align="center" |[[File:Major_General_of_the_Indian_Army.svg|35px]] || मेजर जनरल || भारतीय सैन्य || २६ जानेवारी १९५० (पुनर्नियुक्ती आणि बोधचिन्हात बदल)<ref name="insignia_designs">{{cite web|title=New Designs of Crests and Badges in the Services|url=http://pib.nic.in/archive/docs/DVD_38/ACC%20NO%20807-BR/HOM-1950-01-06_484.pdf|website=Press Information Bureau of India - Archive|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808193914/http://pib.nic.in/archive/docs/DVD_38/ACC%20NO%20807-BR/HOM-1950-01-06_484.pdf|archive-date=8 August 2017|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=227 |date=11 February 1950 |publisher=The Gazette of India}}</ref> |- |align="center" |[[File:Lieutenant_General_of_the_Indian_Army.svg|35px]] || लेफ्टनंट जनरल || भारतीय सैन्य || १ जून १९५५ (स्थानिक)<ref>{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=130 |date=2 July 1955 |publisher=The Gazette of India}}</ref> १ फेब्रुवारी १९५७ (कायमस्वरूपी)<ref>{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=59 |date=9 March 1957 |publisher=The Gazette of India}}</ref> |- |} ==संदर्भ ग्रंथसूची== * {{cite book |last1=थोरात |first1=एस. पी. पी.|title=फ्रॉम रेवेली टू रिट्रीट |publisher=अलाईड पब्लिशर्स |year=1985|isbn=978-8-17023-077-9}} (हे पुस्तक एस. पी. पी. थोरात यांचे आत्मचरित्र आहे. या पुस्तकात त्यांनी त्यांच्या लष्करी कारकिर्दीतील महत्त्वाचे अनुभव मांडले आहेत) ==नोंदी== {{Reflist|group=note}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:थोरात, एस.पी.पी.}} [[वर्ग:भारतीय सैन्यातील अधिकारी]] [[वर्ग:ब्रिटिश भारतीय सैन्य अधिकारी]] [[वर्ग:डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९०६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:नागरी सेवेतील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] qoegjxmqxkjxixi437lfnmalon0tmd9 2683097 2683091 2026-05-07T02:57:33Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683097 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[लेफ्टनंट जनरल]] '''शंकरराव पांडुरंग पाटील थोरात''', [[कीर्ती चक्र]], [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर|DSO]] (१२ ऑगस्ट, १९०६ - १० ऑगस्ट, १९९२) हे [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] एक ज्येष्ठ जनरल ऑफिसर होते. त्यांनी १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] पूर्वतयारीच्या काळात [[पूर्व कमांड (भारत)|जनरल ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ इस्टर्न कमांड]] म्हणून शेवटची सेवा बजावली. त्यापूर्वी त्यांनी [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] समाप्तीनंतर 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया'चे कमांडर म्हणून काम केले होते. दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान एका बटालियनचे नेतृत्व केल्याबद्दल त्यांना [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]]ने सन्मानित करण्यात आले होते.<ref>{{Cite book|last=Praval|first=Major K. C.|url=https://books.google.com/books?id=DdxDcxj_wn4C&q=Thorat+Officer+Commanding-in-Chief,+Eastern+Command&pg=RA1-PT202|title=Indian Army After Independence|publisher=Lancer Publishers LLC|year=2013|isbn=978-1-935501-61-9|location=Atlanta, GA|pages=|language=en}}</ref> ==पूर्वजीवन== शंकरराव थोरात यांचा जन्म १२ ऑगस्ट १९०६ रोजी [[कोल्हापूर संस्थान]], [[ब्रिटीश राज|ब्रिटीश भारत]] येथील वडगाव या गावी झाला. त्यांनी [[सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय|सर परशुरामभाऊ महाविद्यालय, पुणे]] आणि त्यानंतर [[रॉयल मिलिटरी कॉलेज, सँडहर्स्ट]] येथे शिक्षण घेतले, जिथून ते [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|ब्रिटीश भारतीय सैन्यात]] किंग्ज कमिशन्ड इंडियन ऑफिसर (KCIO) म्हणून नियुक्त झाले. ==लष्करी कारकीर्द== ===सुरुवातीची कारकीर्द=== सँडहर्स्टमधून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सप्टेंबर १९२६ मध्ये थोरात यांची भारतीय सैन्याच्या 'अनअटॅच्ड' (Unattached) सूचीत नियुक्ती झाली.<ref>{{cite web |title=Page 5766 {{!}} Issue 33198, 3 September 1926 {{!}} London ... |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33198/page/5766 |website=The Gazette |access-date=30 January 2026}}</ref> केसीआयओ (KCIO) अधिकाऱ्यांना भारतीय युनिटमध्ये पाठवण्यापूर्वी ब्रिटीश रेजिमेंटमध्ये सेवा बजावणे आवश्यक असे. थोरात यांची नियुक्ती अहमदनगर येथे तैनात असलेल्या द मिडलसेक्स रेजिमेंटच्या दुसऱ्या बटालियनमध्ये करण्यात आली. एक वर्षाच्या या नियुक्तीनंतर, ऑक्टोबर १९२७ मध्ये, त्यांची नियुक्ती ३० ऑगस्ट १९२६ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह सेकंड लेफ्टनंट पदावर १४ वी पंजाब रेजिमेंट (१९ वी पंजाबी) च्या पहिल्या बटालियनमध्ये करण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Page 2817 {{!}} Issue 33377, 20 April 1928 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33377/page/2817 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026 |language=en}}</ref> ती बटालियन [[वायव्य सरहद्द प्रांत]] (NWFP) मधील मनझई येथे होती.{{sfn|Thorat|1985}} १९२८ च्या सुरुवातीला ही बटालियन औरंगाबादला हलवण्यात आली आणि नोव्हेंबर १९२८ मध्ये थोरात यांना लेफ्टनंट पदावर बढती देण्यात आली.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33458/page/467 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> ऑक्टोबर १९३१ मध्ये थोरात यांची दिल्ली येथे १४ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या टेरिटोरियल बटालियनचे ॲडज्युटंट म्हणून नियुक्ती झाली. सुमारे तीन वर्षांनंतर ते आपल्या मूळ बटालियनमध्ये परतले आणि १९३५ मध्ये त्यांची युनिटचे क्वार्टरमास्टर म्हणून नियुक्ती झाली. त्यानंतर लवकरच, १९३५ च्या मोहमांड मोहिमेत सहभागी होण्यासाठी ही बटालियन पेशावरला हलवण्यात आली. त्याच सुमारास, ऑगस्टमध्ये, त्यांना कॅप्टन पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34204/page/6219 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतरची दोन वर्षे त्यांनी फिरोजपूर येथील ट्रेनिंग बटालियनचे कंपनी कमांडर म्हणून घालवली, त्यानंतर त्यांची १/१४ पंजाबचे ॲडज्युटंट म्हणून बनू (Bannu) येथे बदली झाली.{{sfn|Thorat|1985}} ===दुसरे महायुद्ध=== १९४० मध्ये थोरात यांची स्टाफ कॉलेज, क्वेटा येथे प्रशिक्षणासाठी निवड झाली. पुढच्या वर्षी त्यांनी पदवी पूर्ण केली आणि त्यांची नियुक्ती लष्करी मुख्यालयातील 'स्टाफ ड्युटीज' संचालनालयात झाली. रेजिमेंटल ड्युटीवर नियुक्ती मिळवण्यास ते उत्सुक असल्याने त्यांची बदली [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानातील]] राजाराम रायफल्समध्ये करण्यात आली, जिथे त्यांनी एक वर्ष सेवा बजावली. ऑगस्ट १९४३ मध्ये त्यांना मेजर पदावर बढती मिळाली.<ref>{{cite web |title=The London Gazette |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/36290/page/5497 |website=thegazette.co.uk |access-date=30 January 2026}}</ref> त्यानंतर ते ४/१४ पंजाबमध्ये गेले, ज्यांनी ७ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ११४ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेडचा भाग म्हणून जपानी सैन्याला नागा हिल्स मधून हुसकावून लावण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref name="Barua">{{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=2003 |page=117 |isbn=978-0-27597-999-7 |url=https://books.google.com/books?id=-U8IUoC_tP0C&q=S+P+P+Thorat&pg=PA117}}</ref> थोरात यांनी ४/१४ पंजाबसोबत छोट्या कारवायांमध्ये भाग घेतला आणि [[कोहिमाची लढाई|कोहिमाच्या लढाईनंतर]] त्यांची नियुक्ती २० व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजन अंतर्गत ९/१४ पंजाबचे सेकंड-इन-कमांड म्हणून झाली, जी [[इम्फाळ]] मैदानावर युद्धात गुंतली होती. ९/१४ पंजाबच्या कमांडिंग ऑफिसरला संग्रहणी नामक आजार झाल्यामुळे थोरात यांनी तात्पुरते बटालियनचे नेतृत्व सांभाळले.<ref name="Barua" /> बटालियनचे नेतृत्व करण्याची त्यांची ही पहिलीच वेळ असल्याने, त्यांनी आपल्या सैनिकांसोबत एका लांब पल्ल्याच्या 'रिकॉनिसन्स पेट्रोल'मध्ये (हेरगिरी गस्त) सहभाग घेतला, ज्याला त्यांच्या ब्रिगेड कमांडरने पसंती दिली नव्हती.<ref name="Barua" /> नोव्हेंबर १९४४ मध्ये, थोरात यांची नियुक्ती ५१ व्या भारतीय पायदळ ब्रिगेड अंतर्गत २ री पंजाब रेजिमेंट च्या दुसऱ्या बटालियनचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून करण्यात आली.<ref name="Barua" /> पूर्वीचे कमांडिंग ऑफिसर युद्धात मारले गेले होते आणि थोरात यांना [[आराकान]] मधील मौंगडौ (Maungdaw) येथे तातडीने पदभार स्वीकारायचा होता. ही ब्रिगेड "इंडियन ब्रिगेड" म्हणून ओळखली जाऊ लागली कारण इतर ब्रिटीश भारतीय लष्करी ब्रिगेडमध्ये २ भारतीय आणि १ ब्रिटीश बटालियन असायच्या, तर ५१ व्या ब्रिगेडमध्ये तिन्ही भारतीय बटालियन होत्या.<ref name="Barua" /> विशेष म्हणजे, ब्रिगेडमधील तिन्ही बटालियन्सचे कमांडिंग ऑफिसर्स भारतीय होते - [[के.एस. थिमय्या]] (८/१९ हैदराबाद), एल.पी. सेन (१६ बलुच), आणि थोरात. हे तिघे युद्धात तीव्र संघर्षात प्रत्यक्ष सहभागी झालेले मेजर पदाच्या वरचे मोजकेच भारतीय अधिकारी होते.<ref name="Barua" /> ====कानगॉची लढाई (Battle of Kangaw)==== जानेवारी १९४५ मध्ये २/२ पंजाबने कानगॉच्या लढाईत भाग घेतला.<ref name="Barua" /> ५१ व्या ब्रिगेडला जपानच्या भक्कम तटबंदी असलेल्या फळीचा पाडाव करण्याचे काम सोपवण्यात आले होते आणि थोरात यांनी तोफखाना आणि हवाई दलाच्या मदतीने आपल्या बटालियनच्या हल्ल्याचे नियोजन केले.<ref name="Barua" /> तरीही, भातशेतीच्या चिखलातून जपानी सैन्याकडे कूच करताना बटालियनचे मोठे नुकसान झाले.<ref name="Barua" /> एका प्रसंगी थोरात स्वतः प्रत्यक्ष समोरासमोरील युद्धात गुंतले होते, ज्यामध्ये त्यांनी एका तरुण जपानी अधिकाऱ्याला ठार मारून त्याची तलवार हस्तगत केली.<ref name="Barua" /> सुरुवातीचा हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर, थोरात यांनी त्यांच्या बटालियनची आगेकूच मर्यादित ठेवली आणि टेकडीच्या अर्ध्या भागावर आपले स्थान भक्कम केले.<ref name="Barua" /> जपानी सैन्याची हल्ल्याखालील ठिकाण रिकामे करायचे आणि नंतर पुन्हा हल्ला करून ते परत मिळवायचे, जेणेकरून शत्रूचे जास्तीत जास्त नुकसान होईल, या युक्तीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.<ref name="Barua" /> जेव्हा जपानचा प्रतिहल्ला झाला, तेव्हा तो बटालियनच्या सज्ज संरक्षण फळीने आणि हवाई हल्ल्यांनी परतवून लावला.<ref name="Barua" /> त्यांच्या या नेतृत्व आणि शौर्याबद्दल थोरात यांना १५ नोव्हेंबर १९४५ रोजी डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर (DSO) प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web |title=Wayback Machine |url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37349/supplement/5574 |website=www.thegazette.co.uk |access-date=1 February 2026}}</ref> लढाईनंतर ५१ वी ब्रिगेड विश्रांतीसाठी आणि पुनर्रचनेसाठी भारतात परतली आणि २/२ पंजाब पोल्लाची येथे आली. भारतात काही काळ राहिल्यानंतर, ऑपरेशन झिपरचा भाग म्हणून ही बटालियन ब्रिटीश मलायाला जाणार होती. मात्र जपानने शरणागती पत्करल्यामुळे, हे आक्रमण सैन्य शांतता राखणाऱ्या सैन्यात रूपांतरित झाले. आपली बटालियन कुआंतन येथे नेल्यानंतर थोरात यांची नियुक्ती [[२५वी पायदळ डिव्हिजन|२५ व्या भारतीय पायदळ डिव्हिजनचे]] असिस्टंट ॲडज्युटंट आणि क्वार्टरमास्टर जनरल म्हणून करण्यात आली.{{sfn|Thorat|1985}} १९४६ च्या सुरुवातीला २५ वी डिव्हिजन बरखास्त होण्यासाठी भारतात परतली. थोरात यांना कर्नल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्लीतील लष्करी मुख्यालयात 'डेप्युटी डायरेक्टर पर्सोनेल सर्व्हिसेस' म्हणून नियुक्त करण्यात आले. हा कार्यकाळ अल्प होता. त्याच वर्षाच्या शेवटी, त्यांची नियुक्ती 'नॅशनल वॉर अकॅडमी कमिटी'चे सचिव म्हणून ब्रिगेडियर रँकवर करण्यात आली; या पदावर बढती मिळवणारे ते सहावे भारतीय होते. समितीचे सचिव म्हणून त्यांच्या कार्यकाळातच पुण्याजवळील खडकवासला हे या अकादमीसाठी निश्चित करण्यात आले. 'नॅशनल वॉर अकॅडमी'चे पुढे [[राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी|नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी]] (NDA) असे नामकरण करण्यात आले आणि १९५४ मध्ये खडकवासला येथे हलवण्यापूर्वी १९४९ मध्ये देहरादून येथे तिची स्थापना झाली. १९४७ च्या सुरुवातीला थोरात यांची नियुक्ती रांची येथील १६१ ब्रिगेडचे कमांडर म्हणून झाली. {{sfn|Thorat|1985}} ===स्वातंत्र्योत्तर काळ=== [[भारताची फाळणी|भारताच्या फाळणीनंतर]], ऑगस्ट १९४७ मध्ये थोरात यांची नियुक्ती लाल किल्ल्यावरील नवीन लष्करी मुख्यालयात 'डायरेक्टर ऑफ स्टाफ ड्युटीज अँड वेपन्स अँड इक्विपमेंट' म्हणून करण्यात आली. या संचालनालयाला नव्याने स्थापन झालेल्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या अधिराज्याला]] शस्त्रे, दारूगोळा, वाहने आणि उपकरणे यांची वर्गवारी करून पाठवण्याचे काम करावे लागले. त्यांनी नोंदवले की, पाकिस्तानात पाठवली जाणारी हीच शस्त्रे आणि दारूगोळा त्यांनी [[१९४७ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध|१९४७ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धात]] भारतीय सैन्याविरुद्ध वापरला.{{sfn|Thorat|1985}} ३१ जानेवारी १९४८ रोजी थोरात यांना मेजर जनरल पदावर बढती देण्यात आली आणि दिल्ली क्षेत्राचे 'जनरल ऑफिसर कमांडिंग' (GOC) म्हणून नियुक्त करण्यात आले. GOC म्हणून त्यांनी ऑगस्ट १९४८ मध्ये पहिल्या स्वातंत्र्यदिन संचलनाचे नेतृत्व केले. पुढच्या महिन्यात त्यांची नियुक्ती पूर्व पंजाब क्षेत्राचे GOC म्हणून झाली. पंजाबमधील भारत-पाक सीमेवरील संरक्षण भक्कम करणे, निर्वासितांच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्थलांतरितांच्या मालमत्तांचे वाटप करण्यात नागरी प्रशासनाला मदत करणे ही त्यांची मुख्य कामे होती. त्यांच्या अंतर्गत चार ब्रिगेड आणि तीन सब-एरिया होते.{{sfn|Thorat|1985}} ===चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ=== मार्च १९५० मध्ये थोरात यांची नियुक्ती चीफ ऑफ द जनरल स्टाफ (CGS) म्हणून झाली. ही एक आश्चर्यकारक नियुक्ती होती कारण CGS हे लष्करी मुख्यालयातील ज्येष्ठ 'प्रिन्सिपल स्टाफ ऑफिसर' (PSO) पद होते आणि सहसा ते ज्येष्ठ लेफ्टनंट जनरलद्वारे भरले जात असे. थोरात हे ॲडज्युटंट जनरल, क्वार्टरमास्टर जनरल आणि मास्टर-जनरल ऑफ ऑर्डनन्स यांसारख्या इतर पीएसओंपेक्षा कनिष्ठ होते. जनरल स्टाफ शाखेचा भाग असलेले लष्करी प्रशिक्षण आणि सिग्नल्सचे संचालक (जे दोन्ही ब्रिटीश अधिकारी होते) स्वतः थोरात यांच्यापेक्षा ज्येष्ठ होते. त्यांच्या CGS कार्यकाळातच भारतीय संस्थानिक सैन्याचे भारतीय सैन्यात विलीनीकरण झाले.{{sfn|Thorat|1985}} ===कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया=== तीन वर्षांच्या कार्यकाळानंतर, थोरात यांची नियुक्ती 'कस्टोडियन फोर्स ऑफ इंडिया' (CFI) चे जनरल ऑफिसर कमांडिंग म्हणून करण्यात आली. १९५३ च्या सुरुवातीला [[कोरियन युद्ध|कोरिया युद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर, [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्रांनी]] भारताला कोरियामध्ये आपल्या वतीने शांतता मोहीम राबवण्याची विनंती केली होती. सीएफआय ही 'न्यूट्रल नेशन्स रिपॅट्रिएशन कमिशन'ची कार्यकारी संस्था असणार होती, ज्याचे प्रमुख लेफ्टनंट जनरल [[के.एस. थिमय्या]] होते. हे दल दोन्ही बाजूंच्या सर्व युद्धबंदी कैद्यांचा ताबा घेणार होते. सीएफआयमध्ये चार बटालियन असलेली एक पायदळ ब्रिगेड, मध्यम मशीन गनची एक कंपनी आणि फिल्ड ॲम्ब्युलन्स तसेच फोर्स मुख्यालयाचा समावेश होता, ज्यामध्ये एकूण सुमारे ५००० सैनिक होते.{{sfn|Thorat|1985}} ऑगस्ट १९५३ मध्ये सीएफआयने कोरियाकडे कूच करण्यास सुरुवात केली, 'हिंदनगर' नावाचा तळ स्थापन केला आणि सप्टेंबरपर्यंत एकूण २७,००० युद्धकैद्यांचा ताबा घेतला. त्यानंतर लवकरच, २५ सप्टेंबर रोजी युद्धकैद्यांच्या सर्व छावण्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने करण्यात आली. डी-३१ छावणीत थोरात यांच्या भाषणांनंतर, मेजर एच.एस. ग्रेवाल या चिनी दुभाष्याला जमावाने पकडले. सुधारित शस्त्रांनी सज्ज असलेल्या कैद्यांच्या संख्येने प्रचंड जास्त असूनही, थोरात यांनी मेजर ग्रेवाल यांची सुटका करण्यासाठी स्वतः छावणीत प्रवेश केला. ते संतप्त कैद्यांशी बोलत असतानाच सीएफआयच्या सैनिकांनी छावणीला वेढा घातला आणि ते कैद्यांवर गोळीबार करणार होते. आपल्या सैनिकांना रोखत थोरात यांनी कैद्यांना मेजर ग्रेवाल यांना सोडण्यास प्रवृत्त केले. या घटनेसाठी थोरात यांना अशोक चक्र (वर्ग २) (ज्याचे नंतर [[कीर्ती चक्र]] असे नामकरण झाले) प्रदान करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=General Thorat's calmness saves situation |url=https://archive.pib.gov.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1953-JAN-DEC-MIN-OF-DEFENCE/PDF/DEF-1953-09-26_240.pdf |website=archive.pib.gov.in |access-date=6 February 2026}}</ref> १९५४ च्या सुरुवातीला सीएफआयचे काम पूर्ण झाले आणि हे दल भारतात परतले. त्याच वर्षी मे महिन्यात थोरात यांनी सीएफआय बरखास्त केली आणि त्यांची नियुक्ती झाशी येथील [[५वी पायदळ डिव्हिजन]]चे GOC म्हणून झाली. त्यांनी या डिव्हिजनच्या नेतृत्वाची विनंती केली होती कारण सीएफआयमधील बहुतेक युनिट्स याच डिव्हिजनचे होते. पुढच्या वर्षाच्या सुरुवातीला त्यांनी ११ व्या कोअरचा भाग म्हणून या डिव्हिजनला झाशीहून पंजाबमधील फिरोजपूरला हलवले. काही महिन्यांनंतर, त्यांना लेफ्टनंट जनरल पदावर बढती देण्यात आली आणि ११ व्या कोअरचे GOC म्हणून नियुक्त करण्यात आले.{{sfn|Thorat|1985}} === GOC-in-C ईस्टर्न कमांड === थोरात यांनी १९५७ मध्ये पूर्व कमांडचा पदभार स्वीकारला. त्यावेळी पूर्व कमांडचे मुख्यालय लखनौ येथे होते. १९५९ मध्ये लाँगजू घटनेसारख्या घटनांनंतर सीमा संरक्षणाची जबाबदारी लष्कराकडे सोपवण्यात आली. त्यानुसार, थोरात यांनी कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि चिनी आक्रमणाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गरजांचे मूल्यमापन केले. ऑक्टोबर १९५९ मध्ये थोरात यांचा हा आराखडा जनरल थिम्मय्या यांच्याकडे पाठवण्यात आला, ज्यांनी तो संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांना दाखवला. मात्र मेनन यांनी हा अहवाल फेटाळून लावला.<ref>{{Cite web|last=Phadke|first=Ramesh|date=2012-10-31|title=The Two Myths of 1962 {{!}} Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses|url=https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200831054223/https://idsa.in/idsacomments/TheTwoMythsof1962_RameshPhadke_301012|archive-date=2020-08-31|access-date=2021-01-25|website=idsa.in}}</ref><ref>{{Cite book|last=Singh|first=V. K.|url=https://books.google.com/books?id=yoFjDwAAQBAJ&q=exercise+lal+qila+thorat&pg=PA142|title=Leadership in the Indian Army: Biographies of Twelve Soldiers|date=2005-03-04|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5280-566-2|location=|pages=142|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mahalingam|first=V|date=2016-04-13|title=Book review: 1962 The War That Wasn't|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/In-search-of-propriety/book-review-1962-the-war-that-wasnt/|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=Times of India|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book|last=Verma|first=Shiv Kunal|url=https://books.google.com/books?id=6NDejwEACAAJ|title=1962: The War that Wasn't|date=2016|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-82277-97-2|language=en}}</ref> १७ मार्च १९६० रोजी पूर्व कमांड मुख्यालयात लेफ्टनंट जनरल थोरात यांच्या मार्गदर्शनाखाली एक्सरसाइज लाल किला आयोजित करण्यात आली होती. पूर्व क्षेत्रातील गंभीर त्रुटी दाखवून देण्याचा हा दुसरा प्रयत्न होता. यामध्ये चीनकडून असलेल्या धोक्याचे आणि त्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी भारताला काय करणे आवश्यक आहे याचे सविस्तर तपशील दिले होते.<ref>{{Cite web|last=Verma|first=Shiv Kunal|date=25 January 2016|others=The Citizen brings you extracts|title=1962:The War That Wasn't|url=https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/6617/1962The-War-That-Wasnt|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-24|website=The Citizen|language=en-US}}</ref> ==पदांच्या तारखा== {|class="wikitable" style="background:white" ! बोधचिन्ह !! पद !! घटक !! नियुक्तीची तारीख |- |align="center" |[[File:British_Army_(1920-1953) OF-1a.svg|35px]] || सेकंड लेफ्टनंट || [[ब्रिटिश भारतीय सैन्य]] || ३० ऑगस्ट १९२६<ref>{{London Gazette |issue=33198 |date=3 September 1926 |page=5766 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-1b.svg|35px]] || लेफ्टनंट || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || ३० नोव्हेंबर १९२८<ref>{{London Gazette |issue=33458 |date=18 January 1929 |page=467 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British Army (1920–1953) OF-2.svg|35px]] || कॅप्टन || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || ३० ऑगस्ट १९३५<ref>{{London Gazette |issue=34204 |date=4 October 1935 |page=6219 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-3.svg|35px]] || मेजर ||ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १९४० (कार्यवाहू)<ref name="Indian_Army_Special_List_45">{{cite book|pages=149|title=Indian Army List for October 1945 (Part I)|publisher=Government of India Press|year=1945}}</ref> १८ नोव्हेंबर १९४० (तात्पुरते)<ref name="Indian_Army_Special_List_45"/> ३० ऑगस्ट १९४३ (कायमस्वरूपी)<ref>{{London Gazette |issue=36290 |date=17 December 1943 |page=5497 |supp= |nolink=y}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-4.svg|35px]] || लेफ्टनंट कर्नल || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १ एप्रिल १९४६ (युद्ध-कालीन कायमस्वरूपी)<ref name="Quarterly_Army_List">{{cite book|pages=220v–x|title=The Quarterly Army List: December 1946 (Part I)|publisher=HM Stationery Office|year=1946}}</ref> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-5.svg|35px]] || कर्नल || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १ एप्रिल १९४६ (कार्यवाहू)<ref name="Quarterly_Army_List"/> |- |align="center" |[[File:British Army (1928-1953) OF-6.svg|35px]] || ब्रिगेडियर || ब्रिटिश भारतीय सैन्य || १३ जून १९४६ (कार्यवाहू)<ref name="Quarterly_Army_List"/> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953) OF-3.svg|35px]] || मेजर || भारतीय सैन्य || १५ ऑगस्ट १९४७<ref name="insignia" group="note">१९४७ मध्ये स्वातंत्र्य मिळाल्यावर भारत ब्रिटीश राष्ट्रमंडळात एक अधिराज्य बनला. परिणामी, ट्युडर क्राउन आणि चार-कोनी बाथ स्टार ("पिप") समाविष्ट असलेली ब्रिटीश सैन्याची पदचिन्हे कायम ठेवण्यात आली, कारण जॉर्ज सहावे हे भारतीय सशस्त्र दलांचे सरसेनापती होते. २६ जानेवारी १९५० रोजी भारत प्रजासत्ताक झाल्यावर, [[भारताचे राष्ट्रपती]] सरसेनापती बनले आणि क्राउनच्या जागी [[अशोक स्तंभ]] आला, तर "पिप" च्या जागी पाच-कोनी तारा वापरला जाऊ लागला.</ref><ref name="insignia_designs"/> |- |align="center" |[[File:British_Army (1920-1953)_OF-7.svg|35px]] || मेजर जनरल || भारतीय सैन्य || ३० ऑगस्ट १९४९ (कार्यवाहू) १ जानेवारी १९५० (कायमस्वरूपी, ३० ऑगस्ट १९४९ पासूनच्या ज्येष्ठतेसह)<ref name="maj_gen_subs">{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=70 |date=24 June 1950 |publisher=The Gazette of India}}</ref> |- |align="center" |[[File:Major_General_of_the_Indian_Army.svg|35px]] || मेजर जनरल || भारतीय सैन्य || २६ जानेवारी १९५० (पुनर्नियुक्ती आणि बोधचिन्हात बदल)<ref name="insignia_designs">{{cite web|title=New Designs of Crests and Badges in the Services|url=http://pib.nic.in/archive/docs/DVD_38/ACC%20NO%20807-BR/HOM-1950-01-06_484.pdf|website=Press Information Bureau of India - Archive|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808193914/http://pib.nic.in/archive/docs/DVD_38/ACC%20NO%20807-BR/HOM-1950-01-06_484.pdf|archive-date=8 August 2017|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=227 |date=11 February 1950 |publisher=The Gazette of India}}</ref> |- |align="center" |[[File:Lieutenant_General_of_the_Indian_Army.svg|35px]] || लेफ्टनंट जनरल || भारतीय सैन्य || १ जून १९५५ (स्थानिक)<ref>{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=130 |date=2 July 1955 |publisher=The Gazette of India}}</ref> १ फेब्रुवारी १९५७ (कायमस्वरूपी)<ref>{{cite news |title=Part I-Section 4: Ministry of Defence (Army Branch) |page=59 |date=9 March 1957 |publisher=The Gazette of India}}</ref> |- |} ==संदर्भ ग्रंथसूची== * {{cite book |last1=थोरात |first1=एस. पी. पी.|title=फ्रॉम रेवेली टू रिट्रीट |publisher=अलाईड पब्लिशर्स |year=1985|isbn=978-8-17023-077-9}} (हे पुस्तक एस. पी. पी. थोरात यांचे आत्मचरित्र आहे. या पुस्तकात त्यांनी त्यांच्या लष्करी कारकिर्दीतील महत्त्वाचे अनुभव मांडले आहेत) ==नोंदी== {{Reflist|group=note}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:थोरात, एस.पी.पी.}} [[वर्ग:भारतीय सैन्यातील अधिकारी]] [[वर्ग:ब्रिटिश भारतीय सैन्य अधिकारी]] [[वर्ग:डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९०६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:नागरी सेवेतील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:कीर्ती चक्र विजेते]] 5fke9j4qs4rq1d969luo4jh2rz6l130 0 379530 2683069 2026-05-06T20:00:21Z अभय नातू 206 नामभेद 2683069 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[रॉयल मिलिटरी अकादमी सँडहर्स्ट]] imuc8efg0xc90quek47hfmpvl63j1l0 14 379531 2683092 2026-05-07T02:44:56Z संतोष गोरे 135680 रिकामे पान बनविले 2683092 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2683096 2683092 2026-05-07T02:56:10Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683096 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:ब्रिटिश भारतीय लष्कर]] pjfwqpaxp8cezyuyxixqjxk2p63zsez 0 379532 2683095 2026-05-07T02:48:57Z संतोष गोरे 135680 पूर्ण नाव 2683095 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[एस.पी.पी. थोरात]] rn1k33wbirygeg69gjn5cpldi7s7s5j 0 379533 2683107 2026-05-07T05:01:56Z Abhijitsathe 4193 नवीन पान: {{माहितीचौकट शहर | नाव = मुर्शिदाबाद | स्थानिक = মুর্শিদাবাদসংক্ষিপ্ত | प्रकार = | चित्र = Murshidabad_Railway_Station_-_Murshidabad_2017-03-28_6587.JPG | चित्र_वर्णन = मुर्शिदाबाद रेल्वे स्थानक | ध्वज = | चिन्ह = | नकाशा = | नकाशा१... 2683107 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट शहर | नाव = मुर्शिदाबाद | स्थानिक = মুর্শিদাবাদসংক্ষিপ্ত | प्रकार = | चित्र = Murshidabad_Railway_Station_-_Murshidabad_2017-03-28_6587.JPG | चित्र_वर्णन = मुर्शिदाबाद रेल्वे स्थानक | ध्वज = | चिन्ह = | नकाशा = | नकाशा१ = पश्चिम बंगाल | देश = भारत | राज्य = [[पश्चिम बंगाल]] | प्रांत = | जिल्हा = [[मुर्शिदाबाद जिल्हा|मुर्शिदाबाद]] | बेट = | स्थापना = | महापौर = | क्षेत्रफळ = १७.२५ | किमान उंची = <!--समुद्रसपाटीपासून उंची--> | कमाल उंची = <!--समुद्रसपाटीपासून उंची--> | लोकसंख्या = ४४,०१९ | घनता = २,५५२ | वेळ = [[भारतीय प्रमाणवेळ]] | वेब = | latd = 24 | latm = 10 | lats = 48 | latNS = N | longd = 88 | longm = 16 | longs = 12 | longEW = E }} '''मुर्शिदाबाद''' हे [[भारत]]ाच्या [[पश्चिम बंगाल]] राज्यामधील एक शहर आहे. [[हूगळी नदी]]च्या पूर्व किनार्यवर वसलेले मुर्शिदाबाद १८व्या शतकात बंगालमधील एक प्रमुख् व्यापार केंद्र होते. इ.स. १७११ ते इ.स. १७९३ ह्या कालावधीमध्ये मुर्शिदाबाद हे बंगाल सुबा ह्या मुघल प्रांताच्या राजधानीचे शहर होते. १७५७ साली झालेल्या [[प्लासीची लढाई|प्लासिच्य लढाईत]] बंगालचा शेवटचा स्वतंत्र नवाब [[सिराज उद-दौला]] ह्याचा पराभव झाला व त्यानंतर मुर्शिदाबादची अधोगती सुरू झाली. ब्रिटिशांनी [[बंगाल प्रांत]]ाची राजधानी [[कलकत्ता]]ला हलवली व मुर्शिदाबादचे महत्त्व कमी झाले. २०११ साली मुर्शिदाबादची लोकसंख्या सुमारे ४४,००० होती. ==बाह्य दुवे== *[http://murshidabad.nic.in/ मुर्शिदाबाद जिल्ह्याचे संकेतस्थळ] oto22n8h4vdefvzvv91byljtgib2v0e 2683108 2683107 2026-05-07T05:07:34Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683108 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट शहर | नाव = मुर्शिदाबाद | स्थानिक = মুর্শিদাবাদসংক্ষিপ্ত | प्रकार = | चित्र = Murshidabad_Railway_Station_-_Murshidabad_2017-03-28_6587.JPG | चित्र_वर्णन = मुर्शिदाबाद रेल्वे स्थानक | ध्वज = | चिन्ह = | नकाशा = | नकाशा१ = पश्चिम बंगाल | देश = भारत | राज्य = [[पश्चिम बंगाल]] | प्रांत = | जिल्हा = [[मुर्शिदाबाद जिल्हा|मुर्शिदाबाद]] | बेट = | स्थापना = | महापौर = | क्षेत्रफळ = १७.२५ | किमान उंची = <!--समुद्रसपाटीपासून उंची--> | कमाल उंची = <!--समुद्रसपाटीपासून उंची--> | लोकसंख्या = ४४,०१९ | घनता = २,५५२ | वेळ = [[भारतीय प्रमाणवेळ]] | वेब = | latd = 24 | latm = 10 | lats = 48 | latNS = N | longd = 88 | longm = 16 | longs = 12 | longEW = E }} '''मुर्शिदाबाद''' हे [[भारत]]ाच्या [[पश्चिम बंगाल]] राज्यामधील एक शहर आहे. [[हूगळी नदी]]च्या पूर्व किनार्यवर वसलेले मुर्शिदाबाद १८व्या शतकात बंगालमधील एक प्रमुख् व्यापार केंद्र होते. इ.स. १७११ ते इ.स. १७९३ ह्या कालावधीमध्ये मुर्शिदाबाद हे बंगाल सुबा ह्या मुघल प्रांताच्या राजधानीचे शहर होते. १७५७ साली झालेल्या [[प्लासीची लढाई|प्लासिच्य लढाईत]] बंगालचा शेवटचा स्वतंत्र नवाब [[सिराज उद-दौला]] ह्याचा पराभव झाला व त्यानंतर मुर्शिदाबादची अधोगती सुरू झाली. ब्रिटिशांनी [[बंगाल प्रांत]]ाची राजधानी [[कलकत्ता]]ला हलवली व मुर्शिदाबादचे महत्त्व कमी झाले. २०११ साली मुर्शिदाबादची लोकसंख्या सुमारे ४४,००० होती. ==बाह्य दुवे== *[http://murshidabad.nic.in/ मुर्शिदाबाद जिल्ह्याचे संकेतस्थळ] [[वर्ग:मुर्शिदाबाद जिल्हा]] oo52au5bys4dre6m5fj10dgtntbt0os 2683109 2683108 2026-05-07T05:07:51Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683109 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट शहर | नाव = मुर्शिदाबाद | स्थानिक = মুর্শিদাবাদসংক্ষিপ্ত | प्रकार = | चित्र = Murshidabad_Railway_Station_-_Murshidabad_2017-03-28_6587.JPG | चित्र_वर्णन = मुर्शिदाबाद रेल्वे स्थानक | ध्वज = | चिन्ह = | नकाशा = | नकाशा१ = पश्चिम बंगाल | देश = भारत | राज्य = [[पश्चिम बंगाल]] | प्रांत = | जिल्हा = [[मुर्शिदाबाद जिल्हा|मुर्शिदाबाद]] | बेट = | स्थापना = | महापौर = | क्षेत्रफळ = १७.२५ | किमान उंची = <!--समुद्रसपाटीपासून उंची--> | कमाल उंची = <!--समुद्रसपाटीपासून उंची--> | लोकसंख्या = ४४,०१९ | घनता = २,५५२ | वेळ = [[भारतीय प्रमाणवेळ]] | वेब = | latd = 24 | latm = 10 | lats = 48 | latNS = N | longd = 88 | longm = 16 | longs = 12 | longEW = E }} '''मुर्शिदाबाद''' हे [[भारत]]ाच्या [[पश्चिम बंगाल]] राज्यामधील एक शहर आहे. [[हूगळी नदी]]च्या पूर्व किनार्यवर वसलेले मुर्शिदाबाद १८व्या शतकात बंगालमधील एक प्रमुख् व्यापार केंद्र होते. इ.स. १७११ ते इ.स. १७९३ ह्या कालावधीमध्ये मुर्शिदाबाद हे बंगाल सुबा ह्या मुघल प्रांताच्या राजधानीचे शहर होते. १७५७ साली झालेल्या [[प्लासीची लढाई|प्लासिच्य लढाईत]] बंगालचा शेवटचा स्वतंत्र नवाब [[सिराज उद-दौला]] ह्याचा पराभव झाला व त्यानंतर मुर्शिदाबादची अधोगती सुरू झाली. ब्रिटिशांनी [[बंगाल प्रांत]]ाची राजधानी [[कलकत्ता]]ला हलवली व मुर्शिदाबादचे महत्त्व कमी झाले. २०११ साली मुर्शिदाबादची लोकसंख्या सुमारे ४४,००० होती. ==बाह्य दुवे== *[http://murshidabad.nic.in/ मुर्शिदाबाद जिल्ह्याचे संकेतस्थळ] [[वर्ग:मुर्शिदाबाद जिल्हा]] [[वर्ग:पश्चिम बंगालमधील शहरे]] fgbis5d52hkm5tjb11i1zixpawlgr9d 0 379534 2683113 2026-05-07T05:27:14Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1352693386|Diphu Lok Sabha constituency]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2683113 wikitext text/x-wiki '''दिफू लोकसभा मतदारसंघ''' हा ईशान्य भारतातील [[आसाम]] राज्यातील १४ [[लोकसभा]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="delimitation2023">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/15221-delimitation-of-parliamentary-and-assembly-constituencies-in-state-of-assam-–-final-notification-–-regarding/|title=Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies in State of Assam – Final Notification – regarding.|website=eci.gov.in|access-date=15 August 2023}}</ref><ref name="Hindu1">{{स्रोत बातमी|last=Karmakar|first=Rahul|url=https://www.thehindu.com/news/national/eci-publishes-final-report-on-assam-delimitation-names-of-one-lok-sabha-19-assembly-seats-revised/article67184568.ece|title=Election Commission sticks to Assam delimitation draft, renames some seats in final order|date=12 August 2023|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=4 November 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110064546/https://www.thehindu.com/news/national/eci-publishes-final-report-on-assam-delimitation-names-of-one-lok-sabha-19-assembly-seats-revised/article67184568.ece|archive-date=10 January 2024}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://scroll.in/latest/1054224/assam-delimitation-ec-increases-seats-reserved-for-scs-sts-in-final-report|title=Assam delimitation: EC increases seats reserved for SCs, STs in final report|last=Scroll Staff|date=12 August 2023|website=Scroll.in}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pib.gov.in/pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1947865|title=ECI publishes final delimitation order for Assembly & Parliamentary Constituencies of State of Assam, after extensive consultations with stakeholders|website=pib.gov.in}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatodayne.in/assam/story/assam-delimitation-eci-publishes-final-draft-19-assembly-constituencies-1-parliamentary-constituency-renamed-630241-2023-08-11|title=Assam delimitation: ECI publishes final draft, 19 assembly constituencies, 1 parliamentary constituency renamed|date=11 August 2023|website=India Today NE}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.guwahatiplus.com/assam/final-delimitation-order-published-by-eci|title=Final Delimitation Order Published By ECI|website=www.guwahatiplus.com}}</ref> ही जागा [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जमातींसाठी]] राखीव आहे. निवडणूक आयोगाने ११ ऑगस्ट २०२३ रोजी आसाममधील संसदीय आणि विधानसभा मतदारसंघांच्या पुनर्रचनेबाबतचा आपला अंतिम आदेश प्रकाशित केला. <ref name="Hindu1">{{स्रोत बातमी|last=Karmakar|first=Rahul|url=https://www.thehindu.com/news/national/eci-publishes-final-report-on-assam-delimitation-names-of-one-lok-sabha-19-assembly-seats-revised/article67184568.ece|title=Election Commission sticks to Assam delimitation draft, renames some seats in final order|date=12 August 2023|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=4 November 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110064546/https://www.thehindu.com/news/national/eci-publishes-final-report-on-assam-delimitation-names-of-one-lok-sabha-19-assembly-seats-revised/article67184568.ece|archive-date=10 January 2024}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKarmakar2023">Karmakar, Rahul (12 August 2023). [https://web.archive.org/web/20240110064546/https://www.thehindu.com/news/national/eci-publishes-final-report-on-assam-delimitation-names-of-one-lok-sabha-19-assembly-seats-revised/article67184568.ece "Election Commission sticks to Assam delimitation draft, renames some seats in final order"]. ''The Hindu''. Archived from [https://www.thehindu.com/news/national/eci-publishes-final-report-on-assam-delimitation-names-of-one-lok-sabha-19-assembly-seats-revised/article67184568.ece the original] on 10 January 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 November</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref name="Assam delimitation: ECI publishes final draft, 19 assembly constituencies, 1 parliamentary constituency renamed">{{स्रोत बातमी|last=India Today NE|url=https://www.indiatodayne.in/assam/story/assam-delimitation-eci-publishes-final-draft-19-assembly-constituencies-1-parliamentary-constituency-renamed-630241-2023-08-11|title=Assam delimitation: ECI publishes final draft, 19 assembly constituencies, 1 parliamentary constituency renamed|date=11 August 2023|language=en|access-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110065036/https://www.indiatodayne.in/assam/story/assam-delimitation-eci-publishes-final-draft-19-assembly-constituencies-1-parliamentary-constituency-renamed-630241-2023-08-11|archive-date=10 January 2024}}</ref> == संसद सदस्य == {| class="wikitable sortable" !वर्ष ! लोकसभा ! नाव ! colspan="2" | पक्ष |- ! colspan="5" | स्वायत्त जिल्हा |- | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]] | [[पहिली लोकसभा]] | [[बोनिली खोंगमेन|बोनिली तिमंगपी खोंगमेन]] | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] | [[दुसरी लोकसभा]] | हूवर हिनिउटा | rowspan="3" | | rowspan="3" | [[अपक्ष|स्वतंत्र]] |- | [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] | [[तिसरी लोकसभा]] | rowspan="2" | [[जॉर्ज गिल्बर्ट स्वेल]] |- | [[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] | [[चौथी लोकसभा]] |- | [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] | [[पाचवी लोकसभा]] | rowspan="2" | बिरेन सिंग एंगटी|{{Full party name with colour|Indian National Congress|rowspan=4}} |- | [[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] | [[सहावी लोकसभा]] |- | [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | [[सातवी लोकसभा|७ वी लोकसभा]] | '''आसाममध्ये निवडणुका झाल्या नाहीत''' |- | [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | [[आठवी लोकसभा|८ वी लोकसभा]] | बिरेन सिंग एंगटी |- | [[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | [[नववी लोकसभा|९ वी लोकसभा]] | '''आसाममध्ये निवडणुका झाल्या नाहीत''' | | |- | [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | [[दहावी लोकसभा|१० वी लोकसभा]] | rowspan="4" | जयंता रोंगपी|{{Full party name with colour|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation|rowspan=4}} |- | [[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | [[अकरावी लोकसभा|११ वी लोकसभा]] |- | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[बारावी लोकसभा|१२ वी लोकसभा]] |- | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[तेरावी लोकसभा|१३ वी लोकसभा]] |- | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[चौदावी लोकसभा|१४ वी लोकसभा]] | rowspan="3" | बिरेन सिंग एंगटी|{{Full party name with colour|Indian National Congress|rowspan=3}} |- | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा|१५ वी लोकसभा]] |- | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा|१६ वी लोकसभा]] |- | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा|१७ वी लोकसभा]] | होरेन सिंग बे|{{Full party name with color|Bharatiya Janata Party}} |- ! colspan="5" | ''मतदारसंघाचे नाव '''स्वायत्त जिल्हा''' वरून बदलून '''दिफू''' असे ठेवण्यात आले.'' |- | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा|१८ वी लोकसभा]] | [[अमरसिंह तिस्सो|अमरसिंग टिसो]]|{{Full party name with color|Bharatiya Janata Party}} |- |} == हे सुद्धा पहा == * [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|लोकसभेच्या मतदारसंघांची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ]] tmqcbqfmwuysj82g22unly1z2a1de65 2683114 2683113 2026-05-07T05:31:43Z Dharmadhyaksha 28394 2683114 wikitext text/x-wiki '''दिफू लोकसभा मतदारसंघ''' हा ईशान्य भारतातील [[आसाम]] राज्यातील १४ [[लोकसभा]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="delimitation2023">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/15221-delimitation-of-parliamentary-and-assembly-constituencies-in-state-of-assam-–-final-notification-–-regarding/|title=Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies in State of Assam – Final Notification – regarding.|website=eci.gov.in|access-date=15 August 2023}}</ref><ref name="Hindu1">{{स्रोत बातमी|last=Karmakar|first=Rahul|url=https://www.thehindu.com/news/national/eci-publishes-final-report-on-assam-delimitation-names-of-one-lok-sabha-19-assembly-seats-revised/article67184568.ece|title=Election Commission sticks to Assam delimitation draft, renames some seats in final order|date=12 August 2023|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=4 November 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110064546/https://www.thehindu.com/news/national/eci-publishes-final-report-on-assam-delimitation-names-of-one-lok-sabha-19-assembly-seats-revised/article67184568.ece|archive-date=10 January 2024}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://scroll.in/latest/1054224/assam-delimitation-ec-increases-seats-reserved-for-scs-sts-in-final-report|title=Assam delimitation: EC increases seats reserved for SCs, STs in final report|last=Scroll Staff|date=12 August 2023|website=Scroll.in}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pib.gov.in/pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1947865|title=ECI publishes final delimitation order for Assembly & Parliamentary Constituencies of State of Assam, after extensive consultations with stakeholders|website=pib.gov.in}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatodayne.in/assam/story/assam-delimitation-eci-publishes-final-draft-19-assembly-constituencies-1-parliamentary-constituency-renamed-630241-2023-08-11|title=Assam delimitation: ECI publishes final draft, 19 assembly constituencies, 1 parliamentary constituency renamed|date=11 August 2023|website=India Today NE}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.guwahatiplus.com/assam/final-delimitation-order-published-by-eci|title=Final Delimitation Order Published By ECI|website=www.guwahatiplus.com}}</ref> ही जागा [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जमातींसाठी]] राखीव आहे. निवडणूक आयोगाने ११ ऑगस्ट २०२३ रोजी आसाममधील संसदीय आणि विधानसभा मतदारसंघांच्या पुनर्रचनेबाबतचा आपला अंतिम आदेश प्रकाशित केला. <ref name="Hindu1"/><ref name="Assam delimitation: ECI publishes final draft, 19 assembly constituencies, 1 parliamentary constituency renamed">{{स्रोत बातमी|last=India Today NE|url=https://www.indiatodayne.in/assam/story/assam-delimitation-eci-publishes-final-draft-19-assembly-constituencies-1-parliamentary-constituency-renamed-630241-2023-08-11|title=Assam delimitation: ECI publishes final draft, 19 assembly constituencies, 1 parliamentary constituency renamed|date=11 August 2023|language=en|access-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110065036/https://www.indiatodayne.in/assam/story/assam-delimitation-eci-publishes-final-draft-19-assembly-constituencies-1-parliamentary-constituency-renamed-630241-2023-08-11|archive-date=10 January 2024}}</ref> == संसद सदस्य == {| class="wikitable sortable" !वर्ष ! लोकसभा ! नाव ! colspan="2" | पक्ष |- ! colspan="5" | स्वायत्त जिल्हा |- | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]] | [[पहिली लोकसभा]] | [[बोनिली खोंगमेन]] | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] | [[दुसरी लोकसभा]] | हूवर हिनिउटा | rowspan="3" | | rowspan="3" | [[अपक्ष|स्वतंत्र]] |- | [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] | [[तिसरी लोकसभा]] | rowspan="2" | [[जॉर्ज गिल्बर्ट स्वेल]] |- | [[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] | [[चौथी लोकसभा]] |- | [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] | [[पाचवी लोकसभा]] | rowspan="2" | बिरेन सिंग एंगटी |{{Full party name with colour|Indian National Congress|rowspan=4}} |- | [[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] | [[सहावी लोकसभा]] |- | [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | [[सातवी लोकसभा|७ वी लोकसभा]] | '''आसाममध्ये निवडणुका झाल्या नाहीत''' |- | [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | [[आठवी लोकसभा|८ वी लोकसभा]] | बिरेन सिंग एंगटी |- | [[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | [[नववी लोकसभा|९ वी लोकसभा]] | '''आसाममध्ये निवडणुका झाल्या नाहीत''' | | |- | [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | [[दहावी लोकसभा|१० वी लोकसभा]] | rowspan="4" | जयंता रोंगपी |{{Full party name with colour|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation|rowspan=4}} |- | [[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | [[अकरावी लोकसभा|११ वी लोकसभा]] |- | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[बारावी लोकसभा|१२ वी लोकसभा]] |- | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[तेरावी लोकसभा|१३ वी लोकसभा]] |- | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[चौदावी लोकसभा|१४ वी लोकसभा]] | rowspan="3" | बिरेन सिंग एंगटी |{{Full party name with colour|Indian National Congress|rowspan=3}} |- | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा|१५ वी लोकसभा]] |- | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा|१६ वी लोकसभा]] |- | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा|१७ वी लोकसभा]] | होरेन सिंग बे |{{Full party name with color|Bharatiya Janata Party}} |- ! colspan="5" | ''मतदारसंघाचे नाव '''स्वायत्त जिल्हा''' वरून बदलून '''दिफू''' असे ठेवण्यात आले.'' |- | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा|१८ वी लोकसभा]] | [[अमरसिंह तिस्सो]] |{{Full party name with color|Bharatiya Janata Party}} |- |} == हे सुद्धा पहा == * [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|लोकसभेच्या मतदारसंघांची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ]] s7r9pzympi5phuju9nhw89zehv1150k 2683127 2683114 2026-05-07T06:52:37Z Dharmadhyaksha 28394 2683127 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''दिफू लोकसभा मतदारसंघ''' हा ईशान्य भारतातील [[आसाम]] राज्यातील १४ [[लोकसभा]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="delimitation2023">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/15221-delimitation-of-parliamentary-and-assembly-constituencies-in-state-of-assam-–-final-notification-–-regarding/|title=Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies in State of Assam – Final Notification – regarding.|website=eci.gov.in|access-date=15 August 2023}}</ref><ref name="Hindu1">{{स्रोत बातमी|last=Karmakar|first=Rahul|url=https://www.thehindu.com/news/national/eci-publishes-final-report-on-assam-delimitation-names-of-one-lok-sabha-19-assembly-seats-revised/article67184568.ece|title=Election Commission sticks to Assam delimitation draft, renames some seats in final order|date=12 August 2023|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=4 November 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110064546/https://www.thehindu.com/news/national/eci-publishes-final-report-on-assam-delimitation-names-of-one-lok-sabha-19-assembly-seats-revised/article67184568.ece|archive-date=10 January 2024}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://scroll.in/latest/1054224/assam-delimitation-ec-increases-seats-reserved-for-scs-sts-in-final-report|title=Assam delimitation: EC increases seats reserved for SCs, STs in final report|last=Scroll Staff|date=12 August 2023|website=Scroll.in}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pib.gov.in/pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1947865|title=ECI publishes final delimitation order for Assembly & Parliamentary Constituencies of State of Assam, after extensive consultations with stakeholders|website=pib.gov.in}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatodayne.in/assam/story/assam-delimitation-eci-publishes-final-draft-19-assembly-constituencies-1-parliamentary-constituency-renamed-630241-2023-08-11|title=Assam delimitation: ECI publishes final draft, 19 assembly constituencies, 1 parliamentary constituency renamed|date=11 August 2023|website=India Today NE}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.guwahatiplus.com/assam/final-delimitation-order-published-by-eci|title=Final Delimitation Order Published By ECI|website=www.guwahatiplus.com}}</ref> ही जागा [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जमातींसाठी]] राखीव आहे. निवडणूक आयोगाने ११ ऑगस्ट २०२३ रोजी आसाममधील संसदीय आणि विधानसभा मतदारसंघांच्या पुनर्रचनेबाबतचा आपला अंतिम आदेश प्रकाशित केला. <ref name="Hindu1"/><ref name="Assam delimitation: ECI publishes final draft, 19 assembly constituencies, 1 parliamentary constituency renamed">{{स्रोत बातमी|last=India Today NE|url=https://www.indiatodayne.in/assam/story/assam-delimitation-eci-publishes-final-draft-19-assembly-constituencies-1-parliamentary-constituency-renamed-630241-2023-08-11|title=Assam delimitation: ECI publishes final draft, 19 assembly constituencies, 1 parliamentary constituency renamed|date=11 August 2023|language=en|access-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110065036/https://www.indiatodayne.in/assam/story/assam-delimitation-eci-publishes-final-draft-19-assembly-constituencies-1-parliamentary-constituency-renamed-630241-2023-08-11|archive-date=10 January 2024}}</ref> == संसद सदस्य == {| class="wikitable sortable" !वर्ष ! लोकसभा ! नाव ! colspan="2" | पक्ष |- ! colspan="5" | स्वायत्त जिल्हा |- | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]] | [[पहिली लोकसभा]] | [[बोनिली खोंगमेन]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | width="4px" bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस}} | |- | [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] | [[दुसरी लोकसभा]] | हूवर हिनिउटा | rowspan="3" |[[अपक्ष]] | rowspan="3" bgcolor={{पक्ष रंग|अपक्ष}} | |- | [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] | [[तिसरी लोकसभा]] | rowspan="2" | [[जॉर्ज गिल्बर्ट स्वेल]] |- | [[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] | [[चौथी लोकसभा]] |- | [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] | [[पाचवी लोकसभा]] | rowspan="2" | बिरेन सिंग एंगटी | rowspan=4 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | rowspan=4 bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस}} | |- | [[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] | [[सहावी लोकसभा]] |- | [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | [[सातवी लोकसभा]] | '''आसाममध्ये निवडणुका झाल्या नाहीत''' |- | [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | [[आठवी लोकसभा]] | बिरेन सिंग एंगटी |- | [[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | [[नववी लोकसभा]] | '''आसाममध्ये निवडणुका झाल्या नाहीत''' | | |- | [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | [[दहावी लोकसभा]] | rowspan="4" | जयंता रोंगपी | rowspan="4" | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी-लेलनवादी)]] | rowspan="4" bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)}} | |- | [[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | [[अकरावी लोकसभा]] |- | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[बारावी लोकसभा]] |- | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[तेरावी लोकसभा]] |- | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[चौदावी लोकसभा]] | rowspan="3" | बिरेन सिंग एंगटी | rowspan=3 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | rowspan=3 bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस}} | |- | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा]] |- | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा]] |- | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा]] | होरेन सिंग बे | [[भारतीय जनता पक्ष]] | bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय जनता पक्ष}} | |- ! colspan="5" | ''मतदारसंघाचे नाव '''स्वायत्त जिल्हा''' वरून बदलून '''दिफू''' असे ठेवण्यात आले.'' |- | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा]] | [[अमरसिंह तिस्सो]] | [[भारतीय जनता पक्ष]] | bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय जनता पक्ष}} | |- |} == हे सुद्धा पहा == * [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|लोकसभेच्या मतदारसंघांची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ]] l6t3ow6qvfca38c9i95oh64bb60mk4z 2683175 2683127 2026-05-07T10:32:54Z Dharmadhyaksha 28394 /* संदर्भ */ 2683175 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''दिफू लोकसभा मतदारसंघ''' हा ईशान्य भारतातील [[आसाम]] राज्यातील १४ [[लोकसभा]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="delimitation2023">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/15221-delimitation-of-parliamentary-and-assembly-constituencies-in-state-of-assam-–-final-notification-–-regarding/|title=Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies in State of Assam – Final Notification – regarding.|website=eci.gov.in|access-date=15 August 2023}}</ref><ref name="Hindu1">{{स्रोत बातमी|last=Karmakar|first=Rahul|url=https://www.thehindu.com/news/national/eci-publishes-final-report-on-assam-delimitation-names-of-one-lok-sabha-19-assembly-seats-revised/article67184568.ece|title=Election Commission sticks to Assam delimitation draft, renames some seats in final order|date=12 August 2023|work=The Hindu|language=en-IN|access-date=4 November 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110064546/https://www.thehindu.com/news/national/eci-publishes-final-report-on-assam-delimitation-names-of-one-lok-sabha-19-assembly-seats-revised/article67184568.ece|archive-date=10 January 2024}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://scroll.in/latest/1054224/assam-delimitation-ec-increases-seats-reserved-for-scs-sts-in-final-report|title=Assam delimitation: EC increases seats reserved for SCs, STs in final report|last=Scroll Staff|date=12 August 2023|website=Scroll.in}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pib.gov.in/pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1947865|title=ECI publishes final delimitation order for Assembly & Parliamentary Constituencies of State of Assam, after extensive consultations with stakeholders|website=pib.gov.in}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatodayne.in/assam/story/assam-delimitation-eci-publishes-final-draft-19-assembly-constituencies-1-parliamentary-constituency-renamed-630241-2023-08-11|title=Assam delimitation: ECI publishes final draft, 19 assembly constituencies, 1 parliamentary constituency renamed|date=11 August 2023|website=India Today NE}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.guwahatiplus.com/assam/final-delimitation-order-published-by-eci|title=Final Delimitation Order Published By ECI|website=www.guwahatiplus.com}}</ref> ही जागा [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जमातींसाठी]] राखीव आहे. निवडणूक आयोगाने ११ ऑगस्ट २०२३ रोजी आसाममधील संसदीय आणि विधानसभा मतदारसंघांच्या पुनर्रचनेबाबतचा आपला अंतिम आदेश प्रकाशित केला. <ref name="Hindu1"/><ref name="Assam delimitation: ECI publishes final draft, 19 assembly constituencies, 1 parliamentary constituency renamed">{{स्रोत बातमी|last=India Today NE|url=https://www.indiatodayne.in/assam/story/assam-delimitation-eci-publishes-final-draft-19-assembly-constituencies-1-parliamentary-constituency-renamed-630241-2023-08-11|title=Assam delimitation: ECI publishes final draft, 19 assembly constituencies, 1 parliamentary constituency renamed|date=11 August 2023|language=en|access-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110065036/https://www.indiatodayne.in/assam/story/assam-delimitation-eci-publishes-final-draft-19-assembly-constituencies-1-parliamentary-constituency-renamed-630241-2023-08-11|archive-date=10 January 2024}}</ref> == संसद सदस्य == {| class="wikitable sortable" !वर्ष ! लोकसभा ! नाव ! colspan="2" | पक्ष |- ! colspan="5" | स्वायत्त जिल्हा |- | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]] | [[पहिली लोकसभा]] | [[बोनिली खोंगमेन]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | width="4px" bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस}} | |- | [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] | [[दुसरी लोकसभा]] | हूवर हिनिउटा | rowspan="3" |[[अपक्ष]] | rowspan="3" bgcolor={{पक्ष रंग|अपक्ष}} | |- | [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] | [[तिसरी लोकसभा]] | rowspan="2" | [[जॉर्ज गिल्बर्ट स्वेल]] |- | [[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] | [[चौथी लोकसभा]] |- | [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] | [[पाचवी लोकसभा]] | rowspan="2" | बिरेन सिंग एंगटी | rowspan=4 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | rowspan=4 bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस}} | |- | [[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] | [[सहावी लोकसभा]] |- | [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | [[सातवी लोकसभा]] | '''आसाममध्ये निवडणुका झाल्या नाहीत''' |- | [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] | [[आठवी लोकसभा]] | बिरेन सिंग एंगटी |- | [[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | [[नववी लोकसभा]] | '''आसाममध्ये निवडणुका झाल्या नाहीत''' | | |- | [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | [[दहावी लोकसभा]] | rowspan="4" | जयंता रोंगपी | rowspan="4" | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी-लेलनवादी)]] | rowspan="4" bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)}} | |- | [[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | [[अकरावी लोकसभा]] |- | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[बारावी लोकसभा]] |- | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[तेरावी लोकसभा]] |- | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[चौदावी लोकसभा]] | rowspan="3" | बिरेन सिंग एंगटी | rowspan=3 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | rowspan=3 bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस}} | |- | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा]] |- | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा]] |- | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा]] | होरेन सिंग बे | [[भारतीय जनता पक्ष]] | bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय जनता पक्ष}} | |- ! colspan="5" | ''मतदारसंघाचे नाव '''स्वायत्त जिल्हा''' वरून बदलून '''दिफू''' असे ठेवण्यात आले.'' |- | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा]] | [[अमरसिंह तिस्सो]] | [[भारतीय जनता पक्ष]] | bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय जनता पक्ष}} | |- |} == हे सुद्धा पहा == * [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|लोकसभेच्या मतदारसंघांची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ]] 8bkscnhimwy738pms50p9nomiwbakl3 3 379535 2683119 2026-05-07T06:06:15Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2683119 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Jyotikesarkar}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ११:३६, ७ मे २०२६ (IST) s095wu8m4egaea1q0rr3vauutsceize 0 379536 2683126 2026-05-07T06:51:45Z Abhijitsathe 4193 नवीन पान: {{माहितीचौकट शहर | नाव = डमडम | स्थानिक = দমদম | प्रकार = | चित्र = Netaji_Subhas_Chandra_Bose_International_Airport,_Dum_Dum.jpg | चित्र_वर्णन = [[नेताजी सुभाषचंद्र बोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] | ध्वज = | चिन्ह = | नकाशा = | नकाशा१ = पश्च... 2683126 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट शहर | नाव = डमडम | स्थानिक = দমদম | प्रकार = | चित्र = Netaji_Subhas_Chandra_Bose_International_Airport,_Dum_Dum.jpg | चित्र_वर्णन = [[नेताजी सुभाषचंद्र बोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] | ध्वज = | चिन्ह = | नकाशा = | नकाशा१ = पश्चिम बंगाल | देश = भारत | राज्य = [[पश्चिम बंगाल]] | प्रांत = | जिल्हा = [[उत्तर २४ परगणा जिल्हा|उत्तर २४ परगणा]] | बेट = | स्थापना = | महापौर = | क्षेत्रफळ = ९.७३ | किमान उंची = <!--समुद्रसपाटीपासून उंची--> | कमाल उंची = <!--समुद्रसपाटीपासून उंची--> | लोकसंख्या = १,१४,७८६ | घनता = ११,८०० | वेळ = [[भारतीय प्रमाणवेळ]] | वेब = | latd = 22 | latm = 39 | lats = 72 | latNS = N | longd = 88 | longm = 24 | longs = 51 | longEW = E }} '''डमडम''' ([[बांग्ला भाषा|बांग्ला]]: দমদম) हे [[कोलकाता]] महानगरामधील एक उपनगर आहे. हे शहर कोलकत्याच्या उत्तर-पूर्वेस वसले असून कोलकात्यामधील प्रमुख विमानतळ - [[नेताजी सुभाषचंद्र बोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] हा डमडम परिसरामध्येच स्थित आहे. २०११ साली डमडम महापालिकेच्या अखत्यरीमधील परिसराची लोकसंख्या सुमारे १.१४ लाख होती. ==बाह्य दुवे== *[http://dumdummunicipality.co.in/ डमडम महापालिका] 6nglzplk15eisrbuf0k67xz17qhiw3h 2683128 2683126 2026-05-07T06:52:42Z Abhijitsathe 4193 2683128 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट शहर | नाव = डमडम | स्थानिक = দমদম | प्रकार = | चित्र = Netaji_Subhas_Chandra_Bose_International_Airport,_Dum_Dum.jpg | चित्र_वर्णन = [[नेताजी सुभाषचंद्र बोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] | ध्वज = | चिन्ह = | नकाशा = | नकाशा१ = पश्चिम बंगाल | देश = भारत | राज्य = [[पश्चिम बंगाल]] | प्रांत = | जिल्हा = [[उत्तर २४ परगणा जिल्हा|उत्तर २४ परगणा]] | बेट = | स्थापना = | महापौर = | क्षेत्रफळ = ९.७३ | किमान उंची = <!--समुद्रसपाटीपासून उंची--> | कमाल उंची = <!--समुद्रसपाटीपासून उंची--> | लोकसंख्या = १,१४,७८६ | घनता = ११,८०० | वेळ = [[भारतीय प्रमाणवेळ]] | वेब = | latd = 22 | latm = 38 | lats = 7 | latNS = N | longd = 88 | longm = 24 | longs = 51 | longEW = E }} '''डमडम''' ([[बांग्ला भाषा|बांग्ला]]: দমদম) हे [[कोलकाता]] महानगरामधील एक उपनगर आहे. हे शहर कोलकत्याच्या उत्तर-पूर्वेस वसले असून कोलकात्यामधील प्रमुख विमानतळ - [[नेताजी सुभाषचंद्र बोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] हा डमडम परिसरामध्येच स्थित आहे. २०११ साली डमडम महापालिकेच्या अखत्यरीमधील परिसराची लोकसंख्या सुमारे १.१४ लाख होती. ==बाह्य दुवे== *[http://dumdummunicipality.co.in/ डमडम महापालिका] 5bb3nxn14hdrih2fxxety099mn76kih 0 379537 2683139 2026-05-07T08:48:04Z ElDiablo9412 62793 "[[:en:Special:Redirect/revision/1348283213|Emoji]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2683139 wikitext text/x-wiki एक '''इमोजी''' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/emoji|title=emoji – English meaning|website=Cambridge Dictionary|access-date=March 30, 2017}}</ref> ([[जपानी भाषा|जपानी]] : ''絵文字'', [[इंग्रजी]]: ''emoji'' ) हे मजकुरात अंतर्भूत केलेले एक चित्रचिन्ह, शब्दचिन्ह, भावचिन्ह किंवा स्मायली आहे, जे इलेक्ट्रॉनिक संदेश आणि वेब पृष्ठांमध्ये वापरले जाते. आधुनिक इमोजीचे टंकलिखित संभाषणातून गहाळ असलेले भावनिक संकेत भरून काढतात, तसेच शब्दचिन्ह प्रणालीचा भाग म्हणून शब्दांची जागा घेतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nypost.com/2017/08/12/emojis-actually-make-our-language-way-better/|title=Emojis actually make our language better|last=Evans|first=Vyvyan|date=August 12, 2017|website=[[New York Post]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306073420/https://nypost.com/2017/08/12/emojis-actually-make-our-language-way-better/|archive-date=Mar 6, 2023}}</ref> पहिले इमोजी १९८० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात आणि १९९० च्या दशकात जपानमधील हतवाही इलेक्ट्रॉनिक उपकरण कंपन्यांनी तयार केले होते. <ref name=":4">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://blog.emojipedia.org/new-earliest-emoji-sets-from-1988-and-1990-uncovered/|title=New Earliest Emoji Sets From 1988 & 1990 Uncovered|date=2024-05-13|website=Emojipedia|language=en|access-date=2024-05-17}}</ref> ''इमोजी'' हा शब्द जपानी {{निहोंगो||絵|ए|'चित्र'}}+{{निहोंगो||文字|मोजी|'वर्ण'}} या शब्दावरून आला आहे आणि मूळतः याचा अर्थ ' चित्रलिपी ' होता; <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=VPO4CgAAQBAJ&q=emoji|title=New Words for Old: Recycling Our Language for the Modern World|last=Taggart|first=Caroline|date=2015-11-05|publisher=Michael O'Mara Books|isbn=978-1-78243-473-3|language=en}}</ref> इंग्रजी शब्द ''<nowiki/>'इमोशन'<nowiki/>'' आणि ''<nowiki/>'इमोटिकॉन''' यांच्याशी असलेले साम्य निव्वळ योगायोगाचे आहे. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=VPO4CgAAQBAJ|title=New Words for Old: Recycling Our Language for the Modern World|last=Taggart|first=Caroline|date=November 5, 2015|publisher=Michael O'Mara Books|isbn=978-1-78243-473-3|quote=Hard on the heels of the emoticon comes the Japanese-born ''emoji'', also a <u>DIGITAL</u> icon used to express emotion, but more sophisticated in terms of imagery than those that are created by pressing a colon followed by a parenthesis. ''Emoji'' is made up of the Japanese for ''picture'' (''e'') and ''character'' (''moji''), so its resemblance to emotion and emoticon is a particularly happy coincidence.|access-date=October 25, 2017|via=Google Books}}</ref> २०१० च्या दशकात [[युनिकोड|युनिकोडने]] युनिकोड मानकामध्ये इमोजी प्रासांकेतित करण्यास सुरुवात केल्यानंतर जगभरात इमोजी अधिकाधिक लोकप्रिय झाले. <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theverge.com/2013/3/4/3966140/how-emoji-conquered-the-world|title=How emoji conquered the world|last=Blagdon|first=Jeff|date=March 4, 2013|website=The Verge|publisher=Vox Media|access-date=November 6, 2013}}</ref> <ref>{{Cite magazine|last=Sternbergh|first=Adam|date=November 16, 2014|title=Smile, You're Speaking EMOJI: The fast evolution of a wordless tongue|url=https://nymag.com/daily/intelligencer/2014/11/emojis-rapid-evolution.html|magazine=[[New York (magazine)|New York]]}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.android.com/versions/kit-kat-4-4/|title=4.4 KitKat|website=Android}}</ref> आता इमोजी जगभरात लोकप्रिय संस्कृतीचा एक मोठा भाग मानले जातात. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.nbcnews.com/video/how-emojis-took-center-stage-in-american-pop-culture-1001844803597|title=How Emojis took center stage in American pop culture|date=July 17, 2017|work=NBC News}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.businessinsider.com/emoji-worldwide-popularity-and-use-by-country-2015-4|title=Here's how people in different countries use emoji|last=Fisher|first=Jonathan|date=2015-04-22|website=Business Insider Australia|language=en|url-access=registration|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415133147/https://www.businessinsider.com.au/emoji-worldwide-popularity-and-use-by-country-2015-4|archive-date=April 15, 2021|access-date=2021-04-15}}</ref> == इमोजीचे भाषिक कार्य == भाषिकदृष्ट्या, इमोजीचा वापर भावनिक स्थिती दर्शवण्यासाठी केला जातो; त्यांचा वापर सकारात्मक संवादात अधिक प्रमाणात होतो. काही संशोधक म्हणतात इमोजीचा वापर दृश्य अलंकारशास्त्रासाठी केला जाऊ शकतो. संदेशांमध्ये भावनिक सूर निश्चित करण्यासाठी देखील इमोजीचा होतो. इमोजींना सहसा स्वतःचा अर्थ नसतो, परंतु ते एका सहभाषिक चिन्हव्यवस्थेचे कार्य करतात आणि मजकुराला अर्थ देतात. इमोजी मजकुरात स्पष्टता आणि विश्वासार्हता वाढवू शकतात. <ref name=":1">{{जर्नल स्रोत|last=Bai|first=Qiyu|last2=Dan|first2=Qi|last3=Mu|first3=Zhe|last4=Yang|first4=Maokun|date=2019|title=A Systematic Review of Emoji: Current Research and Future Perspectives|journal=Frontiers in Psychology|volume=10|page=2221|doi=10.3389/fpsyg.2019.02221|issn=1664-1078|pmc=6803511|pmid=31681068|doi-access=free}}</ref> == युनिकोडमध्ये == युनिकोड १७.० मध्ये, २४ ब्लॉक्समध्ये विभागलेले १,४३८ वर्ण वापरून एकूण ३,५३ इमोजी निर्दिष्ट केले आहेत, ज्यापैकी २६ प्रादेशिक सूचक चिन्हे आहेत जी जोड्यांमध्ये एकत्र येऊन ध्वज इमोजी तयार करतात आणि 12 (#, * आणि 0–9) कीकॅप इमोजी अनुक्रमांसाठी मूळ वर्ण आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://unicode.org/emoji/charts/emoji-counts.html|title=Emoji Counts|access-date=2025-09-10}}</ref> <ref name="EmojiData">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.unicode.org/Public/UCD/latest/ucd/emoji/emoji-data.txt|title=UCD: Emoji Data for UTR #51|date=2025-07-25|publisher=Unicode Consortium}}</ref> <ref name="UTR51">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://unicode.org/reports/tr51/|title=UTR #51: Unicode Emoji|date=2025-09-04|publisher=Unicode Consortium}}</ref>   == संदर्भ == [[वर्ग:जपानी शोध]] [[वर्ग:इमोजी]] jokd28fryzkeupemphtmy2lggyb6ak1 2683140 2683139 2026-05-07T08:49:31Z ElDiablo9412 62793 /* युनिकोडमध्ये */ added emoji chart 2683140 wikitext text/x-wiki एक '''इमोजी''' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/emoji|title=emoji – English meaning|website=Cambridge Dictionary|access-date=March 30, 2017}}</ref> ([[जपानी भाषा|जपानी]] : ''絵文字'', [[इंग्रजी]]: ''emoji'' ) हे मजकुरात अंतर्भूत केलेले एक चित्रचिन्ह, शब्दचिन्ह, भावचिन्ह किंवा स्मायली आहे, जे इलेक्ट्रॉनिक संदेश आणि वेब पृष्ठांमध्ये वापरले जाते. आधुनिक इमोजीचे टंकलिखित संभाषणातून गहाळ असलेले भावनिक संकेत भरून काढतात, तसेच शब्दचिन्ह प्रणालीचा भाग म्हणून शब्दांची जागा घेतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nypost.com/2017/08/12/emojis-actually-make-our-language-way-better/|title=Emojis actually make our language better|last=Evans|first=Vyvyan|date=August 12, 2017|website=[[New York Post]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306073420/https://nypost.com/2017/08/12/emojis-actually-make-our-language-way-better/|archive-date=Mar 6, 2023}}</ref> पहिले इमोजी १९८० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात आणि १९९० च्या दशकात जपानमधील हतवाही इलेक्ट्रॉनिक उपकरण कंपन्यांनी तयार केले होते. <ref name=":4">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://blog.emojipedia.org/new-earliest-emoji-sets-from-1988-and-1990-uncovered/|title=New Earliest Emoji Sets From 1988 & 1990 Uncovered|date=2024-05-13|website=Emojipedia|language=en|access-date=2024-05-17}}</ref> ''इमोजी'' हा शब्द जपानी {{निहोंगो||絵|ए|'चित्र'}}+{{निहोंगो||文字|मोजी|'वर्ण'}} या शब्दावरून आला आहे आणि मूळतः याचा अर्थ ' चित्रलिपी ' होता; <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=VPO4CgAAQBAJ&q=emoji|title=New Words for Old: Recycling Our Language for the Modern World|last=Taggart|first=Caroline|date=2015-11-05|publisher=Michael O'Mara Books|isbn=978-1-78243-473-3|language=en}}</ref> इंग्रजी शब्द ''<nowiki/>'इमोशन'<nowiki/>'' आणि ''<nowiki/>'इमोटिकॉन''' यांच्याशी असलेले साम्य निव्वळ योगायोगाचे आहे. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=VPO4CgAAQBAJ|title=New Words for Old: Recycling Our Language for the Modern World|last=Taggart|first=Caroline|date=November 5, 2015|publisher=Michael O'Mara Books|isbn=978-1-78243-473-3|quote=Hard on the heels of the emoticon comes the Japanese-born ''emoji'', also a <u>DIGITAL</u> icon used to express emotion, but more sophisticated in terms of imagery than those that are created by pressing a colon followed by a parenthesis. ''Emoji'' is made up of the Japanese for ''picture'' (''e'') and ''character'' (''moji''), so its resemblance to emotion and emoticon is a particularly happy coincidence.|access-date=October 25, 2017|via=Google Books}}</ref> २०१० च्या दशकात [[युनिकोड|युनिकोडने]] युनिकोड मानकामध्ये इमोजी प्रासांकेतित करण्यास सुरुवात केल्यानंतर जगभरात इमोजी अधिकाधिक लोकप्रिय झाले. <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theverge.com/2013/3/4/3966140/how-emoji-conquered-the-world|title=How emoji conquered the world|last=Blagdon|first=Jeff|date=March 4, 2013|website=The Verge|publisher=Vox Media|access-date=November 6, 2013}}</ref> <ref>{{Cite magazine|last=Sternbergh|first=Adam|date=November 16, 2014|title=Smile, You're Speaking EMOJI: The fast evolution of a wordless tongue|url=https://nymag.com/daily/intelligencer/2014/11/emojis-rapid-evolution.html|magazine=[[New York (magazine)|New York]]}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.android.com/versions/kit-kat-4-4/|title=4.4 KitKat|website=Android}}</ref> आता इमोजी जगभरात लोकप्रिय संस्कृतीचा एक मोठा भाग मानले जातात. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.nbcnews.com/video/how-emojis-took-center-stage-in-american-pop-culture-1001844803597|title=How Emojis took center stage in American pop culture|date=July 17, 2017|work=NBC News}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.businessinsider.com/emoji-worldwide-popularity-and-use-by-country-2015-4|title=Here's how people in different countries use emoji|last=Fisher|first=Jonathan|date=2015-04-22|website=Business Insider Australia|language=en|url-access=registration|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415133147/https://www.businessinsider.com.au/emoji-worldwide-popularity-and-use-by-country-2015-4|archive-date=April 15, 2021|access-date=2021-04-15}}</ref> == इमोजीचे भाषिक कार्य == भाषिकदृष्ट्या, इमोजीचा वापर भावनिक स्थिती दर्शवण्यासाठी केला जातो; त्यांचा वापर सकारात्मक संवादात अधिक प्रमाणात होतो. काही संशोधक म्हणतात इमोजीचा वापर दृश्य अलंकारशास्त्रासाठी केला जाऊ शकतो. संदेशांमध्ये भावनिक सूर निश्चित करण्यासाठी देखील इमोजीचा होतो. इमोजींना सहसा स्वतःचा अर्थ नसतो, परंतु ते एका सहभाषिक चिन्हव्यवस्थेचे कार्य करतात आणि मजकुराला अर्थ देतात. इमोजी मजकुरात स्पष्टता आणि विश्वासार्हता वाढवू शकतात. <ref name=":1">{{जर्नल स्रोत|last=Bai|first=Qiyu|last2=Dan|first2=Qi|last3=Mu|first3=Zhe|last4=Yang|first4=Maokun|date=2019|title=A Systematic Review of Emoji: Current Research and Future Perspectives|journal=Frontiers in Psychology|volume=10|page=2221|doi=10.3389/fpsyg.2019.02221|issn=1664-1078|pmc=6803511|pmid=31681068|doi-access=free}}</ref> == युनिकोडमध्ये == युनिकोड १७.० मध्ये, २४ ब्लॉक्समध्ये विभागलेले १,४३८ वर्ण वापरून एकूण ३,५३ इमोजी निर्दिष्ट केले आहेत, ज्यापैकी २६ प्रादेशिक सूचक चिन्हे आहेत जी जोड्यांमध्ये एकत्र येऊन ध्वज इमोजी तयार करतात आणि 12 (#, * आणि 0–9) कीकॅप इमोजी अनुक्रमांसाठी मूळ वर्ण आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://unicode.org/emoji/charts/emoji-counts.html|title=Emoji Counts|access-date=2025-09-10}}</ref> <ref name="EmojiData">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.unicode.org/Public/UCD/latest/ucd/emoji/emoji-data.txt|title=UCD: Emoji Data for UTR #51|date=2025-07-25|publisher=Unicode Consortium}}</ref> <ref name="UTR51">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://unicode.org/reports/tr51/|title=UTR #51: Unicode Emoji|date=2025-09-04|publisher=Unicode Consortium}}</ref>   {{Unicode chart single emojis|fontfam='Apple Color Emoji','Segoe UI Emoji','Segoe UI Symbol','Noto Color Emoji'}} == संदर्भ == [[वर्ग:जपानी शोध]] [[वर्ग:इमोजी]] oylljmrkhrrrky9dh64bfllfhbr0i87 2683142 2683140 2026-05-07T08:55:15Z ElDiablo9412 62793 /* युनिकोडमध्ये */ इमोजीचो यादी जोडली 2683142 wikitext text/x-wiki एक '''इमोजी''' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/emoji|title=emoji – English meaning|website=Cambridge Dictionary|access-date=March 30, 2017}}</ref> ([[जपानी भाषा|जपानी]] : ''絵文字'', [[इंग्रजी]]: ''emoji'' ) हे मजकुरात अंतर्भूत केलेले एक चित्रचिन्ह, शब्दचिन्ह, भावचिन्ह किंवा स्मायली आहे, जे इलेक्ट्रॉनिक संदेश आणि वेब पृष्ठांमध्ये वापरले जाते. आधुनिक इमोजीचे टंकलिखित संभाषणातून गहाळ असलेले भावनिक संकेत भरून काढतात, तसेच शब्दचिन्ह प्रणालीचा भाग म्हणून शब्दांची जागा घेतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nypost.com/2017/08/12/emojis-actually-make-our-language-way-better/|title=Emojis actually make our language better|last=Evans|first=Vyvyan|date=August 12, 2017|website=[[New York Post]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306073420/https://nypost.com/2017/08/12/emojis-actually-make-our-language-way-better/|archive-date=Mar 6, 2023}}</ref> पहिले इमोजी १९८० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात आणि १९९० च्या दशकात जपानमधील हतवाही इलेक्ट्रॉनिक उपकरण कंपन्यांनी तयार केले होते. <ref name=":4">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://blog.emojipedia.org/new-earliest-emoji-sets-from-1988-and-1990-uncovered/|title=New Earliest Emoji Sets From 1988 & 1990 Uncovered|date=2024-05-13|website=Emojipedia|language=en|access-date=2024-05-17}}</ref> ''इमोजी'' हा शब्द जपानी {{निहोंगो||絵|ए|'चित्र'}}+{{निहोंगो||文字|मोजी|'वर्ण'}} या शब्दावरून आला आहे आणि मूळतः याचा अर्थ ' चित्रलिपी ' होता; <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=VPO4CgAAQBAJ&q=emoji|title=New Words for Old: Recycling Our Language for the Modern World|last=Taggart|first=Caroline|date=2015-11-05|publisher=Michael O'Mara Books|isbn=978-1-78243-473-3|language=en}}</ref> इंग्रजी शब्द ''<nowiki/>'इमोशन'<nowiki/>'' आणि ''<nowiki/>'इमोटिकॉन''' यांच्याशी असलेले साम्य निव्वळ योगायोगाचे आहे. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=VPO4CgAAQBAJ|title=New Words for Old: Recycling Our Language for the Modern World|last=Taggart|first=Caroline|date=November 5, 2015|publisher=Michael O'Mara Books|isbn=978-1-78243-473-3|quote=Hard on the heels of the emoticon comes the Japanese-born ''emoji'', also a <u>DIGITAL</u> icon used to express emotion, but more sophisticated in terms of imagery than those that are created by pressing a colon followed by a parenthesis. ''Emoji'' is made up of the Japanese for ''picture'' (''e'') and ''character'' (''moji''), so its resemblance to emotion and emoticon is a particularly happy coincidence.|access-date=October 25, 2017|via=Google Books}}</ref> २०१० च्या दशकात [[युनिकोड|युनिकोडने]] युनिकोड मानकामध्ये इमोजी प्रासांकेतित करण्यास सुरुवात केल्यानंतर जगभरात इमोजी अधिकाधिक लोकप्रिय झाले. <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theverge.com/2013/3/4/3966140/how-emoji-conquered-the-world|title=How emoji conquered the world|last=Blagdon|first=Jeff|date=March 4, 2013|website=The Verge|publisher=Vox Media|access-date=November 6, 2013}}</ref> <ref>{{Cite magazine|last=Sternbergh|first=Adam|date=November 16, 2014|title=Smile, You're Speaking EMOJI: The fast evolution of a wordless tongue|url=https://nymag.com/daily/intelligencer/2014/11/emojis-rapid-evolution.html|magazine=[[New York (magazine)|New York]]}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.android.com/versions/kit-kat-4-4/|title=4.4 KitKat|website=Android}}</ref> आता इमोजी जगभरात लोकप्रिय संस्कृतीचा एक मोठा भाग मानले जातात. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.nbcnews.com/video/how-emojis-took-center-stage-in-american-pop-culture-1001844803597|title=How Emojis took center stage in American pop culture|date=July 17, 2017|work=NBC News}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.businessinsider.com/emoji-worldwide-popularity-and-use-by-country-2015-4|title=Here's how people in different countries use emoji|last=Fisher|first=Jonathan|date=2015-04-22|website=Business Insider Australia|language=en|url-access=registration|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415133147/https://www.businessinsider.com.au/emoji-worldwide-popularity-and-use-by-country-2015-4|archive-date=April 15, 2021|access-date=2021-04-15}}</ref> == इमोजीचे भाषिक कार्य == भाषिकदृष्ट्या, इमोजीचा वापर भावनिक स्थिती दर्शवण्यासाठी केला जातो; त्यांचा वापर सकारात्मक संवादात अधिक प्रमाणात होतो. काही संशोधक म्हणतात इमोजीचा वापर दृश्य अलंकारशास्त्रासाठी केला जाऊ शकतो. संदेशांमध्ये भावनिक सूर निश्चित करण्यासाठी देखील इमोजीचा होतो. इमोजींना सहसा स्वतःचा अर्थ नसतो, परंतु ते एका सहभाषिक चिन्हव्यवस्थेचे कार्य करतात आणि मजकुराला अर्थ देतात. इमोजी मजकुरात स्पष्टता आणि विश्वासार्हता वाढवू शकतात. <ref name=":1">{{जर्नल स्रोत|last=Bai|first=Qiyu|last2=Dan|first2=Qi|last3=Mu|first3=Zhe|last4=Yang|first4=Maokun|date=2019|title=A Systematic Review of Emoji: Current Research and Future Perspectives|journal=Frontiers in Psychology|volume=10|page=2221|doi=10.3389/fpsyg.2019.02221|issn=1664-1078|pmc=6803511|pmid=31681068|doi-access=free}}</ref> == युनिकोडमध्ये == युनिकोड १७.० मध्ये, २४ ब्लॉक्समध्ये विभागलेले १,४३८ वर्ण वापरून एकूण ३,५३ इमोजी निर्दिष्ट केले आहेत, ज्यापैकी २६ प्रादेशिक सूचक चिन्हे आहेत जी जोड्यांमध्ये एकत्र येऊन ध्वज इमोजी तयार करतात आणि 12 (#, * आणि 0–9) कीकॅप इमोजी अनुक्रमांसाठी मूळ वर्ण आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://unicode.org/emoji/charts/emoji-counts.html|title=Emoji Counts|access-date=2025-09-10}}</ref> <ref name="EmojiData">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.unicode.org/Public/UCD/latest/ucd/emoji/emoji-data.txt|title=UCD: Emoji Data for UTR #51|date=2025-07-25|publisher=Unicode Consortium}}</ref> <ref name="UTR51">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://unicode.org/reports/tr51/|title=UTR #51: Unicode Emoji|date=2025-09-04|publisher=Unicode Consortium}}</ref>   {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" class="wikitable nounderlines" style="border-collapse:collapse;background:#FFFFFF;font-size:large;{{#if:{{{fontfam|}}}|font-family:{{{fontfam|}}};|}}text-align:center" | colspan="17" style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | '''[[इमोजी]]ची यादी'''{{ref label|U1F602_as_of_Unicode_version|1}}{{ref label|U1F602_grey|2}}{{ref label|U1F602_tr51|3}}{{ref label|U1F602_data|4}} |- style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | style="width:45pt" | &nbsp; || style="width:20pt" | 0 || style="width:20pt" | 1 || style="width:20pt" | 2 || style="width:20pt" | 3 || style="width:20pt" | 4 || style="width:20pt" | 5 || style="width:20pt" | 6 || style="width:20pt" | 7 || style="width:20pt" | 8 || style="width:20pt" | 9 || style="width:20pt" | A || style="width:20pt" | B || style="width:20pt" | C || style="width:20pt" | D || style="width:20pt" | E || style="width:20pt" | F |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+00Ax | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+00A9: COPYRIGHT SIGN" | [[&#x00A9;|&#x00A9;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+00AE: REGISTERED SIGN" | [[&#x00AE;|&#x00AE;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+203x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+203C: DOUBLE EXCLAMATION MARK" | [[!! (disambiguation)| &#x203C;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+204x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2049: EXCLAMATION QUESTION MARK" | [[&#x2049;|&#x2049;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+212x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2122: TRADE MARK SIGN" | [[&#x2122;|&#x2122;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+213x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2139: INFORMATION SOURCE" | [[Media controls| &#x2139;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+219x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2194: LEFT RIGHT ARROW" | [[&#x2194;|&#x2194;&#xFE0F;]] | title="U+2195: UP DOWN ARROW" | [[Vertical (disambiguation)| &#x2195;&#xFE0F;]] | title="U+2196: NORTH WEST ARROW" | [[&#x2196;|&#x2196;&#xFE0F;]] | title="U+2197: NORTH EAST ARROW" | [[&#x2197;|&#x2197;&#xFE0F;]] | title="U+2198: SOUTH EAST ARROW" | [[&#x2198;|&#x2198;&#xFE0F;]] | title="U+2199: SOUTH WEST ARROW" | [[&#x2199;|&#x2199;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+21Ax | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+21A9: LEFTWARDS ARROW WITH HOOK" | [[&#x21A9;|&#x21A9;&#xFE0F;]] | title="U+21AA: RIGHTWARDS ARROW WITH HOOK" | [[&#x21AA;|&#x21AA;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+231x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+231A: WATCH" | [[&#x231A;|&#x231A;&#xFE0F;]] | title="U+231B: HOURGLASS" | [[&#x231B;|&#x231B;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+232x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2328: KEYBOARD" | [[&#x2328;|&#x2328;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+23Cx | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+23CF: EJECT SYMBOL" | [[&#x23CF;|&#x23CF;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+23Ex | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+23E9: BLACK RIGHT-POINTING DOUBLE TRIANGLE" | [[Media controls| &#x23E9;&#xFE0F;]] | title="U+23EA: BLACK LEFT-POINTING DOUBLE TRIANGLE" | [[Media controls| &#x23EA;&#xFE0F;]] | title="U+23EB: BLACK UP-POINTING DOUBLE TRIANGLE" | [[Media controls| &#x23EB;&#xFE0F;]] | title="U+23EC: BLACK DOWN-POINTING DOUBLE TRIANGLE" | [[Media controls| &#x23EC;&#xFE0F;]] | title="U+23ED: BLACK RIGHT-POINTING DOUBLE TRIANGLE WITH VERTICAL BAR" | [[Media controls| &#x23ED;&#xFE0F;]] | title="U+23EE: BLACK LEFT-POINTING DOUBLE TRIANGLE WITH VERTICAL BAR" | [[Media controls| &#x23EE;&#xFE0F;]] | title="U+23EF: BLACK RIGHT-POINTING TRIANGLE WITH DOUBLE VERTICAL BAR" | [[Media controls| &#x23EF;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+23Fx | title="U+23F0: ALARM CLOCK" | [[&#x23F0;|&#x23F0;&#xFE0F;]] | title="U+23F1: STOPWATCH" | [[&#x23F1;|&#x23F1;&#xFE0F;]] | title="U+23F2: TIMER CLOCK" | [[&#x23F2;|&#x23F2;&#xFE0F;]] | title="U+23F3: HOURGLASS WITH FLOWING SAND" | [[&#x23F3;|&#x23F3;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+23F8: DOUBLE VERTICAL BAR" | [[Media controls| &#x23F8;&#xFE0F;]] | title="U+23F9: BLACK SQUARE FOR STOP" | [[Media controls| &#x23F9;&#xFE0F;]] | title="U+23FA: BLACK CIRCLE FOR RECORD" | [[Media controls| &#x23FA;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+24Cx | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+24C2: CIRCLED LATIN CAPITAL LETTER M" | [[Enclosed_Alphanumerics#Emoji|&#x24C2;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+25Ax | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+25AA: BLACK SMALL SQUARE" | [[&#x25AA;|&#x25AA;&#xFE0F;]] | title="U+25AB: WHITE SMALL SQUARE" | [[&#x25AB;|&#x25AB;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+25Bx | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+25B6: BLACK RIGHT-POINTING TRIANGLE" | [[Media controls| &#x25B6;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+25Cx | title="U+25C0: BLACK LEFT-POINTING TRIANGLE" | [[Media controls| &#x25C0;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+25Fx | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+25FB: WHITE MEDIUM SQUARE" | [[&#x25FB;|&#x25FB;&#xFE0F;]] | title="U+25FC: BLACK MEDIUM SQUARE" | [[&#x25FC;|&#x25FC;&#xFE0F;]] | title="U+25FD: WHITE MEDIUM SMALL SQUARE" | [[&#x25FD;|&#x25FD;&#xFE0F;]] | title="U+25FE: BLACK MEDIUM SMALL SQUARE" | [[&#x25FE;|&#x25FE;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+260x | title="U+2600: BLACK SUN WITH RAYS" | [[&#x2600;|&#x2600;&#xFE0F;]] | title="U+2601: CLOUD" | [[&#x2601;|&#x2601;&#xFE0F;]] | title="U+2602: UMBRELLA" | [[&#x2602;|&#x2602;&#xFE0F;]] | title="U+2603: SNOWMAN" | [[&#x2603;|&#x2603;&#xFE0F;]] | title="U+2604: COMET" | [[&#x2604;|&#x2604;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+260E: BLACK TELEPHONE" | [[&#x260E;|&#x260E;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+261x | style="background-color:#CCC" | | title="U+2611: BALLOT BOX WITH CHECK" | [[&#x2611;|&#x2611;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2614: UMBRELLA WITH RAIN DROPS" | [[&#x2614;|&#x2614;&#xFE0F;]] | title="U+2615: HOT BEVERAGE" | [[&#x2615;|&#x2615;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2618: SHAMROCK" | [[&#x2618;|&#x2618;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+261D: WHITE UP POINTING INDEX" | [[&#x261D;|&#x261D;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+262x | title="U+2620: SKULL AND CROSSBONES" | [[Skull and crossbones (disambiguation)|&#x2620;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+2622: RADIOACTIVE SIGN" | [[&#x2622;|&#x2622;&#xFE0F;]] | title="U+2623: BIOHAZARD SIGN" | [[&#x2623;|&#x2623;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2626: ORTHODOX CROSS" | [[&#x2626;|&#x2626;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+262A: STAR AND CRESCENT" | [[&#x262A;|&#x262A;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+262E: PEACE SYMBOL" | [[&#x262E;|&#x262E;&#xFE0F;]] | title="U+262F: YIN YANG" | [[&#x262F;|&#x262F;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+263x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2638: WHEEL OF DHARMA" | [[&#x2638;|&#x2638;&#xFE0F;]] | title="U+2639: WHITE FROWNING FACE" | [[&#x2639;|&#x2639;&#xFE0F;]] | title="U+263A: WHITE SMILING FACE" | [[&#x263A;|&#x263A;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+264x | title="U+2640: FEMALE SIGN" | [[&#x2640;|&#x2640;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+2642: MALE SIGN" | [[&#x2642;|&#x2642;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2648: ARIES" | [[&#x2648;|&#x2648;&#xFE0F;]] | title="U+2649: TAURUS" | [[&#x2649;|&#x2649;&#xFE0F;]] | title="U+264A: GEMINI" | [[&#x264A;|&#x264A;&#xFE0F;]] | title="U+264B: CANCER" | [[&#x264B;|&#x264B;&#xFE0F;]] | title="U+264C: LEO" | [[&#x264C;|&#x264C;&#xFE0F;]] | title="U+264D: VIRGO" | [[&#x264D;|&#x264D;&#xFE0F;]] | title="U+264E: LIBRA" | [[&#x264E;|&#x264E;&#xFE0F;]] | title="U+264F: SCORPIUS" | [[&#x264F;|&#x264F;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+265x | title="U+2650: SAGITTARIUS" | [[&#x2650;|&#x2650;&#xFE0F;]] | title="U+2651: CAPRICORN" | [[&#x2651;|&#x2651;&#xFE0F;]] | title="U+2652: AQUARIUS" | [[&#x2652;|&#x2652;&#xFE0F;]] | title="U+2653: PISCES" | [[&#x2653;|&#x2653;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+266x | title="U+2660: BLACK SPADE SUIT" | [[Suit (cards)|&#x2660;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2663: BLACK CLUB SUIT" | [[Suit (cards)|&#x2663;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+2665: BLACK HEART SUIT" | [[Suit (cards)|&#x2665;&#xFE0F;]] | title="U+2666: BLACK DIAMOND SUIT" | [[Suit (cards)|&#x2666;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+2668: HOT SPRINGS" | [[&#x2668;|&#x2668;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+267x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+267B: BLACK UNIVERSAL RECYCLING SYMBOL" | [[&#x267B;|&#x267B;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+267F: WHEELCHAIR SYMBOL" | [[&#x267F;|&#x267F;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+269x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2692: HAMMER AND PICK" | [[&#x2692;|&#x2692;&#xFE0F;]] | title="U+2693: ANCHOR" | [[&#x2693;|&#x2693;&#xFE0F;]] | title="U+2694: CROSSED SWORDS" | [[&#x2694;|&#x2694;&#xFE0F;]] | title="U+2695: STAFF OF AESCULAPIUS" | [[&#x2695;|&#x2695;&#xFE0F;]] | title="U+2696: SCALES" | [[&#x2696;|&#x2696;&#xFE0F;]] | title="U+2697: ALEMBIC" | [[&#x2697;|&#x2697;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+2699: GEAR" | [[&#x2699;|&#x2699;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+269B: ATOM SYMBOL" | [[&#x269B;|&#x269B;&#xFE0F;]] | title="U+269C: FLEUR-DE-LIS" | [[&#x269C;|&#x269C;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | colspan="17" | |- style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | style="width:45pt" | &nbsp; || style="width:20pt" | 0 || style="width:20pt" | 1 || style="width:20pt" | 2 || style="width:20pt" | 3 || style="width:20pt" | 4 || style="width:20pt" | 5 || style="width:20pt" | 6 || style="width:20pt" | 7 || style="width:20pt" | 8 || style="width:20pt" | 9 || style="width:20pt" | A || style="width:20pt" | B || style="width:20pt" | C || style="width:20pt" | D || style="width:20pt" | E || style="width:20pt" | F |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+26Ax | title="U+26A0: WARNING SIGN" | [[&#x26A0;|&#x26A0;&#xFE0F;]] | title="U+26A1: HIGH VOLTAGE SIGN" | [[&#x26A1;|&#x26A1;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+26AA: MEDIUM WHITE CIRCLE" | [[&#x26AA;|&#x26AA;&#xFE0F;]] | title="U+26AB: MEDIUM BLACK CIRCLE" | [[Media controls| &#x26AB;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+26Bx | title="U+26B0: COFFIN" | [[&#x26B0;|&#x26B0;&#xFE0F;]] | title="U+26B1: FUNERAL URN" | [[&#x26B1;|&#x26B1;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+26BD: SOCCER BALL" | [[&#x26BD;|&#x26BD;&#xFE0F;]] | title="U+26BE: BASEBALL" | [[&#x26BE;|&#x26BE;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+26Cx | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+26C4: SNOWMAN WITHOUT SNOW" | [[&#x26C4;|&#x26C4;&#xFE0F;]] | title="U+26C5: SUN BEHIND CLOUD" | [[&#x26C5;|&#x26C5;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+26C8: THUNDER CLOUD AND RAIN" | [[&#x26C8;|&#x26C8;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+26CE: OPHIUCHUS" | [[&#x26CE;|&#x26CE;&#xFE0F;]] | title="U+26CF: PICK" | [[&#x26CF;|&#x26CF;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+26Dx | style="background-color:#CCC" | | title="U+26D1: HELMET WITH WHITE CROSS" | [[&#x26D1;|&#x26D1;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+26D3: CHAINS" | [[&#x26D3;|&#x26D3;&#xFE0F;]] | title="U+26D4: NO ENTRY" | [[&#x26D4;|&#x26D4;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+26Ex | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+26E9: SHINTO SHRINE" | [[&#x26E9;|&#x26E9;&#xFE0F;]] | title="U+26EA: CHURCH" | [[&#x26EA;|&#x26EA;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+26Fx | title="U+26F0: MOUNTAIN" | [[&#x26F0;|&#x26F0;&#xFE0F;]] | title="U+26F1: UMBRELLA ON GROUND" | [[&#x26F1;|&#x26F1;&#xFE0F;]] | title="U+26F2: FOUNTAIN" | [[&#x26F2;|&#x26F2;&#xFE0F;]] | title="U+26F3: FLAG IN HOLE" | [[&#x26F3;|&#x26F3;&#xFE0F;]] | title="U+26F4: FERRY" | [[&#x26F4;|&#x26F4;&#xFE0F;]] | title="U+26F5: SAILBOAT" | [[&#x26F5;|&#x26F5;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+26F7: SKIER" | [[&#x26F7;|&#x26F7;&#xFE0F;]] | title="U+26F8: ICE SKATE" | [[&#x26F8;|&#x26F8;&#xFE0F;]] | title="U+26F9: PERSON WITH BALL" | [[&#x26F9;|&#x26F9;&#xFE0F;]] | title="U+26FA: TENT" | [[&#x26FA;|&#x26FA;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+26FD: FUEL PUMP" | [[&#x26FD;|&#x26FD;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+270x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2702: BLACK SCISSORS" | [[&#x2702;|&#x2702;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2705: WHITE HEAVY CHECK MARK" | [[&#x2705;|&#x2705;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2708: AIRPLANE" | [[&#x2708;|&#x2708;&#xFE0F;]] | title="U+2709: ENVELOPE" | [[&#x2709;|&#x2709;&#xFE0F;]] | title="U+270A: RAISED FIST" | [[&#x270A;|&#x270A;&#xFE0F;]] | title="U+270B: RAISED HAND" | [[&#x270B;|&#x270B;&#xFE0F;]] | title="U+270C: VICTORY HAND" | [[&#x270C;|&#x270C;&#xFE0F;]] | title="U+270D: WRITING HAND" | [[&#x270D;|&#x270D;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+270F: PENCIL" | [[&#x270F;|&#x270F;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+271x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2712: BLACK NIB" | [[&#x2712;|&#x2712;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+2714: HEAVY CHECK MARK" | [[&#x2714;|&#x2714;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+2716: HEAVY MULTIPLICATION X" | [[X mark|&#x2716;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+271D: LATIN CROSS" | [[&#x271D;|&#x271D;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+272x | style="background-color:#CCC" | | title="U+2721: STAR OF DAVID" | [[&#x2721;|&#x2721;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2728: SPARKLES" | [[&#x2728;|&#x2728;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+273x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2733: EIGHT SPOKED ASTERISK" | [[&#x2733;|&#x2733;&#xFE0F;]] | title="U+2734: EIGHT POINTED BLACK STAR" | [[&#x2734;|&#x2734;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+274x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2744: SNOWFLAKE" | [[&#x2744;|&#x2744;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2747: SPARKLE" | [[&#x2747;|&#x2747;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+274C: CROSS MARK" | [[&#x274C;|&#x274C;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+274E: NEGATIVE SQUARED CROSS MARK" | [[&#x274E;|&#x274E;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+275x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2753: BLACK QUESTION MARK ORNAMENT" | [[&#x2753;|&#x2753;&#xFE0F;]] | title="U+2754: WHITE QUESTION MARK ORNAMENT" | [[&#x2754;|&#x2754;&#xFE0F;]] | title="U+2755: WHITE EXCLAMATION MARK ORNAMENT" | [[&#x2755;|&#x2755;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+2757: HEAVY EXCLAMATION MARK SYMBOL" | [[&#x2757;|&#x2757;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+276x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2763: HEAVY HEART EXCLAMATION MARK ORNAMENT" | [[&#x2763;|&#x2763;&#xFE0F;]] | title="U+2764: HEAVY BLACK HEART" | [[&#x2764;|&#x2764;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+279x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2795: HEAVY PLUS SIGN" | [[&#x2795;|&#x2795;&#xFE0F;]] | title="U+2796: HEAVY MINUS SIGN" | [[&#x2796;|&#x2796;&#xFE0F;]] | title="U+2797: HEAVY DIVISION SIGN" | [[&#x2797;|&#x2797;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+27Ax | style="background-color:#CCC" | | title="U+27A1: BLACK RIGHTWARDS ARROW" | [[&#x27A1;|&#x27A1;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+27Bx | title="U+27B0: CURLY LOOP" | [[Loop the loop (disambiguation)|&#x27B0;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+27BF: DOUBLE CURLY LOOP" | [[Loop the loop (disambiguation)|&#x27BF;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+293x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2934: ARROW POINTING RIGHTWARDS THEN CURVING UPWARDS" | [[&#x2934;|&#x2934;&#xFE0F;]] | title="U+2935: ARROW POINTING RIGHTWARDS THEN CURVING DOWNWARDS" | [[&#x2935;|&#x2935;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+2B0x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2B05: LEFTWARDS BLACK ARROW" | [[&#x2B05;|&#x2B05;&#xFE0F;]] | title="U+2B06: UPWARDS BLACK ARROW" | [[&#x2B06;|&#x2B06;&#xFE0F;]] | title="U+2B07: DOWNWARDS BLACK ARROW" | [[↓ (disambiguation)| &#x2B07;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+2B1x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2B1B: BLACK LARGE SQUARE" | [[&#x2B1B;|&#x2B1B;&#xFE0F;]] | title="U+2B1C: WHITE LARGE SQUARE" | [[&#x2B1C;|&#x2B1C;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+2B5x | title="U+2B50: WHITE MEDIUM STAR" | [[&#x2B50;|&#x2B50;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2B55: HEAVY LARGE CIRCLE" | [[&#x2B55;|&#x2B55;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+303x | title="U+3030: WAVY DASH" | [[&#x3030;|&#x3030;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+303D: PART ALTERNATION MARK" | [[&#x303D;|&#x303D;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+329x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+3297: CIRCLED IDEOGRAPH CONGRATULATION" | [[wikt:祝い|&#x3297;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+3299: CIRCLED IDEOGRAPH SECRET" | [[&#x3299;|&#x3299;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F00x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F004: MAHJONG TILE RED DRAGON" | [[&#x1F004;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F0Cx | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F0CF: PLAYING CARD BLACK JOKER" | [[&#x1F0CF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F17x | title="U+1F170: NEGATIVE SQUARED LATIN CAPITAL LETTER A" | [[&#x1F170;|&#x1F170;&#xFE0F;]] | title="U+1F171: NEGATIVE SQUARED LATIN CAPITAL LETTER B" | [[&#x1F171;|&#x1F171;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F17E: NEGATIVE SQUARED LATIN CAPITAL LETTER O" | [[&#x1F17E;|&#x1F17E;&#xFE0F;]] | title="U+1F17F: NEGATIVE SQUARED LATIN CAPITAL LETTER P" | [[&#x1F17F;|&#x1F17F;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F18x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F18E: NEGATIVE SQUARED AB" | [[&#x1F18E;]] | style="background-color:#CCC" | |- | colspan="17" | |- style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | style="width:45pt" | &nbsp; || style="width:20pt" | 0 || style="width:20pt" | 1 || style="width:20pt" | 2 || style="width:20pt" | 3 || style="width:20pt" | 4 || style="width:20pt" | 5 || style="width:20pt" | 6 || style="width:20pt" | 7 || style="width:20pt" | 8 || style="width:20pt" | 9 || style="width:20pt" | A || style="width:20pt" | B || style="width:20pt" | C || style="width:20pt" | D || style="width:20pt" | E || style="width:20pt" | F |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F19x | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F191: SQUARED CL" | [[&#x1F191;]] | title="U+1F192: SQUARED COOL" | [[&#x1F192;]] | title="U+1F193: SQUARED FREE" | [[&#x1F193;]] | title="U+1F194: SQUARED ID" | [[&#x1F194;]] | title="U+1F195: SQUARED NEW" | [[&#x1F195;]] | title="U+1F196: SQUARED NG" | [[&#x1F196;]] | title="U+1F197: SQUARED OK" | [[&#x1F197;]] | title="U+1F198: SQUARED SOS" | [[&#x1F198;]] | title="U+1F199: SQUARED UP WITH EXCLAMATION MARK" | [[&#x1F199;]] | title="U+1F19A: SQUARED VS" | [[&#x1F19A;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F20x | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F201: SQUARED KATAKANA KOKO" | [[&#x1F201;]] | title="U+1F202: SQUARED KATAKANA SA" | [[&#x1F202;|&#x1F202;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F21x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F21A: SQUARED CJK UNIFIED IDEOGRAPH-7121" | [[&#x1F21A;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F22x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F22F: SQUARED CJK UNIFIED IDEOGRAPH-6307" | [[&#x1F22F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F23x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F232: SQUARED CJK UNIFIED IDEOGRAPH-7981" | [[&#x1F232;]] | title="U+1F233: SQUARED CJK UNIFIED IDEOGRAPH-7A7A" | [[&#x1F233;]] | title="U+1F234: SQUARED CJK UNIFIED IDEOGRAPH-5408" | [[&#x1F234;]] | title="U+1F235: SQUARED CJK UNIFIED IDEOGRAPH-6E80" | [[&#x1F235;]] | title="U+1F236: SQUARED CJK UNIFIED IDEOGRAPH-6709" | [[&#x1F236;]] | title="U+1F237: SQUARED CJK UNIFIED IDEOGRAPH-6708" | [[&#x1F237;|&#x1F237;&#xFE0F;]] | title="U+1F238: SQUARED CJK UNIFIED IDEOGRAPH-7533" | [[&#x1F238;]] | title="U+1F239: SQUARED CJK UNIFIED IDEOGRAPH-5272" | [[&#x1F239;]] | title="U+1F23A: SQUARED CJK UNIFIED IDEOGRAPH-55B6" | [[&#x1F23A;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F25x | title="U+1F250: CIRCLED IDEOGRAPH ADVANTAGE" | [[&#x1F250;]] | title="U+1F251: CIRCLED IDEOGRAPH ACCEPT" | [[&#x1F251;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F30x | title="U+1F300: CYCLONE" | [[&#x1F300;]] | title="U+1F301: FOGGY" | [[&#x1F301;]] | title="U+1F302: CLOSED UMBRELLA" | [[&#x1F302;]] | title="U+1F303: NIGHT WITH STARS" | [[&#x1F303;]] | title="U+1F304: SUNRISE OVER MOUNTAINS" | [[&#x1F304;]] | title="U+1F305: SUNRISE" | [[&#x1F305;]] | title="U+1F306: CITYSCAPE AT DUSK" | [[&#x1F306;]] | title="U+1F307: SUNSET OVER BUILDINGS" | [[&#x1F307;]] | title="U+1F308: RAINBOW" | [[&#x1F308;]] | title="U+1F309: BRIDGE AT NIGHT" | [[&#x1F309;]] | title="U+1F30A: WATER WAVE" | [[&#x1F30A;]] | title="U+1F30B: VOLCANO" | [[&#x1F30B;]] | title="U+1F30C: MILKY WAY" | [[&#x1F30C;]] | title="U+1F30D: EARTH GLOBE EUROPE-AFRICA" | [[&#x1F30D;]] | title="U+1F30E: EARTH GLOBE AMERICAS" | [[&#x1F30E;]] | title="U+1F30F: EARTH GLOBE ASIA-AUSTRALIA" | [[&#x1F30F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F31x | title="U+1F310: GLOBE WITH MERIDIANS" | [[&#x1F310;]] | title="U+1F311: NEW MOON SYMBOL" | [[&#x1F311;]] | title="U+1F312: WAXING CRESCENT MOON SYMBOL" | [[&#x1F312;]] | title="U+1F313: FIRST QUARTER MOON SYMBOL" | [[&#x1F313;]] | title="U+1F314: WAXING GIBBOUS MOON SYMBOL" | [[&#x1F314;]] | title="U+1F315: FULL MOON SYMBOL" | [[&#x1F315;]] | title="U+1F316: WANING GIBBOUS MOON SYMBOL" | [[&#x1F316;]] | title="U+1F317: LAST QUARTER MOON SYMBOL" | [[&#x1F317;]] | title="U+1F318: WANING CRESCENT MOON SYMBOL" | [[&#x1F318;]] | title="U+1F319: CRESCENT MOON" | [[&#x1F319;]] | title="U+1F31A: NEW MOON WITH FACE" | [[&#x1F31A;]] | title="U+1F31B: FIRST QUARTER MOON WITH FACE" | [[&#x1F31B;]] | title="U+1F31C: LAST QUARTER MOON WITH FACE" | [[&#x1F31C;]] | title="U+1F31D: FULL MOON WITH FACE" | [[&#x1F31D;]] | title="U+1F31E: SUN WITH FACE" | [[&#x1F31E;]] | title="U+1F31F: GLOWING STAR" | [[&#x1F31F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F32x | title="U+1F320: SHOOTING STAR" | [[&#x1F320;]] | title="U+1F321: THERMOMETER" | [[&#x1F321;|&#x1F321;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F324: WHITE SUN WITH SMALL CLOUD" | [[&#x1F324;|&#x1F324;&#xFE0F;]] | title="U+1F325: WHITE SUN BEHIND CLOUD" | [[&#x1F325;|&#x1F325;&#xFE0F;]] | title="U+1F326: WHITE SUN BEHIND CLOUD WITH RAIN" | [[&#x1F326;|&#x1F326;&#xFE0F;]] | title="U+1F327: CLOUD WITH RAIN" | [[&#x1F327;|&#x1F327;&#xFE0F;]] | title="U+1F328: CLOUD WITH SNOW" | [[&#x1F328;|&#x1F328;&#xFE0F;]] | title="U+1F329: CLOUD WITH LIGHTNING" | [[&#x1F329;|&#x1F329;&#xFE0F;]] | title="U+1F32A: CLOUD WITH TORNADO" | [[&#x1F32A;|&#x1F32A;&#xFE0F;]] | title="U+1F32B: FOG" | [[&#x1F32B;|&#x1F32B;&#xFE0F;]] | title="U+1F32C: WIND BLOWING FACE" | [[&#x1F32C;|&#x1F32C;&#xFE0F;]] | title="U+1F32D: HOT DOG" | [[&#x1F32D;]] | title="U+1F32E: TACO" | [[&#x1F32E;]] | title="U+1F32F: BURRITO" | [[&#x1F32F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F33x | title="U+1F330: CHESTNUT" | [[&#x1F330;]] | title="U+1F331: SEEDLING" | [[&#x1F331;]] | title="U+1F332: EVERGREEN TREE" | [[&#x1F332;]] | title="U+1F333: DECIDUOUS TREE" | [[&#x1F333;]] | title="U+1F334: PALM TREE" | [[&#x1F334;]] | title="U+1F335: CACTUS" | [[&#x1F335;]] | title="U+1F336: HOT PEPPER" | [[&#x1F336;|&#x1F336;&#xFE0F;]] | title="U+1F337: TULIP" | [[&#x1F337;]] | title="U+1F338: CHERRY BLOSSOM" | [[&#x1F338;]] | title="U+1F339: ROSE" | [[&#x1F339;]] | title="U+1F33A: HIBISCUS" | [[&#x1F33A;]] | title="U+1F33B: SUNFLOWER" | [[&#x1F33B;]] | title="U+1F33C: BLOSSOM" | [[&#x1F33C;]] | title="U+1F33D: EAR OF MAIZE" | [[&#x1F33D;]] | title="U+1F33E: EAR OF RICE" | [[&#x1F33E;]] | title="U+1F33F: HERB" | [[&#x1F33F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F34x | title="U+1F340: FOUR LEAF CLOVER" | [[&#x1F340;]] | title="U+1F341: MAPLE LEAF" | [[&#x1F341;]] | title="U+1F342: FALLEN LEAF" | [[&#x1F342;]] | title="U+1F343: LEAF FLUTTERING IN WIND" | [[&#x1F343;]] | title="U+1F344: MUSHROOM" | [[&#x1F344;]] | title="U+1F345: TOMATO" | [[&#x1F345;]] | title="U+1F346: AUBERGINE" | [[&#x1F346;]] | title="U+1F347: GRAPES" | [[&#x1F347;]] | title="U+1F348: MELON" | [[&#x1F348;]] | title="U+1F349: WATERMELON" | [[&#x1F349;]] | title="U+1F34A: TANGERINE" | [[&#x1F34A;]] | title="U+1F34B: LEMON" | [[&#x1F34B;]] | title="U+1F34C: BANANA" | [[&#x1F34C;]] | title="U+1F34D: PINEAPPLE" | [[&#x1F34D;]] | title="U+1F34E: RED APPLE" | [[&#x1F34E;]] | title="U+1F34F: GREEN APPLE" | [[&#x1F34F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F35x | title="U+1F350: PEAR" | [[&#x1F350;]] | title="U+1F351: PEACH" | [[&#x1F351;]] | title="U+1F352: CHERRIES" | [[&#x1F352;]] | title="U+1F353: STRAWBERRY" | [[&#x1F353;]] | title="U+1F354: HAMBURGER" | [[&#x1F354;]] | title="U+1F355: SLICE OF PIZZA" | [[&#x1F355;]] | title="U+1F356: MEAT ON BONE" | [[&#x1F356;]] | title="U+1F357: POULTRY LEG" | [[&#x1F357;]] | title="U+1F358: RICE CRACKER" | [[&#x1F358;]] | title="U+1F359: RICE BALL" | [[&#x1F359;]] | title="U+1F35A: COOKED RICE" | [[&#x1F35A;]] | title="U+1F35B: CURRY AND RICE" | [[&#x1F35B;]] | title="U+1F35C: STEAMING BOWL" | [[&#x1F35C;]] | title="U+1F35D: SPAGHETTI" | [[&#x1F35D;]] | title="U+1F35E: BREAD" | [[&#x1F35E;]] | title="U+1F35F: FRENCH FRIES" | [[&#x1F35F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F36x | title="U+1F360: ROASTED SWEET POTATO" | [[&#x1F360;]] | title="U+1F361: DANGO" | [[&#x1F361;]] | title="U+1F362: ODEN" | [[&#x1F362;]] | title="U+1F363: SUSHI" | [[&#x1F363;]] | title="U+1F364: FRIED SHRIMP" | [[&#x1F364;]] | title="U+1F365: FISH CAKE WITH SWIRL DESIGN" | [[&#x1F365;]] | title="U+1F366: SOFT ICE CREAM" | [[&#x1F366;]] | title="U+1F367: SHAVED ICE" | [[&#x1F367;]] | title="U+1F368: ICE CREAM" | [[&#x1F368;]] | title="U+1F369: DOUGHNUT" | [[&#x1F369;]] | title="U+1F36A: COOKIE" | [[&#x1F36A;]] | title="U+1F36B: CHOCOLATE BAR" | [[&#x1F36B;]] | title="U+1F36C: CANDY" | [[&#x1F36C;]] | title="U+1F36D: LOLLIPOP" | [[&#x1F36D;]] | title="U+1F36E: CUSTARD" | [[&#x1F36E;]] | title="U+1F36F: HONEY POT" | [[&#x1F36F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F37x | title="U+1F370: SHORTCAKE" | [[&#x1F370;]] | title="U+1F371: BENTO BOX" | [[&#x1F371;]] | title="U+1F372: POT OF FOOD" | [[&#x1F372;]] | title="U+1F373: COOKING" | [[&#x1F373;]] | title="U+1F374: FORK AND KNIFE" | [[&#x1F374;]] | title="U+1F375: TEACUP WITHOUT HANDLE" | [[&#x1F375;]] | title="U+1F376: SAKE BOTTLE AND CUP" | [[&#x1F376;]] | title="U+1F377: WINE GLASS" | [[&#x1F377;]] | title="U+1F378: COCKTAIL GLASS" | [[&#x1F378;]] | title="U+1F379: TROPICAL DRINK" | [[&#x1F379;]] | title="U+1F37A: BEER MUG" | [[&#x1F37A;]] | title="U+1F37B: CLINKING BEER MUGS" | [[&#x1F37B;]] | title="U+1F37C: BABY BOTTLE" | [[&#x1F37C;]] | title="U+1F37D: FORK AND KNIFE WITH PLATE" | [[&#x1F37D;|&#x1F37D;&#xFE0F;]] | title="U+1F37E: BOTTLE WITH POPPING CORK" | [[&#x1F37E;]] | title="U+1F37F: POPCORN" | [[&#x1F37F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F38x | title="U+1F380: RIBBON" | [[&#x1F380;]] | title="U+1F381: WRAPPED PRESENT" | [[&#x1F381;]] | title="U+1F382: BIRTHDAY CAKE" | [[&#x1F382;]] | title="U+1F383: JACK-O-LANTERN" | [[&#x1F383;]] | title="U+1F384: CHRISTMAS TREE" | [[&#x1F384;]] | title="U+1F385: FATHER CHRISTMAS" | [[&#x1F385;]] | title="U+1F386: FIREWORKS" | [[&#x1F386;]] | title="U+1F387: FIREWORK SPARKLER" | [[&#x1F387;]] | title="U+1F388: BALLOON" | [[&#x1F388;]] | title="U+1F389: PARTY POPPER" | [[&#x1F389;]] | title="U+1F38A: CONFETTI BALL" | [[&#x1F38A;]] | title="U+1F38B: TANABATA TREE" | [[&#x1F38B;]] | title="U+1F38C: CROSSED FLAGS" | [[&#x1F38C;]] | title="U+1F38D: PINE DECORATION" | [[&#x1F38D;]] | title="U+1F38E: JAPANESE DOLLS" | [[&#x1F38E;]] | title="U+1F38F: CARP STREAMER" | [[&#x1F38F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F39x | title="U+1F390: WIND CHIME" | [[&#x1F390;]] | title="U+1F391: MOON VIEWING CEREMONY" | [[&#x1F391;]] | title="U+1F392: SCHOOL SATCHEL" | [[&#x1F392;]] | title="U+1F393: GRADUATION CAP" | [[&#x1F393;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F396: MILITARY MEDAL" | [[&#x1F396;|&#x1F396;&#xFE0F;]] | title="U+1F397: REMINDER RIBBON" | [[&#x1F397;|&#x1F397;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F399: STUDIO MICROPHONE" | [[&#x1F399;|&#x1F399;&#xFE0F;]] | title="U+1F39A: LEVEL SLIDER" | [[&#x1F39A;|&#x1F39A;&#xFE0F;]] | title="U+1F39B: CONTROL KNOBS" | [[&#x1F39B;|&#x1F39B;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F39E: FILM FRAMES" | [[&#x1F39E;|&#x1F39E;&#xFE0F;]] | title="U+1F39F: ADMISSION TICKETS" | [[&#x1F39F;|&#x1F39F;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F3Ax | title="U+1F3A0: CAROUSEL HORSE" | [[&#x1F3A0;]] | title="U+1F3A1: FERRIS WHEEL" | [[&#x1F3A1;]] | title="U+1F3A2: ROLLER COASTER" | [[&#x1F3A2;]] | title="U+1F3A3: FISHING POLE AND FISH" | [[&#x1F3A3;]] | title="U+1F3A4: MICROPHONE" | [[&#x1F3A4;]] | title="U+1F3A5: MOVIE CAMERA" | [[&#x1F3A5;]] | title="U+1F3A6: CINEMA" | [[&#x1F3A6;]] | title="U+1F3A7: HEADPHONE" | [[&#x1F3A7;]] | title="U+1F3A8: ARTIST PALETTE" | [[&#x1F3A8;]] | title="U+1F3A9: TOP HAT" | [[&#x1F3A9;]] | title="U+1F3AA: CIRCUS TENT" | [[&#x1F3AA;]] | title="U+1F3AB: TICKET" | [[&#x1F3AB;]] | title="U+1F3AC: CLAPPER BOARD" | [[&#x1F3AC;]] | title="U+1F3AD: PERFORMING ARTS" | [[&#x1F3AD;]] | title="U+1F3AE: VIDEO GAME" | [[&#x1F3AE;]] | title="U+1F3AF: DIRECT HIT" | [[&#x1F3AF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F3Bx | title="U+1F3B0: SLOT MACHINE" | [[&#x1F3B0;]] | title="U+1F3B1: BILLIARDS" | [[&#x1F3B1;]] | title="U+1F3B2: GAME DIE" | [[&#x1F3B2;]] | title="U+1F3B3: BOWLING" | [[&#x1F3B3;]] | title="U+1F3B4: FLOWER PLAYING CARDS" | [[&#x1F3B4;]] | title="U+1F3B5: MUSICAL NOTE" | [[&#x1F3B5;]] | title="U+1F3B6: MULTIPLE MUSICAL NOTES" | [[&#x1F3B6;]] | title="U+1F3B7: SAXOPHONE" | [[&#x1F3B7;]] | title="U+1F3B8: GUITAR" | [[&#x1F3B8;]] | title="U+1F3B9: MUSICAL KEYBOARD" | [[&#x1F3B9;]] | title="U+1F3BA: TRUMPET" | [[&#x1F3BA;]] | title="U+1F3BB: VIOLIN" | [[&#x1F3BB;]] | title="U+1F3BC: MUSICAL SCORE" | [[&#x1F3BC;]] | title="U+1F3BD: RUNNING SHIRT WITH SASH" | [[&#x1F3BD;]] | title="U+1F3BE: TENNIS RACQUET AND BALL" | [[&#x1F3BE;]] | title="U+1F3BF: SKI AND SKI BOOT" | [[&#x1F3BF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F3Cx | title="U+1F3C0: BASKETBALL AND HOOP" | [[&#x1F3C0;]] | title="U+1F3C1: CHEQUERED FLAG" | [[&#x1F3C1;]] | title="U+1F3C2: SNOWBOARDER" | [[&#x1F3C2;]] | title="U+1F3C3: RUNNER" | [[&#x1F3C3;]] | title="U+1F3C4: SURFER" | [[&#x1F3C4;]] | title="U+1F3C5: SPORTS MEDAL" | [[&#x1F3C5;]] | title="U+1F3C6: TROPHY" | [[&#x1F3C6;]] | title="U+1F3C7: HORSE RACING" | [[&#x1F3C7;]] | title="U+1F3C8: AMERICAN FOOTBALL" | [[&#x1F3C8;]] | title="U+1F3C9: RUGBY FOOTBALL" | [[&#x1F3C9;]] | title="U+1F3CA: SWIMMER" | [[&#x1F3CA;]] | title="U+1F3CB: WEIGHT LIFTER" | [[&#x1F3CB;|&#x1F3CB;&#xFE0F;]] | title="U+1F3CC: GOLFER" | [[&#x1F3CC;|&#x1F3CC;&#xFE0F;]] | title="U+1F3CD: RACING MOTORCYCLE" | [[&#x1F3CD;|&#x1F3CD;&#xFE0F;]] | title="U+1F3CE: RACING CAR" | [[&#x1F3CE;|&#x1F3CE;&#xFE0F;]] | title="U+1F3CF: CRICKET BAT AND BALL" | [[&#x1F3CF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F3Dx | title="U+1F3D0: VOLLEYBALL" | [[&#x1F3D0;]] | title="U+1F3D1: FIELD HOCKEY STICK AND BALL" | [[&#x1F3D1;]] | title="U+1F3D2: ICE HOCKEY STICK AND PUCK" | [[&#x1F3D2;]] | title="U+1F3D3: TABLE TENNIS PADDLE AND BALL" | [[&#x1F3D3;]] | title="U+1F3D4: SNOW CAPPED MOUNTAIN" | [[&#x1F3D4;|&#x1F3D4;&#xFE0F;]] | title="U+1F3D5: CAMPING" | [[&#x1F3D5;|&#x1F3D5;&#xFE0F;]] | title="U+1F3D6: BEACH WITH UMBRELLA" | [[&#x1F3D6;|&#x1F3D6;&#xFE0F;]] | title="U+1F3D7: BUILDING CONSTRUCTION" | [[&#x1F3D7;|&#x1F3D7;&#xFE0F;]] | title="U+1F3D8: HOUSE BUILDINGS" | [[&#x1F3D8;|&#x1F3D8;&#xFE0F;]] | title="U+1F3D9: CITYSCAPE" | [[&#x1F3D9;|&#x1F3D9;&#xFE0F;]] | title="U+1F3DA: DERELICT HOUSE BUILDING" | [[&#x1F3DA;|&#x1F3DA;&#xFE0F;]] | title="U+1F3DB: CLASSICAL BUILDING" | [[&#x1F3DB;|&#x1F3DB;&#xFE0F;]] | title="U+1F3DC: DESERT" | [[&#x1F3DC;|&#x1F3DC;&#xFE0F;]] | title="U+1F3DD: DESERT ISLAND" | [[&#x1F3DD;|&#x1F3DD;&#xFE0F;]] | title="U+1F3DE: NATIONAL PARK" | [[&#x1F3DE;|&#x1F3DE;&#xFE0F;]] | title="U+1F3DF: STADIUM" | [[&#x1F3DF;|&#x1F3DF;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F3Ex | title="U+1F3E0: HOUSE BUILDING" | [[&#x1F3E0;]] | title="U+1F3E1: HOUSE WITH GARDEN" | [[&#x1F3E1;]] | title="U+1F3E2: OFFICE BUILDING" | [[&#x1F3E2;]] | title="U+1F3E3: JAPANESE POST OFFICE" | [[〒| &#x1F3E3;]] | title="U+1F3E4: EUROPEAN POST OFFICE" | [[&#x1F3E4;]] | title="U+1F3E5: HOSPITAL" | [[&#x1F3E5;]] | title="U+1F3E6: BANK" | [[&#x1F3E6;]] | title="U+1F3E7: AUTOMATED TELLER MACHINE" | [[&#x1F3E7;]] | title="U+1F3E8: HOTEL" | [[&#x1F3E8;]] | title="U+1F3E9: LOVE HOTEL" | [[&#x1F3E9;]] | title="U+1F3EA: CONVENIENCE STORE" | [[&#x1F3EA;]] | title="U+1F3EB: SCHOOL" | [[&#x1F3EB;]] | title="U+1F3EC: DEPARTMENT STORE" | [[&#x1F3EC;]] | title="U+1F3ED: FACTORY" | [[&#x1F3ED;]] | title="U+1F3EE: IZAKAYA LANTERN" | [[&#x1F3EE;]] | title="U+1F3EF: JAPANESE CASTLE" | [[&#x1F3EF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F3Fx | title="U+1F3F0: EUROPEAN CASTLE" | [[&#x1F3F0;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F3F3: WAVING WHITE FLAG" | [[&#x1F3F3;|&#x1F3F3;&#xFE0F;]] | title="U+1F3F4: WAVING BLACK FLAG" | [[&#x1F3F4;]] | title="U+1F3F5: ROSETTE" | [[&#x1F3F5;|&#x1F3F5;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F3F7: LABEL" | [[&#x1F3F7;|&#x1F3F7;&#xFE0F;]] | title="U+1F3F8: BADMINTON RACQUET AND SHUTTLECOCK" | [[&#x1F3F8;]] | title="U+1F3F9: BOW AND ARROW" | [[&#x1F3F9;]] | title="U+1F3FA: AMPHORA" | [[&#x1F3FA;]] | title="U+1F3FB: EMOJI MODIFIER FITZPATRICK TYPE-1-2" | [[&#x1F3FB;]] | title="U+1F3FC: EMOJI MODIFIER FITZPATRICK TYPE-3" | [[&#x1F3FC;]] | title="U+1F3FD: EMOJI MODIFIER FITZPATRICK TYPE-4" | [[&#x1F3FD;]] | title="U+1F3FE: EMOJI MODIFIER FITZPATRICK TYPE-5" | [[&#x1F3FE;]] | title="U+1F3FF: EMOJI MODIFIER FITZPATRICK TYPE-6" | [[&#x1F3FF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F40x | title="U+1F400: RAT" | [[&#x1F400;]] | title="U+1F401: MOUSE" | [[&#x1F401;]] | title="U+1F402: OX" | [[&#x1F402;]] | title="U+1F403: WATER BUFFALO" | [[&#x1F403;]] | title="U+1F404: COW" | [[&#x1F404;]] | title="U+1F405: TIGER" | [[&#x1F405;]] | title="U+1F406: LEOPARD" | [[&#x1F406;]] | title="U+1F407: RABBIT" | [[&#x1F407;]] | title="U+1F408: CAT" | [[&#x1F408;]] | title="U+1F409: DRAGON" | [[&#x1F409;]] | title="U+1F40A: CROCODILE" | [[&#x1F40A;]] | title="U+1F40B: WHALE" | [[&#x1F40B;]] | title="U+1F40C: SNAIL" | [[&#x1F40C;]] | title="U+1F40D: SNAKE" | [[&#x1F40D;]] | title="U+1F40E: HORSE" | [[&#x1F40E;]] | title="U+1F40F: RAM" | [[&#x1F40F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F41x | title="U+1F410: GOAT" | [[&#x1F410;]] | title="U+1F411: SHEEP" | [[&#x1F411;]] | title="U+1F412: MONKEY" | [[&#x1F412;]] | title="U+1F413: ROOSTER" | [[&#x1F413;]] | title="U+1F414: CHICKEN" | [[&#x1F414;]] | title="U+1F415: DOG" | [[&#x1F415;]] | title="U+1F416: PIG" | [[&#x1F416;]] | title="U+1F417: BOAR" | [[&#x1F417;]] | title="U+1F418: ELEPHANT" | [[&#x1F418;]] | title="U+1F419: OCTOPUS" | [[&#x1F419;]] | title="U+1F41A: SPIRAL SHELL" | [[&#x1F41A;]] | title="U+1F41B: BUG" | [[&#x1F41B;]] | title="U+1F41C: ANT" | [[&#x1F41C;]] | title="U+1F41D: HONEYBEE" | [[&#x1F41D;]] | title="U+1F41E: LADY BEETLE" | [[&#x1F41E;]] | title="U+1F41F: FISH" | [[&#x1F41F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F42x | title="U+1F420: TROPICAL FISH" | [[&#x1F420;]] | title="U+1F421: BLOWFISH" | [[&#x1F421;]] | title="U+1F422: TURTLE" | [[&#x1F422;]] | title="U+1F423: HATCHING CHICK" | [[&#x1F423;]] | title="U+1F424: BABY CHICK" | [[&#x1F424;]] | title="U+1F425: FRONT-FACING BABY CHICK" | [[&#x1F425;]] | title="U+1F426: BIRD" | [[&#x1F426;]] | title="U+1F427: PENGUIN" | [[&#x1F427;]] | title="U+1F428: KOALA" | [[&#x1F428;]] | title="U+1F429: POODLE" | [[&#x1F429;]] | title="U+1F42A: DROMEDARY CAMEL" | [[&#x1F42A;]] | title="U+1F42B: BACTRIAN CAMEL" | [[&#x1F42B;]] | title="U+1F42C: DOLPHIN" | [[&#x1F42C;]] | title="U+1F42D: MOUSE FACE" | [[&#x1F42D;]] | title="U+1F42E: COW FACE" | [[&#x1F42E;]] | title="U+1F42F: TIGER FACE" | [[&#x1F42F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F43x | title="U+1F430: RABBIT FACE" | [[&#x1F430;]] | title="U+1F431: CAT FACE" | [[&#x1F431;]] | title="U+1F432: DRAGON FACE" | [[&#x1F432;]] | title="U+1F433: SPOUTING WHALE" | [[&#x1F433;]] | title="U+1F434: HORSE FACE" | [[&#x1F434;]] | title="U+1F435: MONKEY FACE" | [[&#x1F435;]] | title="U+1F436: DOG FACE" | [[&#x1F436;]] | title="U+1F437: PIG FACE" | [[&#x1F437;]] | title="U+1F438: FROG FACE" | [[&#x1F438;]] | title="U+1F439: HAMSTER FACE" | [[&#x1F439;]] | title="U+1F43A: WOLF FACE" | [[&#x1F43A;]] | title="U+1F43B: BEAR FACE" | [[&#x1F43B;]] | title="U+1F43C: PANDA FACE" | [[&#x1F43C;]] | title="U+1F43D: PIG NOSE" | [[&#x1F43D;]] | title="U+1F43E: PAW PRINTS" | [[&#x1F43E;]] | title="U+1F43F: CHIPMUNK" | [[&#x1F43F;|&#x1F43F;&#xFE0F;]] |- | colspan="17" | |- style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | style="width:45pt" | &nbsp; || style="width:20pt" | 0 || style="width:20pt" | 1 || style="width:20pt" | 2 || style="width:20pt" | 3 || style="width:20pt" | 4 || style="width:20pt" | 5 || style="width:20pt" | 6 || style="width:20pt" | 7 || style="width:20pt" | 8 || style="width:20pt" | 9 || style="width:20pt" | A || style="width:20pt" | B || style="width:20pt" | C || style="width:20pt" | D || style="width:20pt" | E || style="width:20pt" | F |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F44x | title="U+1F440: EYES" | [[&#x1F440;]] | title="U+1F441: EYE" | [[&#x1F441;|&#x1F441;&#xFE0F;]] | title="U+1F442: EAR" | [[&#x1F442;]] | title="U+1F443: NOSE" | [[&#x1F443;]] | title="U+1F444: MOUTH" | [[&#x1F444;]] | title="U+1F445: TONGUE" | [[&#x1F445;]] | title="U+1F446: WHITE UP POINTING BACKHAND INDEX" | [[&#x1F446;]] | title="U+1F447: WHITE DOWN POINTING BACKHAND INDEX" | [[&#x1F447;]] | title="U+1F448: WHITE LEFT POINTING BACKHAND INDEX" | [[&#x1F448;]] | title="U+1F449: WHITE RIGHT POINTING BACKHAND INDEX" | [[&#x1F449;]] | title="U+1F44A: FISTED HAND SIGN" | [[Fist (hand)| &#x1F44A;]] | title="U+1F44B: WAVING HAND SIGN" | [[&#x1F44B;]] | title="U+1F44C: OK HAND SIGN" | [[&#x1F44C;]] | title="U+1F44D: THUMBS UP SIGN" | [[&#x1F44D;]] | title="U+1F44E: THUMBS DOWN SIGN" | [[&#x1F44E;]] | title="U+1F44F: CLAPPING HANDS SIGN" | [[&#x1F44F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F45x | title="U+1F450: OPEN HANDS SIGN" | [[&#x1F450;]] | title="U+1F451: CROWN" | [[&#x1F451;]] | title="U+1F452: WOMANS HAT" | [[&#x1F452;]] | title="U+1F453: EYEGLASSES" | [[&#x1F453;]] | title="U+1F454: NECKTIE" | [[&#x1F454;]] | title="U+1F455: T-SHIRT" | [[&#x1F455;]] | title="U+1F456: JEANS" | [[&#x1F456;]] | title="U+1F457: DRESS" | [[&#x1F457;]] | title="U+1F458: KIMONO" | [[&#x1F458;]] | title="U+1F459: BIKINI" | [[&#x1F459;]] | title="U+1F45A: WOMANS CLOTHES" | [[&#x1F45A;]] | title="U+1F45B: PURSE" | [[&#x1F45B;]] | title="U+1F45C: HANDBAG" | [[&#x1F45C;]] | title="U+1F45D: POUCH" | [[Pouch (disambiguation)| &#x1F45D;]] | title="U+1F45E: MANS SHOE" | [[&#x1F45E;]] | title="U+1F45F: ATHLETIC SHOE" | [[&#x1F45F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F46x | title="U+1F460: HIGH-HEELED SHOE" | [[&#x1F460;]] | title="U+1F461: WOMANS SANDAL" | [[&#x1F461;]] | title="U+1F462: WOMANS BOOTS" | [[&#x1F462;]] | title="U+1F463: FOOTPRINTS" | [[&#x1F463;]] | title="U+1F464: BUST IN SILHOUETTE" | [[&#x1F464;]] | title="U+1F465: BUSTS IN SILHOUETTE" | [[&#x1F465;]] | title="U+1F466: BOY" | [[&#x1F466;]] | title="U+1F467: GIRL" | [[&#x1F467;]] | title="U+1F468: MAN" | [[&#x1F468;]] | title="U+1F469: WOMAN" | [[&#x1F469;]] | title="U+1F46A: FAMILY" | [[&#x1F46A;]] | title="U+1F46B: MAN AND WOMAN HOLDING HANDS" | [[&#x1F46B;]] | title="U+1F46C: TWO MEN HOLDING HANDS" | [[&#x1F46C;]] | title="U+1F46D: TWO WOMEN HOLDING HANDS" | [[&#x1F46D;]] | title="U+1F46E: POLICE OFFICER" | [[&#x1F46E;]] | title="U+1F46F: WOMAN WITH BUNNY EARS" | [[&#x1F46F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F47x | title="U+1F470: BRIDE WITH VEIL" | [[&#x1F470;]] | title="U+1F471: PERSON WITH BLOND HAIR" | [[&#x1F471;]] | title="U+1F472: MAN WITH GUA PI MAO" | [[&#x1F472;]] | title="U+1F473: MAN WITH TURBAN" | [[&#x1F473;]] | title="U+1F474: OLDER MAN" | [[&#x1F474;]] | title="U+1F475: OLDER WOMAN" | [[&#x1F475;]] | title="U+1F476: BABY" | [[&#x1F476;]] | title="U+1F477: CONSTRUCTION WORKER" | [[&#x1F477;]] | title="U+1F478: PRINCESS" | [[&#x1F478;]] | title="U+1F479: JAPANESE OGRE" | [[&#x1F479;]] | title="U+1F47A: JAPANESE GOBLIN" | [[&#x1F47A;]] | title="U+1F47B: GHOST" | [[&#x1F47B;]] | title="U+1F47C: BABY ANGEL" | [[&#x1F47C;]] | title="U+1F47D: EXTRATERRESTRIAL ALIEN" | [[&#x1F47D;]] | title="U+1F47E: ALIEN MONSTER" | [[&#x1F47E;]] | title="U+1F47F: IMP" | [[&#x1F47F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F48x | title="U+1F480: SKULL" | [[&#x1F480;]] | title="U+1F481: INFORMATION DESK PERSON" | [[&#x1F481;]] | title="U+1F482: GUARDSMAN" | [[&#x1F482;]] | title="U+1F483: DANCER" | [[&#x1F483;]] | title="U+1F484: LIPSTICK" | [[&#x1F484;]] | title="U+1F485: NAIL POLISH" | [[&#x1F485;]] | title="U+1F486: FACE MASSAGE" | [[&#x1F486;]] | title="U+1F487: HAIRCUT" | [[&#x1F487;]] | title="U+1F488: BARBER POLE" | [[&#x1F488;]] | title="U+1F489: SYRINGE" | [[&#x1F489;]] | title="U+1F48A: PILL" | [[&#x1F48A;]] | title="U+1F48B: KISS MARK" | [[&#x1F48B;]] | title="U+1F48C: LOVE LETTER" | [[&#x1F48C;]] | title="U+1F48D: RING" | [[&#x1F48D;]] | title="U+1F48E: GEM STONE" | [[&#x1F48E;]] | title="U+1F48F: KISS" | [[&#x1F48F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F49x | title="U+1F490: BOUQUET" | [[&#x1F490;]] | title="U+1F491: COUPLE WITH HEART" | [[&#x1F491;]] | title="U+1F492: WEDDING" | [[&#x1F492;]] | title="U+1F493: BEATING HEART" | [[&#x1F493;]] | title="U+1F494: BROKEN HEART" | [[&#x1F494;]] | title="U+1F495: TWO HEARTS" | [[&#x1F495;]] | title="U+1F496: SPARKLING HEART" | [[&#x1F496;]] | title="U+1F497: GROWING HEART" | [[&#x1F497;]] | title="U+1F498: HEART WITH ARROW" | [[&#x1F498;]] | title="U+1F499: BLUE HEART" | [[&#x1F499;]] | title="U+1F49A: GREEN HEART" | [[&#x1F49A;]] | title="U+1F49B: YELLOW HEART" | [[&#x1F49B;]] | title="U+1F49C: PURPLE HEART" | [[&#x1F49C;]] | title="U+1F49D: HEART WITH RIBBON" | [[&#x1F49D;]] | title="U+1F49E: REVOLVING HEARTS" | [[&#x1F49E;]] | title="U+1F49F: HEART DECORATION" | [[&#x1F49F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F4Ax | title="U+1F4A0: DIAMOND SHAPE WITH A DOT INSIDE" | [[&#x1F4A0;]] | title="U+1F4A1: ELECTRIC LIGHT BULB" | [[&#x1F4A1;]] | title="U+1F4A2: ANGER SYMBOL" | [[&#x1F4A2;]] | title="U+1F4A3: BOMB" | [[&#x1F4A3;]] | title="U+1F4A4: SLEEPING SYMBOL" | [[&#x1F4A4;]] | title="U+1F4A5: COLLISION SYMBOL" | [[&#x1F4A5;]] | title="U+1F4A6: SPLASHING SWEAT SYMBOL" | [[&#x1F4A6;]] | title="U+1F4A7: DROPLET" | [[&#x1F4A7;]] | title="U+1F4A8: DASH SYMBOL" | [[&#x1F4A8;]] | title="U+1F4A9: PILE OF POO" | [[&#x1F4A9;]] | title="U+1F4AA: FLEXED BICEPS" | [[&#x1F4AA;]] | title="U+1F4AB: DIZZY SYMBOL" | [[&#x1F4AB;]] | title="U+1F4AC: SPEECH BALLOON" | [[&#x1F4AC;]] | title="U+1F4AD: THOUGHT BALLOON" | [[&#x1F4AD;]] | title="U+1F4AE: WHITE FLOWER" | [[&#x1F4AE;]] | title="U+1F4AF: HUNDRED POINTS SYMBOL" | [[&#x1F4AF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F4Bx | title="U+1F4B0: MONEY BAG" | [[&#x1F4B0;]] | title="U+1F4B1: CURRENCY EXCHANGE" | [[&#x1F4B1;]] | title="U+1F4B2: HEAVY DOLLAR SIGN" | [[&#x1F4B2;]] | title="U+1F4B3: CREDIT CARD" | [[&#x1F4B3;]] | title="U+1F4B4: BANKNOTE WITH YEN SIGN" | [[&#x1F4B4;]] | title="U+1F4B5: BANKNOTE WITH DOLLAR SIGN" | [[&#x1F4B5;]] | title="U+1F4B6: BANKNOTE WITH EURO SIGN" | [[&#x1F4B6;]] | title="U+1F4B7: BANKNOTE WITH POUND SIGN" | [[&#x1F4B7;]] | title="U+1F4B8: MONEY WITH WINGS" | [[&#x1F4B8;]] | title="U+1F4B9: CHART WITH UPWARDS TREND AND YEN SIGN" | [[&#x1F4B9;]] | title="U+1F4BA: SEAT" | [[&#x1F4BA;]] | title="U+1F4BB: PERSONAL COMPUTER" | [[&#x1F4BB;]] | title="U+1F4BC: BRIEFCASE" | [[&#x1F4BC;]] | title="U+1F4BD: MINIDISC" | [[&#x1F4BD;]] | title="U+1F4BE: FLOPPY DISK" | [[&#x1F4BE;]] | title="U+1F4BF: OPTICAL DISC" | [[&#x1F4BF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F4Cx | title="U+1F4C0: DVD" | [[&#x1F4C0;]] | title="U+1F4C1: FILE FOLDER" | [[&#x1F4C1;]] | title="U+1F4C2: OPEN FILE FOLDER" | [[&#x1F4C2;]] | title="U+1F4C3: PAGE WITH CURL" | [[&#x1F4C3;]] | title="U+1F4C4: PAGE FACING UP" | [[&#x1F4C4;]] | title="U+1F4C5: CALENDAR" | [[&#x1F4C5;]] | title="U+1F4C6: TEAR-OFF CALENDAR" | [[&#x1F4C6;]] | title="U+1F4C7: CARD INDEX" | [[&#x1F4C7;]] | title="U+1F4C8: CHART WITH UPWARDS TREND" | [[&#x1F4C8;]] | title="U+1F4C9: CHART WITH DOWNWARDS TREND" | [[&#x1F4C9;]] | title="U+1F4CA: BAR CHART" | [[&#x1F4CA;]] | title="U+1F4CB: CLIPBOARD" | [[&#x1F4CB;]] | title="U+1F4CC: PUSHPIN" | [[&#x1F4CC;]] | title="U+1F4CD: ROUND PUSHPIN" | [[&#x1F4CD;]] | title="U+1F4CE: PAPERCLIP" | [[&#x1F4CE;]] | title="U+1F4CF: STRAIGHT RULER" | [[&#x1F4CF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F4Dx | title="U+1F4D0: TRIANGULAR RULER" | [[&#x1F4D0;]] | title="U+1F4D1: BOOKMARK TABS" | [[&#x1F4D1;]] | title="U+1F4D2: LEDGER" | [[&#x1F4D2;]] | title="U+1F4D3: NOTEBOOK" | [[&#x1F4D3;]] | title="U+1F4D4: NOTEBOOK WITH DECORATIVE COVER" | [[&#x1F4D4;]] | title="U+1F4D5: CLOSED BOOK" | [[&#x1F4D5;]] | title="U+1F4D6: OPEN BOOK" | [[&#x1F4D6;]] | title="U+1F4D7: GREEN BOOK" | [[&#x1F4D7;]] | title="U+1F4D8: BLUE BOOK" | [[&#x1F4D8;]] | title="U+1F4D9: ORANGE BOOK" | [[&#x1F4D9;]] | title="U+1F4DA: BOOKS" | [[&#x1F4DA;]] | title="U+1F4DB: NAME BADGE" | [[&#x1F4DB;]] | title="U+1F4DC: SCROLL" | [[&#x1F4DC;]] | title="U+1F4DD: MEMO" | [[&#x1F4DD;]] | title="U+1F4DE: TELEPHONE RECEIVER" | [[&#x1F4DE;]] | title="U+1F4DF: PAGER" | [[&#x1F4DF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F4Ex | title="U+1F4E0: FAX MACHINE" | [[&#x1F4E0;]] | title="U+1F4E1: SATELLITE ANTENNA" | [[&#x1F4E1;]] | title="U+1F4E2: PUBLIC ADDRESS LOUDSPEAKER" | [[&#x1F4E2;]] | title="U+1F4E3: CHEERING MEGAPHONE" | [[&#x1F4E3;]] | title="U+1F4E4: OUTBOX TRAY" | [[&#x1F4E4;]] | title="U+1F4E5: INBOX TRAY" | [[&#x1F4E5;]] | title="U+1F4E6: PACKAGE" | [[&#x1F4E6;]] | title="U+1F4E7: E-MAIL SYMBOL" | [[&#x1F4E7;]] | title="U+1F4E8: INCOMING ENVELOPE" | [[&#x1F4E8;]] | title="U+1F4E9: ENVELOPE WITH DOWNWARDS ARROW ABOVE" | [[&#x1F4E9;]] | title="U+1F4EA: CLOSED MAILBOX WITH LOWERED FLAG" | [[&#x1F4EA;]] | title="U+1F4EB: CLOSED MAILBOX WITH RAISED FLAG" | [[&#x1F4EB;]] | title="U+1F4EC: OPEN MAILBOX WITH RAISED FLAG" | [[&#x1F4EC;]] | title="U+1F4ED: OPEN MAILBOX WITH LOWERED FLAG" | [[&#x1F4ED;]] | title="U+1F4EE: POSTBOX" | [[&#x1F4EE;]] | title="U+1F4EF: POSTAL HORN" | [[&#x1F4EF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F4Fx | title="U+1F4F0: NEWSPAPER" | [[&#x1F4F0;]] | title="U+1F4F1: MOBILE PHONE" | [[&#x1F4F1;]] | title="U+1F4F2: MOBILE PHONE WITH RIGHTWARDS ARROW AT LEFT" | [[&#x1F4F2;]] | title="U+1F4F3: VIBRATION MODE" | [[&#x1F4F3;]] | title="U+1F4F4: MOBILE PHONE OFF" | [[&#x1F4F4;]] | title="U+1F4F5: NO MOBILE PHONES" | [[&#x1F4F5;]] | title="U+1F4F6: ANTENNA WITH BARS" | [[&#x1F4F6;]] | title="U+1F4F7: CAMERA" | [[&#x1F4F7;]] | title="U+1F4F8: CAMERA WITH FLASH" | [[&#x1F4F8;]] | title="U+1F4F9: VIDEO CAMERA" | [[&#x1F4F9;]] | title="U+1F4FA: TELEVISION" | [[&#x1F4FA;]] | title="U+1F4FB: RADIO" | [[&#x1F4FB;]] | title="U+1F4FC: VIDEOCASSETTE" | [[&#x1F4FC;]] | title="U+1F4FD: FILM PROJECTOR" | [[&#x1F4FD;|&#x1F4FD;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F4FF: PRAYER BEADS" | [[&#x1F4FF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F50x | title="U+1F500: TWISTED RIGHTWARDS ARROWS" | [[&#x1F500;]] | title="U+1F501: CLOCKWISE RIGHTWARDS AND LEFTWARDS OPEN CIRCLE ARROWS" | [[&#x1F501;]] | title="U+1F502: CLOCKWISE RIGHTWARDS AND LEFTWARDS OPEN CIRCLE ARROWS WITH CIRCLED ONE OVERLAY" | [[&#x1F502;]] | title="U+1F503: CLOCKWISE DOWNWARDS AND UPWARDS OPEN CIRCLE ARROWS" | [[&#x1F503;]] | title="U+1F504: ANTICLOCKWISE DOWNWARDS AND UPWARDS OPEN CIRCLE ARROWS" | [[&#x1F504;]] | title="U+1F505: LOW BRIGHTNESS SYMBOL" | [[&#x1F505;]] | title="U+1F506: HIGH BRIGHTNESS SYMBOL" | [[&#x1F506;]] | title="U+1F507: SPEAKER WITH CANCELLATION STROKE" | [[Mute (disambiguation)|&#x1F507;]] | title="U+1F508: SPEAKER" | [[&#x1F508;]] | title="U+1F509: SPEAKER WITH ONE SOUND WAVE" | [[&#x1F509;]] | title="U+1F50A: SPEAKER WITH THREE SOUND WAVES" | [[&#x1F50A;]] | title="U+1F50B: BATTERY" | [[&#x1F50B;]] | title="U+1F50C: ELECTRIC PLUG" | [[&#x1F50C;]] | title="U+1F50D: LEFT-POINTING MAGNIFYING GLASS" | [[&#x1F50D;]] | title="U+1F50E: RIGHT-POINTING MAGNIFYING GLASS" | [[&#x1F50E;]] | title="U+1F50F: LOCK WITH INK PEN" | [[&#x1F50F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F51x | title="U+1F510: CLOSED LOCK WITH KEY" | [[&#x1F510;]] | title="U+1F511: KEY" | [[&#x1F511;]] | title="U+1F512: LOCK" | [[&#x1F512;]] | title="U+1F513: OPEN LOCK" | [[&#x1F513;]] | title="U+1F514: BELL" | [[Bell character| &#x1F514;]] | title="U+1F515: BELL WITH CANCELLATION STROKE" | [[&#x1F515;]] | title="U+1F516: BOOKMARK" | [[&#x1F516;]] | title="U+1F517: LINK SYMBOL" | [[&#x1F517;]] | title="U+1F518: RADIO BUTTON" | [[&#x1F518;]] | title="U+1F519: BACK WITH LEFTWARDS ARROW ABOVE" | [[&#x1F519;]] | title="U+1F51A: END WITH LEFTWARDS ARROW ABOVE" | [[&#x1F51A;]] | title="U+1F51B: ON WITH EXCLAMATION MARK WITH LEFT RIGHT ARROW ABOVE" | [[&#x1F51B;]] | title="U+1F51C: SOON WITH RIGHTWARDS ARROW ABOVE" | [[&#x1F51C;]] | title="U+1F51D: TOP WITH UPWARDS ARROW ABOVE" | [[&#x1F51D;]] | title="U+1F51E: NO ONE UNDER EIGHTEEN SYMBOL" | [[Age of majority#Age 18| &#x1F51E;]] | title="U+1F51F: KEYCAP TEN" | [[&#x1F51F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F52x | title="U+1F520: INPUT SYMBOL FOR LATIN CAPITAL LETTERS" | [[&#x1F520;]] | title="U+1F521: INPUT SYMBOL FOR LATIN SMALL LETTERS" | [[&#x1F521;]] | title="U+1F522: INPUT SYMBOL FOR NUMBERS" | [[&#x1F522;]] | title="U+1F523: INPUT SYMBOL FOR SYMBOLS" | [[&#x1F523;]] | title="U+1F524: INPUT SYMBOL FOR LATIN LETTERS" | [[&#x1F524;]] | title="U+1F525: FIRE" | [[&#x1F525;]] | title="U+1F526: ELECTRIC TORCH" | [[&#x1F526;]] | title="U+1F527: WRENCH" | [[&#x1F527;]] | title="U+1F528: HAMMER" | [[&#x1F528;]] | title="U+1F529: NUT AND BOLT" | [[&#x1F529;]] | title="U+1F52A: HOCHO" | [[&#x1F52A;]] | title="U+1F52B: PISTOL" | [[&#x1F52B;]] | title="U+1F52C: MICROSCOPE" | [[&#x1F52C;]] | title="U+1F52D: TELESCOPE" | [[&#x1F52D;]] | title="U+1F52E: CRYSTAL BALL" | [[&#x1F52E;]] | title="U+1F52F: SIX POINTED STAR WITH MIDDLE DOT" | [[&#x1F52F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F53x | title="U+1F530: JAPANESE SYMBOL FOR BEGINNER" | [[&#x1F530;]] | title="U+1F531: TRIDENT EMBLEM" | [[&#x1F531;]] | title="U+1F532: BLACK SQUARE BUTTON" | [[&#x1F532;]] | title="U+1F533: WHITE SQUARE BUTTON" | [[&#x1F533;]] | title="U+1F534: LARGE RED CIRCLE" | [[&#x1F534;]] | title="U+1F535: LARGE BLUE CIRCLE" | [[&#x1F535;]] | title="U+1F536: LARGE ORANGE DIAMOND" | [[&#x1F536;]] | title="U+1F537: LARGE BLUE DIAMOND" | [[&#x1F537;]] | title="U+1F538: SMALL ORANGE DIAMOND" | [[&#x1F538;]] | title="U+1F539: SMALL BLUE DIAMOND" | [[&#x1F539;]] | title="U+1F53A: UP-POINTING RED TRIANGLE" | [[&#x1F53A;]] | title="U+1F53B: DOWN-POINTING RED TRIANGLE" | [[&#x1F53B;]] | title="U+1F53C: UP-POINTING SMALL RED TRIANGLE" | [[&#x1F53C;]] | title="U+1F53D: DOWN-POINTING SMALL RED TRIANGLE" | [[&#x1F53D;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F54x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F549: OM SYMBOL" | [[&#x1F549;|&#x1F549;&#xFE0F;]] | title="U+1F54A: DOVE OF PEACE" | [[&#x1F54A;|&#x1F54A;&#xFE0F;]] | title="U+1F54B: KAABA" | [[&#x1F54B;]] | title="U+1F54C: MOSQUE" | [[&#x1F54C;]] | title="U+1F54D: SYNAGOGUE" | [[&#x1F54D;]] | title="U+1F54E: MENORAH WITH NINE BRANCHES" | [[&#x1F54E;]] | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F55x | title="U+1F550: CLOCK FACE ONE OCLOCK" | [[&#x1F550;]] | title="U+1F551: CLOCK FACE TWO OCLOCK" | [[&#x1F551;]] | title="U+1F552: CLOCK FACE THREE OCLOCK" | [[&#x1F552;]] | title="U+1F553: CLOCK FACE FOUR OCLOCK" | [[&#x1F553;]] | title="U+1F554: CLOCK FACE FIVE OCLOCK" | [[&#x1F554;]] | title="U+1F555: CLOCK FACE SIX OCLOCK" | [[&#x1F555;]] | title="U+1F556: CLOCK FACE SEVEN OCLOCK" | [[&#x1F556;]] | title="U+1F557: CLOCK FACE EIGHT OCLOCK" | [[&#x1F557;]] | title="U+1F558: CLOCK FACE NINE OCLOCK" | [[&#x1F558;]] | title="U+1F559: CLOCK FACE TEN OCLOCK" | [[&#x1F559;]] | title="U+1F55A: CLOCK FACE ELEVEN OCLOCK" | [[&#x1F55A;]] | title="U+1F55B: CLOCK FACE TWELVE OCLOCK" | [[&#x1F55B;]] | title="U+1F55C: CLOCK FACE ONE-THIRTY" | [[&#x1F55C;]] | title="U+1F55D: CLOCK FACE TWO-THIRTY" | [[&#x1F55D;]] | title="U+1F55E: CLOCK FACE THREE-THIRTY" | [[&#x1F55E;]] | title="U+1F55F: CLOCK FACE FOUR-THIRTY" | [[&#x1F55F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F56x | title="U+1F560: CLOCK FACE FIVE-THIRTY" | [[&#x1F560;]] | title="U+1F561: CLOCK FACE SIX-THIRTY" | [[&#x1F561;]] | title="U+1F562: CLOCK FACE SEVEN-THIRTY" | [[&#x1F562;]] | title="U+1F563: CLOCK FACE EIGHT-THIRTY" | [[&#x1F563;]] | title="U+1F564: CLOCK FACE NINE-THIRTY" | [[&#x1F564;]] | title="U+1F565: CLOCK FACE TEN-THIRTY" | [[&#x1F565;]] | title="U+1F566: CLOCK FACE ELEVEN-THIRTY" | [[&#x1F566;]] | title="U+1F567: CLOCK FACE TWELVE-THIRTY" | [[&#x1F567;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F56F: CANDLE" | [[&#x1F56F;|&#x1F56F;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F57x | title="U+1F570: MANTELPIECE CLOCK" | [[&#x1F570;|&#x1F570;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F573: HOLE" | [[Hole (disambiguation)|&#x1F573;&#xFE0F;]] | title="U+1F574: MAN IN BUSINESS SUIT LEVITATING" | [[&#x1F574;|&#x1F574;&#xFE0F;]] | title="U+1F575: SLEUTH OR SPY" | [[&#x1F575;|&#x1F575;&#xFE0F;]] | title="U+1F576: DARK SUNGLASSES" | [[&#x1F576;|&#x1F576;&#xFE0F;]] | title="U+1F577: SPIDER" | [[&#x1F577;|&#x1F577;&#xFE0F;]] | title="U+1F578: SPIDER WEB" | [[&#x1F578;|&#x1F578;&#xFE0F;]] | title="U+1F579: JOYSTICK" | [[&#x1F579;|&#x1F579;&#xFE0F;]] | title="U+1F57A: MAN DANCING" | [[&#x1F57A;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F58x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F587: LINKED PAPERCLIPS" | [[&#x1F587;|&#x1F587;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F58A: LOWER LEFT BALLPOINT PEN" | [[&#x1F58A;|&#x1F58A;&#xFE0F;]] | title="U+1F58B: LOWER LEFT FOUNTAIN PEN" | [[&#x1F58B;|&#x1F58B;&#xFE0F;]] | title="U+1F58C: LOWER LEFT PAINTBRUSH" | [[&#x1F58C;|&#x1F58C;&#xFE0F;]] | title="U+1F58D: LOWER LEFT CRAYON" | [[&#x1F58D;|&#x1F58D;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F59x | title="U+1F590: RAISED HAND WITH FINGERS SPLAYED" | [[&#x1F590;|&#x1F590;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F595: REVERSED HAND WITH MIDDLE FINGER EXTENDED" | [[&#x1F595;]] | title="U+1F596: RAISED HAND WITH PART BETWEEN MIDDLE AND RING FINGERS" | [[&#x1F596;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F5Ax | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F5A4: BLACK HEART" | [[&#x1F5A4;]] | title="U+1F5A5: DESKTOP COMPUTER" | [[&#x1F5A5;|&#x1F5A5;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F5A8: PRINTER" | [[&#x1F5A8;|&#x1F5A8;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F5Bx | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F5B1: THREE BUTTON MOUSE" | [[&#x1F5B1;|&#x1F5B1;&#xFE0F;]] | title="U+1F5B2: TRACKBALL" | [[&#x1F5B2;|&#x1F5B2;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F5BC: FRAME WITH PICTURE" | [[&#x1F5BC;|&#x1F5BC;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F5Cx | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F5C2: CARD INDEX DIVIDERS" | [[&#x1F5C2;|&#x1F5C2;&#xFE0F;]] | title="U+1F5C3: CARD FILE BOX" | [[&#x1F5C3;|&#x1F5C3;&#xFE0F;]] | title="U+1F5C4: FILE CABINET" | [[&#x1F5C4;|&#x1F5C4;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F5Dx | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F5D1: WASTEBASKET" | [[&#x1F5D1;|&#x1F5D1;&#xFE0F;]] | title="U+1F5D2: SPIRAL NOTE PAD" | [[&#x1F5D2;|&#x1F5D2;&#xFE0F;]] | title="U+1F5D3: SPIRAL CALENDAR PAD" | [[&#x1F5D3;|&#x1F5D3;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F5DC: COMPRESSION" | [[&#x1F5DC;|&#x1F5DC;&#xFE0F;]] | title="U+1F5DD: OLD KEY" | [[&#x1F5DD;|&#x1F5DD;&#xFE0F;]] | title="U+1F5DE: ROLLED-UP NEWSPAPER" | [[&#x1F5DE;|&#x1F5DE;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | |- | colspan="17" | |- style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | style="width:45pt" | &nbsp; || style="width:20pt" | 0 || style="width:20pt" | 1 || style="width:20pt" | 2 || style="width:20pt" | 3 || style="width:20pt" | 4 || style="width:20pt" | 5 || style="width:20pt" | 6 || style="width:20pt" | 7 || style="width:20pt" | 8 || style="width:20pt" | 9 || style="width:20pt" | A || style="width:20pt" | B || style="width:20pt" | C || style="width:20pt" | D || style="width:20pt" | E || style="width:20pt" | F |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F5Ex | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F5E1: DAGGER KNIFE" | [[&#x1F5E1;|&#x1F5E1;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F5E3: SPEAKING HEAD IN SILHOUETTE" | [[&#x1F5E3;|&#x1F5E3;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F5E8: LEFT SPEECH BUBBLE" | [[&#x1F5E8;|&#x1F5E8;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F5EF: RIGHT ANGER BUBBLE" | [[&#x1F5EF;|&#x1F5EF;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F5Fx | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F5F3: BALLOT BOX WITH BALLOT" | [[&#x1F5F3;|&#x1F5F3;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F5FA: WORLD MAP" | [[&#x1F5FA;|&#x1F5FA;&#xFE0F;]] | title="U+1F5FB: MOUNT FUJI" | [[&#x1F5FB;]] | title="U+1F5FC: TOKYO TOWER" | [[&#x1F5FC;]] | title="U+1F5FD: STATUE OF LIBERTY" | [[&#x1F5FD;]] | title="U+1F5FE: SILHOUETTE OF JAPAN" | [[&#x1F5FE;]] | title="U+1F5FF: MOYAI" | [[&#x1F5FF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F60x | title="U+1F600: GRINNING FACE" | [[&#x1F600;]] | title="U+1F601: GRINNING FACE WITH SMILING EYES" | [[&#x1F601;]] | title="U+1F602: FACE WITH TEARS OF JOY" | [[&#x1F602;]] | title="U+1F603: SMILING FACE WITH OPEN MOUTH" | [[&#x1F603;]] | title="U+1F604: SMILING FACE WITH OPEN MOUTH AND SMILING EYES" | [[&#x1F604;]] | title="U+1F605: SMILING FACE WITH OPEN MOUTH AND COLD SWEAT" | [[&#x1F605;]] | title="U+1F606: SMILING FACE WITH OPEN MOUTH AND TIGHTLY-CLOSED EYES" | [[&#x1F606;]] | title="U+1F607: SMILING FACE WITH HALO" | [[&#x1F607;]] | title="U+1F608: SMILING FACE WITH HORNS" | [[&#x1F608;]] | title="U+1F609: WINKING FACE" | [[&#x1F609;]] | title="U+1F60A: SMILING FACE WITH SMILING EYES" | [[&#x1F60A;]] | title="U+1F60B: FACE SAVOURING DELICIOUS FOOD" | [[&#x1F60B;]] | title="U+1F60C: RELIEVED FACE" | [[&#x1F60C;]] | title="U+1F60D: SMILING FACE WITH HEART-SHAPED EYES" | [[&#x1F60D;]] | title="U+1F60E: SMILING FACE WITH SUNGLASSES" | [[&#x1F60E;]] | title="U+1F60F: SMIRKING FACE" | [[&#x1F60F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F61x | title="U+1F610: NEUTRAL FACE" | [[&#x1F610;]] | title="U+1F611: EXPRESSIONLESS FACE" | [[&#x1F611;]] | title="U+1F612: UNAMUSED FACE" | [[&#x1F612;]] | title="U+1F613: FACE WITH COLD SWEAT" | [[&#x1F613;]] | title="U+1F614: PENSIVE FACE" | [[&#x1F614;]] | title="U+1F615: CONFUSED FACE" | [[&#x1F615;]] | title="U+1F616: CONFOUNDED FACE" | [[&#x1F616;]] | title="U+1F617: KISSING FACE" | [[&#x1F617;]] | title="U+1F618: FACE THROWING A KISS" | [[&#x1F618;]] | title="U+1F619: KISSING FACE WITH SMILING EYES" | [[&#x1F619;]] | title="U+1F61A: KISSING FACE WITH CLOSED EYES" | [[&#x1F61A;]] | title="U+1F61B: FACE WITH STUCK-OUT TONGUE" | [[&#x1F61B;]] | title="U+1F61C: FACE WITH STUCK-OUT TONGUE AND WINKING EYE" | [[&#x1F61C;]] | title="U+1F61D: FACE WITH STUCK-OUT TONGUE AND TIGHTLY-CLOSED EYES" | [[&#x1F61D;]] | title="U+1F61E: DISAPPOINTED FACE" | [[&#x1F61E;]] | title="U+1F61F: WORRIED FACE" | [[&#x1F61F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F62x | title="U+1F620: ANGRY FACE" | [[&#x1F620;]] | title="U+1F621: POUTING FACE" | [[&#x1F621;]] | title="U+1F622: CRYING FACE" | [[&#x1F622;]] | title="U+1F623: PERSEVERING FACE" | [[&#x1F623;]] | title="U+1F624: FACE WITH LOOK OF TRIUMPH" | [[&#x1F624;]] | title="U+1F625: DISAPPOINTED BUT RELIEVED FACE" | [[&#x1F625;]] | title="U+1F626: FROWNING FACE WITH OPEN MOUTH" | [[&#x1F626;]] | title="U+1F627: ANGUISHED FACE" | [[&#x1F627;]] | title="U+1F628: FEARFUL FACE" | [[&#x1F628;]] | title="U+1F629: WEARY FACE" | [[&#x1F629;]] | title="U+1F62A: SLEEPY FACE" | [[&#x1F62A;]] | title="U+1F62B: TIRED FACE" | [[&#x1F62B;]] | title="U+1F62C: GRIMACING FACE" | [[&#x1F62C;]] | title="U+1F62D: LOUDLY CRYING FACE" | [[&#x1F62D;]] | title="U+1F62E: FACE WITH OPEN MOUTH" | [[&#x1F62E;]] | title="U+1F62F: HUSHED FACE" | [[&#x1F62F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F63x | title="U+1F630: FACE WITH OPEN MOUTH AND COLD SWEAT" | [[&#x1F630;]] | title="U+1F631: FACE SCREAMING IN FEAR" | [[&#x1F631;]] | title="U+1F632: ASTONISHED FACE" | [[&#x1F632;]] | title="U+1F633: FLUSHED FACE" | [[&#x1F633;]] | title="U+1F634: SLEEPING FACE" | [[&#x1F634;]] | title="U+1F635: DIZZY FACE" | [[&#x1F635;]] | title="U+1F636: FACE WITHOUT MOUTH" | [[&#x1F636;]] | title="U+1F637: FACE WITH MEDICAL MASK" | [[&#x1F637;]] | title="U+1F638: GRINNING CAT FACE WITH SMILING EYES" | [[&#x1F638;]] | title="U+1F639: CAT FACE WITH TEARS OF JOY" | [[&#x1F639;]] | title="U+1F63A: SMILING CAT FACE WITH OPEN MOUTH" | [[&#x1F63A;]] | title="U+1F63B: SMILING CAT FACE WITH HEART-SHAPED EYES" | [[&#x1F63B;]] | title="U+1F63C: CAT FACE WITH WRY SMILE" | [[&#x1F63C;]] | title="U+1F63D: KISSING CAT FACE WITH CLOSED EYES" | [[&#x1F63D;]] | title="U+1F63E: POUTING CAT FACE" | [[&#x1F63E;]] | title="U+1F63F: CRYING CAT FACE" | [[&#x1F63F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F64x | title="U+1F640: WEARY CAT FACE" | [[&#x1F640;]] | title="U+1F641: SLIGHTLY FROWNING FACE" | [[&#x1F641;]] | title="U+1F642: SLIGHTLY SMILING FACE" | [[&#x1F642;]] | title="U+1F643: UPSIDE-DOWN FACE" | [[&#x1F643;]] | title="U+1F644: FACE WITH ROLLING EYES" | [[&#x1F644;]] | title="U+1F645: FACE WITH NO GOOD GESTURE" | [[&#x1F645;]] | title="U+1F646: FACE WITH OK GESTURE" | [[&#x1F646;]] | title="U+1F647: PERSON BOWING DEEPLY" | [[&#x1F647;]] | title="U+1F648: SEE-NO-EVIL MONKEY" | [[&#x1F648;]] | title="U+1F649: HEAR-NO-EVIL MONKEY" | [[&#x1F649;]] | title="U+1F64A: SPEAK-NO-EVIL MONKEY" | [[&#x1F64A;]] | title="U+1F64B: HAPPY PERSON RAISING ONE HAND" | [[&#x1F64B;]] | title="U+1F64C: PERSON RAISING BOTH HANDS IN CELEBRATION" | [[&#x1F64C;]] | title="U+1F64D: PERSON FROWNING" | [[&#x1F64D;]] | title="U+1F64E: PERSON WITH POUTING FACE" | [[&#x1F64E;]] | title="U+1F64F: PERSON WITH FOLDED HANDS" | [[&#x1F64F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F68x | title="U+1F680: ROCKET" | [[&#x1F680;]] | title="U+1F681: HELICOPTER" | [[&#x1F681;]] | title="U+1F682: STEAM LOCOMOTIVE" | [[&#x1F682;]] | title="U+1F683: RAILWAY CAR" | [[&#x1F683;]] | title="U+1F684: HIGH-SPEED TRAIN" | [[&#x1F684;]] | title="U+1F685: HIGH-SPEED TRAIN WITH BULLET NOSE" | [[&#x1F685;]] | title="U+1F686: TRAIN" | [[&#x1F686;]] | title="U+1F687: METRO" | [[&#x1F687;]] | title="U+1F688: LIGHT RAIL" | [[&#x1F688;]] | title="U+1F689: STATION" | [[&#x1F689;]] | title="U+1F68A: TRAM" | [[&#x1F68A;]] | title="U+1F68B: TRAM CAR" | [[&#x1F68B;]] | title="U+1F68C: BUS" | [[&#x1F68C;]] | title="U+1F68D: ONCOMING BUS" | [[&#x1F68D;]] | title="U+1F68E: TROLLEYBUS" | [[&#x1F68E;]] | title="U+1F68F: BUS STOP" | [[&#x1F68F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F69x | title="U+1F690: MINIBUS" | [[&#x1F690;]] | title="U+1F691: AMBULANCE" | [[&#x1F691;]] | title="U+1F692: FIRE ENGINE" | [[&#x1F692;]] | title="U+1F693: POLICE CAR" | [[&#x1F693;]] | title="U+1F694: ONCOMING POLICE CAR" | [[&#x1F694;]] | title="U+1F695: TAXI" | [[&#x1F695;]] | title="U+1F696: ONCOMING TAXI" | [[&#x1F696;]] | title="U+1F697: AUTOMOBILE" | [[&#x1F697;]] | title="U+1F698: ONCOMING AUTOMOBILE" | [[&#x1F698;]] | title="U+1F699: RECREATIONAL VEHICLE" | [[&#x1F699;]] | title="U+1F69A: DELIVERY TRUCK" | [[&#x1F69A;]] | title="U+1F69B: ARTICULATED LORRY" | [[&#x1F69B;]] | title="U+1F69C: TRACTOR" | [[&#x1F69C;]] | title="U+1F69D: MONORAIL" | [[&#x1F69D;]] | title="U+1F69E: MOUNTAIN RAILWAY" | [[&#x1F69E;]] | title="U+1F69F: SUSPENSION RAILWAY" | [[&#x1F69F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F6Ax | title="U+1F6A0: MOUNTAIN CABLEWAY" | [[&#x1F6A0;]] | title="U+1F6A1: AERIAL TRAMWAY" | [[&#x1F6A1;]] | title="U+1F6A2: SHIP" | [[&#x1F6A2;]] | title="U+1F6A3: ROWBOAT" | [[&#x1F6A3;]] | title="U+1F6A4: SPEEDBOAT" | [[&#x1F6A4;]] | title="U+1F6A5: HORIZONTAL TRAFFIC LIGHT" | [[&#x1F6A5;]] | title="U+1F6A6: VERTICAL TRAFFIC LIGHT" | [[&#x1F6A6;]] | title="U+1F6A7: CONSTRUCTION SIGN" | [[&#x1F6A7;]] | title="U+1F6A8: POLICE CARS REVOLVING LIGHT" | [[&#x1F6A8;]] | title="U+1F6A9: TRIANGULAR FLAG ON POST" | [[&#x1F6A9;]] | title="U+1F6AA: DOOR" | [[&#x1F6AA;]] | title="U+1F6AB: NO ENTRY SIGN" | [[&#x1F6AB;]] | title="U+1F6AC: SMOKING SYMBOL" | [[&#x1F6AC;]] | title="U+1F6AD: NO SMOKING SYMBOL" | [[&#x1F6AD;]] | title="U+1F6AE: PUT LITTER IN ITS PLACE SYMBOL" | [[&#x1F6AE;]] | title="U+1F6AF: DO NOT LITTER SYMBOL" | [[&#x1F6AF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F6Bx | title="U+1F6B0: POTABLE WATER SYMBOL" | [[&#x1F6B0;]] | title="U+1F6B1: NON-POTABLE WATER SYMBOL" | [[&#x1F6B1;]] | title="U+1F6B2: BICYCLE" | [[&#x1F6B2;]] | title="U+1F6B3: NO BICYCLES" | [[&#x1F6B3;]] | title="U+1F6B4: BICYCLIST" | [[&#x1F6B4;]] | title="U+1F6B5: MOUNTAIN BICYCLIST" | [[&#x1F6B5;]] | title="U+1F6B6: PEDESTRIAN" | [[&#x1F6B6;]] | title="U+1F6B7: NO PEDESTRIANS" | [[&#x1F6B7;]] | title="U+1F6B8: CHILDREN CROSSING" | [[&#x1F6B8;]] | title="U+1F6B9: MENS SYMBOL" | [[&#x1F6B9;]] | title="U+1F6BA: WOMENS SYMBOL" | [[&#x1F6BA;]] | title="U+1F6BB: RESTROOM" | [[&#x1F6BB;]] | title="U+1F6BC: BABY SYMBOL" | [[&#x1F6BC;]] | title="U+1F6BD: TOILET" | [[&#x1F6BD;]] | title="U+1F6BE: WATER CLOSET" | [[&#x1F6BE;]] | title="U+1F6BF: SHOWER" | [[&#x1F6BF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F6Cx | title="U+1F6C0: BATH" | [[&#x1F6C0;]] | title="U+1F6C1: BATHTUB" | [[&#x1F6C1;]] | title="U+1F6C2: PASSPORT CONTROL" | [[&#x1F6C2;]] | title="U+1F6C3: CUSTOMS" | [[&#x1F6C3;]] | title="U+1F6C4: BAGGAGE CLAIM" | [[&#x1F6C4;]] | title="U+1F6C5: LEFT LUGGAGE" | [[&#x1F6C5;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F6CB: COUCH AND LAMP" | [[&#x1F6CB;|&#x1F6CB;&#xFE0F;]] | title="U+1F6CC: SLEEPING ACCOMMODATION" | [[&#x1F6CC;]] | title="U+1F6CD: SHOPPING BAGS" | [[&#x1F6CD;|&#x1F6CD;&#xFE0F;]] | title="U+1F6CE: BELLHOP BELL" | [[&#x1F6CE;|&#x1F6CE;&#xFE0F;]] | title="U+1F6CF: BED" | [[&#x1F6CF;|&#x1F6CF;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F6Dx | title="U+1F6D0: PLACE OF WORSHIP" | [[&#x1F6D0;]] | title="U+1F6D1: OCTAGONAL SIGN" | [[&#x1F6D1;]] | title="U+1F6D2: SHOPPING TROLLEY" | [[&#x1F6D2;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F6Ex | title="U+1F6E0: HAMMER AND WRENCH" | [[&#x1F6E0;|&#x1F6E0;&#xFE0F;]] | title="U+1F6E1: SHIELD" | [[&#x1F6E1;|&#x1F6E1;&#xFE0F;]] | title="U+1F6E2: OIL DRUM" | [[&#x1F6E2;|&#x1F6E2;&#xFE0F;]] | title="U+1F6E3: MOTORWAY" | [[&#x1F6E3;|&#x1F6E3;&#xFE0F;]] | title="U+1F6E4: RAILWAY TRACK" | [[&#x1F6E4;|&#x1F6E4;&#xFE0F;]] | title="U+1F6E5: MOTOR BOAT" | [[&#x1F6E5;|&#x1F6E5;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F6E9: SMALL AIRPLANE" | [[&#x1F6E9;|&#x1F6E9;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F6EB: AIRPLANE DEPARTURE" | [[&#x1F6EB;]] | title="U+1F6EC: AIRPLANE ARRIVING" | [[&#x1F6EC;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F6Fx | title="U+1F6F0: SATELLITE" | [[&#x1F6F0;|&#x1F6F0;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F6F3: PASSENGER SHIP" | [[&#x1F6F3;|&#x1F6F3;&#xFE0F;]] | title="U+1F6F4: SCOOTER" | [[&#x1F6F4;]] | title="U+1F6F5: MOTOR SCOOTER" | [[&#x1F6F5;]] | title="U+1F6F6: CANOE" | [[&#x1F6F6;]] | title="U+1F6F7: SLED" | [[&#x1F6F7;]] | title="U+1F6F8: FLYING SAUCER" | [[&#x1F6F8;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F91x | title="U+1F910: ZIPPER-MOUTH FACE" | [[&#x1F910;]] | title="U+1F911: MONEY-MOUTH FACE" | [[&#x1F911;]] | title="U+1F912: FACE WITH THERMOMETER" | [[&#x1F912;]] | title="U+1F913: NERD FACE" | [[&#x1F913;]] | title="U+1F914: THINKING FACE" | [[&#x1F914;]] | title="U+1F915: FACE WITH HEAD-BANDAGE" | [[&#x1F915;]] | title="U+1F916: ROBOT FACE" | [[&#x1F916;]] | title="U+1F917: HUGGING FACE" | [[&#x1F917;]] | title="U+1F918: SIGN OF THE HORNS" | [[&#x1F918;]] | title="U+1F919: CALL ME HAND" | [[&#x1F919;]] | title="U+1F91A: RAISED BACK OF HAND" | [[&#x1F91A;]] | title="U+1F91B: LEFT-FACING FIST" | [[&#x1F91B;]] | title="U+1F91C: RIGHT-FACING FIST" | [[&#x1F91C;]] | title="U+1F91D: HANDSHAKE" | [[&#x1F91D;]] | title="U+1F91E: HAND WITH INDEX AND MIDDLE FINGERS CROSSED" | [[&#x1F91E;]] | title="U+1F91F: I LOVE YOU HAND SIGN" | [[&#x1F91F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F92x | title="U+1F920: FACE WITH COWBOY HAT" | [[&#x1F920;]] | title="U+1F921: CLOWN FACE" | [[&#x1F921;]] | title="U+1F922: NAUSEATED FACE" | [[&#x1F922;]] | title="U+1F923: ROLLING ON THE FLOOR LAUGHING" | [[&#x1F923;]] | title="U+1F924: DROOLING FACE" | [[&#x1F924;]] | title="U+1F925: LYING FACE" | [[&#x1F925;]] | title="U+1F926: FACE PALM" | [[&#x1F926;]] | title="U+1F927: SNEEZING FACE" | [[&#x1F927;]] | title="U+1F928: FACE WITH ONE EYEBROW RAISED" | [[&#x1F928;]] | title="U+1F929: GRINNING FACE WITH STAR EYES" | [[&#x1F929;]] | title="U+1F92A: GRINNING FACE WITH ONE LARGE AND ONE SMALL EYE" | [[&#x1F92A;]] | title="U+1F92B: FACE WITH FINGER COVERING CLOSED LIPS" | [[&#x1F92B;]] | title="U+1F92C: SERIOUS FACE WITH SYMBOLS COVERING MOUTH" | [[&#x1F92C;]] | title="U+1F92D: SMILING FACE WITH SMILING EYES AND HAND COVERING MOUTH" | [[&#x1F92D;]] | title="U+1F92E: FACE WITH OPEN MOUTH VOMITING" | [[&#x1F92E;]] | title="U+1F92F: SHOCKED FACE WITH EXPLODING HEAD" | [[&#x1F92F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F93x | title="U+1F930: PREGNANT WOMAN" | [[&#x1F930;]] | title="U+1F931: BREAST-FEEDING" | [[&#x1F931;]] | title="U+1F932: PALMS UP TOGETHER" | [[&#x1F932;]] | title="U+1F933: SELFIE" | [[&#x1F933;]] | title="U+1F934: PRINCE" | [[&#x1F934;]] | title="U+1F935: MAN IN TUXEDO" | [[&#x1F935;]] | title="U+1F936: MOTHER CHRISTMAS" | [[&#x1F936;]] | title="U+1F937: SHRUG" | [[&#x1F937;]] | title="U+1F938: PERSON DOING CARTWHEEL" | [[&#x1F938;]] | title="U+1F939: JUGGLING" | [[&#x1F939;]] | title="U+1F93A: FENCER" | [[&#x1F93A;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F93C: WRESTLERS" | [[&#x1F93C;]] | title="U+1F93D: WATER POLO" | [[&#x1F93D;]] | title="U+1F93E: HANDBALL" | [[&#x1F93E;]] | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F94x | title="U+1F940: WILTED FLOWER" | [[&#x1F940;]] | title="U+1F941: DRUM WITH DRUMSTICKS" | [[&#x1F941;]] | title="U+1F942: CLINKING GLASSES" | [[&#x1F942;]] | title="U+1F943: TUMBLER GLASS" | [[&#x1F943;]] | title="U+1F944: SPOON" | [[&#x1F944;]] | title="U+1F945: GOAL NET" | [[&#x1F945;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F947: FIRST PLACE MEDAL" | [[&#x1F947;]] | title="U+1F948: SECOND PLACE MEDAL" | [[&#x1F948;]] | title="U+1F949: THIRD PLACE MEDAL" | [[&#x1F949;]] | title="U+1F94A: BOXING GLOVE" | [[&#x1F94A;]] | title="U+1F94B: MARTIAL ARTS UNIFORM" | [[&#x1F94B;]] | title="U+1F94C: CURLING STONE" | [[&#x1F94C;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F95x | title="U+1F950: CROISSANT" | [[&#x1F950;]] | title="U+1F951: AVOCADO" | [[&#x1F951;]] | title="U+1F952: CUCUMBER" | [[&#x1F952;]] | title="U+1F953: BACON" | [[&#x1F953;]] | title="U+1F954: POTATO" | [[&#x1F954;]] | title="U+1F955: CARROT" | [[&#x1F955;]] | title="U+1F956: BAGUETTE BREAD" | [[&#x1F956;]] | title="U+1F957: GREEN SALAD" | [[&#x1F957;]] | title="U+1F958: SHALLOW PAN OF FOOD" | [[&#x1F958;]] | title="U+1F959: STUFFED FLATBREAD" | [[&#x1F959;]] | title="U+1F95A: EGG" | [[&#x1F95A;]] | title="U+1F95B: GLASS OF MILK" | [[&#x1F95B;]] | title="U+1F95C: PEANUTS" | [[&#x1F95C;]] | title="U+1F95D: KIWIFRUIT" | [[&#x1F95D;]] | title="U+1F95E: PANCAKES" | [[&#x1F95E;]] | title="U+1F95F: DUMPLING" | [[&#x1F95F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F96x | title="U+1F960: FORTUNE COOKIE" | [[&#x1F960;]] | title="U+1F961: TAKEOUT BOX" | [[&#x1F961;]] | title="U+1F962: CHOPSTICKS" | [[&#x1F962;]] | title="U+1F963: BOWL WITH SPOON" | [[&#x1F963;]] | title="U+1F964: CUP WITH STRAW" | [[&#x1F964;]] | title="U+1F965: COCONUT" | [[&#x1F965;]] | title="U+1F966: BROCCOLI" | [[&#x1F966;]] | title="U+1F967: PIE" | [[&#x1F967;]] | title="U+1F968: PRETZEL" | [[&#x1F968;]] | title="U+1F969: CUT OF MEAT" | [[&#x1F969;]] | title="U+1F96A: SANDWICH" | [[&#x1F96A;]] | title="U+1F96B: CANNED FOOD" | [[&#x1F96B;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F98x | title="U+1F980: CRAB" | [[&#x1F980;]] | title="U+1F981: LION FACE" | [[&#x1F981;]] | title="U+1F982: SCORPION" | [[&#x1F982;]] | title="U+1F983: TURKEY" | [[&#x1F983;]] | title="U+1F984: UNICORN FACE" | [[&#x1F984;]] | title="U+1F985: EAGLE" | [[&#x1F985;]] | title="U+1F986: DUCK" | [[&#x1F986;]] | title="U+1F987: BAT" | [[&#x1F987;]] | title="U+1F988: SHARK" | [[&#x1F988;]] | title="U+1F989: OWL" | [[&#x1F989;]] | title="U+1F98A: FOX FACE" | [[&#x1F98A;]] | title="U+1F98B: BUTTERFLY" | [[&#x1F98B;]] | title="U+1F98C: DEER" | [[&#x1F98C;]] | title="U+1F98D: GORILLA" | [[&#x1F98D;]] | title="U+1F98E: LIZARD" | [[&#x1F98E;]] | title="U+1F98F: RHINOCEROS" | [[&#x1F98F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F99x | title="U+1F990: SHRIMP" | [[&#x1F990;]] | title="U+1F991: SQUID" | [[&#x1F991;]] | title="U+1F992: GIRAFFE FACE" | [[&#x1F992;]] | title="U+1F993: ZEBRA FACE" | [[&#x1F993;]] | title="U+1F994: HEDGEHOG" | [[&#x1F994;]] | title="U+1F995: SAUROPOD" | [[&#x1F995;]] | title="U+1F996: T-REX" | [[&#x1F996;]] | title="U+1F997: CRICKET" | [[&#x1F997;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F9Cx | title="U+1F9C0: CHEESE WEDGE" | [[&#x1F9C0;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F9Dx | title="U+1F9D0: FACE WITH MONOCLE" | [[&#x1F9D0;]] | title="U+1F9D1: ADULT" | [[&#x1F9D1;]] | title="U+1F9D2: CHILD" | [[&#x1F9D2;]] | title="U+1F9D3: OLDER ADULT" | [[&#x1F9D3;]] | title="U+1F9D4: BEARDED PERSON" | [[&#x1F9D4;]] | title="U+1F9D5: PERSON WITH HEADSCARF" | [[&#x1F9D5;]] | title="U+1F9D6: PERSON IN STEAMY ROOM" | [[&#x1F9D6;]] | title="U+1F9D7: PERSON CLIMBING" | [[&#x1F9D7;]] | title="U+1F9D8: PERSON IN LOTUS POSITION" | [[&#x1F9D8;]] | title="U+1F9D9: MAGE" | [[&#x1F9D9;]] | title="U+1F9DA: FAIRY" | [[&#x1F9DA;]] | title="U+1F9DB: VAMPIRE" | [[&#x1F9DB;]] | title="U+1F9DC: MERPERSON" | &#x1F9DC; | title="U+1F9DD: ELF" | [[&#x1F9DD;]] | title="U+1F9DE: GENIE" | [[&#x1F9DE;]] | title="U+1F9DF: ZOMBIE" | [[&#x1F9DF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F9Ex | title="U+1F9E0: BRAIN" | [[&#x1F9E0;]] | title="U+1F9E1: ORANGE HEART" | [[&#x1F9E1;]] | title="U+1F9E2: BILLED CAP" | [[&#x1F9E2;]] | title="U+1F9E3: SCARF" | [[&#x1F9E3;]] | title="U+1F9E4: GLOVES" | [[&#x1F9E4;]] | title="U+1F9E5: COAT" | [[&#x1F9E5;]] | title="U+1F9E6: SOCKS" | [[&#x1F9E6;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | style="width:45pt" | &nbsp; || style="width:20pt" | 0 || style="width:20pt" | 1 || style="width:20pt" | 2 || style="width:20pt" | 3 || style="width:20pt" | 4 || style="width:20pt" | 5 || style="width:20pt" | 6 || style="width:20pt" | 7 || style="width:20pt" | 8 || style="width:20pt" | 9 || style="width:20pt" | A || style="width:20pt" | B || style="width:20pt" | C || style="width:20pt" | D || style="width:20pt" | E || style="width:20pt" | F |- style="font-family:sans-serif" | colspan="17" style="background:#F8F8F8;font-size:small;text-align:left" | '''Notes''' :1.{{note|U1F602_as_of_Unicode_version}}As of Unicode version 10.0 :2.{{note|U1F602_grey}}Grey areas indicate non-emoji or non-assigned code points :3.{{note|U1F602_tr51}}{{Cite web|url=http://unicode.org/reports/tr51/|title=UTR #51: Unicode Emoji|publisher=Unicode Consortium}} :4.{{note|U1F602_data}}{{Cite web|url=http://unicode.org/Public/emoji/latest/emoji-data.txt|date=2017-03-27|title=UCD: Emoji Data for UTR #51|publisher=Unicode Consortium|access-date=2017-10-22|archive-date=2020-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200416223655/http://www.unicode.org/Public/emoji/13.0/emoji-data.txt|url-status=dead}} |} == संदर्भ == [[वर्ग:जपानी शोध]] [[वर्ग:इमोजी]] kksrma5lgecbmk5a6sfy1lmyobfmglj 2683144 2683142 2026-05-07T08:59:41Z ElDiablo9412 62793 चित्र जोडले 2683144 wikitext text/x-wiki {{multiple image | direction = vertical | width = 100 | footer = इमोजीची उदाहरणे | image1 = Emoji u1f605.svg | image2 = Emoji u1f192.svg | image3 = Emoji u1f475.svg | image4 = Emoji u1f44c.svg|Oioi | image6 = Emoji u1f40f.svg | image7 = Noto Project Beer Emoji.svg | image8 = Emoji u264d.svg | image10 = Emoji u1f33a.svg }} एक '''इमोजी''' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/emoji|title=emoji – English meaning|website=Cambridge Dictionary|access-date=March 30, 2017}}</ref> ([[जपानी भाषा|जपानी]] : ''絵文字'', [[इंग्रजी]]: ''emoji'' ) हे मजकुरात अंतर्भूत केलेले एक चित्रचिन्ह, शब्दचिन्ह, भावचिन्ह किंवा स्मायली आहे, जे इलेक्ट्रॉनिक संदेश आणि वेब पृष्ठांमध्ये वापरले जाते. आधुनिक इमोजीचे टंकलिखित संभाषणातून गहाळ असलेले भावनिक संकेत भरून काढतात, तसेच शब्दचिन्ह प्रणालीचा भाग म्हणून शब्दांची जागा घेतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nypost.com/2017/08/12/emojis-actually-make-our-language-way-better/|title=Emojis actually make our language better|last=Evans|first=Vyvyan|date=August 12, 2017|website=[[New York Post]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306073420/https://nypost.com/2017/08/12/emojis-actually-make-our-language-way-better/|archive-date=Mar 6, 2023}}</ref> पहिले इमोजी १९८० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात आणि १९९० च्या दशकात जपानमधील हतवाही इलेक्ट्रॉनिक उपकरण कंपन्यांनी तयार केले होते. <ref name=":4">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://blog.emojipedia.org/new-earliest-emoji-sets-from-1988-and-1990-uncovered/|title=New Earliest Emoji Sets From 1988 & 1990 Uncovered|date=2024-05-13|website=Emojipedia|language=en|access-date=2024-05-17}}</ref> ''इमोजी'' हा शब्द जपानी {{निहोंगो||絵|ए|'चित्र'}}+{{निहोंगो||文字|मोजी|'वर्ण'}} या शब्दावरून आला आहे आणि मूळतः याचा अर्थ ' चित्रलिपी ' होता; <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=VPO4CgAAQBAJ&q=emoji|title=New Words for Old: Recycling Our Language for the Modern World|last=Taggart|first=Caroline|date=2015-11-05|publisher=Michael O'Mara Books|isbn=978-1-78243-473-3|language=en}}</ref> इंग्रजी शब्द ''<nowiki/>'इमोशन'<nowiki/>'' आणि ''<nowiki/>'इमोटिकॉन''' यांच्याशी असलेले साम्य निव्वळ योगायोगाचे आहे. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=VPO4CgAAQBAJ|title=New Words for Old: Recycling Our Language for the Modern World|last=Taggart|first=Caroline|date=November 5, 2015|publisher=Michael O'Mara Books|isbn=978-1-78243-473-3|quote=Hard on the heels of the emoticon comes the Japanese-born ''emoji'', also a <u>DIGITAL</u> icon used to express emotion, but more sophisticated in terms of imagery than those that are created by pressing a colon followed by a parenthesis. ''Emoji'' is made up of the Japanese for ''picture'' (''e'') and ''character'' (''moji''), so its resemblance to emotion and emoticon is a particularly happy coincidence.|access-date=October 25, 2017|via=Google Books}}</ref> २०१० च्या दशकात [[युनिकोड|युनिकोडने]] युनिकोड मानकामध्ये इमोजी प्रासांकेतित करण्यास सुरुवात केल्यानंतर जगभरात इमोजी अधिकाधिक लोकप्रिय झाले. <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theverge.com/2013/3/4/3966140/how-emoji-conquered-the-world|title=How emoji conquered the world|last=Blagdon|first=Jeff|date=March 4, 2013|website=The Verge|publisher=Vox Media|access-date=November 6, 2013}}</ref> <ref>{{Cite magazine|last=Sternbergh|first=Adam|date=November 16, 2014|title=Smile, You're Speaking EMOJI: The fast evolution of a wordless tongue|url=https://nymag.com/daily/intelligencer/2014/11/emojis-rapid-evolution.html|magazine=[[New York (magazine)|New York]]}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.android.com/versions/kit-kat-4-4/|title=4.4 KitKat|website=Android}}</ref> आता इमोजी जगभरात लोकप्रिय संस्कृतीचा एक मोठा भाग मानले जातात. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.nbcnews.com/video/how-emojis-took-center-stage-in-american-pop-culture-1001844803597|title=How Emojis took center stage in American pop culture|date=July 17, 2017|work=NBC News}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.businessinsider.com/emoji-worldwide-popularity-and-use-by-country-2015-4|title=Here's how people in different countries use emoji|last=Fisher|first=Jonathan|date=2015-04-22|website=Business Insider Australia|language=en|url-access=registration|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415133147/https://www.businessinsider.com.au/emoji-worldwide-popularity-and-use-by-country-2015-4|archive-date=April 15, 2021|access-date=2021-04-15}}</ref> == इमोजीचे भाषिक कार्य == भाषिकदृष्ट्या, इमोजीचा वापर भावनिक स्थिती दर्शवण्यासाठी केला जातो; त्यांचा वापर सकारात्मक संवादात अधिक प्रमाणात होतो. काही संशोधक म्हणतात इमोजीचा वापर दृश्य अलंकारशास्त्रासाठी केला जाऊ शकतो. संदेशांमध्ये भावनिक सूर निश्चित करण्यासाठी देखील इमोजीचा होतो. इमोजींना सहसा स्वतःचा अर्थ नसतो, परंतु ते एका सहभाषिक चिन्हव्यवस्थेचे कार्य करतात आणि मजकुराला अर्थ देतात. इमोजी मजकुरात स्पष्टता आणि विश्वासार्हता वाढवू शकतात. <ref name=":1">{{जर्नल स्रोत|last=Bai|first=Qiyu|last2=Dan|first2=Qi|last3=Mu|first3=Zhe|last4=Yang|first4=Maokun|date=2019|title=A Systematic Review of Emoji: Current Research and Future Perspectives|journal=Frontiers in Psychology|volume=10|page=2221|doi=10.3389/fpsyg.2019.02221|issn=1664-1078|pmc=6803511|pmid=31681068|doi-access=free}}</ref> == युनिकोडमध्ये == युनिकोड १७.० मध्ये, २४ ब्लॉक्समध्ये विभागलेले १,४३८ वर्ण वापरून एकूण ३,५३ इमोजी निर्दिष्ट केले आहेत, ज्यापैकी २६ प्रादेशिक सूचक चिन्हे आहेत जी जोड्यांमध्ये एकत्र येऊन ध्वज इमोजी तयार करतात आणि 12 (#, * आणि 0–9) कीकॅप इमोजी अनुक्रमांसाठी मूळ वर्ण आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://unicode.org/emoji/charts/emoji-counts.html|title=Emoji Counts|access-date=2025-09-10}}</ref> <ref name="EmojiData">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.unicode.org/Public/UCD/latest/ucd/emoji/emoji-data.txt|title=UCD: Emoji Data for UTR #51|date=2025-07-25|publisher=Unicode Consortium}}</ref> <ref name="UTR51">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://unicode.org/reports/tr51/|title=UTR #51: Unicode Emoji|date=2025-09-04|publisher=Unicode Consortium}}</ref>   {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" class="wikitable nounderlines" style="border-collapse:collapse;background:#FFFFFF;font-size:large;{{#if:{{{fontfam|}}}|font-family:{{{fontfam|}}};|}}text-align:center" | colspan="17" style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | '''[[इमोजी]]ची यादी'''{{ref label|U1F602_as_of_Unicode_version|1}}{{ref label|U1F602_grey|2}}{{ref label|U1F602_tr51|3}}{{ref label|U1F602_data|4}} |- style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | style="width:45pt" | &nbsp; || style="width:20pt" | 0 || style="width:20pt" | 1 || style="width:20pt" | 2 || style="width:20pt" | 3 || style="width:20pt" | 4 || style="width:20pt" | 5 || style="width:20pt" | 6 || style="width:20pt" | 7 || style="width:20pt" | 8 || style="width:20pt" | 9 || style="width:20pt" | A || style="width:20pt" | B || style="width:20pt" | C || style="width:20pt" | D || style="width:20pt" | E || style="width:20pt" | F |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+00Ax | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+00A9: COPYRIGHT SIGN" | [[&#x00A9;|&#x00A9;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+00AE: REGISTERED SIGN" | [[&#x00AE;|&#x00AE;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+203x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+203C: DOUBLE EXCLAMATION MARK" | [[!! (disambiguation)| &#x203C;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+204x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2049: EXCLAMATION QUESTION MARK" | [[&#x2049;|&#x2049;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+212x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2122: TRADE MARK SIGN" | [[&#x2122;|&#x2122;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+213x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2139: INFORMATION SOURCE" | [[Media controls| &#x2139;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+219x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2194: LEFT RIGHT ARROW" | [[&#x2194;|&#x2194;&#xFE0F;]] | title="U+2195: UP DOWN ARROW" | [[Vertical (disambiguation)| &#x2195;&#xFE0F;]] | title="U+2196: NORTH WEST ARROW" | [[&#x2196;|&#x2196;&#xFE0F;]] | title="U+2197: NORTH EAST ARROW" | [[&#x2197;|&#x2197;&#xFE0F;]] | title="U+2198: SOUTH EAST ARROW" | [[&#x2198;|&#x2198;&#xFE0F;]] | title="U+2199: SOUTH WEST ARROW" | [[&#x2199;|&#x2199;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+21Ax | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+21A9: LEFTWARDS ARROW WITH HOOK" | [[&#x21A9;|&#x21A9;&#xFE0F;]] | title="U+21AA: RIGHTWARDS ARROW WITH HOOK" | [[&#x21AA;|&#x21AA;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+231x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+231A: WATCH" | [[&#x231A;|&#x231A;&#xFE0F;]] | title="U+231B: HOURGLASS" | [[&#x231B;|&#x231B;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+232x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2328: KEYBOARD" | [[&#x2328;|&#x2328;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+23Cx | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+23CF: EJECT SYMBOL" | [[&#x23CF;|&#x23CF;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+23Ex | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+23E9: BLACK RIGHT-POINTING DOUBLE TRIANGLE" | [[Media controls| &#x23E9;&#xFE0F;]] | title="U+23EA: BLACK LEFT-POINTING DOUBLE TRIANGLE" | [[Media controls| &#x23EA;&#xFE0F;]] | title="U+23EB: BLACK UP-POINTING DOUBLE TRIANGLE" | [[Media controls| &#x23EB;&#xFE0F;]] | title="U+23EC: BLACK DOWN-POINTING DOUBLE TRIANGLE" | [[Media controls| &#x23EC;&#xFE0F;]] | title="U+23ED: BLACK RIGHT-POINTING DOUBLE TRIANGLE WITH VERTICAL BAR" | [[Media controls| &#x23ED;&#xFE0F;]] | title="U+23EE: BLACK LEFT-POINTING DOUBLE TRIANGLE WITH VERTICAL BAR" | [[Media controls| &#x23EE;&#xFE0F;]] | title="U+23EF: BLACK RIGHT-POINTING TRIANGLE WITH DOUBLE VERTICAL BAR" | [[Media controls| &#x23EF;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+23Fx | title="U+23F0: ALARM CLOCK" | [[&#x23F0;|&#x23F0;&#xFE0F;]] | title="U+23F1: STOPWATCH" | [[&#x23F1;|&#x23F1;&#xFE0F;]] | title="U+23F2: TIMER CLOCK" | [[&#x23F2;|&#x23F2;&#xFE0F;]] | title="U+23F3: HOURGLASS WITH FLOWING SAND" | [[&#x23F3;|&#x23F3;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+23F8: DOUBLE VERTICAL BAR" | [[Media controls| &#x23F8;&#xFE0F;]] | title="U+23F9: BLACK SQUARE FOR STOP" | [[Media controls| &#x23F9;&#xFE0F;]] | title="U+23FA: BLACK CIRCLE FOR RECORD" | [[Media controls| &#x23FA;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+24Cx | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+24C2: CIRCLED LATIN CAPITAL LETTER M" | [[Enclosed_Alphanumerics#Emoji|&#x24C2;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+25Ax | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+25AA: BLACK SMALL SQUARE" | [[&#x25AA;|&#x25AA;&#xFE0F;]] | title="U+25AB: WHITE SMALL SQUARE" | [[&#x25AB;|&#x25AB;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+25Bx | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+25B6: BLACK RIGHT-POINTING TRIANGLE" | [[Media controls| &#x25B6;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+25Cx | title="U+25C0: BLACK LEFT-POINTING TRIANGLE" | [[Media controls| &#x25C0;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+25Fx | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+25FB: WHITE MEDIUM SQUARE" | [[&#x25FB;|&#x25FB;&#xFE0F;]] | title="U+25FC: BLACK MEDIUM SQUARE" | [[&#x25FC;|&#x25FC;&#xFE0F;]] | title="U+25FD: WHITE MEDIUM SMALL SQUARE" | [[&#x25FD;|&#x25FD;&#xFE0F;]] | title="U+25FE: BLACK MEDIUM SMALL SQUARE" | [[&#x25FE;|&#x25FE;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+260x | title="U+2600: BLACK SUN WITH RAYS" | [[&#x2600;|&#x2600;&#xFE0F;]] | title="U+2601: CLOUD" | [[&#x2601;|&#x2601;&#xFE0F;]] | title="U+2602: UMBRELLA" | [[&#x2602;|&#x2602;&#xFE0F;]] | title="U+2603: SNOWMAN" | [[&#x2603;|&#x2603;&#xFE0F;]] | title="U+2604: COMET" | [[&#x2604;|&#x2604;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+260E: BLACK TELEPHONE" | [[&#x260E;|&#x260E;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+261x | style="background-color:#CCC" | | title="U+2611: BALLOT BOX WITH CHECK" | [[&#x2611;|&#x2611;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2614: UMBRELLA WITH RAIN DROPS" | [[&#x2614;|&#x2614;&#xFE0F;]] | title="U+2615: HOT BEVERAGE" | [[&#x2615;|&#x2615;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2618: SHAMROCK" | [[&#x2618;|&#x2618;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+261D: WHITE UP POINTING INDEX" | [[&#x261D;|&#x261D;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+262x | title="U+2620: SKULL AND CROSSBONES" | [[Skull and crossbones (disambiguation)|&#x2620;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+2622: RADIOACTIVE SIGN" | [[&#x2622;|&#x2622;&#xFE0F;]] | title="U+2623: BIOHAZARD SIGN" | [[&#x2623;|&#x2623;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2626: ORTHODOX CROSS" | [[&#x2626;|&#x2626;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+262A: STAR AND CRESCENT" | [[&#x262A;|&#x262A;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+262E: PEACE SYMBOL" | [[&#x262E;|&#x262E;&#xFE0F;]] | title="U+262F: YIN YANG" | [[&#x262F;|&#x262F;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+263x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2638: WHEEL OF DHARMA" | [[&#x2638;|&#x2638;&#xFE0F;]] | title="U+2639: WHITE FROWNING FACE" | [[&#x2639;|&#x2639;&#xFE0F;]] | title="U+263A: WHITE SMILING FACE" | [[&#x263A;|&#x263A;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+264x | title="U+2640: FEMALE SIGN" | [[&#x2640;|&#x2640;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+2642: MALE SIGN" | [[&#x2642;|&#x2642;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2648: ARIES" | [[&#x2648;|&#x2648;&#xFE0F;]] | title="U+2649: TAURUS" | [[&#x2649;|&#x2649;&#xFE0F;]] | title="U+264A: GEMINI" | [[&#x264A;|&#x264A;&#xFE0F;]] | title="U+264B: CANCER" | [[&#x264B;|&#x264B;&#xFE0F;]] | title="U+264C: LEO" | [[&#x264C;|&#x264C;&#xFE0F;]] | title="U+264D: VIRGO" | [[&#x264D;|&#x264D;&#xFE0F;]] | title="U+264E: LIBRA" | [[&#x264E;|&#x264E;&#xFE0F;]] | title="U+264F: SCORPIUS" | [[&#x264F;|&#x264F;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+265x | title="U+2650: SAGITTARIUS" | [[&#x2650;|&#x2650;&#xFE0F;]] | title="U+2651: CAPRICORN" | [[&#x2651;|&#x2651;&#xFE0F;]] | title="U+2652: AQUARIUS" | [[&#x2652;|&#x2652;&#xFE0F;]] | title="U+2653: PISCES" | [[&#x2653;|&#x2653;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+266x | title="U+2660: BLACK SPADE SUIT" | [[Suit (cards)|&#x2660;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2663: BLACK CLUB SUIT" | [[Suit (cards)|&#x2663;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+2665: BLACK HEART SUIT" | [[Suit (cards)|&#x2665;&#xFE0F;]] | title="U+2666: BLACK DIAMOND SUIT" | [[Suit (cards)|&#x2666;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+2668: HOT SPRINGS" | [[&#x2668;|&#x2668;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+267x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+267B: BLACK UNIVERSAL RECYCLING SYMBOL" | [[&#x267B;|&#x267B;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+267F: WHEELCHAIR SYMBOL" | [[&#x267F;|&#x267F;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+269x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2692: HAMMER AND PICK" | [[&#x2692;|&#x2692;&#xFE0F;]] | title="U+2693: ANCHOR" | [[&#x2693;|&#x2693;&#xFE0F;]] | title="U+2694: CROSSED SWORDS" | [[&#x2694;|&#x2694;&#xFE0F;]] | title="U+2695: STAFF OF AESCULAPIUS" | [[&#x2695;|&#x2695;&#xFE0F;]] | title="U+2696: SCALES" | [[&#x2696;|&#x2696;&#xFE0F;]] | title="U+2697: ALEMBIC" | [[&#x2697;|&#x2697;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+2699: GEAR" | [[&#x2699;|&#x2699;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+269B: ATOM SYMBOL" | [[&#x269B;|&#x269B;&#xFE0F;]] | title="U+269C: FLEUR-DE-LIS" | [[&#x269C;|&#x269C;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | colspan="17" | |- style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | style="width:45pt" | &nbsp; || style="width:20pt" | 0 || style="width:20pt" | 1 || style="width:20pt" | 2 || style="width:20pt" | 3 || style="width:20pt" | 4 || style="width:20pt" | 5 || style="width:20pt" | 6 || style="width:20pt" | 7 || style="width:20pt" | 8 || style="width:20pt" | 9 || style="width:20pt" | A || style="width:20pt" | B || style="width:20pt" | C || style="width:20pt" | D || style="width:20pt" | E || style="width:20pt" | F |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+26Ax | title="U+26A0: WARNING SIGN" | [[&#x26A0;|&#x26A0;&#xFE0F;]] | title="U+26A1: HIGH VOLTAGE SIGN" | [[&#x26A1;|&#x26A1;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+26AA: MEDIUM WHITE CIRCLE" | [[&#x26AA;|&#x26AA;&#xFE0F;]] | title="U+26AB: MEDIUM BLACK CIRCLE" | [[Media controls| &#x26AB;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+26Bx | title="U+26B0: COFFIN" | [[&#x26B0;|&#x26B0;&#xFE0F;]] | title="U+26B1: FUNERAL URN" | [[&#x26B1;|&#x26B1;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+26BD: SOCCER BALL" | [[&#x26BD;|&#x26BD;&#xFE0F;]] | title="U+26BE: BASEBALL" | [[&#x26BE;|&#x26BE;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+26Cx | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+26C4: SNOWMAN WITHOUT SNOW" | [[&#x26C4;|&#x26C4;&#xFE0F;]] | title="U+26C5: SUN BEHIND CLOUD" | [[&#x26C5;|&#x26C5;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+26C8: THUNDER CLOUD AND RAIN" | [[&#x26C8;|&#x26C8;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+26CE: OPHIUCHUS" | [[&#x26CE;|&#x26CE;&#xFE0F;]] | title="U+26CF: PICK" | [[&#x26CF;|&#x26CF;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+26Dx | style="background-color:#CCC" | | title="U+26D1: HELMET WITH WHITE CROSS" | [[&#x26D1;|&#x26D1;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+26D3: CHAINS" | [[&#x26D3;|&#x26D3;&#xFE0F;]] | title="U+26D4: NO ENTRY" | [[&#x26D4;|&#x26D4;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+26Ex | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+26E9: SHINTO SHRINE" | [[&#x26E9;|&#x26E9;&#xFE0F;]] | title="U+26EA: CHURCH" | [[&#x26EA;|&#x26EA;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+26Fx | title="U+26F0: MOUNTAIN" | [[&#x26F0;|&#x26F0;&#xFE0F;]] | title="U+26F1: UMBRELLA ON GROUND" | [[&#x26F1;|&#x26F1;&#xFE0F;]] | title="U+26F2: FOUNTAIN" | [[&#x26F2;|&#x26F2;&#xFE0F;]] | title="U+26F3: FLAG IN HOLE" | [[&#x26F3;|&#x26F3;&#xFE0F;]] | title="U+26F4: FERRY" | [[&#x26F4;|&#x26F4;&#xFE0F;]] | title="U+26F5: SAILBOAT" | [[&#x26F5;|&#x26F5;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+26F7: SKIER" | [[&#x26F7;|&#x26F7;&#xFE0F;]] | title="U+26F8: ICE SKATE" | [[&#x26F8;|&#x26F8;&#xFE0F;]] | title="U+26F9: PERSON WITH BALL" | [[&#x26F9;|&#x26F9;&#xFE0F;]] | title="U+26FA: TENT" | [[&#x26FA;|&#x26FA;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+26FD: FUEL PUMP" | [[&#x26FD;|&#x26FD;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+270x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2702: BLACK SCISSORS" | [[&#x2702;|&#x2702;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2705: WHITE HEAVY CHECK MARK" | [[&#x2705;|&#x2705;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2708: AIRPLANE" | [[&#x2708;|&#x2708;&#xFE0F;]] | title="U+2709: ENVELOPE" | [[&#x2709;|&#x2709;&#xFE0F;]] | title="U+270A: RAISED FIST" | [[&#x270A;|&#x270A;&#xFE0F;]] | title="U+270B: RAISED HAND" | [[&#x270B;|&#x270B;&#xFE0F;]] | title="U+270C: VICTORY HAND" | [[&#x270C;|&#x270C;&#xFE0F;]] | title="U+270D: WRITING HAND" | [[&#x270D;|&#x270D;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+270F: PENCIL" | [[&#x270F;|&#x270F;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+271x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2712: BLACK NIB" | [[&#x2712;|&#x2712;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+2714: HEAVY CHECK MARK" | [[&#x2714;|&#x2714;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+2716: HEAVY MULTIPLICATION X" | [[X mark|&#x2716;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+271D: LATIN CROSS" | [[&#x271D;|&#x271D;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+272x | style="background-color:#CCC" | | title="U+2721: STAR OF DAVID" | [[&#x2721;|&#x2721;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2728: SPARKLES" | [[&#x2728;|&#x2728;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+273x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2733: EIGHT SPOKED ASTERISK" | [[&#x2733;|&#x2733;&#xFE0F;]] | title="U+2734: EIGHT POINTED BLACK STAR" | [[&#x2734;|&#x2734;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+274x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2744: SNOWFLAKE" | [[&#x2744;|&#x2744;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2747: SPARKLE" | [[&#x2747;|&#x2747;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+274C: CROSS MARK" | [[&#x274C;|&#x274C;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+274E: NEGATIVE SQUARED CROSS MARK" | [[&#x274E;|&#x274E;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+275x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2753: BLACK QUESTION MARK ORNAMENT" | [[&#x2753;|&#x2753;&#xFE0F;]] | title="U+2754: WHITE QUESTION MARK ORNAMENT" | [[&#x2754;|&#x2754;&#xFE0F;]] | title="U+2755: WHITE EXCLAMATION MARK ORNAMENT" | [[&#x2755;|&#x2755;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+2757: HEAVY EXCLAMATION MARK SYMBOL" | [[&#x2757;|&#x2757;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+276x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2763: HEAVY HEART EXCLAMATION MARK ORNAMENT" | [[&#x2763;|&#x2763;&#xFE0F;]] | title="U+2764: HEAVY BLACK HEART" | [[&#x2764;|&#x2764;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+279x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2795: HEAVY PLUS SIGN" | [[&#x2795;|&#x2795;&#xFE0F;]] | title="U+2796: HEAVY MINUS SIGN" | [[&#x2796;|&#x2796;&#xFE0F;]] | title="U+2797: HEAVY DIVISION SIGN" | [[&#x2797;|&#x2797;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+27Ax | style="background-color:#CCC" | | title="U+27A1: BLACK RIGHTWARDS ARROW" | [[&#x27A1;|&#x27A1;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+27Bx | title="U+27B0: CURLY LOOP" | [[Loop the loop (disambiguation)|&#x27B0;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+27BF: DOUBLE CURLY LOOP" | [[Loop the loop (disambiguation)|&#x27BF;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+293x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2934: ARROW POINTING RIGHTWARDS THEN CURVING UPWARDS" | [[&#x2934;|&#x2934;&#xFE0F;]] | title="U+2935: ARROW POINTING RIGHTWARDS THEN CURVING DOWNWARDS" | [[&#x2935;|&#x2935;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+2B0x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2B05: LEFTWARDS BLACK ARROW" | [[&#x2B05;|&#x2B05;&#xFE0F;]] | title="U+2B06: UPWARDS BLACK ARROW" | [[&#x2B06;|&#x2B06;&#xFE0F;]] | title="U+2B07: DOWNWARDS BLACK ARROW" | [[↓ (disambiguation)| &#x2B07;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+2B1x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2B1B: BLACK LARGE SQUARE" | [[&#x2B1B;|&#x2B1B;&#xFE0F;]] | title="U+2B1C: WHITE LARGE SQUARE" | [[&#x2B1C;|&#x2B1C;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+2B5x | title="U+2B50: WHITE MEDIUM STAR" | [[&#x2B50;|&#x2B50;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+2B55: HEAVY LARGE CIRCLE" | [[&#x2B55;|&#x2B55;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+303x | title="U+3030: WAVY DASH" | [[&#x3030;|&#x3030;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+303D: PART ALTERNATION MARK" | [[&#x303D;|&#x303D;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+329x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+3297: CIRCLED IDEOGRAPH CONGRATULATION" | [[wikt:祝い|&#x3297;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+3299: CIRCLED IDEOGRAPH SECRET" | [[&#x3299;|&#x3299;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F00x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F004: MAHJONG TILE RED DRAGON" | [[&#x1F004;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F0Cx | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F0CF: PLAYING CARD BLACK JOKER" | [[&#x1F0CF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F17x | title="U+1F170: NEGATIVE SQUARED LATIN CAPITAL LETTER A" | [[&#x1F170;|&#x1F170;&#xFE0F;]] | title="U+1F171: NEGATIVE SQUARED LATIN CAPITAL LETTER B" | [[&#x1F171;|&#x1F171;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F17E: NEGATIVE SQUARED LATIN CAPITAL LETTER O" | [[&#x1F17E;|&#x1F17E;&#xFE0F;]] | title="U+1F17F: NEGATIVE SQUARED LATIN CAPITAL LETTER P" | [[&#x1F17F;|&#x1F17F;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F18x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F18E: NEGATIVE SQUARED AB" | [[&#x1F18E;]] | style="background-color:#CCC" | |- | colspan="17" | |- style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | style="width:45pt" | &nbsp; || style="width:20pt" | 0 || style="width:20pt" | 1 || style="width:20pt" | 2 || style="width:20pt" | 3 || style="width:20pt" | 4 || style="width:20pt" | 5 || style="width:20pt" | 6 || style="width:20pt" | 7 || style="width:20pt" | 8 || style="width:20pt" | 9 || style="width:20pt" | A || style="width:20pt" | B || style="width:20pt" | C || style="width:20pt" | D || style="width:20pt" | E || style="width:20pt" | F |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F19x | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F191: SQUARED CL" | [[&#x1F191;]] | title="U+1F192: SQUARED COOL" | [[&#x1F192;]] | title="U+1F193: SQUARED FREE" | [[&#x1F193;]] | title="U+1F194: SQUARED ID" | [[&#x1F194;]] | title="U+1F195: SQUARED NEW" | [[&#x1F195;]] | title="U+1F196: SQUARED NG" | [[&#x1F196;]] | title="U+1F197: SQUARED OK" | [[&#x1F197;]] | title="U+1F198: SQUARED SOS" | [[&#x1F198;]] | title="U+1F199: SQUARED UP WITH EXCLAMATION MARK" | [[&#x1F199;]] | title="U+1F19A: SQUARED VS" | [[&#x1F19A;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F20x | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F201: SQUARED KATAKANA KOKO" | [[&#x1F201;]] | title="U+1F202: SQUARED KATAKANA SA" | [[&#x1F202;|&#x1F202;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F21x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F21A: SQUARED CJK UNIFIED IDEOGRAPH-7121" | [[&#x1F21A;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F22x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F22F: SQUARED CJK UNIFIED IDEOGRAPH-6307" | [[&#x1F22F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F23x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F232: SQUARED CJK UNIFIED IDEOGRAPH-7981" | [[&#x1F232;]] | title="U+1F233: SQUARED CJK UNIFIED IDEOGRAPH-7A7A" | [[&#x1F233;]] | title="U+1F234: SQUARED CJK UNIFIED IDEOGRAPH-5408" | [[&#x1F234;]] | title="U+1F235: SQUARED CJK UNIFIED IDEOGRAPH-6E80" | [[&#x1F235;]] | title="U+1F236: SQUARED CJK UNIFIED IDEOGRAPH-6709" | [[&#x1F236;]] | title="U+1F237: SQUARED CJK UNIFIED IDEOGRAPH-6708" | [[&#x1F237;|&#x1F237;&#xFE0F;]] | title="U+1F238: SQUARED CJK UNIFIED IDEOGRAPH-7533" | [[&#x1F238;]] | title="U+1F239: SQUARED CJK UNIFIED IDEOGRAPH-5272" | [[&#x1F239;]] | title="U+1F23A: SQUARED CJK UNIFIED IDEOGRAPH-55B6" | [[&#x1F23A;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F25x | title="U+1F250: CIRCLED IDEOGRAPH ADVANTAGE" | [[&#x1F250;]] | title="U+1F251: CIRCLED IDEOGRAPH ACCEPT" | [[&#x1F251;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F30x | title="U+1F300: CYCLONE" | [[&#x1F300;]] | title="U+1F301: FOGGY" | [[&#x1F301;]] | title="U+1F302: CLOSED UMBRELLA" | [[&#x1F302;]] | title="U+1F303: NIGHT WITH STARS" | [[&#x1F303;]] | title="U+1F304: SUNRISE OVER MOUNTAINS" | [[&#x1F304;]] | title="U+1F305: SUNRISE" | [[&#x1F305;]] | title="U+1F306: CITYSCAPE AT DUSK" | [[&#x1F306;]] | title="U+1F307: SUNSET OVER BUILDINGS" | [[&#x1F307;]] | title="U+1F308: RAINBOW" | [[&#x1F308;]] | title="U+1F309: BRIDGE AT NIGHT" | [[&#x1F309;]] | title="U+1F30A: WATER WAVE" | [[&#x1F30A;]] | title="U+1F30B: VOLCANO" | [[&#x1F30B;]] | title="U+1F30C: MILKY WAY" | [[&#x1F30C;]] | title="U+1F30D: EARTH GLOBE EUROPE-AFRICA" | [[&#x1F30D;]] | title="U+1F30E: EARTH GLOBE AMERICAS" | [[&#x1F30E;]] | title="U+1F30F: EARTH GLOBE ASIA-AUSTRALIA" | [[&#x1F30F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F31x | title="U+1F310: GLOBE WITH MERIDIANS" | [[&#x1F310;]] | title="U+1F311: NEW MOON SYMBOL" | [[&#x1F311;]] | title="U+1F312: WAXING CRESCENT MOON SYMBOL" | [[&#x1F312;]] | title="U+1F313: FIRST QUARTER MOON SYMBOL" | [[&#x1F313;]] | title="U+1F314: WAXING GIBBOUS MOON SYMBOL" | [[&#x1F314;]] | title="U+1F315: FULL MOON SYMBOL" | [[&#x1F315;]] | title="U+1F316: WANING GIBBOUS MOON SYMBOL" | [[&#x1F316;]] | title="U+1F317: LAST QUARTER MOON SYMBOL" | [[&#x1F317;]] | title="U+1F318: WANING CRESCENT MOON SYMBOL" | [[&#x1F318;]] | title="U+1F319: CRESCENT MOON" | [[&#x1F319;]] | title="U+1F31A: NEW MOON WITH FACE" | [[&#x1F31A;]] | title="U+1F31B: FIRST QUARTER MOON WITH FACE" | [[&#x1F31B;]] | title="U+1F31C: LAST QUARTER MOON WITH FACE" | [[&#x1F31C;]] | title="U+1F31D: FULL MOON WITH FACE" | [[&#x1F31D;]] | title="U+1F31E: SUN WITH FACE" | [[&#x1F31E;]] | title="U+1F31F: GLOWING STAR" | [[&#x1F31F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F32x | title="U+1F320: SHOOTING STAR" | [[&#x1F320;]] | title="U+1F321: THERMOMETER" | [[&#x1F321;|&#x1F321;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F324: WHITE SUN WITH SMALL CLOUD" | [[&#x1F324;|&#x1F324;&#xFE0F;]] | title="U+1F325: WHITE SUN BEHIND CLOUD" | [[&#x1F325;|&#x1F325;&#xFE0F;]] | title="U+1F326: WHITE SUN BEHIND CLOUD WITH RAIN" | [[&#x1F326;|&#x1F326;&#xFE0F;]] | title="U+1F327: CLOUD WITH RAIN" | [[&#x1F327;|&#x1F327;&#xFE0F;]] | title="U+1F328: CLOUD WITH SNOW" | [[&#x1F328;|&#x1F328;&#xFE0F;]] | title="U+1F329: CLOUD WITH LIGHTNING" | [[&#x1F329;|&#x1F329;&#xFE0F;]] | title="U+1F32A: CLOUD WITH TORNADO" | [[&#x1F32A;|&#x1F32A;&#xFE0F;]] | title="U+1F32B: FOG" | [[&#x1F32B;|&#x1F32B;&#xFE0F;]] | title="U+1F32C: WIND BLOWING FACE" | [[&#x1F32C;|&#x1F32C;&#xFE0F;]] | title="U+1F32D: HOT DOG" | [[&#x1F32D;]] | title="U+1F32E: TACO" | [[&#x1F32E;]] | title="U+1F32F: BURRITO" | [[&#x1F32F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F33x | title="U+1F330: CHESTNUT" | [[&#x1F330;]] | title="U+1F331: SEEDLING" | [[&#x1F331;]] | title="U+1F332: EVERGREEN TREE" | [[&#x1F332;]] | title="U+1F333: DECIDUOUS TREE" | [[&#x1F333;]] | title="U+1F334: PALM TREE" | [[&#x1F334;]] | title="U+1F335: CACTUS" | [[&#x1F335;]] | title="U+1F336: HOT PEPPER" | [[&#x1F336;|&#x1F336;&#xFE0F;]] | title="U+1F337: TULIP" | [[&#x1F337;]] | title="U+1F338: CHERRY BLOSSOM" | [[&#x1F338;]] | title="U+1F339: ROSE" | [[&#x1F339;]] | title="U+1F33A: HIBISCUS" | [[&#x1F33A;]] | title="U+1F33B: SUNFLOWER" | [[&#x1F33B;]] | title="U+1F33C: BLOSSOM" | [[&#x1F33C;]] | title="U+1F33D: EAR OF MAIZE" | [[&#x1F33D;]] | title="U+1F33E: EAR OF RICE" | [[&#x1F33E;]] | title="U+1F33F: HERB" | [[&#x1F33F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F34x | title="U+1F340: FOUR LEAF CLOVER" | [[&#x1F340;]] | title="U+1F341: MAPLE LEAF" | [[&#x1F341;]] | title="U+1F342: FALLEN LEAF" | [[&#x1F342;]] | title="U+1F343: LEAF FLUTTERING IN WIND" | [[&#x1F343;]] | title="U+1F344: MUSHROOM" | [[&#x1F344;]] | title="U+1F345: TOMATO" | [[&#x1F345;]] | title="U+1F346: AUBERGINE" | [[&#x1F346;]] | title="U+1F347: GRAPES" | [[&#x1F347;]] | title="U+1F348: MELON" | [[&#x1F348;]] | title="U+1F349: WATERMELON" | [[&#x1F349;]] | title="U+1F34A: TANGERINE" | [[&#x1F34A;]] | title="U+1F34B: LEMON" | [[&#x1F34B;]] | title="U+1F34C: BANANA" | [[&#x1F34C;]] | title="U+1F34D: PINEAPPLE" | [[&#x1F34D;]] | title="U+1F34E: RED APPLE" | [[&#x1F34E;]] | title="U+1F34F: GREEN APPLE" | [[&#x1F34F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F35x | title="U+1F350: PEAR" | [[&#x1F350;]] | title="U+1F351: PEACH" | [[&#x1F351;]] | title="U+1F352: CHERRIES" | [[&#x1F352;]] | title="U+1F353: STRAWBERRY" | [[&#x1F353;]] | title="U+1F354: HAMBURGER" | [[&#x1F354;]] | title="U+1F355: SLICE OF PIZZA" | [[&#x1F355;]] | title="U+1F356: MEAT ON BONE" | [[&#x1F356;]] | title="U+1F357: POULTRY LEG" | [[&#x1F357;]] | title="U+1F358: RICE CRACKER" | [[&#x1F358;]] | title="U+1F359: RICE BALL" | [[&#x1F359;]] | title="U+1F35A: COOKED RICE" | [[&#x1F35A;]] | title="U+1F35B: CURRY AND RICE" | [[&#x1F35B;]] | title="U+1F35C: STEAMING BOWL" | [[&#x1F35C;]] | title="U+1F35D: SPAGHETTI" | [[&#x1F35D;]] | title="U+1F35E: BREAD" | [[&#x1F35E;]] | title="U+1F35F: FRENCH FRIES" | [[&#x1F35F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F36x | title="U+1F360: ROASTED SWEET POTATO" | [[&#x1F360;]] | title="U+1F361: DANGO" | [[&#x1F361;]] | title="U+1F362: ODEN" | [[&#x1F362;]] | title="U+1F363: SUSHI" | [[&#x1F363;]] | title="U+1F364: FRIED SHRIMP" | [[&#x1F364;]] | title="U+1F365: FISH CAKE WITH SWIRL DESIGN" | [[&#x1F365;]] | title="U+1F366: SOFT ICE CREAM" | [[&#x1F366;]] | title="U+1F367: SHAVED ICE" | [[&#x1F367;]] | title="U+1F368: ICE CREAM" | [[&#x1F368;]] | title="U+1F369: DOUGHNUT" | [[&#x1F369;]] | title="U+1F36A: COOKIE" | [[&#x1F36A;]] | title="U+1F36B: CHOCOLATE BAR" | [[&#x1F36B;]] | title="U+1F36C: CANDY" | [[&#x1F36C;]] | title="U+1F36D: LOLLIPOP" | [[&#x1F36D;]] | title="U+1F36E: CUSTARD" | [[&#x1F36E;]] | title="U+1F36F: HONEY POT" | [[&#x1F36F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F37x | title="U+1F370: SHORTCAKE" | [[&#x1F370;]] | title="U+1F371: BENTO BOX" | [[&#x1F371;]] | title="U+1F372: POT OF FOOD" | [[&#x1F372;]] | title="U+1F373: COOKING" | [[&#x1F373;]] | title="U+1F374: FORK AND KNIFE" | [[&#x1F374;]] | title="U+1F375: TEACUP WITHOUT HANDLE" | [[&#x1F375;]] | title="U+1F376: SAKE BOTTLE AND CUP" | [[&#x1F376;]] | title="U+1F377: WINE GLASS" | [[&#x1F377;]] | title="U+1F378: COCKTAIL GLASS" | [[&#x1F378;]] | title="U+1F379: TROPICAL DRINK" | [[&#x1F379;]] | title="U+1F37A: BEER MUG" | [[&#x1F37A;]] | title="U+1F37B: CLINKING BEER MUGS" | [[&#x1F37B;]] | title="U+1F37C: BABY BOTTLE" | [[&#x1F37C;]] | title="U+1F37D: FORK AND KNIFE WITH PLATE" | [[&#x1F37D;|&#x1F37D;&#xFE0F;]] | title="U+1F37E: BOTTLE WITH POPPING CORK" | [[&#x1F37E;]] | title="U+1F37F: POPCORN" | [[&#x1F37F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F38x | title="U+1F380: RIBBON" | [[&#x1F380;]] | title="U+1F381: WRAPPED PRESENT" | [[&#x1F381;]] | title="U+1F382: BIRTHDAY CAKE" | [[&#x1F382;]] | title="U+1F383: JACK-O-LANTERN" | [[&#x1F383;]] | title="U+1F384: CHRISTMAS TREE" | [[&#x1F384;]] | title="U+1F385: FATHER CHRISTMAS" | [[&#x1F385;]] | title="U+1F386: FIREWORKS" | [[&#x1F386;]] | title="U+1F387: FIREWORK SPARKLER" | [[&#x1F387;]] | title="U+1F388: BALLOON" | [[&#x1F388;]] | title="U+1F389: PARTY POPPER" | [[&#x1F389;]] | title="U+1F38A: CONFETTI BALL" | [[&#x1F38A;]] | title="U+1F38B: TANABATA TREE" | [[&#x1F38B;]] | title="U+1F38C: CROSSED FLAGS" | [[&#x1F38C;]] | title="U+1F38D: PINE DECORATION" | [[&#x1F38D;]] | title="U+1F38E: JAPANESE DOLLS" | [[&#x1F38E;]] | title="U+1F38F: CARP STREAMER" | [[&#x1F38F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F39x | title="U+1F390: WIND CHIME" | [[&#x1F390;]] | title="U+1F391: MOON VIEWING CEREMONY" | [[&#x1F391;]] | title="U+1F392: SCHOOL SATCHEL" | [[&#x1F392;]] | title="U+1F393: GRADUATION CAP" | [[&#x1F393;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F396: MILITARY MEDAL" | [[&#x1F396;|&#x1F396;&#xFE0F;]] | title="U+1F397: REMINDER RIBBON" | [[&#x1F397;|&#x1F397;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F399: STUDIO MICROPHONE" | [[&#x1F399;|&#x1F399;&#xFE0F;]] | title="U+1F39A: LEVEL SLIDER" | [[&#x1F39A;|&#x1F39A;&#xFE0F;]] | title="U+1F39B: CONTROL KNOBS" | [[&#x1F39B;|&#x1F39B;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F39E: FILM FRAMES" | [[&#x1F39E;|&#x1F39E;&#xFE0F;]] | title="U+1F39F: ADMISSION TICKETS" | [[&#x1F39F;|&#x1F39F;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F3Ax | title="U+1F3A0: CAROUSEL HORSE" | [[&#x1F3A0;]] | title="U+1F3A1: FERRIS WHEEL" | [[&#x1F3A1;]] | title="U+1F3A2: ROLLER COASTER" | [[&#x1F3A2;]] | title="U+1F3A3: FISHING POLE AND FISH" | [[&#x1F3A3;]] | title="U+1F3A4: MICROPHONE" | [[&#x1F3A4;]] | title="U+1F3A5: MOVIE CAMERA" | [[&#x1F3A5;]] | title="U+1F3A6: CINEMA" | [[&#x1F3A6;]] | title="U+1F3A7: HEADPHONE" | [[&#x1F3A7;]] | title="U+1F3A8: ARTIST PALETTE" | [[&#x1F3A8;]] | title="U+1F3A9: TOP HAT" | [[&#x1F3A9;]] | title="U+1F3AA: CIRCUS TENT" | [[&#x1F3AA;]] | title="U+1F3AB: TICKET" | [[&#x1F3AB;]] | title="U+1F3AC: CLAPPER BOARD" | [[&#x1F3AC;]] | title="U+1F3AD: PERFORMING ARTS" | [[&#x1F3AD;]] | title="U+1F3AE: VIDEO GAME" | [[&#x1F3AE;]] | title="U+1F3AF: DIRECT HIT" | [[&#x1F3AF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F3Bx | title="U+1F3B0: SLOT MACHINE" | [[&#x1F3B0;]] | title="U+1F3B1: BILLIARDS" | [[&#x1F3B1;]] | title="U+1F3B2: GAME DIE" | [[&#x1F3B2;]] | title="U+1F3B3: BOWLING" | [[&#x1F3B3;]] | title="U+1F3B4: FLOWER PLAYING CARDS" | [[&#x1F3B4;]] | title="U+1F3B5: MUSICAL NOTE" | [[&#x1F3B5;]] | title="U+1F3B6: MULTIPLE MUSICAL NOTES" | [[&#x1F3B6;]] | title="U+1F3B7: SAXOPHONE" | [[&#x1F3B7;]] | title="U+1F3B8: GUITAR" | [[&#x1F3B8;]] | title="U+1F3B9: MUSICAL KEYBOARD" | [[&#x1F3B9;]] | title="U+1F3BA: TRUMPET" | [[&#x1F3BA;]] | title="U+1F3BB: VIOLIN" | [[&#x1F3BB;]] | title="U+1F3BC: MUSICAL SCORE" | [[&#x1F3BC;]] | title="U+1F3BD: RUNNING SHIRT WITH SASH" | [[&#x1F3BD;]] | title="U+1F3BE: TENNIS RACQUET AND BALL" | [[&#x1F3BE;]] | title="U+1F3BF: SKI AND SKI BOOT" | [[&#x1F3BF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F3Cx | title="U+1F3C0: BASKETBALL AND HOOP" | [[&#x1F3C0;]] | title="U+1F3C1: CHEQUERED FLAG" | [[&#x1F3C1;]] | title="U+1F3C2: SNOWBOARDER" | [[&#x1F3C2;]] | title="U+1F3C3: RUNNER" | [[&#x1F3C3;]] | title="U+1F3C4: SURFER" | [[&#x1F3C4;]] | title="U+1F3C5: SPORTS MEDAL" | [[&#x1F3C5;]] | title="U+1F3C6: TROPHY" | [[&#x1F3C6;]] | title="U+1F3C7: HORSE RACING" | [[&#x1F3C7;]] | title="U+1F3C8: AMERICAN FOOTBALL" | [[&#x1F3C8;]] | title="U+1F3C9: RUGBY FOOTBALL" | [[&#x1F3C9;]] | title="U+1F3CA: SWIMMER" | [[&#x1F3CA;]] | title="U+1F3CB: WEIGHT LIFTER" | [[&#x1F3CB;|&#x1F3CB;&#xFE0F;]] | title="U+1F3CC: GOLFER" | [[&#x1F3CC;|&#x1F3CC;&#xFE0F;]] | title="U+1F3CD: RACING MOTORCYCLE" | [[&#x1F3CD;|&#x1F3CD;&#xFE0F;]] | title="U+1F3CE: RACING CAR" | [[&#x1F3CE;|&#x1F3CE;&#xFE0F;]] | title="U+1F3CF: CRICKET BAT AND BALL" | [[&#x1F3CF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F3Dx | title="U+1F3D0: VOLLEYBALL" | [[&#x1F3D0;]] | title="U+1F3D1: FIELD HOCKEY STICK AND BALL" | [[&#x1F3D1;]] | title="U+1F3D2: ICE HOCKEY STICK AND PUCK" | [[&#x1F3D2;]] | title="U+1F3D3: TABLE TENNIS PADDLE AND BALL" | [[&#x1F3D3;]] | title="U+1F3D4: SNOW CAPPED MOUNTAIN" | [[&#x1F3D4;|&#x1F3D4;&#xFE0F;]] | title="U+1F3D5: CAMPING" | [[&#x1F3D5;|&#x1F3D5;&#xFE0F;]] | title="U+1F3D6: BEACH WITH UMBRELLA" | [[&#x1F3D6;|&#x1F3D6;&#xFE0F;]] | title="U+1F3D7: BUILDING CONSTRUCTION" | [[&#x1F3D7;|&#x1F3D7;&#xFE0F;]] | title="U+1F3D8: HOUSE BUILDINGS" | [[&#x1F3D8;|&#x1F3D8;&#xFE0F;]] | title="U+1F3D9: CITYSCAPE" | [[&#x1F3D9;|&#x1F3D9;&#xFE0F;]] | title="U+1F3DA: DERELICT HOUSE BUILDING" | [[&#x1F3DA;|&#x1F3DA;&#xFE0F;]] | title="U+1F3DB: CLASSICAL BUILDING" | [[&#x1F3DB;|&#x1F3DB;&#xFE0F;]] | title="U+1F3DC: DESERT" | [[&#x1F3DC;|&#x1F3DC;&#xFE0F;]] | title="U+1F3DD: DESERT ISLAND" | [[&#x1F3DD;|&#x1F3DD;&#xFE0F;]] | title="U+1F3DE: NATIONAL PARK" | [[&#x1F3DE;|&#x1F3DE;&#xFE0F;]] | title="U+1F3DF: STADIUM" | [[&#x1F3DF;|&#x1F3DF;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F3Ex | title="U+1F3E0: HOUSE BUILDING" | [[&#x1F3E0;]] | title="U+1F3E1: HOUSE WITH GARDEN" | [[&#x1F3E1;]] | title="U+1F3E2: OFFICE BUILDING" | [[&#x1F3E2;]] | title="U+1F3E3: JAPANESE POST OFFICE" | [[〒| &#x1F3E3;]] | title="U+1F3E4: EUROPEAN POST OFFICE" | [[&#x1F3E4;]] | title="U+1F3E5: HOSPITAL" | [[&#x1F3E5;]] | title="U+1F3E6: BANK" | [[&#x1F3E6;]] | title="U+1F3E7: AUTOMATED TELLER MACHINE" | [[&#x1F3E7;]] | title="U+1F3E8: HOTEL" | [[&#x1F3E8;]] | title="U+1F3E9: LOVE HOTEL" | [[&#x1F3E9;]] | title="U+1F3EA: CONVENIENCE STORE" | [[&#x1F3EA;]] | title="U+1F3EB: SCHOOL" | [[&#x1F3EB;]] | title="U+1F3EC: DEPARTMENT STORE" | [[&#x1F3EC;]] | title="U+1F3ED: FACTORY" | [[&#x1F3ED;]] | title="U+1F3EE: IZAKAYA LANTERN" | [[&#x1F3EE;]] | title="U+1F3EF: JAPANESE CASTLE" | [[&#x1F3EF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F3Fx | title="U+1F3F0: EUROPEAN CASTLE" | [[&#x1F3F0;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F3F3: WAVING WHITE FLAG" | [[&#x1F3F3;|&#x1F3F3;&#xFE0F;]] | title="U+1F3F4: WAVING BLACK FLAG" | [[&#x1F3F4;]] | title="U+1F3F5: ROSETTE" | [[&#x1F3F5;|&#x1F3F5;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F3F7: LABEL" | [[&#x1F3F7;|&#x1F3F7;&#xFE0F;]] | title="U+1F3F8: BADMINTON RACQUET AND SHUTTLECOCK" | [[&#x1F3F8;]] | title="U+1F3F9: BOW AND ARROW" | [[&#x1F3F9;]] | title="U+1F3FA: AMPHORA" | [[&#x1F3FA;]] | title="U+1F3FB: EMOJI MODIFIER FITZPATRICK TYPE-1-2" | [[&#x1F3FB;]] | title="U+1F3FC: EMOJI MODIFIER FITZPATRICK TYPE-3" | [[&#x1F3FC;]] | title="U+1F3FD: EMOJI MODIFIER FITZPATRICK TYPE-4" | [[&#x1F3FD;]] | title="U+1F3FE: EMOJI MODIFIER FITZPATRICK TYPE-5" | [[&#x1F3FE;]] | title="U+1F3FF: EMOJI MODIFIER FITZPATRICK TYPE-6" | [[&#x1F3FF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F40x | title="U+1F400: RAT" | [[&#x1F400;]] | title="U+1F401: MOUSE" | [[&#x1F401;]] | title="U+1F402: OX" | [[&#x1F402;]] | title="U+1F403: WATER BUFFALO" | [[&#x1F403;]] | title="U+1F404: COW" | [[&#x1F404;]] | title="U+1F405: TIGER" | [[&#x1F405;]] | title="U+1F406: LEOPARD" | [[&#x1F406;]] | title="U+1F407: RABBIT" | [[&#x1F407;]] | title="U+1F408: CAT" | [[&#x1F408;]] | title="U+1F409: DRAGON" | [[&#x1F409;]] | title="U+1F40A: CROCODILE" | [[&#x1F40A;]] | title="U+1F40B: WHALE" | [[&#x1F40B;]] | title="U+1F40C: SNAIL" | [[&#x1F40C;]] | title="U+1F40D: SNAKE" | [[&#x1F40D;]] | title="U+1F40E: HORSE" | [[&#x1F40E;]] | title="U+1F40F: RAM" | [[&#x1F40F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F41x | title="U+1F410: GOAT" | [[&#x1F410;]] | title="U+1F411: SHEEP" | [[&#x1F411;]] | title="U+1F412: MONKEY" | [[&#x1F412;]] | title="U+1F413: ROOSTER" | [[&#x1F413;]] | title="U+1F414: CHICKEN" | [[&#x1F414;]] | title="U+1F415: DOG" | [[&#x1F415;]] | title="U+1F416: PIG" | [[&#x1F416;]] | title="U+1F417: BOAR" | [[&#x1F417;]] | title="U+1F418: ELEPHANT" | [[&#x1F418;]] | title="U+1F419: OCTOPUS" | [[&#x1F419;]] | title="U+1F41A: SPIRAL SHELL" | [[&#x1F41A;]] | title="U+1F41B: BUG" | [[&#x1F41B;]] | title="U+1F41C: ANT" | [[&#x1F41C;]] | title="U+1F41D: HONEYBEE" | [[&#x1F41D;]] | title="U+1F41E: LADY BEETLE" | [[&#x1F41E;]] | title="U+1F41F: FISH" | [[&#x1F41F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F42x | title="U+1F420: TROPICAL FISH" | [[&#x1F420;]] | title="U+1F421: BLOWFISH" | [[&#x1F421;]] | title="U+1F422: TURTLE" | [[&#x1F422;]] | title="U+1F423: HATCHING CHICK" | [[&#x1F423;]] | title="U+1F424: BABY CHICK" | [[&#x1F424;]] | title="U+1F425: FRONT-FACING BABY CHICK" | [[&#x1F425;]] | title="U+1F426: BIRD" | [[&#x1F426;]] | title="U+1F427: PENGUIN" | [[&#x1F427;]] | title="U+1F428: KOALA" | [[&#x1F428;]] | title="U+1F429: POODLE" | [[&#x1F429;]] | title="U+1F42A: DROMEDARY CAMEL" | [[&#x1F42A;]] | title="U+1F42B: BACTRIAN CAMEL" | [[&#x1F42B;]] | title="U+1F42C: DOLPHIN" | [[&#x1F42C;]] | title="U+1F42D: MOUSE FACE" | [[&#x1F42D;]] | title="U+1F42E: COW FACE" | [[&#x1F42E;]] | title="U+1F42F: TIGER FACE" | [[&#x1F42F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F43x | title="U+1F430: RABBIT FACE" | [[&#x1F430;]] | title="U+1F431: CAT FACE" | [[&#x1F431;]] | title="U+1F432: DRAGON FACE" | [[&#x1F432;]] | title="U+1F433: SPOUTING WHALE" | [[&#x1F433;]] | title="U+1F434: HORSE FACE" | [[&#x1F434;]] | title="U+1F435: MONKEY FACE" | [[&#x1F435;]] | title="U+1F436: DOG FACE" | [[&#x1F436;]] | title="U+1F437: PIG FACE" | [[&#x1F437;]] | title="U+1F438: FROG FACE" | [[&#x1F438;]] | title="U+1F439: HAMSTER FACE" | [[&#x1F439;]] | title="U+1F43A: WOLF FACE" | [[&#x1F43A;]] | title="U+1F43B: BEAR FACE" | [[&#x1F43B;]] | title="U+1F43C: PANDA FACE" | [[&#x1F43C;]] | title="U+1F43D: PIG NOSE" | [[&#x1F43D;]] | title="U+1F43E: PAW PRINTS" | [[&#x1F43E;]] | title="U+1F43F: CHIPMUNK" | [[&#x1F43F;|&#x1F43F;&#xFE0F;]] |- | colspan="17" | |- style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | style="width:45pt" | &nbsp; || style="width:20pt" | 0 || style="width:20pt" | 1 || style="width:20pt" | 2 || style="width:20pt" | 3 || style="width:20pt" | 4 || style="width:20pt" | 5 || style="width:20pt" | 6 || style="width:20pt" | 7 || style="width:20pt" | 8 || style="width:20pt" | 9 || style="width:20pt" | A || style="width:20pt" | B || style="width:20pt" | C || style="width:20pt" | D || style="width:20pt" | E || style="width:20pt" | F |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F44x | title="U+1F440: EYES" | [[&#x1F440;]] | title="U+1F441: EYE" | [[&#x1F441;|&#x1F441;&#xFE0F;]] | title="U+1F442: EAR" | [[&#x1F442;]] | title="U+1F443: NOSE" | [[&#x1F443;]] | title="U+1F444: MOUTH" | [[&#x1F444;]] | title="U+1F445: TONGUE" | [[&#x1F445;]] | title="U+1F446: WHITE UP POINTING BACKHAND INDEX" | [[&#x1F446;]] | title="U+1F447: WHITE DOWN POINTING BACKHAND INDEX" | [[&#x1F447;]] | title="U+1F448: WHITE LEFT POINTING BACKHAND INDEX" | [[&#x1F448;]] | title="U+1F449: WHITE RIGHT POINTING BACKHAND INDEX" | [[&#x1F449;]] | title="U+1F44A: FISTED HAND SIGN" | [[Fist (hand)| &#x1F44A;]] | title="U+1F44B: WAVING HAND SIGN" | [[&#x1F44B;]] | title="U+1F44C: OK HAND SIGN" | [[&#x1F44C;]] | title="U+1F44D: THUMBS UP SIGN" | [[&#x1F44D;]] | title="U+1F44E: THUMBS DOWN SIGN" | [[&#x1F44E;]] | title="U+1F44F: CLAPPING HANDS SIGN" | [[&#x1F44F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F45x | title="U+1F450: OPEN HANDS SIGN" | [[&#x1F450;]] | title="U+1F451: CROWN" | [[&#x1F451;]] | title="U+1F452: WOMANS HAT" | [[&#x1F452;]] | title="U+1F453: EYEGLASSES" | [[&#x1F453;]] | title="U+1F454: NECKTIE" | [[&#x1F454;]] | title="U+1F455: T-SHIRT" | [[&#x1F455;]] | title="U+1F456: JEANS" | [[&#x1F456;]] | title="U+1F457: DRESS" | [[&#x1F457;]] | title="U+1F458: KIMONO" | [[&#x1F458;]] | title="U+1F459: BIKINI" | [[&#x1F459;]] | title="U+1F45A: WOMANS CLOTHES" | [[&#x1F45A;]] | title="U+1F45B: PURSE" | [[&#x1F45B;]] | title="U+1F45C: HANDBAG" | [[&#x1F45C;]] | title="U+1F45D: POUCH" | [[Pouch (disambiguation)| &#x1F45D;]] | title="U+1F45E: MANS SHOE" | [[&#x1F45E;]] | title="U+1F45F: ATHLETIC SHOE" | [[&#x1F45F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F46x | title="U+1F460: HIGH-HEELED SHOE" | [[&#x1F460;]] | title="U+1F461: WOMANS SANDAL" | [[&#x1F461;]] | title="U+1F462: WOMANS BOOTS" | [[&#x1F462;]] | title="U+1F463: FOOTPRINTS" | [[&#x1F463;]] | title="U+1F464: BUST IN SILHOUETTE" | [[&#x1F464;]] | title="U+1F465: BUSTS IN SILHOUETTE" | [[&#x1F465;]] | title="U+1F466: BOY" | [[&#x1F466;]] | title="U+1F467: GIRL" | [[&#x1F467;]] | title="U+1F468: MAN" | [[&#x1F468;]] | title="U+1F469: WOMAN" | [[&#x1F469;]] | title="U+1F46A: FAMILY" | [[&#x1F46A;]] | title="U+1F46B: MAN AND WOMAN HOLDING HANDS" | [[&#x1F46B;]] | title="U+1F46C: TWO MEN HOLDING HANDS" | [[&#x1F46C;]] | title="U+1F46D: TWO WOMEN HOLDING HANDS" | [[&#x1F46D;]] | title="U+1F46E: POLICE OFFICER" | [[&#x1F46E;]] | title="U+1F46F: WOMAN WITH BUNNY EARS" | [[&#x1F46F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F47x | title="U+1F470: BRIDE WITH VEIL" | [[&#x1F470;]] | title="U+1F471: PERSON WITH BLOND HAIR" | [[&#x1F471;]] | title="U+1F472: MAN WITH GUA PI MAO" | [[&#x1F472;]] | title="U+1F473: MAN WITH TURBAN" | [[&#x1F473;]] | title="U+1F474: OLDER MAN" | [[&#x1F474;]] | title="U+1F475: OLDER WOMAN" | [[&#x1F475;]] | title="U+1F476: BABY" | [[&#x1F476;]] | title="U+1F477: CONSTRUCTION WORKER" | [[&#x1F477;]] | title="U+1F478: PRINCESS" | [[&#x1F478;]] | title="U+1F479: JAPANESE OGRE" | [[&#x1F479;]] | title="U+1F47A: JAPANESE GOBLIN" | [[&#x1F47A;]] | title="U+1F47B: GHOST" | [[&#x1F47B;]] | title="U+1F47C: BABY ANGEL" | [[&#x1F47C;]] | title="U+1F47D: EXTRATERRESTRIAL ALIEN" | [[&#x1F47D;]] | title="U+1F47E: ALIEN MONSTER" | [[&#x1F47E;]] | title="U+1F47F: IMP" | [[&#x1F47F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F48x | title="U+1F480: SKULL" | [[&#x1F480;]] | title="U+1F481: INFORMATION DESK PERSON" | [[&#x1F481;]] | title="U+1F482: GUARDSMAN" | [[&#x1F482;]] | title="U+1F483: DANCER" | [[&#x1F483;]] | title="U+1F484: LIPSTICK" | [[&#x1F484;]] | title="U+1F485: NAIL POLISH" | [[&#x1F485;]] | title="U+1F486: FACE MASSAGE" | [[&#x1F486;]] | title="U+1F487: HAIRCUT" | [[&#x1F487;]] | title="U+1F488: BARBER POLE" | [[&#x1F488;]] | title="U+1F489: SYRINGE" | [[&#x1F489;]] | title="U+1F48A: PILL" | [[&#x1F48A;]] | title="U+1F48B: KISS MARK" | [[&#x1F48B;]] | title="U+1F48C: LOVE LETTER" | [[&#x1F48C;]] | title="U+1F48D: RING" | [[&#x1F48D;]] | title="U+1F48E: GEM STONE" | [[&#x1F48E;]] | title="U+1F48F: KISS" | [[&#x1F48F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F49x | title="U+1F490: BOUQUET" | [[&#x1F490;]] | title="U+1F491: COUPLE WITH HEART" | [[&#x1F491;]] | title="U+1F492: WEDDING" | [[&#x1F492;]] | title="U+1F493: BEATING HEART" | [[&#x1F493;]] | title="U+1F494: BROKEN HEART" | [[&#x1F494;]] | title="U+1F495: TWO HEARTS" | [[&#x1F495;]] | title="U+1F496: SPARKLING HEART" | [[&#x1F496;]] | title="U+1F497: GROWING HEART" | [[&#x1F497;]] | title="U+1F498: HEART WITH ARROW" | [[&#x1F498;]] | title="U+1F499: BLUE HEART" | [[&#x1F499;]] | title="U+1F49A: GREEN HEART" | [[&#x1F49A;]] | title="U+1F49B: YELLOW HEART" | [[&#x1F49B;]] | title="U+1F49C: PURPLE HEART" | [[&#x1F49C;]] | title="U+1F49D: HEART WITH RIBBON" | [[&#x1F49D;]] | title="U+1F49E: REVOLVING HEARTS" | [[&#x1F49E;]] | title="U+1F49F: HEART DECORATION" | [[&#x1F49F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F4Ax | title="U+1F4A0: DIAMOND SHAPE WITH A DOT INSIDE" | [[&#x1F4A0;]] | title="U+1F4A1: ELECTRIC LIGHT BULB" | [[&#x1F4A1;]] | title="U+1F4A2: ANGER SYMBOL" | [[&#x1F4A2;]] | title="U+1F4A3: BOMB" | [[&#x1F4A3;]] | title="U+1F4A4: SLEEPING SYMBOL" | [[&#x1F4A4;]] | title="U+1F4A5: COLLISION SYMBOL" | [[&#x1F4A5;]] | title="U+1F4A6: SPLASHING SWEAT SYMBOL" | [[&#x1F4A6;]] | title="U+1F4A7: DROPLET" | [[&#x1F4A7;]] | title="U+1F4A8: DASH SYMBOL" | [[&#x1F4A8;]] | title="U+1F4A9: PILE OF POO" | [[&#x1F4A9;]] | title="U+1F4AA: FLEXED BICEPS" | [[&#x1F4AA;]] | title="U+1F4AB: DIZZY SYMBOL" | [[&#x1F4AB;]] | title="U+1F4AC: SPEECH BALLOON" | [[&#x1F4AC;]] | title="U+1F4AD: THOUGHT BALLOON" | [[&#x1F4AD;]] | title="U+1F4AE: WHITE FLOWER" | [[&#x1F4AE;]] | title="U+1F4AF: HUNDRED POINTS SYMBOL" | [[&#x1F4AF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F4Bx | title="U+1F4B0: MONEY BAG" | [[&#x1F4B0;]] | title="U+1F4B1: CURRENCY EXCHANGE" | [[&#x1F4B1;]] | title="U+1F4B2: HEAVY DOLLAR SIGN" | [[&#x1F4B2;]] | title="U+1F4B3: CREDIT CARD" | [[&#x1F4B3;]] | title="U+1F4B4: BANKNOTE WITH YEN SIGN" | [[&#x1F4B4;]] | title="U+1F4B5: BANKNOTE WITH DOLLAR SIGN" | [[&#x1F4B5;]] | title="U+1F4B6: BANKNOTE WITH EURO SIGN" | [[&#x1F4B6;]] | title="U+1F4B7: BANKNOTE WITH POUND SIGN" | [[&#x1F4B7;]] | title="U+1F4B8: MONEY WITH WINGS" | [[&#x1F4B8;]] | title="U+1F4B9: CHART WITH UPWARDS TREND AND YEN SIGN" | [[&#x1F4B9;]] | title="U+1F4BA: SEAT" | [[&#x1F4BA;]] | title="U+1F4BB: PERSONAL COMPUTER" | [[&#x1F4BB;]] | title="U+1F4BC: BRIEFCASE" | [[&#x1F4BC;]] | title="U+1F4BD: MINIDISC" | [[&#x1F4BD;]] | title="U+1F4BE: FLOPPY DISK" | [[&#x1F4BE;]] | title="U+1F4BF: OPTICAL DISC" | [[&#x1F4BF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F4Cx | title="U+1F4C0: DVD" | [[&#x1F4C0;]] | title="U+1F4C1: FILE FOLDER" | [[&#x1F4C1;]] | title="U+1F4C2: OPEN FILE FOLDER" | [[&#x1F4C2;]] | title="U+1F4C3: PAGE WITH CURL" | [[&#x1F4C3;]] | title="U+1F4C4: PAGE FACING UP" | [[&#x1F4C4;]] | title="U+1F4C5: CALENDAR" | [[&#x1F4C5;]] | title="U+1F4C6: TEAR-OFF CALENDAR" | [[&#x1F4C6;]] | title="U+1F4C7: CARD INDEX" | [[&#x1F4C7;]] | title="U+1F4C8: CHART WITH UPWARDS TREND" | [[&#x1F4C8;]] | title="U+1F4C9: CHART WITH DOWNWARDS TREND" | [[&#x1F4C9;]] | title="U+1F4CA: BAR CHART" | [[&#x1F4CA;]] | title="U+1F4CB: CLIPBOARD" | [[&#x1F4CB;]] | title="U+1F4CC: PUSHPIN" | [[&#x1F4CC;]] | title="U+1F4CD: ROUND PUSHPIN" | [[&#x1F4CD;]] | title="U+1F4CE: PAPERCLIP" | [[&#x1F4CE;]] | title="U+1F4CF: STRAIGHT RULER" | [[&#x1F4CF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F4Dx | title="U+1F4D0: TRIANGULAR RULER" | [[&#x1F4D0;]] | title="U+1F4D1: BOOKMARK TABS" | [[&#x1F4D1;]] | title="U+1F4D2: LEDGER" | [[&#x1F4D2;]] | title="U+1F4D3: NOTEBOOK" | [[&#x1F4D3;]] | title="U+1F4D4: NOTEBOOK WITH DECORATIVE COVER" | [[&#x1F4D4;]] | title="U+1F4D5: CLOSED BOOK" | [[&#x1F4D5;]] | title="U+1F4D6: OPEN BOOK" | [[&#x1F4D6;]] | title="U+1F4D7: GREEN BOOK" | [[&#x1F4D7;]] | title="U+1F4D8: BLUE BOOK" | [[&#x1F4D8;]] | title="U+1F4D9: ORANGE BOOK" | [[&#x1F4D9;]] | title="U+1F4DA: BOOKS" | [[&#x1F4DA;]] | title="U+1F4DB: NAME BADGE" | [[&#x1F4DB;]] | title="U+1F4DC: SCROLL" | [[&#x1F4DC;]] | title="U+1F4DD: MEMO" | [[&#x1F4DD;]] | title="U+1F4DE: TELEPHONE RECEIVER" | [[&#x1F4DE;]] | title="U+1F4DF: PAGER" | [[&#x1F4DF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F4Ex | title="U+1F4E0: FAX MACHINE" | [[&#x1F4E0;]] | title="U+1F4E1: SATELLITE ANTENNA" | [[&#x1F4E1;]] | title="U+1F4E2: PUBLIC ADDRESS LOUDSPEAKER" | [[&#x1F4E2;]] | title="U+1F4E3: CHEERING MEGAPHONE" | [[&#x1F4E3;]] | title="U+1F4E4: OUTBOX TRAY" | [[&#x1F4E4;]] | title="U+1F4E5: INBOX TRAY" | [[&#x1F4E5;]] | title="U+1F4E6: PACKAGE" | [[&#x1F4E6;]] | title="U+1F4E7: E-MAIL SYMBOL" | [[&#x1F4E7;]] | title="U+1F4E8: INCOMING ENVELOPE" | [[&#x1F4E8;]] | title="U+1F4E9: ENVELOPE WITH DOWNWARDS ARROW ABOVE" | [[&#x1F4E9;]] | title="U+1F4EA: CLOSED MAILBOX WITH LOWERED FLAG" | [[&#x1F4EA;]] | title="U+1F4EB: CLOSED MAILBOX WITH RAISED FLAG" | [[&#x1F4EB;]] | title="U+1F4EC: OPEN MAILBOX WITH RAISED FLAG" | [[&#x1F4EC;]] | title="U+1F4ED: OPEN MAILBOX WITH LOWERED FLAG" | [[&#x1F4ED;]] | title="U+1F4EE: POSTBOX" | [[&#x1F4EE;]] | title="U+1F4EF: POSTAL HORN" | [[&#x1F4EF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F4Fx | title="U+1F4F0: NEWSPAPER" | [[&#x1F4F0;]] | title="U+1F4F1: MOBILE PHONE" | [[&#x1F4F1;]] | title="U+1F4F2: MOBILE PHONE WITH RIGHTWARDS ARROW AT LEFT" | [[&#x1F4F2;]] | title="U+1F4F3: VIBRATION MODE" | [[&#x1F4F3;]] | title="U+1F4F4: MOBILE PHONE OFF" | [[&#x1F4F4;]] | title="U+1F4F5: NO MOBILE PHONES" | [[&#x1F4F5;]] | title="U+1F4F6: ANTENNA WITH BARS" | [[&#x1F4F6;]] | title="U+1F4F7: CAMERA" | [[&#x1F4F7;]] | title="U+1F4F8: CAMERA WITH FLASH" | [[&#x1F4F8;]] | title="U+1F4F9: VIDEO CAMERA" | [[&#x1F4F9;]] | title="U+1F4FA: TELEVISION" | [[&#x1F4FA;]] | title="U+1F4FB: RADIO" | [[&#x1F4FB;]] | title="U+1F4FC: VIDEOCASSETTE" | [[&#x1F4FC;]] | title="U+1F4FD: FILM PROJECTOR" | [[&#x1F4FD;|&#x1F4FD;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F4FF: PRAYER BEADS" | [[&#x1F4FF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F50x | title="U+1F500: TWISTED RIGHTWARDS ARROWS" | [[&#x1F500;]] | title="U+1F501: CLOCKWISE RIGHTWARDS AND LEFTWARDS OPEN CIRCLE ARROWS" | [[&#x1F501;]] | title="U+1F502: CLOCKWISE RIGHTWARDS AND LEFTWARDS OPEN CIRCLE ARROWS WITH CIRCLED ONE OVERLAY" | [[&#x1F502;]] | title="U+1F503: CLOCKWISE DOWNWARDS AND UPWARDS OPEN CIRCLE ARROWS" | [[&#x1F503;]] | title="U+1F504: ANTICLOCKWISE DOWNWARDS AND UPWARDS OPEN CIRCLE ARROWS" | [[&#x1F504;]] | title="U+1F505: LOW BRIGHTNESS SYMBOL" | [[&#x1F505;]] | title="U+1F506: HIGH BRIGHTNESS SYMBOL" | [[&#x1F506;]] | title="U+1F507: SPEAKER WITH CANCELLATION STROKE" | [[Mute (disambiguation)|&#x1F507;]] | title="U+1F508: SPEAKER" | [[&#x1F508;]] | title="U+1F509: SPEAKER WITH ONE SOUND WAVE" | [[&#x1F509;]] | title="U+1F50A: SPEAKER WITH THREE SOUND WAVES" | [[&#x1F50A;]] | title="U+1F50B: BATTERY" | [[&#x1F50B;]] | title="U+1F50C: ELECTRIC PLUG" | [[&#x1F50C;]] | title="U+1F50D: LEFT-POINTING MAGNIFYING GLASS" | [[&#x1F50D;]] | title="U+1F50E: RIGHT-POINTING MAGNIFYING GLASS" | [[&#x1F50E;]] | title="U+1F50F: LOCK WITH INK PEN" | [[&#x1F50F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F51x | title="U+1F510: CLOSED LOCK WITH KEY" | [[&#x1F510;]] | title="U+1F511: KEY" | [[&#x1F511;]] | title="U+1F512: LOCK" | [[&#x1F512;]] | title="U+1F513: OPEN LOCK" | [[&#x1F513;]] | title="U+1F514: BELL" | [[Bell character| &#x1F514;]] | title="U+1F515: BELL WITH CANCELLATION STROKE" | [[&#x1F515;]] | title="U+1F516: BOOKMARK" | [[&#x1F516;]] | title="U+1F517: LINK SYMBOL" | [[&#x1F517;]] | title="U+1F518: RADIO BUTTON" | [[&#x1F518;]] | title="U+1F519: BACK WITH LEFTWARDS ARROW ABOVE" | [[&#x1F519;]] | title="U+1F51A: END WITH LEFTWARDS ARROW ABOVE" | [[&#x1F51A;]] | title="U+1F51B: ON WITH EXCLAMATION MARK WITH LEFT RIGHT ARROW ABOVE" | [[&#x1F51B;]] | title="U+1F51C: SOON WITH RIGHTWARDS ARROW ABOVE" | [[&#x1F51C;]] | title="U+1F51D: TOP WITH UPWARDS ARROW ABOVE" | [[&#x1F51D;]] | title="U+1F51E: NO ONE UNDER EIGHTEEN SYMBOL" | [[Age of majority#Age 18| &#x1F51E;]] | title="U+1F51F: KEYCAP TEN" | [[&#x1F51F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F52x | title="U+1F520: INPUT SYMBOL FOR LATIN CAPITAL LETTERS" | [[&#x1F520;]] | title="U+1F521: INPUT SYMBOL FOR LATIN SMALL LETTERS" | [[&#x1F521;]] | title="U+1F522: INPUT SYMBOL FOR NUMBERS" | [[&#x1F522;]] | title="U+1F523: INPUT SYMBOL FOR SYMBOLS" | [[&#x1F523;]] | title="U+1F524: INPUT SYMBOL FOR LATIN LETTERS" | [[&#x1F524;]] | title="U+1F525: FIRE" | [[&#x1F525;]] | title="U+1F526: ELECTRIC TORCH" | [[&#x1F526;]] | title="U+1F527: WRENCH" | [[&#x1F527;]] | title="U+1F528: HAMMER" | [[&#x1F528;]] | title="U+1F529: NUT AND BOLT" | [[&#x1F529;]] | title="U+1F52A: HOCHO" | [[&#x1F52A;]] | title="U+1F52B: PISTOL" | [[&#x1F52B;]] | title="U+1F52C: MICROSCOPE" | [[&#x1F52C;]] | title="U+1F52D: TELESCOPE" | [[&#x1F52D;]] | title="U+1F52E: CRYSTAL BALL" | [[&#x1F52E;]] | title="U+1F52F: SIX POINTED STAR WITH MIDDLE DOT" | [[&#x1F52F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F53x | title="U+1F530: JAPANESE SYMBOL FOR BEGINNER" | [[&#x1F530;]] | title="U+1F531: TRIDENT EMBLEM" | [[&#x1F531;]] | title="U+1F532: BLACK SQUARE BUTTON" | [[&#x1F532;]] | title="U+1F533: WHITE SQUARE BUTTON" | [[&#x1F533;]] | title="U+1F534: LARGE RED CIRCLE" | [[&#x1F534;]] | title="U+1F535: LARGE BLUE CIRCLE" | [[&#x1F535;]] | title="U+1F536: LARGE ORANGE DIAMOND" | [[&#x1F536;]] | title="U+1F537: LARGE BLUE DIAMOND" | [[&#x1F537;]] | title="U+1F538: SMALL ORANGE DIAMOND" | [[&#x1F538;]] | title="U+1F539: SMALL BLUE DIAMOND" | [[&#x1F539;]] | title="U+1F53A: UP-POINTING RED TRIANGLE" | [[&#x1F53A;]] | title="U+1F53B: DOWN-POINTING RED TRIANGLE" | [[&#x1F53B;]] | title="U+1F53C: UP-POINTING SMALL RED TRIANGLE" | [[&#x1F53C;]] | title="U+1F53D: DOWN-POINTING SMALL RED TRIANGLE" | [[&#x1F53D;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F54x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F549: OM SYMBOL" | [[&#x1F549;|&#x1F549;&#xFE0F;]] | title="U+1F54A: DOVE OF PEACE" | [[&#x1F54A;|&#x1F54A;&#xFE0F;]] | title="U+1F54B: KAABA" | [[&#x1F54B;]] | title="U+1F54C: MOSQUE" | [[&#x1F54C;]] | title="U+1F54D: SYNAGOGUE" | [[&#x1F54D;]] | title="U+1F54E: MENORAH WITH NINE BRANCHES" | [[&#x1F54E;]] | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F55x | title="U+1F550: CLOCK FACE ONE OCLOCK" | [[&#x1F550;]] | title="U+1F551: CLOCK FACE TWO OCLOCK" | [[&#x1F551;]] | title="U+1F552: CLOCK FACE THREE OCLOCK" | [[&#x1F552;]] | title="U+1F553: CLOCK FACE FOUR OCLOCK" | [[&#x1F553;]] | title="U+1F554: CLOCK FACE FIVE OCLOCK" | [[&#x1F554;]] | title="U+1F555: CLOCK FACE SIX OCLOCK" | [[&#x1F555;]] | title="U+1F556: CLOCK FACE SEVEN OCLOCK" | [[&#x1F556;]] | title="U+1F557: CLOCK FACE EIGHT OCLOCK" | [[&#x1F557;]] | title="U+1F558: CLOCK FACE NINE OCLOCK" | [[&#x1F558;]] | title="U+1F559: CLOCK FACE TEN OCLOCK" | [[&#x1F559;]] | title="U+1F55A: CLOCK FACE ELEVEN OCLOCK" | [[&#x1F55A;]] | title="U+1F55B: CLOCK FACE TWELVE OCLOCK" | [[&#x1F55B;]] | title="U+1F55C: CLOCK FACE ONE-THIRTY" | [[&#x1F55C;]] | title="U+1F55D: CLOCK FACE TWO-THIRTY" | [[&#x1F55D;]] | title="U+1F55E: CLOCK FACE THREE-THIRTY" | [[&#x1F55E;]] | title="U+1F55F: CLOCK FACE FOUR-THIRTY" | [[&#x1F55F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F56x | title="U+1F560: CLOCK FACE FIVE-THIRTY" | [[&#x1F560;]] | title="U+1F561: CLOCK FACE SIX-THIRTY" | [[&#x1F561;]] | title="U+1F562: CLOCK FACE SEVEN-THIRTY" | [[&#x1F562;]] | title="U+1F563: CLOCK FACE EIGHT-THIRTY" | [[&#x1F563;]] | title="U+1F564: CLOCK FACE NINE-THIRTY" | [[&#x1F564;]] | title="U+1F565: CLOCK FACE TEN-THIRTY" | [[&#x1F565;]] | title="U+1F566: CLOCK FACE ELEVEN-THIRTY" | [[&#x1F566;]] | title="U+1F567: CLOCK FACE TWELVE-THIRTY" | [[&#x1F567;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F56F: CANDLE" | [[&#x1F56F;|&#x1F56F;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F57x | title="U+1F570: MANTELPIECE CLOCK" | [[&#x1F570;|&#x1F570;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F573: HOLE" | [[Hole (disambiguation)|&#x1F573;&#xFE0F;]] | title="U+1F574: MAN IN BUSINESS SUIT LEVITATING" | [[&#x1F574;|&#x1F574;&#xFE0F;]] | title="U+1F575: SLEUTH OR SPY" | [[&#x1F575;|&#x1F575;&#xFE0F;]] | title="U+1F576: DARK SUNGLASSES" | [[&#x1F576;|&#x1F576;&#xFE0F;]] | title="U+1F577: SPIDER" | [[&#x1F577;|&#x1F577;&#xFE0F;]] | title="U+1F578: SPIDER WEB" | [[&#x1F578;|&#x1F578;&#xFE0F;]] | title="U+1F579: JOYSTICK" | [[&#x1F579;|&#x1F579;&#xFE0F;]] | title="U+1F57A: MAN DANCING" | [[&#x1F57A;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F58x | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F587: LINKED PAPERCLIPS" | [[&#x1F587;|&#x1F587;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F58A: LOWER LEFT BALLPOINT PEN" | [[&#x1F58A;|&#x1F58A;&#xFE0F;]] | title="U+1F58B: LOWER LEFT FOUNTAIN PEN" | [[&#x1F58B;|&#x1F58B;&#xFE0F;]] | title="U+1F58C: LOWER LEFT PAINTBRUSH" | [[&#x1F58C;|&#x1F58C;&#xFE0F;]] | title="U+1F58D: LOWER LEFT CRAYON" | [[&#x1F58D;|&#x1F58D;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F59x | title="U+1F590: RAISED HAND WITH FINGERS SPLAYED" | [[&#x1F590;|&#x1F590;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F595: REVERSED HAND WITH MIDDLE FINGER EXTENDED" | [[&#x1F595;]] | title="U+1F596: RAISED HAND WITH PART BETWEEN MIDDLE AND RING FINGERS" | [[&#x1F596;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F5Ax | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F5A4: BLACK HEART" | [[&#x1F5A4;]] | title="U+1F5A5: DESKTOP COMPUTER" | [[&#x1F5A5;|&#x1F5A5;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F5A8: PRINTER" | [[&#x1F5A8;|&#x1F5A8;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F5Bx | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F5B1: THREE BUTTON MOUSE" | [[&#x1F5B1;|&#x1F5B1;&#xFE0F;]] | title="U+1F5B2: TRACKBALL" | [[&#x1F5B2;|&#x1F5B2;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F5BC: FRAME WITH PICTURE" | [[&#x1F5BC;|&#x1F5BC;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F5Cx | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F5C2: CARD INDEX DIVIDERS" | [[&#x1F5C2;|&#x1F5C2;&#xFE0F;]] | title="U+1F5C3: CARD FILE BOX" | [[&#x1F5C3;|&#x1F5C3;&#xFE0F;]] | title="U+1F5C4: FILE CABINET" | [[&#x1F5C4;|&#x1F5C4;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F5Dx | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F5D1: WASTEBASKET" | [[&#x1F5D1;|&#x1F5D1;&#xFE0F;]] | title="U+1F5D2: SPIRAL NOTE PAD" | [[&#x1F5D2;|&#x1F5D2;&#xFE0F;]] | title="U+1F5D3: SPIRAL CALENDAR PAD" | [[&#x1F5D3;|&#x1F5D3;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F5DC: COMPRESSION" | [[&#x1F5DC;|&#x1F5DC;&#xFE0F;]] | title="U+1F5DD: OLD KEY" | [[&#x1F5DD;|&#x1F5DD;&#xFE0F;]] | title="U+1F5DE: ROLLED-UP NEWSPAPER" | [[&#x1F5DE;|&#x1F5DE;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | |- | colspan="17" | |- style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | style="width:45pt" | &nbsp; || style="width:20pt" | 0 || style="width:20pt" | 1 || style="width:20pt" | 2 || style="width:20pt" | 3 || style="width:20pt" | 4 || style="width:20pt" | 5 || style="width:20pt" | 6 || style="width:20pt" | 7 || style="width:20pt" | 8 || style="width:20pt" | 9 || style="width:20pt" | A || style="width:20pt" | B || style="width:20pt" | C || style="width:20pt" | D || style="width:20pt" | E || style="width:20pt" | F |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F5Ex | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F5E1: DAGGER KNIFE" | [[&#x1F5E1;|&#x1F5E1;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F5E3: SPEAKING HEAD IN SILHOUETTE" | [[&#x1F5E3;|&#x1F5E3;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F5E8: LEFT SPEECH BUBBLE" | [[&#x1F5E8;|&#x1F5E8;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F5EF: RIGHT ANGER BUBBLE" | [[&#x1F5EF;|&#x1F5EF;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F5Fx | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F5F3: BALLOT BOX WITH BALLOT" | [[&#x1F5F3;|&#x1F5F3;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F5FA: WORLD MAP" | [[&#x1F5FA;|&#x1F5FA;&#xFE0F;]] | title="U+1F5FB: MOUNT FUJI" | [[&#x1F5FB;]] | title="U+1F5FC: TOKYO TOWER" | [[&#x1F5FC;]] | title="U+1F5FD: STATUE OF LIBERTY" | [[&#x1F5FD;]] | title="U+1F5FE: SILHOUETTE OF JAPAN" | [[&#x1F5FE;]] | title="U+1F5FF: MOYAI" | [[&#x1F5FF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F60x | title="U+1F600: GRINNING FACE" | [[&#x1F600;]] | title="U+1F601: GRINNING FACE WITH SMILING EYES" | [[&#x1F601;]] | title="U+1F602: FACE WITH TEARS OF JOY" | [[&#x1F602;]] | title="U+1F603: SMILING FACE WITH OPEN MOUTH" | [[&#x1F603;]] | title="U+1F604: SMILING FACE WITH OPEN MOUTH AND SMILING EYES" | [[&#x1F604;]] | title="U+1F605: SMILING FACE WITH OPEN MOUTH AND COLD SWEAT" | [[&#x1F605;]] | title="U+1F606: SMILING FACE WITH OPEN MOUTH AND TIGHTLY-CLOSED EYES" | [[&#x1F606;]] | title="U+1F607: SMILING FACE WITH HALO" | [[&#x1F607;]] | title="U+1F608: SMILING FACE WITH HORNS" | [[&#x1F608;]] | title="U+1F609: WINKING FACE" | [[&#x1F609;]] | title="U+1F60A: SMILING FACE WITH SMILING EYES" | [[&#x1F60A;]] | title="U+1F60B: FACE SAVOURING DELICIOUS FOOD" | [[&#x1F60B;]] | title="U+1F60C: RELIEVED FACE" | [[&#x1F60C;]] | title="U+1F60D: SMILING FACE WITH HEART-SHAPED EYES" | [[&#x1F60D;]] | title="U+1F60E: SMILING FACE WITH SUNGLASSES" | [[&#x1F60E;]] | title="U+1F60F: SMIRKING FACE" | [[&#x1F60F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F61x | title="U+1F610: NEUTRAL FACE" | [[&#x1F610;]] | title="U+1F611: EXPRESSIONLESS FACE" | [[&#x1F611;]] | title="U+1F612: UNAMUSED FACE" | [[&#x1F612;]] | title="U+1F613: FACE WITH COLD SWEAT" | [[&#x1F613;]] | title="U+1F614: PENSIVE FACE" | [[&#x1F614;]] | title="U+1F615: CONFUSED FACE" | [[&#x1F615;]] | title="U+1F616: CONFOUNDED FACE" | [[&#x1F616;]] | title="U+1F617: KISSING FACE" | [[&#x1F617;]] | title="U+1F618: FACE THROWING A KISS" | [[&#x1F618;]] | title="U+1F619: KISSING FACE WITH SMILING EYES" | [[&#x1F619;]] | title="U+1F61A: KISSING FACE WITH CLOSED EYES" | [[&#x1F61A;]] | title="U+1F61B: FACE WITH STUCK-OUT TONGUE" | [[&#x1F61B;]] | title="U+1F61C: FACE WITH STUCK-OUT TONGUE AND WINKING EYE" | [[&#x1F61C;]] | title="U+1F61D: FACE WITH STUCK-OUT TONGUE AND TIGHTLY-CLOSED EYES" | [[&#x1F61D;]] | title="U+1F61E: DISAPPOINTED FACE" | [[&#x1F61E;]] | title="U+1F61F: WORRIED FACE" | [[&#x1F61F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F62x | title="U+1F620: ANGRY FACE" | [[&#x1F620;]] | title="U+1F621: POUTING FACE" | [[&#x1F621;]] | title="U+1F622: CRYING FACE" | [[&#x1F622;]] | title="U+1F623: PERSEVERING FACE" | [[&#x1F623;]] | title="U+1F624: FACE WITH LOOK OF TRIUMPH" | [[&#x1F624;]] | title="U+1F625: DISAPPOINTED BUT RELIEVED FACE" | [[&#x1F625;]] | title="U+1F626: FROWNING FACE WITH OPEN MOUTH" | [[&#x1F626;]] | title="U+1F627: ANGUISHED FACE" | [[&#x1F627;]] | title="U+1F628: FEARFUL FACE" | [[&#x1F628;]] | title="U+1F629: WEARY FACE" | [[&#x1F629;]] | title="U+1F62A: SLEEPY FACE" | [[&#x1F62A;]] | title="U+1F62B: TIRED FACE" | [[&#x1F62B;]] | title="U+1F62C: GRIMACING FACE" | [[&#x1F62C;]] | title="U+1F62D: LOUDLY CRYING FACE" | [[&#x1F62D;]] | title="U+1F62E: FACE WITH OPEN MOUTH" | [[&#x1F62E;]] | title="U+1F62F: HUSHED FACE" | [[&#x1F62F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F63x | title="U+1F630: FACE WITH OPEN MOUTH AND COLD SWEAT" | [[&#x1F630;]] | title="U+1F631: FACE SCREAMING IN FEAR" | [[&#x1F631;]] | title="U+1F632: ASTONISHED FACE" | [[&#x1F632;]] | title="U+1F633: FLUSHED FACE" | [[&#x1F633;]] | title="U+1F634: SLEEPING FACE" | [[&#x1F634;]] | title="U+1F635: DIZZY FACE" | [[&#x1F635;]] | title="U+1F636: FACE WITHOUT MOUTH" | [[&#x1F636;]] | title="U+1F637: FACE WITH MEDICAL MASK" | [[&#x1F637;]] | title="U+1F638: GRINNING CAT FACE WITH SMILING EYES" | [[&#x1F638;]] | title="U+1F639: CAT FACE WITH TEARS OF JOY" | [[&#x1F639;]] | title="U+1F63A: SMILING CAT FACE WITH OPEN MOUTH" | [[&#x1F63A;]] | title="U+1F63B: SMILING CAT FACE WITH HEART-SHAPED EYES" | [[&#x1F63B;]] | title="U+1F63C: CAT FACE WITH WRY SMILE" | [[&#x1F63C;]] | title="U+1F63D: KISSING CAT FACE WITH CLOSED EYES" | [[&#x1F63D;]] | title="U+1F63E: POUTING CAT FACE" | [[&#x1F63E;]] | title="U+1F63F: CRYING CAT FACE" | [[&#x1F63F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F64x | title="U+1F640: WEARY CAT FACE" | [[&#x1F640;]] | title="U+1F641: SLIGHTLY FROWNING FACE" | [[&#x1F641;]] | title="U+1F642: SLIGHTLY SMILING FACE" | [[&#x1F642;]] | title="U+1F643: UPSIDE-DOWN FACE" | [[&#x1F643;]] | title="U+1F644: FACE WITH ROLLING EYES" | [[&#x1F644;]] | title="U+1F645: FACE WITH NO GOOD GESTURE" | [[&#x1F645;]] | title="U+1F646: FACE WITH OK GESTURE" | [[&#x1F646;]] | title="U+1F647: PERSON BOWING DEEPLY" | [[&#x1F647;]] | title="U+1F648: SEE-NO-EVIL MONKEY" | [[&#x1F648;]] | title="U+1F649: HEAR-NO-EVIL MONKEY" | [[&#x1F649;]] | title="U+1F64A: SPEAK-NO-EVIL MONKEY" | [[&#x1F64A;]] | title="U+1F64B: HAPPY PERSON RAISING ONE HAND" | [[&#x1F64B;]] | title="U+1F64C: PERSON RAISING BOTH HANDS IN CELEBRATION" | [[&#x1F64C;]] | title="U+1F64D: PERSON FROWNING" | [[&#x1F64D;]] | title="U+1F64E: PERSON WITH POUTING FACE" | [[&#x1F64E;]] | title="U+1F64F: PERSON WITH FOLDED HANDS" | [[&#x1F64F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F68x | title="U+1F680: ROCKET" | [[&#x1F680;]] | title="U+1F681: HELICOPTER" | [[&#x1F681;]] | title="U+1F682: STEAM LOCOMOTIVE" | [[&#x1F682;]] | title="U+1F683: RAILWAY CAR" | [[&#x1F683;]] | title="U+1F684: HIGH-SPEED TRAIN" | [[&#x1F684;]] | title="U+1F685: HIGH-SPEED TRAIN WITH BULLET NOSE" | [[&#x1F685;]] | title="U+1F686: TRAIN" | [[&#x1F686;]] | title="U+1F687: METRO" | [[&#x1F687;]] | title="U+1F688: LIGHT RAIL" | [[&#x1F688;]] | title="U+1F689: STATION" | [[&#x1F689;]] | title="U+1F68A: TRAM" | [[&#x1F68A;]] | title="U+1F68B: TRAM CAR" | [[&#x1F68B;]] | title="U+1F68C: BUS" | [[&#x1F68C;]] | title="U+1F68D: ONCOMING BUS" | [[&#x1F68D;]] | title="U+1F68E: TROLLEYBUS" | [[&#x1F68E;]] | title="U+1F68F: BUS STOP" | [[&#x1F68F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F69x | title="U+1F690: MINIBUS" | [[&#x1F690;]] | title="U+1F691: AMBULANCE" | [[&#x1F691;]] | title="U+1F692: FIRE ENGINE" | [[&#x1F692;]] | title="U+1F693: POLICE CAR" | [[&#x1F693;]] | title="U+1F694: ONCOMING POLICE CAR" | [[&#x1F694;]] | title="U+1F695: TAXI" | [[&#x1F695;]] | title="U+1F696: ONCOMING TAXI" | [[&#x1F696;]] | title="U+1F697: AUTOMOBILE" | [[&#x1F697;]] | title="U+1F698: ONCOMING AUTOMOBILE" | [[&#x1F698;]] | title="U+1F699: RECREATIONAL VEHICLE" | [[&#x1F699;]] | title="U+1F69A: DELIVERY TRUCK" | [[&#x1F69A;]] | title="U+1F69B: ARTICULATED LORRY" | [[&#x1F69B;]] | title="U+1F69C: TRACTOR" | [[&#x1F69C;]] | title="U+1F69D: MONORAIL" | [[&#x1F69D;]] | title="U+1F69E: MOUNTAIN RAILWAY" | [[&#x1F69E;]] | title="U+1F69F: SUSPENSION RAILWAY" | [[&#x1F69F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F6Ax | title="U+1F6A0: MOUNTAIN CABLEWAY" | [[&#x1F6A0;]] | title="U+1F6A1: AERIAL TRAMWAY" | [[&#x1F6A1;]] | title="U+1F6A2: SHIP" | [[&#x1F6A2;]] | title="U+1F6A3: ROWBOAT" | [[&#x1F6A3;]] | title="U+1F6A4: SPEEDBOAT" | [[&#x1F6A4;]] | title="U+1F6A5: HORIZONTAL TRAFFIC LIGHT" | [[&#x1F6A5;]] | title="U+1F6A6: VERTICAL TRAFFIC LIGHT" | [[&#x1F6A6;]] | title="U+1F6A7: CONSTRUCTION SIGN" | [[&#x1F6A7;]] | title="U+1F6A8: POLICE CARS REVOLVING LIGHT" | [[&#x1F6A8;]] | title="U+1F6A9: TRIANGULAR FLAG ON POST" | [[&#x1F6A9;]] | title="U+1F6AA: DOOR" | [[&#x1F6AA;]] | title="U+1F6AB: NO ENTRY SIGN" | [[&#x1F6AB;]] | title="U+1F6AC: SMOKING SYMBOL" | [[&#x1F6AC;]] | title="U+1F6AD: NO SMOKING SYMBOL" | [[&#x1F6AD;]] | title="U+1F6AE: PUT LITTER IN ITS PLACE SYMBOL" | [[&#x1F6AE;]] | title="U+1F6AF: DO NOT LITTER SYMBOL" | [[&#x1F6AF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F6Bx | title="U+1F6B0: POTABLE WATER SYMBOL" | [[&#x1F6B0;]] | title="U+1F6B1: NON-POTABLE WATER SYMBOL" | [[&#x1F6B1;]] | title="U+1F6B2: BICYCLE" | [[&#x1F6B2;]] | title="U+1F6B3: NO BICYCLES" | [[&#x1F6B3;]] | title="U+1F6B4: BICYCLIST" | [[&#x1F6B4;]] | title="U+1F6B5: MOUNTAIN BICYCLIST" | [[&#x1F6B5;]] | title="U+1F6B6: PEDESTRIAN" | [[&#x1F6B6;]] | title="U+1F6B7: NO PEDESTRIANS" | [[&#x1F6B7;]] | title="U+1F6B8: CHILDREN CROSSING" | [[&#x1F6B8;]] | title="U+1F6B9: MENS SYMBOL" | [[&#x1F6B9;]] | title="U+1F6BA: WOMENS SYMBOL" | [[&#x1F6BA;]] | title="U+1F6BB: RESTROOM" | [[&#x1F6BB;]] | title="U+1F6BC: BABY SYMBOL" | [[&#x1F6BC;]] | title="U+1F6BD: TOILET" | [[&#x1F6BD;]] | title="U+1F6BE: WATER CLOSET" | [[&#x1F6BE;]] | title="U+1F6BF: SHOWER" | [[&#x1F6BF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F6Cx | title="U+1F6C0: BATH" | [[&#x1F6C0;]] | title="U+1F6C1: BATHTUB" | [[&#x1F6C1;]] | title="U+1F6C2: PASSPORT CONTROL" | [[&#x1F6C2;]] | title="U+1F6C3: CUSTOMS" | [[&#x1F6C3;]] | title="U+1F6C4: BAGGAGE CLAIM" | [[&#x1F6C4;]] | title="U+1F6C5: LEFT LUGGAGE" | [[&#x1F6C5;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F6CB: COUCH AND LAMP" | [[&#x1F6CB;|&#x1F6CB;&#xFE0F;]] | title="U+1F6CC: SLEEPING ACCOMMODATION" | [[&#x1F6CC;]] | title="U+1F6CD: SHOPPING BAGS" | [[&#x1F6CD;|&#x1F6CD;&#xFE0F;]] | title="U+1F6CE: BELLHOP BELL" | [[&#x1F6CE;|&#x1F6CE;&#xFE0F;]] | title="U+1F6CF: BED" | [[&#x1F6CF;|&#x1F6CF;&#xFE0F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F6Dx | title="U+1F6D0: PLACE OF WORSHIP" | [[&#x1F6D0;]] | title="U+1F6D1: OCTAGONAL SIGN" | [[&#x1F6D1;]] | title="U+1F6D2: SHOPPING TROLLEY" | [[&#x1F6D2;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F6Ex | title="U+1F6E0: HAMMER AND WRENCH" | [[&#x1F6E0;|&#x1F6E0;&#xFE0F;]] | title="U+1F6E1: SHIELD" | [[&#x1F6E1;|&#x1F6E1;&#xFE0F;]] | title="U+1F6E2: OIL DRUM" | [[&#x1F6E2;|&#x1F6E2;&#xFE0F;]] | title="U+1F6E3: MOTORWAY" | [[&#x1F6E3;|&#x1F6E3;&#xFE0F;]] | title="U+1F6E4: RAILWAY TRACK" | [[&#x1F6E4;|&#x1F6E4;&#xFE0F;]] | title="U+1F6E5: MOTOR BOAT" | [[&#x1F6E5;|&#x1F6E5;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F6E9: SMALL AIRPLANE" | [[&#x1F6E9;|&#x1F6E9;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F6EB: AIRPLANE DEPARTURE" | [[&#x1F6EB;]] | title="U+1F6EC: AIRPLANE ARRIVING" | [[&#x1F6EC;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F6Fx | title="U+1F6F0: SATELLITE" | [[&#x1F6F0;|&#x1F6F0;&#xFE0F;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F6F3: PASSENGER SHIP" | [[&#x1F6F3;|&#x1F6F3;&#xFE0F;]] | title="U+1F6F4: SCOOTER" | [[&#x1F6F4;]] | title="U+1F6F5: MOTOR SCOOTER" | [[&#x1F6F5;]] | title="U+1F6F6: CANOE" | [[&#x1F6F6;]] | title="U+1F6F7: SLED" | [[&#x1F6F7;]] | title="U+1F6F8: FLYING SAUCER" | [[&#x1F6F8;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F91x | title="U+1F910: ZIPPER-MOUTH FACE" | [[&#x1F910;]] | title="U+1F911: MONEY-MOUTH FACE" | [[&#x1F911;]] | title="U+1F912: FACE WITH THERMOMETER" | [[&#x1F912;]] | title="U+1F913: NERD FACE" | [[&#x1F913;]] | title="U+1F914: THINKING FACE" | [[&#x1F914;]] | title="U+1F915: FACE WITH HEAD-BANDAGE" | [[&#x1F915;]] | title="U+1F916: ROBOT FACE" | [[&#x1F916;]] | title="U+1F917: HUGGING FACE" | [[&#x1F917;]] | title="U+1F918: SIGN OF THE HORNS" | [[&#x1F918;]] | title="U+1F919: CALL ME HAND" | [[&#x1F919;]] | title="U+1F91A: RAISED BACK OF HAND" | [[&#x1F91A;]] | title="U+1F91B: LEFT-FACING FIST" | [[&#x1F91B;]] | title="U+1F91C: RIGHT-FACING FIST" | [[&#x1F91C;]] | title="U+1F91D: HANDSHAKE" | [[&#x1F91D;]] | title="U+1F91E: HAND WITH INDEX AND MIDDLE FINGERS CROSSED" | [[&#x1F91E;]] | title="U+1F91F: I LOVE YOU HAND SIGN" | [[&#x1F91F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F92x | title="U+1F920: FACE WITH COWBOY HAT" | [[&#x1F920;]] | title="U+1F921: CLOWN FACE" | [[&#x1F921;]] | title="U+1F922: NAUSEATED FACE" | [[&#x1F922;]] | title="U+1F923: ROLLING ON THE FLOOR LAUGHING" | [[&#x1F923;]] | title="U+1F924: DROOLING FACE" | [[&#x1F924;]] | title="U+1F925: LYING FACE" | [[&#x1F925;]] | title="U+1F926: FACE PALM" | [[&#x1F926;]] | title="U+1F927: SNEEZING FACE" | [[&#x1F927;]] | title="U+1F928: FACE WITH ONE EYEBROW RAISED" | [[&#x1F928;]] | title="U+1F929: GRINNING FACE WITH STAR EYES" | [[&#x1F929;]] | title="U+1F92A: GRINNING FACE WITH ONE LARGE AND ONE SMALL EYE" | [[&#x1F92A;]] | title="U+1F92B: FACE WITH FINGER COVERING CLOSED LIPS" | [[&#x1F92B;]] | title="U+1F92C: SERIOUS FACE WITH SYMBOLS COVERING MOUTH" | [[&#x1F92C;]] | title="U+1F92D: SMILING FACE WITH SMILING EYES AND HAND COVERING MOUTH" | [[&#x1F92D;]] | title="U+1F92E: FACE WITH OPEN MOUTH VOMITING" | [[&#x1F92E;]] | title="U+1F92F: SHOCKED FACE WITH EXPLODING HEAD" | [[&#x1F92F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F93x | title="U+1F930: PREGNANT WOMAN" | [[&#x1F930;]] | title="U+1F931: BREAST-FEEDING" | [[&#x1F931;]] | title="U+1F932: PALMS UP TOGETHER" | [[&#x1F932;]] | title="U+1F933: SELFIE" | [[&#x1F933;]] | title="U+1F934: PRINCE" | [[&#x1F934;]] | title="U+1F935: MAN IN TUXEDO" | [[&#x1F935;]] | title="U+1F936: MOTHER CHRISTMAS" | [[&#x1F936;]] | title="U+1F937: SHRUG" | [[&#x1F937;]] | title="U+1F938: PERSON DOING CARTWHEEL" | [[&#x1F938;]] | title="U+1F939: JUGGLING" | [[&#x1F939;]] | title="U+1F93A: FENCER" | [[&#x1F93A;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F93C: WRESTLERS" | [[&#x1F93C;]] | title="U+1F93D: WATER POLO" | [[&#x1F93D;]] | title="U+1F93E: HANDBALL" | [[&#x1F93E;]] | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F94x | title="U+1F940: WILTED FLOWER" | [[&#x1F940;]] | title="U+1F941: DRUM WITH DRUMSTICKS" | [[&#x1F941;]] | title="U+1F942: CLINKING GLASSES" | [[&#x1F942;]] | title="U+1F943: TUMBLER GLASS" | [[&#x1F943;]] | title="U+1F944: SPOON" | [[&#x1F944;]] | title="U+1F945: GOAL NET" | [[&#x1F945;]] | style="background-color:#CCC" | | title="U+1F947: FIRST PLACE MEDAL" | [[&#x1F947;]] | title="U+1F948: SECOND PLACE MEDAL" | [[&#x1F948;]] | title="U+1F949: THIRD PLACE MEDAL" | [[&#x1F949;]] | title="U+1F94A: BOXING GLOVE" | [[&#x1F94A;]] | title="U+1F94B: MARTIAL ARTS UNIFORM" | [[&#x1F94B;]] | title="U+1F94C: CURLING STONE" | [[&#x1F94C;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F95x | title="U+1F950: CROISSANT" | [[&#x1F950;]] | title="U+1F951: AVOCADO" | [[&#x1F951;]] | title="U+1F952: CUCUMBER" | [[&#x1F952;]] | title="U+1F953: BACON" | [[&#x1F953;]] | title="U+1F954: POTATO" | [[&#x1F954;]] | title="U+1F955: CARROT" | [[&#x1F955;]] | title="U+1F956: BAGUETTE BREAD" | [[&#x1F956;]] | title="U+1F957: GREEN SALAD" | [[&#x1F957;]] | title="U+1F958: SHALLOW PAN OF FOOD" | [[&#x1F958;]] | title="U+1F959: STUFFED FLATBREAD" | [[&#x1F959;]] | title="U+1F95A: EGG" | [[&#x1F95A;]] | title="U+1F95B: GLASS OF MILK" | [[&#x1F95B;]] | title="U+1F95C: PEANUTS" | [[&#x1F95C;]] | title="U+1F95D: KIWIFRUIT" | [[&#x1F95D;]] | title="U+1F95E: PANCAKES" | [[&#x1F95E;]] | title="U+1F95F: DUMPLING" | [[&#x1F95F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F96x | title="U+1F960: FORTUNE COOKIE" | [[&#x1F960;]] | title="U+1F961: TAKEOUT BOX" | [[&#x1F961;]] | title="U+1F962: CHOPSTICKS" | [[&#x1F962;]] | title="U+1F963: BOWL WITH SPOON" | [[&#x1F963;]] | title="U+1F964: CUP WITH STRAW" | [[&#x1F964;]] | title="U+1F965: COCONUT" | [[&#x1F965;]] | title="U+1F966: BROCCOLI" | [[&#x1F966;]] | title="U+1F967: PIE" | [[&#x1F967;]] | title="U+1F968: PRETZEL" | [[&#x1F968;]] | title="U+1F969: CUT OF MEAT" | [[&#x1F969;]] | title="U+1F96A: SANDWICH" | [[&#x1F96A;]] | title="U+1F96B: CANNED FOOD" | [[&#x1F96B;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F98x | title="U+1F980: CRAB" | [[&#x1F980;]] | title="U+1F981: LION FACE" | [[&#x1F981;]] | title="U+1F982: SCORPION" | [[&#x1F982;]] | title="U+1F983: TURKEY" | [[&#x1F983;]] | title="U+1F984: UNICORN FACE" | [[&#x1F984;]] | title="U+1F985: EAGLE" | [[&#x1F985;]] | title="U+1F986: DUCK" | [[&#x1F986;]] | title="U+1F987: BAT" | [[&#x1F987;]] | title="U+1F988: SHARK" | [[&#x1F988;]] | title="U+1F989: OWL" | [[&#x1F989;]] | title="U+1F98A: FOX FACE" | [[&#x1F98A;]] | title="U+1F98B: BUTTERFLY" | [[&#x1F98B;]] | title="U+1F98C: DEER" | [[&#x1F98C;]] | title="U+1F98D: GORILLA" | [[&#x1F98D;]] | title="U+1F98E: LIZARD" | [[&#x1F98E;]] | title="U+1F98F: RHINOCEROS" | [[&#x1F98F;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F99x | title="U+1F990: SHRIMP" | [[&#x1F990;]] | title="U+1F991: SQUID" | [[&#x1F991;]] | title="U+1F992: GIRAFFE FACE" | [[&#x1F992;]] | title="U+1F993: ZEBRA FACE" | [[&#x1F993;]] | title="U+1F994: HEDGEHOG" | [[&#x1F994;]] | title="U+1F995: SAUROPOD" | [[&#x1F995;]] | title="U+1F996: T-REX" | [[&#x1F996;]] | title="U+1F997: CRICKET" | [[&#x1F997;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F9Cx | title="U+1F9C0: CHEESE WEDGE" | [[&#x1F9C0;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F9Dx | title="U+1F9D0: FACE WITH MONOCLE" | [[&#x1F9D0;]] | title="U+1F9D1: ADULT" | [[&#x1F9D1;]] | title="U+1F9D2: CHILD" | [[&#x1F9D2;]] | title="U+1F9D3: OLDER ADULT" | [[&#x1F9D3;]] | title="U+1F9D4: BEARDED PERSON" | [[&#x1F9D4;]] | title="U+1F9D5: PERSON WITH HEADSCARF" | [[&#x1F9D5;]] | title="U+1F9D6: PERSON IN STEAMY ROOM" | [[&#x1F9D6;]] | title="U+1F9D7: PERSON CLIMBING" | [[&#x1F9D7;]] | title="U+1F9D8: PERSON IN LOTUS POSITION" | [[&#x1F9D8;]] | title="U+1F9D9: MAGE" | [[&#x1F9D9;]] | title="U+1F9DA: FAIRY" | [[&#x1F9DA;]] | title="U+1F9DB: VAMPIRE" | [[&#x1F9DB;]] | title="U+1F9DC: MERPERSON" | &#x1F9DC; | title="U+1F9DD: ELF" | [[&#x1F9DD;]] | title="U+1F9DE: GENIE" | [[&#x1F9DE;]] | title="U+1F9DF: ZOMBIE" | [[&#x1F9DF;]] |- | style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | U+1F9Ex | title="U+1F9E0: BRAIN" | [[&#x1F9E0;]] | title="U+1F9E1: ORANGE HEART" | [[&#x1F9E1;]] | title="U+1F9E2: BILLED CAP" | [[&#x1F9E2;]] | title="U+1F9E3: SCARF" | [[&#x1F9E3;]] | title="U+1F9E4: GLOVES" | [[&#x1F9E4;]] | title="U+1F9E5: COAT" | [[&#x1F9E5;]] | title="U+1F9E6: SOCKS" | [[&#x1F9E6;]] | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | | style="background-color:#CCC" | |- style="background:#F8F8F8;font-size:small;font-family:sans-serif" | style="width:45pt" | &nbsp; || style="width:20pt" | 0 || style="width:20pt" | 1 || style="width:20pt" | 2 || style="width:20pt" | 3 || style="width:20pt" | 4 || style="width:20pt" | 5 || style="width:20pt" | 6 || style="width:20pt" | 7 || style="width:20pt" | 8 || style="width:20pt" | 9 || style="width:20pt" | A || style="width:20pt" | B || style="width:20pt" | C || style="width:20pt" | D || style="width:20pt" | E || style="width:20pt" | F |- style="font-family:sans-serif" | colspan="17" style="background:#F8F8F8;font-size:small;text-align:left" | '''Notes''' :1.{{note|U1F602_as_of_Unicode_version}}As of Unicode version 10.0 :2.{{note|U1F602_grey}}Grey areas indicate non-emoji or non-assigned code points :3.{{note|U1F602_tr51}}{{Cite web|url=http://unicode.org/reports/tr51/|title=UTR #51: Unicode Emoji|publisher=Unicode Consortium}} :4.{{note|U1F602_data}}{{Cite web|url=http://unicode.org/Public/emoji/latest/emoji-data.txt|date=2017-03-27|title=UCD: Emoji Data for UTR #51|publisher=Unicode Consortium|access-date=2017-10-22|archive-date=2020-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200416223655/http://www.unicode.org/Public/emoji/13.0/emoji-data.txt|url-status=dead}} |} == संदर्भ == [[वर्ग:जपानी शोध]] [[वर्ग:इमोजी]] qag1jk8dbzntz4ffyvu6fwgqmpwyto5 14 379538 2683141 2026-05-07T08:51:19Z ElDiablo9412 62793 नवा वर्ग 2683141 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:जपानी शोध]] i1tt4zx6ec9cd9kvf29qa4pfem5d0ek 0 379539 2683145 2026-05-07T09:25:50Z संतोष गोरे 135680 [[:en|Apa Pant|Apa Pant]] पासून भाषांतरित 2683145 wikitext text/x-wiki '''अप्पासाहेब पंत''' (१९१२-१९९२), ज्यांना '''आपा पंत''',<ref>see for instance declassified file no. 7(4)-P, 1955 at the National Archives of India, available on line via https://www.abhilekh-patal.in/</ref> '''अप्पा पंत''', '''अप्पा साहेब पंत''', '''अप्पासाहेब बाळासाहेब पंत''' तसेच '''परशुराम-राव पंत''' (परशुराम हे त्यांचे प्रथम नाव) म्हणूनही ओळखले जाते, हे एक भारतीय मुत्सद्दी, [[औंध संस्थान|औंध संस्थानचे]] राजकुमार, [[गांधीवादी]], लेखक आणि [[स्वातंत्र्यसैनिक|भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] होते.<ref>{{Cite journal |last=Guyot-Réchard |first=Bérénice |date=2022 |title=Stirring Africa towards India: Apa Pant and the Making of Post-Colonial Diplomacy, 1948–54 |url=https://kclpure.kcl.ac.uk/ws/files/177598996/Stirring_Africa_towards_India_GUYOT_RECHARD_Publishedonline15July2022_GOLD_VoR_CC_BY_NC_ND.pdf |journal=The International History Review |volume=44 |issue=4 |pages=892–913 |doi=10.1080/07075332.2022.2093941 |s2cid=250598023 |issn=0707-5332}}</ref><ref name="Benegal">{{cite web | url=https://benegal.com/pant/apa.htm | title=Benegal | publisher=Benegal |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref><ref name="Awaaz Magazine">{{cite web|url=http://www.awaazmagazine.com/index.php/component/k2/item/170-apa-pant-in-east-africa |work=Awaaz Magazine |date=1 November 2011 |accessdate=30 March 2015|title=Apa Pant in East Africa|url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402125304/http://www.awaazmagazine.com/index.php/component/k2/item/170-apa-pant-in-east-africa |archivedate=2 April 2015 }}</ref> स्वभावाने तत्त्वज्ञ आणि अंतःकरणाने गूढवादी असलेल्या पंत यांनी [[भारत सरकार|भारत सरकारसाठी]] चाळीस वर्षांहून अधिक काळ व्यावसायिक मुत्सद्दी म्हणून सेवा बजावली. त्यांनी केनिया, युगांडा, [[टांगानिका]], [[झांझिबार]], [[उत्तर ऱ्होडेशिया]], [[दक्षिण ऱ्होडेशिया]], [[न्यासालँड]] आणि बेल्जियन वसाहत असलेल्या काँगो यांसारख्या विविध आफ्रिकन देशांमध्ये भारतीय आयुक्त म्हणून काम केले आणि त्यानंतर इंडोनेशिया, नॉर्वे, इजिप्त, युनायटेड किंगडम आणि इटली यांसारख्या देशांमध्ये भारताचे राजदूत म्हणून काम पाहिले. त्यांनी सिक्कीम राज्यामध्ये भारताचे राजकीय अधिकारी (पॉलिटिकल ऑफिसर) म्हणूनही काम केले.<ref name="Benegal" /> भारत सरकारने १९५४ मध्ये, समाजातील त्यांच्या योगदानाबद्दल त्यांना [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री पुरस्काराने]] सन्मानित केले,<ref name="Padma Shri">{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Shri |publisher=Padma Shri |year=2015 |accessdate=11 November 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 October 2015 }}</ref> ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरींपैकी एक ठरले. giqu7cuhs5ktznzylxt0tuawhedby1h 2683146 2683145 2026-05-07T09:25:52Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — शहराचे अचूक नाव ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#शहराचे अचूक नाव|अधिक माहिती]]) 2683146 wikitext text/x-wiki '''अप्पासाहेब पंत''' (१९१२-१९९२), ज्यांना '''आपा पंत''',<ref>see for instance declassified file no. 7(4)-P, 1955 at the National Archives of India, available on line via https://www.abhilekh-patal.in/</ref> '''अप्पा पंत''', '''अप्पा साहेब पंत''', '''अप्पासाहेब बाळासाहेब पंत''' तसेच '''परशुराम-राव पंत''' (परशुराम हे त्यांचे प्रथम नाव) म्हणूनही ओळखले जाते, हे एक भारतीय मुत्सद्दी, [[औंध संस्थान|औंध संस्थानचे]] राजकुमार, [[गांधीवादी]], लेखक आणि [[स्वातंत्र्यसैनिक|भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] होते.<ref>{{Cite journal |last=Guyot-Réchard |first=Bérénice |date=2022 |title=Stirring Africa towards India: Apa Pant and the Making of Post-Colonial Diplomacy, 1948–54 |url=https://kclpure.kcl.ac.uk/ws/files/177598996/Stirring_Africa_towards_India_GUYOT_RECHARD_Publishedonline15July2022_GOLD_VoR_CC_BY_NC_ND.pdf |journal=The International History Review |volume=44 |issue=4 |pages=892–913 |doi=10.1080/07075332.2022.2093941 |s2cid=250598023 |issn=0707-5332}}</ref><ref name="Benegal">{{cite web | url=https://benegal.com/pant/apa.htm | title=Benegal | publisher=Benegal |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref><ref name="Awaaz Magazine">{{cite web|url=http://www.awaazmagazine.com/index.php/component/k2/item/170-apa-pant-in-east-africa |work=Awaaz Magazine |date=1 November 2011 |accessdate=30 March 2015|title=Apa Pant in East Africa|url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402125304/http://www.awaazmagazine.com/index.php/component/k2/item/170-apa-pant-in-east-africa |archivedate=2 April 2015 }}</ref> स्वभावाने तत्त्वज्ञ आणि अंतःकरणाने गूढवादी असलेल्या पंत यांनी [[भारत सरकार|भारत सरकारसाठी]] चाळीस वर्षांहून अधिक काळ व्यावसायिक मुत्सद्दी म्हणून सेवा बजावली. त्यांनी केन्या, युगांडा, [[टांगानिका]], [[झांझिबार]], [[उत्तर ऱ्होडेशिया]], [[दक्षिण ऱ्होडेशिया]], [[न्यासालँड]] आणि बेल्जियन वसाहत असलेल्या काँगो यांसारख्या विविध आफ्रिकन देशांमध्ये भारतीय आयुक्त म्हणून काम केले आणि त्यानंतर इंडोनेशिया, नॉर्वे, इजिप्त, युनायटेड किंगडम आणि इटली यांसारख्या देशांमध्ये भारताचे राजदूत म्हणून काम पाहिले. त्यांनी सिक्कीम राज्यामध्ये भारताचे राजकीय अधिकारी (पॉलिटिकल ऑफिसर) म्हणूनही काम केले.<ref name="Benegal" /> भारत सरकारने १९५४ मध्ये, समाजातील त्यांच्या योगदानाबद्दल त्यांना [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री पुरस्काराने]] सन्मानित केले,<ref name="Padma Shri">{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Shri |publisher=Padma Shri |year=2015 |accessdate=11 November 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 October 2015 }}</ref> ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरींपैकी एक ठरले. dfsbficwtmpjny3lk2u1b1uynj8s8l8 2683148 2683146 2026-05-07T09:36:01Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2683148 wikitext text/x-wiki '''अप्पासाहेब पंत''' (१९१२-१९९२), ज्यांना '''आपा पंत''',<ref>see for instance declassified file no. 7(4)-P, 1955 at the National Archives of India, available on line via https://www.abhilekh-patal.in/</ref> '''अप्पा पंत''', '''अप्पा साहेब पंत''', '''अप्पासाहेब बाळासाहेब पंत''' तसेच '''परशुराम-राव पंत''' (परशुराम हे त्यांचे प्रथम नाव) म्हणूनही ओळखले जाते, हे एक भारतीय मुत्सद्दी, [[औंध संस्थान|औंध संस्थानचे]] राजकुमार, [[गांधीवादी]], लेखक आणि [[स्वातंत्र्यसैनिक|भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] होते.<ref>{{Cite journal |last=Guyot-Réchard |first=Bérénice |date=2022 |title=Stirring Africa towards India: Apa Pant and the Making of Post-Colonial Diplomacy, 1948–54 |url=https://kclpure.kcl.ac.uk/ws/files/177598996/Stirring_Africa_towards_India_GUYOT_RECHARD_Publishedonline15July2022_GOLD_VoR_CC_BY_NC_ND.pdf |journal=The International History Review |volume=44 |issue=4 |pages=892–913 |doi=10.1080/07075332.2022.2093941 |s2cid=250598023 |issn=0707-5332}}</ref><ref name="Benegal">{{cite web | url=https://benegal.com/pant/apa.htm | title=Benegal | publisher=Benegal |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref><ref name="Awaaz Magazine">{{cite web|url=http://www.awaazmagazine.com/index.php/component/k2/item/170-apa-pant-in-east-africa |work=Awaaz Magazine |date=1 November 2011 |accessdate=30 March 2015|title=Apa Pant in East Africa|url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402125304/http://www.awaazmagazine.com/index.php/component/k2/item/170-apa-pant-in-east-africa |archivedate=2 April 2015 }}</ref> स्वभावाने तत्त्वज्ञ आणि अंतःकरणाने गूढवादी असलेल्या पंत यांनी [[भारत सरकार|भारत सरकारसाठी]] चाळीस वर्षांहून अधिक काळ व्यावसायिक मुत्सद्दी म्हणून सेवा बजावली. त्यांनी केन्या, युगांडा, [[टांगानिका]], [[झांझिबार]], [[उत्तर ऱ्होडेशिया]], [[दक्षिण ऱ्होडेशिया]], [[न्यासालँड]] आणि बेल्जियन वसाहत असलेल्या काँगो यांसारख्या विविध आफ्रिकन देशांमध्ये भारतीय आयुक्त म्हणून काम केले आणि त्यानंतर इंडोनेशिया, नॉर्वे, इजिप्त, युनायटेड किंगडम आणि इटली यांसारख्या देशांमध्ये भारताचे राजदूत म्हणून काम पाहिले. त्यांनी सिक्कीम राज्यामध्ये भारताचे राजकीय अधिकारी (पॉलिटिकल ऑफिसर) म्हणूनही काम केले.<ref name="Benegal" /> भारत सरकारने १९५४ मध्ये, समाजातील त्यांच्या योगदानाबद्दल त्यांना [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री पुरस्काराने]] सन्मानित केले,<ref name="Padma Shri">{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Shri |publisher=Padma Shri |year=2015 |accessdate=11 November 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 October 2015 }}</ref> ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरींपैकी एक ठरले. ==जीवनचरित्र== आप्पासाहेब बाळासाहेब पंत यांचा जन्म ११ सप्टेंबर १९१२ रोजी<ref name="WMF Labs">{{cite web | url=http://tools.wmflabs.org/persondata/p/Apasaheb_Balasaheb_Pant | title=WMF Labs | publisher=WMF Labs |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}{{user-generated source|date=November 2021}}</ref> [[ब्रिटीश भारत|ब्रिटीश भारतातील]] औंध संस्थानाची राजधानी असलेल्या [[औंध]] येथे झाला (जे सध्या भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील [[सातारा]] शहराजवळ आहे). ते संस्थानाचे शासक [[भवानराव श्रीनिवासराव पंतप्रतिनिधी]]<ref name="Free Library">{{cite web | url=http://www.thefreelibrary.com/Shivaji+designs+for+stained-glass+windows%3A+the+art+of+Ervin+Bossanyi.-a0253862098 | title=Free Library | publisher=Free Library |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref> यांचे दुसरे पुत्र होते.<ref name="Benegal" /> स्थानिक संस्थांमध्ये शालेय शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर, त्यांनी [[मुंबई विद्यापीठ|मुंबई विद्यापीठातून]] पदवी (BA) पूर्ण केली आणि [[ब्रेसनोज कॉलेज, ऑक्सफर्ड]] येथे तत्त्वज्ञान, राजकारण आणि अर्थशास्त्र विषयांचा अभ्यास केला.<ref name="Awaaz Magazine" /><ref>{{Cite web|last=Bowers|first=John|author-link=John Bowers (lawyer)|date=2021-02-16|title=Principal's Blog: 16th February 2021|url=https://www.bnc.ox.ac.uk/about-brasenose/princblog/2361-principal-s-blog-16th-february-2021|access-date=2022-02-02|publisher=[[Brasenose College, Oxford]]}}</ref> त्यांनी लंडनमध्ये आपले शिक्षण सुरू ठेवले आणि [[लिंकन इन]] मधून बॅरिस्टर अॅट लॉ पूर्ण करून ते १९३७ मध्ये भारतात परतले, जेव्हा भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीने वेग घेतला होता.<ref name="Benegal" /> पंत यांनी १९४२ मध्ये नलिनी देवी<ref>Gaurav Desai, [https://books.google.com/books?id=K9WrAgAAQBAJ&pg=PA75 Commerce with the Universe: Africa, India, and the Afrasian Imagination], p. 75</ref> यांच्याशी विवाह केला, ज्या एक वैद्यकीय डॉक्टर आणि रॉयल कॉलेज ऑफ सर्जन्सच्या फेलो होत्या. या दांपत्याला [[अदिती पंत]], अनिकेत आणि अवलोकिता अशी तीन मुले झाली.<ref name="Awaaz Magazine" /> वयाच्या ८० व्या वर्षी, ५ ऑक्टोबर १९९२ रोजी,<ref name="WMF Labs" /> वृद्धापकाळातील आजाराने त्यांचे निधन झाले.<ref name="Benegal" /> egzn8s2ys1p6xdqhta12lbto382jfd3 2683152 2683148 2026-05-07T09:49:05Z संतोष गोरे 135680 /* जीवनचरित्र */ 2683152 wikitext text/x-wiki '''अप्पासाहेब पंत''' (१९१२-१९९२), ज्यांना '''आपा पंत''',<ref>see for instance declassified file no. 7(4)-P, 1955 at the National Archives of India, available on line via https://www.abhilekh-patal.in/</ref> '''अप्पा पंत''', '''अप्पा साहेब पंत''', '''अप्पासाहेब बाळासाहेब पंत''' तसेच '''परशुराम-राव पंत''' (परशुराम हे त्यांचे प्रथम नाव) म्हणूनही ओळखले जाते, हे एक भारतीय मुत्सद्दी, [[औंध संस्थान|औंध संस्थानचे]] राजकुमार, [[गांधीवादी]], लेखक आणि [[स्वातंत्र्यसैनिक|भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] होते.<ref>{{Cite journal |last=Guyot-Réchard |first=Bérénice |date=2022 |title=Stirring Africa towards India: Apa Pant and the Making of Post-Colonial Diplomacy, 1948–54 |url=https://kclpure.kcl.ac.uk/ws/files/177598996/Stirring_Africa_towards_India_GUYOT_RECHARD_Publishedonline15July2022_GOLD_VoR_CC_BY_NC_ND.pdf |journal=The International History Review |volume=44 |issue=4 |pages=892–913 |doi=10.1080/07075332.2022.2093941 |s2cid=250598023 |issn=0707-5332}}</ref><ref name="Benegal">{{cite web | url=https://benegal.com/pant/apa.htm | title=Benegal | publisher=Benegal |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref><ref name="Awaaz Magazine">{{cite web|url=http://www.awaazmagazine.com/index.php/component/k2/item/170-apa-pant-in-east-africa |work=Awaaz Magazine |date=1 November 2011 |accessdate=30 March 2015|title=Apa Pant in East Africa|url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402125304/http://www.awaazmagazine.com/index.php/component/k2/item/170-apa-pant-in-east-africa |archivedate=2 April 2015 }}</ref> स्वभावाने तत्त्वज्ञ आणि अंतःकरणाने गूढवादी असलेल्या पंत यांनी [[भारत सरकार|भारत सरकारसाठी]] चाळीस वर्षांहून अधिक काळ व्यावसायिक मुत्सद्दी म्हणून सेवा बजावली. त्यांनी केन्या, युगांडा, [[टांगानिका]], [[झांझिबार]], [[उत्तर ऱ्होडेशिया]], [[दक्षिण ऱ्होडेशिया]], [[न्यासालँड]] आणि बेल्जियन वसाहत असलेल्या काँगो यांसारख्या विविध आफ्रिकन देशांमध्ये भारतीय आयुक्त म्हणून काम केले आणि त्यानंतर इंडोनेशिया, नॉर्वे, इजिप्त, युनायटेड किंगडम आणि इटली यांसारख्या देशांमध्ये भारताचे राजदूत म्हणून काम पाहिले. त्यांनी सिक्कीम राज्यामध्ये भारताचे राजकीय अधिकारी (पॉलिटिकल ऑफिसर) म्हणूनही काम केले.<ref name="Benegal" /> भारत सरकारने १९५४ मध्ये, समाजातील त्यांच्या योगदानाबद्दल त्यांना [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री पुरस्काराने]] सन्मानित केले,<ref name="Padma Shri">{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Shri |publisher=Padma Shri |year=2015 |accessdate=11 November 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 October 2015 }}</ref> ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरींपैकी एक ठरले. ==जीवनचरित्र== आप्पासाहेब बाळासाहेब पंत यांचा जन्म ११ सप्टेंबर १९१२ रोजी<ref name="WMF Labs">{{cite web | url=http://tools.wmflabs.org/persondata/p/Apasaheb_Balasaheb_Pant | title=WMF Labs | publisher=WMF Labs |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}{{user-generated source|date=November 2021}}</ref> [[ब्रिटीश भारत|ब्रिटीश भारतातील]] औंध संस्थानाची राजधानी असलेल्या [[औंध]] येथे झाला (जे सध्या भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील [[सातारा]] शहराजवळ आहे). ते संस्थानाचे शासक [[भवानराव श्रीनिवासराव पंतप्रतिनिधी]]<ref name="Free Library">{{cite web | url=http://www.thefreelibrary.com/Shivaji+designs+for+stained-glass+windows%3A+the+art+of+Ervin+Bossanyi.-a0253862098 | title=Free Library | publisher=Free Library |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref> यांचे दुसरे पुत्र होते.<ref name="Benegal" /> स्थानिक संस्थांमध्ये शालेय शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर, त्यांनी [[मुंबई विद्यापीठ|मुंबई विद्यापीठातून]] पदवी (BA) पूर्ण केली आणि [[ब्रेसनोज कॉलेज, ऑक्सफर्ड]] येथे तत्त्वज्ञान, राजकारण आणि अर्थशास्त्र विषयांचा अभ्यास केला.<ref name="Awaaz Magazine" /><ref>{{Cite web|last=Bowers|first=John|author-link=John Bowers (lawyer)|date=2021-02-16|title=Principal's Blog: 16th February 2021|url=https://www.bnc.ox.ac.uk/about-brasenose/princblog/2361-principal-s-blog-16th-february-2021|access-date=2022-02-02|publisher=[[Brasenose College, Oxford]]}}</ref> त्यांनी लंडनमध्ये आपले शिक्षण सुरू ठेवले आणि [[लिंकन इन]] मधून बॅरिस्टर अॅट लॉ पूर्ण करून ते १९३७ मध्ये भारतात परतले, जेव्हा भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीने वेग घेतला होता.<ref name="Benegal" /> पंत यांनी १९४२ मध्ये नलिनी देवी<ref>Gaurav Desai, [https://books.google.com/books?id=K9WrAgAAQBAJ&pg=PA75 Commerce with the Universe: Africa, India, and the Afrasian Imagination], p. 75</ref> यांच्याशी विवाह केला, ज्या एक वैद्यकीय डॉक्टर आणि रॉयल कॉलेज ऑफ सर्जन्सच्या फेलो होत्या. या दांपत्याला [[अदिती पंत]], अनिकेत आणि अवलोकिता अशी तीन मुले झाली.<ref name="Awaaz Magazine" /> वयाच्या ८० व्या वर्षी, ५ ऑक्टोबर १९९२ रोजी,<ref name="WMF Labs" /> वृद्धापकाळातील आजाराने त्यांचे निधन झाले.<ref name="Benegal" /> ==राजकीय आणि मुत्सद्दी कारकीर्द== पंत यांनी त्यांच्या राजकीय आणि मुत्सद्दी कारकीर्दीची सुरुवात १९४४ मध्ये औंध संस्थानाचे शिक्षण मंत्री म्हणून केली, जेव्हा त्यांचे वडील संस्थानाचे शासक होते.<ref name="Awaaz Magazine" /> त्यांचा हा कार्यकाळ एक वर्षाचा होता आणि या काळात तसेच त्यानंतरही, ते संस्थानाचे भारतीय संघराज्यात विलीनीकरण करण्यासंदर्भातील चर्चेत सहभागी होते.<ref name="Benegal" /> भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी भारतीय परराष्ट्र सेवेत प्रवेश केला, त्यांची नियुक्ती आफ्रिकेत करण्यात आली आणि त्यांनी केनिया, युगांडा, टांगानिका, झांझिबार, उत्तर ऱ्होडेशिया, दक्षिण ऱ्होडेशिया, न्यासालँड आणि बेल्जियन वसाहत असलेल्या काँगोमध्ये काम केले.<ref name="Awaaz Magazine" /> १९५४ मध्ये, जेव्हा भारताचे चीनसोबतचे संबंध ताणलेले होते, तेव्हा त्यांची [[भारताचे परराष्ट्रमंत्री|परराष्ट्र व्यवहार मंत्रालयात]] विशेष कर्तव्य अधिकारी म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.<ref name="Awaaz Magazine" /> १९५६ मध्ये [[अलिप्ततावादी चळवळ|अलिप्ततावादी चळवळीच्या]] स्थापनेसाठी झालेल्या [[आफ्रो-आशियाई परिषद|बांडुंग परिषदेत]] त्यांनी भारताचे प्रतिनिधित्व केले. त्यांनी [[तिबेट]], [[भूतान]] आणि [[सिक्कीम]] मधील मोहिमांचे प्रभारी अधिकारी म्हणूनही काम केले,<ref name="TH Library">{{cite web | url=http://www.thlib.org/static/reprints/bot/bot_1987_03_04.pdf | title=TH Library | publisher=TH Library |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref> तसेच इंडोनेशिया (१९६१–६४), नॉर्वे (१९६४–६६), इजिप्त (१९६६–६९),<ref name="Middle East Institute">{{cite web | url=https://www.mei.edu/content/interview-indian-ambassador-ret-ranjit-gupta-cairo-egypt-%E2%80%94-first-posting-1965-1968 | title=Middle East Institute | publisher=Middle East Institute |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref> युनायटेड किंगडम (१९६९–७२) आणि इटली (१९७२–७५) मध्ये राजदूत म्हणून कार्य केले.<ref name="Benegal" /><ref name="WMF Labs" /> 2fp4e6p0uv0fwuttn2yboywnn2bvfqr 2683153 2683152 2026-05-07T09:49:07Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — शहराचे अचूक नाव ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#शहराचे अचूक नाव|अधिक माहिती]]) 2683153 wikitext text/x-wiki '''अप्पासाहेब पंत''' (१९१२-१९९२), ज्यांना '''आपा पंत''',<ref>see for instance declassified file no. 7(4)-P, 1955 at the National Archives of India, available on line via https://www.abhilekh-patal.in/</ref> '''अप्पा पंत''', '''अप्पा साहेब पंत''', '''अप्पासाहेब बाळासाहेब पंत''' तसेच '''परशुराम-राव पंत''' (परशुराम हे त्यांचे प्रथम नाव) म्हणूनही ओळखले जाते, हे एक भारतीय मुत्सद्दी, [[औंध संस्थान|औंध संस्थानचे]] राजकुमार, [[गांधीवादी]], लेखक आणि [[स्वातंत्र्यसैनिक|भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] होते.<ref>{{Cite journal |last=Guyot-Réchard |first=Bérénice |date=2022 |title=Stirring Africa towards India: Apa Pant and the Making of Post-Colonial Diplomacy, 1948–54 |url=https://kclpure.kcl.ac.uk/ws/files/177598996/Stirring_Africa_towards_India_GUYOT_RECHARD_Publishedonline15July2022_GOLD_VoR_CC_BY_NC_ND.pdf |journal=The International History Review |volume=44 |issue=4 |pages=892–913 |doi=10.1080/07075332.2022.2093941 |s2cid=250598023 |issn=0707-5332}}</ref><ref name="Benegal">{{cite web | url=https://benegal.com/pant/apa.htm | title=Benegal | publisher=Benegal |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref><ref name="Awaaz Magazine">{{cite web|url=http://www.awaazmagazine.com/index.php/component/k2/item/170-apa-pant-in-east-africa |work=Awaaz Magazine |date=1 November 2011 |accessdate=30 March 2015|title=Apa Pant in East Africa|url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402125304/http://www.awaazmagazine.com/index.php/component/k2/item/170-apa-pant-in-east-africa |archivedate=2 April 2015 }}</ref> स्वभावाने तत्त्वज्ञ आणि अंतःकरणाने गूढवादी असलेल्या पंत यांनी [[भारत सरकार|भारत सरकारसाठी]] चाळीस वर्षांहून अधिक काळ व्यावसायिक मुत्सद्दी म्हणून सेवा बजावली. त्यांनी केन्या, युगांडा, [[टांगानिका]], [[झांझिबार]], [[उत्तर ऱ्होडेशिया]], [[दक्षिण ऱ्होडेशिया]], [[न्यासालँड]] आणि बेल्जियन वसाहत असलेल्या काँगो यांसारख्या विविध आफ्रिकन देशांमध्ये भारतीय आयुक्त म्हणून काम केले आणि त्यानंतर इंडोनेशिया, नॉर्वे, इजिप्त, युनायटेड किंगडम आणि इटली यांसारख्या देशांमध्ये भारताचे राजदूत म्हणून काम पाहिले. त्यांनी सिक्कीम राज्यामध्ये भारताचे राजकीय अधिकारी (पॉलिटिकल ऑफिसर) म्हणूनही काम केले.<ref name="Benegal" /> भारत सरकारने १९५४ मध्ये, समाजातील त्यांच्या योगदानाबद्दल त्यांना [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री पुरस्काराने]] सन्मानित केले,<ref name="Padma Shri">{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Shri |publisher=Padma Shri |year=2015 |accessdate=11 November 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 October 2015 }}</ref> ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरींपैकी एक ठरले. ==जीवनचरित्र== आप्पासाहेब बाळासाहेब पंत यांचा जन्म ११ सप्टेंबर १९१२ रोजी<ref name="WMF Labs">{{cite web | url=http://tools.wmflabs.org/persondata/p/Apasaheb_Balasaheb_Pant | title=WMF Labs | publisher=WMF Labs |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}{{user-generated source|date=November 2021}}</ref> [[ब्रिटीश भारत|ब्रिटीश भारतातील]] औंध संस्थानाची राजधानी असलेल्या [[औंध]] येथे झाला (जे सध्या भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील [[सातारा]] शहराजवळ आहे). ते संस्थानाचे शासक [[भवानराव श्रीनिवासराव पंतप्रतिनिधी]]<ref name="Free Library">{{cite web | url=http://www.thefreelibrary.com/Shivaji+designs+for+stained-glass+windows%3A+the+art+of+Ervin+Bossanyi.-a0253862098 | title=Free Library | publisher=Free Library |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref> यांचे दुसरे पुत्र होते.<ref name="Benegal" /> स्थानिक संस्थांमध्ये शालेय शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर, त्यांनी [[मुंबई विद्यापीठ|मुंबई विद्यापीठातून]] पदवी (BA) पूर्ण केली आणि [[ब्रेसनोज कॉलेज, ऑक्सफर्ड]] येथे तत्त्वज्ञान, राजकारण आणि अर्थशास्त्र विषयांचा अभ्यास केला.<ref name="Awaaz Magazine" /><ref>{{Cite web|last=Bowers|first=John|author-link=John Bowers (lawyer)|date=2021-02-16|title=Principal's Blog: 16th February 2021|url=https://www.bnc.ox.ac.uk/about-brasenose/princblog/2361-principal-s-blog-16th-february-2021|access-date=2022-02-02|publisher=[[Brasenose College, Oxford]]}}</ref> त्यांनी लंडनमध्ये आपले शिक्षण सुरू ठेवले आणि [[लिंकन इन]] मधून बॅरिस्टर अॅट लॉ पूर्ण करून ते १९३७ मध्ये भारतात परतले, जेव्हा भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीने वेग घेतला होता.<ref name="Benegal" /> पंत यांनी १९४२ मध्ये नलिनी देवी<ref>Gaurav Desai, [https://books.google.com/books?id=K9WrAgAAQBAJ&pg=PA75 Commerce with the Universe: Africa, India, and the Afrasian Imagination], p. 75</ref> यांच्याशी विवाह केला, ज्या एक वैद्यकीय डॉक्टर आणि रॉयल कॉलेज ऑफ सर्जन्सच्या फेलो होत्या. या दांपत्याला [[अदिती पंत]], अनिकेत आणि अवलोकिता अशी तीन मुले झाली.<ref name="Awaaz Magazine" /> वयाच्या ८० व्या वर्षी, ५ ऑक्टोबर १९९२ रोजी,<ref name="WMF Labs" /> वृद्धापकाळातील आजाराने त्यांचे निधन झाले.<ref name="Benegal" /> ==राजकीय आणि मुत्सद्दी कारकीर्द== पंत यांनी त्यांच्या राजकीय आणि मुत्सद्दी कारकीर्दीची सुरुवात १९४४ मध्ये औंध संस्थानाचे शिक्षण मंत्री म्हणून केली, जेव्हा त्यांचे वडील संस्थानाचे शासक होते.<ref name="Awaaz Magazine" /> त्यांचा हा कार्यकाळ एक वर्षाचा होता आणि या काळात तसेच त्यानंतरही, ते संस्थानाचे भारतीय संघराज्यात विलीनीकरण करण्यासंदर्भातील चर्चेत सहभागी होते.<ref name="Benegal" /> भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी भारतीय परराष्ट्र सेवेत प्रवेश केला, त्यांची नियुक्ती आफ्रिकेत करण्यात आली आणि त्यांनी केन्या, युगांडा, टांगानिका, झांझिबार, उत्तर ऱ्होडेशिया, दक्षिण ऱ्होडेशिया, न्यासालँड आणि बेल्जियन वसाहत असलेल्या काँगोमध्ये काम केले.<ref name="Awaaz Magazine" /> १९५४ मध्ये, जेव्हा भारताचे चीनसोबतचे संबंध ताणलेले होते, तेव्हा त्यांची [[भारताचे परराष्ट्रमंत्री|परराष्ट्र व्यवहार मंत्रालयात]] विशेष कर्तव्य अधिकारी म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.<ref name="Awaaz Magazine" /> १९५६ मध्ये [[अलिप्ततावादी चळवळ|अलिप्ततावादी चळवळीच्या]] स्थापनेसाठी झालेल्या [[आफ्रो-आशियाई परिषद|बांडुंग परिषदेत]] त्यांनी भारताचे प्रतिनिधित्व केले. त्यांनी [[तिबेट]], [[भूतान]] आणि [[सिक्कीम]] मधील मोहिमांचे प्रभारी अधिकारी म्हणूनही काम केले,<ref name="TH Library">{{cite web | url=http://www.thlib.org/static/reprints/bot/bot_1987_03_04.pdf | title=TH Library | publisher=TH Library |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref> तसेच इंडोनेशिया (१९६१–६४), नॉर्वे (१९६४–६६), इजिप्त (१९६६–६९),<ref name="Middle East Institute">{{cite web | url=https://www.mei.edu/content/interview-indian-ambassador-ret-ranjit-gupta-cairo-egypt-%E2%80%94-first-posting-1965-1968 | title=Middle East Institute | publisher=Middle East Institute |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref> युनायटेड किंगडम (१९६९–७२) आणि इटली (१९७२–७५) मध्ये राजदूत म्हणून कार्य केले.<ref name="Benegal" /><ref name="WMF Labs" /> dnoxm6whkqe945e7yzay4uxgknzb29j 2683159 2683153 2026-05-07T09:56:34Z संतोष गोरे 135680 /* राजकीय आणि मुत्सद्दी कारकीर्द */ 2683159 wikitext text/x-wiki '''अप्पासाहेब पंत''' (१९१२-१९९२), ज्यांना '''आपा पंत''',<ref>see for instance declassified file no. 7(4)-P, 1955 at the National Archives of India, available on line via https://www.abhilekh-patal.in/</ref> '''अप्पा पंत''', '''अप्पा साहेब पंत''', '''अप्पासाहेब बाळासाहेब पंत''' तसेच '''परशुराम-राव पंत''' (परशुराम हे त्यांचे प्रथम नाव) म्हणूनही ओळखले जाते, हे एक भारतीय मुत्सद्दी, [[औंध संस्थान|औंध संस्थानचे]] राजकुमार, [[गांधीवादी]], लेखक आणि [[स्वातंत्र्यसैनिक|भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] होते.<ref>{{Cite journal |last=Guyot-Réchard |first=Bérénice |date=2022 |title=Stirring Africa towards India: Apa Pant and the Making of Post-Colonial Diplomacy, 1948–54 |url=https://kclpure.kcl.ac.uk/ws/files/177598996/Stirring_Africa_towards_India_GUYOT_RECHARD_Publishedonline15July2022_GOLD_VoR_CC_BY_NC_ND.pdf |journal=The International History Review |volume=44 |issue=4 |pages=892–913 |doi=10.1080/07075332.2022.2093941 |s2cid=250598023 |issn=0707-5332}}</ref><ref name="Benegal">{{cite web | url=https://benegal.com/pant/apa.htm | title=Benegal | publisher=Benegal |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref><ref name="Awaaz Magazine">{{cite web|url=http://www.awaazmagazine.com/index.php/component/k2/item/170-apa-pant-in-east-africa |work=Awaaz Magazine |date=1 November 2011 |accessdate=30 March 2015|title=Apa Pant in East Africa|url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402125304/http://www.awaazmagazine.com/index.php/component/k2/item/170-apa-pant-in-east-africa |archivedate=2 April 2015 }}</ref> स्वभावाने तत्त्वज्ञ आणि अंतःकरणाने गूढवादी असलेल्या पंत यांनी [[भारत सरकार|भारत सरकारसाठी]] चाळीस वर्षांहून अधिक काळ व्यावसायिक मुत्सद्दी म्हणून सेवा बजावली. त्यांनी केन्या, युगांडा, [[टांगानिका]], [[झांझिबार]], [[उत्तर ऱ्होडेशिया]], [[दक्षिण ऱ्होडेशिया]], [[न्यासालँड]] आणि बेल्जियन वसाहत असलेल्या काँगो यांसारख्या विविध आफ्रिकन देशांमध्ये भारतीय आयुक्त म्हणून काम केले आणि त्यानंतर इंडोनेशिया, नॉर्वे, इजिप्त, युनायटेड किंगडम आणि इटली यांसारख्या देशांमध्ये भारताचे राजदूत म्हणून काम पाहिले. त्यांनी सिक्कीम राज्यामध्ये भारताचे राजकीय अधिकारी (पॉलिटिकल ऑफिसर) म्हणूनही काम केले.<ref name="Benegal" /> भारत सरकारने १९५४ मध्ये, समाजातील त्यांच्या योगदानाबद्दल त्यांना [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री पुरस्काराने]] सन्मानित केले,<ref name="Padma Shri">{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Shri |publisher=Padma Shri |year=2015 |accessdate=11 November 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 October 2015 }}</ref> ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरींपैकी एक ठरले. ==जीवनचरित्र== आप्पासाहेब बाळासाहेब पंत यांचा जन्म ११ सप्टेंबर १९१२ रोजी<ref name="WMF Labs">{{cite web | url=http://tools.wmflabs.org/persondata/p/Apasaheb_Balasaheb_Pant | title=WMF Labs | publisher=WMF Labs |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}{{user-generated source|date=November 2021}}</ref> [[ब्रिटीश भारत|ब्रिटीश भारतातील]] औंध संस्थानाची राजधानी असलेल्या [[औंध]] येथे झाला (जे सध्या भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील [[सातारा]] शहराजवळ आहे). ते संस्थानाचे शासक [[भवानराव श्रीनिवासराव पंतप्रतिनिधी]]<ref name="Free Library">{{cite web | url=http://www.thefreelibrary.com/Shivaji+designs+for+stained-glass+windows%3A+the+art+of+Ervin+Bossanyi.-a0253862098 | title=Free Library | publisher=Free Library |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref> यांचे दुसरे पुत्र होते.<ref name="Benegal" /> स्थानिक संस्थांमध्ये शालेय शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर, त्यांनी [[मुंबई विद्यापीठ|मुंबई विद्यापीठातून]] पदवी (BA) पूर्ण केली आणि [[ब्रेसनोज कॉलेज, ऑक्सफर्ड]] येथे तत्त्वज्ञान, राजकारण आणि अर्थशास्त्र विषयांचा अभ्यास केला.<ref name="Awaaz Magazine" /><ref>{{Cite web|last=Bowers|first=John|author-link=John Bowers (lawyer)|date=2021-02-16|title=Principal's Blog: 16th February 2021|url=https://www.bnc.ox.ac.uk/about-brasenose/princblog/2361-principal-s-blog-16th-february-2021|access-date=2022-02-02|publisher=[[Brasenose College, Oxford]]}}</ref> त्यांनी लंडनमध्ये आपले शिक्षण सुरू ठेवले आणि [[लिंकन इन]] मधून बॅरिस्टर अॅट लॉ पूर्ण करून ते १९३७ मध्ये भारतात परतले, जेव्हा भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीने वेग घेतला होता.<ref name="Benegal" /> पंत यांनी १९४२ मध्ये नलिनी देवी<ref>Gaurav Desai, [https://books.google.com/books?id=K9WrAgAAQBAJ&pg=PA75 Commerce with the Universe: Africa, India, and the Afrasian Imagination], p. 75</ref> यांच्याशी विवाह केला, ज्या एक वैद्यकीय डॉक्टर आणि रॉयल कॉलेज ऑफ सर्जन्सच्या फेलो होत्या. या दांपत्याला [[अदिती पंत]], अनिकेत आणि अवलोकिता अशी तीन मुले झाली.<ref name="Awaaz Magazine" /> वयाच्या ८० व्या वर्षी, ५ ऑक्टोबर १९९२ रोजी,<ref name="WMF Labs" /> वृद्धापकाळातील आजाराने त्यांचे निधन झाले.<ref name="Benegal" /> ==राजकीय आणि मुत्सद्दी कारकीर्द== पंत यांनी त्यांच्या राजकीय आणि मुत्सद्दी कारकीर्दीची सुरुवात १९४४ मध्ये औंध संस्थानाचे शिक्षण मंत्री म्हणून केली, जेव्हा त्यांचे वडील संस्थानाचे शासक होते.<ref name="Awaaz Magazine" /> त्यांचा हा कार्यकाळ एक वर्षाचा होता आणि या काळात तसेच त्यानंतरही, ते संस्थानाचे भारतीय संघराज्यात विलीनीकरण करण्यासंदर्भातील चर्चेत सहभागी होते.<ref name="Benegal" /> भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी भारतीय परराष्ट्र सेवेत प्रवेश केला, त्यांची नियुक्ती आफ्रिकेत करण्यात आली आणि त्यांनी केन्या, युगांडा, टांगानिका, झांझिबार, उत्तर ऱ्होडेशिया, दक्षिण ऱ्होडेशिया, न्यासालँड आणि बेल्जियन वसाहत असलेल्या काँगोमध्ये काम केले.<ref name="Awaaz Magazine" /> १९५४ मध्ये, जेव्हा भारताचे चीनसोबतचे संबंध ताणलेले होते, तेव्हा त्यांची [[भारताचे परराष्ट्रमंत्री|परराष्ट्र व्यवहार मंत्रालयात]] विशेष कर्तव्य अधिकारी म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.<ref name="Awaaz Magazine" /> १९५६ मध्ये [[अलिप्ततावादी चळवळ|अलिप्ततावादी चळवळीच्या]] स्थापनेसाठी झालेल्या [[आफ्रो-आशियाई परिषद|बांडुंग परिषदेत]] त्यांनी भारताचे प्रतिनिधित्व केले. त्यांनी [[तिबेट]], [[भूतान]] आणि [[सिक्कीम]] मधील मोहिमांचे प्रभारी अधिकारी म्हणूनही काम केले,<ref name="TH Library">{{cite web | url=http://www.thlib.org/static/reprints/bot/bot_1987_03_04.pdf | title=TH Library | publisher=TH Library |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref> तसेच इंडोनेशिया (१९६१–६४), नॉर्वे (१९६४–६६), इजिप्त (१९६६–६९),<ref name="Middle East Institute">{{cite web | url=https://www.mei.edu/content/interview-indian-ambassador-ret-ranjit-gupta-cairo-egypt-%E2%80%94-first-posting-1965-1968 | title=Middle East Institute | publisher=Middle East Institute |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref> युनायटेड किंगडम (१९६९–७२) आणि इटली (१९७२–७५) मध्ये राजदूत म्हणून कार्य केले.<ref name="Benegal" /><ref name="WMF Labs" /> ==साहित्यिक कारकीर्द== अप्पासाहेब पंत हे 'एन्ट्रप्रेन्योरशिप ऑफ स्पिरिट'चा गौरव करणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील टेम्पलटन पुरस्काराचे माजी परीक्षक होते.<ref name="Judge Templeton">{{cite web | url=https://www.templetonprize.org/judges.html | title=The Templeton Prize – Judges. Previous Judges | publisher=[[Templeton Foundation]] |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref><ref name="Templeton About">{{cite web | url=https://www.templetonprize.org/abouttheprize.html | title=Templeton About | publisher=Templeton Foundation |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref> त्यांनी आपल्या आयुष्याच्या उत्तरार्धात आठ पुस्तके प्रकाशित केली.<ref name="Awaaz Magazine" /><ref name="Benegal" /> {{Div col|colwidth=35em}} * सूर्य नमस्कार, अ‍ॅन एन्शंट इंडियन एक्सरसाइज* (१९७०)<ref name="Surya Namaskar, an Ancient Indian Exercise">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=12680507655&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=Surya Namaskar, an Ancient Indian Exercise | publisher=Sangam Books | author=Apa Pant | year=1970 | isbn=9788125013877}}</ref> * टुवर्ड्स सोशालिस्ट ट्रान्सफॉर्मेशन ऑफ इंडियन इकॉनॉमी (१९७३)<ref name="Towards Socialist Transformation of Indian Economy">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=1351284551&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=Towards Socialist Transformation of Indian Economy | publisher=Humanities Press |author1=Bhuleshkar, Ashok V. |author2=Pant, Apa B. | year=1973}}</ref> * अ मोमेंट इन टाईम (१९७४)<ref name="A Moment in Time">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=15385243793&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=A Moment in Time | publisher=Hodder & Stoughton Ltd | author=Pant, Apa B. | year=1974 | location=United Kingdom | isbn=9780340147900}}</ref> * मंडला: अ‍ॅन अवेकनिंग (१९७६)<ref name="Mandala: An Awakening">{{cite book | title=Mandala: An Awakening | publisher=Sangam Books | author=Apa B. Pant | year=1976 | pages=218 | isbn=978-0861310630}}</ref> * सर्व्हायव्हल ऑफ द इंडिव्हिज्युअल (१९८३)<ref name="Survival of the Individual">{{cite book | title=Survival of the Individual | publisher=Sangam Books | author=Apa Pant | year=1983 | isbn=9780861314003| oclc=13215863 }}</ref> * अनडिप्लोमॅटिक इन्सिडेंट्सb(१९८७)<ref name="Undiplomatic Incidents">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=14345842069&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=Undiplomatic Incidents | publisher=Majestic Books | author=Pant Apa B. | year=1987 | isbn=9780861316908}}</ref> * अ‍ॅन अनयुज्युअल राजा – महात्मा गांधी अँड द औंध एक्सपेरिमेंट (१९८९)<ref name="An Unusual Raja Mahatma Gandhi and the Aundh Experiment">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=911371786&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=An Unusual Raja Mahatma Gandhi and the Aundh Experiment | publisher=Oscar Publications | author=Apa Pant | year=1989 | isbn=9780861317523}}</ref> * अ‍ॅन एक्सटेंडेड फॅमिली ऑफ फेलो पिल्ग्रिम्स (१९९०)<ref name="An Extended Family or Fellow Pilgrims">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=98674992&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=An Extended Family or Fellow Pilgrims | publisher=Oscar Publications | author=Apa Pant | year=1990 | isbn=9780863111099}}</ref> {{div col end}} 9paj376tq2uigfjqsf3jxrvxff4w41r 2683160 2683159 2026-05-07T09:57:58Z संतोष गोरे 135680 2683160 wikitext text/x-wiki '''अप्पासाहेब पंत''' (१९१२-१९९२), ज्यांना '''आपा पंत''',<ref>see for instance declassified file no. 7(4)-P, 1955 at the National Archives of India, available on line via https://www.abhilekh-patal.in/</ref> '''अप्पा पंत''', '''अप्पा साहेब पंत''', '''अप्पासाहेब बाळासाहेब पंत''' तसेच '''परशुराम-राव पंत''' (परशुराम हे त्यांचे प्रथम नाव) म्हणूनही ओळखले जाते, हे एक भारतीय मुत्सद्दी, [[औंध संस्थान|औंध संस्थानचे]] राजकुमार, [[गांधीवादी]], लेखक आणि [[स्वातंत्र्यसैनिक|भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] होते.<ref>{{Cite journal |last=Guyot-Réchard |first=Bérénice |date=2022 |title=Stirring Africa towards India: Apa Pant and the Making of Post-Colonial Diplomacy, 1948–54 |url=https://kclpure.kcl.ac.uk/ws/files/177598996/Stirring_Africa_towards_India_GUYOT_RECHARD_Publishedonline15July2022_GOLD_VoR_CC_BY_NC_ND.pdf |journal=The International History Review |volume=44 |issue=4 |pages=892–913 |doi=10.1080/07075332.2022.2093941 |s2cid=250598023 |issn=0707-5332}}</ref><ref name="Benegal">{{cite web | url=https://benegal.com/pant/apa.htm | title=Benegal | publisher=Benegal |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref><ref name="Awaaz Magazine">{{cite web|url=http://www.awaazmagazine.com/index.php/component/k2/item/170-apa-pant-in-east-africa |work=Awaaz Magazine |date=1 November 2011 |accessdate=30 March 2015|title=Apa Pant in East Africa|url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402125304/http://www.awaazmagazine.com/index.php/component/k2/item/170-apa-pant-in-east-africa |archivedate=2 April 2015 }}</ref> स्वभावाने तत्त्वज्ञ आणि अंतःकरणाने गूढवादी असलेल्या पंत यांनी [[भारत सरकार|भारत सरकारसाठी]] चाळीस वर्षांहून अधिक काळ व्यावसायिक मुत्सद्दी म्हणून सेवा बजावली. त्यांनी केन्या, युगांडा, [[टांगानिका]], [[झांझिबार]], [[उत्तर ऱ्होडेशिया]], [[दक्षिण ऱ्होडेशिया]], [[न्यासालँड]] आणि बेल्जियन वसाहत असलेल्या काँगो यांसारख्या विविध आफ्रिकन देशांमध्ये भारतीय आयुक्त म्हणून काम केले आणि त्यानंतर इंडोनेशिया, नॉर्वे, इजिप्त, युनायटेड किंगडम आणि इटली यांसारख्या देशांमध्ये भारताचे राजदूत म्हणून काम पाहिले. त्यांनी सिक्कीम राज्यामध्ये भारताचे राजकीय अधिकारी (पॉलिटिकल ऑफिसर) म्हणूनही काम केले.<ref name="Benegal" /> भारत सरकारने १९५४ मध्ये, समाजातील त्यांच्या योगदानाबद्दल त्यांना [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री पुरस्काराने]] सन्मानित केले,<ref name="Padma Shri">{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Shri |publisher=Padma Shri |year=2015 |accessdate=11 November 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 October 2015 }}</ref> ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरींपैकी एक ठरले. ==जीवनचरित्र== आप्पासाहेब बाळासाहेब पंत यांचा जन्म ११ सप्टेंबर १९१२ रोजी<ref name="WMF Labs">{{cite web | url=http://tools.wmflabs.org/persondata/p/Apasaheb_Balasaheb_Pant | title=WMF Labs | publisher=WMF Labs |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}{{user-generated source|date=November 2021}}</ref> [[ब्रिटीश भारत|ब्रिटीश भारतातील]] औंध संस्थानाची राजधानी असलेल्या [[औंध]] येथे झाला (जे सध्या भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील [[सातारा]] शहराजवळ आहे). ते संस्थानाचे शासक [[भवानराव श्रीनिवासराव पंतप्रतिनिधी]]<ref name="Free Library">{{cite web | url=http://www.thefreelibrary.com/Shivaji+designs+for+stained-glass+windows%3A+the+art+of+Ervin+Bossanyi.-a0253862098 | title=Free Library | publisher=Free Library |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref> यांचे दुसरे पुत्र होते.<ref name="Benegal" /> स्थानिक संस्थांमध्ये शालेय शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर, त्यांनी [[मुंबई विद्यापीठ|मुंबई विद्यापीठातून]] पदवी (BA) पूर्ण केली आणि [[ब्रेसनोज कॉलेज, ऑक्सफर्ड]] येथे तत्त्वज्ञान, राजकारण आणि अर्थशास्त्र विषयांचा अभ्यास केला.<ref name="Awaaz Magazine" /><ref>{{Cite web|last=Bowers|first=John|author-link=John Bowers (lawyer)|date=2021-02-16|title=Principal's Blog: 16th February 2021|url=https://www.bnc.ox.ac.uk/about-brasenose/princblog/2361-principal-s-blog-16th-february-2021|access-date=2022-02-02|publisher=[[Brasenose College, Oxford]]}}</ref> त्यांनी लंडनमध्ये आपले शिक्षण सुरू ठेवले आणि [[लिंकन इन]] मधून बॅरिस्टर अॅट लॉ पूर्ण करून ते १९३७ मध्ये भारतात परतले, जेव्हा भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीने वेग घेतला होता.<ref name="Benegal" /> पंत यांनी १९४२ मध्ये नलिनी देवी<ref>Gaurav Desai, [https://books.google.com/books?id=K9WrAgAAQBAJ&pg=PA75 Commerce with the Universe: Africa, India, and the Afrasian Imagination], p. 75</ref> यांच्याशी विवाह केला, ज्या एक वैद्यकीय डॉक्टर आणि रॉयल कॉलेज ऑफ सर्जन्सच्या फेलो होत्या. या दांपत्याला [[अदिती पंत]], अनिकेत आणि अवलोकिता अशी तीन मुले झाली.<ref name="Awaaz Magazine" /> वयाच्या ८० व्या वर्षी, ५ ऑक्टोबर १९९२ रोजी,<ref name="WMF Labs" /> वृद्धापकाळातील आजाराने त्यांचे निधन झाले.<ref name="Benegal" /> ==राजकीय आणि मुत्सद्दी कारकीर्द== पंत यांनी त्यांच्या राजकीय आणि मुत्सद्दी कारकीर्दीची सुरुवात १९४४ मध्ये औंध संस्थानाचे शिक्षण मंत्री म्हणून केली, जेव्हा त्यांचे वडील संस्थानाचे शासक होते.<ref name="Awaaz Magazine" /> त्यांचा हा कार्यकाळ एक वर्षाचा होता आणि या काळात तसेच त्यानंतरही, ते संस्थानाचे भारतीय संघराज्यात विलीनीकरण करण्यासंदर्भातील चर्चेत सहभागी होते.<ref name="Benegal" /> भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी भारतीय परराष्ट्र सेवेत प्रवेश केला, त्यांची नियुक्ती आफ्रिकेत करण्यात आली आणि त्यांनी केन्या, युगांडा, टांगानिका, झांझिबार, उत्तर ऱ्होडेशिया, दक्षिण ऱ्होडेशिया, न्यासालँड आणि बेल्जियन वसाहत असलेल्या काँगोमध्ये काम केले.<ref name="Awaaz Magazine" /> १९५४ मध्ये, जेव्हा भारताचे चीनसोबतचे संबंध ताणलेले होते, तेव्हा त्यांची [[भारताचे परराष्ट्रमंत्री|परराष्ट्र व्यवहार मंत्रालयात]] विशेष कर्तव्य अधिकारी म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.<ref name="Awaaz Magazine" /> १९५६ मध्ये [[अलिप्ततावादी चळवळ|अलिप्ततावादी चळवळीच्या]] स्थापनेसाठी झालेल्या [[आफ्रो-आशियाई परिषद|बांडुंग परिषदेत]] त्यांनी भारताचे प्रतिनिधित्व केले. त्यांनी [[तिबेट]], [[भूतान]] आणि [[सिक्कीम]] मधील मोहिमांचे प्रभारी अधिकारी म्हणूनही काम केले,<ref name="TH Library">{{cite web | url=http://www.thlib.org/static/reprints/bot/bot_1987_03_04.pdf | title=TH Library | publisher=TH Library |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref> तसेच इंडोनेशिया (१९६१–६४), नॉर्वे (१९६४–६६), इजिप्त (१९६६–६९),<ref name="Middle East Institute">{{cite web | url=https://www.mei.edu/content/interview-indian-ambassador-ret-ranjit-gupta-cairo-egypt-%E2%80%94-first-posting-1965-1968 | title=Middle East Institute | publisher=Middle East Institute |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref> युनायटेड किंगडम (१९६९–७२) आणि इटली (१९७२–७५) मध्ये राजदूत म्हणून कार्य केले.<ref name="Benegal" /><ref name="WMF Labs" /> ==साहित्यिक कारकीर्द== अप्पासाहेब पंत हे 'एन्ट्रप्रेन्योरशिप ऑफ स्पिरिट'चा गौरव करणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील टेम्पलटन पुरस्काराचे माजी परीक्षक होते.<ref name="Judge Templeton">{{cite web | url=https://www.templetonprize.org/judges.html | title=The Templeton Prize – Judges. Previous Judges | publisher=[[Templeton Foundation]] |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref><ref name="Templeton About">{{cite web | url=https://www.templetonprize.org/abouttheprize.html | title=Templeton About | publisher=Templeton Foundation |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref> त्यांनी आपल्या आयुष्याच्या उत्तरार्धात आठ पुस्तके प्रकाशित केली.<ref name="Awaaz Magazine" /><ref name="Benegal" /> {{Div col|colwidth=35em}} * सूर्य नमस्कार, अ‍ॅन एन्शंट इंडियन एक्सरसाइज* (१९७०)<ref name="Surya Namaskar, an Ancient Indian Exercise">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=12680507655&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=Surya Namaskar, an Ancient Indian Exercise | publisher=Sangam Books | author=Apa Pant | year=1970 | isbn=9788125013877}}</ref> * टुवर्ड्स सोशालिस्ट ट्रान्सफॉर्मेशन ऑफ इंडियन इकॉनॉमी (१९७३)<ref name="Towards Socialist Transformation of Indian Economy">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=1351284551&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=Towards Socialist Transformation of Indian Economy | publisher=Humanities Press |author1=Bhuleshkar, Ashok V. |author2=Pant, Apa B. | year=1973}}</ref> * अ मोमेंट इन टाईम (१९७४)<ref name="A Moment in Time">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=15385243793&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=A Moment in Time | publisher=Hodder & Stoughton Ltd | author=Pant, Apa B. | year=1974 | location=United Kingdom | isbn=9780340147900}}</ref> * मंडला: अ‍ॅन अवेकनिंग (१९७६)<ref name="Mandala: An Awakening">{{cite book | title=Mandala: An Awakening | publisher=Sangam Books | author=Apa B. Pant | year=1976 | pages=218 | isbn=978-0861310630}}</ref> * सर्व्हायव्हल ऑफ द इंडिव्हिज्युअल (१९८३)<ref name="Survival of the Individual">{{cite book | title=Survival of the Individual | publisher=Sangam Books | author=Apa Pant | year=1983 | isbn=9780861314003| oclc=13215863 }}</ref> * अनडिप्लोमॅटिक इन्सिडेंट्सb(१९८७)<ref name="Undiplomatic Incidents">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=14345842069&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=Undiplomatic Incidents | publisher=Majestic Books | author=Pant Apa B. | year=1987 | isbn=9780861316908}}</ref> * अ‍ॅन अनयुज्युअल राजा – महात्मा गांधी अँड द औंध एक्सपेरिमेंट (१९८९)<ref name="An Unusual Raja Mahatma Gandhi and the Aundh Experiment">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=911371786&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=An Unusual Raja Mahatma Gandhi and the Aundh Experiment | publisher=Oscar Publications | author=Apa Pant | year=1989 | isbn=9780861317523}}</ref> * अ‍ॅन एक्सटेंडेड फॅमिली ऑफ फेलो पिल्ग्रिम्स (१९९०)<ref name="An Extended Family or Fellow Pilgrims">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=98674992&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=An Extended Family or Fellow Pilgrims | publisher=Oscar Publications | author=Apa Pant | year=1990 | isbn=9780863111099}}</ref> {{div col end}} ==पुरस्कार== १९५४ मध्ये, समाजातील त्यांच्या योगदानाबद्दल त्यांना पद्मश्री या चौथ्या सर्वोच्च भारतीय नागरी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले, ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरींपैकी एक ठरले. s7rzxbn0drt0qpbza4ap2adua87psq1 2683161 2683160 2026-05-07T09:59:21Z संतोष गोरे 135680 2683161 wikitext text/x-wiki '''अप्पासाहेब पंत''' (१९१२-१९९२), ज्यांना '''आपा पंत''',<ref>see for instance declassified file no. 7(4)-P, 1955 at the National Archives of India, available on line via https://www.abhilekh-patal.in/</ref> '''अप्पा पंत''', '''अप्पा साहेब पंत''', '''अप्पासाहेब बाळासाहेब पंत''' तसेच '''परशुराम-राव पंत''' (परशुराम हे त्यांचे प्रथम नाव) म्हणूनही ओळखले जाते, हे एक भारतीय मुत्सद्दी, [[औंध संस्थान|औंध संस्थानचे]] राजकुमार, [[गांधीवादी]], लेखक आणि [[स्वातंत्र्यसैनिक|भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] होते.<ref>{{Cite journal |last=Guyot-Réchard |first=Bérénice |date=2022 |title=Stirring Africa towards India: Apa Pant and the Making of Post-Colonial Diplomacy, 1948–54 |url=https://kclpure.kcl.ac.uk/ws/files/177598996/Stirring_Africa_towards_India_GUYOT_RECHARD_Publishedonline15July2022_GOLD_VoR_CC_BY_NC_ND.pdf |journal=The International History Review |volume=44 |issue=4 |pages=892–913 |doi=10.1080/07075332.2022.2093941 |s2cid=250598023 |issn=0707-5332}}</ref><ref name="Benegal">{{cite web | url=https://benegal.com/pant/apa.htm | title=Benegal | publisher=Benegal |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref><ref name="Awaaz Magazine">{{cite web|url=http://www.awaazmagazine.com/index.php/component/k2/item/170-apa-pant-in-east-africa |work=Awaaz Magazine |date=1 November 2011 |accessdate=30 March 2015|title=Apa Pant in East Africa|url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402125304/http://www.awaazmagazine.com/index.php/component/k2/item/170-apa-pant-in-east-africa |archivedate=2 April 2015 }}</ref> स्वभावाने तत्त्वज्ञ आणि अंतःकरणाने गूढवादी असलेल्या पंत यांनी [[भारत सरकार|भारत सरकारसाठी]] चाळीस वर्षांहून अधिक काळ व्यावसायिक मुत्सद्दी म्हणून सेवा बजावली. त्यांनी केन्या, युगांडा, [[टांगानिका]], [[झांझिबार]], [[उत्तर ऱ्होडेशिया]], [[दक्षिण ऱ्होडेशिया]], [[न्यासालँड]] आणि बेल्जियन वसाहत असलेल्या काँगो यांसारख्या विविध आफ्रिकन देशांमध्ये भारतीय आयुक्त म्हणून काम केले आणि त्यानंतर इंडोनेशिया, नॉर्वे, इजिप्त, युनायटेड किंगडम आणि इटली यांसारख्या देशांमध्ये भारताचे राजदूत म्हणून काम पाहिले. त्यांनी सिक्कीम राज्यामध्ये भारताचे राजकीय अधिकारी (पॉलिटिकल ऑफिसर) म्हणूनही काम केले.<ref name="Benegal" /> भारत सरकारने १९५४ मध्ये, समाजातील त्यांच्या योगदानाबद्दल त्यांना [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री पुरस्काराने]] सन्मानित केले,<ref name="Padma Shri">{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Shri |publisher=Padma Shri |year=2015 |accessdate=11 November 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 October 2015 }}</ref> ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरींपैकी एक ठरले. ==जीवनचरित्र== आप्पासाहेब बाळासाहेब पंत यांचा जन्म ११ सप्टेंबर १९१२ रोजी<ref name="WMF Labs">{{cite web | url=http://tools.wmflabs.org/persondata/p/Apasaheb_Balasaheb_Pant | title=WMF Labs | publisher=WMF Labs |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}{{user-generated source|date=November 2021}}</ref> [[ब्रिटीश भारत|ब्रिटीश भारतातील]] औंध संस्थानाची राजधानी असलेल्या [[औंध]] येथे झाला (जे सध्या भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील [[सातारा]] शहराजवळ आहे). ते संस्थानाचे शासक [[भवानराव श्रीनिवासराव पंतप्रतिनिधी]]<ref name="Free Library">{{cite web | url=http://www.thefreelibrary.com/Shivaji+designs+for+stained-glass+windows%3A+the+art+of+Ervin+Bossanyi.-a0253862098 | title=Free Library | publisher=Free Library |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref> यांचे दुसरे पुत्र होते.<ref name="Benegal" /> स्थानिक संस्थांमध्ये शालेय शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर, त्यांनी [[मुंबई विद्यापीठ|मुंबई विद्यापीठातून]] पदवी (BA) पूर्ण केली आणि [[ब्रेसनोज कॉलेज, ऑक्सफर्ड]] येथे तत्त्वज्ञान, राजकारण आणि अर्थशास्त्र विषयांचा अभ्यास केला.<ref name="Awaaz Magazine" /><ref>{{Cite web|last=Bowers|first=John|author-link=John Bowers (lawyer)|date=2021-02-16|title=Principal's Blog: 16th February 2021|url=https://www.bnc.ox.ac.uk/about-brasenose/princblog/2361-principal-s-blog-16th-february-2021|access-date=2022-02-02|publisher=[[Brasenose College, Oxford]]}}</ref> त्यांनी लंडनमध्ये आपले शिक्षण सुरू ठेवले आणि [[लिंकन इन]] मधून बॅरिस्टर अॅट लॉ पूर्ण करून ते १९३७ मध्ये भारतात परतले, जेव्हा भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीने वेग घेतला होता.<ref name="Benegal" /> पंत यांनी १९४२ मध्ये नलिनी देवी<ref>Gaurav Desai, [https://books.google.com/books?id=K9WrAgAAQBAJ&pg=PA75 Commerce with the Universe: Africa, India, and the Afrasian Imagination], p. 75</ref> यांच्याशी विवाह केला, ज्या एक वैद्यकीय डॉक्टर आणि रॉयल कॉलेज ऑफ सर्जन्सच्या फेलो होत्या. या दांपत्याला [[अदिती पंत]], अनिकेत आणि अवलोकिता अशी तीन मुले झाली.<ref name="Awaaz Magazine" /> वयाच्या ८० व्या वर्षी, ५ ऑक्टोबर १९९२ रोजी,<ref name="WMF Labs" /> वृद्धापकाळातील आजाराने त्यांचे निधन झाले.<ref name="Benegal" /> ==राजकीय आणि मुत्सद्दी कारकीर्द== पंत यांनी त्यांच्या राजकीय आणि मुत्सद्दी कारकीर्दीची सुरुवात १९४४ मध्ये औंध संस्थानाचे शिक्षण मंत्री म्हणून केली, जेव्हा त्यांचे वडील संस्थानाचे शासक होते.<ref name="Awaaz Magazine" /> त्यांचा हा कार्यकाळ एक वर्षाचा होता आणि या काळात तसेच त्यानंतरही, ते संस्थानाचे भारतीय संघराज्यात विलीनीकरण करण्यासंदर्भातील चर्चेत सहभागी होते.<ref name="Benegal" /> भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी भारतीय परराष्ट्र सेवेत प्रवेश केला, त्यांची नियुक्ती आफ्रिकेत करण्यात आली आणि त्यांनी केन्या, युगांडा, टांगानिका, झांझिबार, उत्तर ऱ्होडेशिया, दक्षिण ऱ्होडेशिया, न्यासालँड आणि बेल्जियन वसाहत असलेल्या काँगोमध्ये काम केले.<ref name="Awaaz Magazine" /> १९५४ मध्ये, जेव्हा भारताचे चीनसोबतचे संबंध ताणलेले होते, तेव्हा त्यांची [[भारताचे परराष्ट्रमंत्री|परराष्ट्र व्यवहार मंत्रालयात]] विशेष कर्तव्य अधिकारी म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.<ref name="Awaaz Magazine" /> १९५६ मध्ये [[अलिप्ततावादी चळवळ|अलिप्ततावादी चळवळीच्या]] स्थापनेसाठी झालेल्या [[आफ्रो-आशियाई परिषद|बांडुंग परिषदेत]] त्यांनी भारताचे प्रतिनिधित्व केले. त्यांनी [[तिबेट]], [[भूतान]] आणि [[सिक्कीम]] मधील मोहिमांचे प्रभारी अधिकारी म्हणूनही काम केले,<ref name="TH Library">{{cite web | url=http://www.thlib.org/static/reprints/bot/bot_1987_03_04.pdf | title=TH Library | publisher=TH Library |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref> तसेच इंडोनेशिया (१९६१–६४), नॉर्वे (१९६४–६६), इजिप्त (१९६६–६९),<ref name="Middle East Institute">{{cite web | url=https://www.mei.edu/content/interview-indian-ambassador-ret-ranjit-gupta-cairo-egypt-%E2%80%94-first-posting-1965-1968 | title=Middle East Institute | publisher=Middle East Institute |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref> युनायटेड किंगडम (१९६९–७२) आणि इटली (१९७२–७५) मध्ये राजदूत म्हणून कार्य केले.<ref name="Benegal" /><ref name="WMF Labs" /> ==साहित्यिक कारकीर्द== अप्पासाहेब पंत हे 'एन्ट्रप्रेन्योरशिप ऑफ स्पिरिट'चा गौरव करणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील टेम्पलटन पुरस्काराचे माजी परीक्षक होते.<ref name="Judge Templeton">{{cite web | url=https://www.templetonprize.org/judges.html | title=The Templeton Prize – Judges. Previous Judges | publisher=[[Templeton Foundation]] |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref><ref name="Templeton About">{{cite web | url=https://www.templetonprize.org/abouttheprize.html | title=Templeton About | publisher=Templeton Foundation |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref> त्यांनी आपल्या आयुष्याच्या उत्तरार्धात आठ पुस्तके प्रकाशित केली.<ref name="Awaaz Magazine" /><ref name="Benegal" /> {{Div col|colwidth=35em}} * सूर्य नमस्कार, अ‍ॅन एन्शंट इंडियन एक्सरसाइज* (१९७०)<ref name="Surya Namaskar, an Ancient Indian Exercise">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=12680507655&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=Surya Namaskar, an Ancient Indian Exercise | publisher=Sangam Books | author=Apa Pant | year=1970 | isbn=9788125013877}}</ref> * टुवर्ड्स सोशालिस्ट ट्रान्सफॉर्मेशन ऑफ इंडियन इकॉनॉमी (१९७३)<ref name="Towards Socialist Transformation of Indian Economy">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=1351284551&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=Towards Socialist Transformation of Indian Economy | publisher=Humanities Press |author1=Bhuleshkar, Ashok V. |author2=Pant, Apa B. | year=1973}}</ref> * अ मोमेंट इन टाईम (१९७४)<ref name="A Moment in Time">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=15385243793&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=A Moment in Time | publisher=Hodder & Stoughton Ltd | author=Pant, Apa B. | year=1974 | location=United Kingdom | isbn=9780340147900}}</ref> * मंडला: अ‍ॅन अवेकनिंग (१९७६)<ref name="Mandala: An Awakening">{{cite book | title=Mandala: An Awakening | publisher=Sangam Books | author=Apa B. Pant | year=1976 | pages=218 | isbn=978-0861310630}}</ref> * सर्व्हायव्हल ऑफ द इंडिव्हिज्युअल (१९८३)<ref name="Survival of the Individual">{{cite book | title=Survival of the Individual | publisher=Sangam Books | author=Apa Pant | year=1983 | isbn=9780861314003| oclc=13215863 }}</ref> * अनडिप्लोमॅटिक इन्सिडेंट्सb(१९८७)<ref name="Undiplomatic Incidents">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=14345842069&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=Undiplomatic Incidents | publisher=Majestic Books | author=Pant Apa B. | year=1987 | isbn=9780861316908}}</ref> * अ‍ॅन अनयुज्युअल राजा – महात्मा गांधी अँड द औंध एक्सपेरिमेंट (१९८९)<ref name="An Unusual Raja Mahatma Gandhi and the Aundh Experiment">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=911371786&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=An Unusual Raja Mahatma Gandhi and the Aundh Experiment | publisher=Oscar Publications | author=Apa Pant | year=1989 | isbn=9780861317523}}</ref> * अ‍ॅन एक्सटेंडेड फॅमिली ऑफ फेलो पिल्ग्रिम्स (१९९०)<ref name="An Extended Family or Fellow Pilgrims">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=98674992&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=An Extended Family or Fellow Pilgrims | publisher=Oscar Publications | author=Apa Pant | year=1990 | isbn=9780863111099}}</ref> {{div col end}} ==पुरस्कार== १९५४ मध्ये, समाजातील त्यांच्या योगदानाबद्दल त्यांना पद्मश्री या चौथ्या सर्वोच्च भारतीय नागरी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले, ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरींपैकी एक ठरले. == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} 9kde856k4tb668k7ggc1wkpnndfvgar 2683162 2683161 2026-05-07T10:00:22Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2683162 wikitext text/x-wiki {{निर्माणाधीन}} {{माहिती संचिका}} '''अप्पासाहेब पंत''' (१९१२-१९९२), ज्यांना '''आपा पंत''',<ref>see for instance declassified file no. 7(4)-P, 1955 at the National Archives of India, available on line via https://www.abhilekh-patal.in/</ref> '''अप्पा पंत''', '''अप्पा साहेब पंत''', '''अप्पासाहेब बाळासाहेब पंत''' तसेच '''परशुराम-राव पंत''' (परशुराम हे त्यांचे प्रथम नाव) म्हणूनही ओळखले जाते, हे एक भारतीय मुत्सद्दी, [[औंध संस्थान|औंध संस्थानचे]] राजकुमार, [[गांधीवादी]], लेखक आणि [[स्वातंत्र्यसैनिक|भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] होते.<ref>{{Cite journal |last=Guyot-Réchard |first=Bérénice |date=2022 |title=Stirring Africa towards India: Apa Pant and the Making of Post-Colonial Diplomacy, 1948–54 |url=https://kclpure.kcl.ac.uk/ws/files/177598996/Stirring_Africa_towards_India_GUYOT_RECHARD_Publishedonline15July2022_GOLD_VoR_CC_BY_NC_ND.pdf |journal=The International History Review |volume=44 |issue=4 |pages=892–913 |doi=10.1080/07075332.2022.2093941 |s2cid=250598023 |issn=0707-5332}}</ref><ref name="Benegal">{{cite web | url=https://benegal.com/pant/apa.htm | title=Benegal | publisher=Benegal |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref><ref name="Awaaz Magazine">{{cite web|url=http://www.awaazmagazine.com/index.php/component/k2/item/170-apa-pant-in-east-africa |work=Awaaz Magazine |date=1 November 2011 |accessdate=30 March 2015|title=Apa Pant in East Africa|url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402125304/http://www.awaazmagazine.com/index.php/component/k2/item/170-apa-pant-in-east-africa |archivedate=2 April 2015 }}</ref> स्वभावाने तत्त्वज्ञ आणि अंतःकरणाने गूढवादी असलेल्या पंत यांनी [[भारत सरकार|भारत सरकारसाठी]] चाळीस वर्षांहून अधिक काळ व्यावसायिक मुत्सद्दी म्हणून सेवा बजावली. त्यांनी केन्या, युगांडा, [[टांगानिका]], [[झांझिबार]], [[उत्तर ऱ्होडेशिया]], [[दक्षिण ऱ्होडेशिया]], [[न्यासालँड]] आणि बेल्जियन वसाहत असलेल्या काँगो यांसारख्या विविध आफ्रिकन देशांमध्ये भारतीय आयुक्त म्हणून काम केले आणि त्यानंतर इंडोनेशिया, नॉर्वे, इजिप्त, युनायटेड किंगडम आणि इटली यांसारख्या देशांमध्ये भारताचे राजदूत म्हणून काम पाहिले. त्यांनी सिक्कीम राज्यामध्ये भारताचे राजकीय अधिकारी (पॉलिटिकल ऑफिसर) म्हणूनही काम केले.<ref name="Benegal" /> भारत सरकारने १९५४ मध्ये, समाजातील त्यांच्या योगदानाबद्दल त्यांना [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री पुरस्काराने]] सन्मानित केले,<ref name="Padma Shri">{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Shri |publisher=Padma Shri |year=2015 |accessdate=11 November 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 October 2015 }}</ref> ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरींपैकी एक ठरले. ==जीवनचरित्र== आप्पासाहेब बाळासाहेब पंत यांचा जन्म ११ सप्टेंबर १९१२ रोजी<ref name="WMF Labs">{{cite web | url=http://tools.wmflabs.org/persondata/p/Apasaheb_Balasaheb_Pant | title=WMF Labs | publisher=WMF Labs |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}{{user-generated source|date=November 2021}}</ref> [[ब्रिटीश भारत|ब्रिटीश भारतातील]] औंध संस्थानाची राजधानी असलेल्या [[औंध]] येथे झाला (जे सध्या भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील [[सातारा]] शहराजवळ आहे). ते संस्थानाचे शासक [[भवानराव श्रीनिवासराव पंतप्रतिनिधी]]<ref name="Free Library">{{cite web | url=http://www.thefreelibrary.com/Shivaji+designs+for+stained-glass+windows%3A+the+art+of+Ervin+Bossanyi.-a0253862098 | title=Free Library | publisher=Free Library |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref> यांचे दुसरे पुत्र होते.<ref name="Benegal" /> स्थानिक संस्थांमध्ये शालेय शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर, त्यांनी [[मुंबई विद्यापीठ|मुंबई विद्यापीठातून]] पदवी (BA) पूर्ण केली आणि [[ब्रेसनोज कॉलेज, ऑक्सफर्ड]] येथे तत्त्वज्ञान, राजकारण आणि अर्थशास्त्र विषयांचा अभ्यास केला.<ref name="Awaaz Magazine" /><ref>{{Cite web|last=Bowers|first=John|author-link=John Bowers (lawyer)|date=2021-02-16|title=Principal's Blog: 16th February 2021|url=https://www.bnc.ox.ac.uk/about-brasenose/princblog/2361-principal-s-blog-16th-february-2021|access-date=2022-02-02|publisher=[[Brasenose College, Oxford]]}}</ref> त्यांनी लंडनमध्ये आपले शिक्षण सुरू ठेवले आणि [[लिंकन इन]] मधून बॅरिस्टर अॅट लॉ पूर्ण करून ते १९३७ मध्ये भारतात परतले, जेव्हा भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीने वेग घेतला होता.<ref name="Benegal" /> पंत यांनी १९४२ मध्ये नलिनी देवी<ref>Gaurav Desai, [https://books.google.com/books?id=K9WrAgAAQBAJ&pg=PA75 Commerce with the Universe: Africa, India, and the Afrasian Imagination], p. 75</ref> यांच्याशी विवाह केला, ज्या एक वैद्यकीय डॉक्टर आणि रॉयल कॉलेज ऑफ सर्जन्सच्या फेलो होत्या. या दांपत्याला [[अदिती पंत]], अनिकेत आणि अवलोकिता अशी तीन मुले झाली.<ref name="Awaaz Magazine" /> वयाच्या ८० व्या वर्षी, ५ ऑक्टोबर १९९२ रोजी,<ref name="WMF Labs" /> वृद्धापकाळातील आजाराने त्यांचे निधन झाले.<ref name="Benegal" /> ==राजकीय आणि मुत्सद्दी कारकीर्द== पंत यांनी त्यांच्या राजकीय आणि मुत्सद्दी कारकीर्दीची सुरुवात १९४४ मध्ये औंध संस्थानाचे शिक्षण मंत्री म्हणून केली, जेव्हा त्यांचे वडील संस्थानाचे शासक होते.<ref name="Awaaz Magazine" /> त्यांचा हा कार्यकाळ एक वर्षाचा होता आणि या काळात तसेच त्यानंतरही, ते संस्थानाचे भारतीय संघराज्यात विलीनीकरण करण्यासंदर्भातील चर्चेत सहभागी होते.<ref name="Benegal" /> भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी भारतीय परराष्ट्र सेवेत प्रवेश केला, त्यांची नियुक्ती आफ्रिकेत करण्यात आली आणि त्यांनी केन्या, युगांडा, टांगानिका, झांझिबार, उत्तर ऱ्होडेशिया, दक्षिण ऱ्होडेशिया, न्यासालँड आणि बेल्जियन वसाहत असलेल्या काँगोमध्ये काम केले.<ref name="Awaaz Magazine" /> १९५४ मध्ये, जेव्हा भारताचे चीनसोबतचे संबंध ताणलेले होते, तेव्हा त्यांची [[भारताचे परराष्ट्रमंत्री|परराष्ट्र व्यवहार मंत्रालयात]] विशेष कर्तव्य अधिकारी म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.<ref name="Awaaz Magazine" /> १९५६ मध्ये [[अलिप्ततावादी चळवळ|अलिप्ततावादी चळवळीच्या]] स्थापनेसाठी झालेल्या [[आफ्रो-आशियाई परिषद|बांडुंग परिषदेत]] त्यांनी भारताचे प्रतिनिधित्व केले. त्यांनी [[तिबेट]], [[भूतान]] आणि [[सिक्कीम]] मधील मोहिमांचे प्रभारी अधिकारी म्हणूनही काम केले,<ref name="TH Library">{{cite web | url=http://www.thlib.org/static/reprints/bot/bot_1987_03_04.pdf | title=TH Library | publisher=TH Library |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref> तसेच इंडोनेशिया (१९६१–६४), नॉर्वे (१९६४–६६), इजिप्त (१९६६–६९),<ref name="Middle East Institute">{{cite web | url=https://www.mei.edu/content/interview-indian-ambassador-ret-ranjit-gupta-cairo-egypt-%E2%80%94-first-posting-1965-1968 | title=Middle East Institute | publisher=Middle East Institute |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref> युनायटेड किंगडम (१९६९–७२) आणि इटली (१९७२–७५) मध्ये राजदूत म्हणून कार्य केले.<ref name="Benegal" /><ref name="WMF Labs" /> ==साहित्यिक कारकीर्द== अप्पासाहेब पंत हे 'एन्ट्रप्रेन्योरशिप ऑफ स्पिरिट'चा गौरव करणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील टेम्पलटन पुरस्काराचे माजी परीक्षक होते.<ref name="Judge Templeton">{{cite web | url=https://www.templetonprize.org/judges.html | title=The Templeton Prize – Judges. Previous Judges | publisher=[[Templeton Foundation]] |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref><ref name="Templeton About">{{cite web | url=https://www.templetonprize.org/abouttheprize.html | title=Templeton About | publisher=Templeton Foundation |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref> त्यांनी आपल्या आयुष्याच्या उत्तरार्धात आठ पुस्तके प्रकाशित केली.<ref name="Awaaz Magazine" /><ref name="Benegal" /> {{Div col|colwidth=35em}} * सूर्य नमस्कार, अ‍ॅन एन्शंट इंडियन एक्सरसाइज* (१९७०)<ref name="Surya Namaskar, an Ancient Indian Exercise">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=12680507655&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=Surya Namaskar, an Ancient Indian Exercise | publisher=Sangam Books | author=Apa Pant | year=1970 | isbn=9788125013877}}</ref> * टुवर्ड्स सोशालिस्ट ट्रान्सफॉर्मेशन ऑफ इंडियन इकॉनॉमी (१९७३)<ref name="Towards Socialist Transformation of Indian Economy">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=1351284551&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=Towards Socialist Transformation of Indian Economy | publisher=Humanities Press |author1=Bhuleshkar, Ashok V. |author2=Pant, Apa B. | year=1973}}</ref> * अ मोमेंट इन टाईम (१९७४)<ref name="A Moment in Time">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=15385243793&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=A Moment in Time | publisher=Hodder & Stoughton Ltd | author=Pant, Apa B. | year=1974 | location=United Kingdom | isbn=9780340147900}}</ref> * मंडला: अ‍ॅन अवेकनिंग (१९७६)<ref name="Mandala: An Awakening">{{cite book | title=Mandala: An Awakening | publisher=Sangam Books | author=Apa B. Pant | year=1976 | pages=218 | isbn=978-0861310630}}</ref> * सर्व्हायव्हल ऑफ द इंडिव्हिज्युअल (१९८३)<ref name="Survival of the Individual">{{cite book | title=Survival of the Individual | publisher=Sangam Books | author=Apa Pant | year=1983 | isbn=9780861314003| oclc=13215863 }}</ref> * अनडिप्लोमॅटिक इन्सिडेंट्सb(१९८७)<ref name="Undiplomatic Incidents">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=14345842069&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=Undiplomatic Incidents | publisher=Majestic Books | author=Pant Apa B. | year=1987 | isbn=9780861316908}}</ref> * अ‍ॅन अनयुज्युअल राजा – महात्मा गांधी अँड द औंध एक्सपेरिमेंट (१९८९)<ref name="An Unusual Raja Mahatma Gandhi and the Aundh Experiment">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=911371786&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=An Unusual Raja Mahatma Gandhi and the Aundh Experiment | publisher=Oscar Publications | author=Apa Pant | year=1989 | isbn=9780861317523}}</ref> * अ‍ॅन एक्सटेंडेड फॅमिली ऑफ फेलो पिल्ग्रिम्स (१९९०)<ref name="An Extended Family or Fellow Pilgrims">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=98674992&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=An Extended Family or Fellow Pilgrims | publisher=Oscar Publications | author=Apa Pant | year=1990 | isbn=9780863111099}}</ref> {{div col end}} ==पुरस्कार== १९५४ मध्ये, समाजातील त्यांच्या योगदानाबद्दल त्यांना पद्मश्री या चौथ्या सर्वोच्च भारतीय नागरी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले, ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरींपैकी एक ठरले. == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} 3mi0rael67n4jxc2o1ve6t24rnetpgr 2683164 2683162 2026-05-07T10:04:40Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2683164 wikitext text/x-wiki {{निर्माणाधीन}} {{माहिती संचिका}} '''अप्पासाहेब पंत''' (१९१२-१९९२), ज्यांना '''आपा पंत''',<ref>see for instance declassified file no. 7(4)-P, 1955 at the National Archives of India, available on line via https://www.abhilekh-patal.in/</ref> '''अप्पा पंत''', '''अप्पा साहेब पंत''', '''अप्पासाहेब बाळासाहेब पंत''' तसेच '''परशुराम-राव पंत''' (परशुराम हे त्यांचे प्रथम नाव) म्हणूनही ओळखले जाते, हे एक भारतीय मुत्सद्दी, [[औंध संस्थान|औंध संस्थानचे]] राजकुमार, [[गांधीवादी]], लेखक आणि [[स्वातंत्र्यसैनिक|भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] होते.<ref>{{Cite journal |last=Guyot-Réchard |first=Bérénice |date=2022 |title=Stirring Africa towards India: Apa Pant and the Making of Post-Colonial Diplomacy, 1948–54 |url=https://kclpure.kcl.ac.uk/ws/files/177598996/Stirring_Africa_towards_India_GUYOT_RECHARD_Publishedonline15July2022_GOLD_VoR_CC_BY_NC_ND.pdf |journal=The International History Review |volume=44 |issue=4 |pages=892–913 |doi=10.1080/07075332.2022.2093941 |s2cid=250598023 |issn=0707-5332}}</ref><ref name="Benegal">{{cite web | url=https://benegal.com/pant/apa.htm | title=Benegal | publisher=Benegal |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref><ref name="Awaaz Magazine">{{cite web|url=http://www.awaazmagazine.com/index.php/component/k2/item/170-apa-pant-in-east-africa |work=Awaaz Magazine |date=1 November 2011 |accessdate=30 March 2015|title=Apa Pant in East Africa|url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402125304/http://www.awaazmagazine.com/index.php/component/k2/item/170-apa-pant-in-east-africa |archivedate=2 April 2015 }}</ref> स्वभावाने तत्त्वज्ञ आणि अंतःकरणाने गूढवादी असलेल्या पंत यांनी [[भारत सरकार|भारत सरकारसाठी]] चाळीस वर्षांहून अधिक काळ व्यावसायिक मुत्सद्दी म्हणून सेवा बजावली. त्यांनी केन्या, युगांडा, [[टांगानिका]], [[झांझिबार]], [[उत्तर ऱ्होडेशिया]], [[दक्षिण ऱ्होडेशिया]], [[न्यासालँड]] आणि बेल्जियन वसाहत असलेल्या काँगो यांसारख्या विविध आफ्रिकन देशांमध्ये भारतीय आयुक्त म्हणून काम केले आणि त्यानंतर इंडोनेशिया, नॉर्वे, इजिप्त, युनायटेड किंगडम आणि इटली यांसारख्या देशांमध्ये भारताचे राजदूत म्हणून काम पाहिले. त्यांनी सिक्कीम राज्यामध्ये भारताचे राजकीय अधिकारी (पॉलिटिकल ऑफिसर) म्हणूनही काम केले.<ref name="Benegal" /> भारत सरकारने १९५४ मध्ये, समाजातील त्यांच्या योगदानाबद्दल त्यांना [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री पुरस्काराने]] सन्मानित केले,<ref name="Padma Shri">{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Shri |publisher=Padma Shri |year=2015 |accessdate=11 November 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 October 2015 }}</ref> ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरींपैकी एक ठरले. ==जीवनचरित्र== आप्पासाहेब बाळासाहेब पंत यांचा जन्म ११ सप्टेंबर १९१२ रोजी<ref name="WMF Labs">{{cite web | url=http://tools.wmflabs.org/persondata/p/Apasaheb_Balasaheb_Pant | title=WMF Labs | publisher=WMF Labs |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}{{user-generated source|date=November 2021}}</ref> [[ब्रिटीश भारत|ब्रिटीश भारतातील]] औंध संस्थानाची राजधानी असलेल्या [[औंध]] येथे झाला (जे सध्या भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील [[सातारा]] शहराजवळ आहे). ते संस्थानाचे शासक [[भवानराव श्रीनिवासराव पंतप्रतिनिधी]]<ref name="Free Library">{{cite web | url=http://www.thefreelibrary.com/Shivaji+designs+for+stained-glass+windows%3A+the+art+of+Ervin+Bossanyi.-a0253862098 | title=Free Library | publisher=Free Library |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref> यांचे दुसरे पुत्र होते.<ref name="Benegal" /> स्थानिक संस्थांमध्ये शालेय शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर, त्यांनी [[मुंबई विद्यापीठ|मुंबई विद्यापीठातून]] पदवी (BA) पूर्ण केली आणि [[ब्रेसनोज कॉलेज, ऑक्सफर्ड]] येथे तत्त्वज्ञान, राजकारण आणि अर्थशास्त्र विषयांचा अभ्यास केला.<ref name="Awaaz Magazine" /><ref>{{Cite web|last=Bowers|first=John|author-link=John Bowers (lawyer)|date=2021-02-16|title=Principal's Blog: 16th February 2021|url=https://www.bnc.ox.ac.uk/about-brasenose/princblog/2361-principal-s-blog-16th-february-2021|access-date=2022-02-02|publisher=[[Brasenose College, Oxford]]}}</ref> त्यांनी लंडनमध्ये आपले शिक्षण सुरू ठेवले आणि [[लिंकन इन]] मधून बॅरिस्टर अॅट लॉ पूर्ण करून ते १९३७ मध्ये भारतात परतले, जेव्हा भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीने वेग घेतला होता.<ref name="Benegal" /> पंत यांनी १९४२ मध्ये नलिनी देवी<ref>Gaurav Desai, [https://books.google.com/books?id=K9WrAgAAQBAJ&pg=PA75 Commerce with the Universe: Africa, India, and the Afrasian Imagination], p. 75</ref> यांच्याशी विवाह केला, ज्या एक वैद्यकीय डॉक्टर आणि रॉयल कॉलेज ऑफ सर्जन्सच्या फेलो होत्या. या दांपत्याला [[अदिती पंत]], अनिकेत आणि अवलोकिता अशी तीन मुले झाली.<ref name="Awaaz Magazine" /> वयाच्या ८० व्या वर्षी, ५ ऑक्टोबर १९९२ रोजी,<ref name="WMF Labs" /> वृद्धापकाळातील आजाराने त्यांचे निधन झाले.<ref name="Benegal" /> ==राजकीय आणि मुत्सद्दी कारकीर्द== पंत यांनी त्यांच्या राजकीय आणि मुत्सद्दी कारकीर्दीची सुरुवात १९४४ मध्ये औंध संस्थानाचे शिक्षण मंत्री म्हणून केली, जेव्हा त्यांचे वडील संस्थानाचे शासक होते.<ref name="Awaaz Magazine" /> त्यांचा हा कार्यकाळ एक वर्षाचा होता आणि या काळात तसेच त्यानंतरही, ते संस्थानाचे भारतीय संघराज्यात विलीनीकरण करण्यासंदर्भातील चर्चेत सहभागी होते.<ref name="Benegal" /> भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी भारतीय परराष्ट्र सेवेत प्रवेश केला, त्यांची नियुक्ती आफ्रिकेत करण्यात आली आणि त्यांनी केन्या, युगांडा, टांगानिका, झांझिबार, उत्तर ऱ्होडेशिया, दक्षिण ऱ्होडेशिया, न्यासालँड आणि बेल्जियन वसाहत असलेल्या काँगोमध्ये काम केले.<ref name="Awaaz Magazine" /> १९५४ मध्ये, जेव्हा भारताचे चीनसोबतचे संबंध ताणलेले होते, तेव्हा त्यांची [[भारताचे परराष्ट्रमंत्री|परराष्ट्र व्यवहार मंत्रालयात]] विशेष कर्तव्य अधिकारी म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.<ref name="Awaaz Magazine" /> १९५६ मध्ये [[अलिप्ततावादी चळवळ|अलिप्ततावादी चळवळीच्या]] स्थापनेसाठी झालेल्या [[आफ्रो-आशियाई परिषद|बांडुंग परिषदेत]] त्यांनी भारताचे प्रतिनिधित्व केले. त्यांनी [[तिबेट]], [[भूतान]] आणि [[सिक्कीम]] मधील मोहिमांचे प्रभारी अधिकारी म्हणूनही काम केले,<ref name="TH Library">{{cite web | url=http://www.thlib.org/static/reprints/bot/bot_1987_03_04.pdf | title=TH Library | publisher=TH Library |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref> तसेच इंडोनेशिया (१९६१–६४), नॉर्वे (१९६४–६६), इजिप्त (१९६६–६९),<ref name="Middle East Institute">{{cite web | url=https://www.mei.edu/content/interview-indian-ambassador-ret-ranjit-gupta-cairo-egypt-%E2%80%94-first-posting-1965-1968 | title=Middle East Institute | publisher=Middle East Institute |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref> युनायटेड किंगडम (१९६९–७२) आणि इटली (१९७२–७५) मध्ये राजदूत म्हणून कार्य केले.<ref name="Benegal" /><ref name="WMF Labs" /> ==साहित्यिक कारकीर्द== अप्पासाहेब पंत हे 'एन्ट्रप्रेन्योरशिप ऑफ स्पिरिट'चा गौरव करणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील टेम्पलटन पुरस्काराचे माजी परीक्षक होते.<ref name="Judge Templeton">{{cite web | url=https://www.templetonprize.org/judges.html | title=The Templeton Prize – Judges. Previous Judges | publisher=[[Templeton Foundation]] |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref><ref name="Templeton About">{{cite web | url=https://www.templetonprize.org/abouttheprize.html | title=Templeton About | publisher=Templeton Foundation |year=2015 | accessdate=30 March 2015}}</ref> त्यांनी आपल्या आयुष्याच्या उत्तरार्धात आठ पुस्तके प्रकाशित केली.<ref name="Awaaz Magazine" /><ref name="Benegal" /> {{Div col|colwidth=35em}} * सूर्य नमस्कार, अ‍ॅन एन्शंट इंडियन एक्सरसाइज* (१९७०)<ref name="Surya Namaskar, an Ancient Indian Exercise">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=12680507655&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=Surya Namaskar, an Ancient Indian Exercise | publisher=Sangam Books | author=Apa Pant | year=1970 | isbn=9788125013877}}</ref> * टुवर्ड्स सोशालिस्ट ट्रान्सफॉर्मेशन ऑफ इंडियन इकॉनॉमी (१९७३)<ref name="Towards Socialist Transformation of Indian Economy">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=1351284551&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=Towards Socialist Transformation of Indian Economy | publisher=Humanities Press |author1=Bhuleshkar, Ashok V. |author2=Pant, Apa B. | year=1973}}</ref> * अ मोमेंट इन टाईम (१९७४)<ref name="A Moment in Time">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=15385243793&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=A Moment in Time | publisher=Hodder & Stoughton Ltd | author=Pant, Apa B. | year=1974 | location=United Kingdom | isbn=9780340147900}}</ref> * मंडला: अ‍ॅन अवेकनिंग (१९७६)<ref name="Mandala: An Awakening">{{cite book | title=Mandala: An Awakening | publisher=Sangam Books | author=Apa B. Pant | year=1976 | pages=218 | isbn=978-0861310630}}</ref> * सर्व्हायव्हल ऑफ द इंडिव्हिज्युअल (१९८३)<ref name="Survival of the Individual">{{cite book | title=Survival of the Individual | publisher=Sangam Books | author=Apa Pant | year=1983 | isbn=9780861314003| oclc=13215863 }}</ref> * अनडिप्लोमॅटिक इन्सिडेंट्सb(१९८७)<ref name="Undiplomatic Incidents">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=14345842069&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=Undiplomatic Incidents | publisher=Majestic Books | author=Pant Apa B. | year=1987 | isbn=9780861316908}}</ref> * अ‍ॅन अनयुज्युअल राजा – महात्मा गांधी अँड द औंध एक्सपेरिमेंट (१९८९)<ref name="An Unusual Raja Mahatma Gandhi and the Aundh Experiment">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=911371786&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=An Unusual Raja Mahatma Gandhi and the Aundh Experiment | publisher=Oscar Publications | author=Apa Pant | year=1989 | isbn=9780861317523}}</ref> * अ‍ॅन एक्सटेंडेड फॅमिली ऑफ फेलो पिल्ग्रिम्स (१९९०)<ref name="An Extended Family or Fellow Pilgrims">{{cite book | url=http://www.abebooks.de/servlet/BookDetailsPL?bi=98674992&searchurl=afn_sr%3DZANOXDE%26ph%3D2%26an%3DPant+Apa | title=An Extended Family or Fellow Pilgrims | publisher=Oscar Publications | author=Apa Pant | year=1990 | isbn=9780863111099}}</ref> {{div col end}} ==पुरस्कार== १९५४ मध्ये, समाजातील त्यांच्या योगदानाबद्दल त्यांना पद्मश्री या चौथ्या सर्वोच्च भारतीय नागरी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले, ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरींपैकी एक ठरले. == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} [[वर्ग:नागरी सेवेतील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] 3g7kmj5ffymmzg6cbrocwxnv55gotox 0 379540 2683147 2026-05-07T09:35:13Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1352691699|Darrang–Udalguri Lok Sabha constituency]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2683147 wikitext text/x-wiki '''दर्रांग-उदलगुडी लोकसभा मतदारसंघ Lok Sabha constituency''' (erstwhile Mangaldoi) हे भारतातील [[आसाम]] राज्यतील १४ [[लोकसभा]] मतदारसंघातील एक मतदारसंघ आहे.<ref name="delimitation2023">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/15221-delimitation-of-parliamentary-and-assembly-constituencies-in-state-of-assam-–-final-notification-–-regarding/|title=Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies in State of Assam – Final Notification – regarding.|website=eci.gov.in|access-date=15 August 2023}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Karmakar|first=Rahul|url=https://www.thehindu.com/news/national/eci-publishes-final-report-on-assam-delimitation-names-of-one-lok-sabha-19-assembly-seats-revised/article67184568.ece|title=Election Commission sticks to Assam delimitation draft, renames some seats in final order|date=11 August 2023|work=The Hindu|via=www.thehindu.com}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://scroll.in/latest/1054224/assam-delimitation-ec-increases-seats-reserved-for-scs-sts-in-final-report|title=Assam delimitation: EC increases seats reserved for SCs, STs in final report|last=Scroll Staff|date=12 August 2023|website=Scroll.in}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pib.gov.in/pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1947865|title=ECI publishes final delimitation order for Assembly & Parliamentary Constituencies of State of Assam, after extensive consultations with stakeholders|website=pib.gov.in}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatodayne.in/assam/story/assam-delimitation-eci-publishes-final-draft-19-assembly-constituencies-1-parliamentary-constituency-renamed-630241-2023-08-11|title=Assam delimitation: ECI publishes final draft, 19 assembly constituencies, 1 parliamentary constituency renamed|date=11 August 2023|website=India Today NE}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.guwahatiplus.com/assam/final-delimitation-order-published-by-eci|title=Final Delimitation Order Published By ECI|website=www.guwahatiplus.com}}</ref> निवडणूक आयोगाने ११ ऑगस्ट २०२३ रोजी आसाममधील संसदीय आणि विधानसभा मतदारसंघांच्या पुनर्रचनेबाबतचा आपला अंतिम आदेश प्रकाशित केला.<ref name="Hindu1" /><ref name="Assam delimitation: ECI publishes final draft, 19 assembly constituencies, 1 parliamentary constituency renamed2">{{स्रोत बातमी|last=India Today NE|url=https://www.indiatodayne.in/assam/story/assam-delimitation-eci-publishes-final-draft-19-assembly-constituencies-1-parliamentary-constituency-renamed-630241-2023-08-11|title=Assam delimitation: ECI publishes final draft, 19 assembly constituencies, 1 parliamentary constituency renamed|date=11 August 2023|language=en|access-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110065036/https://www.indiatodayne.in/assam/story/assam-delimitation-eci-publishes-final-draft-19-assembly-constituencies-1-parliamentary-constituency-renamed-630241-2023-08-11|archive-date=10 January 2024}}</ref> == संसद सदस्य == {| class="wikitable sortable" !निवडणूक ! नाव ! colspan="2" | पक्ष ! संदर्भ |- | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | दिलीप सैकिया|{{Full party name with color|Bharatiya Janata Party}} | <ref name="2024 Loksabha Elections Results - Darrang-Udalguri">{{स्रोत बातमी|url=https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/ConstituencywiseS034.htm|title=2024 Loksabha Elections Results - Darrang-Udalguri|date=5 June 2024|publisher=Election Commission of India|access-date=12 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240712161524/https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/ConstituencywiseS034.htm|archive-date=12 July 2024|url-status=live}}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ]] qg1kkmxuofj2h8s83coaqgm8nd9rsvt 2683149 2683147 2026-05-07T09:36:23Z Dharmadhyaksha 28394 {{विकिडेटा माहितीचौकट}} 2683149 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''दर्रांग-उदलगुडी लोकसभा मतदारसंघ''' हे भारतातील [[आसाम]] राज्यतील १४ [[लोकसभा]] मतदारसंघातील एक मतदारसंघ आहे.<ref name="delimitation2023">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/15221-delimitation-of-parliamentary-and-assembly-constituencies-in-state-of-assam-–-final-notification-–-regarding/|title=Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies in State of Assam – Final Notification – regarding.|website=eci.gov.in|access-date=15 August 2023}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Karmakar|first=Rahul|url=https://www.thehindu.com/news/national/eci-publishes-final-report-on-assam-delimitation-names-of-one-lok-sabha-19-assembly-seats-revised/article67184568.ece|title=Election Commission sticks to Assam delimitation draft, renames some seats in final order|date=11 August 2023|work=The Hindu|via=www.thehindu.com}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://scroll.in/latest/1054224/assam-delimitation-ec-increases-seats-reserved-for-scs-sts-in-final-report|title=Assam delimitation: EC increases seats reserved for SCs, STs in final report|last=Scroll Staff|date=12 August 2023|website=Scroll.in}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pib.gov.in/pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1947865|title=ECI publishes final delimitation order for Assembly & Parliamentary Constituencies of State of Assam, after extensive consultations with stakeholders|website=pib.gov.in}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatodayne.in/assam/story/assam-delimitation-eci-publishes-final-draft-19-assembly-constituencies-1-parliamentary-constituency-renamed-630241-2023-08-11|title=Assam delimitation: ECI publishes final draft, 19 assembly constituencies, 1 parliamentary constituency renamed|date=11 August 2023|website=India Today NE}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.guwahatiplus.com/assam/final-delimitation-order-published-by-eci|title=Final Delimitation Order Published By ECI|website=www.guwahatiplus.com}}</ref> निवडणूक आयोगाने ११ ऑगस्ट २०२३ रोजी आसाममधील संसदीय आणि विधानसभा मतदारसंघांच्या पुनर्रचनेबाबतचा आपला अंतिम आदेश प्रकाशित केला.<ref name="Hindu1" /><ref name="Assam delimitation: ECI publishes final draft, 19 assembly constituencies, 1 parliamentary constituency renamed2">{{स्रोत बातमी|last=India Today NE|url=https://www.indiatodayne.in/assam/story/assam-delimitation-eci-publishes-final-draft-19-assembly-constituencies-1-parliamentary-constituency-renamed-630241-2023-08-11|title=Assam delimitation: ECI publishes final draft, 19 assembly constituencies, 1 parliamentary constituency renamed|date=11 August 2023|language=en|access-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110065036/https://www.indiatodayne.in/assam/story/assam-delimitation-eci-publishes-final-draft-19-assembly-constituencies-1-parliamentary-constituency-renamed-630241-2023-08-11|archive-date=10 January 2024}}</ref> == संसद सदस्य == {| class="wikitable sortable" !निवडणूक ! नाव ! colspan="2" | पक्ष ! संदर्भ |- | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | दिलीप सैकिया | [[भारतीय जनता पक्ष]] | bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय जनता पक्ष}} | | <ref name="2024 Loksabha Elections Results - Darrang-Udalguri">{{स्रोत बातमी|url=https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/ConstituencywiseS034.htm|title=2024 Loksabha Elections Results - Darrang-Udalguri|date=5 June 2024|publisher=Election Commission of India|access-date=12 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240712161524/https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/ConstituencywiseS034.htm|archive-date=12 July 2024|url-status=live}}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ]] iad45mbg3eora2gvewvnxzjq3o5lot3 2683150 2683149 2026-05-07T09:37:05Z Dharmadhyaksha 28394 2683150 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''दर्रांग-उदलगुडी लोकसभा मतदारसंघ''' हे भारतातील [[आसाम]] राज्यतील १४ [[लोकसभा]] मतदारसंघातील एक मतदारसंघ आहे.<ref name="delimitation2023">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/15221-delimitation-of-parliamentary-and-assembly-constituencies-in-state-of-assam-–-final-notification-–-regarding/|title=Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies in State of Assam – Final Notification – regarding.|website=eci.gov.in|access-date=15 August 2023}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Karmakar|first=Rahul|url=https://www.thehindu.com/news/national/eci-publishes-final-report-on-assam-delimitation-names-of-one-lok-sabha-19-assembly-seats-revised/article67184568.ece|title=Election Commission sticks to Assam delimitation draft, renames some seats in final order|date=11 August 2023|work=The Hindu|via=www.thehindu.com}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://scroll.in/latest/1054224/assam-delimitation-ec-increases-seats-reserved-for-scs-sts-in-final-report|title=Assam delimitation: EC increases seats reserved for SCs, STs in final report|last=Scroll Staff|date=12 August 2023|website=Scroll.in}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pib.gov.in/pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1947865|title=ECI publishes final delimitation order for Assembly & Parliamentary Constituencies of State of Assam, after extensive consultations with stakeholders|website=pib.gov.in}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatodayne.in/assam/story/assam-delimitation-eci-publishes-final-draft-19-assembly-constituencies-1-parliamentary-constituency-renamed-630241-2023-08-11|title=Assam delimitation: ECI publishes final draft, 19 assembly constituencies, 1 parliamentary constituency renamed|date=11 August 2023|website=India Today NE}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.guwahatiplus.com/assam/final-delimitation-order-published-by-eci|title=Final Delimitation Order Published By ECI|website=www.guwahatiplus.com}}</ref> निवडणूक आयोगाने ११ ऑगस्ट २०२३ रोजी आसाममधील संसदीय आणि विधानसभा मतदारसंघांच्या पुनर्रचनेबाबतचा आपला अंतिम आदेश प्रकाशित केला.<ref name="Assam delimitation: ECI publishes final draft, 19 assembly constituencies, 1 parliamentary constituency renamed2">{{स्रोत बातमी|last=India Today NE|url=https://www.indiatodayne.in/assam/story/assam-delimitation-eci-publishes-final-draft-19-assembly-constituencies-1-parliamentary-constituency-renamed-630241-2023-08-11|title=Assam delimitation: ECI publishes final draft, 19 assembly constituencies, 1 parliamentary constituency renamed|date=11 August 2023|language=en|access-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110065036/https://www.indiatodayne.in/assam/story/assam-delimitation-eci-publishes-final-draft-19-assembly-constituencies-1-parliamentary-constituency-renamed-630241-2023-08-11|archive-date=10 January 2024}}</ref> == संसद सदस्य == {| class="wikitable sortable" !निवडणूक ! नाव ! colspan="2" | पक्ष ! संदर्भ |- | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | दिलीप सैकिया | [[भारतीय जनता पक्ष]] | bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय जनता पक्ष}} | | <ref name="2024 Loksabha Elections Results - Darrang-Udalguri">{{स्रोत बातमी|url=https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/ConstituencywiseS034.htm|title=2024 Loksabha Elections Results - Darrang-Udalguri|date=5 June 2024|publisher=Election Commission of India|access-date=12 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240712161524/https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/ConstituencywiseS034.htm|archive-date=12 July 2024|url-status=live}}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ]] f4vpf4ckl40l0izm03tf6ehq0g5pa4l 2683173 2683150 2026-05-07T10:31:54Z Dharmadhyaksha 28394 2683173 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''दर्रांग-उदलगुडी लोकसभा मतदारसंघ''' हे भारतातील [[आसाम]] राज्यतील १४ [[लोकसभा]] मतदारसंघातील एक मतदारसंघ आहे.<ref name="delimitation2023">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/15221-delimitation-of-parliamentary-and-assembly-constituencies-in-state-of-assam-–-final-notification-–-regarding/|title=Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies in State of Assam – Final Notification – regarding.|website=eci.gov.in|access-date=15 August 2023}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Karmakar|first=Rahul|url=https://www.thehindu.com/news/national/eci-publishes-final-report-on-assam-delimitation-names-of-one-lok-sabha-19-assembly-seats-revised/article67184568.ece|title=Election Commission sticks to Assam delimitation draft, renames some seats in final order|date=11 August 2023|work=The Hindu|via=www.thehindu.com}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://scroll.in/latest/1054224/assam-delimitation-ec-increases-seats-reserved-for-scs-sts-in-final-report|title=Assam delimitation: EC increases seats reserved for SCs, STs in final report|last=Scroll Staff|date=12 August 2023|website=Scroll.in}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pib.gov.in/pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1947865|title=ECI publishes final delimitation order for Assembly & Parliamentary Constituencies of State of Assam, after extensive consultations with stakeholders|website=pib.gov.in}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatodayne.in/assam/story/assam-delimitation-eci-publishes-final-draft-19-assembly-constituencies-1-parliamentary-constituency-renamed-630241-2023-08-11|title=Assam delimitation: ECI publishes final draft, 19 assembly constituencies, 1 parliamentary constituency renamed|date=11 August 2023|website=India Today NE}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.guwahatiplus.com/assam/final-delimitation-order-published-by-eci|title=Final Delimitation Order Published By ECI|website=www.guwahatiplus.com}}</ref> निवडणूक आयोगाने ११ ऑगस्ट २०२३ रोजी आसाममधील संसदीय आणि विधानसभा मतदारसंघांच्या पुनर्रचनेबाबतचा आपला अंतिम आदेश प्रकाशित केला.<ref name="Assam delimitation: ECI publishes final draft, 19 assembly constituencies, 1 parliamentary constituency renamed2">{{स्रोत बातमी|last=India Today NE|url=https://www.indiatodayne.in/assam/story/assam-delimitation-eci-publishes-final-draft-19-assembly-constituencies-1-parliamentary-constituency-renamed-630241-2023-08-11|title=Assam delimitation: ECI publishes final draft, 19 assembly constituencies, 1 parliamentary constituency renamed|date=11 August 2023|language=en|access-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110065036/https://www.indiatodayne.in/assam/story/assam-delimitation-eci-publishes-final-draft-19-assembly-constituencies-1-parliamentary-constituency-renamed-630241-2023-08-11|archive-date=10 January 2024}}</ref> == संसद सदस्य == {| class="wikitable sortable" !निवडणूक ! नाव ! colspan="2" | पक्ष ! संदर्भ |- | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | दिलीप सैकिया | [[भारतीय जनता पक्ष]] | bgcolor={{पक्ष रंग|भारतीय जनता पक्ष}} | | <ref name="2024 Loksabha Elections Results - Darrang-Udalguri">{{स्रोत बातमी|url=https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/ConstituencywiseS034.htm|title=2024 Loksabha Elections Results - Darrang-Udalguri|date=5 June 2024|publisher=Election Commission of India|access-date=12 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240712161524/https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/ConstituencywiseS034.htm|archive-date=12 July 2024|url-status=live}}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ]] mkq81uqx9acv6laobya1q7y9m5jel96 3 379541 2683163 2026-05-07T10:01:10Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2683163 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=कीशोर रत्नाकर साळवी}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १५:३१, ७ मे २०२६ (IST) 599c5mir5p3yfkspdkf4a3xw8mska77 10 379542 2683166 2026-05-07T10:28:40Z Dharmadhyaksha 28394 नवीन पान: {{Navbox | name = आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ | title = [[आसाम]] राज्यामधील [[लोकसभा]] मतदारसंघ | image = | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | listclass = hlist | group1 = [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|सद्य]] | list1 = # कोक्राझार लोकसभा मतदारस... 2683166 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ | title = [[आसाम]] राज्यामधील [[लोकसभा]] मतदारसंघ | image = | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | listclass = hlist | group1 = [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|सद्य]] | list1 = # [[कोक्राझार लोकसभा मतदारसंघ|कोक्राझार]] (ST) # [[धुब्री लोकसभा मतदारसंघ|ध्रुबी]] # [[बारपेटा लोकसभा मतदारसंघ|बारपेटा]] # [[दर्रांग-उदलगुडी लोकसभा मतदारसंघ|दर्रांग-उदलगुडी]] # [[गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघ|गुवाहाटी]] # [[दिफू लोकसभा मतदारसंघ|दिफू]] (ST) # [[करीमगंज लोकसभा मतदारसंघ|करीमगंज]] # [[सिलचर लोकसभा मतदारसंघ|सिलचर]] (SC) # [[नागांव लोकसभा मतदारसंघ|नागांव]] # [[काझीरंगा लोकसभा मतदारसंघ|काझीरंगा]] # [[सोणितपूर लोकसभा मतदारसंघ|सोणितपूर]] # [[लखीमपूर लोकसभा मतदारसंघ|लखीमपूर]] # [[दिब्रुगढ लोकसभा मतदारसंघ|दिब्रुगढ]] # [[जोरहाट लोकसभा मतदारसंघ|जोरहाट]] | group2 = [[:वर्ग:आसाममधील भूतपूर्व लोकसभा मतदारसंघ|भूतपूर्व]] | list2 = {{navbox|child | group1 = १९५२-१९ | list1 = * ''[[स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२०२४)|स्वायत्त जिल्हा]]'' | group2 = १९५७-१९ | list2 = * ''[[तेजपूर लोकसभा मतदारसंघ|तेजपूर]]'' | group3 = १९६७-१९ | list3 = * ''[[कलियाबोर लोकसभा मतदारसंघ|कलियाबोर]]'' * ''[[मंगलदोई लोकसभा मतदारसंघ (१९६७-२०२४)|मंगलदोई]]'' }} }}<noinclude> [[वर्ग:आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ]] </noinclude> cie4qx1752qflsz8uwxghxy6wrhva2v 2683167 2683166 2026-05-07T10:29:01Z Dharmadhyaksha 28394 2683167 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ | title = [[आसाम]] राज्यामधील [[लोकसभा]] मतदारसंघ | image = | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | listclass = hlist | group1 = [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|सद्य]] | list1 = # [[कोक्राझार लोकसभा मतदारसंघ|कोक्राझार]] (ST) # [[धुब्री लोकसभा मतदारसंघ|ध्रुबी]] # [[बारपेटा लोकसभा मतदारसंघ|बारपेटा]] # [[दर्रांग-उदलगुडी लोकसभा मतदारसंघ|दर्रांग-उदलगुडी]] # [[गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघ|गुवाहाटी]] # [[दिफू लोकसभा मतदारसंघ|दिफू]] (ST) # [[करीमगंज लोकसभा मतदारसंघ|करीमगंज]] # [[सिलचर लोकसभा मतदारसंघ|सिलचर]] (SC) # [[नागांव लोकसभा मतदारसंघ|नागांव]] # [[काझीरंगा लोकसभा मतदारसंघ|काझीरंगा]] # [[सोणितपूर लोकसभा मतदारसंघ|सोणितपूर]] # [[लखीमपूर लोकसभा मतदारसंघ|लखीमपूर]] # [[दिब्रुगढ लोकसभा मतदारसंघ|दिब्रुगढ]] # [[जोरहाट लोकसभा मतदारसंघ|जोरहाट]] | group2 = [[:वर्ग:आसाममधील भूतपूर्व लोकसभा मतदारसंघ|भूतपूर्व]] | list2 = {{navbox|child | group1 = १९५२-१९ | list1 = * ''[[स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२०२४)|स्वायत्त जिल्हा]]'' | group2 = १९५७-१९ | list2 = * ''[[तेजपूर लोकसभा मतदारसंघ|तेजपूर]]'' | group3 = १९६७-१९ | list3 = * ''[[कलियाबोर लोकसभा मतदारसंघ|कलियाबोर]]'' * ''[[मंगलदोई लोकसभा मतदारसंघ (१९६७-२०२४)|मंगलदोई]]'' }} }}<noinclude> [[वर्ग:आसाममधील लोकसभा मतदारसंघ|*]] </noinclude> lj0yd2qp1yo5jk2d8ogvo1tjq4jdeso