मे ९

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mr">
  <siteinfo>
    <sitename>विकिपीडिया</sitename>
    <dbname>mrwiki</dbname>
    <base>https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">मिडिया</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">विशेष</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">चर्चा</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">सदस्य</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">सदस्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">विकिपीडिया</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">विकिपीडिया चर्चा</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">चित्र</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">चित्र चर्चा</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">मिडियाविकी</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">मिडियाविकी चर्चा</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">साचा</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">साचा चर्चा</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">सहाय्य</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">सहाय्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">वर्ग</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">वर्ग चर्चा</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">दालन</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">दालन चर्चा</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">मसुदा</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">मसुदा चर्चा</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">विभाग</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">विभाग चर्चा</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>मे ९</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1542</id>
    <revision>
      <id>2683383</id>
      <parentid>2437251</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T16:30:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* जन्म */</comment>
      <origin>2683383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16612" sha1="9bayrb87xhds2bdayei5yhonbdgq1w2" xml:space="preserve">{{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|मे|९|१२९|१३०}}

{{मे दिनदर्शिका}}

== ठळक घटना आणि घडामोडी ==
=== अकरावे शतक ===
* [[इ.स. १०९२|१०९२]] - [[इंग्लंड]]च्या [[लिंकनशायर]] काउंटीत [[लिंकन कॅथेड्रल]] खुले.
=== पंधरावे शतक ===
* [[इ.स. १४५०|१४५०]] - [[तैमुर लंग]]चा नातू [[अब्द अल लतीफ]]ची हत्या.
=== सोळावे शतक ===
* [[इ.स. १५०२|१५०२]] - [[क्रिस्टोफर कोलंबस]] आपल्या चौथ्या व अखेरच्या सफरीवर [[नवे जग|नव्या जगाकडे]] निघाला.
=== सतरावे शतक ===
* [[इ.स. १६७१|१६७१]] - [[थॉमस ब्लड]]ने [[टॉवर ऑफ लंडन]]मधून खजिना लुटण्याचा प्रयत्न केला.
=== एकोणिसावे शतक ===
* [[इ.स. १८६८|१८६८]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[नेव्हाडा]] राज्यातील [[रिनो, नेव्हाडा|रिनो]] शहराची स्थापना.
* [[इ.स. १८७४|१८७४]] - [[मुंबई]]त घोड्याने ओढलेल्या [[ट्राम]] सुरू.ट्राम ओढण्यासाठी आणलेल्या विलायती घोड्यांना उन्हाचा त्रास होऊ नये म्हणून त्यांना टोप्या घालत असत. ही ट्रामसेवा सुमारे ३१ वर्षे सुरू होती.
* [[इ.स. १८७७|१८७७]] - [[पेरू (देश)|पेरू देशाच्या]] किनारपट्टीवरील झालेल्या ८.८ तीव्रतेच्या भूकंपामुळे २५४१ लोक ठार झाले.

=== विसावे शतक ===
* [[इ.स. १९०१|१९०१]] - [[मेलबॉर्न]]मध्ये [[ऑस्ट्रेलिया]]च्या संसदेचे पहिले अधिवेशन सुरू.
* [[इ.स. १९१४|१९१४]] - [[जे.टी. हर्न]] प्रथम वर्गीय क्रिकेटमध्ये ३,००० बळी घेणारा प्रथम खेळाडू झाला.
* [[इ.स. १९१५|१९१५]] - [[पहिले महायुद्ध]] - [[आर्त्वाची दुसरी लढाई]].
* [[इ.स. १९२७|१९२७]] - [[ऑस्ट्रेलिया]]च्या संसदेचे नवीन राजधानी [[कॅनबेरा, ऑस्ट्रेलिया|कॅनबेरा]] येथील पहिले अधिवेशन सुरू.
* [[इ.स. १९३६|१९३६]] - [[इटली]]ने [[इथियोपिया]] बळकावले.
* [[इ.स. १९४०|१९४०]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[जर्मनी]]च्या [[यु.९]] या पाणबुडीने [[फ्रान्स|फ्रांस]]ची [[डोरिस, फ्रेंच पाणबुडी|डोरिस]] या पाणबुडीचा नाश केला.
* [[इ.स. १९४१|१९४१]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[जर्मनी]]ची [[यु.११०]] ही पाणबुडी ब्रिटिश आरमाराने पकडली. यातून [[एनिग्मा सांकेतिक यंत्र|एनिग्मा]] हे सांकेतिक भाषेत संदेश पाठविण्याचे यंत्र मिळाले.
* [[इ.स. १९४२|१९४२]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[बेलग्रेड]]मध्ये [[ज्यू]] व्यक्तिंची सैनिकांकडून सामूहिक हत्या.
* [[इ.स. १९४५|१९४५]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - अमेरिकन सैन्याने [[हरमान गोरिंग]]ला पकडले.
* १९४५ - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[नॉर्वे]]च्या सैन्याने [[व्हिडकुन क्विसलिंग]]ला पकडले.
* १९४५ - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[लाल सैन्य|लाल सैन्याने]] [[प्राग]]मध्ये प्रवेश केला.
* [[इ.स. १९४६|१९४६]] - [[इटली]]त [[व्हिक्टर इम्मॅन्युएल तिसरा, इटली|व्हिक्टर इम्मॅन्युएल तिसऱ्याने]] पदत्याग केला. [[उंबेर्तो दुसरा, इटली|उंबेर्तो दुसरा]] राजेपदी.
* [[इ.स. १९४९|१९४९]] - [[रैनिये तिसरा, मोनॅको|रैनिये तिसरा]] [[मोनॅको]]च्या राजेपदी.
* [[इ.स. १९५५|१९५५]] - [[पश्चिम जर्मनी]]ला [[नाटो]]मध्ये प्रवेश.
* [[इ.स. १९५६|१९५६]] - [[टी. इमानिशी]] व [[ग्याल्झेन नोर्बु]] यांनी [[नेपाळ]] मधील [[मनस्लौ]] शिखर सर केले.
* [[इ.स. १९६०|१९६०]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेत]] [[गर्भनिरोधक गोळ्या]] विकण्यास परवानगी.
* [[इ.स. १९७०|१९७०]] - [[व्हियेतनाम युद्ध]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेत]] ८०,००० व्यक्तिंची [[व्हाईट हाउस]] समोर निदर्शने.
* [[इ.स. १९७४|१९७४]] - [[वॉटरगेट कुभांड]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] विधीमंडळाने राष्ट्राध्यक्ष [[रिचर्ड निक्सन]]विरुद्ध महाभियोग सुरू केला.
* [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[फ्लोरिडा]]तील [[सनशाईन स्कायवे ब्रिज]]ला [[लायबेरिया]]च्या मालवाहू जहाज [[एस.एस. समिट व्हेन्चर]]ची धडक. ३५ ठार.
* [[इ.स. १९८७|१९८७]] - [[पोलंड]]च्या [[लॉट एरलाइन्स]]चे [[आय.एल.६२]]एम. जातीचे विमान [[वॉर्सो]]च्या विमानतळावर कोसळले. १८३ ठार.
* [[इ.स. १९९२|१९९२]] - [[प्लिमथ, नोव्हा स्कॉशिया]] येथील [[वेस्ट्रे खाण|वेस्ट्रे खाणीत]] स्फोट. २६ कामगार ठार.
* [[इ.स. १९९४|१९९४]] - [[नेल्सन मंडेला]] [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेच्या]] [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|राष्ट्राध्यक्षपदी]].

=== एकविसावे शतक ===
* [[इ.स. २००२|२००२]] - [[रशिया]]तील [[कास्पिस्क]] शहरात बॉम्बस्फोट. ४३ ठार, १३० जखमी.
* [[इ.स. २००४|२००४]] - एका जाहीर कार्यक्रमात व्यासपीठाखाली ठेवलेल्या बॉम्बच्या स्फोटात [[चेच्न्या]]च्या राष्ट्राध्यक्ष [[अखमद काडिरोव्ह]]चा मृत्यू.
* [[इ.स. २००६|२००६]] - [[तास्मानिया]]त खाणीतील अपघातानंतर १४ दिवस जमिनीखाली अडकलेल्या दोन कामगारांची सुटका.

== जन्म ==
* [[इ.स. ११४७|११४७]] - [[मिनामोटोनो योरिमोटो]], जपानी [[शोगन]].
* [[इ.स. १४३९|१४३९]] - [[पोप पायस तिसरा]].
* [[इ.स. १५४०|१५४०]]: मेवाडचे सम्राट [[महाराणा प्रताप]]
* [[इ.स. १८१४|१८१४]] - [[दादोबा पांडुरंग तर्खडकर]], इंग्लिश व्याकरणकार, ग्रंथकार
* [[इ.स. १८३७|१८३७]] - [[ऍडम ओपेल]], जर्मन अभियंता.
* [[इ.स. १८६६|१८६६]] - [[गोपाळ कृष्ण गोखले]], [[:वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक|भारतीय स्वातंत्र्यसेनानी]], [[:वर्ग:मराठी समाजसुधारक|मराठी समाजसुधारक]].
* १८८६ - [[केशवराव मारुतराव जेधे]], भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक, [[संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ]] नेते, [[शेतकरी कामगार पक्ष|शेतकरी कामगार पक्षाचे]] एक संस्थापक  
* [[इ.स. १८९२|१८९२]] - [[झिटा, ऑस्ट्रिया]]ची साम्राज्ञी.
* [[इ.स. १९०१|१९०१]] - [[जॉर्ज डकवर्थ]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९२७|१९२७]] - [[मॅन्फ्रेड आयगेन]], जर्मन [[:वर्ग:जैवभौतिकशास्त्रज्ञ|जैवभौतिकशास्त्रज्ञ]].
* [[इ.स. १९२८|१९२८]] - [[वसंत नीलकंठ गुप्ते]], [[मराठी]] कामगार चळवळ कार्यकर्ते, लेखक.
* [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[कॉन्राड हंट]], [[:वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू|वेस्ट ईंडीझचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९४२|१९४२]] - [[जॉन ऍशक्रॉफ्ट]], [[:वर्ग:अमेरिकेचे सेनेटर|अमेरिकन सेनेटर]].
* [[इ.स. १९४३|१९४३]] - [[मॉरिस फॉस्टर]], [[:वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू|वेस्ट ईंडीझचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९५९|१९५९]] - [[अँड्रु जोन्स]], [[:वर्ग:न्यू झीलँडचे क्रिकेट खेळाडू|न्यू झीलँडचा क्रिकेट खेळाडू]].
* १९५९ - [[अशांत डिमेल]], [[:वर्ग:श्रीलंकेचे क्रिकेट खेळाडू|श्रीलंकेचा क्रिकेट खेळाडू]].

== मृत्यू ==

* १३३८: भगवद्‍भक्त चोखा मेळा हा मंगळवेढे येथील गावकुस बांधत असताना कोसळणाऱ्या कुसबाखाली सापडला.

* [[इ.स. १४४६|१४४६]] - [[मेरी, नेपल्स]]ची राणी.
* १९१७: डॉक्टर, कवी व शास्त्रज्ञ कान्होबा रणझोडदास .
* १९१९: रेव्हरंड नारायण वामन टिळक 
* १९३१: वर्णपटाद्वारे प्रकाशाच्या मापनासंबंधीच्या शोधासाठी नोबेल पारितोषिक मिळवणारे जर्मन-अमेरिकन पदार्थवैज्ञानिक अल्बर्ट मायकेलसन 
* [[इ.स. १९५९|१९५९]] - [[भाऊराव पाटील|कर्मवीर भाऊराव पाटील]], [[:वर्ग:मराठी शिक्षणतज्ञ|मराठी शिक्षणतज्ञ]].
* [[इ.स. १९४९|१९४९]] - [[लुई दुसरा, मोनॅको]]चा राजा.
* [[इ.स. १९७८|१९७८]] - [[अल्डो मोरो]], [[इटली]]चा [[:वर्ग:इटलीचे पंतप्रधान|पंतप्रधान]].
* [[इ.स. १९८६|१९८६]] - [[तेनझिंग नॉर्गे]], नेपाळी शेरपा; [[एडमंड हिलरी]] बरोबर [[एव्हरेस्ट]] सर करणारा प्रथम माणूस.
* १९९५: दिग्दर्शक अनंत माने– पाच तपांहुन अधिक काळ चित्रपटसृष्टीसाठी व्यतीत करणारे व मराठी चित्रपटसृष्टीवर आपल्या कर्तृत्वाचा ठसा उमटवणारे दिग्दर्शक. ’पिंजरा’, ’लक्ष्मी’, ’सुशीला’, ’आई’ हे त्यांचे गाजलेले चित्रपट आहेत. ’अनंत आठवणी’ हे त्यांचे आत्मचरित्र प्रसिद्ध आहे.  
* [[इ.स. १९९८|१९९८]] - [[तलत मेहमूद]], [[:वर्ग:पार्श्वगायक|पार्श्वगायक]] व अभिनेता, गझलचे बादशहा .
* १९९९: उद्योगपती करमसीभाई जेठाभाई सोमय्या 
* २००८: किराणा घराण्याचे शास्त्रीय गायक पं. फिरोझ दस्तूर 
* २०१३- धृपदगायक झिया फरिदुद्दीन डागर 
* २०१४: भारतीय राजकारणी नेदुरुमल्ली जनार्दन रेड्डी 

== प्रतिवार्षिक पालन ==

* [[जागतिक थॅलस्सेमिया दिन]].
* [[विजय दिन]] - [[रशिया]] व भूतपूर्व [[सोवियेत संघ|सोवियेत संघातील राष्ट्रे]].
* [[युरोप दिन]] - [[युरोपीय संघ]].
* [[मुक्ति दिन]] - [[जर्सी]], [[गर्न्सी]] व ईतर चॅनेल द्वीपे.
* स्वातंत्र्य दिन : रोमानिया

== बाह्य दुवे ==
{{बीबीसी आज||may/9}}


----
[[मे ७]] - [[मे ८]] - '''मे ९''' - [[मे १०]] - [[मे ११]] - ([[मे महिना]])

{{ग्रेगरियन महिने}}</text>
      <sha1>9bayrb87xhds2bdayei5yhonbdgq1w2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683384</id>
      <parentid>2683383</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T16:30:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* मृत्यू */</comment>
      <origin>2683384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16623" sha1="k6xvd7sc1akret8cmkui73nirwq4lm0" xml:space="preserve">{{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|मे|९|१२९|१३०}}

{{मे दिनदर्शिका}}

== ठळक घटना आणि घडामोडी ==
=== अकरावे शतक ===
* [[इ.स. १०९२|१०९२]] - [[इंग्लंड]]च्या [[लिंकनशायर]] काउंटीत [[लिंकन कॅथेड्रल]] खुले.
=== पंधरावे शतक ===
* [[इ.स. १४५०|१४५०]] - [[तैमुर लंग]]चा नातू [[अब्द अल लतीफ]]ची हत्या.
=== सोळावे शतक ===
* [[इ.स. १५०२|१५०२]] - [[क्रिस्टोफर कोलंबस]] आपल्या चौथ्या व अखेरच्या सफरीवर [[नवे जग|नव्या जगाकडे]] निघाला.
=== सतरावे शतक ===
* [[इ.स. १६७१|१६७१]] - [[थॉमस ब्लड]]ने [[टॉवर ऑफ लंडन]]मधून खजिना लुटण्याचा प्रयत्न केला.
=== एकोणिसावे शतक ===
* [[इ.स. १८६८|१८६८]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[नेव्हाडा]] राज्यातील [[रिनो, नेव्हाडा|रिनो]] शहराची स्थापना.
* [[इ.स. १८७४|१८७४]] - [[मुंबई]]त घोड्याने ओढलेल्या [[ट्राम]] सुरू.ट्राम ओढण्यासाठी आणलेल्या विलायती घोड्यांना उन्हाचा त्रास होऊ नये म्हणून त्यांना टोप्या घालत असत. ही ट्रामसेवा सुमारे ३१ वर्षे सुरू होती.
* [[इ.स. १८७७|१८७७]] - [[पेरू (देश)|पेरू देशाच्या]] किनारपट्टीवरील झालेल्या ८.८ तीव्रतेच्या भूकंपामुळे २५४१ लोक ठार झाले.

=== विसावे शतक ===
* [[इ.स. १९०१|१९०१]] - [[मेलबॉर्न]]मध्ये [[ऑस्ट्रेलिया]]च्या संसदेचे पहिले अधिवेशन सुरू.
* [[इ.स. १९१४|१९१४]] - [[जे.टी. हर्न]] प्रथम वर्गीय क्रिकेटमध्ये ३,००० बळी घेणारा प्रथम खेळाडू झाला.
* [[इ.स. १९१५|१९१५]] - [[पहिले महायुद्ध]] - [[आर्त्वाची दुसरी लढाई]].
* [[इ.स. १९२७|१९२७]] - [[ऑस्ट्रेलिया]]च्या संसदेचे नवीन राजधानी [[कॅनबेरा, ऑस्ट्रेलिया|कॅनबेरा]] येथील पहिले अधिवेशन सुरू.
* [[इ.स. १९३६|१९३६]] - [[इटली]]ने [[इथियोपिया]] बळकावले.
* [[इ.स. १९४०|१९४०]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[जर्मनी]]च्या [[यु.९]] या पाणबुडीने [[फ्रान्स|फ्रांस]]ची [[डोरिस, फ्रेंच पाणबुडी|डोरिस]] या पाणबुडीचा नाश केला.
* [[इ.स. १९४१|१९४१]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[जर्मनी]]ची [[यु.११०]] ही पाणबुडी ब्रिटिश आरमाराने पकडली. यातून [[एनिग्मा सांकेतिक यंत्र|एनिग्मा]] हे सांकेतिक भाषेत संदेश पाठविण्याचे यंत्र मिळाले.
* [[इ.स. १९४२|१९४२]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[बेलग्रेड]]मध्ये [[ज्यू]] व्यक्तिंची सैनिकांकडून सामूहिक हत्या.
* [[इ.स. १९४५|१९४५]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - अमेरिकन सैन्याने [[हरमान गोरिंग]]ला पकडले.
* १९४५ - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[नॉर्वे]]च्या सैन्याने [[व्हिडकुन क्विसलिंग]]ला पकडले.
* १९४५ - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[लाल सैन्य|लाल सैन्याने]] [[प्राग]]मध्ये प्रवेश केला.
* [[इ.स. १९४६|१९४६]] - [[इटली]]त [[व्हिक्टर इम्मॅन्युएल तिसरा, इटली|व्हिक्टर इम्मॅन्युएल तिसऱ्याने]] पदत्याग केला. [[उंबेर्तो दुसरा, इटली|उंबेर्तो दुसरा]] राजेपदी.
* [[इ.स. १९४९|१९४९]] - [[रैनिये तिसरा, मोनॅको|रैनिये तिसरा]] [[मोनॅको]]च्या राजेपदी.
* [[इ.स. १९५५|१९५५]] - [[पश्चिम जर्मनी]]ला [[नाटो]]मध्ये प्रवेश.
* [[इ.स. १९५६|१९५६]] - [[टी. इमानिशी]] व [[ग्याल्झेन नोर्बु]] यांनी [[नेपाळ]] मधील [[मनस्लौ]] शिखर सर केले.
* [[इ.स. १९६०|१९६०]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेत]] [[गर्भनिरोधक गोळ्या]] विकण्यास परवानगी.
* [[इ.स. १९७०|१९७०]] - [[व्हियेतनाम युद्ध]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेत]] ८०,००० व्यक्तिंची [[व्हाईट हाउस]] समोर निदर्शने.
* [[इ.स. १९७४|१९७४]] - [[वॉटरगेट कुभांड]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] विधीमंडळाने राष्ट्राध्यक्ष [[रिचर्ड निक्सन]]विरुद्ध महाभियोग सुरू केला.
* [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[फ्लोरिडा]]तील [[सनशाईन स्कायवे ब्रिज]]ला [[लायबेरिया]]च्या मालवाहू जहाज [[एस.एस. समिट व्हेन्चर]]ची धडक. ३५ ठार.
* [[इ.स. १९८७|१९८७]] - [[पोलंड]]च्या [[लॉट एरलाइन्स]]चे [[आय.एल.६२]]एम. जातीचे विमान [[वॉर्सो]]च्या विमानतळावर कोसळले. १८३ ठार.
* [[इ.स. १९९२|१९९२]] - [[प्लिमथ, नोव्हा स्कॉशिया]] येथील [[वेस्ट्रे खाण|वेस्ट्रे खाणीत]] स्फोट. २६ कामगार ठार.
* [[इ.स. १९९४|१९९४]] - [[नेल्सन मंडेला]] [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेच्या]] [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|राष्ट्राध्यक्षपदी]].

=== एकविसावे शतक ===
* [[इ.स. २००२|२००२]] - [[रशिया]]तील [[कास्पिस्क]] शहरात बॉम्बस्फोट. ४३ ठार, १३० जखमी.
* [[इ.स. २००४|२००४]] - एका जाहीर कार्यक्रमात व्यासपीठाखाली ठेवलेल्या बॉम्बच्या स्फोटात [[चेच्न्या]]च्या राष्ट्राध्यक्ष [[अखमद काडिरोव्ह]]चा मृत्यू.
* [[इ.स. २००६|२००६]] - [[तास्मानिया]]त खाणीतील अपघातानंतर १४ दिवस जमिनीखाली अडकलेल्या दोन कामगारांची सुटका.

== जन्म ==
* [[इ.स. ११४७|११४७]] - [[मिनामोटोनो योरिमोटो]], जपानी [[शोगन]].
* [[इ.स. १४३९|१४३९]] - [[पोप पायस तिसरा]].
* [[इ.स. १५४०|१५४०]]: मेवाडचे सम्राट [[महाराणा प्रताप]]
* [[इ.स. १८१४|१८१४]] - [[दादोबा पांडुरंग तर्खडकर]], इंग्लिश व्याकरणकार, ग्रंथकार
* [[इ.स. १८३७|१८३७]] - [[ऍडम ओपेल]], जर्मन अभियंता.
* [[इ.स. १८६६|१८६६]] - [[गोपाळ कृष्ण गोखले]], [[:वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक|भारतीय स्वातंत्र्यसेनानी]], [[:वर्ग:मराठी समाजसुधारक|मराठी समाजसुधारक]].
* १८८६ - [[केशवराव मारुतराव जेधे]], भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक, [[संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ]] नेते, [[शेतकरी कामगार पक्ष|शेतकरी कामगार पक्षाचे]] एक संस्थापक  
* [[इ.स. १८९२|१८९२]] - [[झिटा, ऑस्ट्रिया]]ची साम्राज्ञी.
* [[इ.स. १९०१|१९०१]] - [[जॉर्ज डकवर्थ]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९२७|१९२७]] - [[मॅन्फ्रेड आयगेन]], जर्मन [[:वर्ग:जैवभौतिकशास्त्रज्ञ|जैवभौतिकशास्त्रज्ञ]].
* [[इ.स. १९२८|१९२८]] - [[वसंत नीलकंठ गुप्ते]], [[मराठी]] कामगार चळवळ कार्यकर्ते, लेखक.
* [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[कॉन्राड हंट]], [[:वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू|वेस्ट ईंडीझचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९४२|१९४२]] - [[जॉन ऍशक्रॉफ्ट]], [[:वर्ग:अमेरिकेचे सेनेटर|अमेरिकन सेनेटर]].
* [[इ.स. १९४३|१९४३]] - [[मॉरिस फॉस्टर]], [[:वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू|वेस्ट ईंडीझचा क्रिकेट खेळाडू]].
* [[इ.स. १९५९|१९५९]] - [[अँड्रु जोन्स]], [[:वर्ग:न्यू झीलँडचे क्रिकेट खेळाडू|न्यू झीलँडचा क्रिकेट खेळाडू]].
* १९५९ - [[अशांत डिमेल]], [[:वर्ग:श्रीलंकेचे क्रिकेट खेळाडू|श्रीलंकेचा क्रिकेट खेळाडू]].

== मृत्यू ==
{{बदल}}
* १३३८: भगवद्‍भक्त चोखा मेळा हा मंगळवेढे येथील गावकुस बांधत असताना कोसळणाऱ्या कुसबाखाली सापडला.
* [[इ.स. १४४६|१४४६]] - [[मेरी, नेपल्स]]ची राणी.
* १९१७: डॉक्टर, कवी व शास्त्रज्ञ कान्होबा रणझोडदास .
* १९१९: रेव्हरंड नारायण वामन टिळक 
* १९३१: वर्णपटाद्वारे प्रकाशाच्या मापनासंबंधीच्या शोधासाठी नोबेल पारितोषिक मिळवणारे जर्मन-अमेरिकन पदार्थवैज्ञानिक अल्बर्ट मायकेलसन 
* [[इ.स. १९५९|१९५९]] - [[भाऊराव पाटील|कर्मवीर भाऊराव पाटील]], [[:वर्ग:मराठी शिक्षणतज्ञ|मराठी शिक्षणतज्ञ]].
* [[इ.स. १९४९|१९४९]] - [[लुई दुसरा, मोनॅको]]चा राजा.
* [[इ.स. १९७८|१९७८]] - [[अल्डो मोरो]], [[इटली]]चा [[:वर्ग:इटलीचे पंतप्रधान|पंतप्रधान]].
* [[इ.स. १९८६|१९८६]] - [[तेनझिंग नॉर्गे]], नेपाळी शेरपा; [[एडमंड हिलरी]] बरोबर [[एव्हरेस्ट]] सर करणारा प्रथम माणूस.
* १९९५: दिग्दर्शक अनंत माने– पाच तपांहुन अधिक काळ चित्रपटसृष्टीसाठी व्यतीत करणारे व मराठी चित्रपटसृष्टीवर आपल्या कर्तृत्वाचा ठसा उमटवणारे दिग्दर्शक. ’पिंजरा’, ’लक्ष्मी’, ’सुशीला’, ’आई’ हे त्यांचे गाजलेले चित्रपट आहेत. ’अनंत आठवणी’ हे त्यांचे आत्मचरित्र प्रसिद्ध आहे.  
* [[इ.स. १९९८|१९९८]] - [[तलत मेहमूद]], [[:वर्ग:पार्श्वगायक|पार्श्वगायक]] व अभिनेता, गझलचे बादशहा .
* १९९९: उद्योगपती करमसीभाई जेठाभाई सोमय्या 
* २००८: किराणा घराण्याचे शास्त्रीय गायक पं. फिरोझ दस्तूर 
* २०१३- धृपदगायक झिया फरिदुद्दीन डागर 
* २०१४: भारतीय राजकारणी नेदुरुमल्ली जनार्दन रेड्डी

== प्रतिवार्षिक पालन ==

* [[जागतिक थॅलस्सेमिया दिन]].
* [[विजय दिन]] - [[रशिया]] व भूतपूर्व [[सोवियेत संघ|सोवियेत संघातील राष्ट्रे]].
* [[युरोप दिन]] - [[युरोपीय संघ]].
* [[मुक्ति दिन]] - [[जर्सी]], [[गर्न्सी]] व ईतर चॅनेल द्वीपे.
* स्वातंत्र्य दिन : रोमानिया

== बाह्य दुवे ==
{{बीबीसी आज||may/9}}


----
[[मे ७]] - [[मे ८]] - '''मे ९''' - [[मे १०]] - [[मे ११]] - ([[मे महिना]])

{{ग्रेगरियन महिने}}</text>
      <sha1>k6xvd7sc1akret8cmkui73nirwq4lm0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जोन ऑफ आर्क</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8785</id>
    <revision>
      <id>2683440</id>
      <parentid>2223322</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T04:55:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27927-45</username>
        <id>182916</id>
      </contributor>
      <comment>तारीख चुकली आहे.</comment>
      <origin>2683440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11671" sha1="jbaiufwl5c4hmrxo6k0s7bbti5agxb9" xml:space="preserve">'''जोन ऑफ आर्क''' ही [[इंग्लंड]]-[[फ्रान्स]]मधील युद्धाच्या वेळी फ्रेंच लोकांची एकजूट करून इंग्रजांविरुद्ध यशस्वी लढा देणारी एक थोर नायिका होती. 
[[चित्र:Ingres coronation charles vii.jpg|thumb| जोन ऑफ आर्क]]

== सुरुवातीचे दिवस ==
जोनचा जन्म उत्तर फ्रान्समधिल [[डोम्रेमी]] या खेड्यात [[इ.स.१४१२|१४१२]] साली एका गरीब शेतकरी कुटुंबात झाला. तिच्या जन्माच्या वेळी फ्रान्स आणि इंग्लंडदरम्यान इतिहासात प्रसिद्ध असलेले १०० वर्षांचे युद्ध सुरू होते. सातत्याने चालत असलेल्या युद्धाने फ्रान्सची जनता त्रस्त झाली होती. इंग्लंडचा राजा [[पाचवा हेन्ऱी]] याने फ्रेंचांचा अगीनकोर्ट येथे [[इ.स.१४१५|१४१५]] मध्ये जबरदस्त पराभव केला. यानंतर त्याने त्याच्या मुलास फ्रान्सचा राजा घोषित केले. फ्रेंच राजा चार्ल्स सातवा व राजपुत्र डो-फॅन लोरें नदीच्या पलीकडे पळून गेले.

== आकाशवाणी ==
साधारणपणे वयाच्या तेराव्या वर्षी जोनला आकाशवाणी ऐकू येण्याचे भास होऊ लागले. तिचे असे म्हणणे होते की काही महान संतांनी तिला सांगितले आहे की, ती फ्रेंचांना इंग्लंडपासून वाचवणार आहे. जसे तिचे वय वाढत गेले तसे तिचे भास अजून वाढत गेले व सरतेशेवटी १७ व्या वर्षी तिने स्थानिक किल्लेदाराला भेटून डो-फॅनला भेटायची परवानगी मागितली. सुरुवातीला तिची मागणी धुडकावून लावण्यात आली. पण तिने सातत्याने आपल्या मागणीचा पाठपुरावा चालू ठेवला. सरतेशेवटी तिची मागणी मान्य झाली. रोबर्ट डे बॉड्रिकोर्ट याने तिला एक घोडा व काही घोडेस्वार दिले. रातोरात ती इंग्लिश शिपायांची पर्वा न करता लोरें नदीच्या काठच्या चिनॉ येथे डो-फॅन पाशी पोहोचली.

== युद्धनायिका ==
डो-फॅनच्या दरबारात तिचे स्वागत अपेक्षितरीत्या '' काय हा वेडेपणा, कसं शक्य आहे'' या सुरातच झाले. एक शेतकरी, ती पण षोडश वर्षाची मुलगी आपल्याला इंग्रजांपासून स्वातंत्र्य देणार ही गोष्टच कुणाला पटली नाही. पण तिने सांगितलेल्या गोष्टीची खात्री म्हणून डो-फॅनने कर्ल्गींना (धर्मगुरूंचे पॅनेल) विचारले. त्यांनी मात्र ती जे काही सांगत आहे ते भास नसून देवाज्ञा आहे असे प्रमाणपत्र दिले. व सर्वांचा हळूहळू तिच्यावर विश्वास बसू लागला.

याच वेळेस फ्रान्सवरचे मोठे संकट म्हणजे ओर्लिन्स वर असलेला इंग्रजांचा वेढा. जर ओर्लिन्स पडले तर पुढील लढा अजून बिकट झाला असता. डो-फॅनने जोनला ४००० सैन्याची फौज मदतीला दिली. [[इ.स.१४२९|१४२९]] एप्रिल मध्ये जोन ओर्लिन्सला फौजेसकट पोहोचली. अत्यंत बिकट परिस्थितीत तिने आपल्या बचावासाठी लढणाऱ्या फ्रेंच सैनिकांना आक्रमणासाठी प्रेरित केले. या जोरदार आक्रमणामुळे पाहता पाहता इंग्रजांना वेढा उठवणे भाग पाडले. एवढ्यावरच संतुष्ट न होता तिने त्यांचा पाठलाग केला व इंग्रजांची पळता भुई थोडी केली. आपल्या आक्रमणाचा भाग म्हणून तिने इंग्रजांच्या ताब्यातील फ्रेंच हद्दीवर हल्ले चालू केले व अनेक दशके इंग्रजांच्या ताब्यातील भाग मुक्त करण्यास सुरुवात केली. फ्रेंच घोडदळाच्या मदतीने पटाय येथे इंग्रजांचा मोठा पराभव केला. हा इंग्रजांचा कित्येक दशकांतील सर्वांत मोठा पराभव होता. 

या विजयानंतर रेह्म्स कॅथेड्रल येथे तिने १७ जुलै १४२९ रोजी चार्ल्सला राज्याभिषेक केला. व त्याला पुन्हा फ्रेंच राज्यकर्ता म्हणून घोषित केले. हा क्षण जोनच्या कारकीर्दितील अत्युच्च क्षण मानता येईल. पुढील तीन महिन्यात जोनने अनेक लढायांमध्ये लक्षणीय कामगिरी बजावली. व फ्रेंच राज्यपरिवार वॉलोय्सची मक्तेदारी कायम राहील याची काळजी घेतली.

== बंदिवास,धर्मिक खटला व शेवट ==
जोनची वाढती लोकप्रियता व फ्रेंचांचे प्रतिआक्रमण यामुळे जोन इंग्रजांसाठी डोकेदुखी ठरली होती. तसेच व्हालवा राजघराण्याची मक्तेदारी नको असलेले व इंग्रजांशी हितसंबध जुळवलेले अनेक सरंजामदार जोनचे शत्रू बनले होते. त्यापैकी [[बरगंडी]]च्या सैनिकांनी जोनला [[२३ मे]], [[इ.स. १४३०|१४३०]]ला पकडले व पैशाच्या मोबदल्यात तिला इंग्रजांच्या ताब्यात दिले. तिला उत्तर फ्रान्समधील [[रुआ]] येथे डांबून ठेवले. इंग्रजांनी तिच्यावर धार्मिक खटला चालवला. यात जर जोन दोषी आढळली तर फ्रेंच जनतेवरील तिचा प्रभाव कमी होईल हा बेत त्यात होता. तिच्यावर अनेक खोटे-नाटे आरोप ठेवण्यात आले. पण देवावर आपार श्रद्धा असलेली जोन त्या आरोपांना सहज सामोरी गेली. तिने ते आरोप मान्य करावेत म्हणून तिचा खूप छळ करण्यात आला. पण इंग्रजांना तिला काहीही करून दोषी सिद्ध करायचे होतेच, सरतेशेवटी तिला युद्धाच्यावेळेस पुरुषी वेष धारण केला म्हणून व तिने कोणतीही संतांची आकाशवाणी ऐकलेली नाही, उलट सैतानाची दूत म्हणून तिला दोषी सिद्ध करून तिला जिवंत जाळण्याची शिक्षा ठोठाविण्यात आली. ३० मे [[इ.स. १४३१|१४३१]] रोजी तिला जाळ्ण्यात आले. एका देशभक्त, देवावर आपार श्रद्धा असलेल्या महान नायिकेचा अशा प्रकारे चेटकीण, सैतानाची दूत म्हणून शेवट झाला. 

[[इ.स. १४५६|१४५६]] मध्ये न्यायालयीन कार्यवाहीत असे लक्षात आले की जोन वरील आरोप पूर्णपणे पूर्वग्रहदूषित होते व तिच्या वर चुकीच्या पद्धतीने खटला चालवण्यात आला होता.

[[इ.स. १९२०|१९२०]] मध्ये जोनला संत पद बहाल केले गेले.

==जोन ऑफ आर्कवरील मराठी पुस्तके==
* संत योद्धा : जोन ऑफ आर्क (मदन पाटील)

== बाह्य दुवे ==
* [http://www.Jehanne-Darc.com/ जोन ऑफ आर्क Centre Jeanne d'Arc]
* [http://primary-sources-series.joan-of-arc-studies.org/ Joan of Arc: Primary Sources Series]

[[वर्ग:फ्रान्सचा इतिहास]]
[[वर्ग:ख्रिश्चन सेंट]]
[[वर्ग:इ.स. १४१२ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १४३१ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>jbaiufwl5c4hmrxo6k0s7bbti5agxb9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लंडन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12961</id>
    <revision>
      <id>2683453</id>
      <parentid>2676174</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T07:37:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2683453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="194241" sha1="2jkmqp9y6w9pe54r7awispzn2zp36lv" xml:space="preserve">{{मुखपृष्ठ सदर टीप
|तारीख = २० नोव्हेंबर
|वर्ष = २०२४
}}
{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
&lt;!-- {{माहितीचौकट शहर
| नाव = लंडन
| स्थानिक =London
| प्रकार = राजधानी
| चित्र = London collage.jpg
| चित्र_वर्णन = [[सिटी ऑफ लंडन]], [[टॉवर ब्रिज]], [[लंडन आय]] व [[बकिंगहॅम राजवाडा]]
| ध्वज = 
| चिन्ह = 
| नकाशा = London (European Parliament constituency).svg
| देश = युनायटेड किंग्डम
| राज्य = {{देशध्वज|इंग्लंड}}
|काउंटी = [[ग्रेटर लंडन]] 
| स्थापना = इ.स. ४३
| महापौर = बोरिस जॉन्सन
| क्षेत्रफळ = १५७२.१
| उंची = ७९ 
| लोकसंख्या_वर्ष = जुलै २०१०
| लोकसंख्या = ७८,२५,२००&lt;ref name=&quot;2010 ONS Population&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/mid-2010-pop-ests-30-june-2011.zip |title=July 2010 Population estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland|publisher=Office for National Statistics|accessdate=3 July 2011}}&lt;/ref&gt;
| महानगर_लोकसंख्या = १,३९,४५,०००
| घनता = ४,९७८
| वेळ = [[ग्रीनविच प्रमाणवेळ]]
| वेब = [http://www.london.gov.uk/ लंडनचे संकेतस्थळ]
|latd=51 |latm=30 |lats=28 |latNS=N
|longd=00 |longm=07 |longs=41 |longEW=W
|nostub = yes
}} --&gt;
'''लंडन''' ([[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]: {{ध्वनी-मदतीविना|En-uk-London.ogg|London}}) हे [[इंग्लंड]]चे व [[युनायटेड किंग्डम]]चे राजधानीचे व सर्वात मोठे शहर तसेच [[युरोपियन संघ]]ामधील सर्वात मोठे महानगर क्षेत्र आहे. [[थेम्स नदी]]च्या काठावर वसलेल्या ह्या शहराला २,००० पेक्षा जास्त वर्षांचा इतिहास आहे. 

लंडन हे अर्थ, कला आणि उद्योग या क्षेत्रांमध्ये जगातील एक प्रमुख शहर आहे. [[न्यू यॉर्क शहर]] व [[टोकियो]]सोबत लंडन हे जगातील सर्वात शक्तिशाली आर्थिक केंद्र मानले जाते.&lt;ref name=&quot;Global Financial Centres 9&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.zyen.com/GFCI/GFCI%209.pdf |title=Global Financial Centres 9 |publisher=[[Z/Yen]] |year=2011 |access-date=2011-09-07 |archive-date=2012-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121128152601/http://www.zyen.com/GFCI/GFCI%209.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;forbes.com&quot;&gt;{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.forbes.com/2008/07/15/economic-growth-gdp-biz-cx_jz_0715powercities.html |title=&quot;World's Most Economically Powerful Cities&quot;. |work=Forbes |date=15 July 2008 |accessdate=3 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110903141113/http://www.forbes.com/2008/07/15/economic-growth-gdp-biz-cx_jz_0715powercities.html |archivedate=2011-09-03 |मृतदुवा=no |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mastercard&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf|title=Worldwide Centres of Commerce Index 2008|publisher=Mastercard}}&lt;/ref&gt;. तसेच [[युरोप]]ातील सर्वात मोठे अर्थव्यवस्था असलेले शहर हा मान देखील लंडनकडेच जातो.&lt;ref name=&quot;Global city GDP rankings 2008-2025&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.ukmediacentre.pwc.com/Media-Library/Global-city-GDP-rankings-2008-2025-61a.aspx|title=Global city GDP rankings 2008–2025|publisher=PricewaterhouseCoopers|accessdate=16 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111001055606/http://www.ukmediacentre.pwc.com/Media-Library/Global-city-GDP-rankings-2008-2025-61a.aspx|archivedate=2011-10-01|मृतदुवा=no|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; जगातील सर्वाधिक आंतरराष्ट्रीय पर्यटक लंडनमध्ये येतात&lt;ref name=EuromonitorCityRanking&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://blog.euromonitor.com/2011/01/euromonitor-internationals-top-city-destinations-ranking.html|title=Euromonitor International's Top City Destination Ranking (2011 update)|publisher=Euromonitor International|date=6 January 2011|accessdate=8 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110810175955/http://blog.euromonitor.com/2011/01/euromonitor-internationals-top-city-destinations-ranking.html|archivedate=2011-08-10|मृतदुवा=no|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; तसेच [[लंडन हीथ्रो विमानतळ]] हा आंतरराष्ट्रीय प्रवासी वाहतूकीसाठी जगातील सर्वात मोठा विमानतळ आहे.&lt;ref name=wsj230211&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://online.wsj.com/article/BT-CO-20110223-710213.html|title=Delta Expects New Slots To Foster Growth At Heathrow Airport|accessdate=7 March 2011|work=The Wall Street Journal|date=23 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513074109/http://online.wsj.com/article/BT-CO-20110223-710213.html|archivedate=2011-05-13|मृतदुवा=no|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. [[२०१२ उन्हाळी ऑलिंपिक|२०१२ सालच्या ऑलिंपिक स्पर्धा]] लंडनमध्ये भरवल्या गेल्या. ह्या स्पर्धांचे तिसऱ्यांदा आयोजन करणारे लंडन हे जगातील एकमेव शहर आहे.

जुलै २०१० मध्ये ७८,२५,२०० इतकी लोकसंख्या असलेले लंडन युरोपामधील सर्वाधिक लोकसंख्येचे शहर होते.&lt;ref name=&quot;largest_city_eu&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=384|title=Largest EU City. Over 7&amp;nbsp;million residents in 2001|publisher=Office for National Statistics|work=www.statistics.gov.uk|accessdate=28 June 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110728184724/http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=384|archivedate=2011-07-28|deadurl=no|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ग्रेटर लंडन]]ची लोकसंख्या ८२,७८,२५१ तर लंडन महानगर क्षेत्राची लोकसंख्या अंदाजे १.२ ते १.४ कोटी आहे.&lt;ref name=&quot;urban_area_pop&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8271&amp;More=Y|title=KS01 Usual resident population: Census 2001, Key Statistics for urban areas|publisher=Office for National Statistics|accessdate=6 June 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807024554/http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8271&amp;More=Y|archivedate=2011-08-07|deadurl=no|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; लंडन शहराच्या समाजरचनेत कमालीचे वैविध्य आढळते. लंडन परिसरात ३०० [[भाषा]] बोलल्या जातात. सध्या लंडन परिसरात राहणारे ६.६ टक्के लोक [[भारत]]ीय वंशाचे आहेत.
  
== नावाची व्युत्पत्ती ==
लंडन हे नाव इ.स.च्या पहिल्या शतकापासून वापरात आहे. या सुमारास हे नाव ''लंडनियम'' असे लॅटिनीकृत केले जात असे.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book |last=Mills |first=Anthony David |title=A Dictionary of London Place Names |publisher=[[ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस]] |year=2001 |isbn=9780192801067 |pages=139|oclc=45406491}}&lt;/ref&gt; इतर भाषांमध्ये हे ''लुंडेन'' (जुने इंग्लिश), ''लुंडैन'' ([[वेल्श भाषा|वेल्श]]) किंवा ''लंडन्योन'' ([[केल्टिक भाषासमूह|केल्टिक]]) असे वापरले जात असे. य केल्टिक नावाचे इंग्लिश आणि लॅटिनमध्ये लंडन असे रुपांतरण झाले.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Bynon |first1=Theodora |year=2016 |title=London's Name |journal= Transactions of the Philological Society |volume=114 |issue=3 |pages=281–97 |doi=10.1111/1467-968X.12064}}&lt;/ref&gt;

१८८९पर्यंत फक्त [[लंडन शहर|लंडन शहराला]] लंडन असे संबोधले जात असे. त्यानंतर [[लंडन काउंटी]] तसेच [[ग्रेटर लंडन|बृहद् लंडन परिसराला]] लंडन नावाने ओळखतात.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mills |first=David |title=A Dictionary of London Place Names |publisher=[[ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस]] |year=2001 |isbn=9780192801067 |pages=140 |oclc=45406491}}&lt;/ref&gt;

== इतिहास ==
=== प्रागैतिहासिक ===
थेम्स नदीवरील [[वॉक्सहॉल पूल|वॉक्सहॉल पूलाजवळच्या]] भागात सापडलेल्या एका प्राचीन पूलाच्या अवशेषांच्या कार्बन-डेटिंग{{मराठी शब्द सुचवा}}नुसार इस.पू. १७५०-१२८५ दरम्यानचे असल्याचे सिद्ध झाले आहे.&lt;ref name=&quot;Denison&quot;&gt;{{Cite web |title=First 'London Bridge' in River Thames at Vauxhall |date=27 May 2015 |url=https://exploring-london.com/tag/vauxhall-bridge/ |access-date=18 December 2023 }}&lt;/ref&gt; येथून जवळच एका लाकडी इमारतीच्या पायाचे अवशेष इ.स.पू. ४८००-४५०० च्या सुमारास असल्याचे आढळले आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=London's Oldest Prehistoric Structure |url=http://www.bajrfed.co.uk/bajrpress/londons-oldest-prehistoric-structure/ |publisher=BAJR |access-date=19 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707053946/http://www.bajrfed.co.uk/bajrpress/londons-oldest-prehistoric-structure/ |archive-date=7 July 2018 |url-status=live |date=3 April 2015}}&lt;/ref&gt; ही दोन्ही ठिकाणे पूर्वीच्या [[रिव्हर एफ्रा]] या नदीच्या थेम्सशी होणाऱ्या संगमाजवळ आहेत.&lt;ref name=&quot;Milne&quot;&gt;{{Cite web |last=Milne |first=Gustav |title=London's Oldest Foreshore Structure! |url=http://www.thamesdiscovery.org/frog-blog/london-s-oldest-find-discovered-at-vauxhall |website=Frog Blog |publisher=Thames Discovery Programme |access-date=15 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430002236/http://www.thamesdiscovery.org/frog-blog/london-s-oldest-find-discovered-at-vauxhall |archive-date=30 April 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== रोमन लंडन ===
लंडन शहर आता असलेल्या ठिकाणी ज्ञात इतिहासातील पहिली वसाहत [[इ.स. ४७]]च्या सुमारास होती. [[इ.स. ४३]]मध्ये [[रोमन साम्राज्य|रोमन साम्राज्याने]] या प्रदेशावर आक्रमण करून येथे ठाण मांडले व चार वर्षांत ही वस्ती उभी केली.&lt;ref name=&quot;roman&quot;&gt;{{Cite book |title=Roman London |last=Perring |first=Dominic |year=1991 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-203-23133-3 |page=1}}&lt;/ref&gt; याला ''लंडनियम'' असे नाव होते. [[इ.स. ६१]]मध्ये स्थानिक [[इसेनी जमात|इसेनी जमातीने]] आपल्या [[राणी बूडिका]]च्या नेतृत्त्वाखाली यावर हल्ला केला व लंडनियम बेचिराख केले.&lt;ref name=&quot;london_010&quot;&gt;{{Cite web |title=British History Timeline - Roman Britain |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/timeline/romanbritain_timeline_noflash.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430191143/http://www.bbc.co.uk/history/british/timeline/romanbritain_timeline_noflash.shtml |archive-date=30 April 2011 |access-date=7 June 2008 |publisher=[[BBC]]}}&lt;/ref&gt;

कालांतराने येथे पुन्हा वस्ती झाली व इ.स. १०० च्या सुमारास जवळच्या [[कोल्चेस्टर]] शहरापेक्षा त्याला अधिक महत्व मिळाले. [[रोमन ब्रिटानिया|रोमन ब्रिटन]]मधील हे मुख्य शहर होते. दुसऱ्या शतकाच्या सुमारास येथे अंदाजे ६०,००० लोकांची वस्ती होती.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=London Civic Theatre: City Drama and Pageantry from Roman Times to 1558 |first=Anne |last=Lancashire |url=https://books.google.com/books?id=QajvxgbH59QC&amp;pg=PA19 |publisher=Cambridge University Press |year=2002 |page=19 |isbn=978-0-521-63278-2}}&lt;/ref&gt;

=== अँग्लो-सॅक्सन आणि व्हायकिंग काळ ===
पाचव्या शतकात रोमन साम्राज्याचा अस्त झाल्यावर लंडनियम शहर भकास झाले होते. जवळच्या [[सेंट-मार्टिन-इन-द-फील्ड्स]]च्या आसपास रोमन व रोमन-प्रभावित वस्ती [[इ.स. ४५०]] पर्यंत तग धरून होती.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The last days of Londinium |url=http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Past/MissingLink/Themes/TML_themes_Londinium.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090108092449/http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Past/MissingLink/Themes/TML_themes_Londinium.htm |archive-date=8 January 2009 |access-date=31 March 2013 |website=[[Museum of London]]}}&lt;/ref&gt; सहाव्या शतकाच्या सुरुवातीस लंडनियमच्या थोडेसे पश्चिमेस ''लुंडनेविच'' हे अँग्लो-सॅक्सन शहर उभे राहिले.&lt;ref name=london_011&gt;{{Cite web |url=http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Past/MissingLink/Themes/TML_themes_Lundenwic.htm |title=The early years of Lundenwic |publisher=The [[Museum of London]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080610043903/http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Past/MissingLink/Themes/TML_themes_Lundenwic.htm |archive-date=10 June 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[इ.स. ६८०]] पर्यंत हे पुन्हा एकदा ब्रिटनमधील प्रमुख शहर झाले होते. नवव्या शतकात [[व्हायकिंग]] टोळ्यांनी घातलेल्या धाडींमुळे शहर पुन्हा एकदा मोडकळीस आले. यांपैकी [[इ.स. ८५१|८५१]] आणि [[इ.स. ८८६|८८६]] सालच्या धाडींमध्ये लंडनचा धुव्वा उडाला तर [[इ.स. ९९४|९९४]]ची धाड परतवून लावण्यात स्थानिकांना यश मिळाले.&lt;ref name=&quot;Viking Attacks&quot;&gt;{{Cite web |url=https://web.cn.edu/kwheeler/viking_attacklist.html?showall=1 |title=Viking Attacks |access-date=19 January 2016 |last1=Wheeler |first1=Kip |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101055729/https://web.cn.edu/kwheeler/viking_attacklist.html?showall=1 |archive-date=1 January 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

व्हायकिंग लोकांनी पूर्व आणि उत्तर इंग्लंडमध्ये आपली सत्ता स्थापली तेव्हा लंडन त्याच्या पश्चिम सीमेवर होते. [[वेस्ट सॅक्सन राज्य|वेस्ट सॅक्सन]] राजा [[आल्फ्रेड द ग्रेट]] आणि [[डेनिश लोक|डेनिश]] सरदार [[गुथ्रुम]] यांच्यातील [[इ.स. ८८६|८८६]]च्या तहानुसार येथून [[चेस्टर (इंग्लंड)|चेस्टर]] पर्यंतची रेघ इंग्लंड आणि व्हायकिंग राज्यांमधील सीमा होती. [[अँग्लो-सॅक्सन क्रॉनिकल]] या ग्रंथानुसार आल्फ्रेडने लंडनची पुनर्स्थापना केली. त्यावेळी ''लुंडनेविच'' शहर सोडून देउन वस्ती पुन्हा जुन्या रोमन लंडनच्या परिसरात आली. येथील [[लंडनची तटबंदी|रोमन तटबंदीच्या]] आत त्यांनी आपले व्यापार-उदीम स्थापले. यानंतर लंडनचा विकास मंदगतीने होत होता परंतु [[इ.स. ९५०|९५०]]च्या सुमारास विकासाची गती एकदम वाढली.&lt;ref name=&quot;blackwell&quot;&gt;{{Cite encyclopedia |last=Vince |first=Alan |year=2001 |title=London |editor=Lapidge, Michael |editor2=Blair, John |editor3=Keynes, Simon |editor4=Scragg, Donald |encyclopedia=The Blackwell Encyclopaedia of Anglo-Saxon England |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-22492-1}}&lt;/ref&gt;

११व्या शतकात लंडन हे विकसित, मोठे देशाच्या राजधानीच्या दर्जाचे शहर झालेले होते.&lt;ref&gt;{{Cite book |author-link=Frank Stenton |last=Stenton |first=Frank |year=1971 |title=Anglo-Saxon England |pages=538–539 |publisher=Oxford University Press |edition=3rd |isbn=978-0-19-280139-5}}&lt;/ref&gt;

=== मध्ययुगीन लंडन ===
[[File:Westminster Abbey by Canaletto, 1749.jpg|thumb|left|[[वेस्टमिन्स्टर अ‍ॅबी]]चे १७४९मध्ये कॅनालेटोने काढलेले चित्र]]
[[इ.स. १०६६|१०६६मध्ये]] [[हेस्टिंग्सची लढाई]] जिंकल्यावर [[विल्यम द काँकरर|नॉर्मंडीचा ड्यूक विल्यम]] [[इंग्लंडचे राजे|इंग्लंडचा राजा]] झाला. २५ डिसेंबर, १०६६ रोजी त्याचा राज्याभिषेक नव्याने बांधलेल्या [[वेस्टमिन्स्टर अ‍ॅबी]]मध्ये झाला.&lt;ref name=&quot;london_015&quot;&gt;{{Cite web |last=Ibeji |first=Mike |date=17 February 2011 |title=History&amp;nbsp;– 1066&amp;nbsp;– King William |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/normans/1066_06.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090922053048/http://www.bbc.co.uk/history/british/normans/1066_06.shtml |archive-date=22 September 2009 |access-date=29 March 2021 |publisher=[[BBC]]}}&lt;/ref&gt; विल्यमने [[टॉवर ऑफ लंडन]] हा दगडी बुरुज बांधला. शहरावर नजर आणि जनतेवर धाक ठेवण्यासाठी त्याने असे अनेक बुरुज बांधले होते..&lt;ref name=london_016&gt;{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/architecture_02.shtml |title=A History of British Architecture&amp;nbsp;— White Tower |last=Tinniswood |first=Adrian |author-link=Adrian Tinniswood |publisher=BBC |access-date=5 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213124332/http://www.bbc.co.uk/history/british/architecture_02.shtml |archive-date=13 February 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; १०९७मध्ये [[विल्यम दुसरा, इंग्लंड|दुसऱ्या विल्यमने]] [[वेस्टमिन्स्टर हॉल]] बांधायला सुरुवात केली. याचे पुढे [[वेस्टमिन्स्टर पॅलॅस]] या महालात झाले.&lt;ref name=london_017&gt;{{Cite web |url=http://www.parliament.uk/about/history/building.cfm |title=UK Parliament&amp;nbsp;— Parliament: The building |date=9 November 2007 |publisher=UK Parliament |access-date=27 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080311032051/http://www.parliament.uk/about/history/building.cfm |archive-date=11 March 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

१२व्या शतकापर्यंत इंग्लंडचे प्रशासन तेथील राजा जेथे असेल तेथे जाउन राहत असे. साधारण या सुमारास या प्रशासनाचा आवाका आणि महत्व वाढले आणि अनेक प्रशासकीय संस्था आणि अधिकारी [[सिटी ऑफ वेस्टमिन्स्टर|वेस्टमिन्स्टर]]मध्ये स्थायिक झाले. [[इंग्लंडचा शाही खजिना|शाही खजिना]] येथून जवळ असलेल्या [[टॉवर ऑफ लंडन]]मध्ये ठेवण्यात आला. वेस्टमिन्स्टर आता सरकारी मुख्यालय असले तरी लंडन देशातील सगळ्यात मोठे शहर आणि आर्थिक व्यवहारांचे मुख्य केन्द्र होते. लंडनने आपले स्वतःचे शहरी प्रशासन स्थापन केले. इ.स. ११००मध्ये लंडनची लोकसंख्या १८,००० होती आणि १३०० सालापर्यंत ही संख्या १,००,००० पर्यंत पोचली.&lt;ref name=london_019&gt;{{Cite book |last1=Schofield |first1=John |last2=Vince |first2=Alan|author2-link=Alan Vince |title=Medieval Towns: The Archaeology of British Towns in Their European Setting |publisher=Continuum International Publishing Group |year=2003 |isbn=978-0-8264-6002-8 |url=https://books.google.com/books?id=Qu7QLC7g7VgC&amp;pg=PA26 |page=26}}&lt;/ref&gt; चौदाव्या शतकातील [[काळा प्लेग|काळ्या प्लेगच्या]] साथीमध्ये लंडनची एक तृतियांश वस्ती मृत्युमुखी पडली.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ibeji |first=Mike |date=10 March 2011 |title=BBC – History – British History in depth: Black Death |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/black_01.shtml|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430191039/http://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/black_01.shtml |archive-date=30 April 2011 |access-date=3 November 2008 |publisher=BBC|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; १३८१ साली [[शेतकऱ्यांच्या उठाव (इंग्लंड)|शेतकऱ्यांच्या उठाव]] लंडनमध्ये झाला.&lt;ref name=london_020&gt;{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/richard_ii_king.shtml |title=Richard II (1367–1400) |publisher=BBC |access-date=12 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430191132/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/richard_ii_king.shtml |archive-date=30 April 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[नॉर्मन वंश|नॉर्मन वंशाची]] सत्ता स्थापन झाल्यानंतर इग्लंडमध्ये [[ज्यू लोक|ज्यू लोकांनी]] मोठ्या प्रमाणात वस्ती करणे सुरू केले होते व लंडनमध्ये त्यांची लोकसंख्या लक्षणीय होती. ११९०मध्ये राजाच्या राज्याभिषेकाच्या वेळी त्यांनी दरबारात आल्यानंतर त्यांचे शिरकाण करण्याचा आदेश राजाने दिल्याची आवई उठल्यानंतर लंडनमध्ये ज्यूविरोधी दंगल उसळली.&lt;ref name=&quot;Jacobs&quot;&gt;{{Cite web |last1=Jacobs |first1=Joseph |year=1906 |title=England |url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/5764-england |website=[[Jewish Encyclopedia]] }}&lt;/ref&gt; [[दुसरे बॅरन युद्ध|दुसऱ्या बॅरन युद्धादरम्यान]] १२६४ साली [[सिमॉन दे माँतफोर्ट]]च्या सैनिकांनी ज्यूंकडून देणेकऱ्यांचा हिशोब मागताना ५०० पेक्षा अधिक ज्यूंना ठार मारले होते.&lt;ref name=Mundill2010&gt;{{Citation |work=Continuum |ol=24816680M |isbn=978-1-84725-186-2 |location=London |title=The King's Jews |url=https://archive.org/details/kingsjewsmoneyma00mund |first=Robin R. |last=Mundill |lccn=2010282921 |oclc=466343661 |year=2010 |pages=88–99}}&lt;/ref&gt; १२९० साली [[इंग्लंडचा पहिला एडवर्ड|पहिल्या एडवर्डने]] त्यांना इंग्लंडमधून हाकलून देण्याचे फरमान काढले. त्यानंतर सुद्धा ज्यू इंग्लंडमध्ये तग धरून होते.

=== पंधरावे-अठरावे शतक ===
[[ट्युडोर घराणे|ट्युडोर काळात]] [[चर्च]]च्या हातात असलेल्या जमीनी व इमारती हळूहळू खाजगी लोकांकडे गेल्यावर व्यापार-उद्यमांना वेग मिळाला..&lt;ref name=&quot;pevsner&quot;&gt;{{Cite book |last=Pevsner |first=Nikolaus |title=London – The Cities of London and Westminster |publisher=[[Penguin Books]] |edition=2nd |volume=1 |publication-date=1 January 1962 |pages=48 |asin=B0000CLHU5}}&lt;/ref&gt; लंडनमधून लोकरीचे कपडे रेल्वेमार्गे आणि समुद्रमार्गे [[नेदरलँड्स]], [[बेल्जियम]] व आसपासच्या प्रदेशांत पाठविले जात असत.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pounds |first=Normal J. G. |title=An Historical Geography of Europe 450 B.C.–A.D. 1330 |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=1973 |isbn=9781139163552 |pages=430 |doi=10.1017/CBO9781139163552}}&lt;/ref&gt; या काळात इंग्लंडचा समुद्री व्यापार वायव्य युरोपपुरता मर्यादित होता. [[इटली]] आणि [[भूमध्य समुद्र|भूमध्य समुद्राकडे]] जाणारा माल सहसा [[अँटवर्प]]मार्गे [[आल्प्स|आल्प्स पर्वत]] ओलांडून जात असे. १५६५मध्ये इंग्लिश व्यापाऱ्यांना नेदरलँड्समध्ये व्यापार करण्याची परवानगी मिळाल्यावर त्यांचा धंदा फोफावला.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ramsay |first=George Daniel |title=The Queen's Merchants and the Revolt of the Netherlands (The End of the Antwerp Mart, Vol 2) |publisher=[[Manchester University Press]] |year=1986 |isbn=9780719018497 |pages=1 &amp; 62–63}}&lt;/ref&gt; याच वेळी [[रॉयल एक्सचेंज]]ची स्थापना करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Burgon |first=John William |title=The Life and Times of Sir Thomas Gresham, Founder of the Royal Exchange: Including Notices of Many of His Contemporaries. With Illustrations, Volume 2 |publisher=R. Jennings |year=1839 |isbn=978-1277223903 |location=London |pages=80–81}}&lt;/ref&gt; यातूनच [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी|ईस्ट इंडिया कंपनी]]सारख्या कंपन्या स्थापल्या गेल्या. या सुमारास लंडन [[उत्तर समुद्र|उत्तर समुद्रावरील]] मुख्य बंदर होत व इंग्लंड आणि [[युरोप|युरोपातून]] लोक येथे स्थलांतरित होत होते. १५३०मध्ये ५०,००० वस्ती असलेले लंडन १६०५मध्ये २,२५,००० लोकांचे शहर झाले.&lt;ref name=pevsner/&gt; या काळातच ५ नोव्हेंबर १६०५ रोजी [[इंग्लंडचा पहिला जेम्स|पहिल्या जेम्स]] वर [[गनपॉवडर प्लॉट|खूनी हल्ला]] झाला होता.&lt;ref name=london_023&gt;{{Cite book |title=James I |last=Durston |first=Christopher |year=1993 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-07779-8 |page=[https://archive.org/details/jamesi0000durs/page/59 59] |url=https://archive.org/details/jamesi0000durs/page/59}}&lt;/ref&gt;

सोळाव्या शतकात [[विल्यम शेक्सपियर]] आणि त्याचे समकालीन लंडनमध्ये राहत होते. शेक्सपियरचे [[ग्लोब थियेटर]] १५९९मध्ये साउथवार्क या उपनगरात बांधले गेले. [[पुराणमतवादी]] लोकांनी गोंधळ घातल्यावर लंडनमधील नाटकांचे प्रयोग १६४२ मध्ये पूर्णपणे थांबले.&lt;ref&gt;{{cite news |title=From pandemics to puritans: when theatre shut down through history and how it recovered |url=https://www.thestage.co.uk/long-reads/from-pandemics-to-puritans-when-theatre-shut-down-through-history-and-how-it-recovered |access-date=22 June 2022 |website=The Stage.co.uk}}&lt;/ref&gt; १६६०मध्ये नाटकांवरील बंदी काढली गेली आणि पुन्हा एकदा नाट्यभूमीवर प्रयोग होऊ लागले. १६६३मध्ये [[थियेटर रॉयल (ड्रुरी लेन)|थियेटर रॉयल]] हे लंडनमधील सगळ्यात जुने आणि अजूनही सुरू असलेले नाट्यगृह [[वेस्ट एंड थिएटर|वेस्ट एंड]] भागात उघडले.&lt;ref&gt;{{cite news |title= London's 10 oldest theatres|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/united-kingdom/england/london/galleries/Londons-oldest-theatres/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/united-kingdom/england/london/galleries/Londons-oldest-theatres/ |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=27 June 2022 |work=The Telegraph}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;

[[File:Great Fire London.jpg|thumb|upright=1.2|left|१६६६ मध्ये लागलेल्या [[लंडनची महाआग|लंडनच्याआगीत]] शहराचे अनेक भाग जळून गेले]]
१६३७ मध्ये [[इंग्लंडचा पहिला चार्ल्स|पहिल्या चार्ल्सने]] लंडन परिसरातील प्रशासनात सुधारणा करण्यासाठी शहराच्या सीमा वाढवून आसपासची गावे शहराच्या प्रशासनाखाली आणण्याचा प्रयत्न केला. हे म्हणजे राजाकडून शहराच्या सत्तेवर मर्यादा आणून शहरातील सुविधा गावांना देण्याचा प्रयत्न शहरातील प्रशासकांना वाटला. त्यांना या गावांमधील लोकांचा शहराच्या प्रशासनात हस्तक्षेप नको होता. यामुळे त्यांनी या प्रस्तावाला साफ नकार दिला. ''द ग्रेट रिफ्युजल'' नावाने ओळखले जाणाऱ्या या ठरावाचा परिणाम म्हणून आजही [[सिटी ऑफ लंडन|लंडन शहराचे]] प्रशासन तऱ्हेवाइकपणे चालविले जाते.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Doolittle |first1=Ian |year=2014 |title='The Great Refusal': Why Does the City of London Corporation Only Govern the Square Mile? |journal=The London Journal |volume=39 |issue=1 |pages=21–36 |doi=10.1179/0305803413Z.00000000038 |s2cid=159791907}}&lt;/ref&gt;

[[इंग्लंडची संसद]] आणि [[इंग्लंडचा दुसरा चार्ल्स|राजा चार्ल्स दुसऱ्याच्या]] पाठीराख्य़ांमध्ये झालेल्या [[इंग्लंडचे यादवी युद्ध|इंग्लंडच्या यादवी युद्धात]] बव्हंश लंडनवासी संसदेच्या बाजूने होते. १६४२मधील [[कॅव्हेलियर्स (इंग्लंड)|कॅव्हेलियर्सची]] फौज शहरावर चालून आली तेव्हा [[ब्रेंटफर्डची लढाई (१६४२)|ब्रेंटफोर्ड]] आणि [[टर्नहॅम ग्रीनची लढाई|टर्नहॅम ग्रीनच्या लढायांमध्ये]] शहर कसेबसे वाचले. यानंतर शहराभोवती तटबंदी उभारली. लाइन्स ऑफ कम्युनिकेशन नावाची ही तटबंदी दोन महिन्यांच्या आत बांधून काढण्यात २०,००० लोकांचे हात होते.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Flintham |first=David |title=London |url=http://www.fortified-places.com/london/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116190923/http://www.fortified-places.com/london/ |archive-date=16 January 2009 |access-date=28 March 2021 |website=Fortified Places}}&lt;/ref&gt; १६४७मध्ये [[न्यू मॉडेल आर्मी]] ही शाही फौज लंडनवर चालून आली तेव्हा या तटबंदीचा पहिल्यांदा वापर झाला पण काहीही उपयोग झाला नाही. न्यू मॉडेल आर्मी फारसा त्रास न होता शहरात शिरली.&lt;ref&gt;Harrington, Peter (2003). ''English Civil War Fortifications 1642–51'', Volume 9 of Fortress, 9, Osprey Publishing, {{ISBN|1-84176-604-6}}. [https://books.google.com/books?id=dKwKIiqAnlkC&amp;pg=PA57 p. 57]&lt;/ref&gt; काही महिन्यांतच ही पाडून टाकण्यात आली.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Flintham |first=David |title=London |url=http://www.fortified-places.com/london/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116190923/http://www.fortified-places.com/london/|archive-date=16 January 2009 |access-date=28 March 2021 |website=Fortified Places}}{{Cite book |title=The English Civil War: A contemporary account (v. 1) |publisher=Caliban Books |others=Wencelaus Hollar (Illustrator), Christopher Hill (Introduction) |isbn=978-1850660316 |editor-last=Razzell |editor-first=Peter |publication-date=1 January 1996 |editor-last2=Razzell |editor-first2=Edward}}{{Cite book |last=Gardiner |first=Samuel R. |title=History of the Great Civil War, 1642-1649 |date=18 December 2016 |publisher=Forgotten Books |isbn=978-1334658464 |volume=3 |publication-date=16 July 2017 |pages=218}}&lt;/ref&gt;

[[File:Edward Angelo Goodall04.jpg|thumb|upright|left|[[सेंट पॉल कॅथेड्रल (लंडन)|सेंट पॉल कॅथेड्रल]] १७१०मध्ये बांधून पूर्ण झाले ([[एडवर्ड अँजेलो गूडॉल]]ने १८५०मध्ये काढलेले चित्र)]]१७व्या शतकात लंडनमध्ये अनेकदा प्लेगच्या साथी पसरल्या.&lt;ref name=london_024&gt;{{Cite web |url=http://urbanrim.org.uk/plague%20list.htm |title=A List of National Epidemics of Plague in England 1348–1665 |publisher=Urban Rim |date=4 December 2009 |access-date=3 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090508010316/http://urbanrim.org.uk/plague%20list.htm |archive-date=8 May 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; १६६५-६६ च्या साथीत लंडनमधील पाचव्या भागाची वस्ती (सुमारे १,००,००० व्यक्ती) प्लेगला बळी पडल्या.&lt;ref name=london_024/&gt;

त्यानंतर लगेचच १६६६ साली [[लंडनची महाआग|पुडिंग लेन या गल्लीतून सुरू झालेली आग]] शहरभर पसरली आणि लाकडी इमारतींनी भरलेले शहराचे अनेक भाग जळून राख झाले.&lt;ref name=&quot;Samuel Pepys' Diary&quot;&gt;{{Cite book |last=Pepys |first=Samuel |author-link=Samuel Pepys |title=The Diary of Samuel Pepys |volume=45: August/September 1666 |date=2 September 1666 |publisher=Univ of California Press |orig-year=1893 |editor=[[Mynors Bright]] (decipherer) |editor2=[[Henry B. Wheatley]] |url=http://www.gutenberg.org/cache/epub/4167/pg4167.html |isbn=978-0-520-22167-3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130813025236/http://www.gutenberg.org/cache/epub/4167/pg4167.html |archive-date=13 August 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[रॉबर्ट हूक]] या बहुविद्वानाच्या देखरेखीखाली शहराची पुनर्बांधणी होण्यासाठी दहा वर्षे लागली.&lt;ref name=&quot;london_026&quot;&gt;{{Cite web |last=Schofield |first=John |date=17 February 2011 |title=BBC – History – British History in depth: London After the Great Fire |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/civil_war_revolution/after_fire_01.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410000142/http://www.bbc.co.uk/history/british/civil_war_revolution/after_fire_02.shtml |archive-date=10 April 2009 |access-date=29 March 2021 |publisher=BBC |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

या आगीत भस्मसात झालेले [[सेंट पॉलचे कॅथेड्रल (लंडन)|सेंट पॉलचे कॅथेड्रल]] [[क्रिस्टोफर रेन]]ने पुन्हा बांधले. युरोपमधील त्याकाळच्या भव्य आणि सुंदर इमारतींमध्ये गणना होणारी ही इमारत पुढे अनेक शतके लंडनच्या आकाशात प्रभावीपणे दिसत होते. या कॅथेड्रलचा उल्लेख [[विल्यम ब्लेक]]च्या कलाकृती आणि [[होली थर्सडे (कविता)|होली थर्सडे]] या कवितेतून दिसते.&lt;ref&gt;{{cite news |title=William Blake lights up London Skyline |url=https://www.tate.org.uk/press/press-releases/william-blake-lights-london-skyline |access-date=15 June 2024 |work=Tate}}&lt;/ref&gt;

[[जॉर्जांचा राज्यकाल|जॉर्जियन राज्यकालात]] लंडनच्या पश्चिमेस [[मेफेर]] आणि इतर उपनगरे विकसित झाली. [[थेम्स नदी]]वर बांधलेल्या नवीन पुलांमुळे [[दक्षिण लंडन]]चाही विकास होत गेला. [[पोर्ट ऑफ लंडन|लंडनच्या बंदराला]] पूर्वेकडे नवीन धक्के बांधले गेले. अठराव्या शतकात लंडन हे जागतिक आर्थिक व्यवहारांचे प्रमुख केन्द्र झाले.&lt;ref name='Finance Hub'&gt;{{cite news |title=Amsterdam and London as financial centers in the eighteenth century |url=https://www.cambridge.org/core/journals/financial-history-review/article/abs/amsterdam-and-london-as-financial-centers-in-the-eighteenth-century1/8B23F8D271B1BCD05594064523600E85 |access-date=4 July 2022 |work=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt;

अठराव्या शतकात लंडनमधील गुन्हेगारी चरमसीमेवर पोचल्याचे समजले जाते.,&lt;ref&gt;''Hell on Earth, or the Town in an Uproar'' (anon., London 1729). Jarndyce Autumn Miscellany catalogue, London: 2021.&lt;/ref&gt; याला उपाय म्हणून १७५०मध्ये [[बाे स्ट्रीट रनर्स]] ही पोलिससंस्था उभारण्यात आली. १७२० आणि ३० च्या दशकांत लंडनमध्ये पुन्हा एकदा रोगांच्या साथी पसरल्या. या काळात जन्मलेल्या मुलांपैकी मोठा भाग ५ वर्षांच्या आतच मृत्युमुखी पडली&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Harris |first=Rhian |date=5 October 2012 |title=History – The Foundling Hospital|url=https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/foundling_01.shtml |access-date=28 March 2021 |publisher=[[BBC]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

१७६२ साली [[युनायटेड किंग्डमचा तिसरा जॉर्ज|तिसऱ्या जॉर्जने]] [[बकिंगहॅम राजवाडा]] विकत घेतला आणि पुढील ७५ वर्षे त्यात सुधारणा होत गेल्या.&lt;ref&gt;{{Cite web |year=2001 |title=PBS – Sweeney Todd, the Demon Barber of Fleet Street|url=https://www.pbs.org/kqed/demonbarber/madding/thieftaker.html |access-date=28 March 2021 |publisher=PBS}}&lt;/ref&gt;

[[मुद्रणयंत्र|मुद्रणयंत्राचे]] तंत्रज्ञान सोपे व स्वस्त झाल्यामुळे लंडनमधील साक्षरता वाढली आणि [[फ्लीट स्ट्रीट]] हा रस्ता ब्रिटिश पत्रकारितेचे केन्द्र झाला. [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियनने]] अॅम्स्टरडॅमवर केलेल्या हल्ल्यामुळे अनेक आर्थिक संस्था आणि सावकारांनी तेथून लंडनला पलायन केले आणि लंडनला जागतिक अर्थकारणात अजूनच महत्व मिळाले.&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Yor4DAAAQBAJ |title=Finance Masters: A Brief History of International Financial Centers in the Last Millennium |last=Coispeau |first=Olivier |date=2016 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-310-884-4}}&lt;/ref&gt; याच सुमारास [[रॉयल नेव्ही]] जगातील बलाढ्य आरमार व त्यामुळे इंग्लंडचा सागरी व्यापार अधिक सुरक्षित झाला.

=== अर्वाचीन ===
[[औद्योगिक क्रांती]]मुळे लंडनसह ग्रेट ब्रिटनमध्ये मोठ्या प्रमाणात शहरीकरण झाले. लंडनमधील दुकाने व विक्रेत्यांच्या संख्येत शहराची वाढ दिसून येते.&lt;ref name=&quot;Sales&quot;&gt;{{cite news |last1=White |first1=Matthew |title=The rise of cities in the 18th century |url=https://www.bl.uk/georgian-britain/articles/the-rise-of-cities-in-the-18th-century |access-date=11 June 2022 |agency=British Library |archive-date=22 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522225623/https://www.bl.uk/georgian-britain/articles/the-rise-of-cities-in-the-18th-century |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite conference |title=Trends in urbanisation |year=1993|author=Christopher Watson|editor1=K.B. Wildey |editor2=Wm H. Robinson |conference=Proceedings of the First International Conference on Urban Pests |citeseerx=10.1.1.522.7409}}&lt;/ref&gt; यांत पॉल मॉल भागातील [[हार्डिग, हॉवेल अँड कंपनी]] हे जगातील पहिले डिपार्टमेट स्टोर{{मराठी शब्द सुचवा}} सुद्धा होते. १८३१ ते १९२५ दरम्यान लंडन जगातील सगळ्यात मोठे महानगर होते.&lt;ref name=&quot;london_030&quot;&gt;{{Cite web |title=London: The greatest city |url=http://www.channel4.com/history/microsites/H/history/i-m/london4.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090419104109/http://www.channel4.com/history/microsites/H/history/i-m/london4.html |archive-date=19 April 2009 |access-date=25 March 2021 |publisher=Channel 4}}&lt;/ref&gt;

अत्यंत गिचमिडीच्या लंडन शहरात पुन्हा एकदा साथी पसरल्या. १८४८मध्ये [[पटकी|कॉलेरा]]च्या साधीत १४,००० तर १८६६मध्ये ६,००० व्यक्ती मृत्युमुखी पडल्या.&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Brown, Robert W. |url=http://www.uncp.edu/home/rwb/london_19c.html |title=London in the Nineteenth Century |publisher=University of North Carolina at Pembroke |access-date=13 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111230164544/http://www.uncp.edu/home/rwb/london_19c.html |archive-date=30 December 2011}}&lt;/ref&gt; रस्त्यांवर होणाऱ्या वाहनांच्या गर्दीला उपाय म्हणून [[लंडन अंडरग्राउंड]]ची रचना करण्यात आली. हे भुयारी रेल्वे जगातील पहिली अशी वाहतूक व्यवस्था होती.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A short history of world metro systems – in pictures |url=https://www.theguardian.com/cities/gallery/2014/sep/10/-sp-history-metro-pictures-london-underground-new-york-beijing-seoul |access-date=3 March 2024 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

२०व्या शतकाच्या सुरुवातीपासून लंडनमध्ये चहाची दुकाने लोकप्रिय होऊ लागली. [[जे. लायन्स अँड कंपनी]]ने त्यांच्या साखळीतील पहिले चहाचे दुकान पिकॅडिली येथे १८९४मध्ये उघडले होते.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Bawden and battenberg: the Lyons teashop lithographs |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/jul/12/bawden-battenberg-lyons-teashops-lithographs |access-date=27 June 2022 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt; ही दुकाने स्त्रीयांना मतदानहक्क मिळवून देण्यासाठीच्या चळवळीतील लोकांची भेटीचे ठिकाणे होती.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Taking Tea and Talking Politics: The Role of Tearooms|url=https://historicengland.org.uk/research/inclusive-heritage/womens-history/suffrage/taking-tea-and-talking-politics/ |access-date=27 June 2022 |work=Historic England}}&lt;/ref&gt; या चळवळीला लक्ष्य करून लंडनमधील अनेक ठिकाणांवर बॉम्बहल्ले झाले होते. यांत [[वेस्टमिन्स्टर अॅबी]] आणि सेंट पॉलच्या कॅथेड्रलचाही समावेश होते.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Suffragettes, violence and militancy |url=https://www.bl.uk/votes-for-women/articles/suffragettes-violence-and-militancy |website=British Library |access-date=9 October 2021 |archive-date=10 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210910203912/https://www.bl.uk/votes-for-women/articles/suffragettes-violence-and-militancy |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धामध्ये]] लंडनवर [[जर्मनी|जर्मनीने]] हवेतून बॉम्बफेक केली होती. [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धातील]] [[लुफ्तवाफे]]ने केलेल्या [[द ब्लिट्झ|अशाच बॉम्बफेकीत]] लंडनचे अतोनात नुकसान झाले होते. शहरातील अनेक भागांमधील घरे व इतर इमारती उद्ध्वस्त झाल्या आणि ३०,००० पेक्षा अधिक व्यक्ती मृत्युमुखी पडल्या.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 May 2016 |title=Bomb-Damage Maps Reveal London's World War II Devastation |url=http://www.nationalgeographic.com.au/history/bomb-damage-maps-reveal-londons-world-war-ii-devastation.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170430155359/http://www.nationalgeographic.com.au/history/bomb-damage-maps-reveal-londons-world-war-ii-devastation.aspx |archive-date=30 April 2017 |access-date=18 June 2017 |website=nationalgeographic.com.au}}&lt;/ref&gt;

दुसऱ्या महायुद्धातून सावरत असतानाच [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९४८ च्या उन्हाळी ऑलिंपिक स्पर्धा]] लंडनमध्ये खेळल्या गेल्या. याचे मुख्य सोहळे आणि स्पर्धा [[वेम्ब्ली स्टेडियम (१९२३)|जुन्या वेम्ब्ली स्टेडियममध्ये]] झाले होती.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Ronk |first=Liz |date=27 July 2013 |title=LIFE at the 1948 London Olympics |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |url=http://time.com/3877686/1948-london-summer-olympics-life-photos/|url-status=dead |access-date=18 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530005852/http://time.com/3877686/1948-london-summer-olympics-life-photos/ |archive-date=30 May 2015}}&lt;/ref&gt; यानंतर [[२०१२ उन्हाळी ऑलिंपिक|२०१२ च्या स्पर्धाही]] येथे खेळल्या गेल्या. लंडन हे ऑलिंपिक स्पर्धांचे तीनदा यजमान असलेले पहिले शहर आहे.&lt;ref name=&quot;IOC&quot;/&gt;

१९४०पासून कॉमनवेल्थमधून अनेक लोकांनी लंडनला स्थलांतर केले. यांत जमैका, भारत, बांगलादेश आणि पाकिस्तानमधील लोक मोठ्या संख्येने होते.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Hibbert |first1=Christopher |title=The London Encyclopaedia |last2=Weinreb |first2=Ben |last3=Keay |first3=Julia |last4=Keay |first4=John |publisher=[[Pan Macmillan]] |others=Photographs by Matthew Weinreb |year=2010 |isbn=9781405049252 |edition=3rd |page=428}}&lt;/ref&gt; तरीसुद्धा [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुदानंतर]] लंडनची लोकसंख्या कमी झाली. १९३९मध्ये ८६ लाख वस्ती असलेल्या शहरात १९८० च्या दशकात सुमारे ६८ लाख व्यक्ती राहत होत्या.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-london-31082941 |title=London's population hits 8.6m record high |work=BBC News |date=2 February 2015 |access-date=19 June 2017}}&lt;/ref&gt; जानेवारी २०१५मध्ये महानगराची लोकसंख्या अंदाजे ८६.३ लाख होती.&lt;ref name=&quot;gla-pop-2015&quot;&gt;{{Cite web |title=Population Growth in London, 1939–2015 |url=http://data.london.gov.uk/dataset/population-change-1939-2015/resource/0a026346-960e-49e6-b968-a386d2cfe55f |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219160246/http://data.london.gov.uk/dataset/population-change-1939-2015/resource/0a026346-960e-49e6-b968-a386d2cfe55f |archive-date=19 February 2015 |url-status=dead |website=London Datastore |publisher=Greater London Authority |access-date=7 July 2015 }} [https://londondatastore-upload.s3.amazonaws.com/dataset/population-change-1939-2015/historical%20population%201939-2015.pdf Alt URL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230315011004/https://londondatastore-upload.s3.amazonaws.com/dataset/population-change-1939-2015/historical%20population%201939-2015.pdf |date=2023-03-15 }}&lt;/ref&gt;

१९५२मध्ये लंडनमध्ये पसरलेल्या [[द बिग स्मोक|प्रदूषित धुराचा]] परिणाम म्हणून [[क्लीन एर अॅक्ट १९५६]] हा कायदा पारित झाला.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Breen |first=Matt |title=Most Googled: why is London called the 'Big Smoke'? |url=https://www.timeout.com/london/blog/most-googled-why-is-london-called-the-big-smoke-011317 |access-date=29 November 2022 |website=[[Time Out London]] |date=13 January 2017 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

१९६० च्या दशकाच्या मध्यापासून लंडन जगातील तरुणाईचे केन्द्र झाले. [[किंग्स रोड (लंडन)|किंग्स रोड]], [[कार्नाबी स्ट्रीट]] आणि [[चेल्सी (लंडन)|चेल्सी]] या भागांमध्ये [[स्विंगिंग लंडन]] संस्कृती पसरली.&lt;ref&gt;{{cite book | title=Swinging City: A Cultural Geography of London 1950–1974 | publisher=Routledge | author=Rycroft, Simon | year=2016 | pages=87 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=I5O1CwAAQBAJ&amp;pg=PT87 | chapter=Mapping Swinging London| isbn=9781317047346 }}&lt;/ref&gt; यातून [[पंक रॉक]] सारख्या संगीतप्रकारांचा उदय झाला.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=Bracken |first=Gregory B. |title=Walking Tour London: Sketches of the city's architectural treasures... Journey Through London's Urban Landscapes |publisher=Marshall Cavendish International |year=2011 |isbn=9789814435369 |page=10}}&lt;/ref&gt;

[[उत्तर आयर्लंड]]मधील [[द ट्रबल्स|प्रादेशिक उठावाचा]] पडसाद लंडनध्येही उठला. १९७३मध्ये [[प्रोव्हिजनल आयरिश रिपब्लिकन आर्मी]]ने लंडनमध्ये [[ओल्ड बेली बॉम्बस्फोट]] घडवून आणला. हे स्फोट पुढील दोन दशके सुरू होते..&lt;ref name=bombings&gt;&gt;{{Cite web |last=Godoy |first=Maria |date=7 July 2005 |title=Timeline: London's Explosive History |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4734400 |access-date=25 March 2021 |publisher=NPR}}&lt;/ref&gt; १९८१मध्ये लंडनच्या [[ब्रिक्सटन]] भागात [[ब्रिक्स्टन दंगली|वांशिक दंगली]] झाल्या होत्या&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/4854556.stm |title=The legacy of the Brixton riots |last=John |first=Cindi |date=5 April 2006 |publisher=BBC |access-date=18 June 2017}}&lt;/ref&gt;

याच सुमारास लंडनमधील जलवाहतूक [[फेलिक्स्टोव]] आणि [[टिलबरी]] येथी हलल्यानंतर [[केनेरी व्हार्फ]]चे रुपांतरण जागतिक आर्थिक केन्द्रात झाले.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/business/2015/jan/28/canary-wharf-timeline-london-building-docklands-thatcher |title=Canary Wharf timeline: from the Thatcher years to Qatari control |last=Zolfagharifard |first=Ellie |date=14 February 2014 |website=The Guardian |access-date=19 June 2017}}&lt;/ref&gt; २००८मध्ये [[टाइम (नियतकालिक)|टाइम नियतकालिकाने]] लंडन, [[न्यू यॉर्क शहर|न्यू यॉर्क]] आणि [[हाँग काँग]] शहरांना जगातील सगळ्यात महत्वाची शहरे असल्याचे जाहीर केले व या शहरांचे ''नायलॉनकाँग'' असे नामाभिधान केले.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=International Handbook of Globalization and World Cities |publisher=[[Edward Elgar Publishing]] |year=2015 |isbn=9781785360688 |editor-last=Derudder |editor-first=Ben |page=422 |editor-last2=Hoyler |editor-first2=Michael |editor-last3=Taylor |editor-first3=Peter J. |editor-last4=Witlox |editor-first4=Frank}}&lt;/ref&gt;

समुद्राच्या भरती-ओहोटीपासून शहराला धक्का लागू नये म्हणून [[थेम्स बॅरियर]] हा बंधारा बांधला गेला.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kendrick |first=Mary |author-link=Mary Kendrick |date=1988 |title=The Thames Barrier |journal=Landscape and Urban Planning |volume=16 |issue=1–2 |pages=57–68|doi=10.1016/0169-2046(88)90034-5 }}&lt;/ref&gt;

१९६५मध्ये लंडन शहराच्या सीमा विस्तारल्या आणि [[ग्रेटर लंडन काउन्सिल]]ची रचना करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-london-35716693 |title=The rise and fall of the GLC |last=Webber |first=Esther |date=31 March 2016 |website=BBC Newsmaccess-date=18 June 2017}}&lt;/ref&gt; १९८६मध्ये [[ग्रेटर लंडन काउन्सिल]] ही लंडन महानगराची प्रशासकीय संस्था विसर्जित करण्यात आली आणि २००० पर्यंत [[ग्रेटर लंडन ऑथॉरिटी]]ची स्थापना होई पर्यंत महानगराची देखभाल करणारी कोणतीच संस्था नव्हती. या काळात छोटी छोटी शहरे आपापले प्रशासन चालवित असत.&lt;ref&gt;{{Cite news |year=2008 |title=1986: Greater London Council abolished |publisher=BBC |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/31/newsid_2530000/2530803.stm |access-date=20 June 2017}}&lt;/ref&gt;

== प्रशासन ==
=== नागरी प्रशासन ===
[[File:City coat of arms, Holborn Viaduct (cropped).jpg|thumb|[[लंडन शहराचे मानचिह्न]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sacred-texts.com/lcr/fsca/fsca19.htm|title=The Heraldic Dragon|work=Fictitious and Symbolic Creatures in Art |first1=John |last1=Vinycomb |date=1909 |publisher=Internet Sacred Text Archive |access-date=23 July 2015|archive-date=28 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170528185311/http://www.sacred-texts.com/lcr/fsca/fsca19.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]
लंडनचे नागरी प्रशासन दोन स्तरांवर होते. [[ग्रेटर लंडन ऑथॉरिटी]] (जीएलए) संपूर्ण महानगराचे प्रशासन सांभाळते तर इतर ३३ छोट्या शासनसंस्था स्थानिक पातळीवरचे प्रशासन सांभाळतात.&lt;ref name=&quot;london_032&quot;&gt;{{Cite web |title=Who runs London – Find Out Who Runs London and How |url=http://www.londoncouncils.gov.uk/who-runs-london|access-date=28 March 2021 |website=[[London Councils]] }}&lt;/ref&gt; जीएलएमध्ये [[लंडन असेम्ब्ली]] ही निवडलेल्या प्रतिनिधींची सभा [[लंडनचे महापौर|महापौरांवर]] देखरेख करते आणि त्यांचे निर्णय तसेच वार्षिक अर्थसंकल्प स्वीकारते किंवा नाकारते. जीएलए [[लंडनमधील वाहतूक|लंडनमधील वाहतूकीची]] देखरेख आपल्या [[टीएफएल]] या उपसंस्थेद्वारे करते. याशिवाय लंडनमधील पोलिस, अग्निशमन व्यवस्थेवरसुद्धा जीएलएचे प्रशासन आहे.&lt;ref name=&quot;london_goverance&quot;&gt;{{cite web |title=The essential guide to London local government |url=https://www.londoncouncils.gov.uk/who-runs-london/essential-guide-london-local-government |publisher=London Councils |access-date=19 June 2023 |archive-date=2023-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406212109/https://www.londoncouncils.gov.uk/who-runs-london/essential-guide-london-local-government |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

जीएलएचे मुख्यालय [[न्यूहॅम |न्यूहॅम]] येथील नगरगृहात आहे. २०१६पासून [[सादिक खान]] हे लंडनचे महापौर आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=London Elections 2016: Results |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.co.uk/news/election/2016/london/results |access-date=7 May 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;london_plan&quot;&gt;{{Cite web |title=The London Plan |url=http://www.london.gov.uk/priorities/planning/londonplan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120508220051/http://www.london.gov.uk/priorities/planning/londonplan |archive-date=8 May 2012 |access-date=25 May 2012 |website=[[Greater London Authority]] }}&lt;/ref&gt;

लंडन शहर [[लंडनचे बरो|३२ बरो]] आणि [[सिटी ऑफ लंडन]] अशा ३ प्रशासकीय विभागांमध्ये विभागलेले आहे.&lt;ref name=london_071&gt;{{Cite web |url=http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/boroughs.jsp |title=London boroughs&amp;nbsp;— London Life, GLA |publisher=London Government |access-date=3 November 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213025156/http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/boroughs.jsp |archive-date=13 December 2007 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; प्रत्येक बरोमध्ये साधारणतः १.५ ते ४ लाख व्यक्ती राहतात. प्रत्येक बरोमध्ये स्थानिक प्रशासन असते.&lt;ref name=&quot;london_035&quot;&gt;{{Cite web |title=London Government Directory – London Borough Councils |url=http://directory.londoncouncils.gov.uk/ |access-date=29 March 2017 |website=[[London Councils]] |archive-date=2007-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071108212853/http://directory.londoncouncils.gov.uk/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; तेथील शाळा, पुस्तकालये, सार्वजनिक उद्याने, छोटे रस्ते, कचरा व्यवस्थापन, इ. सेवा हे बरो पुरवतात. काही सेवा अनेक बरो मिळून पुरवतात.&lt;ref&gt;{{cite web |title=London Government |url=https://www.politics.co.uk/reference/london-government/ |publisher=politics.co.uk |access-date=19 June 2023}}&lt;/ref&gt;

या बरोंचा वार्षिक अर्थसंकल्प सुमारे २२ अब्ज [[ब्रिटिश पाउंड|पाउंड]] (२,२७,६०० कोटी रुपये) इतका तर जीएलएचा अर्थसंकल्प ७.५ अब्ज (८१,००० कोटी रुपये) इतका असतो.&lt;ref&gt;{{Cite web |year=2011 |title=Local Government Financial Statistics England No.21 (2011) |url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/7462/1911067.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180428000713/https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/7462/1911067.pdf |url-status=live |access-date=25 March 2021 |archive-date=28 April 2018}}&lt;/ref&gt;

==== पोलिस आणि सुव्यवस्था ====
[[बृहद् लंडन]] शहरातील पोलिसदलाला [[मेट्रोपोलिटन पोलिस (लंडन)|मेट्रोपोलिटन पोलिस]] किंवा ''द मेट'' म्हणतात. या दलाचे मुख्यालय पूर्वी [[व्हाइटहॉल]]मधील [[ग्रेट स्कॉटलंड यार्ड]] या रस्त्यावर असल्याने या पोलिसदलाला ''स्कॉटलंड यार्ड'' नावानेही ओळखतात. हे दल [[लंडनचे महापौर|लंडनच्या महापौरांच्या]] अखत्यारीत येते.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://policeauthority.org/Metropolitan/ |title=MPA: Metropolitan Police Authority |publisher=Metropolitan Police Authority |date=22 May 2012 |access-date=4 May 2013}}&lt;/ref&gt; या पोलिसांचे कस्टोडियन हेलमेट हे शिरस्त्राण जगप्रसिद्ध आहे. ह सगळ्यात आधी १८६३मध्ये वापरले गेले होते. याला ''सांस्कृतिक मानचिह्न'' आणि ''ब्रिटिश कायदेरक्षकांचे चिह्न'' असे म्हणले गेले आहे.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Just how practical is a traditional Bobby's helmet? |url=https://www.bbc.co.uk/news/blogs-magazine-monitor-30932319 |access-date=11 April 2023 |agency=BBC}}&lt;/ref&gt; हे पोलिस पूर्वी विशिष्ट निळ्या रंगाच्या आश्रयस्थानाखाली उभे राहत असत..&lt;ref&gt;{{cite news |title=Police lose fight to ground Tardis |url=https://www.theguardian.com/media/2002/oct/23/bbc.broadcasting1 |access-date=15 April 2023 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

लंडन शहराचे स्वतःचे [[सिटी ऑफ लंडन पोलिस]] नावाचे दल आहे.&lt;ref name=&quot;Policing&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.london.gov.uk/gla/policing.jsp |title=Policing |publisher=Greater London Authority |access-date=25 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080121173357/http://www.london.gov.uk/gla/policing.jsp |archive-date=21 January 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[लंडन अग्निशमन सेवा]] ही [[लंडन फायर अँड इमर्जन्सी प्लानिंग ऑथॉरिटी]]च्या अधिकारात आहे. ही जगातील तिसऱ्या क्रमांकाची मोठी अग्निशमनसेवा आहे.&lt;ref name=&quot;LFB&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.london-fire.gov.uk/WhoWeAre.asp |title=Who we are |publisher=London Fire Brigade |access-date=25 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429034538/http://www.london-fire.gov.uk/WhoWeAre.asp |archive-date=29 April 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[राष्ट्रीय आरोग्य सेवा|राष्ट्रीय आरोग्य सेवेच्या]] रुग्णवाहिका [[लंडन अँब्युलन्स सर्व्हिस]] ही संस्था पुरवते. ही जगातील सेवास्थळी मोफत असणारी सगळ्यात मोठी सेवा आहे.&lt;ref name=&quot;LAS&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.londonambulance.nhs.uk/about_us.aspx |title=About us |publisher=London Ambulance Service NHS Trust |access-date=25 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427031902/http://www.londonambulance.nhs.uk/about_us.aspx |archive-date=27 April 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[रॉयल नॅशनल लाइफबोट इन्स्टिट्युशन]] ही संस्था [[थेम्स नदी]]वर तर [[लंडन एर अँब्युलन्स]] हवाई रुग्णवहन सेवा पुरवतात.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Port of London Act 1968 (as amended) |url=http://www.pla.co.uk/Port-of-London-Act-1968 |access-date=29 March 2021 |website=[[Port of London Authority]]}}&lt;/ref&gt;

[[ब्रिटिश वाहतूक पोलिस]] शहरातून धावणाऱ्या [[नॅशनल रेल]], [[लंडन अंडरग्राउंड]], [[डॉकलँड लाइट रेल्वेझ]] आणि [[ट्रॅमलिंक]] या मार्गांवरील सुरक्षेची जबाबदारी निभावतात.&lt;ref name=&quot;BTP&quot;&gt;{{Cite web |year=2021 |title=About Us |url=https://www.btp.police.uk/police-forces/british-transport-police/areas/about-us/about-us/ |access-date=28 March 2021 |website=[[British Transport Police]]}}&lt;/ref&gt; [[संरक्षण मंत्रालय पोलिस]] हे विशेष दल सहसा सार्वजनिक कायदेरक्षणात भाग घेत नाही.&lt;ref&gt;{{Cite web |year=2017 |title=Ministry of Defence – Our Purpose |url=http://www.mod.police.uk/index.html |access-date=28 March 2021 |website=[[Ministry of Defence Police]] |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506183729/http://www.mod.police.uk/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

[[File:SIS building (26327425611).jpg|thumbnail|upright=1.1|right|एमआय६ या हेरसंस्थेचे मुख्यालय. [[जेम्स बाँड]]च्या चित्रपटांची अनेक दृष्ये येथे चित्रित केलेली आहेत.]]
[[एमआय६]] या हेरसंस्थेचे मुख्यालय लंडनमध्ये थेम्स नदीच्या उत्तर काठावर तर आणि [[एमआय५]] या प्रतिहेरसंस्थेचे मुख्यालय दक्षिण काठावर आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Andrew|first=Christopher|title=The Defence of the Realm: The Authorized History of MI5|page=[https://archive.org/details/defenceofrealmau0000andr/page/134 134]|publisher=Allen Lane|year=2009|isbn=978-0-713-99885-6|url=https://archive.org/details/defenceofrealmau0000andr/page/134}}&lt;/ref&gt;

लंडनमध्ये गुन्हेगारीचे प्रमाण विभागानुसार बदलते.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2021 |title=Recorded Crime: Geographic Breakdown – Metropolitan Police Service |url=https://data.london.gov.uk/dataset/recorded_crime_summary |access-date=28 March 2021 |website=[[Greater London Authority]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; २०१५मध्ये महानगरात ११८ खून झाले होते. २०१४ च्या प्रमाणात हे २५% जास्त होते.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.itv.com/news/london/2016-01-24/london-murder-rate-up-14-over-the-past-year/ |title=London murder rate up 14% over the past year |publisher=ITV News |date=24 January 2016 |access-date=16 February 2016}}&lt;/ref&gt; एकूण लंडनमध्ये गंभीर गुन्हे वाढत आहेत. इतर कारणांबरोबरच पोलिसदलांना अर्थसंकल्पातून मिळणारा निधी कमी होत चालल्याने हे होते आहे&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Crerar |first1=Pippa |last2=Gayle |first2=Damien |date=10 April 2018 |title=Sadiq Khan Holds City Hall Summit on How To Tackle Violent Crime |url=http://www.theguardian.com/uk-news/2018/apr/10/sadiq-khan-holds-city-hall-summit-on-how-to-tackle-violent |access-date=25 March 2021 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

=== युनायटेड किंग्डमची राजधानी ===
[[File:10 Downing Street. MOD 45155532 (cropped).jpg|thumb|right|190px|[[१० डाउनिंग स्ट्रीट]], [[युनायटेड किंग्डमचे पंतप्रधान|युनायटेड किंग्डमच्या पंतप्रधानांचे]] अधिकृत निवासस्थान]]
लंडन हे [[युनायटेड किंग्डम]]ची राजधानी आहे. येथे [[व्हाइटहॉल]]च्या आसपास अनेक मंत्रालये तसेच [[युनायटेड किंग्डमचे पंतप्रधान|युनायटेड किंग्डमच्या पंतप्रधानांचे]] अधिकृत निवासस्थान आहेत.&lt;ref name=&quot;london_036&quot;&gt;{{Cite web |title=Prime Minister's Office, 10 Downing Street |url=https://www.gov.uk/government/organisations/prime-ministers-office-10-downing-street |access-date=25 March 2021 |website=uk.gov}}&lt;/ref&gt;

[[इंग्लंडची संसद|इंग्लंडच्या संसदेमध्ये]] लंडन महानगरातून ७३ खासदार निवडून जातात. [[२०१९ युनायटेड किंग्डम सार्वत्रिक निवडणूक|२०१९ च्या निवडणुकांमध्ये]] यांतील ४९ [[मजूर पक्ष]], २१ [[हुजूर पक्ष]] आणि ३ [[लिबरल डेमॉक्रॅट पक्ष (युनायटेड किंग्डम)|लिबरल डेमॉक्रॅट पक्षाचे]] खासदार निवडून गेले.&lt;ref&gt;{{Cite news |year=2019 |title=Constituencies A-Z – Election 2019 |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.co.uk/news/politics/constituencies |url-status=dead|access-date=30 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216195058/https://www.bbc.co.uk/news/politics/constituencies |archive-date=16 December 2019}}&lt;/ref&gt; [[२०२४ युनायटेड किंग्डम सार्वत्रिक निवडणूक|२०२४ च्या निवडणुकांमध्ये]] मजूर पक्षाने मोठा विजय मिळवला. [[युनायटेड किंग्डम सरकार|युनायटेड किंग्डमच्या सरकारमध्ये]] १९९४पासून [[लंडनमंत्री]] हे वेगळे पद आहे. २०२०मध्ये [[पॉल स्कली]] या पदावर होते.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Minister for London |url=https://www.gov.uk/government/ministers/minister-for-london |website=gov.uk |publisher=UK Government |access-date=30 March 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== भूगोल ==
[[File:London from Primrose Hill May 2013.jpg|thumb|left|[[प्रिमरोझ हिल]] येथून दिसणारे लंडन]]
[[ग्रेटर लंडन|बृहद् लंडन]] परिसराची लोकसंख्या ७१,७२,०३६ (२००१) इतकी होती आणि विस्तार {{convert|1583|km2|sqmi|order=flip}} आहे. [[लंडन महानगरक्षेत्र|लंडन महानगरक्षेत्राची]] लोकसंख्या १,३७,०९,००० आणि विस्तार {{convert|8382|km2|sqmi|order=flip}} इतका होता.&lt;ref name=Metrop&gt;{{Cite web |url=http://www.dgcl.interieur.gouv.fr/sections/a_votre_service/lu_pour_vous/les_grandes_metropol/downloadFile/attachedFile/metropolislondres.pdf?nocache=1254397828.63 |title=Metropolis: 027 London, World Association of the Major Metropolises |access-date=3 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427084411/http://www.dgcl.interieur.gouv.fr/sections/a_votre_service/lu_pour_vous/les_grandes_metropol/downloadFile/attachedFile/metropolislondres.pdf?nocache=1254397828.63 |archive-date=27 April 2011}}&lt;/ref&gt;

लंडन शहर [[थेम्स नदी]]च्या दोन्ही काठांवर पसरलेले आहे. या नदीतून जलवाहतूक होते व लहान जहाजे समुद्रापासून येथपर्यंत येऊ शकतात. [[पोर्ट ऑफ लंडन]] हे येथील बंदर आहे. येथून प्रवासी व मालवाहतूक होते. एकेकाळी थेम्स नदीचे पात्र आत्ता आहे त्यापेक्षा सुमारे पाचपट रुंद होते.&lt;ref name=london_065&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=M9qvtYYhRtAC&amp;pg=PR11 |title=London: A History |first=Francis |last=Sheppard |page=10 |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=978-0-19-285369-1 |access-date=6 June 2008}}&lt;/ref&gt; थेम्स नदीवर समुद्राच्या भरती-ओहोटीचा थेट परिणाम होतो व त्यामुळे शहराला पूराचा धोका आहे.&lt;ref name=london_066&gt;{{Cite web |url=http://www.environment-agency.gov.uk/yourenv/eff/1190084/natural_forces/flooding/?version=1&amp;lang=_e |title=Flooding |publisher=UK [[Environment Agency]] |access-date=19 June 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060215080725/http://www.environment-agency.gov.uk/yourenv/eff/1190084/natural_forces/flooding/?version=1&amp;lang=_e |archive-date=15 February 2006 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[जागतिक हवामानबदल]] आणि भूशास्त्रीय बदलांमुळे हा धोका अधिकाधिक वाढतो आहे.&lt;ref name=london_067&gt;{{Cite web |url=http://www.environment-agency.gov.uk/yourenv/eff/1190084/natural_forces/sealevels/?version=1&amp;lang=_e |title=&quot;Sea Levels&quot;&amp;nbsp;– UK Environment Agency |publisher=[[Environment Agency]] |access-date=6 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523225152/http://www.environment-agency.gov.uk/yourenv/eff/1190084/natural_forces/sealevels/?version=1&amp;lang=_e |archive-date=23 May 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[व्हिक्टोरियन काळ|व्हिक्टोरियन काळापासून]] थेम्सचे दोन्ही काठ बांधून काढले गेले आहेत व याच्या उपनद्यांना भुयारातून मार्ग दिलेला आहे.

शहर जसजसे वाढत गेले तसे आसपासची लहान गावे व वस्त्या यात समाविष्ट झाल्या. अशा गाव व वस्त्यांची नावे अद्यापही प्रचलित आहेत. [[मेफेर (लंडन)|मेफेर]], [[वेम्बली]], [[साउथवार्क (लंडन)|साउथवार्क]], इ. यांपैकी काही प्रमुख भाग आहेत.

== हवामान ==
लंडनमधील हवामान इतर [[पश्चिम युरोप]]ीय शहरांप्रमाणे सौम्य व आर्द्र आहे.&lt;ref name=&quot;AverageWeatherLondon&quot;&gt;{{Citation
  |दुवा=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003790
  |title=Average Conditions, London, United Kingdom
  |publisher=[[British Broadcasting Corporation]]
  |accessdate=2008-10-28}}&lt;/ref&gt; २०१० साली लंडन हे [[युरोप]]ातील सर्वात प्रदुषित शहर होते.&lt;ref&gt;{{Citation
  |दुवा=http://www.guardian.co.uk/environment/2010/jun/25/london-air-pollution-europe
  |title=London air pollution 'worst in Europe'
  |publisher=The Guardian
  |accessdate=2010-06-26
| date=2010-06-25}}&lt;/ref&gt;

{{Weather box
|location = लंडन (हीथ्रो विमानतळ)
|metric first = Y
|single line = Y
|Jan record high C = 14.0
|Feb record high C = 16.0
|Mar record high C = 21.0
|Apr record high C = 26.9
|May record high C = 31.0
|Jun record high C = 35.0
|Jul record high C = 35.5
|Aug record high C = 37.9
|Sep record high C = 30.0
|Oct record high C = 26.0
|Nov record high C = 19.0
|Dec record high C = 15.0
|year record high C = 37.9
|Jan high C = 8.1
|Feb high C = 8.4
|Mar high C = 11.4
|Apr high C = 14.2
|May high C = 17.9
|Jun high C = 21.1
|Jul high C = 23.5
|Aug high C = 23.2
|Sep high C = 19.9
|Oct high C = 15.6
|Nov high C = 11.2
|Dec high C = 8.3
|year high C = 15.2
|Jan humidity= 91
|Feb humidity= 89
|Mar humidity= 91
|Apr humidity= 90
|May humidity= 92
|Jun humidity= 92
|Jul humidity= 93
|Aug humidity= 95
|Sep humidity= 96
|Oct humidity= 95
|Nov humidity= 93
|Dec humidity= 91
|Jan snow days= 4
|Feb snow days= 4
|Mar snow days= 3
|Apr snow days= 1
|May snow days= 0
|Jun snow days= 0
|Jul snow days= 0
|Aug snow days= 0
|Sep snow days= 0
|Oct snow days= 0
|Nov snow days= 1
|Dec snow days= 3
|Jan snow cm= 24.4 
|Feb snow cm= 10.8
|Mar snow cm= 2.7
|Apr snow cm= 0.4  
|May snow cm=   0
|Jun snow cm=   0
|Jul snow cm=   0
|Aug snow cm=  0
|Sep snow cm=   0
|Oct snow cm=   0
|Nov snow cm=  0.2
|Dec snow cm= 8.2
|Jan low C = 2.3
|Feb low C = 2.1
|Mar low C = 3.9
|Apr low C = 5.5
|May low C = 8.7
|Jun low C = 11.7
|Jul low C = 13.9
|Aug low C = 13.7
|Sep low C = 11.4
|Oct low C = 8.4
|Nov low C = 4.9
|Dec low C = 2.7
|year low C = 7.4
|Jan record low C = -10.0
|Feb record low C = -9.0
|Mar record low C = -8.0
|Apr record low C = -2.0
|May record low C = -1.0
|Jun record low C = 5.0
|Jul record low C = 7.0
|Aug record low C = 6.0
|Sep record low C = 3.0
|Oct record low C = -4.0
|Nov record low C = -5.0
|Dec record low C = -7.0
|year record low C = -10.0
|Jan precipitation mm = 55.2
|Feb precipitation mm = 40.8
|Mar precipitation mm = 41.6
|Apr precipitation mm = 43.6
|May precipitation mm = 49.3
|Jun precipitation mm = 44.9
|Jul precipitation mm = 44.5
|Aug precipitation mm = 49.5
|Sep precipitation mm = 49.1
|Oct precipitation mm = 68.5
|Nov precipitation mm = 59.0
|Dec precipitation mm = 55.0
|year precipitation mm = 601.5
|Jan rain days = 10.9
|Feb rain days = 8.1
|Mar rain days = 9.8
|Apr rain days = 9.3
|May rain days = 8.5
|Jun rain days = 8.4
|Jul rain days = 7.0
|Aug rain days = 7.2
|Sep rain days = 8.7
|Oct rain days = 9.3
|Nov rain days = 9.3
|Dec rain days = 10.1
|unit rain days = 1&amp;nbsp;mm
|Jan sun = 61.4
|Feb sun = 77.7
|Mar sun = 113.9
|Apr sun = 167.6
|May sun = 197.0
|Jun sun = 205.5
|Jul sun = 210.9
|Aug sun = 203.4
|Sep sun = 148.3
|Oct sun = 115.9
|Nov sun = 72.3
|Dec sun = 51.8
|year sun = 1625.7
|source 2 = हवामान खाते,&lt;ref name = GreenwichStats&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
  | दुवा = http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/averages/19712000/sites/greenwich.html
  | title = Met Office: Climate averages 1971-2000
  | archiveurl = https://web.archive.org/web/20101209172359/http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/averages/19712000/sites/greenwich.html
  | archivedate = 2010-12-09
  | publisher = [[Met Office]]
  | access-date = 2010-07-26
  | url-status = dead
  }}&lt;/ref&gt; 
|source 1 = [[बीबीसी]] हवामान,&lt;ref name=&quot;AverageWeatherLondon&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://news.bbc.co.uk/weather/forecast/8?type=node&amp;clear=ABCD&amp;state=fo:D | title= London, Greater London: Average conditions | publisher = [[BBC Weather]] | archiveurl = http://www.webcitation.org/5wpjdyrKA | archivedate = 2011-02-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Met_Aug_2003_Hot_Spell&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत | title = August 2003 — Hot spell | दुवा = http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/interesting/aug03maxtemps.html#maxtemps10aug | publisher = [[Met Office]] | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110926225852/http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/interesting/aug03maxtemps.html#maxtemps10aug | archivedate = 2011-09-26 | access-date = 2011-09-07 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
|date=August 2010
}}
== अर्थकारण ==
[[File:City_of_London_skyscrapers_HDR_-_2023-03-18.jpg|thumb|लंडन हे जगातील सगळ्यात मोठ्या आर्थिक केन्द्रांपैकी एक आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cityam.com/london-top-world/|title=London tops 2015 global financial centre rankings and knocks New York into second place|website=cityam.com|date=23 September 2015|access-date=12 November 2015}}&lt;/ref&gt;]]
लंडन शहराचे अर्थकारण २०१९ साली अंदाजे ५०३ अब्ज पाउंड (५३,३२,८०० कोटी रुपये इतके होती. एकूण [[युनायटेड किंग्डमचे अर्थकारण|युनायटेड किंग्डमच्या अर्थकारणातील]] चौथा भाग फक्त लंडनमध्ये होता.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ons.gov.uk/economy/grossdomesticproductgdp/bulletins/regionaleconomicactivitybygrossdomesticproductuk/1998to2019/pdf |title=Regional economic activity by gross domestic product, UK: 1998 to 2019, UK- Office for National Statistics |first=Trevor |last=Fenton |website=ons.gov.uk}}&lt;/ref&gt;

लंडनमध्ये आर्थिक व्यवहार करणारे पाच प्रमुख भाग आहेत -- [[वेस्टमिन्स्टर (लंडन)|वेस्टमिन्स्टर]], [[केनेरी व्हार्फ]], [[कॅम्डेन (लंडन)|कॅम्डेन]] आणि [[इस्लिंग्टन]] तसेच [[लँबेथ]] आणि [[साउथवार्क]]. बृहद् लंडमधील इमारतींमधून २ कोटी २७ लाख मी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt; इतकी जागा कार्यालयांनी व्यापली आहे. लंडन शहरातील जागांच्या किमती जगातील सर्वाधिक महागड्या शहरांपैकी आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lowe |first=Felix |date=18 February 2008 |title=Highgate Trumps Chelsea as Priciest Postcode |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/constructionandproperty/2784634/Highgate-trumps-Chelsea-as-priciest-postcode.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210102203419/https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/constructionandproperty/2784634/Highgate-trumps-Chelsea-as-priciest-postcode.html |archive-date=2 January 2021 |access-date=25 March 2021 |website=[[द डेली टेलिग्राफ]]}}&lt;/ref&gt;

लंडनमधील अर्थ आणि वित्तसेवा यूकेमध्ये प्रचंड प्रमाणात परदेशी चलन आणतात. जगातील चलन उलाढालींपैकी सुमारे ३७% भाग (५०,००,०० कोटी रुपये) या शहरातून होतात.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=18 September 2016 |title=London's core role in euros under spotlight after Brexit vote |work=[[Reuters]] |url=http://uk.reuters.com/article/uk-global-markets-bis-britain-idUKKCN11O0C4 |access-date=28 March 2021 |archive-date=2020-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030121316/https://uk.reuters.com/article/uk-global-markets-bis-britain-idUKKCN11O0C4 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; लंडन शहरात काम करणाऱ्यांपैक ८५% कर्मचारी अर्थ, वित्त किंवा संबंधित सेवाशील कंपन्यामध्ये आहेत. [[ब्रेक्झिट]]नंतर युरोपीय कंपन्यांनी [[लंडन शेर बाजार|लंडन शेर बाजारातून]] नाव काढून घेतले असले तरीही या सेवांचा प्रभाव अद्यापही आहे.&lt;ref name=LSEExodus&gt;{{cite news |url= https://fortune.com/2023/10/31/uk-stock-market-doom-loop-london-financial-capital/ |title=UK's stock market is in a 'doom loop' that's undermining London's status as a global financial capital, investment bank says |author=Alexandra Muller and [[Bloomberg News]] |work=Fortune |location=New York |date=31 October 2023|access-date=20 February 2024}}&lt;/ref&gt; [[बँक ऑफ इंग्लंड]], [[लंडन शेर बाजार]] आणि [[लॉइड्स ऑफ लंडन]] ही विमा कंपनी लंडनमध्ये स्थित आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mantle|first=Jonathan|title=For Whom the Bell Tolls|url=https://archive.org/details/forwhombelltolls0000mant|url-access=registration|year=1992|publisher=Sinclair-Stevenson |location=London |isbn=9781856191524 }}&lt;/ref&gt;

[[फूट्सी १००]] या लंडन शेर बाजाराचा निर्देशांकातील ५० पेक्षा अधिक कंपन्याची तसेच युरोपमधील ५०० सगळ्यात मोठ्या कंपन्यांपैकीक १०० पेक्षा अधिक कंपन्यांची मुख्यालये लंडन शहरात आहेत..&lt;ref name=&quot;london_113&quot;&gt;{{Cite web|date=9 June 2009|title=London Stock Exchange|url=http://www.londonstockexchange.com/en-gb/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090609022757/http://www.londonstockexchange.com/en-gb/|archive-date=9 June 2009|access-date=27 April 2008|website=[[London Stock Exchange]]}}&lt;/ref&gt;

अर्थ आणि वित्तव्यापारावरील मोठी भिस्त असल्याने [[२००७-०८ चे आर्थिक संकट|२००७-०८ च्या आर्थिक संकटाचा]] लंडनवर भीषण परिणाम झाला होता.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gardiner |first=Beth |date=20 January 2010 |title=The London Banking Center Is Beginning to Feel Like Itself Again. |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2010/01/21/business/global/21rglofinuk.html |url-status=live |access-date=28 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125173353/https://www.nytimes.com/2010/01/21/business/global/21rglofinuk.html |archive-date=25 January 2010}}&lt;/ref&gt;

== वस्तीविभागणी ==
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; text-align:right;&quot; 
|+२०२१ जनगणना - लंडनच्या वस्तीमधील इतर देशांमध्ये जन्मलेले लोक&lt;ref&gt;{{cite web |title=२०२१ जनगणना Bulk Data Download - TS012 Country of birth (detailed) |publisher=Durham University |url=https://www.nomisweb.co.uk/census/2021/bulk}}&lt;/ref&gt;
|-
!colspan=2|जन्मदेश !!  संख्या !! टक्केवारी
|-
!tyle=text-align:left; colspan=२|{{देशध्वज|United Kingdom}} || ५,२२३,९८६ || ५९.४
|-
!style=text-align:left; colspan=२|युनायटेड किंग्डम बाहेरचे || ३,५७५,७३९ || ४०.६
|-
| rowspan=11 | ||style=text-align:left;|{{देशध्वज|India}} || ३२२,६४४ || ३.७
|-
| style=text-align:left;|{{देशध्वज|Romania}} || १७५,९९१ || २.०
|-
| style=text-align:left;|{{देशध्वज|Poland}} || १४९,३९७ || १.७
|-
| style=text-align:left;|{{देशध्वज|Bangladesh}} || १३८,८९५ || १.६
|-
| style=text-align:left;|{{देशध्वज|Pakistan}} || १२९,७७४ || १.५
|-
| style=text-align:left;|{{देशध्वज|Italy}} || १२६,०५९ || १.४
|-
| style=text-align:left;|{{देशध्वज|Nigeria}} || ११७,१४५ || १.३
|-
| style=text-align:left;|{{देशध्वज|Ireland}} || ९६,५६६ || १.१
|-
| style=text-align:left;|{{देशध्वज|Sri Lanka}} || ८०,३७९ || ०.९
|-
| style=text-align:left;|{{देशध्वज|France}} || ७७,७१५ || ०.९
|-
| style=text-align:left;|इतर || २,१६१,१७४ || २४.६
|-
!colspan=२|एकूण || ८,७९९,७२५ || १००.०
|}
{{main|लंडनमधील वस्तीविभागणी}}
[[File:Greater London population density map, 2011 census.png|thumb|upright=1.3|लंडनमधील वस्तीची दाटी]]
लंडन महानगरक्षेत्र बृहद् लंडनच्या पलीकडे पसरलेले आहे. येथील एकूण लोकसंख्या २०११मध्ये ९७,८७,४२६ इतकी होती.&lt;ref name=&quot;urbanpopulation&quot;/&gt; चिकटून असलेल्या शहरांसह येथील लोकसंख्या १.२-१.४ कोटी आहे&lt;ref name=metro_area_1&gt;{{Cite web |url=http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html |title=The Principal Agglomerations of the World |website=City Population |access-date=3 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704112702/http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html |archive-date=4 July 2010 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; १९९१-२००१ दरम्यान ७,२६,००० लोकांनी येथे स्थलांतर केले होते.&lt;ref name=&quot;Immigration&quot;&gt;{{Cite web |last=Leppard |first=David |date=10 April 2005 |title=Immigration Rise Increases Segregation in British Cities |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article379434.ece |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211185641/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article379434.ece |archive-date=11 February 2008 |access-date=25 March 2021 |website=[[द टाइम्स]]}}&lt;/ref&gt;

लोकसंख्येनुसार लंडन १९व्या क्रमांकाचे सगळ्यात मोठे शहर आहे.&lt;ref name=Billionaires&gt;{{Cite news |title='Rich List' counts more than 100 UK billionaires |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-27360032 |access-date=11 May 2014 |work=BBC News |date=11 May 2014}}&lt;/ref&gt; जगातील अतिशय दाट वस्ती असलेले {{convert|5177|PD/km2|PD/sqmi}}&lt;ref name=Metrop/&gt; हे शहर {{convert|1579|km2|sqmi}} मध्ये विस्तारलेले आहे. ब्रिटनमधील इतर कोणत्याही प्रदेशापेक्षा येथील वस्तीची दाटी १०पट किंवा अधिक आहे.&lt;ref name=london_087&gt;{{Cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/regional_snapshot/RS_Lon.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624195152/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/regional_snapshot/RS_Lon.pdf |archive-date=24 June 2008 |title=Population density of London: by London borough, 2006 |publisher=UK Statistics Authority |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

लंडनमधील २३.१% लोक सरकारी फ्लॅटमधून भाड्याने राहतात तर ३०% लोक खाजगी घरमालकांकडून घर किंवा फ्लॅट भाड्याने घेतात. ४६.८% लोक स्वतःच्या घरात राहतात.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TS054 - Tenure - Nomis - Official Census and Labour Market Statistics |url=https://www.nomisweb.co.uk/datasets/c2021ts054 |access-date=14 January 2024 |website=nomisweb.co.uk}}&lt;/ref&gt;

शहरातील ४६.७% लोक पदवीधर आहेत तर १६.२% जेमतेम लिहू-वाचू शकतात.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TS067 - Highest level of qualification - Nomis - Official Census and Labour Market Statistics |url=https://www.nomisweb.co.uk/datasets/c2021ts067 |access-date=14 January 2024 |website=nomisweb.co.uk}}&lt;/ref&gt; लंडनमधील ४२.९% लोक घरून काम करतात तर २०.६% लोक कार घेउन कामास जातात. ९.६% लोक रेल्वे किंवा [[लंडन अंडरग्राउंड|अंडरग्राउंडने]] कामाला जातात. २०११मध्ये ही संख्या २२.६% होती.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TS061 - Method used to travel to work - Nomis - Official Census and Labour Market Statistics |url=https://www.nomisweb.co.uk/datasets/c2021ts061 |access-date=14 January 2024 |website=nomisweb.co.uk}}&lt;/ref&gt;

जानेवारी २००५ च्या सर्वेक्षणानुसार लंडनमध्ये सुमारे ३०० वेगवेगळ्या भाषा आणि बोलीभाषा वापरल्या जात होत्या.&lt;ref name=&quot;london_090&quot;&gt;{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/uk/2005/jan/21/britishidentity1 |title=Every race, colour, nation and religion on earth |work=The Guardian |location=London |access-date=6 May 2008 |first=Leo |last=Benedictus |date=21 January 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501134732/http://www.guardian.co.uk/uk/2005/jan/21/britishidentity1 |archive-date=1 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; २०२१ च्या जनगणनेनुसार ७६.४% लोकांची मातृभाषा इंग्लिश होती. [[रोमेनियन भाषा|रोमेनियन]], [[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]], [[पोलिश भाषा|पोलिश]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]] आणि [[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगीझ]] या इतर बहुल प्रमाणात बोलल्या जाणाऱ्या भाषा होत्या&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;


=== वय ===
२०१८मध्ये लंडनमधील लोकांचे सरासरी वय ३६.५ वर्षे होते. यूकेमध्ये हे वय ४०.३ वर्षे आहे.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; बृहद् लंडनमध्ये १४ वर्षांखालील मुले एकूण वस्तीच्या २०.६% आहेत तर खुद्द शहरात हे प्रमाण १८% आहे. हेच आकडे १४-२४ वर्षांसाठी ११.१% आणि १०.२%, २५-४४ साठी ३०.६% आणि ३९.७%, ४५-६४ साठी २४% आणि २०.४% तर ६५+ वर्षाकरता १३.६% आणि ९.३% आहेत.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=20 April 2020 |title=The Age Distribution of the Population |url=https://www.trustforlondon.org.uk/data/londons-population-age/ |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702033916/https://www.trustforlondon.org.uk/data/population-age-groups/ |archive-date=2 July 2020 |access-date=27 March 2021 |website=[[Trust for London]]}}&lt;/ref&gt;

२०२१ च्या जनगणनेनुसार लंडनमधील ३५,७५,७३९ म्हणजेत ४०.६% व्यक्ती युनायटेड किंग्डमबाहेर जन्मल्या होत्या.&lt;ref name=&quot;Census2021&quot;&gt;{{cite news |title=International migration, England and Wales: Census 2021 |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/internationalmigration/bulletins/internationalmigrationenglandandwales/census2021#:~:text=London%20has%20remained%20the%20region,had%20a%20non%2DUK%20passport |access-date=3 December 2022 |publisher=ONS}}&lt;/ref&gt; १९७१ च्या तुलनेने ही संख्या २९ लाखांनी जास्त आहे. त्यावेळी फ्त ६,६८,३७३ व्यक्ती परदेशांत जन्मलेल्या होत्या.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=UK Data Service |first=Jisc |date=21 March 2013 |title=Casweb |url=https://casweb.ukdataservice.ac.uk//index.htm |access-date=14 January 2024 |website=casweb.ukdataservice.ac.uk |language=English}}&lt;/ref&gt; २०२१मध्ये यांपैकी ३२.१% लोक [[आशिया]]मध्ये (लंडनच्या एकूण लोकसंख्येपैकी १३%), १७.७% (७१%) [[आफ्रिका|आफ्रिकेत]] १५.५% (38.2ज्%) [[युरोप]] तर ४.२% लोक [[अमेरिका (खंड)|अमेरिका]] आणि [[कॅरिबियन]]मध्ये जन्मलेल्या होत्या.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=Countries of birth - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/datasets/create/filter-outputs/2260f256-3757-4b75-835d-b904cb29a357 |access-date=14 January 2024 |website=ons.gov.uk}}&lt;/ref&gt; एकूण परदेशां जन्मलेल्यांपैकी सर्वाधिक लोक [[भारत]], [[रोमेनिया]], [[पोलंड]], [[बांगलादेश]] आणि [[पाकिस्तान]]मध्ये जन्मलेल्या होत्या&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

=== वांशिक ===
२०२१ च्या जनगणनेनुसार लंडनमधील ५३.८% किंवा ८१,७३,९४१ व्यक्ती श्वेतवर्णीय होत्या. यांपैकी ३६.८% ब्रिटिश, १.८ आयरिश आणि उरलेले इतर ठिकाणचे होते..&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |title=Ethnic group - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS021/editions/2021/versions/1/filter-outputs/d2f0a39a-75b6-4995-b4bd-a5b68ff79027#get-data |access-date=5 December 2022 |website=Ons.gov.uk}}&lt;/ref&gt; लंडनमधील २०.८% व्यक्ती पूर्ण आशियाई आणि अधिक १.४% लोक मिश्र-आशियाई वंशाचे होते. ब्रिटिश भारतीय लोकांची संख्या ७.५% किंवा दर १२ पैकी १ इतकी होती तर ब्रिटिश-पाकिस्तानी ३.७% आणि ब्रिटिश-बांगलादेशी ३.३% होते. ब्रिटिश-चिनी १.७%, ब्रिटिश-अरब १.६% आणि इतर आशियाई लोक ४.६% होते.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

२०२१मध्ये लंडनमधील १५.९% कृष्णवर्णीय किंवा मिश्र-कृष्णवर्णीय होत्या. यांपैकी आफ्रिकेतील लोक लंडनमधील एकूण लोकसंख्येच्या ७.९% होते आणि ३.९% लोक कॅरिबियनमधील होते.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

लंडनच्या वस्तीचे मिश्रण १९६० नंतर बदलले आहे. १९६१मध्ये अश्वेतवर्णीयांचे प्रमाण फक्त २.३% किंवा १,७९,१०९ इतके होते.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Lee |first=Trevor R. |date=1973 |title=Immigrants in London: Trends in distribution and concentration 1961–71 |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/1369183X.1973.9975191 |journal=Journal of Ethnic and Migration Studies |language=en |volume=2 |issue=2 |pages=145–158 |doi=10.1080/1369183X.1973.9975191 |issn=1369-183X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Collins |first=Charles |date=1971 |title=Distribution of Commonwealth immigrants in Greater London |url=https://www.jstor.org/stable/43617773 |journal=Ekistics |volume=32 |issue=188 |pages=12–21 |jstor=43617773 |issn=0013-2942}}&lt;/ref&gt; १९९१मध्ये हे प्रमाण २०.२% किंवा १३,४५,११९ झाले.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=1991 census - local base statistics - Nomis - Official Census and Labour Market Statistics |url=https://www.nomisweb.co.uk/datasets/lbs91 |access-date=14 January 2024 |website=nomisweb.co.uk}}&lt;/ref&gt; २०२१मध्ये हेच प्रमाण ४६.२% झाले.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |title=Ethnic group - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS021/editions/2021/versions/1/filter-outputs/d2f0a39a-75b6-4995-b4bd-a5b68ff79027 |access-date=14 January 2024 |website=ons.gov.uk}}&lt;/ref&gt;

=== धर्म ===
{{Pie chart
|thumb=right|caption=लंडनमधील धर्म (२०२१)&lt;ref name=census2021&gt;{{cite web|url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS030/editions/2021/versions/1/filter-outputs/8f748994-2bd6-407c-b7f8-7f9d7fafbe6f| title=Religion |publisher=[[Office for National Statistics]] |access-date=30 November 2022}}&lt;/ref&gt;|label1=[[ख्रिश्चन लोक|ख्रिश्चन]]|value1=40.66|color1=DodgerBlue|label2=[[निधर्मी]]|value2=27.05|color2=honeydew|label3=[[इस्लाम]]|value3=14.99|color3=Green|label4=[[हिंदू]]|value4=5.15|color4=coral|label5=[[ज्यू धर्म|ज्यू]]|value5=1.65|color5=turquoise|label6=[[शीख धर्म]]|value6=1.64|color6=yellow|label7=[[बौद्ध]]|value7=0.99|color7=goldenrod|label8=इतर|value8=0.88|color8=deeppink|label9=धर्म सांगितला नाही|value9=7.00|color9=lightgrey
}}
२०२१मध्ये लंडनमध्ये बव्हंश (४०.६६%) [[ख्रिश्चन]] लोक होते आणि २०.७% लोक [[निधर्मी]] होती. १५% [[मुसलमान|मुस्लिम]] होते आणि ८.५% लोकांनी त्यांचा धर्म कळवला नाही. लंडनमध्ये ५.१५% लोक [[हिंदू]] तर १.६५% [[ज्यू लोक|ज्यू]] आणि १.६४% [[शीख धर्म|शीख]] आणि १% [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] लोक होते.&lt;ref name=census2021/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262 |title=2011 Census, Key Statistics for Local Authorities in England and Wales |publisher=Office for National Statistics |date=11 December 2012 |access-date=4 May 2013 |archive-date=2016-01-05 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

शहराच्या वायव्य भागातील [[हॅरो (लंडन)|हॅरो]] आणि [[ब्रेंट (लंडन)|ब्रेंट]] या बरोंमध्ये हिंदूंची मोठी वस्ती आहे. लंडनमध्ये [[बॅप्स श्री स्वामिनारायण मंदिर (लंडन)|बॅप्स श्री स्वामिनारायण मंदिर]] सह ४४ देउळे आहेत. ब्रेंटमध्ये [[नीस्डेन टेंपल]] हे मोठे देउळ आहे.&lt;ref&gt;{{cite news |url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/west_midlands/5276644.stm |title=Opening for biggest Hindu temple |work=BBC News |date=23 August 2006 |access-date=28 August 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=london_103&gt;{{Cite web |url= https://www.bbc.co.uk/london/content/articles/2005/05/19/hindu_london_feature.shtml |title=Hindu London |date=6 June 2005 |work=BBC London |access-date=3 June 2006 |archive-url= https://web.archive.org/web/20060218161357/http://www.bbc.co.uk/london/content/articles/2005/05/19/hindu_london_feature.shtml |archive-date=18 February 2006 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[साउथऑल]] भागात भारताबाहेरचा सगळ्यात मोठा [[गुरुद्वारा]] आहे.&lt;ref name=london_104&gt;{{Cite news |url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/2898761.stm |title=£17&amp;nbsp;m Sikh temple opens |date=30 March 2003 |work=BBC News |access-date=7 June 2008 |archive-url= https://web.archive.org/web/20071003094649/http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/2898761.stm |archive-date=3 October 2007 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== वाहतूक व्यवस्था ==
लंडन शहर इंग्लंड व जगातील इतर शहरांसोबत विमानसेवा, [[रेल्वे]] व रस्तेमार्गांनी जोडले गेले आहे. 

=== रेल्वे आणि भुयारी रेल्वे ===
==== लंडन अंडरग्राउंड आणि डीएलआर ====
[[चित्र:Lancaster Gate tube.jpg|thumb|left|[[लंडन अंडरग्राउंड]] ही जगातील सर्वात जुनी शहरी भुयारी रेव्ले आहे.]]
शहरी वाहतुकीसाठी [[लंडन अंडरग्राऊंड]] ही जगातील सर्वात जुनी व दुसरी सर्वाधिक लांबीची शहरी भुयारी रेल्वे सेवा कार्यरत आहे. २८० स्थानके जोडणाऱ्या ह्या रेल्वेचा वापर दररोज ३० लाख प्रवासी करतात. जगातील सर्वोत्तम शहरी वाहतूक असलेले शहर हा खिताब लंडनला मिळाला आहे.&lt;ref name=london_126&gt;{{Cite document |दुवा=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/london/5294790.stm |publisher=BBC News | location = London |accessdate=&lt;!---2008-06-07---&gt; |title=London voted best for transport |date=29 August 2006 |ref=harv }} {{WebCite|दुवा=http://www.webcitation.org/5yoJyCec1|date =19 May 2011}}&lt;/ref&gt;

==== उपनगरी सेवा ====
[[लंडन उपनगरीय रेल्वे]] शहराजवळच्या उपनगरांना एकमेकांशी तसेच मुख्य शहराशी जोडते. या सेवेवर एकूण ३६८ स्थानके आहेत.

==== लांब पल्ल्याची आणि आंतरराष्ट्रीय सेवा ====
[[युरोस्टार]] ही [[चॅनल टनेल]]मधून धावणारी [[द्रुतगती रेल्वे]]सेवा लंडनला [[पॅरिस]] व [[ब्रुसेल्स]] शहरांशी जोडते. लंडन शहरात लांब पल्ल्याची गाड्यांची एकूण १८ [[रेल्वे स्थानक]]े आहेत. येथून ग्रेट ब्रिटनमधील सर्व शहरे जोडलेली आहेत.

=== रस्ते आणि महामार्ग ===
लंडनमधील बव्हंश वाहतूक सार्वजनिक प्रवासीसेवेवर होते तर उपनगरांमध्ये कारने प्रवास सर्रास होतो. लंडन शहराभोवती ४ वेगवेगळे वर्तुळाकार मार्ग आहेत - [[इनर रिंग रोड (लंडन)|इनर रिंग रोड]], [[नॉर्थ सर्क्युलर रोड (लंडन)|नॉर्थ]] आणि [[साउथ सर्क्युलर रोड (लंडन)|साउथ सर्क्युलर रोड]] तसेच [[एम२५ (ग्रेट ब्रिटन)|एम२५]]. या रस्त्यांना छेद देणारे थेट रस्ते शहराच्या मध्याकडे जातात. तरीही अगदी शहरमध्यात जाणारे रस्ते अभावानेच आहेत. {{convert|117|mi|adj=off|flip=yes}} लांबीचा एम२५ हा युरोपातील दुसऱ्या क्रमांकाचा वर्तुळाकार महामार्ग आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web |publisher=Highways Agency |date=25 June 2018 |url=http://www.highways.gov.uk/our-road-network/our-network/key-roads/m25/ |access-date=25 June 2018 |title=M25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180626030215/http://www.highways.gov.uk/our-road-network/our-network/key-roads/m25/ |archive-date= 26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ए१ रोड (ग्रेट ब्रिटन)|ए१ रस्ता]] मोटरवे लंडनला [[लीड्स]] तर [[एम१ मोटरवे]] [[न्यूकॅसल अपॉन टाईन|न्यूकॅसल अपॉन टाइन]] मार्गे [[एडिनबरा|एडिनबरा]]ला जोडतो.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sabre-roads.org.uk/roadlists/f99/1.shtml|title=SABRE - Road Lists - The First 99 - A1|website=Sabre-roads.org.uk|access-date=14 June 2023|archive-date=15 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115121242/https://www.sabre-roads.org.uk/roadlists/f99/1.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:16-11-16-Glasgow street scene-RR2 7280 (cropped).jpg|thumb|left|लंडनमध्ये [[हॅकनी कॅरेज]] (काळी कॅब) सगळीकडे दिसतात. १९४८पासून या गाड्या काळ्या रंगाच्या [[ऑस्टिन एफएक्स३]] प्रकारच्या असतात.]]
लंडनमध्ये टॅक्सीसेवा मुबलक प्रमाणात उपलब्ध आहेत. काळ्या रंगाच्या या गाड्या लंडनच्या कानाकोपऱ्यातून दिसतात. [[बीबीसी]]नुसार काळ्या कॅब आणि लाल दुमजली बस आणि त्यांच्याबद्दलच्या अनेक कथा लंडनमधील परंपरांमध्ये खोलपणे निगडीत आहेत.&lt;ref name=&quot;London traditions&quot;/&gt; [[ऑस्टिन मोटर कंपनी]]ने [[हॅकनी कॅरेज]] १९२९पासून बनविणे सुरू केले. १९४८मध्ये [[ऑस्टिन एफएक्स३]] आणि १९५८मध्ये [[ऑस्टिन एफएक्स४]] तर अलीकडे [[लंडन टॅक्सीज इंटरनॅशनल कंपनी]]चे [[टीएक्स२]] आणि [[टीएक्स४]] हे प्रकार रस्त्यावर दिसतात. या गाड्या सहसा काळ्या रंगाच्या असतात तर काहींवर इतर रंगाच्या किंवा जाहिराती असतात.&lt;ref&gt;{{cite news |title=THE RULES: Why can London taxis choose to display advertising livery, but minicabs can't? |url=https://www.taxi-point.co.uk/post/the-rules-why-can-london-taxis-choose-to-display-advertising-livery-but-minicabs-can-t |access-date=18 May 2024 |agency=Taxi point}}&lt;/ref&gt;

लंडनमधील वाहतूकीची कोंडी कुप्रसिद्ध आहे. २००९मध्ये गर्दीच्या वेळी शहरातून जाणाऱ्या कारचा सरासरी वेग फक्त १७.१ किमी/तास (१०.६ मैल/तास) इतका होता.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Mulholland |first1=Hélène |title=Boris Johnson mulls 'intelligent' congestion charge system for London |url= http://www.guardian.co.uk/politics/2009/mar/16/boris-johnson-congestion-charge |work=The Guardian |location= London |date=16 March 2009}}&lt;/ref&gt; २००३ पासून शहरमध्यात जाणाऱ्या खाजगी गाड्यांकडून [[लंडन कंजेशन चार्ज|कोंडी टोल]] घेतला जातो.&lt;ref&gt;{{Cite web |url= http://theconversation.com/london-congestion-charge-what-worked-what-didnt-what-next-92478 |title=London congestion charge: what worked, what didn't, what next |last=Badstuber |first=Nicole |website=The Conversation |date=2 March 2018 |access-date=28 April 2020}}&lt;/ref&gt; शहरमध्यात राहणाऱ्यांना यात मोठी सवलत असते.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.roadtraffic-technology.com/projects/congestion/ |title=Central London Congestion Charging, England |website=Verdict Traffic |access-date=28 April 2020 |archive-date=2023-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519182110/https://www.roadtraffic-technology.com/projects/congestion/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; काही वर्षांमध्ये शनि-रविवार सोडून शहरमध्यात जाणाऱ्या गाड्यांच्या संख्येत १,९५,००० वरून १,२५,००० इतकी कमी झाली&lt;ref&gt;Table 3 in Santos, Georgina; Button, Kenneth; Noll, Roger G. &quot;London Congestion Charging/Comments.&quot; Brookings-Wharton Papers on Urban Affairs.15287084 (2008): 177,177–234.&lt;/ref&gt;

लंडनच्या बससेवेत ९,३०० वाहने आहेत आणि ही सेवा २४ तास उपलब्ध असते. ही सेवा ६७५ मार्गांवरील १९,००० बसथांब्यांवर उपलब्ध आहे.&lt;ref name=&quot;Buses&quot;&gt;{{Cite web |title=What we do – Buses |url= http://www.tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/what-we-do/buses |publisher= Transport for London |access-date=5 April 2014}}&lt;/ref&gt; २०१९मध्ये लंडनच्या बसमधून २ अब्ज लोकांनी प्रवास केला होता.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 October 2020 |title=Annual bus statistics: England 2019/20 |url= https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/929992/annual-bus-statistics-year-ending-march-2020.pdf |access-date=25 March 2021 |publisher=Department for Transport |page=2}}&lt;/ref&gt; २०१०पासून या सेवेने सरासरी वार्षिक १.२ अब्ज पाउंड (१०८ अब्ज रुपये) कमावले आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2021 |title=Government support for the bus industry and concessionary travel (England) (BUS05) |url= https://www.gov.uk/government/statistical-data-sets/bus05-subsidies-and-concessions |access-date=26 March 2021 |website=GOV.UK |type=BUS0501: Operating revenue for local bus services by revenue type, by metropolitan area status: England (ODS, 34.7KB)}}&lt;/ref&gt;

[[चित्र:LT3 (10288453965).jpg|200px|इवलेसे|उजवे|लंडनमधील प्रसिद्ध डबल-डेकर बस]]
लंडनची दुमजली (डबल-डेकर) बस ही शहराचे ओळख आहे. १९४७मध्ये पहिल्यांदा [[एईसी रीजंट ३ आरटी]] प्रकारच्या या बसेस धावल्या. त्यानंतर [[एईसी रूटमास्टर]] हा प्रकार वापरला गेला.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Blake |first1=Jim |title=London Transport Buses in the 1960s |date=2022 |publisher=Pen &amp; Sword Books |page=9}}&lt;/ref&gt;

[[व्हिक्टोरिया कोच स्टेशन]] लंडनला ये-जा करणाऱ्या लांब पल्ल्याच्या बसचे मुख्य स्थानक आहे. १९३२मध्ये सुरू झालेल्या या स्थानकाचे १९७०मध्ये [[राष्ट्रीयीकरण]] झाले आणि नंतर ते लंडन ट्रान्सपोर्टने (आताचे ट्रान्सपोर्ट फॉर लंडन) सरकारकडून विकत घेतले. येथून दर वर्षी १ कोटी ४० लाख प्रवासी यूके आणि [[युरोप]]मधील अनेक शहरांना ये-जा करतात.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Victoria Coach Station to remain major coach hub |url= https://tfl.gov.uk/info-for/media/press-releases/2019/august/victoria-coach-station-to-remain-major-coach-hub |date=23 August 2019 |access-date=11 June 2022 |publisher= Transport for London}}&lt;/ref&gt;

=== विमानवाहतूक ===
लंडन महानगराला [[लंडनमधील विमानतळ|सहा विमानतळ]] सेवा पुरवतात. हा विमानतळ महानगराच्या चार कोपऱ्यांमध्ये प्रत्येकी एक, शहरमध्याजवळ एक आणि पश्चिमेस मुख्य आंतरराष्ट्रीय विमानतळ असे पसरलेले आहेत.

* [[हिलिंग्डन]] ह्या बरोमध्ये स्थित असलेला [[लंडन हीथ्रो विमानतळ]] हा युनायटेड किंग्डममधील सर्वात मोठा व आंतरराष्ट्रीय प्रवासी वाहतूकीच्या दृष्टीने जगातील सर्वात वर्दळीचा [[विमानतळ]] आहे.
* [[गॅटविक विमानतळ]] हा येथील दुसरा एक महत्त्वाचा विमानतळ आहे.
* [[लंडन स्टॅनस्टेड विमानतळ|लंडन स्टॅनस्टेड]], [[लंडन लुटॉन विमानतळ|लंडन लुटॉन]] आणि [[लंडन सिटी विमानतळ|लंडन सिटी]], [[लंडन साउथएंड विमानतळ|लंडन साउथएंड]] हे इतर चार विमानतळ आहेत.

=== फेरी सेवा ===
लंडनमध्ये [[थेम्स नदी]]वर [[थेम्स क्लिपर]] नावाच्या बोटींमधून फेरीसेवा उपलब्ध आहे. ही सेवा रोजंदारीच्या प्रवाशांसाठी तसेच पर्यटकांसाठी वापरल्या जातात.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Steves |first=Rick|title=Rick Steves England |date=17 March 2020 |publisher=Avalon Publishing |isbn=978-1-64171-237-8 |language=en}}&lt;/ref&gt; [[केनेरी व्हार्फ]], [[लंडन ब्रिज]], [[बॅटरसी पॉवर स्टेशन]] आणि [[लंडन आय]] सह अनेक धक्क्यांवरून ही सेवा गर्दीच्या वेळी दर २० मिनिटांनी तर इतर वेळी अधिक वेळेने सुटतात.&lt;ref&gt;{{Cite web |year=2021 |title=Commute Through London – Uber Boat by Thames Clippers |url=https://www.thamesclippers.com/commuters/commute-by-river |access-date=26 March 2021 |website=thamesclippers.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[वूलविच फेरी]] ही फेरी सेवा [[नॉर्थ सर्क्युलर रोड|नॉर्थ]] आणि [[साउथ सर्क्युलर रोड]] या महामार्गांना नदीमार्गे जोडते.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=16 April 2013 |title=Woolwich Ferries celebrate 50 years of service |url=http://www.tfl.gov.uk/corporate/media/newscentre/archive/27762.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922034512/http://www.tfl.gov.uk/corporate/media/newscentre/archive/27762.aspx |archive-date=22 September 2013 |access-date=26 March 2021 |website=[[Transport of London]]}}&lt;/ref&gt;

== लोकजीवन आणि संस्कृती ==
=== संगीत ===
पश्चिमात्य [[शास्त्रीय संगीत|शास्त्रीय]] व [[रॉक संगीत]]ाच्या इतिहासात लंडनला मानाचे स्थान आहे. अनेक ऐतिहासिक संगीत विद्यालये व संस्था लंडन शहरात आहेत. लंडन [[सिंफनी]] [[ऑर्केस्ट्रा]] हा नावाजलेला संगीतचमू लंडनच्या बार्बिकन सेंटरमध्ये भरतो. [[बीटल्स]], [[द रोलिंग स्टोन्स]], [[पिंक फ्लॉइड]], [[क्वीन (बँड)|क्वीन]] हे जगातील सर्वात लोकप्रिय बँड लंडनमध्येच स्थापण्यात आले. तसेच [[एल्टन जॉन]], [[डेव्हिड बोवी]], [[जॉर्ज मायकल]], [[एमी वाइनहाऊस]] इत्यादी प्रसिद्ध गायक व संगीतकार लंडनचे रहिवासी होते.

=== बागबगीचे ===
सुमारे ३५,००० एकर (१४,१६४ हेक्टर) विस्ताराचे बगीचे असलेले लंडन हे युरोपमधील सगळ्यात हरित शहरांपैकी एक आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McGlone |first=Conor |date=9 July 2013 |title=London 'greenest city' in Europe |url=https://www.edie.net/news/6/London--greenest-city--in-Europe-/ |access-date=27 March 2021 |website=edie.net |language=en}}&lt;/ref&gt; 
==== शाही बगीचे ====
[[File:Hyde Park London from the air.jpg|thumb|upright=1.1|१६३७मध्ये तयार केलेले [[हाइड पार्क]] आणि जवळील [[केन्सिंग्टन गार्डन्स]] हे बगीचे]]
शहरमध्यातील [[हाइड पार्क]], [[केन्सिंग्टन गार्डन्स]] आणि [[रीजंट्स पार्क]] हे मोठे बगीचे आठ [[शाही बगीचे (इंग्लंड)|शाही बगीच्यांपैकी]] सगळ्यात मोठे आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.royalparks.org.uk/parks/kensington_gardens/ |title=Kensington Gardens |year=2008 |publisher=The Royal Parks |access-date=26 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527231143/http://www.royalparks.org.uk/parks/kensington_gardens/ |archive-date=27 May 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; हाइड पार्कमध्ये क्रीडास्पर्धा होतात तसेच खुल्या आवारातील संगीतसमारंभही होतात. [[रीजंट्स पार्क]]मध्ये [[लंडन झू]] हे जगातील सगळ्यात जुने शास्त्रीय पद्धतीने चालविलेले प्राणी संग्रहालय आहे. [[मदाम तुसॉचे मेण पुतळे]] येथून जवळच आहेत.&lt;ref name=Tussauds&gt;{{Cite web |title=Madame Tussauds, London |url=http://www.tourist-information-uk.com/madame-tussauds.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427094710/http://www.tourist-information-uk.com/madame-tussauds.htm |archive-date=27 April 2011 |access-date=26 March 2021 |publisher=Madame Tussauds}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mills |first=David |title=Dictionary of London Place Names |publisher=[[ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस]] |year=2001 |isbn=9780192801067 |oclc=45406491}}&lt;/ref&gt; हाइड पार्कपासून जवळच [[ग्रीन पार्क (लंडन)|ग्रीन पार्क]] आणि [[सेंट जेम्स पार्क]] हे दोन इतर शाही बगीचे आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web |year=2008 |title=Green Park |url=http://www.royalparks.org.uk/parks/green_park/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090904010152/http://www.royalparks.org.uk/parks/green_park/about.cfm|archive-date=4 September 2009 |access-date=26 March 2021 |publisher=The Royal Parks}}&lt;/ref&gt; शहरमध्याबाहेर [[ग्रीनविच पार्क]] शहराच्या आग्नेयेस, बुशी पार्क आणि [[रिचमंड पार्क]] हे नैऋत्येस असे उरलेले शाही बगीचे आहेत. हॅम्प्टन कोर्ट पार्क हा राजमहालाभोवतीचा बगीचा ही शहरमध्याबाहेर आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.richmond.gov.uk/home/services/leisure_and_culture/parks_and_open_spaces/park_details.htm?parkId=268 |title=Park details – Hampton Court |publisher=London Borough of Richmond upon Thames |access-date=26 August 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150826172424/http://www.richmond.gov.uk/home/services/leisure_and_culture/parks_and_open_spaces/park_details.htm?parkId=268 |archive-date=26 August 2015}}&lt;/ref&gt;

==== इतर मोठे बागबगीचे ====
[[हॅम्पस्टेड हीथ]] हा मोठा बगीचा शहराजवळ आहे. येथील तळ्याजवळ अनेकदा खुले पाश्चात्य शास्त्रीय संगीताच्या मैफली होतात.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.00100200800k00800f |title=Kenwood House |publisher=English Heritage |access-date=26 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305202033/http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.00100200800k00800f |archive-date=5 March 2010 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; रिचमंड पार्क जवळील [[क्यू गार्डन्स]]मध्ये जगातील सगळ्यात मोठा झाडे-झुडपे व वेलींचा संग्रह आहे. लंडनमधील बगीचे २००३पासून [[युनेस्को जागतिक वारसा स्थान|युनेस्को जागितक वारसास्थळ]] घोषित केले गेले.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kew.org/ksheets/pdfs/k16kewhistory.pdf |title=Kew, History &amp; Heritage |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=24 January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080829192523/http://www.kew.org/ksheets/pdfs/k16kewhistory.pdf |archive-date=29 August 2008}}&lt;/ref&gt; लंडनचे बरो आपल्या प्रदेशांमधील बागांचे नियोजन व सांभाळ करतात. व्हिक्टोरिया पार्क, बॅटरसी पार्क आणि एपिंग फोरेस्ट हे शहरी वन यांत मोडतात.&lt;ref name=Epping&gt;{{Cite web |url=http://217.154.230.195/NR/rdonlyres/A3CB6563-4D0D-4C35-AC7F-818C28306E79/0/OS_EF_Dogs.pdf |title=Epping Forest You &amp; Your Dog |website=brochure |publisher=City of London |access-date=13 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110704191340/http://217.154.230.195/NR/rdonlyres/A3CB6563-4D0D-4C35-AC7F-818C28306E79/0/OS_EF_Dogs.pdf |archive-date=4 July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Ramblers |url=http://www.ramblers.org.uk/info/parks/name/c/corporationoflondon.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081029232404/http://www.ramblers.org.uk/info/parks/name/c/corporationoflondon.htm |url-status=dead |archive-date=29 October 2008 |title=Corporation of London Open Spaces |publisher=Ramblers |access-date=12 December 2011}}&lt;/ref&gt;

==== चालणे ====
[[File:Horse Ride, Wimbledon Common - geograph.org.uk - 692221.jpg|thumb|[[विंबल्डन कॉमन्स]]मधील चालण्याचा व घोडेसवारीसाठीचा रस्ता]]
लंडनमध्ये चालणे हा व्यायाम आणि मनोरंजनाचा लोकप्रिय प्रकार आहे. [[विंबल्डन कॉमन्स]], [[एपिंग फॉरेस्ट]], [[हॅम्प्टन कोर्ट पार्क]] आणि अनेक बगीचे तसेच कालवे आणि वापरात नसलेल्या रेल्वेमार्गांवरून चालत फिरणे हे लंडनवासीयांचा आवडता छंद आहे.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.innerlondonramblers.org.uk/ideasforwalks.html |title=Inner London Ramblers – Walk Ideas |first=Phil |last=Marson |website=innerlondonramblers.org.uk |access-date=2024-07-09 |archive-date=2020-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119050940/https://www.innerlondonramblers.org.uk/ideasforwalks.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[थेम्स नदी]]काठचा [[थेम्स पाथ]] आणि [[वाँडल नदी]]काठचा [[वाँडल ट्रेल]] हे चालण्याचे रस्ते लंडनमधून जातात.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sustrans.org.uk/ncn/map/route/wandle-trail |title=Wandle Trail – Map |website=Sustrans}}&lt;/ref&gt;

=== साहित्य, चित्रपट, दूरचित्रवाणी ===
लंडनमध्ये [[चार्ल्स डिकन्स]], सर [[आर्थर कॉनन डॉइल]], [[व्हर्जिनिया वूल्फ]] आणि [[रॉबर्ट लुई स्टीवन्सन]] यांसह अनेक ख्यातनाम लेखकांनी आपले लेखन केले होते. लंडनमध्ये कथानक असलेल्या प्रसिद्ध साहित्यकृतींमध्ये [[जेफ्री चॉसर]]च्या [[कँटरबरी टेल्स]], डिकन्सची [[अ टेल ऑफ टू सिटीझ]], डॉइलचे [[शेरलॉक होम्स]] कथासंच यांसह अनेकांचा समावेश आहे.

[[File:London July 2010 (4818942309).jpg|thumb|डावे|upright=1.15|[[लीस्टर स्क्वेर]] चौकातील [[ओडिऑन लक्स लीस्टर स्क्वेर]] या चित्रपटगृहात अनेक चित्रपटांचे पहिले प्रदर्शन होते.]]
लंडनमध्ये आणि लगतच्या भागांमध्ये अनेक चित्रीकरण स्टुडियो आहेत. [[पाइनवूड स्टुडियोझ|पाइनवूड]], [[एल्सट्री स्टुडियोझ|एल्सट्री]], [[ईलिंग स्टुडियोझ|ईलिंग]], [[विकेनहॅम स्टुडियोझ|विकेनहॅम]] तसेच [[वॉर्नर ब्रदर्स लीव्सडेन|वॉर्नर ब्रदर्सच्या]] या स्टुडियोंमधून [[जेम्स बाँड चित्रपटशृंखला|जेम्स बाँड]] आणि [[हॅरी पॉटर (चित्रपट शृंखला)|हॅरी पॉटर शृंखलांसह]] अनेक नामवंत चित्रपटांचे चित्रीकरण झाले.&lt;ref&gt;{{cite news |title=The Harry Potter economy |url=https://www.economist.com/christmas-specials/2009/12/17/the-harry-potter-economy |access-date=8 July 2022 |newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;filmlondon&quot;&gt;{{Cite web |url=http://filmlondon.org.uk/studio-contacts |title=Film London – studio contacts |website=Filmlondon.org.uk |access-date=27 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810011712/http://filmlondon.org.uk/studio-contacts |archive-date=10 August 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; येथे विशेष दृष्य परिणाम तयार करणाऱ्या [[इमॅजिनेरियम स्टुडियोझ|इमॅजिनेरियम]], [[फ्रेमरस्टोन]] सारख्या अनेक कंपन्या आहेत.&lt;ref&gt;{{cite news |title=The UK's VFX Industry: In Profile|url=https://www.ukscreenalliance.co.uk/subpages/the-uks-vfx-industry-in-profile/ |access-date=7 July 2022 |work=UK Screen Alliance}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Who We Are |url=http://www.theimaginariumstudios.com/who-we-are |website=The Imaginarium Studios |access-date=5 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031092554/http://www.theimaginariumstudios.com/who-we-are |archive-date=31 October 2012}}&lt;/ref&gt;

लंडनमध्ये [[ऑलिव्हर ट्विस्ट (१९४८ चित्रपट)|ऑलिव्हर ट्विस्ट]], [[स्क्रूज (१९५१ चित्रपट)|स्क्रूज]], [[पीटर पॅन (१९५३ चित्रपट)|पीटर पॅन]], [[माय फेर लेडी (चित्रपट)|माय फेर लेडी]], [[अ क्लॉक वर्क ऑरेंज]], [[नॉटिंग हिल]], [[द किंग्स स्पीच]] सारख्या अनेक चित्रपटांचे कथानक आहे. यांशिवाय १९५० च्या दशकातील सर [[अॅलेक गिनेस]]चे विनोदी चित्रपट, [[माँटी पायथॉन चित्रपट शृंखला|माँटी पायथॉन शृंखला]], आणि [[रिचर्ड कर्टिस]]चे अनेक चित्रपट लंडनमध्ये घडतात. लंडनमधील प्रमुख चित्रपट व्यक्तिमत्त्वांमध्ये [[चार्ली चॅप्लिन]], [[आल्फ्रेड हिचकॉक]], [[मायकेल केन]], [[जुली अँड्रुझ]], [[पीटर सेलर्स]], [[गॅरी ओल्डमन]], [[एमा थॉम्पसन]], [[गाय रिची]], [[क्रिस्टोफर नोलन]], [[ॲलन रिकमन]], [[ज्यूड लॉ]], [[हेलेना बॉनहॅम कार्टर]], [[इद्रिस अल्बा]], [[डॅनियल रॅडक्लिफ]], [[कीरा नाइटली]], [[देव पटेल]], [[टॉम हॉलंड]], [[डॅनियल डे-लुइस]] यांचा समावेश आहे.

१९४९पासून [[बाफ्टा पुरस्कार|बॅफ्टा पुरस्कार]] हे ब्रिटिश अकादमी द्वारा दिले जातात..&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://heritage.bafta.org/moment/1971/the-fellowship-baftas-top-prize/60 |publisher=BAFTA |access-date=19 June 2023 |title=The Fellowship: BAFTA's top prize |archive-date=13 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190513071405/https://heritage.bafta.org/moment/1971/the-fellowship-baftas-top-prize/60 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; १९५७पासून [[बीएफआय लंडन चित्रपट महोत्सव]] दर ऑक्टोबरमध्ये भरतो.&lt;ref&gt;{{cite magazine|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|url=https://variety.com/2020/film/global/kate-winslet-saoirse-ronan-london-film-festival-1234748238/|title=Saoirse Ronan, Kate Winslet Drama 'Ammonite' to Close BFI London Film Festival|date=26 August 2020|access-date=8 July 2022}}&lt;/ref&gt;

लंडन हे दूरचित्रवाणी कार्यक्रमांच्या निर्माणाचे मोठे केन्द्र आहे. येथे [[टेलिव्हिजन सेंटर (लंडन)|टेलिव्हिजन सेंटर]], [[आयटीव्ही]], [[स्काय कॅम्पस|स्काय]] आणि [[फाउंटन स्टुडियोझ]] सारखी निर्माणगृहे आहेत. [[पॉप आयडॉल]], [[द एक्स फॅक्टर (दूरचित्रवाणी कार्यक्रम)|द एक्स फॅक्टर]], [[ब्रिटन्स गॉट टॅलेन्ट]] सारखे अनेक लोकप्रिय कार्यक्रम येथून सुरू झाले. कालांतराने हे कार्यक्रम जगातील अनेक देशांतून सुरू केले गेले.&lt;ref&gt;{{cite news |title=The scribbled note that changed TV |url=https://www.theguardian.com/media/2009/oct/26/x-factor-cowell-fuller |access-date=4 October 2019 |newspaper=The Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://variety.com/2015/tv/spotlight/itv-simon-cowell-talks-strong-ties-with-brit-broadcaster-1201467913/|title=ITV: Simon Cowell Talks Strong Ties With Brit Broadcaster|publisher=Variety|date=7 April 2015}}&lt;/ref&gt;

[[बेनी हिल]]चे विनोदी कार्यक्रम, [[रोवन ॲटकिन्सन]]ची [[मिस्टर बीन]] शृंखला, [[साशा बॅरन कोहेन]]चा [[डा अली जी शो]], [[ईस्टएंडर्स (दूरचित्रवाणी कार्यक्रम)|ईस्टएंडर्स]] हे कार्यक्रम लंडनमधून प्रसारित झाले.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Da Ali G Show (TV Series) |url=https://www.radiotimes.com/programme/b-zteorv/da-ali-g-show/ |access-date=8 July 2022 |work=Radio Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=EastEnders Episode 1, 19/02/1985|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b053l8b7 |access-date=28 June 2023|agency=BBC}}&lt;/ref&gt;

==== मनोरंजन ====
मनोरंजन हे लंडन शहराच्या संस्कृती आणि अर्थकारणाचा मोठा हिस्सा आहे. यूकेच्या एकूण मनोरंजन अर्थार्जनाचा चौथा भाग फक्त लंडनमध्ये आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mayor of London – Spending Time: Londons Leisure Economy |url=http://www.london.gov.uk/mayor/economic_unit/spending_time.jsp |archive-url= https://web.archive.org/web/20031219084151/http://www.london.gov.uk/mayor/economic_unit/spending_time.jsp |url-status=dead |archive-date=19 December 2003 |website=london.gov.uk |access-date=30 September 2015}}&lt;/ref&gt; येथे जगातील कोणत्याही शहरापेक्षा मोठा नाटके बघणारा प्रेक्षकवर्ग आहे&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Study puts London ahead of New York as centre for theatre |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/54e31212-17f1-11e4-b842-00144feabdc0.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/http://www.ft.com/intl/cms/s/0/54e31212-17f1-11e4-b842-00144feabdc0.html |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription |work=Financial Times |location= London |date=30 July 2014 |access-date=30 September 2015 |first=James |last=Pickford}}&lt;/ref&gt; तसेच सर्वाधिक विनोदी कथाकथनाचे कार्यक्रम येथे होतात.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=20 facts about London's culture {{!}} London City Hall |url=https://www.london.gov.uk/priorities/arts-culture/promoting-arts-culture/20-facts-about-london-s-culture |website=London.gov.uk |access-date=30 September 2015 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20151001092404/https://www.london.gov.uk/priorities/arts-culture/promoting-arts-culture/20-facts-about-london-s-culture |archive-date=1 October 2015}}&lt;/ref&gt;

लंडन शहरापासून ३२ किमी अंतरात यूकेमधील तीन मोठे मनोरंजन स्थळे- [[थॉर्प पार्क]], [[चेसिंग्टन वर्ल्ड ऑफ अॅडव्हेंचर्स]] आणि [[लेगोलँड विंडसर रिसॉर्ट]] - आहेत.&lt;ref&gt;{{cite news |title=The best theme parks near London |url=https://www.timeout.com/london/things-to-do/best-theme-parks-in-and-around-london |access-date=5 January 2024 |work=Time Out}}&lt;/ref&gt;

=== संग्रहालये, पुस्तकालये, कलादालने ===
[[File:Kensington Museums aerial 2011 b.jpg|thumb|upright=1.1|[[आल्बर्टोपोलिस]] मध्ये [[आल्बर्ट मेमोरियल]], [[रॉयल आल्बर्ट हॉल]], [[रॉयल जिओग्राफिकल सोसायटी]], [[रॉयल कॉलेज ऑफ आर्ट]], [[व्हिक्टोरिया अँड आल्बर्ट म्युझियम]],  [[प्राकृतिक इतिहास संग्रहालय (लंडन)|प्राकृतिक इतिहास संग्रहालय]], [[इंपिरियल कॉलेज लंडन|इंपिरियल कॉलेज]], [[रॉयल कॉलेज ऑफ म्युझिक]] आणि [[विज्ञान संग्रहालय (लंडन)|विज्ञान संग्रहालय]] अशी अनेक संग्रहालये आणि कलासंस्था आहेत.]]
लंडनमध्ये [[लंडनमधील संग्रहालये|अनेक संग्रहालये]] आणि कलादालने आहेत. यांतील अनेकांमध्ये मोफत प्रवेश आहे. १७५३मध्ये स्थापन झालेले [[ब्रिटिश म्युझियम]] येथील सगळ्यात जुने आहे..&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Life and Curiosity of Hans Sloane|url=https://www.bl.uk/events/the-life-and-curiosity-of-hans-sloane|access-date=27 March 2021|website=The British Library|archive-date=19 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181119150309/https://www.bl.uk/events/the-life-and-curiosity-of-hans-sloane|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; येथे जगभरातील ७० लाख पेक्षा अधिक वस्तू ठेवलेल्या आहेत. १८२४मध्ये [[नॅशनल गॅलेरी]] हे कलादालन सुरू झाले. [[ट्रफालगार स्क्वेर]]मध्ये असलेल्या या दालनात मुख्यत्वे पाश्चात्य चित्रकलेचे प्रदर्शन आहे.&lt;ref&gt;{{citation |last= Liscombe |first= R. W.|year= 1980|title= William Wilkins, 1778–1839 |place= Cambridge |publisher= Cambridge University Press|pages=180–82 }}&lt;/ref&gt;

[[ब्रिटिश लायब्ररी]] ही जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचे मोठे पुस्तकालय आहे. [[युनायटेड किंग्डम]]चे राष्ट्रीय पुस्तकालय असलेल्या या संस्थेच्या जगभर अनेक शाखा आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sen Nag |first=Oishimaya |date=5 March 2018 |title=The Largest Libraries In The World |url=https://www.worldatlas.com/articles/5-largest-libraries-in-the-world.html |access-date=30 March 2021 |website=World Atlas |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[वेलकम लायब्ररी]], [[डेना लायब्ररी अँड रीसर्च सेंटर]], [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स|लंडन स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स]] मधील [[ब्रिटिश लायब्ररी ऑफ पोलिटिकल अँड इकोनॉमिक सायन्स]], [[इंपिरियल कॉलेज (लंडन)|इंपिरियल कॉलेज]] मधील [[अब्दुस सलाम लायब्ररी]], [[किग्स कॉलेज]] मधील [[मॉघन लायब्ररी]] आणि [[युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन]] मधील [[सेनेट हाउस लायब्ररी]] ही लंडनमधील इतर मोठी संग्रहालये आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Bayley |first=Sian |date=21 February 2019 |title=Best libraries in London: The V&amp;A, British Library, Wellcome Trust, BFI and more |work=Evening Standard |url=https://www.standard.co.uk/futurelondon/culturecity/best-libraries-in-london-wellcome-trust-british-library-canada-water-victoria-and-albert-guildhall-a4072696.html |access-date=26 March 2021}}&lt;/ref&gt;

== प्रसारमाध्यमे ==
[[File:Broadcasting House 20160816.jpg|thumb|upright|उजवे|[[बीबीसी]]चे मुख्यालय [[ब्रॉडकास्टिंग हाउस]]मध्ये आहे.]]
लंडनमध्ये [[ब्रिटिश ब्रॉडकास्टिंग कॉर्पोरेशन]], [[आयटीव्ही]], [[चॅनल ४ (युके)|चॅनल ४]], [[चॅनल ५ (युके)|चॅनल ५]], [[स्काय यूके|स्काय]] यांसह अनेक मोठ्या आणि जगभर व्याप असलेल्या मीडिया कंपन्या स्थित आहेत.&lt;ref name=&quot;london_114&quot;&gt;{{Cite web |url= http://www.cityoflondon.gov.uk/NR/rdonlyres/2CAE66FB-2DD5-41A5-B916-8FFC37276059/0/BC_RS_lpuk_0511_FR.pdf |archive-url= https://web.archive.org/web/20060525075622/http://www.cityoflondon.gov.uk/NR/rdonlyres/2CAE66FB-2DD5-41A5-B916-8FFC37276059/0/BC_RS_lpuk_0511_FR.pdf |url-status=dead |archive-date=25 May 2006 |title=London's Place in the UK Economy, 2005–6 |date=November 2005 |website=Oxford Economic Forecasting on behalf of the Corporation of London |page=19 |access-date=19 June 2006}}&lt;/ref&gt;

[[द टाइम्स]] या १७८५पासून प्रकाशित होणाऱ्या वृत्तपत्रासह देशातील सगळी मोठी प्रकाशनगृहे येथील [[फ्लीट स्ट्रीट]] भागात आहेत.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Solesbury |first1=William |title=World Cities, City Worlds |date=2018 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |page=5}}&lt;/ref&gt;

[[डब्ल्यूपीपी (कंपनी)|डब्ल्यूपीपी]] ही जगातील सगळ्यात मोठी जाहिरात कंपनीचे मुख्यालय येथे आहे.&lt;ref&gt;{{cite news |title=The world's biggest ad agency is going all in on AI with Nvidia's help |url=https://edition.cnn.com/2023/05/29/tech/nvidia-wpp-ai-advertising/index.html |access-date=21 March 2024 |publisher=CNN}}&lt;/ref&gt;

== शिक्षण ==
[[चित्र:University College London -quadrant-11Sept2006 (1).jpg|डावे|thumb|[[युनिव्हर्सिटी कॉलेज लंडन]] ही [[लंडन विद्यापीठ]]ाची एक शाखा आहे.]]
लंडन हे उच्च शिक्षणासाठीचे जगातील एक महत्त्वाचे केंद्र आहे. लंडन महानगरामध्ये एकूण ४३ (युरोपात सर्वाधिक) [[विद्यापीठ]]े  आहेत. २००८ साली ४.१२ लाख विद्यार्थी लंडनमधील विद्यापीठांमध्ये शिक्षण घेत होते. १.२५ लाख विद्यार्थिसंख्या असलेला [[लंडन विद्यापीठ]] हा युरोपातील सर्वात मोठा विद्यापीठसमूह आहे. लंडन विद्यापीठामध्ये १९ स्वतंत्र उप-विद्यापीठे व १२ संशोधन संस्था आहेत. अनेक अहवालांनुसार, [[युनिव्हर्सिटी कॉलेज लंडन]], [[इंपीरियल कॉलेज लंडन]], [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]], [[लंडन व्यापार विद्यालय]] इत्यादी शैक्षणिक संस्था या जगातील सर्वोत्कृष्ट संस्था आहेत.

=== प्राथमिक आणि माथ्यमिक शिक्षण ===
लंडनमधील प्राथमिक, माध्यमिक आणि उच्च-माध्यमिक शाळा स्थानिक बरोंच्या प्रशासनाद्वारे चालविल्या जातात. याशिवाय येथे अनेक खाजगी शाळा आहेत. यांत जॉन लायन स्कूल, हायगेट स्कूल आणि इंग्लंडचे सहा पंतप्रधान शिकलेली [[हॅरो स्कूल]] आहेत.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Schools: Harrow School |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/middx/vol1/pp299-302 |access-date=2 May 2024 |publisher=BHO}}&lt;/ref&gt;

=== उच्चशिक्षण ===
[[File:Imperial College London down Exhibition Road.jpg|thumb|[[इम्पिरियल कॉलेज लंडन]] हे [[साउथ केन्सिंग्टन]] भागातील तंत्रज्ञान संशोधन कॉलेज आहे.]]

[[युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन]] हे [[युनायटेड किंग्डम]]मधील सगळ्यात मोठे विद्यापीठ आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web |year=2007|title=Table 0a – All Students by Institution, Mode of Study, Level of Study, Gender and Domicile 2005/06 |url=https://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0506.xls |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928044330/http://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0506.xls |archive-date=28 September 2007 |access-date=27 March 2021 |website=HESA}}&lt;/ref&gt;  यांत पाच मोठ्या शिक्षणसंस्था - [[सिटी, युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन]], [[क्वीन मेरी, युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन|क्वीन मेरी]], [[किंग्स कॉलेज]], [[रॉयल हॉलोवे]] आणि [[युनिव्हर्सिटी कॉलेज, लंडन]] - असून अनेक इतर छोट्या संस्था आहेत. [[बर्कबेक कॉलेज]], [[कोरटॉल्ड इन्स्टिट्यूट ऑफ आर्ट्स]], [[गोल्डस्मिथ्स, लंडन|गोल्डस्मिथ्स]], [[लंडन स्कूल ऑफ हायजीन अँड ट्रॉपिकल मेडिसीन]], [[रॉयल अकॅडेमी ऑफ म्युझिक]], [[सेन्ट्रल स्कूल ऑफ स्पीच अँड ड्रामा]], [[रॉयल व्हेटर्नरी कॉलेज]], [[लंडन स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स]] या विशेष शिक्षण देणाऱ्या संस्थाही या विद्यापीठाचा भाग आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Member institutions |url=https://london.ac.uk/ways-study/study-campus-london/member-institutions |access-date=27 March 2021 |website=University of London |language=en}}&lt;/ref&gt; लंडनमधील आवाराशिवाय सुमारे ४८,०० विद्यार्थी युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडनमधून दूरस्थ शिक्षण घेतात.&lt;ref name=External&gt;{{Cite web |url=https://london.ac.uk/sites/default/files/governance/university-of-london-financial-statement-2018-19.pdf |title=Financial Statements 2018–19 |publisher=University of London |access-date=1 March 2020 |page=8}}&lt;/ref&gt;

[[File:Centre Building, LSE from LSE Square.jpg|thumb|[[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]]|डावे]]
युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन शिवाय शहरात [[ब्रुनेल युनिव्हर्सिटी]], [[इम्पिरियल कॉलेज (लंडन)|इम्पिरियल कॉलेज]], [[किंग्स्टन युनिव्हर्सिटी]], [[लंडन मेट्रोपॉलिटन युनिव्हर्सिटी]], [[युनिव्हर्सिटी ऑफ ईस्ट लंडन]], [[युनिव्हर्सिटी ऑफ वेस्ट लंडन]], [[युनिव्हर्सिटी ऑफ वेस्टमिन्स्टर]], [[लंडन साउथ बँक युनिव्हर्सिटी]], [[मिडलसेक्स युनिव्हर्सिटी]] आणि [[युनिव्हर्सिटी ऑफ द आर्ट्स, लंडन]] अशी अनेक विद्यापीठे आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/education/2008/may/01/universityguide.highereducation42 |title=University of the Arts London |date=1 May 2008 |work=The Guardian |access-date=27 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501135123/http://www.guardian.co.uk/education/2008/may/01/universityguide.highereducation42 |archive-date=1 May 2011 |url-status=live |location=London}}&lt;/ref&gt;

[[File:KCL Guys Campus1.jpg|thumb|[[किंग्स कॉलेज लंडन]]चे ''गाय कॅम्पस'' आवार|उजवे]]
लंडनमध्ये पाच मोठी वैद्यकीय महाविद्यालये आहेत - [[बार्ट्स अँड द लंडन स्कूल ऑफ मेडिसीन अँड डेन्टिस्ट्री]] ([[क्वीन मेरी, युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन]]चा भाग), [[किंग्स कॉलेज लंडन]], [[इम्पिरियल कॉलेज स्कूल ऑफ मेडिसीन]], [[यूसीएल मेडिकल स्कूल]] आणि [[सेंट जॉर्जेस, युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन]]. यांना संलग्न अनेक रुग्णालये आहेत. जैववैद्यकीय संशोधनाचे लंडन हे मोठे केन्द्र आहे.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/society/2008/aug/07/health.highereducation |title=NHS hospitals to forge £2bn research link-up with university |last=Carvel |first=John |date=7 August 2008 |work=The Guardian |access-date=6 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501140334/http://www.guardian.co.uk/society/2008/aug/07/health.highereducation |archive-date=1 May 2011 |url-status=live |location=London}}&lt;/ref&gt; [[फ्लोरेन्स नाइटिंगेल]] यांनी १८६०मध्ये [[सेंट थॉमस हॉस्पिटल]]च्या अंतर्गत स्थापन केलेले [[फ्लोरेन्स नाइटिंगेल फॅकल्टी ऑफ नर्सिंग अँड मिडवाइफरी]] हे महाविद्यालय आता किंग्स कॉलेजचा भाग आहे.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Florence Nightingale: The Mother of Nursing |work=National Institutes of Health|year=2015 |pmc=4557413 |last1=Karimi |first1=H. |last2=Masoudi Alavi |first2=N. |volume=4 |issue=2 |pages=e29475 |pmid=26339672 }}&lt;/ref&gt;

शहरात अनेक नामवंत वाणिज्य आणि व्यवस्थापन महाविद्यालये आहेत. [[लंडन स्कूल ऑफ बिझनेस अँड फायनान्स]], [[कॅस बिझनेस स्कूल]], [[हल्ट इंटरनॅशनल बिझनेस स्कूल]], [[युरोपियन बिझनेस स्कूल लंडन]], [[इम्पिरियल कॉलेज बिझनेस स्कूल]] आणि [[लंडन बिझनेस स्कूल]] त्यांतील काही आहेत.

=== ज्ञानप्रसारक संस्था ===
लंडनमध्ये खूप पूर्वीपासून ज्ञानप्रसारक संस्था आहेत. यांत १६६०मध्ये स्थापन झालेली&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Royal Society|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Royal-Society|access-date=23 July 2022|last=Hunter|first=Michael}}&lt;/ref&gt; [[रॉयल सोसायटी]], १७९९मध्ये स्थापन झालेली [[रॉयल इन्स्टिट्युशन]] आहेत. १८२५पासून येथील व्याख्यानमालेतून सामान्य नागरिकांना विज्ञान आणि संबंधित विषयांवर ज्ञान मिळते. येथे व्याख्याने देणाऱ्यांमध्ये [[मायकेल फॅराडे]], [[फ्रँक व्हाइट]], [[डेव्हिड ॲटनबरो]] तसेच [[रिचर्ड डॉकिन्स]] सारख्या ख्यातनाम शास्त्रज्ञांचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite web|title=History of the Christmas Lectures|url=http://www.rigb.org/christmas-lectures/history|publisher=The Royal Institution|access-date=22 April 2015}}&lt;/ref&gt;

== खेळ ==
[[चित्र:Lord's Pavilion.jpg|left|thumb|[[लॉर्ड्‌स मैदान, लंडन|लॉर्ड्‌स क्रिकेट मैदान]]]]
{{मुख्य लेख|लंडनमधील खेळ}}
लंडनमधील [[लॉर्ड्‌स मैदान, लंडन|लॉर्ड्‌स]] हे ''क्रिकेटच्या खेळाचे माहेरघर'' समजले जाते.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lord's (Cricket Grounds)|url=http://www.espncricinfo.com/england/content/ground/57129.html |access-date=26 March 2021 |publisher=ESPNcricinfo}}&lt;/ref&gt; लॉर्डस आणि [[ओव्हल मैदान, लंडन|ओव्हल]] या क्रिकेट जगतातील दोन ऐतिहासिक व प्रतिष्ठेची मैदानांवर {{cr|ENG}} क्रिकेट संघ खेळतो. लॉर्ड्स मैदान [[मिडलसेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|मिडलसेक्स काउंटी क्लबचे]] तर ओव्हल हे [[सरे काउंटी क्रिकेट क्लब|सरे काउंटी क्लबचे]] घरचे मैदान आहे. लॉर्ड्स मैदानावर [[क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धेचे ४ अंतिम सामने खेळले गेले आहेत.

१८७७पासून [[विंबल्डन टेनिस स्पर्धा]] दर वर्षी जून-जुलैमध्ये [[ऑल इंग्लंड लॉन टेनिस अँड क्रोके क्लब]] येथे खेळली जाते.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.wimbledon.org/en_GB/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080423182334/http://www.wimbledon.org/en_GB/index.html |archive-date=23 April 2008 |title=Wimbledon&amp;nbsp;— official website |publisher=The All England Tennis and Croquet Club (AELTC) |access-date=29 April 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ही जगातील सगळ्यात जुनी टेनिस स्पर्धा आङे आणि सगळ्यात प्रतिष्ठेची मानली जाते.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Traditional Final: It's Nadal and Federer |work=The New York Times |date=7 May 2008 |first=Christopher |last=Clarey |quote=Federer said[:] 'I love playing with him, especially here at Wimbledon, the most prestigious tournament we have.' |url=https://www.nytimes.com/2008/07/05/sports/tennis/05wimbledon.html |access-date=17 July 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |editor=Will Kaufman &amp; Heidi Slettedahl Macpherson |encyclopedia=Britain and the Americas |title=Tennis |year=2005 |publisher=ABC-CLIO |volume=1 : Culture, Politics, and History |isbn=978-1-85109-431-8 |page=958 |quote=this first tennis championship, which later evolved into the Wimbledon Tournament ... continues as the world's most prestigious event.}}&lt;/ref&gt;

लंडनने आजवर [[१९०८ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९०८]], [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९४८]] व [[२०१२ उन्हाळी ऑलिंपिक|२०१२]] ह्या तीन वेळा [[ऑलिंपिक]] खेळांचे आयोजन केले आहे. तीन वेळा ऑलिंपिक यजमानपदाचा बहुमान मिळवणारे लंडन हे जगातील एकमेव शहर आहे. २०१२ सालच्या ऑलिंपिक स्पर्धेसाठी येथे [[ऑलिंपिक मैदान (लंडन)|नवीन ऑलिंपिक मैदान]] बांधले गेले.

[[फुटबॉल]] हा लंडनमधील सर्वात लोकप्रिय खेळ आहे. लंडन परिसरात १४ व्यावसायिक फुटबॉल क्लब आहेत ज्यांपैकी [[आर्सेनल एफ.सी.|आर्सेनल]], [[चेल्सी एफ.सी.|चेल्सी]], [[फुलहॅम एफ.सी.|फुलहॅम]], [[क्वीन्स पार्क रेंजर्स एफ.सी.|क्वीन्स पार्क रेंजर्स]] व [[टॉटेनहॅम हॉटस्पर एफ.सी.|टॉटेनहॅम हॉटस्पर]] हे पाच क्लब [[इंग्लिश प्रीमियर लीग]]चे सदस्य आहेत. यांशिवाय [[एएफसी विंबल्डन]], [[बार्नेट एफ.सी.]], [[ब्रॉमली एफ.सी.]], [[चार्ल्टन ॲथलेटिक एफ.सी.]], [[डॅगेनहॅम अँड रेडब्रिज एफ.सी.]], [[लेटन ओरियेंट एफ.सी.]], [[मिलवॉल एफ.सी.]], [[क्वीन्स पार्क रेंजर्स एफ.सी.]] आणि [[सटन युनायटेड एफ.सी.]] हे इतर प्रमुख पुरुषांचे फुटबॉल क्लब आहेत. [[आर्सेनल डब्ल्यू.एफ.सी.]], [[चेल्सी एफ.सी. विमेन]], [[टॉटेनहॅम हॉटस्पर एफ.सी. विमेन]] आणि [[वेस्ट हॅम युनायटेड एफ.सी. विमेन]] हे [[विमेन्स सुपर लीग]]मधील चार महिला फुटबॉल क्लब लंडनमध्ये आहेत.

१९२४ सालापासून [[इंग्लंड फुटबॉल संघ]]ाचे स्थान [[वेंब्ली मैदान (१९२३)|जुने वेंब्ली मैदान]] येथे आहे. २००७ साली हे स्टेडियम पाडून त्याच ठिकाणी ९०,००० प्रेक्षकक्षमता असलेले नवे [[वेंब्ली स्टेडियम]] उभारण्यात आले. 

[[रग्बी युनियन]]च्या [[प्रीमियरशिप रग्बी|प्रीमियरशिप स्पर्धेतील]] [[हार्लेक्विन एफ.सी.|हार्लेक्विन]] आणि [[सारासेन्स एफ.सी.|सारासेन्स]] हे दोन संघ लंडनमध्ये आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.premiershiprugby.com/clubs/index.php |title=Premiership Rugby: Clubs |publisher=Premier Rugby |access-date=5 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427075926/http://www.premiershiprugby.com/clubs/index.php |archive-date=27 April 2011 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ईलिंग ट्रेलफाइंडर्स रग्बी क्लब|ईलिंग ट्रेलफाइंडर्स]] आणि [[लंडन स्कॉटिश एफ.सी.|लंडन स्कॉटिश]] हे संघ [[आरएफयू चँपियनशिप]] स्पर्धेत खेळतात. [[रिचमंड एफ.सी.|रिचमंड]], [[रॉसलिन पार्क एफ.सी.|रॉसलिन पार्क]], [[वेस्टकॉम्ब पार्क आरएफसी|वेस्टकॉम्ब पार्क]] आणि [[ब्लॅकहीथ एफ.सी.|ब्लॅकहीथ]] हे शहरातील इतर स्पर्धात्मक रग्बी क्लब आहेत. [[लंडन ब्रॉन्कोझ]] हा [[रग्बी लीग]] संघ [[रग्बी सुपर लीग|सुपर लीगमध्ये]] खेळतो. [[ट्विकनहॅम स्टेडियम]] हे मैदान [[इंग्लंड राष्ट्रीय रग्बी संघ|इंग्लंडच्या राष्ट्रीय रग्बी संघाचे]] घरचे मैदान आहे.&lt;ref name=&quot;musiccap&quot;&gt;{{Cite press release |publisher=Twickenham Rugby Stadium |title=RFU apply for two additional concerts at Twickenham Stadium in 2007 |url=http://www.rfu.com/microsites/twickenham/index.cfm?StoryID=14822 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625050620/http://www.rfu.com/microsites/twickenham/index.cfm?StoryID=14822 |archive-date=25 June 2008 |date=3 October 2006 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[वेंटवर्थ क्लब]] हा प्रतिष्ठित [[गोल्फ]] क्लब [[व्हर्जिनिया वॉटर]] या उपनगरात असून [[द ओपन चँपियनशिप]] [[केंट]]मधील [[सँडविच (केंट)|सँडविच]] शहरात सगळ्यात जुनी [[गोल्फ मेजर स्पर्धा]] [[रॉयल सेंट जॉर्ज क्लब]] येथे खेळली जाते.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Royal St George's |url=https://www.theopen.com/venues/royal-st-georges |access-date=16 October 2023 |publisher=The Open}}&lt;/ref&gt; उत्तर लंडनमधील [[अलेक्झांड्रा पॅलेस]] येथे दर वर्षी [[पीडीसी डार्ट चँपियनशिप]] आणि [[स्नूकर]]ची [[मास्टर्स (स्नूकर स्पर्धा)|मास्टर्स]] स्पर्धा खेळली जाते. [[लंडन मॅरेथॉन]] ही स्पर्धा लोकप्रिय असून जगभरातील हजारो स्पर्धक यात धावतात.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.london-marathon.co.uk/site/ |title=Flora London Marathon 2008 |publisher=London Marathon Ltd |access-date=29 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080426224024/http://www.london-marathon.co.uk/site/ |archive-date=26 April 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[थेम्स नदी]]वर प्रतिवर्षी [[युनिव्हर्सिटी बोट रेस]] ही [[ऑक्सफर्ड]] आणि [[युनिव्हर्सिटी ऑफ केंब्रिज|केंब्रिज विद्यापीठांमधील]] चुरशीची बोट स्पर्धा भरते..&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.theboatrace.org/ |title=The Oxford and Cambridge Boat Race&amp;nbsp;— Official Website |publisher=The Oxford and Cambridge Boat Race |access-date=29 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430162037/http://www.theboatrace.org/ |archive-date=30 April 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==पर्यटन ==
लंडन हे जगातील आघाडीचे पर्यटनस्थळ आहे.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=21 March 2016 |title=London named No.1 city destination on TripAdvisor |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-35840394 |access-date=25 March 2021}}&lt;/ref&gt; २०१५मध्ये हे जगातील सर्वाधिक भेटी दिलेले शहर होते. या वर्षी सुमारे ६ कोटी ५० लाख पर्यटक येथे आले होते.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 December 2015 |title=MasterCard Intelligence {{!}} MasterCard Global Destination Cities Index Report 2015|url=http://www.masterintelligence.com/content/intelligence/en/research/reports/2015/mastercard-global-destination-cities-index-report-2015.html |access-date=25 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151207062023/http://www.masterintelligence.com/content/intelligence/en/research/reports/2015/mastercard-global-destination-cities-index-report-2015.html |archive-date=7 December 2015}}&lt;/ref&gt; परदेशी पर्यटक येथे सगळ्यात जास्त पैसे खर्च करतात. २०१५मध्ये पर्यटकांनी लंडन शहरात अंदाजे २०.२३ अब्ज पाउंड (२,२०३ अब्ज किंवा २२ [[महापद्म]] रुपये) खर्च केले&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Hedrick-Wong |first1=Yuwa |last2=Choong |first2=Desmond |year=2015 |title=MasterCard – 2015 Global Destination Cities Index |url=https://newsroom.mastercard.com/wp-content/uploads/2015/06/MasterCard-GDCI-2015-Final-Report1.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303195105/https://newsroom.mastercard.com/wp-content/uploads/2015/06/MasterCard-GDCI-2015-Final-Report1.pdf |archive-date=3 March 2016 |access-date=25 March 2021}}&lt;/ref&gt; लंडनमधील सुमारे ७,००,००० लोक पर्यटनक्षेत्रात काम करतात आणि एकूण आर्थिक उलाढाल ३६ अब्ज पाउंड (३७ महापद्म रुपये) इतकी आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web |year=2017 |title=A Tourism Vision for London |url=https://files.londonandpartners.com/l-and-p/assets/london_tourism_vision_aug_2017.pdf |access-date=27 March 2021 |website=[[London and Partners]] |pages=6–7}}&lt;/ref&gt; [[युनायटेड किंग्डम]]मधील एकूण पर्यटकांपैकी ५४% पर्यटक लंडनपासून त्यांचा प्रवास सुरू करतात.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=22 April 2015 |title=VisitBritain |url=https://www.visitbritain.org/visitor-economy-facts |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150806112308/https://www.visitbritain.org/visitor-economy-facts |archive-date=6 August 2015 |access-date=25 March 2021}}&lt;/ref&gt;

२०२३ मध्ये लंडनच्या होटेलांमधून १,५५,७०० खोल्या उपलब्ध होत्या. ही संख्या चीन सोडून जगातील शहरांपैकी सर्वाधिक आहे. हा आकडा काही वर्षांतच १,८३,६०० इतका होण्याचा अंदाज आहे.&lt;ref&gt;{{cite news |title=London Poised to Take Hotel Crown From Las Vegas |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-04-26/what-city-has-the-most-hotel-rooms-london-to-pass-las-vegas-tokyo?embedded-checkout=true |access-date=7 April 2024 |work=Bloomberg}}&lt;/ref&gt; या होटेलांमध्ये [[सव्हॉय होटेल|सव्हॉय]] (१८८९ पासून), [[क्लॅरिजेस]] (१८१२ पासून), [[द रित्झ होटेल (लंडन)|रित्झ]] (१९०६ पासून)) आणि [[द डोर्चेस्टर|डोर्चेस्टर]] (१९३१ पासून) सारख्या महागड्या होटेलांपासून [[ट्रॅव्हेलॉज]], [[सोफिटेल]] आणि [[प्रीमियर इन]] सारख्या किफायती नावांचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{cite news |title=London's Most Historic Hotels |url=https://londonist.com/london/history/historic-hotels |access-date=7 April 2024 |work=Londonist}}&lt;/ref&gt;

==जुळी शहरे==
खालील शहरांचे लंडनसोबत सांस्कृतिक व व्यापारी संबंध आहेत.
{{Div col|cols=3|small=yes}}
* {{Flagicon|Peru}} [[अरेकिपा]]
* {{Flagicon|Germany}} [[बर्लिन]]&lt;ref name=&quot;twinning&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.inlondonguide.co.uk/london-sight-guide/interesting-facts-about-london.html|title=Interesting Facts About London|publisher=insideguide to London|accessdate=27 July 2011|archive-date=2015-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522090257/http://www.inlondonguide.co.uk/london-sight-guide/interesting-facts-about-london.html|url-status=dead}}See Fact 2 by Big Ben photo.&lt;/ref&gt;
* {{Flagicon|India}} [[दिल्ली]]&lt;ref name=&quot;Mayor of London&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://legacy.london.gov.uk/view_press_release.jsp?releaseid=1329|title=Friendship agreement to be signed between London and Delhi|date=25 July 2002|publisher=Mayor of London|accessdate=23 February 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111009175318/http://legacy.london.gov.uk/view_press_release.jsp?releaseid=1329|archivedate=2011-10-09|deadurl=no|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* {{Flagicon|Colombia}} [[बोगोता]]
* {{Flagicon|South Africa}} [[जोहान्सबर्ग]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.joburg.org.za/content/view/833/131/#ixzz0PU5ypfol|title=Twinning agreements|work=Making Joburg an entry point into Africa|publisher=City of Johannesburg|accessdate=28 August 2009|archive-date=2009-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20091111023503/http://www.joburg.org.za/content/view/833/131#ixzz0PU5ypfol|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* {{Flagicon|Malaysia}} [[क्वालालंपूर]]
* {{Flagicon|Kuwait}} [[कुवेत शहर]]
* {{Flagicon|Russia}} [[मॉस्को]]&lt;ref name=twinning/&gt;
* {{Flagicon|United States}} [[न्यू यॉर्क शहर]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.london.gov.uk/mayor/international/city_partnerships/docs/new_york_partnership_agreement.pdf|archiveurl=http://www.webcitation.org/5mxnSYQPt|archivedate=22 January 2010|title=The New York City-London sister city partnership |last=Barfield|first=M|date=March 2001|format=PDF|publisher=Greater London Authority|accessdate=26 October 2009}}&lt;/ref&gt;
* {{Flagicon|Norway}} [[ओस्लो]]
* {{Flagicon|Bangladesh}} [[सिलहट]]
* {{Flagicon|China}} [[शांघाय]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.shfao.gov.cn/wsb/english/Sister_Cities/u1a14240.html |title=Shanghai Foreign Affairs |publisher=Shfao.gov.cn |date=27 July 2009 |accessdate=23 May 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110904025559/http://www.shfao.gov.cn/wsb/english/Sister_Cities/u1a14240.html |archivedate=2011-09-04 |deadurl=no |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* {{Flagicon|Iran}} [[तेहरान]]
{{Div col end}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी|2}}

* {{citation | last=Ackroyd | first=Peter | title=London: The Biography | publisher=Vintage | location=London | year=2001 | isbn=0099422581 | page=880 }}
* {{citation | last=Aubin | first=Robert Arnold | title=London in flames, London in glory: poems on the fire and rebuilding of London | publisher=Rutgers University Press on's Concerts&quot; /&gt; London's two muthor=Mayor of London | url=http://www.london.gov.uk/thelondonplan/docs/londonplan08.pdf | month=February | year=2008 | accessdate=2010-07-26 | archive-date=2010-06-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100602000714/http://www.london.gov.uk/thelondonplan/docs/londonplan08.pdf | url-status=dead }}
* {{citation | last=Miles | first=Barry | title= London Calling| publisher= Atlantic Books | year=2010 | isbn=9781842546139}}
* {{citation | last=Mills | first=David | title=Dictionary of London Place Names | publisher=Oxford Paperbacks | year=2001 | isbn=978-0192801067 | oclc=45406491}}
* {{citation | last=Noorthouk | first=J | year=1773 | url=http://www.british-history.ac.uk/source.aspx?pubid=332 | title=A New History of London | publisher=Centre for Metropolitan History | accessdate=2010-07-26 | archive-date=2014-10-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141008204343/http://www.british-history.ac.uk/source.aspx?pubid=332 | url-status=dead }}
* Porter, Roy. ''History of London'' (1995), by a leading historian
* {{citation | last=Reddaway | first=Thomas Fiddian| title=The Rebuilding of London After the Great Fire | publisher=Jonathan Cape | year=1940 }}
* {{citation | last=Travers | first=Tony | title=The Politics of London | year=2004 | publisher=Palgrave | isbn=1861341725}}

== बाह्य दुवे ==
* [http://www.london.gov.uk/ लंडनचे संकेतस्थळ]
* [http://london.wikia.com/wiki/London_Wiki लंडन विकी]
* {{wikivoyage|London|लंडन}}
* {{इन आउर टाईम|लंडन|p00546w3|London}}
{{commons|London|लंडन}}

{{युरोपियन संघाच्या राजधानीची शहरे}}
{{उन्हाळी ऑलिंपिक यजमान शहरे}}

[[वर्ग:लंडन| ]]
[[वर्ग:इंग्लंडमधील शहरे]]
[[वर्ग:युरोपातील देशांच्या राजधानीची शहरे]]
[[वर्ग:उन्हाळी ऑलिंपिक यजमान शहरे]]
[[वर्ग:विकिमेनिया यजमान शहरे]]</text>
      <sha1>2jkmqp9y6w9pe54r7awispzn2zp36lv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शाहू महाराज</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18308</id>
    <revision>
      <id>2683381</id>
      <parentid>2676844</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T16:14:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27847-60</username>
        <id>182911</id>
      </contributor>
      <origin>2683381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61207" sha1="k45izaolw25rq27ln8m0kmgv6mldyuv" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट राज्याधिकारी 
| नाव = कोल्हापूर करवीर अधिपती श्रीमंत राजर्षी श्री शाहू छत्रपती महाराज 
| पदवी = [[छत्रपती]], राजर्षी, लोकराजा
| चित्र = Maharajah_of_Kolhapur_1912.jpg
| चित्र_शीर्षक = शाहू महाराजांचे छायाचित्र
| राजध्वज_चित्र = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg
| राजध्वज_चित्र_शीर्षक = [[मराठा साम्राज्य]] - [[कोल्हापूर संस्थान]]
| राजचिन्ह_चित्र = 
| राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = 
| राज्य_काळ = [[इ.स. १८८४]] - [[इ.स. १९२२]]
| राज्यारोहण = [[एप्रिल २]], [[इ.स. १८९४]]
| राज्याभिषेक = 
| राज्यव्याप्ती = [[कोल्हापूर जिल्हा]]
| राजधानी = [[कोल्हापूर]] 
| पूर्ण_नाव = छत्रपती शाहू महाराज भोसले 
| जन्म_दिनांक = [[जून २६]], [[इ.स. १८७४]]
| जन्म_स्थान = लक्ष्मी-विलास राजवाडा, कसबा बावडा , कोल्हापूर 
| मृत्यू_दिनांक = [[मे ६]], [[इ.स. १९२२]] 
| मृत्यू_स्थान = गिरगाव [[मुंबई]]
| पूर्वाधिकारी = छत्रपती शिवाजी महाराज (चौथे शिवाजी)
| राजपद_वारस = राजाराम ३
| राजपद_वारस_प्रकार = 
| उत्तराधिकारी = [[राजाराम तृतीय|छत्रपती राजाराम भोसले]] 
| वडील = आबासाहेब घाटगे
| आई = राधाबाई घाटगे
| पत्नी = [[महाराणी लक्ष्मीबाई भोसले]]
| संतति = राधाबाई उर्फ आक्कासाहेब,
छत्रपती राजाराम महाराज,
राजकुमार शिवाजी महाराज
| राजवंश = घाटगे,भोसले
| राजगीत = 
| राजब्रीदवाक्य = जय भवानी
| राजचलन = }}

'''छत्रपति शाहू महाराज भोसले''' ([[जून २६]], [[इ.स. १८७४]] - [[मे ६]], [[इ.स. १९२२]]), '''छत्रपती शाहू महाराज''', '''राजर्षी शाहू महाराज''', '''कोल्हापूरचे शाहू''' व '''चौथे शाहू''' नावांनी&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/astro/dinvishesh/shahu-maharaj-jayanti-2021-birth-anniversary-of-chhatrapati-shahu-maharaj-in-marathi/articleshow/83862032.cms|title='सर्वांगपूर्ण राष्ट्रपुरुष' राजर्षी शाहू महाराज यांची आज जयंती|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2022-01-04}}&lt;/ref&gt; प्रसिद्ध, हे [[मराठा साम्राज्य|मराठ्यां]]च्या [[भोसले घराणे|भोसले घराण्या]]तील [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थाना]]चे [[राजा|राजे]] (राज्यकाळ १८९४ - १९००) आणि पहिले [[छत्रपती]] (१९००-१९२२) होते.&lt;ref name=&quot;Cultural India2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.culturalindia.net/reformers/shahu-chhatrapati.html|title=Shahu Chhatrapati Biography – Shahu Chhatrapati Life &amp; Profile|website=Cultural India|access-date=15 May 2016|archive-date=2016-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602123652/http://www.culturalindia.net/reformers/shahu-chhatrapati.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MULNIVASI ORGANISER 19222&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mulnivasiorganiser.bamcef.org/?p=408|title=Chatrapati Shahu Maharaj (Born on 26th June)|date=6 May 1922|website=Mulnivasi organiser|access-date=15 May 2016|archive-date=2016-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160616214243/http://mulnivasiorganiser.bamcef.org/?p=408|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TNN 20022&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Gov-seeks-total-make-over-of-Chhatrapati-Shahu-Maharajs-image/articleshow/16700521.cms|title=Gov seeks total make-over of Chhatrapati Shahu Maharaj's image|last=Date|first=Vidyadhar|date=22 July 2002|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=15 May 2016}}&lt;/ref&gt; 

राजर्षी शाहू हे खरे [[लोकशाही]]वादी आणि [[समाजसुधारक]] मानले जातात. शाहू महाराज हे एक सक्षम राज्यकर्ते होते. त्यांच्या राजवटीत शाहू महाराजांनी अनेक पुरोगामी धोरणे यशस्वीपणे राबवली. १८९४ मधील त्यांच्या [[राज्याभिषेक|राज्याभिषेका]]पासून ते १९२२ मध्ये त्यांच्या निधनापर्यंत त्यांनी राज्यातील मागास जातींतील लोकांसाठी काम केले. जात-पंथाची पर्वा न करता सर्वांना प्राथमिक शिक्षण देणे हे त्यांचे सर्वात महत्त्वाचे प्राधान्य होते.

[[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश राजसत्ते]]च्या काळामध्ये सामान्य जनतेला न्याय मिळवून देण्यासाठी व बहुजन समाजाच्या सामाजिक उन्नतीसाठी या काळात शाहू राजांनी प्रयत्न केले, सामाजिक परिवर्तनाला गती प्राप्त करून दिली, तसेच समाजातील उच्च वर्गाच्या विरोधाला न जुमानता [[दलित]] ([[अस्पृश्य]]) व मागासवर्गीय समाजाच्या विकासासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावली. महाराजांना &quot;राजर्षी&quot; ही पदवी त्यांच्या राज्यभिषेकाच्या वेळी त्यांना त्याच्या क्षात्र गुरुने दिली. महाराष्ट्राला तीन प्रमुख [[समाजसुधारक|समाजसुधारकांचा]] वैचारिक वारसा लाभला असल्यामुळे या राज्यास &quot;[[फुले-शाहू-आंबेडकरांचा महाराष्ट्र]]&quot; असे म्हणतात.

[[चित्र:H.H._Shahu_Chhatrapati_Maharaj_seated_with_palace_servants.jpg|इवलेसे|शाहू महाराज हे राजवाड्यातील नोकरांसोबत बसले आहेत. ता. १८९४]]

== जीवन ==
[[चित्र:ShahuIV 1874-1922.jpg|right|thumb| राजर्षी शाहू महाराज]]
शाहू महाराजांचा जन्म २६ जून [[इ.स. १८७४]] रोजी [[कागल]] येथील घाटगे घराण्यात झाला. त्यांचे मूळ नाव यशवंत, त्यांच्या वडिलांचे नाव जयसिंगराव (आप्पासाहेब) तर आईचे नाव राधाबाई होते. [[कोल्हापूर संस्थान]]ाचे राजे [[चौथे शिवाजी]] महाराज यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या पत्‍नी आनंदीबाई यांनी १७ मार्च १८८४ रोजी यशवंतरावांना दत्तक घेतले, व 'शाहू' हे नाव ठेवले. सन १८८९ ते १८९३ या चार वर्षांच्या कालखंडात धारवाड येथे शाहू महाराजांचा शैक्षणिक आणि शारीरिक विकास झाला. शिक्षण चालू असतानाच १ एप्रिल १८९१ रोजी बडोद्याच्या गुणाजीराव खानविलकर यांच्या लक्ष्मीबाई या मुलीशी शाहू विवाहबद्ध झाले. या वेळी त्यांचे वय १७ वर्षांचे होते आणि लक्ष्मीबाई वय १२ वर्षांहून कमी होते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=राजर्षी शाहू छत्रपती - जीवन व शिक्षणकार्य|last=भगत|first=रा. तु.|publisher=रिया पब्लिकेशन्स|year=२०१६|location=कोल्हापूर|pages=४१-१४२}}&lt;/ref&gt; २ एप्रिल १८९४ रोजी त्यांचा राज्यारोहण समारंभ झाला. राज्याभिषेक झाल्यानंतर इ.स. १९२२ सालापर्यंत म्हणजे २८ वर्षे ते कोल्हापूर संस्थानाचे राजे होते. [[मुंबई]] येथे ६ मे १९२२ रोजी त्यांचे निधन झाले.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=महाराष्ट्रातील मानचिन्हे|last=जाधव|first=नरेंद्र|publisher=मॅजेस्टिक प्रकाशन|year=१९८०|isbn=|location=पुणे|pages=}}&lt;/ref&gt;


== वेदोक्त वाद ==
{{मुख्य लेख|वेदोक्त प्रकरण|}} 
राजघराण्यातील ब्राह्मण पुरोहितांनी वैदिक स्तोत्रानुसार ब्राह्मणेतरांचे संस्कार करण्यास नकार दिल्याने शाहूंनी आर्य समाज आणि सत्यशोधक समाजाला पाठिंबा देण्याबरोबरच मराठा समाजाच्या हक्कांसाठी प्रचार केला. &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Non-Brahmin Movement in Southern India, 1873–1949|last=Kashinath Kavlekar|year=1979|page=63}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=The Indian National Congress and the political economy of India, 1885–1985|last=Mike Shepperdson, Colin Simmons|year=1988|page=109}}&lt;/ref&gt; त्यांनी पुजाऱ्यांना हटवून क्षात्रजगद्गुरू (क्षत्रियांचे विश्व गुरू) ही पदवी देऊन एका तरुण मराठाची ब्राह्मणेतरांचे धर्मगुरू म्हणून नियुक्ती करण्याचे धाडसी पाऊल उचलले. याला वेदोक्त वाद म्हणून ओळखले जाते. ते लवकरच ब्राह्मणेतर चळवळीचे नेते बनले आणि मराठ्यांना त्यांच्या झेंड्याखाली एकत्र केले. &lt;ref name=&quot;Indian Express&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.indianexpress.com/news/pune-s-endless-identity-wars/734020/|title=Pune's endless identity wars|website=Indian Express|access-date=1 August 2015}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=mR4_AQAAIAAJ|title=Rajarshi Shahu Chhatrapati Papers: 1900–1905 A.D.: Vedokta controversy|publisher=Shahu Research Institute, 1985 – Kolhapur (Princely State)|year=1985}}&lt;/ref&gt;

== कार्य ==
शाहू महाराजांनी बहुजन समाजात [[शिक्षण|शिक्षणप्रसार]] करण्यावर विशेष भर दिला. त्यांनी कोल्हापूर संस्थानात प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत केले. स्त्री शिक्षणाचा प्रसार व्हावा म्हणून त्यांनी राजाज्ञा काढली. [[अस्पृश्यता]] नष्ट करण्याच्या दृष्टीने त्यांनी इ.स. १९१९ साली सवर्ण व अस्पृश्यांच्या वेगळ्या शाळा भरवण्याची पद्धत बंद केली. [[जाती|जातिभेद]] दूर करण्यासाठी त्यांनी आपल्या राज्यात [[आंतरजातीय विवाह|आंतरजातीय विवाहाला]] मान्यता देणारा कायदा केला. इ.स. १९१७ साली त्यांनी पुनर्विवाहाचा कायदा करून विधवाविवाहाला कायदेशीर मान्यता मिळवून दिली. बहुजन समाजाला राजकीय निर्णयप्रक्रियेत सामावून घेण्यासाठी {{संदर्भ हवा}} त्यांनी इ.स. १९१६ साली निपाणी येथे ‘डेक्कन रयत असोसिएशन’ ही संस्था स्थापली. वेदोक्त मंत्र म्हणण्याच्या अधिकारावरून झालेले [[वेदोक्त|वेदोक्त प्रकरण]] शाहू महाराजांच्याच काळात झाले.

त्यांचे शिक्षण ब्रिटिश अधिकारी फ्रेजर यांच्या हाताखाली झाले. पुढील शिक्षण राजकोटच्या राजकुमार कॉलेज मध्ये व धारवाड येथे झाले. अभ्यास व् शैक्षणिक सहलीद्वारे मिळालेले व्यवहारज्ञान यामुळे शाहूराजे यांचे व्यक्तिमत्त्व विकसित झाले होते. १८९६चा दुष्काळ व नंतर आलेली [[प्लेग|प्लेगची]] साथ या काळात त्यांची कसोटी लागली आणि त्याला ते पूर्णपणे उतरले. दुष्काळी कामे, तगाईवाटप, स्वस्त धान्यदुकाने, निराधार आश्रमाची स्थापना हे कार्य पाहता 'असा राजा होणे नाही' असेच प्रजेला वाटते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=राजकीय विचार आणि विचारवंत|last=नांदेडकर|first=प्रा. डॉ. व. गो.|publisher=डायमंड पब्लिकेशन्स|year=२०११|isbn=978-81-8483-348-5|location=पुणे|pages=२७०}}&lt;/ref&gt;

‘[[शाहू छत्रपती स्पिनिंग अँड वीव्हिंग मिल]]’, शाहुपुरी व्यापारपेठ, शेतकऱ्यांची सहकारी संस्था, शेतकी तंत्रज्ञानाच्या संशोधनासाठी ‘किंग एडवर्ड अ‍ॅग्रिकल्चरल इन्स्टिट्यूट’ इत्यादी संस्था कोल्हापुरात स्थापण्यात त्यांचा प्रमुख वाटा होता. [[राधानगरी धरण|राधानगरी धरणाची]] उभारणी, शेतकऱ्यांना कर्जे उपलब्ध करून देणे अशा उपक्रमांतूनही त्यांनी कृषिविकासाकडे लक्ष पुरवले. 

त्यांनी [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना]] त्यांच्या शिक्षणासाठी, तसेच [[मूकनायक]] वृत्तपत्रासाठीही सहकार्य केले होते. त्यांनी चित्रकार [[आबालाल रहिमान]] यांच्यासारख्या कलावंतांना राजाश्रय देऊन प्रोत्साहन दिले. शाहू महाराजांना 'राजर्षी' ही उपाधी कानपूरच्या कुर्मी क्षत्रिय समाजाने दिली.

स्वातंत्र्यापूर्वी कैक वर्षे आधी [[समता]], बंधुता, [[धर्मनिरपेक्षता]], सर्व घटकांना विकासाची समान संधी ही तत्त्वे शाहू महाराजांनी करवीर संस्थानात अमलात आणली. म्हणूनच त्यांचा देशभरात 'महाराजांचे महाराज' असा गौरव होतो. रयत प्रजा व उपेक्षित समाजाला त्यांचे हक्क व न्याय मिळवून देण्याचे कार्य शाहूंनी केले आपल्या संपूर्ण जीवन कार्यामध्ये त्यांनी समाजातील बहुजन समाजाला त्यांचे न्याय व हक्क मिळवून देण्यासाठी आपल्या अधिकाराचा पूर्णपणे वापर केला म्हणूनच ते लोककल्याणकारी राज्यकर्ते ठरले. त्यांच्या कार्याचा गौरव समकालीन [[लेखक|लेखकांनी]] व [[इतिहासकार|इतिहासकारांनी]] केलेला आहे

महाराजांनी सुमारे २८ वर्षे राज्यकारभार केला. शाहू राजांना बहुजनांच्या शिक्षणाविषयी तळमळ होती. म्हणून कोल्हापूर संस्थानात सक्तीच्या मोफत शिक्षणाचा कायदा केला. तसेच ५०० ते १००० लोकवस्तीच्या गावांमध्ये शाळा काढल्या. जे पालक आपल्या मुलांना शाळेत पाठवणार नाहीत त्या पालकांना प्रतिमहिना १ रू. दंड आकरण्याची कायदेशीर तरतूद केली. त्यांनी प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत केले. अस्पृश्यांच्या आर्थिक स्थितीत सुधारणा करण्याच्या उद्देशाने शाहू महाराजांनी अस्पृश्यांना स्वावलंबी बनवण्याचे ठरवले. त्यासाठी अस्पृश्यांना स्वतंत्र व्यवसाय करण्यास प्रोत्साहन दिले, दुकाने हॉटेल्स काढण्यासाठी प्रोत्साहन दिले, तसेच आर्थिक मदत देखील देऊ केली. अस्पृश्यांना [[शिवण यंत्र|शिवण यंत्रे]] देऊन स्वतंत्र व्यवसाय करण्यास प्रोत्साहन दिले राजवाड्यातील कपडे त्यांच्याकडून शिवून घेण्यास सुरुवात केली गंगाधर कांबळे या व्यक्तीला कोल्हापुरात मध्य वस्तीत चहाचे दुकान काढून दिले अस्पृश्यांना समाजात प्रतिष्ठा प्राप्त व्हावी म्हणून त्यांनी महार पैलवानांना पैलवान [[चमार|चांभार]] यांना सरदार अभंग यांना पंडित अशा पदव्या दिल्या अस्पृश्य सुशिक्षित तरुणांची [[तलाठी]] म्हणून नेमणूक केली.

अस्पृश्यता नष्ट करण्याच्या दृष्टीने त्यांनी [[सवर्ण]] व अस्पृश्यांच्या वेगळ्या शाळा भरवण्याची पद्धत १९१९ मध्ये बंद केली. गावच्या पाटलाने कारभार चांगला चालवावा यासाठी शिक्षण देणाऱ्या पाटील शाळा, प्रत्यक्ष व्यावसायिक शिक्षण देणाऱ्या, तंत्रे व कौशल्ये शिकवणाऱ्या शाळा असेही उपक्रम त्यांनी राबवले. [[शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या]] विचारांचा व कार्याचा वारसा समर्थपणे चालवणारा राजा म्हणून आपली ओळख निर्माण केली. सामाजिक बंधुभाव, समता, दलित व उपेक्षित बांधवांचा उद्धार, शिक्षण, शेती, उद्योगधंदे, कला, क्रीडा व आरोग्य इत्यादी महत्त्वपूर्ण क्षेत्रामध्ये अद्वितीय स्वरूपाचे कार्य केले.

मागासलेल्या लोकांना प्रगतीच्या प्रवाहात आणावयाचे असेल तर त्यांच्यासाठी राखीव जागांची तरतूद केली पाहिजे. हा व्यापक दृष्टिकोन डोळ्यासमोर ठेवून ६ जुलै १९०२ रोजी कोल्हापूर संस्थानात मागास जातींना ५० टक्के जागा राखीव राहतील अशी घोषणा केली व तिची त्वरित अंमलबजावणी करून संबंधत अधिकाऱ्याकडून अहवाल मागविले. शाहूंच्या या निर्णयाला तेंव्हा अनेक उच्चवर्णीय पुढाऱ्यांनी विरोध केला. त्या काळात अस्पृश्य मानल्या गेलेल्या जातीच्या लोकांसाठी नोकरीमध्ये राखीव जागांची तरतूद करून सरकारी नोकऱ्या मिळवून दिल्या. शाळा, दवाखाने, पाणवठे, सार्वजनिक विहिरी, सार्वजनिक इमारती इत्यादी ठिकाणी (तत्कालीन) अस्पृश्यांना समानतेने वागवावे असा आदेश त्यांनी कोल्हापूर संस्थानात काढला. १९१७ साली त्यांनी पुनर्विवाहाचा कायदा करून विधवाविवाहाला कायदेशीर मान्यता मिळवून दिली. तसेच त्यांनी [[देवदासी|देवदासी प्रथा]] बंद करण्यासाठीही कायद्याची निर्मिती केली. बहुजन समाजाला राजकीय निर्णयप्रक्रियेत सामावून घेण्यासाठी त्यांनी इ.स. १९१६ साली निपाणी येथे 'डेक्कन रयत असोसिएशन' ही संस्था स्थापली.{{संदर्भ हवा}}

त्याकाळी धर्माच्या नावाखाली देवांना मुले-मुली वाहण्याची विचित्र पद्धत भारतात चालू होती. परंतु राजांनी आपल्या संस्थानात जोगत्या-मुरळी प्रतिबंधक कायदा करून ही पद्धत बंद पाडली. जातिभेदाचे प्रस्थ नष्ट व्हावे म्हणून आपल्या संस्थानात आंतरजातीय व आंतरधर्मीय विवाहास कायदेशर मान्यता दिली. तसा कायदा पारित केला आणि याची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी करताना आपल्या चूलत बहीणीचे लग्न [[धनगर]] समाजातील यशवंतराव होळकर यांच्याशी लावून दिले. एवढेच नव्हे तर संस्थानात जवळजवळ १०० [[मराठा]]-[[धनगर]] विवाह घडवून आणले. अशा अनेक कार्याच्या माध्यमातून त्यांनी स्त्रियांना सन्मानाची वागणूक व दर्जा मिळवून दिला. 

तत्कालीन परिस्थितीमध्ये जातिव्यवस्थेची शिकार झालेल्या अनेक जमाती त्या काळात चोऱ्या, दरोडे अशा चुकीच्या मार्गांचा अवलंब करत होत्या. सनातनी वर्णव्यवस्थेने त्यांना उपेक्षित ठेवून शिक्षण, सत्ता व संपत्तीचा अधिकार नाकारला, त्यामुळे त्यांचे जीवन नैराश्यमय झाले. त्याचाच परिणाम म्हणून त्यांनी चोऱ्या, दरोड्यांचा मार्ग अवलंबला. त्यामुळे ब्रिटिश सरकारने या जमातीवर गुन्हेगारीचा शिक्का मारला. त्यांना रोज गावकामगाराकडे हजेरी लावावी लागत असे. शाहू राजांना या लोकांविषयी कणव होती. कारण ते खऱ्या अर्थाने वंचितांचे राजे होते. त्यामुळे शाहूंनी हजेरी पद्धत बंद केली. या जाती जमातींच्या लोकांना एकत्रित करून गुन्हेगारीपासून त्यांना परावृत्त केले. त्यांना संस्थानात नोकऱ्या दिल्या. त्यांच्यातून पहारेकरी, रखवालदार, रथाचे सारथी निर्माण केले. त्यांना घरे बांधून दिली. वणवण भटकणाऱ्या लोकांच्या राहण्याची सोय झाली. पोटापाण्याची सोय झाली. त्यामुळे गुन्हेगार म्हणून शिक्का बसलेल्या लोकांना माणूस म्हणून समाजात सन्मानाने वावरता येऊ लागले.{{संदर्भ हवा}}

गुन्हेगारांना शासन करणारा सत्ताधीश सर्वत्र पहायला मिळेल. मात्र त्यांना प्रेमाने, मायेने आपलेसे करून समाजात सामाजिक दर्जा देणारा व त्यांच्यात स्वाभिमान निर्माण करणारा राजा विरळाच. वेदोक्त मंत्र म्हणण्याच्या अधिकारावरून झालेला वेदोक्त संघर्ष राजर्षी शाहूंच्याच काळात झाला. हे महाराष्ट्राच्या सामाजिक जीवनातील वादळच होते. या प्रकरणामुळे सत्यशोधक चळवळ आणखी प्रेरित झाली. बहुजन, अस्पृश्य समाजाचा सर्वांगीण विकास साधण्याचे कार्य करताना त्यांनी एका अर्थाने [[जोतीराव गोविंदराव फुले|महात्मा फुले]] यांचीच परंपरा पुढे चालवली. त्यांनी सत्यशोधक चळवळीला प्रत्यक्ष सहकार्य केले. कोल्हापूर संस्थानांमध्ये [[सत्यशोधक चळवळ|सत्यशोधक चळवळीचा]] प्रसार आणि प्रचार करण्याचे ही महत्त्वाची जबाबदारी राजर्षी शाहू महाराजांनी पार पडली त्यांच्या नेतृत्वाखालीच संपूर्ण कोल्हापूर संस्थानांमध्ये सत्यशोधक चळवळ उभी राहिली आणि ती नेटाने पुढे नेण्याची कामगिरी देखील पार पाडली गेली. पुढे या चळवळीचा प्रसार आणि प्रचार करण्याची महत्त्वाची जबाबदारी [[भाऊराव पाटील|कर्मवीर भाऊराव पाटील]] यांनी पार पाडली यासाठी त्यांनी शिक्षणातून बहुजन समाजाचा सर्वांगीण विकास हे सूत्र अंगिकारलेे. दलित पीडित उपेक्षित समाजाला न्याय मिळवून देण्याचा प्रयत्न केला यामागे खरी प्रेरणा ही राजर्षी शाहू, महात्मा फुले व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची होते. बाबासाहेब आंबेडकरांना माणगावच्या परिषदेमध्ये &quot;दलितांचा नेता&quot; व &quot;भारतीय अग्रणी नेता&quot; म्हणून घोषित केले. यापुढील काळामध्ये बाबासाहेबांनी दलित उपेक्षित समाजाचे नेतृत्व करावं असे आवाहनही महाराजांनी केले. शाहू यांनी सर्व उपेक्षित समाजातील व अस्पृश्य वर्गातील लोकांना आपल्या संस्थानामध्ये [[महाराष्ट्रातील आरक्षण|आरक्षणाद्वारे]] नोकऱ्या देण्याचा प्रयत्न केला यादृष्टीने संपूर्ण भारतामध्ये आरक्षणाचे जनक म्हणून त्यांचा गौरव केला जातो. सामाजिक न्यायाची भूमिका घेऊन शाहूराजांनी सामाजिक समतेसाठी प्रयत्न केले.

शाहूंनी कोल्हापूर संस्थानात संगीत, चित्रपट, चित्रकला, लोककला आणि कुस्ती या क्षेत्रांतील कलावंतांना राजाश्रय देऊन त्यांना प्रोत्साहन देण्याचे महत्कार्य केले.

महाराजानी कोल्हापूर, बेळगाव या भागातील स्वातंत्र्यवीराना वेळोवेळी आर्थिक व इतर मदत केली. शाहू महाराज व [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांचे संबंध चांगले होते. डॉ. बाबासाहेबांनी ‘[[मूकनायक]]’ हे पाक्षिक ३१ जानेवारी १९२०ला प्रथम प्रकाशित केले. परंतु आर्थिक अडचणीमुळे पुढे ते बंद पडले. परंतु हे राजर्षी शाहू महाराजांच्या लक्षात आल्यावर त्यांनी तत्काळ आर्थिक मदत केली.{{संदर्भ हवा}}

==जातिभेदाविरुद्ध लढा==
राजर्षी शाहू महाराजांचे मूळ नाव यशवंतराव होते. त्यांचा जन्म कोल्हापूर जिल्ह्यातील कागल येथील घाटगे घराण्यात झाला. महाराजानी सुमारे २८ वर्षे राज्यकारभार केला. त्यांनी आपल्या राज्यात प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत केले. स्त्री शिक्षणाचा प्रसार व्हावा म्हणून त्यांनी राजाज्ञा काढली.आंतरजातीय विवाहांचा पुरस्कार केला व त्यासंबंधी कायदा आणला,आपल्या कृतीतूनच संदेश जावा यासाठी आपल्या चुलतबहिणीचा विवाह त्यांनी आंतरजातीय केला,अस्पृश्यता नष्ट करण्याच्या दृष्टीने त्यांनी सवर्ण व अस्पृश्यांच्या वेगळ्या शाळा भरवण्याची दुष्ट पद्धत १९१९ मध्ये बंद केली. गावच्या पाटलाने कारभार चांगला चालवावा यासाठी शिक्षण देणाऱ्या पाटील शाळा, प्रत्यक्ष व्यावसायिक शिक्षण देणाऱ्या, तंत्रे व कौशल्ये शिकवणाऱ्या शाळा, बहुजन विद्यार्थ्यांंसाठी वैदिक पाठशाळा, संस्कृत भाषेच्या विकासासाठी संस्कृत शाळा असेही उपक्रम त्यांनी राबवले.

==शैक्षणिक कार्य==
शाहू महाराजांनी खालील शाळा सुरू केल्या.
१. प्राथमिक शाळा
२. माध्यमिक शाळा
३. पुरोहित शाळा
४. युवराज/ सरदार शाळा
५. पाटील शाळा
६. उद्योग शाळा
७. संस्कृत शाळा
८. सत्यशोधक शाळा
९. सैनिक शाळा
१०. बालवीर शाळा
११. डोंबारी मुलांची शाळा
१२. कला शाळा
&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=राजर्षी शाहू छत्रपती जीवन व कार्य|last=भगत|first=प्राचार्य रा. तु.|publisher=रिया पब्लिकेशन|year=२०१६|location=कोल्हापूर|pages=२२० - २४८}}&lt;/ref&gt;

=== शैक्षणिक वसतिगृहे===
शाहू महाराजांनी सुरू केलेली शैक्षणिक वसतिगृहे खालीलप्रमाणे आहेत.

१. व्हिक्टोरिया मराठा बोर्डिंग हाऊस (१९०१)
२. दिगंबर जैन बोर्डिंग (१९०१)
३. वीरशैव लिंगायत विद्यार्थी वसतिगृह (१९०६)
४. मुस्लिम बोर्डिंग (१९०६)
५. मिस क्लार्क होस्टेल (१९०८)
६. दैवज्ञ शिक्षण समाज बोर्डिंग (१९०८)
७. श्री नामदेव बोर्डिंग (१९०८)
८. पांचाळ ब्राह्मण वसतिगृह (१९१२)
९. श्रीमती सरस्वतीबाई गौड सारस्वत ब्राह्मण विद्यार्थी वसतिगृह (१९१५)
१०. इंडियन ख्रिश्चन होस्टेल (१९१५)
११. कायस्थ प्रभू विद्यार्थी वसतिगृह (१९१५)
१२. आर्यसमाज गुरुकुल (१९१८)
१३. वैश्य बोर्डिंग (१९१८)
१४. ढोर चांभार बोर्डिंग (१९१९)
१५. शिवाजी वैदिक विद्यालय वसतिरगृह (१९२०)
१६. श्री प्रिन्स शिवाजी मराठा बोर्डिंग हाऊस (१९२०)
१७. इंडियन ख्रिश्चन होस्टेल (१९२१)
१८. नाभिक विद्यार्थी वसतिगृह (१९२१)
१९. सोमवंशीय आर्यक्षत्रिय बोर्डिंग (१९२०)
२०. श्री देवांग बोर्डिंग (१९२०)
२१. उदाजी मराठा वसतिगृह, नाशिक (१९२०)
२२. चौथे शिवाजी महाराज मराठा वसतिगृह, अहमदनगर (१९२०)
२३. वंजारी समाज वसतिगृह, नाशिक (१९२०)
२४. श्री शाहू छत्रपती बोर्डिंग, नाशिक (१९१९)
२५. चोखामेळा वसतिगृह, नागपूर (१९२०)
२६. छत्रपती ताराबाई मराठा बोर्डिंग, पुणे (१९२०)

&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=राजर्षी शाहू महाराज - जीवन व शिक्षणकार्य|last=भगत|first=प्राचार्य रा. तु.|publisher=रिया पब्लिकेशन, कोल्हापूर|year=२०१६|location=कोल्हापूर|pages=२५८ - २७७}}&lt;/ref&gt;

वेदोक्त मंत्र म्हणण्याच्या अधिकारावरून झालेला वेदोक्त संघर्ष राजर्षी शाहूंच्याच काळात झाला. हे महाराष्ट्राच्या सामाजिक जीवनातील वादळच होते. या प्रकरणामुळे सत्यशोधक चळवळ आणखी प्रखर झाली. बहुजन, अस्पृश्य समाजाचा सर्वांगीण विकास साधण्याचे कार्य करताना त्यांनी एका अर्थाने महात्मा फुले यांचीच परंपरा पुढे चालवली. त्यांनी सत्यशोधक चळवळीला प्रत्यक्ष सहकार्य केले.

==इतर कार्ये==
शाहू छत्रपती स्पिनिंग अँड विव्हिंग मिल’ची स्थापना, शाहुपुरी व्यापारपेठेची स्थापना, गुळाच्या बाजारपेठेची निर्मिती, शेतकऱ्यांच्या सहकारी संस्थांची स्थापना, शेतकऱ्यांना कर्जे उपलब्ध करून देणे असे उपक्रम त्यांनी आपल्या संस्थानात राबविले, कमालीचे यशस्वी केले. शेती, उद्योग, सहकार या क्षेत्रांत राजर्षींनी नवनवे प्रयोग केले. शेतीच्या आधुनिकीकरणासाठी त्यांनी संशोधनाला पाठिंबा दिला, नगदी पिके व तंत्रज्ञानाचा वापर वाढण्यासाठी त्यांनी ‘किंग एडवर्ड ॲग्रिकल्चरल इन्स्टिट्यूट’ स्थापन केली.
राजांनी त्याकाळी पाण्याचे महत्त्व लक्षात घेऊन भविष्यात रयतेला दुष्काळाला सामोरे जावे लागणार नाही यासाठी राधानगरी नावाचे धरण बांधले. {{संदर्भ हवा}}

===कलेला आश्रय===
राजर्षी शाहूंनी कोल्हापूर संस्थानात संगीत, चित्रपट, चित्रकला, लोककला आणि कुस्ती या क्षेत्रांतील कलावंतांना राजाश्रय देऊन त्यांना प्रोत्साहन देण्याचे महत्त्वाचे कार्य केले.

==स्वातंत्रलढ्यातील योगदान ==
महाराजांनी कोल्हापूर, बेळगाव या भागातील स्वातंत्र्यवीराना वेळोवेळी आर्थिक व इतर मदत केली. शाहू महाराज व भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे संबंध सर्वश्रृत आहे. डॉ. बाबासाहेबांनी ‘मूकनायक’ हे पाक्षिक ३१ जानेवारी १९२०ला प्रथम प्रकाशित केले. परंतु आर्थिक अडचणीमुळे पुढे ते बंद पडले. परंतु हे राजर्षी शाहू महाराजांच्या लक्षात आल्यावर त्यांनी तात्काळ २५०० रुपयांची भरघोस मदत केली.

==जन्मतारीख प्रकरण ==
२००५ पर्यंत महाराष्ट्रासह देशभरात राजर्षी शाहू महाराजांचा जन्म दिनांक २६ जुलै म्हणून प्रचलित होता. मात्र डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी १९२० साली महाराजांना लिहिलेल्या एका पत्रात शाहुजन्म २६ जूनला झाल्याचे लिहिले होते. त्यामुळे शाहू महाराज यांची खरी जन्मतारीख निश्चित करण्यासाठी महाराष्ट्र सरकारने २००५ मध्ये इतिहासतज्ज्ञांनी व साहित्यिकांची एक समिती नेमली. संशोधनांती उपलब्ध कागदपत्रांनुसार समितीने १५ जून २००६ रोजी असा निष्कर्ष काढला की छत्रपती शाहू महाराजांची जन्म तारीख २६ जून १८७४ आहे. यामध्ये प्रा. [[हरी नरके]] यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्या आधारावर महाराष्ट्र सरकारच्या सामान्य प्रशासन विभागाने २६ जून रोजी छत्रपती शाहू महाराजांची जयंती साजरी करण्याचा निर्णय घेतला आहे. शाहू महाराजांचा वाढदिवस ईद-दिवाळीप्रमाणे साजरा करावा, असे [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी आपल्या पत्रात म्हणले होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/metro/lucknow/politics/july-26-is-celebrated-on-the-26th-anniversary-of-shahu-maharaj/articleshow/50285713.cms|title=26 जुलाई को नहीं 26 जून को मनाएं शाहू जी महाराज की जयंती|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2021-06-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://xn--v1bwpa9c8gbb//www.nationalindianews.in/world/human-right/shahu-maharaj-ka-janmdin/|title=शाहू महाराज का जन्म दिन ईद-दीवाली की तरह मनाओं -डॉ आंबेडकर|date=2020-06-26|website=राष्ट्रीय भारत समाचार|language=hi|access-date=2021-06-27}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://harinarke.blogspot.com/2020/06/repost.html|title=प्रा. हरी नरके: छ. शाहूराजांचा रिलेव्हन्स काय?- प्रा. हरी नरके|last=नरके|first=Prof Hari Narke प्रा हरी|date=2020-06-29|website=प्रा. हरी नरके|access-date=2021-06-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://karmalamadhanews24.com/%e0%a4%b6%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a5%81%e0%a4%9c%e0%a4%af%e0%a4%82%e0%a4%a4%e0%a5%80%e0%a4%9a%e0%a5%87-%e0%a4%9c%e0%a4%a8%e0%a4%95-%e0%a4%a1%e0%a5%89-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8/|title=शाहुजयंतीचे जनक : डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर – प्रा. हरी नरके|date=2019-06-26|language=en-US|access-date=2021-06-27|archive-date=2021-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210627072158/https://karmalamadhanews24.com/%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%9C%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%9A%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%95-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==शाहूंवरील प्रकाशित साहित्य==
* 'छत्रपती शाहू महाराज व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर : समग्र पत्रव्यवहार' (संपादन : डॉ. संभाजी बिरांजे प्रकाशन; विनिमय पब्लिकेशन, विक्रोळी, प. मुंबई; ८३ पृष्ठ)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/editorial/ravivar-mata/correspondence-of-two-legends/articleshow/71985274.cms|title=दोन महापुरुषांचा पत्रबंध!|website=Maharashtra Times}}&lt;/ref&gt;
* राजर्षी शाहू छत्रपती : अ सोशली रिव्होल्युशनरी किंग (संपादक : डॉ. जयसिंग पवार आणि डॉ. अरुण साधू)
* शाहू महाराजांची चरित्रे लेखक : माधवराव बागल, पी.बी. साळुंखे, धनंजय कीर, कृ .गो. सूर्यवंशी, डॉ. अप्पासाहेब पवार, जयसिंगराव पवार (यांनी २००१ साली एकत्रितपणे लिहिलेल्या चरित्राची २०१३सालची ३री आवृत्ती ही ३ खंडी आणि १२०० पानी आहे.).
* बी.ए. लठ्ठे यांनी १९२६मध्ये शाहूंचे इंग्रजीतील पहिले चरित्र लिहिले. त्याचे मराठी भाषांतरही प्रकाशित करण्यात आले. 
* राजर्षी शाहू छत्रपती (लेखक : प्रा. डॉ. रमेश जाधव; नॅशनल बुक ट्रस्टने हे पुस्तक १८ भारतीय भाषांत प्रकाशित केले आहे.)
* राजर्षी शाहू छत्रपती: जीवन व शिक्षणकार्य (लेखक: प्राचार्य रा. तु. भगत)
* कोल्हापूरचे शाहू छत्रपति : चरित्र व कार्य  (लेखक : एकनाथ केशव घोरपडे)
* राजर्षी शाहू छत्रपती (खंड काव्यानुवाद, [[लक्ष्मीनारायण बोल्ली]]))
* छत्रपती राजर्षी शाहू महाराजांचे चरित्र (तेलुगू, लेखक - [[लक्ष्मीनारायण बोल्ली]])) 
* राजर्षी शाहू महाराज यांची सामाजिक विचारधारा व कार्य (लेखक : [[रा.ना. चव्हाण]])
* राजर्षी शाहू कार्य व काळ (लेखक - [[रा.ना. चव्हाण]])
* समाज क्रांतिकारक राजर्षी शाहू महाराज- (लेखिका - डॉ. सुवर्णा नाईक-निंबाळकर)
* शाहू (लेखक : श्रीराम ग. पचिंद्रे; ही राजर्षी शाहू महाराजांच्या जीवनावरील पहिली आणि एकमेव कादंबरी आहे.)
* ‘प्रत्यंचा: जो लढे दीन के हेत,’ (शाहू महाराजांवरील हिंदी कादंबरी; लेखक - संजीव)
* लोकराजा राजर्षी शाहू महाराज (लेखक: सुभाष वैरागकर)

== चित्रपट व दूरचित्रवाणी मालिका ==
* 'लोकराजा राजर्षी शाहू' - दूरचित्रवाणी मालिका
* राजर्षी शाहू महाराज व महाराणी ताराराणी यांच्या जीवनावर एक चित्रपट आहे. (निर्माते नितीन देसाई)

==पुरस्कार==
शाहू महाराजांच्या नावाने अनेक पुरस्कार जाहीर होतात. अशा काही पुरस्कारांची नावे आणि ते मिळालेल्या व्यक्तींची नावे :-

* राजर्षी शाहू छत्रपती मेमोरिअल ट्रस्टच्या वतीने देण्यात येणारा शाहू पुरस्कार ज्येष्ठ समीक्षक आणि सामाजिक कार्यकत्या प्रा. [[पुष्पा भावे]] यांना (२६ जून २०१८)
* कोल्हापूर जिल्हा परिषदेच्या वतीने राजर्षी छत्रपती शाहू जयंतीनिमित्त ६ जिल्हा परिषद सदस्य, ३ पंचायत समिती सदस्य व १५ कर्मचाऱ्यांना राजर्षी शाहू पुरस्कार मिळाला (२६ जून २०१८)
* राजर्षी शाहू छत्रपती मेमोरिअल ट्रस्टच्या वतीने देण्यात येणारा शाहू पुरस्कार डॉ. रघुनाथ माशेलकर यांना (२६ जून २०१७)

==सन्मान==
* शाहू महाराजांचा २६ जून हा जन्मदिवस महाराष्ट्रात ‘[[सामाजिक न्याय दिन (महाराष्ट्र)|सामाजिक न्याय दिवस]]’ म्हणून पाळला जातो. त्यादिवशी सार्वजनिक कार्यक्रम होतात. 
* कोल्हापूरच्या राजर्षी शाहू छत्रपती मेमोरियल ट्रस्टतर्फे 'राजर्षी पुरस्कार' रोख एक लाख रुपये आणि सन्मानचिन्ह या स्वरूपात दिला जातो.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|title=राजर्षी शाहूंचा विचार पुढे न्या|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/kolhapur-western-maharashtra-news/kolhapur/kolhapur-shahu-purskar-distribution/articleshow/59327839.cms|ॲक्सेसदिनांक=२७ जून २०१८|प्रकाशक=महाराष्ट्र टाईम्स|दिनांक=२८ जून २०१७}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

* [[छत्रपती शाहू महाराज टर्मिनस]]
* [[शाहू छत्रपती स्पिनिंग अँड वीव्हिंग मिल]]
* [[शाहू, फुले, आंबेडकर पुरस्कार]]

==शाहू महाराजांबद्दल व्यक्त केलेली मते ==
* &quot;शाहूराजे हे सामाजिक लोकशाहीचे आधारस्तंभ होते.&quot; – [[बाबासाहेब आंबेडकर]]

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
* [http://www.manase.org/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=23&amp;pmid=1&amp;id=745 शाहू महाराजांचा अल्पपरिचय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110712205420/https://www.manase.org/maharashtra.php?mid=68&amp;smid=23&amp;pmid=1&amp;id=745 |date=2011-07-12 }}

{{DEFAULTSORT:भोसले, शाहू}}
[[वर्ग:शाहू महाराज| ]]
[[वर्ग:कोल्हापूरकर भोसले घराणे|शाहू]]
[[वर्ग:मराठी राजे]]
[[वर्ग:मराठी समाजसुधारक]]
[[वर्ग:इ.स. १८७४ मधील जन्म]] 
[[वर्ग:इ.स. १९२२ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>k45izaolw25rq27ln8m0kmgv6mldyuv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फ्लोरिडा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19125</id>
    <revision>
      <id>2683459</id>
      <parentid>2460014</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T09:17:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>169556</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:STS-60 Launch.jpg]] → [[File:STS-60 Launch - GPN-2000-000759.jpg]] → File replacement: Updating from an old version to a newer version with better quality ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>2683459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10381" sha1="5gzthvkct31jlo5zga3b1vdutbdh80h" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट राज्य US
 | पूर्ण नाव = फ्लोरिडाचे&lt;br /&gt;Florida
 | नाव = 
 | ध्वज = Flag of Florida.svg
 | चिन्ह =Seal_of_Florida.svg
 | ध्वजसंकेत = 
 | चिन्हसंकेत = 
 | टोपणनाव = ''The Sunshine State (सूर्यप्रकाशाचे राज्य)''
 | ब्रीदवाक्य = ''In God We Trust (देवावर आमचा विश्वास आहे)''
 | पूर्वीचे नाव = 
 | पूर्वीचा ध्वज = 
 | नकाशा = Map of USA FL.svg
 | अधिकृत भाषा = [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]
 | इतर भाषा = 
 | रहिवासी = फ्लोरिडीयन
 | राजधानी = [[टॅलाहासी]]
 | सर्वात मोठे शहर = [[जॅक्सनविल]]
 | सर्वात मोठे महानगर = [[दक्षिण फ्लोरिडा महानगरीय क्षेत्र]]
 | क्षेत्रफळ क्रमांक = २२
 | एकूण क्षेत्रफळ वर्गमैल = ६५,७९५&lt;ref name=census/&gt;
 | एकूण क्षेत्रफळ वर्गकिमी = १,७०,३०४&lt;ref name=census&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |title=२००० जनगणना  |दुवा=ftp://ftp.census.gov/census_2000/datasets/Summary_File_4/Florida/flgeo_uf4.zip |प्रकाशक=अमेरिकन जनगणना ब्यूरो |अ‍ॅक्सेसदिनांक=जुलै १८ |अ‍ॅक्सेसवर्ष=२००७ |फॉरमॅट=ZIP}}&lt;/ref&gt;
 | रुंदी मैल = ३६१
 | रुंदी किमी = ५८२
 | लांबी मैल = ४४७
 | लांबी किमी = ७२१
 | जलव्याप्त क्षेत्रफळ टक्केवारी = १७.९
 | अक्षांश = २४°२७′ उ. to ३१° उ.
 | रेखांश = ८०°०२′ प. to ८७°३८′ प.
 | लोकसंख्या क्रमांक = ४
 | लोकसंख्या घनता क्रमांक = ८
 | सन २००० लोकसंख्या = १,८८,०१,३१०
 | सन २००० लोकसंख्या घनता प्रति वर्गमैल = 
 | सन २००० लोकसंख्या घनता प्रति वर्गकिमी = १३५.४
 | सरासरी घरगुती उत्पन्न = ४७,७७८ [[अमेरिकन डॉलर|USD]]
 | उत्पन्न क्रमांक = ३६ वा
 | कमाल उंचीचे स्थान = [[ब्रिटन हिल]]&lt;ref name=usgs&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत| वर्ष =[[एप्रिल २९]] [[इ.स. २००५|२००५]]| दुवा =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| शीर्षक =Elevations and Distances in the United States| प्रकाशक =U.S Geological Survey| अ‍ॅक्सेसमहिनादिनांक =November 3| अ‍ॅक्सेसवर्ष =2006| title =संग्रहित प्रत| access-date =2008-03-19| archive-date =2008-06-01| archive-url =https://web.archive.org/web/20080601170143/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}&lt;/ref&gt;
 | कमाल उंची फूट = ३४५
 | कमाल उंची मीटर = १०५
 | सरासरी उंची फूट = ९८
 | सरासरी उंची मीटर = ३०
 | किमान उंचीचे स्थान =
 | किमान उंची फूट = 
 | किमान उंची मीटर = 
 | प्रवेशदिनांक = [[मार्च ३]], [[इ.स. १८४५|१८४५]]
 | प्रवेशक्रम = २७
 | राज्यपाल = 
 | उपराज्यपाल = 
 | सेनेटर = 
 | प्रतिनिधी = 
 | प्रमाणवेळ१ = 
 | प्रमाणवेळ१ कोठे = 
 | प्रमाणवेळ२ = 
 | प्रमाणवेळ२ कोठे = 
 | टपालसंक्षेप = 
 | आयएसओकोड = US-FL
 | संकेतस्थळ = www.myflorida.com
 | तळटिपा = 
 }}
'''फ्लोरिडा''' ({{lang-en|Florida}}) हे [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] एक राज्य आहे. अमेरिकेच्या आग्नेय टोकापाशी वसलेले फ्लोरिडा क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने अमेरिकेमधील २२वे तर लोकसंख्येच्या दृष्टीने चौथ्या ([[कॅलिफोर्निया]], [[टेक्सास]] व [[न्यू यॉर्क]] राज्यांच्या खालोखाल) क्रमांकाचे राज्य आहे. 

फ्लोरिडाच्या पश्चिमेला [[मेक्सिकोचे आखात]], पूर्वेला [[अटलांटिक महासागर]] तर उत्तरेला [[जॉर्जिया (अमेरिका)|जॉर्जिया]] व [[अलाबामा]] ही राज्ये आहेत. फ्लोरिडाचा राज्याचा बराचसा भूभाग मेक्सिकोचे आखात व अटलांटिक महासागर ह्यंमधील [[द्वीपकल्प]]ावर वसला आहे ज्यामुळे फ्लोरिडाला २,१७० किमी लांबीचा समुद्रकिनारा लाभला आहे. फ्लोरिडाच्या वायव्य भागात पूर्व-पश्चिम धावणारा एक चिंचोळा पट्टा आहे ज्याला स्थानिक भाषेमध्ये फ्लोरिडा पॅनहॅंडल असे संबोधतात. फ्लोरिडाच्या दक्षिणेला सुमारे ४,५०० लहान-मोठ्या बेटांचा (कीज) एक द्वीपसमूह असून [[की वेस्ट]] हे सर्वात पश्चिमेकडील बेट आहे. [[टॅलाहासी]] ही फ्लोरिडाची राजधानी, [[जॅक्सनव्हिल]] हे सर्वात मोठे शहर तर [[मायामी]]-[[फोर्ट लॉडरडेल]], [[टँपा (फ्लोरिडा)|टँपा]], [[सेंट पीटर्सबर्ग, फ्लोरिडा|सेंट पीटर्सबर्ग]], [[ओरलॅंडो]] ही येथील इतर मोठी शहरे आहेत.

फ्लोरिडा हे अमेरिकेमधील अतिप्रगत राज्यांपैकी एक आहे. वर्षातील बाराही महिने सूर्यप्रकाशाचे दिवस, सौम्य हवामान, रम्य समुद्रकिनारे इत्यादी कारणांमुळे फ्लोरिडा हे अमेरिकेतील सर्वात लोकप्रिय पर्यटनस्थळ आहे. तसेच येथे अमेरिकेमधील व जगभरातील अनेक धनाढ्य उद्योगपती, सिनेकलाकार व खेळाडूंचे वास्तव्य आहे. येथील अंदाजे २ कोटी लोकसंख्येच्या २२ टक्के लोक [[लॅटिन अमेरिका|लॅटिन अमेरिकन]] वंशाचे आहेत व १८ टक्के लोक केवळ [[स्पॅनिश भाषा]] बोलतात.

देशातील चौथ्या क्रमांकावर असलेली फ्लोरिडाची अर्थव्यवस्था मोठ्या प्रमाणावर पर्यटनावर अवलंबून आहे. कृषी हा येथील दुसऱ्या क्रमांकाचा उद्योग असून अमेरिकेमधील ७४ टक्के [[संत्रे|संत्र्यांचे]] उत्पादन फ्लोरिडामध्ये होते.

== गॅलरी ==
&lt;Gallery&gt;
चित्र:STS-60 Launch - GPN-2000-000759.jpg|[[ओरलॅंडो]]जवळिल [[नासा]]चे [[केनेडी स्पेस सेंटर]].
चित्र:Royal Poinciana.jpg|पूर्ण बहार आलेले दक्षिण फ्लोरिडामधील [[गुलमोहर]]ाचे झाड.
चित्र:National-Atlas-Florida-major-road-map.gif|फ्लोरिडामधील प्रमुख रस्ते व महामार्ग.
चित्र:Tallahassee Old and New Capitols 3.jpg|फ्लोरिडा राज्य संसद भवन.
चित्र:2004 FL Proof.png|फ्लोरिडाचे प्रतिनिधित्व करणारे २५ सेंट्सचे नाणे.
&lt;/Gallery&gt;


== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी|2}}

== बाह्य दुवे ==
*[www.myflorida.com अधिकृत सरकारी संकेतस्थळ]
*[http://florida.com/ पर्यटन]
{{कॉमन्स|Florida|फ्लोरिडा}}

{{अमेरिकेचे राजकीय विभाग}}

[[वर्ग:अमेरिकेची राज्ये]]
[[वर्ग:फ्लोरिडा| ]]</text>
      <sha1>5gzthvkct31jlo5zga3b1vdutbdh80h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>तळोदे तालुका</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32024</id>
    <revision>
      <id>2683463</id>
      <parentid>2683332</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T11:14:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नरेश सावे</username>
        <id>88037</id>
      </contributor>
      <origin>2683463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17035" sha1="8uux8jrk8oh6akqig5umu6rmkchvcfa" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार                     = तालुका
|स्थानिक_नाव               = तळोदा
|इतर_नाव                  = 
|टोपणनाव                  = 
|राज्य_नाव                  =  महाराष्ट्र 
|अक्षांश = 21|अक्षांशमिनिटे = 33|अक्षांशसेकंद =40   
|रेखांश= 74|रेखांशमिनिटे= 13|रेखांशसेकंद= 05
|मुळ_नकाशा                = &lt;!-- only if default map not wanted --&gt;
|शोधक_स्थान                 = &lt;!-- left/right --&gt;
|मुळ_नकाशा_पट्टी            = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|आतील_नकाशा_चिन्ह          = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|नकाशा_शीर्षक               = 
|क्षेत्रफळ_एकूण               = 
|क्षेत्रफळ_आकारमान            = 
|क्षेत्रफळ_क्रमांक              = 
|क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ           = 
|क्षेत्रफळ_मेट्रो                 = 
|क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ            = 
|उंची                   = 
|उंची_संदर्भ               = 
|समुद्री_किनारा               = 
|हवामान                   = 
|वर्षाव                     = 
|तापमान_वार्षिक             = 
|तापमान_हिवाळा             = 
|तापमान_उन्हाळा             = 
|मुख्यालय                = &lt;!-- फक्त जिल्हांसाठीच--&gt;
|मोठे_शहर                 = 
|मोठे_मेट्रो                  = 
|जवळचे_शहर                = 
|प्रांत                      = 
|विभाग                    = 
|जिल्हा                    = [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार]]
|लोकसंख्या_एकूण             = 
|लोकसंख्या_वर्ष               = 
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ         = 
|लोकसंख्या_घनता             = 
|लिंग_गुणोत्तर                = 
|साक्षरता                   = 
|साक्षरता_पुरुष              = 
|साक्षरता_स्त्री                 = 
|अधिकृत_भाषा                = मराठी  
|नेता_पद_१                  = 
|नेता_नाव_१                 = 
|नेता_पद_२                  = 
|नेता_नाव_२                 = 
|संसदीय_मतदारसंघ           = नंदुरबार
|विधानसभा_मतदारसं          = शहादा/तळोदा
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१             = [[तहसील]] 
|न्यायक्षेत्र_नाव_१              = तळोदा
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२             = [[पंचायत समिती]] 
|न्यायक्षेत्र_नाव_२               = तळोदा
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३             = 
|न्यायक्षेत्र_नाव_३               = 
|कोरे_शीर्षक_१               = 
|कोरे_उत्तर_१                = 
|एसटीडी_कोड                = ०२५६७
|पिन_कोड                   = 425413
|आरटीओ_कोड                =एमएच३९ 
|संकेतस्थळ                 = 
|संकेतस्थळ_नाव   www.sudhaspari.blogspot.com           = 
|दालन                      = 
|तळटिपा                   = 
|गुणक_शीर्षक             = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|स्वयंवर्गीत                 = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
}}
'''तळोदा''' [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार जिल्ह्यातील]] छोटे शहर आहे. हे शहर तळोदा तालुक्याचे प्रशासकीय केन्द्र आहे.

==पार्श्वभूमी==
तळोदा - उत्तरेकडे विस्तीर्ण सातपुडा पर्वताच्या रांगा तर दक्षिणेकडे तापी नदिचे विस्तारलेले पात्र यात वसलेले तळोदे हे शहर. तळोदे शहराला स्वतःचा सांस्कृतिक, सामाजिक असा इतिहास आहे. देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी लढणारे तळोदे, पहेलवानकीने गाजणारे तळोदे अशी तळोद्याची पहेचान आहे. क्रीडा, कला, शिक्षण व राजकीय क्षेत्रात तळोद्याचा नाव लौकिक आहे. तळोदा तालुक्यात राहणाऱ्या लोकांना तळोदेकर म्हणून ओळखतात, तालुक्यात आदिवासी बांधवांची लोकसंख्या मोठ्या प्रमाणात आहे. जहागीरदार बारगळांची गढी तळोद्यात बारगळांची गढी विशेष प्रसिद्ध आहे. सन १६६२ मध्ये जहागिरदार भोजराज बारगळ यांनी गढीचे बांधकाम केले. त्यासाठी सात ठिकाणाहुन माती आणण्यात आली. सलग पाच वर्षे बांधकाम सुरू होते. सहा एकर जागेत बारगळांची गढी वसलेली आहे. गढीचे प्रवेशद्वार पाहण्यासारखे आहे. त्यावरील कोरीव काम अप्रतिम असे आहे. आज ही गढी शेकडो वर्षानंतर ताठ मानेने उभी आहे. तळोदा गाव बारगळ जहागीरदारांना इनाम म्हणून प्राचीनकाळी मिळालेले. त्यामुळे या परिसरावर संस्थानिक बारगळ जहागीरदारांचे वर्चस्व. त्यामुळेच संस्थानिक राणा मानसिंग यानी शिवाजी बारगळ यांचे पुत्र भोजराज याना तळोदे हे गाव इनाम दिले. कालांतराने बारगळ व संस्थानिकात वाद निर्माण झाले. त्यांचे पर्यावसान युद्धात होऊन बारगळानी पूर्ण संस्थान काबिज केले. पुढे समजोता होऊन हे संस्थान परत करण्यात आले व लढाईच्या खर्च्याबद्दल बारगळाना तळोदा गावाची हद्द वाढवून मीळाली. राणानी बारगळाच्या पत्नीस बहिन मानले व या नात्याने दोन्ही घरातच कायमस्वरूपी स्नेहभाव निर्माण झाला. तळोदा शहरात श्रीमंत बारगळ जहागीरदारांची वैभावाची साक्ष असून प्राचीन गढ़ी आहे. या गढीचा काही भागाच्या आता पड़झड झाली असली तरी काही बांधकाम अजूनही शाबूत आहे. भोजराज बारगळ यानी १६६२ मधे या ऐतिहासिक वास्तुच्या बांधकामाला सुरुवात केली. पुढे त्यांचे पुत्र नारायणराव बारगळ यांनी गढीच्या कमानी दरवाजा बांधला. सुमारे सहा एकर परिसरात या ऐतिहासिक गढीचे बांधकाम झाले असुन हे बांधकाम पाच वर्ष चालले. बारगळ जहागीरदारांच्या घराण्यातील त्यांचे वंशज सामाजिक व राजकीय कार्यकर्ते अमरजीतराव शिवाजीराव बारगळ व त्यांचे इतर आप्तेष्ट आजही या ऐतिहासिक गढीत राहतात. १९५२ पर्यंत तळोदयाचे प्रशासन हे बारगळ जहागीरदार यांच्या नियंत्रणाखाली चालायचे. जहागीरदार व गावाचे कामकाज चालवीण्यासाठी एक दिवाण सहा कारकून असायचे. त्यापैकी दोन कारकून हे त्यांच्या खाजगी कारभार पहायचे तर चार कारकून जहागीरदारीचे कामकाज, हिशेब, वसुलीचे काम पहायचे. शिवाय बाहेरच्या प्रशासकीय कामासाठी दोन पाटील होते. मुलकी पाटिल पोलीस पाटील ही दोन्ही पदे त्या वेळी होती. मुलकी पाटलाचे पाच वतनदार घराणे होते. मगन गनपत पाटील, गोविंद कडवा पाटील याप्रमाणे. प्रत्येक पाटीलला २७ एकर जमीन त्या वेळी उत्पनासाठी मीळायची. शिवाय ज़माबंदी दरबारात मुलकी पाटलाला ६९ रुपये १० आणे फेटा, पागोटे, उपरणे, पान-सुपारीचा मान मीळायचा. पोलीस पाटलाला वर्षाला ५७ रुपये ६ आणे फेटा पागोटे, उपरणे, वेताची काठी हां मान मीळायचा. याशिवाय १६ मील कामदार, वनदार (जागले), चार महार कामदार, एक कोळी कामदार वतनदार होते. या कामदारानाही त्यांचा कामापोटी वतन दिले जायचे. येथील हल्लीचे बारगळ जहागीरदार अमरजीतराव बारगळ यांचे पणजोबा कृष्णराव आनंदराव बारगळ आजोबा शंकरराव कृष्णराव बारगळ यांच्या पीढ़ीपर्यंत दि: १-८-१९५३ पर्यंतताळोद्यात ही प्रशासन यंत्रणा बारगळ जहागीरदारांकडे सुरू होती. त्यानंतर ताळोद्यात शासकीय कारभार इनाम ॲंबॉंक्युशन ॲंक्ट आला व शासनाकडे कारभार आला त्यानंतर तळोदयात शासकीय कारभार सुरू झाला. सन १८६७चा गॅंझेतेड रिपोर्ट व बारगळ जहागीरदार संस्थानचे जुने ऐतिहासिक दस्तावेज व कागदपत्राच्या नोंदीत या प्रशासकीय प्रणालीचा उल्लेख आहे.

==तालुक्यातील गावे ==
#[[आळवण]] 
#[[आमलेड]] 
#[[अमळपाडा]] 
#[[आमोणी]] 
#[[आष्टेतर्फेबोराड]] 
#[[बाण (तळोदा)]] 
#[[बंधारे]] 
#[[बेळीपाडा]] 
#[[भावर]] 
#[[बियामाळ]] 
#[[बोराड]] 
#[[बुधवळ]] 
#[[बुधावळी (तळोदा)]] 
#[[चौगाव बुद्रुक]] 
#[[चौगाव खुर्द]] 
#[[छोटाधानपूर]] 
#[[चिनोडे]] 
#[[दलेलपूर]] 
#[[दासवड]] 
#[[देकटी]] 
[[धानोरे (तळोदा)]] [[धानपूर (तळोदा)]] [[एकधाड]] [[गाढावळी]] [[गौळणपाडा]] [[गोपाळपूर (तळोदा)]] [[गुंजाळी (तळोदा)]] [[हलालपूर]] [[इच्छागव्हाण]] [[जुवाणी]] [[कढेळ]] [[काकळपूर]] [[कलमसरे]] [[करडे (तळोदा)]] [[काझीपूरतळवाडी]] [[खरडी बुद्रुक (तळोदा)]] [[खरडी खुर्द (तळोदा)]] [[खारवड (तळोदा)]] [[खेडाळे (तळोदा)]] [[खुसगव्हाण]] [[कोठार]] [[कुंदावे]] [[लखापूर (तळोदा)]] [[लक्कडकोट]] [[लोभाणी]] [[माळखुर्द]] [[मालदे (तळोदा)]] [[मेंढवड]] [[मोड]] [[मोडळपाडा]] [[मोहिडा]] [[मोरवड]] [[नळगव्हाण (तळोदा)]] [[नर्मदानगर]] [[नवागाव (तळोदा)]] [[न्युबन]] [[पाडळपूर]] [[पाधाडी]] [[पिंपरपाडा]] [[प्रतापपूर (तळोदा)]] [[राजविरी]] [[रामपूर (तळोदा)]] [[राणापूर]] [[राणीपूर]] [[रांझणी (तळोदा)]]  [[रापापूर]] [[रतनपाडा]] [[राझवेरेसेळे]] [[रेतपाडा]] [[रेवानगर]] 
#[[रोझावे]] 
#[[सालसडी]] 
#[[सरदारनगर]] 
#[[सातोणे]] 
#[[सावर (तळोदा)]] 
#[[सावरपाडा (तळोदा)]] 
#[[सेलिंगपूर]] 
#[[शेळवई]] 
#[[शिरवे]] 
#[[सिंगसपूर]] 
#[[सोजारबारा]] 
#[[सोमावळ बुद्रुक]] 
#[[सोमावळ खुर्द]] 
#[[सोरापाडा (तळोदा)]] 
#[[तळोदे]] 
#[[तळवे]] 
#[[तऱ्हवड]] 
#[[उमरकुवा (तळोदा)]] 
#[[उमरी (तळोदा)]] 
#[[वाल्हेरी]] 
#[[झिरी]]

==भौगोलिक स्थान==
==हवामान==
==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}

{{विस्तार}}
{{नंदुरबार जिल्ह्यातील तालुके}}

[[वर्ग:नंदुरबार जिल्ह्यातील तालुके]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]]</text>
      <sha1>8uux8jrk8oh6akqig5umu6rmkchvcfa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683464</id>
      <parentid>2683463</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T11:15:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>नरेश सावे</username>
        <id>88037</id>
      </contributor>
      <origin>2683464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17060" sha1="nbtvczp2i1fduaepdbbgspgap183q1i" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार                     = तालुका
|स्थानिक_नाव               = तळोदा
|इतर_नाव                  = 
|टोपणनाव                  = 
|राज्य_नाव                  =  महाराष्ट्र 
|अक्षांश = 21|अक्षांशमिनिटे = 33|अक्षांशसेकंद =40   
|रेखांश= 74|रेखांशमिनिटे= 13|रेखांशसेकंद= 05
|मुळ_नकाशा                = &lt;!-- only if default map not wanted --&gt;
|शोधक_स्थान                 = &lt;!-- left/right --&gt;
|मुळ_नकाशा_पट्टी            = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|आतील_नकाशा_चिन्ह          = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|नकाशा_शीर्षक               = 
|क्षेत्रफळ_एकूण               = 
|क्षेत्रफळ_आकारमान            = 
|क्षेत्रफळ_क्रमांक              = 
|क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ           = 
|क्षेत्रफळ_मेट्रो                 = 
|क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ            = 
|उंची                   = 
|उंची_संदर्भ               = 
|समुद्री_किनारा               = 
|हवामान                   = 
|वर्षाव                     = 
|तापमान_वार्षिक             = 
|तापमान_हिवाळा             = 
|तापमान_उन्हाळा             = 
|मुख्यालय                = &lt;!-- फक्त जिल्हांसाठीच--&gt;
|मोठे_शहर                 = 
|मोठे_मेट्रो                  = 
|जवळचे_शहर                = 
|प्रांत                      = 
|विभाग                    = 
|जिल्हा                    = [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार]]
|लोकसंख्या_एकूण             = 
|लोकसंख्या_वर्ष               = 
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ         = 
|लोकसंख्या_घनता             = 
|लिंग_गुणोत्तर                = 
|साक्षरता                   = 
|साक्षरता_पुरुष              = 
|साक्षरता_स्त्री                 = 
|अधिकृत_भाषा                = मराठी  
|नेता_पद_१                  = 
|नेता_नाव_१                 = 
|नेता_पद_२                  = 
|नेता_नाव_२                 = 
|संसदीय_मतदारसंघ           = नंदुरबार
|विधानसभा_मतदारसं          = शहादा/तळोदा
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१             = [[तहसील]] 
|न्यायक्षेत्र_नाव_१              = तळोदा
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२             = [[पंचायत समिती]] 
|न्यायक्षेत्र_नाव_२               = तळोदा
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३             = 
|न्यायक्षेत्र_नाव_३               = 
|कोरे_शीर्षक_१               = 
|कोरे_उत्तर_१                = 
|एसटीडी_कोड                = ०२५६७
|पिन_कोड                   = 425413
|आरटीओ_कोड                =एमएच३९ 
|संकेतस्थळ                 = 
|संकेतस्थळ_नाव   www.sudhaspari.blogspot.com           = 
|दालन                      = 
|तळटिपा                   = 
|गुणक_शीर्षक             = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|स्वयंवर्गीत                 = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
}}
'''तळोदा''' [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार जिल्ह्यातील]] छोटे शहर आहे. हे शहर तळोदा तालुक्याचे प्रशासकीय केन्द्र आहे.

==पार्श्वभूमी==
तळोदा - उत्तरेकडे विस्तीर्ण सातपुडा पर्वताच्या रांगा तर दक्षिणेकडे तापी नदिचे विस्तारलेले पात्र यात वसलेले तळोदे हे शहर. तळोदे शहराला स्वतःचा सांस्कृतिक, सामाजिक असा इतिहास आहे. देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी लढणारे तळोदे, पहेलवानकीने गाजणारे तळोदे अशी तळोद्याची पहेचान आहे. क्रीडा, कला, शिक्षण व राजकीय क्षेत्रात तळोद्याचा नाव लौकिक आहे. तळोदा तालुक्यात राहणाऱ्या लोकांना तळोदेकर म्हणून ओळखतात, तालुक्यात आदिवासी बांधवांची लोकसंख्या मोठ्या प्रमाणात आहे. जहागीरदार बारगळांची गढी तळोद्यात बारगळांची गढी विशेष प्रसिद्ध आहे. सन १६६२ मध्ये जहागिरदार भोजराज बारगळ यांनी गढीचे बांधकाम केले. त्यासाठी सात ठिकाणाहुन माती आणण्यात आली. सलग पाच वर्षे बांधकाम सुरू होते. सहा एकर जागेत बारगळांची गढी वसलेली आहे. गढीचे प्रवेशद्वार पाहण्यासारखे आहे. त्यावरील कोरीव काम अप्रतिम असे आहे. आज ही गढी शेकडो वर्षानंतर ताठ मानेने उभी आहे. तळोदा गाव बारगळ जहागीरदारांना इनाम म्हणून प्राचीनकाळी मिळालेले. त्यामुळे या परिसरावर संस्थानिक बारगळ जहागीरदारांचे वर्चस्व. त्यामुळेच संस्थानिक राणा मानसिंग यानी शिवाजी बारगळ यांचे पुत्र भोजराज याना तळोदे हे गाव इनाम दिले. कालांतराने बारगळ व संस्थानिकात वाद निर्माण झाले. त्यांचे पर्यावसान युद्धात होऊन बारगळानी पूर्ण संस्थान काबिज केले. पुढे समजोता होऊन हे संस्थान परत करण्यात आले व लढाईच्या खर्च्याबद्दल बारगळाना तळोदा गावाची हद्द वाढवून मीळाली. राणानी बारगळाच्या पत्नीस बहिन मानले व या नात्याने दोन्ही घरातच कायमस्वरूपी स्नेहभाव निर्माण झाला. तळोदा शहरात श्रीमंत बारगळ जहागीरदारांची वैभावाची साक्ष असून प्राचीन गढ़ी आहे. या गढीचा काही भागाच्या आता पड़झड झाली असली तरी काही बांधकाम अजूनही शाबूत आहे. भोजराज बारगळ यानी १६६२ मधे या ऐतिहासिक वास्तुच्या बांधकामाला सुरुवात केली. पुढे त्यांचे पुत्र नारायणराव बारगळ यांनी गढीच्या कमानी दरवाजा बांधला. सुमारे सहा एकर परिसरात या ऐतिहासिक गढीचे बांधकाम झाले असुन हे बांधकाम पाच वर्ष चालले. बारगळ जहागीरदारांच्या घराण्यातील त्यांचे वंशज सामाजिक व राजकीय कार्यकर्ते अमरजीतराव शिवाजीराव बारगळ व त्यांचे इतर आप्तेष्ट आजही या ऐतिहासिक गढीत राहतात. १९५२ पर्यंत तळोदयाचे प्रशासन हे बारगळ जहागीरदार यांच्या नियंत्रणाखाली चालायचे. जहागीरदार व गावाचे कामकाज चालवीण्यासाठी एक दिवाण सहा कारकून असायचे. त्यापैकी दोन कारकून हे त्यांच्या खाजगी कारभार पहायचे तर चार कारकून जहागीरदारीचे कामकाज, हिशेब, वसुलीचे काम पहायचे. शिवाय बाहेरच्या प्रशासकीय कामासाठी दोन पाटील होते. मुलकी पाटिल पोलीस पाटील ही दोन्ही पदे त्या वेळी होती. मुलकी पाटलाचे पाच वतनदार घराणे होते. मगन गनपत पाटील, गोविंद कडवा पाटील याप्रमाणे. प्रत्येक पाटीलला २७ एकर जमीन त्या वेळी उत्पनासाठी मीळायची. शिवाय ज़माबंदी दरबारात मुलकी पाटलाला ६९ रुपये १० आणे फेटा, पागोटे, उपरणे, पान-सुपारीचा मान मीळायचा. पोलीस पाटलाला वर्षाला ५७ रुपये ६ आणे फेटा पागोटे, उपरणे, वेताची काठी हां मान मीळायचा. याशिवाय १६ मील कामदार, वनदार (जागले), चार महार कामदार, एक कोळी कामदार वतनदार होते. या कामदारानाही त्यांचा कामापोटी वतन दिले जायचे. येथील हल्लीचे बारगळ जहागीरदार अमरजीतराव बारगळ यांचे पणजोबा कृष्णराव आनंदराव बारगळ आजोबा शंकरराव कृष्णराव बारगळ यांच्या पीढ़ीपर्यंत दि: १-८-१९५३ पर्यंतताळोद्यात ही प्रशासन यंत्रणा बारगळ जहागीरदारांकडे सुरू होती. त्यानंतर ताळोद्यात शासकीय कारभार इनाम ॲंबॉंक्युशन ॲंक्ट आला व शासनाकडे कारभार आला त्यानंतर तळोदयात शासकीय कारभार सुरू झाला. सन १८६७चा गॅंझेतेड रिपोर्ट व बारगळ जहागीरदार संस्थानचे जुने ऐतिहासिक दस्तावेज व कागदपत्राच्या नोंदीत या प्रशासकीय प्रणालीचा उल्लेख आहे.

==तालुक्यातील गावे ==
#[[आळवण]] 
#[[आमलेड]] 
#[[अमळपाडा]] 
#[[आमोणी]] 
#[[आष्टेतर्फेबोराड]] 
#[[बाण (तळोदा)]] 
#[[बंधारे]] 
#[[बेळीपाडा]] 
#[[भावर]] 
#[[बियामाळ]] 
#[[बोराड]] 
#[[बुधवळ]] 
#[[बुधावळी (तळोदा)]] 
#[[चौगाव बुद्रुक]] 
#[[चौगाव खुर्द]] 
#[[छोटाधानपूर]] 
#[[चिनोडे]] 
#[[दलेलपूर]] 
#[[दासवड]] 
#[[देकटी]] 
#[[धानोरे (तळोदा)]] 
#[[धानपूर (तळोदा)]] 
#[[एकधाड]] 
#[[गाढावळी]] 
#[[गौळणपाडा]] 
#[[गोपाळपूर (तळोदा)]] 
#[[गुंजाळी (तळोदा)]] 
#[[हलालपूर]] 
#[[इच्छागव्हाण]] 
#[[जुवाणी]] 
#[[कढेळ]] 
#[[काकळपूर]] 
#[[कलमसरे]] [[करडे (तळोदा)]] [[काझीपूरतळवाडी]] [[खरडी बुद्रुक (तळोदा)]] [[खरडी खुर्द (तळोदा)]] [[खारवड (तळोदा)]] [[खेडाळे (तळोदा)]] [[खुसगव्हाण]] [[कोठार]] [[कुंदावे]] [[लखापूर (तळोदा)]] [[लक्कडकोट]] [[लोभाणी]] [[माळखुर्द]] [[मालदे (तळोदा)]] [[मेंढवड]] [[मोड]] [[मोडळपाडा]] [[मोहिडा]] [[मोरवड]] [[नळगव्हाण (तळोदा)]] [[नर्मदानगर]] [[नवागाव (तळोदा)]] [[न्युबन]] [[पाडळपूर]] [[पाधाडी]] [[पिंपरपाडा]] [[प्रतापपूर (तळोदा)]] [[राजविरी]] [[रामपूर (तळोदा)]] [[राणापूर]] [[राणीपूर]] [[रांझणी (तळोदा)]]  [[रापापूर]] [[रतनपाडा]] [[राझवेरेसेळे]] [[रेतपाडा]] [[रेवानगर]] 
#[[रोझावे]] 
#[[सालसडी]] 
#[[सरदारनगर]] 
#[[सातोणे]] 
#[[सावर (तळोदा)]] 
#[[सावरपाडा (तळोदा)]] 
#[[सेलिंगपूर]] 
#[[शेळवई]] 
#[[शिरवे]] 
#[[सिंगसपूर]] 
#[[सोजारबारा]] 
#[[सोमावळ बुद्रुक]] 
#[[सोमावळ खुर्द]] 
#[[सोरापाडा (तळोदा)]] 
#[[तळोदे]] 
#[[तळवे]] 
#[[तऱ्हवड]] 
#[[उमरकुवा (तळोदा)]] 
#[[उमरी (तळोदा)]] 
#[[वाल्हेरी]] 
#[[झिरी]]

==भौगोलिक स्थान==
==हवामान==
==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}

{{विस्तार}}
{{नंदुरबार जिल्ह्यातील तालुके}}

[[वर्ग:नंदुरबार जिल्ह्यातील तालुके]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]]</text>
      <sha1>nbtvczp2i1fduaepdbbgspgap183q1i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शिरपूर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32032</id>
    <revision>
      <id>2683345</id>
      <parentid>2682928</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T12:12:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>मशालवाला</username>
        <id>182636</id>
      </contributor>
      <origin>2683345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8287" sha1="kvr6bzq7t3z4yviabqvxmc40qerto5c" xml:space="preserve">{{इतरउपयोग४|शिरपूर नावाचे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]] शहर|सातारा जिल्ह्यातील शिरपूर तालुका|शिरपूर तालुका}}
{{तक्‍ता भारतीय शहर
|नाव=शिरपूर
|जिल्हा_नाव=[[धुळे जिल्हा]]
|राज्य_नाव=[[महाराष्ट्र]]
|चित्रशीर्षक=शिरपूर नगरपरिषद
|अक्षांश               = १७.७&lt;sup&gt;०&lt;/sup&gt;उत्तर
|रेखांश              = ७४.०&lt;sup&gt;०&lt;/sup&gt;पूर्व
|शोधक_स्थान                 =
|लोकसंख्या=१,०५,६९६ 
|क्षेत्रफळ= १५१०.६७
|जनगणना_वर्ष=२०२२
|जवळचे शहर=धुळे
|लोकसभा=हिना गावित, नंदुरबार
|राज्यसभा=
|दूरध्वनी_कोड=०२५६३
|पोस्टल_कोड=४२५-४०५
|आरटीओ_कोड=MH-18
|निर्वाचित_प्रमुख_नाव=नगराध्यक्ष
|निर्वाचित_पद_नाव=जयश्री अमरीश पटेल, भाजप
|प्रशासकीय_प्रमुख_नाव=उप नगराध्यक्ष
|प्रशासकीय_पद_नाव=भूपेश पटेल,भाजप
|संकेतस्थळ_लिंक=
}}
महाराष्ट्र राज्यात अगदी उत्तरेस असलेल्या धुळे जिल्ह्याच्या पश्चिम भागात शिरपूर हा एक तालुका आहे.शिरपूर तालुक्यातून मुंबई ते आग्रा हा राष्ट्रीय महामार्ग जातो. शिरपूर तालुका आदिवासी बहुल तालुका आहे. शिरपूर शहर हे तालुक्याचे मुख्यालय आहे. शिरपूर तालुका हा संपूर्ण खान्देशात एक विकसित तालुका म्हणून ओळखला जातो. तालुक्यातील प्रत्येक गावात रस्ते व पायाभूत सुविधांचा विकास झाला आहे. या शहरात राहणाऱ्या जनतेच्या सर्व मूलभूत गरजा भागतात आणि त्यांना जरूर त्या सोईसुविधा प्राप्त होतात.

शिरपूर तालुक्यात बोराडी, थाळनेर, सांगवी, अर्थे, दहिवद ही जास्त लोकसंख्येची गावे आहेत. या तालुक्याने पाणी व्यवस्थापन क्षेत्रात फार छान कामगिरी केली आहे. शिरपूर पॅटर्न म्हणून हा प्रकल्प संपूर्ण महाराष्ट्रात प्रसिद्ध आहे. शिरपूर शहरात शिरपूर एज्युकेशन सोसायटीच्या अनेक संस्था आहेत त्यात आजूबाजूच्या परिसरातील विद्यार्थी शिक्षण घेतात. शिक्षण क्षेत्रात शिरपूर शहर बऱ्यापैकी आघाडीवर असून गावात चांगल्या शिक्षणसंस्था आहेत.

शिरपूर गावात औषधनिर्माणशास्त्र, अभियांत्रिकीच्या उच्च शिक्षणाच्या सोयीदेखील आहेत. शिरपूर गावात दोन प्रसिद्ध बालाजी (प्रतितिरुपती) मंदिरे असून खालच्या गावातील व वरच्या गावातील अशा नावाने ती ओळखली जातात, श्री तिरुपती बालाजी नावाने व दरवर्षी खंडेराव देवाच्या नावाने यात्रा भरते. शहरांत प्रभु व्यंकटेश बालाजी मंदिर, पाताळेश्वर मंदिर, खंडेराव मंदिर, माताभवानी मंदिर, अशी मंदिरे असून तीन मशिदी आहेत. शिरपूर तालुक्यातील थाळनेर हे [[लता मंगेशकर]] यांचं आजोळ आहे,येथे एक ऐतिहासिक किल्ला आहे.

शिरपूर तालुक्यातील दहिवद हे गाव प्रसिद्ध हिंदी व मराठी अभिनेत्री [[स्मिता पाटील]] हिचे जन्मगाव आहे.

शिरपूर हे प्रसिद्ध आहे ते येथे सुरू असलेल्या पाणी अडवा पाणी जिरवा ह्या कामांमुळे. ह्या कामांना मुळे &quot;शिरपूर पँटर्न&quot; म्हणून सर्वत्र ओळख मिळाली आहे. 

तसेच  उत्तर महाराष्ट्रातील एकमेव गुगल पिन रिवार्ड प्राप्त गुगल गाईड [https://mr.wikipedia.org/s/7r4m मनाेहर पांडुरंग वाघ] यांचे जन्मस्थान आहे. मनोहर वाघ हे तंत्रस्नेही विषय साधनव्यक्ती आहेत यांनी अनेक स्थळे गुगल नकाशात जोडली आहेत त्या स्थळांना आजपर्यंत साठ लाख लोकांनी भेटी दिल्या आहेत. तसेच गुगल वरती त्यांनी टाकलेले फोटो हे जवळपास तीन कोटी लोकांनी बघितले आहेत हा एक गुगल विक्रम आहे.तसेच त्यांचे एक यू ट्यूब चॅनल आहे.अधुनिक अध्यापन पद्धती वर ते शिक्षकांना मोफत मार्गदर्शन करतात व त्यांच्या सेमिनार ला आजपर्यंत बावीस हजार शिक्षकांनी सहभाग नोंदवला आहे.

== प्रशासन ==
खासदार- ॲड.गोवाल पाडवी, काॅग्रेस पक्ष नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ,

वि.स. आमदार- काशिराम पावरा,शिरपूर विधानसभा, भाजप 

वि.प.आमदार-अमरीश पटेल,धुळे- नंदूरबार विधानपरिषद,भाजप 

नगराध्यक्ष- जयश्री पटेल, शिरपूर- वरवाडे नगरपालिका, भाजप

उप नगराध्यक्ष- भूपेश पटेल, शिरपूर- वरवाडे नगरपालिका,भाजप 


[[वर्ग:धुळे जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>kvr6bzq7t3z4yviabqvxmc40qerto5c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683356</id>
      <parentid>2683345</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T13:23:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ अविश्वकोशीय मजकूर</comment>
      <origin>2683356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4656" sha1="9vimfi4rbjczx6hn67an52tec0ha67r" xml:space="preserve">{{इतरउपयोग४|शिरपूर नावाचे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]] शहर|सातारा जिल्ह्यातील शिरपूर तालुका|शिरपूर तालुका}}
{{तक्‍ता भारतीय शहर
|नाव=शिरपूर
|जिल्हा_नाव=[[धुळे जिल्हा]]
|राज्य_नाव=[[महाराष्ट्र]]
|चित्रशीर्षक=शिरपूर नगरपरिषद
|अक्षांश               = १७.७&lt;sup&gt;०&lt;/sup&gt;उत्तर
|रेखांश              = ७४.०&lt;sup&gt;०&lt;/sup&gt;पूर्व
|शोधक_स्थान                 =
|लोकसंख्या=१,०५,६९६ 
|क्षेत्रफळ= १५१०.६७
|जनगणना_वर्ष=२०२२
|जवळचे शहर=धुळे
|लोकसभा=हिना गावित, नंदुरबार
|राज्यसभा=
|दूरध्वनी_कोड=०२५६३
|पोस्टल_कोड=४२५-४०५
|आरटीओ_कोड=MH-18
|निर्वाचित_प्रमुख_नाव=नगराध्यक्ष
|निर्वाचित_पद_नाव=जयश्री अमरीश पटेल, भाजप
|प्रशासकीय_प्रमुख_नाव=उप नगराध्यक्ष
|प्रशासकीय_पद_नाव=भूपेश पटेल,भाजप
|संकेतस्थळ_लिंक=
}}
'''शिरपूर''' हे [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]] [[शिरपूर तालुका| शिरपूर तालुक्याचे]] मुख्यालय आहे. शिरपूर तालुका हा संपूर्ण खान्देशात एक विकसित तालुका म्हणून ओळखला जातो.

शिरपूर गावात औषधनिर्माणशास्त्र, अभियांत्रिकीच्या उच्च शिक्षणाच्या सोयीदेखील आहेत. शिरपूर गावात दोन प्रसिद्ध बालाजी (प्रतितिरुपती) मंदिरे असून खालच्या गावातील व वरच्या गावातील अशा नावाने ती ओळखली जातात, श्री तिरुपती बालाजी नावाने व दरवर्षी खंडेराव देवाच्या नावाने यात्रा भरते. शहरांत प्रभु व्यंकटेश बालाजी मंदिर, पाताळेश्वर मंदिर, खंडेराव मंदिर, माताभवानी मंदिर, अशी मंदिरे असून तीन मशिदी आहेत. शिरपूर तालुक्यातील थाळनेर हे [[लता मंगेशकर]] यांचं आजोळ आहे, येथे एक ऐतिहासिक किल्ला आहे.

शिरपूर हे प्रसिद्ध आहे ते येथे सुरू असलेल्या पाणी अडवा पाणी जिरवा ह्या कामांमुळे. ह्या कामांना मुळे &quot;शिरपूर पँटर्न&quot; म्हणून सर्वत्र ओळख मिळाली आहे.

== प्रशासन ==
खासदार- ॲड.गोवाल पाडवी, काॅग्रेस पक्ष नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ,

वि.स. आमदार- काशिराम पावरा,शिरपूर विधानसभा, भाजप 

वि.प.आमदार-अमरीश पटेल,धुळे- नंदूरबार विधानपरिषद,भाजप 

नगराध्यक्ष- जयश्री पटेल, शिरपूर- वरवाडे नगरपालिका, भाजप

उप नगराध्यक्ष- भूपेश पटेल, शिरपूर- वरवाडे नगरपालिका,भाजप 


[[वर्ग:धुळे जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>9vimfi4rbjczx6hn67an52tec0ha67r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683358</id>
      <parentid>2683356</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T13:24:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2683358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4711" sha1="95isuvm1z9tvsex408n7vpfguyl0xej" xml:space="preserve">{{इतरउपयोग४|शिरपूर नावाचे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]] शहर|सातारा जिल्ह्यातील शिरपूर तालुका|शिरपूर तालुका}}
{{तक्‍ता भारतीय शहर
|नाव=शिरपूर
|जिल्हा_नाव=[[धुळे जिल्हा]]
|राज्य_नाव=[[महाराष्ट्र]]
|चित्रशीर्षक=शिरपूर नगरपरिषद
|अक्षांश               = १७.७&lt;sup&gt;०&lt;/sup&gt;उत्तर
|रेखांश              = ७४.०&lt;sup&gt;०&lt;/sup&gt;पूर्व
|शोधक_स्थान                 =
|लोकसंख्या=१,०५,६९६ 
|क्षेत्रफळ= १५१०.६७
|जनगणना_वर्ष=२०२२
|जवळचे शहर=धुळे
|लोकसभा=हिना गावित, नंदुरबार
|राज्यसभा=
|दूरध्वनी_कोड=०२५६३
|पोस्टल_कोड=४२५-४०५
|आरटीओ_कोड=MH-18
|निर्वाचित_प्रमुख_नाव=नगराध्यक्ष
|निर्वाचित_पद_नाव=जयश्री अमरीश पटेल, भाजप
|प्रशासकीय_प्रमुख_नाव=उप नगराध्यक्ष
|प्रशासकीय_पद_नाव=भूपेश पटेल,भाजप
|संकेतस्थळ_लिंक=
}}
'''शिरपूर''' हे [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]] [[शिरपूर तालुका| शिरपूर तालुक्याचे]] मुख्यालय आहे. शिरपूर तालुका हा संपूर्ण खान्देशात एक विकसित तालुका म्हणून ओळखला जातो.

शिरपूर गावात औषधनिर्माणशास्त्र, अभियांत्रिकीच्या उच्च शिक्षणाच्या सोयीदेखील आहेत. शिरपूर गावात दोन प्रसिद्ध बालाजी (प्रतितिरुपती) मंदिरे असून खालच्या गावातील व वरच्या गावातील अशा नावाने ती ओळखली जातात, श्री तिरुपती बालाजी नावाने व दरवर्षी खंडेराव देवाच्या नावाने यात्रा भरते. शहरांत प्रभु व्यंकटेश बालाजी मंदिर, पाताळेश्वर मंदिर, खंडेराव मंदिर, माताभवानी मंदिर, अशी मंदिरे असून तीन मशिदी आहेत. शिरपूर तालुक्यातील थाळनेर हे [[लता मंगेशकर]] यांचं आजोळ आहे, येथे एक ऐतिहासिक किल्ला आहे.

शिरपूर हे प्रसिद्ध आहे ते येथे सुरू असलेल्या पाणी अडवा पाणी जिरवा ह्या कामांमुळे. ह्या कामांना मुळे &quot;शिरपूर पँटर्न&quot; म्हणून सर्वत्र ओळख मिळाली आहे.

== प्रशासन ==
खासदार- ॲड.गोवाल पाडवी, काॅग्रेस पक्ष नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ,

वि.स. आमदार- काशिराम पावरा,शिरपूर विधानसभा, भाजप 

वि.प.आमदार-अमरीश पटेल,धुळे- नंदूरबार विधानपरिषद,भाजप 

नगराध्यक्ष- जयश्री पटेल, शिरपूर- वरवाडे नगरपालिका, भाजप

उप नगराध्यक्ष- भूपेश पटेल, शिरपूर- वरवाडे नगरपालिका,भाजप 


[[वर्ग:धुळे जिल्ह्यातील गावे]]
[[वर्ग:शिरपूर तालुका]]</text>
      <sha1>95isuvm1z9tvsex408n7vpfguyl0xej</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683359</id>
      <parentid>2683358</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T13:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:धुळे जिल्ह्यातील गावे]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2683359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4717" sha1="qyc5iqk0bn0aivpzjx4hxg6wwg3sce4" xml:space="preserve">{{इतरउपयोग४|शिरपूर नावाचे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]] शहर|सातारा जिल्ह्यातील शिरपूर तालुका|शिरपूर तालुका}}
{{तक्‍ता भारतीय शहर
|नाव=शिरपूर
|जिल्हा_नाव=[[धुळे जिल्हा]]
|राज्य_नाव=[[महाराष्ट्र]]
|चित्रशीर्षक=शिरपूर नगरपरिषद
|अक्षांश               = १७.७&lt;sup&gt;०&lt;/sup&gt;उत्तर
|रेखांश              = ७४.०&lt;sup&gt;०&lt;/sup&gt;पूर्व
|शोधक_स्थान                 =
|लोकसंख्या=१,०५,६९६ 
|क्षेत्रफळ= १५१०.६७
|जनगणना_वर्ष=२०२२
|जवळचे शहर=धुळे
|लोकसभा=हिना गावित, नंदुरबार
|राज्यसभा=
|दूरध्वनी_कोड=०२५६३
|पोस्टल_कोड=४२५-४०५
|आरटीओ_कोड=MH-18
|निर्वाचित_प्रमुख_नाव=नगराध्यक्ष
|निर्वाचित_पद_नाव=जयश्री अमरीश पटेल, भाजप
|प्रशासकीय_प्रमुख_नाव=उप नगराध्यक्ष
|प्रशासकीय_पद_नाव=भूपेश पटेल,भाजप
|संकेतस्थळ_लिंक=
}}
'''शिरपूर''' हे [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]] [[शिरपूर तालुका| शिरपूर तालुक्याचे]] मुख्यालय आहे. शिरपूर तालुका हा संपूर्ण खान्देशात एक विकसित तालुका म्हणून ओळखला जातो.

शिरपूर गावात औषधनिर्माणशास्त्र, अभियांत्रिकीच्या उच्च शिक्षणाच्या सोयीदेखील आहेत. शिरपूर गावात दोन प्रसिद्ध बालाजी (प्रतितिरुपती) मंदिरे असून खालच्या गावातील व वरच्या गावातील अशा नावाने ती ओळखली जातात, श्री तिरुपती बालाजी नावाने व दरवर्षी खंडेराव देवाच्या नावाने यात्रा भरते. शहरांत प्रभु व्यंकटेश बालाजी मंदिर, पाताळेश्वर मंदिर, खंडेराव मंदिर, माताभवानी मंदिर, अशी मंदिरे असून तीन मशिदी आहेत. शिरपूर तालुक्यातील थाळनेर हे [[लता मंगेशकर]] यांचं आजोळ आहे, येथे एक ऐतिहासिक किल्ला आहे.

शिरपूर हे प्रसिद्ध आहे ते येथे सुरू असलेल्या पाणी अडवा पाणी जिरवा ह्या कामांमुळे. ह्या कामांना मुळे &quot;शिरपूर पँटर्न&quot; म्हणून सर्वत्र ओळख मिळाली आहे.

== प्रशासन ==
खासदार- ॲड.गोवाल पाडवी, काॅग्रेस पक्ष नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ,

वि.स. आमदार- काशिराम पावरा,शिरपूर विधानसभा, भाजप 

वि.प.आमदार-अमरीश पटेल,धुळे- नंदूरबार विधानपरिषद,भाजप 

नगराध्यक्ष- जयश्री पटेल, शिरपूर- वरवाडे नगरपालिका, भाजप

उप नगराध्यक्ष- भूपेश पटेल, शिरपूर- वरवाडे नगरपालिका,भाजप 


[[वर्ग:शिरपूर तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:शिरपूर तालुका]]</text>
      <sha1>qyc5iqk0bn0aivpzjx4hxg6wwg3sce4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683377</id>
      <parentid>2683359</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T15:57:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27747-91</username>
        <id>182909</id>
      </contributor>
      <origin>2683377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4727" sha1="jpq7ovg15nhccj4x7xvxjqdshmq0h9o" xml:space="preserve">{{इतरउपयोग४|शिरपूर नावाचे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]] शहर|सातारा जिल्ह्यातील शिरपूर तालुका|शिरपूर तालुका}}
{{तक्‍ता भारतीय शहर
|नाव=शिरपूर
|जिल्हा_नाव=[[धुळे जिल्हा]]
|राज्य_नाव=[[महाराष्ट्र]]
|चित्रशीर्षक=शिरपूर नगरपरिषद
|अक्षांश               = १७.७&lt;sup&gt;०&lt;/sup&gt;उत्तर
|रेखांश              = ७४.०&lt;sup&gt;०&lt;/sup&gt;पूर्व
|शोधक_स्थान                 =
|लोकसंख्या=१,०५,६९६ 
|क्षेत्रफळ= १५१०.६७
|जनगणना_वर्ष=२०२२
|जवळचे शहर=धुळे
|लोकसभा=हिना गावित, नंदुरबार
|राज्यसभा=
|दूरध्वनी_कोड=०२५६३
|पोस्टल_कोड=४२५-४०५
|आरटीओ_कोड=MH-18
|निर्वाचित_प्रमुख_नाव=नगराध्यक्ष
|निर्वाचित_पद_नाव=चिंतनभाई अमरीश पटेल - भाजपा
|प्रशासकीय_प्रमुख_नाव=उप नगराध्यक्ष
|प्रशासकीय_पद_नाव=भूपेश पटेल,भाजप
|संकेतस्थळ_लिंक=
}}
'''शिरपूर''' हे [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]] [[शिरपूर तालुका| शिरपूर तालुक्याचे]] मुख्यालय आहे. शिरपूर तालुका हा संपूर्ण खान्देशात एक विकसित तालुका म्हणून ओळखला जातो.

शिरपूर गावात औषधनिर्माणशास्त्र, अभियांत्रिकीच्या उच्च शिक्षणाच्या सोयीदेखील आहेत. शिरपूर गावात दोन प्रसिद्ध बालाजी (प्रतितिरुपती) मंदिरे असून खालच्या गावातील व वरच्या गावातील अशा नावाने ती ओळखली जातात, श्री तिरुपती बालाजी नावाने व दरवर्षी खंडेराव देवाच्या नावाने यात्रा भरते. शहरांत प्रभु व्यंकटेश बालाजी मंदिर, पाताळेश्वर मंदिर, खंडेराव मंदिर, माताभवानी मंदिर, अशी मंदिरे असून तीन मशिदी आहेत. शिरपूर तालुक्यातील थाळनेर हे [[लता मंगेशकर]] यांचं आजोळ आहे, येथे एक ऐतिहासिक किल्ला आहे.

शिरपूर हे प्रसिद्ध आहे ते येथे सुरू असलेल्या पाणी अडवा पाणी जिरवा ह्या कामांमुळे. ह्या कामांना मुळे &quot;शिरपूर पँटर्न&quot; म्हणून सर्वत्र ओळख मिळाली आहे.

== प्रशासन ==
खासदार- ॲड.गोवाल पाडवी, काॅग्रेस पक्ष नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ,

वि.स. आमदार- काशिराम पावरा,शिरपूर विधानसभा, भाजप 

वि.प.आमदार-अमरीश पटेल,धुळे- नंदूरबार विधानपरिषद,भाजप 

नगराध्यक्ष- जयश्री पटेल, शिरपूर- वरवाडे नगरपालिका, भाजप

उप नगराध्यक्ष- भूपेश पटेल, शिरपूर- वरवाडे नगरपालिका,भाजप 


[[वर्ग:शिरपूर तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:शिरपूर तालुका]]</text>
      <sha1>jpq7ovg15nhccj4x7xvxjqdshmq0h9o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683378</id>
      <parentid>2683377</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T15:58:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27747-91</username>
        <id>182909</id>
      </contributor>
      <origin>2683378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4750" sha1="tsaa69cqggnmxyvm9zf3ec4u9ltga0b" xml:space="preserve">{{इतरउपयोग४|शिरपूर नावाचे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]] शहर|सातारा जिल्ह्यातील शिरपूर तालुका|शिरपूर तालुका}}
{{तक्‍ता भारतीय शहर
|नाव=शिरपूर
|जिल्हा_नाव=[[धुळे जिल्हा]]
|राज्य_नाव=[[महाराष्ट्र]]
|चित्रशीर्षक=शिरपूर नगरपरिषद
|अक्षांश               = १७.७&lt;sup&gt;०&lt;/sup&gt;उत्तर
|रेखांश              = ७४.०&lt;sup&gt;०&lt;/sup&gt;पूर्व
|शोधक_स्थान                 =
|लोकसंख्या=१,०५,६९६ 
|क्षेत्रफळ= १५१०.६७
|जनगणना_वर्ष=२०२२
|जवळचे शहर=धुळे
|लोकसभा=हिना गावित, नंदुरबार
|राज्यसभा=
|दूरध्वनी_कोड=०२५६३
|पोस्टल_कोड=४२५-४०५
|आरटीओ_कोड=MH-18
|निर्वाचित_प्रमुख_नाव=नगराध्यक्ष
|निर्वाचित_पद_नाव=चिंतनभाई अमरीश पटेल - भाजपा
|प्रशासकीय_प्रमुख_नाव=उप नगराध्यक्ष
|प्रशासकीय_पद_नाव=भूपेश पटेल,भाजप
|संकेतस्थळ_लिंक=
}}
'''शिरपूर''' हे [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]] [[शिरपूर तालुका| शिरपूर तालुक्याचे]] मुख्यालय आहे. शिरपूर तालुका हा संपूर्ण खान्देशात एक विकसित तालुका म्हणून ओळखला जातो.

शिरपूर गावात औषधनिर्माणशास्त्र, अभियांत्रिकीच्या उच्च शिक्षणाच्या सोयीदेखील आहेत. शिरपूर गावात दोन प्रसिद्ध बालाजी (प्रतितिरुपती) मंदिरे असून खालच्या गावातील व वरच्या गावातील अशा नावाने ती ओळखली जातात, श्री तिरुपती बालाजी नावाने व दरवर्षी खंडेराव देवाच्या नावाने यात्रा भरते. शहरांत प्रभु व्यंकटेश बालाजी मंदिर, पाताळेश्वर मंदिर, खंडेराव मंदिर, माताभवानी मंदिर, अशी मंदिरे असून तीन मशिदी आहेत. शिरपूर तालुक्यातील थाळनेर हे [[लता मंगेशकर]] यांचं आजोळ आहे, येथे एक ऐतिहासिक किल्ला आहे.

शिरपूर हे प्रसिद्ध आहे ते येथे सुरू असलेल्या पाणी अडवा पाणी जिरवा ह्या कामांमुळे. ह्या कामांना मुळे &quot;शिरपूर पँटर्न&quot; म्हणून सर्वत्र ओळख मिळाली आहे.

== प्रशासन ==
खासदार- ॲड.गोवाल पाडवी, काॅग्रेस पक्ष नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ,

वि.स. आमदार- काशिराम पावरा,शिरपूर विधानसभा, भाजप 

वि.प.आमदार-अमरीश पटेल,धुळे- नंदूरबार विधानपरिषद,भाजप 

नगराध्यक्ष- चिंतन भाई अमरीश पटेल, शिरपूर- वरवाडे नगरपालिका, भाजप

उप नगराध्यक्ष- भूपेश पटेल, शिरपूर- वरवाडे नगरपालिका,भाजप 


[[वर्ग:शिरपूर तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:शिरपूर तालुका]]</text>
      <sha1>tsaa69cqggnmxyvm9zf3ec4u9ltga0b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पॅलेस्टाईन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36378</id>
    <revision>
      <id>2683408</id>
      <parentid>2569054</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T21:23:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2683408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3384" sha1="n4ndk784v6frb494omago5j34rtz5jf" xml:space="preserve">[[चित्र:West Bank &amp; Gaza Map 2007 (Settlements).png|right|250 px|thumb|सध्या पॅलेस्टाईनमध्ये मोडणारा भूभाग]]
'''पॅलेस्टाईन''' ({{lang-el|Παλαιστίνη}}, ''Palaistinē''; {{lang-la|Palaestina}}; [[हिब्रू भाषा|हिब्रू]]: ארץ־ישראל ,פלשׂתינה; {{lang-ar| فلسطين}}) हा [[मध्यपूर्व|मध्यपूर्वेमधील]] [[भूमध्य समुद्र]] व [[जॉर्डन नदी]]च्या दरम्यानचा एक ऐतिहासिक भूभाग आहे. पॅलेस्टाईन प्रदेशाच्या सीमा इतिहासामध्ये अनेक वेळा बदलल्या गेल्या आहेत. सध्या पॅलेस्टाईन प्रदेशामध्ये [[इस्रायल]] हा स्वतंत्र देश तर [[गाझा पट्टी]] व [[वेस्ट बँक]] हे दोन पॅलेस्टिनी भूभाग गणले जातात. ह्या दोन भूभागांचा मिळून सार्वभौम [[पॅलेस्टाईन राज्य]] स्थापण्यात यावे, अशी मागणी गेले अनेक वर्षे करण्यात येत आहे. ''पॅलेस्टाईन राज्य'' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या वादग्रस्त पॅलेस्टिनी राज्यावर सध्या [[पॅलेस्टिनी राष्ट्रीय समिती]]ची सत्ता आहे.
[[चित्र:Flag of Palestine - long triangle.svg|thumb|]]
[[चित्र:3Peace-sign-DSC 0187.jpg|thumb|]]
[[चित्र:Mill_(British_Mandate_for_Palestine_currency,_1927).jpg|thumb|]]
[[File:Alaqsa mosque2.jpg|thumb|अलक्सा मशीद
]]
== बाह्य दुवे ==
{{कॉमन्स वर्ग|Palestine|{{लेखनाव}}}}
* {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.palestinecenter.org/ | title = पॅलेस्टिन सेंटर.ऑर्ग - {{लेखनाव}} प्रदेशाच्या ऐतिहासिक व आधुनिक काळाबद्दल माहिती | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2011-05-18 | archive-date = 2012-04-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120416161403/http://www.palestinecenter.org/ | url-status = dead }}
* {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.mideastweb.org/palpop.htm | title = {{लेखनाव}} प्रदेशाच्या लोकसांख्यिकीबद्दल माहिती | प्रकाशक = मिडईस्ट वेब | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2011-05-18 | archive-date = 2011-08-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110814065619/http://www.mideastweb.org/palpop.htm | url-status = dead }}

[[वर्ग:पॅलेस्टाईन| ]]
[[वर्ग:आशियातील देश]]
[[वर्ग:अमान्य देश]]</text>
      <sha1>n4ndk784v6frb494omago5j34rtz5jf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जागतिक तापमानवाढ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41494</id>
    <revision>
      <id>2683348</id>
      <parentid>2637504</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T13:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2683348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92998" sha1="clvnpsqpn0t2wnurxe762w6iius55nu" xml:space="preserve">{{मुखपृष्ठ सदर टीप
|तारीख = १ मार्च
|वर्ष = २०१२
}}
[[चित्र:Global Temperature Anomaly.svg|thumb|right|300 px|जागतिक तापमान कार्यपद्धती]]

'
* 
# '''==हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन==
[[पृथ्वी]]वर यापूर्वीही अनेकवेळा जागतिक तापमान वाढ झाली होती. याचे पुरावे [[अंटार्क्टिका]]च्या [[बर्फ|बर्फांच्या]] अस्तरात मिळतात. त्या वेळेसची तापमानवाढ ही पूर्णतः नैसर्गिक कारणांमुळे झाली होती व त्याही वेळेस [[पृथ्वी]]च्या वातावरणात आमूलाग्र बदल झाले होते. सध्याची तापमानवाढ ही पूर्णतः [[मानव]]निर्मित असून मुख्यत्वे [[हरितगृह वायू परिणाम|हरितगृह वायू परिणामामुळे होत आहे.

पृथ्वीलगतच्या वातावरणामध्ये [[कर्ब द्वी प्राणीद]] (कार्बन-डाय-ऑक्साईड) व अश्याच काही अन्य घातक वायूंचे प्रमाण वाढले की हरितगृह परिणाम (GREENHOUSE EFFECT)  होतो. हरितगृह परिणामामुळे पृथ्वीच्या तापमानात वाढ होण्याचा संभव असतो.

== 1. इतिहासातील तापमानवाढीच्या घटना ==
गेल्या शंभर वर्षांत यापूर्वी कधीही झालेली नाही एवढ्या झपाट्यानं तापमानवाढ झाली आहे. विषुववृत्तीय भागातील जी थोडी पर्वत शिखरे हिमाच्छादित आहेत, त्यातील किलिमांजारो हे पर्वत शिखर प्रसिद्ध आहे. या पर्वत शिखरावरील हिमाच्छादन [[इ.स. १९०६]]च्या तुलनेत २५ टक्केच उरले आहे. आल्पस् आणि हिमाल&lt;nowiki/&gt;यातील हिमनद्या मागे हटत चालल्या आहेत आणि हिमरेषा म्हणजे ज्या ऊंचीपर्यंत कायम हिमाच्छादन असते किंवा आजच्या भाषेत जिथे २४X७ हिमाच्छादन असतं ती रेषा वर वर सरकत चालली आहे. एव्हरेस्टवर जाताना लागणारी खुंबू हिमनदी [[इ.स. १९५३]] ते [[इ.स. २००३]] या ५० वर्षांत पाच कि. मी. मागं सरकली. [[इ.स.]] १९७० च्या मध्यापासून नेपाळमधील सरासरी तापमान १० से.ने वाढले, तर सैबेरियातील कायमस्वरूपी हिमाच्छादित प्रदेशात गेल्या ३० वर्षांत म्हणजे [[इ.स. १९७५]]-७६पासून १.५ से. तापमानवाढ नोंदवण्यात आली असून इथलं हिमाच्छादन दरवषीर् २० सें.मी.चा थर टाकून देतंय. अशी जागतिक तापमानवाढीची अनेक उदाहरणं आहेत.

सागरपृष्ठावरची तापमानवाढ या सागरी तुफानांना जबाबदार असतेच पण बरेचदा सागरांतर्गत तापमानवाढही या तुफानांची तीव्रता आणि संहारक शक्ती वाढत असते. रिटा आणि कॅटरिना या संहारक तुफानांनंतर जो अभ्यास झाला,त्यात मेक्सिकोच्या आखातातील खोलवर असलेल्या उबदाफेलिक्स या सागरी तुफानाच्या वेळी त्या भागावरच्या आकाशात कार्बन डायऑक्साईडची पातळी १०० पटींनी वाढल्याचं दिसून आलं होतं. तेव्हापासून ठेवलेल्या नोंदी सागरी तुफानांची ही बाजू स्पष्ट करण्यास पुरेशा आहेत. तरीही सागरी तुफानांच्या तीव्रतेचा संबंध वाढत्या जागतिक तापमानाशी लावायला शास्त्रज्ञांचा एक गट तयार नाही कारण १९७० च्या पूवीर्ची या तुफानांची मोजमापं उपग्रहांनी यानंतर घेतलेल्या मोजमापांइतकी अचूक नाहीत असे शास्त्रज्ञांच्या या गटाचे म्हणणे आहे.गेल्या शंभर वर्षांत यापूर्वी कधीही झालेली नाही एवढ्या झपाट्यानं तापमानवाढ झाली आहे. विषुववृत्तीय भागातील जी थोडी पर्वत शिखरे हिमाच्छादित आहेत, त्यातील किलिमांजारो हे पर्वत शिखर प्रसिद्ध आहे. या पर्वत शिखरावरील हिमाच्छादन [[इ.स. १९०६]]च्या तुलनेत २५ टक्केच उरले आहे. आल्पस् आणि हिमालयातील हिमनद्या मागे हटत चालल्या आहेत आणि हिमरेषा म्हणजे ज्या ऊंचीपर्यंत कायम हिमाच्छादन असते किंवा आजच्या भाषेत जिथे २४X७ हिमाच्छादन असतं ती रेषा वर वर सरकत चालली आहे. एव्हरेस्टवर जाताना लागणारी खुंबू हिमनदी [[इ.स. १९५३]] ते [[इ.स. २००३]] या ५० वर्षांत पाच कि. मी. मागं सरकली. [[इ.स.]]  १९७० च्या मध्यापासून नेपाळमधील सरासरी तापमान १० से.ने वाढले, तर सैबेरियातील कायमस्वरूपी हिमाच्छादित प्रदेशात गेल्या ३० वर्षांत म्हणजे [[इ.स. १९७५]]-७६पासून १.५ से. तापमानवाढ नोंदवण्यात आली असून इथलं हिमाच्छादन दरवषीर् २० सें.मी.चा थर टाकून देतंय. अशी जागतिक तापमानवाढीची अनेक उदाहरणं आहेत.

सागरपृष्ठावरची तापमानवाढ या सागरी तुफानांना जबाबदार असतेच पण बरेचदा सागरांतर्गत तापमानवाढही या तुफानांची तीव्रता आणि संहारक शक्ती वाढत असते. रिटा आणि कॅटरिना या संहारक तुफानांनंतर जो अभ्यास झाला,त्यात मेक्सिकोच्या आखातातील खोलवर असलेल्या उबदाफेलिक्स या सागरी तुफानाच्या वेळी त्या भागावरच्या आकाशात कार्बन डायऑक्साईडची पातळी १०० पटींनी वाढल्याचं दिसून आलं होतं. तेव्हापासून ठेवलेल्या नोंदी सागरी तुफानांची ही बाजू स्पष्ट करण्यास पुरेशा आहेत. तरीही सागरी तुफानांच्या तीव्रतेचा संबंध वाढत्या जागतिक तापमानाशी लावायला शास्त्रज्ञांचा एक गट तयार नाही कारण १९७० च्या पूवीर्ची या तुफानांची मोजमापं उपग्रहांनी यानंतर घेतलेल्या मोजमापांइतकी अचूक नाहीत असे शास्त्रज्ञांच्या या गटाचे म्हणणे आहे.जबाबदार असतेच पण बरेचदा सागरांतर्गत तापमानवाढही या तुफानांची तीव्रता आणि संहारक शक्ती वाढत असते. रिटा आणि कॅटरिना या संहारक तुफानांनंतर जो अभ्यास झाला,त्यात मेक्सिकोच्या आखातातील खोलवर असलेल्या उबदाफेलिक्स या सागरी तुफानाच्या वेळी त्या भागावरच्या आकाशात कार्बन डायऑक्साईडची पातळी १०० पटींनी वाढल्याचं दिसून आलं होतं. तेव्हापासून ठेवलेल्या नोंदी सागरी तुफानांची ही बाजू स्पष्ट करण्यास पुरेशा आहेत. तरीही सागरी तुफानांच्या तीव्रतेचा संबंध वाढत्या जागतिक तापमानाशी लावायला शास्त्रज्ञांचा एक गट तयार नाही कारण १९७० च्या पूवीर्ची या तुफानांची मोजमापं उपग्रहांनी यानंतर घेतलेल्या मोजमापांइतकी अचूक नाहीत असे शास्त्रज्ञांच्या या गटाचे म्हणणे आहे.

== 2. तापमानवाढीची भाकिते ==
तापमानवाढीची भाकिते ही अनेक अंदाजांवर आधारित आहेत. आय.पी.सी.सी. ने व विविध तज्ञांनी अनेक भाकिते प्रदर्शित केलेली आहेत. अनेक तज्ञांचे अंदाज जुळत आहेत तर काही बाबतीत बरीच तफावत आहे. खालील अंदाजांवर विविध भाकिते शास्त्रज्ञांनी तयार केली आहेत.

# सर्व देशांकडून अनिर्बंध ऊर्जावापर व हरितगृह वायूंचे कोणत्याही उपाययोजना न करता उत्सर्जन
# विकसित देशांकडून ऊर्जावापरावरील कडक नियंत्रण व विकसनशील देशांना काही प्रमाणात जास्त ऊर्जावापराची संधी
# सर्वच देशांकडून ऊर्जावापरावर कडक नियंत्रण.

== 3. कारणे ==
=== 3.1 हरितगृह परिणाम ===
[[हरितगृह]] हे खास प्रकारच्या [[वनस्पती]] वाढवण्यासाठी बनवलेले काचेचे घर असते&lt;ref&gt;[http://en.wikipedia.org/wiki/Greenhouse| विकिपीडिया ग्रीनहाउस लेख|]&lt;/ref&gt;. हे घर वनस्पतींना बाह्य हवामानाचा परिणाम होउ नये म्हणून सोडल्या जातात. परंतु अवरक्त लहरी वर नमूद केलेल्या वायूंमुळे पुन्हा पृथ्वीच्या वातावरणात परावर्तित होतात व रात्रकाळातही पृथ्वीला उर्जा मिळते. वातावरणात अडकलेल्या या अवरक्त लहरींच्या ऊर्जेमुळे पृथ्वीभोवतालचे वातावरण उबदार राहण्यास मदत होते. जर हे वायु वातावरणात नसते तर पृथ्वीचे तापमान रात्रीच्या वेळात भारतासारख्या उबदार देशातही -१८ अंश सेल्सियस इतके असते. जर भारतासारख्या ठिकाणी ही परिस्थिती तर [[रशिया]] [[कॅनडा]] इत्यादींबाबत  अजून कमी तापमान असते. परंतु या वायूंमुळे रात्रीचे तापमान काही प्रमाणापेक्षा कमी होत नाही व पृथ्वीचे सरासरी तापमान -१८ पेक्षा ३३ ° जास्त म्हणजे १५° सेल्सियस इतके रहाते. या परिणामामुळे मुख्यत्वे पृथ्वीवरील जीवसृष्टी विकसित पावली. असते व उबदार असते. हे घर [[काच|काचेचे]] असून घरात [[उन|ऊन]] येण्यास व्यवस्था असते परंतु घर बंदिस्त असल्याने उन्हाने तापल्यानंतर आतील तापमान कमी होण्यास मज्जाव असतो. आतील तापमान उबदार राहण्याच्या संकल्पनेमुळे ही संज्ञा जागतिक तापमान वाढीच्या संदर्भात वापरतात&lt;ref&gt;[http://epa.gov/climatechange/kids/greenhouse.html यु.एस. इ.पी.ए चे संकेतस्थळ] 
*{{वेबॅक आर्किव्ह |url=http://epa.gov/climatechange/kids/greenhouse.html |date=20090419152127}}&lt;/ref&gt;. काही वायूंच्या [[रेणू|रेणूंची]] रचना अश्या प्रकारची असते की ते उष्णतेच्या ऊर्जालहरी परावर्तित करू शकतात. [[कार्बन डायॉक्साइड|कार्बन डायॉक्साईड]], [[मिथेन]], [[डायनायट्रोजन ऑक्साईड]] व पाण्याची [[वाफ]] हे प्रमुख वायु असे आहेत जे या उर्जालहरी परावर्तित करू शकतात. [[सूर्य|सूर्यापासून]] [[पृथ्वी]]ला मिळणाऱ्या [[ऊर्जा|ऊर्जेत]] अतिनील ते अवरक्त अशा ऊर्जालहरींचा समावेश असतो, त्यापैकी अवरक्त किंवा इन्फ्रारेड ऊर्जा लहरी म्हणजे उष्णतेच्या लहरी. पृथ्वीवर येणाऱ्या सूर्यप्रकाशातील सर्व ऊर्जा लहरी दिवसा भुपृष्ठावर शोषल्या जातात. त्यामुळे पृथ्वीवर दिवसा तापमान वाढते. [[सूर्य]] मावळल्यावर ही शोषण प्रक्रिया थांबते व उत्सर्जन प्रक्रिया सूरु होते व शोषलेल्या लहरी अंतराळात पुन्हा सोडल्या जातात. परंतु अवरक्त लहरी वर नमूद केलेल्या वायूंमुळे पुन्हा पृथ्वीच्या वातावरणात परावर्तित होतात व रात्रकाळातही पृथ्वीला उर्जा मिळते. वातावरणात अडकलेल्या या अवरक्त लहरींच्या ऊर्जेमुळे पृथ्वीभोवतालचे वातावरण उबदार राहण्यास मदत होते. जर हे वायु वातावरणात नसते तर पृथ्वीचे तापमान रात्रीच्या वेळात भारतासारख्या उबदार देशातही -१८ अंश सेल्सियस इतके असते. जर भारतासारख्या ठिकाणी ही परिस्थिती तर [[रशिया]] [[कॅनडा]] इत्यादींबाबत  अजून कमी तापमान असते. परंतु या वायूंमुळे रात्रीचे तापमान काही प्रमाणापेक्षा कमी होत नाही व पृथ्वीचे सरासरी तापमान -१८ पेक्षा ३३ ° जास्त म्हणजे १५° सेल्सियस इतके रहाते. या परिणामामुळे मुख्यत्वे पृथ्वीवरील जीवसृष्टी विकसित पावली.
{| class=&quot;wikitable&quot; 
|- 
|''' क्रं'''||'''वायू'''|| '''तापमानवाढ''' 
|- 
|१|| पाण्याची वाफ|| २०.६° 
|- 
|२|| कार्बन डायॉक्साईड|| ७.२° 
|- 
|३|| ओझोन|| २.४°
|- 
|४|| डायनाट्रोजन ऑक्साईड|| १.४° 
|- 
|५|| मिथेन|| ०.८°
|- 
|६|| इतर वायू|| ०.६°
|- 
|'''एकूण'''|| सर्व एकत्रित&lt;br /&gt; हरितवायू मिळून|| '''३३°'''
|}
&lt;sub&gt;तक्ता संदर्भ &lt;ref name=APCS-stutt&gt;Air pollution control strategies - Author Rainer Friedrich - University Stuttgart&lt;/ref&gt;&lt;/sub&gt;
&lt;br /&gt;वरील तक्त्यात पाहिल्याप्रमाणे वाफ, कार्बन डायॉक्साईड हे प्रमुख वायु आहेत ज्यामुळे हरितगृह परिणाम पहावयास मिळतो. पृथ्वीवर पाणी प्रंचड आहे व त्यामुळे वातावरणातील वाफेचे प्रमाणदेखील खूप आहे व त्यामुळेच हरितगृह परिणामात [[वाफ|वाफेचा]] मोठा वाटा आहे. परंतु वाफेचे अथवा बाष्पाचे  प्रमाण हे वातावरणात निसर्ग निर्मित असते. [[सूर्य]] [[समुद्र|समुद्राच्या]] पाण्याची वाफ तयार करतो व त्या वाफेचा [[पाउस]] पडतो. ही प्रक्रिया निसर्गात अव्याहतपणे चालू असते त्यामुळे वातावरणातील वाफेचे प्रमाण हे बऱ्यापैकी एकसारखे असते. तसेच वाफेची हरितगृह वायु म्हणून ताकद इतर वायूंपेक्षा कमीच असते. त्यामुळे सध्याच्या जागतिक तापमानवाढीमध्ये वाफेचा फारसा वाटा नाही&lt;ref name=APCS-stutt/&gt;.

=== 3.2 हरितगृह परिणाम व जागतिक तापमान वाढ ===
ह‍रितगृह परिणामात दुसरा महत्त्वाचा वायु म्हणजे [[कार्बन डायॉक्साइड|कर्ब वायू]] (कार्बन डायॉक्साईड) हा आहे. सध्याच्या युगात जग विकसित देश व विकसनशील देश या प्रकारात विभागले आहेत. औद्योगिक क्रांतीनंतर विकसित देशात मोठ्या प्रमाणावर [[कोळसा]] व [[खनिज तेल|खनिज तेलावर]] आधारित उर्जेचा वापर मोठ्या प्रमाणावर सूरु झाला व ज्वलन प्रकियेमुळे कार्बन डायॉक्साईडचे मोठ्या प्रमाणावर उत्सर्जन सुरू झाले. [[इ.स. १९७०]]च्या दशकानंतर विकसनशील देशांनीही विकसित देशांच्या पावलांवर पाउल टाकून उर्जेचा मोठ्या प्रमाणावर वापर सूरू केला. मोठ्या प्रमाणावरील [[कोळसा]] व [[पेट्रोल]]चा वापर व त्याचवेळेस कमी झालेली जंगले यामुळे वातावरणातील कार्बन डायॉक्साईडचे प्रमाण अजून जोमाने वाढण्यास मदत झाली. [[औद्योगिक क्रांती]] युरोपमध्ये [[इ.स. १७६०]]च्या सुमारास झाली&lt;ref&gt;[http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1981/2/81.02.06.x.html औद्योगिक क्रांतीचा इतिहास]&lt;/ref&gt; त्यावेळेस वातावरणातील कार्बन डायॉक्साईडचे प्रमाण २६० पीपीएम इतके होते. [[इ.स. १९९८]] मध्ये हेच प्रमाण ३६५ इतके होते व आज [[इ.स. २००९]] मध्ये ४०० पीपीएमच्या जवळ पोहोचले आहे&lt;ref&gt;[http://www.carbonify.com/carbon-dioxide-levels.htm वर्षानुसार कार्बन डायॉक्साईडचे वातावरणातील प्रमाण]&lt;/ref&gt;. हे प्रमाण वाढण्यास दुसरे तिसरे कोणीही नसून केवळ मानव जवाबदार आहे. करोडो वर्षाच्या [[प्रकाशसंश्लेषण|प्रकाशसंश्लेषणा]] नंतर तयार झालेला [[कोळसा]] व [[खनिज तेल]] गेल्या शंभर वर्षात अव्याहतपणें जमीनीतून बाहेर काढून वापरले आहेत. मुख्यत्वे वाहनांच्या [[पेट्रोल]] व [[डिझेल]] साठी किंवा कोळसा [[वीजनिर्मिती]]साठी व इतर अनेक कारणांसाठी आपण मोठ्या प्रमाणावर खनिज पदार्थ वापरत आहोत व त्याचा धूर करून कार्बन डायॉक्साईड वातावरणात पाठवत आहोत. वरच्या तक्त्यातील कार्बन डायॉक्साईडचा वाटा २६० पीपीएमच्या प्रमाणात आहे. हे प्रमाण वाढल्यास पृथ्वीचे सरासरी तापमान वाढणार हे स्पष्ट आहे व सध्या हेच होत आहे. शेजारील आकृतीत पाहिल्याप्रमाणे जशी कार्बन डायॉक्साईडची पातळी गेल्या शतकापासून वाढत गेली आहे त्याच प्रमाणात पृथ्वीचे सरासरी तापमान देखिल वाढले आहे. म्हणूनच हरितवायूंनीच पृथ्वीचे सरासरी तापमान वाढवले या विधानाला ही आकृति जोरदार पुरावा आहे.
केवळ कार्बन डायॉक्साईड नव्हे तर मानवी प्रयत्नांमुळे मिथेनचेही वाताव‍रणातील प्रमाण वाढत आहे. [[इ.स. १८६०]] मधील मिथेनचे प्रमाण हे ०.७ पीपीएम इतके होते व आज २ पीपीएम &lt;ref name=APCS-stutt/&gt; इतके आहे. [[मिथेन]] हा कार्बन डायॉक्साईडपेक्षा २१ पटीने जहाल हरितवायू आहे.&lt;ref&gt;[http://www.climatescience.gov/infosheets/highlight1/default.htm मिथेन एक हरितवायू]&lt;/ref&gt; त्यामुळे वातावरणातील प्रमाण कमी असले तरी त्याची परिणामकारकता बरीच आहे. या सर्व वायूंच्या वाढत्या प्रमाणामुळे वातावरणाचे सरासरी तापमानही वाढले आहे आणि ही प्रक्रिया सुरूच आहे. याच प्रक्रियेस जागतिक तापमानवाढ असे म्हणतात.
क्लोरोफ्लुरोकार्बन्स (सीएफसी) या कुटुंबातील वायूंचा हरितगृह परिणाम करणारे वायू आहे. हे वायू मानवनिमिर्त असून ते [[इ.स. १९४०]]च्या सुमारास वापरात आले. हे कृत्रिम वायू  फ्रीजमध्ये, एरोसोल कॅनमधे आणि इलेक्ट्रॉनिक उद्योगात प्रामुख्यानं शीतीकरणासाठी वापरले जातात. सध्याच्या हरितगृह परिणामाच्या निमिर्तीत २५ टक्के वाटा या वायूंचा आहे. आता सीएफसी वापरावर बंदी आहे, पण बंदी नसताना भरपूर नुकसान झालेले आहे. हे वायू पृथ्वीजवळ असताना नुकसान न करता ते वातावरणाच्या वरच्या थरात जातात, तेव्हा त्यांच्या विघटनातले घटक [[ओझोन]] या ऑक्सिजनच्या (O3) या रूपाचं ऑक्सिजनच्या सामान्य रूपात (  O2  ) रूपांतर करतात. हा ओझोन वायूचा थर सूर्याकडून येणाऱ्या अल्ट्राव्हायोलेट प्रारणांपासून आपले रक्षण करतो. ही प्रारणे वातावरण तापवतातच आणि त्यांच्यामुळे त्वचेच्या कर्करोगासह इतरही व्याधींना आपल्याला सामोरे जावे लागते. तिसरा हरितगृह वायू म्हणजे मिथेन. पाणथळजागी कुजणाऱ्या वनस्पती, कुजणारे इतर कार्बनी पदार्थ यातून मिथेन बाहेर पडून हवेत मिसळतो. टुंड्रा प्रदेशात जी कायमस्वरूपी गोठलेली जमीन (पर्मा फ्रॉस्ट) आहे  ,  त्यात पृथ्वीवरचा १४ टक्के मिथेन गाडलेल्या वनस्पतींच्या अवशेष स्वरूपात आहे. पृथ्वीचं तापमान वाढतंय तसतशी गोठणभूमी वितळू लागली असून त्या जमिनीमधून मोठ्या प्रमाणावर सुटणारा मिथेन वातावरणात मिसळू लागला आहे. सागरतळी जे कार्बनी पदार्थ साठलेले आहेत त्यांचा साठा पृथ्वीवरील दगडी कोळशांच्या सर्व साठ्यांपेक्षा काही पटीनं मोठा आहे. बरेचदा सागरी उबदार पाण्याचा प्रवाह सागरात खोलवरून जातो तेव्हा किंवा सागरतळाची भूभौतिक कारणांनी हालचाल होते तेव्हा या मिथेनचे (आणि इतर कार्बनी वायूंचे) मोठमोठे बुडबुडे एकदम सागरातून अचानकपणे वर येतात. या बृहतबुदबुदांनी (प्लूम्स) काहीवेळा सागरी अपघात घडतात. असे मिथेनचे बुडबुडे ओखोत्स्क सागरात रशियन शास्त्रज्ञांनी आणि कॅरिबियन सागरात अमेरिकन शास्त्रज्ञांनी नांेदले आहेत. हे बुडबुडे काहीवेळा एखाद्या शहराच्या लांबी-रुंदीचेदेखील असू शकतात. सागरपृष्ठावर येईपर्यंत ते मोठे होत होत फुटतात. त्यामुळं सागरात अचानक खळबळ माजते.

== 4. इतर कारणे ==
'''जगाची वाढती लोकसंख्या''' - वाढत्या जगाच्या लोकसंख्येमुळे कार्बन-डाय-ऑक्साइडचे उत्सर्जनाचे प्रमाण वाढत आहे.

'''प्राण्यांची वाढती संख्या''' - कार्बन-डाय-ऑक्साइडचे प्रमाण वाढण्याकरिता आणखी एक कारण म्हणजे जगात वाढणारी प्राण्यांची प्रचंड संख्या. अमेरिकेतील कडक कायदे टाळण्याकरिता तिथले वराहपालक मेक्सिकोत वराहपालन केंद्रे काढतात. तिथे एकेका केंद्रावर काही लाख प्राणी असतात. अमेरिकेतील कॅलिफोर्निया या राज्यामध्ये दशलक्षावधी गाई आहेत. न्यू झीलंडमध्ये लोकसंख्येचा अनेकपट मेंढ्या आहेत. जगातील कोंबड्यांची तर गणतीच करता येणार नाही. हे सर्व प्राणी श्वासावाटे ऑक्सिजन घेतात आणि कार्बन-डाय-ऑक्साइड बाहेर टाकतात. शिवाय मलमार्गावाटे मिथेन  हा घातक हरितगृह परिणाम घडवून आणणारा वायू बाहेर टाकतात. हा कार्बन-डाय-ऑक्साइडपेक्षा अनेक पट घातक हरितगृह परिणाम घडवून आणणारा वायू बाहेर टाकतात.

'''सूर्याकिरणांची दाहकता'''- सूर्यकिरणांची दाहकता वाढल्यास जागतिक तापमान वाढ होण्याची शक्यता असते. परंतु सध्याच्या परिस्थितीत [[सूर्य]] किरणांचे उत्सर्जन हे नेहेमीप्रमाणे आहे. किरणांची दाहकता कमी जास्त झाल्यास जागतिक तापमान तात्कालिन कमी जास्त होते, दीर्घकालीन दाहकता कमी अथवा जास्त झालेली नाही,त्यामुळे सध्याच्या तापमान वाढीस हरितगृह परिणामच जवाबदार आहे.

'''ज्वालामुखींचे उत्सर्जन'''- ज्वालामुखींच्या उत्सर्जनाने देखिल जागतिक तापमान बदलू शकते. त्यांचा परिणाम तापमान कमी होण्यात देखिल होऊ शकतो. कारण वातावरणातील धुलिकणांचे प्रमाण वाढते जे अल्ट्राव्हायोलेट लहरी शोषून घेण्यात कार्यक्षम असतात. ज्वालामुखींच्या उत्सर्जनाने तापमान एखाद दुसरे वर्षच कमी जास्त होउ शकते. त्यामुळे ज्वालामुखीचा तापमानावर परिणाम तात्कालिन असतो.

'''[[एल निन्यो|एल्-निनो परिणाम]]'''- पेरु व चिली देशांच्या किनारपट्टीवर हा परिणाम दिसतो. विषुववृतालगत पाण्याखालून वाहणारा प्रवाह कधी कधी पाण्यावर येतो. असे झाल्यास पृथ्वीवर हवामानात मोठे बदल होतात व त्याचा परिणाम जागतिक तापमान वाढीवरही होतो. एल्-निनो परिणामामूळे मोसमी वाऱ्यांना अवरोध निर्माण होऊन भारतात दुष्काळ पडतो.  एल्-निनो परिणामामुळे पृथ्वीवर १ ते ५ वर्षापर्यंत सरासरीपेक्षा जास्त तापमान नोंदवले जाऊ शकते. मागील एल्-निनो परिणाम १९९७ - ९८ साली नोंदवला गेला होता.

&quot;'औद्योगिक क्रांती&quot;' - औद्योगिक क्रांती घडल्यानंतर  फार प्राचीन काळी गाडल्या गेलेल्या जंगलांचा मानवाने इंधन म्हणून मोठ्या प्रमाणावर वापर सुरू केला. कुठलाही कार्बनी पदार्थ जाळला की त्यातून कार्बनडाय ऑक्साईडची निमिर्ती होते. त्याप्रमाणे लाकूड आणि दगडी कोळसा जाळल्यानंतर वातावरणात कार्बन डायऑक्साईडचे प्रमाण वाढू लागले. दगडी कोळसा जाळला जात असताना कार्बन डायऑक्साईड वायूबरोबर काही कोळशामध्ये असलेल्या गंधक आणि त्याची संयुगे यांच्या ज्वलनाने सल्फर डायऑक्साईडही हवेत मिसळू लागला. विसाव्या शतकात कोळसा याच्या बरोबर खनिज तेल आणि इंधन वायूंच्या ज्वलनामुळे निर्माण होणाऱ्या कार्बन डायऑक्साईडची भर पडली. नैसर्गिक तेल आणि वायू आपण इतक्या मोठ्या प्रमाणावर वापरू लागलो की  वातावरणात कोळसा जाळून जमा होणाऱ्या कार्बन डायऑक्साईडमध्ये भरपूर भर पडून हरितगृह परिणाम वाढू लागला.

== 5. परिणाम ==
सरासरी तापमान वाढ  ही केवळ २ ते ३ अंशांची दिसत असली तरी पृथ्वीवर महाकाय बदल घडवून आणण्यास सक्षम आहेत. पुर्वीच्या तापमानवाढीतही पृथ्वीवर अश्याच प्रकारचे महाकाय बदल घडून आले होते. सर्वात महत्त्वाचा बदल म्हणजे हवामानातील बदल. सध्या हे बदल दिसणे चालू झाले असून हे बदल जागतिक तापमानवाढीमुळे आहे का? अशी विचारणा सामान्य नागरिकाकडून होत आहे.

=== 5.1 हिमनद्यांचे वितळणे ===
[[चित्र:Eisberge.jpg|thumb|left|200 px|जागतिक तापमानवाढीने हिमनद्यांचे वितळणे चिंतेची बाब बनली आहे]][[इ.स. १९६०]]च्या दशकात जागतिक तापमानवाढीचा शोध लागला&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.aip.org/history/climate/summary.htm |title=discovery of global warming |access-date=2009-02-10 |archive-date=2009-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090207144910/http://aip.org/history/climate/summary.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; परंतु नेमके परिणाम कोणते याचा थांग त्याकाळी लागणे अवघड होते. [[इ.स. १९९०]]च्या दशकात ओझोनच्या प्रश्नाने जगाचे लक्ष वेधल्यावर तापमानवाढीचे परिणाम काय असतील काय झाले आहेत याचा मागोवा घेणे चालू झाले. जगातील विविध भागातील होणारे बदल तपासण्यात आले. सर्वात दृश्य परिणाम दिसला तो [[हिमनदी|हिमनद्यांवर]] गेल्या शंभर वर्षात जगातील सर्वच भागातील हिमनद्यांचा आकार कमी होणे चालू झाले. कारण सोपे आहे, तापमान वाढीने पडणाऱ्या बर्फापेक्षा वितळाणाऱ्या बर्फाचे प्रमाण जास्ती झाले व हिमनद्या मागे हटू लागल्या. [[इ.स. १९६०]] पर्यंत [[आफ्रिका|अफ्रिकेतील]] [[माउंट किलीमांजारो]] या पर्वतावर मुबलक [[बर्फ]] होता व आज अतिशय नगण्य बर्फ आहे&lt;ref&gt;[http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=3054  अर्थ ऑबरव्हेटरी माउंट किलिमांजारो]&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://bprc.osu.edu/Icecore/images/retreat-map.jpg |title=किलिमांजारो १९१२ ते २००० |access-date=2009-02-10 |archive-date=2009-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090419133506/http://bprc.osu.edu/Icecore/images/retreat-map.jpg |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;[[हिमालय]], [[आल्प्स]], [[आन्देस]] व [[रॉकि]] या महत्त्वाच्या बर्फाच्छदित पर्वतरांगामध्येही असेच आढळून आले आहे. या हिमनद्या [[पाणी]] पुरवठा म्हणून अतिशय महत्त्वाच्या आहेत. हया  हिमनद्या नष्ट पावल्या तर या नद्यावर अवलंबून असणाऱ्यांना पाणी टंचाईचा सामना करावा लागेल.

हिमनद्यांच्या वितळण्याबरोबर आर्टिक व अंटार्टिका व ग्रीनलॅंडमधील या ध्रुवीय प्रदेशात प्रचंड मोठे हिमनगांचेही वितळणे चालू झाले आहे&lt;ref&gt;[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/21/AR2007102100761.html वॉशिंग्टन पोस्ट बातमी]&lt;/ref&gt;. खरेतर जागतिक तापमानवाढी आगोदरही वितळण्याची प्रक्रिया चालू होती. परंतु जागतिक तापमानवाढीनंतर बर्फ पडण्याचे प्रमाण कमी झाले व वितळण्याचे प्रमाण जास्त झाले आहे. हे वितळलेले पाणी समुद्राच्या पाण्यात मिसळून जाते परिणामतः पाण्याची पातळी वाढते. आर्टिक व अंटार्टिका व ग्रीनलॅंडमध्ये असे प्रचंड् हिमनग आहे. येथील हिमनग दोन प्रकारात विभागता येतील. पाण्यावरील हिमनग, व जमीनीवरील हिमनग. आर्टिकमधील हिमनग मुख्यत्वे पाण्यावरील आहेत. तर ग्रीनलॅंड व अंटार्टिकामधील हिमनग हे मुख्यत्वे जमीनीवरील आहेत. या हिमनगांनी पृथ्वीवरील जवळपास ३ टक्के पाणी सामावले आहे. पाण्यावरील हिमनगांचा साधारणपणे बहुतांशी भाग पाण्याखाली असतो व फारच थोडा आपणास पाण्यावरती दिसतो. हे हिमनग जर वितळले तर पाण्याची पातळी वाढत नाही. पण जर जमीनीवरील हिमनग वितळले तर ते पाणी सरतेशेवटी महासागरात येते व पाण्याची पातळी वाढवते. एकट्या ग्रीनलॅंडमधील बर्फ वितळला तर पृथ्वीवरील पाण्याची पातळी २ ते ३ मीटरने वाढेल. व अंटार्टिकावरील संपूर्ण बर्फ वितळला तर पृथ्वीची महासागराची पातळी २० मीटरने वाढेल &lt;ref name=APCS-stutt/&gt; व असे झाल्यास आज दिसत असलेला कोणताही समुद्रकिनारा अस्तित्वात रहाणार नाही. मुंबई, कलकत्ता चेन्नई, न्यूयोर्क लॉस ॲंजेलिस व इतर शेकडो समुद्राकाठची शहरे पाण्याखाली जातील. बांग्लादेश व नेदरलॅंड सारखे देश ज्यांची बहुतांश देशाची समुद्रासपाटीपासून ०-५ मीटर इतकी आहे  ह्या देशांमधील  बहुतेक भाग पाण्याखालीच असेल. परिणामी येथील जनतेला इतर भागात स्थलांतर करावे लागणार आहे.

=== 5.2 हवामानातील बदल ===
[[चित्र:Bombay flooded street.jpg|thumb|200 px|मुंबई महापूर]]हवामानातील बदल हा जागतिक तापवाढीमुळे होणारा सर्वात चिंताजनक परिणाम आहे. गेल्या काही वर्षात या बदलांचे स्वरूप स्पष्टपणे दिसत आहे व त्याचे परिणाम अनेक देशातील लोकांनी अनुभवले आहेत. पृथ्वीवरील हवामान हे अनेक घटकांवर अवलंबून असते. समुद्राच्या पाण्याचे तापमान हा एक महत्त्वाचा घटक आहे. या घटकामुळेच खंडाच्या एखाद्या भागात किती पाउस पडणार, कधी पडणार हे ठरते. तसेच त्या खंडाचे तापमान किती रहाणार हेदेखील ठरते. महासागरातील गरम व थंड पाण्याचे प्रवाह या तापमान घटकामुळे काम करतात. [[युरोप]]ला [[अटलांटिक महासागर]]मधील गल्फ-स्ट्रीम या प्रवाहामुळे उबदार हवामान लाभले आहे.  जागतिक तापमानवाढीमुळे समुद्राच्या पाण्याचेही सरासरी तापमान वाढले आहे. पाण्याचे तापमान वाढल्याने बाष्पीभवनाचे प्रमाण वाढते, यामुळे पावसाचे प्रमाण, चक्रि वादळांची संख्या व त्यांची तीव्रता वाढलेली आहे. २००५ मध्ये अमेरिकेत आलेल्या कतरिना या चक्रिवादळाने हाहाकार माजवला. याच वर्षी [[जुलै २६]] रोजी [[मुंबई|मुंबईत]] व [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] न: भूतो अश्या प्रकारचा पाउस पडला होता&lt;ref&gt;[http://www.nationmaster.com/encyclopedia/2005-Mumbai-floods  नेशन मास्टर २००५ मुंबई व महाराष्ट्र पूर]&lt;/ref&gt;. [[युरोप]] व [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेत]] देखिल पावसाचे प्रमाण वाढलेले आहे परंतु [[बर्फ]] पडण्याचे प्रमाण लाक्षणीय रित्या कमी झालेले आहे व पूर्वीप्रमाणे थंडी अनुभवायास मिळत नाही हा तेथिल लोकांचा अनुभव आहे&lt;ref name=APCS-stutt/&gt;. पावसाचे प्रमाण सगळीकडेच वाढलेले नाही. तर काही ठिकाणी लाक्षणीय रित्या कमी झालेले आहे जगातील काही भागात पावसाचे प्रमाण कमी होऊन त्या भागात दुष्काळांचे प्रमाण वाढेल. [[आफ्रिका|अफ्रिकेचा]] पश्चिम किनाऱ्यावर असे परिणाम दिसत आहे तर इशान्य भारतात देखिल पावसाचे प्रमाण कमी होण्याचे भाकित आहे तर [[थारचे वाळवंट|थारच्या वाळवंटात]] पावसाचे प्रमाण वाढेल असे भाकित आहे. थोडक्यात हवामानात बदल आपेक्षित आहेत.

हवामानातील बदल युरोप व अमेरिकेसारख्या देशात स्पष्टपणे दिसून् येतील. [[इटली]] मध्ये  [[भूमध्य समुद्रीय हवामान|मूमध्य समुद्रीय वातावरण]] आहे असेच वातावरण तापमानवाढीमुळे [[फ्रान्स]] व जर्मनीमध्ये [[पश्चिम युरोपीय हवामान]] प्रकारच्या देशात अनुभवणे शक्य आहे तर. [[टुंड्रा हवामान|टुंड्रा]] प्रकारच्या अतिथंड प्रदेशात पश्चिम युरोपीय प्रकारचे हवामान अनुभवणे शक्य आहे.[[वाळवंट|वाळवटांचीही]] व्याप्ति वाढणे हवामानातील बदलांमुळे आपेक्षित आहे.

महासागराच्या पाण्याच्या तापमानात बदल झाल्याने महासागरातील महाप्रचंड प्रवाहांच्या दिशा बदलण्याची शक्यता आहे. जर [[महासागरीय प्रवाह|प्रवाहांची]] दिशा बदलेल की नाही? बदल्यास कशी बदलेल? हे आत्ताच भाकित करणे अवघड आहे व हे प्रवाह बदल्यास पृथ्वीवर पूर्वीप्रमाणेच महाकाय बदल होतील. त्यातील एक बदल शास्त्रज्ञ नेहेमी विचारात घेतात तो म्हणजे [[गल्फ स्ट्रिम प्रवाह]] व [[उत्तर अटलांटिक प्रवाह]]. या प्रवाहांमध्ये बदल झाल्यास युरोप व अमेरिकेचे तापमानात अचानक बदल घडून तेथे [[हिमयुग]] अवतरण्याची शक्यता आहे. या शक्यतेवर हॉलिवूडमध्ये [[द डे आफ्टर टुमॉरो]] हा चित्रपट प्रदर्शित झाला होता.

== 6. उद्देश्य किंवा उद्दिष्टे  ==
१९९७ साली संयुक्त राष्ट्र संघटनेच्या सभासद देशांनी [[क्योतो प्रोटोकॉल]] हा करार केला. या प्रोटोकॉलमध्ये त्यावेळी औद्योगिकदृष्ट्या विकसित देशांनी मान्य केले की ते [[इ.स. २०१५|इ.स. २००५]] ते [[२०१२]] पर्यंत आपापल्या देशातील हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन [[इ.स. १९९०]] सालच्या पातळीपेक्षा पाच टक्के कमी आणतील. या कराराप्रमाणे अनेक देशांनी प्रयत्न केले, पण कोणताच देश हे उद्दिष्ट गाठू शकला नाही. [[जर्मनी]] मध्ये या कराराच्या निमित्ताने [[नवीकरणीय ऊर्जा|नवीकरणीय ऊर्जे]]&lt;nowiki/&gt;बाबत बरीच प्रगती झाली, हा एक अनुकूल परिणाम झाला&lt;ref&gt;[German response to Kyoto Protocol| जर्मनीचे क्योतो प्रोटोकॉल चे पालन विकी लेख]&lt;/ref&gt;. हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन एवढ्या पटकन कमी केले तर [[आर्थिक प्रगती]]ला खीळ बसेल ही भीती याला कारणीभूत आहे. जागतिक तापमानवाढीस मुख्यत्वे [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]], [[युरोप]], [[चीन]], [[जपान]] हे देश जबाबदार आहेत. याचे मुख्य कारण त्यांचा मोठ्या प्रमाणावरील [[खनिज इंधन|खनिज इंधनां]]&lt;nowiki/&gt;चा  वापर व मोठ्या प्रमाणावरील हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन. यातील अमेरिका हा सर्वाधिक हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन करणारा देश आहे व हा देश शेवटपर्यंत क्योतो करारात सहभागी झाला नाही. त्यामुळेही या करार कमकुवत झाला होता.
२०१५ साली सर्व देशांनी मिळून जागतिक तापमान वाढीला तोंड देण्यासाठी [[पॅरिस करार]] हा नवा करार केला आहे.

==7. शास्रीय दृष्टिकोनातून उपाय==
जागतिक तापमानवाढ रोखायची तर वातावरणातील कार्बन डायऑक्साईड वायू कमी करण्यासाठी उपाय करावे लागतील. यातला एक उपाय म्हणजे झाडं वाढवणे. सध्याचे कार्बन डायऑक्साईडचे वातावरणातील प्रमाण थोपवायचे तर त्याची  निर्मिती कमी करणे आवश्यक आहे.  जंगलांखालची भूमी सध्याच्या तीन ते पाच पट वाढवायला हवी. दुसरे म्हणजे कार्बन डायऑक्साईड निर्माण होताच तो पकडून सागरात सोडायची सोय करायला हवी किंवा याचे दुसऱ्या एखाद्या अविघटनशील संयुगात रूपांतर करावे लागेल. सागरात मोठ्या प्रमाणावर लोहसंयुगे ओतली तर वानस प्लवकांची (प्लॅंस्टॉन वनस्पती) वाढ होऊन त्यामुळे कार्बन डायऑक्साईडचे प्रमाण कमी व्हायला मदत होईल असं काही शास्त्रज्ञ म्हणतात.

सध्याच्या युगात कोणताही देश उर्जेचा वापर कमी करून आपली प्रगती खोळंबून घेणार नाही. अभ्यासातील पहाणीनुसार विकसित देशांचा उ‍र्जेचा वापर हा विकसनशील देशांपेक्षा कितीतरी पटीने जास्त आहे.&lt;ref&gt;Combustion and firing systems- Chapter 2 world Energy scenario By Prof. G. Scheffknecht - University Stuttgart&lt;/ref&gt; परंतु वापराचे प्रमाण स्थिरावले आहे. या देशांपुढील मोठा प्रश्न आहे तो म्हणजे उर्जेचा वापर कमी कसा करायचा जेणेकरून हरितवायूंचे प्रमाण कमी होईल. भारत , चीन या देशात दरडोई वापर कमी असला तरी वापराचे प्रमाण हे दरवर्षी लाक्षणीयरित्या वाढते आहे. वापर गुणिले लोकसंख्या यांचा विचार करता काही वर्षातच हे देश जगातील इतर देशांना हरितवायूंच्या उत्सर्जनात मागे टाकतील. जगातील इतर विकसनशील देशांच्या बाबतीत हेच लागू होते. म्हणून सध्या उर्जेचा वापर कमी करून व जागतिक तापमानवाढीवर मात करता येणे अवघड आहे. यावर मात करण्यासाठी तज्ञांचे असे मत आहे की आत्ता लगेच कार्बन डायॉक्साईड या मुख्य हरितवायूला वातावरणात सोडण्यापासून रोखणे. त्यामुळे शास्त्रज्ञ ज्वलनाच्या अश्या प्रक्रिया शोधत आहेत ज्यामुळे वातावरणात कार्बन डायॉक्साईड सोडला जाणार नाही व उर्जेचे उत्पादन खोळंबणार नाही. मध्यम स्वरूपातील उपायांमध्ये वाहनांसाठी व वीजनिर्मिती प्रकल्पांसाठी नवीन प्रकरचे इंधन शोधून काढणे हे आहे. कायमस्वरुपी उपायांमध्ये तंत्रज्ञे विकसित करणे जेणेकरून मानवाचे खनिज व निसर्गातील अमूल्य ठेव्यावर अवलंबून रहाणे कमी होईल असे उदेश्य आहे.

=== 7.1 कार्बन डायॉक्साईडचे रोखणे व साठवण ===
(English : CO2 capture and storage) उर्जा निर्मिती साठी मग ती कारखान्यातील कामांसाठी असो, की घरगुती विजेसाठी असो की वाहने चालवणाऱ्यासाठी असोत. यासाठी मुख्यत्वे कोळसा व पेट्रोल यांचे ज्वलन केले जाते. (अपवाद म्हणजे वीजनिर्मिती ही [[जलविद्युत]] अथवा [[पवनचक्की|पवनचक्यांमधील]] असली तर). या ज्वलनातून कार्बन डायॉक्साईडचे उत्सर्जन होते. सध्या शास्त्रज्ञांकडून सुचवलेल्या उपायांवर [[ज्वलन]] प्रक्रिया व कार्बन डायॉक्साईड वातावरणात जाण्यापासून रोखणाऱ्या प्रक्रियांचा विकास चालू आहे. या प्रक्रियांमध्ये मुख्यत्वे कोळश्याच्या ज्वलनानंतर त्यांतील कार्बन डायॉक्साईड वेगळा करायचा व वेगळा झालेला कार्बन डायॉक्साईड भूगर्भातील मोकळ्या खाणींमध्ये साठवून ठेवायचा. कार्बन डायॉक्साईड वेगळे करण्यासाठी विविध तंत्रे आहेत.&lt;ref&gt;[http://arch.rivm.nl/env/int/ipcc/docs/css2002/ccs02-kt.pdf कार्बन कॅप्चरसाठी विविध प्रक्रिया-स्लाईड शो] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070404004456/http://arch.rivm.nl/env/int/ipcc/docs/css2002/ccs02-kt.pdf |date=2007-04-04 }}
*{{वेबॅक आर्किव्ह |url=http://arch.rivm.nl/env/int/ipcc/docs/css2002/ccs02-kt.pdf |date=20060824140554}}&lt;/ref&gt;

# कोळश्याला हवेच्या ऍवजी फक्त ऑक्सिजनच्या साहाय्याने ज्वलंत करणे. जेणेकरून ज्वलनानंतर फक्त कार्बन डायॉक्साईड तयार होईल व तो लगेच साठवणीसाठी तयार होईल. याला [[ऑक्सिफ्युएल फायरिंग]] (oxyfuel firing) असे म्हणतात.&lt;ref&gt;[http://www.netl.doe.gov/publications/proceedings/01/carbon_seq/1b3.pdf ऑक्सिफ्युएल फायरिंग बद्दल् शास्त्रीय निबंध]&lt;/ref&gt;
# [[केमिकल लूपींग ज्वलन]]
# अमिनच्या विविध द्र्व्यामध्ये कार्बनडायॉक्साईड विरघळते. ज्वलनानंतर धूराला अमिनच्या द्र्व्यामध्ये  धुतल्यास त्यातील कार्बन डायॉक्साईड वेगळा होता नंतर अमिनला गरम करून कार्बन डायॉक्साईड वेगळे करणे सोपे जाते. या प्रक्रियेला [[अमिन स्र्कबिंग]] (Amine scrubbing)असे म्हणतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.netl.doe.gov/publications/proceedings/01/carbon_seq/p6.pdf |title=अमिन स्क्रबिंग व इतर कार्बन कॅप्चर प्रक्रिया |access-date=2009-02-10 |archive-date=2009-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090119161618/http://www.netl.doe.gov/publications/proceedings/01/carbon_seq/p6.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
 
वरील प्रक्रिया आज औद्योगिक स्तरावर प्रचलित आहेत. परंतु आर्थिक दृष्ट्या सोयीस्कर नाहीत. त्यामुळे अजून स्वस्त प्रक्रियांचा शोध लावणे चालू आहे.

'''कार्बन डायॉक्साईडची साठवण'''- पहा: [http://www.co2storage.org.uk/ सी.ओ.२ स्टोरेज] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091117231051/http://www.co2storage.org.uk/ |date=2009-11-17 }} हा प्रकार विज्ञानाला अतिशय नवीन् आहे. वरील प्रक्रियेतून वेगळ्या केलेल्या कार्बन डायॉक्साईडला जमीनीखाली पुरणे अथवा खोल समुद्रात सोडणे हा पर्याय आहे. सध्या शास्त्रज्ञ याला कश्या प्रकारे जमीनीत पुरता येईल. पुरणे सुरक्षित असेल का? त्याला सीलबंद कसे करता येईल. इत्यादी प्रश्णांची उत्तरे शोधण्याचे काम चालू आहे. कार्बन डायॉक्साईडला, [[पेट्रोल]] अथवा [[नैसर्गिक वायू|नैसर्गिक वायूंच्या]] रिकाम्या खाणींमध्ये पुरणे सर्वात रास्त मार्ग आहे. या प्रकारे अश्या रिकाम्या खाणींचा पुन्हा वापर होईल.

कार्बन डायॉक्साईडला रोखून साठवण करायची असल्यास सध्या कार्यरत असणाऱ्या वीजनिर्मिती प्रकल्पांमध्ये योग्य ते बदल करावे लागतील. भविष्यात तयार होणाऱ्या वीजनिर्मिती प्रकल्पांमध्ये हा मुद्दा लक्षात घेउनच त्याचे नियोजन करावे लागेल.

=== 7.2 नवीन प्रकारची इंधने ===
कार्बन् डायॉक्साईडला ज्वलनानंतर रोखणे व त्याची साठवण करणे हे वीजनिर्मिती प्रकल्पांमध्ये शक्य आहे कारण तेथे मोठ्या प्रमाणावर (एकूण ४० टक्के) प्रदूषकांची निर्मिती होते&lt;ref name=APCS-stutt/&gt;&lt;ref name=ecobridge/&gt;. ही निर्मिती केंद्रीय प्रकारची असल्याने त्यावर उपाय शोधणे सोपे आहे. परंतु वाहनांमध्येही ज्वलन होत असते व तेही कार्बन डायॉक्साईडचे उत्सर्जन करतात. अभ्यासातील पहाणी नुसार ३३- ३७ टक्के कार्बन डायॉक्साईडचे उत्सर्जन हे वाहनांमुळे होत आहे&lt;ref name=ecobridge&gt;http://www.ecobridge.org/content/g_cse.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216051302/http://ecobridge.org/content/g_cse.htm |date=2009-02-16 }} 
*{{वेबॅक आर्किव्ह |url=http://www.ecobridge.org/content/g_cse.htm |date=20080222020723}}&lt;/ref&gt;. परंतु वीजप्रकल्पांप्रमाणे त्याचे उत्सर्जन केंद्रीय नसल्याने प्रत्येक वाहनातील कार्बन डायॉक्साईड रोखून त्याची साठवण करणे महाकठीण काम आहे. यावर उपाय म्हणजे नवीन प्रकारची इंधने शोधणे जेणेकरून या इंधनातून कार्बन डायॉक्साईडचे उत्सर्जन् होणारच नाही.

'''हायड्रोजन''' हे एक प्रभावी इंधन् आहे. हायड्रोजनच्या ज्वलनाने फक्त पाण्याची निर्मिती होते.&lt;ref&gt;[http://www.alternative-energy-news.info/technology/hydrogen-fuel/  हायड्रोजन]&lt;/ref&gt; पाण्याच्या विघटनातून, पेट्रोलियम पदार्थांतून तसेच जैविक पदार्थांमधून हायड्रोजनची निर्मिती करता येते. सध्या हायड्रोजनचे नियोजन कसे करायचे याचे उत्तर शास्त्रज्ञ शोधत आहेत.&lt;ref&gt;An overview of hydrogen production technologies, By JD Halladay, J.HU, D.L.King, Y.Wang, Catalysis today 139 (2009)&lt;/ref&gt;  हायड्रोजन हा हलका वायु असल्याने त्याला केवळ दाबाखाली (Pressurised) साठवता येते. अतिशय ज्वालाग्राही असल्याने याचे इंधन म्हणून वापरण्यावर बंधने आहेत.

'''जैविक इंधने'''- शेतीत निर्माण होणाऱ्या उत्पादनांतून निर्माण होणाऱ्या इंधनांना जैविक इंधने म्हणतात. ही इंधने मुख्यत्वे सूर्य प्रकाशापासून होणाऱ्या प्रकाश संश्लेशणातून तयार होता. या इंधनातून कार्बन डायॉक्साईडची निर्मिती अटळ असले तरी आपणास खनिज तेलांपासून अथवा कोळश्यापासून कार्बन डायॉक्साईडची निर्मिती टाळता येते. अशी इंधने सी.ओ.२ न्यूट्रल मानण्यात येतात&lt;ref&gt;[http://www.di.dk/English/News/Promising+biomass+is+CO2+neutral.htm जैविक इंधने सी.ओ.२ न्यूट्रल का?]{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. भाताचे तूस, उसाचे चिपाड ही काही जैविक इंधनांची उदाहरणे आहेत.

'''अपारंपारिक उर्जास्रोत'''-&lt;br /&gt; पहा ''[[अपारंपरिक ऊर्जास्रोत]]''&lt;br /&gt;सध्या अपारंपारिक उर्जास्रोताच्या निर्मितीवर बहुतांशी देशांचा भर आहे. अपारंपारिक स्रोत म्हणजे ज्यात खनिज संपत्तीचा वापर केला जात नाही असे स्रोत. जलविद्युत, पवनचक्क्या, सौरउर्जेचा विविध प्रकारे वापर, [[बायोगॅस]] निर्मिती, शेतीमालाचे [[वायूकरण]] (Gasification), भरती ओहोटीपासून जलविद्युत, हे काही अपारंपरिक उर्जास्रोत आहेत.

'''[[अणुऊर्जा|अणूउर्जा]]''' अणूशक्तीपासून मिळवलेली उर्जा म्हणजे अणूउर्जा.  अणूउर्जेत हरितवायूंचे उत्सर्जन होत नाही. परंतु [[किरणोत्सर्ग|किरणोत्सर्गांचा]] त्रास, अणुभट्ट्यांची सुरक्षितता तसेच अणूउर्जेच्या नावाखाली [[अण्वस्त्रे|अण्वस्त्रांचा]] होणारा विकास अणूउर्जेसाठी लागणारे इंधन व हे इंधन बनवताना होणारे हरितवायूंचे उत्सर्जन यामुळे हा विषय नेहेमीच वादात रहातो व सध्या अणूउर्जा हा जागतिक तापमानवाढीवर पर्याय नकोच असा सुर आहे.&lt;ref&gt;http://www.citizen.org/documents/GroupNuclearStmt.pdf&lt;/ref&gt;

=== 7.3 आर्थिक, कायदेशीर व सामाजिक उपाय ===
'''उत्सर्जनावर कर'''- हरितवायूंच्या जादा उत्सर्जनावर कर लावणे हा उत्तम आहे. हा कर सरळपणे इंधनावर लावला जाऊ शकतो. किंवा इंधनाच्या वापरानंतर एखाद्या उद्योगाने किती हरितवायूंचे उत्सर्जन केले याचे गणित मांडून केला जाऊ शकतो. ज्यादा कराने इंधनाच्या वापरावर बंधने येतील असा अंदाज आहे व उद्योगधंदे नवीन प्रकारच्या हरितवायूरहित इंधनामध्ये जास्त गुंतवणूक करतील असा अंदाज आहे. ज्यादा कराने अर्थव्यवस्था संथ होण्याची शक्यता आहे असे दुसऱ्या बाजून सुर आहे.

'''निर्बंध लादणे'''- हरितवायूंचे उत्सर्जनांची पर्वा न करणारे देश अथवा उद्योग धंदे यांच्यावर आर्थिक निर्बंध लादणे जेणेकरून त्यांना हरितवायूंची पर्वा करणे भाग पडेल असे काहीसे करणे.

'''कार्बन क्रेडिट''' - विकसित देशांमध्ये क्योतो प्रोटोकॉल अंतर्गत हरित वायूंचे उत्सर्जन कमी करण्यासाठी देशांतर्गत मोठे बदल करावे लागले असते. विकासाची भूक प्रचंड असताना असे बदल काही देशांसाठी दिवाळखोरीचे कारण बनू शकते. तसेच सामाजिक प्रश्नही उदभवण्याची शक्यता आहे. यासाठी क्योतो प्रोटोकॉलमध्ये क्लिन डेव्हलपमेंट मेकॅनिसम (सी.डी.एम्) अंतर्गत कार्बन क्रेडिटची सोय केली गेली होती.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.cdmcapacity.org/glossary.html |title=सी.डि.एम्‌ ग्लोसरी |access-date=2009-02-16 |archive-date=2009-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090211175019/http://www.cdmcapacity.org/glossary.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://en.wikipedia.org/wiki/Carbon_credit|विकी लेख कार्बन क्रेडिट]&lt;/ref&gt; या कलमानुसार विकसित देशांनी अविकसित देशात हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन टाळून विकास केल्यास त्याचा फायदा त्यांना मिळतो. उदाहरणार्थ अफ्रिकेतील एखाद्या देशात फ्रान्सने पवनचक्क्यांची निर्मिती केली व त्या देशाच्या विकासात हातभार लावला तर पवनचक्क्यांनी जेवढे  हरितवायूंचे उत्सर्जन वाचवले ते फ्रान्स या देशाच्या खात्यात जमा होते&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.ctrade.org/re.pdf |title=संग्रहित प्रत |access-date=2009-02-16 |archive-date=2009-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091229035051/http://www.ctrade.org/re.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. अथवा एखादा आजारी उद्योग समूह जर कारखाने बंद करत असेल तर त्या कारखान्याकडून होणारे उत्सर्जनाचे प्रमाणपत्र इतर देश अथवा इतर कंपनी विकत घेउ शकते. पूर्व युरोपात असे बरेच उद्योगसमूह होते ते १९९० च्या सुमारास चांगली कामगीरी करत होते व सोविएत संघाच्या पतना नंतर हे उद्योग समूह ढेपाळले. परिणामतः रशियामधील व पूर्व युरोपातील अश्या बऱ्याच कंपन्यांनी आपले उत्सर्जनाचे प्रमाणपत्र श्रीमंत कंपन्यांना विकणे चालू केले आहे&lt;ref&gt;http://www.mnweekly.ru/national/20080131/55306791.html&lt;/ref&gt;. याला कार्बन क्रेडिट असे म्हणतात. काही टिकाकारांच्या मते ही पद्धत जवाबदारीतून पळवाट आहे व गंभीर विषयाचे बाजारीकरण केले आहे&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.thecornerhouse.org.uk/item.shtml?x=546606 |title=कार्बन क्रेडिट टिका |access-date=2009-02-16 |archive-date=2010-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100207202217/http://www.thecornerhouse.org.uk/item.shtml?x=546606 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== 8. चित्रपटात ==
* राष्ट्रपतीपदाची निवडणूक हरल्यानंतर अमेरिकेचे माजी उपराष्ट्रपती [[ॲल गोर]] यांनी जागतिक हवामानबदल व जागतिक तापमान वाढ या विषयी जनजागृती करणे या ध्येयाला वाहून घेतले. लोकांशी या विषयावर संवाद साधण्यासाठी त्यांनी एक प्रभावी भाषण तयार केले. अल गोर यांची या विषयात काम करण्यामागची प्रेरणा समजून घेण्यासाठी त्यांच्याशी साधलेला संवाद, आणि त्यांच्या भाषणातील महत्त्वाचे तुकडे यांची सरमिसळ करून डेव्हिस गुगनहाइम यांनी  [[ऍन इनकनव्हिनियंट ट्रूथ]] हा अनुबोधपट काढला. या चित्रपटात जागतिक तापमानवाढ म्हणजे काय यापासून त्याचे परिणाम काय व अमेरिका व जगाने कोणकोणत्या प्रकारचे उपाय अमलात आणण्याची गरज आहे यावर सविस्तर सर्वांना समजेल अश्या भाषेत विवेचन केले आहे.&lt;ref&gt;[http://www.climatecrisis.net/|अल् गोर यांचे क्लायमेट क्रायसिस् चे संकेतस्थळ]{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; या चित्रपटाला २००७ मधील सर्वोत्कृष्ट माहितीपटाचा (डॉक्युमेंटरी)[[ऑस्कर पुरस्कार]] मिळाला होता&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6395861.stm|बीबीसी २००७ ऑस्कर विजेते]{{मृत दुवा}}&lt;/ref&gt;. अल गोर यांचे जागतिक तापमानवाढी बद्द्ल जागृतीचे कार्य लक्षात घेउन २००८ मध्ये त्यांना शांततेचे [[नोबेल पारितोषिक]] मिळाले&lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2007/index.html नोबेल विजेते अल् गोर]&lt;/ref&gt;.
* [[द डे आफ्टर टुमॉरो]] हा चित्रपट २००४ मध्ये प्रदर्शित झाला.  जागतिक तापमानवाढीनंतर येऊ शकणाऱ्या हिमयुगाची रोमांचक कथा सादर केली आहे.

कविता 
अरे माणसा माणसा, 
कधी होशील तू माणूस?
ज्यावरी तू निर्भर,
त्यावरी झालास तू क्रूर

==हे सुद्धा पहा==
* [[हरितगृह]]
* [[हरितगृह वायू]]
* [[हरितगृह परिणाम]]
* [[पॅरिस करार]]

== बाह्य दुवे ==
===वैज्ञानिक===

* [https://www.marathimol.com/global-warming-essay-in-marathi/ ग्लोबल वार्मिंग वर मराठी निबंध]
* [http://www.ipcc.ch Intergovernmental Panel on Climate Change] and [http://www.planetark.com/dailynewsstory.cfm/newsid/44456/story.htm यु एनच्या वातावरण आयोगाच्या अहवालाचा प्रमुख गोषवारा]
* [http://www.nature.com/climate/index.html वातावरण बदलावरील नेचर अहवाल ]
* [http://www.marathimati.com/Hiraval/Hiraval.asp हिरवळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216132935/http://marathimati.com/Hiraval/Hiraval.asp |date=2009-02-16 }}-निसर्गाचे ‌ऋण फेडण्यासाठी हाती घेतलेली मोहीम
* [http://www.metoffice.gov.uk/research/hadleycentre/index.html इंग्लंडचा अहवाल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106193510/http://metoffice.gov.uk/research/hadleycentre/index.html |date=2009-01-06 }}
* [http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/globalwarming.html#INTRO एन ओ एएचा जागतिक तापमानवाढ वाविप्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226125952/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/globalwarming.html#INTRO |date=2009-02-26 }}
* [http://www.aip.org/history/climate Discovery of Global Warming] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213161322/http://www.aip.org/history/climate |date=2009-02-13 }} – An extensive introduction to the topic and the history of its discovery, written by [[Spencer R. Weart]]
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/6460635.stm कॉशन अँड अर्जेस ऑन क्लायमेट रिस्क ]
* [http://www.virtualcentre.org/en/library/key_pub/longshad/A0701E00.htm पशुधनावर होणारा परिणाम यु एनचा अहवाल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140806144540/http://www.virtualcentre.org/en/library/key_pub/longshad/A0701E00.htm |date=2014-08-06 }}

===शैक्षणिक===
* [http://climate.jpl.nasa.gov/ Global Climate Change: NASA's Eyes on the Earth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121214123043/http://climate.jpl.nasa.gov/ |date=2012-12-14 }} - Climate change overviews, key indicators, multimedia and current neaw
* [http://green.nationalgeographic.com/environment/global-warming/gw-overview.html What Is Global Warming?] – Shockwave presentation from [[National Geographic]]
* [http://edgcm.columbia.edu/ The EdGCM (Educational Global Climate Modelling) Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150323033013/http://edgcm.columbia.edu/ |date=2015-03-23 }} – A free research-quality simulation for students, educators, and scientists alike, with a user-friendly interface that runs on desktop computers
* [http://discover.itsc.uah.edu/ DISCOVER] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130404221841/http://discover.itsc.uah.edu/ |date=2013-04-04 }} Satellite-based ocean and climate data since 1979 from [[NASA]]
* [http://www.pewclimate.org/ The Pew Center on global climate change]
* [http://www.globalwarmingart.com/ Global Warming Art]
* [http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/events/2007paulingconference/video-s3-4-washington.html Video] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216145348/http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/events/2007paulingconference/video-s3-4-washington.html |date=2009-02-16 }} of a talk by [[Warren Washington]] titled &quot;The Evolution of Global Warming Science: From Ideas to Scientific Facts&quot;
* [http://demonstrations.wolfram.com/BestEffortGlobalWarmingTrajectories/ Best Effort Global Warming Trajectories] by Harvey Lam (Princeton University), [[The Wolfram Demonstrations Project]].

===इतर===
* [http://www.istl.org/01-fall/internet.html Science and Technology Sources on the Internet] – Extensive commented list of Internet resources
* [http://www.ucsusa.org/global_warming/ Union of Concerned Scientists Global Warming page]
* [http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s1647466.htm Watch and read 'Tipping Point'], Australian science documentary about effects of global warming on rare, common, and endangered wildlife
* [http://ourworld.unu.edu/en/series/climate/ United Nations University's 'Our World 2' Climate Change Video Briefs]
* [http://www.un.org/climatechange Gateway to the UN System's Work on Climate Change]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:संदर्भांचे इंग्रजी-मराठी भाषांतर हवे]]
[[वर्ग:वातावरण]]</text>
      <sha1>clvnpsqpn0t2wnurxe762w6iius55nu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>डायमंड हार्बर लोकसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51390</id>
    <revision>
      <id>2683346</id>
      <parentid>2623296</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T12:20:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2683346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2906" sha1="96v9spmw3om5um19h4pgg2fsuvkfvww" xml:space="preserve">'''डायमंड हार्बर''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[पश्चिम बंगाल]] राज्यातील [[डायमंड हार्बर]] परिसरात स्थित असून ह्यामधील सर्व सात [[पश्चिम बंगाल विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[दक्षिण २४ परगणा जिल्हा|दक्षिण २४ परगणा जिल्ह्यामध्ये]] आहेत.   

== विधानसभा मतदासंघ ==
लोकसभा मतदारसंघ क्र. २१ - डायमंड हार्बरमध्ये २००९ पासून खालील ७ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! #
! नाव
! जिल्हा
|-
|१
| डायमंड हार्बर
| rowspan=&quot;7&quot; | [[दक्षिण २४ परगणा जिल्हा|दक्षिण २४ परगणा]]
|-
|२
| फाल्टा
|-
|३
| सातगछिया
|-
|४
| विष्णूपूर
|-
|५
| महेशताला
|-
|६
| बज बज
|-
|७
|मेटियाबुरुज
|}

== खासदार ==
हा मतदारसंघ १९६७ ते २००९ दरम्यान [[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष]]ाच्या वर्चस्वाखाली होता. [[ज्योतिर्मय बसू]], [[अमल दत्ता]], [[शमिक लाहिरी]] हे तिघे मार्क्सवादी नेते डायमंड हारबरमधून प्रत्येकी ४ वेळा निवडून आले होते.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!वर्ष
![[खासदार]]
! colspan=&quot;2&quot; |पक्ष
|-
|[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]]
| rowspan=2 | [[अभिषेक बॅनर्जी]]
| rowspan=2 bgcolor=#32CD32|
| rowspan=2 | [[तृणमूल काँग्रेस]]
|-
|[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]]
|}

== हे सुद्धा पहा ==
* [[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]]

{{संदर्भनोंदी}}

{{पश्चिम बंगाल मतदारसंघ यादी}}

[[वर्ग:पश्चिम बंगालमधील लोकसभा मतदारसंघ]]</text>
      <sha1>96v9spmw3om5um19h4pgg2fsuvkfvww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>संगीत शारदा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55632</id>
    <revision>
      <id>2683469</id>
      <parentid>2556890</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T11:58:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2683469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17392" sha1="tsbmmvy775fffgzc67vj2wkg5mdm0li" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''''संगीत शारदा''''' हे नाटककार [[गोविंद बल्लाळ देवल]] यांनी लिहिलेले आणि दिग्दर्शित केलेले १८९९ मधील [[मराठी भाषा|मराठी]] संगीत नाटक आहे. &lt;ref name=&quot;mirror&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Gokhale, Shanta|url=http://www.mumbaimirror.com/index.aspx?page=article&amp;sectid=57&amp;contentid=2009041520090415023739989aeb54aa1|title=Beyond entertainment: Sangeet Sharada|date=April 15, 2009|work=[[Mumbai Mirror]]|location=Mumbai|access-date=June 17, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20100702222607/http://www.mumbaimirror.com/index.aspx?page=article|archive-date=July 2, 2010|url-status=dead|agency=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}&lt;/ref&gt; भारतातील नाट्य साहित्य, मुख्यत्वे ऐतिहासिक-पौराणिक कथनांवर केंद्रित असताना, सामाजिक समस्या दाखवणारे आणि [[बालविवाह|बालविवाहाचा]] विषय हाताळणारे व नेहमिचे नियम मोडणारे हे मराठीतील पहिले नाटक मानले जाते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;q=sangeet+sharada+1899&amp;pg=PA1088|title=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti|last=Datta, Amaresh|publisher=South Asia Books|year=1988|isbn=978-8172016494|access-date=June 17, 2012}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Sv7Uk0UcdM8C&amp;q=sangeet+sharada+1899&amp;pg=PA53|title=Pop Culture India!: Media, Arts, and Lifestyle|last=Kasbekar Richards, Asha|publisher=[[ABC-CLIO]]|year=2006|isbn=978-1851096367|pages=336|access-date=June 17, 2012}}&lt;/ref&gt;

कालांतराने, [[नारायण श्रीपाद राजहंस|बाल गंधर्व]], विष्णुपंत पागनीस, &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiaheritage.org/perform/cinema/person/stars/pagnis.htm|title=Stars: Vishnupant Pagnis (1892-1943)|access-date=July 6, 2012}}&lt;/ref&gt; [[भालचंद्र पेंढारकर]] &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.bhalchandrapendharkar.com/bapurao.htm|title=Bapurao Pendharkar|access-date=June 17, 2012|archive-date=2009-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20090106183655/http://www.bhalchandrapendharkar.com/bapurao.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; यांसारख्या विविध रंगमंचावरील कलाकारांनी शारदाची मुख्य भूमिका साकारली आहे. संगीत नाटकाच्या स्वरूपानुसार, या नाटकात ५० हून अधिक गाणी होती, जी स्वतः देवल यांनी लिहिली आणि संगीतबद्ध केली होती.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Priya, Shashi|url=http://www.indianexpress.com/news/play-on/444064/0|title=Play on|date=April 7, 2009|access-date=June 17, 2012|agency=[[Indian Express]]}}&lt;/ref&gt;

हे नाटक &quot;भारतातील सामाजिक नाटकातील अग्रगण्य मानले जाते&quot;.&lt;ref name=&quot;IndianExpress&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Sahani, Alaka|url=http://www.indianexpress.com/news/the-revival-drama/815594/0|title=The Revival Drama|date=July 11, 2011|access-date=June 17, 2012|agency=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]}}&lt;/ref&gt; ह्या नाटकाने लोकप्रियता अशा प्रकारे मिळवली की जेव्हा हरीबिलास सारडा यांनी प्रस्तावित केलेला [[बालविवाह प्रतिबंध कायदा]], (१९२९ मध्ये कायदा संमत झाला) ज्याला &quot;सारडा कायदा&quot; देखील म्हणत असे, त्याला चूकून अनेक वेळा '‘शारदा कायदा’' असे नाव पडले.&lt;ref name=&quot;mirror&quot;/&gt;

== कथानक ==
भुजंगनाथ हा एक वृद्ध विधुर आहे व त्याला आणखी एकदा लग्न करायचे आहे जेणेकरून त्याला त्याच्या मालमत्तेचा वारस मिळू शकेल. हा  भद्रेश्वर दीक्षित या मध्यस्थांशी मैत्री करतो, जो त्याला तरुण वधू शोधण्यात मदत करेल. गावातील एक प्रसिद्ध व्यक्ती असूनही, दीक्षित यांना भुजंगनाथसाठी वधू मिळण्यात अडचणी येतात, कारण त्यांच्या वृद्धत्वामुळे कोणीही प्रस्तावासाठी सहमत नाही. दीक्षित भुजंगनाथला वधू शोधण्यासाठी इतर गावांना भेट देण्यास पटवून देतात आणि त्यांना श्रीमंत व्यक्तीप्रमाणे वागण्याचा सल्ला देतात, ज्यामुळे भुजंगनाथसाठी वधू मिळवणे सोपे होईल.

कोदंड या तरुण अनाथ [[पुरोहित|पुरोहितासोबत]] दोघेही [[गाणगापूर|गाणगापूरला]] भेट देतात आणि गावातील लोकांना हे पटवून देतात की भुजंगनाथ एक श्रीमंत आणि तरुण माणूस आहे. आपली तरुण मुलगी शारदा हिचे लग्न एका श्रीमंत व्यक्तीशी करू इच्छिणाऱ्या कांचनभटला ही बातमी कळते. सुवर्णशास्त्री नावाच्या एका मित्राच्या मदतीने तो दीक्षितशी संपर्क साधतो आणि जेव्हा दीक्षितने लग्नात [[हुंडा]] म्हणून {{INR}} ५००० देण्याचा प्रस्ताव दिला तेव्हा तो प्रस्ताव सहज स्वीकारतो. इंदिराकाकू, कांचनभटची पत्नी आणि शारदाची आई, जेव्हा तिला भुजंगनाथबद्दल सत्य समजते तेव्हा लग्नासाठी सहमत नसते. कोदंड जेव्हा दीक्षितसह कांचनभटच्या घरी जातो तेव्हा तो लग्नाला विरोध करतो आणि दीक्षित आणि भुजंगनाथ यांना धमकी देतो की तो सत्य सांगेल आणि पोलिस ठाण्यात तक्रारही दाखल करेल, कारण प्रस्तावित विवाह वृद्ध व्यक्ती आणि किशोरवयीन यांच्यात नियोजित आहे. घाबरलेला दीक्षित कोदंडला तळघरात बंद करतो.

कोदंड बेपत्ता झाल्याने गावकरी भुजंगनाथ आणि दीक्षित यांची चौकशी करू लागले. शारदा, भुजंगनाथला प्रत्यक्ष भेटून लग्नाला विरोध करते पण तिचे वडील कांचनभट लक्ष देत नाहीत आणि लग्नाची तयारी सुरू करतात. एका मित्राच्या मदतीने कोदंड कोठडीतून पळून जाण्यात यशस्वी होतो.

लग्नाच्या दिवशी कोदंड पोलिसांसह लग्नाच्या ठिकाणी पोहोचतो आणि भुजंगनाथ आणि दीक्षितचा पर्दाफाश करतो. पोलिस दोघांना अटक करतात. शारदा घटनास्थळावरून पळून जाते आणि आत्महत्या करण्याचा निर्णय घेते. पण कोदंड शारदाला पटवून लग्नासाठी मागणी घालतो.  शारदा हा प्रस्ताव स्वीकारते आणि दोघे लग्न करण्याचा निर्णय घेतात.

== पात्र ==
नाटकात असंख्य पात्रे  होती. त्यांच्यापैकी काहींची गाणीही होती जी त्यांनी स्वतःच सादर केली होती.
* श्रीमंत भुजंगनाथ - ७५ वर्षीय विधुर
* कोदंड - एक अनाथ [[पुरोहित]] आणि पुरुष नायक
* शारदा - एक किशोरवयीन, तरुण वधू आणि स्त्री नायीका
* कांचनभट - शारदाचे वडील
* इंदिराकाकू - शारदाची आई
* भद्रेश्वर दीक्षित - एक मध्यस्थ
* जयंत - शारदाचा धाकटा भाऊ
* जान्हवी, शरयू, वल्लरी, मंदाकिनी, त्रिवेणी आणि तुंगा - शारदाच्या मैत्रिणी

== समाजातील स्थान ==
''संगीत शारदा'' रंगभूमीवर येण्यापूर्वी मराठी रंगभूमीवर ऐतिहासिक आणि पौराणिक कथा असलेली नाटके लोकप्रिय होती. समाजातून बालविवाह रद्द करण्याचा संदेश देणारे हे नाटक १८९९ मध्ये &quot;भारतातील सामाजिक नाटकातील अग्रगण्य&quot; ठरले.&lt;ref name=&quot;IndianExpress&quot;/&gt; या नाटकाला अशाप्रकारे लोकप्रियता मिळाली की जेव्हा [[बालविवाह प्रतिबंध कायदा]], ज्याला &quot;सारडा कायदा&quot; देखील म्हणले जाते, तेव्हा कायद्याचे नाव हे &quot;शारदा कायदा&quot; आहे असे चूकीने म्हणले जात. , हा कायदा हरिबिलास सारडा यांनी प्रस्तावित केला होता आणि प्रत्यक्षात त्यांच्या आडनावावरून त्याला  &quot;सारडा कायदा&quot; असे म्हणले जात असे. हा २८ सप्टेंबर १९२९ रोजी पारित झाला.&lt;ref name=&quot;mirror&quot;/&gt;

नाटकातील गाणी आजही लोकप्रिय आहेत. २०११ च्या ''[[बालगंधर्व (चित्रपट)|बालगंधर्व]]'' या मराठी चित्रपटात &quot;म्हातारा इतुका ना अवघे पाउणशे वयमान&quot; हे गाणे वापरले होते. जानेवारी २०१२ मध्ये, ''संगीत शारदा - एक रिॲलिटी शो'' या नाटकाची आधुनिक आवृत्ती [[मुंबई|मुंबईत]] रंगली. पुनरुज्जीवित नाटकाने या नाटकाला आधुनिक दृष्टीकोन दिला. मूळ नाटकातील सर्व गाणी वापरली गेली; काहींनी त्यात संगीताचा नवीन प्रकार वापरला. [[बृहन्मुंबई महानगरपालिका|बृहन्मुंबई महानगरपालिकेच्या]] कर्मचाऱ्यांनी हे नाटक रंगवले होते.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Manisha Nitsure Joshi|url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/rssarticleshow/11482563.cms|title=आजची 'शारदा' येतेय!|date=January 13, 2012|work=[[Maharashtra Times]]|location=Mumbai|language=Marathi|access-date=June 25, 2012|archive-date=2014-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116184334/http://maharashtratimes.indiatimes.com/rssarticleshow/11482563.cms|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; २०११ मध्ये या नाटकाचे [[ब्रेल लिपी|ब्रेल लिपीमध्ये]] लिप्यंतरही करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Chatterjee, Swasti|url=http://www.indianexpress.com/news/compilation-of-five-classic-marathi-plays-in-braille-script-released/884550/0|title=Compilation of five classic Marathi plays in Braille script released|date=December 6, 2011|location=Pune|access-date=June 17, 2012|agency=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]}}&lt;/ref&gt;

योगायोगाने २१ डिसेंबर १९०९ रोजी विजयानंद नाट्यगृह, [[नाशिक]] येथे नाटक सादर होत असताना, नाशिकचे तत्कालीन ब्रिटिश कलेक्टर [[आर्थर मॅसन टिपेट्स जॅक्सन]] यांची स्वातंत्र्यसैनिक [[अनंत कान्हेरे|अनंत लक्ष्मण कान्हेरे]] यांनी गोळ्या झाडून हत्या केली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=53437:2010-03-09-15-29-28&amp;Itemid=1|title=अनंत कान्हेरे पराक्रम दिनाची परिणामकारकता|last=Dr. Saral Dharankar|publisher=[[Loksatta]]|location=Nasik|language=Marathi|access-date=June 25, 2012}}&lt;/ref&gt; [[बळवंत पांडुरंग किर्लोस्कर|अण्णासाहेब किर्लोस्कर]] यांच्या ''किर्लोस्कर नाटक मंडळीतर्फे'' हे नाटक सादर केले जात होते आणि त्यात शारदाची प्रमुख भूमिका [[नारायण श्रीपाद राजहंस|बाल गंधर्व]] सादर करत होते. हे दृश्य २०११ च्या ''बालगंधर्व''  चित्रपटात देखील दाखवले आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Y. D. Phadke|url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/2962453.cms|title=कारनामा क्रांतिकारक कान्हेरेंचा...|date=April 18, 2008|work=[[Maharashtra Times]]|location=Mumbai|language=Marathi|access-date=June 25, 2012|archive-date=2008-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080505120810/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/2962453.cms|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==पुढील वाचन==
*''संगीत शारदा: एक वाङ्‌मयीन घटना'' - लेखिका [[अंजली जोशी]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
{{मराठी संगीत रंगभूमी}}
 
[[वर्ग:मराठी नाटकांची यादी]]
[[वर्ग:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२४ मधील लेख]]</text>
      <sha1>tsbmmvy775fffgzc67vj2wkg5mdm0li</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>स्टार प्रवाह</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59039</id>
    <revision>
      <id>2683347</id>
      <parentid>2682635</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T12:42:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27711-61</username>
        <id>182901</id>
      </contributor>
      <origin>2683347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30298" sha1="ihlb761yga792zrmxpd4kxyymi4g232" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी
|नाव             = स्टार प्रवाह
|चित्र             = Star Pravah 2023.png
|चित्रसाईज         = 
|चित्र_माहिती        = 
|चित्र२            = 
|सुरुवात           = २४ नोव्हेंबर २००८
|चित्र स्वरूप        = 
|शेवटचे_प्रसारण      = 
|चित्र_प्रकार         = 
|प्रेक्षक_संख्या       = 
|प्रेक्षक_संख्या_सध्या   = 
|प्रेक्षक_संख्या_माहिती  = 
|नेटवर्क           = स्टार इंडिया
|मालक           = [[डिझ्नी स्टार]]
|ब्रीदवाक्य          = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह
|देश             = [[भारत]]
|प्रसारण क्षेत्र        = [[भारत]]
|मुख्यालय          = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|जुने नाव          = 
|बदललेले नाव       = 
|भगिनी वाहिनी       = [[प्रवाह पिक्चर]]
|प्रसारण वेळ         = दुपारी १ ते ३ आणि संध्या. ६.३० ते रात्री ११.३० (प्राइम टाइम)
|संकेतस्थळ          ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर
}}

'''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात.

==इतिहास==
स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला &quot;स्वप्नांना पंख नवे&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी &quot;आता थांबायचं नाय&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी &quot;मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!&quot; या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले.

==पुरस्कार व सोहळे==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव
|-
|२०१४-२०१८
|''येरे येरे''
|-
|२०१६
|''स्टार प्रवाह रत्न''
|-
|२०२१-चालू
|''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]''
|-
|२०२१-चालू
|''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव''
|-
|२०२२
|''स्टार प्रवाह धुमधडाका''
|-
|२०२३-चालू
|''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी''
|}

==प्रसारित कार्यक्रम==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! वेळ
! रूपांतरण
|-
| ७ जुलै २०२५
| [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
| दुपारी १ वाजता
|
|-
| १४ फेब्रुवारी २०२२
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी 
३. ००
वाजता
| हिंदी मालिका सुहानी सी एक लडकी
|-
| १५ सप्टेंबर २०२५
| लपंडाव
| दुपारी २ वाजता
|
|-
| १९ जानेवारी २०२६
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|
|-
| १५ डिसेंबर २०२५
| वचन दिले तू मला
| संध्या. ६.३० वाजता
| बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी.
|-
| १६ डिसेंबर २०२४
| लग्नानंतर होईलच प्रेम
| संध्या. ७ वाजता
| तमिळ मालिका इरामना रोजावे २
|-
| ५ जानेवारी २०२६
| [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|
|-
| २३ डिसेंबर २०२४
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
| हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]]
|-
| ५ डिसेंबर २०२२
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.४५ वाजता
| तमिळ मालिका रोजा
|-
| १ जून २०२६
| पाठराखीण
| लवकरच...
| हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई
|-
| ३० मार्च २०२६
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
| हिंदी मालिका बंदिनी
|-
| २७ एप्रिल २०२६
| बाई तुझा आशीर्वाद
| रात्री १० वाजता
| तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई
|-
| १८ मार्च २०२४
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.३० वाजता
| हिंदी मालिका कहानी घर घर की
|-
| २७ मे २०२४
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११ वाजता
|
|}

==जुन्या मालिका==
# [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]]
# [[अग्निहोत्र २]]
# [[अबोली (मालिका)|अबोली]]
# [[आई कुठे काय करते!]]
# [[कुन्या राजाची गं तू राणी]]
# [[छत्रीवाली]]
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]]
# [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]]
# [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]]
# [[तुझेच मी गीत गात आहे]]
# [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]]
# [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]]
# [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]]
# [[नकळत सारे घडले]]
# [[पिंकीचा विजय असो!]]
# [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]]
# [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]]
# [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]]
# [[फुलाला सुगंध मातीचा]]
# [[मन उधाण वाऱ्याचे]]
# [[मुलगी झाली हो]]
# [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]]
# [[रंग माझा वेगळा]]
# [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]]
# [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]]
# [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]]
# [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]]
# [[लेक माझी लाडकी]]
# [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]]
# [[स्वप्नांच्या पलिकडले]]
# [[सहकुटुंब सहपरिवार]]
# [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]]
# [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]]
# [[सांग तू आहेस का?]]
# [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]]
# आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत!
# कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
# काजळमाया
# उदे गं अंबे
# जे३ जंक्शन
# गोष्ट एका लग्नाची
# गोष्ट एका कॉलेजची
# गोष्ट एका आनंदीची
# गोष्ट एका जप्तीची
# कुकुचकू
# असे का घडले?
# जिवलगा
# जीवलगा
# चारचौघी
# कुलस्वामिनी
# कुळ स्वामिनी
# दार उघडा ना गडे
# अंतरपाट
# वचन दिले तू मला
# कशाला उद्याची बात
# ओळख - ध्यास स्वप्नांचा
# झुंज
# बंध रेशमाचे
# दोन किनारे दोघी आपण
# तुजवीण सख्या रे
# धर्मकन्या
# सुवासिनी
# अनोळखी दिशा
# मांडला दोन घडीचा डाव
# लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती
# पंचनामा
# माधुरी मिडलक्लास
# मानसीचा चित्रकार तो
# मन धागा धागा जोडते नवा
# आम्ही दोघे राजा राणी
# आराधना
# आंबट गोड
# अरे वेड्या मना
# बे दुणे दहा
# प्रीती परी तुजवरी
# रुंजी
# लगोरी - मैत्री रिटर्न्स
# जयोस्तुते
# येक नंबर
# तू जिवाला गुंतवावे
# तुमचं आमचं सेम असतं
# छोटी मालकीण
# दुहेरी
# नकुशी तरीही हवीहवीशी
# नशीबवान
# गं सहाजणी
# गोठ
# ललित २०५
# साथ दे तू मला
# साता जल्माच्या गाठी
# शतदा प्रेम करावे
# तुझ्या इश्काचा नादखुळा
# वैजू नंबर १
# नवे लक्ष्य
# प्रेमा तुझा रंग कसा
# प्रेमा तुझा रंग कसा २
# स्पेशल ५
# जय देवा श्री गणेशा
# दख्खनचा राजा जोतिबा
# श्री गुरुदेव दत्त
# विठू माऊली
# जय भवानी जय शिवाजी

===अनुवादित मालिका===
# ५ स्टार किचन
# देवांचे देव महादेव
# महाभारत
# श्री गणेश
# [[रामायण (मालिका)|रामायण]]
# [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]]

==कथाबाह्य कार्यक्रम==
# [[आता होऊ दे धिंगाणा]]
# [[भांडा सौख्य भरे]]
# [[मी होणार सुपरस्टार]]
# शिट्टी वाजली रे
# आता होऊन जाऊ द्या
# आम्ही ट्रॅव्हलकर
# कॉमेडी बिमेडी
# ढाबळ एक तास टाइमपास
# ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला
# एक टप्पा आऊट
# जोडी जमली रे
# जस्ट डान्स
# किचनची सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा नच बलिये
# मंडळ भारी आहे
# नांदा सौख्य भरे
# पोटोबा प्रसन्न
# स्टार दरबार
# सून सासू सून
# सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी
# विकता का उत्तर?
# विसावा - एक घर मनासारखं
# झेप

==टीआरपी==
२०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!rowspan=&quot;2&quot; | आठवडा आणि वर्ष
!colspan=&quot;6&quot; | BARC AMAs
|-
!मेगा सिटी
!क्रमांक
!हिंदी भाषिक मार्केट
!क्रमांक
!भारत
!क्रमांक
|-
|आठवडा ३७, २०२१
|rowspan=&quot;23&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1539.19
|5
|1556.26
|10
|-
|आठवडा ३८, २०२१
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.06
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२१
|1517.06
|10
|-
|आठवडा ४६, २०२१
|1576.53
|5
|1601.66
|8
|-
|आठवडा ४७, २०२१
|1546.27
|5
|1568.70
|8
|-
|आठवडा ४८, २०२१
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.46
|10
|-
|आठवडा ४९, २०२१
|1552.12
|10
|-
|आठवडा १, २०२२
|1617.21
|10
|-
|आठवडा २, २०२२
|1534.71
|10
|-
|आठवडा ३, २०२२
|1513
|10
|-
|आठवडा ९, २०२२
|1471.21
|5
|1495.43
|8
|-
|आठवडा १०, २०२२
|1471.95
|5
|1497.25
|8
|-
|आठवडा ११, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1482.54
|9
|-
|आठवडा १२, २०२२
|1492.23
|10
|-
|आठवडा १३, २०२२
|1442.28
|10
|-
|आठवडा १४, २०२२
|1487.64
|5
|1517.08
|8
|-
|आठवडा १५, २०२२
|1341.36
|5
|1363.42
|8
|-
|आठवडा १६, २०२२
|1406.77
|5
|1424.58
|9
|-
|आठवडा १७, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1416.39
|9
|-
|आठवडा १९, २०२२
|1350.4
|10
|-
|आठवडा २१, २०२२
|1381.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२२
|1480.72
|5
|1507.05
|8
|-
|आठवडा २३, २०२२
|1381.56
|5
|1405.59
|9
|-
|आठवडा २४, २०२२
|291.28
|5
|1474.45
|5
|1504.76
|9
|-
|आठवडा २५, २०२२
|287.99
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २८, २०२२
|rowspan=&quot;9&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1532.94
|9
|-
|आठवडा २९, २०२२
|1504.15
|8
|-
|आठवडा ३०, २०२२
|1440.66
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२२
|1514.69
|9
|-
|आठवडा ३२, २०२२
|1500.53
|5
|1523.61
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२२
|1565.54
|5
|1593.55
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२२
|1584.93
|5
|1609.75
|7
|-
|आठवडा ३५, २०२२
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1429.83
|10
|-
|आठवडा ३७, २०२२
|1626.5
|4
|1649.99
|6
|-
|आठवडा ३८, २०२२
|280.84
|5
|1565.88
|4
|1587.26
|6
|-
|आठवडा ३९, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1487.64
|5
|1509.02
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२२
|1550.58
|5
|1575.49
|7
|-
|आठवडा ४१, २०२२
|281.01
|5
|1572.55
|5
|1599.75
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२२
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1595.63
|5
|1616.71
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२२
|1562.95
|5
|1585.67
|7
|-
|आठवडा ४४, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1667.66
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२२
|1669.9
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२२
|293.21
|5
|1639.66
|5
|1660.83
|7
|-
|आठवडा ४७, २०२२
|288.15
|5
|1640.03
|5
|1662.68
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२२
|286.02
|5
|1651.62
|5
|1675.98
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२२
|284.08
|5
|1616.36
|5
|1643.6
|7
|-
|आठवडा ५०, २०२२
|298.07
|5
|1602
|5
|1627.25
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.69
|5
|1559
|8
|-
|आठवडा ५२, २०२२
|1585.68
|5
|1610.02
|8
|-
|आठवडा १, २०२३
|276.4
|5
|1596.73
|5
|1619.82
|7
|-
|आठवडा २, २०२३
|292.83
|4
|1624.55
|5
|1644.4
|7
|-
|आठवडा ३, २०२३
|314.32
|4
|1711.93
|5
|1732.54
|7
|-
|आठवडा ४, २०२३
|307.1
|4
|1630.69
|5
|1648.57
|7
|-
|आठवडा ५, २०२३
|303.49
|4
|1627.73
|5
|1646.8
|7
|-
|आठवडा ६, २०२३
|292.82
|4
|1603.74
|5
|1625.13
|7
|-
|आठवडा ७, २०२३
|298.62
|4
|1646.78
|5
|1672.17
|7
|-
|आठवडा ८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1222.15
|5
|1246.77
|8
|-
|आठवडा ९, २०२३
|290.3
|4
|1617.14
|4
|1638.73
|7
|-
|आठवडा १०, २०२३
|284.31
|5
|1583.58
|5
|1602.8
|8
|-
|आठवडा ११, २०२३
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.32
|5
|1583.43
|8
|-
|आठवडा १२, २०२३
|1586.79
|4
|1601.86
|7
|-
|आठवडा १३, २०२३
|1511.79
|4
|1526.8
|7
|-
|आठवडा १४, २०२३
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1404.25
|9
|-
|आठवडा २०, २०२३
|1379.8
|10
|-
|आठवडा २१, २०२३
|1336.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२३
|1432.9
|5
|1455.53
|9
|-
|आठवडा २३, २०२३
|286.07
|5
|1450.61
|5
|1475.28
|9
|-
|आठवडा २४, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1391.97
|5
|1413.13
|9
|-
|आठवडा २५, २०२३
|297.47
|5
|1508.04
|5
|1529.61
|8
|-
|आठवडा २६, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1508.18
|10
|-
|आठवडा २७, २०२३
|311.63
|5
|1586.14
|9
|-
|आठवडा २८, २०२३
|305.63
|5
|1576.27
|9
|-
|आठवडा २९, २०२३
|305.11
|4
|1604.36
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२३
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1538.86
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२३
|1590.24
|10
|-
|आठवडा ३२, २०२३
|300.09
|4
|1560.37
|10
|-
|आठवडा ३३, २०२३
|312.78
|4
|1645.59
|5
|1666.5
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२३
|359.56
|2
|1773.39
|3
|1793.95
|5
|-
|आठवडा ३५, २०२३
|319.48
|3
|1637.29
|5
|1656.78
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२३
|342.24
|2
|1726.76
|4
|1749.07
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२३
|326.07
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1643.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1493.7
|10
|-
|आठवडा ३९, २०२३
|315.15
|5
|1606.96
|5
|1628.03
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२३
|371.71
|4
|1845.97
|3
|1868.71
|5
|-
|आठवडा ४१, २०२३
|354.49
|5
|1746.04
|4
|1765.6
|7
|-
|आठवडा ४२, २०२३
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1728.18
|4
|1748.5
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२३
|1688.71
|5
|1709.19
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२३
|1688.53
|5
|1709
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२३
|1688.86
|5
|1709.35
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२३
|314.47
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.99
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२३
|334.4
|5
|1761.59
|4
|1782.84
|6
|-
|आठवडा ४८, २०२३
|340.02
|5
|1774.83
|3
|1797.74
|5
|-
|आठवडा ४९, २०२३
|330.75
|3
|1733.14
|4
|1753.03
|6
|-
|आठवडा ५०, २०२३
|345.59
|4
|1748.28
|4
|1773.41
|6
|-
|आठवडा ५१, २०२३
|350.51
|4
|1787.22
|4
|1812.24
|6
|-
|आठवडा ५२, २०२३
|334.81
|4
|1720.19
|5
|1743.27
|7
|-
|आठवडा १, २०२४
|331.16
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1752.61
|8
|-
|आठवडा २, २०२४
|328.3
|4
|1692.61
|5
|1717.1
|8
|-
|आठवडा ३, २०२४
|335.95
|4
|1701.59
|4
|1727.75
|7
|-
|आठवडा ४, २०२४
|313.03
|4
|1595.58
|5
|1619.65
|7
|-
|आठवडा ५, २०२४
|324.83
|4
|1639.19
|4
|1663.48
|7
|-
|आठवडा ६, २०२४
|340.76
|4
|1699.56
|3
|1729.21
|5
|-
|आठवडा ७, २०२४
|335.94
|4
|1669.05
|3
|1697.39
|5
|-
|आठवडा ८, २०२४
|330.64
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1616.1
|7
|-
|आठवडा ९, २०२४
|328.81
|4
|1588.34
|5
|1609.17
|8
|-
|आठवडा १०, २०२४
|340.62
|4
|1674.46
|3
|1700.32
|5
|-
|आठवडा ११, २०२४
|362.68
|3
|1764.45
|3
|1793.48
|5
|-
|आठवडा १२, २०२४
|'''391.66'''
|1
|'''1917.04'''
|3
|'''1944.9'''
|5
|-
|आठवडा १३, २०२४
|343.27
|4
|1720.83
|5
|1745.54
|7
|-
|आठवडा १४, २०२४
|333.75
|4
|1678.56
|5
|1701.37
|7
|-
|आठवडा १५, २०२४
|324.31
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1661.26
|8
|-
|आठवडा १६, २०२४
|300.91
|4
|1466.09
|9
|-
|आठवडा १७, २०२४
|329.14
|4
|1473.76
|5
|1497.09
|8
|-
|आठवडा १८, २०२४
|313.84
|4
|1475.98
|5
|1503.38
|8
|-
|आठवडा १९, २०२४
|308.96
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1480.3
|8
|-
|आठवडा २०, २०२४
|290.19
|4
|1355.01
|10
|-
|आठवडा २१, २०२४
|303.99
|4
|1445.34
|9
|-
|आठवडा २२, २०२४
|310.75
|3
|1571.52
|5
|1599.8
|7
|-
|आठवडा २३, २०२४
|313.07
|3
|1467.74
|5
|1491.59
|7
|-
|आठवडा २४, २०२४
|331.61
|3
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1518.06
|9
|-
|आठवडा २५, २०२४
|318.92
|4
|1513.29
|5
|1534.75
|8
|-
|आठवडा २६, २०२४
|319.09
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1524.55
|10
|-
|आठवडा २७, २०२४
|313.37
|3
|1514.53
|9
|-
|आठवडा २८, २०२४
|318.09
|3
|1491.43
|5
|1518.17
|8
|-
|आठवडा २९, २०२४
|325
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1577.98
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२४
|335.81
|4
|1602.54
|9
|-
|आठवडा ३१, २०२४
|343.55
|3
|1689.2
|5
|1711.82
|7
|-
|आठवडा ३२, २०२४
|329.03
|4
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1621.83
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२४
|310.4
|4
|1549.35
|9
|-
|आठवडा ३४, २०२४
|296.72
|5
|1498.66
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२४
|307.97
|5
|1681.19
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२४
|356.7
|3
|1797.18
|4
|1838.66
|6
|-
|आठवडा ३७, २०२४
|310
|5
|1611.89
|5
|1651.56
|8
|-
|आठवडा ३८, २०२४
|318.17
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1715.5
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२४
|313.2
|5
|1661.08
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२४
|307.53
|5
|1604.69
|8
|-
|आठवडा ४१, २०२४
|305.13
|5
|1589.28
|5
|1628.91
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.83
|5
|1595.94
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२४
|326.61
|4
|1675.11
|4
|1710.53
|6
|-
|आठवडा ४४, २०२४
|302.04
|4
|1605.42
|5
|1640.45
|7
|-
|आठवडा ४५, २०२४
|313.14
|4
|1632.44
|5
|1673.37
|7
|-
|आठवडा ४६, २०२४
|307.54
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1660.51
|6
|-
|आठवडा ४७, २०२४
|329.8
|5
|1646.53
|4
|1679.54
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२४
|325.14
|5
|1615.88
|4
|1661.67
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२४
|339.07
|4
|1642.63
|5
|1686.13
|8
|-
|आठवडा ५०, २०२४
|320.93
|4
|1587.81
|5
|1634.79
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२४
|326
|5
|1628.15
|5
|1672.89
|7
|-
|आठवडा ५२, २०२४
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1572
|5
|1610.61
|7
|-
|आठवडा ५३, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1626.97
|8
|-
|आठवडा १, २०२५
|317.92
|5
|1550.38
|5
|1600.06
|7
|-
|आठवडा २, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1594.55
|9
|-
|आठवडा ३, २०२५
|1577.74
|8
|-
|आठवडा ४, २०२५
|307.77
|4
|1537.47
|9
|-
|आठवडा ५, २०२५
|292.2
|5
|1496.48
|9
|-
|आठवडा ६, २०२५
|328.06
|2
|1708.35
|4
|1757.59
|6
|-
|आठवडा ७, २०२५
|318.97
|5
|1629.34
|5
|1665.16
|7
|-
|आठवडा ८, २०२५
|293.83
|5
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1579.06
|8
|-
|आठवडा ९, २०२५
|305.16
|5
|1661.1
|9
|-
|आठवडा १०, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1578.58
|9
|-
|आठवडा ११, २०२५
|334.98
|4
|1678.36
|5
|1717.9
|7
|-
|आठवडा १२, २०२५
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;12&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.6
|9
|-
|आठवडा १३, २०२५
|1557.77
|9
|-
|आठवडा १४, २०२५
|1566.95
|9
|-
|आठवडा १६, २०२५
|1414.68
|10
|-
|आठवडा १९, २०२५
|259.48
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २२, २०२५
|287.04
|5
|-
|आठवडा २३, २०२५
|317.38
|5
|1535.46
|10
|-
|आठवडा २४, २०२५
|296.19
|5
|1506.47
|10
|-
|आठवडा २५, २०२५
|295.05
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २७, २०२५
|310.54
|5
|1512.98
|10
|-
|आठवडा २८, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1509.22
|10
|-
|आठवडा २९, २०२५
|1522.89
|10
|-
|आठवडा ३०, २०२५
|320.26
|5
|1590.29
|5
|1646.37
|8
|-
|आठवडा ३१, २०२५
|307.31
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1586.19
|8
|-
|आठवडा ३२, २०२५
|329.73
|3
|1591.22
|5
|1658.19
|8
|-
|आठवडा ३३, २०२५
|292.68
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.1
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२५
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.73
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२५
|1543.83
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२५
|1633.16
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२५
|291.62
|5
|1606.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२५
|rowspan=&quot;16&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1571.52
|5
|1627.19
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२५
|1561.74
|5
|1624.6
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२५
|1630.86
|4
|1693.01
|6
|-
|आठवडा ४१, २०२५
|1613.67
|4
|1670.28
|6
|-
|आठवडा ४२, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.91
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२५
|1521.48
|5
|1576.6
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२५
|rowspan=&quot;10&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1503.83
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२५
|1486.77
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२५
|1487.1
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२५
|1494.08
|9
|-
|आठवडा ४८, २०२५
|1455.08
|9
|-
|आठवडा ४९, २०२५
|1419.06
|9
|-
|आठवडा ५०, २०२५
|1408.11
|8
|-
|आठवडा ५१, २०२५
|1456.51
|9
|-
|आठवडा ३, २०२६
|1352.26
|10
|-
|आठवडा ५, २०२६
|1283.81
|10
|}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]]
[[वर्ग:स्टार प्रवाह]]</text>
      <sha1>ihlb761yga792zrmxpd4kxyymi4g232</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683349</id>
      <parentid>2683347</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T13:16:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27900-06</username>
        <id>182902</id>
      </contributor>
      <origin>2683349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30297" sha1="rxd2oxkr57q4dt1ygj8p1d3m8blbf0r" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी
|नाव             = स्टार प्रवाह
|चित्र             = Star Pravah 2023.png
|चित्रसाईज         = 
|चित्र_माहिती        = 
|चित्र२            = 
|सुरुवात           = २४ नोव्हेंबर २००८
|चित्र स्वरूप        = 
|शेवटचे_प्रसारण      = 
|चित्र_प्रकार         = 
|प्रेक्षक_संख्या       = 
|प्रेक्षक_संख्या_सध्या   = 
|प्रेक्षक_संख्या_माहिती  = 
|नेटवर्क           = स्टार इंडिया
|मालक           = [[डिझ्नी स्टार]]
|ब्रीदवाक्य          = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह
|देश             = [[भारत]]
|प्रसारण क्षेत्र        = [[भारत]]
|मुख्यालय          = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|जुने नाव          = 
|बदललेले नाव       = 
|भगिनी वाहिनी       = [[प्रवाह पिक्चर]]
|प्रसारण वेळ         = दुपारी १ ते ३ आणि संध्या. ६.३० ते रात्री ११.३० (प्राइम टाइम)
|संकेतस्थळ          ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर
}}

'''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात.

==इतिहास==
स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला &quot;स्वप्नांना पंख नवे&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी &quot;आता थांबायचं नाय&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी &quot;मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!&quot; या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले.

==पुरस्कार व सोहळे==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव
|-
|२०१४-२०१८
|''येरे येरे''
|-
|२०१६
|''स्टार प्रवाह रत्न''
|-
|२०२१-चालू
|''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]''
|-
|२०२१-चालू
|''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव''
|-
|२०२२
|''स्टार प्रवाह धुमधडाका''
|-
|२०२३-चालू
|''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी''
|}

==प्रसारित कार्यक्रम==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! वेळ
! रूपांतरण
|-
| ७ जुलै २०२५
| [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
| दुपारी १ वाजता
|
|-
| १४ फेब्रुवारी २०२२
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी 
३. ००
वाजता
| हिंदी मालिका सुहानी सी एक लडकी
|-
| १५ सप्टेंबर २०२५
| लपंडाव
| दुपारी २ वाजता
|
|-
| १९ जानेवारी २०२६
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|
|-
| १५ डिसेंबर २०२५
| वचन दिले तू मला
| संध्या. ६.३० वाजता
| बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी.
|-
| १६ डिसेंबर २०२४
| लग्नानंतर होईलच प्रेम
| संध्या. ७ वाजता
| तमिळ मालिका इरामना रोजावे २
|-
| ५ जानेवारी २०२६
| [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|
|-
| २३ डिसेंबर २०२४
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
| हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]]
|-
| ५ डिसेंबर २०२२
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३०वाजता
| तमिळ मालिका रोजा
|-
| १ जून २०२६
| पाठराखीण
| लवकरच...
| हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई
|-
| ३० मार्च २०२६
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
| हिंदी मालिका बंदिनी
|-
| २७ एप्रिल २०२६
| बाई तुझा आशीर्वाद
| रात्री १० वाजता
| तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई
|-
| १८ मार्च २०२४
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.३० वाजता
| हिंदी मालिका कहानी घर घर की
|-
| २७ मे २०२४
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११ वाजता
|
|}

==जुन्या मालिका==
# [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]]
# [[अग्निहोत्र २]]
# [[अबोली (मालिका)|अबोली]]
# [[आई कुठे काय करते!]]
# [[कुन्या राजाची गं तू राणी]]
# [[छत्रीवाली]]
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]]
# [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]]
# [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]]
# [[तुझेच मी गीत गात आहे]]
# [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]]
# [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]]
# [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]]
# [[नकळत सारे घडले]]
# [[पिंकीचा विजय असो!]]
# [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]]
# [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]]
# [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]]
# [[फुलाला सुगंध मातीचा]]
# [[मन उधाण वाऱ्याचे]]
# [[मुलगी झाली हो]]
# [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]]
# [[रंग माझा वेगळा]]
# [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]]
# [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]]
# [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]]
# [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]]
# [[लेक माझी लाडकी]]
# [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]]
# [[स्वप्नांच्या पलिकडले]]
# [[सहकुटुंब सहपरिवार]]
# [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]]
# [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]]
# [[सांग तू आहेस का?]]
# [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]]
# आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत!
# कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
# काजळमाया
# उदे गं अंबे
# जे३ जंक्शन
# गोष्ट एका लग्नाची
# गोष्ट एका कॉलेजची
# गोष्ट एका आनंदीची
# गोष्ट एका जप्तीची
# कुकुचकू
# असे का घडले?
# जिवलगा
# जीवलगा
# चारचौघी
# कुलस्वामिनी
# कुळ स्वामिनी
# दार उघडा ना गडे
# अंतरपाट
# वचन दिले तू मला
# कशाला उद्याची बात
# ओळख - ध्यास स्वप्नांचा
# झुंज
# बंध रेशमाचे
# दोन किनारे दोघी आपण
# तुजवीण सख्या रे
# धर्मकन्या
# सुवासिनी
# अनोळखी दिशा
# मांडला दोन घडीचा डाव
# लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती
# पंचनामा
# माधुरी मिडलक्लास
# मानसीचा चित्रकार तो
# मन धागा धागा जोडते नवा
# आम्ही दोघे राजा राणी
# आराधना
# आंबट गोड
# अरे वेड्या मना
# बे दुणे दहा
# प्रीती परी तुजवरी
# रुंजी
# लगोरी - मैत्री रिटर्न्स
# जयोस्तुते
# येक नंबर
# तू जिवाला गुंतवावे
# तुमचं आमचं सेम असतं
# छोटी मालकीण
# दुहेरी
# नकुशी तरीही हवीहवीशी
# नशीबवान
# गं सहाजणी
# गोठ
# ललित २०५
# साथ दे तू मला
# साता जल्माच्या गाठी
# शतदा प्रेम करावे
# तुझ्या इश्काचा नादखुळा
# वैजू नंबर १
# नवे लक्ष्य
# प्रेमा तुझा रंग कसा
# प्रेमा तुझा रंग कसा २
# स्पेशल ५
# जय देवा श्री गणेशा
# दख्खनचा राजा जोतिबा
# श्री गुरुदेव दत्त
# विठू माऊली
# जय भवानी जय शिवाजी

===अनुवादित मालिका===
# ५ स्टार किचन
# देवांचे देव महादेव
# महाभारत
# श्री गणेश
# [[रामायण (मालिका)|रामायण]]
# [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]]

==कथाबाह्य कार्यक्रम==
# [[आता होऊ दे धिंगाणा]]
# [[भांडा सौख्य भरे]]
# [[मी होणार सुपरस्टार]]
# शिट्टी वाजली रे
# आता होऊन जाऊ द्या
# आम्ही ट्रॅव्हलकर
# कॉमेडी बिमेडी
# ढाबळ एक तास टाइमपास
# ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला
# एक टप्पा आऊट
# जोडी जमली रे
# जस्ट डान्स
# किचनची सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा नच बलिये
# मंडळ भारी आहे
# नांदा सौख्य भरे
# पोटोबा प्रसन्न
# स्टार दरबार
# सून सासू सून
# सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी
# विकता का उत्तर?
# विसावा - एक घर मनासारखं
# झेप

==टीआरपी==
२०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!rowspan=&quot;2&quot; | आठवडा आणि वर्ष
!colspan=&quot;6&quot; | BARC AMAs
|-
!मेगा सिटी
!क्रमांक
!हिंदी भाषिक मार्केट
!क्रमांक
!भारत
!क्रमांक
|-
|आठवडा ३७, २०२१
|rowspan=&quot;23&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1539.19
|5
|1556.26
|10
|-
|आठवडा ३८, २०२१
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.06
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२१
|1517.06
|10
|-
|आठवडा ४६, २०२१
|1576.53
|5
|1601.66
|8
|-
|आठवडा ४७, २०२१
|1546.27
|5
|1568.70
|8
|-
|आठवडा ४८, २०२१
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.46
|10
|-
|आठवडा ४९, २०२१
|1552.12
|10
|-
|आठवडा १, २०२२
|1617.21
|10
|-
|आठवडा २, २०२२
|1534.71
|10
|-
|आठवडा ३, २०२२
|1513
|10
|-
|आठवडा ९, २०२२
|1471.21
|5
|1495.43
|8
|-
|आठवडा १०, २०२२
|1471.95
|5
|1497.25
|8
|-
|आठवडा ११, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1482.54
|9
|-
|आठवडा १२, २०२२
|1492.23
|10
|-
|आठवडा १३, २०२२
|1442.28
|10
|-
|आठवडा १४, २०२२
|1487.64
|5
|1517.08
|8
|-
|आठवडा १५, २०२२
|1341.36
|5
|1363.42
|8
|-
|आठवडा १६, २०२२
|1406.77
|5
|1424.58
|9
|-
|आठवडा १७, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1416.39
|9
|-
|आठवडा १९, २०२२
|1350.4
|10
|-
|आठवडा २१, २०२२
|1381.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२२
|1480.72
|5
|1507.05
|8
|-
|आठवडा २३, २०२२
|1381.56
|5
|1405.59
|9
|-
|आठवडा २४, २०२२
|291.28
|5
|1474.45
|5
|1504.76
|9
|-
|आठवडा २५, २०२२
|287.99
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २८, २०२२
|rowspan=&quot;9&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1532.94
|9
|-
|आठवडा २९, २०२२
|1504.15
|8
|-
|आठवडा ३०, २०२२
|1440.66
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२२
|1514.69
|9
|-
|आठवडा ३२, २०२२
|1500.53
|5
|1523.61
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२२
|1565.54
|5
|1593.55
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२२
|1584.93
|5
|1609.75
|7
|-
|आठवडा ३५, २०२२
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1429.83
|10
|-
|आठवडा ३७, २०२२
|1626.5
|4
|1649.99
|6
|-
|आठवडा ३८, २०२२
|280.84
|5
|1565.88
|4
|1587.26
|6
|-
|आठवडा ३९, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1487.64
|5
|1509.02
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२२
|1550.58
|5
|1575.49
|7
|-
|आठवडा ४१, २०२२
|281.01
|5
|1572.55
|5
|1599.75
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२२
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1595.63
|5
|1616.71
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२२
|1562.95
|5
|1585.67
|7
|-
|आठवडा ४४, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1667.66
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२२
|1669.9
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२२
|293.21
|5
|1639.66
|5
|1660.83
|7
|-
|आठवडा ४७, २०२२
|288.15
|5
|1640.03
|5
|1662.68
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२२
|286.02
|5
|1651.62
|5
|1675.98
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२२
|284.08
|5
|1616.36
|5
|1643.6
|7
|-
|आठवडा ५०, २०२२
|298.07
|5
|1602
|5
|1627.25
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.69
|5
|1559
|8
|-
|आठवडा ५२, २०२२
|1585.68
|5
|1610.02
|8
|-
|आठवडा १, २०२३
|276.4
|5
|1596.73
|5
|1619.82
|7
|-
|आठवडा २, २०२३
|292.83
|4
|1624.55
|5
|1644.4
|7
|-
|आठवडा ३, २०२३
|314.32
|4
|1711.93
|5
|1732.54
|7
|-
|आठवडा ४, २०२३
|307.1
|4
|1630.69
|5
|1648.57
|7
|-
|आठवडा ५, २०२३
|303.49
|4
|1627.73
|5
|1646.8
|7
|-
|आठवडा ६, २०२३
|292.82
|4
|1603.74
|5
|1625.13
|7
|-
|आठवडा ७, २०२३
|298.62
|4
|1646.78
|5
|1672.17
|7
|-
|आठवडा ८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1222.15
|5
|1246.77
|8
|-
|आठवडा ९, २०२३
|290.3
|4
|1617.14
|4
|1638.73
|7
|-
|आठवडा १०, २०२३
|284.31
|5
|1583.58
|5
|1602.8
|8
|-
|आठवडा ११, २०२३
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.32
|5
|1583.43
|8
|-
|आठवडा १२, २०२३
|1586.79
|4
|1601.86
|7
|-
|आठवडा १३, २०२३
|1511.79
|4
|1526.8
|7
|-
|आठवडा १४, २०२३
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1404.25
|9
|-
|आठवडा २०, २०२३
|1379.8
|10
|-
|आठवडा २१, २०२३
|1336.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२३
|1432.9
|5
|1455.53
|9
|-
|आठवडा २३, २०२३
|286.07
|5
|1450.61
|5
|1475.28
|9
|-
|आठवडा २४, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1391.97
|5
|1413.13
|9
|-
|आठवडा २५, २०२३
|297.47
|5
|1508.04
|5
|1529.61
|8
|-
|आठवडा २६, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1508.18
|10
|-
|आठवडा २७, २०२३
|311.63
|5
|1586.14
|9
|-
|आठवडा २८, २०२३
|305.63
|5
|1576.27
|9
|-
|आठवडा २९, २०२३
|305.11
|4
|1604.36
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२३
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1538.86
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२३
|1590.24
|10
|-
|आठवडा ३२, २०२३
|300.09
|4
|1560.37
|10
|-
|आठवडा ३३, २०२३
|312.78
|4
|1645.59
|5
|1666.5
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२३
|359.56
|2
|1773.39
|3
|1793.95
|5
|-
|आठवडा ३५, २०२३
|319.48
|3
|1637.29
|5
|1656.78
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२३
|342.24
|2
|1726.76
|4
|1749.07
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२३
|326.07
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1643.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1493.7
|10
|-
|आठवडा ३९, २०२३
|315.15
|5
|1606.96
|5
|1628.03
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२३
|371.71
|4
|1845.97
|3
|1868.71
|5
|-
|आठवडा ४१, २०२३
|354.49
|5
|1746.04
|4
|1765.6
|7
|-
|आठवडा ४२, २०२३
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1728.18
|4
|1748.5
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२३
|1688.71
|5
|1709.19
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२३
|1688.53
|5
|1709
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२३
|1688.86
|5
|1709.35
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२३
|314.47
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.99
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२३
|334.4
|5
|1761.59
|4
|1782.84
|6
|-
|आठवडा ४८, २०२३
|340.02
|5
|1774.83
|3
|1797.74
|5
|-
|आठवडा ४९, २०२३
|330.75
|3
|1733.14
|4
|1753.03
|6
|-
|आठवडा ५०, २०२३
|345.59
|4
|1748.28
|4
|1773.41
|6
|-
|आठवडा ५१, २०२३
|350.51
|4
|1787.22
|4
|1812.24
|6
|-
|आठवडा ५२, २०२३
|334.81
|4
|1720.19
|5
|1743.27
|7
|-
|आठवडा १, २०२४
|331.16
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1752.61
|8
|-
|आठवडा २, २०२४
|328.3
|4
|1692.61
|5
|1717.1
|8
|-
|आठवडा ३, २०२४
|335.95
|4
|1701.59
|4
|1727.75
|7
|-
|आठवडा ४, २०२४
|313.03
|4
|1595.58
|5
|1619.65
|7
|-
|आठवडा ५, २०२४
|324.83
|4
|1639.19
|4
|1663.48
|7
|-
|आठवडा ६, २०२४
|340.76
|4
|1699.56
|3
|1729.21
|5
|-
|आठवडा ७, २०२४
|335.94
|4
|1669.05
|3
|1697.39
|5
|-
|आठवडा ८, २०२४
|330.64
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1616.1
|7
|-
|आठवडा ९, २०२४
|328.81
|4
|1588.34
|5
|1609.17
|8
|-
|आठवडा १०, २०२४
|340.62
|4
|1674.46
|3
|1700.32
|5
|-
|आठवडा ११, २०२४
|362.68
|3
|1764.45
|3
|1793.48
|5
|-
|आठवडा १२, २०२४
|'''391.66'''
|1
|'''1917.04'''
|3
|'''1944.9'''
|5
|-
|आठवडा १३, २०२४
|343.27
|4
|1720.83
|5
|1745.54
|7
|-
|आठवडा १४, २०२४
|333.75
|4
|1678.56
|5
|1701.37
|7
|-
|आठवडा १५, २०२४
|324.31
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1661.26
|8
|-
|आठवडा १६, २०२४
|300.91
|4
|1466.09
|9
|-
|आठवडा १७, २०२४
|329.14
|4
|1473.76
|5
|1497.09
|8
|-
|आठवडा १८, २०२४
|313.84
|4
|1475.98
|5
|1503.38
|8
|-
|आठवडा १९, २०२४
|308.96
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1480.3
|8
|-
|आठवडा २०, २०२४
|290.19
|4
|1355.01
|10
|-
|आठवडा २१, २०२४
|303.99
|4
|1445.34
|9
|-
|आठवडा २२, २०२४
|310.75
|3
|1571.52
|5
|1599.8
|7
|-
|आठवडा २३, २०२४
|313.07
|3
|1467.74
|5
|1491.59
|7
|-
|आठवडा २४, २०२४
|331.61
|3
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1518.06
|9
|-
|आठवडा २५, २०२४
|318.92
|4
|1513.29
|5
|1534.75
|8
|-
|आठवडा २६, २०२४
|319.09
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1524.55
|10
|-
|आठवडा २७, २०२४
|313.37
|3
|1514.53
|9
|-
|आठवडा २८, २०२४
|318.09
|3
|1491.43
|5
|1518.17
|8
|-
|आठवडा २९, २०२४
|325
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1577.98
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२४
|335.81
|4
|1602.54
|9
|-
|आठवडा ३१, २०२४
|343.55
|3
|1689.2
|5
|1711.82
|7
|-
|आठवडा ३२, २०२४
|329.03
|4
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1621.83
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२४
|310.4
|4
|1549.35
|9
|-
|आठवडा ३४, २०२४
|296.72
|5
|1498.66
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२४
|307.97
|5
|1681.19
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२४
|356.7
|3
|1797.18
|4
|1838.66
|6
|-
|आठवडा ३७, २०२४
|310
|5
|1611.89
|5
|1651.56
|8
|-
|आठवडा ३८, २०२४
|318.17
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1715.5
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२४
|313.2
|5
|1661.08
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२४
|307.53
|5
|1604.69
|8
|-
|आठवडा ४१, २०२४
|305.13
|5
|1589.28
|5
|1628.91
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.83
|5
|1595.94
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२४
|326.61
|4
|1675.11
|4
|1710.53
|6
|-
|आठवडा ४४, २०२४
|302.04
|4
|1605.42
|5
|1640.45
|7
|-
|आठवडा ४५, २०२४
|313.14
|4
|1632.44
|5
|1673.37
|7
|-
|आठवडा ४६, २०२४
|307.54
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1660.51
|6
|-
|आठवडा ४७, २०२४
|329.8
|5
|1646.53
|4
|1679.54
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२४
|325.14
|5
|1615.88
|4
|1661.67
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२४
|339.07
|4
|1642.63
|5
|1686.13
|8
|-
|आठवडा ५०, २०२४
|320.93
|4
|1587.81
|5
|1634.79
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२४
|326
|5
|1628.15
|5
|1672.89
|7
|-
|आठवडा ५२, २०२४
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1572
|5
|1610.61
|7
|-
|आठवडा ५३, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1626.97
|8
|-
|आठवडा १, २०२५
|317.92
|5
|1550.38
|5
|1600.06
|7
|-
|आठवडा २, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1594.55
|9
|-
|आठवडा ३, २०२५
|1577.74
|8
|-
|आठवडा ४, २०२५
|307.77
|4
|1537.47
|9
|-
|आठवडा ५, २०२५
|292.2
|5
|1496.48
|9
|-
|आठवडा ६, २०२५
|328.06
|2
|1708.35
|4
|1757.59
|6
|-
|आठवडा ७, २०२५
|318.97
|5
|1629.34
|5
|1665.16
|7
|-
|आठवडा ८, २०२५
|293.83
|5
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1579.06
|8
|-
|आठवडा ९, २०२५
|305.16
|5
|1661.1
|9
|-
|आठवडा १०, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1578.58
|9
|-
|आठवडा ११, २०२५
|334.98
|4
|1678.36
|5
|1717.9
|7
|-
|आठवडा १२, २०२५
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;12&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.6
|9
|-
|आठवडा १३, २०२५
|1557.77
|9
|-
|आठवडा १४, २०२५
|1566.95
|9
|-
|आठवडा १६, २०२५
|1414.68
|10
|-
|आठवडा १९, २०२५
|259.48
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २२, २०२५
|287.04
|5
|-
|आठवडा २३, २०२५
|317.38
|5
|1535.46
|10
|-
|आठवडा २४, २०२५
|296.19
|5
|1506.47
|10
|-
|आठवडा २५, २०२५
|295.05
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २७, २०२५
|310.54
|5
|1512.98
|10
|-
|आठवडा २८, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1509.22
|10
|-
|आठवडा २९, २०२५
|1522.89
|10
|-
|आठवडा ३०, २०२५
|320.26
|5
|1590.29
|5
|1646.37
|8
|-
|आठवडा ३१, २०२५
|307.31
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1586.19
|8
|-
|आठवडा ३२, २०२५
|329.73
|3
|1591.22
|5
|1658.19
|8
|-
|आठवडा ३३, २०२५
|292.68
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.1
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२५
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.73
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२५
|1543.83
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२५
|1633.16
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२५
|291.62
|5
|1606.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२५
|rowspan=&quot;16&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1571.52
|5
|1627.19
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२५
|1561.74
|5
|1624.6
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२५
|1630.86
|4
|1693.01
|6
|-
|आठवडा ४१, २०२५
|1613.67
|4
|1670.28
|6
|-
|आठवडा ४२, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.91
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२५
|1521.48
|5
|1576.6
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२५
|rowspan=&quot;10&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1503.83
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२५
|1486.77
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२५
|1487.1
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२५
|1494.08
|9
|-
|आठवडा ४८, २०२५
|1455.08
|9
|-
|आठवडा ४९, २०२५
|1419.06
|9
|-
|आठवडा ५०, २०२५
|1408.11
|8
|-
|आठवडा ५१, २०२५
|1456.51
|9
|-
|आठवडा ३, २०२६
|1352.26
|10
|-
|आठवडा ५, २०२६
|1283.81
|10
|}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]]
[[वर्ग:स्टार प्रवाह]]</text>
      <sha1>rxd2oxkr57q4dt1ygj8p1d3m8blbf0r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683350</id>
      <parentid>2683349</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T13:17:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27900-06</username>
        <id>182902</id>
      </contributor>
      <origin>2683350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30308" sha1="iuspxc159o0bg2373a2exm6nwzfnctc" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी
|नाव             = स्टार प्रवाह
|चित्र             = Star Pravah 2023.png
|चित्रसाईज         = 
|चित्र_माहिती        = 
|चित्र२            = 
|सुरुवात           = २४ नोव्हेंबर २००८
|चित्र स्वरूप        = 
|शेवटचे_प्रसारण      = 
|चित्र_प्रकार         = 
|प्रेक्षक_संख्या       = 
|प्रेक्षक_संख्या_सध्या   = 
|प्रेक्षक_संख्या_माहिती  = 
|नेटवर्क           = स्टार इंडिया
|मालक           = [[डिझ्नी स्टार]]
|ब्रीदवाक्य          = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह
|देश             = [[भारत]]
|प्रसारण क्षेत्र        = [[भारत]]
|मुख्यालय          = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|जुने नाव          = 
|बदललेले नाव       = 
|भगिनी वाहिनी       = [[प्रवाह पिक्चर]]
|प्रसारण वेळ         = दुपारी १ ते ३ आणि संध्या. ६.३० ते रात्री ११.३० (प्राइम टाइम)
|संकेतस्थळ          ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर
}}

'''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात.

==इतिहास==
स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला &quot;स्वप्नांना पंख नवे&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी &quot;आता थांबायचं नाय&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी &quot;मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!&quot; या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले.

==पुरस्कार व सोहळे==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव
|-
|२०१४-२०१८
|''येरे येरे''
|-
|२०१६
|''स्टार प्रवाह रत्न''
|-
|२०२१-चालू
|''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]''
|-
|२०२१-चालू
|''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव''
|-
|२०२२
|''स्टार प्रवाह धुमधडाका''
|-
|२०२३-चालू
|''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी''
|}

==प्रसारित कार्यक्रम==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! वेळ
! रूपांतरण
|-
| ७ जुलै २०२५
| [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
| दुपारी १ वाजता
|
|-
|
|
|
|
|-
| १४ फेब्रुवारी २०२२
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी 
३. ००
वाजता
| हिंदी मालिका सुहानी सी एक लडकी
|-
| १५ सप्टेंबर २०२५
| लपंडाव
| दुपारी २ वाजता
|
|-
| १९ जानेवारी २०२६
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|
|-
| १५ डिसेंबर २०२५
| वचन दिले तू मला
| संध्या. ६.३० वाजता
| बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी.
|-
| १६ डिसेंबर २०२४
| लग्नानंतर होईलच प्रेम
| संध्या. ७ वाजता
| तमिळ मालिका इरामना रोजावे २
|-
| ५ जानेवारी २०२६
| [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|
|-
| २३ डिसेंबर २०२४
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
| हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]]
|-
| ५ डिसेंबर २०२२
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३०वाजता
| तमिळ मालिका रोजा
|-
| १ जून २०२६
| पाठराखीण
| लवकरच...
| हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई
|-
| ३० मार्च २०२६
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
| हिंदी मालिका बंदिनी
|-
| २७ एप्रिल २०२६
| बाई तुझा आशीर्वाद
| रात्री १० वाजता
| तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई
|-
| १८ मार्च २०२४
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.३० वाजता
| हिंदी मालिका कहानी घर घर की
|-
| २७ मे २०२४
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११ वाजता
|
|}

==जुन्या मालिका==
# [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]]
# [[अग्निहोत्र २]]
# [[अबोली (मालिका)|अबोली]]
# [[आई कुठे काय करते!]]
# [[कुन्या राजाची गं तू राणी]]
# [[छत्रीवाली]]
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]]
# [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]]
# [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]]
# [[तुझेच मी गीत गात आहे]]
# [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]]
# [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]]
# [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]]
# [[नकळत सारे घडले]]
# [[पिंकीचा विजय असो!]]
# [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]]
# [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]]
# [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]]
# [[फुलाला सुगंध मातीचा]]
# [[मन उधाण वाऱ्याचे]]
# [[मुलगी झाली हो]]
# [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]]
# [[रंग माझा वेगळा]]
# [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]]
# [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]]
# [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]]
# [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]]
# [[लेक माझी लाडकी]]
# [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]]
# [[स्वप्नांच्या पलिकडले]]
# [[सहकुटुंब सहपरिवार]]
# [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]]
# [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]]
# [[सांग तू आहेस का?]]
# [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]]
# आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत!
# कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
# काजळमाया
# उदे गं अंबे
# जे३ जंक्शन
# गोष्ट एका लग्नाची
# गोष्ट एका कॉलेजची
# गोष्ट एका आनंदीची
# गोष्ट एका जप्तीची
# कुकुचकू
# असे का घडले?
# जिवलगा
# जीवलगा
# चारचौघी
# कुलस्वामिनी
# कुळ स्वामिनी
# दार उघडा ना गडे
# अंतरपाट
# वचन दिले तू मला
# कशाला उद्याची बात
# ओळख - ध्यास स्वप्नांचा
# झुंज
# बंध रेशमाचे
# दोन किनारे दोघी आपण
# तुजवीण सख्या रे
# धर्मकन्या
# सुवासिनी
# अनोळखी दिशा
# मांडला दोन घडीचा डाव
# लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती
# पंचनामा
# माधुरी मिडलक्लास
# मानसीचा चित्रकार तो
# मन धागा धागा जोडते नवा
# आम्ही दोघे राजा राणी
# आराधना
# आंबट गोड
# अरे वेड्या मना
# बे दुणे दहा
# प्रीती परी तुजवरी
# रुंजी
# लगोरी - मैत्री रिटर्न्स
# जयोस्तुते
# येक नंबर
# तू जिवाला गुंतवावे
# तुमचं आमचं सेम असतं
# छोटी मालकीण
# दुहेरी
# नकुशी तरीही हवीहवीशी
# नशीबवान
# गं सहाजणी
# गोठ
# ललित २०५
# साथ दे तू मला
# साता जल्माच्या गाठी
# शतदा प्रेम करावे
# तुझ्या इश्काचा नादखुळा
# वैजू नंबर १
# नवे लक्ष्य
# प्रेमा तुझा रंग कसा
# प्रेमा तुझा रंग कसा २
# स्पेशल ५
# जय देवा श्री गणेशा
# दख्खनचा राजा जोतिबा
# श्री गुरुदेव दत्त
# विठू माऊली
# जय भवानी जय शिवाजी

===अनुवादित मालिका===
# ५ स्टार किचन
# देवांचे देव महादेव
# महाभारत
# श्री गणेश
# [[रामायण (मालिका)|रामायण]]
# [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]]

==कथाबाह्य कार्यक्रम==
# [[आता होऊ दे धिंगाणा]]
# [[भांडा सौख्य भरे]]
# [[मी होणार सुपरस्टार]]
# शिट्टी वाजली रे
# आता होऊन जाऊ द्या
# आम्ही ट्रॅव्हलकर
# कॉमेडी बिमेडी
# ढाबळ एक तास टाइमपास
# ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला
# एक टप्पा आऊट
# जोडी जमली रे
# जस्ट डान्स
# किचनची सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा नच बलिये
# मंडळ भारी आहे
# नांदा सौख्य भरे
# पोटोबा प्रसन्न
# स्टार दरबार
# सून सासू सून
# सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी
# विकता का उत्तर?
# विसावा - एक घर मनासारखं
# झेप

==टीआरपी==
२०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!rowspan=&quot;2&quot; | आठवडा आणि वर्ष
!colspan=&quot;6&quot; | BARC AMAs
|-
!मेगा सिटी
!क्रमांक
!हिंदी भाषिक मार्केट
!क्रमांक
!भारत
!क्रमांक
|-
|आठवडा ३७, २०२१
|rowspan=&quot;23&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1539.19
|5
|1556.26
|10
|-
|आठवडा ३८, २०२१
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.06
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२१
|1517.06
|10
|-
|आठवडा ४६, २०२१
|1576.53
|5
|1601.66
|8
|-
|आठवडा ४७, २०२१
|1546.27
|5
|1568.70
|8
|-
|आठवडा ४८, २०२१
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.46
|10
|-
|आठवडा ४९, २०२१
|1552.12
|10
|-
|आठवडा १, २०२२
|1617.21
|10
|-
|आठवडा २, २०२२
|1534.71
|10
|-
|आठवडा ३, २०२२
|1513
|10
|-
|आठवडा ९, २०२२
|1471.21
|5
|1495.43
|8
|-
|आठवडा १०, २०२२
|1471.95
|5
|1497.25
|8
|-
|आठवडा ११, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1482.54
|9
|-
|आठवडा १२, २०२२
|1492.23
|10
|-
|आठवडा १३, २०२२
|1442.28
|10
|-
|आठवडा १४, २०२२
|1487.64
|5
|1517.08
|8
|-
|आठवडा १५, २०२२
|1341.36
|5
|1363.42
|8
|-
|आठवडा १६, २०२२
|1406.77
|5
|1424.58
|9
|-
|आठवडा १७, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1416.39
|9
|-
|आठवडा १९, २०२२
|1350.4
|10
|-
|आठवडा २१, २०२२
|1381.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२२
|1480.72
|5
|1507.05
|8
|-
|आठवडा २३, २०२२
|1381.56
|5
|1405.59
|9
|-
|आठवडा २४, २०२२
|291.28
|5
|1474.45
|5
|1504.76
|9
|-
|आठवडा २५, २०२२
|287.99
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २८, २०२२
|rowspan=&quot;9&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1532.94
|9
|-
|आठवडा २९, २०२२
|1504.15
|8
|-
|आठवडा ३०, २०२२
|1440.66
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२२
|1514.69
|9
|-
|आठवडा ३२, २०२२
|1500.53
|5
|1523.61
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२२
|1565.54
|5
|1593.55
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२२
|1584.93
|5
|1609.75
|7
|-
|आठवडा ३५, २०२२
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1429.83
|10
|-
|आठवडा ३७, २०२२
|1626.5
|4
|1649.99
|6
|-
|आठवडा ३८, २०२२
|280.84
|5
|1565.88
|4
|1587.26
|6
|-
|आठवडा ३९, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1487.64
|5
|1509.02
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२२
|1550.58
|5
|1575.49
|7
|-
|आठवडा ४१, २०२२
|281.01
|5
|1572.55
|5
|1599.75
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२२
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1595.63
|5
|1616.71
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२२
|1562.95
|5
|1585.67
|7
|-
|आठवडा ४४, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1667.66
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२२
|1669.9
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२२
|293.21
|5
|1639.66
|5
|1660.83
|7
|-
|आठवडा ४७, २०२२
|288.15
|5
|1640.03
|5
|1662.68
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२२
|286.02
|5
|1651.62
|5
|1675.98
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२२
|284.08
|5
|1616.36
|5
|1643.6
|7
|-
|आठवडा ५०, २०२२
|298.07
|5
|1602
|5
|1627.25
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.69
|5
|1559
|8
|-
|आठवडा ५२, २०२२
|1585.68
|5
|1610.02
|8
|-
|आठवडा १, २०२३
|276.4
|5
|1596.73
|5
|1619.82
|7
|-
|आठवडा २, २०२३
|292.83
|4
|1624.55
|5
|1644.4
|7
|-
|आठवडा ३, २०२३
|314.32
|4
|1711.93
|5
|1732.54
|7
|-
|आठवडा ४, २०२३
|307.1
|4
|1630.69
|5
|1648.57
|7
|-
|आठवडा ५, २०२३
|303.49
|4
|1627.73
|5
|1646.8
|7
|-
|आठवडा ६, २०२३
|292.82
|4
|1603.74
|5
|1625.13
|7
|-
|आठवडा ७, २०२३
|298.62
|4
|1646.78
|5
|1672.17
|7
|-
|आठवडा ८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1222.15
|5
|1246.77
|8
|-
|आठवडा ९, २०२३
|290.3
|4
|1617.14
|4
|1638.73
|7
|-
|आठवडा १०, २०२३
|284.31
|5
|1583.58
|5
|1602.8
|8
|-
|आठवडा ११, २०२३
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.32
|5
|1583.43
|8
|-
|आठवडा १२, २०२३
|1586.79
|4
|1601.86
|7
|-
|आठवडा १३, २०२३
|1511.79
|4
|1526.8
|7
|-
|आठवडा १४, २०२३
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1404.25
|9
|-
|आठवडा २०, २०२३
|1379.8
|10
|-
|आठवडा २१, २०२३
|1336.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२३
|1432.9
|5
|1455.53
|9
|-
|आठवडा २३, २०२३
|286.07
|5
|1450.61
|5
|1475.28
|9
|-
|आठवडा २४, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1391.97
|5
|1413.13
|9
|-
|आठवडा २५, २०२३
|297.47
|5
|1508.04
|5
|1529.61
|8
|-
|आठवडा २६, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1508.18
|10
|-
|आठवडा २७, २०२३
|311.63
|5
|1586.14
|9
|-
|आठवडा २८, २०२३
|305.63
|5
|1576.27
|9
|-
|आठवडा २९, २०२३
|305.11
|4
|1604.36
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२३
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1538.86
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२३
|1590.24
|10
|-
|आठवडा ३२, २०२३
|300.09
|4
|1560.37
|10
|-
|आठवडा ३३, २०२३
|312.78
|4
|1645.59
|5
|1666.5
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२३
|359.56
|2
|1773.39
|3
|1793.95
|5
|-
|आठवडा ३५, २०२३
|319.48
|3
|1637.29
|5
|1656.78
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२३
|342.24
|2
|1726.76
|4
|1749.07
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२३
|326.07
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1643.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1493.7
|10
|-
|आठवडा ३९, २०२३
|315.15
|5
|1606.96
|5
|1628.03
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२३
|371.71
|4
|1845.97
|3
|1868.71
|5
|-
|आठवडा ४१, २०२३
|354.49
|5
|1746.04
|4
|1765.6
|7
|-
|आठवडा ४२, २०२३
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1728.18
|4
|1748.5
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२३
|1688.71
|5
|1709.19
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२३
|1688.53
|5
|1709
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२३
|1688.86
|5
|1709.35
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२३
|314.47
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.99
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२३
|334.4
|5
|1761.59
|4
|1782.84
|6
|-
|आठवडा ४८, २०२३
|340.02
|5
|1774.83
|3
|1797.74
|5
|-
|आठवडा ४९, २०२३
|330.75
|3
|1733.14
|4
|1753.03
|6
|-
|आठवडा ५०, २०२३
|345.59
|4
|1748.28
|4
|1773.41
|6
|-
|आठवडा ५१, २०२३
|350.51
|4
|1787.22
|4
|1812.24
|6
|-
|आठवडा ५२, २०२३
|334.81
|4
|1720.19
|5
|1743.27
|7
|-
|आठवडा १, २०२४
|331.16
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1752.61
|8
|-
|आठवडा २, २०२४
|328.3
|4
|1692.61
|5
|1717.1
|8
|-
|आठवडा ३, २०२४
|335.95
|4
|1701.59
|4
|1727.75
|7
|-
|आठवडा ४, २०२४
|313.03
|4
|1595.58
|5
|1619.65
|7
|-
|आठवडा ५, २०२४
|324.83
|4
|1639.19
|4
|1663.48
|7
|-
|आठवडा ६, २०२४
|340.76
|4
|1699.56
|3
|1729.21
|5
|-
|आठवडा ७, २०२४
|335.94
|4
|1669.05
|3
|1697.39
|5
|-
|आठवडा ८, २०२४
|330.64
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1616.1
|7
|-
|आठवडा ९, २०२४
|328.81
|4
|1588.34
|5
|1609.17
|8
|-
|आठवडा १०, २०२४
|340.62
|4
|1674.46
|3
|1700.32
|5
|-
|आठवडा ११, २०२४
|362.68
|3
|1764.45
|3
|1793.48
|5
|-
|आठवडा १२, २०२४
|'''391.66'''
|1
|'''1917.04'''
|3
|'''1944.9'''
|5
|-
|आठवडा १३, २०२४
|343.27
|4
|1720.83
|5
|1745.54
|7
|-
|आठवडा १४, २०२४
|333.75
|4
|1678.56
|5
|1701.37
|7
|-
|आठवडा १५, २०२४
|324.31
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1661.26
|8
|-
|आठवडा १६, २०२४
|300.91
|4
|1466.09
|9
|-
|आठवडा १७, २०२४
|329.14
|4
|1473.76
|5
|1497.09
|8
|-
|आठवडा १८, २०२४
|313.84
|4
|1475.98
|5
|1503.38
|8
|-
|आठवडा १९, २०२४
|308.96
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1480.3
|8
|-
|आठवडा २०, २०२४
|290.19
|4
|1355.01
|10
|-
|आठवडा २१, २०२४
|303.99
|4
|1445.34
|9
|-
|आठवडा २२, २०२४
|310.75
|3
|1571.52
|5
|1599.8
|7
|-
|आठवडा २३, २०२४
|313.07
|3
|1467.74
|5
|1491.59
|7
|-
|आठवडा २४, २०२४
|331.61
|3
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1518.06
|9
|-
|आठवडा २५, २०२४
|318.92
|4
|1513.29
|5
|1534.75
|8
|-
|आठवडा २६, २०२४
|319.09
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1524.55
|10
|-
|आठवडा २७, २०२४
|313.37
|3
|1514.53
|9
|-
|आठवडा २८, २०२४
|318.09
|3
|1491.43
|5
|1518.17
|8
|-
|आठवडा २९, २०२४
|325
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1577.98
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२४
|335.81
|4
|1602.54
|9
|-
|आठवडा ३१, २०२४
|343.55
|3
|1689.2
|5
|1711.82
|7
|-
|आठवडा ३२, २०२४
|329.03
|4
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1621.83
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२४
|310.4
|4
|1549.35
|9
|-
|आठवडा ३४, २०२४
|296.72
|5
|1498.66
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२४
|307.97
|5
|1681.19
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२४
|356.7
|3
|1797.18
|4
|1838.66
|6
|-
|आठवडा ३७, २०२४
|310
|5
|1611.89
|5
|1651.56
|8
|-
|आठवडा ३८, २०२४
|318.17
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1715.5
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२४
|313.2
|5
|1661.08
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२४
|307.53
|5
|1604.69
|8
|-
|आठवडा ४१, २०२४
|305.13
|5
|1589.28
|5
|1628.91
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.83
|5
|1595.94
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२४
|326.61
|4
|1675.11
|4
|1710.53
|6
|-
|आठवडा ४४, २०२४
|302.04
|4
|1605.42
|5
|1640.45
|7
|-
|आठवडा ४५, २०२४
|313.14
|4
|1632.44
|5
|1673.37
|7
|-
|आठवडा ४६, २०२४
|307.54
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1660.51
|6
|-
|आठवडा ४७, २०२४
|329.8
|5
|1646.53
|4
|1679.54
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२४
|325.14
|5
|1615.88
|4
|1661.67
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२४
|339.07
|4
|1642.63
|5
|1686.13
|8
|-
|आठवडा ५०, २०२४
|320.93
|4
|1587.81
|5
|1634.79
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२४
|326
|5
|1628.15
|5
|1672.89
|7
|-
|आठवडा ५२, २०२४
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1572
|5
|1610.61
|7
|-
|आठवडा ५३, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1626.97
|8
|-
|आठवडा १, २०२५
|317.92
|5
|1550.38
|5
|1600.06
|7
|-
|आठवडा २, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1594.55
|9
|-
|आठवडा ३, २०२५
|1577.74
|8
|-
|आठवडा ४, २०२५
|307.77
|4
|1537.47
|9
|-
|आठवडा ५, २०२५
|292.2
|5
|1496.48
|9
|-
|आठवडा ६, २०२५
|328.06
|2
|1708.35
|4
|1757.59
|6
|-
|आठवडा ७, २०२५
|318.97
|5
|1629.34
|5
|1665.16
|7
|-
|आठवडा ८, २०२५
|293.83
|5
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1579.06
|8
|-
|आठवडा ९, २०२५
|305.16
|5
|1661.1
|9
|-
|आठवडा १०, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1578.58
|9
|-
|आठवडा ११, २०२५
|334.98
|4
|1678.36
|5
|1717.9
|7
|-
|आठवडा १२, २०२५
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;12&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.6
|9
|-
|आठवडा १३, २०२५
|1557.77
|9
|-
|आठवडा १४, २०२५
|1566.95
|9
|-
|आठवडा १६, २०२५
|1414.68
|10
|-
|आठवडा १९, २०२५
|259.48
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २२, २०२५
|287.04
|5
|-
|आठवडा २३, २०२५
|317.38
|5
|1535.46
|10
|-
|आठवडा २४, २०२५
|296.19
|5
|1506.47
|10
|-
|आठवडा २५, २०२५
|295.05
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २७, २०२५
|310.54
|5
|1512.98
|10
|-
|आठवडा २८, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1509.22
|10
|-
|आठवडा २९, २०२५
|1522.89
|10
|-
|आठवडा ३०, २०२५
|320.26
|5
|1590.29
|5
|1646.37
|8
|-
|आठवडा ३१, २०२५
|307.31
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1586.19
|8
|-
|आठवडा ३२, २०२५
|329.73
|3
|1591.22
|5
|1658.19
|8
|-
|आठवडा ३३, २०२५
|292.68
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.1
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२५
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.73
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२५
|1543.83
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२५
|1633.16
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२५
|291.62
|5
|1606.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२५
|rowspan=&quot;16&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1571.52
|5
|1627.19
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२५
|1561.74
|5
|1624.6
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२५
|1630.86
|4
|1693.01
|6
|-
|आठवडा ४१, २०२५
|1613.67
|4
|1670.28
|6
|-
|आठवडा ४२, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.91
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२५
|1521.48
|5
|1576.6
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२५
|rowspan=&quot;10&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1503.83
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२५
|1486.77
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२५
|1487.1
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२५
|1494.08
|9
|-
|आठवडा ४८, २०२५
|1455.08
|9
|-
|आठवडा ४९, २०२५
|1419.06
|9
|-
|आठवडा ५०, २०२५
|1408.11
|8
|-
|आठवडा ५१, २०२५
|1456.51
|9
|-
|आठवडा ३, २०२६
|1352.26
|10
|-
|आठवडा ५, २०२६
|1283.81
|10
|}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]]
[[वर्ग:स्टार प्रवाह]]</text>
      <sha1>iuspxc159o0bg2373a2exm6nwzfnctc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683352</id>
      <parentid>2683350</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T13:18:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27900-06</username>
        <id>182902</id>
      </contributor>
      <origin>2683352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30403" sha1="03h07djl6qrt53uxv03rov8zzwtwoif" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी
|नाव             = स्टार प्रवाह
|चित्र             = Star Pravah 2023.png
|चित्रसाईज         = 
|चित्र_माहिती        = 
|चित्र२            = 
|सुरुवात           = २४ नोव्हेंबर २००८
|चित्र स्वरूप        = 
|शेवटचे_प्रसारण      = 
|चित्र_प्रकार         = 
|प्रेक्षक_संख्या       = 
|प्रेक्षक_संख्या_सध्या   = 
|प्रेक्षक_संख्या_माहिती  = 
|नेटवर्क           = स्टार इंडिया
|मालक           = [[डिझ्नी स्टार]]
|ब्रीदवाक्य          = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह
|देश             = [[भारत]]
|प्रसारण क्षेत्र        = [[भारत]]
|मुख्यालय          = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|जुने नाव          = 
|बदललेले नाव       = 
|भगिनी वाहिनी       = [[प्रवाह पिक्चर]]
|प्रसारण वेळ         = दुपारी १ ते ३ आणि संध्या. ६.३० ते रात्री ११.३० (प्राइम टाइम)
|संकेतस्थळ          ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर
}}

'''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात.

==इतिहास==
स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला &quot;स्वप्नांना पंख नवे&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी &quot;आता थांबायचं नाय&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी &quot;मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!&quot; या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले.

==पुरस्कार व सोहळे==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव
|-
|२०१४-२०१८
|''येरे येरे''
|-
|२०१६
|''स्टार प्रवाह रत्न''
|-
|२०२१-चालू
|''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]''
|-
|२०२१-चालू
|''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव''
|-
|२०२२
|''स्टार प्रवाह धुमधडाका''
|-
|२०२३-चालू
|''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी''
|}

==प्रसारित कार्यक्रम==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! वेळ
! रूपांतरण
|-
| ७ जुलै २०२५
| [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
| दुपारी १ वाजता
|
|-
|
|बाई तुझा आर्शीवाद 
|दुपारी 
१. ३०
वाजता
|
|-
| १४ फेब्रुवारी २०२२
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी 
३. ००
वाजता
| हिंदी मालिका सुहानी सी एक लडकी
|-
| १५ सप्टेंबर २०२५
| लपंडाव
| दुपारी २ वाजता
|
|-
| १९ जानेवारी २०२६
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|
|-
| १५ डिसेंबर २०२५
| वचन दिले तू मला
| संध्या. ६.३० वाजता
| बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी.
|-
| १६ डिसेंबर २०२४
| लग्नानंतर होईलच प्रेम
| संध्या. ७ वाजता
| तमिळ मालिका इरामना रोजावे २
|-
| ५ जानेवारी २०२६
| [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|
|-
| २३ डिसेंबर २०२४
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
| हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]]
|-
| ५ डिसेंबर २०२२
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३०वाजता
| तमिळ मालिका रोजा
|-
| १ जून २०२६
| पाठराखीण
| लवकरच...
| हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई
|-
| ३० मार्च २०२६
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
| हिंदी मालिका बंदिनी
|-
| २७ एप्रिल २०२६
| बाई तुझा आशीर्वाद
| रात्री १० वाजता
| तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई
|-
| १८ मार्च २०२४
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.३० वाजता
| हिंदी मालिका कहानी घर घर की
|-
| २७ मे २०२४
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११ वाजता
|
|}

==जुन्या मालिका==
# [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]]
# [[अग्निहोत्र २]]
# [[अबोली (मालिका)|अबोली]]
# [[आई कुठे काय करते!]]
# [[कुन्या राजाची गं तू राणी]]
# [[छत्रीवाली]]
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]]
# [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]]
# [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]]
# [[तुझेच मी गीत गात आहे]]
# [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]]
# [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]]
# [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]]
# [[नकळत सारे घडले]]
# [[पिंकीचा विजय असो!]]
# [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]]
# [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]]
# [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]]
# [[फुलाला सुगंध मातीचा]]
# [[मन उधाण वाऱ्याचे]]
# [[मुलगी झाली हो]]
# [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]]
# [[रंग माझा वेगळा]]
# [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]]
# [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]]
# [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]]
# [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]]
# [[लेक माझी लाडकी]]
# [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]]
# [[स्वप्नांच्या पलिकडले]]
# [[सहकुटुंब सहपरिवार]]
# [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]]
# [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]]
# [[सांग तू आहेस का?]]
# [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]]
# आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत!
# कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
# काजळमाया
# उदे गं अंबे
# जे३ जंक्शन
# गोष्ट एका लग्नाची
# गोष्ट एका कॉलेजची
# गोष्ट एका आनंदीची
# गोष्ट एका जप्तीची
# कुकुचकू
# असे का घडले?
# जिवलगा
# जीवलगा
# चारचौघी
# कुलस्वामिनी
# कुळ स्वामिनी
# दार उघडा ना गडे
# अंतरपाट
# वचन दिले तू मला
# कशाला उद्याची बात
# ओळख - ध्यास स्वप्नांचा
# झुंज
# बंध रेशमाचे
# दोन किनारे दोघी आपण
# तुजवीण सख्या रे
# धर्मकन्या
# सुवासिनी
# अनोळखी दिशा
# मांडला दोन घडीचा डाव
# लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती
# पंचनामा
# माधुरी मिडलक्लास
# मानसीचा चित्रकार तो
# मन धागा धागा जोडते नवा
# आम्ही दोघे राजा राणी
# आराधना
# आंबट गोड
# अरे वेड्या मना
# बे दुणे दहा
# प्रीती परी तुजवरी
# रुंजी
# लगोरी - मैत्री रिटर्न्स
# जयोस्तुते
# येक नंबर
# तू जिवाला गुंतवावे
# तुमचं आमचं सेम असतं
# छोटी मालकीण
# दुहेरी
# नकुशी तरीही हवीहवीशी
# नशीबवान
# गं सहाजणी
# गोठ
# ललित २०५
# साथ दे तू मला
# साता जल्माच्या गाठी
# शतदा प्रेम करावे
# तुझ्या इश्काचा नादखुळा
# वैजू नंबर १
# नवे लक्ष्य
# प्रेमा तुझा रंग कसा
# प्रेमा तुझा रंग कसा २
# स्पेशल ५
# जय देवा श्री गणेशा
# दख्खनचा राजा जोतिबा
# श्री गुरुदेव दत्त
# विठू माऊली
# जय भवानी जय शिवाजी

===अनुवादित मालिका===
# ५ स्टार किचन
# देवांचे देव महादेव
# महाभारत
# श्री गणेश
# [[रामायण (मालिका)|रामायण]]
# [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]]

==कथाबाह्य कार्यक्रम==
# [[आता होऊ दे धिंगाणा]]
# [[भांडा सौख्य भरे]]
# [[मी होणार सुपरस्टार]]
# शिट्टी वाजली रे
# आता होऊन जाऊ द्या
# आम्ही ट्रॅव्हलकर
# कॉमेडी बिमेडी
# ढाबळ एक तास टाइमपास
# ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला
# एक टप्पा आऊट
# जोडी जमली रे
# जस्ट डान्स
# किचनची सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा नच बलिये
# मंडळ भारी आहे
# नांदा सौख्य भरे
# पोटोबा प्रसन्न
# स्टार दरबार
# सून सासू सून
# सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी
# विकता का उत्तर?
# विसावा - एक घर मनासारखं
# झेप

==टीआरपी==
२०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!rowspan=&quot;2&quot; | आठवडा आणि वर्ष
!colspan=&quot;6&quot; | BARC AMAs
|-
!मेगा सिटी
!क्रमांक
!हिंदी भाषिक मार्केट
!क्रमांक
!भारत
!क्रमांक
|-
|आठवडा ३७, २०२१
|rowspan=&quot;23&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1539.19
|5
|1556.26
|10
|-
|आठवडा ३८, २०२१
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.06
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२१
|1517.06
|10
|-
|आठवडा ४६, २०२१
|1576.53
|5
|1601.66
|8
|-
|आठवडा ४७, २०२१
|1546.27
|5
|1568.70
|8
|-
|आठवडा ४८, २०२१
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.46
|10
|-
|आठवडा ४९, २०२१
|1552.12
|10
|-
|आठवडा १, २०२२
|1617.21
|10
|-
|आठवडा २, २०२२
|1534.71
|10
|-
|आठवडा ३, २०२२
|1513
|10
|-
|आठवडा ९, २०२२
|1471.21
|5
|1495.43
|8
|-
|आठवडा १०, २०२२
|1471.95
|5
|1497.25
|8
|-
|आठवडा ११, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1482.54
|9
|-
|आठवडा १२, २०२२
|1492.23
|10
|-
|आठवडा १३, २०२२
|1442.28
|10
|-
|आठवडा १४, २०२२
|1487.64
|5
|1517.08
|8
|-
|आठवडा १५, २०२२
|1341.36
|5
|1363.42
|8
|-
|आठवडा १६, २०२२
|1406.77
|5
|1424.58
|9
|-
|आठवडा १७, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1416.39
|9
|-
|आठवडा १९, २०२२
|1350.4
|10
|-
|आठवडा २१, २०२२
|1381.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२२
|1480.72
|5
|1507.05
|8
|-
|आठवडा २३, २०२२
|1381.56
|5
|1405.59
|9
|-
|आठवडा २४, २०२२
|291.28
|5
|1474.45
|5
|1504.76
|9
|-
|आठवडा २५, २०२२
|287.99
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २८, २०२२
|rowspan=&quot;9&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1532.94
|9
|-
|आठवडा २९, २०२२
|1504.15
|8
|-
|आठवडा ३०, २०२२
|1440.66
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२२
|1514.69
|9
|-
|आठवडा ३२, २०२२
|1500.53
|5
|1523.61
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२२
|1565.54
|5
|1593.55
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२२
|1584.93
|5
|1609.75
|7
|-
|आठवडा ३५, २०२२
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1429.83
|10
|-
|आठवडा ३७, २०२२
|1626.5
|4
|1649.99
|6
|-
|आठवडा ३८, २०२२
|280.84
|5
|1565.88
|4
|1587.26
|6
|-
|आठवडा ३९, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1487.64
|5
|1509.02
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२२
|1550.58
|5
|1575.49
|7
|-
|आठवडा ४१, २०२२
|281.01
|5
|1572.55
|5
|1599.75
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२२
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1595.63
|5
|1616.71
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२२
|1562.95
|5
|1585.67
|7
|-
|आठवडा ४४, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1667.66
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२२
|1669.9
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२२
|293.21
|5
|1639.66
|5
|1660.83
|7
|-
|आठवडा ४७, २०२२
|288.15
|5
|1640.03
|5
|1662.68
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२२
|286.02
|5
|1651.62
|5
|1675.98
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२२
|284.08
|5
|1616.36
|5
|1643.6
|7
|-
|आठवडा ५०, २०२२
|298.07
|5
|1602
|5
|1627.25
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.69
|5
|1559
|8
|-
|आठवडा ५२, २०२२
|1585.68
|5
|1610.02
|8
|-
|आठवडा १, २०२३
|276.4
|5
|1596.73
|5
|1619.82
|7
|-
|आठवडा २, २०२३
|292.83
|4
|1624.55
|5
|1644.4
|7
|-
|आठवडा ३, २०२३
|314.32
|4
|1711.93
|5
|1732.54
|7
|-
|आठवडा ४, २०२३
|307.1
|4
|1630.69
|5
|1648.57
|7
|-
|आठवडा ५, २०२३
|303.49
|4
|1627.73
|5
|1646.8
|7
|-
|आठवडा ६, २०२३
|292.82
|4
|1603.74
|5
|1625.13
|7
|-
|आठवडा ७, २०२३
|298.62
|4
|1646.78
|5
|1672.17
|7
|-
|आठवडा ८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1222.15
|5
|1246.77
|8
|-
|आठवडा ९, २०२३
|290.3
|4
|1617.14
|4
|1638.73
|7
|-
|आठवडा १०, २०२३
|284.31
|5
|1583.58
|5
|1602.8
|8
|-
|आठवडा ११, २०२३
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.32
|5
|1583.43
|8
|-
|आठवडा १२, २०२३
|1586.79
|4
|1601.86
|7
|-
|आठवडा १३, २०२३
|1511.79
|4
|1526.8
|7
|-
|आठवडा १४, २०२३
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1404.25
|9
|-
|आठवडा २०, २०२३
|1379.8
|10
|-
|आठवडा २१, २०२३
|1336.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२३
|1432.9
|5
|1455.53
|9
|-
|आठवडा २३, २०२३
|286.07
|5
|1450.61
|5
|1475.28
|9
|-
|आठवडा २४, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1391.97
|5
|1413.13
|9
|-
|आठवडा २५, २०२३
|297.47
|5
|1508.04
|5
|1529.61
|8
|-
|आठवडा २६, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1508.18
|10
|-
|आठवडा २७, २०२३
|311.63
|5
|1586.14
|9
|-
|आठवडा २८, २०२३
|305.63
|5
|1576.27
|9
|-
|आठवडा २९, २०२३
|305.11
|4
|1604.36
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२३
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1538.86
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२३
|1590.24
|10
|-
|आठवडा ३२, २०२३
|300.09
|4
|1560.37
|10
|-
|आठवडा ३३, २०२३
|312.78
|4
|1645.59
|5
|1666.5
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२३
|359.56
|2
|1773.39
|3
|1793.95
|5
|-
|आठवडा ३५, २०२३
|319.48
|3
|1637.29
|5
|1656.78
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२३
|342.24
|2
|1726.76
|4
|1749.07
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२३
|326.07
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1643.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1493.7
|10
|-
|आठवडा ३९, २०२३
|315.15
|5
|1606.96
|5
|1628.03
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२३
|371.71
|4
|1845.97
|3
|1868.71
|5
|-
|आठवडा ४१, २०२३
|354.49
|5
|1746.04
|4
|1765.6
|7
|-
|आठवडा ४२, २०२३
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1728.18
|4
|1748.5
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२३
|1688.71
|5
|1709.19
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२३
|1688.53
|5
|1709
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२३
|1688.86
|5
|1709.35
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२३
|314.47
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.99
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२३
|334.4
|5
|1761.59
|4
|1782.84
|6
|-
|आठवडा ४८, २०२३
|340.02
|5
|1774.83
|3
|1797.74
|5
|-
|आठवडा ४९, २०२३
|330.75
|3
|1733.14
|4
|1753.03
|6
|-
|आठवडा ५०, २०२३
|345.59
|4
|1748.28
|4
|1773.41
|6
|-
|आठवडा ५१, २०२३
|350.51
|4
|1787.22
|4
|1812.24
|6
|-
|आठवडा ५२, २०२३
|334.81
|4
|1720.19
|5
|1743.27
|7
|-
|आठवडा १, २०२४
|331.16
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1752.61
|8
|-
|आठवडा २, २०२४
|328.3
|4
|1692.61
|5
|1717.1
|8
|-
|आठवडा ३, २०२४
|335.95
|4
|1701.59
|4
|1727.75
|7
|-
|आठवडा ४, २०२४
|313.03
|4
|1595.58
|5
|1619.65
|7
|-
|आठवडा ५, २०२४
|324.83
|4
|1639.19
|4
|1663.48
|7
|-
|आठवडा ६, २०२४
|340.76
|4
|1699.56
|3
|1729.21
|5
|-
|आठवडा ७, २०२४
|335.94
|4
|1669.05
|3
|1697.39
|5
|-
|आठवडा ८, २०२४
|330.64
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1616.1
|7
|-
|आठवडा ९, २०२४
|328.81
|4
|1588.34
|5
|1609.17
|8
|-
|आठवडा १०, २०२४
|340.62
|4
|1674.46
|3
|1700.32
|5
|-
|आठवडा ११, २०२४
|362.68
|3
|1764.45
|3
|1793.48
|5
|-
|आठवडा १२, २०२४
|'''391.66'''
|1
|'''1917.04'''
|3
|'''1944.9'''
|5
|-
|आठवडा १३, २०२४
|343.27
|4
|1720.83
|5
|1745.54
|7
|-
|आठवडा १४, २०२४
|333.75
|4
|1678.56
|5
|1701.37
|7
|-
|आठवडा १५, २०२४
|324.31
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1661.26
|8
|-
|आठवडा १६, २०२४
|300.91
|4
|1466.09
|9
|-
|आठवडा १७, २०२४
|329.14
|4
|1473.76
|5
|1497.09
|8
|-
|आठवडा १८, २०२४
|313.84
|4
|1475.98
|5
|1503.38
|8
|-
|आठवडा १९, २०२४
|308.96
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1480.3
|8
|-
|आठवडा २०, २०२४
|290.19
|4
|1355.01
|10
|-
|आठवडा २१, २०२४
|303.99
|4
|1445.34
|9
|-
|आठवडा २२, २०२४
|310.75
|3
|1571.52
|5
|1599.8
|7
|-
|आठवडा २३, २०२४
|313.07
|3
|1467.74
|5
|1491.59
|7
|-
|आठवडा २४, २०२४
|331.61
|3
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1518.06
|9
|-
|आठवडा २५, २०२४
|318.92
|4
|1513.29
|5
|1534.75
|8
|-
|आठवडा २६, २०२४
|319.09
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1524.55
|10
|-
|आठवडा २७, २०२४
|313.37
|3
|1514.53
|9
|-
|आठवडा २८, २०२४
|318.09
|3
|1491.43
|5
|1518.17
|8
|-
|आठवडा २९, २०२४
|325
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1577.98
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२४
|335.81
|4
|1602.54
|9
|-
|आठवडा ३१, २०२४
|343.55
|3
|1689.2
|5
|1711.82
|7
|-
|आठवडा ३२, २०२४
|329.03
|4
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1621.83
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२४
|310.4
|4
|1549.35
|9
|-
|आठवडा ३४, २०२४
|296.72
|5
|1498.66
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२४
|307.97
|5
|1681.19
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२४
|356.7
|3
|1797.18
|4
|1838.66
|6
|-
|आठवडा ३७, २०२४
|310
|5
|1611.89
|5
|1651.56
|8
|-
|आठवडा ३८, २०२४
|318.17
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1715.5
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२४
|313.2
|5
|1661.08
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२४
|307.53
|5
|1604.69
|8
|-
|आठवडा ४१, २०२४
|305.13
|5
|1589.28
|5
|1628.91
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.83
|5
|1595.94
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२४
|326.61
|4
|1675.11
|4
|1710.53
|6
|-
|आठवडा ४४, २०२४
|302.04
|4
|1605.42
|5
|1640.45
|7
|-
|आठवडा ४५, २०२४
|313.14
|4
|1632.44
|5
|1673.37
|7
|-
|आठवडा ४६, २०२४
|307.54
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1660.51
|6
|-
|आठवडा ४७, २०२४
|329.8
|5
|1646.53
|4
|1679.54
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२४
|325.14
|5
|1615.88
|4
|1661.67
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२४
|339.07
|4
|1642.63
|5
|1686.13
|8
|-
|आठवडा ५०, २०२४
|320.93
|4
|1587.81
|5
|1634.79
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२४
|326
|5
|1628.15
|5
|1672.89
|7
|-
|आठवडा ५२, २०२४
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1572
|5
|1610.61
|7
|-
|आठवडा ५३, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1626.97
|8
|-
|आठवडा १, २०२५
|317.92
|5
|1550.38
|5
|1600.06
|7
|-
|आठवडा २, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1594.55
|9
|-
|आठवडा ३, २०२५
|1577.74
|8
|-
|आठवडा ४, २०२५
|307.77
|4
|1537.47
|9
|-
|आठवडा ५, २०२५
|292.2
|5
|1496.48
|9
|-
|आठवडा ६, २०२५
|328.06
|2
|1708.35
|4
|1757.59
|6
|-
|आठवडा ७, २०२५
|318.97
|5
|1629.34
|5
|1665.16
|7
|-
|आठवडा ८, २०२५
|293.83
|5
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1579.06
|8
|-
|आठवडा ९, २०२५
|305.16
|5
|1661.1
|9
|-
|आठवडा १०, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1578.58
|9
|-
|आठवडा ११, २०२५
|334.98
|4
|1678.36
|5
|1717.9
|7
|-
|आठवडा १२, २०२५
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;12&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.6
|9
|-
|आठवडा १३, २०२५
|1557.77
|9
|-
|आठवडा १४, २०२५
|1566.95
|9
|-
|आठवडा १६, २०२५
|1414.68
|10
|-
|आठवडा १९, २०२५
|259.48
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २२, २०२५
|287.04
|5
|-
|आठवडा २३, २०२५
|317.38
|5
|1535.46
|10
|-
|आठवडा २४, २०२५
|296.19
|5
|1506.47
|10
|-
|आठवडा २५, २०२५
|295.05
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २७, २०२५
|310.54
|5
|1512.98
|10
|-
|आठवडा २८, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1509.22
|10
|-
|आठवडा २९, २०२५
|1522.89
|10
|-
|आठवडा ३०, २०२५
|320.26
|5
|1590.29
|5
|1646.37
|8
|-
|आठवडा ३१, २०२५
|307.31
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1586.19
|8
|-
|आठवडा ३२, २०२५
|329.73
|3
|1591.22
|5
|1658.19
|8
|-
|आठवडा ३३, २०२५
|292.68
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.1
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२५
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.73
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२५
|1543.83
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२५
|1633.16
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२५
|291.62
|5
|1606.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२५
|rowspan=&quot;16&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1571.52
|5
|1627.19
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२५
|1561.74
|5
|1624.6
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२५
|1630.86
|4
|1693.01
|6
|-
|आठवडा ४१, २०२५
|1613.67
|4
|1670.28
|6
|-
|आठवडा ४२, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.91
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२५
|1521.48
|5
|1576.6
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२५
|rowspan=&quot;10&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1503.83
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२५
|1486.77
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२५
|1487.1
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२५
|1494.08
|9
|-
|आठवडा ४८, २०२५
|1455.08
|9
|-
|आठवडा ४९, २०२५
|1419.06
|9
|-
|आठवडा ५०, २०२५
|1408.11
|8
|-
|आठवडा ५१, २०२५
|1456.51
|9
|-
|आठवडा ३, २०२६
|1352.26
|10
|-
|आठवडा ५, २०२६
|1283.81
|10
|}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]]
[[वर्ग:स्टार प्रवाह]]</text>
      <sha1>03h07djl6qrt53uxv03rov8zzwtwoif</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683353</id>
      <parentid>2683352</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T13:20:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27900-06</username>
        <id>182902</id>
      </contributor>
      <origin>2683353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30435" sha1="j1ho3tpke7mvo2znf8gho2xmtky168m" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी
|नाव             = स्टार प्रवाह
|चित्र             = Star Pravah 2023.png
|चित्रसाईज         = 
|चित्र_माहिती        = 
|चित्र२            = 
|सुरुवात           = २४ नोव्हेंबर २००८
|चित्र स्वरूप        = 
|शेवटचे_प्रसारण      = 
|चित्र_प्रकार         = 
|प्रेक्षक_संख्या       = 
|प्रेक्षक_संख्या_सध्या   = 
|प्रेक्षक_संख्या_माहिती  = 
|नेटवर्क           = स्टार इंडिया
|मालक           = [[डिझ्नी स्टार]]
|ब्रीदवाक्य          = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह
|देश             = [[भारत]]
|प्रसारण क्षेत्र        = [[भारत]]
|मुख्यालय          = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|जुने नाव          = 
|बदललेले नाव       = 
|भगिनी वाहिनी       = [[प्रवाह पिक्चर]]
|प्रसारण वेळ         = दुपारी १ ते ३ आणि संध्या. ६.३० ते रात्री ११.३० (प्राइम टाइम)
|संकेतस्थळ          ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर
}}

'''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात.

==इतिहास==
स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला &quot;स्वप्नांना पंख नवे&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी &quot;आता थांबायचं नाय&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी &quot;मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!&quot; या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले.

==पुरस्कार व सोहळे==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव
|-
|२०१४-२०१८
|''येरे येरे''
|-
|२०१६
|''स्टार प्रवाह रत्न''
|-
|२०२१-चालू
|''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]''
|-
|२०२१-चालू
|''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव''
|-
|२०२२
|''स्टार प्रवाह धुमधडाका''
|-
|२०२३-चालू
|''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी''
|}

==प्रसारित कार्यक्रम==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! वेळ
! रूपांतरण
|-
| ७ जुलै २०२५
| [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
| दुपारी १ वाजता
|
|-
|
|बाई तुझा आर्शीवाद 
|दुपारी 
१. ३०
वाजता
|तमिळ मालिका 
|-
| १४ फेब्रुवारी २०२२
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी 
३. ००
वाजता
| हिंदी मालिका सुहानी सी एक लडकी
|-
| १५ सप्टेंबर २०२५
| लपंडाव
| दुपारी २ वाजता
|
|-
| १९ जानेवारी २०२६
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|
|-
| १५ डिसेंबर २०२५
| वचन दिले तू मला
| संध्या. ६.३० वाजता
| बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी.
|-
| १६ डिसेंबर २०२४
| लग्नानंतर होईलच प्रेम
| संध्या. ७ वाजता
| तमिळ मालिका इरामना रोजावे २
|-
| ५ जानेवारी २०२६
| [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|
|-
| २३ डिसेंबर २०२४
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
| हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]]
|-
| ५ डिसेंबर २०२२
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३०वाजता
| तमिळ मालिका रोजा
|-
| १ जून २०२६
| पाठराखीण
| लवकरच...
| हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई
|-
| ३० मार्च २०२६
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
| हिंदी मालिका बंदिनी
|-
| २७ एप्रिल २०२६
| बाई तुझा आशीर्वाद
| रात्री १० वाजता
| तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई
|-
| १८ मार्च २०२४
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.३० वाजता
| हिंदी मालिका कहानी घर घर की
|-
| २७ मे २०२४
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११ वाजता
|
|}

==जुन्या मालिका==
# [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]]
# [[अग्निहोत्र २]]
# [[अबोली (मालिका)|अबोली]]
# [[आई कुठे काय करते!]]
# [[कुन्या राजाची गं तू राणी]]
# [[छत्रीवाली]]
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]]
# [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]]
# [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]]
# [[तुझेच मी गीत गात आहे]]
# [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]]
# [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]]
# [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]]
# [[नकळत सारे घडले]]
# [[पिंकीचा विजय असो!]]
# [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]]
# [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]]
# [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]]
# [[फुलाला सुगंध मातीचा]]
# [[मन उधाण वाऱ्याचे]]
# [[मुलगी झाली हो]]
# [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]]
# [[रंग माझा वेगळा]]
# [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]]
# [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]]
# [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]]
# [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]]
# [[लेक माझी लाडकी]]
# [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]]
# [[स्वप्नांच्या पलिकडले]]
# [[सहकुटुंब सहपरिवार]]
# [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]]
# [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]]
# [[सांग तू आहेस का?]]
# [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]]
# आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत!
# कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
# काजळमाया
# उदे गं अंबे
# जे३ जंक्शन
# गोष्ट एका लग्नाची
# गोष्ट एका कॉलेजची
# गोष्ट एका आनंदीची
# गोष्ट एका जप्तीची
# कुकुचकू
# असे का घडले?
# जिवलगा
# जीवलगा
# चारचौघी
# कुलस्वामिनी
# कुळ स्वामिनी
# दार उघडा ना गडे
# अंतरपाट
# वचन दिले तू मला
# कशाला उद्याची बात
# ओळख - ध्यास स्वप्नांचा
# झुंज
# बंध रेशमाचे
# दोन किनारे दोघी आपण
# तुजवीण सख्या रे
# धर्मकन्या
# सुवासिनी
# अनोळखी दिशा
# मांडला दोन घडीचा डाव
# लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती
# पंचनामा
# माधुरी मिडलक्लास
# मानसीचा चित्रकार तो
# मन धागा धागा जोडते नवा
# आम्ही दोघे राजा राणी
# आराधना
# आंबट गोड
# अरे वेड्या मना
# बे दुणे दहा
# प्रीती परी तुजवरी
# रुंजी
# लगोरी - मैत्री रिटर्न्स
# जयोस्तुते
# येक नंबर
# तू जिवाला गुंतवावे
# तुमचं आमचं सेम असतं
# छोटी मालकीण
# दुहेरी
# नकुशी तरीही हवीहवीशी
# नशीबवान
# गं सहाजणी
# गोठ
# ललित २०५
# साथ दे तू मला
# साता जल्माच्या गाठी
# शतदा प्रेम करावे
# तुझ्या इश्काचा नादखुळा
# वैजू नंबर १
# नवे लक्ष्य
# प्रेमा तुझा रंग कसा
# प्रेमा तुझा रंग कसा २
# स्पेशल ५
# जय देवा श्री गणेशा
# दख्खनचा राजा जोतिबा
# श्री गुरुदेव दत्त
# विठू माऊली
# जय भवानी जय शिवाजी

===अनुवादित मालिका===
# ५ स्टार किचन
# देवांचे देव महादेव
# महाभारत
# श्री गणेश
# [[रामायण (मालिका)|रामायण]]
# [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]]

==कथाबाह्य कार्यक्रम==
# [[आता होऊ दे धिंगाणा]]
# [[भांडा सौख्य भरे]]
# [[मी होणार सुपरस्टार]]
# शिट्टी वाजली रे
# आता होऊन जाऊ द्या
# आम्ही ट्रॅव्हलकर
# कॉमेडी बिमेडी
# ढाबळ एक तास टाइमपास
# ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला
# एक टप्पा आऊट
# जोडी जमली रे
# जस्ट डान्स
# किचनची सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा नच बलिये
# मंडळ भारी आहे
# नांदा सौख्य भरे
# पोटोबा प्रसन्न
# स्टार दरबार
# सून सासू सून
# सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी
# विकता का उत्तर?
# विसावा - एक घर मनासारखं
# झेप

==टीआरपी==
२०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!rowspan=&quot;2&quot; | आठवडा आणि वर्ष
!colspan=&quot;6&quot; | BARC AMAs
|-
!मेगा सिटी
!क्रमांक
!हिंदी भाषिक मार्केट
!क्रमांक
!भारत
!क्रमांक
|-
|आठवडा ३७, २०२१
|rowspan=&quot;23&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1539.19
|5
|1556.26
|10
|-
|आठवडा ३८, २०२१
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.06
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२१
|1517.06
|10
|-
|आठवडा ४६, २०२१
|1576.53
|5
|1601.66
|8
|-
|आठवडा ४७, २०२१
|1546.27
|5
|1568.70
|8
|-
|आठवडा ४८, २०२१
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.46
|10
|-
|आठवडा ४९, २०२१
|1552.12
|10
|-
|आठवडा १, २०२२
|1617.21
|10
|-
|आठवडा २, २०२२
|1534.71
|10
|-
|आठवडा ३, २०२२
|1513
|10
|-
|आठवडा ९, २०२२
|1471.21
|5
|1495.43
|8
|-
|आठवडा १०, २०२२
|1471.95
|5
|1497.25
|8
|-
|आठवडा ११, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1482.54
|9
|-
|आठवडा १२, २०२२
|1492.23
|10
|-
|आठवडा १३, २०२२
|1442.28
|10
|-
|आठवडा १४, २०२२
|1487.64
|5
|1517.08
|8
|-
|आठवडा १५, २०२२
|1341.36
|5
|1363.42
|8
|-
|आठवडा १६, २०२२
|1406.77
|5
|1424.58
|9
|-
|आठवडा १७, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1416.39
|9
|-
|आठवडा १९, २०२२
|1350.4
|10
|-
|आठवडा २१, २०२२
|1381.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२२
|1480.72
|5
|1507.05
|8
|-
|आठवडा २३, २०२२
|1381.56
|5
|1405.59
|9
|-
|आठवडा २४, २०२२
|291.28
|5
|1474.45
|5
|1504.76
|9
|-
|आठवडा २५, २०२२
|287.99
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २८, २०२२
|rowspan=&quot;9&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1532.94
|9
|-
|आठवडा २९, २०२२
|1504.15
|8
|-
|आठवडा ३०, २०२२
|1440.66
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२२
|1514.69
|9
|-
|आठवडा ३२, २०२२
|1500.53
|5
|1523.61
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२२
|1565.54
|5
|1593.55
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२२
|1584.93
|5
|1609.75
|7
|-
|आठवडा ३५, २०२२
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1429.83
|10
|-
|आठवडा ३७, २०२२
|1626.5
|4
|1649.99
|6
|-
|आठवडा ३८, २०२२
|280.84
|5
|1565.88
|4
|1587.26
|6
|-
|आठवडा ३९, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1487.64
|5
|1509.02
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२२
|1550.58
|5
|1575.49
|7
|-
|आठवडा ४१, २०२२
|281.01
|5
|1572.55
|5
|1599.75
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२२
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1595.63
|5
|1616.71
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२२
|1562.95
|5
|1585.67
|7
|-
|आठवडा ४४, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1667.66
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२२
|1669.9
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२२
|293.21
|5
|1639.66
|5
|1660.83
|7
|-
|आठवडा ४७, २०२२
|288.15
|5
|1640.03
|5
|1662.68
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२२
|286.02
|5
|1651.62
|5
|1675.98
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२२
|284.08
|5
|1616.36
|5
|1643.6
|7
|-
|आठवडा ५०, २०२२
|298.07
|5
|1602
|5
|1627.25
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.69
|5
|1559
|8
|-
|आठवडा ५२, २०२२
|1585.68
|5
|1610.02
|8
|-
|आठवडा १, २०२३
|276.4
|5
|1596.73
|5
|1619.82
|7
|-
|आठवडा २, २०२३
|292.83
|4
|1624.55
|5
|1644.4
|7
|-
|आठवडा ३, २०२३
|314.32
|4
|1711.93
|5
|1732.54
|7
|-
|आठवडा ४, २०२३
|307.1
|4
|1630.69
|5
|1648.57
|7
|-
|आठवडा ५, २०२३
|303.49
|4
|1627.73
|5
|1646.8
|7
|-
|आठवडा ६, २०२३
|292.82
|4
|1603.74
|5
|1625.13
|7
|-
|आठवडा ७, २०२३
|298.62
|4
|1646.78
|5
|1672.17
|7
|-
|आठवडा ८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1222.15
|5
|1246.77
|8
|-
|आठवडा ९, २०२३
|290.3
|4
|1617.14
|4
|1638.73
|7
|-
|आठवडा १०, २०२३
|284.31
|5
|1583.58
|5
|1602.8
|8
|-
|आठवडा ११, २०२३
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.32
|5
|1583.43
|8
|-
|आठवडा १२, २०२३
|1586.79
|4
|1601.86
|7
|-
|आठवडा १३, २०२३
|1511.79
|4
|1526.8
|7
|-
|आठवडा १४, २०२३
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1404.25
|9
|-
|आठवडा २०, २०२३
|1379.8
|10
|-
|आठवडा २१, २०२३
|1336.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२३
|1432.9
|5
|1455.53
|9
|-
|आठवडा २३, २०२३
|286.07
|5
|1450.61
|5
|1475.28
|9
|-
|आठवडा २४, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1391.97
|5
|1413.13
|9
|-
|आठवडा २५, २०२३
|297.47
|5
|1508.04
|5
|1529.61
|8
|-
|आठवडा २६, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1508.18
|10
|-
|आठवडा २७, २०२३
|311.63
|5
|1586.14
|9
|-
|आठवडा २८, २०२३
|305.63
|5
|1576.27
|9
|-
|आठवडा २९, २०२३
|305.11
|4
|1604.36
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२३
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1538.86
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२३
|1590.24
|10
|-
|आठवडा ३२, २०२३
|300.09
|4
|1560.37
|10
|-
|आठवडा ३३, २०२३
|312.78
|4
|1645.59
|5
|1666.5
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२३
|359.56
|2
|1773.39
|3
|1793.95
|5
|-
|आठवडा ३५, २०२३
|319.48
|3
|1637.29
|5
|1656.78
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२३
|342.24
|2
|1726.76
|4
|1749.07
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२३
|326.07
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1643.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1493.7
|10
|-
|आठवडा ३९, २०२३
|315.15
|5
|1606.96
|5
|1628.03
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२३
|371.71
|4
|1845.97
|3
|1868.71
|5
|-
|आठवडा ४१, २०२३
|354.49
|5
|1746.04
|4
|1765.6
|7
|-
|आठवडा ४२, २०२३
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1728.18
|4
|1748.5
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२३
|1688.71
|5
|1709.19
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२३
|1688.53
|5
|1709
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२३
|1688.86
|5
|1709.35
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२३
|314.47
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.99
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२३
|334.4
|5
|1761.59
|4
|1782.84
|6
|-
|आठवडा ४८, २०२३
|340.02
|5
|1774.83
|3
|1797.74
|5
|-
|आठवडा ४९, २०२३
|330.75
|3
|1733.14
|4
|1753.03
|6
|-
|आठवडा ५०, २०२३
|345.59
|4
|1748.28
|4
|1773.41
|6
|-
|आठवडा ५१, २०२३
|350.51
|4
|1787.22
|4
|1812.24
|6
|-
|आठवडा ५२, २०२३
|334.81
|4
|1720.19
|5
|1743.27
|7
|-
|आठवडा १, २०२४
|331.16
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1752.61
|8
|-
|आठवडा २, २०२४
|328.3
|4
|1692.61
|5
|1717.1
|8
|-
|आठवडा ३, २०२४
|335.95
|4
|1701.59
|4
|1727.75
|7
|-
|आठवडा ४, २०२४
|313.03
|4
|1595.58
|5
|1619.65
|7
|-
|आठवडा ५, २०२४
|324.83
|4
|1639.19
|4
|1663.48
|7
|-
|आठवडा ६, २०२४
|340.76
|4
|1699.56
|3
|1729.21
|5
|-
|आठवडा ७, २०२४
|335.94
|4
|1669.05
|3
|1697.39
|5
|-
|आठवडा ८, २०२४
|330.64
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1616.1
|7
|-
|आठवडा ९, २०२४
|328.81
|4
|1588.34
|5
|1609.17
|8
|-
|आठवडा १०, २०२४
|340.62
|4
|1674.46
|3
|1700.32
|5
|-
|आठवडा ११, २०२४
|362.68
|3
|1764.45
|3
|1793.48
|5
|-
|आठवडा १२, २०२४
|'''391.66'''
|1
|'''1917.04'''
|3
|'''1944.9'''
|5
|-
|आठवडा १३, २०२४
|343.27
|4
|1720.83
|5
|1745.54
|7
|-
|आठवडा १४, २०२४
|333.75
|4
|1678.56
|5
|1701.37
|7
|-
|आठवडा १५, २०२४
|324.31
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1661.26
|8
|-
|आठवडा १६, २०२४
|300.91
|4
|1466.09
|9
|-
|आठवडा १७, २०२४
|329.14
|4
|1473.76
|5
|1497.09
|8
|-
|आठवडा १८, २०२४
|313.84
|4
|1475.98
|5
|1503.38
|8
|-
|आठवडा १९, २०२४
|308.96
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1480.3
|8
|-
|आठवडा २०, २०२४
|290.19
|4
|1355.01
|10
|-
|आठवडा २१, २०२४
|303.99
|4
|1445.34
|9
|-
|आठवडा २२, २०२४
|310.75
|3
|1571.52
|5
|1599.8
|7
|-
|आठवडा २३, २०२४
|313.07
|3
|1467.74
|5
|1491.59
|7
|-
|आठवडा २४, २०२४
|331.61
|3
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1518.06
|9
|-
|आठवडा २५, २०२४
|318.92
|4
|1513.29
|5
|1534.75
|8
|-
|आठवडा २६, २०२४
|319.09
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1524.55
|10
|-
|आठवडा २७, २०२४
|313.37
|3
|1514.53
|9
|-
|आठवडा २८, २०२४
|318.09
|3
|1491.43
|5
|1518.17
|8
|-
|आठवडा २९, २०२४
|325
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1577.98
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२४
|335.81
|4
|1602.54
|9
|-
|आठवडा ३१, २०२४
|343.55
|3
|1689.2
|5
|1711.82
|7
|-
|आठवडा ३२, २०२४
|329.03
|4
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1621.83
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२४
|310.4
|4
|1549.35
|9
|-
|आठवडा ३४, २०२४
|296.72
|5
|1498.66
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२४
|307.97
|5
|1681.19
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२४
|356.7
|3
|1797.18
|4
|1838.66
|6
|-
|आठवडा ३७, २०२४
|310
|5
|1611.89
|5
|1651.56
|8
|-
|आठवडा ३८, २०२४
|318.17
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1715.5
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२४
|313.2
|5
|1661.08
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२४
|307.53
|5
|1604.69
|8
|-
|आठवडा ४१, २०२४
|305.13
|5
|1589.28
|5
|1628.91
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.83
|5
|1595.94
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२४
|326.61
|4
|1675.11
|4
|1710.53
|6
|-
|आठवडा ४४, २०२४
|302.04
|4
|1605.42
|5
|1640.45
|7
|-
|आठवडा ४५, २०२४
|313.14
|4
|1632.44
|5
|1673.37
|7
|-
|आठवडा ४६, २०२४
|307.54
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1660.51
|6
|-
|आठवडा ४७, २०२४
|329.8
|5
|1646.53
|4
|1679.54
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२४
|325.14
|5
|1615.88
|4
|1661.67
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२४
|339.07
|4
|1642.63
|5
|1686.13
|8
|-
|आठवडा ५०, २०२४
|320.93
|4
|1587.81
|5
|1634.79
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२४
|326
|5
|1628.15
|5
|1672.89
|7
|-
|आठवडा ५२, २०२४
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1572
|5
|1610.61
|7
|-
|आठवडा ५३, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1626.97
|8
|-
|आठवडा १, २०२५
|317.92
|5
|1550.38
|5
|1600.06
|7
|-
|आठवडा २, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1594.55
|9
|-
|आठवडा ३, २०२५
|1577.74
|8
|-
|आठवडा ४, २०२५
|307.77
|4
|1537.47
|9
|-
|आठवडा ५, २०२५
|292.2
|5
|1496.48
|9
|-
|आठवडा ६, २०२५
|328.06
|2
|1708.35
|4
|1757.59
|6
|-
|आठवडा ७, २०२५
|318.97
|5
|1629.34
|5
|1665.16
|7
|-
|आठवडा ८, २०२५
|293.83
|5
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1579.06
|8
|-
|आठवडा ९, २०२५
|305.16
|5
|1661.1
|9
|-
|आठवडा १०, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1578.58
|9
|-
|आठवडा ११, २०२५
|334.98
|4
|1678.36
|5
|1717.9
|7
|-
|आठवडा १२, २०२५
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;12&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.6
|9
|-
|आठवडा १३, २०२५
|1557.77
|9
|-
|आठवडा १४, २०२५
|1566.95
|9
|-
|आठवडा १६, २०२५
|1414.68
|10
|-
|आठवडा १९, २०२५
|259.48
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २२, २०२५
|287.04
|5
|-
|आठवडा २३, २०२५
|317.38
|5
|1535.46
|10
|-
|आठवडा २४, २०२५
|296.19
|5
|1506.47
|10
|-
|आठवडा २५, २०२५
|295.05
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २७, २०२५
|310.54
|5
|1512.98
|10
|-
|आठवडा २८, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1509.22
|10
|-
|आठवडा २९, २०२५
|1522.89
|10
|-
|आठवडा ३०, २०२५
|320.26
|5
|1590.29
|5
|1646.37
|8
|-
|आठवडा ३१, २०२५
|307.31
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1586.19
|8
|-
|आठवडा ३२, २०२५
|329.73
|3
|1591.22
|5
|1658.19
|8
|-
|आठवडा ३३, २०२५
|292.68
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.1
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२५
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.73
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२५
|1543.83
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२५
|1633.16
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२५
|291.62
|5
|1606.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२५
|rowspan=&quot;16&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1571.52
|5
|1627.19
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२५
|1561.74
|5
|1624.6
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२५
|1630.86
|4
|1693.01
|6
|-
|आठवडा ४१, २०२५
|1613.67
|4
|1670.28
|6
|-
|आठवडा ४२, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.91
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२५
|1521.48
|5
|1576.6
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२५
|rowspan=&quot;10&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1503.83
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२५
|1486.77
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२५
|1487.1
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२५
|1494.08
|9
|-
|आठवडा ४८, २०२५
|1455.08
|9
|-
|आठवडा ४९, २०२५
|1419.06
|9
|-
|आठवडा ५०, २०२५
|1408.11
|8
|-
|आठवडा ५१, २०२५
|1456.51
|9
|-
|आठवडा ३, २०२६
|1352.26
|10
|-
|आठवडा ५, २०२६
|1283.81
|10
|}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]]
[[वर्ग:स्टार प्रवाह]]</text>
      <sha1>j1ho3tpke7mvo2znf8gho2xmtky168m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683354</id>
      <parentid>2683353</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T13:21:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27900-06</username>
        <id>182902</id>
      </contributor>
      <origin>2683354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30476" sha1="6ocdhkwbvsj472gxdgijhntzm97qr4x" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी
|नाव             = स्टार प्रवाह
|चित्र             = Star Pravah 2023.png
|चित्रसाईज         = 
|चित्र_माहिती        = 
|चित्र२            = 
|सुरुवात           = २४ नोव्हेंबर २००८
|चित्र स्वरूप        = 
|शेवटचे_प्रसारण      = 
|चित्र_प्रकार         = 
|प्रेक्षक_संख्या       = 
|प्रेक्षक_संख्या_सध्या   = 
|प्रेक्षक_संख्या_माहिती  = 
|नेटवर्क           = स्टार इंडिया
|मालक           = [[डिझ्नी स्टार]]
|ब्रीदवाक्य          = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह
|देश             = [[भारत]]
|प्रसारण क्षेत्र        = [[भारत]]
|मुख्यालय          = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|जुने नाव          = 
|बदललेले नाव       = 
|भगिनी वाहिनी       = [[प्रवाह पिक्चर]]
|प्रसारण वेळ         = दुपारी १ ते ३ आणि संध्या. ६.३० ते रात्री ११.३० (प्राइम टाइम)
|संकेतस्थळ          ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर
}}

'''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात.

==इतिहास==
स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला &quot;स्वप्नांना पंख नवे&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी &quot;आता थांबायचं नाय&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी &quot;मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!&quot; या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले.

==पुरस्कार व सोहळे==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव
|-
|२०१४-२०१८
|''येरे येरे''
|-
|२०१६
|''स्टार प्रवाह रत्न''
|-
|२०२१-चालू
|''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]''
|-
|२०२१-चालू
|''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव''
|-
|२०२२
|''स्टार प्रवाह धुमधडाका''
|-
|२०२३-चालू
|''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी''
|}

==प्रसारित कार्यक्रम==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! वेळ
! रूपांतरण
|-
| ७ जुलै २०२५
| [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
| दुपारी १ वाजता
|
|-
|
|बाई तुझा आर्शीवाद 
|दुपारी 
१. ३०
वाजता
|तमिळ मालिका
अन्नायार
थुनाई 
|-
| १४ फेब्रुवारी २०२२
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी 
३. ००
वाजता
| हिंदी मालिका सुहानी सी एक लडकी
|-
| १५ सप्टेंबर २०२५
| लपंडाव
| दुपारी २ वाजता
|
|-
| १९ जानेवारी २०२६
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|
|-
| १५ डिसेंबर २०२५
| वचन दिले तू मला
| संध्या. ६.३० वाजता
| बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी.
|-
| १६ डिसेंबर २०२४
| लग्नानंतर होईलच प्रेम
| संध्या. ७ वाजता
| तमिळ मालिका इरामना रोजावे २
|-
| ५ जानेवारी २०२६
| [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|
|-
| २३ डिसेंबर २०२४
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
| हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]]
|-
| ५ डिसेंबर २०२२
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३०वाजता
| तमिळ मालिका रोजा
|-
| १ जून २०२६
| पाठराखीण
| लवकरच...
| हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई
|-
| ३० मार्च २०२६
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
| हिंदी मालिका बंदिनी
|-
| २७ एप्रिल २०२६
| बाई तुझा आशीर्वाद
| रात्री १० वाजता
| तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई
|-
| १८ मार्च २०२४
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.३० वाजता
| हिंदी मालिका कहानी घर घर की
|-
| २७ मे २०२४
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११ वाजता
|
|}

==जुन्या मालिका==
# [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]]
# [[अग्निहोत्र २]]
# [[अबोली (मालिका)|अबोली]]
# [[आई कुठे काय करते!]]
# [[कुन्या राजाची गं तू राणी]]
# [[छत्रीवाली]]
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]]
# [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]]
# [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]]
# [[तुझेच मी गीत गात आहे]]
# [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]]
# [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]]
# [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]]
# [[नकळत सारे घडले]]
# [[पिंकीचा विजय असो!]]
# [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]]
# [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]]
# [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]]
# [[फुलाला सुगंध मातीचा]]
# [[मन उधाण वाऱ्याचे]]
# [[मुलगी झाली हो]]
# [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]]
# [[रंग माझा वेगळा]]
# [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]]
# [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]]
# [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]]
# [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]]
# [[लेक माझी लाडकी]]
# [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]]
# [[स्वप्नांच्या पलिकडले]]
# [[सहकुटुंब सहपरिवार]]
# [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]]
# [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]]
# [[सांग तू आहेस का?]]
# [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]]
# आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत!
# कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
# काजळमाया
# उदे गं अंबे
# जे३ जंक्शन
# गोष्ट एका लग्नाची
# गोष्ट एका कॉलेजची
# गोष्ट एका आनंदीची
# गोष्ट एका जप्तीची
# कुकुचकू
# असे का घडले?
# जिवलगा
# जीवलगा
# चारचौघी
# कुलस्वामिनी
# कुळ स्वामिनी
# दार उघडा ना गडे
# अंतरपाट
# वचन दिले तू मला
# कशाला उद्याची बात
# ओळख - ध्यास स्वप्नांचा
# झुंज
# बंध रेशमाचे
# दोन किनारे दोघी आपण
# तुजवीण सख्या रे
# धर्मकन्या
# सुवासिनी
# अनोळखी दिशा
# मांडला दोन घडीचा डाव
# लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती
# पंचनामा
# माधुरी मिडलक्लास
# मानसीचा चित्रकार तो
# मन धागा धागा जोडते नवा
# आम्ही दोघे राजा राणी
# आराधना
# आंबट गोड
# अरे वेड्या मना
# बे दुणे दहा
# प्रीती परी तुजवरी
# रुंजी
# लगोरी - मैत्री रिटर्न्स
# जयोस्तुते
# येक नंबर
# तू जिवाला गुंतवावे
# तुमचं आमचं सेम असतं
# छोटी मालकीण
# दुहेरी
# नकुशी तरीही हवीहवीशी
# नशीबवान
# गं सहाजणी
# गोठ
# ललित २०५
# साथ दे तू मला
# साता जल्माच्या गाठी
# शतदा प्रेम करावे
# तुझ्या इश्काचा नादखुळा
# वैजू नंबर १
# नवे लक्ष्य
# प्रेमा तुझा रंग कसा
# प्रेमा तुझा रंग कसा २
# स्पेशल ५
# जय देवा श्री गणेशा
# दख्खनचा राजा जोतिबा
# श्री गुरुदेव दत्त
# विठू माऊली
# जय भवानी जय शिवाजी

===अनुवादित मालिका===
# ५ स्टार किचन
# देवांचे देव महादेव
# महाभारत
# श्री गणेश
# [[रामायण (मालिका)|रामायण]]
# [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]]

==कथाबाह्य कार्यक्रम==
# [[आता होऊ दे धिंगाणा]]
# [[भांडा सौख्य भरे]]
# [[मी होणार सुपरस्टार]]
# शिट्टी वाजली रे
# आता होऊन जाऊ द्या
# आम्ही ट्रॅव्हलकर
# कॉमेडी बिमेडी
# ढाबळ एक तास टाइमपास
# ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला
# एक टप्पा आऊट
# जोडी जमली रे
# जस्ट डान्स
# किचनची सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा नच बलिये
# मंडळ भारी आहे
# नांदा सौख्य भरे
# पोटोबा प्रसन्न
# स्टार दरबार
# सून सासू सून
# सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी
# विकता का उत्तर?
# विसावा - एक घर मनासारखं
# झेप

==टीआरपी==
२०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!rowspan=&quot;2&quot; | आठवडा आणि वर्ष
!colspan=&quot;6&quot; | BARC AMAs
|-
!मेगा सिटी
!क्रमांक
!हिंदी भाषिक मार्केट
!क्रमांक
!भारत
!क्रमांक
|-
|आठवडा ३७, २०२१
|rowspan=&quot;23&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1539.19
|5
|1556.26
|10
|-
|आठवडा ३८, २०२१
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.06
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२१
|1517.06
|10
|-
|आठवडा ४६, २०२१
|1576.53
|5
|1601.66
|8
|-
|आठवडा ४७, २०२१
|1546.27
|5
|1568.70
|8
|-
|आठवडा ४८, २०२१
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.46
|10
|-
|आठवडा ४९, २०२१
|1552.12
|10
|-
|आठवडा १, २०२२
|1617.21
|10
|-
|आठवडा २, २०२२
|1534.71
|10
|-
|आठवडा ३, २०२२
|1513
|10
|-
|आठवडा ९, २०२२
|1471.21
|5
|1495.43
|8
|-
|आठवडा १०, २०२२
|1471.95
|5
|1497.25
|8
|-
|आठवडा ११, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1482.54
|9
|-
|आठवडा १२, २०२२
|1492.23
|10
|-
|आठवडा १३, २०२२
|1442.28
|10
|-
|आठवडा १४, २०२२
|1487.64
|5
|1517.08
|8
|-
|आठवडा १५, २०२२
|1341.36
|5
|1363.42
|8
|-
|आठवडा १६, २०२२
|1406.77
|5
|1424.58
|9
|-
|आठवडा १७, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1416.39
|9
|-
|आठवडा १९, २०२२
|1350.4
|10
|-
|आठवडा २१, २०२२
|1381.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२२
|1480.72
|5
|1507.05
|8
|-
|आठवडा २३, २०२२
|1381.56
|5
|1405.59
|9
|-
|आठवडा २४, २०२२
|291.28
|5
|1474.45
|5
|1504.76
|9
|-
|आठवडा २५, २०२२
|287.99
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २८, २०२२
|rowspan=&quot;9&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1532.94
|9
|-
|आठवडा २९, २०२२
|1504.15
|8
|-
|आठवडा ३०, २०२२
|1440.66
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२२
|1514.69
|9
|-
|आठवडा ३२, २०२२
|1500.53
|5
|1523.61
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२२
|1565.54
|5
|1593.55
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२२
|1584.93
|5
|1609.75
|7
|-
|आठवडा ३५, २०२२
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1429.83
|10
|-
|आठवडा ३७, २०२२
|1626.5
|4
|1649.99
|6
|-
|आठवडा ३८, २०२२
|280.84
|5
|1565.88
|4
|1587.26
|6
|-
|आठवडा ३९, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1487.64
|5
|1509.02
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२२
|1550.58
|5
|1575.49
|7
|-
|आठवडा ४१, २०२२
|281.01
|5
|1572.55
|5
|1599.75
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२२
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1595.63
|5
|1616.71
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२२
|1562.95
|5
|1585.67
|7
|-
|आठवडा ४४, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1667.66
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२२
|1669.9
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२२
|293.21
|5
|1639.66
|5
|1660.83
|7
|-
|आठवडा ४७, २०२२
|288.15
|5
|1640.03
|5
|1662.68
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२२
|286.02
|5
|1651.62
|5
|1675.98
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२२
|284.08
|5
|1616.36
|5
|1643.6
|7
|-
|आठवडा ५०, २०२२
|298.07
|5
|1602
|5
|1627.25
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.69
|5
|1559
|8
|-
|आठवडा ५२, २०२२
|1585.68
|5
|1610.02
|8
|-
|आठवडा १, २०२३
|276.4
|5
|1596.73
|5
|1619.82
|7
|-
|आठवडा २, २०२३
|292.83
|4
|1624.55
|5
|1644.4
|7
|-
|आठवडा ३, २०२३
|314.32
|4
|1711.93
|5
|1732.54
|7
|-
|आठवडा ४, २०२३
|307.1
|4
|1630.69
|5
|1648.57
|7
|-
|आठवडा ५, २०२३
|303.49
|4
|1627.73
|5
|1646.8
|7
|-
|आठवडा ६, २०२३
|292.82
|4
|1603.74
|5
|1625.13
|7
|-
|आठवडा ७, २०२३
|298.62
|4
|1646.78
|5
|1672.17
|7
|-
|आठवडा ८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1222.15
|5
|1246.77
|8
|-
|आठवडा ९, २०२३
|290.3
|4
|1617.14
|4
|1638.73
|7
|-
|आठवडा १०, २०२३
|284.31
|5
|1583.58
|5
|1602.8
|8
|-
|आठवडा ११, २०२३
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.32
|5
|1583.43
|8
|-
|आठवडा १२, २०२३
|1586.79
|4
|1601.86
|7
|-
|आठवडा १३, २०२३
|1511.79
|4
|1526.8
|7
|-
|आठवडा १४, २०२३
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1404.25
|9
|-
|आठवडा २०, २०२३
|1379.8
|10
|-
|आठवडा २१, २०२३
|1336.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२३
|1432.9
|5
|1455.53
|9
|-
|आठवडा २३, २०२३
|286.07
|5
|1450.61
|5
|1475.28
|9
|-
|आठवडा २४, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1391.97
|5
|1413.13
|9
|-
|आठवडा २५, २०२३
|297.47
|5
|1508.04
|5
|1529.61
|8
|-
|आठवडा २६, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1508.18
|10
|-
|आठवडा २७, २०२३
|311.63
|5
|1586.14
|9
|-
|आठवडा २८, २०२३
|305.63
|5
|1576.27
|9
|-
|आठवडा २९, २०२३
|305.11
|4
|1604.36
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२३
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1538.86
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२३
|1590.24
|10
|-
|आठवडा ३२, २०२३
|300.09
|4
|1560.37
|10
|-
|आठवडा ३३, २०२३
|312.78
|4
|1645.59
|5
|1666.5
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२३
|359.56
|2
|1773.39
|3
|1793.95
|5
|-
|आठवडा ३५, २०२३
|319.48
|3
|1637.29
|5
|1656.78
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२३
|342.24
|2
|1726.76
|4
|1749.07
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२३
|326.07
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1643.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1493.7
|10
|-
|आठवडा ३९, २०२३
|315.15
|5
|1606.96
|5
|1628.03
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२३
|371.71
|4
|1845.97
|3
|1868.71
|5
|-
|आठवडा ४१, २०२३
|354.49
|5
|1746.04
|4
|1765.6
|7
|-
|आठवडा ४२, २०२३
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1728.18
|4
|1748.5
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२३
|1688.71
|5
|1709.19
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२३
|1688.53
|5
|1709
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२३
|1688.86
|5
|1709.35
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२३
|314.47
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.99
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२३
|334.4
|5
|1761.59
|4
|1782.84
|6
|-
|आठवडा ४८, २०२३
|340.02
|5
|1774.83
|3
|1797.74
|5
|-
|आठवडा ४९, २०२३
|330.75
|3
|1733.14
|4
|1753.03
|6
|-
|आठवडा ५०, २०२३
|345.59
|4
|1748.28
|4
|1773.41
|6
|-
|आठवडा ५१, २०२३
|350.51
|4
|1787.22
|4
|1812.24
|6
|-
|आठवडा ५२, २०२३
|334.81
|4
|1720.19
|5
|1743.27
|7
|-
|आठवडा १, २०२४
|331.16
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1752.61
|8
|-
|आठवडा २, २०२४
|328.3
|4
|1692.61
|5
|1717.1
|8
|-
|आठवडा ३, २०२४
|335.95
|4
|1701.59
|4
|1727.75
|7
|-
|आठवडा ४, २०२४
|313.03
|4
|1595.58
|5
|1619.65
|7
|-
|आठवडा ५, २०२४
|324.83
|4
|1639.19
|4
|1663.48
|7
|-
|आठवडा ६, २०२४
|340.76
|4
|1699.56
|3
|1729.21
|5
|-
|आठवडा ७, २०२४
|335.94
|4
|1669.05
|3
|1697.39
|5
|-
|आठवडा ८, २०२४
|330.64
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1616.1
|7
|-
|आठवडा ९, २०२४
|328.81
|4
|1588.34
|5
|1609.17
|8
|-
|आठवडा १०, २०२४
|340.62
|4
|1674.46
|3
|1700.32
|5
|-
|आठवडा ११, २०२४
|362.68
|3
|1764.45
|3
|1793.48
|5
|-
|आठवडा १२, २०२४
|'''391.66'''
|1
|'''1917.04'''
|3
|'''1944.9'''
|5
|-
|आठवडा १३, २०२४
|343.27
|4
|1720.83
|5
|1745.54
|7
|-
|आठवडा १४, २०२४
|333.75
|4
|1678.56
|5
|1701.37
|7
|-
|आठवडा १५, २०२४
|324.31
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1661.26
|8
|-
|आठवडा १६, २०२४
|300.91
|4
|1466.09
|9
|-
|आठवडा १७, २०२४
|329.14
|4
|1473.76
|5
|1497.09
|8
|-
|आठवडा १८, २०२४
|313.84
|4
|1475.98
|5
|1503.38
|8
|-
|आठवडा १९, २०२४
|308.96
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1480.3
|8
|-
|आठवडा २०, २०२४
|290.19
|4
|1355.01
|10
|-
|आठवडा २१, २०२४
|303.99
|4
|1445.34
|9
|-
|आठवडा २२, २०२४
|310.75
|3
|1571.52
|5
|1599.8
|7
|-
|आठवडा २३, २०२४
|313.07
|3
|1467.74
|5
|1491.59
|7
|-
|आठवडा २४, २०२४
|331.61
|3
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1518.06
|9
|-
|आठवडा २५, २०२४
|318.92
|4
|1513.29
|5
|1534.75
|8
|-
|आठवडा २६, २०२४
|319.09
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1524.55
|10
|-
|आठवडा २७, २०२४
|313.37
|3
|1514.53
|9
|-
|आठवडा २८, २०२४
|318.09
|3
|1491.43
|5
|1518.17
|8
|-
|आठवडा २९, २०२४
|325
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1577.98
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२४
|335.81
|4
|1602.54
|9
|-
|आठवडा ३१, २०२४
|343.55
|3
|1689.2
|5
|1711.82
|7
|-
|आठवडा ३२, २०२४
|329.03
|4
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1621.83
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२४
|310.4
|4
|1549.35
|9
|-
|आठवडा ३४, २०२४
|296.72
|5
|1498.66
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२४
|307.97
|5
|1681.19
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२४
|356.7
|3
|1797.18
|4
|1838.66
|6
|-
|आठवडा ३७, २०२४
|310
|5
|1611.89
|5
|1651.56
|8
|-
|आठवडा ३८, २०२४
|318.17
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1715.5
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२४
|313.2
|5
|1661.08
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२४
|307.53
|5
|1604.69
|8
|-
|आठवडा ४१, २०२४
|305.13
|5
|1589.28
|5
|1628.91
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.83
|5
|1595.94
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२४
|326.61
|4
|1675.11
|4
|1710.53
|6
|-
|आठवडा ४४, २०२४
|302.04
|4
|1605.42
|5
|1640.45
|7
|-
|आठवडा ४५, २०२४
|313.14
|4
|1632.44
|5
|1673.37
|7
|-
|आठवडा ४६, २०२४
|307.54
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1660.51
|6
|-
|आठवडा ४७, २०२४
|329.8
|5
|1646.53
|4
|1679.54
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२४
|325.14
|5
|1615.88
|4
|1661.67
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२४
|339.07
|4
|1642.63
|5
|1686.13
|8
|-
|आठवडा ५०, २०२४
|320.93
|4
|1587.81
|5
|1634.79
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२४
|326
|5
|1628.15
|5
|1672.89
|7
|-
|आठवडा ५२, २०२४
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1572
|5
|1610.61
|7
|-
|आठवडा ५३, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1626.97
|8
|-
|आठवडा १, २०२५
|317.92
|5
|1550.38
|5
|1600.06
|7
|-
|आठवडा २, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1594.55
|9
|-
|आठवडा ३, २०२५
|1577.74
|8
|-
|आठवडा ४, २०२५
|307.77
|4
|1537.47
|9
|-
|आठवडा ५, २०२५
|292.2
|5
|1496.48
|9
|-
|आठवडा ६, २०२५
|328.06
|2
|1708.35
|4
|1757.59
|6
|-
|आठवडा ७, २०२५
|318.97
|5
|1629.34
|5
|1665.16
|7
|-
|आठवडा ८, २०२५
|293.83
|5
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1579.06
|8
|-
|आठवडा ९, २०२५
|305.16
|5
|1661.1
|9
|-
|आठवडा १०, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1578.58
|9
|-
|आठवडा ११, २०२५
|334.98
|4
|1678.36
|5
|1717.9
|7
|-
|आठवडा १२, २०२५
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;12&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.6
|9
|-
|आठवडा १३, २०२५
|1557.77
|9
|-
|आठवडा १४, २०२५
|1566.95
|9
|-
|आठवडा १६, २०२५
|1414.68
|10
|-
|आठवडा १९, २०२५
|259.48
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २२, २०२५
|287.04
|5
|-
|आठवडा २३, २०२५
|317.38
|5
|1535.46
|10
|-
|आठवडा २४, २०२५
|296.19
|5
|1506.47
|10
|-
|आठवडा २५, २०२५
|295.05
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २७, २०२५
|310.54
|5
|1512.98
|10
|-
|आठवडा २८, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1509.22
|10
|-
|आठवडा २९, २०२५
|1522.89
|10
|-
|आठवडा ३०, २०२५
|320.26
|5
|1590.29
|5
|1646.37
|8
|-
|आठवडा ३१, २०२५
|307.31
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1586.19
|8
|-
|आठवडा ३२, २०२५
|329.73
|3
|1591.22
|5
|1658.19
|8
|-
|आठवडा ३३, २०२५
|292.68
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.1
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२५
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.73
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२५
|1543.83
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२५
|1633.16
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२५
|291.62
|5
|1606.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२५
|rowspan=&quot;16&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1571.52
|5
|1627.19
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२५
|1561.74
|5
|1624.6
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२५
|1630.86
|4
|1693.01
|6
|-
|आठवडा ४१, २०२५
|1613.67
|4
|1670.28
|6
|-
|आठवडा ४२, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.91
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२५
|1521.48
|5
|1576.6
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२५
|rowspan=&quot;10&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1503.83
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२५
|1486.77
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२५
|1487.1
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२५
|1494.08
|9
|-
|आठवडा ४८, २०२५
|1455.08
|9
|-
|आठवडा ४९, २०२५
|1419.06
|9
|-
|आठवडा ५०, २०२५
|1408.11
|8
|-
|आठवडा ५१, २०२५
|1456.51
|9
|-
|आठवडा ३, २०२६
|1352.26
|10
|-
|आठवडा ५, २०२६
|1283.81
|10
|}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]]
[[वर्ग:स्टार प्रवाह]]</text>
      <sha1>6ocdhkwbvsj472gxdgijhntzm97qr4x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683355</id>
      <parentid>2683354</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T13:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27900-06</username>
        <id>182902</id>
      </contributor>
      <origin>2683355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30478" sha1="bluenq7diwtofsb5dakdd7rldjtv06m" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी
|नाव             = स्टार प्रवाह
|चित्र             = Star Pravah 2023.png
|चित्रसाईज         = 
|चित्र_माहिती        = 
|चित्र२            = 
|सुरुवात           = २४ नोव्हेंबर २००८
|चित्र स्वरूप        = 
|शेवटचे_प्रसारण      = 
|चित्र_प्रकार         = 
|प्रेक्षक_संख्या       = 
|प्रेक्षक_संख्या_सध्या   = 
|प्रेक्षक_संख्या_माहिती  = 
|नेटवर्क           = स्टार इंडिया
|मालक           = [[डिझ्नी स्टार]]
|ब्रीदवाक्य          = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह
|देश             = [[भारत]]
|प्रसारण क्षेत्र        = [[भारत]]
|मुख्यालय          = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|जुने नाव          = 
|बदललेले नाव       = 
|भगिनी वाहिनी       = [[प्रवाह पिक्चर]]
|प्रसारण वेळ         = दुपारी १ ते ३ आणि संध्या. ६.३० ते रात्री ११.३० (प्राइम टाइम)
|संकेतस्थळ          ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर
}}

'''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात.

==इतिहास==
स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला &quot;स्वप्नांना पंख नवे&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी &quot;आता थांबायचं नाय&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी &quot;मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!&quot; या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले.

==पुरस्कार व सोहळे==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव
|-
|२०१४-२०१८
|''येरे येरे''
|-
|२०१६
|''स्टार प्रवाह रत्न''
|-
|२०२१-चालू
|''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]''
|-
|२०२१-चालू
|''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव''
|-
|२०२२
|''स्टार प्रवाह धुमधडाका''
|-
|२०२३-चालू
|''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी''
|}

==प्रसारित कार्यक्रम==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! वेळ
! रूपांतरण
|-
| ७ जुलै २०२५
| [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
| दुपारी १ वाजता
|
|-
|
|बाई तुझा आर्शीवाद 
|दुपारी 
१. ३०
वाजता
|तमिळ मालिका
अय्यानार 

थुनाई 
|-
| १४ फेब्रुवारी २०२२
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी 
३. ००
वाजता
| हिंदी मालिका सुहानी सी एक लडकी
|-
| १५ सप्टेंबर २०२५
| लपंडाव
| दुपारी २ वाजता
|
|-
| १९ जानेवारी २०२६
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|
|-
| १५ डिसेंबर २०२५
| वचन दिले तू मला
| संध्या. ६.३० वाजता
| बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी.
|-
| १६ डिसेंबर २०२४
| लग्नानंतर होईलच प्रेम
| संध्या. ७ वाजता
| तमिळ मालिका इरामना रोजावे २
|-
| ५ जानेवारी २०२६
| [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|
|-
| २३ डिसेंबर २०२४
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
| हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]]
|-
| ५ डिसेंबर २०२२
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३०वाजता
| तमिळ मालिका रोजा
|-
| १ जून २०२६
| पाठराखीण
| लवकरच...
| हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई
|-
| ३० मार्च २०२६
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
| हिंदी मालिका बंदिनी
|-
| २७ एप्रिल २०२६
| बाई तुझा आशीर्वाद
| रात्री १० वाजता
| तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई
|-
| १८ मार्च २०२४
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.३० वाजता
| हिंदी मालिका कहानी घर घर की
|-
| २७ मे २०२४
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११ वाजता
|
|}

==जुन्या मालिका==
# [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]]
# [[अग्निहोत्र २]]
# [[अबोली (मालिका)|अबोली]]
# [[आई कुठे काय करते!]]
# [[कुन्या राजाची गं तू राणी]]
# [[छत्रीवाली]]
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]]
# [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]]
# [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]]
# [[तुझेच मी गीत गात आहे]]
# [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]]
# [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]]
# [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]]
# [[नकळत सारे घडले]]
# [[पिंकीचा विजय असो!]]
# [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]]
# [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]]
# [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]]
# [[फुलाला सुगंध मातीचा]]
# [[मन उधाण वाऱ्याचे]]
# [[मुलगी झाली हो]]
# [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]]
# [[रंग माझा वेगळा]]
# [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]]
# [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]]
# [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]]
# [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]]
# [[लेक माझी लाडकी]]
# [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]]
# [[स्वप्नांच्या पलिकडले]]
# [[सहकुटुंब सहपरिवार]]
# [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]]
# [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]]
# [[सांग तू आहेस का?]]
# [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]]
# आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत!
# कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
# काजळमाया
# उदे गं अंबे
# जे३ जंक्शन
# गोष्ट एका लग्नाची
# गोष्ट एका कॉलेजची
# गोष्ट एका आनंदीची
# गोष्ट एका जप्तीची
# कुकुचकू
# असे का घडले?
# जिवलगा
# जीवलगा
# चारचौघी
# कुलस्वामिनी
# कुळ स्वामिनी
# दार उघडा ना गडे
# अंतरपाट
# वचन दिले तू मला
# कशाला उद्याची बात
# ओळख - ध्यास स्वप्नांचा
# झुंज
# बंध रेशमाचे
# दोन किनारे दोघी आपण
# तुजवीण सख्या रे
# धर्मकन्या
# सुवासिनी
# अनोळखी दिशा
# मांडला दोन घडीचा डाव
# लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती
# पंचनामा
# माधुरी मिडलक्लास
# मानसीचा चित्रकार तो
# मन धागा धागा जोडते नवा
# आम्ही दोघे राजा राणी
# आराधना
# आंबट गोड
# अरे वेड्या मना
# बे दुणे दहा
# प्रीती परी तुजवरी
# रुंजी
# लगोरी - मैत्री रिटर्न्स
# जयोस्तुते
# येक नंबर
# तू जिवाला गुंतवावे
# तुमचं आमचं सेम असतं
# छोटी मालकीण
# दुहेरी
# नकुशी तरीही हवीहवीशी
# नशीबवान
# गं सहाजणी
# गोठ
# ललित २०५
# साथ दे तू मला
# साता जल्माच्या गाठी
# शतदा प्रेम करावे
# तुझ्या इश्काचा नादखुळा
# वैजू नंबर १
# नवे लक्ष्य
# प्रेमा तुझा रंग कसा
# प्रेमा तुझा रंग कसा २
# स्पेशल ५
# जय देवा श्री गणेशा
# दख्खनचा राजा जोतिबा
# श्री गुरुदेव दत्त
# विठू माऊली
# जय भवानी जय शिवाजी

===अनुवादित मालिका===
# ५ स्टार किचन
# देवांचे देव महादेव
# महाभारत
# श्री गणेश
# [[रामायण (मालिका)|रामायण]]
# [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]]

==कथाबाह्य कार्यक्रम==
# [[आता होऊ दे धिंगाणा]]
# [[भांडा सौख्य भरे]]
# [[मी होणार सुपरस्टार]]
# शिट्टी वाजली रे
# आता होऊन जाऊ द्या
# आम्ही ट्रॅव्हलकर
# कॉमेडी बिमेडी
# ढाबळ एक तास टाइमपास
# ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला
# एक टप्पा आऊट
# जोडी जमली रे
# जस्ट डान्स
# किचनची सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा नच बलिये
# मंडळ भारी आहे
# नांदा सौख्य भरे
# पोटोबा प्रसन्न
# स्टार दरबार
# सून सासू सून
# सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी
# विकता का उत्तर?
# विसावा - एक घर मनासारखं
# झेप

==टीआरपी==
२०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!rowspan=&quot;2&quot; | आठवडा आणि वर्ष
!colspan=&quot;6&quot; | BARC AMAs
|-
!मेगा सिटी
!क्रमांक
!हिंदी भाषिक मार्केट
!क्रमांक
!भारत
!क्रमांक
|-
|आठवडा ३७, २०२१
|rowspan=&quot;23&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1539.19
|5
|1556.26
|10
|-
|आठवडा ३८, २०२१
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.06
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२१
|1517.06
|10
|-
|आठवडा ४६, २०२१
|1576.53
|5
|1601.66
|8
|-
|आठवडा ४७, २०२१
|1546.27
|5
|1568.70
|8
|-
|आठवडा ४८, २०२१
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.46
|10
|-
|आठवडा ४९, २०२१
|1552.12
|10
|-
|आठवडा १, २०२२
|1617.21
|10
|-
|आठवडा २, २०२२
|1534.71
|10
|-
|आठवडा ३, २०२२
|1513
|10
|-
|आठवडा ९, २०२२
|1471.21
|5
|1495.43
|8
|-
|आठवडा १०, २०२२
|1471.95
|5
|1497.25
|8
|-
|आठवडा ११, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1482.54
|9
|-
|आठवडा १२, २०२२
|1492.23
|10
|-
|आठवडा १३, २०२२
|1442.28
|10
|-
|आठवडा १४, २०२२
|1487.64
|5
|1517.08
|8
|-
|आठवडा १५, २०२२
|1341.36
|5
|1363.42
|8
|-
|आठवडा १६, २०२२
|1406.77
|5
|1424.58
|9
|-
|आठवडा १७, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1416.39
|9
|-
|आठवडा १९, २०२२
|1350.4
|10
|-
|आठवडा २१, २०२२
|1381.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२२
|1480.72
|5
|1507.05
|8
|-
|आठवडा २३, २०२२
|1381.56
|5
|1405.59
|9
|-
|आठवडा २४, २०२२
|291.28
|5
|1474.45
|5
|1504.76
|9
|-
|आठवडा २५, २०२२
|287.99
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २८, २०२२
|rowspan=&quot;9&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1532.94
|9
|-
|आठवडा २९, २०२२
|1504.15
|8
|-
|आठवडा ३०, २०२२
|1440.66
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२२
|1514.69
|9
|-
|आठवडा ३२, २०२२
|1500.53
|5
|1523.61
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२२
|1565.54
|5
|1593.55
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२२
|1584.93
|5
|1609.75
|7
|-
|आठवडा ३५, २०२२
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1429.83
|10
|-
|आठवडा ३७, २०२२
|1626.5
|4
|1649.99
|6
|-
|आठवडा ३८, २०२२
|280.84
|5
|1565.88
|4
|1587.26
|6
|-
|आठवडा ३९, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1487.64
|5
|1509.02
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२२
|1550.58
|5
|1575.49
|7
|-
|आठवडा ४१, २०२२
|281.01
|5
|1572.55
|5
|1599.75
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२२
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1595.63
|5
|1616.71
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२२
|1562.95
|5
|1585.67
|7
|-
|आठवडा ४४, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1667.66
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२२
|1669.9
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२२
|293.21
|5
|1639.66
|5
|1660.83
|7
|-
|आठवडा ४७, २०२२
|288.15
|5
|1640.03
|5
|1662.68
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२२
|286.02
|5
|1651.62
|5
|1675.98
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२२
|284.08
|5
|1616.36
|5
|1643.6
|7
|-
|आठवडा ५०, २०२२
|298.07
|5
|1602
|5
|1627.25
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.69
|5
|1559
|8
|-
|आठवडा ५२, २०२२
|1585.68
|5
|1610.02
|8
|-
|आठवडा १, २०२३
|276.4
|5
|1596.73
|5
|1619.82
|7
|-
|आठवडा २, २०२३
|292.83
|4
|1624.55
|5
|1644.4
|7
|-
|आठवडा ३, २०२३
|314.32
|4
|1711.93
|5
|1732.54
|7
|-
|आठवडा ४, २०२३
|307.1
|4
|1630.69
|5
|1648.57
|7
|-
|आठवडा ५, २०२३
|303.49
|4
|1627.73
|5
|1646.8
|7
|-
|आठवडा ६, २०२३
|292.82
|4
|1603.74
|5
|1625.13
|7
|-
|आठवडा ७, २०२३
|298.62
|4
|1646.78
|5
|1672.17
|7
|-
|आठवडा ८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1222.15
|5
|1246.77
|8
|-
|आठवडा ९, २०२३
|290.3
|4
|1617.14
|4
|1638.73
|7
|-
|आठवडा १०, २०२३
|284.31
|5
|1583.58
|5
|1602.8
|8
|-
|आठवडा ११, २०२३
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.32
|5
|1583.43
|8
|-
|आठवडा १२, २०२३
|1586.79
|4
|1601.86
|7
|-
|आठवडा १३, २०२३
|1511.79
|4
|1526.8
|7
|-
|आठवडा १४, २०२३
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1404.25
|9
|-
|आठवडा २०, २०२३
|1379.8
|10
|-
|आठवडा २१, २०२३
|1336.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२३
|1432.9
|5
|1455.53
|9
|-
|आठवडा २३, २०२३
|286.07
|5
|1450.61
|5
|1475.28
|9
|-
|आठवडा २४, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1391.97
|5
|1413.13
|9
|-
|आठवडा २५, २०२३
|297.47
|5
|1508.04
|5
|1529.61
|8
|-
|आठवडा २६, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1508.18
|10
|-
|आठवडा २७, २०२३
|311.63
|5
|1586.14
|9
|-
|आठवडा २८, २०२३
|305.63
|5
|1576.27
|9
|-
|आठवडा २९, २०२३
|305.11
|4
|1604.36
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२३
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1538.86
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२३
|1590.24
|10
|-
|आठवडा ३२, २०२३
|300.09
|4
|1560.37
|10
|-
|आठवडा ३३, २०२३
|312.78
|4
|1645.59
|5
|1666.5
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२३
|359.56
|2
|1773.39
|3
|1793.95
|5
|-
|आठवडा ३५, २०२३
|319.48
|3
|1637.29
|5
|1656.78
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२३
|342.24
|2
|1726.76
|4
|1749.07
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२३
|326.07
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1643.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1493.7
|10
|-
|आठवडा ३९, २०२३
|315.15
|5
|1606.96
|5
|1628.03
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२३
|371.71
|4
|1845.97
|3
|1868.71
|5
|-
|आठवडा ४१, २०२३
|354.49
|5
|1746.04
|4
|1765.6
|7
|-
|आठवडा ४२, २०२३
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1728.18
|4
|1748.5
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२३
|1688.71
|5
|1709.19
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२३
|1688.53
|5
|1709
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२३
|1688.86
|5
|1709.35
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२३
|314.47
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.99
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२३
|334.4
|5
|1761.59
|4
|1782.84
|6
|-
|आठवडा ४८, २०२३
|340.02
|5
|1774.83
|3
|1797.74
|5
|-
|आठवडा ४९, २०२३
|330.75
|3
|1733.14
|4
|1753.03
|6
|-
|आठवडा ५०, २०२३
|345.59
|4
|1748.28
|4
|1773.41
|6
|-
|आठवडा ५१, २०२३
|350.51
|4
|1787.22
|4
|1812.24
|6
|-
|आठवडा ५२, २०२३
|334.81
|4
|1720.19
|5
|1743.27
|7
|-
|आठवडा १, २०२४
|331.16
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1752.61
|8
|-
|आठवडा २, २०२४
|328.3
|4
|1692.61
|5
|1717.1
|8
|-
|आठवडा ३, २०२४
|335.95
|4
|1701.59
|4
|1727.75
|7
|-
|आठवडा ४, २०२४
|313.03
|4
|1595.58
|5
|1619.65
|7
|-
|आठवडा ५, २०२४
|324.83
|4
|1639.19
|4
|1663.48
|7
|-
|आठवडा ६, २०२४
|340.76
|4
|1699.56
|3
|1729.21
|5
|-
|आठवडा ७, २०२४
|335.94
|4
|1669.05
|3
|1697.39
|5
|-
|आठवडा ८, २०२४
|330.64
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1616.1
|7
|-
|आठवडा ९, २०२४
|328.81
|4
|1588.34
|5
|1609.17
|8
|-
|आठवडा १०, २०२४
|340.62
|4
|1674.46
|3
|1700.32
|5
|-
|आठवडा ११, २०२४
|362.68
|3
|1764.45
|3
|1793.48
|5
|-
|आठवडा १२, २०२४
|'''391.66'''
|1
|'''1917.04'''
|3
|'''1944.9'''
|5
|-
|आठवडा १३, २०२४
|343.27
|4
|1720.83
|5
|1745.54
|7
|-
|आठवडा १४, २०२४
|333.75
|4
|1678.56
|5
|1701.37
|7
|-
|आठवडा १५, २०२४
|324.31
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1661.26
|8
|-
|आठवडा १६, २०२४
|300.91
|4
|1466.09
|9
|-
|आठवडा १७, २०२४
|329.14
|4
|1473.76
|5
|1497.09
|8
|-
|आठवडा १८, २०२४
|313.84
|4
|1475.98
|5
|1503.38
|8
|-
|आठवडा १९, २०२४
|308.96
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1480.3
|8
|-
|आठवडा २०, २०२४
|290.19
|4
|1355.01
|10
|-
|आठवडा २१, २०२४
|303.99
|4
|1445.34
|9
|-
|आठवडा २२, २०२४
|310.75
|3
|1571.52
|5
|1599.8
|7
|-
|आठवडा २३, २०२४
|313.07
|3
|1467.74
|5
|1491.59
|7
|-
|आठवडा २४, २०२४
|331.61
|3
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1518.06
|9
|-
|आठवडा २५, २०२४
|318.92
|4
|1513.29
|5
|1534.75
|8
|-
|आठवडा २६, २०२४
|319.09
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1524.55
|10
|-
|आठवडा २७, २०२४
|313.37
|3
|1514.53
|9
|-
|आठवडा २८, २०२४
|318.09
|3
|1491.43
|5
|1518.17
|8
|-
|आठवडा २९, २०२४
|325
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1577.98
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२४
|335.81
|4
|1602.54
|9
|-
|आठवडा ३१, २०२४
|343.55
|3
|1689.2
|5
|1711.82
|7
|-
|आठवडा ३२, २०२४
|329.03
|4
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1621.83
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२४
|310.4
|4
|1549.35
|9
|-
|आठवडा ३४, २०२४
|296.72
|5
|1498.66
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२४
|307.97
|5
|1681.19
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२४
|356.7
|3
|1797.18
|4
|1838.66
|6
|-
|आठवडा ३७, २०२४
|310
|5
|1611.89
|5
|1651.56
|8
|-
|आठवडा ३८, २०२४
|318.17
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1715.5
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२४
|313.2
|5
|1661.08
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२४
|307.53
|5
|1604.69
|8
|-
|आठवडा ४१, २०२४
|305.13
|5
|1589.28
|5
|1628.91
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.83
|5
|1595.94
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२४
|326.61
|4
|1675.11
|4
|1710.53
|6
|-
|आठवडा ४४, २०२४
|302.04
|4
|1605.42
|5
|1640.45
|7
|-
|आठवडा ४५, २०२४
|313.14
|4
|1632.44
|5
|1673.37
|7
|-
|आठवडा ४६, २०२४
|307.54
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1660.51
|6
|-
|आठवडा ४७, २०२४
|329.8
|5
|1646.53
|4
|1679.54
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२४
|325.14
|5
|1615.88
|4
|1661.67
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२४
|339.07
|4
|1642.63
|5
|1686.13
|8
|-
|आठवडा ५०, २०२४
|320.93
|4
|1587.81
|5
|1634.79
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२४
|326
|5
|1628.15
|5
|1672.89
|7
|-
|आठवडा ५२, २०२४
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1572
|5
|1610.61
|7
|-
|आठवडा ५३, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1626.97
|8
|-
|आठवडा १, २०२५
|317.92
|5
|1550.38
|5
|1600.06
|7
|-
|आठवडा २, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1594.55
|9
|-
|आठवडा ३, २०२५
|1577.74
|8
|-
|आठवडा ४, २०२५
|307.77
|4
|1537.47
|9
|-
|आठवडा ५, २०२५
|292.2
|5
|1496.48
|9
|-
|आठवडा ६, २०२५
|328.06
|2
|1708.35
|4
|1757.59
|6
|-
|आठवडा ७, २०२५
|318.97
|5
|1629.34
|5
|1665.16
|7
|-
|आठवडा ८, २०२५
|293.83
|5
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1579.06
|8
|-
|आठवडा ९, २०२५
|305.16
|5
|1661.1
|9
|-
|आठवडा १०, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1578.58
|9
|-
|आठवडा ११, २०२५
|334.98
|4
|1678.36
|5
|1717.9
|7
|-
|आठवडा १२, २०२५
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;12&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.6
|9
|-
|आठवडा १३, २०२५
|1557.77
|9
|-
|आठवडा १४, २०२५
|1566.95
|9
|-
|आठवडा १६, २०२५
|1414.68
|10
|-
|आठवडा १९, २०२५
|259.48
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २२, २०२५
|287.04
|5
|-
|आठवडा २३, २०२५
|317.38
|5
|1535.46
|10
|-
|आठवडा २४, २०२५
|296.19
|5
|1506.47
|10
|-
|आठवडा २५, २०२५
|295.05
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २७, २०२५
|310.54
|5
|1512.98
|10
|-
|आठवडा २८, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1509.22
|10
|-
|आठवडा २९, २०२५
|1522.89
|10
|-
|आठवडा ३०, २०२५
|320.26
|5
|1590.29
|5
|1646.37
|8
|-
|आठवडा ३१, २०२५
|307.31
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1586.19
|8
|-
|आठवडा ३२, २०२५
|329.73
|3
|1591.22
|5
|1658.19
|8
|-
|आठवडा ३३, २०२५
|292.68
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.1
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२५
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.73
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२५
|1543.83
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२५
|1633.16
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२५
|291.62
|5
|1606.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२५
|rowspan=&quot;16&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1571.52
|5
|1627.19
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२५
|1561.74
|5
|1624.6
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२५
|1630.86
|4
|1693.01
|6
|-
|आठवडा ४१, २०२५
|1613.67
|4
|1670.28
|6
|-
|आठवडा ४२, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.91
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२५
|1521.48
|5
|1576.6
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२५
|rowspan=&quot;10&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1503.83
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२५
|1486.77
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२५
|1487.1
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२५
|1494.08
|9
|-
|आठवडा ४८, २०२५
|1455.08
|9
|-
|आठवडा ४९, २०२५
|1419.06
|9
|-
|आठवडा ५०, २०२५
|1408.11
|8
|-
|आठवडा ५१, २०२५
|1456.51
|9
|-
|आठवडा ३, २०२६
|1352.26
|10
|-
|आठवडा ५, २०२६
|1283.81
|10
|}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]]
[[वर्ग:स्टार प्रवाह]]</text>
      <sha1>bluenq7diwtofsb5dakdd7rldjtv06m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683357</id>
      <parentid>2683355</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T13:23:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27900-06</username>
        <id>182902</id>
      </contributor>
      <origin>2683357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30516" sha1="7v6qybxdra2uah3xakg5g0vg8i5nzjl" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी
|नाव             = स्टार प्रवाह
|चित्र             = Star Pravah 2023.png
|चित्रसाईज         = 
|चित्र_माहिती        = 
|चित्र२            = 
|सुरुवात           = २४ नोव्हेंबर २००८
|चित्र स्वरूप        = 
|शेवटचे_प्रसारण      = 
|चित्र_प्रकार         = 
|प्रेक्षक_संख्या       = 
|प्रेक्षक_संख्या_सध्या   = 
|प्रेक्षक_संख्या_माहिती  = 
|नेटवर्क           = स्टार इंडिया
|मालक           = [[डिझ्नी स्टार]]
|ब्रीदवाक्य          = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह
|देश             = [[भारत]]
|प्रसारण क्षेत्र        = [[भारत]]
|मुख्यालय          = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|जुने नाव          = 
|बदललेले नाव       = 
|भगिनी वाहिनी       = [[प्रवाह पिक्चर]]
|प्रसारण वेळ         = दुपारी १ ते ३ आणि संध्या. ६.३० ते रात्री ११.३० (प्राइम टाइम)
|संकेतस्थळ          ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर
}}

'''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात.

==इतिहास==
स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला &quot;स्वप्नांना पंख नवे&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी &quot;आता थांबायचं नाय&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी &quot;मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!&quot; या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले.

==पुरस्कार व सोहळे==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव
|-
|२०१४-२०१८
|''येरे येरे''
|-
|२०१६
|''स्टार प्रवाह रत्न''
|-
|२०२१-चालू
|''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]''
|-
|२०२१-चालू
|''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव''
|-
|२०२२
|''स्टार प्रवाह धुमधडाका''
|-
|२०२३-चालू
|''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी''
|}

==प्रसारित कार्यक्रम==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! वेळ
! रूपांतरण
|-
| ७ जुलै २०२५
| [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
| दुपारी १ वाजता
|
|-
|२७ एप्रिल
२०२६
|बाई तुझा आर्शीवाद 
|दुपारी 
१. ३०
वाजता
|तमिळ मालिका
अय्यानार 

थुनाई 
|-
| १४ फेब्रुवारी २०२२
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी 
३. ००
वाजता
| हिंदी मालिका सुहानी सी एक लडकी
|-
| १५ सप्टेंबर २०२५
| लपंडाव
| दुपारी २ वाजता
|
|-
| १९ जानेवारी २०२६
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|
|-
| १५ डिसेंबर २०२५
| वचन दिले तू मला
| संध्या. ६.३० वाजता
| बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी.
|-
| १६ डिसेंबर २०२४
| लग्नानंतर होईलच प्रेम
| संध्या. ७ वाजता
| तमिळ मालिका इरामना रोजावे २
|-
| ५ जानेवारी २०२६
| [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
| संध्या. ७.३० वाजता
|
|-
| २३ डिसेंबर २०२४
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
| हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]]
|-
| ५ डिसेंबर २०२२
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३०वाजता
| तमिळ मालिका रोजा
|-
| १ जून २०२६
| पाठराखीण
| लवकरच...
| हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई
|-
| ३० मार्च २०२६
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
| हिंदी मालिका बंदिनी
|-
| २७ एप्रिल २०२६
| बाई तुझा आशीर्वाद
| रात्री १० वाजता
| तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई
|-
| १८ मार्च २०२४
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.३० वाजता
| हिंदी मालिका कहानी घर घर की
|-
| २७ मे २०२४
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११ वाजता
|
|}

==जुन्या मालिका==
# [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]]
# [[अग्निहोत्र २]]
# [[अबोली (मालिका)|अबोली]]
# [[आई कुठे काय करते!]]
# [[कुन्या राजाची गं तू राणी]]
# [[छत्रीवाली]]
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]]
# [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]]
# [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]]
# [[तुझेच मी गीत गात आहे]]
# [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]]
# [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]]
# [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]]
# [[नकळत सारे घडले]]
# [[पिंकीचा विजय असो!]]
# [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]]
# [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]]
# [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]]
# [[फुलाला सुगंध मातीचा]]
# [[मन उधाण वाऱ्याचे]]
# [[मुलगी झाली हो]]
# [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]]
# [[रंग माझा वेगळा]]
# [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]]
# [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]]
# [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]]
# [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]]
# [[लेक माझी लाडकी]]
# [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]]
# [[स्वप्नांच्या पलिकडले]]
# [[सहकुटुंब सहपरिवार]]
# [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]]
# [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]]
# [[सांग तू आहेस का?]]
# [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]]
# आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत!
# कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
# काजळमाया
# उदे गं अंबे
# जे३ जंक्शन
# गोष्ट एका लग्नाची
# गोष्ट एका कॉलेजची
# गोष्ट एका आनंदीची
# गोष्ट एका जप्तीची
# कुकुचकू
# असे का घडले?
# जिवलगा
# जीवलगा
# चारचौघी
# कुलस्वामिनी
# कुळ स्वामिनी
# दार उघडा ना गडे
# अंतरपाट
# वचन दिले तू मला
# कशाला उद्याची बात
# ओळख - ध्यास स्वप्नांचा
# झुंज
# बंध रेशमाचे
# दोन किनारे दोघी आपण
# तुजवीण सख्या रे
# धर्मकन्या
# सुवासिनी
# अनोळखी दिशा
# मांडला दोन घडीचा डाव
# लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती
# पंचनामा
# माधुरी मिडलक्लास
# मानसीचा चित्रकार तो
# मन धागा धागा जोडते नवा
# आम्ही दोघे राजा राणी
# आराधना
# आंबट गोड
# अरे वेड्या मना
# बे दुणे दहा
# प्रीती परी तुजवरी
# रुंजी
# लगोरी - मैत्री रिटर्न्स
# जयोस्तुते
# येक नंबर
# तू जिवाला गुंतवावे
# तुमचं आमचं सेम असतं
# छोटी मालकीण
# दुहेरी
# नकुशी तरीही हवीहवीशी
# नशीबवान
# गं सहाजणी
# गोठ
# ललित २०५
# साथ दे तू मला
# साता जल्माच्या गाठी
# शतदा प्रेम करावे
# तुझ्या इश्काचा नादखुळा
# वैजू नंबर १
# नवे लक्ष्य
# प्रेमा तुझा रंग कसा
# प्रेमा तुझा रंग कसा २
# स्पेशल ५
# जय देवा श्री गणेशा
# दख्खनचा राजा जोतिबा
# श्री गुरुदेव दत्त
# विठू माऊली
# जय भवानी जय शिवाजी

===अनुवादित मालिका===
# ५ स्टार किचन
# देवांचे देव महादेव
# महाभारत
# श्री गणेश
# [[रामायण (मालिका)|रामायण]]
# [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]]

==कथाबाह्य कार्यक्रम==
# [[आता होऊ दे धिंगाणा]]
# [[भांडा सौख्य भरे]]
# [[मी होणार सुपरस्टार]]
# शिट्टी वाजली रे
# आता होऊन जाऊ द्या
# आम्ही ट्रॅव्हलकर
# कॉमेडी बिमेडी
# ढाबळ एक तास टाइमपास
# ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला
# एक टप्पा आऊट
# जोडी जमली रे
# जस्ट डान्स
# किचनची सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा नच बलिये
# मंडळ भारी आहे
# नांदा सौख्य भरे
# पोटोबा प्रसन्न
# स्टार दरबार
# सून सासू सून
# सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी
# विकता का उत्तर?
# विसावा - एक घर मनासारखं
# झेप

==टीआरपी==
२०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!rowspan=&quot;2&quot; | आठवडा आणि वर्ष
!colspan=&quot;6&quot; | BARC AMAs
|-
!मेगा सिटी
!क्रमांक
!हिंदी भाषिक मार्केट
!क्रमांक
!भारत
!क्रमांक
|-
|आठवडा ३७, २०२१
|rowspan=&quot;23&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1539.19
|5
|1556.26
|10
|-
|आठवडा ३८, २०२१
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.06
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२१
|1517.06
|10
|-
|आठवडा ४६, २०२१
|1576.53
|5
|1601.66
|8
|-
|आठवडा ४७, २०२१
|1546.27
|5
|1568.70
|8
|-
|आठवडा ४८, २०२१
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.46
|10
|-
|आठवडा ४९, २०२१
|1552.12
|10
|-
|आठवडा १, २०२२
|1617.21
|10
|-
|आठवडा २, २०२२
|1534.71
|10
|-
|आठवडा ३, २०२२
|1513
|10
|-
|आठवडा ९, २०२२
|1471.21
|5
|1495.43
|8
|-
|आठवडा १०, २०२२
|1471.95
|5
|1497.25
|8
|-
|आठवडा ११, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1482.54
|9
|-
|आठवडा १२, २०२२
|1492.23
|10
|-
|आठवडा १३, २०२२
|1442.28
|10
|-
|आठवडा १४, २०२२
|1487.64
|5
|1517.08
|8
|-
|आठवडा १५, २०२२
|1341.36
|5
|1363.42
|8
|-
|आठवडा १६, २०२२
|1406.77
|5
|1424.58
|9
|-
|आठवडा १७, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1416.39
|9
|-
|आठवडा १९, २०२२
|1350.4
|10
|-
|आठवडा २१, २०२२
|1381.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२२
|1480.72
|5
|1507.05
|8
|-
|आठवडा २३, २०२२
|1381.56
|5
|1405.59
|9
|-
|आठवडा २४, २०२२
|291.28
|5
|1474.45
|5
|1504.76
|9
|-
|आठवडा २५, २०२२
|287.99
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २८, २०२२
|rowspan=&quot;9&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1532.94
|9
|-
|आठवडा २९, २०२२
|1504.15
|8
|-
|आठवडा ३०, २०२२
|1440.66
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२२
|1514.69
|9
|-
|आठवडा ३२, २०२२
|1500.53
|5
|1523.61
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२२
|1565.54
|5
|1593.55
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२२
|1584.93
|5
|1609.75
|7
|-
|आठवडा ३५, २०२२
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1429.83
|10
|-
|आठवडा ३७, २०२२
|1626.5
|4
|1649.99
|6
|-
|आठवडा ३८, २०२२
|280.84
|5
|1565.88
|4
|1587.26
|6
|-
|आठवडा ३९, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1487.64
|5
|1509.02
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२२
|1550.58
|5
|1575.49
|7
|-
|आठवडा ४१, २०२२
|281.01
|5
|1572.55
|5
|1599.75
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२२
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1595.63
|5
|1616.71
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२२
|1562.95
|5
|1585.67
|7
|-
|आठवडा ४४, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1667.66
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२२
|1669.9
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२२
|293.21
|5
|1639.66
|5
|1660.83
|7
|-
|आठवडा ४७, २०२२
|288.15
|5
|1640.03
|5
|1662.68
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२२
|286.02
|5
|1651.62
|5
|1675.98
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२२
|284.08
|5
|1616.36
|5
|1643.6
|7
|-
|आठवडा ५०, २०२२
|298.07
|5
|1602
|5
|1627.25
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.69
|5
|1559
|8
|-
|आठवडा ५२, २०२२
|1585.68
|5
|1610.02
|8
|-
|आठवडा १, २०२३
|276.4
|5
|1596.73
|5
|1619.82
|7
|-
|आठवडा २, २०२३
|292.83
|4
|1624.55
|5
|1644.4
|7
|-
|आठवडा ३, २०२३
|314.32
|4
|1711.93
|5
|1732.54
|7
|-
|आठवडा ४, २०२३
|307.1
|4
|1630.69
|5
|1648.57
|7
|-
|आठवडा ५, २०२३
|303.49
|4
|1627.73
|5
|1646.8
|7
|-
|आठवडा ६, २०२३
|292.82
|4
|1603.74
|5
|1625.13
|7
|-
|आठवडा ७, २०२३
|298.62
|4
|1646.78
|5
|1672.17
|7
|-
|आठवडा ८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1222.15
|5
|1246.77
|8
|-
|आठवडा ९, २०२३
|290.3
|4
|1617.14
|4
|1638.73
|7
|-
|आठवडा १०, २०२३
|284.31
|5
|1583.58
|5
|1602.8
|8
|-
|आठवडा ११, २०२३
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.32
|5
|1583.43
|8
|-
|आठवडा १२, २०२३
|1586.79
|4
|1601.86
|7
|-
|आठवडा १३, २०२३
|1511.79
|4
|1526.8
|7
|-
|आठवडा १४, २०२३
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1404.25
|9
|-
|आठवडा २०, २०२३
|1379.8
|10
|-
|आठवडा २१, २०२३
|1336.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२३
|1432.9
|5
|1455.53
|9
|-
|आठवडा २३, २०२३
|286.07
|5
|1450.61
|5
|1475.28
|9
|-
|आठवडा २४, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1391.97
|5
|1413.13
|9
|-
|आठवडा २५, २०२३
|297.47
|5
|1508.04
|5
|1529.61
|8
|-
|आठवडा २६, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1508.18
|10
|-
|आठवडा २७, २०२३
|311.63
|5
|1586.14
|9
|-
|आठवडा २८, २०२३
|305.63
|5
|1576.27
|9
|-
|आठवडा २९, २०२३
|305.11
|4
|1604.36
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२३
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1538.86
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२३
|1590.24
|10
|-
|आठवडा ३२, २०२३
|300.09
|4
|1560.37
|10
|-
|आठवडा ३३, २०२३
|312.78
|4
|1645.59
|5
|1666.5
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२३
|359.56
|2
|1773.39
|3
|1793.95
|5
|-
|आठवडा ३५, २०२३
|319.48
|3
|1637.29
|5
|1656.78
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२३
|342.24
|2
|1726.76
|4
|1749.07
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२३
|326.07
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1643.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1493.7
|10
|-
|आठवडा ३९, २०२३
|315.15
|5
|1606.96
|5
|1628.03
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२३
|371.71
|4
|1845.97
|3
|1868.71
|5
|-
|आठवडा ४१, २०२३
|354.49
|5
|1746.04
|4
|1765.6
|7
|-
|आठवडा ४२, २०२३
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1728.18
|4
|1748.5
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२३
|1688.71
|5
|1709.19
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२३
|1688.53
|5
|1709
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२३
|1688.86
|5
|1709.35
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२३
|314.47
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.99
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२३
|334.4
|5
|1761.59
|4
|1782.84
|6
|-
|आठवडा ४८, २०२३
|340.02
|5
|1774.83
|3
|1797.74
|5
|-
|आठवडा ४९, २०२३
|330.75
|3
|1733.14
|4
|1753.03
|6
|-
|आठवडा ५०, २०२३
|345.59
|4
|1748.28
|4
|1773.41
|6
|-
|आठवडा ५१, २०२३
|350.51
|4
|1787.22
|4
|1812.24
|6
|-
|आठवडा ५२, २०२३
|334.81
|4
|1720.19
|5
|1743.27
|7
|-
|आठवडा १, २०२४
|331.16
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1752.61
|8
|-
|आठवडा २, २०२४
|328.3
|4
|1692.61
|5
|1717.1
|8
|-
|आठवडा ३, २०२४
|335.95
|4
|1701.59
|4
|1727.75
|7
|-
|आठवडा ४, २०२४
|313.03
|4
|1595.58
|5
|1619.65
|7
|-
|आठवडा ५, २०२४
|324.83
|4
|1639.19
|4
|1663.48
|7
|-
|आठवडा ६, २०२४
|340.76
|4
|1699.56
|3
|1729.21
|5
|-
|आठवडा ७, २०२४
|335.94
|4
|1669.05
|3
|1697.39
|5
|-
|आठवडा ८, २०२४
|330.64
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1616.1
|7
|-
|आठवडा ९, २०२४
|328.81
|4
|1588.34
|5
|1609.17
|8
|-
|आठवडा १०, २०२४
|340.62
|4
|1674.46
|3
|1700.32
|5
|-
|आठवडा ११, २०२४
|362.68
|3
|1764.45
|3
|1793.48
|5
|-
|आठवडा १२, २०२४
|'''391.66'''
|1
|'''1917.04'''
|3
|'''1944.9'''
|5
|-
|आठवडा १३, २०२४
|343.27
|4
|1720.83
|5
|1745.54
|7
|-
|आठवडा १४, २०२४
|333.75
|4
|1678.56
|5
|1701.37
|7
|-
|आठवडा १५, २०२४
|324.31
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1661.26
|8
|-
|आठवडा १६, २०२४
|300.91
|4
|1466.09
|9
|-
|आठवडा १७, २०२४
|329.14
|4
|1473.76
|5
|1497.09
|8
|-
|आठवडा १८, २०२४
|313.84
|4
|1475.98
|5
|1503.38
|8
|-
|आठवडा १९, २०२४
|308.96
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1480.3
|8
|-
|आठवडा २०, २०२४
|290.19
|4
|1355.01
|10
|-
|आठवडा २१, २०२४
|303.99
|4
|1445.34
|9
|-
|आठवडा २२, २०२४
|310.75
|3
|1571.52
|5
|1599.8
|7
|-
|आठवडा २३, २०२४
|313.07
|3
|1467.74
|5
|1491.59
|7
|-
|आठवडा २४, २०२४
|331.61
|3
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1518.06
|9
|-
|आठवडा २५, २०२४
|318.92
|4
|1513.29
|5
|1534.75
|8
|-
|आठवडा २६, २०२४
|319.09
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1524.55
|10
|-
|आठवडा २७, २०२४
|313.37
|3
|1514.53
|9
|-
|आठवडा २८, २०२४
|318.09
|3
|1491.43
|5
|1518.17
|8
|-
|आठवडा २९, २०२४
|325
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1577.98
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२४
|335.81
|4
|1602.54
|9
|-
|आठवडा ३१, २०२४
|343.55
|3
|1689.2
|5
|1711.82
|7
|-
|आठवडा ३२, २०२४
|329.03
|4
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1621.83
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२४
|310.4
|4
|1549.35
|9
|-
|आठवडा ३४, २०२४
|296.72
|5
|1498.66
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२४
|307.97
|5
|1681.19
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२४
|356.7
|3
|1797.18
|4
|1838.66
|6
|-
|आठवडा ३७, २०२४
|310
|5
|1611.89
|5
|1651.56
|8
|-
|आठवडा ३८, २०२४
|318.17
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1715.5
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२४
|313.2
|5
|1661.08
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२४
|307.53
|5
|1604.69
|8
|-
|आठवडा ४१, २०२४
|305.13
|5
|1589.28
|5
|1628.91
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.83
|5
|1595.94
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२४
|326.61
|4
|1675.11
|4
|1710.53
|6
|-
|आठवडा ४४, २०२४
|302.04
|4
|1605.42
|5
|1640.45
|7
|-
|आठवडा ४५, २०२४
|313.14
|4
|1632.44
|5
|1673.37
|7
|-
|आठवडा ४६, २०२४
|307.54
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1660.51
|6
|-
|आठवडा ४७, २०२४
|329.8
|5
|1646.53
|4
|1679.54
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२४
|325.14
|5
|1615.88
|4
|1661.67
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२४
|339.07
|4
|1642.63
|5
|1686.13
|8
|-
|आठवडा ५०, २०२४
|320.93
|4
|1587.81
|5
|1634.79
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२४
|326
|5
|1628.15
|5
|1672.89
|7
|-
|आठवडा ५२, २०२४
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1572
|5
|1610.61
|7
|-
|आठवडा ५३, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1626.97
|8
|-
|आठवडा १, २०२५
|317.92
|5
|1550.38
|5
|1600.06
|7
|-
|आठवडा २, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1594.55
|9
|-
|आठवडा ३, २०२५
|1577.74
|8
|-
|आठवडा ४, २०२५
|307.77
|4
|1537.47
|9
|-
|आठवडा ५, २०२५
|292.2
|5
|1496.48
|9
|-
|आठवडा ६, २०२५
|328.06
|2
|1708.35
|4
|1757.59
|6
|-
|आठवडा ७, २०२५
|318.97
|5
|1629.34
|5
|1665.16
|7
|-
|आठवडा ८, २०२५
|293.83
|5
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1579.06
|8
|-
|आठवडा ९, २०२५
|305.16
|5
|1661.1
|9
|-
|आठवडा १०, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1578.58
|9
|-
|आठवडा ११, २०२५
|334.98
|4
|1678.36
|5
|1717.9
|7
|-
|आठवडा १२, २०२५
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;12&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.6
|9
|-
|आठवडा १३, २०२५
|1557.77
|9
|-
|आठवडा १४, २०२५
|1566.95
|9
|-
|आठवडा १६, २०२५
|1414.68
|10
|-
|आठवडा १९, २०२५
|259.48
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २२, २०२५
|287.04
|5
|-
|आठवडा २३, २०२५
|317.38
|5
|1535.46
|10
|-
|आठवडा २४, २०२५
|296.19
|5
|1506.47
|10
|-
|आठवडा २५, २०२५
|295.05
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २७, २०२५
|310.54
|5
|1512.98
|10
|-
|आठवडा २८, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1509.22
|10
|-
|आठवडा २९, २०२५
|1522.89
|10
|-
|आठवडा ३०, २०२५
|320.26
|5
|1590.29
|5
|1646.37
|8
|-
|आठवडा ३१, २०२५
|307.31
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1586.19
|8
|-
|आठवडा ३२, २०२५
|329.73
|3
|1591.22
|5
|1658.19
|8
|-
|आठवडा ३३, २०२५
|292.68
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.1
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२५
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.73
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२५
|1543.83
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२५
|1633.16
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२५
|291.62
|5
|1606.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२५
|rowspan=&quot;16&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1571.52
|5
|1627.19
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२५
|1561.74
|5
|1624.6
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२५
|1630.86
|4
|1693.01
|6
|-
|आठवडा ४१, २०२५
|1613.67
|4
|1670.28
|6
|-
|आठवडा ४२, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.91
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२५
|1521.48
|5
|1576.6
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२५
|rowspan=&quot;10&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1503.83
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२५
|1486.77
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२५
|1487.1
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२५
|1494.08
|9
|-
|आठवडा ४८, २०२५
|1455.08
|9
|-
|आठवडा ४९, २०२५
|1419.06
|9
|-
|आठवडा ५०, २०२५
|1408.11
|8
|-
|आठवडा ५१, २०२५
|1456.51
|9
|-
|आठवडा ३, २०२६
|1352.26
|10
|-
|आठवडा ५, २०२६
|1283.81
|10
|}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]]
[[वर्ग:स्टार प्रवाह]]</text>
      <sha1>7v6qybxdra2uah3xakg5g0vg8i5nzjl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पद्मश्री पुरस्कार विजेते १९५४-१९५९</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65007</id>
    <revision>
      <id>2683430</id>
      <parentid>2683222</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T02:38:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* इ.स. १९५४ मधील पुरस्कार विजेते */</comment>
      <origin>2683430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20967" sha1="csx4fpcv314hqnujazqhh7c37l9s8tx" xml:space="preserve">[[पद्मश्री]] पुरस्कार हा भारतातील चौथा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार आहे. - विजेते, [[इ.स. १९५४]]-[[इ.स. १९५९]]
=== इ.स. १९५४ मधील पुरस्कार विजेते ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
! वर्ष
! नाव 
! कार्यक्षेत्र
! राज्य
! देश
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || डॉ. [[बीर भान भाटिया]] || वैद्यकीय || [[दिल्ली]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || डॉ. [[के.आर. चक्रवर्ती]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || डॉ. [[मथरा दास पाहवा]] || वैद्यकीय || [[आसाम]] || भारत
|- 
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[रेलांगी वेंकटा रामया]]|| कला|| [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || [[अमलप्रवा दास]] || नागरी सेवा || [[आसाम]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || [[एस.पी.पी. थोरात|ले. जन. एस. पि. पाटील थोरात]] || नागरी सेवा|| [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[अखिल चंद्रा मित्रा]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[अप्पासाहेब बाळासाहेब पंत]] || नागरी सेवा|| [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[माचानी सोमप्पा]] || नागरी सेवा || [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[वसंत रामजी खानोलकर]] || वैद्यकीय || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[शंकर पिल्लै]] || साहित्य &amp; शिक्षण || [[दिल्ली]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[सुरिंदर कुमार डे]] || नागरी सेवा|| [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[तारलोक सिंग]] || नागरी सेवा|| [[पंजाब]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्रीमती [[अचम्मा मथाइ]] || नागरी सेवा || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्रीमती [[आशा देवी आर्यनायकम]] || समाजसेवा || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्रीमती [[भाग मेहता]] || नागरी सेवा|| [[गुजरात]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्रीमती [[कॅप्टन पेरिन]] || नागरी सेवा || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्रीमती [[म्रण्मयी राय]] || नागरी सेवा || [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|}

=== इ.स. १९५५ मधील पुरस्कार विजेते ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
! वर्ष
! नाव
! कार्यक्षेत्र
! राज्य
! देश
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५]] || डॉ. [[मानेश प्रसाद मेहरा]] || वैद्यकीय || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५]] || डॉ. [[प्रकाश वर्घेसे बेंजामिन]] || वैद्यकीय || [[केरळ]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५५]] || डॉ. [[सिद्दा नाथ कौल]] || वैद्यकीय || [[दिल्ली]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५]] || [[पं. ओंकार नाथ ठाकुर]] || कला || [[गुजरात]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५५]] || श्री [[दिगंबर वासुदेव जोगळेकर]] || नागरी सेवा|| [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५]] || श्री [[हबिबुर रहमान]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[दिल्ली]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५५]] || श्री [[हुमायुन  मिर्झा]] || नागरी सेवा|| [[कर्नाटक]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५]] || श्री [[केवल सिंग चौधरी]] || नागरी सेवा|| [[पंजाब]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५५]] || श्री [[क्रृष्णकांत हांडिकी]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[आसाम]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५]] || श्री [[ल़क्ष्मीनारायण साहु]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[ओडिशा|ओडिशा]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५५]] || श्री [[मानक जहांगिर भिकाजी मानेकजी]] || नागरी सेवा|| [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५]] || श्रीमती. [[मेरी क्लबवाल जाधव]] || समाज कार्य|| [[तामिलनाडु]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५५]] || श्रीमती. [[रतन शास्त्री]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[राजस्थान]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५]] || श्रीमती. [[झरिना करिमभाय]] || समाज कार्य || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|}

=== इ.स. १९५६ मधील पुरस्कार विजेते ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
! वर्ष
! नाव 
! कार्यक्षेत्र
! राज्य
! देश
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५६]] || डॉ. [[चिंतामण गोविंद पंडित]] || वैद्यकीय || [[गुजरात]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५६]] || डॉ. [[आयझक सॅंत्रा]] || वैद्यकीय || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५६]] || डॉ. [[एम.सि. मोदी]] || वैद्यकीय || [[कर्नाटक]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५६]] || डॉ. मोहन लाल|| वैद्यकीय || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५६]] || डॉ. [[सोहन सिंग]] || वैद्यकीय || [[पंजाब]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५६]] || डॉ. [[सुर्या कुमार भुयान]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[राजस्थान]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५६]] || श्री [[सतिश चंद्रा मजुमदार]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५६]] || श्री [[स्थानम नरसिम्हा राव]] || कला || [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५६]] || श्री [[सुखदेव पांडे]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[उत्तराखंड]] || भारत
|}

=== इ.स. १९५७ मधील पुरस्कार विजेते ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
! वर्ष
! नाव
! कार्यक्षेत्र
! राज्य
! देश
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || डॉ. [[खुशदेव सिंग]] || वैद्यकीय || [[पंजाब]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || डॉ. [[क्रिश्नास्वामी रामैया]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || डॉ. [[शियाली रामारिथा रंगनाथन]] || Librarianship || [[कर्नाटक]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || [[मेजर गुरबक्श सिंग]] || नागरी सेवा|| [[तामिलनाडु]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || [[मेजर रालेंगनाओ खथिंग]] || Public Affairs || [[मनिपुर]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[आत्माराम रामचंद चेल्लानी]] || नागरी सेवा|| [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[बलबिर सिंग]] || क्रीडा || [[चंदिगढ]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[द्वारम वेंकटस्वामी नायडू]] || कला|| [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[जसवंतराय जयंतीलाल अंजरीया]] || नागरी सेवा|| [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[लक्ष्मण महादेव चितळे]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[नारायण स्वामी धर्मराजन]] || नागरी सेवा|| [[तामिलनाडु]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[राम प्रकाश गहलोत]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[दिल्ली]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[समरेंद्रनाथ सेन]] || नागरी सेवा|| [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[सुधिर राजन खस्तिगिर]] || कला || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[थक्कडु नातेससस्त्रिगल जगदिसन]] || समाजकार्य || [[तामिलनाडु]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || Smt. [[नलिनी बाला देवी]] || साहित्य &amp; शिक्षण || [[आसाम]] || भारत
|}

=== इ.स. १९५८ मधील पुरस्कार विजेते ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
! वर्ष
! नाव
! कार्यक्षेत्र
! राज्य
! देश
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५८]] || [[ब्रिग. राम सिंग]] || नागरी सेवा|| [[पंजाब (भारत)| पंजाब]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || डॉ. [[अर्गुला नागाराजा राव]] || व्यापार व उद्योग || [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || डॉ. [[बाल राज निझावान]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी ||  || [[ऑस्ट्रेलिया]]
|-
| [[इ.स. १९५८]] || डॉ. [[बेंजामिन पेरी पाल]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[दिल्ली]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || डॉ. [[नवलपक्कम पार्थसारथी]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी ||  || [[थायलंड]]
|-
| [[इ.स. १९५८]] || [[नर्गिस दत्त|कुमारी नर्गिस]] || कला || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || [[कुंवव दिग्विजय सिंग]] || क्रीडा || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[बलवंत सिंग पुरी]] || समाजकार्य || [[पंजाब]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[देबाकी कुमार बोस]] || कला || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[लक्ष्मीनारायन पुलराम अनंथक्रुश्नन रामदास]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[दिल्ली]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[मगनलाल त्रिभुवनदास व्यास]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[गुजरात]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[मोतुरी सत्यनारायन]] || Public Affairs || [[तामिलनाडु]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[पुनामलै एकबरमन्थन]] || समाजकार्य || [[तामिलनाडु]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[राम चंद्र वर्मा]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || श्री  [[सत्यजीत रे]] || कला || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[शंभु महाराज]] || कला || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || श्रीमती [[देविका राणी]] || कला || [[कर्नाटक]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || श्रीमती [[फातीमा इस्माइल]] || समाजकार्य || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || श्रीमती [[आर.एस. सुब्बलक्ष्मी]] || समाजकार्य || [[तामिलनाडु]] || भारत
|}

=== इ.स. १९५९ मधील पुरस्कार विजेते ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
! वर्ष
! नाव
! क्षेत्र
! राज्य
! देश
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| डॉ. [[मेरी रत्नम्मा इसाक]] || समाजकार्य || [[कर्नाटक]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]] || डॉ. [[आत्मा राम (उद्योजक)|आत्मा राम]] || व्यापार उदीम || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]] || डॉ. [[बद्री नाथ उप्पल]] || विज्ञान आणि तंत्रज्ञान || [[चंडीगढ]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]] || डॉ. [[शिवाजी गणेश पटवर्धन]] || वैद्यकशास्त्र || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]] || [[शैला बाला दास]] || समाजकार्य || [[ओडिशा|ओडिशा]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]] || [[बलवंत सिंग नग]] || नागरी सेवा|| [[पंजाब]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]] || [[गणेश गोबिंद कारखानीस]] || समाजकार्य || [[कर्नाटक]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]] || [[होमी नुसरवानजी सेठना]] || विज्ञान आणि तंत्रज्ञान || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]]|| [[कोमारव्होलू चंद्रशेखरन]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[तामिलनाडु]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| [[लक्ष्मण सिंग जंगपांगी]] || समाजकार्य || [[ओडिशा|ओडिशा]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]]|| [[मनोहर बळवंत दिवान]] || समाजकार्य || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| [[मॅथ्यू कंदातिल मतुल्ला]] || नागरी सेवा|| [[कर्नाटक]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]]|| [[मिहिर सेन]] || क्रीडा || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| [[मिल्खा सिंग]] || क्रीडा || [[चंडीगढ]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]]|| [[ओम प्रकाश माथुर]] || विज्ञान आणि तंत्रज्ञान || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| [[ओंकार श्रीनिवास मूर्ती]] || नागरी सेवा|| [[तामिलनाडु]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]]|| [[परमेश्वरन कुट्टप्प पणिक्कर]] || नागरी सेवा|| [[केरळ]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| [[परिक्षितलाल लल्लुभाई मजमुदार]] || समाजकार्य || [[गुजरात]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]]|| [[प्रतापी गिरधारीलाल मेहता]] || Public Affairs || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| [[सुरेन्द्र नाथ कर]] || विज्ञान आणि तंत्रज्ञान || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|}

{{क्रम
|यादी=[[:वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते|पद्मश्री पुरस्कार विजेते]]
|मागील=पुरस्कार नव्हता
|पुढील=[[पद्मश्री पुरस्कार विजेते १९६०-१९६९]]
|पासून=[[इ.स. १९५४]]
|पर्यंत=[[इ.स. १९५९]]
}}

[[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]</text>
      <sha1>csx4fpcv314hqnujazqhh7c37l9s8tx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683438</id>
      <parentid>2683430</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T02:48:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2683438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20961" sha1="csbgdqso6iv8huzf54z9g6ryjpu38ne" xml:space="preserve">[[पद्मश्री]] पुरस्कार हा भारतातील चौथा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार आहे. - विजेते, [[इ.स. १९५४]]-[[इ.स. १९५९]]
=== इ.स. १९५४ मधील पुरस्कार विजेते ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
! वर्ष
! नाव 
! कार्यक्षेत्र
! राज्य
! देश
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || डॉ. [[बीर भान भाटिया]] || वैद्यकीय || [[दिल्ली]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || डॉ. [[के.आर. चक्रवर्ती]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || डॉ. [[मथरा दास पाहवा]] || वैद्यकीय || [[आसाम]] || भारत
|- 
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[रेलांगी वेंकटा रामया]]|| कला|| [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || [[अमलप्रवा दास]] || नागरी सेवा || [[आसाम]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || [[एस.पी.पी. थोरात|ले. जन. एस. पि. पाटील थोरात]] || नागरी सेवा|| [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[अखिल चंद्रा मित्रा]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[अप्पासाहेब बाळासाहेब पंत]] || नागरी सेवा|| [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[माचानी सोमप्पा]] || नागरी सेवा || [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[वसंत रामजी खानोलकर]] || वैद्यकीय || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[शंकर पिल्लै]] || साहित्य &amp; शिक्षण || [[दिल्ली]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[सुरिंदर कुमार डे]] || नागरी सेवा|| [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[तारलोक सिंग]] || नागरी सेवा|| [[पंजाब]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्रीमती [[अचम्मा मथाइ]] || नागरी सेवा || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्रीमती [[आशा देवी आर्यनायकम]] || समाजसेवा || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्रीमती [[भाग मेहता]] || नागरी सेवा|| [[गुजरात]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्रीमती [[कॅप्टन पेरिन]] || नागरी सेवा || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्रीमती [[म्रण्मयी राय]] || नागरी सेवा || [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|}

=== इ.स. १९५५ मधील पुरस्कार विजेते ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
! वर्ष
! नाव
! कार्यक्षेत्र
! राज्य
! देश
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५]] || डॉ. [[मानेश प्रसाद मेहरा]] || वैद्यकीय || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५]] || डॉ. [[प्रकाश वर्घेसे बेंजामिन]] || वैद्यकीय || [[केरळ]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५५]] || डॉ. [[सिद्दा नाथ कौल]] || वैद्यकीय || [[दिल्ली]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५]] || [[पं. ओंकार नाथ ठाकुर]] || कला || [[गुजरात]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५५]] || श्री [[दिगंबर वासुदेव जोगळेकर]] || नागरी सेवा|| [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५]] || श्री [[हबिबुर रहमान]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[दिल्ली]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५५]] || श्री [[हुमायुन  मिर्झा]] || नागरी सेवा|| [[कर्नाटक]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५]] || श्री [[केवल सिंग चौधरी]] || नागरी सेवा|| [[पंजाब]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५५]] || श्री [[क्रृष्णकांत हांडिकी]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[आसाम]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५]] || श्री [[ल़क्ष्मीनारायण साहु]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[ओडिशा|ओडिशा]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५५]] || श्री [[मानक जहांगिर भिकाजी मानेकजी]] || नागरी सेवा|| [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५]] || श्रीमती. [[मेरी क्लबवाल जाधव]] || समाज कार्य|| [[तामिलनाडु]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५५]] || श्रीमती. [[रतन शास्त्री]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[राजस्थान]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५]] || श्रीमती. [[झरिना करिमभाय]] || समाज कार्य || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|}

=== इ.स. १९५६ मधील पुरस्कार विजेते ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
! वर्ष
! नाव 
! कार्यक्षेत्र
! राज्य
! देश
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५६]] || डॉ. [[चिंतामण गोविंद पंडित]] || वैद्यकीय || [[गुजरात]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५६]] || डॉ. [[आयझक सॅंत्रा]] || वैद्यकीय || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५६]] || डॉ. [[एम.सि. मोदी]] || वैद्यकीय || [[कर्नाटक]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५६]] || डॉ. मोहन लाल|| वैद्यकीय || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५६]] || डॉ. [[सोहन सिंग]] || वैद्यकीय || [[पंजाब]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५६]] || डॉ. [[सुर्या कुमार भुयान]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[राजस्थान]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५६]] || श्री [[सतिश चंद्रा मजुमदार]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५६]] || श्री [[स्थानम नरसिम्हा राव]] || कला || [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५६]] || श्री [[सुखदेव पांडे]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[उत्तराखंड]] || भारत
|}

=== इ.स. १९५७ मधील पुरस्कार विजेते ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
! वर्ष
! नाव
! कार्यक्षेत्र
! राज्य
! देश
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || डॉ. [[खुशदेव सिंग]] || वैद्यकीय || [[पंजाब]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || डॉ. [[क्रिश्नास्वामी रामैया]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || डॉ. [[शियाली रामारिथा रंगनाथन]] || Librarianship || [[कर्नाटक]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || [[मेजर गुरबक्श सिंग]] || नागरी सेवा|| [[तामिलनाडु]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || [[मेजर रालेंगनाओ खथिंग]] || Public Affairs || [[मनिपुर]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[आत्माराम रामचंद चेल्लानी]] || नागरी सेवा|| [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[बलबिर सिंग]] || क्रीडा || [[चंदिगढ]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[द्वारम वेंकटस्वामी नायडू]] || कला|| [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[जसवंतराय जयंतीलाल अंजरीया]] || नागरी सेवा|| [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[लक्ष्मण महादेव चितळे]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[नारायण स्वामी धर्मराजन]] || नागरी सेवा|| [[तामिलनाडु]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[राम प्रकाश गहलोत]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[दिल्ली]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[समरेंद्रनाथ सेन]] || नागरी सेवा|| [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[सुधिर राजन खस्तिगिर]] || कला || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[थक्कडु नातेससस्त्रिगल जगदिसन]] || समाजकार्य || [[तामिलनाडु]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || [[नलिनीबाला देवी]] || साहित्य &amp; शिक्षण || [[आसाम]] || भारत
|}

=== इ.स. १९५८ मधील पुरस्कार विजेते ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
! वर्ष
! नाव
! कार्यक्षेत्र
! राज्य
! देश
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५८]] || [[ब्रिग. राम सिंग]] || नागरी सेवा|| [[पंजाब (भारत)| पंजाब]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || डॉ. [[अर्गुला नागाराजा राव]] || व्यापार व उद्योग || [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || डॉ. [[बाल राज निझावान]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी ||  || [[ऑस्ट्रेलिया]]
|-
| [[इ.स. १९५८]] || डॉ. [[बेंजामिन पेरी पाल]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[दिल्ली]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || डॉ. [[नवलपक्कम पार्थसारथी]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी ||  || [[थायलंड]]
|-
| [[इ.स. १९५८]] || [[नर्गिस दत्त|कुमारी नर्गिस]] || कला || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || [[कुंवव दिग्विजय सिंग]] || क्रीडा || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[बलवंत सिंग पुरी]] || समाजकार्य || [[पंजाब]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[देबाकी कुमार बोस]] || कला || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[लक्ष्मीनारायन पुलराम अनंथक्रुश्नन रामदास]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[दिल्ली]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[मगनलाल त्रिभुवनदास व्यास]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[गुजरात]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[मोतुरी सत्यनारायन]] || Public Affairs || [[तामिलनाडु]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[पुनामलै एकबरमन्थन]] || समाजकार्य || [[तामिलनाडु]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[राम चंद्र वर्मा]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || श्री  [[सत्यजीत रे]] || कला || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[शंभु महाराज]] || कला || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || श्रीमती [[देविका राणी]] || कला || [[कर्नाटक]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || श्रीमती [[फातीमा इस्माइल]] || समाजकार्य || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || श्रीमती [[आर.एस. सुब्बलक्ष्मी]] || समाजकार्य || [[तामिलनाडु]] || भारत
|}

=== इ.स. १९५९ मधील पुरस्कार विजेते ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
! वर्ष
! नाव
! क्षेत्र
! राज्य
! देश
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| डॉ. [[मेरी रत्नम्मा इसाक]] || समाजकार्य || [[कर्नाटक]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]] || डॉ. [[आत्मा राम (उद्योजक)|आत्मा राम]] || व्यापार उदीम || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]] || डॉ. [[बद्री नाथ उप्पल]] || विज्ञान आणि तंत्रज्ञान || [[चंडीगढ]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]] || डॉ. [[शिवाजी गणेश पटवर्धन]] || वैद्यकशास्त्र || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]] || [[शैला बाला दास]] || समाजकार्य || [[ओडिशा|ओडिशा]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]] || [[बलवंत सिंग नग]] || नागरी सेवा|| [[पंजाब]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]] || [[गणेश गोबिंद कारखानीस]] || समाजकार्य || [[कर्नाटक]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]] || [[होमी नुसरवानजी सेठना]] || विज्ञान आणि तंत्रज्ञान || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]]|| [[कोमारव्होलू चंद्रशेखरन]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[तामिलनाडु]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| [[लक्ष्मण सिंग जंगपांगी]] || समाजकार्य || [[ओडिशा|ओडिशा]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]]|| [[मनोहर बळवंत दिवान]] || समाजकार्य || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| [[मॅथ्यू कंदातिल मतुल्ला]] || नागरी सेवा|| [[कर्नाटक]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]]|| [[मिहिर सेन]] || क्रीडा || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| [[मिल्खा सिंग]] || क्रीडा || [[चंडीगढ]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]]|| [[ओम प्रकाश माथुर]] || विज्ञान आणि तंत्रज्ञान || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| [[ओंकार श्रीनिवास मूर्ती]] || नागरी सेवा|| [[तामिलनाडु]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]]|| [[परमेश्वरन कुट्टप्प पणिक्कर]] || नागरी सेवा|| [[केरळ]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| [[परिक्षितलाल लल्लुभाई मजमुदार]] || समाजकार्य || [[गुजरात]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]]|| [[प्रतापी गिरधारीलाल मेहता]] || Public Affairs || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| [[सुरेन्द्र नाथ कर]] || विज्ञान आणि तंत्रज्ञान || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|}

{{क्रम
|यादी=[[:वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते|पद्मश्री पुरस्कार विजेते]]
|मागील=पुरस्कार नव्हता
|पुढील=[[पद्मश्री पुरस्कार विजेते १९६०-१९६९]]
|पासून=[[इ.स. १९५४]]
|पर्यंत=[[इ.स. १९५९]]
}}

[[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]</text>
      <sha1>csbgdqso6iv8huzf54z9g6ryjpu38ne</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683448</id>
      <parentid>2683438</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T07:18:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2683448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21143" sha1="ltdzjjftkalyacon3xnb4t1c2p7t3b7" xml:space="preserve">[[पद्मश्री]] पुरस्कार हा भारतातील चौथा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार आहे. - विजेते, [[इ.स. १९५४]]-[[इ.स. १९५९]]
=== इ.स. १९५४ मधील पुरस्कार विजेते ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
! वर्ष
! नाव 
! कार्यक्षेत्र
! राज्य
! देश
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || डॉ. [[बीर भान भाटिया]] || वैद्यकीय || [[दिल्ली]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || डॉ. [[के.आर. चक्रवर्ती]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || डॉ. [[मथरा दास पाहवा]] || वैद्यकीय || [[आसाम]] || भारत
|- 
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[रेलांगी वेंकटा रामया]]|| कला|| [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || [[अमलप्रवा दास]] || नागरी सेवा || [[आसाम]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || [[एस.पी.पी. थोरात|ले. जन. एस. पि. पाटील थोरात]] || नागरी सेवा|| [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[अखिल चंद्रा मित्रा]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[अप्पासाहेब बाळासाहेब पंत]] || नागरी सेवा|| [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[माचानी सोमप्पा]] || नागरी सेवा || [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[वसंत रामजी खानोलकर]] || वैद्यकीय || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[शंकर पिल्लै]] || साहित्य &amp; शिक्षण || [[दिल्ली]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[सुरिंदर कुमार डे]] || नागरी सेवा|| [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्री [[तारलोक सिंग]] || नागरी सेवा|| [[पंजाब]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्रीमती [[अचम्मा मथाइ]] || नागरी सेवा || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्रीमती [[आशा देवी आर्यनायकम]] || समाजसेवा || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्रीमती [[भाग मेहता]] || नागरी सेवा|| [[गुजरात]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्रीमती [[कॅप्टन पेरिन]] || नागरी सेवा || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || श्रीमती [[म्रण्मयी राय]] || नागरी सेवा || [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|}

=== इ.स. १९५५ मधील पुरस्कार विजेते ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
! वर्ष
! नाव
! कार्यक्षेत्र
! राज्य
! देश
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || डॉ. [[मानेश प्रसाद मेहरा]] || वैद्यकीय || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || डॉ. [[प्रकाश वर्घेसे बेंजामिन]] || वैद्यकीय || [[केरळ]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || डॉ. [[सिद्दा नाथ कौल]] || वैद्यकीय || [[दिल्ली]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || [[पं. ओंकार नाथ ठाकुर]] || कला || [[गुजरात]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || श्री [[दिगंबर वासुदेव जोगळेकर]] || नागरी सेवा|| [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || श्री [[हबिबुर रहमान]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[दिल्ली]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || श्री [[हुमायुन  मिर्झा]] || नागरी सेवा|| [[कर्नाटक]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || श्री [[केवल सिंग चौधरी]] || नागरी सेवा|| [[पंजाब]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || श्री [[क्रृष्णकांत हांडिकी]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[आसाम]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || श्री [[ल़क्ष्मीनारायण साहु]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[ओडिशा|ओडिशा]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || श्री [[मानक जहांगिर भिकाजी मानेकजी]] || नागरी सेवा|| [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || श्रीमती. [[मेरी क्लबवाल जाधव]] || समाज कार्य|| [[तामिलनाडु]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || श्रीमती. [[रतन शास्त्री]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[राजस्थान]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || श्रीमती. [[झरिना करिमभाय]] || समाज कार्य || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|}

=== इ.स. १९५६ मधील पुरस्कार विजेते ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
! वर्ष
! नाव 
! कार्यक्षेत्र
! राज्य
! देश
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५६]] || डॉ. [[चिंतामण गोविंद पंडित]] || वैद्यकीय || [[गुजरात]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५६]] || डॉ. [[आयझक सॅंत्रा]] || वैद्यकीय || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५६]] || डॉ. [[एम.सि. मोदी]] || वैद्यकीय || [[कर्नाटक]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५६]] || डॉ. मोहन लाल|| वैद्यकीय || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५६]] || डॉ. [[सोहन सिंग]] || वैद्यकीय || [[पंजाब]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५६]] || डॉ. [[सुर्या कुमार भुयान]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[राजस्थान]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५६]] || श्री [[सतिश चंद्रा मजुमदार]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५६]] || श्री [[स्थानम नरसिम्हा राव]] || कला || [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५६]] || श्री [[सुखदेव पांडे]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[उत्तराखंड]] || भारत
|}

=== इ.स. १९५७ मधील पुरस्कार विजेते ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
! वर्ष
! नाव
! कार्यक्षेत्र
! राज्य
! देश
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || डॉ. [[खुशदेव सिंग]] || वैद्यकीय || [[पंजाब]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || डॉ. [[क्रिश्नास्वामी रामैया]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || डॉ. [[शियाली रामारिथा रंगनाथन]] || Librarianship || [[कर्नाटक]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || [[मेजर गुरबक्श सिंग]] || नागरी सेवा|| [[तामिलनाडु]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || [[मेजर रालेंगनाओ खथिंग]] || Public Affairs || [[मनिपुर]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[आत्माराम रामचंद चेल्लानी]] || नागरी सेवा|| [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[बलबिर सिंग]] || क्रीडा || [[चंदिगढ]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[द्वारम वेंकटस्वामी नायडू]] || कला|| [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[जसवंतराय जयंतीलाल अंजरीया]] || नागरी सेवा|| [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[लक्ष्मण महादेव चितळे]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[नारायण स्वामी धर्मराजन]] || नागरी सेवा|| [[तामिलनाडु]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[राम प्रकाश गहलोत]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[दिल्ली]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[समरेंद्रनाथ सेन]] || नागरी सेवा|| [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[सुधिर राजन खस्तिगिर]] || कला || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[थक्कडु नातेससस्त्रिगल जगदिसन]] || समाजकार्य || [[तामिलनाडु]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || [[नलिनीबाला देवी]] || साहित्य &amp; शिक्षण || [[आसाम]] || भारत
|}

=== इ.स. १९५८ मधील पुरस्कार विजेते ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
! वर्ष
! नाव
! कार्यक्षेत्र
! राज्य
! देश
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५८]] || [[ब्रिग. राम सिंग]] || नागरी सेवा|| [[पंजाब (भारत)| पंजाब]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || डॉ. [[अर्गुला नागाराजा राव]] || व्यापार व उद्योग || [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || डॉ. [[बाल राज निझावान]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी ||  || [[ऑस्ट्रेलिया]]
|-
| [[इ.स. १९५८]] || डॉ. [[बेंजामिन पेरी पाल]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[दिल्ली]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || डॉ. [[नवलपक्कम पार्थसारथी]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी ||  || [[थायलंड]]
|-
| [[इ.स. १९५८]] || [[नर्गिस दत्त|कुमारी नर्गिस]] || कला || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || [[कुंवव दिग्विजय सिंग]] || क्रीडा || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[बलवंत सिंग पुरी]] || समाजकार्य || [[पंजाब]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[देबाकी कुमार बोस]] || कला || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[लक्ष्मीनारायन पुलराम अनंथक्रुश्नन रामदास]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[दिल्ली]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[मगनलाल त्रिभुवनदास व्यास]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[गुजरात]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[मोतुरी सत्यनारायन]] || Public Affairs || [[तामिलनाडु]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[पुनामलै एकबरमन्थन]] || समाजकार्य || [[तामिलनाडु]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[राम चंद्र वर्मा]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || श्री  [[सत्यजीत रे]] || कला || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[शंभु महाराज]] || कला || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || श्रीमती [[देविका राणी]] || कला || [[कर्नाटक]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || श्रीमती [[फातीमा इस्माइल]] || समाजकार्य || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || श्रीमती [[आर.एस. सुब्बलक्ष्मी]] || समाजकार्य || [[तामिलनाडु]] || भारत
|}

=== इ.स. १९५९ मधील पुरस्कार विजेते ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
! वर्ष
! नाव
! क्षेत्र
! राज्य
! देश
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| डॉ. [[मेरी रत्नम्मा इसाक]] || समाजकार्य || [[कर्नाटक]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]] || डॉ. [[आत्मा राम (उद्योजक)|आत्मा राम]] || व्यापार उदीम || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]] || डॉ. [[बद्री नाथ उप्पल]] || विज्ञान आणि तंत्रज्ञान || [[चंडीगढ]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]] || डॉ. [[शिवाजी गणेश पटवर्धन]] || वैद्यकशास्त्र || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]] || [[शैला बाला दास]] || समाजकार्य || [[ओडिशा|ओडिशा]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]] || [[बलवंत सिंग नग]] || नागरी सेवा|| [[पंजाब]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]] || [[गणेश गोबिंद कारखानीस]] || समाजकार्य || [[कर्नाटक]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]] || [[होमी नुसरवानजी सेठना]] || विज्ञान आणि तंत्रज्ञान || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]]|| [[कोमारव्होलू चंद्रशेखरन]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[तामिलनाडु]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| [[लक्ष्मण सिंग जंगपांगी]] || समाजकार्य || [[ओडिशा|ओडिशा]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]]|| [[मनोहर बळवंत दिवान]] || समाजकार्य || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| [[मॅथ्यू कंदातिल मतुल्ला]] || नागरी सेवा|| [[कर्नाटक]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]]|| [[मिहिर सेन]] || क्रीडा || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| [[मिल्खा सिंग]] || क्रीडा || [[चंडीगढ]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]]|| [[ओम प्रकाश माथुर]] || विज्ञान आणि तंत्रज्ञान || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| [[ओंकार श्रीनिवास मूर्ती]] || नागरी सेवा|| [[तामिलनाडु]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]]|| [[परमेश्वरन कुट्टप्प पणिक्कर]] || नागरी सेवा|| [[केरळ]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| [[परिक्षितलाल लल्लुभाई मजमुदार]] || समाजकार्य || [[गुजरात]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]]|| [[प्रतापी गिरधारीलाल मेहता]] || Public Affairs || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| [[सुरेन्द्र नाथ कर]] || विज्ञान आणि तंत्रज्ञान || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|}

{{क्रम
|यादी=[[:वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते|पद्मश्री पुरस्कार विजेते]]
|मागील=पुरस्कार नव्हता
|पुढील=[[पद्मश्री पुरस्कार विजेते १९६०-१९६९]]
|पासून=[[इ.स. १९५४]]
|पर्यंत=[[इ.स. १९५९]]
}}

[[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]</text>
      <sha1>ltdzjjftkalyacon3xnb4t1c2p7t3b7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683449</id>
      <parentid>2683448</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T07:21:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2683449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20904" sha1="sfjbfysrp0toht1z0kmcnz7px69oh9w" xml:space="preserve">[[पद्मश्री]] पुरस्कार हा भारतातील चौथा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार आहे. - विजेते, [[इ.स. १९५४]]-[[इ.स. १९५९]]
=== इ.स. १९५४ मधील पुरस्कार विजेते ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
! वर्ष
! नाव 
! कार्यक्षेत्र
! राज्य
! देश
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || डॉ. [[बीर भान भाटिया]] || वैद्यकीय || [[दिल्ली]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || डॉ. [[के.आर. चक्रवर्ती]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || डॉ. [[मथरा दास पाहवा]] || वैद्यकीय || [[आसाम]] || भारत
|- 
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || [[रेलांगी वेंकटा रामया]]|| कला|| [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || [[अमलप्रवा दास]] || नागरी सेवा || [[आसाम]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || [[एस.पी.पी. थोरात|ले. जन. एस. पि. पाटील थोरात]] || नागरी सेवा|| [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || [[अखिल चंद्रा मित्रा]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || [[अप्पासाहेब बाळासाहेब पंत]] || नागरी सेवा|| [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || [[माचानी सोमप्पा]] || नागरी सेवा || [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || [[वसंत रामजी खानोलकर]] || वैद्यकीय || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || [[के. शंकर पिल्लई]] || कला || [[दिल्ली]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || [[सुरिंदर कुमार डे]] || नागरी सेवा|| [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || [[तारलोक सिंग]] || नागरी सेवा|| [[पंजाब]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || [[अचम्मा मथाइ]] || नागरी सेवा || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || [[आशा देवी आर्यनायकम]] || समाजसेवा || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || [[भाग मेहता]] || नागरी सेवा|| [[गुजरात]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || [[कॅप्टन पेरिन]] || नागरी सेवा || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५४|१९५४]] || [[म्रण्मयी राय]] || नागरी सेवा || [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|}

=== इ.स. १९५५ मधील पुरस्कार विजेते ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
! वर्ष
! नाव
! कार्यक्षेत्र
! राज्य
! देश
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || डॉ. [[मानेश प्रसाद मेहरा]] || वैद्यकीय || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || डॉ. [[प्रकाश वर्घेसे बेंजामिन]] || वैद्यकीय || [[केरळ]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || डॉ. [[सिद्दा नाथ कौल]] || वैद्यकीय || [[दिल्ली]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || [[पं. ओंकार नाथ ठाकुर]] || कला || [[गुजरात]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || श्री [[दिगंबर वासुदेव जोगळेकर]] || नागरी सेवा|| [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || श्री [[हबिबुर रहमान]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[दिल्ली]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || श्री [[हुमायुन  मिर्झा]] || नागरी सेवा|| [[कर्नाटक]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || श्री [[केवल सिंग चौधरी]] || नागरी सेवा|| [[पंजाब]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || श्री [[क्रृष्णकांत हांडिकी]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[आसाम]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || श्री [[ल़क्ष्मीनारायण साहु]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[ओडिशा|ओडिशा]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || श्री [[मानक जहांगिर भिकाजी मानेकजी]] || नागरी सेवा|| [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || श्रीमती. [[मेरी क्लबवाल जाधव]] || समाज कार्य|| [[तामिलनाडु]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || श्रीमती. [[रतन शास्त्री]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[राजस्थान]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५५|१९५५]] || श्रीमती. [[झरिना करिमभाय]] || समाज कार्य || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|}

=== इ.स. १९५६ मधील पुरस्कार विजेते ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
! वर्ष
! नाव 
! कार्यक्षेत्र
! राज्य
! देश
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५६]] || डॉ. [[चिंतामण गोविंद पंडित]] || वैद्यकीय || [[गुजरात]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५६]] || डॉ. [[आयझक सॅंत्रा]] || वैद्यकीय || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५६]] || डॉ. [[एम.सि. मोदी]] || वैद्यकीय || [[कर्नाटक]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५६]] || डॉ. मोहन लाल|| वैद्यकीय || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५६]] || डॉ. [[सोहन सिंग]] || वैद्यकीय || [[पंजाब]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५६]] || डॉ. [[सुर्या कुमार भुयान]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[राजस्थान]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५६]] || श्री [[सतिश चंद्रा मजुमदार]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५६]] || श्री [[स्थानम नरसिम्हा राव]] || कला || [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५६]] || श्री [[सुखदेव पांडे]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[उत्तराखंड]] || भारत
|}

=== इ.स. १९५७ मधील पुरस्कार विजेते ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
! वर्ष
! नाव
! कार्यक्षेत्र
! राज्य
! देश
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || डॉ. [[खुशदेव सिंग]] || वैद्यकीय || [[पंजाब]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || डॉ. [[क्रिश्नास्वामी रामैया]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || डॉ. [[शियाली रामारिथा रंगनाथन]] || Librarianship || [[कर्नाटक]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || [[मेजर गुरबक्श सिंग]] || नागरी सेवा|| [[तामिलनाडु]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || [[मेजर रालेंगनाओ खथिंग]] || Public Affairs || [[मनिपुर]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[आत्माराम रामचंद चेल्लानी]] || नागरी सेवा|| [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[बलबिर सिंग]] || क्रीडा || [[चंदिगढ]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[द्वारम वेंकटस्वामी नायडू]] || कला|| [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[जसवंतराय जयंतीलाल अंजरीया]] || नागरी सेवा|| [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[लक्ष्मण महादेव चितळे]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[नारायण स्वामी धर्मराजन]] || नागरी सेवा|| [[तामिलनाडु]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[राम प्रकाश गहलोत]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[दिल्ली]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[समरेंद्रनाथ सेन]] || नागरी सेवा|| [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[सुधिर राजन खस्तिगिर]] || कला || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५७]] || श्री [[थक्कडु नातेससस्त्रिगल जगदिसन]] || समाजकार्य || [[तामिलनाडु]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५७]] || [[नलिनीबाला देवी]] || साहित्य &amp; शिक्षण || [[आसाम]] || भारत
|}

=== इ.स. १९५८ मधील पुरस्कार विजेते ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
! वर्ष
! नाव
! कार्यक्षेत्र
! राज्य
! देश
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५८]] || [[ब्रिग. राम सिंग]] || नागरी सेवा|| [[पंजाब (भारत)| पंजाब]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || डॉ. [[अर्गुला नागाराजा राव]] || व्यापार व उद्योग || [[आंध्र प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || डॉ. [[बाल राज निझावान]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी ||  || [[ऑस्ट्रेलिया]]
|-
| [[इ.स. १९५८]] || डॉ. [[बेंजामिन पेरी पाल]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[दिल्ली]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || डॉ. [[नवलपक्कम पार्थसारथी]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी ||  || [[थायलंड]]
|-
| [[इ.स. १९५८]] || [[नर्गिस दत्त|कुमारी नर्गिस]] || कला || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || [[कुंवव दिग्विजय सिंग]] || क्रीडा || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[बलवंत सिंग पुरी]] || समाजकार्य || [[पंजाब]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[देबाकी कुमार बोस]] || कला || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[लक्ष्मीनारायन पुलराम अनंथक्रुश्नन रामदास]] || विज्ञान व अभियांत्रिकी || [[दिल्ली]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[मगनलाल त्रिभुवनदास व्यास]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[गुजरात]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[मोतुरी सत्यनारायन]] || Public Affairs || [[तामिलनाडु]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[पुनामलै एकबरमन्थन]] || समाजकार्य || [[तामिलनाडु]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[राम चंद्र वर्मा]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || श्री  [[सत्यजीत रे]] || कला || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || श्री [[शंभु महाराज]] || कला || [[उत्तर प्रदेश]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || श्रीमती [[देविका राणी]] || कला || [[कर्नाटक]] || भारत
|-
| [[इ.स. १९५८]] || श्रीमती [[फातीमा इस्माइल]] || समाजकार्य || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
| [[इ.स. १९५८]] || श्रीमती [[आर.एस. सुब्बलक्ष्मी]] || समाजकार्य || [[तामिलनाडु]] || भारत
|}

=== इ.स. १९५९ मधील पुरस्कार विजेते ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; cellspacing=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; border=&quot;0&quot; width=&quot;100%&quot;
! वर्ष
! नाव
! क्षेत्र
! राज्य
! देश
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| डॉ. [[मेरी रत्नम्मा इसाक]] || समाजकार्य || [[कर्नाटक]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]] || डॉ. [[आत्मा राम (उद्योजक)|आत्मा राम]] || व्यापार उदीम || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]] || डॉ. [[बद्री नाथ उप्पल]] || विज्ञान आणि तंत्रज्ञान || [[चंडीगढ]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]] || डॉ. [[शिवाजी गणेश पटवर्धन]] || वैद्यकशास्त्र || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]] || [[शैला बाला दास]] || समाजकार्य || [[ओडिशा|ओडिशा]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]] || [[बलवंत सिंग नग]] || नागरी सेवा|| [[पंजाब]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]] || [[गणेश गोबिंद कारखानीस]] || समाजकार्य || [[कर्नाटक]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]] || [[होमी नुसरवानजी सेठना]] || विज्ञान आणि तंत्रज्ञान || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]]|| [[कोमारव्होलू चंद्रशेखरन]] || साहित्य आणि शिक्षण || [[तामिलनाडु]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| [[लक्ष्मण सिंग जंगपांगी]] || समाजकार्य || [[ओडिशा|ओडिशा]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]]|| [[मनोहर बळवंत दिवान]] || समाजकार्य || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| [[मॅथ्यू कंदातिल मतुल्ला]] || नागरी सेवा|| [[कर्नाटक]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]]|| [[मिहिर सेन]] || क्रीडा || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| [[मिल्खा सिंग]] || क्रीडा || [[चंडीगढ]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]]|| [[ओम प्रकाश माथुर]] || विज्ञान आणि तंत्रज्ञान || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| [[ओंकार श्रीनिवास मूर्ती]] || नागरी सेवा|| [[तामिलनाडु]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]]|| [[परमेश्वरन कुट्टप्प पणिक्कर]] || नागरी सेवा|| [[केरळ]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| [[परिक्षितलाल लल्लुभाई मजमुदार]] || समाजकार्य || [[गुजरात]] || भारत
|-
|[[इ.स. १९५९]]|| [[प्रतापी गिरधारीलाल मेहता]] || Public Affairs || [[महाराष्ट्र]] || भारत
|- bgcolor=#edf3fe
|[[इ.स. १९५९]]|| [[सुरेन्द्र नाथ कर]] || विज्ञान आणि तंत्रज्ञान || [[पश्चिम बंगाल]] || भारत
|}

{{क्रम
|यादी=[[:वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते|पद्मश्री पुरस्कार विजेते]]
|मागील=पुरस्कार नव्हता
|पुढील=[[पद्मश्री पुरस्कार विजेते १९६०-१९६९]]
|पासून=[[इ.स. १९५४]]
|पर्यंत=[[इ.स. १९५९]]
}}

[[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]</text>
      <sha1>sfjbfysrp0toht1z0kmcnz7px69oh9w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फिडे विश्व मानांकन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77187</id>
    <revision>
      <id>2683409</id>
      <parentid>2630637</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T22:06:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2683409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10864" sha1="2u87nsokfj8f0v4pcsggb16h63ystjs" xml:space="preserve">फिडे ({{lang-fr|Fédération Internationale des Échecs}}) ही संस्था जागतिक बुद्धिबळ स्पर्धांचे आयोजन करते. दर दोन महिन्यांनी फिडे आंतरराष्ट्रीय बुद्धिबळपटूंचे व १०० सक्रीय बुद्धिबळपटूंचे नामांकन प्रसिद्ध करते.  
या नामांकनांसाठी [[इलो नामांकन पद्धती]] वापरली जाते.

== नामांकने ==
{{बदल}}
नोव्हेंबर २०२५ मधील नामांकनांनुसार सर्वोत्तम २० खेळाडू खालीलप्रमाणे आहेत.

{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%; text-align:left&quot;
|-
!bgcolor=&quot;000000&quot; style=&quot;color:white; text-align:center&quot;|मानांकन 
!bgcolor=&quot;000000&quot; style=&quot;color:white&quot;|खेळाडू
!bgcolor=&quot;000000&quot; style=&quot;color:white; text-align:center&quot;|गुणांकन
|-
!1
|{{flagicon|NOR}} [[मॅग्नस कार्लसन]] 
|style='text-align:center'|2839 
|- 
!2
|{{flagicon|USA}} [[हिकारू नाकामुरा]] 
|style='text-align:center'|2813 
|- 
!3
|{{flagicon|USA}} [[फॅबियानो कारुआना]] 
|style='text-align:center'|2795 
|- 
!4
|{{flagicon|GER}} [[व्हिन्सेंट काईमर]] 
| style=&quot;text-align:center&quot; |2773 
|- 
!5
|{{flagicon|NED}} [[अनिश गिरी]] 
| style=&quot;text-align:center&quot; |2769 
|- 
!6
|{{flagicon|IND}} [[अर्जुन एरिगाईसी]] 
|style='text-align:center'|2769 
|- 
!7
|{{flagicon|IND}} [[आर प्रज्ञानंदा]] 
| style=&quot;text-align:center&quot; |2768 
|- 
!8
|{{flagicon|USA}} [[वेस्ली सो]] 
| style=&quot;text-align:center&quot; |2764 
|- 
!9
|{{flagicon|IND}} [[गुकेश डोम्मराजू]] 
| style=&quot;text-align:center&quot; |2763 
|- 
!10
|{{flagicon|FRA}} [[अलिरेझा फिरूझा]] 
| style=&quot;text-align:center&quot; |2762 
|- 
!11
|{{flagicon|CHN}} [[वेई यी]] 
| style=&quot;text-align:center&quot; |2753 
|- 
!12
|{{flagicon|UZB}} [[नोदिरबेक अब्दुसत्तोरोव्ह]] 
| style=&quot;text-align:center&quot; |2750 
|- 
!13
|{{flagicon|IND}} [[विश्वनाथन आनंद]] 
| style=&quot;text-align:center&quot; |2743 
|- 
!14
|{{flagicon|AZE}} [[शाखरियार मामेद्यारोव]] 
|style='text-align:center'|2742 
|- 
!15
|{{flagicon|HUN}} [[रिचर्ड रॅपोर्ट]] 
| style=&quot;text-align:center&quot; |2740 
|- 
!16
|{{flagicon|FRA}} [[मॅक्सिम वाचियर-लाग्रेव्ह]] 
|style='text-align:center'|2740
|- 
!17
|{{flagicon|USA}} [[लीनियर डोमिंग्वेझ]] 
|style='text-align:center' |2738
|- 
!18
|{{flagicon|CHN}} [[डिंग लिरेन]] 
|style='text-align:center' |2738 
|- 
!19
|{{flagicon|RUS}} [[इयान नेपोम्नियाच्ची]] 
|style='text-align:center' |2732
|- 
!20
|{{flagicon|USA}} [[हान्स नीमन|हान्स मोक नीमन]] 
|style='text-align:center' |2729 
|-
|}

=== महिला ===
नोव्हेंबर २०२५ मधील नामांकनांनुसार सर्वोत्तम २० महिला खेळाडू खालीलप्रमाणे आहेत.

{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%; text-align:left&quot;
|-
!bgcolor=&quot;000000&quot; style=&quot;color:white; text-align:center&quot;|मानांकन 
!bgcolor=&quot;000000&quot; style=&quot;color:white&quot;|खेळाडू
!bgcolor=&quot;000000&quot; style=&quot;color:white; text-align:center&quot;|गुणांकन
|-
!1
|{{flagicon|CHN}} [[हौ यिफान]]
|style='text-align:center'|2620
|-
!2
|{{flagicon|CHN}} [[झू जिनर]]
|style='text-align:center'|2579
|-
!3
|{{flagicon|CHN}} [[लेई टिंगजी]]
|style='text-align:center'|2569
|-
!4
|{{flagicon|CHN}} [[जु वेनजुन]]
|style='text-align:center'|2565
|-
!5
|{{flagicon|रशिया}} [[अलेक्झांड्रा गोऱ्याचकिना]]
|style='text-align:center'|2540
|-
!६
|{{flagicon|भारत}} [[कोनेरू हंपी]]
|style='text-align:center'|2535
|-
!7
|{{flagicon|CHN}} [[टॅन झोंगी]]
|style='text-align:center'|2524
|-
!8
|{{flagicon|UKR}} [[एना मुझीचुक]]
|style='text-align:center'|2518
|-
!9
|{{flagicon|RUS}} [[कॅटेरीना लॅग्नो]]
|style='text-align:center'|2517
|-
!10
|{{flagicon|KAZ}} [[बिबिसारा असाउबायेवा]]
|style='text-align:center'|2513
|-
!11
|{{flagicon|IND}} [[दिव्या देशमुख]]
|style='text-align:center'|2505
|-
!12
|{{flagicon|SUI}} [[अलेक्झांड्रा कोस्टेनियुक]]
|style='text-align:center'|2483
|-
!13
|{{flagicon|GRE}} स्टॅव्ह्रोला त्सोलाकिडो
|style='text-align:center'|2479
|-
!14
|{{flagicon|POL}} अलिना काश्लिंस्काया
|style='text-align:center'|2475
|-
!15
|{{flagicon|UKR}} [[मारिया मुझीचुक]]
|style='text-align:center'|2475
|-
!16
|{{flagicon|IND}} [[वैशाली रमेशबाबू]]
|style='text-align:center'|2473
|-
!17
|{{flagicon|RUS}} [[पोलिना शुवालोवा]]
|style='text-align:center'|2472
|-
!18
|{{flagicon|GEO}} [[नाना झाग्निडझे]]
|style='text-align:center'|2469
|-
!19
|{{flagicon|IND}} [[हरिका द्रोणवल्ली]]
|style='text-align:center'|2466
|-
!20
|{{flagicon|GEO}} निनो बत्सियाश्विली
|style='text-align:center'|2461
|}

=== जुनियर ===
नोव्हेंबर २०२५ मधील नामांकनांनुसार सर्वोत्तम २० युवा खेळाडू खालीलप्रमाणे आहेत.
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%; text-align:left&quot;
|-
!bgcolor=&quot;000000&quot; style=&quot;color:white; text-align:center&quot;|मानांकन 
!bgcolor=&quot;000000&quot; style=&quot;color:white&quot;|खेळाडू
!bgcolor=&quot;000000&quot; style=&quot;color:white; text-align:center&quot;|गुणांकन
|-
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|1
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot;|{{flagicon|IND}} [[आर प्रज्ञानंदा]]
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|2769
|-
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|2
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot;|{{flagicon|IND}} [[गुकेश डोम्माराजू]]
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|2763
|-
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|3
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot;|{{flagicon|UZB}} [[जावोखिर सिंदारोव्ह]]
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|2721
|-
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|4
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot;|{{flagicon|RUS}} [[वोलोदर मुरझिन]]
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|2655
|-
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|5
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot;|{{flagicon|TUR}} [[याझ कान एरडोमुश]]
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|2651
|-
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|6
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot;|{{flagicon|TUR}} एडिझ गुरेल
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|2648
|-
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|7
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot;|{{flagicon|USA}} [[अभिमन्यू मिश्रा]]
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|2642
|-
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|8
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot;|{{flagicon|IND}} [[प्रणव व्ही]]
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|2641
|-
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|9
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot;|{{flagicon|IND}} [[रौनक साधवानी]]
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|2641
|-
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|10
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot;|{{flagicon|IND}} [[एम प्रणेश]]
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|2630
|-
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|11
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot;|{{flagicon|IND}} आदित्य मित्तल
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|2624
|-
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|12
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot;|{{flagicon|AZE}} आयदिन सुलेमानली
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|2622
|-
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|13
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot;|{{flagicon|IND}} लिऑन ल्यूक मेंडोन्सा
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|2620
|-
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|14
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot;|{{flagicon|RUS}} एलेक्सी ग्रेब्नीव
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|2617
|-
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|15
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot;|{{flagicon|FRA}} मार्क'आंद्रिया मॉरिझी
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|2611
|-
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|16
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot;|{{flagicon|USA}} ख्रिस्तोफर यू
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|2607
|-
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|17
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot;|{{flagicon|USA}} अँडी वुडवर्ड
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|2605
|-
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|18
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot;|{{flagicon|BLR}} डेनिस लाझाविक
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|2605
|-
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|19
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot;|{{flagicon|IRI}} बर्दिया दानेश्वर
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|2602
|-
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|20
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot;|{{flagicon|BEL}} डॅनियल दर्धा
|bgcolor=&quot;FFFFFF&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|2598
|}

== स्रोत ==
* [http://ratings.fide.com/top.phtml?list=men FIDÉ official website: top 100 active players.]
* [http://ratings.fide.com/top.phtml?list=women FIDÉ official website: top 100 women.]

== बाह्य दुवे ==
* [http://chess.liverating.org Live Top List: unofficial ratings and rankings that are updated &quot;live&quot; as tournaments are played.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080603001814/http://chess.liverating.org/ |date=2008-06-03 }}

[[वर्ग:बुद्धिबळ]]</text>
      <sha1>2u87nsokfj8f0v4pcsggb16h63ystjs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विकिपीडिया चर्चा:उल्लेखनीयता</title>
    <ns>5</ns>
    <id>81657</id>
    <revision>
      <id>2683457</id>
      <parentid>2577673</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T08:55:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vishalwakchaure1992</username>
        <id>155111</id>
      </contributor>
      <comment>/* शिरीष कुलकर्णी या लेखातील संदर्भ व सुधारणा */ नवीन विभाग</comment>
      <origin>2683457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28593" sha1="719nrrgt6wmn0o8nzer3qa5r35wu147" xml:space="preserve">मराठी विकिपीडियावर उल्लेखनीय लेख व त्यासाठीचे निकष आणि तदनुषंदाची चर्चा येथे व्हावी.

उपयुक्त माहिती. पान काढू नये

==हे सुद्धा पहा==
* जुनी चर्चा -[[विकिपीडिया चर्चा:उल्लेखनीयता/जुनी चर्चा १]]

== लेखन बदल करण्याविषयी मार्गदर्शन हवे आहे ==

[[वासुदेव वामन बापट गुरुजी]] ह्या पृष्ठावर
जाहिरातबाजी, वैध संदर्भांचा अभाव, नि:पक्षपाती दृष्टिकोनाचा अभाव, व्यक्तिची विश्वकोशीय उल्लेखनियता प्रश्नांकित असा tag लावण्यात आला आहे, त्या मागचे स्पष्टीकरण मिळेल काय ?

नक्की कुठला बदल केल्यास माहिती स्वीकारार्ह होईल ?

मी विकिपीडिया वरती नवीन असल्याने कृपया मार्गदर्शन करावे.

जाहिरातबाजी - हा हेतू अजिबात नाही. आपण मार्गदर्शन केल्यास आवश्यक तो बदल केला जाईल.

विकिपीडिया वरती उपलब्ध असलेल्या इतर अनेक लेखांचा संदर्भ पाहून अभ्यास करूनच ही पोस्ट टाकण्याची हिम्मत केली होती.

वैध संदर्भांचा अभाव- म्हणजे नक्की काय ?

पुस्तकांचा संदर्भ - पुस्तके प्रकाशित असून पुराव्यानिशी उपलब्ध आहेत. वेबसाईट काही काळ बंद असल्याने ते संदर्भ बदलले असतील, तरी वेळ मिळताच त्यांच्यात सुहारण करण्यात येईल.

नि:पक्षपाती दृष्टिकोनाचा अभाव - कृपया सोदाहरण स्पष्टीकरण द्याल अशी अपेक्षा, तरच योग्य बदल करता येईल.

व्यक्तिची विश्वकोशीय उल्लेखनियता प्रश्नांकित - ह्याचा अर्थ कळला नाही. समजावून सांगाल का?

ह्या गोष्टींची माहितीच नसल्याने चूका घडू शकतात, तेव्हा आपण मार्गदर्शन केल्यावर चूका टाळून लिखाण करता येईल. तरी राग न मानता मदत करावी, अशी विनंती आहे.

 [[सदस्य:माधवी वाघ|माधवी वाघ]] ([[सदस्य चर्चा:माधवी वाघ|चर्चा]]) ११:३३, १ सप्टेंबर २०१८ (IST)

{{साद|माधवी वाघ}}
* हे पान मूळातूनच बदलण्याची गरज आहे, आपण बदलण्याची तयारी दाखवीलीत त्याबद्दल आपले आभार. 
* ह्या पानातील, स्तुतीपर शब्द-वाक्ये काढून टाकणे आवश्यक आहे. सर्व अतिशयक्तीपूर्ण मजकूर काढून टाकावा लागेल. 
* व्यावसायीक हेतू साध्य करणाऱ्या बाबीं जसेकी, पुस्तके अमेझोन वर उपलब्ध आहेत वगैरे काढून टाकावे लागेल. 
* संदर्भ हे अनेक ठिकाणाहून द्यावे लागतील, फक्त बापट गुरुजींच्याच भक्तांच्या संकेतस्थळांचे चालणार नाहीत. विश्वसनीय ठिकाणचे पुस्तकांचे संदर्भ पान क्रमांकासकट द्यावेत.([[सदस्य:Sureshkhole/सायटोईड धूळपाटी|येथे]] आपल्याला संदर्भ कसा द्यायचा ह्याची माहिती मिळेल.) 
* बापट गुरुजी हे विश्वकोशात उल्लेख होण्यासारखी व्यक्ती होते हे, सिद्ध व्हावे लागेल त्यासाठी बापट गुरुजींचा स्पष्ट उल्लेख असलेले वैध संदर्भ त्यांचे महत्व स्पष्ट करणारे संदर्भ हवेत (माझ्या शोधात मला असे कसलेही संदर्भ दिसले नाहीत, त्यामुळे मला बापट गुरुजी उल्लेखनीय वाटत नाहीत.) 
म्हणून पर्याय असा आहे की, बापट गुरुजी ज्या पंथाचे किंवा संप्रदायाचे असतील त्या पानावर हा मजकूर हलवावा. पण आवश्यक ते बदल करूनच. 
* सगळ्याचा परिपाक म्हणजे फक्त वास्तव, प्रत्येक विधानाला संदर्भ देत, वस्तूनिष्ठ पद्धतीने मांडल्यास हा लेख टिकवता येईल. लेखाच्या चर्चापानावर मी संदर्भ शोधायचे कसे हे सुचवतो. उरलेली चर्चा लेखाच्या चर्चा पानावर करुयात. धन्यवाद![[सदस्य:sureshkhole|'''&lt;span style=&quot;background color: black; color:#B22222&quot;&gt;सुरेश खोले&lt;/span&gt;''']]&lt;sup&gt; [[सदस्य चर्चा:sureshkhole|&lt;span style=&quot;color: maroon&quot;&gt;&quot;संदर्भ द्या! अगदी भांडतानासुध्दा&quot;!!!&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; १२:३१, १ सप्टेंबर २०१८ (IST)


{{साद|सुरेश खोले}}

असाच देतात का प्रतिसाद? आपल्या प्रतिसादाबद्दल मनापासून धन्यवाद. फारच चांगली आणि मुद्देसूद माहिती दिलीत. आपल्यामुळे विकिपीडिया संदर्भातील बऱ्याच गोष्टी नव्याने कळल्या. आपण दिलेल्या मार्गदर्शनानुसार मी लेखात योग्य ते बदल करायचा प्रयत्न करते. सोबतच मी विकिपीडियावरील संकेत, नियमावली, चर्चापाने आणि नवीन लेखन विषयक माहिती वाचण्यास आरंभ केला आहे. प्रयत्न असाच आहे की, लवकरात लवकर विकिपीडिया समजून घेता येईल आणि कार्यास हातभार लावता येईल.

{{ साद|QueerEcoFeminist }} नमस्कार आपल्या सुचने नुसार संदर्भासह [[ वासुदेव वामन बापट गुरुजी ]] हा लेख पुन्हा संपादित करून लिहिला गेला आहे. तेव्हा उल्लेख्ननीयता साशंक ह्या मथळ्यातून तो वगळण्यास हरकत नसावी.

== लेख टिकविण्यासाठी मार्गदर्शन हवे आहे ==
{{साद|sureshkhole}}
[[श्रीपाद वैद्य]] लेखावर घेतलेल्या आक्षेपांचे निराकरण करण्याकरिता व हा लेख टिकविण्याकरिता याेग्य ते बदल केले आहेत व उल्लेखनीयता असणारी वास्तविक माहिती लिहिणे सुरुच आहे. तरी कृपया वेळ द्यावा. आपले अनुभवी मार्गदर्शन मिळावे ही विनंती. जेणेकरुन माझ्यासारख्या नवोदितांना प्रोत्साहन मिळेल.
[[सदस्य:MA$HRVA|MA$HRVA]] ([[सदस्य चर्चा:MA$HRVA|चर्चा]]) १९:५५, १७ सप्टेंबर २०१८ (IST)

== उल्लेखनियता ==
[[हर्षित अभिराज]] या पानावर विश्वकोशीय उल्लेखनीयता/दखलपात्रता असा साचा लावण्यात आला आहे, काही संदर्भ जोडत आहे.

* https://maharashtratimes.indiatimes.com/no/-/articleshow/7026203.cms
* https://www.esakal.com/pune-wari/saathchal-activities-need-society-says-harsshit-abhiraj-128812
* http://www.lokmat.com/marathi-cinema/musician-harshit-abrajs-social-enterprise/
* https://m.dailyhunt.in/news/india/marathi/janshakti-epaper-jansha/marathi+kalakarancha+sanman+jhala+tarach+bhasha+samriddh+hoil-newsid-84691366
* https://www.bhaskar.com/news/MH-PUN-kailash-kher-embarked-on-a-new-journey-to-know-the-whole-story-4346147-PHO.html
* http://mymarathi.net/local-pune/pune-festivhal-6/
* https://www.deshdoot.com/milind-dastane-is-working-on-direction-of-cinema/
* https://maharashtratimes.indiatimes.com/no/-/articleshow/7026203.cms
* https://discoverpune.com/pune-news/%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A5%80-%E0%A4%B9%E0%A4%BE-%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%82/
* http://www.marathichitrapatparivar.com/forms/Puraskar%202013/Tisara%20Chitrapada.pdf
* https://www.majhapaper.com/2013/07/26/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A4%A3-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA/
* http://mymarathi.net/local-pune/pune-festivhal-6/
* https://maharashtradesha.com/ent/baban-marathi-movie-by-dipak-pathak/
* http://www.dainikprabhat.com/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A4%B3%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A4%AC%E0%A4%A8/
* http://prahaar.in/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%95/
* http://punenewsexpress.com/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A5%89%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE/
* https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pt-Talwalkar-to-inaugurate-Shaniwarwada-fest/articleshow/11125637.cms
* https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/music/news/Marathi-movie-item-song-features-Kanthshehnai/articleshow/15475419.cms
* https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune-news/dagadushet-bappa/articleshow/41446103.cms
* https://indianexpress.com/article/cities/pune/neck-deep-in-music/

Shrinivaskulkarni1388 २०:०९, १७ ऑक्टोबर २०१८ (IST)

== उल्लेखनियता ==

[[श्रीनिवास गोविंदराव कुलकर्णी]] हा लेख मी स्वतः संपादित करू शकत नाही, तरी उल्लेखनियता यासाठी काही लिंक - 

* https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Shrinivas-G.-Kulkarni/movies
* https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Shrinivas-G.-Kulkarni
* https://m.dailyhunt.in/news/india/marathi/policenama-epaper-policnam/man+he+vede+albam+rasikanchya+bhetila-newsid-95174720
* https://m.dailyhunt.in/news/india/marathi/just+marathi+marathi-epaper-jmarathi/man+he+vede+albam+pradarshanachya+margavar-newsid-94997333
* https://www.policenama.com/tag/%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6-%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3/
* http://marathi.webdunia.com/article/marathi-cinema-news/mand-he-vede-marathi-album-118082000011_1.html
* http://www.cinekatta.in/blogs/category/Entertainment%20Updates/page/16/
* https://in.bookmyshow.com/person/shrinivas-kulkarni/1082557
* https://in.bookmyshow.com/ahmedabad/movies/savai-sarjachya-navane-changbhala/ET00056967
* https://in.bookmyshow.com/khajani/movies/hichyasathi-kay-pan/ET00073710

Shrinivaskulkarni1388 ११:२५, १९ ऑक्टोबर २०१८ (IST)

== आपली सहमती मिऴावी ==

नमस्कार विकीपेडीया माहितगार, मी सध्या [[रमेश औटी]] पानाचे लेखन करत आहे. पण टायवेन गोनसालविस यांनी &quot;उल्लेखनीयता रद्दीकरण&quot; व &quot;लवकर वगऴावे&quot; हा साचा पानावर चढविला आहे. काही संदर्भ मी दिले आहेत. तरी माझी आपणास विनंती आहे की थोड्या कालावधीसाठी हे पान काढले जावू नये. रमेश औटीचा आगामी चित्रपट कटीबंध लवकरच प्रदर्शित होत आहे. संत [[नरहरी सोनार]] ह्या मराठी विकीपेडीया पानावर ही माहीती आपण पाहू शकता. ह्या चित्रपटाचा संदर्भ नक्कीच हे पान टिकवण्यास कामी येईल अशी मला खात्री आहे. आपण सहाय्य कराल ही अपेक्षा.
[[सदस्य:Rachit143|Rachit143]] ([[सदस्य चर्चा:Rachit143|चर्चा]]) ०६:२६, ६ जानेवारी २०१९ (IST)

== Page meets all the Notable Information ==

Dear Admin,
 Please see [[Shubham Ghodke]] it has all the notable links and has all the correct information available on google, so please look at this before any further discussion. [[सदस्य:Shubhamghodke3904|Shubhamghodke3904]] ([[सदस्य चर्चा:Shubhamghodke3904|चर्चा]]) २२:४३, १० डिसेंबर २०२० (IST)

== पुणे इट आउट्स च्या विकिपीडिया पानामध्ये  नवीन स्रोत जोडल्याबाबत  ==

पुणे इट आउट्स च्या विकिपीडिया पानामध्ये  नवीन संदर्भ स्रोत जोडण्यात आलेला आहे. कृपया तो तपासून घ्यावा

==  [[नंदिनी ओझा]] या लेखामध्ये आवश्यक बदल केलेले आहेत  ==

खालील दोन्ही सूचनांनुसार [[नंदिनी ओझा]] या लेखात बदल केलेलं आहेत. बदल तपासून लेखावरील दोन्ही सूचना कमी कराव्यात, हि विनंती. 

या लेखातील मजकूर मराठी विकिपीडियाच्या विश्वकोशीय लेखनशैलीस अनुसरून नाही.
कृपया लेख तपासून पुनर्लेखन करावे. हा साचा अशुद्धलेखन, अविश्वकोशीय मजकूर अथवा मजकुरात अविश्वकोशीय लेखनशैली आढळल्यास वापरला जातो. कृपया या संबंधीची चर्चा चर्चापानावर पहावी.

मराठी विकिपीडियासाठी ह्या लेख पान/विभागाच्या/मजकुराच्या विश्वकोशीय उल्लेखनीयता/दखलपात्रतेबद्दल साशंकता आहे. हा साचा लावलेल्या लेखाबद्दल/विभागाबद्दल/मजकुराच्या विश्वकोशीय उल्लेखनीयतेबाबत साधक बाधक चर्चा होणे अभिप्रेत आहे. जर उचित उल्लेखनीयता स्थापित करण्यात आली नाही, तर हा लेख, दुसऱ्या लेखात विलीन /पुनर्निर्देशित किंवा पान/विभाग/मजकूर न वगळण्याबद्दल विकिपीडिया चर्चा:उल्लेखनीयता येथे इतर विकिपीडिया सदस्यांची सहमती न मिळाल्यास संबंधित पान/विभाग/मजकूर वगळला जाऊ शकतो. सुयोग्य आणि विश्वासार्ह संदर्भ उपलब्ध करुन दिल्यास अथवा माहितीस दुजोरा प्राप्त करुन दिल्यास ज्ञानकोशीय उल्लेखनीयतेबाबत निर्णय करणे सोपे होऊ शकते.
त्रुटी: कृपया हा साचा मुख्य नामविश्वात/लेखात वापरू नका.

== मैत्री प्रकाशन, लातूर ==

असे दिसून येत आहे की, सदस्य, [[सदस्य:संगीता व्यंकटराव मोरे]] विशिष्ट व्यक्तींची जाहिरात करत आहेत. बहुतांश लेख हे त्यांच्याकडे पुस्तक प्रकाशित करणाऱ्याच्या नावाचे असावेत. [[सदस्य:Goresm|'''&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; संतोष&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: blue&quot;&gt; गोरे 💬&lt;/span&gt;''']] २३:५८, २२ फेब्रुवारी २०२१ (IST)


== उल्लेखनियता ==
नमस्कार, मी विकीपेडीया माहितगार.

[[तुषार रायते]] हा लेख मी स्वतः संपादित करू शकत नाही, तरी उल्लेखनियता यासाठी काही लिंक


*https://www.aninews.in/news/business/business/nextgendigihub-academy-a-digital-marketing-hub-for-budding-aspirants-in-the-rural20210326164231/
*https://www.dnaindia.com/technology/report-nextgendigihub-lends-a-hand-in-developing-rural-india-digitally-2885687
*https://businessconnectindia.in/lounge-interviews/nextgendigihub
*http://dhunt.in/c5wZV
*https://www.startupindiamagazine.com/tushar-rayate-digihub
*https://english.lokmat.com/business/nextgendigihub-academy-a-digital-marketing-hub-for-budding-aspirants-in-the-rural/
*https://www.deccanherald.com/brandspot/pr-spot/tushar-rayate-the-mind-behind-rural-digital-marketing-platform-nextgendigihub-974144.html
*https://www.thebharatexpressnews.com/nextgendigihub-contributes-to-digital-development-in-rural-india/
*https://www.mid-day.com/lifestyle/infotainment/article/tushar-rayate-transforming-the-rural-atmosphere-with-nextgendigihub-23168794
*https://www.zee5.com/zee5news/nextgendigihub-academy-a-digital-marketing-hub-for-budding-aspirants-in-the-rural

[[सदस्य:मराठी महिती|मराठी महिती]] ([[सदस्य चर्चा:मराठी महिती|चर्चा]]) १०:२५, २६ एप्रिल २०२१ (IST)

== उल्लेखनियता ==
नमस्कार, मी रंगनाथ वाकचौरे .

[[सम्राट थोरात ]] हा लेख उल्लेखनियता यासाठी काही लिंक

खाली देत आहे तरी हे पान  हटवू नये अशी माझी आपणांस विनंती आहे , अजून काही संदर्भ मी समाविष्ट करतो आहे तरी परिचारक, आणि सन्माननीय  सदस्य  आपण याचा विचार करावा 
धन्यवाद 

https://www.pmc.gov.in/en/samrat-abhay-thorat
https://punemirror.com/pune/civic/a-man-of-vision/cid5086615.htm
https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/former-mayor-mla-vasant-thorat-passes-away-at-77/articleshow/65614597.cms
https://punemirror.com/pune/cover-story/matrimonial-site-has-misused-my-wedding-pics-bjp-corporator/cid5091894.htm
https://marathi.abplive.com/news/pune/bharat-matrimony-uses-wedding-photos-of-bjp-corporator-without-permission-latest-update-538259
https://punemirror.com/pune/civic/bjp-leaders-rush-to-open-projects/cid5124704.htm7.	
https://photogallery.indiatimes.com/events/pune/sufi-night/articleshow/52008781.cms#:~:text=Samrat%20and%20Aishwarya%20Thorat%20during,JW%20Marriot%20in%20Pune%20%2D%20Photogallery
https://indianexpress.com/article/cities/pune/in-pmc-pcmc-the-richest-the-youngest-all-set-to-take-guard-4550212/
http://www.mycorporateinfo.com/director/samrat-abhay-thorat-7155694
https://www.thecompanycheck.com/company/sjs-sports-clique-private-limited/U74999PN2016PTC166435
https://www.mid-day.com/brand-media/article/bjp-corporator-in-the-pune-municipal-corporation-pmc-samrat-abhay-thorat-has-organized-an-e-shram-card-registration-drive-for-workers-in-the-unorganized-sector-23223414
https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/photograph-of-corporator-used-by-bharat-matrimony/articleshow/64034069.cms

== बांबू इंडिया पृष्ठाच्या उल्लेखनीयता साचा बाबत  ==

[[बांबू इंडिया]] या विकिपीडिया पानाला प्रचारक @[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] सर यांनी उल्लेखनीयतेचा साचा जोडला आहे. या लेखाच्या उल्लेखनीयतेबाबत आपल्या सर्वांचे मते आणि मदत आवश्यक आहे.

बांबू इंडिया या स्टार्टअप कंपनीचे इत्यंभूत सर्व माहिती संघराज्य शासनाच्या नीती आयोगाच्या संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे आणि तो एक उल्लेखनीयतेचा महत्त्वाचा पुरावा होऊ शकतो. त्याची लिंक मी खाली जोडत आहे.

https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2022-02/Bamboo_Presentations/Technical_Session_3_Bamboo_for_fibre_and_%20lifestyle_products_Shri_Yogesh_Shinde.pdf

संयुक्त राष्ट्र संघाकडून बांबू इंडियाने आतापर्यंत केलेल्या कामाचे कौतुक केलेले असून त्या संदर्भात द इंडियन एक्सप्रेस या आघाडीच्या वृत्तपत्राची बातमी संदर्भ म्हणून जोडली आहे.

https://indianexpress.com/article/cities/pune/pune-based-startup-among-15-firms-at-un-environment-day-global-celebrations-5204418/

लेखाची उल्लेखनीयता टिकवण्यासाठी या दोन संदर्भांचा उपयोग होऊ शकतो असे मला वाटते.

बांबू इंडिया च्या संदर्भात अजूनही भरपूर काही बातम्या असो त्या मी जोडू शकतो.

ई टीव्ही भारत, दैनिक भास्कर, इंडिया टाइम्स इत्यादी महत्त्वाच्या संकेतस्थळांच्या बातम्या मी संदर्भ म्हणून लेखात जोडले आहेत ज्या हा लेख टिकविण्यास मदत करू शकतात असे मला वाटते.

तरी आपण याबद्दल योग्य ते मार्गदर्शन करावे, जे काही बदल आपण सुचवाल ते मी करण्यास तयार आहे. @[[सदस्य:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] [[सदस्य:Vishalwakchaure1992|Vishalwakchaure1992]] ([[सदस्य चर्चा:Vishalwakchaure1992|चर्चा]]) १३:००, १९ मार्च २०२५ (IST)

:@[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] - [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;संतोष गोरे&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; 💬&lt;/span&gt;]] ) १३:५४, २१ मार्च २०२५ (IST)

== शिरीष कुलकर्णी या लेखातील संदर्भ व सुधारणा ==

नमस्कार,

[[शिरीष कुलकर्णी]] या लेखामध्ये अधिकचे संदर्भ जोडले आहेत. लेखातील भाषाशैली अधिक तटस्थ करण्याचा प्रयत्न केला आहे. पुरस्कार आणि माध्यमांतील प्रसिद्धी संदर्भांसह अद्ययावत करण्यात आली आहे. कृपया उल्लेखनीयतेच्या दृष्टीने लेखाचा पुनर्विचार करावा हि विनंती. [[सदस्य:Vishalwakchaure1992|Vishalwakchaure1992]] ([[सदस्य चर्चा:Vishalwakchaure1992|चर्चा]]) १४:२५, ९ मे २०२६ (IST)</text>
      <sha1>719nrrgt6wmn0o8nzer3qa5r35wu147</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जव्हार</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88029</id>
    <revision>
      <id>2683442</id>
      <parentid>2623169</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T05:42:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27965-74</username>
        <id>182920</id>
      </contributor>
      <comment>आमदार</comment>
      <origin>2683442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7152" sha1="ojpi0ts8cooqhgfsj333l7umb20yo6g" xml:space="preserve">{{गल्लत|जव्हार तालुका|जव्हार संस्थान}}
{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार                     = शहर 
|स्थानिक_नाव               = जव्हार
|इतर_नाव                  = 
|टोपणनाव                  = 
|राज्य_नाव                  =  महाराष्ट्र 
|मेट्रो                      = ठाणे - मुंबई
|आकाशदेखावा                 = India Maharashtra location map.svg
|आकाशदेखावा_शीर्षक            = महाराष्ट्रराज्य 
|अक्षांश = |अक्षांशमिनिटे = |अक्षांशसेकंद = 
|रेखांश= |रेखांशमिनिटे= |रेखांशसेकंद= 
|मुळ_नकाशा                = &lt;!-- only if default map not wanted --&gt;
|शोधक_स्थान                 = &lt;!-- left/right --&gt;
|मुळ_नकाशा_पट्टी            = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|आतील_नकाशा_चिन्ह          = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|नकाशा_शीर्षक               = जव्हार शहर 
|क्षेत्रफळ_एकूण               = 
|क्षेत्रफळ_आकारमान            = 
|क्षेत्रफळ_क्रमांक              = 
|क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ           = 
|क्षेत्रफळ_मेट्रो                 = 
|क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ            = 
|उंची                   = 
|उंची_संदर्भ               = 
|समुद्री_किनारा               = 
|हवामान                   = कोरडे दमट
|वर्षाव                     = 
|तापमान_वार्षिक             = 
|तापमान_हिवाळा             = 
|तापमान_उन्हाळा             = 
|मुख्यालय                = &lt;!-- फक्त जिल्हांसाठीच--&gt;
|मोठे_शहर                 = ठाणे - मुंबई
|मोठे_मेट्रो                  = ठाणे - मुंबई
|जवळचे_शहर                = ठाणे - मुंबई
|प्रांत                      =
|विभाग                    = मुंबई विभाग 
|जिल्हा                    = पालघर 
|लोकसंख्या_एकूण             = ३०२३६
|लोकसंख्या_वर्ष               = २०११
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ        =
|लोकसंख्या_घनता             = 
|लिंग_गुणोत्तर                = 
|साक्षरता                   = 
|साक्षरता_पुरुष              = 
|साक्षरता_स्त्री                 = 
|अधिकृत_भाषा                = मराठी 
|नेता_पद_१                  = आमदार
|नेता_नाव_१                 = हरिश्चंद्र भोये
|नेता_पद_२                  = 
|नेता_नाव_२                 = 
|संसदीय_मतदारसंघ           = पालघर 
|विधानसभा_मतदारसंघ          = जव्हार - विक्रमगड विधानसभा मतदारसंघ (१२९)
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१             = [[तहसील]] 
|न्यायक्षेत्र_नाव_१              = जव्हार
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२             = [[पंचायत समिती]] 
|न्यायक्षेत्र_नाव_२               = जव्हार
|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३             = [[नगर परिषद]]
|न्यायक्षेत्र_नाव_३               = जव्हार
|कोरे_शीर्षक_१               = 
|कोरे_उत्तर_१                = 
|एसटीडी_कोड                 = ०२५२०
|पिन_कोड                   = 
|आरटीओ_कोड                = एमएच ४८,०४
|संकेतस्थळ                 = 
|संकेतस्थळ_नाव              = 
|दालन                      = 
|तळटिपा                   = 
|गुणक_शीर्षक             = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|स्वयंवर्गीत                 = &lt;!-- हो/नाही --&gt;
|लोकसंख्या_क्रमांक=}}


'''जव्हार''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[पालघर जिल्हा|पालघर जिल्ह्यातील]] एक शहर आहे.

जव्हार हे शहर [[पालघर जिल्हा|पालघर जिल्ह्यातील]] ''जव्हार तालुक्याचे'' मुख्य ठिकाण/शहर आहे. [[ठाणे]] शहरापासून १०० किलोमीटर अंतरावर हे थंड हवेचे ठिकाण आहे. ह्याला ठाणे जिल्ह्याचे ’महाबळेश्वर’ असे सुद्धा म्हणतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.nativeplanet.com/travel-guide/jawhar-the-mahabaleshwar-of-thane-003541.html|भाषा=इंग्लिश|title=Jawhar: The Mahabaleshwar Of Thane|access-date=२१ फेब्रुवारी २०२१}}&lt;/ref&gt;  येथे जुना राजवाडा, [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या]] पदस्पर्शाने पावन  झालेला `[[शिरपामाळ]],  सूर्यास्ताचे मनोहारी दृश्य पाहावयास मिळणारे `सनसेट पॉइंट आणि येथील [[आदिवासी|आदिवासींची]] [[संस्कृती]] जवळून पाहावयास मिळते.  या ठिकाणाला ६३२ वर्षांचा [[ऐतिहासिक वारसा|ऐतिहासिक वारसाही]] लाभलेला आहे.

==हे सुद्धा पहा==
* [[जव्हार संस्थान]]
* [[मुकणे राजघराणे]]

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:पालघर जिल्हा]]</text>
      <sha1>ojpi0ts8cooqhgfsj333l7umb20yo6g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>त्रिज्यी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94575</id>
    <revision>
      <id>2683380</id>
      <parentid>2641055</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T16:07:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2683380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27582" sha1="jvbfujbzufr2f3key439z1yd2m24hxs" xml:space="preserve">[[File:Radian picture in marathi.png|thumb|एखाद्या [[वर्तुळ|वर्तुळाच्या]] [[कंस (भूमिती)|कंसाची]] [[लांबी]] [[त्रिज्या|त्रिज्येइतकी]] घेतली तर वर्तुळकेंद्रापाशी तयार होणारा [[कोन]] एक त्रिज्यी असतो.]]
'''त्रिज्यी'''(इंग्रजीत रेडियन) हे [[कंस (भूमिती)|कंस]] आणि [[त्रिज्या|त्रिज्येतील]] [[गुणोत्तर]] आहे. त्रिज्यी हे कोन मोजण्याचे सामान्य [[एकक]] असून ते [[गणित|गणितातल्या]] [[गणिताच्या शाखा|अनेक शाखांमध्ये]] वापरले जाते. हे एकक पूर्वाश्रमीचे (S.I.=इंटरनॅशनल सिस्टिम ऑफ युनिट्स्)[[एस. आयचे पुरवणी एकक]] होते, परंतु १९९५ मध्ये हा वर्ग रद्द करण्यात आला आणि सध्या त्या वर्गातल्या एककांना [[एस. आय.चे साधित एकक]] असे म्हणतात. त्रिज्यीला इंग्रजीमध्ये ''radian'' (''रेडियन'') म्हणले जाते. हे (समतल) सपाट कोनाचे एकक आहे. [[घन कोन|घन कोना]]साठी [[चौत्रिज्यी]] हे एस. आय. एकक आहे.

त्रिज्यी हे '''rad''' किंवा '''c''' चिन्हाने दाखविले जाते. उदा १.२ त्रिज्यीचा कोन १.२ rad असा दाखवितात.  '''c''' हे अक्षर '''circular measure''' (सर्क्युलर मेज्हर - वर्तुळीय मापन) ह्या अर्थाने वापरले जाते व ते अंकाच्या उजव्या बाजूला किंचित वर लिहिले जाते. उदा. १.२&lt;sup&gt;c&lt;/sup&gt;. अंश(उदा० 1.2°) हे जसे कोनाचे माप आहे तसेच त्रिज्यीसुद्धा आहे. त्रिज्यी हे दोन लांबींचे गुणोत्तर असल्याने तो एक [[शुद्धांक]] आहे, म्हणून त्याला एकक चिन्ह लावले नाही तरी चालते. त्यामुळे बऱ्याच गणिती लेखनामध्ये rad किंवा c  ही चिन्हे लावली जात नाहीत. अंशाचे चिन्ह नसले की तो कोन त्रिज्यीमध्ये मोजला गेला आहे असे गृहीत धरले जाते. मराठीत त्रिज्यी हे माप '''त्रि''' ह्या चिन्हाने दाखविले जाते. उदा. १.२ त्रिज्यी हा १..२ त्रि असा दाखवितात आणि जेव्हा कोनाचे माप अंशात असते तेव्हा [[°]] हे चिन्ह आवर्जून वापरले जाते.

== व्याख्या ==

त्रिज्यी म्हणजे ज्या वर्तुळाच्या केंद्रापासून काढलेल्या दोन त्रिज्यांमधील कोनासमोर आलेल्या वर्तुळाच्या [[कंस (भूमिती)|कंसाच्या]] लांबीला त्रिज्येने भागणे होय. जर अशा [[कमानलांबी|कंसाची लांबी]] वर्तुळाच्या त्रिज्येइतकी असली तर ता कोनास एक त्रिज्यी कोन म्हणतात. सामान्यपणे सांगायचे झाले तर, अशा कोनाचे त्रिज्यीमधील [[मूल्य (गणित)|मूल्य]] हेच संबंधित [[कमानलांबी]] आणि वर्तुळाची [[त्रिज्या]] यांचे गुणोत्तर असते. म्हणजेच,&lt;br/&gt;''[[θ]]'' = ''कंस'' /''त्रिज्या'' किंवा इंग्लिश: ''[[θ]]'' = ''s'' /''r''&lt;br/&gt;''θ'' = त्रिज्यीमध्ये समोरील कोनाचे माप, ''कं''/s = कंसाची लांबी/कमानलांबी, आणि ''त्रि''/r = त्रिज्या. उलटपक्षी कोनाने बंदिस्त केलेल्या समोरचा कंसाची लांबी  ही त्रिज्यीमधल्या कोनाच्या मापाला त्रिज्येने गुणल्यावर येते.

ह्यावरून हे स्पष्ट होते की वर्तुळाच्या एका पूर्ण [[फेरी (भूमिती)|फेरी]]चे (३६० अंश) त्रिज्यीमधले मूल्य म्हणजे पूर्ण [[परीघ|परीघाला]] त्रिज्येने भागण्याइतके, म्हणजेच २[[पाय (गणित)|π]]''r''&amp;nbsp;/''r'', किंवा २π होय. ह्याचा अर्थ २π त्रिज्यी म्हणजेच ३६० अंश होय, ह्याचाच अर्थ एक त्रिज्यी म्हणजेच १८०/π होय.

== इतिहास ==
कोनाच्या अंशाच्या मापनाऐवजी त्रिज्यी मापनाच्या संकल्पनेचे श्रेय बहुधा १७१४ मधल्या [[रॉजर कोट्स]] ह्यांना जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा = http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Printonly/Cotes.html |title = Biography of Roger Cotes |work = The MacTutor History of Mathematics |date = February 2005 |author = O'Connor, J.J. and E.F. Robertson |access-date = 2011-05-21 |archive-date = 2012-10-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121019161705/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Printonly/Cotes.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; त्यांनी नाव वगळता ह्याचा शोध लावला आणि त्यातले कोनीय मापनाचे एकक म्हणून असलेला नैसर्गिकपणा ओळखला.

''radian'' ही [[संज्ञा]] पहिल्यांदाच ६ जून १८७३ मध्ये [[बेलफास्ट]]च्या [[क्वीन्स युनिवर्सिटी बेल्फास्ट|क्वीन्स महाविद्यालयातील]] [[जेम्स थॉम्सन (अभियंता)|जेम्स थॉम्सनने]] ([[लॉर्ड केल्विन]]चा भाऊ) काढलेल्या परीक्षा प्रश्नपत्रिका संचाच्या  मुद्रणात आली. त्याआधी १८६९ मध्ये [[थॉमस मुईर]] ''rad'', ''radial'' आणि ''radian'' ह्या संज्ञेबाबतीत द्विधामनस्थितीत होता. नंतर १८७४ मध्ये जेम्स थॉम्सनच्या सल्ल्याने त्याने ''radian'' ही संज्ञा वापरायला सुरुवात केली.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक| author=[[Florian Cajori]]| year=1929| title=History of Mathematical Notations| volume= 2|pages= 147–148| isbn=0486677664}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत| title= |journal=Nature| year=1910| volume= 83| page=156, 217, and 459–460}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://jeff560.tripod.com/r.html|title=Earliest Known Uses of Some of the Words of Mathematics|access-date=2011-05-21|archive-date=2021-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118010721/https://jeff560.tripod.com/r.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== रूपांतरण ==
===अंश आणि त्रिज्यीमधील रूपांतरण===
[[File:Degree-Radian Conversion.png|thumb|300px|अंश आणि त्रिज्यी रूपांतरण तक्ता]]
आधी सांगितल्याप्रमाणे, एक त्रिज्यी म्हणजेच १८०/π अंश. म्हणजेच त्रिज्यी मधून अंशात रूपांतर करायला १८०/π ने गुणावे.

:&lt;math&gt; \mbox{deg} = \mbox{rad} \cdot \frac {180^\circ} {\pi}&lt;/math&gt;

उदाहरणार्थ:
:&lt;math&gt;1 \mbox{ rad} = 1 \cdot \frac {180^\circ} {\pi} \approx 57.2958^\circ &lt;/math&gt;
:&lt;math&gt;2.5 \mbox{ rad} = 2.5 \cdot \frac {180^\circ} {\pi} \approx 143.2394^\circ &lt;/math&gt;
&lt;br /&gt;
:&lt;math&gt;\frac {\pi} {3} \mbox{ rad} = \frac {\pi} {3} \cdot \frac {180^\circ} {\pi} = 60^\circ &lt;/math&gt;

उलटपक्षी, अंशातून त्रिज्यीमध्ये रूपांतर करायला π/१८० ने गुणावे.

:&lt;math&gt; \mbox{rad} = \mbox{deg} \cdot \frac {\pi} {180^\circ}&lt;/math&gt;

उदाहरणार्थ:

:&lt;math&gt;1^\circ = 1 \cdot \frac {\pi} {180^\circ} \approx 0.0175 \mbox{ rad}&lt;/math&gt;
&lt;math&gt;23^\circ = 23 \cdot \frac {\pi}  {180^\circ} \approx 0.4014 \mbox{ rad}&lt;/math&gt;

त्रिज्यीला फेऱ्यांमध्ये रूपांतर करायला तीस २π ने भागावे.

====त्रिज्यीतून अंश रूपांतरणाची सिद्धता====

आपल्याला माहितीच आहे की वर्तुळाच्या परीघाची लांबी &lt;math&gt;2\Pi r&lt;/math&gt;, ''r'' = वर्तुळाची त्रिज्या.

म्ह्णूनच आपण असे म्ह्णू शकतो की:-

&lt;math&gt;360^\circ \iff 2\Pi r&lt;/math&gt;{{pad|4em}}[पूर्ण वर्तुळ काढायला &lt;math&gt;360^\circ&lt;/math&gt; गरज असते]

त्रिज्यीच्या व्याख्येप्रमाणे, पूर्ण वर्तुळ म्हणजे:-

:&lt;math&gt;\frac{2\Pi r}{r} radian&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;= 2\Pi radian \,\!&lt;/math&gt;

वरील दोन समीकरणे एकत्र केली तर:-

:&lt;math&gt;2\Pi radian = 360^\circ&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\Rrightarrow 1 radian = \frac{360^\circ}{2\Pi}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\Rrightarrow 1 radian = \frac{180^\circ}{\Pi}&lt;/math&gt;

===त्रिज्यी आणि सूत्रिज्यी मधील रूपांतरण===

&lt;math&gt;2\pi&lt;/math&gt; त्रिज्यी म्हणजेच एक [[फेरी (भूमिती)|फेरी]] किंवा ४००&lt;sup&gt;g&lt;/sup&gt; (४०० सूत्रिज्यी). म्हणून त्रिज्यीमधून [[सूत्रिज्यी|सूत्रिज्यीत]] रूपांतर करताना त्यास २००/π ने गुणावे आणि सूत्रिज्यीमधून त्रिज्यीत रूपांतर करताना त्यास π/२०० ने गुणावे. उदा.

:&lt;math&gt;1.2 \mbox{ rad} = 1.2 \cdot \frac {200^{\rm g}} {\pi} \approx 76.3944^{\rm g}&lt;/math&gt;
:&lt;math&gt;50^{\rm g} = 50 \cdot \frac {\pi} {200^{\rm g}} \approx 0.7854 \mbox{ rad}&lt;/math&gt;

सामान्य कोनांच्या मापनांचे रूपांतरण दाखविणारा तक्ता:-

{|class = wikitable
! एकक !! colspan=8 | Values
|- valign=&quot;top&quot;
|style=&quot;background:#f2f2f2&quot; | '''[[फेरी (भूमिती)|फेरी]]'''&amp;nbsp;&amp;nbsp; 
|style=&quot;width:3em; text-align:center&quot; | 0
|style=&quot;width:3em; text-align:center&quot; | &lt;math&gt;\tfrac{\tau}{12}&lt;/math&gt;
|style=&quot;width:3em; text-align:center&quot; | &lt;math&gt;\tfrac{\tau}{8}&lt;/math&gt;
|style=&quot;width:3em; text-align:center&quot; | &lt;math&gt;\tfrac{\tau}{6}&lt;/math&gt;
|style=&quot;width:3em; text-align:center&quot; | &lt;math&gt;\tfrac{\tau}{4}&lt;/math&gt;
|style=&quot;width:3em; text-align:center&quot; | &lt;math&gt;\tfrac{\tau}{2}&lt;/math&gt;
|style=&quot;width:3em; text-align:center&quot; | &lt;math&gt;\tfrac{3\tau}{4}&lt;/math&gt;
|style=&quot;width:3em; text-align:center&quot; | &lt;math&gt;\tau&lt;/math&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|style=&quot;background:#f2f2f2&quot; | '''[[अंश (कोन)|अंश]]'''&amp;nbsp;&amp;nbsp; 
|style=&quot;width:3em; text-align:center&quot; | ०°
|style=&quot;width:3em; text-align:center&quot; | ३०°
|style=&quot;width:3em; text-align:center&quot; | ४५°
|style=&quot;width:3em; text-align:center&quot; | ६०°
|style=&quot;width:3em; text-align:center&quot; | ९०°
|style=&quot;width:3em; text-align:center&quot; | १८०°
|style=&quot;width:3em; text-align:center&quot; | २७०°
|style=&quot;width:3em; text-align:center&quot; | ३६०°
|- valign=&quot;top&quot;
|style=&quot;background:#f2f2f2&quot; | '''त्रिज्यी'''
|style=&quot;text-align:center&quot; | ०
|style=&quot;text-align:center&quot; | &lt;math&gt;\tfrac{\pi}{6}&lt;/math&gt;
|style=&quot;text-align:center&quot; | &lt;math&gt;\tfrac{\pi}{4}&lt;/math&gt;
|style=&quot;text-align:center&quot; | &lt;math&gt;\tfrac{\pi}{3}&lt;/math&gt;
|style=&quot;text-align:center&quot; | &lt;math&gt;\tfrac{\pi}{2}&lt;/math&gt;
|style=&quot;text-align:center&quot; | &lt;math&gt;\pi&lt;/math&gt;
|style=&quot;text-align:center&quot; | &lt;math&gt;\tfrac{3\pi}{2}&lt;/math&gt;
|style=&quot;text-align:center&quot; | २&lt;math&gt;\pi&lt;/math&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|style=&quot;background:#f2f2f2&quot; | '''[[सूत्रिज्यी]]'''
|style=&quot;text-align:center&quot; | ०&lt;sup&gt;g&lt;/sup&gt;
|style=&quot;text-align:center&quot; | &lt;math&gt;\tfrac{100^g}{3}&lt;/math&gt;
|style=&quot;text-align:center&quot; | ५०&lt;sup&gt;g&lt;/sup&gt;
|style=&quot;text-align:center&quot; | &lt;math&gt;\tfrac{200^g}{3}&lt;/math&gt;
|style=&quot;text-align:center&quot; | १००&lt;sup&gt;g&lt;/sup&gt;
|style=&quot;text-align:center&quot; | २००&lt;sup&gt;g&lt;/sup&gt;
|style=&quot;text-align:center&quot; | ३००&lt;sup&gt;g&lt;/sup&gt;
|style=&quot;text-align:center&quot; | ४००&lt;sup&gt;g&lt;/sup&gt;
|}

बहुतेकवेळा फेरी हे &lt;math&gt;\tau&lt;/math&gt; बहुतेकवेळा वर्तुळ स्थिरांक &lt;math&gt;2\pi&lt;/math&gt; बरोबर वापरले जात असल्याने कोन फेरीमधून किंवा त्रिज्यीमधून मोजण्याने फार फरक पडत नाही.

==त्रिज्यीमधून मोजण्याचे फायदे==
[[File:Radian angles common.png|thumb|357px|right|काही सामान्य कोन त्रिज्यीमधून मोजून दाखविलेले आहेत. ह्यातले सगळे [[बहुभुज]] हे सामान्य बहुभुज आहेत.]]

[[कलन|कलनामध्ये]] आणि प्रायोगिक भूमितीपलीकडील बऱ्याच गणिती क्षेत्रात सर्वत्र [[कोन]] त्रिज्यीमध्ये मोजले जातात, कारण, त्रिज्यी मध्ये जो गणिती &quot;नैसर्गिकपणा&quot; असतो त्यामुळे बऱ्याच महत्त्वाच्या निष्पत्तींचे चांगल्या पद्धतीने सूत्रीकरण करता येते.

विशेषतः [[विश्लेषण (गणित)|विश्लेषणातील]] [[त्रिकोणमितीय फले|त्रिकोणमितींची फलांची]] [[स्वचल|स्वचले]] त्रिज्यींमधून मांडली तर निष्पत्त्या सोप्या होतात उदाहरणादार्थ, त्रिज्यीचा वापराने [[फलाची मर्यादा|मर्यादेचे]] सूत्र सोपे होते.

:&lt;math&gt;\lim_{h\rightarrow 0}\frac{\sin h}{h}=1,&lt;/math&gt;

हे [[सूत्र]] बऱ्याच [[नित्यसमीकरणे|नित्यसमीकरणांचा]] पाया आहे. उदा:-

:&lt;math&gt;\frac{d}{dx} \sin x = \cos x&lt;/math&gt;
:&lt;math&gt;\frac{d^2}{dx^2} \sin x = -\sin x.&lt;/math&gt;

ह्या आणि इतर वैशिष्ट्यांमुळे [[उकल|गणितातील उकले]] आणि गणिती समस्यांत येणार्‍री [[त्रिकोणमितीय फले]] भौमितिक अर्थांपुरती मर्यादित रहात नाहीत. (उदा. भैदिक समीकरणांतील उकले:- &lt;math&gt; \frac{d^2 y}{dx^2} = -y &lt;/math&gt;, सांधकाची उकल काढणे:- &lt;math&gt; \int \frac{dx}{1+x^2} &lt;/math&gt;, इ. इ.). बहुधा फलांची स्वचले नैसर्गिकपणे त्यांच्या रूपांनुसार आणि भौमितिक संदर्भानुसार, कोनांच्या त्रिज्यी मापनात लिहिलेली दिसतील.

त्रिज्यी वापरल्यावर त्रिकोणमिती फलांच्या श्रेणींचे सोपे आणि भव्य विस्तार करणे शक्य होते. उदा. पुढे ''[[ज्या फल|ज्या]] x''ची (sin x) [[टेलर श्रेणी]] दाखविली आहे:

:&lt;math&gt;\sin x = x - \frac{x^3}{3!} + \frac{x^5}{5!} - \frac{x^7}{7!} + \cdots .&lt;/math&gt;

जर ''x'' हा कोन अंशांमधून व्यक्त केला असता तर ह्या श्रेणीमध्ये π/१८० च्या [[घात|घातांचे]] बरेच गोंधळात टाकणारे [[अव्यय (गणित)|आकडे]] आले असते:
जर ''x'' अंशामध्ये असेल, आणि त्रिज्यी संख्या ''y'' = π''x'' /१८० असेल, तर

:&lt;math&gt;\sin x_\mathrm{deg} = \sin y_\mathrm{rad} = \frac{\pi}{180} x - \left (\frac{\pi}{180} \right )^3\ \frac{x^3}{3!} + \left (\frac{\pi}{180} \right )^5\ \frac{x^5}{5!} - \left (\frac{\pi}{180} \right )^7\ \frac{x^7}{7!} + \cdots .&lt;/math&gt;

गणिती दृष्टिकोनातून [[ज्या फल|ज्या]] आणि [[कोज्या फल|कोज्या]] फलांतील संबंध आणि [[घातांकी फल|घातांकी फले]] (उदाहरणादाखल पहा, [[ऑयलरचे सूत्र]]) ही.सुद्धा त्रिज्यीमधून मांडल्यावर सोपी वाटतात आणि इतर मापे वापरली तर बुचकळ्यात पाडतात.

== [[मितीय विश्लेषण]] ==

त्रिज्यी जरी मापनाचे एकक असले तरी ते मितिहीन राशी आहे. हे व्याख्येवरून सहज लक्षात येऊ शकते. वर्तुळाच्या केंद्रापाशीचा कोन त्रिज्यीमध्ये मोजला, तर तो बंदिस्त कंसाची लांबी आणि वर्तुळाची त्रिज्या यांच्या गुणोत्तराएवढा असतो. ह्यामध्ये गुणोत्तरच्या दोन्ही राशी सारख्याच एककांमध्ये मोजली जाते. त्यामुळेच ह्या प्रक्रियेत एककाचे नाव घालवले जाते आणि गुणोत्तर मितिहीन बनते.

दुसऱ्या पद्धतीने सांगायचे तर, आपण आधी दाखविलेल्या ''ज्या x'' (sin&amp;nbsp;''x'')ची टेलर श्रेणी विचारात घेऊ:

:&lt;math&gt;\sin x = x - \frac{x^3}{3!} + \frac{x^5}{5!} - \frac{x^7}{7!} + \cdots .&lt;/math&gt;

जर ''x''ला एकक असते तर ही बेरीज अर्थहीन ठरेल: [[घातहीन घटक]] ''x'' हे [[घातांकित घटक]] &lt;math&gt;x^3/3!&lt;/math&gt; मध्ये मिळवले जाऊ शकत नाही (किंवा त्यांची वजाबाकी होऊ शकत नाही) इ. आणि म्हणूनच ''x'' हा मितिहीन असयलाच पाहिजे.

जरी [[ध्रुवीय निर्देशक]] आणि [[गोलीय निर्देशक|गोलीय निर्देशकांमध्ये]] त्रिज्यी निर्देशनासाठी अनुक्रमे [[द्विमिती]] आणि [[त्रिमिती|त्रिमितींमध्ये]] वापरली जात असली तरी शेवटी ते एकक त्रिज्या निर्देशनपासून साधित आहे, म्हणूनच कोनमापन हे मितिहीनच राहाते.

==भौतिकीत वापर==
[[भौतिकी]]त जेथे कोनीय मापनांची गरज असते तेथे मोठ्या प्रमाणावर त्रिज्यीचा उपयोग केला जातो. उदा. [[कोनीय वेग]] हे त्रिज्यी प्रतिसेकंद (rad/s) मोजले जाते. एक फेरी प्रति सेकंद म्हणजेच २π त्रिज्यी प्रतिसेकंद

त्या़चप्रमाणे, [[कोनीय त्वरण]] हे बहुधा त्रिज्यी प्रतिसेकंद प्रतिसेकंद (rad/s&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;) मोजले जाते.

मितीय विश्लेषणासाठी हीच एकके s&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; आणि s&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt; अशी वापरली जातात.

तेसेच, दोन [[तरंग|तरंगांमधील]] [[प्रावस्थांतर]](फेज-डिस्टन्स)) सुद्धा त्रिज्यीमध्ये मोजले जाते. उदा. जर दोन तरंगांचे प्रावस्थांतर जर (k·२π) त्रिज्यी असेल, आणि k हा जर [[पूर्णांक]] असेल तर ते [[प्रावस्था (तरंग)|प्रावस्थेत]](समान-फेज) असल्याचे समजले जाते आणि जर प्रावस्थांतर (k·2π + π) असेल, आणि क हा जर पूर्णांक असेल तर ते प्रतिप्रावस्थेत(विरुद्ध-फेज) असल्याचे समजले जाते.

== त्रिज्यीपासून बनलेली लहान एकके ==

त्रिज्यीला मिलि आणि मायक्रोसारखे मेट्रिक उपसर्ग गणितात अजिबात वापरले जात नाहीत, मात्र त्यांचा उपयोग बंदुकशास्त्रात मर्यादित प्रमाणात होतो.

मिलित्रिज्यीचे (0.001 rad) माप [[कोनीय मिल|मिल]] म्हणूनही ओळखले जाते, त्याची अंदाजे किंमत लष्करी तोफा चालविण्यात आणि [[लक्ष्य]] उडविण्यासाठी वापरली जाते. &lt;math&gt;\pi&lt;/math&gt;ची अंदाजे किंमत = ३.२ धरली तर एक पूर्ण फेरीमध्ये एकूण ६४०० मिल्स होतात. इतर बंदुका चालविण्याच्या पद्धतीत &lt;math&gt;\pi&lt;/math&gt;ची वेगळी अंदाजे किंमत वापरली जाते

मिलित्रिज्यीवर आधारित किंमतीत १०००मीच्या पल्ल्यामागे १ मीटरचा फरक पडतो. (अश्या छोट्या कोनांत वक्रता नगण्य असते). [[लेसर]]च्या [[किरण|किरणांचे]] [[किरण अपसरण|अपसरण]] मोजण्यासाठी मिलित्रिज्यीचा उपयोग होतो.

मायक्रोत्रिज्यी (मायक्रोरॅडियन) (μrads) आणि नॅनोत्रिज्यी (nrads) सारखी छोटी परिमाणे खगोलशास्त्रात वापरली जातात. परानिम्न अपसरणासाठीसुद्धा ह्याचा वापर केला जातो. मिलीपेक्षा लहान एकके अतिसूक्ष्म कोने मोजण्याच्या बाबतीत उपयोगी पडतात.

== हे सुद्धा पहा ==
* [[कोनीय मिल]] - लष्करी मापन
* [[त्रिकोणमिती]]
* [[संवादी विश्लेषण]]
* [[कोनीय वारंवारता]]
* [[सूत्रिज्यी]]
* [[चौत्रिज्यी]] - &quot;चौरस त्रिज्यी&quot;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
{{Wikibooks|Trigonometry/Radian and degree measures}}
{{Wiktionarypar|radian}}
*  [[मॅथवर्ल्ड]]वरील [http://mathworld.wolfram.com/Radian.html रॅडियन]
{{एस. आय. एकक}}

[[वर्ग:नैसर्गिक एकके]]
[[वर्ग:एस. आय. साधित एकके]]
[[वर्ग:त्रिकोणमिती]]
[[वर्ग:कोनांची एकके]]</text>
      <sha1>jvbfujbzufr2f3key439z1yd2m24hxs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फेडोरा लिनक्स</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98287</id>
    <revision>
      <id>2683410</id>
      <parentid>2528943</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T22:17:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2683410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1767" sha1="31u2b3l8exxkj519j7lt7tx5q326rna" xml:space="preserve">'''फेडोरा लिनक्स''' ([[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]: ''Fedora'' ;) ही [[संगणक|संगणकासाठी]] विकसवलेली एक मुक्त स्रोत [[संचालन प्रणाली]] आहे. हा प्रकल्प इ.स. २००३ मधे सुरू करण्यात आला. फेडोरा [[लिनक्स]] संचालन प्रणालीवर आधारित आहे.

== संक्षिप्त माहिती ==
* विकसकः फेडोरा प्रोजेट 
* कुटुंब: युनिक्स
* स्रोत: मुक्त स्रोत 
* प्रथम प्रकाशन: १६ नोव्हेंबर, इ.स. २००३
                                                                                  
=== वितरणे ===
* फेडोरा डीवीडी/सीडी
* लाईव इमेज
* मिनिमल सीडी

== बाह्य दुवे ==
* {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.fedoraproject.org/ | title = अधिकृत संकेतस्थळ | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2011-08-19 | archive-date = 2014-12-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141209064428/https://fedoraproject.org/ | url-status = dead }}
* {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://distrowatch.com/ | title = डिस्ट्रोवॉच.कॉम  | भाषा = इंग्लिश }}

[[वर्ग:संगणक कार्यप्रणाली]]
[[वर्ग:लिनक्स वितरणे]]</text>
      <sha1>31u2b3l8exxkj519j7lt7tx5q326rna</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मिश्रधातू</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133308</id>
    <revision>
      <id>2683439</id>
      <parentid>2489906</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T03:29:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2683439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4324" sha1="ldjq49wxcherht58iiqse357jm3tdlm" xml:space="preserve">[[चित्र:Steel wire rope.png|thumb|right|[[पोलाद]] हा [[लोह]] व [[कार्बन]] यांचा मिश्रधातू होय.]]
{{विस्तार}}
'''मिश्रधातू''' म्हणजे दोन किंवा अधिक धातूंचे मिश्रण होय.


[[मिश्रधातू]] म्हणजे दोन किंवा अधिक धातूंचे (किंवा धातू आणि इतर घटक) मिश्रण जे नवीन भौतिक आणि रासायनिक वैशिष्ट्यांना जन्म देते. मिश्रधातूंचा वापर शक्ती, कडकपणा, गंज प्रतिकार, विद्युत चालकता आणि इतर गुणधर्म सुधारण्यासाठी केला जातो.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.openpr.com/news/3665617/nickel-alloy-market-comprehensive-overview|title=Nickel Alloy Market: Comprehensive Overview|फॉरमॅट=website|प्रकाशक=openpr.com|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2024-09-24}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==मिश्रधातूंची उदाहरणे==

'''प्रमुख मिश्रधातूंची उदाहरणे '''
=== [[पितळ]]=== 

*घटकः [[तांबे]] आणि झिंक
*उपयोगः विद्युत फिटिंग्ज, सजावटीच्या वस्तू, संगीत वाद्ये 

===कांस्य ===
*घटकःतांबे आणि कथील 

*उपयोगःपुतळे, नाणी आणि यंत्रसामग्रीच्या भागांमध्ये 

===[[पोलाद]] ===

*घटकःलोह आणि कार्बनचा 
*उपयोगःइमारतीचे बांधकाम, ऑटोमोबाईल्स, पूल आणि यंत्रसामग्री 

===गंज-प्रतिरोधक स्टील ===
*घटकःलोह + क्रोमियम + निकेल&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://mvsuperalloys.com/nickel-alloys/|title=निकेल मिश्रधातू |फॉरमॅट=website|प्रकाशक=mvsuperalloys.com}}&lt;/ref&gt;
*उपयोगःस्वयंपाकघरातील उपकरणे, वैद्यकीय उपकरणे 

===ड्युरालुमिन ===
*घटकःअॅल्युमिनियम + कॉपर + मॅग्नेशियमचे 
*उपयोगःविमान आणि वाहतूक उद्योगातील 

==मिश्रधातूंचे फायदे==
*'''गंज प्रतिकारः''' काही मिश्रधातू, जसे की स्टेनलेस स्टील, गंजापासून संरक्षण करतात.
*'''सुधारित शक्ती आणि कडकपणाः''' पोलादासारखे मिश्रधातू लोखंडापेक्षा मजबूत असतात.
*'''टिकाऊपणा आणि टिकाऊपणाः''' मिश्रधातू त्यांच्या विशिष्ट गुणधर्मांमुळे उद्योगांमध्ये उपयुक्त आहेत.
*'''आकर्षक रचनाः '''पितळ आणि कांस्य यासारखे मिश्रधातू सौंदर्यात्मक आणि टिकाऊ असतात.
*बांधकाम, वाहन निर्मिती, इलेक्ट्रॉनिक्स आणि दैनंदिन वापराच्या वस्तू अशा विविध क्षेत्रांमध्ये मिश्रधातूंचा वापर केला जातो.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:मिश्रधातू]]</text>
      <sha1>ldjq49wxcherht58iiqse357jm3tdlm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साचा:विद्यमान भारतीय मुख्यमंत्री</title>
    <ns>10</ns>
    <id>148992</id>
    <revision>
      <id>2683444</id>
      <parentid>2679498</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T06:23:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <origin>2683444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5942" sha1="r3dj4w74297c340i76fd0m3azy6rt0p" xml:space="preserve">{{Navbox with columns
|name = विद्यमान भारतीय मुख्यमंत्री
|colstyle=font-size:x-medium;
|image=
|title= {{ध्वजचिन्ह|भारत}} भारतामधील राज्यांचे [[भारतामधील राज्यांचे मुख्यमंत्री|विद्यमान मुख्यमंत्री]] 
|bodyclass  = hlist
|state = {{{state|autocollapse}}}
|fullwidth = y
|col1 = {{navbox|subgroup
|group1= [[अरुणाचल प्रदेशचे मुख्यमंत्री‎|अरुणाचल प्रदेश]] |list1= [[पेमा खांडू]]
|group2= [[आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री|आंध्र प्रदेश]] |list2= [[एन. चंद्रबाबू नायडू]]
|group3= [[आसामचे मुख्यमंत्री|आसाम]] |list3= [[हिमंता बिस्वा सरमा]]
|group4= [[उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री|उत्तर प्रदेश]] |list4= [[योगी आदित्यनाथ]]
|group5= [[उत्तराखंडचे मुख्यमंत्री|उत्तराखंड]] |list5= [[पुष्कर सिंह धामी]]
|group6= [[ओडिशाचे मुख्यमंत्री|ओडिशा]] |list6= [[मोहन चरण माझी]]
|group7= [[कर्नाटकच्या मुख्यमंत्र्यांची यादी‎|कर्नाटक]] |list7= [[सिद्धरामय्या]]
|group8= [[केरळचे मुख्यमंत्री|केरळ]] |list8= [[पिनाराई विजयन]]
|group9= [[गुजरातचे मुख्यमंत्री|गुजरात]] |list9= [[भूपेंद्रभाई पटेल]]
|group10= [[गोव्याचे मुख्यमंत्री|गोवा]] |list10= [[प्रमोद सावंत]]
|group11= [[छत्तीसगढचे मुख्यमंत्री|छत्तीसगढ]] |list11= [[विष्णुदेव साई]]
}}
|col2 = {{navbox|subgroup
|group1= [[जम्मू आणि काश्मीरचे मुख्यमंत्री|जम्मू आणि काश्मीर]] |list1= [[उमर अब्दुल्ला]]
|group2= [[झारखंडचे मुख्यमंत्री|झारखंड]] |list2= [[हेमंत सोरेन]]
|group3= [[तमिळनाडूचे मुख्यमंत्री|तमिळनाडू]] |list3= [[एम.के. स्टॅलिन]]
|group4= [[तेलंगणाचे मुख्यमंत्री|तेलंगणा]] |list4= [[अनुमुला रेवंत रेड्डी]]
|group5= [[त्रिपुराचे मुख्यमंत्री|त्रिपुरा]] |list5= [[माणिक साहा]]
|group6= [[दिल्लीचे मुख्यमंत्री|दिल्ली]] |list6= [[रेखा गुप्ता]]
|group7= [[नागालँडचे मुख्यमंत्री|नागालँड]] |list7= [[नेफिउ रिओ]]
|group8= [[पंजाबचे मुख्यमंत्री|पंजाब]] |list8= [[भगवंत मान]]
|group9= [[पश्चिम बंगालचे मुख्यमंत्री|पश्चिम बंगाल]] |list9= [[सुवेंदू अधिकारी]]
|group10= [[पुडुचेरीचे मुख्यमंत्री|पुडुचेरी]] |list10= [[एन. रंगास्वामी]]
|group11= [[बिहारचे मुख्यमंत्री|बिहार]] |list11= [[सम्राट चौधरी]]
}}
|col3 = {{navbox|subgroup
|group1= [[मणिपूरचे मुख्यमंत्री|मणिपूर]] |list1= [[युमनाम खेमचंद सिंह]]
|group2= [[मध्य प्रदेशचे मुख्यमंत्री|मध्य प्रदेश]]  |list2= [[मोहन यादव]]
|group3= [[महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांची यादी|महाराष्ट्र]] |list3= [[देवेंद्र फडणवीस]]
|group4= [[मिझोरमचे मुख्यमंत्री|मिझोरम]] |list4= [[लालदुहोमा]]
|group5= [[मेघालयचे मुख्यमंत्री|मेघालय]] |list5= [[कॉनराड संगमा]]
|group6= [[राजस्थानचे मुख्यमंत्री|राजस्थान]] |list6= [[भजन लाल शर्मा]]
|group7= [[सिक्कीमचे मुख्यमंत्री|सिक्कीम]] |list7= [[प्रेम सिंह तमांग]]
|group8= [[हरियाणाचे मुख्यमंत्री|हरियाणा]] |list8= [[नायब सिंह सैनी]]
|group9= [[हिमाचल प्रदेशचे मुख्यमंत्री|हिमाचल प्रदेश]]  |list9= [[सुखविंदर सिंह सुक्खू]]
}}
| below =
* [[भारतातील महिला मुख्यमंत्र्यांची यादी|महिला मुख्यमंत्री]]
* [[सर्वाधिक काळ पदस्थ भारतीय मुख्यमंत्र्यांची यादी|सर्वाधिक काळ पदस्थ मुख्यमंत्री]]
}}
&lt;includeonly&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}

[[Category:राजकीय मार्गक्रमण साचे]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>r3dj4w74297c340i76fd0m3azy6rt0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पश्चिम बंगालचे मुख्यमंत्री</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175035</id>
    <revision>
      <id>2683441</id>
      <parentid>2542248</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T05:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <origin>2683441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16515" sha1="obblw1xjaq53ucqemnq2ymmohxnpstm" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट अधिकृत हुद्दा
| post                     = मुख्यमंत्री
| body                     = पश्चिम बंगाल
| native_name              = পশ্চিমবঙ্গ রাজ্যের মুখ্যমন্ত্রী&lt;br&gt;&lt;sub&gt;Chief Minister of The State of West Bengal&lt;/sub&gt;
| flag = Flag of India.svg
| flagsize = 110px
| flagborder = yes 
| flagcaption = '''भारतीय ध्वजचिन्ह'''
| insignia                 =
| insigniasize             = 150px
| insigniacaption          = '''पश्चिम बंगालची राजमुद्रा'''
| image                    = Suvendu Adhikari at Esplanade Metro Rail Station, Kolkata, 6 March 2024.jpg
| imagesize                = 
| alt                      = 
| incumbent                = [[सुवेंदू अधिकारी|सुवेंदू शिशिर अधिकारी]]&lt;br&gt;([[भारतीय जनता पक्ष]])
| acting                     =
| incumbentsince           = ९ मे २०२६
| type                     = 
| status                   = 
| department               =  
| style                    = राज्यसरकार प्रमुख
| member_of                = 
| reports_to               = [[पश्चिम बंगालचे राज्यपाल]]
| residence                = 
| seat                     =  
| nominator                = 
| appointer                = पश्चिम बंगालचे राज्यपाल
| termlength               = ५ वर्ष
| termlength_qualified     = 
| constituting_instrument  = 
| precursor                = 
| formation                =  
| first                    =  
| last                     = 
| website                  = 
}}
[[चित्र:Mamata_Banerjee_-_Kolkata_2011-12-08_7542_Cropped.JPG|इवलेसे|[[ममता बॅनर्जी]] मे २०११ पासून पश्चिम बंगालच्या मुख्यमंत्रीपदावर आहेत.]]

'''पश्चिम बंगालचा मुख्यमंत्री''' हा [[भारत]]ाच्या [[पश्चिम बंगाल]] राज्याचा सरकारप्रमुख आहे. [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानानुसार]] राज्यप्रमुख जरी [[राज्यपाल]] असला तरी राज्याची सर्व सुत्रे व निर्णयक्षमता मुख्यमंत्र्याच्या व त्याच्या मंत्रीमंडळाच्या हातात असते. [[पश्चिम बंगाल विधानसभा]] निवडणुकीमध्ये सर्वाधिक जागा मिळवणाऱ्या राजकीय पक्षाला राज्यपाल सरकारस्थापनेसाठी आमंत्रित करतो. त्या पक्षाच्या विधिमंडळ समितीद्वारे मुख्यमंत्र्याची निवड केली जाते. बहुमत सिद्ध करून मुख्यमंत्री आपल्या पदावर पाच वर्षे राहू शकतो.

१९४६ सालापासून आजवर केवळ ८ व्यक्ती पश्चिम बंगालच्या मुख्यमंत्रीपदावर राहिल्या आहेत. १९७७ ते २००० ह्या २३ वर्षांच्या कालावधीमध्ये मुख्यमंत्री राहिलेले [[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष]]ाचे [[ज्योती बसू]] हे आजवरचे भारतामधील सर्वाधिक काळ मुख्यमंत्रीपदावर असलेले नेते आहेत.

==यादी==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! क्र
! नाव
! चित्र
!colspan=2| पदावरील काळ
! कार्यकाळ
! निवडणूक
!colspan=2| पक्ष
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[पश्चिम बंगाल|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पश्चिम बंगाल राज्य (१९५० पासून)'''&lt;/span&gt;]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;&lt;small&gt;(२६ जानेवारी १९५० रोजी ब्रिटिशकालीन पूर्व बंगाल प्रांत हे भारतीय संघराज्यात ''पश्चिम बंगाल'' असे नाव घेऊन राज्य म्हणून स्थापन. पहिली विधानसभा निवडणूक १९५२ साली. १९५० ते १९५२ दरम्यान अंतरिम विधानसभा गठित.)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
|-
|- align=center
 | १
 ! [[बिधन चंद्र रॉय|डॉ. बिधानचंद्र प्रकाशचंद्र रॉय]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(१८८२-१९६२)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;मतदारसंघ:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;अज्ञात (१९५२ पर्यंत)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[बॉवबझार विधानसभा मतदारसंघ|बॉवबझार]] (१९५२-१९६२)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[चौरंगी विधानसभा मतदारसंघ|चौरंगी]] (१९६२ पासून)&lt;/small&gt;
 | [[File:Photograph of Dr. Bidhan Chandra Roy, 2nd Chief Minister of West Bengal.jpg|102x102px]]
 | २६ जानेवारी १९५०
 | १ जुलै १९६२
 | {{age in years and days|1950|1|26|1962|7|1}}
 | —&lt;br&gt;&lt;small&gt;(अंतरिम मंत्रीमंडळ&lt;br&gt;१९४६ ब्रिटिश भारत निवडणूक)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;—————————&lt;br&gt;[[१९५२ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|१९५२]]&lt;br&gt;—————————&lt;br&gt;[[१९५७ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|१९५७]]&lt;br&gt;—————————&lt;br&gt;[[१९६२ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|१९६२]] 
 | rowspan=2| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
 | rowspan=2 style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|- align=center
 | २
 ! [[प्रफुल्लचंद्र सेन]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(१८९७-१९९०)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[पूर्व आरमबाग विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व आरमबाग]])&lt;/small&gt;
 |  
 | १ जुलै १९६२
 | १ मार्च १९६७
 | {{age in years and days|1962|7|1|1967|3|1}}
 | —
|- align=center
 | ३
 ! [[अजय मुखर्जी|अजयकुमार मुखर्जी]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(१९०१-१९८६)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[तामलुक विधानसभा मतदारसंघ|तामलुक]])&lt;/small&gt;
 | [[File:Ajoy Mukherjee.jpg|102x102px]] 
 | १ मार्च १९६७
 | २१ नोव्हेंबर १९६७
 | {{age in years and days|1967|3|1|1967|11|21}}
 | [[१९६७ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|१९६७]]
 | [[बांगला काँग्रेस]]
 | style=&quot;background-color: {{बांगला काँग्रेस/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; | 
|- align=center
 | ४
 ! [[प्रफुल्लचंद्र घोष|डॉ. प्रफुल्लचंद्र पूर्णचंद्र घोष]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(१८९१-१९८३)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[झारग्राम विधानसभा मतदारसंघ|झारग्राम]])&lt;/small&gt;
 | [[File:Prafullachandra Ghosh at Writers' Building in 1947.jpg|102x102px]] 
 | २१ नोव्हेंबर १९६७
 | २० फेब्रुवारी १९६८
 | {{age in years and days|1967|11|21|1968|2|20}}
 | —
 | [[अपक्ष]]
 | style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; | 
|- align=center
 | -
 ! ''पर रिकामे''&lt;br&gt;([[राष्ट्रपती राजवट]])
 | [[File:Emblem_of_India.svg|122x122px]]
 |style=&quot;height: 30px;&quot;| २० फेब्रुवारी १९६८
 | २५ फेब्रुवारी १९६९
 | {{Age in years and days|1968|2|20|1969|2|25}}
 | — 
 | —
 |
|- align=center
 | (३)
 ! [[अजय मुखर्जी|अजयकुमार मुखर्जी]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;''(दुसरा कार्यकाळ)''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(१९०१-१९८६)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[तामलुक विधानसभा मतदारसंघ|तामलुक]])&lt;/small&gt;
 | [[File:Ajoy Mukherjee.jpg|102x102px]] 
 | २५ फेब्रुवारी १९६९
 | १९ मार्च १९७०
 | {{age in years and days|1969|2|25|1970|3|19}}
 | [[१९६९ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|१९६९]]
 | [[बांगला काँग्रेस]]
 | style=&quot;background-color: {{बांगला काँग्रेस/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; | 
|- align=center
 | -
 ! ''पर रिकामे''&lt;br&gt;([[राष्ट्रपती राजवट]])
 | [[File:Emblem_of_India.svg|122x122px]]
 |style=&quot;height: 30px;&quot;|  १९ मार्च १९७०
 | २ एप्रिल १९७१
 | {{Age in years and days|1970|3|19|1971|4|2}}
 | — 
 | —
 |
|- align=center
 | (३)
 ! [[अजय मुखर्जी|अजयकुमार मुखर्जी]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;''(तिसरा कार्यकाळ)''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(१९०१-१९८६)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[तामलुक विधानसभा मतदारसंघ|तामलुक]])&lt;/small&gt;
 | [[File:Ajoy Mukherjee.jpg|102x102px]] 
 | २ एप्रिल १९७१
 | २९ जून १९७१
 | {{age in years and days|1971|4|2|1971|6|29}}
 | [[१९७१ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|१९७१]]
 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिश्तनीस्त)]]
 | bgcolor=turquoise|
|- align=center
 | -
 ! ''पर रिकामे''&lt;br&gt;([[राष्ट्रपती राजवट]])
 | [[File:Emblem_of_India.svg|122x122px]]
 |style=&quot;height: 30px;&quot;|  २९ जून १९७१
 | २० मार्च १९७२
 | {{Age in years and days|1971|6|29|1972|3|20}}
 | — 
 | —
 |
|- align=center
 | ५
 ! [[सिद्धार्थ शंकर रे|ॲड. सिद्धार्थ शंकर सुधीरकुमार रे]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(१९२०-२०१०)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[मालदा विधानसभा मतदारसंघ|मालदा]])&lt;/small&gt;
 | [[File:SiddharthaShankarRay.png|102x102px]] 
 | २० मार्च १९७२
 | ३० एप्रिल १९७७
 | {{age in years and days|1972|3|20|1977|4|30}}
 | [[१९७२ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|१९७२]]
 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिश्तनीस्त)]]
 | bgcolor=turquoise|
|- align=center
 | -
 ! ''पर रिकामे''&lt;br&gt;([[राष्ट्रपती राजवट]])
 | [[File:Emblem_of_India.svg|122x122px]]
 |style=&quot;height: 30px;&quot;|  ३० एप्रिल १९७७
 | २१ जून १९७७
 | {{Age in years and days|1977|4|30|1977|6|21}}
 | — 
 | —
 |
|- align=center
 | ६
 ! [[ज्योती बसू|ॲड. ज्योतीनिंद्र निशिकांत बसू]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(१९१४-२०१०)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[सतगाछिया विधानसभा मतदारसंघ|सतगाछिया]])&lt;/small&gt;
 | [[File:Jyoti Basu - Calcutta 1996-12-21 089 Cropped.png|102x102px]]
 | २१ जून १९७७
 | ६ नोव्हेंबर २०००
 | {{age in years and days|1977|6|21|2000|11|6}}
 | [[१९७७ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|१९७७]]&lt;br&gt;—————————&lt;br&gt;[[१९८२ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|१९८२]]&lt;br&gt;—————————&lt;br&gt;[[१९८७ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|१९८७]]&lt;br&gt;—————————&lt;br&gt;[[१९९१ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|१९९१]]&lt;br&gt;—————————&lt;br&gt;[[१९९६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|१९९६]] 
 | rowspan=2| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
 | rowspan=2 style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|- align=center
 | ७
 ! [[बुद्धदेव भट्टाचार्य|बुद्धदेव नेपाळचंद्र भट्टाचार्य]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(१९४४-२०२४)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[जाधवपूर विधानसभा मतदारसंघ|जाधवपूर]])&lt;/small&gt;
 | [[File:Buddhadeb Bhattacharjee in 2006.jpg|102x102px]]
 | ६ नोव्हेंबर २०००
 | २० मे २०११
 | {{age in years and days|2000|11|6|2011|5|20}}
 | —&lt;br&gt;—————————&lt;br&gt;[[२००१ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|२००१]]&lt;br&gt;—————————&lt;br&gt;[[२००६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|२००६]] 
|- align=center
 | ८
 ! [[ममता बॅनर्जी|डॉ. ममता प्रोमिलेश्वर बॅनर्जी]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(जन्म १९५५)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[भवानीपूर विधानसभा मतदारसंघ|भवानीपूर]])&lt;/small&gt;
 | [[File:Ms. Mamata Banerjee, in Kolkata on July 17, 2018 (cropped) (cropped).JPG|102x102px]]
 | २० मे २०११
 | ''पदस्थ''
 | {{age in years and days|2011|5|20}}
 | [[२०११ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|२०११]]&lt;br&gt;—————————&lt;br&gt;[[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०१६|२०१६]]&lt;br&gt;—————————&lt;br&gt;[[२०२१ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|२०२१]] 
 | [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
 | style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|}


==टीपा==
{{notelist}}
&lt;references group=&quot;टीप&quot;/&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{विद्यमान भारतीय मुख्यमंत्री}}

[[वर्ग:पश्चिम बंगालचे मुख्यमंत्री| ]]
[[वर्ग:भारतामधील राज्यांचे मुख्यमंत्री]]</text>
      <sha1>obblw1xjaq53ucqemnq2ymmohxnpstm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683443</id>
      <parentid>2683441</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T05:43:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <origin>2683443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17934" sha1="81lndsxr2evfkubvdi3ly0pdo8h804w" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट अधिकृत हुद्दा
| post                     = मुख्यमंत्री
| body                     = पश्चिम बंगाल
| native_name              = পশ্চিমবঙ্গ রাজ্যের মুখ্যমন্ত্রী&lt;br&gt;&lt;sub&gt;Chief Minister of The State of West Bengal&lt;/sub&gt;
| flag = Flag of India.svg
| flagsize = 110px
| flagborder = yes 
| flagcaption = '''भारतीय ध्वजचिन्ह'''
| insignia                 =
| insigniasize             = 150px
| insigniacaption          = '''पश्चिम बंगालची राजमुद्रा'''
| image                    = Suvendu Adhikari at Esplanade Metro Rail Station, Kolkata, 6 March 2024.jpg
| imagesize                = 
| alt                      = 
| incumbent                = [[सुवेंदू अधिकारी|सुवेंदू शिशिर अधिकारी]]&lt;br&gt;([[भारतीय जनता पक्ष]])
| acting                     =
| incumbentsince           = ९ मे २०२६
| type                     = 
| status                   = 
| department               =  
| style                    = राज्यसरकार प्रमुख
| member_of                = 
| reports_to               = [[पश्चिम बंगालचे राज्यपाल]]
| residence                = 
| seat                     =  
| nominator                = 
| appointer                = पश्चिम बंगालचे राज्यपाल
| termlength               = ५ वर्ष
| termlength_qualified     = 
| constituting_instrument  = 
| precursor                = 
| formation                =  
| first                    =  
| last                     = 
| website                  = 
}}
[[चित्र:Mamata_Banerjee_-_Kolkata_2011-12-08_7542_Cropped.JPG|इवलेसे|[[ममता बॅनर्जी]] मे २०११ पासून पश्चिम बंगालच्या मुख्यमंत्रीपदावर आहेत.]]

'''पश्चिम बंगालचा मुख्यमंत्री''' हा [[भारत]]ाच्या [[पश्चिम बंगाल]] राज्याचा सरकारप्रमुख आहे. [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानानुसार]] राज्यप्रमुख जरी [[राज्यपाल]] असला तरी राज्याची सर्व सुत्रे व निर्णयक्षमता मुख्यमंत्र्याच्या व त्याच्या मंत्रीमंडळाच्या हातात असते. [[पश्चिम बंगाल विधानसभा]] निवडणुकीमध्ये सर्वाधिक जागा मिळवणाऱ्या राजकीय पक्षाला राज्यपाल सरकारस्थापनेसाठी आमंत्रित करतो. त्या पक्षाच्या विधिमंडळ समितीद्वारे मुख्यमंत्र्याची निवड केली जाते. बहुमत सिद्ध करून मुख्यमंत्री आपल्या पदावर पाच वर्षे राहू शकतो.

१९४६ सालापासून आजवर केवळ ८ व्यक्ती पश्चिम बंगालच्या मुख्यमंत्रीपदावर राहिल्या आहेत. १९७७ ते २००० ह्या २३ वर्षांच्या कालावधीमध्ये मुख्यमंत्री राहिलेले [[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष]]ाचे [[ज्योती बसू]] हे आजवरचे भारतामधील सर्वाधिक काळ मुख्यमंत्रीपदावर असलेले नेते आहेत. 

९ मे २०२६ पासून भारतीय जनता पक्षाचे [[सुवेंदू अधिकारी|सुवेंदू शिशिर अधिकारी]] हे पश्चिम बंगालचे विद्यमान मुख्यमंत्री आहेत. ते बंगालमध्ये भाजपचे पहिले वहिले मुख्यमंत्री आहेत. 

==यादी==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! क्र
! नाव
! चित्र
!colspan=2| पदावरील काळ
! कार्यकाळ
! निवडणूक
!colspan=2| पक्ष
|-
| colspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[पश्चिम बंगाल|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पश्चिम बंगाल राज्य (१९५० पासून)'''&lt;/span&gt;]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;&lt;small&gt;(२६ जानेवारी १९५० रोजी ब्रिटिशकालीन पूर्व बंगाल प्रांत हे भारतीय संघराज्यात ''पश्चिम बंगाल'' असे नाव घेऊन राज्य म्हणून स्थापन. पहिली विधानसभा निवडणूक १९५२ साली. १९५० ते १९५२ दरम्यान अंतरिम विधानसभा गठित.)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
|-
|- align=center
 | १
 ! [[बिधन चंद्र रॉय|डॉ. बिधानचंद्र प्रकाशचंद्र रॉय]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(१८८२-१९६२)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;मतदारसंघ:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;अज्ञात (१९५२ पर्यंत)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[बॉवबझार विधानसभा मतदारसंघ|बॉवबझार]] (१९५२-१९६२)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;[[चौरंगी विधानसभा मतदारसंघ|चौरंगी]] (१९६२ पासून)&lt;/small&gt;
 | [[File:Photograph of Dr. Bidhan Chandra Roy, 2nd Chief Minister of West Bengal.jpg|102x102px]]
 | २६ जानेवारी १९५०
 | १ जुलै १९६२
 | {{age in years and days|1950|1|26|1962|7|1}}
 | —&lt;br&gt;&lt;small&gt;(अंतरिम मंत्रीमंडळ&lt;br&gt;१९४६ ब्रिटिश भारत निवडणूक)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;—————————&lt;br&gt;[[१९५२ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|१९५२]]&lt;br&gt;—————————&lt;br&gt;[[१९५७ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|१९५७]]&lt;br&gt;—————————&lt;br&gt;[[१९६२ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|१९६२]] 
 | rowspan=2| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
 | rowspan=2 style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|- align=center
 | २
 ! [[प्रफुल्लचंद्र सेन]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(१८९७-१९९०)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[पूर्व आरमबाग विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व आरमबाग]])&lt;/small&gt;
 |  
 | १ जुलै १९६२
 | १ मार्च १९६७
 | {{age in years and days|1962|7|1|1967|3|1}}
 | —
|- align=center
 | ३
 ! [[अजय मुखर्जी|अजयकुमार मुखर्जी]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(१९०१-१९८६)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[तामलुक विधानसभा मतदारसंघ|तामलुक]])&lt;/small&gt;
 | [[File:Ajoy Mukherjee.jpg|102x102px]] 
 | १ मार्च १९६७
 | २१ नोव्हेंबर १९६७
 | {{age in years and days|1967|3|1|1967|11|21}}
 | [[१९६७ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|१९६७]]
 | [[बांगला काँग्रेस]]
 | style=&quot;background-color: {{बांगला काँग्रेस/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; | 
|- align=center
 | ४
 ! [[प्रफुल्लचंद्र घोष|डॉ. प्रफुल्लचंद्र पूर्णचंद्र घोष]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(१८९१-१९८३)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[झारग्राम विधानसभा मतदारसंघ|झारग्राम]])&lt;/small&gt;
 | [[File:Prafullachandra Ghosh at Writers' Building in 1947.jpg|102x102px]] 
 | २१ नोव्हेंबर १९६७
 | २० फेब्रुवारी १९६८
 | {{age in years and days|1967|11|21|1968|2|20}}
 | —
 | [[अपक्ष]]
 | style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; | 
|- align=center
 | -
 ! ''पर रिकामे''&lt;br&gt;([[राष्ट्रपती राजवट]])
 | [[File:Emblem_of_India.svg|122x122px]]
 |style=&quot;height: 30px;&quot;| २० फेब्रुवारी १९६८
 | २५ फेब्रुवारी १९६९
 | {{Age in years and days|1968|2|20|1969|2|25}}
 | — 
 | —
 |
|- align=center
 | (३)
 ! [[अजय मुखर्जी|अजयकुमार मुखर्जी]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;''(दुसरा कार्यकाळ)''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(१९०१-१९८६)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[तामलुक विधानसभा मतदारसंघ|तामलुक]])&lt;/small&gt;
 | [[File:Ajoy Mukherjee.jpg|102x102px]] 
 | २५ फेब्रुवारी १९६९
 | १९ मार्च १९७०
 | {{age in years and days|1969|2|25|1970|3|19}}
 | [[१९६९ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|१९६९]]
 | [[बांगला काँग्रेस]]
 | style=&quot;background-color: {{बांगला काँग्रेस/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; | 
|- align=center
 | -
 ! ''पर रिकामे''&lt;br&gt;([[राष्ट्रपती राजवट]])
 | [[File:Emblem_of_India.svg|122x122px]]
 |style=&quot;height: 30px;&quot;|  १९ मार्च १९७०
 | २ एप्रिल १९७१
 | {{Age in years and days|1970|3|19|1971|4|2}}
 | — 
 | —
 |
|- align=center
 | (३)
 ! [[अजय मुखर्जी|अजयकुमार मुखर्जी]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;''(तिसरा कार्यकाळ)''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(१९०१-१९८६)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[तामलुक विधानसभा मतदारसंघ|तामलुक]])&lt;/small&gt;
 | [[File:Ajoy Mukherjee.jpg|102x102px]] 
 | २ एप्रिल १९७१
 | २९ जून १९७१
 | {{age in years and days|1971|4|2|1971|6|29}}
 | [[१९७१ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|१९७१]]
 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिश्तनीस्त)]]
 | bgcolor=turquoise|
|- align=center
 | -
 ! ''पर रिकामे''&lt;br&gt;([[राष्ट्रपती राजवट]])
 | [[File:Emblem_of_India.svg|122x122px]]
 |style=&quot;height: 30px;&quot;|  २९ जून १९७१
 | २० मार्च १९७२
 | {{Age in years and days|1971|6|29|1972|3|20}}
 | — 
 | —
 |
|- align=center
 | ५
 ! [[सिद्धार्थ शंकर रे|ॲड. सिद्धार्थ शंकर सुधीरकुमार रे]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(१९२०-२०१०)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[मालदा विधानसभा मतदारसंघ|मालदा]])&lt;/small&gt;
 | [[File:SiddharthaShankarRay.png|102x102px]] 
 | २० मार्च १९७२
 | ३० एप्रिल १९७७
 | {{age in years and days|1972|3|20|1977|4|30}}
 | [[१९७२ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|१९७२]]
 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिश्तनीस्त)]]
 | bgcolor=turquoise|
|- align=center
 | -
 ! ''पर रिकामे''&lt;br&gt;([[राष्ट्रपती राजवट]])
 | [[File:Emblem_of_India.svg|122x122px]]
 |style=&quot;height: 30px;&quot;|  ३० एप्रिल १९७७
 | २१ जून १९७७
 | {{Age in years and days|1977|4|30|1977|6|21}}
 | — 
 | —
 |
|- align=center
 | ६
 ! [[ज्योती बसू|ॲड. ज्योतीनिंद्र निशिकांत बसू]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(१९१४-२०१०)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[सतगाछिया विधानसभा मतदारसंघ|सतगाछिया]])&lt;/small&gt;
 | [[File:Jyoti Basu - Calcutta 1996-12-21 089 Cropped.png|102x102px]]
 | २१ जून १९७७
 | ६ नोव्हेंबर २०००
 | {{age in years and days|1977|6|21|2000|11|6}}
 | [[१९७७ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|१९७७]]&lt;br&gt;—————————&lt;br&gt;[[१९८२ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|१९८२]]&lt;br&gt;—————————&lt;br&gt;[[१९८७ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|१९८७]]&lt;br&gt;—————————&lt;br&gt;[[१९९१ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|१९९१]]&lt;br&gt;—————————&lt;br&gt;[[१९९६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|१९९६]] 
 | rowspan=2| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
 | rowspan=2 style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|- align=center
 | ७
 ! [[बुद्धदेव भट्टाचार्य|बुद्धदेव नेपाळचंद्र भट्टाचार्य]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(१९४४-२०२४)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[जाधवपूर विधानसभा मतदारसंघ|जाधवपूर]])&lt;/small&gt;
 | [[File:Buddhadeb Bhattacharjee in 2006.jpg|102x102px]]
 | ६ नोव्हेंबर २०००
 | २० मे २०११
 | {{age in years and days|2000|11|6|2011|5|20}}
 | —&lt;br&gt;—————————&lt;br&gt;[[२००१ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|२००१]]&lt;br&gt;—————————&lt;br&gt;[[२००६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|२००६]] 
|- align=center
 | ८
 ! [[ममता बॅनर्जी|डॉ. ममता प्रोमिलेश्वर बॅनर्जी]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(जन्म १९५५)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[भवानीपूर विधानसभा मतदारसंघ|भवानीपूर]])&lt;/small&gt;
 | [[File:Ms. Mamata Banerjee, in Kolkata on July 17, 2018 (cropped) (cropped).JPG|102x102px]]
 | २० मे २०११
 | ९ मे २०२६
 | {{age in years and days|2011|5|20|2026|5|9}}
 | [[२०११ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|२०११]]&lt;br&gt;—————————&lt;br&gt;[[पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक, २०१६|२०१६]]&lt;br&gt;—————————&lt;br&gt;[[२०२१ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|२०२१]] 
 | [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]]
 | style=&quot;background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|- align=center
 | ९
 ! [[सुवेंदू अधिकारी|सुवेंदू शिशिर अधिकारी]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(जन्म १९७०)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[भवानीपूर विधानसभा मतदारसंघ|भवानीपूर]])&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(मतदारसंघ: [[नंदीग्राम विधानसभा मतदारसंघ|नंदीग्राम]])&lt;/small&gt;
 | [[File:Suvendu Adhikari at Esplanade Metro Rail Station, Kolkata, 6 March 2024.jpg|102x102px]]
 | ९ मे २०२६
 | ''पदस्थ''
 | {{age in years and days|2026|5|9}}
 | [[२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणूक|२०२६]] 
 | [[भारतीय जनता पक्ष]]
 | style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|}


==टीपा==
{{notelist}}
&lt;references group=&quot;टीप&quot;/&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{विद्यमान भारतीय मुख्यमंत्री}}

[[वर्ग:पश्चिम बंगालचे मुख्यमंत्री| ]]
[[वर्ग:भारतामधील राज्यांचे मुख्यमंत्री]]</text>
      <sha1>81lndsxr2evfkubvdi3ly0pdo8h804w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>फ्लायदुबई</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193147</id>
    <revision>
      <id>2683411</id>
      <parentid>2681538</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T22:30:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2683411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16411" sha1="ohwb0ho5f1xk9nsyedsohe2cq9u05p0" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = फ्लायदुबई 
| चित्र             = Fly_Dubai_logo_2010_03.svg
| चित्र_आकारमान     = 250 px
| IATA           = FZ
| ICAO           = FDB
| callsign       = SKY DUBAI
| स्थापना            = १९ मार्च २००८
| सुरुवात            = १ जून २००९
| बंद               = 
| विमानतळ         = [[दुबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]&lt;br /&gt;अल मख्तूम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ
| मुख्य_शहरे         = 
| फ्रिकवंट_फ्लायर     = 
| विमान संख्या     =  ५१
| गंतव्यस्थाने       = ९५
| मुख्य कंपनी      = दुबई सरकार
| ब्रीदवाक्य         = ''Get Going''
| मुख्यालय         = [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमिराती]]
| मुख्य व्यक्ती     = 
| संकेतस्थळ        = http://www.flydubai.com/
}}
[[चित्र:A6-FDD Boeing 737-800 Flydubai Lined Up for Take Off (8305312353).jpg|250 px|[[ढाका|ढाक्यच्या]] [[शाहजलाल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ाहून निघालेले फ्लायदुबईचे [[बोईंग ७३७]] विमान|इवलेसे]]
'''फ्लायदुबई''' ({{lang-ar|فلاي دبي‎‎}}) ही [[संयुक्त अरब अमिराती]] देशातील कमी दरात विमानसेवा पुरवणारी एक [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. [[दुबई]] शहरामध्ये मुख्यालय व [[दुबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावर वाहतूकतळ असलेली फ्लायदुबई दुबई सरकारच्या मालकीची आहे. २००८ साली स्थापन झालेल्या फ्लायदुबईद्वारे एकूण ९५ शहरांना विमान सेवा पुरवली जाते. फ्लायदुबईच्या ताफ्यात [[बोइंग ७३७]] बनावटीची ५१ विमाने आहेत. दुबईतील [[एमिरेट्स]] ह्या प्रमुख कंपनीसोबत स्पर्धा न करता फ्लायदुबई नवनव्या मार्गांवर वाहतूक करण्याचा प्रयत्न करते.

जुलै २०१६ मध्ये [[भारत]]ामधील [[अहमदाबाद]], [[दिल्ली]], [[हैदराबाद]], [[कोची]], [[लखनौ]], [[मुंबई]] व [[त्रिवेंद्रम]] ह्या शहरांमधून फ्लायदुबईची सेवा उपलब्ध आहे.

== करार ==
=== कोडशेर करार ===
फ्लायदुबईचे खालील कंपन्यांसोबत [[कोडशेअर करार]] आहेत:

{{div col}}
* [[एर कॅनडा]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=Air Canada Signs flydubai Codeshare Agreement|url= https://aviationweek.com/air-transport/airports-networks/air-canada-signs-flydubai-codeshare-agreement |publisher=aviationweek.com |date=18 May 2023 |accessdate=21 May 2023}}&lt;/ref&gt;
* [[एमिरेट्स (एरलाइन)|एमिरेट्स]]&lt;ref&gt;{{cite news|last1=2017Liu|first1=Jim|title=Emirates / flydubai schedules codeshare launch in late-Oct 2017|url=http://www.routesonline.com/news/38/airloader/275039/emirates-flydubai-schedules-codeshare-launch-in-late-oct-2017/|work=Routesonline}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[युनायटेड एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/230707-acuafzcodeshare | title=Air Canada / United Begins flydubai Codeshare in 2Q23 }}&lt;/ref&gt;
{{div col end}}

=== इंटरलाईन करार === 
फ्लायदुबईचे खालील कंपन्यांसोबत [[इंटरलायनिंग|इंटरलाईन करार]] आहेत: 
{{div col|colwidth=17em}}
* [[एजियन एरलाइन्स]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot;&gt;{{cite web|title=Interline baggage allowance and rules|url=https://www.flydubai.com/en/flying-with-us/baggage/interline-partners-baggage-rules|website=flydubai}}&lt;/ref&gt;
* [[एपीजी एरलाइन्स]]&lt;ref name=&quot;All Partner Airlines&quot;&gt;{{cite web | url=https://www.apgiet.com/all-partner-airlines.html | title=All Partner Airlines }}&lt;/ref&gt;
* [[एर अल्जेरी]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[एर अस्ताना]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[एर चायना]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[एर फ्रान्स]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[एर सर्बिया]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[अलास्का एरलाइन्स]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[अझरबैजान एरलाइन्स]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[बॅटिक एर मलेशिया]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.aerotime.aero/articles/flydubaibatik-air-malaysia-interline-agreement|title=flydubai and Batik Air Malaysia announce formation of new global partnership|website=aerotime|date=8 November 2024}}&lt;/ref&gt;
* [[कॅथे पॅसिफिक]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[चायना इस्टर्न एरलाइन्स]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[चायना सदर्न एरलाइन्स]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[काँडोर (एरलाइन)|काँडोर]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://condor-newsroom.condor.com/en/de/news-article/condor-announces-interline-agreement-with-flydubai/ |title=Condor announces interline agreement with flydubai |date=20 June 2024 |access-date=29 October 2024}}&lt;/ref&gt;
* [[क्रोएशिया एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=flyDubai : Interline baggage allowance and rules |url=https://www.flydubai.com/en/flying-with-us/baggage/interline-partners-baggage-rules |website=flydubai.com |access-date=21 October 2025}}&lt;/ref&gt;
* [[डेल्टा एर लाइन्स]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[इथियोपियन एरलाइन्स]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[गल्फ एर]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[इता एरवेझ]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[जेटब्लू]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[केन्या एरवेझ]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[केएलएम]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[कोरियन एर]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[लॉट पोलिश एरलाइन्स]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[पाकिस्तान इंटरनॅशनल एरलाइन्स]]&lt;ref name=&quot;PIA Codeshare and Interline&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.piac.com.pk/interline-travel|title=INTERLINE AND CODESHARE TRAVEL|website=Pakistan International Airlines|access-date=27 September 2018}}&lt;/ref&gt;
* [[फिलिपिन्स एरलाइन्स]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[प्रिसिजन एर]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[क्वांटास]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[रॉयल ब्रुनेई एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Interline Codeshare Partners - Brunei {{!}} Royal Brunei Airlines |url=https://www.flyroyalbrunei.com/brunei/en/information/interline-codeshare-partners/ |access-date=2024-01-15 |website=Brunei |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* [[रवांड एर]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[सौदिया]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[सिंगापूर एरलाइन्स]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[श्रीलंकन एरलाइन्स]]&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=Newswire|title=SriLankan Airlines &amp; flydubai announce new Interline Agreement|url=https://www.newswire.lk/2024/09/09/srilankan-airlines-flydubai-announce-new-interline-agreement/|date=2024-09-09|access-date=2024-10-10}}&lt;/ref&gt;
* [[तारोम (एरलाइन)|तारोम]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[युनायटेड एरलाइन्स]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[यूटी एर]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
* [[व्हर्जिन अटलांटिक]]&lt;ref name=&quot;flydubai&quot; /&gt;
{{div col end}}

== विमानताफा ==
सप्टेंबर २०२५ च्या सुमारास फ्लायदुबईकडे फक्त [[बोईंग ७३७]] विमाने होती. भविष्यात [[एरबस ए३२१ निओ]] आणि [[बोईंग ७८७]] विमानांची खरेदी करेल.&lt;ref name=&quot;O_D_summ&quot;&gt;{{cite web |date=December 31, 2021 |title=Boeing: Orders and Deliveries (updated monthly) |url=https://www.boeing.com/commercial#orders-deliveries |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112224944/https://www.boeing.com/commercial/#/orders-deliveries |archive-date=January 12, 2021 |access-date=January 13, 2022 |publisher=boeing.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/82080-flydubai-extends-b737-800-leases-explores-wet-leases|title = flydubai extends B737-800 leases, &quot;explores&quot; wet-leases}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border-collapse:collapse;text-align:center;margin:auto;&quot;
|+ फ्लायदुबईकडील विमाने
|-
!rowspan=2| विमान !! rowspan=2| सेवेमध्ये !! rowspan=2| खरेदीवर !! colspan=3| प्रवासी संख्या !! rowspan=2| नोंदी
|-
! &lt;abbr title=&quot;Business Class&quot;&gt;J&lt;/abbr&gt; !! &lt;abbr title=&quot;Economy Class&quot;&gt;Y&lt;/abbr&gt; !! एकूण
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| [[बोईंग ७३७-८००]]
|rowspan=&quot;2&quot;| २६
|rowspan=&quot;2&quot;| &amp;mdash;
|rowspan=&quot;1&quot;| १०
|rowspan=&quot;1&quot;| १५६
|rowspan=&quot;1&quot;| १६६
|rowspan=&quot;2&quot;|
|-
|rowspan=&quot;1&quot;| &amp;mdash;
|rowspan=&quot;1&quot;| १८९
|rowspan=&quot;1&quot;| १८९
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| [[बोईंग ७३७ मॅक्स ८]]
|rowspan=&quot;2&quot;| ६५&lt;ref name=&quot;7M24Fleet&quot;/&gt;
|rowspan=&quot;2&quot;| ५१&lt;ref name=&quot;MAX&quot; /&gt;
| १०
| १५६
| १६६
|rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| १२
| १६२
| १७४
|-
| [[बोईंग ७३७ मॅक्स ९]]
| ३&lt;ref name=&quot;7M24Fleet&quot;&gt;{{cite web |title=flydubai pax numbers rise in Q1 2024, fleet retrofit in progress |url=https://gulfbusiness.com/flydubai-pax-nos-rise-in-q1-fleet-retrofit-2024/ |website=gulfbusiness.com |date=7 May 2024 |publisher=[[Gulf Business]] |access-date=7 May 2024}}&lt;/ref&gt;
| ६७&lt;ref name=&quot;MAX&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/66612-flydubai-to-add-maiden-b737-max-9-in-2h18|title=flydubai to add maiden B737 MAX 9 in 2H18|publisher=ch-aviation|date=25 April 2018|access-date=27 April 2018}}&lt;/ref&gt;
| १६
| १५६
| १७२&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/280444/flydubai-files-737-max-9-preliminary-operation-in-2q19/|title=flydubai files 737 MAX 9 preliminary operation in 2Q19|publisher=Routesonline|date=10 September 2018|access-date=10 September 2018}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| [[बोईंग ७८७-९]]
| &amp;mdash;
| ३०&lt;ref&gt;{{cite press release |title=flydubai Orders 30 Boeing 787 Dreamliners, Its First Widebody Airplanes |publisher=Boeing |date=13 November 2023 |url=https://investors.boeing.com/investors/news/press-release-details/2023/flydubai-Orders-30-Boeing-787-Dreamliners-Its-First-Widebody-Airplanes/default.aspx }}&lt;/ref&gt;
| colspan=&quot;3&quot; | &lt;abbr title=&quot;To be announced&quot;&gt;जाहीर केले जाईल&lt;/abbr&gt;
| २०२७ पासून वितरण सुरू होईल.
|-
! एकूण !! ९४ !! १४८ !! colspan=&quot;4&quot;|
|}

== अपघात आणि दुर्घटना ==
* २६ जानेवारी २०१५ रोजी [[दुबई]]हून [[बगदाद]]ला जाणारे फ्लायदुबईचे विमान २१५ (बोईंग ७३७-८केएन, नोंदणी क्रमांक A6-FEK), १५४ प्रवाशांसह [[बगदाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बगदाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर]] उतरत असताना त्यावर गोळीबार झाला. विमान सुरक्षितपणे जमिनीवर उतरले आणि विमानतळावर कोणालाही वैद्यकीय उपचारांची गरज भासली नाही.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Boeing Hit by Gunfire in Baghdad|journal=Airliner World|date=March 2015|page=83}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Unlawful Interference Boeing 737-8KN (WL) A6-FEK, Monday 26 January 2015 |url=https://asn.flightsafety.org/asndb/320364 |access-date=2024-08-26 |website=asn.flightsafety.org}}&lt;/ref&gt;
* १९ मार्च २०१६ रोजी, दुबईहून [[रशिया]]मधील [[रोस्तोव-ऑन-डॉन]]ला जाणारे [[फ्लायदुबई विमान ९८१]] (बोईंग ७३७-८केएन, नोंदणी क्रमांक A6-FDN), खराब हवामानामुळे [[रोस्तोव-ऑन-डॉन विमानतळ|रोस्तोव-ऑन-डॉन विमानतळावर]] उतरण्याचा पुन्हा प्रयत्न (go-around) करत असताना कोसळले. यामध्ये विमानातील सर्व ५५ प्रवासी आणि ७ कर्मचारी मृत्युमुखी पडले. एरलाइनच्या इतिहासातील हा पहिला प्राणघातक अपघात होता.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Derek |last=Baldwin |url=http://gulfnews.com/news/uae/emergencies/flydubai-crash-surprising-as-airline-has-excellent-safety-record-dubai-based-analyst-says-1.1693172 |title=flydubai crash surprising as airline has excellent safety record, Dubai-based analyst says |date=19 March 2016 |newspaper=[[Gulf News]] |location=Dubai |access-date=19 March 2016}}&lt;/ref&gt; [[इंटरस्टेट एव्हिएशन कमिटी]]ने केलेल्या तपासणीत असे निष्पन्न झाले की २०१६ चा हा अपघात वैमानिकाच्या चुकीमुळे (pilot error) झाला होता.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Nikolay |last=Studenikin |url=http://mak-iac.org/upload/iblock/6e0/%D0%9E%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B5%20%D0%BC%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5.PDF |script-title=ru:Особое мнение представителя Росавиации |trans-title=Alternative opinion of the Rosaviatsiya representative |access-date=27 March 2016 |publisher=[[Interstate Aviation Committee]] |language=ru |archive-date=25 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180725115440/https://mak-iac.org/upload/iblock/6e0/%d0%9e%d1%81%d0%be%d0%b1%d0%be%d0%b5%20%d0%bc%d0%bd%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5.PDF |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=ASN Aircraft accident Boeing 737-8KN A6-FDN Rostov Airport (ROV) |url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20160319-0 |access-date=19 March 2016 |work=[[Aviation Safety Network]]}}&lt;/ref&gt;

==बाह्य दुवे==
{{कॉमन्स वर्ग|Flydubai|{{लेखनाव}}}}
* [http://www.flydubai.com/ अधिकृत संकेतस्थळ]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीमधील विमानवाहतूक कंपन्या]]
[[वर्ग:दुबई]]
[[वर्ग:इ.स. २००८ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>ohwb0ho5f1xk9nsyedsohe2cq9u05p0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वुएलिंग</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197166</id>
    <revision>
      <id>2683462</id>
      <parentid>2681834</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T09:45:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2683462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13397" sha1="ibh4zdmxpagmlmsg343zhpj0w27n8zq" xml:space="preserve">'''वुएलिंग''' ही [[स्पेन]]ची किफायतशीर विमानकंपनी आहे. हिचे मुख्य केंद्र [[बार्सिलोना]] येथे आहे. या कंपनीचे नाव ''वुएलो'' (विमान) या स्पॅनिश शब्दावरून आहे. हिचे मुख्यालय [[बार्सेलोना]] महानगरात असून मुख्य तळ [[बार्सेलोना-एल प्रात आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] आणि [[रोम]]च्या [[लिओनार्दो दा विंची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लिओनार्दो दा विंची आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर]] आहेत.

==इतिहास==
या विमान कंपनीची स्थापना फेब्रुवारी २००४ मध्ये झाली आणि १ जुलै २००४ रोजी बार्सेलोना ते [[इबिझा]] या शहरांदरम्यान पहिली विमानसेवा सुरू झाली. वुएलिंगने सुरुवातीला दोन [[एरबस ए३२०]] प्रकारची विमाने वापरून बार्सेलोना ते [[ब्रसेल्स]], इबिझा, [[पाल्मा दे मायोर्का]] आणि [[पॅरिस-चार्ल्स दि गॉल विमानतळ|पॅरिस]] शहरांदरम्यान विमानसेवा चालू केली.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.vueling.com/en/we-are-vueling/us/our-dna |title= वूईलिंग एअरलाइन्सचा इतिहास |प्रकाशक=वूईलिंग.कॉम |दिनांक=११ नोव्हेंबर २०१६ | प्राप्त दिनांक=}}&lt;/ref&gt;

वुएलिंगने २००५ मध्ये [[माद्रिद-बराहास आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|माद्रिद-बराहास आंतरराष्ट्रीय विमानतळावरून]] तर २००७ पॅरिस आणि २००९ मध्ये [[सेव्हिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेव्हियापासून]] सेवा सुरू केली.

{{बदल}}
२००८ मध्ये या कंपनीत स्पॅनिश क्लिक एर समाविष्ट झाली. क्लिकएरचे आलेक्ष क्रुज हे या एकत्रीकरण झालेल्या विमान कंपनीचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी झाले.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://news.airwise.com/story/view/1215488627.html|title=वूईलिंग आणि स्पॅनिश क्लिक एयर यांनी विलीन होण्यास सहमति दिली|प्रकाशक=एयरवाइज.कॉम|दिनांक=८ जुलै २००८|प्राप्त दिनांक=|accessdate=2016-11-11|archive-date=2012-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210213556/http://news.airwise.com/story/view/1215488627.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; दि.१५ जुलै २००९ रोजी या दोन विमान कंपनीचे एकत्रीकरण कायदेशीर पूर्ण झाले आणि नवीन कंपनी वुएलिंग ब्रँडने सुरू झाली.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.travelmole.com/news_feature.php?id=1137210|title=यूके तील हवाई परिवहन मधील एक नवीन नाव|प्रकाशक=ट्रेवलमोल.कॉम|दिनांक=६ जुलै २००९|प्राप्त दिनांक=|accessdate=2016-11-11|archive-date=2017-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101091032/http://www.travelmole.com/news_feature.php?id=1137210|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;                                    

सन २००९ मध्ये ५० ठिकाणी ८.२ मिल्लियन प्रवासी वाहतूक करणारी स्पेन मधील दोन क्रमांकाची ही विमान कंपनी ठरली.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.cleartrip.com/flight-booking/vueling-airlines.html|title=वूईलिंग एअरलाइन्सची सेवा|प्रकाशक=क्लियरट्रिप.कॉम|दिनांक=११ नोव्हेंबर २०१६|प्राप्त दिनांक=|accessdate=2016-11-11|archive-date=2013-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130716110341/http://www.cleartrip.com/flight-booking/vueling-airlines.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

जानेवारी २०११ मध्ये नवीन ९ विमाने खरेदी करण्याची घोषणा केली. त्यापैकि ६ विमाने एप्रिल ते जून २०११ चे दरम्यान ताब्यात आली आणि राहिलेली दोन २०११ चे शेवटी मिळाली.२१ मार्च २०१२ रोजी मुख्य कार्यकारी अधिकारी आलेक्ष क्रुज यांनी रोम हे नवीन बेस निर्माण करण्याची घोषणा केली. दि.२५ मार्च २०१२ रोजी त्याचे उद्घाटन झाले आणि तेथे एक विमान तैनात केले. रोम मध्ये आत्तापर्यंत अनेक आगमन ठिकाणे निर्माण झाली आहेत.

दि.५ डिसेंबर २०१२ रोजी या विमान कंपनीने फ्लोरेंस येथे बेस निर्माण करण्याची घोषणा केली आणि तेथे एक विमान ठेवून युरोप मधील नवीन चार ठिकाणी विमान सेवा सुरू केली. दि.२५ ऑक्टोबर २०१३ रोजी म्हणजे १० महिन्यांनंतर या कंपनीने फ्लोरेन्स ते कटणीय ही इटलीतील पहिली स्थानिक विमान सेवा सुरू केली.

नोव्हेंबर २०१३ पासून या कंपनीने सतत बार्सिलोना केंद्राचे विकासाचा मार्ग अवलंबिला. ६ नोव्हेंबर २०१३ रोजी ब्रुसेल्स येथे केंद्र सुरू करण्याची घोषणा केली आणि येथे एक विमान ठेवून पुर्वीचे चार मार्गाबरोबरच मे २०१४ पासून नवीन ७ मार्ग सुरू केले. शिवाय नोव्हेंबर २०१३ मध्ये रोम-फिउमिकीनो केंद्र निर्माण केले.                                                                        

सन २०१४ चे मध्यापासून तेथून ३० विमान मार्ग अस्तित्वात आले. त्यांचे हे बार्सिलोना नंतरचे दुसरे क्रमांकाचे केंद्र ठरले. कंपनीचे संकल्पनाचे पुंनर्रजीवन करण्यासाठी आणि व्यवस्थापनातील कांही बदल घडविण्यासाठी ऑक्टोबर २०१६ मध्ये या कंपनीने ब्रुसेल्स,कटणीय,पालेर्मो ही केंद्रे बंद केली.

==करार==
वुएलिंगचे खालील कंपन्यांशी व्यापारी करार आहेत -
* [[एर लिंगस]] 
* [[ब्रिटिश एरवेझ]] 
* [[इबेरीया]]
* [[कतार एरवेझ]]

== विमान ताफा ==
[[File:Vueling Airlines A321 EC-MHA JP8121427.jpg|thumb|व्ह्युएलिंगचे [[एरबस ए३२१-२००]]]]
ऑगस्ट २०२५ च्या सुमारासची व्ह्युएलिंगची विमाने:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.airbus.com/en/products-services/commercial-aircraft/orders-and-deliveries|title=Orders and Deliveries {{!}} Airbus|date=३ एप्रिल २०२४|website=www.airbus.com|access-date=१५ ऑक्टोबर २०२५}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Vueling Fleet Details and History |url=https://www.planespotters.net/airline/Vueling |website=planespotters.net |access-date=२९ एप्रिल २०२६}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto; text-align:center&quot;
|+ व्ह्युएलिंग विमान ताफा
|- style=&quot;background:#fc0;&quot;
! विमान !! सेवेत !! आदेश !! प्रवासी !! नोंदी
|-
|[[एरबस ए३१९-१००]] || ६ || &amp;mdash; || १४४ || 
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[एरबस ए३२०-२००]] || rowspan=&quot;2&quot;|९२ || rowspan=&quot;2&quot;|&amp;mdash; || १८० || rowspan=&quot;2&quot;|
|-
| १८६
|-
|[[एरबस ए३२०निओ]] || २२ || &amp;mdash; || १८६ || 
|-
|[[एरबस ए३२१-२००]] || १८ || &amp;mdash; || २२० || 
|-
|[[एरबस ए३२१निओ]] || ४ || &amp;mdash; || २३६ || 
|-
|[[बोईंग ७३७ मॅक्स २००]] || &amp;mdash; || २५ || २०० || rowspan=&quot;2&quot;|२०२६ पासून वितरण.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.flightglobal.com/airlines/vueling-to-become-iags-first-737-max-operator/164034.article|title=Vueling to become IAG's first Boeing 737 Max operator|website=flightglobal.com|date=१ ऑगस्ट २०२५}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;१०० पर्यायांसह आदेश.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|[[बोईंग ७३७ मॅक्स १०]] || &amp;mdash; || २५ || २३०
|-
! एकूण !! १४२ !! ५० !! colspan=&quot;2&quot; |
|}
{{Clear}}

== अपघात आणि दुर्घटना ==
* १६ जुलै २०१५ रोजी [[इबिथा|इबिझा]] येथून [[बार्सेलोना]]कडे जाणाऱ्या व्युलिंग विमानाचे इंजिन उड्डाणादरम्यान निकामी झाल्याने [[जोसेफ तारादेयास बार्सिलोना–एल प्रात विमानतळ|एल प्रात विमानतळावर]] तातडीने उतरवण्यात आले. या घटनेत कोणत्याही प्रवाशाला दुखापत झाली नाही आणि विमानाचे सुरक्षित लँडिंग करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Vueling engine failure forces emergency landing in Barcelona |url=https://www.catalannews.com/society-science/item/vueling-engine-failure-forces-emergency-landing-in-barcelona |website=catalannews.com |date=१६ जुलै २०१५ |access-date=२९ एप्रिल २०२६}}&lt;/ref&gt;
* २९ सप्टेंबर २०२१ रोजी बार्सेलोनाहून [[म्युन्शेन|म्युनिकला]] जाणाऱ्या विमानाच्या वैमानिक कक्षात धूर दिसल्याने ते [[पॅरिस]]ला उतरवण्यात आले.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Vueling flight to Munich diverted to Paris due to smoke in cockpit |url=https://www.aviation24.be/airlines/vueling/vueling-flight-to-munich-diverted-to-paris-due-to-smoke-in-cockpit/ |website=aviation24.be |date=२९ सप्टेंबर २०२१ |access-date=२९ एप्रिल २०२६ }}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:स्पेनमधील विमानवाहतूक कंपन्या]]</text>
      <sha1>ibh4zdmxpagmlmsg343zhpj0w27n8zq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नलिनीबाला देवी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>226378</id>
    <revision>
      <id>2683431</id>
      <parentid>2509828</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T02:40:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:इ.स. १८१८ मधील जन्म]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2683431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4898" sha1="3gyjmxdcgubxv5ee4d3x8rb1i2ptipp" xml:space="preserve">'''नलिनीबाला देवी''' या [[असमीया भाषा|असमिया]] कवयित्री होत्या. [[आसाम]]मधील [[कामरूप जिल्हा|कामरूप जिल्ह्यातील]] [[बारपेटा]] या गावी त्यांचा जन्म २३ मार्च १८१८ रोजी झाला. स्वातंत्र्यचळवळीतील प्रमुख असमिया नेते [[नवीनचंद्र बर्दोलोई]] हे त्यांचे वडील होते. नलिनीबाला देवींनी आपल्या वडिलांचे एक चरित्र लिहिले आहे. नलिनीबाला देवीं यांचे  शिक्षण घरीच खाजगी रीत्या झाले. संधियार सूर (१९२८, म. शी. संध्यासंगीत)   हा त्यांचा पहिला काव्यसंग्रह होता .त्यानंतर सपोनार सूर (१९४७, म. शी. स्वप्नसंगीत), स्मृतितीर्थ (१९४८), पारसमणि (१९५७), अलकनंदा (१९५७) असे त्यांचे अन्य उल्लेखनीय काव्यसंग्रह प्रसिद्ध झाले.

नलिनीबाला देवींना लहानपणीच वैधव्य आले, त्याची छाया त्यांच्या जीवनावर कायमची पडली.गीता, उपनिषदे, आसाममधील वैष्णव संतांचे साहित्य ह्यांच्या वाचनातून मानसिक समाधान मिळविण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला. त्यांच्या जीवनातील व्यथा-वेदनांचा खोल ठसा नलिनीबाला देवीं यांच्या  कवितेवर उमटलेला आहे. आत्म्याचे परमात्म्याशी मीलन घडवून आणण्याची तीव्र इच्छा, गूढगुंजनाची ओढ आणि निसर्गातील यच्चयावत वस्तूंमधील चिरंतन सौंदर्याची जाणीव त्यांच्या कवितेतून प्रत्ययास येते. रवींद्रनाथ टागोरांची कविता आणि साहित्य ह्यांकडेही त्या ओढल्या गेल्या. ह्या सर्वांचा प्रभाव त्यांच्या कवितेवर जाणवतो.काही उत्कट देशभक्तिपर कविताही त्यांनी लिहिलेल्या आहेत. त्यापैकी ‘भारती', ‘रवींद्र तर्पण’, ‘जन्मभूमी’ ह्या अशा काही कविता आहेत .स्वर्गापेक्षाही महान असलेल्या मातृभूमीची सेवा आपणास मृत्युनंतरही करता यावी, अशी इच्छा त्यांनी ‘जन्मभूमी’ ह्या कवितेत व्यक्त केली आहे. अलकनंदा ह्या त्यांच्या काव्यसंग्रहास १९६८ रोजी साहित्य अकादेमीचा पुरस्कार मिळाला.नलिनीबाला देवीं या आसाम मध्ये १९५४ रोजी झालेल्या साहित्य सभेच्या तेविसाव्या अधिवेशनाच्या अध्यक्षा होत्या.भारत सरकारने १९५७ साली ‘पद्मश्री’ हा किताब देऊन त्यांचा गौरव केला.२४ डिसेंबर १९७७ रोजी गौहाती येथे त्यांचे दुःखद निधन झाले.

[[वर्ग:आसामी साहित्यिक]]
[[वर्ग:इ.स. १८९८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:तात्पुरता वर्ग-१० मार्च २०१८ कार्यशाळा]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>3gyjmxdcgubxv5ee4d3x8rb1i2ptipp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683432</id>
      <parentid>2683431</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T02:40:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2683432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4969" sha1="2xj3qp10w0y9bt15qlfv0ryo546d90g" xml:space="preserve">'''नलिनीबाला देवी''' या [[असमीया भाषा|असमिया]] कवयित्री होत्या. [[आसाम]]मधील [[कामरूप जिल्हा|कामरूप जिल्ह्यातील]] [[बारपेटा]] या गावी त्यांचा जन्म २३ मार्च १८१८ रोजी झाला. स्वातंत्र्यचळवळीतील प्रमुख असमिया नेते [[नवीनचंद्र बर्दोलोई]] हे त्यांचे वडील होते. नलिनीबाला देवींनी आपल्या वडिलांचे एक चरित्र लिहिले आहे. नलिनीबाला देवीं यांचे  शिक्षण घरीच खाजगी रीत्या झाले. संधियार सूर (१९२८, म. शी. संध्यासंगीत)   हा त्यांचा पहिला काव्यसंग्रह होता .त्यानंतर सपोनार सूर (१९४७, म. शी. स्वप्नसंगीत), स्मृतितीर्थ (१९४८), पारसमणि (१९५७), अलकनंदा (१९५७) असे त्यांचे अन्य उल्लेखनीय काव्यसंग्रह प्रसिद्ध झाले.

नलिनीबाला देवींना लहानपणीच वैधव्य आले, त्याची छाया त्यांच्या जीवनावर कायमची पडली.गीता, उपनिषदे, आसाममधील वैष्णव संतांचे साहित्य ह्यांच्या वाचनातून मानसिक समाधान मिळविण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला. त्यांच्या जीवनातील व्यथा-वेदनांचा खोल ठसा नलिनीबाला देवीं यांच्या  कवितेवर उमटलेला आहे. आत्म्याचे परमात्म्याशी मीलन घडवून आणण्याची तीव्र इच्छा, गूढगुंजनाची ओढ आणि निसर्गातील यच्चयावत वस्तूंमधील चिरंतन सौंदर्याची जाणीव त्यांच्या कवितेतून प्रत्ययास येते. रवींद्रनाथ टागोरांची कविता आणि साहित्य ह्यांकडेही त्या ओढल्या गेल्या. ह्या सर्वांचा प्रभाव त्यांच्या कवितेवर जाणवतो.काही उत्कट देशभक्तिपर कविताही त्यांनी लिहिलेल्या आहेत. त्यापैकी ‘भारती', ‘रवींद्र तर्पण’, ‘जन्मभूमी’ ह्या अशा काही कविता आहेत .स्वर्गापेक्षाही महान असलेल्या मातृभूमीची सेवा आपणास मृत्युनंतरही करता यावी, अशी इच्छा त्यांनी ‘जन्मभूमी’ ह्या कवितेत व्यक्त केली आहे. अलकनंदा ह्या त्यांच्या काव्यसंग्रहास १९६८ रोजी साहित्य अकादेमीचा पुरस्कार मिळाला.नलिनीबाला देवीं या आसाम मध्ये १९५४ रोजी झालेल्या साहित्य सभेच्या तेविसाव्या अधिवेशनाच्या अध्यक्षा होत्या.भारत सरकारने १९५७ साली ‘पद्मश्री’ हा किताब देऊन त्यांचा गौरव केला.२४ डिसेंबर १९७७ रोजी गौहाती येथे त्यांचे दुःखद निधन झाले.

[[वर्ग:आसामी साहित्यिक]]
[[वर्ग:इ.स. १८९८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:तात्पुरता वर्ग-१० मार्च २०१८ कार्यशाळा]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:इ.स. १९७७ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>2xj3qp10w0y9bt15qlfv0ryo546d90g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683433</id>
      <parentid>2683432</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T02:42:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2683433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5111" sha1="3hr4t8e19ad2jcv28ie863qbprc6ofa" xml:space="preserve">'''नलिनीबाला देवी''' या [[असमीया भाषा|असमिया]] कवयित्री होत्या. [[आसाम]]मधील [[कामरूप जिल्हा|कामरूप जिल्ह्यातील]] [[बारपेटा]] या गावी त्यांचा जन्म २३ मार्च १८१८ रोजी झाला. स्वातंत्र्यचळवळीतील प्रमुख असमिया नेते [[नवीनचंद्र बर्दोलोई]] हे त्यांचे वडील होते. नलिनीबाला देवींनी आपल्या वडिलांचे एक चरित्र लिहिले आहे. नलिनीबाला देवीं यांचे  शिक्षण घरीच खाजगी रीत्या झाले. संधियार सूर (१९२८, म. शी. संध्यासंगीत)   हा त्यांचा पहिला काव्यसंग्रह होता .त्यानंतर सपोनार सूर (१९४७, म. शी. स्वप्नसंगीत), स्मृतितीर्थ (१९४८), पारसमणि (१९५७), अलकनंदा (१९५७) असे त्यांचे अन्य उल्लेखनीय काव्यसंग्रह प्रसिद्ध झाले.

नलिनीबाला देवींना लहानपणीच वैधव्य आले, त्याची छाया त्यांच्या जीवनावर कायमची पडली.गीता, उपनिषदे, आसाममधील वैष्णव संतांचे साहित्य ह्यांच्या वाचनातून मानसिक समाधान मिळविण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला. त्यांच्या जीवनातील व्यथा-वेदनांचा खोल ठसा नलिनीबाला देवीं यांच्या  कवितेवर उमटलेला आहे. आत्म्याचे परमात्म्याशी मीलन घडवून आणण्याची तीव्र इच्छा, गूढगुंजनाची ओढ आणि निसर्गातील यच्चयावत वस्तूंमधील चिरंतन सौंदर्याची जाणीव त्यांच्या कवितेतून प्रत्ययास येते. रवींद्रनाथ टागोरांची कविता आणि साहित्य ह्यांकडेही त्या ओढल्या गेल्या. ह्या सर्वांचा प्रभाव त्यांच्या कवितेवर जाणवतो.काही उत्कट देशभक्तिपर कविताही त्यांनी लिहिलेल्या आहेत. त्यापैकी ‘भारती', ‘रवींद्र तर्पण’, ‘जन्मभूमी’ ह्या अशा काही कविता आहेत .स्वर्गापेक्षाही महान असलेल्या मातृभूमीची सेवा आपणास मृत्युनंतरही करता यावी, अशी इच्छा त्यांनी ‘जन्मभूमी’ ह्या कवितेत व्यक्त केली आहे. अलकनंदा ह्या त्यांच्या काव्यसंग्रहास १९६८ रोजी साहित्य अकादेमीचा पुरस्कार मिळाला.नलिनीबाला देवीं या आसाम मध्ये १९५४ रोजी झालेल्या साहित्य सभेच्या तेविसाव्या अधिवेशनाच्या अध्यक्षा होत्या.भारत सरकारने १९५७ साली ‘पद्मश्री’ हा किताब देऊन त्यांचा गौरव केला.२४ डिसेंबर १९७७ रोजी गौहाती येथे त्यांचे दुःखद निधन झाले.

[[वर्ग:आसामी साहित्यिक]]
[[वर्ग:इ.स. १८९८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:तात्पुरता वर्ग-१० मार्च २०१८ कार्यशाळा]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:इ.स. १९७७ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:साहित्य व शिक्षणातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]</text>
      <sha1>3hr4t8e19ad2jcv28ie863qbprc6ofa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683434</id>
      <parentid>2683433</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T02:43:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2683434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5111" sha1="gaespvuzz87gah8gctxjhxxsz47c5dh" xml:space="preserve">'''नलिनीबाला देवी''' या [[असमीया भाषा|असमिया]] कवयित्री होत्या. [[आसाम]]मधील [[कामरूप जिल्हा|कामरूप जिल्ह्यातील]] [[बारपेटा]] या गावी त्यांचा जन्म २३ मार्च १८९८ रोजी झाला. स्वातंत्र्यचळवळीतील प्रमुख असमिया नेते [[नवीनचंद्र बर्दोलोई]] हे त्यांचे वडील होते. नलिनीबाला देवींनी आपल्या वडिलांचे एक चरित्र लिहिले आहे. नलिनीबाला देवीं यांचे  शिक्षण घरीच खाजगी रीत्या झाले. संधियार सूर (१९२८, म. शी. संध्यासंगीत)   हा त्यांचा पहिला काव्यसंग्रह होता .त्यानंतर सपोनार सूर (१९४७, म. शी. स्वप्नसंगीत), स्मृतितीर्थ (१९४८), पारसमणि (१९५७), अलकनंदा (१९५७) असे त्यांचे अन्य उल्लेखनीय काव्यसंग्रह प्रसिद्ध झाले.

नलिनीबाला देवींना लहानपणीच वैधव्य आले, त्याची छाया त्यांच्या जीवनावर कायमची पडली.गीता, उपनिषदे, आसाममधील वैष्णव संतांचे साहित्य ह्यांच्या वाचनातून मानसिक समाधान मिळविण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला. त्यांच्या जीवनातील व्यथा-वेदनांचा खोल ठसा नलिनीबाला देवीं यांच्या  कवितेवर उमटलेला आहे. आत्म्याचे परमात्म्याशी मीलन घडवून आणण्याची तीव्र इच्छा, गूढगुंजनाची ओढ आणि निसर्गातील यच्चयावत वस्तूंमधील चिरंतन सौंदर्याची जाणीव त्यांच्या कवितेतून प्रत्ययास येते. रवींद्रनाथ टागोरांची कविता आणि साहित्य ह्यांकडेही त्या ओढल्या गेल्या. ह्या सर्वांचा प्रभाव त्यांच्या कवितेवर जाणवतो.काही उत्कट देशभक्तिपर कविताही त्यांनी लिहिलेल्या आहेत. त्यापैकी ‘भारती', ‘रवींद्र तर्पण’, ‘जन्मभूमी’ ह्या अशा काही कविता आहेत .स्वर्गापेक्षाही महान असलेल्या मातृभूमीची सेवा आपणास मृत्युनंतरही करता यावी, अशी इच्छा त्यांनी ‘जन्मभूमी’ ह्या कवितेत व्यक्त केली आहे. अलकनंदा ह्या त्यांच्या काव्यसंग्रहास १९६८ रोजी साहित्य अकादेमीचा पुरस्कार मिळाला.नलिनीबाला देवीं या आसाम मध्ये १९५४ रोजी झालेल्या साहित्य सभेच्या तेविसाव्या अधिवेशनाच्या अध्यक्षा होत्या.भारत सरकारने १९५७ साली ‘पद्मश्री’ हा किताब देऊन त्यांचा गौरव केला.२४ डिसेंबर १९७७ रोजी गौहाती येथे त्यांचे दुःखद निधन झाले.

[[वर्ग:आसामी साहित्यिक]]
[[वर्ग:इ.स. १८९८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:तात्पुरता वर्ग-१० मार्च २०१८ कार्यशाळा]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:इ.स. १९७७ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:साहित्य व शिक्षणातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]</text>
      <sha1>gaespvuzz87gah8gctxjhxxsz47c5dh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683435</id>
      <parentid>2683434</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T02:43:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2683435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5153" sha1="ravcpk65gi8mgkmbq7a47j1438xboww" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''नलिनीबाला देवी''' या [[असमीया भाषा|असमिया]] कवयित्री होत्या. [[आसाम]]मधील [[कामरूप जिल्हा|कामरूप जिल्ह्यातील]] [[बारपेटा]] या गावी त्यांचा जन्म २३ मार्च १८९८ रोजी झाला. स्वातंत्र्यचळवळीतील प्रमुख असमिया नेते [[नवीनचंद्र बर्दोलोई]] हे त्यांचे वडील होते. नलिनीबाला देवींनी आपल्या वडिलांचे एक चरित्र लिहिले आहे. नलिनीबाला देवीं यांचे  शिक्षण घरीच खाजगी रीत्या झाले. संधियार सूर (१९२८, म. शी. संध्यासंगीत)   हा त्यांचा पहिला काव्यसंग्रह होता .त्यानंतर सपोनार सूर (१९४७, म. शी. स्वप्नसंगीत), स्मृतितीर्थ (१९४८), पारसमणि (१९५७), अलकनंदा (१९५७) असे त्यांचे अन्य उल्लेखनीय काव्यसंग्रह प्रसिद्ध झाले.

नलिनीबाला देवींना लहानपणीच वैधव्य आले, त्याची छाया त्यांच्या जीवनावर कायमची पडली.गीता, उपनिषदे, आसाममधील वैष्णव संतांचे साहित्य ह्यांच्या वाचनातून मानसिक समाधान मिळविण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला. त्यांच्या जीवनातील व्यथा-वेदनांचा खोल ठसा नलिनीबाला देवीं यांच्या  कवितेवर उमटलेला आहे. आत्म्याचे परमात्म्याशी मीलन घडवून आणण्याची तीव्र इच्छा, गूढगुंजनाची ओढ आणि निसर्गातील यच्चयावत वस्तूंमधील चिरंतन सौंदर्याची जाणीव त्यांच्या कवितेतून प्रत्ययास येते. रवींद्रनाथ टागोरांची कविता आणि साहित्य ह्यांकडेही त्या ओढल्या गेल्या. ह्या सर्वांचा प्रभाव त्यांच्या कवितेवर जाणवतो.काही उत्कट देशभक्तिपर कविताही त्यांनी लिहिलेल्या आहेत. त्यापैकी ‘भारती', ‘रवींद्र तर्पण’, ‘जन्मभूमी’ ह्या अशा काही कविता आहेत .स्वर्गापेक्षाही महान असलेल्या मातृभूमीची सेवा आपणास मृत्युनंतरही करता यावी, अशी इच्छा त्यांनी ‘जन्मभूमी’ ह्या कवितेत व्यक्त केली आहे. अलकनंदा ह्या त्यांच्या काव्यसंग्रहास १९६८ रोजी साहित्य अकादेमीचा पुरस्कार मिळाला.नलिनीबाला देवीं या आसाम मध्ये १९५४ रोजी झालेल्या साहित्य सभेच्या तेविसाव्या अधिवेशनाच्या अध्यक्षा होत्या.भारत सरकारने १९५७ साली ‘पद्मश्री’ हा किताब देऊन त्यांचा गौरव केला.२४ डिसेंबर १९७७ रोजी गौहाती येथे त्यांचे दुःखद निधन झाले.

[[वर्ग:आसामी साहित्यिक]]
[[वर्ग:इ.स. १८९८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:तात्पुरता वर्ग-१० मार्च २०१८ कार्यशाळा]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:इ.स. १९७७ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:साहित्य व शिक्षणातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]</text>
      <sha1>ravcpk65gi8mgkmbq7a47j1438xboww</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683436</id>
      <parentid>2683435</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T02:46:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2683436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5301" sha1="5ern3v4io7r30qdv44pna4an6vi3grs" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''नलिनीबाला देवी''' या [[असमीया भाषा|असमिया]] कवयित्री होत्या. [[आसाम]]मधील [[कामरूप जिल्हा|कामरूप जिल्ह्यातील]] [[बारपेटा]] या गावी त्यांचा जन्म २३ मार्च १८९८ रोजी झाला. स्वातंत्र्यचळवळीतील प्रमुख असमिया नेते [[नवीनचंद्र बर्दोलोई]] हे त्यांचे वडील होते. नलिनीबाला देवींनी आपल्या वडिलांचे एक चरित्र लिहिले आहे. नलिनीबाला देवीं यांचे  शिक्षण घरीच खाजगी रीत्या झाले. संधियार सूर (१९२८, म. शी. संध्यासंगीत)   हा त्यांचा पहिला काव्यसंग्रह होता .त्यानंतर सपोनार सूर (१९४७, म. शी. स्वप्नसंगीत), स्मृतितीर्थ (१९४८), पारसमणि (१९५७), अलकनंदा (१९५७) असे त्यांचे अन्य उल्लेखनीय काव्यसंग्रह प्रसिद्ध झाले.

नलिनीबाला देवींना लहानपणीच वैधव्य आले, त्याची छाया त्यांच्या जीवनावर कायमची पडली.गीता, उपनिषदे, आसाममधील वैष्णव संतांचे साहित्य ह्यांच्या वाचनातून मानसिक समाधान मिळविण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला. त्यांच्या जीवनातील व्यथा-वेदनांचा खोल ठसा नलिनीबाला देवीं यांच्या  कवितेवर उमटलेला आहे. आत्म्याचे परमात्म्याशी मीलन घडवून आणण्याची तीव्र इच्छा, गूढगुंजनाची ओढ आणि निसर्गातील यच्चयावत वस्तूंमधील चिरंतन सौंदर्याची जाणीव त्यांच्या कवितेतून प्रत्ययास येते. रवींद्रनाथ टागोरांची कविता आणि साहित्य ह्यांकडेही त्या ओढल्या गेल्या. ह्या सर्वांचा प्रभाव त्यांच्या कवितेवर जाणवतो.काही उत्कट देशभक्तिपर कविताही त्यांनी लिहिलेल्या आहेत. त्यापैकी ‘भारती', ‘रवींद्र तर्पण’, ‘जन्मभूमी’ ह्या अशा काही कविता आहेत .स्वर्गापेक्षाही महान असलेल्या मातृभूमीची सेवा आपणास मृत्युनंतरही करता यावी, अशी इच्छा त्यांनी ‘जन्मभूमी’ ह्या कवितेत व्यक्त केली आहे. अलकनंदा ह्या त्यांच्या काव्यसंग्रहास १९६८ रोजी साहित्य अकादेमीचा पुरस्कार मिळाला.नलिनीबाला देवीं या आसाम मध्ये १९५४ रोजी झालेल्या साहित्य सभेच्या तेविसाव्या अधिवेशनाच्या अध्यक्षा होत्या.भारत सरकारने १९५७ साली ‘पद्मश्री’ हा किताब देऊन त्यांचा गौरव केला.२४ डिसेंबर १९७७ रोजी गौहाती येथे त्यांचे दुःखद निधन झाले.

[[वर्ग:आसामी साहित्यिक]]
[[वर्ग:इ.स. १८९८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:तात्पुरता वर्ग-१० मार्च २०१८ कार्यशाळा]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:इ.स. १९७७ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:साहित्य व शिक्षणातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेत्यांची यादी (आसामी)]]</text>
      <sha1>5ern3v4io7r30qdv44pna4an6vi3grs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683437</id>
      <parentid>2683436</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T02:46:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेत्यांची यादी (आसामी)]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2683437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5277" sha1="1a78ky6i8j7yxwihb2jrr17ezkph689" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''नलिनीबाला देवी''' या [[असमीया भाषा|असमिया]] कवयित्री होत्या. [[आसाम]]मधील [[कामरूप जिल्हा|कामरूप जिल्ह्यातील]] [[बारपेटा]] या गावी त्यांचा जन्म २३ मार्च १८९८ रोजी झाला. स्वातंत्र्यचळवळीतील प्रमुख असमिया नेते [[नवीनचंद्र बर्दोलोई]] हे त्यांचे वडील होते. नलिनीबाला देवींनी आपल्या वडिलांचे एक चरित्र लिहिले आहे. नलिनीबाला देवीं यांचे  शिक्षण घरीच खाजगी रीत्या झाले. संधियार सूर (१९२८, म. शी. संध्यासंगीत)   हा त्यांचा पहिला काव्यसंग्रह होता .त्यानंतर सपोनार सूर (१९४७, म. शी. स्वप्नसंगीत), स्मृतितीर्थ (१९४८), पारसमणि (१९५७), अलकनंदा (१९५७) असे त्यांचे अन्य उल्लेखनीय काव्यसंग्रह प्रसिद्ध झाले.

नलिनीबाला देवींना लहानपणीच वैधव्य आले, त्याची छाया त्यांच्या जीवनावर कायमची पडली.गीता, उपनिषदे, आसाममधील वैष्णव संतांचे साहित्य ह्यांच्या वाचनातून मानसिक समाधान मिळविण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला. त्यांच्या जीवनातील व्यथा-वेदनांचा खोल ठसा नलिनीबाला देवीं यांच्या  कवितेवर उमटलेला आहे. आत्म्याचे परमात्म्याशी मीलन घडवून आणण्याची तीव्र इच्छा, गूढगुंजनाची ओढ आणि निसर्गातील यच्चयावत वस्तूंमधील चिरंतन सौंदर्याची जाणीव त्यांच्या कवितेतून प्रत्ययास येते. रवींद्रनाथ टागोरांची कविता आणि साहित्य ह्यांकडेही त्या ओढल्या गेल्या. ह्या सर्वांचा प्रभाव त्यांच्या कवितेवर जाणवतो.काही उत्कट देशभक्तिपर कविताही त्यांनी लिहिलेल्या आहेत. त्यापैकी ‘भारती', ‘रवींद्र तर्पण’, ‘जन्मभूमी’ ह्या अशा काही कविता आहेत .स्वर्गापेक्षाही महान असलेल्या मातृभूमीची सेवा आपणास मृत्युनंतरही करता यावी, अशी इच्छा त्यांनी ‘जन्मभूमी’ ह्या कवितेत व्यक्त केली आहे. अलकनंदा ह्या त्यांच्या काव्यसंग्रहास १९६८ रोजी साहित्य अकादेमीचा पुरस्कार मिळाला.नलिनीबाला देवीं या आसाम मध्ये १९५४ रोजी झालेल्या साहित्य सभेच्या तेविसाव्या अधिवेशनाच्या अध्यक्षा होत्या.भारत सरकारने १९५७ साली ‘पद्मश्री’ हा किताब देऊन त्यांचा गौरव केला.२४ डिसेंबर १९७७ रोजी गौहाती येथे त्यांचे दुःखद निधन झाले.

[[वर्ग:आसामी साहित्यिक]]
[[वर्ग:इ.स. १८९८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:तात्पुरता वर्ग-१० मार्च २०१८ कार्यशाळा]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:इ.स. १९७७ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:साहित्य व शिक्षणातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेत्या महिला]]</text>
      <sha1>1a78ky6i8j7yxwihb2jrr17ezkph689</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रुपाली रेपाळे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>248022</id>
    <revision>
      <id>2683447</id>
      <parentid>2678967</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T07:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2683447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13313" sha1="7r0hiekmkuevp3bwimoo1guq9tg8j78" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''रुपाली रामदास रेपाळे''' (जन्म ३ फेब्रुवारी १९८२, मुंबई), ही एक [[भारत|भारतीय]] खुल्या पाण्यातील लांब पल्ल्याची पोहणारी खेळाडू आणि ट्रायथलीट आहे. तिने १५ ऑगस्ट १९९४ रोजी वैयक्तिक पोहण्याच्या श्रेणीत इंग्लिश खाडी पार केली &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.channelswimmingassociation.com/swim/2942/rupali-ramdas-repale/|title = Rupali Ramdas Repale 1994 {{!}} Channel Swimming Association}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | title=English Channel swim by Rupali Ramdas Repale on 15 August 1994 {{!}} Dover.UK.com | url=https://www.dover.uk.com/channel-swimming/swims/1994-08-15/rupali-ramdas-repale | access-date=2025-02-20 | website=www.dover.uk.com }}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; १६ तास ७ मिनिटांच्या कालावधीत, ज्यामुळे ती १९९४ सालासाठी इंग्लिश खाडी ओलांडणारी सर्वात तरुण यशस्वी पोहणारी खेळाडू (१२ वर्षे वय) ठरली.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.channelswimmingassociation.com/awards/?award=43&amp;year=1994|title = CSA Awards {{!}} Channel Swimming Association}}&lt;/ref&gt; तिने तिच्या पोहण्याच्या कारकिर्दीत एकूण सात सामुद्रधुनी पार केल्या, ज्यामध्ये [[जिब्राल्टरची सामुद्रधुनी]], [[पाल्क सामुद्रधुनी|पाल्कची सामुद्रधुनी]], बास सामुद्रधुनी, कुक सामुद्रधुनी,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cookstraitswim.org.nz/history-and-facts.php |title=Cook Strait Swim - History |accessdate=2015-11-30 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208125301/http://www.cookstraitswim.org.nz/history-and-facts.php |archivedate=8 December 2015 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; रॉबेन आयलंड खाडी आणि मुंबई-धरमतर खाडी यांचा समावेश आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.outlookindia.com/magazine/story/water-nymph/205437|title = Water Nymph {{!}} Outlook India Magazine|date = 6 February 2022}}&lt;/ref&gt;

==प्रारंभिक जीवन आणि पार्श्वभूमी==
रुपाली रेपाळे हिचा जन्म [[मुंबई]] येथे झाला, ती रामदास रेपाळे आणि रेखा रेपाळे यांची मुलगी आहे, जे मध्यम आर्थिक पार्श्वभूमी असलेले लघु उद्योजक होते. ग्रामीण [[पुणे]] येथे जन्मलेले तिचे दोन्ही पालक लग्नापूर्वी १९७० च्या दशकात मुंबईत स्थायिक झाले आणि मुंबईचे उपनगर असलेल्या [[भांडुप]] येथे राहू लागले. रुपालीने आपले शालेय शिक्षण ब्राइट हायस्कूल आणि ज्युनियर कॉलेज, भांडुप-(पश्चिम) येथून पूर्ण केले आणि [[मुंबई विद्यापीठ|मुंबई विद्यापीठातून]] समाजशास्त्र विषयात पदवी मिळवली.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.telegraphindia.com/1050504/asp/careergraph/story_4694804.asp |title=The Telegraph - Calcutta : Careergraph |access-date=19 February 2016 |archive-date=3 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150703135918/http://www.telegraphindia.com/1050504/asp/careergraph/story_4694804.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
रुपालीने लहान वयातच पोहायला सुरुवात केली आणि लवकरच तिला त्याची ओढ लागली. अगदी लहान वयातही तिने विलक्षण सहनशक्ती दाखवली आणि ती सलग अनेक तास पोहू शकत असे. तिच्या प्रशिक्षकांच्या लक्षात आल्यावर आणि नंतर वडिलांच्या पाठिंब्याने, तिने लवकरच लांब पल्ल्याच्या स्पर्धांसाठी आणि नंतर खुल्या पाण्यात पोहण्याचे प्रशिक्षण सुरू केले. पोहण्याव्यतिरिक्त ती ट्रायथलॉन स्पर्धांमध्येही भाग घेते आणि त्यातही तिने अनेक गौरव प्राप्त केले आहेत.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/I-win-them-all/articleshow/332795370.cms|title = 'I win them all' |website = The Times of India | date=8 April 2000 }}&lt;/ref&gt;

==पोहण्याची कारकिर्द==
* १९९४: [[इंग्लिश खाडी]], [[इंग्लंड]] ते [[फ्रान्स]], ३४ किलोमीटर १६ तास ७ मिनिटांत. १९९४ सालातील सर्वात तरुण पोहणारी खेळाडू.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
* १९९४: [[जिब्राल्टरची सामुद्रधुनी]], [[स्पेन]] ते [[मोरोक्को]], २८ किलोमीटर ५ तास ५ मिनिटांत.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.acneg.com/acneg%20ingles/One%20way.html |title=Cruce a Nado Ida Reglamentario |accessdate=2013-10-14 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131015073652/http://www.acneg.com/acneg%20ingles/One%20way.html |archivedate=15 October 2013 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;
* १९९५: [[मुंबई]] ते [[धरमतर]] दुहेरी [[गेटवे ऑफ इंडिया]] पोहणे, ७२ किलोमीटर २१ तास ३० मिनिटांत.&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://books.google.com/books?id=iegDAAAAMBAJ&amp;q=rupali+repale+dharamtar&amp;pg=PA449 | title=Competition Science Vision| last1=Darpan| first1=Pratiyogita| date=June 2000}}&lt;/ref&gt;
* १९९५: [[श्रीलंका]] ते [[भारत]], ४० किलोमीटर ११ तास ५ मिनिटांत.
* १९९६: बास सामुद्रधुनी, [[फिलिप बे]] ते [[मेलबर्न]], ६५ किलोमीटर १७ तासांत, सामुद्रधुनीतील शार्कच्या धोक्यामुळे पिंजऱ्याच्या मर्यादेत राहून पोहणे आवश्यक होते.
* १९९८: कुक सामुद्रधुनी, [[पेगानो हेड]] ते [[वायपिरो बे]] ([[न्यू झीलंड]]), ८० किलोमीटर १९ तास ४४ मिनिटांत, पहिल्याच प्रयत्नात यशस्वी झालेल्या सर्वात लांब पोहण्याचा विक्रम.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.stuff.co.nz/sport/364994/Cook-Strait-swimming-record-smashed|title = Cook Strait swimming record smashed|date = 31 January 2009}}&lt;/ref&gt;
* २०००: थ्री अँकर बे ते रॉबेन आयलंड (दक्षिण आफ्रिका) दुहेरी. ३० किलोमीटर ७ तासांत.&lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://www.capeswim.com/#records | title=ape Long Distance | access-date=19 February 2016 | archive-date=6 March 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160306122036/http://capeswim.com/#records | url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==पुरस्कार आणि सन्मान==
* '''राष्ट्रीय युवा पुरस्कार''' - भारताचे तत्कालीन राष्ट्रपती दिवंगत [[शंकर दयाळ शर्मा]] यांच्या हस्ते प्रदान, भोपाळ १९९५.
* '''तेनसिंग नोर्गे राष्ट्रीय साहसी पुरस्कार''' - तत्कालीन [[युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्री (भारत)|युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्री]] मा. [[उमा भारती]] यांच्या हस्ते प्रदान, नवी दिल्ली १९९९.&lt;ref name=&quot;t1996&quot;&gt;{{cite press release |title=National Adventure Awards, Indira Gandhi NSS Awards to be presented |date=4 June 1999 |publisher=Press Information Bureau, India |url=http://pibarchive.nic.in/archive/releases98/lyr99/l0699/r040699.html#7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130144606/https://archive.pib.gov.in/archive/releases98/lyr99/l0699/r040699.html#7 |archive-date=30 November 2020 |accessdate=18 September 2020}}&lt;/ref&gt;
* '''हिमा (HIMA) फाउंडेशन पुरस्कार''' - महाराष्ट्राचे तत्कालीन राज्यपाल दिवंगत डॉ. [[पी.सी. अलेक्झांडर]] यांच्या हस्ते प्रदान, मुंबई १९९५.
* '''सागर कन्या''' - महाराष्ट्र शासनाकडून बहाल करण्यात आलेली पदवी.&lt;ref name=&quot;owp&quot; &gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.openwaterpedia.com/wiki/Rupali_Repale |title=Rupali Repale |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०४-१२ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}&lt;/ref&gt;
* '''डॉल्फिन क्वीन''' - न्यू झीलंड सरकारकडून बहाल करण्यात आलेली पदवी.

==सध्याचे उपक्रम==
रुपाली 'रुपाली इंडस्ट्रीज'ची संस्थापक आणि संचालिका आहे,&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.rupaliaqua.com/ |title=Home |website=rupaliaqua.com}}&lt;/ref&gt; जी जलशुद्धीकरण आधारित घरगुती उपकरणांची कंपनी आहे.

==रुपालीवरील पुस्तके==
* सुमेध वडावाला लिखित आणि राजहंस प्रकाशनाद्वारे प्रकाशित '''जल आक्रमिले''' हे चरित्रपर पुस्तक ([[मराठी]]).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://marathiboli.com/jal-akramile |title=Jal Akramile-जल आक्रमिले |access-date=19 February 2016 |archive-date=10 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191010044746/http://marathiboli.com/jal-akramile |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* तरुणांना खेळांमध्ये सहभागी होण्यासाठी प्रोत्साहित करण्यासाठी रुपालीच्या पुस्तकातील एक उतारा महाराष्ट्र राज्याच्या शालेय अभ्यासक्रमात समाविष्ट करण्यात आला आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://cart.ebalbharati.in/BalBooks/pdfs/701010001.pdf | title=Marathi Balbharti| archive-url=https://web.archive.org/web/20160407070914/http://cart.ebalbharati.in/BalBooks/pdfs/701010001.pdf | archive-date=7 April 2016 }}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT: रेपाळे, रुपाली}}
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील महिला खेळाडू]]
[[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला]]
[[वर्ग:मराठी लोक]]</text>
      <sha1>7r0hiekmkuevp3bwimoo1guq9tg8j78</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शोवना नारायण</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253688</id>
    <revision>
      <id>2683465</id>
      <parentid>2642988</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T11:21:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2683465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14947" sha1="ju0vq3fyq0bw32b6ffjvis7wkg8guik" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट गायक
| नाव = शोवना नारायण
| चित्र = Shovana Narayan.jpg
| चित्रtitle = शोवना नारायण
| उपाख्य =  
| टोपणनावे =  
| जन्म_दिनांक = १७ फेब्रुवारी १९४९
| जन्म_स्थान =  
| घराणे =  
| कार्य = [[कथक]] नृत्य
| पेशा = नर्तिका, नृत्य दिग्दर्शक
| कार्य संस्था =  
| विशेष कार्य = 
| कार्यकाळ = 
| विशेष उपाधी = 
| गौरव = पद्मश्री 
| पुरस्कार = [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] - १९९९-२०००  
| संकेतस्थळ = http://www.shovananarayan.in/
}}

'''शोवना नारायण''' ( १७ फेब्रुवारी १९४९) या एक प्रसिद्ध आणि मान्यवर भारतीय [[कथक]] नर्तक आहेत. कथक कलाकार आणि भारतीय ऑडिट अँड अकाउंट्स सर्व्हिसमध्ये  अधिकारी म्हणून त्यांनी दुहेरी कारकीर्द केली. त्यांनी भारत आणि जगभरात आपली कला सादर केली आणि त्यांना पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले गेले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.bhavalaya.com/art%20and%20culture/famous_kathak_dancers.html|title=Famous Kathak Dancers, Pandit Birju Maharaj, Sitara Devi, Shovana Narayan, Malabika Mitra, Kumudini Lakhiya, Manisha Gulyani, Kartik Ram - Kalyan Das|दिनांक=2012-04-23|संकेतस्थळ=web.archive.org|ॲक्सेसदिनांक=2020-03-22|archive-date=2012-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120423213717/http://www.bhavalaya.com/art%20and%20culture/famous_kathak_dancers.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; त्यांचे गुरू [[बिरजू महाराज]] आहेत.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.culturalindia.net/indian-dance/dancers/shovana-narayan.html|title=Shovana Narayan Biography {{!}} Childhood, Family, Contribution to Kathak Dance, Facts|संकेतस्थळ=www.culturalindia.net|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-03-22|archive-date=2019-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507030217/https://www.culturalindia.net/indian-dance/dancers/shovana-narayan.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== बालपण आणि शिक्षण ==
नारायण यांनी [[दिल्ली]]&lt;nowiki/&gt;च्या मिरांडा हाऊसमधून शिक्षण घेतले. त्यांनी [[भौतिकशास्त्र]] विषयात पदव्युत्तर शिक्षण घेतले आहे. त्यांनी २००१ मध्ये [[पंजाब]] विद्यापीठातून समाजशास्त्रात एम.फिल.चे शिक्षण पूर्ण केले तर २००८ मध्ये [[चेन्नई|मद्रास]] विद्यापीठातून संरक्षण व सामरिक अभ्यासात एम.फिल. केले.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; तसेच त्यांनी भारतीय ऑडिट अँड अकाउंट्स सर्व्हिसमध्ये अधिकारी म्हणूनही काम केले. त्या २०१० मध्ये सेवानिवृत्त झाल्या. त्यांचे लग्न ऑस्ट्रेलियन राजदूत (सेवानिवृत्त) डॉ. हर्बर्ट ट्रेक्सल यांच्याशी झाले आहे.

त्यांनी कथक नृत्याचे शिक्षण कथक केंद्र, दिल्ली येथे पंडित बिरजू महाराज आणि पंडित कुंदनलाल गंगाणी यांच्याकडून घेतले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.livehindustan.com/uttarakhand/dehradun/story-kathak-dancer-padmashri-shovana-presented-a-stellar-performance-1617378.html|title=कथक नृत्यांगना पद्मश्री शोवना ने मनमोहक प्रस्तुति दी|संकेतस्थळ=https://www.livehindustan.com|भाषा=hindi|ॲक्सेसदिनांक=2020-03-22}}&lt;/ref&gt;

== नृत्याच्या क्षेत्रातील कारकीर्द ==
'कलाकार आणि गुरू’ म्हणून शोवना नारायण सध्याच्या काळातील भारतातील सर्वात प्रसिद्ध आणि उत्कृष्ट कथक कलाकारांपैकी एक आहेत; एक नृत्य दिग्दर्शक आणि सादरकर्त्या कलाकार म्हणून त्या परिचित आहेत. त्यांनी नृत्याच्या क्षेत्रात खोली, परिपक्वता आणून आपला ठसा उमटवला. त्यांनी अनेक नामांकित राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय महोत्सवात जगभरातील प्रेक्षकांसमोर कला सादर केली आणि त्यांना मंत्रमुग्ध केले. त्यांनी अनेक देशांचे प्रमुख व राज्यकर्त्यांसमोर आपली कला सादर केली आणि अनेक कथक कलाकारांना प्रशिक्षण दिले, ज्यांपैकी काही तरुण पिढीतील प्रमुख कलाकार आहेत.

'नृत्य दिग्दर्शक आणि कलाकार' म्हणून शोवना नारायण यांनी पाश्चिमात्य शास्त्रीय बॅले, स्पॅनिश फ्लेमेन्को, टॅप नृत्य, [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] भिक्खूंच्या बौद्ध जप तसेच पाश्चात्य शास्त्रीय संगीतकारांच्या रचनांसह आंतरराष्ट्रीय कलाकारांबरोबर त्यांच्या सहयोगाने कलाकृतींची निर्मिती केली आहे. १९९४ मध्ये &quot;द डॉन आफ्टर&quot;मधे पाश्चिमात्य शास्त्रीय नृत्य  -कथक-स्पॅनिश फ्लेमेन्को यांचा समावेश असलेल्या पहिल्या त्रयीच्या त्या सर्जक दिग्दर्शक--निर्माता-नर्तिका होत्या. त्या नवी दिल्ली येथे आयोजित सहाव्या ॲबिलिंपिक्स २००३ च्या उद्घाटनाच्या आणि सांगता समारंभाच्या सर्जक दिग्दर्शिकासुद्धा होत्या. २०१० मध्ये त्यांनी [[२०१० राष्ट्रकुल खेळ|राष्ट्रकुल क्रीडा]] स्पर्धेच्या उद्घाटन व समाप्ती सोहळ्याच्यावेळी नृत्याचे सादरीकरण केले. त्यांनी अनेक भारतीय शास्त्रीय नृत्य शैलीतील आघाडीच्या नर्तकांसह त्यांच्या सहयोगाने अनेक कलाकृती निर्माण केल्या. यासाठी त्या सर्जक दिग्दर्शक-निर्मात्यासुद्धा होत्या.

==सादरीकरणे==

* १९९७ मध्ये नॅशनल स्टेडियम, येथे आयोजित भारतीय स्वातंत्र्याच्या सुवर्ण महोत्सवी सोहळ्याच्या उद्घाटन सोहळ्यात शास्त्रीय नृत्य  
* स्वातंत्र्याच्या पहिल्या युद्धातील [[बेगम हजरत महल]] यांच्यावर बॅले&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://indianexpress.com/article/cities/delhi/the-rebel-dancer/|title=The Rebel Dancer|दिनांक=2013-11-06|संकेतस्थळ=द इंडियन एक्सप्रेस|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-03-22}}&lt;/ref&gt;
* बॅले फॉर [[गुरू गोविंदसिंह|गुरू गोबिंदसिंग]] यांच्या त्रिशताब्दी उत्सव समारंभासाठी, १९९९
* नोबेल पुरस्कार विजेते [[रवींद्रनाथ ठाकूर|रवींद्रनाथ टागोर]] यांच्यावरील त्यांची वहिनी कादंबरीच्या प्रभावावरील &quot;कादंबरी: द पोएट्स म्युज&quot; (२०१२). या विषयावर नृत्य बॅले करण्याचा कोणीही यापूर्वी कधीही प्रयत्न केला नव्हता&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://photogallery.indiatimes.com/events/delhi/shovana-narayan-performs/articleshow/11977348.cms|title=Shovana Narayan performs|संकेतस्थळ=photogallery.indiatimes.com|ॲक्सेसदिनांक=2020-03-22}}&lt;/ref&gt;
* प्रख्यात तत्त्ववेत्ते दिवंगत प्रा. रामचंद्र गांधी यांच्या बरोबर तत्त्वज्ञानविषयक विषयावर नृत्य सादर करण्याचा प्रयत्न. यात  विवेकानंद, रमण महर्षी, असिसीचे फ्रान्सिस, [[महात्मा गांधी]], [[रामकृष्ण परमहंस]] अशा विचारवंत आणि संत यांच्या आयुष्यावर हे नृत्य आधारित होते.
* मैथिली शरण गुप्ता यांनी लिहिलेले &quot;[[शकुंतला]]&quot; हे काव्य.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://iccr.tripod.com/sn-highlights.htm|title=Shovana Narayan - Highlights of her Works|संकेतस्थळ=iccr.tripod.com|ॲक्सेसदिनांक=2020-03-22}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==आयोजन==
एक आयोजक म्हणून शोवना नारायण दरवर्षी पुढील महोत्सव आयोजित करतात.
* इंडिया हॅबिटाट सेंटरमध्ये (जवळपास एक दशक) तरुण कलाकारांनी शास्त्रीय ललित कला सादर करण्यासाठी 'ललितअर्पण’ महोत्सव.
* शास्त्रीय ललित कलांचा आसावरी उत्सव. (दोन दशकांहून अधिक काळ)  
* कथ्थकच्या तरुण विद्यार्थ्यांचा वार्षिक दिवस ‘रिदम अँड जॉय’

==पुरस्कार==
शोवना नारायण यांना अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत. त्यापैकी काही:
*[[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री]] पुरस्कार, [[भारत सरकार]] (१९९२)&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/times-litfest-2019/speakers/guru-dr-shovana-narayan/articleshow/71867871.cms|title=Guru Dr. Shovana Narayan - टाइम्स ऑफ इंडिया|संकेतस्थळ=द टाइम्स ऑफ इंडिया|ॲक्सेसदिनांक=2020-03-22}}&lt;/ref&gt;
*[[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] (१९९९-२०००)&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.shovananarayan.in/Awards/|संकेतस्थळ=www.shovananarayan.in|ॲक्सेसदिनांक=2020-03-22|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2021-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210916193605/http://shovananarayan.in/Awards/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*[[बिहार]] गौरव पुरस्कार (१९८७)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
*राजधानी रत्न पुरस्कार (१९८२)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
*[[इंदिरा गांधी]] प्रियदर्शिनी सन्मान (१९९६)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}
&lt;br /&gt;

[[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:इ.स. १९४९ मधील जन्म]]
[[वर्ग:भारतीय नर्तक]]</text>
      <sha1>ju0vq3fyq0bw32b6ffjvis7wkg8guik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अन्नपूर्णा (देवी)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253986</id>
    <revision>
      <id>2683369</id>
      <parentid>2642789</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T15:22:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WordWise22</username>
        <id>161849</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2683369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26346" sha1="eeeiz3qqljj4u4sz5shy1tc7vzcrtvi" xml:space="preserve">{{हा लेख|{{लेखनाव}}|अन्नपूर्णा (निःसंदिग्धीकरण)}}
{{माहितीचौकट हिंदू देवता
| नाव = अन्नपूर्णा
| चित्र = Annapurna devi.jpg
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_शीर्षक = अन्नाची देवता 
| आधिपत्य = 
| नाव_मराठी_देवनागरी_लेखन = अन्नपूर्णा 
| नाव_संस्कृत_देवनागरी_लेखन = अन्नपूर्णा
| नाव_पाली_लेखन = 
| नाव_अन्य_लिपी = 
| नाव_अन्य_लिपी_लेखन = 
| निवासस्थान = [[वाराणसी]], [[कैलास]]
| लोक = 
| वाहन = 
| शस्त्र = 
| वडील_नाव = अज्ञात
| आई_नाव = अज्ञात
| पती_नाव = [[शंकर]] 
| पत्नी_नाव = 
| अपत्ये = 
| अन्य_नावे = 
| या_देवतेचे_अन्य_अवतार = 
| या_अवताराची_मुख्य_देवता = [[पार्वती]]
| मंत्र =अन्नपूर्णे सदापूर्णे शङ्करप्राणवल्लभे।
ज्ञानवैराग्यसिद्ध्यर्थं भिक्षां देहि च पार्वति 
| इतर मंत्र = 
| प्रिय = 
| स्थान = 
| नामोल्लेख_धार्मिक_साहित्य = [[लिंग पुराण]] , [[स्कंद पुराण]] 
| मुख्य_तीर्थक्षेत्रे =  वाराणसी
| तळटिपा = 
}}

'''अन्नपूर्णा''' (शब्दशः अर्थ - अन्नाने भरलेली) &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://faculty.washington.edu/prem/mw/a.html|title=Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary -- a|संकेतस्थळ=faculty.washington.edu|ॲक्सेसदिनांक=2020-03-30|archive-date=2017-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170126143349/http://faculty.washington.edu/prem/mw/a.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ही [[हिंदु देवता|हिंदू देवता]] आहे. [[हिंदू धर्म|हिंदू]] धर्मामध्ये भक्ती आणि अन्नाचा [[नैवेद्याची थाळी|नैवेद्य]] दाखवणे याला खूप महत्त्व आहे. त्यामुळे देवी अन्नपूर्णा ही एक लोकप्रिय देवता मानली जाते. अन्नपूर्णा देवी ही [[पार्वती]]&lt;nowiki/&gt;चा अवतार आहे, असे मानले जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/annapurna/articleshow/66166812.cms|title=अन्नपूर्णा|संकेतस्थळ=Maharashtra Times|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-03-30}}&lt;/ref&gt; भरतचंद्र रे यांनी अन्नदा मंगल या [[बंगाली भाषा|बंगाली]]&lt;nowiki/&gt;मध्ये लिहिलेल्या स्तोत्रात तिची स्तुती केली आहे. या देवीची अतिशय कमी मंदिरे आहेत. त्यातील एक महत्त्वाचे [[मंदिर]] म्हणजे वाराणसी येथील अन्नपूर्णा देवी मंदिर. [[अक्षय्य तृतीया]] हा दिवस अन्नपूर्णा देवीचा वाढदिवस मानला जात असल्यामुळे हा दिवस सोन्याचे दागिने खरेदी करण्यासाठी शुभ मानला जातो.

== स्तोत्रांमधील उल्लेख ==
''अन्नपूर्णा सहस्त्रनाम'' या स्तोत्रामध्ये अन्नपूर्णेच्या १००० नावांचा उल्लेख आहे &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=1WwtAQAAIAAJ&amp;q=%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BE+%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AE&amp;dq=%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BE+%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AE&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwid7Zj44MHoAhWO4zgGHcyRCekQ6AEIKDAA|title=Samskrte pancadevastotrani|last=Tripathi|first=Surendra Narayana|date=1974|publisher=Sanmarga Prakasana|language=sa}}&lt;/ref&gt; आणि ''अन्नपूर्णा शतनाम'' स्तोत्रामध्ये तिच्या १०८ नावांचा उल्लेख आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=tU4qAAAAYAAJ&amp;q=%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BE+%E0%A4%B6%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AE&amp;dq=%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BE+%E0%A4%B6%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AE&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiM5bqw4cHoAhXU4zgGHQMEAxgQ6AEIKDAA|title=Padmapurāṇa: ākr̥ti evaṃ viśleshaṇa paraka adhyayana|last=Chatterjee|first=Asoke|date=1989|publisher=Parimala Pablikeśansa|language=hi}}&lt;/ref&gt; आदि शंकराचार्य लिखित अन्नपूर्णा स्तोत्रात अन्नपूर्णेचे वर्णन करण्यात आले आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=VbcJAQAAIAAJ&amp;q=%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BE+%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0&amp;dq=%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BE+%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjv5cDB4MHoAhUqzDgGHduRDtkQ6AEIKzAA|title=Hastalikhita Samskrta-grantha-suci|last=Pustakālaya|first=Āryabhāshā|date=1976|language=mr}}&lt;/ref&gt;

अन्नपूर्णेची इतर नावे अशी आहेत.

* विशालाक्षी - मोठी डोळे असणारी
* विश्वशक्ती - विश्वाची ताकद
* विश्वमाता - जगाची माता
* सृष्टीहेतुकावरदानी - सर्व जगाला वर देणारी
* [[भुवनेश्वरी]] - पृथ्वीची देवी
* अन्नदा - अन्नदान करणारी

==व्युत्पत्ती==
अन्नपूर्णा हा शब्द [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]] भाषेतून तयार झालेला आहे. त्याचा अर्थ [[अन्न]] आणि पोषण देणारी. [[हिमालय|हिमालयातील]] [[अन्नपूर्णा]] या [[शिखर|शिखराला]] हे नाव अन्नपूर्णा देवीच्या नावावरून देण्यात आले असे मानले जाते. पर्वतांचा राजा हिमावत याच्या अनेक कन्यांपैकी अन्नपूर्णा ही एक कन्या असल्याचेसुद्धा मानले जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.highbeam.com/doc/1P1-55758942.html|title=An Indian mystic, seeking his goddess, goes the hard way in the Himalayas - AP Worldstream {{!}} HighBeam Research|दिनांक=2015-09-24|संकेतस्थळ=web.archive.org|ॲक्सेसदिनांक=2020-03-30|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924181531/http://www.highbeam.com/doc/1P1-55758942.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== कथा ==
[[चित्र:Annapurnashiva.jpg|thumb|शिवाला अन्न वाढणारी अन्नपूर्णा]]
एके दिवशी [[शिव|शंकर]] आणि [[पार्वती]]&lt;nowiki/&gt;मध्ये भौतिक जगाबद्दल वाद झाला. शंकर म्हणाला की प्रत्येक भौतिक गोष्ट म्हणजे एक आभास आहे, अगदी मानव खातात ते अन्नसुद्धा. त्यामुळे पार्वतीला खूप राग आला. कारण ती भौतिक घटकांवर नियंत्रण ठेवणारी देवी होती. शंकराला आणि संपूर्ण जगाला आपले महत्त्व दाखवण्यासाठी गुप्त झाली आणि म्हणाली की,“माझ्याशिवाय जग कसे टिकाव धरते तेच मला पहायचे आहे”.

पार्वती गुप्त झाल्यामुळे जग अन्नापासून वंचित झाले आणि [[दुष्काळ]] पडला. शंकराच्या भक्तांनी  त्याच्याकडे अन्नासाठी याचना करण्यास सुरुवात केली. देवांवरसुद्धा अन्नासाठी याचना करण्याची वेळ आली होती, त्यांनाही कुठेही अन्न मिळाले नाही. शेवटी शंकर आणि त्याचे भक्त यांना समजले की पृथ्वीवरील [[वाराणसी]] शहरात एकच स्वयंपाकघर आहे. तिथे अन्न अजूनही उपलब्ध आहे.

शंकर काशीला अन्नाची याचना करण्यासाठी गेला. हे स्वयंपाक घर त्याची पत्नी पार्वतीच्या मालकीचे होते पण ती अन्नपूर्णा स्वरूपात होती. तिने स्वर्गीय जांभळी आणि तपकिरी वस्त्रे परिधान केली होती. मोजकेच दागिने घातले होते. ती एका सिंहासनावर बसली होती आणि  पृथ्वीवरील भुकेलेल्या लोकांना अन्नाचे वाटप करत होती. अन्नपूर्णेने शिवाला भिक्षा म्हणून अन्न दिले आणि त्याच्या लक्षात आणून दिले की शंकर भुकेवर मात करू शकला असला तरीही त्याचे भक्त तसे करू शकले नाहीत.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=cfK2LoH_j54C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Annapurna+-+a+bunch+of+flowers+of+Indian+Culture&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjv_evi4sHoAhV9yTgGHdMZCBYQ6AEIKDAA#v=onepage&amp;q=Annapurna%20-%20a%20bunch%20of%20flowers%20of%20Indian%20Culture&amp;f=false|title=Annapurna : A Bunch Of Flowers Of Indian Culture|last=Arundhati|first=P.|date=2002-04|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-897-4|language=en}}&lt;/ref&gt;

== मूर्तीविद्या ==
आगमांमध्ये अन्नपूर्णेचे वर्णन एक पूर्ण चंद्रासारखा चेहरा असलेली, लालसर कांती असलेली, तीन डोळे असलेली, उन्नत वक्षस्थळे असलेली आणि चतुर्भुज अशी तरुण देवी असे केलेले आहे. तिच्या डाव्या हातात स्वादिष्ट खीर भरलेले भांडे आहे आणि उजव्या हातामध्ये विविध प्रकारची रत्ने जडवलेली सोन्याची पळी आहे. इतर दोन हात अभय आणि वरद मुद्रा दाखवतात. तिने  सोन्याचे दागिने घातले आहेत. ती सिंहासनावर  बसली आहे आणि तिच्या डोक्यावर [[चंद्र|चंद्राची]] कोर आहे.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

काही वर्णनांमध्ये, शंकर भिक्षेचा वाडगा घेऊन अन्नपूर्णेच्या उजवीकडे उभा आहे असा उल्लेख आहे. तो तिच्याकडे भिक्षेची याचना करत आहे. अन्नपूर्णेच्या हातात पोथी आहे, अक्षमाला आहे, आणि तिच्या हातामध्ये भांडे आणि पळीच्याऐवजी मोक्षाच्या द्वाराची किल्ली आहे. याद्वारे असे दर्शवले आहे की शंकराने केलेली अन्नपूर्णा देवीची प्रार्थना आध्यात्मिक स्वरूपाची आहे आणि ती केवळ अन्नासाठी केलेली याचना नाही.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== साहित्यामधील उल्लेख  ==
[[कुमारसंभव|कुमारसंभवामध्ये]] [[कालिदास|कालिदासाने]] वाराणसी नगरीचे आणि अन्नपूर्णा देवीचे वर्णन केलेले आहे. या देवीचे वर्णन ज्ञानाचा स्रोत म्हणूनसुद्धा केले जाते. ती '''अन्नपूर्णा उपनिषदाची''' मुख्य देवता आहे. १०८ उपनिषदांमध्ये अन्नपूर्णा उपनिषद हे एक दुय्यम [[उपनिषद]] आहे. या ग्रंथात, अन्नपूर्णा देवीची प्रार्थना करून  रीभू ऋषी ज्ञान मिळवतात, असा उल्लेख आहे.

तिसऱ्या आणि चौथ्या शतकात लिहील्या गेलेल्या देवी भागवतामध्ये अन्नपूर्णा देवीचा उल्लेख [[कांचीपुरम|कांचीपुरमची]] देवी आणि विशालाक्षीचा उल्लेख वाराणसीची देवी असा केला आहे. सातव्या शतकात लिहील्या गेलेल्या [[स्कंद पुराण|स्कंद]] पुराणात एका शापामुळे महर्षी [[पाराशर व्यास|व्यास]] वाराणसीमध्ये आले आणि अन्नपूर्णा एक गृहिणी म्हणून आली आणि तिने त्यांना अन्न दिले, असा उल्लेख आहे. पार्वतीने केलेल्या चमत्कारामुळे जगात कोठेही अन्न मिळाले नाही, म्हणून आपल्या मुलांसाठी शंकर अन्नाची याचना करत होता. पार्वती अन्नपूर्णेच्या रूपात बाहेर आली आणि तिने शंकराला अन्न दिले, असा उल्लेख आहे.

== महाराष्ट्रातील अन्नपूर्णा देवीची पूजा ==
[[चित्र:Annapurna Maharashtra.jpg|thumb|महाराष्ट्रातील घरातील देवघरात पूजा केली जाणारी अन्नपूर्णा देवीची मूर्ती]]
[[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] [[लग्न|विवाहाच्या]] आधी वधू गौरीहर पूजन करते. यावेळी अन्नपूर्णेच्या [[पितळ|पितळी]] किंवा [[चांदी|चांदीच्या]] छोट्या मूर्तीची पूजा करून वधू सौभाग्यासाठी प्रार्थना करते. लग्नानंतर सासरी जाताना वधू ही मूर्ती आपल्याबरोबर घेऊन जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://mazimarathi.in/marriage/gaurihar_pujan/|title=गौरीहर पूजा – माझी मराठी|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-03-31|archive-date=2020-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929051832/https://mazimarathi.in/marriage/gaurihar_pujan/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; त्यामुळे महाराष्ट्रातील अनेक घरातील देवघरांमध्ये अन्नपूर्णेची मूर्ती असते आणि तिची नित्यनियमाने पूजा केली जाते.  [[मंगळागौर]], [[बोडण]] या पूजांच्या वेळीसुद्धा याच अन्नपूर्णेची पूजा केली जाते.

== देवीची मंदिरे ==
अन्नपूर्णा ही लोकप्रिय देवता असली तरीही तिच्या मंदिरांची संख्या कमी आहे.

* अन्नपूर्णा देवी मंदिर, वाराणसी, [[उत्तर प्रदेश]] – अन्नपूर्णा वाराणसी शहराची अधिष्ठात्री देवता आहे. या मंदिरात दुपारी देवीला दाखवलेला नैवेद्य दररोज वृद्ध आणि अपंग लोकांना वाटला जातो. [[शरद]] ऋतूतील [[शारदीय नवरात्र|नवरात्रात]] मोठ्या प्रमाणावर अन्नदान केले जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/varanasi/gates-of-annapurna-mandir-at-varanasi-opened-for-pilgrims/articleshow/66513915.cms|title=वाराणसी: धनतेरस पर मां अन्नपूर्णा की स्वर्ण प्रतिमा के दर्शन की शुरुआत, 2 लाख लोगों ने किया पूजन|संकेतस्थळ=Navbharat Times|भाषा=hi|ॲक्सेसदिनांक=2020-03-30}}&lt;/ref&gt;
* [[पश्चिम बंगाल|पश्चिम बंगालमध्ये]] बराकपोर येथे अन्नपूर्णा देवीचे मंदिर आहे. या मंदिराची स्थापना [[राणी रासमणी]] यांची कन्या जगदंबा यांनी केली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/A-tale-of-identical-temples/articleshow/27402966.cms|title=A tale of identical temples {{!}} Kolkata News - टाइम्स ऑफ इंडिया|last=Nov 6|पहिले नाव=Partho Burman {{!}} TNN {{!}}|last2=2002|संकेतस्थळ=द टाइम्स ऑफ इंडिया|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-03-30|last3=Ist|first3=00:29}}&lt;/ref&gt;
* [[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेशात]] एक अन्नपूर्णा मंदिर [[इंदूर|इंदौरमध्ये]] लाल बाग किल्ल्याजवळ आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://indore.nic.in/tourist-place/%e0%a4%85%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%a8%e0%a4%aa%e0%a5%82%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%a3%e0%a4%be-%e0%a4%ae%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a4%bf%e0%a4%b0/|title=अन्नपूर्णा मंदिर {{!}} जिला इंदौर, मध्य प्रदेश शासन {{!}} भारत|भाषा=hi-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-03-30}}&lt;/ref&gt;
* चिक्कमंगळूरू [[कर्नाटक|कर्नाटकातील]] होरानाडू येथे अन्नपूर्णेश्वरी मंदिर आहे. येथे भक्तांना जेवण दिल्यावर दुपारी आणि संध्याकाळी आरती केली जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://srikshetrahoranadu.com/|title=Shri Adhishakthyathmaka Annapoorneshwari Ammanavaru Temple, Shri Kshetra Horanadu|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-03-30|archive-date=2020-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200409062238/http://srikshetrahoranadu.com/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[केरळ|केरळातील]] चलापल्ली येथे कुन्नम अन्नपूर्णेश्वरी देवी मंदिर नावाचे मंदिर आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://annapoorneswaritemple.com/|title=Welcome to the official website of Valiyakunnam Annapoorneswari Temple|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-03-30|archive-date=2020-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808113527/https://annapoorneswaritemple.com/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* चेरुकुन्नू, [[कन्नूर]], केरळ येथे अन्नपूर्णेश्वरी देवी मंदिर आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://cherukunnuannapoorneswaritemple.in/|title=Cherukunnu Annapoorneswari Temple official website|संकेतस्थळ=cherukunnuannapoorneswaritemple.in|ॲक्सेसदिनांक=2020-03-30|archive-date=2020-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200811133522/https://cherukunnuannapoorneswaritemple.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* केरळातील पुदुकोडे येथे अन्नपूर्णेश्वरी देवी मंदिर आहे. येथे नवरात्रोत्सव मोठ्या प्रमाणावर साजरा केला जातो.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.puthucode.com/blog/puthucode-bhagavthi|title=Puthucode Bhagavthi|संकेतस्थळ=www.puthucode.com|ॲक्सेसदिनांक=2020-03-30}}&lt;/ref&gt;
* महाराष्ट्रात [[भंडारा]] आणि [[अकोला]] येथे अन्नपूर्णा देवीची मंदिरे आहेत.
* गुजरातमध्येसुद्धा अन्नपूर्णा देवीची मंदिरे आहेत. उंझा, गुजरात येथे तिची पूजा उमिया माता म्हणून केली जाते.
* [[गुजरात]] आणि [[राजस्थान|राजस्थानमध्ये]] आशापुरा माता हीसुद्धा अन्नपूर्णा मातेचा अवतार मानली जाते. [[चित्तोडगढ|चित्तोड]] गडावर अन्नपूर्णा देवीचे मंदिर आहे. हे महाराणा हमीर सिंग यांची बांधलेले आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.chittorgarh.com/photo-gallery/annapurna-temple/334/|title=Annapurna Temple at Chittorgarh Fort|संकेतस्थळ=www.chittorgarh.com|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-03-31}}&lt;/ref&gt;
== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:हिंदू दैवते]]
[[वर्ग:पौराणिक व्यक्ती]]
[[वर्ग:विकी लव्ह्‌ज वुमन दक्षिण आशिया २०२० अंतर्गत बनलेले लेख]]
[[वर्ग:हिंदू देवी]]</text>
      <sha1>eeeiz3qqljj4u4sz5shy1tc7vzcrtvi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतीय महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>267069</id>
    <revision>
      <id>2683445</id>
      <parentid>2680663</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T06:33:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <origin>2683445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84494" sha1="r9rjqxbjm6dh914p6s1dvepqghngs2b" xml:space="preserve">खालील यादी भारतीय महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. भारताने ५ ऑगस्ट २००६ रोजी इंग्लंडविरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला.

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| भारताने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}
==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!scope=&quot;col&quot; |विरुद्ध देश
!scope=&quot;col&quot; |[[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|सामने]]
!scope=&quot;col&quot; |विजय
!scope=&quot;col&quot; |पराभव
!scope=&quot;col&quot; |टाय
!scope=&quot;col&quot; |टाय+विजय
!scope=&quot;col&quot; |टाय+पराभव
!scope=&quot;col&quot; |अनिर्णित
!scope=&quot;col&quot; |विजय %
!scope=&quot;col&quot; |प्रथम
!scope=&quot;col&quot; |अलीकडील
|- 
| style=&quot;text-align: center;&quot; colspan=&quot;11&quot; | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. संपूर्ण सदस्य देश]]'''
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Australia}}
| ३८ || ९ || २७ || ० || १ || ० || १ || २३.६८ || २००८ || २०२६
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Bangladesh}}
| २३ || २० || ३ || ० || ० || ० || ० || ८६.९५ || २०१३ || २०२४
|- 
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|England}}
| ३५ || ११ || २४ || ० || ० || ० || ० || ३१.४३ || २००६ || २०२५
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Ireland}}
| २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०१८ || २०२३
|-
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|New Zealand}}
| १४ || ४ || १० || ० || ० || ० || ० || २८.५७ || २००९ || २०२४
|-
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Pakistan}}
| १६ || १३ || ३ || ० || ० || ० || ० || ८१.२५ || २००९ || २०२४
|- style=&quot;background:#cfc;&quot; 
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left; background:#cfc;&quot;|{{crw|South Africa}}
| २४ || ११ || १० || ० || ० || ० || ३ || ४५.८३ || २०१४ || २०२६
|- 
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Sri Lanka}}
| ३१ || २५ || ५ || ० || ० || ० || १ || ८०.६४ || २००९ || २०२५
|-
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|West Indies}}
| २४ || १५ || ९ || ० || ० || ० || ० || ६२.५० || २०११ || २०२४
|-
| colspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. असोसिएट सदस्य देश]]'''
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Malaysia}}
| ३ || २ || ० || ० || ० || ० || १ || ६६.६७ || २०१८ || २०२३
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Nepal}}
| १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२४ || २०२४
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Thailand}}
| ३ || ३ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०१८ || २०२२
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|UAE}}
| २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२२ || २०२४
|-
| colspan=&quot;11&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | '''वि. विशेष दर्जा असलेले संघ'''
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align: left;&quot;|{{crw|Barbados}}
| १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२२ || २०२२
|- class=&quot;sortbottom&quot;
!scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center&quot; |'''एकूण'''
| '''२१७''' || '''११९''' || '''९१'''|| '''०''' || '''१''' || '''०''' || '''६'''|| '''५४.८३''' || '''२००६''' || '''२०२६'''
|-
|colspan=11|&lt;small&gt;''सदर आकडेवारी २७ एप्रिल २०२६ रोजी [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] येथे झालेल्या {{crw-rt|IND}} वि. {{crw|SA}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''&lt;/small&gt;
|}

==भारताने देशानुसार खेळलेल्या प्रथम महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याची तारीख==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; width: 400px;&quot;
|-
! विरुद्ध संघ !! प्रथम महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना
|-
|align=left|{{crw|ENG}} || ५ ऑगस्ट २००६
|-
|align=left|{{crw|AUS}} || २८ ऑक्टोबर २००८
|-
|align=left|{{crw|PAK}} || १३ जून २००९
|-
|align=left|{{crw|SL}} || १५ जून २००९
|-
|align=left|{{crw|NZL}} || १८ जून २००९
|-
|align=left|{{crw|WIN}} || २२ जानेवारी २०११
|-
|align=left|{{crw|BAN}} || २ एप्रिल २०१३
|-
|align=left|{{crw|RSA}} || ३० नोव्हेंबर २०१४
|-
|align=left|{{crw|MAS}} || ३ जून २०१८
|-
|align=left|{{crw|THA}} || ४ जून २०१८
|-
|align=left|{{crw|IRE}} || १५ नोव्हेंबर २०१८
|-
|align=left|{{crw|Barbados}} || ३ ऑगस्ट २०२२
|-
|align=left|{{crw|UAE}} || ४ ऑक्टोबर २०२२
|-
|align=left|{{crw|NEP}} || २३ जुलै २०२४
|}

==भारताने मैदानानुसार खेळलेल्या महिला ट्वेंटी२० सामन्यांची संख्या==
==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225163.html ३] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} || rowspan=2 | 
|- 
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/369333.html २०] || २८ ऑक्टोबर २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|हर्स्टव्हिल ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355977.html २९] || ११ जून २००९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[महिला २०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355981.html ३३] || १३ जून २००९ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355985.html ३७] || १५ जून २००९ || {{crw|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355988.html ४०] || १८ जून २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|NZ}}
|-
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439017.html ५६] || ४ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला संकुल मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 |  
|-
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439018.html ५७] || ६ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला संकुल मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}}
|-
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439019.html ५८] || ८ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला संकुल मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412707.html ६५] || ६ मे २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|NZ}} || rowspan=4 | [[२०१० आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१० आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412710.html ६८] || ८ मे २०१० || {{crw|PAK}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412715.html ७३] || १० मे २०१० || {{crw|SL}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412716.html ७४] || १३ मे २०१० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूजॉर स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया|ग्रॉस इसलेट]] || {{crw|AUS}}
|- 
| १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488906.html ९८] || २२ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 |  
|- 
| १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488907.html ९९] || २३ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|WIN}}
|- 
| १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488908.html १००] || २४ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500224.html १०७] || २३ जून २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[इसेक्स|टोबी होव क्रिकेट मैदान]], [[इसेक्स|बिलिएरके]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०११ नॅटवेस्ट महिला टी२० चौरंगी मालिका|२०११ इंग्लंड महिला ट्वेंटी२० चौरंगी मालिका]]  
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500225.html ११०] || २५ जून २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|NZ}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492547.html ११२] || २६ जून २०११ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500574.html ११३] || २७ जून २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हँपशायर|ऑफिसर्स क्लब सर्व्हिस मैदान]], [[हँपशायर|अल्डरशॉट]] || {{crw|IND}}
|- 
| २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549390.html १३१] || १८ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा|नॉर्थ साउंड]] || {{crw|WIN}} || rowspan=12 |  
|- 
| २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549391.html १३३] || १९ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा|नॉर्थ साउंड]] || {{crw|IND}}
|- 
| २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549392.html १३५] || २२ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Dominica}} [[विंडसर पार्क]], [[डॉमिनिका]] || {{crw|WIN}}
|- 
| २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549393.html १३६] || २३ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Dominica}} [[विंडसर पार्क]], [[डॉमिनिका]] || {{crw|WIN}}
|- 
| २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549394.html १३८] || २७ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}}
|- 
| २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552935.html १३९] || १८ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}}
|- 
| २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552936.html १४०] || १९ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}}
|- 
| २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552937.html १४१] || २१ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}}
|- 
| २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552938.html १४२] || २२ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}}
|-
| ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552939.html १४३] || २३ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}}
|-
| ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542850.html १५०] || २६ जून २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|ENG}}
|-
| ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542851.html १५१] || २८ जून २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533302.html १६९] || २७ सप्टेंबर २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली, श्रीलंका|गॉल]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०१२ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१२ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533306.html १७३] || २९ सप्टेंबर २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली, श्रीलंका|गॉल]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533309.html १७६] || १ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली, श्रीलंका|गॉल]] || {{crw|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/584772.html १७८] || ३ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[नॉनडिस्क्रिप्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/584924.html १८४] || २८ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|गुआंगोंगँग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}} || rowspan=2 | [[२०१२ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक|२०१२ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/584929.html १८६] || ३१ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|गुआंगोंगँग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625898.html १९७] || २ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} || rowspan=9 | 
|- 
| ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625899.html १९८] || ४ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}}
|- 
| ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625900.html १९९] || ५ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}}
|- 
| ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707469.html २३१] || २५ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विजयनगरम|डॉ. पी.व्ही.जी. राजू क्रीडा संकुल मैदान]], [[विजयनगरम]] || {{crw|SL}}
|- 
| ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707471.html २३२] || २६ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विजयनगरम|डॉ. पी.व्ही.जी. राजू क्रीडा संकुल मैदान]], [[विजयनगरम]] || {{crw|IND}}
|- 
| ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707473.html २३३] || २८ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|SL}}
|- 
| ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/720551.html २४३] || ९ मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|शेख कमल स्टेडियम]], [[बांगलादेश|कॉक्स बाझार]] || {{crw|IND}}
|- 
| ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/720553.html २४४] || ११ मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|शेख कमल स्टेडियम]], [[बांगलादेश|कॉक्स बाझार]] || {{crw|IND}}
|- 
| ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/720555.html २४५] || १३ मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|शेख कमल स्टेडियम]], [[बांगलादेश|कॉक्स बाझार]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682973.html २५०] || २४ मार्च २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|SL}} || rowspan=5 | [[२०१४ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१४ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682981.html २५४] || २६ मार्च २०१४ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682995.html २६१] || ३० मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/683005.html २६६] || १ एप्रिल २०१४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/683009.html २६८] || २ एप्रिल २०१४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} 
|- 
| ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/797907.html २९४] || ३० नोव्हेंबर २०१४ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=10 | 
|- 
| ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872485.html ३०७] || ११ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|NZ}}
|- 
| ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872487.html ३०८] || १३ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|NZ}}
|- 
| ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872489.html ३०९] || १५ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}}
|- 
| ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895787.html ३२५] || २६ जानेवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|IND}}
|- 
| ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895789.html ३२६] || २९ जानेवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}}
|- 
| ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895791.html ३२७] || ३१ जानेवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}}
|- 
| ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967869.html ३३१] || २२ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{crw|IND}}
|- 
| ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967871.html ३३२] || २४ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{crw|IND}}
|- 
| ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967873.html ३३३] || २६ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951375.html ३४०] || १५ मार्च २०१६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | [[२०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१६ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951387.html ३४६] || १९ मार्च २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|PAK}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951395.html ३५०] || २२ मार्च २०१६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान|हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धरमशाळा]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951409.html ३५७] || २७ मार्च २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|WIN}}
|- 
| ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063546.html ३७०] || १८ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|WIN}} || rowspan=3 | 
|- 
| ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063547.html ३७१] || २० नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|WIN}}
|- 
| ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063548.html ३७३] || २२ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|WIN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065333.html ३७४] || २६ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | [[महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक, २०१६|२०१६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065339.html ३७६] || २९ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065344.html ३७८] || १ डिसेंबर २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065348.html ३८०] || ४ डिसेंबर २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}}
|- 
| ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123206.html ३९४] || १३ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | 
|- 
| ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123207.html ३९५] || १६ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}}
|- 
| ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123208.html ३९६] || १८ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|RSA}}
|- 
| ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123209.html ३९७] || २१ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || अनिर्णित
|- 
| ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123210.html ३९८] || २४ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131235.html ४०२] || २२ मार्च २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०१७-१८ महिला टी२० तिरंगी मालिका, भारत|२०१८ भारत महिला ट्वेंटी२० तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131237.html ४०५] || २५ मार्च २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131238.html ४०६] || २६ मार्च २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131240.html ४०९] || २९ मार्च २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148048.html ४१६] || ३ जून २०१८ || {{crw|MAS}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=6 | [[२०१८ महिला टी२० आशिया चषक|२०१८ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148052.html ४२०] || ४ जून २०१८ || {{crw|THA}} || {{flagicon|MAS}} [[रॉयल सेलंगोर क्लब]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148056.html ४२४] || ६ जून २०१८ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|BAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148059.html ४२८] || ७ जून २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|MAS}} [[रॉयल सेलंगोर क्लब]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148060.html ४२९] || ९ जून २०१८ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148063.html ४३२] || १० जून २०१८ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|BAN}}
|- 
| ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157709.html ४९४] || १९ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|फ्री ट्रेड झोन कॉमप्लेक्स मैदान]], [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|कटुनायके]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | 
|- 
| ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157710.html ४९५] || २१ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो|कोल्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित
|- 
| ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157711.html ४९६] || २२ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}}
|- 
| ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157712.html ४९७] || २४ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}}
|- 
| ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157713.html ४९९] || २५ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|फ्री ट्रेड झोन कॉमप्लेक्स मैदान]], [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|कटुनायके]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150533.html ५१५] || ९ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[आयसीसी महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक, २०१८|२०१८ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150537.html ५१८] || ११ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150545.html ५२६] || १५ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150549.html ५३०] || १७ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150554.html ५३५] || २२ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा|नॉर्थ साउंड]] || {{crw|ENG}}
|- 
| ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153858.html ५७४] || ६ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=2 |
|- 
| १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153859.html ५७६] || ८ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}}
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153860.html ५७७] || १० फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=13 | 
|- 
| १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172163.html ५९९] || ४ मार्च २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} 
|- 
| १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172164.html ६००] || ७ मार्च २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} 
|-
| १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172165.html ६०१] || ९ मार्च २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} 
|-
| १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198478.html ७६९] || २४ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|IND}} 
|-
| १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198481.html ७७२] || १ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|IND}} 
|-
| १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202366.html ७७५] || ३ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|IND}} 
|-
| १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198482.html ७७९] || ४ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|RSA}} 
|-
| १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202252.html ७९६] || ९ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{crw|IND}} 
|-
| ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202253.html ७९८] || १० नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{crw|IND}} 
|-
| १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202254.html ७९९] || १४ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} 
|-
| ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202255.html ८००] || १७ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}}   
|-
| ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202256.html ८०१] || २० नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183543.html ८३१] || ३१ जानेवारी २०२० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०१९-२० ऑस्ट्रेलिया महिला तिरंगी मालिका]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183545.html ८३३] || २ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183546.html ८३८] || ७ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183547.html ८४०] || ८ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183549.html ८४५] || १२ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173048.html ८४६] || २१ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी शोग्राउंड मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२० महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173053.html ८५१] || २४ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|BAN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173056.html ८५४] || २७ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173061.html ८५९] || २९ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173070.html ८६६] || ८ मार्च २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}}
|- 
| १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253272.html ८८६] || २० मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} || rowspan=13 | 
|- 
| १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253273.html ८८७] || २१ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}}
|- 
| १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253274.html ८८८] || २३ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}}
|- 
| १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260097.html ९१६] || ९ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, नॉर्थम्पटन|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थम्पटनशायर|नॉर्थम्पटन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260098.html ९१९] || ११ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|होव]] || {{crw|IND}}
|- 
| १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260099.html ९२०] || १४ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}}
|- 
| १३० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263621.html ९८१] || ७ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || अनिर्णित
|- 
| १३१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263622.html ९८२] || ९ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || {{crw|AUS}}
|- 
| १३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263623.html ९८३] || १० ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || {{crw|AUS}}
|- 
| १३३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289031.html १०२६] || ९ फेब्रुवारी २०२२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|NZL}}
|- 
| १३४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319709.html ११४५] || २३ जून २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}}
|- 
| १३५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319710.html ११४९] || २५ जून २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}}
|- 
| १३६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319711.html ११५२] || २७ जून २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|SL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289259.html ११७३] || २९ जुलै २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील क्रिकेट|२०२२ राष्ट्रकुल खेळ]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289263.html ११८१] || ३१ जुलै २०२२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १३९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289268.html ११८७] || ३ ऑगस्ट २०२२ || {{crw|Barbados}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289271.html ११९०] || ६ ऑगस्ट २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289274.html ११९३] || ७ ऑगस्ट २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|AUS}}  
|-  
| १४२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301334.html १२०९] || १० सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] ||  {{crw|ENG}} || rowspan=3 |
|-  
| १४३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301335.html १२१६] || १३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} 
|-  
| १४४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301336.html १२१७] || १५ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}}  
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335786.html १२४०] || १ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}  || rowspan=8 | [[२०२२ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335790.html १२५०] || ३ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|MAS}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}  
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335792.html १२५२] || ४ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335797.html १२६७] || ७ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|PAK}} 
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335799.html १२६९] || ८ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}   
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335803.html १२७३] || १० ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}  
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335806.html १२७५] || १३ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}  
|-  style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335808.html १२७९] || १५ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}  
|-  
| १५३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345424.html १३१२] || ९ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 |
|-  
| १५४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345425.html १३१३] || ११ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || बरोबरीत
|-  
| १५५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345426.html १३१९] || १४ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १५६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345427.html १३२५] || १७ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १५७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345428.html १३३२] || २० डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344511.html १३४२] || १९ जानेवारी २०२३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२२-२३ दक्षिण आफ्रिका महिला तिरंगी मालिका]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १५९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344513.html १३४४] || २३ जानेवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344515.html १३४८] || २८ जानेवारी २०२३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || अनिर्णित
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344516.html १३४९] || ३० जानेवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344517.html १३५०] || २ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|SA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338043.html १३५९] || १२ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२३ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338048.html १३६४] || १५ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}} 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338053.html १३६९] || १८ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|SA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|ENG}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338057.html १३७३] || २० फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १६७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338060.html १३७६] || २३ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|AUS}} 
|-  
| १६८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382163.html १५१०] || ९ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 |  
|-  
| १६९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382164.html १५१३] || ११ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|IND}}
|-  
| १७० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382165.html १५१७] || १३ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|BAN}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399055.html १६६६] || २१ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|MAS}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || अनिर्णित || rowspan=3 | [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२२ आशियाई खेळ]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399059.html १६६८] || २४ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १७३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399062.html १६७१] || २५ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|SL}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}}
|-  
| १७४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406073.html १७०३] || ६ डिसेंबर २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] ||  {{crw|ENG}} || rowspan=14 | 
|-  
| १७५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406074.html १७०९] || ९ डिसेंबर २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} 
|-  
| १७६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406075.html १७१२] || १० डिसेंबर २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}}
|-  
| १७७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406081.html १७२८] || ५ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}}
|-  
| १७८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406082.html १७२९] || ७ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १७९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406083.html १७३०] || ९ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|AUS}}
|-   
| १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429393.html १८५५] || २८ एप्रिल २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|-   
| १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429394.html १८६१] || ३० एप्रिल २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|-   
| १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429395.html १८६७] || २ मे २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|-   
| १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429396.html १८८१] || ६ मे २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|-   
| १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429397.html १८८४] || ९ मे २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}}
|- 
| १८५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434291.html १९४५] || ५ जुलै २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|SA}}
|- 
| १८६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434292.html १९५०] || ७ जुलै २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || अनिर्णित
|- 
| १८७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434293.html १९५२] || ९ जुलै २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426757.html १९५९] || १९ जुलै २०२४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक|२०२४ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १८९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426760.html १९६२] || २१ जुलै २०२४ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426765.html १९६७] || २३ जुलै २०२४ || {{crw|NEP}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426768.html १९७१] || २६ जुलै २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426770.html १९७९] || २८ जुलै २०२४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|SL}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432425.html २०६१] || ४ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|NZ}} || rowspan=4 | [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432428.html २०६६] || ६ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432433.html २०७५] || ९ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| १९६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432439.html २०९३] || १३ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजा]] || {{crw|AUS}}
|-  
| १९७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459891.html २१५६] || १५ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डी वाय पाटील मैदान|डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 |
|-  
| १९८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459892.html २१५८] || १७ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डी वाय पाटील मैदान|डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|WIN}}
|-  
| १९९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459893.html २१५९] || १९ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डी वाय पाटील मैदान|डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}}  
|-  
| २०० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448397.html २३८३] || २८ जून २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|IND}}  
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| २०१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448398.html २३८४] || १ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|IND}} || rowspan=20 |  
|- 
| २०२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448399.html २३८७] || ४ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}}
|- 
| २०३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448400.html २३९७] || ९ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}}
|- 
| २०४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448401.html २३९८] || १२ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}}
|-  
| २०५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513735.html २६१९] || २१ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}}
|-  
| २०६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513736.html २६२०] || २३ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}}
|-  
| २०७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513737.html २६२१] || २६ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{crw|IND}}
|-  
| २०८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513738.html २६२२] || २८ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{crw|IND}}
|-  
| २०९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513739.html २६२३] || ३० डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{crw|IND}}
|-  
| २१० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478912.html २६७३] || १५ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}}
|-  
| २११ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478913.html २६७५] || १९ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}}
|-  
| २१२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478914.html २६७६] || २१ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|IND}}
|-  
| २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527253.html २७२४] || १७ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{crw|SA}}
|-  
| २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527254.html २७२९] || १९ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{crw|SA}}
|-  
| २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527255.html २७३४] || २२ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|SA}}
|-  
| २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527256.html २७३९] || २५ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|IND}}
|-  
| २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527257.html २७४५] || २७ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{crw|SA}}
|- 
| २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496548.html] || २८ मे २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] || TBD
|- 
| २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496549.html] || ३० मे २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || TBD
|- 
| २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496550.html] || २ जून २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || TBD
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490682.html] || १४ जून २०२६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || TBD || rowspan=5 | [[२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२६ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] 
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490686.html] || १७ जून २०२६ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले स्टेडियम|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || TBD
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490694.html] || २१ जून २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || TBD
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490699.html] || २५ जून २०२६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || TBD
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| २२५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490706.html] || २८ जून २०२६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || TBD
|}

{{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}}
[[वर्ग:भारतीय क्रिकेट]]
[[वर्ग:महिला क्रिकेट]]</text>
      <sha1>r9rjqxbjm6dh914p6s1dvepqghngs2b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शेवरी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>277447</id>
    <revision>
      <id>2683363</id>
      <parentid>2667541</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T14:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27733-81</username>
        <id>182904</id>
      </contributor>
      <comment>भौगोलिक स्थान</comment>
      <origin>2683363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3799" sha1="3o4sgwu95pr5ahm9t74p0d9fjlpbyjb" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''शेवरी'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= माण
| जिल्हा = [[सातारा जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/११
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

'''शेवरी''' हे [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] [[माण तालुका|माण तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==

==हवामान==
येथील वार्षिक तापमान साधारणपणे १५ अंश सेल्सियस ते ४० अंश सेल्सियस दरम्यान असते.येथे उन्हाळा गरम आणि कोरडा असतो.उन्हाळ्यात कमाल तापमान ४० डिग्री सेल्सियसपेक्षा जास्त असते आणि सामान्यत: उन्हाळ्यातील तापमान ३८ ते ४५ डिग्री सेल्सियस दरम्यान असते.हिवाळ्याच्या हंगामात तापमान १५ अंश सेल्सियस ते २८ अंश सेल्सियसपर्यंत असते.जून ते सप्टेंबर मध्ये पाऊस पडतो.पावसाचे प्रमाण कमी असते.हिवाळा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी दरम्यान असतो.

==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
==जवळपासची गावे==
==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}

[[वर्ग:माण तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:सातारा जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>3o4sgwu95pr5ahm9t74p0d9fjlpbyjb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683364</id>
      <parentid>2683363</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T14:47:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27733-81</username>
        <id>182904</id>
      </contributor>
      <origin>2683364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5000" sha1="mprnwbordt9je4umkgrzsalyo06ggow" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''शेवरी'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= माण
| जिल्हा = [[सातारा जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/११
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

'''शेवरी''' हे [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] [[माण तालुका|माण तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==
Shevari हे गाव महाराष्ट्रातील Dahiwadi परिसरात, माण (Man/Maan) तालुक्यात स्थित आहे.भौगोलिकदृष्ट्या हा भाग:सातारा जिल्ह्याच्या पूर्व भागात आहे. दख्खन पठारावर (Deccan Plateau) वसलेला आहे. परिसर प्रामुख्याने कोरडवाहू आणि दुष्काळप्रवण मानला जातो. उंची साधारणपणे समुद्रसपाटीपासून 600–800 मीटर दरम्यान आहे (भागानुसार बदलते)

परिसरातील वैशिष्ट्ये:

कमी ते मध्यम पर्जन्यमान

शेती व पशुपालन प्रधान अर्थव्यवस्था

ज्वारी, बाजरी, हरभरा अशी पिके

माणगंगा नदीच्या खोऱ्याचा प्रभाव काही भागात दिसतो

==हवामान==
येथील वार्षिक तापमान साधारणपणे १५ अंश सेल्सियस ते ४० अंश सेल्सियस दरम्यान असते.येथे उन्हाळा गरम आणि कोरडा असतो.उन्हाळ्यात कमाल तापमान ४० डिग्री सेल्सियसपेक्षा जास्त असते आणि सामान्यत: उन्हाळ्यातील तापमान ३८ ते ४५ डिग्री सेल्सियस दरम्यान असते.हिवाळ्याच्या हंगामात तापमान १५ अंश सेल्सियस ते २८ अंश सेल्सियसपर्यंत असते.जून ते सप्टेंबर मध्ये पाऊस पडतो.पावसाचे प्रमाण कमी असते.हिवाळा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी दरम्यान असतो.

==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
==जवळपासची गावे==
==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}

[[वर्ग:माण तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:सातारा जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>mprnwbordt9je4umkgrzsalyo06ggow</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683365</id>
      <parentid>2683364</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T15:02:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27733-81</username>
        <id>182904</id>
      </contributor>
      <origin>2683365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5427" sha1="40343zjfkylkyw5zfr1s8aq20e5wzg0" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''शेवरी'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक =“सह्याद्रीच्या पर्जन्यछायेत वसलेले शेवरी” 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश =17.54° उत्तर 
| रेखांश =74.55° पूर्व 
| उंची =अंदाजे ७२० ते ७४० मीटर (सुमारे 2360–2430 फूट) 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= माण
| जिल्हा = [[सातारा जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण =२,२१९ लोकसंख्या 
| लोकसंख्या_घनता =110 लोक प्रति चौ.कि.मी.
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान =2,01,20,000 चौ. मीटर 
| क्षेत्रफळ_एकूण =20.12 चौ. कि.मी. 
|पिन_कोड=415540| एसटीडी_कोड =02165 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/११
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

'''शेवरी''' हे [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] [[माण तालुका|माण तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==
Shevari हे गाव महाराष्ट्रातील Dahiwadi परिसरात, माण (Man/Maan) तालुक्यात स्थित आहे.भौगोलिकदृष्ट्या हा भाग:सातारा जिल्ह्याच्या पूर्व भागात आहे. दख्खन पठारावर (Deccan Plateau) वसलेला आहे. परिसर प्रामुख्याने कोरडवाहू आणि दुष्काळप्रवण मानला जातो. उंची साधारणपणे समुद्रसपाटीपासून 600–800 मीटर दरम्यान आहे (भागानुसार बदलते)

परिसरातील वैशिष्ट्ये:

कमी ते मध्यम पर्जन्यमान

शेती व पशुपालन प्रधान अर्थव्यवस्था

ज्वारी, बाजरी, हरभरा अशी पिके

माणगंगा नदीच्या खोऱ्याचा प्रभाव काही भागात दिसतो

==हवामान==
येथील वार्षिक तापमान साधारणपणे १५ अंश सेल्सियस ते ४० अंश सेल्सियस दरम्यान असते.येथे उन्हाळा गरम आणि कोरडा असतो.उन्हाळ्यात कमाल तापमान ४० डिग्री सेल्सियसपेक्षा जास्त असते आणि सामान्यत: उन्हाळ्यातील तापमान ३८ ते ४५ डिग्री सेल्सियस दरम्यान असते.हिवाळ्याच्या हंगामात तापमान १५ अंश सेल्सियस ते २८ अंश सेल्सियसपर्यंत असते.जून ते सप्टेंबर मध्ये पाऊस पडतो.पावसाचे प्रमाण कमी असते.हिवाळा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी दरम्यान असतो.

==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
==जवळपासची गावे==
==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}

[[वर्ग:माण तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:सातारा जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>40343zjfkylkyw5zfr1s8aq20e5wzg0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683366</id>
      <parentid>2683365</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T15:13:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27733-81</username>
        <id>182904</id>
      </contributor>
      <origin>2683366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5194" sha1="bvy4aliyeu1906mkre712rzwrohs2tz" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''शेवरी'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक =“सह्याद्रीच्या पर्जन्यछायेत वसलेले शेवरी” 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश =17.54° north 
| रेखांश =74.55° east 
| उंची =730 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= माण
| जिल्हा = [[सातारा जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण =2219 
| लोकसंख्या_घनता =110
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान =2,01,20,000 
| क्षेत्रफळ_एकूण =20.12 
|पिन_कोड=415540| एसटीडी_कोड =02165 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/११
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ =मराठी 
| तळटिपा =}}

'''शेवरी''' हे [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] [[माण तालुका|माण तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==
Shevari हे गाव महाराष्ट्रातील Dahiwadi परिसरात, माण (Man/Maan) तालुक्यात स्थित आहे.भौगोलिकदृष्ट्या हा भाग:सातारा जिल्ह्याच्या पूर्व भागात आहे. दख्खन पठारावर (Deccan Plateau) वसलेला आहे. परिसर प्रामुख्याने कोरडवाहू आणि दुष्काळप्रवण मानला जातो. उंची साधारणपणे समुद्रसपाटीपासून 600–800 मीटर दरम्यान आहे (भागानुसार बदलते)

परिसरातील वैशिष्ट्ये:

कमी ते मध्यम पर्जन्यमान

शेती व पशुपालन प्रधान अर्थव्यवस्था

ज्वारी, बाजरी, हरभरा अशी पिके

माणगंगा नदीच्या खोऱ्याचा प्रभाव काही भागात दिसतो

==हवामान==
येथील वार्षिक तापमान साधारणपणे १५ अंश सेल्सियस ते ४० अंश सेल्सियस दरम्यान असते.येथे उन्हाळा गरम आणि कोरडा असतो.उन्हाळ्यात कमाल तापमान ४० डिग्री सेल्सियसपेक्षा जास्त असते आणि सामान्यत: उन्हाळ्यातील तापमान ३८ ते ४५ डिग्री सेल्सियस दरम्यान असते.हिवाळ्याच्या हंगामात तापमान १५ अंश सेल्सियस ते २८ अंश सेल्सियसपर्यंत असते.जून ते सप्टेंबर मध्ये पाऊस पडतो.पावसाचे प्रमाण कमी असते.हिवाळा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी दरम्यान असतो.

==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
==जवळपासची गावे==
==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}

[[वर्ग:माण तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:सातारा जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>bvy4aliyeu1906mkre712rzwrohs2tz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683367</id>
      <parentid>2683366</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T15:15:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27733-81</username>
        <id>182904</id>
      </contributor>
      <origin>2683367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5209" sha1="3px88fnmu1futjugc03m4daykdxfiqk" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=शिवरी
| स्थानिक_नाव ='''शेवरी'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक =“सह्याद्रीच्या पर्जन्यछायेत वसलेले शेवरी” 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश =17.54° north 
| रेखांश =74.55° east 
| उंची =730 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= माण
| जिल्हा = [[सातारा जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण =2219 
| लोकसंख्या_घनता =110
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान =2,01,20,000 
| क्षेत्रफळ_एकूण =20.12 
|पिन_कोड=415540| एसटीडी_कोड =02165 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/११
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ =मराठी 
| तळटिपा =}}

'''शेवरी''' हे [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] [[माण तालुका|माण तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==
Shevari हे गाव महाराष्ट्रातील Dahiwadi परिसरात, माण (Man/Maan) तालुक्यात स्थित आहे.भौगोलिकदृष्ट्या हा भाग:सातारा जिल्ह्याच्या पूर्व भागात आहे. दख्खन पठारावर (Deccan Plateau) वसलेला आहे. परिसर प्रामुख्याने कोरडवाहू आणि दुष्काळप्रवण मानला जातो. उंची साधारणपणे समुद्रसपाटीपासून 600–800 मीटर दरम्यान आहे (भागानुसार बदलते)

परिसरातील वैशिष्ट्ये:

कमी ते मध्यम पर्जन्यमान

शेती व पशुपालन प्रधान अर्थव्यवस्था

ज्वारी, बाजरी, हरभरा अशी पिके

माणगंगा नदीच्या खोऱ्याचा प्रभाव काही भागात दिसतो

==हवामान==
येथील वार्षिक तापमान साधारणपणे १५ अंश सेल्सियस ते ४० अंश सेल्सियस दरम्यान असते.येथे उन्हाळा गरम आणि कोरडा असतो.उन्हाळ्यात कमाल तापमान ४० डिग्री सेल्सियसपेक्षा जास्त असते आणि सामान्यत: उन्हाळ्यातील तापमान ३८ ते ४५ डिग्री सेल्सियस दरम्यान असते.हिवाळ्याच्या हंगामात तापमान १५ अंश सेल्सियस ते २८ अंश सेल्सियसपर्यंत असते.जून ते सप्टेंबर मध्ये पाऊस पडतो.पावसाचे प्रमाण कमी असते.हिवाळा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी दरम्यान असतो.

==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
==जवळपासची गावे==
==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}

[[वर्ग:माण तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:सातारा जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>3px88fnmu1futjugc03m4daykdxfiqk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683368</id>
      <parentid>2683367</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T15:22:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27733-81</username>
        <id>182904</id>
      </contributor>
      <origin>2683368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5209" sha1="kx0yh0kddcpfhtljad5uzqrm9d8qfpb" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=शिवरी
| स्थानिक_नाव ='''शेवरी'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक =“सह्याद्रीच्या पर्जन्यछायेत वसलेले शेवरी” 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश =17.54° north 
| रेखांश =74.55° east 
| उंची =730 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= माण
| जिल्हा = [[सातारा जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण =2219 
| लोकसंख्या_घनता =110
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान =2,01,20,000 
| क्षेत्रफळ_एकूण =20.12 
|पिन_कोड=415508| एसटीडी_कोड =02165 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/११
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ =मराठी 
| तळटिपा =}}

'''शेवरी''' हे [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] [[माण तालुका|माण तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==
Shevari हे गाव महाराष्ट्रातील Dahiwadi परिसरात, माण (Man/Maan) तालुक्यात स्थित आहे.भौगोलिकदृष्ट्या हा भाग:सातारा जिल्ह्याच्या पूर्व भागात आहे. दख्खन पठारावर (Deccan Plateau) वसलेला आहे. परिसर प्रामुख्याने कोरडवाहू आणि दुष्काळप्रवण मानला जातो. उंची साधारणपणे समुद्रसपाटीपासून 600–800 मीटर दरम्यान आहे (भागानुसार बदलते)

परिसरातील वैशिष्ट्ये:

कमी ते मध्यम पर्जन्यमान

शेती व पशुपालन प्रधान अर्थव्यवस्था

ज्वारी, बाजरी, हरभरा अशी पिके

माणगंगा नदीच्या खोऱ्याचा प्रभाव काही भागात दिसतो

==हवामान==
येथील वार्षिक तापमान साधारणपणे १५ अंश सेल्सियस ते ४० अंश सेल्सियस दरम्यान असते.येथे उन्हाळा गरम आणि कोरडा असतो.उन्हाळ्यात कमाल तापमान ४० डिग्री सेल्सियसपेक्षा जास्त असते आणि सामान्यत: उन्हाळ्यातील तापमान ३८ ते ४५ डिग्री सेल्सियस दरम्यान असते.हिवाळ्याच्या हंगामात तापमान १५ अंश सेल्सियस ते २८ अंश सेल्सियसपर्यंत असते.जून ते सप्टेंबर मध्ये पाऊस पडतो.पावसाचे प्रमाण कमी असते.हिवाळा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी दरम्यान असतो.

==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
==जवळपासची गावे==
==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}

[[वर्ग:माण तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:सातारा जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>kx0yh0kddcpfhtljad5uzqrm9d8qfpb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683370</id>
      <parentid>2683368</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T15:24:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27733-81</username>
        <id>182904</id>
      </contributor>
      <origin>2683370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5247" sha1="tulafpo9obtx8fg0psenqbi21ta4q0o" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=विक्रम हणमंत चव्हाण
| स्थानिक_नाव ='''शेवरी'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक =“सह्याद्रीच्या पर्जन्यछायेत वसलेले शेवरी” 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश =17.54° north 
| रेखांश =74.55° east 
| उंची =730 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= माण
| जिल्हा = [[सातारा जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण =2219 
| लोकसंख्या_घनता =110
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान =2,01,20,000 
| क्षेत्रफळ_एकूण =20.12 
|पिन_कोड=415508| एसटीडी_कोड =02165 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/११
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ =मराठी 
| तळटिपा =}}

'''शेवरी''' हे [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] [[माण तालुका|माण तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==
Shevari हे गाव महाराष्ट्रातील Dahiwadi परिसरात, माण (Man/Maan) तालुक्यात स्थित आहे.भौगोलिकदृष्ट्या हा भाग:सातारा जिल्ह्याच्या पूर्व भागात आहे. दख्खन पठारावर (Deccan Plateau) वसलेला आहे. परिसर प्रामुख्याने कोरडवाहू आणि दुष्काळप्रवण मानला जातो. उंची साधारणपणे समुद्रसपाटीपासून 600–800 मीटर दरम्यान आहे (भागानुसार बदलते)

परिसरातील वैशिष्ट्ये:

कमी ते मध्यम पर्जन्यमान

शेती व पशुपालन प्रधान अर्थव्यवस्था

ज्वारी, बाजरी, हरभरा अशी पिके

माणगंगा नदीच्या खोऱ्याचा प्रभाव काही भागात दिसतो

==हवामान==
येथील वार्षिक तापमान साधारणपणे १५ अंश सेल्सियस ते ४० अंश सेल्सियस दरम्यान असते.येथे उन्हाळा गरम आणि कोरडा असतो.उन्हाळ्यात कमाल तापमान ४० डिग्री सेल्सियसपेक्षा जास्त असते आणि सामान्यत: उन्हाळ्यातील तापमान ३८ ते ४५ डिग्री सेल्सियस दरम्यान असते.हिवाळ्याच्या हंगामात तापमान १५ अंश सेल्सियस ते २८ अंश सेल्सियसपर्यंत असते.जून ते सप्टेंबर मध्ये पाऊस पडतो.पावसाचे प्रमाण कमी असते.हिवाळा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी दरम्यान असतो.

==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
==जवळपासची गावे==
==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}

[[वर्ग:माण तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:सातारा जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>tulafpo9obtx8fg0psenqbi21ta4q0o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683372</id>
      <parentid>2683370</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T15:27:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27733-81</username>
        <id>182904</id>
      </contributor>
      <origin>2683372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5235" sha1="msbz8p8ol13avqb93aybwst3jiyuypq" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=विक्रम चोको बॉय
| स्थानिक_नाव ='''शेवरी'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक =“सह्याद्रीच्या पर्जन्यछायेत वसलेले शेवरी” 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश =17.54° north 
| रेखांश =74.55° east 
| उंची =730 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= माण
| जिल्हा = [[सातारा जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण =2219 
| लोकसंख्या_घनता =110
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान =2,01,20,000 
| क्षेत्रफळ_एकूण =20.12 
|पिन_कोड=415508| एसटीडी_कोड =02165 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/११
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ =मराठी 
| तळटिपा =}}

'''शेवरी''' हे [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] [[माण तालुका|माण तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==
Shevari हे गाव महाराष्ट्रातील Dahiwadi परिसरात, माण (Man/Maan) तालुक्यात स्थित आहे.भौगोलिकदृष्ट्या हा भाग:सातारा जिल्ह्याच्या पूर्व भागात आहे. दख्खन पठारावर (Deccan Plateau) वसलेला आहे. परिसर प्रामुख्याने कोरडवाहू आणि दुष्काळप्रवण मानला जातो. उंची साधारणपणे समुद्रसपाटीपासून 600–800 मीटर दरम्यान आहे (भागानुसार बदलते)

परिसरातील वैशिष्ट्ये:

कमी ते मध्यम पर्जन्यमान

शेती व पशुपालन प्रधान अर्थव्यवस्था

ज्वारी, बाजरी, हरभरा अशी पिके

माणगंगा नदीच्या खोऱ्याचा प्रभाव काही भागात दिसतो

==हवामान==
येथील वार्षिक तापमान साधारणपणे १५ अंश सेल्सियस ते ४० अंश सेल्सियस दरम्यान असते.येथे उन्हाळा गरम आणि कोरडा असतो.उन्हाळ्यात कमाल तापमान ४० डिग्री सेल्सियसपेक्षा जास्त असते आणि सामान्यत: उन्हाळ्यातील तापमान ३८ ते ४५ डिग्री सेल्सियस दरम्यान असते.हिवाळ्याच्या हंगामात तापमान १५ अंश सेल्सियस ते २८ अंश सेल्सियसपर्यंत असते.जून ते सप्टेंबर मध्ये पाऊस पडतो.पावसाचे प्रमाण कमी असते.हिवाळा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी दरम्यान असतो.

==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
==जवळपासची गावे==
==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}

[[वर्ग:माण तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:सातारा जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>msbz8p8ol13avqb93aybwst3jiyuypq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683373</id>
      <parentid>2683372</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T15:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27733-81</username>
        <id>182904</id>
      </contributor>
      <origin>2683373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5209" sha1="kx0yh0kddcpfhtljad5uzqrm9d8qfpb" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=शिवरी
| स्थानिक_नाव ='''शेवरी'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक =“सह्याद्रीच्या पर्जन्यछायेत वसलेले शेवरी” 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश =17.54° north 
| रेखांश =74.55° east 
| उंची =730 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= माण
| जिल्हा = [[सातारा जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण =2219 
| लोकसंख्या_घनता =110
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान =2,01,20,000 
| क्षेत्रफळ_एकूण =20.12 
|पिन_कोड=415508| एसटीडी_कोड =02165 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/११
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ =मराठी 
| तळटिपा =}}

'''शेवरी''' हे [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] [[माण तालुका|माण तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==
Shevari हे गाव महाराष्ट्रातील Dahiwadi परिसरात, माण (Man/Maan) तालुक्यात स्थित आहे.भौगोलिकदृष्ट्या हा भाग:सातारा जिल्ह्याच्या पूर्व भागात आहे. दख्खन पठारावर (Deccan Plateau) वसलेला आहे. परिसर प्रामुख्याने कोरडवाहू आणि दुष्काळप्रवण मानला जातो. उंची साधारणपणे समुद्रसपाटीपासून 600–800 मीटर दरम्यान आहे (भागानुसार बदलते)

परिसरातील वैशिष्ट्ये:

कमी ते मध्यम पर्जन्यमान

शेती व पशुपालन प्रधान अर्थव्यवस्था

ज्वारी, बाजरी, हरभरा अशी पिके

माणगंगा नदीच्या खोऱ्याचा प्रभाव काही भागात दिसतो

==हवामान==
येथील वार्षिक तापमान साधारणपणे १५ अंश सेल्सियस ते ४० अंश सेल्सियस दरम्यान असते.येथे उन्हाळा गरम आणि कोरडा असतो.उन्हाळ्यात कमाल तापमान ४० डिग्री सेल्सियसपेक्षा जास्त असते आणि सामान्यत: उन्हाळ्यातील तापमान ३८ ते ४५ डिग्री सेल्सियस दरम्यान असते.हिवाळ्याच्या हंगामात तापमान १५ अंश सेल्सियस ते २८ अंश सेल्सियसपर्यंत असते.जून ते सप्टेंबर मध्ये पाऊस पडतो.पावसाचे प्रमाण कमी असते.हिवाळा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी दरम्यान असतो.

==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
==जवळपासची गावे==
==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}

[[वर्ग:माण तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:सातारा जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>kx0yh0kddcpfhtljad5uzqrm9d8qfpb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683379</id>
      <parentid>2683373</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T16:03:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sampadak124578</username>
        <id>182908</id>
      </contributor>
      <origin>2683379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5347" sha1="nhd8x690fiaiqe435004hz4d4ovo03r" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=शिवरी
| स्थानिक_नाव ='''शेवरी'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक =“सह्याद्रीच्या पर्जन्यछायेत वसलेले शेवरी” 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश =17.54° north 
| रेखांश =74.55° east 
| उंची =730 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= माण
| जिल्हा = [[सातारा जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण =2219 
| लोकसंख्या_घनता =110
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान =2,01,20,000 
| क्षेत्रफळ_एकूण =20.12 
|पिन_कोड=415508| एसटीडी_कोड =02165 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/११
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ =मराठी 
| तळटिपा =}}
[[चित्र:शेवरी गाव (तालुका माण, जिल्हा सातारा).jpg|इवलेसे]]
'''शेवरी''' हे [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] [[माण तालुका|माण तालुक्यातील]] एक गाव आहे.

==भौगोलिक स्थान==
Shevari हे गाव महाराष्ट्रातील Dahiwadi परिसरात, माण (Man/Maan) तालुक्यात स्थित आहे.भौगोलिकदृष्ट्या हा भाग:सातारा जिल्ह्याच्या पूर्व भागात आहे. दख्खन पठारावर (Deccan Plateau) वसलेला आहे. परिसर प्रामुख्याने कोरडवाहू आणि दुष्काळप्रवण मानला जातो. उंची साधारणपणे समुद्रसपाटीपासून 600–800 मीटर दरम्यान आहे (भागानुसार बदलते)

परिसरातील वैशिष्ट्ये:

कमी ते मध्यम पर्जन्यमान

शेती व पशुपालन प्रधान अर्थव्यवस्था

ज्वारी, बाजरी, हरभरा अशी पिके

माणगंगा नदीच्या खोऱ्याचा प्रभाव काही भागात दिसतो

==हवामान==
येथील वार्षिक तापमान साधारणपणे १५ अंश सेल्सियस ते ४० अंश सेल्सियस दरम्यान असते.येथे उन्हाळा गरम आणि कोरडा असतो.उन्हाळ्यात कमाल तापमान ४० डिग्री सेल्सियसपेक्षा जास्त असते आणि सामान्यत: उन्हाळ्यातील तापमान ३८ ते ४५ डिग्री सेल्सियस दरम्यान असते.हिवाळ्याच्या हंगामात तापमान १५ अंश सेल्सियस ते २८ अंश सेल्सियसपर्यंत असते.जून ते सप्टेंबर मध्ये पाऊस पडतो.पावसाचे प्रमाण कमी असते.हिवाळा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी दरम्यान असतो.

==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
==जवळपासची गावे==
==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}

[[वर्ग:माण तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:सातारा जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>nhd8x690fiaiqe435004hz4d4ovo03r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वीर बाला रस्तोगी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>326775</id>
    <revision>
      <id>2683461</id>
      <parentid>2675641</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T09:43:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2683461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5777" sha1="ffijwb5ip1g6mbylf1fhz4n06eq1zno" xml:space="preserve">'''वीर बाला रस्तोगी''' या [[भारत|भारतातील]] जीवशास्त्रावरील पाठ्यपुस्तकांची लेखिका आहेत. गुणवत्तेच्या क्रमाने प्रथम स्थान मिळवून त्यांने [[प्राणिशास्त्र|प्राणीशास्त्रात]] पदव्युत्तर पदवी प्राप्त केली. यासाठी त्यांना सुवर्णपदक मिळाले होते. त्यांनी मेरठ विद्यापीठातून पीएच.डी. पुर्ण केली. त्यांनी पीएच.डी. प्रख्यात प्राणीशास्त्रज्ञ दिवंगत डॉ एम एल भाटिया यांच्या मार्गदर्शनाखाली केली. ते [[दिल्ली विद्यापीठ|दिल्ली विद्यापीठात]] प्राणिशास्त्राचे प्राध्यापक होते.

वीर बाला रस्तोगी हे &quot;अकादमी ऑफ प्राणीशास्त्र&quot; चे सदस्या होत्या.{{Clarify|date=January 2020}},  आणि &quot;पाठ्यपुस्तक उत्क्रांती समिती&quot;, एनसी इ आर टी, [[नवी दिल्ली]] चे सदस्या होत्या.  १९६१ ते १९६७ या काळात त्या मेरठ कॉलेज, मेरठ ([[उत्तर प्रदेश]]) येथील प्राणीशास्त्राच्या शैक्षणिक कर्मचाऱ्यांच्या सदस्य होत्या. पाच दशकांहून अधिक काळ त्या पुस्तके लिहित आहेत. त्यांनी आयएससी, [[केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळ|सीबीएसइ]] परीक्षार्थी तसेच अनेक राज्य मंडळांसाठी जीवशास्त्रची पुस्तके लिहिली आहेत. सायटोलॉजी, जेनेटिक्स, इकोलॉजी आणि इव्होल्यूशनरी बायोलॉजी या विषयावरील तिची पुस्तके भारतभर विद्यापीठ स्तरावर खूप लोकप्रिय आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.civilserviceindia.com/subject/Zoology/suggested-reading.html|title=IAS Zoology Books,Civil Service Exam Book for Zoology,Zoology Books for IAS Exam|date=2000-08-09|publisher=Civilserviceindia.com|access-date=2014-04-19|archive-date=2017-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170509213554/http://www.civilserviceindia.com/subject/Zoology/suggested-reading.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://knrnpublications.com/biology-genetics-3.html|title=KNRN Publishers : Biology- Genetics By : Dr. Veer Bala Rastogi|date=|publisher=Knrnpublications.com|access-date=2014-04-19|archive-date=2017-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170317021952/http://www.knrnpublications.com/biology-genetics-3.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317021952/http://www.knrnpublications.com/biology-genetics-3.html |date=2017-03-17 }}&lt;/ref&gt; दिल्ली, भारतातील फेडरेशन ऑफ एज्युकेशनल पब्लिशर्सने त्यांच्या उत्कृष्ट कार्यासाठी २०१२ मध्ये त्यांना वर्षातील प्रतिष्ठित लेखिका पुरस्काराने सन्मानित केले. फंडामेंटल्स ऑफ मॉलिक्युलर बायोलॉजी हे बाला रस्तोगी यांचे महत्त्वाचे काम आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://books.google.com/books/about/Fundamentals_Of_Molecular_Biology_2_Colo.html%3Fid%3DXnb0C5C|title=Google Books|date=|access-date=2014-04-19}}&lt;/ref&gt; अलीकडेच त्यांचे ११वीचे पाठ्यपुस्तक भूतानच्या राष्ट्रीय पाठ्यपुस्तकासाठी निवडले गेले होते.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला]]
[[वर्ग:जन्म वर्ष गहाळ (जिवंत लोक)]]
[[वर्ग:भारतीय महिला जीवशास्त्रज्ञ]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय प्राणीशास्त्रज्ञ]]
[[वर्ग:महिला प्राणीशास्त्रज्ञ]]
[[वर्ग:उत्तर प्रदेशातील शास्त्रज्ञ]]
[[वर्ग:उत्तर प्रदेशातील महिला शास्त्रज्ञ]]
[[वर्ग:चौधरी चरण सिंग विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी]]</text>
      <sha1>ffijwb5ip1g6mbylf1fhz4n06eq1zno</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भुरागांव</title>
    <ns>0</ns>
    <id>327339</id>
    <revision>
      <id>2683413</id>
      <parentid>2496801</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T01:17:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2683413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5090" sha1="bmnvrcv0hfs0qz51g6o4xunp4yl1py3" xml:space="preserve">'''भुरागाव''' भारताच्या आसाम राज्यातील एका शहराचे नाव आहे. भुरागाव हे मोरीगाव जिल्ह्यात आहे. हे शहर ब्रह्मपुत्रा नदीच्या दक्षिण तीरावर वसलेले आहे.&lt;ref&gt;https://www.dailyassam.com/2020/08/buragaon-all-village.html &lt;/ref&gt;

हे वेगवेगळ्या दिशांनी विविध जिल्ह्यांनी आणि शहरांनी वेढलेले आहे. उत्तरेकडे, भुरागावची सीमा दररंग जिल्हा आणि सोनितपूर जिल्ह्याला लागून आहे. पूर्व दिशेला लहरीघाट आणि मोईराबारी जवळ आहे. हे शहर मायॉन्गच्या पश्चिमेला वसलेले आहे, जे ऐतिहासिक महत्त्व आणि सांस्कृतिक वारशासाठी ओळखले जाते. भुरागावच्या दक्षिणेस मोरीगाव जिल्ह्याचे मुख्यालय आहे.

ब्रह्मपुत्रा नदीच्या काठी वसलेले आणि हिरवीगार जंगले आणि डोंगरांनी वेढलेले हे शहर. हे शहर अंदाजे 237.15 चौरस किलोमीटर क्षेत्रफळ व्यापते आणि समुद्रसपाटीपासून त्याची सरासरी उंची 57 मीटर आहे. गावांचा धार्मिक सलोखा आणि शैक्षणिक समृद्धीचा खूप समृद्ध इतिहास आहे.
==अर्थव्यवस्था==
अर्थव्यवस्थेच्या दृष्टीने भुरागाव हे प्रामुख्याने शेतीप्रधान शहर आहे. प्रदेशातील सुपीक माती आणि अनुकूल हवामान हे तांदूळ, ताग, मोहरी आणि भाजीपाला यांसारख्या पिकांच्या लागवडीसाठी योग्य बनवते. हे शहर त्याच्या भरभराटीच्या डेरी उद्योगासाठी देखील ओळखले जाते, अनेक शेतकरी दूध उत्पादनात गुंतलेले आहेत. त्याशिवाय हातमाग आणि हस्तकला यासह अनेक लघुउद्योगांचे घर होते.&lt;ref name=&quot;esp&quot;&gt;{{cite web|url=http://dlkkhsou.inflibnet.ac.in/bitstream/123456789/517/1/krishna_2016.pdf|title=THE PROBLEM AND PROSPECT OF HORTICULTURE|last=Dek|first=Krishna Kumari|date=|website=|publisher=|access-date=|quote=|archive-date=2023-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230319194314/http://dlkkhsou.inflibnet.ac.in/bitstream/123456789/517/1/krishna_2016.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ब्रह्मपुत्रा नदी, जगातील सर्वात मोठ्या नद्यांपैकी एक, भुरागावमधून वाहते, जी शहरातील लोकांसाठी उपजीविकेचे साधन प्रदान करते. नदी हा माल आणि लोकांसाठी एक महत्त्वाचा वाहतूक मार्ग आहे.&lt;ref name=&quot;esp&quot; /&gt;

==प्रशासन==
भुरागावचे प्रशासन हे मोरीगाव जिल्ह्याच्या आणि आसाम राज्याच्या मोठ्या प्रशासकीय संरचनेचा भाग आहे.&lt;ref name=brg&gt;{{cite web|author=Ministry of Panchayati Raj|title=A geographical map of Bhuragaon Revenue Circle|url=https://morigaon.gov.in/sites/default/files/swf_utility_folder/departments/morigaon_epr_amtron_in_oid_2/portlet/level_3/bhuragaon_rev_circle.pdf|access-date=2024-09-04|archive-date=2023-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307150645/https://morigaon.gov.in/sites/default/files/swf_utility_folder/departments/morigaon_epr_amtron_in_oid_2/portlet/level_3/bhuragaon_rev_circle.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

मोरीगाव जिल्ह्याचे प्रशासन उपायुक्तांद्वारे केले जाते, जे जिल्ह्यातील सर्वोच्च दर्जाचे प्रशासकीय अधिकारी आहेत.&lt;ref name=&quot;brg&quot; /&gt;

==संदर्भ==</text>
      <sha1>bmnvrcv0hfs0qz51g6o4xunp4yl1py3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>के. शंकर पिल्लई</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331426</id>
    <revision>
      <id>2683450</id>
      <parentid>2498928</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T07:25:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:साहित्य आणि शिक्षणातील पद्मश्री पुरस्कार विजेते]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2683450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3759" sha1="1xuxd03gf088po733m6qk3a4duhmyr1" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''केशव शंकर पिल्लई''' (३१ जुलै १९०२ - २६ डिसेंबर १९८९) एक भारतीय [[व्यंगचित्रकार]] होते. त्यांना भारतातील राजकीय व्यंगचित्राचे जनक मानले जाते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=GSjcQ7Sm5E4C&amp;q=Keshava+Shankar+Pillai&amp;pg=PA210|title=The Indian subcontinent in literature for children and young adults|last=Khorana|first=Meena|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1991|isbn=0-313-25489-3}}&lt;/ref&gt; १९४८ मध्ये त्यांनी ''शंकर्स वीकली'' ह्या साप्ताहिकाची स्थापना केली. ''शंकर्स वीकलीने'' अबू अब्राहम, रंगा आणि कुट्टी सारखे व्यंगचित्रकार देखील तयार केले. त्यांनी २५ जून १९७५ च्या [[आणीबाणी (भारत)|आणीबाणीच्या]] काळात मासिक बंद केले.

त्यांना १९७६ मध्ये [[पद्मविभूषण पुरस्कार|पद्मविभूषणने]] सन्मानित करण्यात आले, जो भारत सरकारचा दुसरा सर्वोच्च नागरी सन्मान आहे. &lt;ref&gt;[http://india.gov.in/myindia/padmavibhushan_awards_list1.php?start=150 Padma Vibhushan Awardees]&lt;/ref&gt; त्यांनी १९५७ मध्ये चिल्ड्रन्स बुक ट्रस्ट आणि १९६५ मध्ये शंकर आंतरराष्ट्रीय बाहुल्यांचे संग्रहालय स्थापन केले. &lt;ref name=&quot;tri&quot;&gt;[http://www.tribuneindia.com/2002/20020802/ncr2.htm Tribute to Shankar] [[द हिंदू]], 2 August 2002.&lt;/ref&gt;

== सन्मान आणि पुरस्कार ==

* [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री]], १९५६
* [[पद्मभूषण पुरस्कार|पद्मभूषण]], १९६६ &lt;ref&gt;[http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=790 Padma Bhushan Awardees]&lt;/ref&gt;
* [[पद्मविभूषण पुरस्कार|पद्मविभूषण]], १९७६
* ऑर्डर ऑफ द स्माईल (1977), पोलिश मुलांच्या समितीचा सन्मान
* [[डॉक्टर ऑफ लेटर्स|डी. लिट.]] (सन्मान कारण) [[दिल्ली विद्यापीठ|दिल्ली विद्यापीठाने]] .

== संदर्भ ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;
[[वर्ग:साहित्य व शिक्षणातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:कलेतील पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:भारतीय मासिक संपादक]]
[[वर्ग:मल्याळी व्यक्ती]]
[[वर्ग:इ.स. १९८९ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:इ.स. १९०२ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:भारतीय व्यंगचित्रकार]]</text>
      <sha1>1xuxd03gf088po733m6qk3a4duhmyr1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683451</id>
      <parentid>2683450</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T07:27:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2683451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3778" sha1="h0cno873f24xa0xtnfw98h72do8ua93" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''केशव शंकर पिल्लई''' (३१ जुलै १९०२ - २६ डिसेंबर १९८९) एक भारतीय [[व्यंगचित्रकार]] होते. त्यांना भारतातील राजकीय व्यंगचित्राचे जनक मानले जाते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=GSjcQ7Sm5E4C&amp;q=Keshava+Shankar+Pillai&amp;pg=PA210|title=The Indian subcontinent in literature for children and young adults|last=Khorana|first=Meena|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1991|isbn=0-313-25489-3}}&lt;/ref&gt; १९४८ मध्ये त्यांनी ''शंकर्स वीकली'' ह्या साप्ताहिकाची स्थापना केली. ''शंकर्स वीकलीने'' अबू अब्राहम, रंगा आणि कुट्टी सारखे व्यंगचित्रकार देखील तयार केले. त्यांनी २५ जून १९७५ च्या [[आणीबाणी (भारत)|आणीबाणीच्या]] काळात मासिक बंद केले.

त्यांना १९७६ मध्ये [[पद्मविभूषण पुरस्कार|पद्मविभूषणने]] सन्मानित करण्यात आले, जो भारत सरकारचा दुसरा सर्वोच्च नागरी सन्मान आहे. &lt;ref&gt;[http://india.gov.in/myindia/padmavibhushan_awards_list1.php?start=150 Padma Vibhushan Awardees]&lt;/ref&gt; त्यांनी १९५७ मध्ये चिल्ड्रन्स बुक ट्रस्ट आणि १९६५ मध्ये शंकर आंतरराष्ट्रीय बाहुल्यांचे संग्रहालय स्थापन केले. &lt;ref name=&quot;tri&quot;&gt;[http://www.tribuneindia.com/2002/20020802/ncr2.htm Tribute to Shankar] [[द हिंदू]], 2 August 2002.&lt;/ref&gt;

== सन्मान आणि पुरस्कार ==

* [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री]], १९५६
* [[पद्मभूषण पुरस्कार|पद्मभूषण]], १९६६ &lt;ref&gt;[http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=790 Padma Bhushan Awardees]&lt;/ref&gt;
* [[पद्मविभूषण पुरस्कार|पद्मविभूषण]], १९७६
* ऑर्डर ऑफ द स्माईल (1977), पोलिश मुलांच्या समितीचा सन्मान
* [[डॉक्टर ऑफ लेटर्स|डी. लिट.]] (सन्मान कारण) [[दिल्ली विद्यापीठ|दिल्ली विद्यापीठाने]] .

== संदर्भ ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;
[[वर्ग:साहित्य व शिक्षणातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:कलेतील पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:भारतीय मासिक संपादक]]
[[वर्ग:मल्याळी व्यक्ती]]
[[वर्ग:इ.स. १९८९ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:इ.स. १९०२ मधील जन्म]]
[[वर्ग:कलेतील पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:भारतीय व्यंगचित्रकार]]</text>
      <sha1>h0cno873f24xa0xtnfw98h72do8ua93</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683452</id>
      <parentid>2683451</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T07:28:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2683452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3760" sha1="8v4fd3ob9aadwehz0oyklikylhpfg2h" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''केशव शंकर पिल्लई''' (३१ जुलै १९०२ - २६ डिसेंबर १९८९) एक भारतीय [[व्यंगचित्रकार]] होते. त्यांना भारतातील राजकीय व्यंगचित्राचे जनक मानले जाते.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=GSjcQ7Sm5E4C&amp;q=Keshava+Shankar+Pillai&amp;pg=PA210|title=The Indian subcontinent in literature for children and young adults|last=Khorana|first=Meena|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1991|isbn=0-313-25489-3}}&lt;/ref&gt; १९४८ मध्ये त्यांनी ''शंकर्स वीकली'' ह्या साप्ताहिकाची स्थापना केली. ''शंकर्स वीकलीने'' अबू अब्राहम, रंगा आणि कुट्टी सारखे व्यंगचित्रकार देखील तयार केले. त्यांनी २५ जून १९७५ च्या [[आणीबाणी (भारत)|आणीबाणीच्या]] काळात मासिक बंद केले.

त्यांना १९७६ मध्ये [[पद्मविभूषण पुरस्कार|पद्मविभूषणने]] सन्मानित करण्यात आले, जो भारत सरकारचा दुसरा सर्वोच्च नागरी सन्मान आहे. &lt;ref&gt;[http://india.gov.in/myindia/padmavibhushan_awards_list1.php?start=150 Padma Vibhushan Awardees]&lt;/ref&gt; त्यांनी १९५७ मध्ये चिल्ड्रन्स बुक ट्रस्ट आणि १९६५ मध्ये शंकर आंतरराष्ट्रीय बाहुल्यांचे संग्रहालय स्थापन केले. &lt;ref name=&quot;tri&quot;&gt;[http://www.tribuneindia.com/2002/20020802/ncr2.htm Tribute to Shankar] [[द हिंदू]], 2 August 2002.&lt;/ref&gt;

== सन्मान आणि पुरस्कार ==

* [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री]], १९५६
* [[पद्मभूषण पुरस्कार|पद्मभूषण]], १९६६ &lt;ref&gt;[http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=790 Padma Bhushan Awardees]&lt;/ref&gt;
* [[पद्मविभूषण पुरस्कार|पद्मविभूषण]], १९७६
* ऑर्डर ऑफ द स्माईल (1977), पोलिश मुलांच्या समितीचा सन्मान
* [[डॉक्टर ऑफ लेटर्स|डी. लिट.]] (सन्मान कारण) [[दिल्ली विद्यापीठ|दिल्ली विद्यापीठाने]] .

== संदर्भ ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;
[[वर्ग:साहित्य व शिक्षणातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:कलेतील पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:भारतीय मासिक संपादक]]
[[वर्ग:मल्याळी व्यक्ती]]
[[वर्ग:इ.स. १९८९ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:इ.स. १९०२ मधील जन्म]]
[[वर्ग:कलेतील पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:भारतीय व्यंगचित्रकार]]</text>
      <sha1>8v4fd3ob9aadwehz0oyklikylhpfg2h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>निकोलस विंटन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331509</id>
    <revision>
      <id>2683405</id>
      <parentid>2682385</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T18:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2683405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10383" sha1="bfgsdtod16vj6crlffhmrooxii8xe6n" xml:space="preserve">
'''सर निकोलस जॉर्ज विंटन''' ([[१९ मे]], [[इ.स. १९०९|१९०९]] - [[१ जुलै]], [[२०१५]]) एक ब्रिटिश समाज सेवक, शेरदलाल आणि [[रेड क्रॉस]]&lt;nowiki/&gt;चे अधिकारी होते. त्यांनी [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धाआधी]] [[नाझी जर्मनी]] आणि जर्मनीच्या आधिपत्याखाली असलेल्या प्रदेशांमध्ये सुरू असलेल्या [[ज्यूंचे शिरकाण|ज्यूंच्या शिरकाणातून]] शेकडो [[ज्यू]] मुलांची सुटका करण्यात मदत केली.[[चेकोस्लोव्हाकिया|चेकोस्लोव्हाकियामधील]] ही ६६९ मुले बव्हंशी ज्यू होती.

महायुद्ध सुरू होण्याआधी विंटन [[चेकोस्लोव्हाकिया]]&lt;nowiki/&gt;मध्ये गेले होते तेव्हा त्यांनी तेथील ज्यू मुले मृत्युमुखी पाठविण्यात असलेली पाहिली व त्यांपैकी ज्यांना वाचवता येईल अशांची यादी त्यांनी तयार करण्यास मदत केली. ब्रिटनला परतल्यावर विंटन यांनी या मुलांना तेथे आणण्यासाठीची कायदेशीर व्यवस्था तसेच त्यांना राहण्यासाठी घरे आणि दत्तक पालकांचा शोध घेतला. ही मुले [[ग्रेट ब्रिटन|ब्रिटन]]&lt;nowiki/&gt;मध्ये आल्यावर विंटन यांनी त्यांची राहण्याची व्यवस्था लावून दिली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.winton.dk/|title=Sir Nicholas Winton, A Man of Courage|year=2008|publisher=Auschwitz|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312195430/http://www.winton.dk/|archive-date=12 March 2018|access-date=3 September 2009}}&lt;/ref&gt; 

विंटननी केलेले हे काम बव्हंशी पडद्याआडच राहिले. १९८८मध्ये [[बीबीसी]]&lt;nowiki/&gt;ने [[दॅट्स लाइफ]] या कार्यक्रमातून विंटन आणि त्यांनी सोडविलेल्या मुलांपैकी १२-१४ मुलांशी अनपेक्षित गाठ घालून दिली. ही गाठ देशभर प्रसिद्ध झाली आणि ब्रिटिश नियतकालिकांनी विंटन आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी केलेले काम उचलून धरले. त्यांना ''ब्रिटिश शिंडलर'' असे टोपणनाव मिळाले.&lt;ref name=&quot;statue&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-berkshire-11356875|title=Statue for 'British Schindler' Sir Nicholas Winton|date=18 September 2010|work=BBC News|access-date=18 September 2010}}&lt;/ref&gt; २००३मध्ये [[एलिझाबेथ दुसरी|राणी एलिझाबेथने]] त्यांना या कामासाठी नाइटहूड दिले.&lt;ref name=&quot;Gazette&quot;&gt;{{London Gazette|date=31 December 2002}}&lt;/ref&gt; २८ ऑक्टोबर २०१४ रोजी चेक प्रजासत्ताकाचे राष्ट्राध्यक्ष [[मिलोस झेमन]] यांना [[ऑर्डर ऑफ व्हाइट लायन]] हा देशाचा सर्वोच्च पुरस्कार दिला.

१ जुलै, २००६ रोजी वयाच्या १०६व्या वर्षी विंटन यांचे निधन झाले. &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-33350880|title=Holocaust 'hero' Sir Nicholas Winton dies aged 106|date=2015-07-01|work=BBC News|language=en-GB|access-date=2022-07-31}}&lt;/ref&gt;
[[चित्र:Czech_Jewish_children_evacuated_via_airplane_(1939).webm|इवलेसे|प्रागमधून ब्रिटनला निघालेली चेक मुले. चष्मा घातलेले विंटन व्हिडियोच्या शेवटी दिसतील.]]

=== विंटन यांनी वाचविलेल्या काही प्रसिद्ध व्यक्ती ===

* लेस्ली बारुच ब्रेंट (1925-2019), इम्युनोलॉजिस्ट
* अल्फ डब्स, बॅरन डब्स (जन्म 1932), ब्रिटिश मजूर पक्षाचे राजकारणी आणि माजी संसद सदस्य &lt;ref name=&quot;britishschindler&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-berkshire-30895961|title=Nicholas Winton's children: The Czech Jews rescued by 'British Schindler'|date=1 July 2015|work=BBC News|access-date=1 July 2015}}&lt;/ref&gt;
* हेनी हल्बरस्टम (1926-2014), गणितज्ञ &lt;ref&gt;{{Citation|title=Champaign Resident Remembers the Kindertransport}}&lt;/ref&gt;
* रेनाटा लॅक्सोवा (1931-2020), बालरोग अनुवंशशास्त्रज्ञ &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://madison.com/news/local/columnists/doug-moe/doug-moe-escaping-the-nazis-with-a-heros-help/article_e92b097d-2a1b-578a-884d-1be847870605.html|title=Doug Moe: Escaping the Nazis, with a hero's help|last=dmoe@madison.com, 608-252-6446|first=DOUG MOE|website=madison.com|language=en|access-date=21 April 2020}}&lt;/ref&gt;
* इसी मेत्झेस्टाइन (1928-2012), आधुनिकतावादी वास्तुविशारद &lt;ref name=&quot;MetGuardObit&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2012/jan/22/isi-metzstein|title=Isi Metzstein obituary|date=22 June 2012|work=The Guardian|access-date=8 June 2020}}&lt;/ref&gt;
* गेर्डा मेयर (1927-2021), कवी &lt;ref&gt;Emanuel, Muriel; Gissing, Věra (2002), ''Nicholas Winton y la generación rescatada'', p. 102.&lt;/ref&gt;
* कारेल रेझ (1926-2002), चित्रपट निर्माता &lt;ref&gt;Emanuel, Muriel; Gissing, Věra (2002), ''Nicholas Winton y la generación rescatada'', p. 110.&lt;/ref&gt;
* जो श्लेसिंगर (1928-2019), कॅनेडियन दूरचित्रवाणी पत्रकार आणि लेखक &lt;ref&gt;Emanuel, Muriel; Gissing, Věra (2002), ''Nicholas Winton y la generación rescatada'', p. 138&lt;/ref&gt;
* यित्झचोक टुव्हिया वेइस (१९२६-२०२२), जेरुसलेममधील एडाह हाचेरेडिसचे मुख्य रब्बी &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Sokol|first=Sam|url=https://www.timesofisrael.com/head-of-hardline-ultra-orthodox-group-eda-haredit-contracts-coronavirus/|title=Head of hardline Eda Haredit, initially resistant on virus rules, is infected|last2=staff|first2=T. O. I.|work=www.timesofisrael.com|language=en-US|access-date=21 April 2020}}&lt;/ref&gt;
* वेरा गिसिंग (1928 &amp;ndash; 2022), लेखक आणि अनुवादक &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://english.radio.cz/vera-gissing-one-wintons-children-has-died-aged-93-8744975|title=Vera Gissing, one of Winton's children, has died aged 93|date=16 March 2022}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;


[[चित्र:Winton_students_4657.JPG|इवलेसे| ऑक्टोबर २००७ मध्ये [[प्राग]]&lt;nowiki/&gt;मध्ये विंटन]]


== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==

* {{आय.एम.डी.बी. नाव|1051211}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=6_nFuJAF5F0 Sir Nicholas Winton's meeting with many of the people he saved] (BBC Programme &quot;That's Life&quot; aired in 1988)
* Sir Nicholas Winton's page on [https://maidenheadheritage.org.uk/hall-of-fame-2/sir-nicholas-winton/ Maidenhead Heritage Centre Hall of Fame]
* [http://www.radio.cz/en/article/34888 Nicholas Winton film wins Emmy]{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Czech Radio interview
* [http://movies2.nytimes.com/gst/movies/movie.html?v_id=186639 The New York Times Review of All My Loved Ones]
* [http://www.powerofgood.net/ Nicholas Winton – The Power of Good]
* {{Citation|title=Into the Arms of Strangers: Stories of the Kindertransport}}
* {{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/breakfast_with_frost/2629177.stm|title=Breakfast With Frost: Interview with Nicholas Winton &amp; Alfred Dubs|date=5 January 2003|publisher=[[BBC Breakfast]]}}
* [https://web.archive.org/web/20140527213559/http://www.storyvault.com/video/view/id/219 Interview with Lady Milena Grenfell-Baines, one of the children saved]
* {{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8227929.stm|title=Retracing a life-saving journey|date=31 August 2009|work=BBC News}}
[[वर्ग:इ.स. २०१५ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:इ.स. १९०९ मधील जन्म]]
[[वर्ग:दुसरे महायुद्ध]]
[[वर्ग:ज्यूंचे शिरकाण]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>bfgsdtod16vj6crlffhmrooxii8xe6n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>संतोष शेणई</title>
    <ns>0</ns>
    <id>346706</id>
    <revision>
      <id>2683446</id>
      <parentid>2526757</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T06:43:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ketaki Modak</username>
        <id>21590</id>
      </contributor>
      <comment>आशयाची भर - संदर्भासहित</comment>
      <origin>2683446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11847" sha1="etrxgh0xfdjgfoahpuzy340mh77rwid" xml:space="preserve">'''गणेश सूर्यकांत तथा संतोष शेणई''' (जन्म: १९६६) पत्रकार, कवी, अनुवादक, लेखक, प्राध्यापक, संपादक 

== शिक्षण ==
एम. ए. (मराठी). पुणे विद्यापीठ, १९८९
=== भाषा-अभ्यास ===
शेणई यांचा  [[लोकभाषा]] व [[लोकसाहित्य]] यांचा विशेष अभ्यास आहे. विशेषतः [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग]] जिल्ह्यातील [[मालवणी बोलीभाषा|मालवणी]] व [[रायगड जिल्हा|रायगड]] जिल्ह्यातील [[नॉ लिंग बोलीभाषा|नॉलिंग]] या लोकभाषांचा अभ्यास त्यांनी केला आहे.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;मराठी भाषा - संचित आणि नव्या दिशा, संपादक - विजय कुवळेकर&lt;/ref&gt; 

== पत्रकारिता आणि अध्यापन ==
वेंगुर्ला (जि. सिंधुदुर्ग) येथून [[केसरी (वृत्तपत्र)|केसरी]] या दैनिकासाठी तालुका वार्ताहर म्हणून पत्रकारितेस सुरुवात झाली. पुढे ते [[सकाळ (वृत्तपत्र)|सकाळ]] येथे वार्ताहर म्हणून कार्यरत होते. सकाळमध्ये रविवार पुरवणीचे संपादन, `फॅमिली डॉक्टर` पुरवणीचे संपादन &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/author/sntoss-shennii-2|title=संतोष शेणई|date=2020-10-31|website=Esakal Marathi News|language=mr|access-date=2024-03-30}}&lt;/ref&gt;, `सकाळ` पुस्तक प्रकाशन विभाग प्रमुख (संपादन, निर्मिती, वितरण), `[[तनिष्का (मासिक)|तनिष्का]]` (स्त्रियांसाठीचे मासिक, संपादन, दिवाळी २०१९ ते जून २०२०), `[[साम टीव्ही|साम टिव्ही]]`साठी डॉक्युमेंटरी लेखन इत्यादी विविध स्वरूपाच्या जबाबदाऱ्या सांभाळल्या.

[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]] छ. संभाजीनगर (औरंगाबाद), [[टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठ]] (पुणे), [[यशवंतराव चव्हाण मुक्त विद्यापीठ]] (नाशिक) येथे पत्रकारिता या विषयाचे त्यांनी अध्यापन केले आहे. 

[[मराठवाडा मित्रमंडळ वाणिज्य महाविद्यालय]], पुणे येथील पत्रकारिता पदव्युत्तर विभाग संचालक म्हणून कार्यरत आहेत. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thinkmaharashtra.com/author/santshenaigmail-com/|title=संतोष शेणई {{!}} थिंक महाराष्ट्र|date=2022-12-18|language=en-US|access-date=2024-03-21}}&lt;/ref&gt;

== संस्थात्मक कार्य  ''' ''' ==

* [[महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ]] येथे मराठी युवकभारत इयत्ता अकरावी - संपादक मंडळाचे सदस्य (२०११ ते १९) म्हणून कार्यरत होते.     
* [[सेंट झेव्हियर महाविद्यालय]] (मुंबई), [[बेडेकर महाविद्यालय]] (ठाणे), [[रुईया महाविद्यालय]] (मुंबई), [[फर्ग्युसन महाविद्यालय]], येथे वृत्तविद्या विभागाच्या अभ्यास मंडळाचे सदस्य म्हणून कार्यरत होते.   
* त्यांनी NICMAR विद्यापीठातील अमराठी विद्यार्थ्यांसाठी मराठीचे अध्यापन केले होते.
* २००७ ते २०१७ या कालावधीत ते [[श्रीशारदा सहकारी बँक]], पुणे येथे संचालक म्हणून कार्यरत होते.
* [[पुणे श्रमिक पत्रकार संघ]], [[महाराष्ट्र साहित्य परिषद]], [[अखिल भारतीय मराठी साहित्य महामंडळ]] या संस्थांमध्ये त्यांनी आजवर विविध पदांवर कार्यभार सांभाळलेला होता.
* ते जानेवारी २०२२ पासून [[पद्मगंधा प्रकाशन]] येथे संपादक म्हणून कार्यरत आहेत.

== लेखन आणि संपादन ==

=== लेखन ===
* घटकापळाने (कवितासंग्रह) - हिंदी, पंजाबी, राजस्थानी, मल्याळम आणि इंग्रजी या भाषांमध्ये या कवितासंग्रहातील काही कवितांचे अनुवाद झाले आहेत. &lt;ref&gt;घटकापळाने, संतोष शेणई&lt;/ref&gt;
* ओबेसिटी मंत्रा (सहलेखक)

=== अनुवाद ===
* ’[[सुशीलकुमार शिंदे]] - एका संघर्षाची वाटचाल’ (चरित्रग्रंथ) अनुवादक: संतोष शेणई, प्रकाशक: अमेय प्रकाशन. (मूळ इंग्रजी पुस्तक-हू रोट माय डेस्टिनी, लेखक: डॉ.पी.आर.सुबास चंद्रन)
* `माझे आरोग्यस्वास्थ्याचे प्रयोग` ([[महात्मा गांधी|महात्मा गांधीजीं]]&lt;nowiki/&gt;च्या आरोग्यविषयक लेखांचा अनुवाद)
* `रेडिएन्ट डेस्टिनी` (डॉ. अरुण किनरे यांच्या पुस्तकाचा अनुवाद)

=== संपादन ===

* शिक्षण आणि चारित्र्यसंवर्धन
* माणूस घडवण्यासाठी शिक्षण
* मराठी भाषा ''':''' संचित आणि नव्या दिशा (सहसंपादन)
* [[उपयोजित मराठी (डॉ.गं.ना.जोगळेकर कृतज्ञताग्रंथ)|उपयोजित मराठी]] - संपादक - डॉ.[[केतकी मोडक]], संतोष शेणई, [[सुजाता शेणई]] &lt;ref&gt;उपयोजित मराठी (डॉ.[[गंगाधर नारायण जोगळेकर|गं.ना.जोगळेकर]] कृतज्ञताग्रंथ)&lt;/ref&gt;  
* बहुतांचे हितचिंतक ( प्राचार्य [[भाऊसाहेब जाधव]] गौरवग्रंथाचे संपादन)
* सर्वात्मका सर्वोदया ( [[बाळासाहेब सरोदे]] स्मृतिग्रंथाचे संपादन) &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== मालिका व लघुपट ==

* त्यांनी [[दूरदर्शन]]&lt;nowiki/&gt;साठी `संस्कृती एक्स्प्रेस` या मालिकेचे लेखन केले आहे. 
* [[साम टीव्ही]]&lt;nowiki/&gt;साठी आयुर्वेद, संस्कृती व ग्रामीण जीवनासंबंधीच्या सात लघुपटांचे लेखन त्यांनी केले आहे.

== अभ्यासवृत्ती ==

* [[विद्यापीठ अनुदान आयोग]] : [[नरहर अंबादास कुरुंदकर|नरहर कुरुंदकर]] यांचा समीक्षाविचार (१९९३) 
* [[केंद्रीय भाषा आयोग]]: [[मालवणी बोलीभाषा|मालवणी बोली]]&lt;nowiki/&gt;ती&lt;nowiki/&gt;ल शब्दरचना (२०००)
* `[[साहित्य अकादमी]]`ची खलिस्तानवादानंतरच्या पंजाबी कवितेच्या अभ्यासासाठी प्रवासीवृत्ती (२००२).

== पुरस्कार ==

* [[राजस्थान संस्कृती अकादमी]], जयपूर, कवीसन्मान पुरस्कार (२००८) 
* [[दमाणी पुरस्कार]], सोलापूर (२०१०) &lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|date=2019-05-31|title=पुरस्कार विजेत्या मराठी कवींची यादी|url=https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A5%80_%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%80&amp;oldid=1686022|journal=विकिपीडिया|language=mr}}&lt;/ref&gt;
* घटकापळाने (कवितासंग्रह) यास राज्य सरकारचा [[बहिणाबाई चौधरी]] काव्य पुरस्कार (२०११)
* [[महाराष्ट्र साहित्य परिषद|महाराष्ट्र साहित्य परिषदे]]&lt;nowiki/&gt;चा शिरोळे पुरस्कार (२०१८)
* पुण्यभूषण सर्वोत्तम दिवाळ&lt;nowiki/&gt;ी अंक पुरस्कार अभिषेक जाखडे आणि संतोष शेणई संपादित पद्मगंधा या दिवाळी अंकाला देण्यात आला. (२०२५) &lt;ref&gt;दै.सकाळ, ०९.०५.२०२६ - वैचारिकतेला प्राधान्य देणाऱ्या दिवाळी अंकांची गरज&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==

[[वर्ग:अनुवाद]]
[[वर्ग:कवी]]
[[वर्ग:पत्रकार]]
[[वर्ग:इ.स. १९६६ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>etrxgh0xfdjgfoahpuzy340mh77rwid</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मसुदा:महाराणी लक्ष्मीबाई भोसले</title>
    <ns>118</ns>
    <id>349168</id>
    <revision>
      <id>2683382</id>
      <parentid>2622379</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T16:17:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27847-60</username>
        <id>182911</id>
      </contributor>
      <origin>2683382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39208" sha1="7bzry67xrpgxneuqa1a1i5p4kec6dot" xml:space="preserve">राजर्षी शाहू महाराज यांच्या धर्मपत्नी

'''श्रीमंत महाराणी साहेब लक्ष्मीबाईराजे छत्रपती''' ( आईसाहेब महाराज )

महाराणी लक्ष्मीबाई म्हणजे राजर्षी छत्रपती शाहू महाराजांच्या सुविद्य पत्नी आणि राजाराम छत्रपतींच्या मातोश्री आईसाहेब महाराज होत. राजर्षी छत्रपती शाहू महाराजांच्या सामाजिक सुधारणांच्या कार्यात त्या सहभागी होत्या. छत्रपती शाहू महाराजांची सत्यशोधक विचारसरणी, अस्पृश्यता निवारणाचे कार्य, धार्मिक स्वातंत्र्याचा पुरस्कार आणि शिक्षणप्रसार ही तत्त्वप्रणाली त्यांनी स्वतः तर जपलीच; शिवाय पुत्र राजाराम महाराजांना त्यांच्या कार्यामध्ये सक्रिय पाठिंबा व आधार दिला. राजर्षी शाहू महाराजांच्या पुरोगामी विचारांचा वारसा त्यांनी आयुष्यभर जोपासला.

महाराणी लक्ष्मीबाई ऊर्फ आईसाहेब महाराज यांचा जन्म 1 जानेवारी 1880 रोजी बडोदा येथे झाला. बडोद्याचे श्रीमंत गुणाजीराव खानविलकर यांच्या त्या कन्या. 1 एप्रिल 1891 रोजी छत्रपती शाहू महाराज आणि महाराणी लक्ष्मीबाई यांचा विवाह संपन्न झाला आणि महाराणी म्हणून त्या कोल्हापुरास आल्या.

महाराणी लक्ष्मीबाई आणि छत्रपती शाहू महाराज यांचे वैवाहिक जीवन सुखी व संपन्न होते. त्यांना तीन मुले राधाबाई ऊर्फ आक्कासाहेब महाराज, राजाराम महाराज आणि प्रिन्स शिवाजी. शाहू महाराजांचे आपल्या पत्नीवर नितांत प्रेम होते. शाहू महाराजांनी आपल्या संस्थानातील भोगावती नदीवर धरण बांधण्याची योजना 1907 मध्ये सुरू केली होती. धरणाच्या कामाचा शुभारंभ महाराणी लक्ष्मीबाई यांच्या हस्ते करण्यात आला. त्या तलावाला शाहू छत्रपतींनी आपल्या पत्नीचे नाव ‘महाराणी लक्ष्मीबाई तलाव’ तसेच धरणाला ‘राधानगरी’ असे आपल्या मुलीचे नाव दिले. फेजिवडे गावाजवळ, राधानगर नावाचे गावही वसविले.

महाराणी लक्ष्मीबाई स्वभावाने अतिशय कनवाळू, धीट व करारी होत्या. शाहू महाराजांच्या पत्नी म्हणून त्या त्यांच्या वैयक्तिक आवडी-निवडी जाणून घेत व त्याप्रमाणे वागत. त्यांना काय हवे, काय आवडते, त्या प्रकारचे पदार्थ बनवीत. त्यांना आयुर्वेदाचे चांगले ज्ञान होते. त्या आपल्या नोकरांच्या कुटुंबांना व नातलगांना त्यांचे हितचिंतक म्हणून औषधांचे सहाय्य करीत असत. सर्वांच्या बरोबर मिळून-मिसळून वागण्यात, इतरांना समजून घेण्यात त्या तरबेज होत्या.

राजर्षी छत्रपती शाहू महाराजांनी 1894 मध्ये संस्थानचा राज्यकारभार स्वीकारला. राज्यभर फिरून लोकांची परिस्थिती, गरजा व त्यांची दुःखे जाणून घेतली. सामान्य जनतेच्या भावना ओळखून त्यांचे दुःख निवारण करण्याचे काम त्यांनी आयुष्यभर केले. अज्ञान, अंधश्रद्धा नि अस्पृश्यता या तीन व्याधी निपटून काढल्याखेरीज आपल्या प्रजेच्या विकासाच्या वाटा खुल्या होणार नाहीत, याची खूणगाठ बांधून महाराजांनी कामाला सुरुवात केली. गावोगावी शाळा काढल्या, प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत केले, पुरोहित शाळा सुरू केल्या.

त्या काळी अस्पृश्यांना विद्येचा अधिकार तर नव्हताच; पण देवालये, चावड्या, सार्वजनिक पाणवठे आदी ठिकाणीही प्रवेश करण्यास त्यांना मनाई होती. महाराजांनी अस्पृश्यता दूर करण्याचा प्रयत्न स्वतःपासून केला. अस्पृश्य तरुणांना मोटार ड्रायव्हिंगच्या कोर्सला पाठवून आपल्या, महाराणी साहेबांच्या, चिरंजीव आक्कासाहेब व युवराज यांच्या गाडीवर नेमले. पट्टेवाले, शिपाई, डगलेवाले पोलीस, स्वतःचे शरीर-रक्षक अस्पृश्य नेमले. थोडेसे शिक्षण झालेल्यांना त्या मानाने कारकून, रजिस्ट्रारच्या जागा दिल्या. महात्मा फुले यांचा अस्पृश्योद्धाराचा विचार शाहू महाराजांनी प्रत्यक्षात उतरविला.

या हरिजन नोकरांना राजवाड्यावर थेट स्वयंपाकघरापर्यंत जाण्याची परवानगी होती. ही त्या काळाची मोठीच गोष्ट होती. महाराणी लक्ष्मीबाईंना खास सूचना होत्या की, एखादा हरिजन त्यांच्या दर्शनासाठी आला तर त्यांना त्यांच्या पायांना स्पर्श करण्यास त्यांनी अनुमती द्यावी. महाराणी लक्ष्मीबाईंनी आपल्या पतीचे हे अस्पृश्यता निवारणाचे धोरण हसत-खेळत स्वीकारल्याचे दिसून येते. (राजर्षी शाहू स्मारक ग्रंथ 1994, पृ.333)

शाहू महाराज अस्पृश्यता निर्मूलनासाठी आपल्या कुटुंबापासून प्रयत्न करत होते. याबाबत गंगाराम कांबळे यांनी एक आठवण सांगितली आहे – एकदा महाराज शिरोळला शिकारीला गेले होते. तेव्हा महाराजांनी चहासाठी म्हणून शिरोळच्या महारांना त्यांच्या तक्यात सर्वांची सोय करावयास सांगितली. महारांना आपल्या घरात घेण्यापेक्षा सुद्धा त्यांच्याच घरात आपण जाऊन जेवण किंवा फराळ करणे, ही बरीच पुढची पायरी होती. त्यातही महाराज शिरोळच्या तक्यात एकटेच गेले नाहीत, तर त्यांनी आपल्या कुटुंबातील स्त्रियांना यात सहभाग घेता यावा म्हणून हळदी-कुंकू समारंभ करायला लावला व त्या ठिकाणी महाराणी लक्ष्मीबाईसाहेब, कन्या आक्कासाहेब महाराज व सून इंदूमतीदेवी यांना मुद्दाम बोलवून घेतले व इंदूमतीदेवींना तेथे चार शब्द बोलायलाही लावले. (राजर्षी शाहू स्मारक ग्रंथ, पृ. 753)

छत्रपती शाहू महाराजांप्रमाणेच अस्पृश्यता निवारण व मागासवर्गीयांना शिक्षण देण्याच्या कार्यात महाराणी लक्ष्मीबाई याही सक्रिय होत्या. मागासलेल्या जातीच्या स्त्रियांच्या शिक्षणाची कोल्हापुरात सर्व प्रकारची सोय करणारा हुकूम त्यांनी काढला ः

ता. 8 आक्टोंबर 1919 इसवी. हुजूर सरकारचा मु.6. नं 354 चा होऊन लगत मु.जा. नं 264 ता. 6 माहे आक्टोंबर 1919 इसवी आज्ञा झाल्याआधारे सर्व लोकांस कळविण्यास प्रसिद्ध करण्यात येते की, श्रीमान सकल सौभाग्यसंपन्न वज्रचुडेमंडित मातोश्री लक्ष्मीबाई छत्रपती महाराणी साहेब यांनी कृपाळू होऊन आज्ञा केली आहे की, मागासलेल्या लोकांना पडदा नाही, तेव्हा मागासलेल्या जातीतील बायका ज्यांना विद्या शिकण्याची इच्छा असेल, त्यांनी मामासाहेब सुर्वेयांच्याकडे अर्ज करावेत, म्हणजे ते त्यांची बोर्डिंगची व लॉजिंगची सर्व व्यस्था करतील. (करवीर सरकारचे गॅझेट भाग 1 दि. 11 आक्टोंबर 1919)

कोल्हापुरात घडलेल्या वेदोक्त प्रकरणांनतर शाहू महाराजांनी बहुजन समाजातील पुरोहित तयार करण्याचा निर्णय घेतला. त्यासाठी 6 जून 1920 मध्ये धार्मिक विधींचे शिक्षण देण्यासाठी ‘श्री शिवाजी वैदिक विद्यालया’ची स्थापना केली. सर्व जाती-धर्मातील तरुण पौरोहित्याचे प्रशिक्षण घेऊ लागले. पूर्वी जेथे भट-पुरोहितांशिवाय पान हलत नसे, तेथे भटा-ब्राह्मणांना न बोलवता हे विधी पार पाडले जाऊ लागले. सत्यशोधक समाजाच्या वतीने अनेक सहभोजनाचे कार्यक्रम पार पडू लागले.

याबाबत भास्करराव जाधव यांनी सांगितलेली एक आठवण महत्त्वाची आहे – ब्राह्मण पुरोहितांची धार्मिक मक्तेदारी काढून टाकून तेथे मराठा पुरोहितांना बसविणे हे काम शाहू महाराजांनीच केले. आज जरी ही गोष्ट फारशी महत्त्वाची वाटत नसली तरी त्या काळी ती क्रांतिकारक होती. छत्रपती शाहू महाराजांनी ‘क्षात्रजगद्गुरू’चे पद निर्माण केले. शिवाजी वैदिक स्कूलमधून मराठा पुरोहित तयार केले, तरीही नवीन पुरोहितांच्यावर सामान्य जनतेचा विश्वास बसणे गरजेचे होते. सनातनी मराठ्यांना सुद्धा ‘मराठा पुरोहित’ ही गोष्ट मान्य नव्हती. पण महाराजांच्या दडपणामुळे त्यांना नमते घ्यावे लागत होते.

खुद्द महाराजांच्या राजवाड्यातही ही सुधारणा अप्रिय वाटत होती. आपल्या राजवाड्यातील खासगी देवालयातील ब्राह्मण पुजाऱ्यास महाराजांनी काढून टाकले. पूजा-अर्चा, धार्मिक विधी प्रत्येक ठिकाणी मराठा पुरोहितांकडून चालू केले. राजवाड्यातही सर्वांना मराठा पुरोहितांकडून विधी करवून घ्यावेत, अशी सूचना केली, तरीसुद्धा ब्राह्मण पुरोहितांच्या बाबत निर्णय घेण्यास महाराणी टाळाटाळ करीत होत्या. यासाठी महाराजांनी एक युक्ती योजिली. महाराणींच्या ब्राह्मण पुरोहितास त्यांनी ‘मत्स्यपुराण’ वाचावयास सांगितले. हे पुराण नवरा-बायकोने मिळून ऐकावयाचे असते, असा महाराणींना निरोप पाठविला. ‘मत्स्यपुराणा’तील ‘अनंगदान’ व्रत ब्राह्मण पुरोहित वाचू लागला व त्याचा अर्थ मराठीत सांगू लागला.

त्या आख्यानात ब्राह्मणाला पतिव्रता स्त्रीने आपला देह अर्पण केला असता पुण्य लाभते, असे लिहले आहे, हे ऐकताच महाराणी एकदम खवळून उठल्या. म्हणाल्या, “हे पुराण बंद करा. मला हे ऐकावयाचे नाही आणि उद्यापासून ब्राह्मण पुरोहितांना आपल्या दारात पाऊल टाकू द्यावयाचे नाही.” महाराज म्हणाले, “आज म्हणाल व उद्या परत बोलवाल. मग तो आला नाही म्हणजे आपले नडून बसेल.”

“नाही, मी पुन्हा ब्राह्मण पुरोहितांना बोलावणार नाही. जगदंबेची शपथ घेऊन सांगते, मी आता कधी बदलणार नाही.”

यानंतर महाराजांच्या निधनानंतर सुद्धा ब्राह्मण पुरोहितांना कधीही बोलविले नाही. (माधवराव बागल-शाहू महाराजांच्या आठवणी,पृ. 161). आईसाहेब महाराजांनी छत्रपती शाहू महाराजांच्या योजना व त्यांनी घालून दिलेली तत्त्वे त्यांच्या पश्चात तंतोतंत पाळल्याचे दिसते व अनेक गोष्टींमध्ये धीरोदात्तपणे खंबीर राहून महाराजांची तत्त्वप्रणाली जोपासल्याचे जाणवते.

इ. स. 1917 मध्ये विठ्ठलभाई पटेल यांनी दिल्लीच्या मध्यवर्ती कायदे मंडळात आंतरजातीय विवाहास कायदेशीर मान्यता मिळावी म्हणून एक विधेयक आणले. सनातनी मंडळींनी या बिलाला विरोध केला. शाहू महाराजांनी पटेल बिलाला ठोसपणे पाठिंबा दिला. त्याच वर्षी मिश्र विवाहांना मान्यता देणारा कायदा आपल्या संस्थानमध्ये पास केला. मणभर उपदेशापेक्षा कणभर कृती अधिक महत्त्वाची असते. महाराजांचे वर्तन बोले तैसा चाले। त्याची वंदावी पाऊले॥ या उक्तीला साजेसेच होते. त्यांनी इंदूरच्या धनगर जमातीतील राजघराण्याशी आपल्या घराण्याचे सोयरेसंबंध घडवून आणले. जातिभेद मोडण्यासाठीचा हा कृतिशील प्रयत्न होता. वरच्या जातीने खालच्या जातीतील कुटुंबाशी वैवाहिक संबंध जोडून जातिभेद मोडले पाहिजेत, असे महाराजांना वाटे. म्हणून जातिभेद मोडण्यासाठी आंतरजातीय विवाह घडवून आणण्याचा प्रयत्न महाराजांनी आपल्या घरापासून सुरू केला. महाराजांच्या कागलकर घाटगे या जनक घराण्यातील काकासाहेब महाराज घाटगे यांची कन्या चंद्रप्रभाबाई हिचा विवाह इंदोरच्या तुकोजीराव होळकर यांचे पुत्र यशवंतराव यांच्याशी ठरविला. महाराजांनी हा विवाह ठरविला; पण समारंभ घडवून आणण्यास दुर्दैवाने शाहू महाराज जिवंत राहिले नाहीत. 6 मे 1922 रोजी त्यांचे अकाली निधन झाले. पण होळकर-घाटगे विवाह 9 फेब्रुवारी 1924 रोजी इंदुरमुक्कामी मोठ्या थाटाने पार पडला. हा समारंभ शाहू महाराजांच्या इच्छेनुसार पार पाडण्यास आईसाहेब महाराज, आक्कासाहेब महाराज यांनी पुढाकार घेतला. आईसाहेब महाराजांनी शाहू महाराजांचा पुरोगामी वारसा पुढे जोमाने चालविल्याचे दिसून येते.

6 मे 1922 रोजी सकाळी 6 वाजता वयाच्या 48 व्या वर्षी राजर्षी शाहू छत्रपतींचे मुंबई येथे अकाली निधन झाले. आपल्या लाडक्या राजाच्या मृत्यूमुळे सर्व कोल्हापूर संस्थान शोकाकुल झाले. या महापुरुषाचे दर्शन घेण्यासाठी सर्व प्रजा रस्तोरस्ती बसून राहिली होती. बापूसाहेब घाटगे यांनी महाराजांचा मृतदेह मोटारीने पुणे-सातारा मार्गे आणला. त्या मार्गावर हजारो लोकांनी रस्त्याच्या दुतर्फा उभा राहून छत्रपतींना आदराने वंदन केले. कोल्हापुरात नव्या राजवाड्यावरून राजवैभवी मानसन्मानासहित प्रचंड मोठी अंत्ययात्रा स्मशानापर्यंत जावयास निघाली. ती प्रचंड स्मशान यात्रा हजारो गरीब, श्रीमंत लोकांसहित स्मशानभूमीत 7 मे रोजी पहाटे 5.30 वाजता पोहोचली. कोल्हापुरातच नव्हे, तर तमाम महाराष्ट्राच्या इतिहासात कधीही न घडलेली गोष्ट कोल्हापूरच्या ‘त्या’ स्मशानभूमीत घडली; ती म्हणजे शिवाजी वैदिक विद्यालयाच्या मराठा विद्यार्थ्यांना छत्रपतींवर अंत्यसंस्कार करण्यासाठी ब्राह्मण पुरोहितांच्या ऐवजी मराठा पुरोहित म्हणून बोलवण्यात आले. हा निर्णय घेण्यात राजाराम छत्रपती आणि विधवा महाराणी लक्ष्मीबाई यांनी अलौकिक धैर्य दाखविले.

वैदिक स्कूलमधून तयार झालेल्या ब्राह्मणेतर पुरोहितांकडून छत्रपतींसारख्या संस्थानिकाचा अंत्यविधी होण्याचा महाराष्ट्राच्या इतिहासातील हा पहिलाच प्रसंग होता. महाराजांच्या आकस्मिक मृत्यूने शोकसागरात बुडालेल्या महाराणी लक्ष्मीबाई आणि छत्रपती राजाराम महाराजांना आज कोणत्या दिशेने पाऊल टाकावयाचे, हे ठरविणे भाग पडले. पूर्वपरंपरेला धरून ब्राह्मण पुरोहितांकडून हा विधी करवावयाचा की, एकदम नवीन दिशेने पाऊल टाकून छत्रपती शाहू महाराजांच्या मताप्रमाणे ब्राह्मणेतर पुरोहितांकडून हे गंभीर कार्य पार पाडावयाचे, असा प्रश्न त्यांच्या समोर उभा राहिला. एका बाजूने हजारो वर्षांची रुढी त्यांना धमकावीत होती; तर दुसऱ्या बाजूने छत्रपती शाहू महाराजांची स्मृती त्यांना उत्तेजित करीत होती. ‘काहीही होवो, मी माझ्या पतीच्या तत्त्वांशी एकनिष्ठ राहीन,’ असा महाराणी साहेबांनी निश्चय केला. अशा प्रसंगी आजपर्यंत मी-मी म्हणणारे पुष्कळ सुधारक कर्तव्यच्युत झाले आणि जन्मभर प्रतिपादिलेल्या सुधारणांवर अखेर त्यांनी पाणी सोडले; पण याबाबत राजाराम छत्रपती आणि महाराणी लक्ष्मीबाई यांनी अलौकिक धैर्य दाखवून मोठ्या सुधारकांना सुद्धा तत्त्वनिष्ठेने धैर्याच्या दृष्टीने मागे टाकले. धन्य तो सुपुत्र आणि धन्य ती पतिनिष्ठ महाराणी. शिवाजी वैदिक विद्यालयातील विद्यार्थ्यांनी वैदिक मंत्रांनी महाराजांवर अंत्यसंस्कार करण्यास प्रारंभ केला आणि ते दुःखदायक संस्कार पूर्ण झाले. छत्रपती शाहू महाराजांच्या मृतदेहाला 48 तोफांची सलामी देण्यात आली. शाहूराजे अनंतात विलीन झाले, अमर झाले. एका राजावर अंत्यसंस्कार मराठा पुरोहितांनी केले, याचा अर्थ जनतेवरील ब्राह्मण पुरोहित व त्यांच्या पाठिराख्यांचे वजन संपुष्टात आल्याची ती ग्वाहीच होती. (धनंजय कीर – राजर्षी शाहू छत्रपती, पृ. 525) अशा शब्दांत शाहू चरित्रकार धनंजय कीर यांनी या दुःखद प्रसंगी महाराणींनी दाखविलेल्या धैर्याचे कौतुक केले आहे.

छत्रपती राजाराम महाराजांच्या 26 व्या वाढदिवसप्रसंगी राजमाता श्री लक्ष्मीबाई आईसाहेब महाराज यांच्या हस्ते श्री शाहू वैदिक विद्यालय सुरू करण्यात आले. रविवार बुरुजाजवळील इमारतीत सुरू केलेल्या या शाहू वैदिक विद्यालयाचे अनावरण महाराणी लक्ष्मीबाईंच्या हस्ते करण्यात आले. श्री शिवाजी वैदिक विद्यालय छत्रपती शाहू महाराजांनी स्थापन केले होते. त्याचा उपयोग समाजाला चांगला होता. पण परगावहून धार्मिक विधींचे शिक्षण घेण्यासाठी विद्यार्थी येत असत. त्यांची सोय करण्यासाठी नवीन विद्यालय उघडण्यात आले.

‘श्री आईसाहेब महाराजांनी आपल्या सद्गुणी पुत्राकडून या संस्थेला कायमची आठ हजार रुपयांची उदार देणगी सुरुवातीपासूनच देवविली, याबद्दल उभयता माता-पुत्रांची ही संस्था कायमची ऋणी आहे. त्याचप्रमाणे हल्ली विद्यालय ज्या इमारतीत आहे, ती इमारतही विद्यालयासाठी बक्षीस देण्यात आली,” असा उल्लेख ‘राजर्षी शाहू वैदिक विद्यालय कोल्हापूर’ या संस्थेच्या प्रथम वार्षिक अहवालात कृतज्ञतापूर्वक केला आहे. (शाहू वैदिक विद्यालय, प्रथम वार्षिक अहवाल 1922-23, पृ 5, 6)

आईसाहेब महाराजांनी छत्रपती शाहू महाराजांच्या योजना व त्यांनी घालून दिलेली तत्त्वे त्यांच्या पश्चात तंतोतंत पाळल्याचे व अनेक गोष्टींमध्ये धीरोदात्तपणे खंबीर राहून महाराजांची तत्त्वप्रणाली जोपासल्याचे दिसून येते. राजाराम महाराजांचा राज्याभिषेक क्षात्रजगद्गुरूंच्या हस्ते करवून घेतला, ही गोष्टही महत्त्वाची आहे.

पुढील काळात कोल्हापूर दरबारतर्फे गरीब व हुशार विद्यार्थ्यांसाठी दरसाल अकरा हजार रुपयांच्या शिष्यवृत्त्या ठेवण्यात आल्या. राजाराम कॉलेजमधील विद्यार्थिनींना व अस्पृश्य विद्यार्थ्यांना मोफत शिक्षण देण्याची सोय केली. मुलींच्या शिक्षणाची वाढ व्हावी म्हणून ‘श्री महाराणी लक्ष्मीबाई गर्ल्स हायस्कूल’ सुरू केले. त्यामुळे महिलावर्गात शिक्षणाची अभिरुची निर्माण होण्यास चांगलीच मदत झाली व त्या प्रमाणात इंग्रजी शिक्षण घेणाऱ्या मुलींच्या संस्थेत वाढ झाल्याचे आढळून आले. (छत्रपती राजाराम चरित्र, पृ. 43.)

12 मार्च 1945 रोजी आईसाहेब महाराज यांचे निधन झाले. ‘साप्ताहिक प्रजा’मधून त्यांना पुढील शब्दांत श्रद्धांजली वाहण्यात आली. – “आईसाहेब महाराज यांचा कोल्हापूरची महाराणी व राजमाता म्हणून 54 वर्षांहून अधिक संबंध आला. राजर्षी शाहू महाराज यांच्या सामाजिक सुधारणांच्या कामात त्या सहभागी होत्या. धार्मिक विधी मराठा पुरोहितांकडून करवून घ्यावेत ही विचारसरणी अमलात आणण्यासाठी त्यांनी हातभार लावला. सामाजिक सुधारणेला व जातिभेद निर्मूलनाला त्यांचा किंचितही विरोध नव्हता. छत्रपतींच्या वाड्यातील पाकशाळेपर्यंत स्पृश्यांप्रमाणेच अस्पृश्यांनाही निःसंकोचपणे वावरता येत असे. अस्पृश्यतेची भावना त्यांच्या मनात कधीही शिवली नाही. सामाजिक सुधारणेला एखाद्या व्यक्तीचाच नव्हे, तर संपूर्ण राजघराण्याचा सक्रिय पाठिंबा असल्याचे हे उदाहरण आहे.” (साप्ताहिक प्रजा 13 मार्च 1945)

‘आद्य शाहू चरित्र’कार अण्णासाहेब लठ्ठे यांनी, छत्रपती शाहू महाराजांचे चरित्रात महाराणी लक्ष्मीबाईंच्या कार्याची नोंद पुढील शब्दांत घेतली आहे. हे चरित्र त्यांनी महाराणी लक्ष्मीबाईंना अर्पण केले आहे –

“कै. महाराजांच्या पत्नी या नात्याने या पुस्तकात वर्णिलेल्या लोकोपयोगी कामातील बराचसा भाग आपला आहे. विशेषतः पतिनिधनोत्तर त्या कामाची जबाबदारी आपले सपुत्र श्री राजाराम छत्रपती महाराज यांच्या बरोबरच आपणावर आली. धैर्याने, निश्चयाने आणि करारीपणाने आतापर्यंत आपण आपल्या पतीच्या आवडत्या कार्याचे निशाण हाती धरिले आहे, आणि यावरून कै. महाराजांचे, कोल्हापूरच्या राज्याचे वैभव वाढविण्याचे आणि समाजोद्धाराचे कार्य आपण अधिकाधिक यशस्वी कराल, अशी सर्वांप्रमाणेच मला उमेद वाटत आहे. (शाहू महाराज यांचे चरित्र-अपर्ण पत्रिका)

राजर्षी शाहू महाराजांच्या पुरोगामी कार्याचे निशाण महाराणी लक्ष्मीबाईंनी जीवनभर आपल्या हाती धरले. कोल्हापूरच्या मध्यभागी लक्ष्मीपुरी पोलीस स्टेशनसमोर असलेला आईसाहेब महाराजांचा पुतळा त्यांच्या कार्याची साक्ष आजही देत आहे.

- करवीर , कोल्हापूर</text>
      <sha1>7bzry67xrpgxneuqa1a1i5p4kec6dot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>महाराष्ट्राची पंधरावी विधानसभा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>355945</id>
    <revision>
      <id>2683387</id>
      <parentid>2676249</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T17:24:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* आमदार */</comment>
      <origin>2683387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="150057" sha1="ojwpdcxdhggla5j4l1v8cnwkjfv5g61" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विधिमंडळ
 | पार्श्वभूमी_रंग = #8FB7D3
 | पाठ्य_रंग = 
 | नाव = महाराष्ट्र विधानसभा
 | लिप्यंतर_नाव = 
 | विधिमंडळ = १५वी महाराष्ट्र विधानसभा
 | चिन्ह_चित्र = Seal of Maharashtra.svg
 | चिन्ह_रुंदी = 
 | सभागृह_प्रकार = द्विस्तरीय प्रांतिक विधिमंडळ
 | पालक_विधिमंडळ = 
 | सभागृहे = 
 | नेता१_प्रकार = {{AutoLink|महाराष्ट्र विधानसभा अध्यक्ष|अध्यक्ष}}
 | नेता१ = [[राहुल नार्वेकर]]
 | पक्ष१ = [[भारतीय जनता पक्ष]]
 | निवडणूक१ =  
 | नेता२_प्रकार = {{AutoLink|महाराष्ट्र विधानसभा अध्यक्ष|उपाध्यक्ष}}
 | नेता२ =  
 | पक्ष२ = 
 | निवडणूक२ =  
 | नेता३_प्रकार = सभागृह नेता&lt;br&gt;({{AutoLink|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री}})
 | नेता३ = [[देवेंद्र फडणवीस|ॲड. देवेंद्र गंगाधरराव फडणवीस]]   
 | पक्ष३ =  [[भारतीय जनता पक्ष]]
 | निवडणूक३=  
 | नेता४_प्रकार = सभागृह उप नेता&lt;br&gt;({{AutoLink|महाराष्ट्राचे उप मुख्यमंत्री|उप मुख्यमंत्री}})
 | नेता४ = [[एकनाथ शिंदे|एकनाथ संभाजी शिंदे]]&lt;br&gt;[[शिवसेना]] 
 | पक्ष४ =  
 | निवडणूक४=  
 | नेता५_प्रकार = विरोधी पक्षनेता
 | नेता५ = रिक्त 
 | पक्ष५ =  
 | नेता६_प्रकार =  
 | नेता६ =  
 | पक्ष६ =  
 | निवडणूक५ =  
 | सदस्य = २८८
 | सभागृह१ = 
 | सभागृह२ = 
 | सभागृह१_संरचना = 
 | सभागृह१_संरचना_रुंदी = 
 | सभागृह२_संरचना = 
 | सभागृह२_संरचना_रुंदी = 
 | राजकीय_गट१ = 
 | राजकीय_गट२  = 
 | समिती१ = 
 | समिती२ = 
 | संयुक्त_समिती = 
 | मतदान_पद्धत१ = 
 | मतदान_पद्धत२ = 
 | मागील_निवडणूक१ = [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|२० नोव्हेंबर २०२४]]
 | मागील_निवडणूक२ = [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२९|२०२९]]
 | सत्र_सभागृह_चित्र = Vidhan_bhavan_mumbai2.JPG
 | सत्र_सभागृह_चित्र_रुंदी = 
 | बैठक_ठिकाण = [[मुंबई]], [[नागपूर]]
 | संकेतस्थळ = [http://www.mls.org.in/ महाराष्ट्र विधानसभा संकेतस्थळ]
 | तळटिपा = 
 |सत्र_सभागृह_चित्र_२=Vidhan Bhavan (State Legislative Assembly) Nagpur - panoramio.jpg
}}
'''[[महाराष्ट्र]] राज्याची पंधरावी विधानसभा''' [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीद्वारे]] २३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी अस्तित्त्वात आली.

==संख्याबळ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=2|आघाडी
! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
! सदस्य संख्या
! गटनेता
|-
| rowspan=&quot;8&quot; bgcolor=&quot;FF99933&quot; |
| rowspan=&quot;8&quot; |  '''सरकार'''&lt;br&gt;'''[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;'''([[महायुती]])'''&lt;/small&gt;
'''(२३५)'''
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| १३१
| '''[[देवेंद्र फडणवीस|ॲड. देवेंद्र गंगाधरराव फडणवीस]]'''
|-
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| ५७
| '''[[एकनाथ शिंदे|एकनाथ संभाजी शिंदे]]'''
|-
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| ४०
| ''अघोषित''
|-
| style=&quot;background-color: {{जन सुराज्य शक्ती/meta/color}}&quot; |
| [[जन सुराज्य शक्ती पक्ष]]
| २
| ''अघोषित''
|-
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय युवा स्वाभिमान पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय युवा स्वाभिमान पक्ष]]
| १
| '''[[रवी राणा|रवि गंगाधर राणा]]'''
|-
| style=&quot;background-color: {{राजर्षी शाहू विकास आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राजर्षी शाहू विकास आघाडी]]
| १
| '''[[राजेंद्र यड्रावकर]]'''
|-
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय समाज पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]
| १
| '''[[रत्नाकर माणिकराव गुत्ते]]'''
|-
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
| २ 
| '''[[शिवाजी शत्तुप्पा पाटील]]'''&lt;br&gt;'''[[शरद भिमाजी सोनवणे]]''' 
|-
| rowspan=&quot;5&quot; bgcolor=&quot;00BFFF&quot; |
| rowspan=&quot;5&quot; | '''विरोधी आघाडी'''&lt;br&gt;'''[[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;'''([[महाविकास आघाडी]])'''&lt;/small&gt;
'''(४८)'''
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| २०
| '''[[भास्कर भाऊराव जाधव]]'''
|-
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| १६
| ''अघोषित''
|-
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
| १०
| ''अघोषित''
|-
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| १
| ''अघोषित''
|-
| style=&quot;background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[शेतकरी कामगार पक्ष]]
| १
| ''अघोषित''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=yellow |
| rowspan=&quot;2&quot; | '''तटस्थ'''
'''(३)'''
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
| २
| '''[[अबु असिम आझमी]]'''
|-
| style=&quot;background-color: {{ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन/meta/color}}&quot; |
| [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|अखिल भारतीय मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]]
| १
| '''[[मुफ्ती मोहम्मद इस्माईल खलिक]]'''
|-
| colspan=&quot;4&quot; | '''रिक्त''' &lt;br&gt;'''(२)'''
| २
|  
|-
! colspan=&quot;4&quot;|एकूण
! २८८
!
|}

==आमदार==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[नंदुरबार जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''नंदुरबार जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[अक्कलकुवा विधानसभा मतदारसंघ|अक्कलकुवा]] (अ.जा.)
| [[आमश्या फुलजी पाडवी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २
| [[शहादा विधानसभा मतदारसंघ|शहादा]] (अ.ज.)
| [[राजेश पाडवी|राजेश उदेसिंह पाडवी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३
| [[नंदुरबार विधानसभा मतदारसंघ|नंदुरबार]] (अ.ज.)
| [[विजयकुमार कृष्णराव गावित|डॉ. विजयकुमार कृष्णराव गावित]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४
| [[नवापूर विधानसभा मतदारसंघ|नवापूर]] (अ.ज.)
| [[शिरीषकुमार सुरुपसिंग नाईक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[धुळे जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''धुळे जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ५
| [[साक्री विधानसभा मतदारसंघ|साक्री]] (अ.ज.)
| [[मंजुळा गावित|मंजुळा तुळशीराम गावित]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६
| [[धुळे ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|धुळे ग्रामीण]]
| [[राघवेंद्र मनोहर पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७ 
| [[धुळे शहर विधानसभा मतदारसंघ|धुळे शहर]]
| [[अनुप ओमप्रकाश अगरवाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८
| [[सिंदखेडा विधानसभा मतदारसंघ|सिंदखेडा]]
| [[जयकुमार रावळ|जयकुमार जितेंद्रसिंह रावळ]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ९
| [[शिरपूर विधानसभा मतदारसंघ|शिरपूर]] (अ.ज.)
| [[काशीराम पावरा|काशीराम वेचान पावरा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[जळगाव जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''जळगाव जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १०
| [[चोपडा विधानसभा मतदारसंघ|चोपडा]] (अ.ज.)
| [[चंद्रकांत बळीराम सोनवणे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ११
| [[रावेर विधानसभा मतदारसंघ|रावेर]]
| [[अमोल हरिभाऊ जावळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १२
| [[भुसावळ विधानसभा मतदारसंघ|भुसावळ]] (अ.जा.)
| [[संजय वामन सावकारे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[जळगाव शहर विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव शहर]]
| [[सुरेश दामू भोळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४
| [[जळगाव ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव ग्रामीण]]
| [[गुलाब रघुनाथ पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १५
| [[अमळनेर विधानसभा मतदारसंघ|अमळनेर]]
| [[अनिल भाईदास पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १६
| [[एरंडोल विधानसभा मतदारसंघ|एरंडोल]]
| [[अमोल चिमणराव पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १७
| [[चाळीसगाव विधानसभा मतदारसंघ|चाळीसगाव]]
| [[मंगेश रमेश चव्हाण]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १८
| [[पाचोरा विधानसभा मतदारसंघ|पाचोरा]]
| [[किशोर धनसिंग पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १९
| [[जामनेर विधानसभा मतदारसंघ|जामनेर]]
| [[गिरीश महाजन|गिरीश दत्तात्रय महाजन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २०
| [[मुक्ताईनगर विधानसभा मतदारसंघ|मुक्ताईनगर]]
| [[चंद्रकांत निंबा पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[बुलढाणा जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''बुलढाणा जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| २१
| [[मलकापूर विधानसभा मतदारसंघ|मलकापूर]]
| [[चैनसुख मदनलाल संचेती]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २२
| [[बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]]
| [[संजय रामभाऊ गायकवाड]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २३
| [[चिखली विधानसभा मतदारसंघ|चिखली]]
| [[श्वेता विद्याधर महाले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २४
| [[सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ|सिंदखेड राजा]]
| [[मनोज देवानंद कायंदे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २५
| [[मेहकर विधानसभा मतदारसंघ|मेहकर]] (अ.जा.)
| [[सिद्धार्थ रामभाऊ खरात]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २६
| [[खामगाव विधानसभा मतदारसंघ|खामगाव]]
| [[आकाश फुंडकर|आकाश पांडुरंग फुंडकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २७
| [[जळगाव जामोद विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव जामोद]]
| [[संजय श्रीराम कुटे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[अकोला जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''अकोला जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| २८
| [[अकोट विधानसभा मतदारसंघ|अकोट]]
| [[प्रकाश गुणवंतराव भारसाकले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
|२९
| [[बाळापूर विधानसभा मतदारसंघ|बाळापूर]]
| [[नितीन तळे|नितीन भिकनराव देशमुख]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३०
| [[अकोला पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम अकोला]]
| [[साजिद खान पठाण]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३१
| [[अकोला पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व अकोला]]
| [[रणधीर प्रल्हादराव सावरकर]]
|  style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३२
| [[मूर्तजापूर विधानसभा मतदारसंघ|मूर्तजापूर]] (अ.जा.)
| [[हरीश मारोतीअप्पा पिंपळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[वाशिम जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''वाशिम जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ३३
| [[रिसोड विधानसभा मतदारसंघ|रिसोड]]
| [[अमित सुभाषराव झणक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३४
| [[वाशिम विधानसभा मतदारसंघ|वाशिम]] (अ.जा.)
| [[श्याम रामचरण खोडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३५
| [[कारंजा विधानसभा मतदारसंघ|कारंजा]]
| [[सई प्रकाश डहाके]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[अमरावती जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''अमरावती जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ३६
| [[धामणगाव रेल्वे विधानसभा मतदारसंघ|धामणगाव रेल्वे]]
| [[प्रताप अरुणभाऊ अडसड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३७
| [[बडनेरा विधानसभा मतदारसंघ|बडनेरा]]
| [[रवि राणा|रवि गंगाधर राणा]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय युवा स्वाभिमान पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय युवा स्वाभिमान पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३८
| [[अमरावती विधानसभा मतदारसंघ|अमरावती]]
| [[सुलभा संजय खोडके]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३९
| [[तेवसा विधानसभा मतदारसंघ|तिवसा]]
| [[राजेश श्रीराम वानखेडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४०
| [[दर्यापूर विधानसभा मतदारसंघ|दर्यापूर]] (अ.जा.)
| [[गजानन मोतीराम लवाते]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ४१
| [[मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ|मेळघाट]] (अ.ज.)
| [[केवलराम तुळशीराम काळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४२
| [[अचलपूर विधानसभा मतदारसंघ|अचलपूर]]
| [[प्रविण वसंत तायडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४३
| [[मोर्शी विधानसभा मतदारसंघ|मोर्शी]]
| [[उमेश आत्माराम यवळकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[वर्धा जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''वर्धा जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ४४
| [[आर्वी विधानसभा मतदारसंघ|आर्वी]]
| [[सुमित वानखेडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४५
| [[देवळी विधानसभा मतदारसंघ|देवळी]]
| [[राजेश भाऊराव भाकणे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४६
| [[हिंगणघाट विधानसभा मतदारसंघ|हिंगणघाट]]
| [[समिर त्रिंबकराव कुणावर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४७
| [[वर्धा विधानसभा मतदारसंघ|वर्धा]]
| [[पंकज राजेश भोयार|डॉ. पंकज राजेश भोयार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[नागपूर जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''नागपूर जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ४८
| [[काटोल विधानसभा मतदारसंघ|काटोल]]
| [[चरणसिंह बाबुलालजी ठाकूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४९
| [[सावनेर विधानसभा मतदारसंघ|सावनेर]]
| [[आशिष रणजित देशमुख]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५०
| [[हिंगणा विधानसभा मतदारसंघ|हिंगणा]]
| [[समीर मेघे|समीर दत्तात्रय मेघे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५१
| [[उमरेड विधानसभा मतदारसंघ|उमरेड]] (अ.जा.)
| [[संजय नारायणराव मेश्राम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ५२
| [[नागपूर नैऋत्य विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]]
| [[देवेंद्र फडणवीस|ॲड. देवेंद्र गंगाधरराव फडणवीस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री]], [[गृह विभाग (महाराष्ट्र शासन)|गृह मंत्री]], [[ऊर्जा विभाग (महाराष्ट्र शासन)|ऊर्जा मंत्री]], [[विधी व न्याय विभाग (महाराष्ट्र शासन)|विधी व न्याय मंत्री]], [[सामान्य प्रशासन विभाग (महाराष्ट्र शासन)|सामान्य प्रशासन मंत्री]], [[माहिती व जनसंपर्क विभाग (महाराष्ट्र शासन)|माहिती व जनसंपर्क मंत्री]], सभागृह नेता  (५ डिसेंबर २०२४ — )
|-
| ५३
| [[नागपूर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण नागपूर]]
| [[मोहन माटे|मोहन गोपाळराव माटे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५४
| [[नागपूर पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व नागपूर]]
| [[कृष्णा खोपडे|कृष्णा पंचम खोपडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५५
| [[नागपूर मध्य विधानसभा मतदारसंघ|मध्य नागपूर]]
| [[प्रविण प्रभाकरराव दाटके]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५६
| [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]]
| [[विकास पांडुरंग ठाकरे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ५७
| [[नागपूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|उत्तर नागपूर]] (अ.जा.)
| [[नितीन राऊत|नितीन काशिनाथ राऊत]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ५८
| [[कामठी विधानसभा मतदारसंघ|कामठी]]
| [[चंद्रशेखर बावनकुळे|चंद्रशेखर कृष्णराव बावनकुळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[महसूल विभाग (महाराष्ट्र शासन)|महसूल मंत्री]] (१५ डिसेंबर २०२४ — )
|-
| ५९
| [[रामटेक विधानसभा मतदारसंघ|रामटेक]]
| [[आशिष जैस्वाल|आशिष नंदकिशोर जयस्वाल]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[भंडारा जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''भंडारा जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ६०
| [[तुमसर विधानसभा मतदारसंघ|तुमसर]]
| [[राजू माणिकराव कारेमोरे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६१
| [[भंडारा विधानसभा मतदारसंघ|भंडारा]] (अ.जा.)
| [[नरेंद्र भोंडेकर|नरेंद्र भोजराज भोंडेकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६२
| [[साकोली विधानसभा मतदारसंघ|साकोली]]
| [[नाना पटोले|नाना फाल्गुनराव पटोले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[गोंदिया जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''गोंदिया जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ६३
| [[अर्जुनी मोरगाव विधानसभा मतदारसंघ|अर्जुनी मोरगाव]] (अ.जा.)
| [[राजकुमार बडोले|राजकुमार सुदाम बडोले]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६४
| [[तिरोरा विधानसभा मतदारसंघ|तिरोरा]]
| [[विजय भरतलाल रहांगडाले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६५
| [[गोंदिया विधानसभा मतदारसंघ|गोंदिया]]
| [[विनोद अग्रवाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६६
| [[आमगाव विधानसभा मतदारसंघ|आमगाव]] (अ.ज.)
| [[संजय हनमंतराव पुराम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[गडचिरोली जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''गडचिरोली जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ६७
| [[आर्मोरी विधानसभा मतदारसंघ|आर्मोरी]] (अ.ज.)
| [[रामदास मालुजी मसराम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ६८
| [[गडचिरोली विधानसभा मतदारसंघ|गडचिरोली]] (अ.ज.)
| [[मिलिंद रामजी नारोटे|डॉ. मिलिंद रामजी रामोटे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६९
| [[अहेरी विधानसभा मतदारसंघ|अहेरी]] (अ.ज.)
| [[धर्मरावबाबा आत्राम|धर्मराव भगवंतराव आत्राम]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[चंद्रपूर जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''चंद्रपूर जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ७०
| [[राजुरा विधानसभा मतदारसंघ|राजुरा]]
| [[देवराव विठोबा भोंगले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७१
| [[चंद्रपूर विधानसभा मतदारसंघ|चंद्रपूर]] (अ.जा.)
| [[किशोर गजानन जोरगेवार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७२
| [[बल्लारपूर विधानसभा मतदारसंघ|बल्लारपूर]]
| [[सुधीर मुनगंटीवार|सुधीर सच्चिदानंद मुनगंटीवार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७३
| [[ब्रह्मपुरी विधानसभा मतदारसंघ|ब्रह्मपुरी]]
| [[विजय शंकरराव वडेट्टीवार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ७४
| [[चिमूर विधानसभा मतदारसंघ|चिमूर]]
| [[बंटी भांगडिया|किर्तीकुमार जितेश भांगडिया]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७५
| [[वरोरा विधानसभा मतदारसंघ|वरोरा]]
| [[करण संजय देवतळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[यवतमाळ जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''यवतमाळ जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ७६
| [[वणी विधानसभा मतदारसंघ|वणी]]
| [[संजय निळकंठ देरकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ७७
| [[राळेगाव विधानसभा मतदारसंघ|राळेगाव]] (अ.ज.)
| [[अशोक उइके|प्रा.डॉ. अशोक रामजी उइके]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७८
| [[यवतमाळ विधानसभा मतदारसंघ|यवतमाळ]]
| [[अनिल शंकरराव मांगुलकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ७९
| [[दिग्रस विधानसभा मतदारसंघ|दिग्रस]]
| [[संजय राठोड|संजय दुलिचंद राठोड]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८०
| [[आर्णी विधानसभा मतदारसंघ|आर्णी]] (अ.ज.)
| [[राजु नारायण तोडसाम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८१
| [[पुसद विधानसभा मतदारसंघ|पुसद]]
| [[इंद्रनील नाईक|ॲड. इंद्रनील मनोहर नाईक]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८२
| [[उमरखेड विधानसभा मतदारसंघ|उमरखेड]] (अ.जा.)
| [[किसन मारोती वानखेडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[नांदेड जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''नांदेड जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ८३
| [[किनवट विधानसभा मतदारसंघ|किनवट]]
| [[भीमराव केराम|भीमराव रामजी केराम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८४
| [[हदगाव विधानसभा मतदारसंघ|हदगाव]]
| [[बाबुराव कदम कोहलीकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८५
| [[भोकर विधानसभा मतदारसंघ|भोकर]]
| [[श्रीजया अशोक चव्हाण]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८६
| [[नांदेड उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|उत्तर नांदेड]]
| [[बाळाजी कल्याणकर|बाळाजी देविदास कल्याणकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८७
| [[नांदेड दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण नांदेड]]
| [[आनंद शंकर तिडके]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८८
| [[लोहा विधानसभा मतदारसंघ|लोहा]]
| [[प्रतापराव गोविंदराव चिखलीकर]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८९
| [[नायगाव विधानसभा मतदारसंघ|नायगाव]]
| [[राजेश पवार|राजेश संभाजी पवार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ९०
| [[देगलूर विधानसभा मतदारसंघ|देगलूर]] (अ.जा.)
| [[जितेश अंतापूरकर|जितेश रावसाहेब अंतापूरकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ९१
| [[मुखेड विधानसभा मतदारसंघ|मुखेड]]
| [[तुषार राठोड|तुषार गोविंदराव राठोड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[हिंगोली जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''हिंगोली जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ९२
| [[बसमत विधानसभा मतदारसंघ|बसमत]]
| [[चंद्रकांत नवघरे|चंद्रकांत रमाकांत नवघरे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ९३
| [[कळमनुरी विधानसभा मतदारसंघ|कळमनुरी]]
| [[संतोष बांगर|संतोष लक्ष्मणराव बांगर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ९४
| [[हिंगोली विधानसभा मतदारसंघ|हिंगोली]]
| [[तानाजी सखारामजी मुटकुले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[परभणी जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''परभणी जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ९५
| [[जिंतूर विधानसभा मतदारसंघ|जिंतूर]]
| [[मेघना साकोरे बोर्डीकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ९६
| [[परभणी विधानसभा मतदारसंघ|परभणी]]
| [[राहुल वेदप्रकाश पाटील|डॉ. राहुल वेदप्रकाश पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ९७
| [[गंगाखेड विधानसभा मतदारसंघ|गंगाखेड]]
| [[रत्नाकर माणिकराव गुत्ते]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय समाज पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ९८
| [[पाथरी विधानसभा मतदारसंघ|पाथरी]]
| [[राजेश उत्तम विटेकर]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[जालना जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''जालना जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ९९
| [[परतूर विधानसभा मतदारसंघ|परतूर]]
| [[बबनराव लोणीकर|बबनराव दत्तात्रय लोणीकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १००
| [[घनसावंगी विधानसभा मतदारसंघ|घनसावंगी]]
| [[हिकमत बळीराम उधन]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १०१
| [[जालना विधानसभा मतदारसंघ|जालना]]
| [[अर्जुन पंडितराव खोतकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १०२
| [[बदनापूर विधानसभा मतदारसंघ|बदनापूर]] (अ.जा.)
| [[नारायण तिलकचंद कुचे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १०३
| [[भोकरदन विधानसभा मतदारसंघ|भोकरदन]]
| [[संतोष रावसाहेब दानवे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १०४
| [[सिल्लोड विधानसभा मतदारसंघ|सिल्लोड]]
| [[अब्दुल सत्तार|अब्दुल नबी सत्तार]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १०५
| [[कन्नड विधानसभा मतदारसंघ|कन्नड]]
| [[संजना हर्षवर्धन जाधव]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १०६
| [[फुलंब्री विधानसभा मतदारसंघ|फुलंब्री]]
| [[अनुराधा अतुल चव्हाण]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १०७
| [[औरंगाबाद मध्य विधानसभा मतदारसंघ|मध्य औरंगाबाद]]
| [[प्रदीप जयस्वाल|प्रदीप शिवनारायण जयस्वाल]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १०८
| [[औरंगाबाद पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम औरंगाबाद]] (अ.जा.)
| [[संजय शिरसाट|संजय पांडुरंग शिरसाट]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १०९
| [[औरंगाबाद पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व औरंगाबाद]]
| [[अतुल मोरेश्वर सावे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ११०
| [[पैठण विधानसभा मतदारसंघ|पैठण]]
| [[विलास संदीपानराव भुमरे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १११
| [[गंगापूर विधानसभा मतदारसंघ|गंगापूर]]
| [[प्रशांत भांब|प्रशांत बंसीलाल बंब]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ११२
| [[वैजापूर विधानसभा मतदारसंघ|वैजापूर]]
| [[रमेश बोरनारे|रमेश नानासाहेब बोरनारे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[नाशिक जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''नाशिक जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ११३
| [[नांदगाव विधानसभा मतदारसंघ|नांदगाव]]
| [[सुहास कांदे|सुहास द्वारकानाथ कांदे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ११४
| [[मालेगाव मध्य विधानसभा मतदारसंघ|मध्य मालेगाव]]
| [[मुफती मोहम्मद इस्माईल अब्दुल खलिक]]
| style=&quot;background-color: {{ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन/meta/color}}&quot; |
| [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| सध्यातरी तटस्थ
|
|-
| ११५
| [[मालेगाव बाह्य विधानसभा मतदारसंघ|बाह्य मालेगाव]]
| [[दादाजी भुसे|दादाजी दगडु भुसे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ११६
| [[बागलाण विधानसभा मतदारसंघ|बागलाण]] (अ.ज.)
| [[दिलीप मंगलू बोरसे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ११७
| [[कळवण विधानसभा मतदारसंघ|कळवण]] (अ.ज.)
| [[नितीन अर्जुन पवार]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ११८
| [[चांदवड विधानसभा मतदारसंघ|चांदवड]]
| [[राहुल दौलतराव आहेर|डॉ. राहुल दौलतराव आहेर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ११९
| [[येवला विधानसभा मतदारसंघ|येवला]]
| [[छगन भुजबळ|छगन चंद्रकांत भुजबळ]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १२०
| [[सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ|सिन्नर]]
| [[माणिकराव शिवाजी कोकाटे|ॲड. माणिकराव शिवाजी कोकाटे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १२१
| [[निफाड विधानसभा मतदारसंघ|निफाड]]
| [[दिलीपराव शंकरराव बनकर]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १२२
| [[दिंडोरी विधानसभा मतदारसंघ|दिंडोरी]] (अ.ज.)
| [[नरहरी सीताराम झिरवळ]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १२३
| [[नाशिक पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व नाशिक]]
| [[राहुल उत्तमराव ढिकळे|ॲड. राहुल उत्तमराव ढिकळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १२४
| [[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ|मध्य नाशिक]]
| [[देवयानी फरांदे|देवयानी सुहास फरांदे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १२५
| [[नाशिक पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नाशिक]]
| [[सीमा महेश हिरे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १२६
| [[देवळाली विधानसभा मतदारसंघ|देवळाली]] (अ.जा.)
| [[सरोज बाबुलाल अहिरे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १२७
| [[इगतपुरी विधानसभा मतदारसंघ|इगतपुरी]] (अ.ज.)
| [[हिरामण भिका खोसकर]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[पालघर जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पालघर जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १२८
| [[डहाणू विधानसभा मतदारसंघ|डहाणू]] (अ.ज.)
| [[विनोद भिवा निकोले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १२९
| [[विक्रमगड विधानसभा मतदारसंघ|विक्रमगड]] (अ.ज.)
| [[हरिश्चंद्र सखाराम भोये]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १३०
| [[पालघर विधानसभा मतदारसंघ|पालघर]] (अ.ज.)
| [[राजेंद्र गावित|राजेंद्र धेड्या गावित]]
|bgcolor=#F37020|
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १३१
| [[बोईसर विधानसभा मतदारसंघ|बोईसर]] (अ.ज.)
| [[विलास सुकूर तरे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १३२
| [[नालासोपारा विधानसभा मतदारसंघ|नालासोपारा]]
| [[राजन बाळकृष्ण नाईक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १३३
| [[वसई विधानसभा मतदारसंघ|वसई]]
| [[स्नेहा प्रेमनाथ दुबे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[ठाणे जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''ठाणे जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १३४
| [[भिवंडी ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|भिवंडी ग्रामीण]] (अ.ज.)
| [[शांताराम तुकाराम मोरे]]
|  style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १३५
| [[शहापूर विधानसभा मतदारसंघ|शहापूर]] (अ.ज.)
| [[दौलत भिका दरोडा]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १३६
| [[भिवंडी पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम भिवंडी]]
| [[महेश प्रभाकर चौघुले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १३७
| [[भिवंडी पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व भिवंडी]]
| [[रैस कासम शेख]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १३८
| [[कल्याण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम कल्याण]]
| [[विश्वनाथ भोईर|विश्वनाथ आत्माराम भोईर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १३९
| [[मुरबाड विधानसभा मतदारसंघ|मुरबाड]]
| [[किसन कथोरे|किसन शंकर कथोरे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४०
| [[अंबरनाथ विधानसभा मतदारसंघ|अंबरनाथ]] (अ.जा.)
| [[बालाजी किणीकर|डॉ. बाळाजी प्रल्हाद किणीकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४१
| [[उल्हासनगर विधानसभा मतदारसंघ|उल्हासनगर]]
| [[कुमार उत्तमचंद ऐलानी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४२
| [[कल्याण पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व कल्याण]]
| [[सुलभा गणपत गायकवाड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४३
| [[डोंबिवली विधानसभा मतदारसंघ|डोंबिवली]]
| [[रविंद्र दत्तात्रय चव्हाण]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४४
| [[कल्याण ग्रामीण मतदारसंघ|कल्याण ग्रामीण]]
| [[राजेश गोवर्धन मोरे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४५
| [[मीरा-भाईंदर विधानसभा मतदारसंघ|मीरा-भाईंदर]]
| [[नरेंद्र मेहता]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४६
| [[ओवळा-माजिवडा विधानसभा मतदारसंघ|ओवळा-माजिवडा]]
| [[प्रताप सरनाईक|प्रताप बाबुराव सरनाईक]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४७
| [[कोपरी-पाचपाखाडी विधानसभा मतदारसंघ|कोपरी-पाचपाखाडी]]
| [[एकनाथ शिंदे|एकनाथ संभाजी शिंदे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|उपमुख्यमंत्री]], [[नगरविकास विभाग (महाराष्ट्र शासन)|नगरविकास मंत्री]], [[गृहनिर्माण विभाग (महाराष्ट्र शासन)|गृहनिर्माण मंत्री]], [[सार्वजनिक बांधकाम (सार्वजनिक उपक्रमांसह) विभाग (महाराष्ट्र शासन)|सार्वजनिक बांधकाम (सार्वजनिक उपक्रमांसह) मंत्री]]  (५ डिसेंबर २०२४ — )
|-
| १४८
| [[ठाणे विधानसभा मतदारसंघ|ठाणे]]
| [[संजय मुकुंद केळकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४९
| [[मुंब्रा-कळवा विधानसभा मतदारसंघ|मुंब्रा-कळवा]]
| [[जितेंद्र आव्हाड|जितेंद्र सतीश आव्हाड]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १५०
| [[ऐरोली विधानसभा मतदारसंघ|ऐरोली]]
| [[गणेश नाईक|गणेश रामचंद्र नाईक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १५१
| [[बेलापूर विधानसभा मतदारसंघ|बेलापूर]]
| [[मंदा विजय म्हात्रे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[मुंबई उपनगरी जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मुंबई उपनगर जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १५२
| [[बोरीवली विधानसभा मतदारसंघ|बोरीवली]]
| [[संजय उपाध्याय]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १५३
| [[दहिसर विधानसभा मतदारसंघ|दहिसर]]
| [[मनीषा चौधरी|मनीषा अशोक चौधरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १५४
| [[मागाठणे विधानसभा मतदारसंघ|मागाठणे]]
| [[प्रकाश सुर्वे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १५५
| [[मुलुंड विधानसभा मतदारसंघ|मुलुंड]]
| [[मिहिर कोटेचे|मिहिर चंद्रकांत कोटेचा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १५६
| [[विक्रोळी विधानसभा मतदारसंघ|विक्रोळी]]
| [[सुनील राऊत|सुनील राजाराम राऊत]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १५७
| [[भांडुप पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम भांडूप]]
| [[अशोक धर्मराज पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १५८
| [[जोगेश्वरी पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व जोगेश्वरी]]
| [[अनंत नार]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १५९
| [[दिंडोशी विधानसभा मतदारसंघ|दिंडोशी]]
| [[सुनील प्रभू|सुनील वामन प्रभू]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १६०
| [[कांदिवली पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व कांदिवली]]
| [[अतुल भातखळकर|अतुल दत्तात्रय भातखळकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १६१
| [[चारकोप विधानसभा मतदारसंघ|चारकोप]]
| [[योगेश सागर|योगेश अमृतलाल सागर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १६२
| [[मालाड पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम मालाड]]
| [[अस्लम शेख|अस्लम रमजनाली शेख]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १६३
| [[गोरेगाव विधानसभा मतदारसंघ|गोरेगाव]]
| [[विद्या ठाकूर|विद्या जयप्रकाश ठाकूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १६४
| [[वर्सोवा विधानसभा मतदारसंघ|वर्सोवा]]
| [[हरून रशीद खान]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १६५
| [[अंधेरी पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम अंधेरी]]
| [[अमित भास्कर साटम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १६६
| [[अंधेरी पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व अंधेरी]]
| [[मुरजी पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १६७
| [[विलेपार्ले विधानसभा मतदारसंघ|विलेपार्ले]]
| [[पराग आळवणी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १६८
| [[चांदिवली विधानसभा मतदारसंघ|चांदिवली]]
| [[दिलीप लांडे|दिलीप भाऊसाहेब लांडे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १६९
| [[घाटकोपर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम घाटकोपर]]
| [[राम कदम (राजकारणी)|राम कदम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १७०
| [[घाटकोपर पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व घाटकोपर]]
| [[पराग शाह|पराग किशोरचंद्र शाह]]
|  style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १७१
| [[मानखुर्द शिवाजीनगर विधानसभा मतदारसंघ|मानखुर्द शिवाजीनगर]]
| [[अबू असीम आझमी]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १७२
| [[अणुशक्ती नगर विधानसभा मतदारसंघ|अणुशक्ती नगर]]
| [[सना नवाब मलिक]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १७३
| [[चेंबूर विधानसभा मतदारसंघ|चेंबूर]]
| [[तुकाराम रामकृष्ण काटे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १७४
| [[कुर्ला विधानसभा मतदारसंघ|कुर्ला]]
| [[मंगेश कुडाळकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १७५
| [[कलिना विधानसभा मतदारसंघ|कलिना]]
| [[संजय पोतनीस|संजय गोविंद पोतनीस]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १७६
| [[वांद्रे पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व वांद्रे]]
| [[वरुण सतीश सरदेसाई]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १७७
| [[वांद्रे पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम वांद्रे]]
| [[आशिष शेलार|ॲड. आशिष बाबाजी शेलार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[मुंबई शहर जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मुंबई शहर जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १७८
| [[धारावी विधानसभा मतदारसंघ|धारावी]] (अ.जा.)
| [[ज्योती एकनाथ गायकवाड|डॉ. ज्योती एकनाथ गायकवाड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १७९
| [[सायन कोळीवाडा विधानसभा मतदारसंघ|सायन कोळीवाडा]]
| [[आर. तमिळ सेल्वन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १८०
| [[वडाळा विधानसभा मतदारसंघ|वडाळा]]
| [[कालिदास कोळंबकर|कालिदास नीळकंठ कोळंबकर]]
|  style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| विधानसभा कार्यकारी सभापती (७ डिसेंबर २०२४ — ९ डिसेंबर २०२४)
|-
| १८१
| [[माहीम विधानसभा मतदारसंघ|माहीम]]
| [[महेश बळीराम सावंत]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १८२
| [[वरळी विधानसभा मतदारसंघ|वरळी]]
| [[आदित्य ठाकरे|आदित्य उद्धव ठाकरे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १८३
| [[शिवडी विधानसभा मतदारसंघ|शिवडी]]
| [[अजय चौधरी|अजय विनायक चौधरी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १८४
| [[भायखळा विधानसभा मतदारसंघ|भायखळा]]
| [[मनोज पांडुरंग जामसुतकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १८५
| [[मलबार हिल विधानसभा मतदारसंघ|मलबार हिल]]
| [[मंगल प्रभात लोढा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १८६
| [[मुंबादेवी विधानसभा मतदारसंघ|मुंबादेवी]]
| [[अमीन पटेल|अमीन अमीर पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १८७
| [[कुलाबा विधानसभा मतदारसंघ|कुलाबा]]
| [[राहुल नार्वेकर|ॲड. राहुल सुरेश नार्वेकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| विधानसभा सभापती (९ डिसेंबर २०२४ — )
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[रायगड जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''रायगड जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १८८
| [[पनवेल विधानसभा मतदारसंघ|पनवेल]]
| [[प्रशांत ठाकूर|प्रशांत रामशेठ ठाकूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १८९
| [[कर्जत विधानसभा मतदारसंघ|कर्जत]]
| [[महेंद्र सदाशिव थोरवे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १९०
| [[उरण विधानसभा मतदारसंघ|उरण]]
| [[महेश बाल्दी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १९१
| [[पेण विधानसभा मतदारसंघ|पेण]]
| [[रवीशेठ पाटील|रवीशेठ दगडु पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १९२
| [[अलिबाग विधानसभा मतदारसंघ|अलिबाग]]
| [[महेंद्र दळवी|महेंद्र हरि दळवी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १९३
| [[श्रीवर्धन विधानसभा मतदारसंघ|श्रीवर्धन]]
| [[अदिती तटकरे|अदिती सुनील तटकरे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १९४
| [[महाड विधानसभा मतदारसंघ|महाड]]
| [[भरतशेट गोगावले|भरतशेठ मारुती गोगावले]]
|  style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[पुणे जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पुणे जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १९५
| [[जुन्नर विधानसभा मतदारसंघ|जुन्नर]]
| [[शरद भिमाजी सोनवणे]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १९६
| [[आंबेगाव विधानसभा मतदारसंघ|आंबेगाव]]
| [[दिलीप वळसे-पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १९७
| [[खेड आळंदी विधानसभा मतदारसंघ|खेड आळंदी]]
| [[बाबाजी रामचंद्र काळे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १९८
| [[शिरूर विधानसभा मतदारसंघ|शिरूर]]
| [[ज्ञानेश्वर आबा काटके]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १९९
| [[दौंड विधानसभा मतदारसंघ|दौंड]]
| [[राहुल कुल|राहुल सुभाष कुल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २००
| [[इंदापूर विधानसभा मतदारसंघ|इंदापूर]]
| [[दत्तात्रय विठोबा भारणे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|२०१
| rowspan=&quot;2&quot;|[[बारामती विधानसभा मतदारसंघ|बारामती]]
| [[अजित पवार|अजित अनंतराव पवार]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|उपमुख्यमंत्री]], [[वित्त विभाग (महाराष्ट्र शासन)|अर्थ मंत्री]], [[नियोजन विभाग (महाराष्ट्र शासन)|नियोजन मंत्री]], [[राज्य उत्पादन शुल्क विभाग (महाराष्ट्र शासन)|राज्य उत्पादन शुल्क मंत्री]]  (५ डिसेंबर २०२४ — २८ जानेवारी २०२६), २८ जानेवारी २०२६ रोजी निधन
|-
| [[सुनेत्रा पवार|सुनेत्रा अजित पवार]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|उपमुख्यमंत्री]] (३१ जानेवारी २०२६ पासून), ४ मे २०२६ रोजी पोट-निवडणूकीद्वारे निवड
|-
| २०२
| [[पुरंदर विधानसभा मतदारसंघ|पुरंदर]]
| [[विजय शिवतारे|विजयबापू शिवतारे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २०३
| [[भोर विधानसभा मतदारसंघ|भोर]]
| [[शंकर हिरामण मांडेकर]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २०४
| [[मावळ विधानसभा मतदारसंघ|मावळ]]
| [[सुनील शेळके|सुनील शंकरराव शेळके]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २०५
| [[चिंचवड विधानसभा मतदारसंघ|चिंचवड]]
| [[शंकर पांडुरंग जगताप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २०६
| [[पिंपरी विधानसभा मतदारसंघ|पिंपरी]] (अ.जा.)
| [[अण्णा दादू बनसोडे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २०७
| [[भोसरी विधानसभा मतदारसंघ|भोसरी]]
| [[महेश लांडगे|महेशदादा किसनराव लांडगे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २०८
| [[वडगाव शेरी विधानसभा मतदारसंघ|वडगाव शेरी]]
| [[बापूसाहेब तुकाराम पाठारे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २०९
| [[शिवाजीनगर विधानसभा मतदारसंघ|शिवाजीनगर]]
| [[सिद्धार्थ शिरोळे|सिद्धार्थ अनिल शिरोळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २१०
| [[कोथरुड विधानसभा मतदारसंघ|कोथरुड]]
| [[चंद्रकांत बच्चू पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २११
| [[खडकवासला विधानसभा मतदारसंघ|खडकवासला]]
| [[भीमराव तापकीर|भीमराव धोंडिबा तापकीर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २१२
| [[पर्वती विधानसभा मतदारसंघ|पर्वती]]
| [[माधुरी मिसाळ|माधुरी सतीश मिसाळ]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २१३
| [[हडपसर विधानसभा मतदारसंघ|हडपसर]]
| [[चेतन तुपे|चेतन विठ्ठल तुपे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २१४
| [[पुणे छावणी विधानसभा मतदारसंघ|पुणे छावणी]]
| [[सुनील कांबळे|सुनील ज्ञानदेव कांबळे]]
|  style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २१५
| [[कसबा पेठ विधानसभा मतदारसंघ|कसबा पेठ]]
| [[हेमंत नारायण रासने]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[अहिल्यानगर जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''अहिल्यानगर जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| २१६
| [[अकोले विधानसभा मतदारसंघ|अकोले]] (अ.ज.)
| [[किरण लहामते|डॉ. किरण यमाजी लहामते]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २१७
| [[संगमनेर विधानसभा मतदारसंघ|संगमनेर]]
| [[अमोल धोंडिबा खतल]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २१८
| [[शिर्डी विधानसभा मतदारसंघ|शिर्डी]]
| [[राधाकृष्ण विखे-पाटील|राधाकृष्ण बाळासाहेब विखे-पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[जलसंपदा विभाग (महाराष्ट्र शासन)|जलसंपदा मंत्री]] (गोदावरी व कृष्ण खोरे) (१५ डिसेंबर २०२४ — )
|-
| २१९
| [[कोपरगाव विधानसभा मतदारसंघ|कोपरगाव]]
| [[आशुतोष अशोकराव काळे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २२०
| [[श्रीरामपूर विधानसभा मतदारसंघ|श्रीरामपूर]] (अ.जा.)
| [[हेमंत भुजंग ओगळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २२१
| [[नेवासा विधानसभा मतदारसंघ|नेवासा]]
| [[विठ्ठल वकिलराव लांघे]]
|  style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २२२
| [[शेवगाव विधानसभा मतदारसंघ|शेवगाव]]
| [[मोनिका राजळे|मोनिका राजीव राजळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|२२३
| rowspan=&quot;2&quot;|[[राहुरी विधानसभा मतदारसंघ|राहुरी]]
| [[शिवाजी भानुदास कर्डीले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १७ ऑक्टोबर २०२५ रोजी निधन 
|-
| [[अक्षय शिवाजी कर्डीले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ४ मे २०२६ रोजी पोट-निवडणूकीद्वारे निवड 
|
|-
| २२४
| [[पारनेर विधानसभा मतदारसंघ|पारनेर]]
| [[काशिनाथ महादु दाते]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २२५
| [[अहमदनगर शहर विधानसभा मतदारसंघ|अहमदनगर शहर]]
| [[संग्राम जगताप|संग्राम अरुण जगताप]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २२६
| [[श्रीगोंदा विधानसभा मतदारसंघ|श्रीगोंदा]]
| [[बबनराव पाचपुते|बबनराव विक्रम पाचपुते]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २२७
| [[कर्जत जामखेड विधानसभा मतदारसंघ|कर्जत जामखेड]]
| [[रोहित पवार|रोहित राजेंद्र पवार]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[बीड जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''बीड जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| २२८
| [[गेवराई विधानसभा मतदारसंघ|गेवराई]]
| [[विजयसिंह शिवाजी पंडित]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २२९
| [[माजलगाव विधानसभा मतदारसंघ|माजलगाव]]
| [[प्रकाशदादा सोलंके|प्रकाश सुंदरराव सोलंके]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २३०
| [[बीड विधानसभा मतदारसंघ|बीड]]
| [[संदीप क्षीरसागर|संदीप रविंद्र क्षीरसागर]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २३१
| [[आष्टी विधानसभा मतदारसंघ|आष्टी]]
| [[सुरेश रामचंद्र धस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २३२
| [[कैज विधानसभा मतदारसंघ|कैज]] (अ.जा.)
| [[नमिता मुंदडा|नमिता अक्षय मुंदडा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २३३
| [[परळी विधानसभा मतदारसंघ|परळी]]
| [[धनंजय मुंडे|धनंजय पंडितराव मुंडे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[लातूर जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''लातूर जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| २३४
| [[लातूर ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|लातूर ग्रामीण]]
| [[रमेश कराड|रमेश काशीराम कराड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २३५
| [[लातूर शहर विधानसभा मतदारसंघ|लातूर शहर]]
| [[अमित देशमुख|अमित विलासराव देशमुख]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २३६
| [[अहमदपूर विधानसभा मतदारसंघ|अहमदपूर]]
| [[बाबासाहेब मोहनराव पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २३७
| [[उदगीर विधानसभा मतदारसंघ|उदगीर]] (अ.जा.)
| [[संजय बनसोडे|संजय बाबुराव बनसोडे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २३८
| [[निलंगा विधानसभा मतदारसंघ|निलंगा]]
| [[संभाजी पाटील निलंगेकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २३९
| [[औसा विधानसभा मतदारसंघ|औसा]]
| [[अभिमन्यू दत्तात्रय पवार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[धाराशिव जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''धाराशिव जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| २४०
| [[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ|उमरगा]] (अ.जा.)
| [[प्रविण वीरभद्र स्वामी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २४१
| [[तुळजापूर विधानसभा मतदारसंघ|तुळजापूर]]
| [[राणाजगजितसिंह पाटील|राणाजगजितसिंह पद्मसिंह पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २४२
| [[उस्मानाबाद विधानसभा मतदारसंघ|उस्मानाबाद]]
| [[कैलास घाडगे पाटील|कैलास बाळासाहेब घाडगे-पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २४३
| [[परांडा विधानसभा मतदारसंघ|परांडा]]
| [[तानाजी सावंत|प्रा.डॉ. तानाजी जयवंत सावंत]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[सोलापूर जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''सोलापूर जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| २४४
| [[करमाळा विधानसभा मतदारसंघ|करमाळा]]
| [[नारायण गोविंदराव पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २४५
| [[माढा विधानसभा मतदारसंघ|माढा]]
| [[अभिजीत धनंजय पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २४६
| [[बार्शी विधानसभा मतदारसंघ|बार्शी]]
| [[दिलीप गंगाधर सोपल]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २४७
| [[मोहोळ विधानसभा मतदारसंघ|मोहोळ]] (अ.जा.)
| [[राजू ज्ञानू खरे|ॲड. राजू ज्ञानू खरे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २४८
| [[सोलापूर शहर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|उत्तर सोलापूर शहर]]
| [[विजय देशमुख|विजय सिद्रामप्पा देशमुख]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २४९
| [[सोलापूर शहर मध्य विधानसभा मतदारसंघ|मध्य सोलापूर शहर]]
| [[देवेंद्र राजेश कोथे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २५०
| [[अक्कलकोट विधानसभा मतदारसंघ|अक्कलकोट]]
| [[कल्याणशेट्टी सचिन पंचप्पा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २५१
| [[सोलापूर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण सोलापूर]]
| [[सुभाष सुरेशचंद्र देशमुख]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २५२
| [[पंढरपूर विधानसभा मतदारसंघ|पंढरपूर]]
| [[समाधान औताडे|समाधान महादेव औताडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २५३
| [[सांगोले विधानसभा मतदारसंघ|सांगोले]]
| [[बाबासाहेब अण्णासाहेब देशमुख]]
| style=&quot;background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[शेतकरी कामगार पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २५४
| [[माळशिरस विधानसभा मतदारसंघ|माळशिरस]] (अ.जा.)
| [[उत्तम शिवदास जानकर]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[सातारा जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''सातारा जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| २५५
| [[फलटण विधानसभा मतदारसंघ|फलटण]] (अ.जा.)
| [[सचिन पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २५६
| [[वाई विधानसभा मतदारसंघ|वाई]]
| [[मकरंद लक्ष्मणराव जाधव]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २५७
| [[कोरेगाव विधानसभा मतदारसंघ|कोरेगाव]]
| [[महेश संभाजीराव शिंदे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २५८
| [[माण विधानसभा मतदारसंघ|माण]]
| [[जयकुमार गोरे|जयकुमार भगवानराव गोरे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २५९
| [[कराड उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|उत्तर कराड]]
| [[मनोज भीमराव घोरपडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २६०
| [[कराड दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण कराड]]
| [[अतुल सुरेश भोसले|डॉ. अतुल सुरेश भोसले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २६१
| [[पाटण विधानसभा मतदारसंघ|पाटण]]
| [[शंभूराज देसाई|शंभूराज शिवाजी देसाई]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २६२
| [[सातारा विधानसभा मतदारसंघ|सातारा]]
| [[शिवेंद्र राजे भोसले|छत्रपती शिवेंद्रराजे अभयसिंहराजे भोसले]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[रत्‍नागिरी जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''रत्‍नागिरी जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| २६३
| [[दापोली विधानसभा मतदारसंघ|दापोली]]
| [[योगेश कदम|योगेश रामदास कदम]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २६४
| [[गुहागर विधानसभा मतदारसंघ|गुहागर]]
| [[भास्कर जाधव|भास्कर भाऊराव जाधव]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २६५
| [[चिपळूण विधानसभा मतदारसंघ|चिपळूण]]
| [[शेखर गोविंदराव निकम]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २६६
| [[रत्‍नागिरी विधानसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी]]
| [[उदय सामंत|उदय रविंद्र सामंत]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २६७
| [[राजापूर विधानसभा मतदारसंघ|राजापूर]]
| [[किरण सामंत]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''सिंधुदुर्ग जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| २६८
| [[कणकवली विधानसभा मतदारसंघ|कणकवली]]
| [[नितेश राणे|नितेश नारायण राणे]]
|  style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २६९
| [[कुडाळ विधानसभा मतदारसंघ|कुडाळ]]
| [[निलेश नारायण राणे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २७०
| [[सावंतवाडी विधानसभा मतदारसंघ|सावंतवाडी]]
| [[दीपक वसंत केसरकर]]
|  style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[कोल्हापूर जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''कोल्हापूर जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| २७१
| [[चंदगड विधानसभा मतदारसंघ|चंदगड]]
| [[शिवाजी शत्तुप्पा पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २७२
| [[राधानगरी विधानसभा मतदारसंघ|राधानगरी]]
| [[प्रकाशराव आबिटकर|प्रकाशराव आनंदराव आबिटकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २७३
| [[कागल विधानसभा मतदारसंघ|कागल]]
| [[हसन मुश्रिफ|हसन मियालाल मुश्रिफ]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २७४
| [[कोल्हापूर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण कोल्हापूर]]
| [[अमल महादेव महाडिक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २७५
| [[करवीर विधानसभा मतदारसंघ|करवीर]]
| [[चंद्रदीप शशिकांत नरके]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २७६
| [[कोल्हापूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|उत्तर कोल्हापूर]]
| [[राजेश विनायक क्षीरसागर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २७७
| [[शाहूवाडी विधानसभा मतदारसंघ|शाहूवाडी]]
| [[विनय कोरे|डॉ. विनय विलासराव कोरे]]
| style=&quot;background-color: {{जन सुराज्य शक्ती/meta/color}}&quot; |
| [[जन सुराज्य शक्ती पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २७८
| [[हातकणंगले विधानसभा मतदारसंघ|हातकणंगले]] (अ.जा.)
| [[डॉ. अशोकराव माने]]
| style=&quot;background-color: {{जन सुराज्य शक्ती/meta/color}}&quot; |
| [[जन सुराज्य शक्ती पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २७९
| [[इचलकरंजी विधानसभा मतदारसंघ|इचलकरंजी]]
| [[राहुल प्रकाश आवडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २८०
| [[शिरोळ विधानसभा मतदारसंघ|शिरोळ]]
| [[राजेंद्र यड्रावकर|राजेंद्र शामगोंडा यड्रावकर-पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{राजर्षी शाहू विकास आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राजर्षी शाहू विकास आघाडी]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[सांगली जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''सांगली जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| २८१
| [[मिरज विधानसभा मतदारसंघ|मिरज]] (अ.जा.)
| [[सुरेश खाडे|डॉ. सुरेश दगडु खाडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २८२
| [[सांगली विधानसभा मतदारसंघ|सांगली]]
| [[सुधीर गाडगीळ|सुधीर धनंजय गाडगीळ]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २८३
| [[इस्लामपूर विधानसभा मतदारसंघ|इस्लामपूर]]
| [[जयंत राजाराम पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २८४
| [[शिराळा विधानसभा मतदारसंघ|शिराळा]]
| [[सत्यजीत शिवाजीराव देशमुख]]
|  style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २८५
| [[पलूस-कडेगाव विधानसभा मतदारसंघ|पलूस-कडेगाव]]
| [[विश्वजीत कदम|विश्वजीत पतंगराव कदम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २८६
| [[खानापूर विधानसभा मतदारसंघ|खानापूर]]
| [[अनिल बाबर|अनिल सुहास बाबर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २८७
| [[तासगाव-कवठे महांकाळ विधानसभा मतदारसंघ|तासगाव-कवठे महांकाळ]]
| [[रोहित रावसाहेब पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २८८
| [[जत विधानसभा मतदारसंघ|जत]]
| [[गोपीचंद पडळकर|गोपीचंद पुंडलिक पडळकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}

==पोट-निवडणूका==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! तारीख
! मतदारसंघ
! जिल्हा
! मूळ खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! पोट-निवडणूक कारण
! निर्वाचित खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
|-
| १
| rowspan=&quot;2&quot;|२३ एप्रिल २०२६
| [[राहुरी विधानसभा मतदारसंघ|राहुरी]]
| [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहिल्यानगर]]
| [[शिवाजी भानुदास कर्डीले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| निधन
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | अजून निवड झालेली नाही
|-
| २
| [[बारामती विधानसभा मतदारसंघ|बारामती]]
| [[पुणे जिल्हा|पुणे]]
| [[अजित पवार|अजित अनंतराव पवार]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| निधन
|}

{{सध्याच्या भारतीय संसद आणि राज्य विधानमंडळाची यादी}}
[[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राची १५ वी विधानसभा|*]]</text>
      <sha1>ojwpdcxdhggla5j4l1v8cnwkjfv5g61</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683388</id>
      <parentid>2683387</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T17:27:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* पोट-निवडणूका */</comment>
      <origin>2683388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="150465" sha1="ecsefcpg1o1ppijmv7hxbjru80tkky4" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विधिमंडळ
 | पार्श्वभूमी_रंग = #8FB7D3
 | पाठ्य_रंग = 
 | नाव = महाराष्ट्र विधानसभा
 | लिप्यंतर_नाव = 
 | विधिमंडळ = १५वी महाराष्ट्र विधानसभा
 | चिन्ह_चित्र = Seal of Maharashtra.svg
 | चिन्ह_रुंदी = 
 | सभागृह_प्रकार = द्विस्तरीय प्रांतिक विधिमंडळ
 | पालक_विधिमंडळ = 
 | सभागृहे = 
 | नेता१_प्रकार = {{AutoLink|महाराष्ट्र विधानसभा अध्यक्ष|अध्यक्ष}}
 | नेता१ = [[राहुल नार्वेकर]]
 | पक्ष१ = [[भारतीय जनता पक्ष]]
 | निवडणूक१ =  
 | नेता२_प्रकार = {{AutoLink|महाराष्ट्र विधानसभा अध्यक्ष|उपाध्यक्ष}}
 | नेता२ =  
 | पक्ष२ = 
 | निवडणूक२ =  
 | नेता३_प्रकार = सभागृह नेता&lt;br&gt;({{AutoLink|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री}})
 | नेता३ = [[देवेंद्र फडणवीस|ॲड. देवेंद्र गंगाधरराव फडणवीस]]   
 | पक्ष३ =  [[भारतीय जनता पक्ष]]
 | निवडणूक३=  
 | नेता४_प्रकार = सभागृह उप नेता&lt;br&gt;({{AutoLink|महाराष्ट्राचे उप मुख्यमंत्री|उप मुख्यमंत्री}})
 | नेता४ = [[एकनाथ शिंदे|एकनाथ संभाजी शिंदे]]&lt;br&gt;[[शिवसेना]] 
 | पक्ष४ =  
 | निवडणूक४=  
 | नेता५_प्रकार = विरोधी पक्षनेता
 | नेता५ = रिक्त 
 | पक्ष५ =  
 | नेता६_प्रकार =  
 | नेता६ =  
 | पक्ष६ =  
 | निवडणूक५ =  
 | सदस्य = २८८
 | सभागृह१ = 
 | सभागृह२ = 
 | सभागृह१_संरचना = 
 | सभागृह१_संरचना_रुंदी = 
 | सभागृह२_संरचना = 
 | सभागृह२_संरचना_रुंदी = 
 | राजकीय_गट१ = 
 | राजकीय_गट२  = 
 | समिती१ = 
 | समिती२ = 
 | संयुक्त_समिती = 
 | मतदान_पद्धत१ = 
 | मतदान_पद्धत२ = 
 | मागील_निवडणूक१ = [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|२० नोव्हेंबर २०२४]]
 | मागील_निवडणूक२ = [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२९|२०२९]]
 | सत्र_सभागृह_चित्र = Vidhan_bhavan_mumbai2.JPG
 | सत्र_सभागृह_चित्र_रुंदी = 
 | बैठक_ठिकाण = [[मुंबई]], [[नागपूर]]
 | संकेतस्थळ = [http://www.mls.org.in/ महाराष्ट्र विधानसभा संकेतस्थळ]
 | तळटिपा = 
 |सत्र_सभागृह_चित्र_२=Vidhan Bhavan (State Legislative Assembly) Nagpur - panoramio.jpg
}}
'''[[महाराष्ट्र]] राज्याची पंधरावी विधानसभा''' [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीद्वारे]] २३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी अस्तित्त्वात आली.

==संख्याबळ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=2|आघाडी
! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
! सदस्य संख्या
! गटनेता
|-
| rowspan=&quot;8&quot; bgcolor=&quot;FF99933&quot; |
| rowspan=&quot;8&quot; |  '''सरकार'''&lt;br&gt;'''[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;'''([[महायुती]])'''&lt;/small&gt;
'''(२३५)'''
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| १३१
| '''[[देवेंद्र फडणवीस|ॲड. देवेंद्र गंगाधरराव फडणवीस]]'''
|-
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
| ५७
| '''[[एकनाथ शिंदे|एकनाथ संभाजी शिंदे]]'''
|-
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| ४०
| ''अघोषित''
|-
| style=&quot;background-color: {{जन सुराज्य शक्ती/meta/color}}&quot; |
| [[जन सुराज्य शक्ती पक्ष]]
| २
| ''अघोषित''
|-
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय युवा स्वाभिमान पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय युवा स्वाभिमान पक्ष]]
| १
| '''[[रवी राणा|रवि गंगाधर राणा]]'''
|-
| style=&quot;background-color: {{राजर्षी शाहू विकास आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राजर्षी शाहू विकास आघाडी]]
| १
| '''[[राजेंद्र यड्रावकर]]'''
|-
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय समाज पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]
| १
| '''[[रत्नाकर माणिकराव गुत्ते]]'''
|-
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
| २ 
| '''[[शिवाजी शत्तुप्पा पाटील]]'''&lt;br&gt;'''[[शरद भिमाजी सोनवणे]]''' 
|-
| rowspan=&quot;5&quot; bgcolor=&quot;00BFFF&quot; |
| rowspan=&quot;5&quot; | '''विरोधी आघाडी'''&lt;br&gt;'''[[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;'''([[महाविकास आघाडी]])'''&lt;/small&gt;
'''(४८)'''
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
| २०
| '''[[भास्कर भाऊराव जाधव]]'''
|-
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| १६
| ''अघोषित''
|-
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
| १०
| ''अघोषित''
|-
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
| १
| ''अघोषित''
|-
| style=&quot;background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[शेतकरी कामगार पक्ष]]
| १
| ''अघोषित''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=yellow |
| rowspan=&quot;2&quot; | '''तटस्थ'''
'''(३)'''
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
| २
| '''[[अबु असिम आझमी]]'''
|-
| style=&quot;background-color: {{ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन/meta/color}}&quot; |
| [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|अखिल भारतीय मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]]
| १
| '''[[मुफ्ती मोहम्मद इस्माईल खलिक]]'''
|-
| colspan=&quot;4&quot; | '''रिक्त''' &lt;br&gt;'''(२)'''
| २
|  
|-
! colspan=&quot;4&quot;|एकूण
! २८८
!
|}

==आमदार==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! आमदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[नंदुरबार जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''नंदुरबार जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[अक्कलकुवा विधानसभा मतदारसंघ|अक्कलकुवा]] (अ.जा.)
| [[आमश्या फुलजी पाडवी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २
| [[शहादा विधानसभा मतदारसंघ|शहादा]] (अ.ज.)
| [[राजेश पाडवी|राजेश उदेसिंह पाडवी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३
| [[नंदुरबार विधानसभा मतदारसंघ|नंदुरबार]] (अ.ज.)
| [[विजयकुमार कृष्णराव गावित|डॉ. विजयकुमार कृष्णराव गावित]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४
| [[नवापूर विधानसभा मतदारसंघ|नवापूर]] (अ.ज.)
| [[शिरीषकुमार सुरुपसिंग नाईक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[धुळे जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''धुळे जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ५
| [[साक्री विधानसभा मतदारसंघ|साक्री]] (अ.ज.)
| [[मंजुळा गावित|मंजुळा तुळशीराम गावित]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६
| [[धुळे ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|धुळे ग्रामीण]]
| [[राघवेंद्र मनोहर पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७ 
| [[धुळे शहर विधानसभा मतदारसंघ|धुळे शहर]]
| [[अनुप ओमप्रकाश अगरवाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८
| [[सिंदखेडा विधानसभा मतदारसंघ|सिंदखेडा]]
| [[जयकुमार रावळ|जयकुमार जितेंद्रसिंह रावळ]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ९
| [[शिरपूर विधानसभा मतदारसंघ|शिरपूर]] (अ.ज.)
| [[काशीराम पावरा|काशीराम वेचान पावरा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[जळगाव जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''जळगाव जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १०
| [[चोपडा विधानसभा मतदारसंघ|चोपडा]] (अ.ज.)
| [[चंद्रकांत बळीराम सोनवणे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ११
| [[रावेर विधानसभा मतदारसंघ|रावेर]]
| [[अमोल हरिभाऊ जावळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १२
| [[भुसावळ विधानसभा मतदारसंघ|भुसावळ]] (अ.जा.)
| [[संजय वामन सावकारे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[जळगाव शहर विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव शहर]]
| [[सुरेश दामू भोळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४
| [[जळगाव ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव ग्रामीण]]
| [[गुलाब रघुनाथ पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १५
| [[अमळनेर विधानसभा मतदारसंघ|अमळनेर]]
| [[अनिल भाईदास पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १६
| [[एरंडोल विधानसभा मतदारसंघ|एरंडोल]]
| [[अमोल चिमणराव पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १७
| [[चाळीसगाव विधानसभा मतदारसंघ|चाळीसगाव]]
| [[मंगेश रमेश चव्हाण]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १८
| [[पाचोरा विधानसभा मतदारसंघ|पाचोरा]]
| [[किशोर धनसिंग पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १९
| [[जामनेर विधानसभा मतदारसंघ|जामनेर]]
| [[गिरीश महाजन|गिरीश दत्तात्रय महाजन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २०
| [[मुक्ताईनगर विधानसभा मतदारसंघ|मुक्ताईनगर]]
| [[चंद्रकांत निंबा पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[बुलढाणा जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''बुलढाणा जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| २१
| [[मलकापूर विधानसभा मतदारसंघ|मलकापूर]]
| [[चैनसुख मदनलाल संचेती]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २२
| [[बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]]
| [[संजय रामभाऊ गायकवाड]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २३
| [[चिखली विधानसभा मतदारसंघ|चिखली]]
| [[श्वेता विद्याधर महाले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २४
| [[सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ|सिंदखेड राजा]]
| [[मनोज देवानंद कायंदे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २५
| [[मेहकर विधानसभा मतदारसंघ|मेहकर]] (अ.जा.)
| [[सिद्धार्थ रामभाऊ खरात]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २६
| [[खामगाव विधानसभा मतदारसंघ|खामगाव]]
| [[आकाश फुंडकर|आकाश पांडुरंग फुंडकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २७
| [[जळगाव जामोद विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव जामोद]]
| [[संजय श्रीराम कुटे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[अकोला जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''अकोला जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| २८
| [[अकोट विधानसभा मतदारसंघ|अकोट]]
| [[प्रकाश गुणवंतराव भारसाकले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
|२९
| [[बाळापूर विधानसभा मतदारसंघ|बाळापूर]]
| [[नितीन तळे|नितीन भिकनराव देशमुख]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३०
| [[अकोला पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम अकोला]]
| [[साजिद खान पठाण]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३१
| [[अकोला पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व अकोला]]
| [[रणधीर प्रल्हादराव सावरकर]]
|  style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३२
| [[मूर्तजापूर विधानसभा मतदारसंघ|मूर्तजापूर]] (अ.जा.)
| [[हरीश मारोतीअप्पा पिंपळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[वाशिम जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''वाशिम जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ३३
| [[रिसोड विधानसभा मतदारसंघ|रिसोड]]
| [[अमित सुभाषराव झणक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३४
| [[वाशिम विधानसभा मतदारसंघ|वाशिम]] (अ.जा.)
| [[श्याम रामचरण खोडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३५
| [[कारंजा विधानसभा मतदारसंघ|कारंजा]]
| [[सई प्रकाश डहाके]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[अमरावती जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''अमरावती जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ३६
| [[धामणगाव रेल्वे विधानसभा मतदारसंघ|धामणगाव रेल्वे]]
| [[प्रताप अरुणभाऊ अडसड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३७
| [[बडनेरा विधानसभा मतदारसंघ|बडनेरा]]
| [[रवि राणा|रवि गंगाधर राणा]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय युवा स्वाभिमान पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय युवा स्वाभिमान पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३८
| [[अमरावती विधानसभा मतदारसंघ|अमरावती]]
| [[सुलभा संजय खोडके]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३९
| [[तेवसा विधानसभा मतदारसंघ|तिवसा]]
| [[राजेश श्रीराम वानखेडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४०
| [[दर्यापूर विधानसभा मतदारसंघ|दर्यापूर]] (अ.जा.)
| [[गजानन मोतीराम लवाते]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ४१
| [[मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ|मेळघाट]] (अ.ज.)
| [[केवलराम तुळशीराम काळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४२
| [[अचलपूर विधानसभा मतदारसंघ|अचलपूर]]
| [[प्रविण वसंत तायडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४३
| [[मोर्शी विधानसभा मतदारसंघ|मोर्शी]]
| [[उमेश आत्माराम यवळकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[वर्धा जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''वर्धा जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ४४
| [[आर्वी विधानसभा मतदारसंघ|आर्वी]]
| [[सुमित वानखेडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४५
| [[देवळी विधानसभा मतदारसंघ|देवळी]]
| [[राजेश भाऊराव भाकणे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४६
| [[हिंगणघाट विधानसभा मतदारसंघ|हिंगणघाट]]
| [[समिर त्रिंबकराव कुणावर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४७
| [[वर्धा विधानसभा मतदारसंघ|वर्धा]]
| [[पंकज राजेश भोयार|डॉ. पंकज राजेश भोयार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[नागपूर जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''नागपूर जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ४८
| [[काटोल विधानसभा मतदारसंघ|काटोल]]
| [[चरणसिंह बाबुलालजी ठाकूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४९
| [[सावनेर विधानसभा मतदारसंघ|सावनेर]]
| [[आशिष रणजित देशमुख]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५०
| [[हिंगणा विधानसभा मतदारसंघ|हिंगणा]]
| [[समीर मेघे|समीर दत्तात्रय मेघे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५१
| [[उमरेड विधानसभा मतदारसंघ|उमरेड]] (अ.जा.)
| [[संजय नारायणराव मेश्राम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ५२
| [[नागपूर नैऋत्य विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण-पश्चिम नागपूर]]
| [[देवेंद्र फडणवीस|ॲड. देवेंद्र गंगाधरराव फडणवीस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री]], [[गृह विभाग (महाराष्ट्र शासन)|गृह मंत्री]], [[ऊर्जा विभाग (महाराष्ट्र शासन)|ऊर्जा मंत्री]], [[विधी व न्याय विभाग (महाराष्ट्र शासन)|विधी व न्याय मंत्री]], [[सामान्य प्रशासन विभाग (महाराष्ट्र शासन)|सामान्य प्रशासन मंत्री]], [[माहिती व जनसंपर्क विभाग (महाराष्ट्र शासन)|माहिती व जनसंपर्क मंत्री]], सभागृह नेता  (५ डिसेंबर २०२४ — )
|-
| ५३
| [[नागपूर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण नागपूर]]
| [[मोहन माटे|मोहन गोपाळराव माटे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५४
| [[नागपूर पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व नागपूर]]
| [[कृष्णा खोपडे|कृष्णा पंचम खोपडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५५
| [[नागपूर मध्य विधानसभा मतदारसंघ|मध्य नागपूर]]
| [[प्रविण प्रभाकरराव दाटके]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५६
| [[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नागपूर]]
| [[विकास पांडुरंग ठाकरे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ५७
| [[नागपूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|उत्तर नागपूर]] (अ.जा.)
| [[नितीन राऊत|नितीन काशिनाथ राऊत]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ५८
| [[कामठी विधानसभा मतदारसंघ|कामठी]]
| [[चंद्रशेखर बावनकुळे|चंद्रशेखर कृष्णराव बावनकुळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[महसूल विभाग (महाराष्ट्र शासन)|महसूल मंत्री]] (१५ डिसेंबर २०२४ — )
|-
| ५९
| [[रामटेक विधानसभा मतदारसंघ|रामटेक]]
| [[आशिष जैस्वाल|आशिष नंदकिशोर जयस्वाल]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[भंडारा जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''भंडारा जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ६०
| [[तुमसर विधानसभा मतदारसंघ|तुमसर]]
| [[राजू माणिकराव कारेमोरे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६१
| [[भंडारा विधानसभा मतदारसंघ|भंडारा]] (अ.जा.)
| [[नरेंद्र भोंडेकर|नरेंद्र भोजराज भोंडेकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६२
| [[साकोली विधानसभा मतदारसंघ|साकोली]]
| [[नाना पटोले|नाना फाल्गुनराव पटोले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[गोंदिया जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''गोंदिया जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ६३
| [[अर्जुनी मोरगाव विधानसभा मतदारसंघ|अर्जुनी मोरगाव]] (अ.जा.)
| [[राजकुमार बडोले|राजकुमार सुदाम बडोले]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६४
| [[तिरोरा विधानसभा मतदारसंघ|तिरोरा]]
| [[विजय भरतलाल रहांगडाले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६५
| [[गोंदिया विधानसभा मतदारसंघ|गोंदिया]]
| [[विनोद अग्रवाल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६६
| [[आमगाव विधानसभा मतदारसंघ|आमगाव]] (अ.ज.)
| [[संजय हनमंतराव पुराम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[गडचिरोली जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''गडचिरोली जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ६७
| [[आर्मोरी विधानसभा मतदारसंघ|आर्मोरी]] (अ.ज.)
| [[रामदास मालुजी मसराम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ६८
| [[गडचिरोली विधानसभा मतदारसंघ|गडचिरोली]] (अ.ज.)
| [[मिलिंद रामजी नारोटे|डॉ. मिलिंद रामजी रामोटे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६९
| [[अहेरी विधानसभा मतदारसंघ|अहेरी]] (अ.ज.)
| [[धर्मरावबाबा आत्राम|धर्मराव भगवंतराव आत्राम]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[चंद्रपूर जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''चंद्रपूर जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ७०
| [[राजुरा विधानसभा मतदारसंघ|राजुरा]]
| [[देवराव विठोबा भोंगले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७१
| [[चंद्रपूर विधानसभा मतदारसंघ|चंद्रपूर]] (अ.जा.)
| [[किशोर गजानन जोरगेवार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७२
| [[बल्लारपूर विधानसभा मतदारसंघ|बल्लारपूर]]
| [[सुधीर मुनगंटीवार|सुधीर सच्चिदानंद मुनगंटीवार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७३
| [[ब्रह्मपुरी विधानसभा मतदारसंघ|ब्रह्मपुरी]]
| [[विजय शंकरराव वडेट्टीवार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ७४
| [[चिमूर विधानसभा मतदारसंघ|चिमूर]]
| [[बंटी भांगडिया|किर्तीकुमार जितेश भांगडिया]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७५
| [[वरोरा विधानसभा मतदारसंघ|वरोरा]]
| [[करण संजय देवतळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[यवतमाळ जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''यवतमाळ जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ७६
| [[वणी विधानसभा मतदारसंघ|वणी]]
| [[संजय निळकंठ देरकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ७७
| [[राळेगाव विधानसभा मतदारसंघ|राळेगाव]] (अ.ज.)
| [[अशोक उइके|प्रा.डॉ. अशोक रामजी उइके]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७८
| [[यवतमाळ विधानसभा मतदारसंघ|यवतमाळ]]
| [[अनिल शंकरराव मांगुलकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ७९
| [[दिग्रस विधानसभा मतदारसंघ|दिग्रस]]
| [[संजय राठोड|संजय दुलिचंद राठोड]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८०
| [[आर्णी विधानसभा मतदारसंघ|आर्णी]] (अ.ज.)
| [[राजु नारायण तोडसाम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८१
| [[पुसद विधानसभा मतदारसंघ|पुसद]]
| [[इंद्रनील नाईक|ॲड. इंद्रनील मनोहर नाईक]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८२
| [[उमरखेड विधानसभा मतदारसंघ|उमरखेड]] (अ.जा.)
| [[किसन मारोती वानखेडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[नांदेड जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''नांदेड जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ८३
| [[किनवट विधानसभा मतदारसंघ|किनवट]]
| [[भीमराव केराम|भीमराव रामजी केराम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८४
| [[हदगाव विधानसभा मतदारसंघ|हदगाव]]
| [[बाबुराव कदम कोहलीकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८५
| [[भोकर विधानसभा मतदारसंघ|भोकर]]
| [[श्रीजया अशोक चव्हाण]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८६
| [[नांदेड उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|उत्तर नांदेड]]
| [[बाळाजी कल्याणकर|बाळाजी देविदास कल्याणकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८७
| [[नांदेड दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण नांदेड]]
| [[आनंद शंकर तिडके]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८८
| [[लोहा विधानसभा मतदारसंघ|लोहा]]
| [[प्रतापराव गोविंदराव चिखलीकर]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८९
| [[नायगाव विधानसभा मतदारसंघ|नायगाव]]
| [[राजेश पवार|राजेश संभाजी पवार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ९०
| [[देगलूर विधानसभा मतदारसंघ|देगलूर]] (अ.जा.)
| [[जितेश अंतापूरकर|जितेश रावसाहेब अंतापूरकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ९१
| [[मुखेड विधानसभा मतदारसंघ|मुखेड]]
| [[तुषार राठोड|तुषार गोविंदराव राठोड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[हिंगोली जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''हिंगोली जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ९२
| [[बसमत विधानसभा मतदारसंघ|बसमत]]
| [[चंद्रकांत नवघरे|चंद्रकांत रमाकांत नवघरे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ९३
| [[कळमनुरी विधानसभा मतदारसंघ|कळमनुरी]]
| [[संतोष बांगर|संतोष लक्ष्मणराव बांगर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ९४
| [[हिंगोली विधानसभा मतदारसंघ|हिंगोली]]
| [[तानाजी सखारामजी मुटकुले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[परभणी जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''परभणी जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ९५
| [[जिंतूर विधानसभा मतदारसंघ|जिंतूर]]
| [[मेघना साकोरे बोर्डीकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ९६
| [[परभणी विधानसभा मतदारसंघ|परभणी]]
| [[राहुल वेदप्रकाश पाटील|डॉ. राहुल वेदप्रकाश पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ९७
| [[गंगाखेड विधानसभा मतदारसंघ|गंगाखेड]]
| [[रत्नाकर माणिकराव गुत्ते]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रीय समाज पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ९८
| [[पाथरी विधानसभा मतदारसंघ|पाथरी]]
| [[राजेश उत्तम विटेकर]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[जालना जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''जालना जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ९९
| [[परतूर विधानसभा मतदारसंघ|परतूर]]
| [[बबनराव लोणीकर|बबनराव दत्तात्रय लोणीकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १००
| [[घनसावंगी विधानसभा मतदारसंघ|घनसावंगी]]
| [[हिकमत बळीराम उधन]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १०१
| [[जालना विधानसभा मतदारसंघ|जालना]]
| [[अर्जुन पंडितराव खोतकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १०२
| [[बदनापूर विधानसभा मतदारसंघ|बदनापूर]] (अ.जा.)
| [[नारायण तिलकचंद कुचे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १०३
| [[भोकरदन विधानसभा मतदारसंघ|भोकरदन]]
| [[संतोष रावसाहेब दानवे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १०४
| [[सिल्लोड विधानसभा मतदारसंघ|सिल्लोड]]
| [[अब्दुल सत्तार|अब्दुल नबी सत्तार]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १०५
| [[कन्नड विधानसभा मतदारसंघ|कन्नड]]
| [[संजना हर्षवर्धन जाधव]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १०६
| [[फुलंब्री विधानसभा मतदारसंघ|फुलंब्री]]
| [[अनुराधा अतुल चव्हाण]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १०७
| [[औरंगाबाद मध्य विधानसभा मतदारसंघ|मध्य औरंगाबाद]]
| [[प्रदीप जयस्वाल|प्रदीप शिवनारायण जयस्वाल]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १०८
| [[औरंगाबाद पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम औरंगाबाद]] (अ.जा.)
| [[संजय शिरसाट|संजय पांडुरंग शिरसाट]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १०९
| [[औरंगाबाद पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व औरंगाबाद]]
| [[अतुल मोरेश्वर सावे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ११०
| [[पैठण विधानसभा मतदारसंघ|पैठण]]
| [[विलास संदीपानराव भुमरे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १११
| [[गंगापूर विधानसभा मतदारसंघ|गंगापूर]]
| [[प्रशांत भांब|प्रशांत बंसीलाल बंब]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ११२
| [[वैजापूर विधानसभा मतदारसंघ|वैजापूर]]
| [[रमेश बोरनारे|रमेश नानासाहेब बोरनारे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[नाशिक जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''नाशिक जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| ११३
| [[नांदगाव विधानसभा मतदारसंघ|नांदगाव]]
| [[सुहास कांदे|सुहास द्वारकानाथ कांदे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ११४
| [[मालेगाव मध्य विधानसभा मतदारसंघ|मध्य मालेगाव]]
| [[मुफती मोहम्मद इस्माईल अब्दुल खलिक]]
| style=&quot;background-color: {{ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन/meta/color}}&quot; |
| [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| सध्यातरी तटस्थ
|
|-
| ११५
| [[मालेगाव बाह्य विधानसभा मतदारसंघ|बाह्य मालेगाव]]
| [[दादाजी भुसे|दादाजी दगडु भुसे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ११६
| [[बागलाण विधानसभा मतदारसंघ|बागलाण]] (अ.ज.)
| [[दिलीप मंगलू बोरसे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ११७
| [[कळवण विधानसभा मतदारसंघ|कळवण]] (अ.ज.)
| [[नितीन अर्जुन पवार]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ११८
| [[चांदवड विधानसभा मतदारसंघ|चांदवड]]
| [[राहुल दौलतराव आहेर|डॉ. राहुल दौलतराव आहेर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ११९
| [[येवला विधानसभा मतदारसंघ|येवला]]
| [[छगन भुजबळ|छगन चंद्रकांत भुजबळ]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १२०
| [[सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ|सिन्नर]]
| [[माणिकराव शिवाजी कोकाटे|ॲड. माणिकराव शिवाजी कोकाटे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १२१
| [[निफाड विधानसभा मतदारसंघ|निफाड]]
| [[दिलीपराव शंकरराव बनकर]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १२२
| [[दिंडोरी विधानसभा मतदारसंघ|दिंडोरी]] (अ.ज.)
| [[नरहरी सीताराम झिरवळ]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १२३
| [[नाशिक पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व नाशिक]]
| [[राहुल उत्तमराव ढिकळे|ॲड. राहुल उत्तमराव ढिकळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १२४
| [[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ|मध्य नाशिक]]
| [[देवयानी फरांदे|देवयानी सुहास फरांदे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १२५
| [[नाशिक पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम नाशिक]]
| [[सीमा महेश हिरे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १२६
| [[देवळाली विधानसभा मतदारसंघ|देवळाली]] (अ.जा.)
| [[सरोज बाबुलाल अहिरे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १२७
| [[इगतपुरी विधानसभा मतदारसंघ|इगतपुरी]] (अ.ज.)
| [[हिरामण भिका खोसकर]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[पालघर जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पालघर जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १२८
| [[डहाणू विधानसभा मतदारसंघ|डहाणू]] (अ.ज.)
| [[विनोद भिवा निकोले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १२९
| [[विक्रमगड विधानसभा मतदारसंघ|विक्रमगड]] (अ.ज.)
| [[हरिश्चंद्र सखाराम भोये]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १३०
| [[पालघर विधानसभा मतदारसंघ|पालघर]] (अ.ज.)
| [[राजेंद्र गावित|राजेंद्र धेड्या गावित]]
|bgcolor=#F37020|
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १३१
| [[बोईसर विधानसभा मतदारसंघ|बोईसर]] (अ.ज.)
| [[विलास सुकूर तरे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १३२
| [[नालासोपारा विधानसभा मतदारसंघ|नालासोपारा]]
| [[राजन बाळकृष्ण नाईक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १३३
| [[वसई विधानसभा मतदारसंघ|वसई]]
| [[स्नेहा प्रेमनाथ दुबे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[ठाणे जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''ठाणे जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १३४
| [[भिवंडी ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|भिवंडी ग्रामीण]] (अ.ज.)
| [[शांताराम तुकाराम मोरे]]
|  style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १३५
| [[शहापूर विधानसभा मतदारसंघ|शहापूर]] (अ.ज.)
| [[दौलत भिका दरोडा]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १३६
| [[भिवंडी पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम भिवंडी]]
| [[महेश प्रभाकर चौघुले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १३७
| [[भिवंडी पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व भिवंडी]]
| [[रैस कासम शेख]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १३८
| [[कल्याण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम कल्याण]]
| [[विश्वनाथ भोईर|विश्वनाथ आत्माराम भोईर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १३९
| [[मुरबाड विधानसभा मतदारसंघ|मुरबाड]]
| [[किसन कथोरे|किसन शंकर कथोरे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४०
| [[अंबरनाथ विधानसभा मतदारसंघ|अंबरनाथ]] (अ.जा.)
| [[बालाजी किणीकर|डॉ. बाळाजी प्रल्हाद किणीकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४१
| [[उल्हासनगर विधानसभा मतदारसंघ|उल्हासनगर]]
| [[कुमार उत्तमचंद ऐलानी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४२
| [[कल्याण पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व कल्याण]]
| [[सुलभा गणपत गायकवाड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४३
| [[डोंबिवली विधानसभा मतदारसंघ|डोंबिवली]]
| [[रविंद्र दत्तात्रय चव्हाण]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४४
| [[कल्याण ग्रामीण मतदारसंघ|कल्याण ग्रामीण]]
| [[राजेश गोवर्धन मोरे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४५
| [[मीरा-भाईंदर विधानसभा मतदारसंघ|मीरा-भाईंदर]]
| [[नरेंद्र मेहता]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४६
| [[ओवळा-माजिवडा विधानसभा मतदारसंघ|ओवळा-माजिवडा]]
| [[प्रताप सरनाईक|प्रताप बाबुराव सरनाईक]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४७
| [[कोपरी-पाचपाखाडी विधानसभा मतदारसंघ|कोपरी-पाचपाखाडी]]
| [[एकनाथ शिंदे|एकनाथ संभाजी शिंदे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|उपमुख्यमंत्री]], [[नगरविकास विभाग (महाराष्ट्र शासन)|नगरविकास मंत्री]], [[गृहनिर्माण विभाग (महाराष्ट्र शासन)|गृहनिर्माण मंत्री]], [[सार्वजनिक बांधकाम (सार्वजनिक उपक्रमांसह) विभाग (महाराष्ट्र शासन)|सार्वजनिक बांधकाम (सार्वजनिक उपक्रमांसह) मंत्री]]  (५ डिसेंबर २०२४ — )
|-
| १४८
| [[ठाणे विधानसभा मतदारसंघ|ठाणे]]
| [[संजय मुकुंद केळकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४९
| [[मुंब्रा-कळवा विधानसभा मतदारसंघ|मुंब्रा-कळवा]]
| [[जितेंद्र आव्हाड|जितेंद्र सतीश आव्हाड]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १५०
| [[ऐरोली विधानसभा मतदारसंघ|ऐरोली]]
| [[गणेश नाईक|गणेश रामचंद्र नाईक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १५१
| [[बेलापूर विधानसभा मतदारसंघ|बेलापूर]]
| [[मंदा विजय म्हात्रे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[मुंबई उपनगरी जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मुंबई उपनगर जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १५२
| [[बोरीवली विधानसभा मतदारसंघ|बोरीवली]]
| [[संजय उपाध्याय]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १५३
| [[दहिसर विधानसभा मतदारसंघ|दहिसर]]
| [[मनीषा चौधरी|मनीषा अशोक चौधरी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १५४
| [[मागाठणे विधानसभा मतदारसंघ|मागाठणे]]
| [[प्रकाश सुर्वे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १५५
| [[मुलुंड विधानसभा मतदारसंघ|मुलुंड]]
| [[मिहिर कोटेचे|मिहिर चंद्रकांत कोटेचा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १५६
| [[विक्रोळी विधानसभा मतदारसंघ|विक्रोळी]]
| [[सुनील राऊत|सुनील राजाराम राऊत]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १५७
| [[भांडुप पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम भांडूप]]
| [[अशोक धर्मराज पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १५८
| [[जोगेश्वरी पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व जोगेश्वरी]]
| [[अनंत नार]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १५९
| [[दिंडोशी विधानसभा मतदारसंघ|दिंडोशी]]
| [[सुनील प्रभू|सुनील वामन प्रभू]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १६०
| [[कांदिवली पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व कांदिवली]]
| [[अतुल भातखळकर|अतुल दत्तात्रय भातखळकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १६१
| [[चारकोप विधानसभा मतदारसंघ|चारकोप]]
| [[योगेश सागर|योगेश अमृतलाल सागर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १६२
| [[मालाड पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम मालाड]]
| [[अस्लम शेख|अस्लम रमजनाली शेख]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १६३
| [[गोरेगाव विधानसभा मतदारसंघ|गोरेगाव]]
| [[विद्या ठाकूर|विद्या जयप्रकाश ठाकूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १६४
| [[वर्सोवा विधानसभा मतदारसंघ|वर्सोवा]]
| [[हरून रशीद खान]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १६५
| [[अंधेरी पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम अंधेरी]]
| [[अमित भास्कर साटम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १६६
| [[अंधेरी पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व अंधेरी]]
| [[मुरजी पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १६७
| [[विलेपार्ले विधानसभा मतदारसंघ|विलेपार्ले]]
| [[पराग आळवणी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १६८
| [[चांदिवली विधानसभा मतदारसंघ|चांदिवली]]
| [[दिलीप लांडे|दिलीप भाऊसाहेब लांडे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १६९
| [[घाटकोपर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम घाटकोपर]]
| [[राम कदम (राजकारणी)|राम कदम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १७०
| [[घाटकोपर पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व घाटकोपर]]
| [[पराग शाह|पराग किशोरचंद्र शाह]]
|  style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १७१
| [[मानखुर्द शिवाजीनगर विधानसभा मतदारसंघ|मानखुर्द शिवाजीनगर]]
| [[अबू असीम आझमी]]
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १७२
| [[अणुशक्ती नगर विधानसभा मतदारसंघ|अणुशक्ती नगर]]
| [[सना नवाब मलिक]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १७३
| [[चेंबूर विधानसभा मतदारसंघ|चेंबूर]]
| [[तुकाराम रामकृष्ण काटे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १७४
| [[कुर्ला विधानसभा मतदारसंघ|कुर्ला]]
| [[मंगेश कुडाळकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १७५
| [[कलिना विधानसभा मतदारसंघ|कलिना]]
| [[संजय पोतनीस|संजय गोविंद पोतनीस]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १७६
| [[वांद्रे पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|पूर्व वांद्रे]]
| [[वरुण सतीश सरदेसाई]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १७७
| [[वांद्रे पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|पश्चिम वांद्रे]]
| [[आशिष शेलार|ॲड. आशिष बाबाजी शेलार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[मुंबई शहर जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मुंबई शहर जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १७८
| [[धारावी विधानसभा मतदारसंघ|धारावी]] (अ.जा.)
| [[ज्योती एकनाथ गायकवाड|डॉ. ज्योती एकनाथ गायकवाड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १७९
| [[सायन कोळीवाडा विधानसभा मतदारसंघ|सायन कोळीवाडा]]
| [[आर. तमिळ सेल्वन]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १८०
| [[वडाळा विधानसभा मतदारसंघ|वडाळा]]
| [[कालिदास कोळंबकर|कालिदास नीळकंठ कोळंबकर]]
|  style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| विधानसभा कार्यकारी सभापती (७ डिसेंबर २०२४ — ९ डिसेंबर २०२४)
|-
| १८१
| [[माहीम विधानसभा मतदारसंघ|माहीम]]
| [[महेश बळीराम सावंत]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १८२
| [[वरळी विधानसभा मतदारसंघ|वरळी]]
| [[आदित्य ठाकरे|आदित्य उद्धव ठाकरे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १८३
| [[शिवडी विधानसभा मतदारसंघ|शिवडी]]
| [[अजय चौधरी|अजय विनायक चौधरी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १८४
| [[भायखळा विधानसभा मतदारसंघ|भायखळा]]
| [[मनोज पांडुरंग जामसुतकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १८५
| [[मलबार हिल विधानसभा मतदारसंघ|मलबार हिल]]
| [[मंगल प्रभात लोढा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १८६
| [[मुंबादेवी विधानसभा मतदारसंघ|मुंबादेवी]]
| [[अमीन पटेल|अमीन अमीर पटेल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १८७
| [[कुलाबा विधानसभा मतदारसंघ|कुलाबा]]
| [[राहुल नार्वेकर|ॲड. राहुल सुरेश नार्वेकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| विधानसभा सभापती (९ डिसेंबर २०२४ — )
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[रायगड जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''रायगड जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १८८
| [[पनवेल विधानसभा मतदारसंघ|पनवेल]]
| [[प्रशांत ठाकूर|प्रशांत रामशेठ ठाकूर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १८९
| [[कर्जत विधानसभा मतदारसंघ|कर्जत]]
| [[महेंद्र सदाशिव थोरवे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १९०
| [[उरण विधानसभा मतदारसंघ|उरण]]
| [[महेश बाल्दी]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १९१
| [[पेण विधानसभा मतदारसंघ|पेण]]
| [[रवीशेठ पाटील|रवीशेठ दगडु पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १९२
| [[अलिबाग विधानसभा मतदारसंघ|अलिबाग]]
| [[महेंद्र दळवी|महेंद्र हरि दळवी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १९३
| [[श्रीवर्धन विधानसभा मतदारसंघ|श्रीवर्धन]]
| [[अदिती तटकरे|अदिती सुनील तटकरे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १९४
| [[महाड विधानसभा मतदारसंघ|महाड]]
| [[भरतशेट गोगावले|भरतशेठ मारुती गोगावले]]
|  style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[पुणे जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पुणे जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १९५
| [[जुन्नर विधानसभा मतदारसंघ|जुन्नर]]
| [[शरद भिमाजी सोनवणे]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १९६
| [[आंबेगाव विधानसभा मतदारसंघ|आंबेगाव]]
| [[दिलीप वळसे-पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १९७
| [[खेड आळंदी विधानसभा मतदारसंघ|खेड आळंदी]]
| [[बाबाजी रामचंद्र काळे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १९८
| [[शिरूर विधानसभा मतदारसंघ|शिरूर]]
| [[ज्ञानेश्वर आबा काटके]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १९९
| [[दौंड विधानसभा मतदारसंघ|दौंड]]
| [[राहुल कुल|राहुल सुभाष कुल]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २००
| [[इंदापूर विधानसभा मतदारसंघ|इंदापूर]]
| [[दत्तात्रय विठोबा भारणे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|२०१
| rowspan=&quot;2&quot;|[[बारामती विधानसभा मतदारसंघ|बारामती]]
| [[अजित पवार|अजित अनंतराव पवार]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|उपमुख्यमंत्री]], [[वित्त विभाग (महाराष्ट्र शासन)|अर्थ मंत्री]], [[नियोजन विभाग (महाराष्ट्र शासन)|नियोजन मंत्री]], [[राज्य उत्पादन शुल्क विभाग (महाराष्ट्र शासन)|राज्य उत्पादन शुल्क मंत्री]]  (५ डिसेंबर २०२४ — २८ जानेवारी २०२६), २८ जानेवारी २०२६ रोजी निधन
|-
| [[सुनेत्रा पवार|सुनेत्रा अजित पवार]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री|उपमुख्यमंत्री]] (३१ जानेवारी २०२६ पासून), ४ मे २०२६ रोजी पोट-निवडणूकीद्वारे निवड
|-
| २०२
| [[पुरंदर विधानसभा मतदारसंघ|पुरंदर]]
| [[विजय शिवतारे|विजयबापू शिवतारे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २०३
| [[भोर विधानसभा मतदारसंघ|भोर]]
| [[शंकर हिरामण मांडेकर]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २०४
| [[मावळ विधानसभा मतदारसंघ|मावळ]]
| [[सुनील शेळके|सुनील शंकरराव शेळके]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २०५
| [[चिंचवड विधानसभा मतदारसंघ|चिंचवड]]
| [[शंकर पांडुरंग जगताप]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २०६
| [[पिंपरी विधानसभा मतदारसंघ|पिंपरी]] (अ.जा.)
| [[अण्णा दादू बनसोडे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २०७
| [[भोसरी विधानसभा मतदारसंघ|भोसरी]]
| [[महेश लांडगे|महेशदादा किसनराव लांडगे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २०८
| [[वडगाव शेरी विधानसभा मतदारसंघ|वडगाव शेरी]]
| [[बापूसाहेब तुकाराम पाठारे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २०९
| [[शिवाजीनगर विधानसभा मतदारसंघ|शिवाजीनगर]]
| [[सिद्धार्थ शिरोळे|सिद्धार्थ अनिल शिरोळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २१०
| [[कोथरुड विधानसभा मतदारसंघ|कोथरुड]]
| [[चंद्रकांत बच्चू पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २११
| [[खडकवासला विधानसभा मतदारसंघ|खडकवासला]]
| [[भीमराव तापकीर|भीमराव धोंडिबा तापकीर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २१२
| [[पर्वती विधानसभा मतदारसंघ|पर्वती]]
| [[माधुरी मिसाळ|माधुरी सतीश मिसाळ]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २१३
| [[हडपसर विधानसभा मतदारसंघ|हडपसर]]
| [[चेतन तुपे|चेतन विठ्ठल तुपे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २१४
| [[पुणे छावणी विधानसभा मतदारसंघ|पुणे छावणी]]
| [[सुनील कांबळे|सुनील ज्ञानदेव कांबळे]]
|  style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २१५
| [[कसबा पेठ विधानसभा मतदारसंघ|कसबा पेठ]]
| [[हेमंत नारायण रासने]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[अहिल्यानगर जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''अहिल्यानगर जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| २१६
| [[अकोले विधानसभा मतदारसंघ|अकोले]] (अ.ज.)
| [[किरण लहामते|डॉ. किरण यमाजी लहामते]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २१७
| [[संगमनेर विधानसभा मतदारसंघ|संगमनेर]]
| [[अमोल धोंडिबा खतल]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २१८
| [[शिर्डी विधानसभा मतदारसंघ|शिर्डी]]
| [[राधाकृष्ण विखे-पाटील|राधाकृष्ण बाळासाहेब विखे-पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[जलसंपदा विभाग (महाराष्ट्र शासन)|जलसंपदा मंत्री]] (गोदावरी व कृष्ण खोरे) (१५ डिसेंबर २०२४ — )
|-
| २१९
| [[कोपरगाव विधानसभा मतदारसंघ|कोपरगाव]]
| [[आशुतोष अशोकराव काळे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २२०
| [[श्रीरामपूर विधानसभा मतदारसंघ|श्रीरामपूर]] (अ.जा.)
| [[हेमंत भुजंग ओगळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २२१
| [[नेवासा विधानसभा मतदारसंघ|नेवासा]]
| [[विठ्ठल वकिलराव लांघे]]
|  style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २२२
| [[शेवगाव विधानसभा मतदारसंघ|शेवगाव]]
| [[मोनिका राजळे|मोनिका राजीव राजळे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|२२३
| rowspan=&quot;2&quot;|[[राहुरी विधानसभा मतदारसंघ|राहुरी]]
| [[शिवाजी भानुदास कर्डीले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| १७ ऑक्टोबर २०२५ रोजी निधन 
|-
| [[अक्षय शिवाजी कर्डीले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| ४ मे २०२६ रोजी पोट-निवडणूकीद्वारे निवड 
|
|-
| २२४
| [[पारनेर विधानसभा मतदारसंघ|पारनेर]]
| [[काशिनाथ महादु दाते]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २२५
| [[अहमदनगर शहर विधानसभा मतदारसंघ|अहमदनगर शहर]]
| [[संग्राम जगताप|संग्राम अरुण जगताप]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २२६
| [[श्रीगोंदा विधानसभा मतदारसंघ|श्रीगोंदा]]
| [[बबनराव पाचपुते|बबनराव विक्रम पाचपुते]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २२७
| [[कर्जत जामखेड विधानसभा मतदारसंघ|कर्जत जामखेड]]
| [[रोहित पवार|रोहित राजेंद्र पवार]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[बीड जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''बीड जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| २२८
| [[गेवराई विधानसभा मतदारसंघ|गेवराई]]
| [[विजयसिंह शिवाजी पंडित]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २२९
| [[माजलगाव विधानसभा मतदारसंघ|माजलगाव]]
| [[प्रकाशदादा सोलंके|प्रकाश सुंदरराव सोलंके]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २३०
| [[बीड विधानसभा मतदारसंघ|बीड]]
| [[संदीप क्षीरसागर|संदीप रविंद्र क्षीरसागर]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २३१
| [[आष्टी विधानसभा मतदारसंघ|आष्टी]]
| [[सुरेश रामचंद्र धस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २३२
| [[कैज विधानसभा मतदारसंघ|कैज]] (अ.जा.)
| [[नमिता मुंदडा|नमिता अक्षय मुंदडा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २३३
| [[परळी विधानसभा मतदारसंघ|परळी]]
| [[धनंजय मुंडे|धनंजय पंडितराव मुंडे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[लातूर जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''लातूर जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| २३४
| [[लातूर ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|लातूर ग्रामीण]]
| [[रमेश कराड|रमेश काशीराम कराड]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २३५
| [[लातूर शहर विधानसभा मतदारसंघ|लातूर शहर]]
| [[अमित देशमुख|अमित विलासराव देशमुख]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २३६
| [[अहमदपूर विधानसभा मतदारसंघ|अहमदपूर]]
| [[बाबासाहेब मोहनराव पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २३७
| [[उदगीर विधानसभा मतदारसंघ|उदगीर]] (अ.जा.)
| [[संजय बनसोडे|संजय बाबुराव बनसोडे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २३८
| [[निलंगा विधानसभा मतदारसंघ|निलंगा]]
| [[संभाजी पाटील निलंगेकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २३९
| [[औसा विधानसभा मतदारसंघ|औसा]]
| [[अभिमन्यू दत्तात्रय पवार]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[धाराशिव जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''धाराशिव जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| २४०
| [[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ|उमरगा]] (अ.जा.)
| [[प्रविण वीरभद्र स्वामी]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २४१
| [[तुळजापूर विधानसभा मतदारसंघ|तुळजापूर]]
| [[राणाजगजितसिंह पाटील|राणाजगजितसिंह पद्मसिंह पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २४२
| [[उस्मानाबाद विधानसभा मतदारसंघ|उस्मानाबाद]]
| [[कैलास घाडगे पाटील|कैलास बाळासाहेब घाडगे-पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २४३
| [[परांडा विधानसभा मतदारसंघ|परांडा]]
| [[तानाजी सावंत|प्रा.डॉ. तानाजी जयवंत सावंत]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[सोलापूर जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''सोलापूर जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| २४४
| [[करमाळा विधानसभा मतदारसंघ|करमाळा]]
| [[नारायण गोविंदराव पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २४५
| [[माढा विधानसभा मतदारसंघ|माढा]]
| [[अभिजीत धनंजय पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २४६
| [[बार्शी विधानसभा मतदारसंघ|बार्शी]]
| [[दिलीप गंगाधर सोपल]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २४७
| [[मोहोळ विधानसभा मतदारसंघ|मोहोळ]] (अ.जा.)
| [[राजू ज्ञानू खरे|ॲड. राजू ज्ञानू खरे]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २४८
| [[सोलापूर शहर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|उत्तर सोलापूर शहर]]
| [[विजय देशमुख|विजय सिद्रामप्पा देशमुख]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २४९
| [[सोलापूर शहर मध्य विधानसभा मतदारसंघ|मध्य सोलापूर शहर]]
| [[देवेंद्र राजेश कोथे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २५०
| [[अक्कलकोट विधानसभा मतदारसंघ|अक्कलकोट]]
| [[कल्याणशेट्टी सचिन पंचप्पा]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २५१
| [[सोलापूर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण सोलापूर]]
| [[सुभाष सुरेशचंद्र देशमुख]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २५२
| [[पंढरपूर विधानसभा मतदारसंघ|पंढरपूर]]
| [[समाधान औताडे|समाधान महादेव औताडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २५३
| [[सांगोले विधानसभा मतदारसंघ|सांगोले]]
| [[बाबासाहेब अण्णासाहेब देशमुख]]
| style=&quot;background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[शेतकरी कामगार पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २५४
| [[माळशिरस विधानसभा मतदारसंघ|माळशिरस]] (अ.जा.)
| [[उत्तम शिवदास जानकर]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[सातारा जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''सातारा जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| २५५
| [[फलटण विधानसभा मतदारसंघ|फलटण]] (अ.जा.)
| [[सचिन पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २५६
| [[वाई विधानसभा मतदारसंघ|वाई]]
| [[मकरंद लक्ष्मणराव जाधव]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २५७
| [[कोरेगाव विधानसभा मतदारसंघ|कोरेगाव]]
| [[महेश संभाजीराव शिंदे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २५८
| [[माण विधानसभा मतदारसंघ|माण]]
| [[जयकुमार गोरे|जयकुमार भगवानराव गोरे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २५९
| [[कराड उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|उत्तर कराड]]
| [[मनोज भीमराव घोरपडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २६०
| [[कराड दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण कराड]]
| [[अतुल सुरेश भोसले|डॉ. अतुल सुरेश भोसले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २६१
| [[पाटण विधानसभा मतदारसंघ|पाटण]]
| [[शंभूराज देसाई|शंभूराज शिवाजी देसाई]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २६२
| [[सातारा विधानसभा मतदारसंघ|सातारा]]
| [[शिवेंद्र राजे भोसले|छत्रपती शिवेंद्रराजे अभयसिंहराजे भोसले]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[रत्‍नागिरी जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''रत्‍नागिरी जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| २६३
| [[दापोली विधानसभा मतदारसंघ|दापोली]]
| [[योगेश कदम|योगेश रामदास कदम]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २६४
| [[गुहागर विधानसभा मतदारसंघ|गुहागर]]
| [[भास्कर जाधव|भास्कर भाऊराव जाधव]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २६५
| [[चिपळूण विधानसभा मतदारसंघ|चिपळूण]]
| [[शेखर गोविंदराव निकम]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २६६
| [[रत्‍नागिरी विधानसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी]]
| [[उदय सामंत|उदय रविंद्र सामंत]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २६७
| [[राजापूर विधानसभा मतदारसंघ|राजापूर]]
| [[किरण सामंत]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''सिंधुदुर्ग जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| २६८
| [[कणकवली विधानसभा मतदारसंघ|कणकवली]]
| [[नितेश राणे|नितेश नारायण राणे]]
|  style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २६९
| [[कुडाळ विधानसभा मतदारसंघ|कुडाळ]]
| [[निलेश नारायण राणे]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २७०
| [[सावंतवाडी विधानसभा मतदारसंघ|सावंतवाडी]]
| [[दीपक वसंत केसरकर]]
|  style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[कोल्हापूर जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''कोल्हापूर जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| २७१
| [[चंदगड विधानसभा मतदारसंघ|चंदगड]]
| [[शिवाजी शत्तुप्पा पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{अपक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[अपक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २७२
| [[राधानगरी विधानसभा मतदारसंघ|राधानगरी]]
| [[प्रकाशराव आबिटकर|प्रकाशराव आनंदराव आबिटकर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २७३
| [[कागल विधानसभा मतदारसंघ|कागल]]
| [[हसन मुश्रिफ|हसन मियालाल मुश्रिफ]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २७४
| [[कोल्हापूर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|दक्षिण कोल्हापूर]]
| [[अमल महादेव महाडिक]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २७५
| [[करवीर विधानसभा मतदारसंघ|करवीर]]
| [[चंद्रदीप शशिकांत नरके]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २७६
| [[कोल्हापूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|उत्तर कोल्हापूर]]
| [[राजेश विनायक क्षीरसागर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २७७
| [[शाहूवाडी विधानसभा मतदारसंघ|शाहूवाडी]]
| [[विनय कोरे|डॉ. विनय विलासराव कोरे]]
| style=&quot;background-color: {{जन सुराज्य शक्ती/meta/color}}&quot; |
| [[जन सुराज्य शक्ती पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २७८
| [[हातकणंगले विधानसभा मतदारसंघ|हातकणंगले]] (अ.जा.)
| [[डॉ. अशोकराव माने]]
| style=&quot;background-color: {{जन सुराज्य शक्ती/meta/color}}&quot; |
| [[जन सुराज्य शक्ती पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २७९
| [[इचलकरंजी विधानसभा मतदारसंघ|इचलकरंजी]]
| [[राहुल प्रकाश आवडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २८०
| [[शिरोळ विधानसभा मतदारसंघ|शिरोळ]]
| [[राजेंद्र यड्रावकर|राजेंद्र शामगोंडा यड्रावकर-पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{राजर्षी शाहू विकास आघाडी/meta/color}}&quot; |
| [[राजर्षी शाहू विकास आघाडी]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;| [[सांगली जिल्हा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''सांगली जिल्हा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| २८१
| [[मिरज विधानसभा मतदारसंघ|मिरज]] (अ.जा.)
| [[सुरेश खाडे|डॉ. सुरेश दगडु खाडे]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २८२
| [[सांगली विधानसभा मतदारसंघ|सांगली]]
| [[सुधीर गाडगीळ|सुधीर धनंजय गाडगीळ]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २८३
| [[इस्लामपूर विधानसभा मतदारसंघ|इस्लामपूर]]
| [[जयंत राजाराम पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २८४
| [[शिराळा विधानसभा मतदारसंघ|शिराळा]]
| [[सत्यजीत शिवाजीराव देशमुख]]
|  style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २८५
| [[पलूस-कडेगाव विधानसभा मतदारसंघ|पलूस-कडेगाव]]
| [[विश्वजीत कदम|विश्वजीत पतंगराव कदम]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २८६
| [[खानापूर विधानसभा मतदारसंघ|खानापूर]]
| [[अनिल बाबर|अनिल सुहास बाबर]]
| style=&quot;background-color: {{शिवसेना/meta/color}}&quot; |
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २८७
| [[तासगाव-कवठे महांकाळ विधानसभा मतदारसंघ|तासगाव-कवठे महांकाळ]]
| [[रोहित रावसाहेब पाटील]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २८८
| [[जत विधानसभा मतदारसंघ|जत]]
| [[गोपीचंद पडळकर|गोपीचंद पुंडलिक पडळकर]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}

==पोट-निवडणूका==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! तारीख
! मतदारसंघ
! जिल्हा
! मूळ खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! पोट-निवडणूक कारण
! निर्वाचित खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
|-
| १
| rowspan=&quot;2&quot;|२३ एप्रिल २०२६
| [[राहुरी विधानसभा मतदारसंघ|राहुरी]]
| [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहिल्यानगर]]
| [[शिवाजी भानुदास कर्डीले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| निधन
| [[अक्षय शिवाजी कर्डीले]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|-
| २
| [[बारामती विधानसभा मतदारसंघ|बारामती]]
| [[पुणे जिल्हा|पुणे]]
| [[अजित पवार|अजित अनंतराव पवार]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| निधन
| [[सुनेत्रा पवार|सुनेत्रा अजित पवार]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|}

{{सध्याच्या भारतीय संसद आणि राज्य विधानमंडळाची यादी}}
[[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राची १५ वी विधानसभा|*]]</text>
      <sha1>ecsefcpg1o1ppijmv7hxbjru80tkky4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चित्राशी रावत</title>
    <ns>0</ns>
    <id>362645</id>
    <revision>
      <id>2683342</id>
      <parentid>2591823</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T12:03:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2683342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9256" sha1="gww6hbhpt38k9rabz7prx9xpqw5bgb1" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''चित्राशी रावत''' ही एक भारतीय मॉडेल, राष्ट्रीय स्तरावरील खेळाडू आणि अभिनेत्री आहे जी २००७ च्या ''[[चक दे! इंडिया]]'' या चित्रपटामध्ये कोमल चौटालाच्या भूमिकेसाठी ओळखली जाते. त्यासाठी तिला [[आय.आय.एफ.ए. पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री]] नामांकन मिळाले होते. चित्राशी ही खऱ्या आयुष्यातली हॉकी खेळाडू आहे. तिने वयाच्या १७ व्या वर्षी हॉकी खेळायला सुरुवात केली. ती डावी स्ट्रायकर म्हणून खेळली आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/web-series/news/chitrashi-rawats-next-is-a-web-series/webseriesshow/65903602.cms|title=Chitrashi Rawat's next is a web series|date=21 February 2019|publisher=timesofindia.indiatimes.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/zee-comedy-show-set-to-tickle-the-funny-bone-to-launch-this-weekend/articleshow/84894078.cms|title=Zee Comedy Show set to tickle the funny bone, to launch this weekend|date=30 July 2021|publisher=timesofindia.indiatimes.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/its-football-time-for-chak-de-girls/articleshow/64521045.cms|title=It's football time for 'Chak De!' girls|date=10 June 2018|publisher=timesofindia.indiatimes.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/raipur/acting-poetry-and-storytelling-at-this-manch/articleshow/66073936.cms|title=Acting, poetry and storytelling at this manch|date=5 October 2018|publisher=timesofindia.indiatimes.com}}&lt;/ref&gt;

== कारकीर्द ==
रावत लहानपणापासूनच [[हॉकी|फील्ड हॉकी]] खेळत होती.

''[[चक दे! इंडिया]]'' या चित्रपटातील हॉकी खेळाडूच्या भूमिकेसाठी तिची निवड झाली होती. [[जबलपूर|जबलपूरमध्ये]] ऑडिशननंतर निर्मात्यांकडून हा चित्रपट जगभरात ब्लॉकबस्टर ठरला आणि रावत प्रसिद्धीच्या झोतात आली. २००८ मध्ये, तिने तिच्या दुसऱ्या उपक्रम, ''[[फॅशन (२००८ चित्रपट)|फॅशन]]'' मध्ये काम केले. हा चित्रपट बॉक्स ऑफिसवर यशस्वी झाला आणि समीक्षकांची प्रशंसाही मिळाली. २००९ च्या ''लक'' या अ‍ॅक्शन चित्रपटात तिने [[संजय दत्त]], [[इमरान खान (अभिनेता)|इम्रान खान]], [[श्रुती हासन|श्रुती हसन]], [[मिथुन चक्रवर्ती]] आणि [[रवी किशन]] यांच्यासोबत मुख्य भूमिका साकारली होती. ''लक'' चित्रपटाने बॉक्स ऑफिसवर सरासरी व्यवसाय केला.

तिच्या नंतरच्या चित्रपटांमध्ये ''ये दूरियां'' आणि २०१२ चा हिट ''तेरे नाल लव हो गया'' यांचा समावेश आहे.

रावत ही गुरू नानक अकादमीचे माजी विद्यार्थी आहेत. उत्तराखंडमधील रायपूर येथील रहिवासी टीएस रावत यांची ती मुलगी आहे. रावत नियमितपणे राष्ट्रीय अजिंक्यपद स्पर्धेत उत्तराखंड हॉकी संघाचे प्रतिनिधित्व करते. तिने सेंट अँड्र्यू एफवायबीएमएममध्ये मास मीडियामध्ये बॅचलर पदवी घेतली आहे. तिने सहकलाकार [[विद्या माळवदे]] आणि [[सागरिका घाटगे]] यांच्यासोबत मिनिट मेड पल्पी ऑरेंजसाठी प्रचार केला आहे.

ती मूळची [[डेहराडून|देहरादूनची]] आहे. तिने स्टार गोल्डच्या ''सबसे फेव्हरेट कौन'' या कार्यक्रमाचे होस्टिंग देखील केले आहे. ती ''कॉमेडी सर्कस २'' मध्ये देखील स्पर्धक होती. तिने [[मधुर भांडारकर|मधुर भांडारकरच्या]] ''[[फॅशन (२००८ चित्रपट)|फॅशनमध्ये]]'' शोमूची भूमिका केली होती आणि २००९ च्या ''लक'' या अ‍ॅक्शन थ्रिलर चित्रपटात &quot;शॉर्टकट&quot; ची भूमिका केली होती. त्यानंतर तिने ''आय एम अ सेलिब्रिटी...'' चा भारतीय रिमेक ''इस जंगल से मुझे बचाओ'' मध्ये भाग घेतला.

२०२० मध्ये, रावत यांनी [[तिस्का चोप्रा]] दिग्दर्शित ''रुबारू''  या लघुपटात काम केले.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Dundoo|first=Sangeetha Devi|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/tisca-chopra-turns-director-with-a-short-film/article33199675.ece|title=Tisca Chopra turns director with 'Rubaru'|date=28 November 2020|work=द हिंदू|language=en-IN|access-date=7 December 2020}}&lt;/ref&gt; ''एफआयआर'' या दूरदर्शन मालिकेमध्ये तिने इन्स्पेक्टर ज्वालामुखी चौटालाची भूमीका केली आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/india/chak-de-girl-chitrashi-to-play-jwalamukhi-chautala-in-fir-594811.html|title='Chak De' girl Chitrashi to play Jwalamukhi Chautala in 'FIR'|date=6 March 2013|publisher=news18.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/jwalamukhi-chautala-turns-into-a-ghost-in-f-i-r-113061400816_1.html|title=Jwalamukhi Chautala turns into a ghost in 'F.I.R.'|date=14 June 2013|publisher=business-standard.com}}&lt;/ref&gt; तसेच ''तू मेरा हिरो'' या दूरदर्शन मालिकेमध्ये तिने रजनीगंधाची भूमीका केली आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/chitrashi-i-have-to-straighten-my-curly-mop-to-not-look-modern/articleshow/47418213.cms?from=mdr|title=Chitrashi: I have to straighten my curly mop to not look modern|date=26 May 2015|publisher=timesofindia.indiatimes.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bollywooddhamaka.in/television-news/actress-chitrashi-rawat-to-enter-tu-mera-hero/10372|title=Actress Chitrashi Rawat to enter Tu Mera Hero|date=5 June 2015|publisher=bollywooddhamaka.in}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:रावत, चित्राशी}}
[[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]]
[[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय अभिनेत्री]]
[[वर्ग:भारतीय चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:इ.स. १९८९ मधील जन्म]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>gww6hbhpt38k9rabz7prx9xpqw5bgb1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वासु प्रिमलानी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>363153</id>
    <revision>
      <id>2683458</id>
      <parentid>2675530</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T08:59:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2683458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14364" sha1="stpapffrswgclyda212unjkn7rg8p4t" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''रितू वासू प्रिमलानी''' ही एक भारतीय [[एकपात्री विनोद|एकपात्री विनोदी कलाकार]](स्टँड-अप कॉमेडियन) आणि पर्यावरणवादी आहे. तिच्या कामासाठी तिला [[भारत सरकार]]कडून २०१५ चा [[नारी शक्ती पुरस्कार]] मिळाला.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी
|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/a-famous-punjabi-stand-up-comic-once-took-his-pants-off-in-my-hotel-room-and-lay-on-my-bed-i-sent-him-packing/articleshow/62270251.cms
|title=A famous Punjabi stand-up comic once took his pants off in my hotel room and lay on my bed... I sent him packing!
|work=The Times of India
|access-date=21 March 2018}}&lt;/ref&gt;

== वैयक्तिक आयुष्य ==
प्रिमलानीचे बालपण [[नवी दिल्ली]] येथे गेले. तिने युनिव्हर्सिटी ऑफ कॅलिफोर्निया, लॉस एंजेलस येथून भूगोल, शहरी नियोजन आणि कायदा या विषयात पदव्युत्तर पदवी प्राप्त केली.&lt;ref name=&quot;India Today 2016&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
|url=http://indiatoday.intoday.in/story/gay-comic-vasu-primlani-opens-up-on-being-raped-the-art-of-talking-serious/1/580757.html
|title=Indias first openly gay comic, Vasu Primlani relives her memories of being raped as a child and serving time in jail.
|date=27 January 2016
|website=India Today
|access-date=11 March 2016
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308224132/http://indiatoday.intoday.in/story/gay-comic-vasu-primlani-opens-up-on-being-raped-the-art-of-talking-serious/1/580757.html
|archive-date=2016-03-08}}&lt;/ref&gt;

[[चित्र:Vasu_Primlani_receiving_the_highest_Presidential_award_in_India_for_women.jpg|डावे|इवलेसे|राष्ट्रपतींकडून नारी शक्ती पुरस्कार स्वीकारताना वासू प्रिमलानी]]
तिला फिटनेसची देखील आवड आहे. तिने पाच 'हाफ मॅरेथॉन', दोन 'ऑलिंपिक-डिस्टन्स ट्रायथलॉन', एक 'हाफ आयर्नमॅन' आणि एक 'स्प्रिंट ट्रायथलॉन' मध्ये सहभाग घेतलेला आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी
|url=http://www.dnaindia.com/lifestyle/report-stand-up-comedian-environmentalist-triathlete-and-somatic-therapist-meet-vasu-primlani-the-woman-who-does-it-all-2215106
|title=Stand-up comedian, environmentalist, triathlete and somatic therapist: Meet Vasu Primlani, the woman who does it all
|date=22 May 2016
|work=dna
|access-date=21 March 2018}}&lt;/ref&gt; दिल्लीत ती एक सोमॅटिक थेरपिस्ट म्हणून देखील काम करते.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी
|url=http://www.dnaindia.com/health/report-a-mode-of-healing-that-goes-bone-deep-to-repair-2294883
|title=A mode of healing that goes bone-deep to repair
|date=22 January 2017
|work=dna
|access-date=21 March 2018}}&lt;/ref&gt;

== कारकिर्द ==
प्रिमलानी ने [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेत]] 'थिम्माक्काज रिसोर्सेस फॉर एन्व्हायर्नमेंटल एज्युकेशन' ही ना-नफा संस्था स्थापन केली. या संस्थेने रेस्टॉरंट्ससाठी पर्यावरणीय सल्लागार सेवा पुरवल्या. याकरीता या संस्थेला २००३ मध्ये 'कॅलिफोर्निया गव्हर्नर्स एन्व्हायर्नमेंटल अँड इकॉनॉमिक लीडरशिप अवॉर्ड' मिळाला.&lt;ref name=&quot;calif&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत
|url=http://www.calepa.ca.gov/Awards/GEELA/2003/default.htm
|title=2003 Governor's Environmental and Economic Leadership Awards
|url-status=dead
|archive-url=https://web.archive.org/web/20081027054642/http://www.calepa.ca.gov/awards/geela/2003/default.htm
|archive-date=27 October 2008
|access-date=4 October 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |url=http://www.wef.org.in/ms-vasu-primlani/ |title=Ms. Vasu Primlani - India - WEF |work=WEF |language=en-US |access-date=21 March 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://i-inspire.in/project/903/ |title=Vasu Primlani {{!}} I Inspire 2018 |website=i-inspire.in |language=en-GB |access-date=21 March 2018 |archive-date=2018-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180322015310/http://i-inspire.in/project/903/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; तर रेस्टॉरंट्समधील तिच्या कामासाठी तिला 'अशोका फेलो' म्हणून नियुक्त करण्यात आले.&lt;ref name=&quot;ashoka&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://usa.ashoka.org/fellow/ritu-primlani |title=Home &amp;#124; Ashoka &amp;#124; Everyone a Changemaker |access-date=2025-03-28 |archive-date=2016-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307142548/http://usa.ashoka.org/fellow/ritu-primlani |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; २००३ मध्ये प्रिमलानीच्या संस्थेला 'यूएस ईपीए रीजन ९' पुरस्कार देखील मिळाला.&lt;ref name=&quot;usepa&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.ci.berkeley.ca.us/citycouncil/2003citycouncil/packet/061003/2003-06-10%20Item%2038.pdf |title=U.S. EPA Awards Thimmakka's Resources for Environmental Education |date=10 June 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120630234314/http://www.ci.berkeley.ca.us/citycouncil/2003citycouncil/packet/061003/2003-06-10%20Item%2038.pdf |archive-date=30 June 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630234314/http://www.ci.berkeley.ca.us/citycouncil/2003citycouncil/packet/061003/2003-06-10%20Item%2038.pdf |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt;

जुलै २०१४ मध्ये, बंगळूरस्थित पर्यावरणवादी [[सालुमरद थिम्माक्का]] यांनी प्रिमलानी यांच्यावर अमेरिकेतून पैसे जमा करण्यासाठी त्यांच्या नावाचा गैरवापर केल्याबद्दल फसवणूक केल्याचा आरोप केला होता.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/Cops-to-Question-Comic-Ritu-in-Thimmakka-Case/2014/07/06/article2316880.ece |title=Cops to Question Comic Ritu in Thimmakka Case |website=The New Indian Express |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310134517/http://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/Cops-to-Question-Comic-Ritu-in-Thimmakka-Case/2014/07/06/article2316880.ece |archive-date=10 March 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310134517/http://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/Cops-to-Question-Comic-Ritu-in-Thimmakka-Case/2014/07/06/article2316880.ece |date=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;द हिंदू 2014&quot;&gt;{{स्रोत बातमी |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/nri-accused-of-misusing-thimmakkas-name/article6006991.ece|title=NRI accused of misusing Thimmakka's name |date=14 May 2014 |work=द हिंदू |access-date=10 March 2016}}&lt;/ref&gt; थिम्मक्का यांच्या मते, अमेरिकेत थिम्मक्काज रिसोर्सेस फॉर एन्व्हायर्नमेंटल एज्युकेशनची स्थापना करताना प्रिमलानी तिच्या नावाचा गैरवापर केला. प्रिमलानीच्या मते, शंभर वर्षांची थिम्मक्का, &quot;कदाचित&quot; विसरली की तिने प्रिमलानीला तिचे नाव वापरण्यास संमती दिली होती.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://bangaloremirror.indiatimes.com/bangalore/cover-story/Stand-up-comedian-accused-of-cheating-activist-detained-on-her-way-to-the-US/articleshow/38629107.cms |title=Stand-up comedian accused of cheating activist detained on her way to the US |last=Bureau |first=Bangalore Mirror |date=19 July 2014 |website=Bangalore Mirror}}&lt;/ref&gt;

[[चित्र:Arnold_Schwarzenegger_State_of_California's_most_prestigious_award.jpg|इवलेसे|कॅलिफोर्नियाच्या गव्हर्नरकडून पुरस्कार स्वीकारताना रितू वासू प्रिमलानी]]
प्रिमलानी यांनी [[न्यू यॉर्क सिटी]], [[सॅन फ्रान्सिस्को]], [[मुंबई]], [[दुबई]], [[बंगळूर]], [[हैदराबाद]], [[चंदीगड]], [[पुणे]] आणि [[दिल्ली]]&lt;nowiki/&gt;सह जगभरातील शेकडो कॉर्पोरेट आणि कॉमेडी क्लब शोची निर्मिती केली, त्यांचे शीर्षक दिले आणि त्यात सादरीकरण देखील केले आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक |url=http://www.telegraphindia.com/1120812/jsp/graphiti/story_15842101.jsp#.VC863L7e7dk |title=FUNNY GIRLS|date=12 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103745/http://www.telegraphindia.com/1120812/jsp/graphiti/story_15842101.jsp#.VC863L7e7dk |archive-date=6 October 2014}}&lt;/ref&gt; ती तिच्या विनोदातून सामाजिक संदेश देत असते. यात पर्यावरण, मानवी हक्क&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |url=http://www.livemint.com/Leisure/1fhtCpF89x7W7866PMaaMK/Indian-men-Ha-ha-ha.html |title=Indian Men hahaha |work=The Mint}}&lt;/ref&gt; आणि बलात्कार&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |url=http://www.livemint.com/Leisure/RXGnv5jMGHA8Gxo1QYTTrI/Rape-what-we-dont-know-about-it.html |title=Rape: What We Don't Know About It |work=Live Mint}}&lt;/ref&gt; यासारख्या गंभीर मुद्द्यांचा समावेश असतो.

२०२४ मध्ये, तिने नवी दिल्ली, भारत येथे तिची पहिली ग्राफिक कादंबरी, जुता प्रकाशित केली&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://saachibaat.com/event/celebrated-stand-up-comedian-vasu-primlanis-released-her-book-juta/ |title=Celebrated stand up comedian, Vasu Primlani's released her Book, &quot;Juta&quot; - Saachi Baat |date=2024-03-25 |language=en-US |access-date=2024-07-08}}&lt;/ref&gt; आणि नॉक्सव्हिलच्या नवीन शाश्वतता संचालक म्हणून काम करण्यास सुरुवात केली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.knoxnews.com/story/news/local/2024/05/07/meet-knoxvilles-new-sustainability-director/73466414007/ |title=How the city's new sustainability director plans to make Knoxville greener |last=Arora |first=Areena |website=Knoxville News Sentinel |language=en-US |access-date=2024-07-08}}&lt;/ref&gt;

== पुरस्कार ==

* [[भारत सरकार|भारत सरकारकडून]] २०१५ मध्ये [[नारी शक्ती पुरस्कार]] &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Playwright-social-worker-journalist-among-winners-of-Nari-Shakti-award/articleshow/51320560.cms|title=Playwright, social worker, journalist among winners of Nari Shakti award|date=9 March 2016|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=3 July 2017}}&lt;/ref&gt;
* सार्वजनिक सामाजिक उद्योजक फेलोशिप २००४ साठी ग्लोबल अशोका इनोव्हेटर्स &lt;ref name=&quot;ashoka&quot; /&gt;
* यूएस ईपीए रीजन ९ पर्यावरणीय कामगिरी पुरस्कार २००३.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://yosemite.epa.gov/opa/admpress.nsf/a883dc3da7094f97852572a00065d7d8/77516394498d9fc7852570d8005e152d!OpenDocument|title=EPA to Honor 19 Northern California Environmental Heros [sic]|date=21 April 2003|access-date=3 July 2017}}&lt;/ref&gt;
* कॅलिफोर्निया गव्हर्नरचा पर्यावरण आणि आर्थिक नेतृत्व पुरस्कार २००३.&lt;ref name=&quot;calif&quot; /&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{नारी शक्ती पुरस्कार}}

{{DEFAULTSORT:प्रिमलानी, वासू}}
[[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय एलजीबीटी लोक]]
[[वर्ग:जन्म वर्ष गहाळ (जिवंत लोक)]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते]]</text>
      <sha1>stpapffrswgclyda212unjkn7rg8p4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लघुकथा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>366599</id>
    <revision>
      <id>2683454</id>
      <parentid>2581026</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T07:47:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2683454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18761" sha1="0qp70a4b8qqnjmpp7gxuzw0ut0kjvy6" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''लघुकथा''' ही गद्य काल्पनिक कथा प्रकारातील एक लेखन शैली आहे. ही सामान्यतः एकाच बैठकीत वाचता येते आणि एकच परिणाम किंवा भाव निर्माण करण्याच्या उद्देशाने, एका स्वयंपूर्ण घटनेवर किंवा जोडलेल्या घटनांच्या मालिकेवर लक्ष केंद्रित करते. लघुकथा ही साहित्याच्या सर्वात जुन्या प्रकारांपैकी एक आहे आणि जगभरातील विविध प्राचीन समुदायांमध्ये ती दंतकथा, पौराणिक कथा, [[लोककथा]], परीकथा, आणि उपाख्यानांच्या स्वरूपात अस्तित्वात आहे. आधुनिक लघुकथेचा विकास १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीला झाला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.britannica.com/art/short-story/Emergence-of-the-modern-short-story|title=Short story – Emergence of the modern short story|website=Britannica|language=en|access-date=2023-04-20}}&lt;/ref&gt;

== व्याख्या ==
लघुकथेची नेमकी व्याख्या काय आहे हे ठरवणे अजूनही समस्याप्रधान आहे.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Azhikode|first=Sukumar|date=1977|title=The Short Story in Malayalam|url=https://www.jstor.org/stable/24157289|journal=Indian Literature|volume=20|issue=2|pages=5–22|issn=0019-5804|jstor=24157289}}&lt;/ref&gt; लघुकथेची एक उत्कृष्ट व्याख्या अशी आहे की &quot;ती एकाच बैठकीत वाचता आली पाहिजे&quot;, हा मुद्दा [[एडगर ॲलन पो]] यांच्या &quot;द फिलॉसॉफी ऑफ कंपोझिशन&quot; (१८४६) या [[निबंध|निबंधात]] सर्वात लक्षणीयपणे मांडला आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=http://www.eldritchpress.org/nh/nhpoe1.html|title=Edgar Allan Poe: Essays and Reviews|last=Poe|first=Edgar Allan|publisher=Library of America|year=1984|pages=569–77|access-date=2012-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171223200656/http://www.eldritchpress.org/nh/nhpoe1.html|archive-date=2017-12-23}}&lt;/ref&gt; [[एच.जी. वेल्स]] यांनी लघुकथेचा उद्देश &quot;खूप तेजस्वी आणि गतिमान बनवण्याची आनंददायी कला; ती भयानक, दयनीय, मजेदार किंवा खोलवर प्रकाशित करणारी असू शकते, फक्त एवढीच गरज आहे की ती मोठ्याने वाचण्यासाठी पंधरा ते पन्नास मिनिटे लागतील.&quot; [[विल्यम फॉकनर]] यांच्या मते, एक लघुकथा पात्र-केंद्रित असते आणि लेखकाचे काम &quot;...तो जे बोलतो आणि करतो ते लिहिण्यासाठी पुरेसा वेळ कागद आणि पेन्सिल घेऊन त्याच्या मागे फिरणे&quot; असे आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|title=Let's Write a Short Story|last=Bunting|first=Joey|publisher=thewritepractice.com|year=2012|pages=}}&lt;/ref&gt;

काही लेखकांनी असा युक्तिवाद केला आहे की लघुकथेचे स्वरूप कठोर असले पाहिजे. [[सॉमरसेट मॉम]] यांचा असा विचार होता की लघुकथेची &quot;एक निश्चित रचना असली पाहिजे, ज्यामध्ये सुरुवातीचा बिंदू, कळस आणि परीक्षेचा बिंदू समाविष्ट असेल; दुसऱ्या शब्दांत, तिला कथानक असले पाहिजे&quot;.

तथापि, लघुकथेला कलेचे पूर्ण उत्पादन म्हणून पाहण्याच्या या दृष्टिकोनाला [[आंतोन चेखव]] यांनी विरोध केला आहे, ज्यांचा असा विचार होता की कथेला सुरुवात किंवा शेवट नसावा. ते फक्त &quot;जीवनाचा एक तुकडा&quot; असावा, जो सूचकपणे सादर केला जातो. चेखव त्याच्या कथांमध्ये शेवट पूर्ण करत नाहीत तर वाचकांना स्वतःचे निष्कर्ष काढण्याची जबाबदारी देतात.


लांबीच्या बाबतीत, लघुकथांसाठी शब्दसंख्या साधारणपणे १,००० ते ४,००० पर्यंत असते; तथापि, लघुकथा म्हणून वर्गीकृत केलेल्या काही कामांमध्ये १५,००० पर्यंत शब्द आहे. १००० पेक्षा कमी शब्दांच्या कथांना कधीकधी &quot;लघु-लघुकथा&quot; किंवा &quot;फ्लॅश फिक्शन&quot; असे संबोधले जाते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://thephoenix.com/Portland/Arts/63088-Who-reads-short-shorts/|title=Who reads short shorts?|last=Deirdre Fulton|date=2008-06-11|publisher=The Phoenix|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090821224948/http://thephoenix.com/Portland/Arts/63088-Who-reads-short-shorts|archive-date=2009-08-21|access-date=2013-06-06|quote=&quot;each of their (less-than-1000-word) stories&quot;}}&lt;/ref&gt;

== इतिहास ==
लघुकथांचा उगम मौखिक कथाकथनाच्या परंपरेपासून होतो ज्यातून मूळतः [[रामायण]], [[महाभारत]] आणि [[होमर|होमरचे]] ''[[इलियड]]'' आणि ''[[ओडिसी]]'' सारखे महाकाव्य निर्माण झाले. 


युरोपमध्ये, मौखिक कथा-कथनाची परंपरा १४ व्या शतकाच्या सुरुवातीला लिखित स्वरूपात विकसित होऊ लागली, विशेषतः जिओव्हानी बोकासिओच्या ''डेकामेरॉन'' आणि [[जॉफ्री चॉसर|जेफ्री चॉसरच्या]] ''कॅन्टरबरी टेल्ससह'' . ही दोन्ही पुस्तके वैयक्तिक लघुकथांनी बनलेली आहेत, ज्यात प्रहसन किंवा विनोदी किस्से ते उत्तम प्रकारे रचलेल्या साहित्यिक काल्पनिक कथा आहेत, ज्या एका मोठ्या कथात्मक कथेत (एक फ्रेम स्टोरी ) सेट केल्या आहेत.

पारंपारिक परीकथा १७ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात प्रकाशित होऊ लागल्या; त्यापैकी एक सर्वात प्रसिद्ध संग्रह चार्ल्स पेरॉल्ट यांचा होता. मध्य पूर्वेकडील लोककथा आणि परीकथांचे भांडार असलेल्या [[अरेबियन नाइट्स|१००१ अरेबियन नाईट्सच्या]] अँटोइन गॅलँडच्या पहिल्या आधुनिक भाषांतराचे स्वरूप आहे. त्यांच्या भाषांतराचा १८ व्या शतकातील [[व्हाल्टेअर|व्होल्टेअर]], डिडेरोट आणि इतरांच्या युरोपियन लघुकथांवर मोठा प्रभाव पडला.

भारतात, प्राचीन लोककथांचा समृद्ध वारसा आहे तसेच लघुकथांचा संग्रह आहे ज्याने आधुनिक भारतीय लघुकथेची संवेदनशीलता आकार दिली. [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृतमधील]] काही प्रसिद्ध कथा, लोककथा, परीकथा आणि दंतकथा संग्रह म्हणजे [[पंचतंत्र]], [[हितोपदेश]] आणि [[कथासरित्सागर]] . मूळतः [[पाली भाषा|पाली]] भाषेत लिहिलेल्या [[जातककथा]], भगवान [[गौतम बुद्ध|गौतम बुद्धांच्या]] मागील जन्मांबद्दलच्या कथांचा संग्रह आहेत. फ्रेम स्टोरी, ज्याला फ्रेम नॅरेटिव्ह किंवा कथेतील कथा असेही म्हणतात, ही एक कथनात्मक तंत्र आहे जी कदाचित [[पंचतंत्र]] सारख्या प्राचीन भारतीय कृतींमध्ये उद्भवली असेल.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://wiki.harvard.edu/confluence/display/k104639/The+Thousand+and+One+Nights|title=The Thousand and One Nights – Literature 114 (Spring 2014–2015)|website=Harvard Wiki|access-date=2023-11-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.com/culture/article/20180517-the-panchatantra-the-ancient-viral-memes-still-with-us|title=The Panchatantra: The ancient 'viral memes' still with us|last=Roy|first=Nilanjana S.|website=BBC|language=en|access-date=2023-11-13}}&lt;/ref&gt;

भारतात एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला, अनेक लेखकांनी दैनंदिन जीवनावर आणि विविध सामाजिक-आर्थिक गटांच्या सामाजिक परिस्थितीवर केंद्रित लघुकथा लिहिल्या. [[रवींद्रनाथ टागोर]] यांनी वसाहतवादी कुशासन आणि शोषणाखालील शेतकरी, महिला आणि गावकरी अशा गरीब आणि पीडितांच्या जीवनावर १५० हून अधिक लघुकथा प्रकाशित केल्या. टागोरांचे समकालीन [[शरच्चंद्र चट्टोपाध्याय|शरतचंद्र चट्टोपाध्याय]] हे बंगाली लघुकथांमध्ये आणखी एक प्रणेते होते. प्रख्यात लेखक [[प्रेमचंद|मुन्शी प्रेमचंद]] यांनी [[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्तानी भाषेत]] या शैलीची सुरुवात केली. त्यांनी २०० हून अधिक लघुकथा आणि अनेक कादंबऱ्या वास्तववादाच्या शैलीत आणि भारतीय समाजाच्या गुंतागुंतींमध्ये भावनाशून्य आणि प्रामाणिक आत्मनिरीक्षणाने लिहिले.

== पुरस्कार ==
संडे टाईम्स शॉर्ट स्टोरी अवॉर्ड, बीबीसी नॅशनल शॉर्ट स्टोरी अवॉर्ड, &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/2QXsYTZYWZ40CTc8lbH0FdV/how-to-enter|title=The BBC National Short Story Award 2020 with Cambridge University|publisher=BBC Radio 4|access-date=24 August 2021}}&lt;/ref&gt; रॉयल सोसायटी ऑफ लिटरेचरचा व्हीएस प्रिचेट शॉर्ट स्टोरी अवॉर्ड, &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rsliterature.org/award/v-s-pritchett-short-story-prize/|title=V. S. Pritchett Short Story Prize – Royal Society of Literature|date=8 November 2017}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; द लंडन मॅगझिन शॉर्ट स्टोरी अवॉर्ड, &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thelondonmagazine.org/the-london-magazine-short-story-prize-2019/|title=The London Magazine Short Story Prize 2019|date=6 November 2019|website=www.thelondonmagazine.org}}&lt;/ref&gt; आणि इतर अनेक प्रमुख लघुकथेचे पुरस्कार दरवर्षी शेकडो प्रवेशिका आकर्षित करतात. प्रकाशित आणि अ-प्रकाशित लेखक सहभागी होतात आणि जगभरातून त्यांच्या कथा पाठवतात.&lt;ref name=&quot;PinDrop&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Baker|first=Sam|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/books/10831961/The-irresistible-rise-of-the-short-story.html|title=The irresistible rise of the short story. Pin Drop Studio|date=2014-05-18|work=Daily Telegraph|language=en-GB|issn=0307-1235|access-date=2018-03-21|url-access=subscription|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/culture/books/10831961/The-irresistible-rise-of-the-short-story.html|archive-date=2022-01-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thebookseller.com/news/fuller-wins-royal-academy-pin-drop-short-story-prize-338201|title=Fuller wins annual Royal Academy &amp; Pin Drop short story prize|last=Onwuemezi|first=Natasha|date=June 27, 2016|website=The Bookseller|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://shortstoryaward.co.uk/articles/view/97|title=The top short story competitions to enter|date=10 February 2017|website=The Sunday Times Short Story Awards|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816023001/https://shortstoryaward.co.uk/articles/view/97|archive-date=16 August 2017}}&lt;/ref&gt;

२०१३ मध्ये, [[ॲलिस मन्‍रो|अ‍ॅलिस मुनरो]] यांना [[साहित्यातील नोबेल पारितोषिक]] देण्यात आले - त्यांचे उद्धरण असे होते: &quot;समकालीन लघुकथेचे मास्टर&quot;.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2013/summary/|title=The Nobel Prize in Literature 2013|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=2019-04-16}}&lt;/ref&gt; तिने सांगितले की तिला आशा आहे की हा पुरस्कार लघुकथेसाठी वाचकांची पसंती मिळवेल, आणि लघुकथेला तिच्या गुणवत्तेसाठी मान्यता मिळेल.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2013/munro/25382-interview-with-alice-munro/|title=The Nobel Prize in Literature 2013|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=2019-04-16}}&lt;/ref&gt; इतर नोबेल पुरस्कार विजेत्यांच्या निवडीमध्ये लघुकथांचा उल्लेख करण्यात आला होता: १९१० मध्ये पॉल हेस आणि १९८२ मध्ये [[गॅब्रियेल गार्सिया मार्केझ|गॅब्रिएल गार्सिया मार्केझ.]] &lt;ref name=&quot;Literature1910&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1910/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1910|publisher=Nobel Foundation|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192641/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1910/index.html|archive-date=2008-10-11|access-date=2008-10-17}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Literature1982&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1982/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1982|publisher=Nobel Foundation|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20081017212833/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1982/index.html|archive-date=2008-10-17|access-date=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}
[[वर्ग:साहित्यप्रकार]]
[[वर्ग:कथा]]</text>
      <sha1>0qp70a4b8qqnjmpp7gxuzw0ut0kjvy6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लज्जा (चित्रपट)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>367064</id>
    <revision>
      <id>2683455</id>
      <parentid>2645893</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T07:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2683455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9496" sha1="1wa2amrg3oat99m208ave4it8buucxu" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''''लज्जा'''''  हा २००१ चा भारतीय [[हिंदी भाषा|हिंदी]] भाषेतील गुन्हेगारी [[नाट्य (चित्रपट आणि दूरचित्रवाणी)|नाट्यपट]] आहे जो [[राजकुमार संतोषी]] निर्मित आणि दिग्दर्शित आहे. भारतातील महिलांच्या दुर्दशेवर आणि स्त्रीवादावर आधारित, हा चित्रपट समाजात महिलांना मिळणाऱ्या सन्मानावर आणि त्यांच्यावर लादलेल्या निर्बंधांवर व्यंग करतो. हा चित्रपट विवाहबाह्य संबंध, हुंडा, बलात्कार, अवैध जन्म, अशा विविध सामाजिक समस्यांना संबोधित करतो.

चार प्रमुख महिला पात्रांची नावे (मैथिली, जानकी, रामदुलारी आणि वैदेही) ही सर्व आदर्श हिंदू देवी [[सीता|सीताच्या]] नावाची रूपे आहेत, हा स्वतःच एक संदेश आहे. यात [[मनीषा कोइराला|मनीषा कोईराला]] ही वैदेही या अत्याचारित महिलेची मुख्य भूमिका साकारत आहे, तर [[रेखा]] (रामदुलारी), [[अनिल कपूर]], [[माधुरी दीक्षित]] (जानकी), [[अजय देवगण]], [[जॅकी श्रॉफ]], [[महिमा चौधरी]] (मैथिली), [[जॉनी लीवर|जॉनी लिव्हर]], [[सुरेश ओबेरॉय]], [[शर्मन जोशी]], [[डॅनी डेन्झोंग्पा]], रझाक खान, [[गुलशन ग्रोव्हर]] आणि आरती छाब्रिया हे कलाकार सहाय्यक भूमिकेत आहेत.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Citation|title=Lajja (2001) - IMDb|accessdate=2021-08-05}}&lt;/ref&gt;

''लज्जा'' हा चित्रपट भारतात व्यावसायिकदृष्ट्या अयशस्वी झाला,&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=207&amp;catName=MjAwMQ==|title=Box Office 2001|publisher=Boxofficeindia.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023171325/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=207&amp;catName=MjAwMQ%3D%3D|archive-date=23 October 2013|access-date=1 July 2011}}&lt;/ref&gt; परंतु परदेशात तो एक मोठा व्यावसायिक यश होता.&lt;ref name=&quot;rediff1&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.रीडिफ.कॉम/movies/2001/sep/08raj.htm|title=Lajja's a hit overseas|last=Arthur J Pais|date=8 September 2001|publisher=[[Rediff]]|access-date=1 July 2011}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; या चित्रपटाला संमिश्र प्रतिसाद मिळाला, कथा आणि पटकथेसाठी टीका झाली, परंतु मुख्य कलाकारांच्या अभिनयाचे खूप कौतुक झाले.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.planetbollywood.com/Film/Lajja/|title=Film Review – Lajja|publisher=Planet Bollywood|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110616182128/http://www.planetbollywood.com/Film/Lajja/|archive-date=16 June 2011|access-date=1 July 2011|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Bariana, Sanjeev Singh|url=http://www.tribuneindia.com/2001/20010902/cth2.htm#5|title=Rekha, Madhuri, Manisha all the way|date=2 September 2001|newspaper=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|access-date=12 December 2011}}&lt;/ref&gt;

४७ व्या फिल्मफेर पुरस्कारांमध्ये, ''लज्जाला'' ३ पुरस्कारांसाठी नामांकन मिळाले - [[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] (देवगण) आणि [[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री]] (रेखा आणि दीक्षित). २००२ च्या [[झी सिने पुरस्कार|झी सिने पुरस्कारांमध्ये]], [[झी सिने पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री]] (दीक्षित) पुरस्कार मिळाला.

== गीत ==
ही गाणी प्रामुख्याने [[अनू मलिक]] यांनी संगीतबद्ध केली होती. सुरुवातीला [[ए.आर. रहमान]] यांना संगीतकार म्हणून साइन केले होते; परंतु नंतर ते त्यांच्या आंतरराष्ट्रीय असाइनमेंट, ''बॉम्बे ड्रीम्समध्ये'' खूप व्यस्त झाल्यानंतर त्यांनी या गाण्यापासून माघार घेतली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://gopalhome.tripod.com/arrbio.html|title=The Complete Biography of A.R.Rahman - the A.R.Rahman Page|access-date=2025-06-26|archive-date=2014-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140615145414/http://gopalhome.tripod.com/arrbio.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; चित्रपटाचे पार्श्वसंगीत [[इळैयराजा|इलैयाराजाने]] केले. [[प्रसून जोशी]] यांनी लिहिलेल्या &quot;कौन डगर कौन शहर&quot; या गाण्यांव्यतिरिक्त, सर्व गाण्यांचे बोल [[समीर अंजान|समीर]] यांनी लिहिले आहे. हे गाणे देखील इलैयाराजा यांनी संगीतबद्ध केले होते आणि [[लता मंगेशकर]] यांनी गायले होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=286&amp;catName=MjAwMC0yMDA5|title=Music Hits 2000–2009 (Figures in Units)|publisher=[[बॉक्स ऑफिस इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080215081557/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=286&amp;catName=MjAwMC0yMDA5&amp;PHPSESSID=108b9056cd4ca14236f9c6119d34dcce|archive-date=15 February 2008}}&lt;/ref&gt;
{{Track listing
|extra_column=गायक|lyrics_credits=yes|music_credits=yes
|title1=आइये आजाइये आ ही जाइये|lyrics1=[[समीर अंजान]]|music1=[[अनू मलिक]]|extra1=[[अनुराधा श्रीराम]]
|title2=बडी मुश्कील|lyrics2=समीर अंजान|music2=अनू मलिक|extra2=[[अलका याज्ञिक]]
|title3=जीयो जीयो|lyrics3=समीर अंजान|music3=अनू मलिक|extra3=[[के.के. (गायक)|के.के.]]
|title4=कलियूग की सीता|lyrics4=समीर अंजान|music4=अनू मलिक|extra4=[[अनुराधा पौडवाल]]
|title5=कलियूग की सीता|note5=२|lyrics5=समीर अंजान|music5=अनू मलिक|extra5=[[शुभा मुद्गल]]
|title6=कौन डगर कौन शहर|lyrics6=[[प्रसून जोशी]]|music6=[[इळैयराजा]]|extra6=[[लता मंगेशकर]]
|title7=सजन के घर जाना हैं|lyrics7=समीर अंजान|music7=अनू मलिक|extra7=अलका याज्ञिक, [[सोनू निगम]], [[रिचा शर्मा]]
|title8=सजन के घर जाना हैं|lyrics8=समीर अंजान|music8=अनू मलिक|extra8=अलका याज्ञिक |note8=सोलो
}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी|33em}}
[[वर्ग:राजकुमार संतोषी दिग्दर्शित चित्रपट]]
[[वर्ग:इ.स. २००१ मधील हिंदी चित्रपट]]</text>
      <sha1>1wa2amrg3oat99m208ave4it8buucxu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पिलीभीत व्याघ्र प्रकल्प</title>
    <ns>0</ns>
    <id>372434</id>
    <revision>
      <id>2683407</id>
      <parentid>2645071</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T20:54:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2683407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9107" sha1="hjbl6xynefrl7ljo9b2olw4m0g6d4wl" xml:space="preserve">[[File:Sultan- largest amongst all the tigers at PTR.png|thumb|Sultan- largest amongst all the tigers in the Pilibhit tiger reserve]]
'''पिलीभीत व्याघ्र प्रकल्प''' हे भारतातील [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील तराई प्रदेशात स्थित आहे. हे 2014 मध्ये व्याघ्र अभयारण्य म्हणून स्थापित केले गेले होते, हे अंदाजे 730 चौरस किलोमीटर क्षेत्रफळ व्यापते, जे पिलीभीत आणि शाहजहानपूर जिल्ह्यांमध्ये पसरलेले आहे. राखीव मोठ्या तेराई आर्क लँडस्केपचा एक भाग आहे, भारत आणि नेपाळला जोडणारा आणि विविध प्रकारच्या वनस्पती आणि जीवजंतूंना आधार देणारा एक महत्त्वपूर्ण निवासस्थान आहे. ईशान्येला शारदा नदी आणि नैऋत्येला घाघरा नदीच्या सीमेवर, पिलीभीतच्या लँडस्केपमध्ये हिरवीगार साल जंगले, उंच गवताळ प्रदेश, [[दलदल]] आणि सुपीक पूर मैदाने आहेत.
पिलीभीत जिल्ह्याच्या एकूण भौगोलिक क्षेत्रापैकी सुमारे २१% क्षेत्र राखीव क्षेत्राच्या मर्यादेत येते, ज्यामुळे ते उत्तर प्रदेशातील सर्वात वन-समृद्ध जिल्ह्यांच्या श्रेणीत येते. त्यात वरच्या उत्तरेकडील मैदानात [[भारत]] - [[नेपाळ]] सीमेवरील हिमालयीन सखल भूभाग समाविष्ट आहे. उंच गवताळ प्रदेश, साल जंगले आणि दलदलीच्या परिसंस्थेद्वारे हे अधिवास ओळखले जाते, जे पावसाळ्यात जवळच्या नद्या, नदीकाठे आणि तलावांमधून येणाऱ्या नियमित पूर घटनांद्वारे राखले जाते. शारदा सागर धरण 22 लांबीपर्यंत वाढलेले आहे. राखीव क्षेत्राच्या काठावर आहे.&lt;ref name=&quot;district wise area percentage&quot;&gt;{{cite web|url=https://dfe.gov.in/uploads/documents/pilibhit_tiger_reserve_coimbatore.pdf|title=district wise area percentage of Pilibhit tiger reserve|publisher=Central Academy for state forest service}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chanchani 2015&quot;&gt;{{cite journal |author=Chanchani, P. |year=2015 |title=Pilibhit tiger reserve: conservation opportunities and challenges |journal=Economic and Political Weekly |volume=50 |issue=20 |page=19 |url=https://www.epw.in/journal/2015/20/reports-states-web-exclusives/pilibhit-tiger-reserve.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://projecttiger.nic.in/pilibhit.htm|title=Pilibhit tiger reserve|website=Reserve Guide – Project Tiger Reserves In India|publisher=National Tiger Conservation Authority|access-date=29 February 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mammals&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mee-tr.wii.gov.in/Home/Geospatial/pilibhit-tiger-reserve#process|title=Pilibhit tiger reserve - mammals}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://upforest.gov.in/web/forestnew/upfd_PTR.aspx|title=556 birds species|website=Govt. of Uttar Pradesh|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124101744/http://upforest.gov.in/web/forestnew/upfd_PTR.aspx|archive-date=24 January 2020|access-date=8 October 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pilibhittigerreserve.in/biodiversity.php|title=Biodiversity|website=pilibhittigerreserve.in/|access-date=2025-10-25|archive-date=2026-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124181929/https://pilibhittigerreserve.in/biodiversity.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

भव्य [[भारतीय वाघ|बंगाल वाघाचे]] निवासस्थान, राखीव बिबट्या, दलदलीतील हरण, वन्य डुक्कर आणि 300 हून अधिक पक्ष्यांच्या प्रजातींना देखील आश्रय देते, ज्यामुळे ते वन्यजीव प्रेमी आणि पक्षी निरीक्षकांसाठी आश्रयस्थान बनले आहे. पिलीभीतमधील जंगले आणि पाणथळ प्रदेशांचे अद्वितीय मिश्रण वाघ आणि इतर मोठ्या सस्तन प्राण्यांसाठी आदर्श प्रजनन ग्राउंड प्रदान करते. 2020 मध्ये, एका दशकात वाघांची संख्या दुप्पट केल्याबद्दल त्याला “TX2 पुरस्कार” देऊन सन्मानित करण्यात आले—त्याच्या यशस्वी संवर्धन प्रयत्नांचा दाखला. आज, पिलीभीत व्याघ्र प्रकल्प हे जैवविविधता संवर्धनाचे मॉडेल म्हणून उभे आहे, शाश्वत सामुदायिक विकासासह पर्यावरणीय संरक्षणाचा समतोल साधत आहे.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bareilly/pilibhit-tiger-reserve-introduces-new-method-to-count-tigers-by-gender/articleshow/123317399.cms |title=Pilibhit tiger reserve introduces new method to count tigers by gender |work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bareilly/three-tigresses-with-nine-cubs-spotted-at-pilibhit-tiger-reserve-sign-of-rise-in-big-cat-count/articleshow/120288498.cms |title=Three tigresses with nine cubs spotted at Pilibhit tiger reserve; sign of rise in big cat count|work=The Times of India}}&lt;/ref&gt;

[[File:Range map of Pilibhit Tiger Reserve.jpg|thumb|left|300px|पिलीभीत व्याघ्र प्रकल्प रेंज नकाशा]]
[[File:Topographic map of Pilibhit reserved forest, 1955.jpg|thumb|right|300px|''पिलीभीत व्याघ्र प्रकल्प'' चा ऐतिहासिक टोपोग्राफिक नकाशा, यू.एस. आर्मी 1955 मध्ये.]]
[[File:View of Pilibhit tiger reserve, from space with Sharda river, Gangetic Plain, and the Himalayas.jpg|thumb|left|300px|[[आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक|ISS]], [[अंतराळवीर]] डॉन पेटिट यांनी शारदा नदी, इंडो-गंगेच्या मैदान, द्वारे फ्रेम केलेले पिलीभीत व्याघ्र प्रकल्प (मध्यभागी) छायाचित्रण केले.&lt;ref name=&quot;Pilibhit reserve area view from the space&quot;&gt;{{cite web |title= Pilibhit reserve area view from the space |work=NASA|url= https://earthobservatory.nasa.gov/images/147980/himalayas-near-and-far/}}&lt;/ref&gt;]]
{{clear}}

== तसेच पहा ==
* [[दुधवा राष्ट्रीय उद्यान]]
* [[व्याघ्रप्रकल्प|प्रोजेक्ट टायगर]]

== संदर्भ ==
{{reflist}}

== नोंदी ==
{{Notelist}}

== बाह्य दुवे ==
* {{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://datazone.birdlife.org/site/factsheet/pilibhit-tiger-reserve|title=BirdLife International (2025) Site factsheet: Pilibhit tiger reserve|date=2025|publisher=BirdLife International}}
* [https://web.archive.org/web/20040817233242/http://projecttiger.nic.in/corbettmap.htm Map of the park provided by Project Tiger Directorate, Ministry of Environment, Govt of India.]
* https://pilibhittigerreserve.in/
* https://pilibhittigerreserves.com/
* https://pilibhittigerreserve.net/


[[वर्ग:पिलीभीत जिल्हा]]</text>
      <sha1>hjbl6xynefrl7ljo9b2olw4m0g6d4wl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भरत कपूर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379358</id>
    <revision>
      <id>2683412</id>
      <parentid>2681508</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T00:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2683412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14725" sha1="lx0jkgrrli54uu6w9h8qdkg7lc0yt5g" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''भरत कपूर''' ([[१५ ऑक्टोबर]], [[इ.स.  १९४५|१९४५]] – [[२७ एप्रिल]] [[इ.स. २०२६|२०२६]]) हे एक भारतीय चित्रपट आणि दूरचित्रवाहिनी अभिनेते होते.

==जीवन आणि कारकीर्द==
कपूर यांचा जन्म १५ ऑक्टोबर १९४५ रोजी झाला.&lt;ref name=&quot;nettv4u&quot;&gt;{{cite web |url=https://nettv4u.com/celebrity/hindi/tv-actor/bharat-kapoor |title=Bharat Kapoor | work=NetTV4u|access-date=15 August 2020}}&lt;/ref&gt; त्यांनी १९७२ मध्ये अभिनयाला सुरुवात केली. त्यांनी दोनशेहून अधिक चित्रपटांत काम केले. त्यांनी सर्व प्रकारच्या भूमिका निभावल्या; नकारात्मक भूमिकांमध्येही त्यांना प्रेक्षकांची पसंती मिळाली. मात्र, त्याआधी त्यांनी रंगभूमीच्या माध्यमातून अभिनयातील बारकावे आत्मसात केले. रंगभूमीला अभिनयाच्या प्रवासातील सुरुवातीचा आणि अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा मानले जाते आणि येथूनच चित्रपटसृष्टीची दारे उघडतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.amarujala.com/entertainment/bharat-kapoor-death-know-about-famous-actor-movies-career-journey-and-life-story-2026-04-27 |title=भरत कपूर ने रंगमंच से शुरू किया था अभिनय का सफर; चेतन आनंद ने दिया था बड़ा मौका; टेलीविजन पर भी छोड़ी छाप |भाषा=hi |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=अमर  उजाला |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०४-२८ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}&lt;/ref&gt; कॅम्पस, परंपरा, राहत, सांस, अमानत, भाग्यविधाता, तारा, चुनौती व कहानी चंद्रकांता की सह अनेक गाजलेल्या मालिकांमध्ये त्यांनी दमदार भूमिका साकारल्या.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ndtv.in/bollywood/bharat-kapoor-majorly-played-police-inspector-or-commissioner-role-passes-away-at-80-11418147 |title=40 साल का करियर, 103 फिल्में, ज्यादातर मिले इंस्पेक्टर और पुलिस कमिश्नर के रोल, 80 की उम्र में दुनिया को कहा अलविदा |publisher=ndtv.in |date= |accessdate=2026-04-28 }}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; दीर्घ आजारानंतर एप्रिल २०२६ मध्ये वयाच्या ८० व्या वर्षी कपूर यांचे निधन झाले.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Bollywood Actor Bharat Kapoor Passes Away At 80 – |url=https://www.movietalkies.com/news/bollywood-actor-bharat-kapoor-passes-away-11772087 |access-date=27 April 2026 |publisher=Movie Talkies |date=27 April 2026}}&lt;/ref&gt;

== चित्रपट सूची ==
=== चित्रपट ===
*जंगल में मंगल (१९७२) – पोलीस निरीक्षक
*नफरत (१९७३) – किशन
*हिंदुस्तान की कसम (१९७३) – उस्मान
*हंस्ते जख्म (१९७३) – सोमेशचा मित्र
*गुप्त ज्ञान (१९७४) – डॉक्टर
*जानेमन (१९७६)
*साहेब बहादूर (१९७७) – डॉक्टर
*इंकार (१९७७) – मनमोहन
*टूटे खिलौने (१९७८)
*दिल से मिले दिल (१९७८) – निरीक्षक
*देश परदेस (१९७८) – मुरारीलाल
*नूरी (१९७९) – बशीर खान
*बेकसूर (१९८०) – निरीक्षक शेखर पुरोहित
*राम बलराम (१९८०) – चंदरभान
*नाखुदा (१९८१) – सैफू (शेखूचा मुलगा)
*लव्ह स्टोरी (१९८१) – बशिरा
*बुलंदी (१९८१) – हरीश
*सन्नाटा (१९८१) – सेठ धनपत राय, सारिकाचे काका
*आपस की बात (१९८१) – विनोद सिन्हा
*ताकत (१९८२) – शेर सिंग
*बाजार (१९८२) – अख्तर हुसेन
*उस्तादी उस्ताद से (१९८२) – प्रेम
*स्वामी दादा (१९८२) – लल्लू
*पेंटर बाबू (१९८३) – शेरू
*कयामत (१९८३) – माखन
*प्रीत ना जाने रीत (१९८४)
*पापी पेट का सवाल है (१९८४)
*मान मर्यादा (१९८४) – ठाकूर विक्रम सिंग
*तेरी पूजा करे संसार (१९८५)
*कर्म युद्ध (१९८५) – शक्ती
*हकीकत (१९८५) – पांडेंचे वकील
*गुलामी (१९८५) – ठाकूर शक्ती सिंग
*मीठा जहर (१९८५)
*बलिदान (१९८५) – जग्गू
*सुर्खियां (द हेडलाइन्स) (१९८५) – आर. प्रधान
*एक डाकू शहर में (१९८५) – लाला मनोहर लाल
*हम नौजवान (१९८५) – कॉलेजचे ट्रस्टी
*पत्तों की बाजी (१९८६) – बळवंत सेठी 'बिल्ला'
*हाथों की लकीरें (१९८६) – ललितचे वकील
*आखरी रास्ता (१९८६) – डॉ. वर्मा
*प्यार की जीत (१९८७) – जागीरदार
*सत्यमेव जयते (१९८७) – पोलीस निरीक्षक रवी वर्मा
*मेरे बाद (१९८८) – पोलीस निरीक्षक
*सोने पे सुहागा (१९८८) – प्रकाश, युनियन लीडर
*खून बहा गंगा में (१९८८)
*जग वाला मेला (१९८८) – चौधरी
*हम फरिश्ते नहीं (१९८८) – निरीक्षक वर्मा
*आग के शोले (१९८८) – जमीनदार
*प्यार का मंदिर (१९८८) – गोपाळ खैतान
*परबत के उस पार (१९८८)
*जुर्रत (१९८९) – कामाचे वकील
*जायदाद (१९८९) – ठाकूर भारत (शांतीचे पती)
*भाभो (१९८९) – महेंद्र
*कहां है कानून (१९८९) – वरिष्ठ पोलीस अधिकारी
*इलाका (१९८९) – बिरजू
*सिक्का (१९८९) – गुप्ता (प्राणलालचा एजंट)
*अपना देश पराये लोग (१९८९) – भ्रष्ट पोलीस अधिकारी
*प्यासी निगाहें (१९९०) – राजकारणी सूर्यभान
*क्रोध (१९९०) – जेलर
*स्वर्ग (१९९०) – नागपाल
*सी.आय.डी. (१९९०) – सुनील सक्सेना
*कसम काली की (१९९१) – अनैतिक जागीरदार
*त्रिनेत्र (१९९१) – भविष्यवाणी
*फूलवती (१९९१)
*खेल (१९९१) – विनोदचा मोठा भाऊ
*भेडियों का समूह: ए पॅक ऑफ वोल्व्हज (१९९१) – गुप्तचर अधिकारी घोरपडे
*जिगरवाला (१९९१) – भ्रष्ट अधिकारी
*खून का कर्ज (१९९१) – पोलीस आयुक्त डी.एम. मेहता
*पाप की आंधी (१९९१) – चिनाई
*देशवासी (१९९१) – स्वामी सत्यानंद
*कुर्बान (१९९१) – मान सिंग
*ये आग कब बुझेगी (१९९१) – बचाव पक्षाचे वकील
*विषकन्या (१९९१) – वाली खान
*गीत मिलन के गाते रहेंगे (१९९२)
*इन्सान बना शैतान (१९९२) – वकील संपतलाल
*विरोधी (१९९२) – भ्रष्ट पोलीस निरीक्षक अमर सिंग
*लाट साब (१९९२) – नवाब
*खुदा गवाह (१९९२) – निरीक्षक अझीझ मिर्झा
*इसी का नाम जिंदगी (१९९२) – चिंकीचे वडील
*इन्सान बना शैतान (१९९२)
*खेल (१९९२) – विनोदच्या भावाच्या भूमिकेत (विशेष उपस्थिती)
*जिंदगी एक जुआ (१९९२) – मिस्टर राणा
*साहिबां (१९९३) – ठाकूर दुर्गा 'दुर्गे' सिंग
*किंग अंकल (१९९३) – मिस्टर मलिक
*अंतिम न्याय (१९९३) – उपमंत्री
*कृष्ण अवतार (१९९३)
*रंग (१९९३) – मिस्टर जोशी
*एक्का राजा रानी (१९९४) – पोलीस आयुक्त
*शोले और तूफान (१९९४)
*चौराहा (१९९४) – पोलीस आयुक्त
*इश्क में जीना इश्क में मरना (१९९४)
*नाराज (१९९४) – जगदंबा
*पोलीस लॉक-अप (१९९५) – निरीक्षक सिंघल
*फौज (१९९५) – ठाकूर करण सिंग
*आतंक ही आतंक (१९९५) – गोगिया अडवाणी
*बरसात (१९९५) – आर.के. मेहरा
*राम शास्त्र (१९९५) – धोंगाचे वकील
*साजन चले ससुराल (१९९६) – ठाकूर
*शोहरत (१९९६) – निरीक्षक विजय सक्सेना
*हिंमतवर (१९९६) – निरीक्षक श्रीकांत
*है कौन वो (१९९९) – प्रेम
*अग्निपुत्र (२०००) – राज्यपाल आशुतोष त्रिपाठी
*मीनाक्षी: ए टेल ऑफ थ्री सिटीज (२००४) – मासा
=== दूरचित्रवाणी (टेलिव्हिजन) ===
*झी हॉरर शो - तावीझ (१९९३) भाग ३ – महाजन
*कॅम्पस (१९९३–१९९६) – गणेश बिहारी
*परंपरा (१९९३–१९९७) – धरम चोप्रा
*आहट (१९९५) सीझन १ (१९९५–२००१) – भाग ८२/८३ 'द रिटर्न'
*राहत (१९९५) – मिस्टर खन्ना
*सांस (१९९३–१९९७)
*अमानत (१९९७–२००२) – अहमद खान
*संसार (२००१–२००२)
*भाग्यविधाता (२००९–२०११) – सिद्धेश्वर सिन्हा
*तारा (१९९३) – अशोक सहगल (१९९३–१९९५)
*चुनौती (१९८७)
*कहानी चंद्रकांता की (२०११) - सहारा वन
=== व्हिज्युअल इफेक्ट्स (दृश्य परिणाम) ===
*काऊमन: द अडर्ड अव्हेंजर (२००८) टीव्ही भाग
*पिग अमॉक (२००९) टीव्ही भाग
*सन काऊ (२००९) टीव्ही भाग
*डॉगलगँगर (२००९) टीव्ही भाग
*सेव्ह द क्लॅम्स (२००९) टीव्ही भाग
*बॅक एट द बर्नयार्ड (२००८–२००९) ७ भाग
=== दिग्दर्शक&lt;ref name=&quot;nettv4u&quot; /&gt; ===
*रईसजादा (१९९०)
*बरसात की रात (१९९८)
*गुलामी (१९८५) – ठाकूर

==संदर्भ==
{{Reflist|2}}
==बाह्य दुवे==
* {{IMDb name|0438467}}

{{DEFAULTSORT: कपूर, भरत}}
[[वर्ग:इ.स. १९४५ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]]
[[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]]
[[वर्ग:हिंदी नाट्य अभिनेते]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>lx0jkgrrli54uu6w9h8qdkg7lc0yt5g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:मशालवाला</title>
    <ns>3</ns>
    <id>379374</id>
    <revision>
      <id>2683351</id>
      <parentid>2683131</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T13:18:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* आपली संपादने */ Reply</comment>
      <origin>2683351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3493" sha1="ns7om5kafquvrx62eti4pkhakw7txs2" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=मशालवाला}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १३:४०, २९ एप्रिल २०२६ (IST)

== आपली संपादने ==

नमस्कार, आपण यापूर्वीच [[मसुदा:श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ]] वर लिखाण करत असताना [[मसुदा:श्री मनोहर पांडुरंग वाघ सर]] हा दुसरा मसुदा पुन्हा पुन्हा का निर्माण करत आहात? पहिल्या लेखात योग्य तो भर घालून दुरुस्ती करावी ही नम्र विनंती. -[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;. संतोष गोरे .&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) १०:३७, ६ मे २०२६ (IST)

:आपणास परत एकदा सूचना देण्यात येत आहे. पूर्वीचाच उपलब्ध असणारा लेख [[मसुदा:श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ]] दुरुस्त करावा. - [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;. संतोष गोरे .&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) १२:४४, ७ मे २०२६ (IST)
::गेल्या काही दिवसांपासून आपण [[मसुदा:श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ]]  तसेच समान नावाचा आणि समान मजकुराचा नवीन लेख तब्बल पाच वेळा पुन्हा पुन्हा निर्माण केला. तसेच लेख निर्माण अवस्थेत असताना, सूचनांचे पालन न करता विनाकारण मुख्य नामविश्वात हलवत आहात. यामुळे इतर सदस्यांचा रखरखाव करताना अनावश्यक वेळ वाया जातोय. सबब केवळ परिस्थितीची जाणीव व्हावी म्हणून आपणास येथे एक अठवड्यासाठी प्रतिबंधित करण्यात आले आहे. तदनंतर आपण येथील नियम पालन करत संपादने कराल अशी अपेक्षा व्यक्त करतो. -[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;. संतोष गोरे .&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) १८:४८, ८ मे २०२६ (IST)</text>
      <sha1>ns7om5kafquvrx62eti4pkhakw7txs2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ढाका केंद्रीय विद्यापीठ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379387</id>
    <revision>
      <id>2683371</id>
      <parentid>2681822</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T15:25:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>130355</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2683371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4460" sha1="nhn498to5walmgkb4rbd6noaorl1c8l" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}

'''ढाका केंद्रीय विद्यापीठ''' किंवा '''ढाका सेंट्रल युनिव्हर्सिटी''' हे बांगलादेशातील एक [[संशोधन विद्यापीठ|संशोधनाधारित]] [[कॉलेजिएट विद्यापीठ|सार्वजनिक संघीय]] विद्यापीठ आहे. हे [[ढाका विद्यापीठ]]ाशी संलग्न सात महाविद्यालयांना एकत्रित करून स्थापन करण्यात आले.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |date=2025-03-16 |title='ढाका सेंट्रल युनिव्हर्सिटी' नावाने सात महाविद्यालये एकत्र येत आहेत |url=https://www.dhakapost.com/education/351216 |access-date=2025-03-16 |website=[[ढाका पोस्ट]] |language=bn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=सात महाविद्यालयांच्या विद्यापीठाचे नाव ढाका सेंट्रल युनिव्हर्सिटी असेल |url=https://www.ittefaq.com.bd/723490/%E0%A7%AD-%E0%A6%95%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%9F%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%AE-%E0%A6%B9%E0%A7%8B%E0%A6%9A%E0%A7%8D%E0%A6%9B%E0%A7%87-%E0%A6%A2%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A6%BE-%E0%A6%B8%E0%A7%87%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%B2 |access-date=2025-03-16 |website=दैनिक इत्तेफाक |language=bn}}&lt;/ref&gt;

22 जानेवारी 2026 रोजी सल्लागार परिषदेने ''ढाका सेंट्रल युनिव्हर्सिटी अध्यादेश, 2026'' मंजूर केला.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ढाका सेंट्रल युनिव्हर्सिटी अध्यादेश, 2026 |url=https://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-1619.html |website=bdlaws.minlaw.gov.bd |publisher=[[कायदा, न्याय आणि संसदीय व्यवहार मंत्रालय]] |access-date=16 एप्रिल 2026 }}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=ढाका सेंट्रल युनिव्हर्सिटी अध्यादेशास मंजुरी |publisher=The Daily Star |url=https://bangla.thedailystar.net/youth/education/news/dhaakaa-saenataraala-iunaibhaarasaitaira-adhayaadaesa-anaumaodana-734216 |access-date=5 फेब्रुवारी 2026 |work=bangla.thedailystar.net |date=22 जानेवारी 2026 |language=bn}}&lt;/ref&gt;

8 फेब्रुवारी 2026 रोजी राष्ट्रपतींच्या अध्यादेशानंतर आणि राजपत्र प्रसिद्ध झाल्यानंतर, या विद्यापीठाला देशातील 57वे सार्वजनिक आणि 5वे स्वायत्त विद्यापीठ म्हणून मान्यता मिळाली. नंतर 10 एप्रिल 2026 रोजी बांगलादेश संसदेने हा अध्यादेश विधेयकाच्या स्वरूपात मंजूर केला.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=संसदेत ढाका केंद्रीय विद्यापीठ विधेयक-2026 मंजूर |url=https://www.ittefaq.com.bd/783690/সংসদে-ঢাকা-সেন্ট্রাল-ইউনিভার্সিটি-বিল-২০২৬-পাস |work=[[दैनिक इत्तेफाक]] |language=bn |date=10 एप्रिल 2026 |access-date=15 एप्रिल 2026}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==	
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
{{sisterlinks|Dhaka Central University}}
*[https://dcu.ac.bd/ Official website]

{{विकिपीडिया}}
[[वर्ग:बांगलादेशातील विद्यापीठे]]</text>
      <sha1>nhn498to5walmgkb4rbd6noaorl1c8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मसुदा:अविनाश पोईनकर</title>
    <ns>118</ns>
    <id>379572</id>
    <revision>
      <id>2683360</id>
      <parentid>2683301</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T14:23:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने लेख [[अविनाश पोईनकर]] वरुन [[मसुदा:अविनाश पोईनकर]] ला हलविला</comment>
      <origin>2683301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5743" sha1="rawc9sz9760jn716ettcyyzeo1a456m" xml:space="preserve">'''अविनाश पोईनकर''' हे कवी, लेखक, मुक्तपत्रकार व आदिवासी-ग्रामीण विकास क्षेत्रात कार्य करणारे युवा सामाजिक कार्यकर्ते म्हणून परिचित आहेत. त्यांचे अध्यापक पदविका व पत्रकारितेत पदव्युत्तर शिक्षण झाले आहे. त्यांचा जन्म १४ ऑक्टोंबर १९९१ रोजी झाला असून भटक्या-विमुक्त वंचित समूहातून ते येतात. २०१७ साली त्यांचा ‘उजेड मागणारी आसवे’ हा कवितासंग्रह महाराष्ट्र राज्य साहित्य व संस्कृती मंडळाच्या अनुदानातून प्रकाशित झाला. ‘विमल गाडेकर : व्यक्ती आणि वाड्मय’ या ग्रंथाचे त्यांनी संपादन केले. ‘सुरजागड : विकास की विस्थापन?’ नक्षलप्रभावित गडचिरोलीतील खाणग्रस्त आदिवासींचे वास्तव मांडणारा संशोधन ग्रंथ (हर्मिस प्रकाशन पुणे, मार्च २०२५) व ‘दंडकारुण्य’&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://scroll.in/article/1089172/dandkarunya-marathi-poet-avinash-poinkar-writes-about-extractive-development-on-tribal-land|title=‘Dandkarunya’: Marathi poet Avinash Poinkar writes about extractive development on tribal land|last=Nannavare|first=Ravindra|date=2025-12-21|website=Scroll.in|language=en|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; हा (लोकवाङ्मय गृह प्रकाशन, मुंबई, मार्च-२०२५) कवितासंग्रह प्रकशित आहे. ते ‘जागृत’ या सामाजिक संस्थेचे संस्थापक आहेत. त्याद्वारे महाराष्ट्रातील आदिवासीबहुल व नक्षलप्रभावित गडचिरोली-चंद्रपूर जिल्ह्यात आदिम कोलाम व माडिया समुदायासोबत त्यांचे हक्क, अधिकार, कायदे व धोरणांची अंमलबजावणी करण्यासाठी जल-जंगल-जमीन प्रश्नांचे अभ्यासक, संशोधक व कार्यकर्ता म्हणून संविधानिक मुल्यांची जाणीव जागृतीसह रुजवणूक व्हावी या हेतूने जमिनीस्तरावर कार्यरत आहेत.  अविनाश हे महाराष्ट्र शासनाचे मुख्यमंत्री ग्रामीण विकास फेलो राहिलेले आहेत. त्याअंतर्गत ग्रामपरिवर्तक म्हणून चंद्रपूर जिल्ह्यातील घाटकुळ हे गाव राज्यात आदर्श व स्मार्ट ग्राम म्हणून प्रत्यक्ष कार्यकर्तृत्वाने त्यांनी पुढे आणले आहे. त्यांना आंतरराष्ट्रीय स्तरावर प्रतिष्ठित युरोपीय देशातील इनलैक्स शिवदासानी सामाजिक फेलोशीप, साधना साप्ताहिक संयोजित तांबे-रायमाने अभ्यासवृत्ती, शरद पवार इन्स्पायर फेलोशिप, कोरो इंडियाची समता फेलोशिप आदी प्राप्त असून मागील दशकभरापासून भटके-विमुक्त व आदिम आदिवासी समुदायात सामाजिक जागरूकतेसाठी सक्रिय आहे. यशवंतराव चव्हाण सेंटर मुंबई व भवरलाल जैन फौंडेशन जळगावचा कविवर्य ना.धो.महानोर साहित्य पुरस्कार, यशवंतराव चव्हाण साहित्य पुरस्कार, विदर्भ साहित्य संघाचा वाङ्मय पुरस्कार, महाराष्ट्र शासनाचा युवा पुरस्कार यासह अनेक पुरस्कारांनी ते सन्मानित आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/lokrang/poet-avinash-poinkar-dandakarunya-poetry-collection-tribal-life-displacement-identity-struggle-ssb-93-5696487/|title=आदिम वेदनेचा समकालीन कवितेतील स्वर|date=2026-02-08|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>rawc9sz9760jn716ettcyyzeo1a456m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शिरीष कुलकर्णी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379573</id>
    <revision>
      <id>2683362</id>
      <parentid>2683310</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T14:33:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>साचा</comment>
      <origin>2683362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10914" sha1="479s6le76kfviqzzi5b90d4fn55j9ju" xml:space="preserve">{{उल्लेखनीयता}}
'''डॉ. शिरीष यशवंत कुलकर्णी''' हे [[पुणे]] येथील ज्योतिषी, अंकशास्त्र तज्ज्ञ आणि वास्तु सल्लागार आहेत. ते [[ज्योतिषशास्त्र]], [[अंकशास्त्र]] आणि डिजिटल माध्यमांद्वारे दिल्या जाणाऱ्या ऑनलाइन मार्गदर्शनासाठी ओळखले जातात. डॉ. कुलकर्णी यांचे [[लोकमत]], तरुण भारत आणि इतर वृत्तमाध्यमांमध्ये धार्मिक तसेच ज्योतिषविषयक मार्गदर्शनपर अनेक लेख प्रसिद्ध झाले आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/bhakti/astrology-astrologers-gave-a-mantra-for-the-new-year-doing-these-3-things-before-2026-will-bring-great-benefits-a-a679/|title=Astrology: २०२६ आधी 'या' ३ गोष्टी केल्याने होईल मोठा लाभ; ज्योतिषांनी दिला नवीन वर्षाचा कानमंत्र!|last=author/online-lokmat|date=2025-12-25|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/bhakti/astro-tips-do-women-in-the-house-fall-sick-frequently-this-simple-solution-health-complaints-will-go-away-a-a679/|title=Astro Tips: घरातील स्त्रिया वारंवार आजारी पडतात? 'हा' सोपा उपाय; आरोग्याच्या तक्रारी करेल दूर!|last=author/online-lokmat|date=2026-01-07|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/bhakti/astro-tip-disturbing-sleep-keep-this-pure-object-by-your-pillow-on-saturday-you-wont-need-sleeping-pills-a-a679/|title=Astro Tip: रात्रभर कुस बदलताय? शनिवारी उशाशी ठेवा 'ही' वस्तू; झोपेच्या गोळ्यांची गरज भासणार नाही!|last=author/online-lokmat|date=2026-03-21|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/bhakti/astro-tips-hard-work-alone-is-not-enough-follow-these-3-simple-steps-to-attract-luck-a-a679/|title=Astro Tips: केवळ कष्ट पुरेसे नाहीत! भाग्याची साथ मिळवण्यासाठी करा 'हे' ३ साधे उपाय|last=author/online-lokmat|date=2026-01-29|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;

{{माहितीचौकट व्यक्ती|नाव=डॉ. शिरीष यशवंत कुलकर्णी|caption=Shirish Kulkarni|जन्मनाव=|जन्म_दिनांक=११ जून १९८१|जन्म_स्थान=[[पुणे]], महाराष्ट्र|राष्ट्रीयत्व=भारतीय|शिक्षण=बी.एस्सी. (वनस्पतिशास्त्र), एमबीए|पेशा=ज्योतिषी, अंकशास्त्र तज्ज्ञ, वास्तु सल्लागार|known=ज्योतिषशास्त्र, अंकशास्त्र आणि ऑनलाइन मार्गदर्शन|धर्म=हिंदू|पुरस्कार=लोकमत भूमिपुत्र सन्मान, विद्या वाचस्पती सारस्वत सन्मान, लोकप्रिय ज्योतिषतज्ज्ञ पुरस्कार|चित्र=Shirish_Kulkarni_Astrologer.png|Img_alt=|संकेतस्थळ=https://www.shreeshraddhaaastrology.org}}

== प्रारंभिक जीवन ==
डॉ. शिरीष कुलकर्णी यांचा जन्म ११ जून १९८१ रोजी [[पुणे]] येथे झाला. त्यांचे शालेय व महाविद्यालयीन शिक्षण पुणे येथे झाले.

== शिक्षण ==
डॉ. कुलकर्णी यांनी [[वनस्पतीशास्त्र|वनस्पतिशास्त्र]] विषयात बी.एस्सी. पदवी प्राप्त केली असून त्यानंतर मार्केटिंग विषयात [[एम बी ए|एमबीए]] तसेच हॉस्पिटल अ‍ॅडमिनिस्ट्रेशनमध्ये पीजीडीबीएम शिक्षण पूर्ण केले आहे. पर्वतारोहण, टॅरो कार्ड, [[वास्तुशास्त्र]], अंकशास्त्र आणि फलज्योतिष या विषयांचे त्यांनी शिक्षण घेतले आहे. ज्योतिषशास्त्र क्षेत्रातील कार्यासाठी त्यांना दोन मानद डॉक्टरेट पदव्या प्रदान करण्यात आल्या आहेत.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theceo.in/astrology/dr-shirish-kulkarni|title=Dr. Shirish Kulkarni: The Journey of One of the Top Three Astrologers of Maharashtra|last=Singh|first=Shweta|website=Business Magazine - Magazines for CEOs {{!}} The CEO Magazine|language=en|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;

== कारकीर्द ==
डॉ. शिरीष कुलकर्णी यांनी सुरुवातीला हेल्थकेअर आणि हॉस्पिटल प्रशासन क्षेत्रात कार्य केले. त्यानंतर त्यांनी पूर्णवेळ ज्योतिष सल्लागार म्हणून कार्य सुरू केले. ते श्री श्रद्धा ऍस्ट्रोलॉजि संस्थेमार्फत ज्योतिष, अंकशास्त्र आणि वास्तुशास्त्र विषयक मार्गदर्शन करतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/bhakti/astro-tips-want-prosperity-in-business-just-do-the-effective-remedy-of-yellow-mustard-on-three-saturdays-a-a679/|title=Astro Tips: व्यवसायात भरभराट हवीय? फक्त तीन शनिवार करा पिवळ्या मोहरीचा प्रभावी उपाय!|last=author/online-lokmat|date=2025-10-10|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; त्यांनी फेसबुक, इंस्टाग्राम, यूट्यूब आणि इतर डिजिटल माध्यमांतून ऑनलाइन सल्लामसलत आणि मार्गदर्शन सेवा उपलब्ध करून दिली आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/bhakti/astro-tips-how-should-husband-and-wife-remove-evil-eye-with-cloves-every-saturday-for-marital-happiness-read-a-a679/|title=Astro Tips: वैवाहिक सुखासाठी नवरा बायकोने दर शनिवारी लवंगीने दृष्ट कशी काढावी? वाचा|last=author/online-lokmat|date=2025-10-04|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; त्यांच्या ज्योतिषविषयक मार्गदर्शन आणि सामाजिक माध्यमांवर उपलब्ध असलेले व्हिडिओ आणि मार्दर्शन सल्ल्यांमुळे महाराष्ट्रातील विविध माध्यमांनी त्यांच्या कार्याची दखल घेतली आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/|title=Lokmat ePaper: Marathi News Paper {{!}} Online English, Hindi &amp; Marathi Paper {{!}} Daily News ePaper{{!}} Today’s News Papers {{!}} लोकमत वृत्तपत्रे|website=epaper.lokmat.com|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;

== पुरस्कार आणि सन्मान ==
डॉ. कुलकर्णी यांना ज्योतिषशास्त्र क्षेत्रातील कार्यासाठी विविध पुरस्कार आणि सन्मान प्राप्त झाले आहेत.

# लोकमत भूमिपुत्र पुरस्कार&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/|title=Lokmat ePaper: Marathi News Paper {{!}} Online English, Hindi &amp; Marathi Paper {{!}} Daily News ePaper{{!}} Today’s News Papers {{!}} लोकमत वृत्तपत्रे|website=epaper.lokmat.com|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;
# लोकमत अचिव्हर्स ऑफ पुणे सन्मान
# मोस्ट ट्रस्टेड ऍस्ट्रॉलॉजर पुरस्कार
# महाराष्ट्र उद्योगभूषण पुरस्कार
# विद्या वाचस्पती सारस्वत सन्मान
# लोकप्रिय ज्योतिषतज्ज्ञ पुरस्कार&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theprint.in/ani-press-releases/reseal-in-presents-maharashtra-udyog-bhushan-puraskar-2024-pune-edition-honoring-maharashtras-shining-entrepreneurs/2287037/|title=Reseal.in Presents Maharashtra Udyog Bhushan Puraskar 2024 Pune Edition: Honoring Maharashtra's Shining Entrepreneurs|last=PR|first=ANI|date=2024-09-27|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;
# मदर तेरेसा विद्यापीठाकडून मानद डॉक्टरेट उपाधी&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
# दीन दयाल उपाध्याय विद्यापीठाकडून मानद डॉक्टरेट उपाधी&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}</text>
      <sha1>479s6le76kfviqzzi5b90d4fn55j9ju</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683456</id>
      <parentid>2683362</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T08:50:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vishalwakchaure1992</username>
        <id>155111</id>
      </contributor>
      <comment>संदर्भ सुधारले व लेख अधिक तटस्थ केला</comment>
      <origin>2683456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12801" sha1="gs2eoupdzoks55uunljktilzyq40xjv" xml:space="preserve">{{उल्लेखनीयता}}
'''डॉ. शिरीष यशवंत कुलकर्णी''' हे [[पुणे]] येथील ज्योतिषी, अंकशास्त्र तज्ज्ञ आणि वास्तु सल्लागार आहेत. ते [[ज्योतिषशास्त्र]], [[अंकशास्त्र]] आणि डिजिटल माध्यमांद्वारे दिल्या जाणाऱ्या ऑनलाइन मार्गदर्शनासाठी ओळखले जातात. त्यांच्या कार्याविषयी [[लोकमत]], तरुण भारत तसेच इतर वृत्तमाध्यमांमध्ये लेख आणि बातम्या प्रकाशित झाल्या आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/bhakti/astrology-astrologers-gave-a-mantra-for-the-new-year-doing-these-3-things-before-2026-will-bring-great-benefits-a-a679/|title=Astrology: २०२६ आधी 'या' ३ गोष्टी केल्याने होईल मोठा लाभ; ज्योतिषांनी दिला नवीन वर्षाचा कानमंत्र!|last=author/online-lokmat|date=2025-12-25|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/bhakti/astro-tips-do-women-in-the-house-fall-sick-frequently-this-simple-solution-health-complaints-will-go-away-a-a679/|title=Astro Tips: घरातील स्त्रिया वारंवार आजारी पडतात? 'हा' सोपा उपाय; आरोग्याच्या तक्रारी करेल दूर!|last=author/online-lokmat|date=2026-01-07|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/bhakti/astro-tip-disturbing-sleep-keep-this-pure-object-by-your-pillow-on-saturday-you-wont-need-sleeping-pills-a-a679/|title=Astro Tip: रात्रभर कुस बदलताय? शनिवारी उशाशी ठेवा 'ही' वस्तू; झोपेच्या गोळ्यांची गरज भासणार नाही!|last=author/online-lokmat|date=2026-03-21|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/bhakti/astro-tips-hard-work-alone-is-not-enough-follow-these-3-simple-steps-to-attract-luck-a-a679/|title=Astro Tips: केवळ कष्ट पुरेसे नाहीत! भाग्याची साथ मिळवण्यासाठी करा 'हे' ३ साधे उपाय|last=author/online-lokmat|date=2026-01-29|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ptinews.com/press-release/journey-of-dr-shirish-kulkarni-one-of-the-top-three-astrologers-of-maharashtra/3597779|title=Press Trust Of India|last=News|first=P. T. I.|website=www.ptinews.com|language=en|access-date=2026-05-09}}&lt;/ref&gt;

{{माहितीचौकट व्यक्ती|नाव=डॉ. शिरीष यशवंत कुलकर्णी|caption=Shirish Kulkarni|जन्मनाव=|जन्म_दिनांक=११ जून १९८१|जन्म_स्थान=[[पुणे]], महाराष्ट्र|राष्ट्रीयत्व=भारतीय|शिक्षण=बी.एस्सी. (वनस्पतिशास्त्र), एमबीए|पेशा=ज्योतिषी, अंकशास्त्र तज्ज्ञ, वास्तु सल्लागार|known=ज्योतिषशास्त्र, अंकशास्त्र आणि ऑनलाइन मार्गदर्शन|धर्म=हिंदू|पुरस्कार=लोकमत भूमिपुत्र सन्मान, विद्या वाचस्पती सारस्वत सन्मान, लोकप्रिय ज्योतिषतज्ज्ञ पुरस्कार|चित्र=Shirish_Kulkarni_Astrologer.png|Img_alt=|संकेतस्थळ=https://www.shreeshraddhaaastrology.org}}

== प्रारंभिक जीवन ==
डॉ. शिरीष कुलकर्णी यांचा जन्म ११ जून १९८१ रोजी [[पुणे]] येथे झाला. त्यांचे शालेय व महाविद्यालयीन शिक्षण पुणे येथे झाले.

== शिक्षण ==
डॉ. कुलकर्णी यांनी [[वनस्पतीशास्त्र|वनस्पतिशास्त्र]] विषयात बी.एस्सी. पदवी प्राप्त केली असून त्यानंतर मार्केटिंग विषयात [[एम बी ए|एमबीए]] तसेच हॉस्पिटल अ‍ॅडमिनिस्ट्रेशनमध्ये पीजीडीबीएम शिक्षण पूर्ण केले आहे. पर्वतारोहण, टॅरो कार्ड, [[वास्तुशास्त्र]], अंकशास्त्र आणि फलज्योतिष या विषयांचे त्यांनी शिक्षण घेतले आहे. ज्योतिषशास्त्र क्षेत्रातील कार्यासाठी त्यांना दोन मानद डॉक्टरेट पदव्या प्रदान करण्यात आल्या आहेत.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theceo.in/astrology/dr-shirish-kulkarni|title=Dr. Shirish Kulkarni: The Journey of One of the Top Three Astrologers of Maharashtra|last=Singh|first=Shweta|website=Business Magazine - Magazines for CEOs {{!}} The CEO Magazine|language=en|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;

== कारकीर्द ==
डॉ. शिरीष कुलकर्णी यांनी सुरुवातीला हेल्थकेअर आणि हॉस्पिटल प्रशासन क्षेत्रात कार्य केले. त्यानंतर त्यांनी पूर्णवेळ ज्योतिष सल्लागार म्हणून कार्य सुरू केले. ते श्री श्रद्धा ऍस्ट्रोलॉजि संस्थेमार्फत ज्योतिष, अंकशास्त्र आणि वास्तुशास्त्र विषयक मार्गदर्शन करतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/bhakti/astro-tips-want-prosperity-in-business-just-do-the-effective-remedy-of-yellow-mustard-on-three-saturdays-a-a679/|title=Astro Tips: व्यवसायात भरभराट हवीय? फक्त तीन शनिवार करा पिवळ्या मोहरीचा प्रभावी उपाय!|last=author/online-lokmat|date=2025-10-10|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; त्यांनी फेसबुक, इंस्टाग्राम, यूट्यूब आणि इतर डिजिटल माध्यमांतून ऑनलाइन सल्लामसलत आणि मार्गदर्शन सेवा उपलब्ध करून दिली आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/bhakti/astro-tips-how-should-husband-and-wife-remove-evil-eye-with-cloves-every-saturday-for-marital-happiness-read-a-a679/|title=Astro Tips: वैवाहिक सुखासाठी नवरा बायकोने दर शनिवारी लवंगीने दृष्ट कशी काढावी? वाचा|last=author/online-lokmat|date=2025-10-04|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmattimes.com/lifestyle/ram-navami-2026-special-powerful-ram-raksha-stotra-remedy-to-remove-negativity-and-bring-positivity-a510/|title=Ram Navami 2026 Special: Powerful ‘Ram Raksha Stotra’ Remedy to Remove Negativity and Bring Positivity - www.lokmattimes.com|last=author/lokmat-english-desk|date=2026-03-25|website=Lokmat Times|language=en|access-date=2026-05-09}}&lt;/ref&gt; त्यांच्या ज्योतिषविषयक मार्गदर्शन आणि सामाजिक माध्यमांवर उपलब्ध असलेले व्हिडिओ आणि मार्दर्शन सल्ल्यांमुळे महाराष्ट्रातील विविध माध्यमांनी त्यांच्या कार्याची दखल घेतली आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/|title=Lokmat ePaper: Marathi News Paper {{!}} Online English, Hindi &amp; Marathi Paper {{!}} Daily News ePaper{{!}} Today’s News Papers {{!}} लोकमत वृत्तपत्रे|website=epaper.lokmat.com|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/bhakti/astro-tips-want-to-become-rich-do-this-remedy-in-the-south-direction-of-your-house-for-45-consecutive-days-a-a679/|title=Astro Tips: श्रीमंत व्हायचंय? सलग ४५ दिवस घराच्या दक्षिण दिशेला करा 'हा' उपाय!|last=author/online-lokmat|date=2025-04-01|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-05-09}}&lt;/ref&gt;

== पुरस्कार आणि सन्मान ==
डॉ. कुलकर्णी यांना ज्योतिषशास्त्र क्षेत्रातील कार्यासाठी विविध पुरस्कार आणि सन्मान प्राप्त झाले आहेत.

# लोकमत भूमिपुत्र पुरस्कार&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/|title=Lokmat ePaper: Marathi News Paper {{!}} Online English, Hindi &amp; Marathi Paper {{!}} Daily News ePaper{{!}} Today’s News Papers {{!}} लोकमत वृत्तपत्रे|website=epaper.lokmat.com|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;
# लोकमत अचिव्हर्स ऑफ पुणे सन्मान
# मोस्ट ट्रस्टेड ऍस्ट्रॉलॉजर पुरस्कार
# महाराष्ट्र उद्योगभूषण पुरस्कार
# विद्या वाचस्पती सारस्वत सन्मान&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/nashik/award-shirish-kulkarni-a687/|title=शिरीष कुलकर्णी यांना पुरस्कार|last=author/lokmat-news-network|date=2020-12-09|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-05-09}}&lt;/ref&gt;
# लोकप्रिय ज्योतिषतज्ज्ञ पुरस्कार&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theprint.in/ani-press-releases/reseal-in-presents-maharashtra-udyog-bhushan-puraskar-2024-pune-edition-honoring-maharashtras-shining-entrepreneurs/2287037/|title=Reseal.in Presents Maharashtra Udyog Bhushan Puraskar 2024 Pune Edition: Honoring Maharashtra's Shining Entrepreneurs|last=PR|first=ANI|date=2024-09-27|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://localhost/brand-media/events/article/renowned-astrologer-dr-shirish-kulkarni-bags-most-popular-astrologer-of-the-year-title-at-national-fame-awards-2024-120|title=Renowned Astrologer Dr. Shirish Kulkarni bags Most Popular Astrologer of the Year Title at National Fame Awards 2024|last=Developer|first=Web|website=Mid-day|access-date=2026-05-09}}&lt;/ref&gt;
# मदर तेरेसा विद्यापीठाकडून मानद डॉक्टरेट उपाधी&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
# दीन दयाल उपाध्याय विद्यापीठाकडून मानद डॉक्टरेट उपाधी&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}</text>
      <sha1>gs2eoupdzoks55uunljktilzyq40xjv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683460</id>
      <parentid>2683456</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T09:21:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vishalwakchaure1992</username>
        <id>155111</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2683460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12767" sha1="kb09j944xev8cggtj1zyhc0z6o8bm56" xml:space="preserve">{{उल्लेखनीयता}}
'''डॉ. शिरीष यशवंत कुलकर्णी''' हे [[पुणे]] येथील ज्योतिषी, अंकशास्त्र तज्ज्ञ आणि वास्तु सल्लागार आहेत. ते [[ज्योतिषशास्त्र]], [[अंकशास्त्र]] आणि डिजिटल माध्यमांद्वारे दिल्या जाणाऱ्या ऑनलाइन मार्गदर्शनासाठी ओळखले जातात. त्यांच्या कार्याविषयी [[लोकमत]], तरुण भारत तसेच इतर वृत्तमाध्यमांमध्ये लेख आणि बातम्या प्रकाशित झाल्या आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/bhakti/astrology-astrologers-gave-a-mantra-for-the-new-year-doing-these-3-things-before-2026-will-bring-great-benefits-a-a679/|title=Astrology: २०२६ आधी 'या' ३ गोष्टी केल्याने होईल मोठा लाभ; ज्योतिषांनी दिला नवीन वर्षाचा कानमंत्र!|last=author/online-lokmat|date=2025-12-25|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/bhakti/astro-tips-do-women-in-the-house-fall-sick-frequently-this-simple-solution-health-complaints-will-go-away-a-a679/|title=Astro Tips: घरातील स्त्रिया वारंवार आजारी पडतात? 'हा' सोपा उपाय; आरोग्याच्या तक्रारी करेल दूर!|last=author/online-lokmat|date=2026-01-07|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/bhakti/astro-tip-disturbing-sleep-keep-this-pure-object-by-your-pillow-on-saturday-you-wont-need-sleeping-pills-a-a679/|title=Astro Tip: रात्रभर कुस बदलताय? शनिवारी उशाशी ठेवा 'ही' वस्तू; झोपेच्या गोळ्यांची गरज भासणार नाही!|last=author/online-lokmat|date=2026-03-21|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/bhakti/astro-tips-hard-work-alone-is-not-enough-follow-these-3-simple-steps-to-attract-luck-a-a679/|title=Astro Tips: केवळ कष्ट पुरेसे नाहीत! भाग्याची साथ मिळवण्यासाठी करा 'हे' ३ साधे उपाय|last=author/online-lokmat|date=2026-01-29|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ptinews.com/press-release/journey-of-dr-shirish-kulkarni-one-of-the-top-three-astrologers-of-maharashtra/3597779|title=Press Trust Of India|last=News|first=P. T. I.|website=www.ptinews.com|language=en|access-date=2026-05-09}}&lt;/ref&gt;

{{माहितीचौकट व्यक्ती|नाव=डॉ. शिरीष यशवंत कुलकर्णी|caption=Shirish Kulkarni|जन्मनाव=|जन्म_दिनांक=११ जून १९८१|जन्म_स्थान=[[पुणे]], महाराष्ट्र|राष्ट्रीयत्व=भारतीय|शिक्षण=बी.एस्सी. (वनस्पतिशास्त्र), एमबीए|पेशा=ज्योतिषी, अंकशास्त्र तज्ज्ञ, वास्तु सल्लागार|known=ज्योतिषशास्त्र, अंकशास्त्र आणि ऑनलाइन मार्गदर्शन|धर्म=हिंदू|पुरस्कार=लोकमत भूमिपुत्र सन्मान, विद्या वाचस्पती सारस्वत सन्मान, लोकप्रिय ज्योतिषतज्ज्ञ पुरस्कार|चित्र=Shirish_Kulkarni_Astrologer.png|Img_alt=|संकेतस्थळ=https://www.shreeshraddhaaastrology.org}}

== प्रारंभिक जीवन ==
डॉ. शिरीष कुलकर्णी यांचा जन्म ११ जून १९८१ रोजी [[पुणे]] येथे झाला. त्यांचे शालेय व महाविद्यालयीन शिक्षण पुणे येथे झाले.

== शिक्षण ==
डॉ. कुलकर्णी यांनी [[वनस्पतीशास्त्र|वनस्पतिशास्त्र]] विषयात बी.एस्सी. पदवी प्राप्त केली असून त्यानंतर मार्केटिंग विषयात [[एम बी ए|एमबीए]] तसेच हॉस्पिटल अ‍ॅडमिनिस्ट्रेशनमध्ये पीजीडीबीएम शिक्षण पूर्ण केले आहे. पर्वतारोहण, टॅरो कार्ड, [[वास्तुशास्त्र]], अंकशास्त्र आणि फलज्योतिष या विषयांचे त्यांनी शिक्षण घेतले आहे. ज्योतिषशास्त्र क्षेत्रातील कार्यासाठी त्यांना दोन मानद डॉक्टरेट पदव्या प्रदान करण्यात आल्या आहेत.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theceo.in/astrology/dr-shirish-kulkarni|title=Dr. Shirish Kulkarni: The Journey of One of the Top Three Astrologers of Maharashtra|last=Singh|first=Shweta|website=Business Magazine - Magazines for CEOs {{!}} The CEO Magazine|language=en|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;

== कारकीर्द ==
डॉ. शिरीष कुलकर्णी यांनी सुरुवातीला हेल्थकेअर आणि हॉस्पिटल प्रशासन क्षेत्रात कार्य केले. त्यानंतर त्यांनी पूर्णवेळ ज्योतिष सल्लागार म्हणून कार्य सुरू केले. ते श्री श्रद्धा ऍस्ट्रोलॉजि संस्थेमार्फत ज्योतिष, अंकशास्त्र आणि वास्तुशास्त्र विषयक मार्गदर्शन करतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/bhakti/astro-tips-want-prosperity-in-business-just-do-the-effective-remedy-of-yellow-mustard-on-three-saturdays-a-a679/|title=Astro Tips: व्यवसायात भरभराट हवीय? फक्त तीन शनिवार करा पिवळ्या मोहरीचा प्रभावी उपाय!|last=author/online-lokmat|date=2025-10-10|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; त्यांनी फेसबुक, इंस्टाग्राम, यूट्यूब आणि इतर डिजिटल माध्यमांतून ऑनलाइन सल्लामसलत आणि मार्गदर्शन सेवा उपलब्ध करून दिली आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/bhakti/astro-tips-how-should-husband-and-wife-remove-evil-eye-with-cloves-every-saturday-for-marital-happiness-read-a-a679/|title=Astro Tips: वैवाहिक सुखासाठी नवरा बायकोने दर शनिवारी लवंगीने दृष्ट कशी काढावी? वाचा|last=author/online-lokmat|date=2025-10-04|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmattimes.com/lifestyle/ram-navami-2026-special-powerful-ram-raksha-stotra-remedy-to-remove-negativity-and-bring-positivity-a510/|title=Ram Navami 2026 Special: Powerful ‘Ram Raksha Stotra’ Remedy to Remove Negativity and Bring Positivity - www.lokmattimes.com|last=author/lokmat-english-desk|date=2026-03-25|website=Lokmat Times|language=en|access-date=2026-05-09}}&lt;/ref&gt; त्यांच्या ज्योतिषविषयक मार्गदर्शन आणि सामाजिक माध्यमांवर उपलब्ध असलेले व्हिडिओ आणि मार्दर्शन सल्ल्यांमुळे महाराष्ट्रातील विविध माध्यमांनी त्यांच्या कार्याची दखल घेतली आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/|title=Lokmat ePaper: Marathi News Paper {{!}} Online English, Hindi &amp; Marathi Paper {{!}} Daily News ePaper{{!}} Today’s News Papers {{!}} लोकमत वृत्तपत्रे|website=epaper.lokmat.com|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/bhakti/astro-tips-want-to-become-rich-do-this-remedy-in-the-south-direction-of-your-house-for-45-consecutive-days-a-a679/|title=Astro Tips: श्रीमंत व्हायचंय? सलग ४५ दिवस घराच्या दक्षिण दिशेला करा 'हा' उपाय!|last=author/online-lokmat|date=2025-04-01|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-05-09}}&lt;/ref&gt;

== पुरस्कार आणि सन्मान ==
डॉ. कुलकर्णी यांना ज्योतिषशास्त्र क्षेत्रातील कार्यासाठी विविध पुरस्कार आणि सन्मान प्राप्त झाले आहेत.

# लोकमत भूमिपुत्र पुरस्कार&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.lokmat.com/|title=Lokmat ePaper: Marathi News Paper {{!}} Online English, Hindi &amp; Marathi Paper {{!}} Daily News ePaper{{!}} Today’s News Papers {{!}} लोकमत वृत्तपत्रे|website=epaper.lokmat.com|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;
# लोकमत अचिव्हर्स ऑफ पुणे सन्मान
# मोस्ट ट्रस्टेड ऍस्ट्रॉलॉजर पुरस्कार
# महाराष्ट्र उद्योगभूषण पुरस्कार
# विद्या वाचस्पती सारस्वत सन्मान&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/nashik/award-shirish-kulkarni-a687/|title=शिरीष कुलकर्णी यांना पुरस्कार|last=author/lokmat-news-network|date=2020-12-09|website=Lokmat|language=mr|access-date=2026-05-09}}&lt;/ref&gt;
# लोकप्रिय ज्योतिषतज्ज्ञ पुरस्कार&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theprint.in/ani-press-releases/reseal-in-presents-maharashtra-udyog-bhushan-puraskar-2024-pune-edition-honoring-maharashtras-shining-entrepreneurs/2287037/|title=Reseal.in Presents Maharashtra Udyog Bhushan Puraskar 2024 Pune Edition: Honoring Maharashtra's Shining Entrepreneurs|last=PR|first=ANI|date=2024-09-27|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Renowned Astrologer Dr. Shirish Kulkarni bags Most Popular Astrologer of the Year Title at National Fame Awards 2024 |url=https://www.mid-day.com/brand-media/events/article/renowned-astrologer-dr-shirish-kulkarni-bags-most-popular-astrologer-of-the-year-title-at-national-fame-awards-2024-120 |work=Mid-Day |date=2024-03-19 |access-date=2026-05-09 }}&lt;/ref&gt;
# मदर तेरेसा विद्यापीठाकडून मानद डॉक्टरेट उपाधी&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
# दीन दयाल उपाध्याय विद्यापीठाकडून मानद डॉक्टरेट उपाधी&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}</text>
      <sha1>kb09j944xev8cggtj1zyhc0z6o8bm56</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अविनाश पोईनकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379575</id>
    <redirect title="मसुदा:अविनाश पोईनकर" />
    <revision>
      <id>2683361</id>
      <timestamp>2026-05-08T14:23:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>अभय नातू ने लेख [[अविनाश पोईनकर]] वरुन [[मसुदा:अविनाश पोईनकर]] ला हलविला</comment>
      <origin>2683361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="q4f396m1ipff63qfonza43mcem745u5" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[मसुदा:अविनाश पोईनकर]]</text>
      <sha1>q4f396m1ipff63qfonza43mcem745u5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अधिररंजन चौधरी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379576</id>
    <redirect title="अधीर रंजन चौधरी" />
    <revision>
      <id>2683374</id>
      <timestamp>2026-05-08T15:32:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>लेखन भेद</comment>
      <origin>2683374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="n8ha5h2nepf94049y11aln0lko8puw0" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[अधीर रंजन चौधरी]]</text>
      <sha1>n8ha5h2nepf94049y11aln0lko8puw0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अधीरंजन चौधरी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379577</id>
    <redirect title="अधीर रंजन चौधरी" />
    <revision>
      <id>2683375</id>
      <timestamp>2026-05-08T15:33:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>लेखन भेद</comment>
      <origin>2683375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="n8ha5h2nepf94049y11aln0lko8puw0" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[अधीर रंजन चौधरी]]</text>
      <sha1>n8ha5h2nepf94049y11aln0lko8puw0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Sampadak124578</title>
    <ns>3</ns>
    <id>379578</id>
    <revision>
      <id>2683376</id>
      <timestamp>2026-05-08T15:38:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2683376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="269" sha1="d9uc21i988t0f4fj96p42zzobvg1bi3" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Sampadak124578}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २१:०८, ८ मे २०२६ (IST)</text>
      <sha1>d9uc21i988t0f4fj96p42zzobvg1bi3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>केशवराव मारुतराव जेधे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379579</id>
    <redirect title="केशवराव जेधे" />
    <revision>
      <id>2683385</id>
      <timestamp>2026-05-08T16:31:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>पूर्ण नाव</comment>
      <origin>2683385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="heudrrnm5shn4d0ogxj5v8rrmdgw54o" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[केशवराव जेधे]]</text>
      <sha1>heudrrnm5shn4d0ogxj5v8rrmdgw54o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>महमुद गझन, पर्शिया</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379580</id>
    <redirect title="महमूद गझन" />
    <revision>
      <id>2683386</id>
      <timestamp>2026-05-08T17:21:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2683386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="t74eeqavln3pu0bdufamop0l1td7izd" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[महमूद गझन]]</text>
      <sha1>t74eeqavln3pu0bdufamop0l1td7izd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>राजेश विनायक क्षीरसागर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379581</id>
    <revision>
      <id>2683389</id>
      <timestamp>2026-05-08T17:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन</comment>
      <origin>2683389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4662" sha1="jxyg4etwfy82e5smzimujip6hi1ogew" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''राजेश विनायकराव क्षीरसागर''' ([[२४ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९६८|१९६८]]) हे [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर जिल्ह्यातील]] [[शिवसेना]] पक्षाचे एक राजकीय नेते आहेत. ते [[महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोग|महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोगाचे]] कार्यकारी अध्यक्ष आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esakal.com/paschim-maharashtra/mla-rajesh-kshirsagar-president-state-planning-commission-194185 |title=कोल्हापूरचे शिवसेनेचे आमदार राजेश क्षीरसागर यांची राज्य नियोजन आयोगाच्या कार्यकारी अध्यक्ष पदावर निवड |website=सकाळ |date=२९ मे २०१९ |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt; क्षीरसागर [[२००९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक|२००९]], [[२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका|२०१४]] आणि [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४च्या निवडणुकांमध्ये]] [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत]] [[कोल्हापूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघातून]] शिवसेनेतर्फे निवडून गेले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.lokmat.com/politics/maharashtra-assembly-election-result-2024-kolhapur-north-rajesh-kshirsagar-wins-a614/ |title=कोल्हापूर उत्तरमध्ये राजेश क्षीरसागर यांचा विजय |website=लोकमत |date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.elections.in/maharashtra/assembly-constituencies/kolhapur-north.html |title=कोल्हापूर उत्तर विधानसभा निवडणूक निकाल |website=elections.in |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt;

== राजकीय कारकीर्द ==
* २००९: [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] प्रथमच निवडून आले.
* २०१४: महाराष्ट्र विधानसभेवर दुसऱ्यांदा निवड.
* २०१९: [[महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोग|महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोगाच्या]] कार्यकारी अध्यक्षपदी नियुक्ती.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loksatta.com/kolhapur/rajesh-kshirsagar-appointed-as-executive-chairman-of-state-planning-board-1915984/ |title=राजेश क्षीरसागर यांची राज्य नियोजन मंडळाच्या कार्यकारी अध्यक्षपदी नियुक्ती |website=लोकसत्ता |date=२९ मे २०१९ |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt;
* २०२४: महाराष्ट्र विधानसभेवर तिसऱ्यांदा पुनर्निवड.


== बाह्य दुवे ==
* [http://rajeshkshirsagar.com/ अधिकृत संकेतस्थळ]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:क्षीरसागर, राजेश विनायक}}
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील राजकारणी]]
[[वर्ग:शिवसेनेचे राजकारणी]]
[[वर्ग:उत्तर कोल्हापूरचे आमदार]]
[[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१९६८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>jxyg4etwfy82e5smzimujip6hi1ogew</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683390</id>
      <parentid>2683389</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T17:44:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2683390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4663" sha1="kjrpvqwodofwthpy1cnmrlqaaz48a77" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''राजेश विनायकराव क्षीरसागर''' ([[२४ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९६८|१९६८]]) हे [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर जिल्ह्यातील]] [[शिवसेना]] पक्षाचे एक राजकीय नेते आहेत. ते [[महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोग|महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोगाचे]] कार्यकारी अध्यक्ष आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esakal.com/paschim-maharashtra/mla-rajesh-kshirsagar-president-state-planning-commission-194185 |title=कोल्हापूरचे शिवसेनेचे आमदार राजेश क्षीरसागर यांची राज्य नियोजन आयोगाच्या कार्यकारी अध्यक्ष पदावर निवड |website=सकाळ |date=२९ मे २०१९ |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt; क्षीरसागर [[२००९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक|२००९]], [[२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका|२०१४]] आणि [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४ च्या निवडणुकांमध्ये]] [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत]] [[कोल्हापूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघातून]] शिवसेनेतर्फे निवडून गेले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.lokmat.com/politics/maharashtra-assembly-election-result-2024-kolhapur-north-rajesh-kshirsagar-wins-a614/ |title=कोल्हापूर उत्तरमध्ये राजेश क्षीरसागर यांचा विजय |website=लोकमत |date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.elections.in/maharashtra/assembly-constituencies/kolhapur-north.html |title=कोल्हापूर उत्तर विधानसभा निवडणूक निकाल |website=elections.in |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt;

== राजकीय कारकीर्द ==
* २००९: [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] प्रथमच निवडून आले.
* २०१४: महाराष्ट्र विधानसभेवर दुसऱ्यांदा निवड.
* २०१९: [[महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोग|महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोगाच्या]] कार्यकारी अध्यक्षपदी नियुक्ती.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loksatta.com/kolhapur/rajesh-kshirsagar-appointed-as-executive-chairman-of-state-planning-board-1915984/ |title=राजेश क्षीरसागर यांची राज्य नियोजन मंडळाच्या कार्यकारी अध्यक्षपदी नियुक्ती |website=लोकसत्ता |date=२९ मे २०१९ |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt;
* २०२४: महाराष्ट्र विधानसभेवर तिसऱ्यांदा पुनर्निवड.


== बाह्य दुवे ==
* [http://rajeshkshirsagar.com/ अधिकृत संकेतस्थळ]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:क्षीरसागर, राजेश विनायक}}
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील राजकारणी]]
[[वर्ग:शिवसेनेचे राजकारणी]]
[[वर्ग:उत्तर कोल्हापूरचे आमदार]]
[[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१९६८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>kjrpvqwodofwthpy1cnmrlqaaz48a77</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683391</id>
      <parentid>2683390</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T17:45:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>विभाग</comment>
      <origin>2683391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4662" sha1="9j8ao48zyvhqq676yinivt1dqaznc0u" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''राजेश विनायकराव क्षीरसागर''' ([[२४ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९६८|१९६८]]) हे [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर जिल्ह्यातील]] [[शिवसेना]] पक्षाचे एक राजकीय नेते आहेत. ते [[महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोग|महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोगाचे]] कार्यकारी अध्यक्ष आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esakal.com/paschim-maharashtra/mla-rajesh-kshirsagar-president-state-planning-commission-194185 |title=कोल्हापूरचे शिवसेनेचे आमदार राजेश क्षीरसागर यांची राज्य नियोजन आयोगाच्या कार्यकारी अध्यक्ष पदावर निवड |website=सकाळ |date=२९ मे २०१९ |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt; क्षीरसागर [[२००९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक|२००९]], [[२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका|२०१४]] आणि [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४ च्या निवडणुकांमध्ये]] [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत]] [[कोल्हापूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघातून]] शिवसेनेतर्फे निवडून गेले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.lokmat.com/politics/maharashtra-assembly-election-result-2024-kolhapur-north-rajesh-kshirsagar-wins-a614/ |title=कोल्हापूर उत्तरमध्ये राजेश क्षीरसागर यांचा विजय |website=लोकमत |date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.elections.in/maharashtra/assembly-constituencies/kolhapur-north.html |title=कोल्हापूर उत्तर विधानसभा निवडणूक निकाल |website=elections.in |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt;

== राजकीय कारकीर्द ==
* २००९: [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] प्रथमच निवडून आले.
* २०१४: महाराष्ट्र विधानसभेवर दुसऱ्यांदा निवड.
* २०१९: [[महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोग|महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोगाच्या]] कार्यकारी अध्यक्षपदी नियुक्ती.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loksatta.com/kolhapur/rajesh-kshirsagar-appointed-as-executive-chairman-of-state-planning-board-1915984/ |title=राजेश क्षीरसागर यांची राज्य नियोजन मंडळाच्या कार्यकारी अध्यक्षपदी नियुक्ती |website=लोकसत्ता |date=२९ मे २०१९ |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt;
* २०२४: महाराष्ट्र विधानसभेवर तिसऱ्यांदा पुनर्निवड.

== बाह्य दुवे ==
* [http://rajeshkshirsagar.com/ अधिकृत संकेतस्थळ]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:क्षीरसागर, राजेश विनायक}}
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील राजकारणी]]
[[वर्ग:शिवसेनेचे राजकारणी]]
[[वर्ग:उत्तर कोल्हापूरचे आमदार]]
[[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१९६८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>9j8ao48zyvhqq676yinivt1dqaznc0u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683392</id>
      <parentid>2683391</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T17:45:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:१९६८ मधील जन्म]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2683392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4671" sha1="rj0thr3ttz7z5vs2nely8dmtmvcbbib" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''राजेश विनायकराव क्षीरसागर''' ([[२४ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९६८|१९६८]]) हे [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर जिल्ह्यातील]] [[शिवसेना]] पक्षाचे एक राजकीय नेते आहेत. ते [[महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोग|महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोगाचे]] कार्यकारी अध्यक्ष आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esakal.com/paschim-maharashtra/mla-rajesh-kshirsagar-president-state-planning-commission-194185 |title=कोल्हापूरचे शिवसेनेचे आमदार राजेश क्षीरसागर यांची राज्य नियोजन आयोगाच्या कार्यकारी अध्यक्ष पदावर निवड |website=सकाळ |date=२९ मे २०१९ |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt; क्षीरसागर [[२००९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक|२००९]], [[२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका|२०१४]] आणि [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४ च्या निवडणुकांमध्ये]] [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत]] [[कोल्हापूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघातून]] शिवसेनेतर्फे निवडून गेले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.lokmat.com/politics/maharashtra-assembly-election-result-2024-kolhapur-north-rajesh-kshirsagar-wins-a614/ |title=कोल्हापूर उत्तरमध्ये राजेश क्षीरसागर यांचा विजय |website=लोकमत |date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.elections.in/maharashtra/assembly-constituencies/kolhapur-north.html |title=कोल्हापूर उत्तर विधानसभा निवडणूक निकाल |website=elections.in |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt;

== राजकीय कारकीर्द ==
* २००९: [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] प्रथमच निवडून आले.
* २०१४: महाराष्ट्र विधानसभेवर दुसऱ्यांदा निवड.
* २०१९: [[महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोग|महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोगाच्या]] कार्यकारी अध्यक्षपदी नियुक्ती.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loksatta.com/kolhapur/rajesh-kshirsagar-appointed-as-executive-chairman-of-state-planning-board-1915984/ |title=राजेश क्षीरसागर यांची राज्य नियोजन मंडळाच्या कार्यकारी अध्यक्षपदी नियुक्ती |website=लोकसत्ता |date=२९ मे २०१९ |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt;
* २०२४: महाराष्ट्र विधानसभेवर तिसऱ्यांदा पुनर्निवड.

== बाह्य दुवे ==
* [http://rajeshkshirsagar.com/ अधिकृत संकेतस्थळ]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:क्षीरसागर, राजेश विनायक}}
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील राजकारणी]]
[[वर्ग:शिवसेनेचे राजकारणी]]
[[वर्ग:उत्तर कोल्हापूरचे आमदार]]
[[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]]
[[वर्ग:इ.स. १९६८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>rj0thr3ttz7z5vs2nely8dmtmvcbbib</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683393</id>
      <parentid>2683392</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T17:45:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:महाराष्ट्र विधानसभा सदस्य]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2683393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4677" sha1="k5d4xn8vwov2fjcvqqkrcxujxru1w9u" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''राजेश विनायकराव क्षीरसागर''' ([[२४ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९६८|१९६८]]) हे [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर जिल्ह्यातील]] [[शिवसेना]] पक्षाचे एक राजकीय नेते आहेत. ते [[महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोग|महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोगाचे]] कार्यकारी अध्यक्ष आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esakal.com/paschim-maharashtra/mla-rajesh-kshirsagar-president-state-planning-commission-194185 |title=कोल्हापूरचे शिवसेनेचे आमदार राजेश क्षीरसागर यांची राज्य नियोजन आयोगाच्या कार्यकारी अध्यक्ष पदावर निवड |website=सकाळ |date=२९ मे २०१९ |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt; क्षीरसागर [[२००९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक|२००९]], [[२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका|२०१४]] आणि [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४ च्या निवडणुकांमध्ये]] [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत]] [[कोल्हापूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघातून]] शिवसेनेतर्फे निवडून गेले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.lokmat.com/politics/maharashtra-assembly-election-result-2024-kolhapur-north-rajesh-kshirsagar-wins-a614/ |title=कोल्हापूर उत्तरमध्ये राजेश क्षीरसागर यांचा विजय |website=लोकमत |date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.elections.in/maharashtra/assembly-constituencies/kolhapur-north.html |title=कोल्हापूर उत्तर विधानसभा निवडणूक निकाल |website=elections.in |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt;

== राजकीय कारकीर्द ==
* २००९: [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] प्रथमच निवडून आले.
* २०१४: महाराष्ट्र विधानसभेवर दुसऱ्यांदा निवड.
* २०१९: [[महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोग|महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोगाच्या]] कार्यकारी अध्यक्षपदी नियुक्ती.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loksatta.com/kolhapur/rajesh-kshirsagar-appointed-as-executive-chairman-of-state-planning-board-1915984/ |title=राजेश क्षीरसागर यांची राज्य नियोजन मंडळाच्या कार्यकारी अध्यक्षपदी नियुक्ती |website=लोकसत्ता |date=२९ मे २०१९ |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt;
* २०२४: महाराष्ट्र विधानसभेवर तिसऱ्यांदा पुनर्निवड.

== बाह्य दुवे ==
* [http://rajeshkshirsagar.com/ अधिकृत संकेतस्थळ]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:क्षीरसागर, राजेश विनायक}}
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील राजकारणी]]
[[वर्ग:शिवसेनेचे राजकारणी]]
[[वर्ग:उत्तर कोल्हापूरचे आमदार]]
[[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:इ.स. १९६८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>k5d4xn8vwov2fjcvqqkrcxujxru1w9u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683394</id>
      <parentid>2683393</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T17:46:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:शिवसेनेचे राजकारणी]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2683394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4680" sha1="7hrszdr48scx98v5i1jrri6lo9ri5f5" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''राजेश विनायकराव क्षीरसागर''' ([[२४ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९६८|१९६८]]) हे [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर जिल्ह्यातील]] [[शिवसेना]] पक्षाचे एक राजकीय नेते आहेत. ते [[महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोग|महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोगाचे]] कार्यकारी अध्यक्ष आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esakal.com/paschim-maharashtra/mla-rajesh-kshirsagar-president-state-planning-commission-194185 |title=कोल्हापूरचे शिवसेनेचे आमदार राजेश क्षीरसागर यांची राज्य नियोजन आयोगाच्या कार्यकारी अध्यक्ष पदावर निवड |website=सकाळ |date=२९ मे २०१९ |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt; क्षीरसागर [[२००९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक|२००९]], [[२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका|२०१४]] आणि [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४ च्या निवडणुकांमध्ये]] [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत]] [[कोल्हापूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघातून]] शिवसेनेतर्फे निवडून गेले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.lokmat.com/politics/maharashtra-assembly-election-result-2024-kolhapur-north-rajesh-kshirsagar-wins-a614/ |title=कोल्हापूर उत्तरमध्ये राजेश क्षीरसागर यांचा विजय |website=लोकमत |date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.elections.in/maharashtra/assembly-constituencies/kolhapur-north.html |title=कोल्हापूर उत्तर विधानसभा निवडणूक निकाल |website=elections.in |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt;

== राजकीय कारकीर्द ==
* २००९: [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] प्रथमच निवडून आले.
* २०१४: महाराष्ट्र विधानसभेवर दुसऱ्यांदा निवड.
* २०१९: [[महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोग|महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोगाच्या]] कार्यकारी अध्यक्षपदी नियुक्ती.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loksatta.com/kolhapur/rajesh-kshirsagar-appointed-as-executive-chairman-of-state-planning-board-1915984/ |title=राजेश क्षीरसागर यांची राज्य नियोजन मंडळाच्या कार्यकारी अध्यक्षपदी नियुक्ती |website=लोकसत्ता |date=२९ मे २०१९ |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt;
* २०२४: महाराष्ट्र विधानसभेवर तिसऱ्यांदा पुनर्निवड.

== बाह्य दुवे ==
* [http://rajeshkshirsagar.com/ अधिकृत संकेतस्थळ]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:क्षीरसागर, राजेश विनायक}}
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील राजकारणी]]
[[वर्ग:शिवसेनेतील राजकारणी]]
[[वर्ग:उत्तर कोल्हापूरचे आमदार]]
[[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:इ.स. १९६८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>7hrszdr48scx98v5i1jrri6lo9ri5f5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683395</id>
      <parentid>2683394</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T17:46:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:उत्तर कोल्हापूरचे आमदार]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2683395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4680" sha1="i32jycjkr8tkhc1mwveiq2p2u8v77da" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''राजेश विनायकराव क्षीरसागर''' ([[२४ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९६८|१९६८]]) हे [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर जिल्ह्यातील]] [[शिवसेना]] पक्षाचे एक राजकीय नेते आहेत. ते [[महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोग|महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोगाचे]] कार्यकारी अध्यक्ष आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esakal.com/paschim-maharashtra/mla-rajesh-kshirsagar-president-state-planning-commission-194185 |title=कोल्हापूरचे शिवसेनेचे आमदार राजेश क्षीरसागर यांची राज्य नियोजन आयोगाच्या कार्यकारी अध्यक्ष पदावर निवड |website=सकाळ |date=२९ मे २०१९ |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt; क्षीरसागर [[२००९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक|२००९]], [[२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका|२०१४]] आणि [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४ च्या निवडणुकांमध्ये]] [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेत]] [[कोल्हापूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघातून]] शिवसेनेतर्फे निवडून गेले.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.lokmat.com/politics/maharashtra-assembly-election-result-2024-kolhapur-north-rajesh-kshirsagar-wins-a614/ |title=कोल्हापूर उत्तरमध्ये राजेश क्षीरसागर यांचा विजय |website=लोकमत |date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.elections.in/maharashtra/assembly-constituencies/kolhapur-north.html |title=कोल्हापूर उत्तर विधानसभा निवडणूक निकाल |website=elections.in |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt;

== राजकीय कारकीर्द ==
* २००९: [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] प्रथमच निवडून आले.
* २०१४: महाराष्ट्र विधानसभेवर दुसऱ्यांदा निवड.
* २०१९: [[महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोग|महाराष्ट्र राज्य नियोजन आयोगाच्या]] कार्यकारी अध्यक्षपदी नियुक्ती.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.loksatta.com/kolhapur/rajesh-kshirsagar-appointed-as-executive-chairman-of-state-planning-board-1915984/ |title=राजेश क्षीरसागर यांची राज्य नियोजन मंडळाच्या कार्यकारी अध्यक्षपदी नियुक्ती |website=लोकसत्ता |date=२९ मे २०१९ |access-date=८ मे २०२६}}&lt;/ref&gt;
* २०२४: महाराष्ट्र विधानसभेवर तिसऱ्यांदा पुनर्निवड.

== बाह्य दुवे ==
* [http://rajeshkshirsagar.com/ अधिकृत संकेतस्थळ]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:क्षीरसागर, राजेश विनायक}}
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील राजकारणी]]
[[वर्ग:शिवसेनेतील राजकारणी]]
[[वर्ग:कोल्हापूर उत्तरचे आमदार]]
[[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:इ.स. १९६८ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>i32jycjkr8tkhc1mwveiq2p2u8v77da</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>राजेश क्षीरसागर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379582</id>
    <redirect title="राजेश विनायक क्षीरसागर" />
    <revision>
      <id>2683396</id>
      <timestamp>2026-05-08T17:46:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2683396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="4u07smgb2i1nuuyrbdbm0vk55mqndo4" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[राजेश विनायक क्षीरसागर]]</text>
      <sha1>4u07smgb2i1nuuyrbdbm0vk55mqndo4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>राजेश विनायकराव क्षीरसागर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379583</id>
    <redirect title="राजेश विनायक क्षीरसागर" />
    <revision>
      <id>2683397</id>
      <timestamp>2026-05-08T17:47:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>पूर्ण नाव</comment>
      <origin>2683397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="4u07smgb2i1nuuyrbdbm0vk55mqndo4" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[राजेश विनायक क्षीरसागर]]</text>
      <sha1>4u07smgb2i1nuuyrbdbm0vk55mqndo4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>उमेश आत्माराम यवळकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379584</id>
    <redirect title="चंदू यावलकर" />
    <revision>
      <id>2683398</id>
      <timestamp>2026-05-08T18:15:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2683398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="ebhh6xymi7s2hduyss5ki4k2mtrkmpg" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[चंदू यावलकर]]</text>
      <sha1>ebhh6xymi7s2hduyss5ki4k2mtrkmpg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चंदू यावलकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379585</id>
    <revision>
      <id>2683399</id>
      <timestamp>2026-05-08T18:17:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>साचा</comment>
      <origin>2683399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3861" sha1="6zqmkwfi7qrd6jo35lz35jslcwyc6qi" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''उमेश &quot;चंदू&quot; आत्मारामजी यावलकर''' हे एक भारतीय राजकारणी आहेत. ते [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४ च्या विधानसभा निवडणुकीमध्ये]] [[मोर्शी विधानसभा मतदारसंघ|मोर्शी-वरुड विधानसभा मतदारसंघातून]] [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षातर्फे]]  [[महाराष्ट्राची १५ वी विधानसभा|महाराष्ट्राच्या पंधराव्या विधानसभेवर]] निवडून गेले.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |title=Morshi, Maharashtra Assembly Election Results 2024 Highlights: BJP's Umesh Alias Chandu Atmaramji Yawalkar wins Morshi with 99683 votes |url=https://www.indiatoday.in/elections/assembly/story/morshi-maharashtra-assembly-election-results-2024-live-updates-maelb-2638147-2024-11-23 |access-date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |website=इंडिया टुडे |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |title=Morshi (Maharashtra) Assembly Election Results 2024 Live: Winner, Runner-up, Candidates List |url=https://indianexpress.com/elections/morshi-maharashtra-assembly-election-results-2024-live-winner-runner-up-candidates-9684571/ |access-date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |website=द इंडियन एक्सप्रेस |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Maharastra Assembly Election Results 2024 - Morshi&quot;&gt;{{cite news|last1=भारतीय निवडणूक आयोग|title=Maharastra Assembly Election Results 2024 - Morshi|url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenNov2024/candidateswise-S1343.htm|accessdate=५ डिसेंबर २०२४|date=२३ नोव्हेंबर २०२४|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241205055143/https://results.eci.gov.in/ResultAcGenNov2024/candidateswise-S1343.htm|archivedate=५ डिसेंबर २०२४}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Morshi Election Result: BJP's Umesh Yawalkar Defeats Incumbent NCP MLA Devendra Bhuyar&quot;&gt;{{cite news |last1=TimelineDaily |date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |title=Morshi Election Result: BJP's Umesh Yawalkar Defeats Incumbent NCP MLA Devendra Bhuyar |url=https://timelinedaily.com/elections/morshi-election-result-bjp-s-umesh-yawalkar-defeats-incumbent-ncp-mla-devendra-bhuyar |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241205092519/https://timelinedaily.com/elections/morshi-election-result-bjp-s-umesh-yawalkar-defeats-incumbent-ncp-mla-devendra-bhuyar |archivedate=५ डिसेंबर २०२४ |accessdate=५ डिसेंबर २०२४ |language=en}}&lt;/ref&gt;

== हे सुद्धा पहा ==
* [[महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांची यादी]]
* [[महाराष्ट्र विधानसभा]]

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:यावलकर, चंदू}}
[[वर्ग:मोर्शीचे आमदार]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील राजकारणी]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:महाराष्ट्राच्या विधानसभेचे सदस्य]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>6zqmkwfi7qrd6jo35lz35jslcwyc6qi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>उमेश यावलकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379586</id>
    <redirect title="चंदू यावलकर" />
    <revision>
      <id>2683400</id>
      <timestamp>2026-05-08T18:19:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>मूळ नाव</comment>
      <origin>2683400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="ebhh6xymi7s2hduyss5ki4k2mtrkmpg" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[चंदू यावलकर]]</text>
      <sha1>ebhh6xymi7s2hduyss5ki4k2mtrkmpg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>उमेश आत्माराम यावलकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379587</id>
    <redirect title="चंदू यावलकर" />
    <revision>
      <id>2683401</id>
      <timestamp>2026-05-08T18:19:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2683401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="ebhh6xymi7s2hduyss5ki4k2mtrkmpg" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[चंदू यावलकर]]</text>
      <sha1>ebhh6xymi7s2hduyss5ki4k2mtrkmpg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चंदू आत्मारामजी यावलकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379588</id>
    <redirect title="चंदू यावलकर" />
    <revision>
      <id>2683402</id>
      <timestamp>2026-05-08T18:25:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>पूर्ण नाव</comment>
      <origin>2683402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="ebhh6xymi7s2hduyss5ki4k2mtrkmpg" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[चंदू यावलकर]]</text>
      <sha1>ebhh6xymi7s2hduyss5ki4k2mtrkmpg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अप्पासाहेब पंत</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379589</id>
    <redirect title="अप्पासाहेब बाळासाहेब पंत" />
    <revision>
      <id>2683403</id>
      <timestamp>2026-05-08T18:27:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>[[अप्पासाहेब बाळासाहेब पंत]] कडे पुनर्निर्देशित</comment>
      <origin>2683403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113" sha1="okob5f58g4q2qkqyfkb0j0kr1ahuy36" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[अप्पासाहेब बाळासाहेब पंत]]</text>
      <sha1>okob5f58g4q2qkqyfkb0j0kr1ahuy36</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>परशुराम राव पंत</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379590</id>
    <redirect title="अप्पासाहेब बाळासाहेब पंत" />
    <revision>
      <id>2683404</id>
      <timestamp>2026-05-08T18:28:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>[[अप्पासाहेब बाळासाहेब पंत]] कडे पुनर्निर्देशित</comment>
      <origin>2683404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113" sha1="okob5f58g4q2qkqyfkb0j0kr1ahuy36" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[अप्पासाहेब बाळासाहेब पंत]]</text>
      <sha1>okob5f58g4q2qkqyfkb0j0kr1ahuy36</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>माचानी सोमप्पा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379591</id>
    <revision>
      <id>2683406</id>
      <timestamp>2026-05-08T18:50:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: '''मचनी सोमप्पा''' हे एक भारतीय उद्योगपती, [[शिक्षणतज्ज्ञ]], समाजसेवक आणि माचानी सोमप्पा उद्योग समूहाचे संस्थापक होते.&lt;ref name=&quot;Machani Group&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanigroup.com/aboutus.html | title=Machani Group | publisher=Machani Group | date=2015 | accessdate=31 March 2015...</comment>
      <origin>2683406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5412" sha1="0gdgz76rvazg9ysxvntd4f6ipaa28xo" xml:space="preserve">'''मचनी सोमप्पा''' हे एक भारतीय उद्योगपती, [[शिक्षणतज्ज्ञ]], समाजसेवक आणि माचानी सोमप्पा उद्योग समूहाचे संस्थापक होते.&lt;ref name=&quot;Machani Group&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanigroup.com/aboutus.html | title=Machani Group | publisher=Machani Group | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130107082502/http://www.machanigroup.com/aboutus.html | archive-date=7 January 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९०४ मध्ये [[मद्रास प्रेसिडेन्सी]] मधील [[कुर्नूल जिल्हा|कुर्नूल जिल्ह्यातील]] [[येम्मिगनूर]] येथे जन्मलेले सोमप्पा १९३४ च्या दुष्काळाच्या काळात प्रकाशात आले, जेव्हा त्यांनी त्यांच्या भागातील दुष्काळग्रस्त विणकरांसाठी मदत केंद्र सुरू केले&lt;ref name=&quot;Root Vin&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | title=Root Vin | publisher=Root Vin | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160503063520/http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | archive-date=3 May 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; आणि १९३८ मध्ये विणकरांसाठी 'येम्मिगनूर विणकर सहकारी संस्था' (YWCS) नावाच्या एका [[सहकारी संस्था|सहकारी संस्थेची]] स्थापना केली.{{citation needed|date=August 2019}} दोन वर्षांनंतर, त्यांनी माचानी ग्रुपची स्थापना केली आणि १९४० पासून या व्यवसाय समूहाने उत्पादन, अभियांत्रिकी, वाहतूक, कृषी, [[माहिती तंत्रज्ञान]], ऊर्जा, ग्रामीण व्यवसाय प्रक्रिया बाह्यस्रोत आणि किरकोळ ब्रँड्समध्ये विस्तार केला आहे.&lt;ref name=&quot;India Mart&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.indiamart.com/machani-infradevelopment/ | title=India Mart | publisher=India Mart | date=2015 | accessdate=31 March 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Somappa Bhavan&quot;&gt;{{cite web | url=http://yellowpages.sulekha.com/hyderabad/machani-somappa-bhavan-jubilee-hills-hyderabad_contact-address | title=Somappa Bhavan | publisher=Machani Somappa Bhavan | date=2015 | accessdate=31 March 2015 }}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; १९६० मध्ये, त्यांनी प्रसिद्ध जर्मन स्प्रिंग उत्पादक, स्टम्प + शुएल यांच्या सहकार्याने 'स्टम्प, शुएल अँड सोमप्पा' या संयुक्त उपक्रमाची स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;SSS India&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.sss-india.com/insight.htm | title=SSS India | publisher=SSS India | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160607034324/http://www.sss-india.com/insight.htm | archive-date=7 June 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९७८ मध्ये त्यांनी स्थापन केलेल्या 'माचानी सोमप्पा इंग्लिश मीडियम हायस्कूल' या शाळेच्या माध्यमातून शैक्षणिक क्षेत्रातही त्यांचे योगदान राहिले आहे.&lt;ref name=&quot;School&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanisomappa.com/establishment.html | title=School | publisher=Machani Somappa English Medium High School | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304085726/http://www.machanisomappa.com/establishment.html | archive-date=4 March 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; समाजसेवेतील त्यांच्या योगदानाबद्दल १९५४ मध्ये [[भारत सरकार|भारत सरकारने]] त्यांना भारताचा चौथा सर्वोच्च नागरी सन्मान [[पद्मश्री]] देऊन गौरविले,&lt;ref name=&quot;Padma Shri&quot;&gt;{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Shri |publisher=Padma Shri |date=2015 |accessdate=11 November 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 October 2015 }}&lt;/ref&gt; ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरी व्यक्तींपैकी एक ठरले.</text>
      <sha1>0gdgz76rvazg9ysxvntd4f6ipaa28xo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683414</id>
      <parentid>2683406</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T01:29:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2683414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5539" sha1="bgdopcvp522mi13g9j055gbyfrfosgj" xml:space="preserve">{{निर्माणाधीन}}
{{काम चालू}}
'''मचनी सोमप्पा''' हे एक भारतीय उद्योगपती, [[शिक्षणतज्ज्ञ]], समाजसेवक आणि माचानी सोमप्पा उद्योग समूहाचे संस्थापक होते.&lt;ref name=&quot;Machani Group&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanigroup.com/aboutus.html | title=Machani Group | publisher=Machani Group | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130107082502/http://www.machanigroup.com/aboutus.html | archive-date=7 January 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९०४ मध्ये [[मद्रास प्रेसिडेन्सी]] मधील [[कुर्नूल जिल्हा|कुर्नूल जिल्ह्यातील]] [[येम्मिगनूर]] येथे जन्मलेले सोमप्पा १९३४ च्या दुष्काळाच्या काळात प्रकाशात आले, जेव्हा त्यांनी त्यांच्या भागातील दुष्काळग्रस्त विणकरांसाठी मदत केंद्र सुरू केले&lt;ref name=&quot;Root Vin&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | title=Root Vin | publisher=Root Vin | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160503063520/http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | archive-date=3 May 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; आणि १९३८ मध्ये विणकरांसाठी 'येम्मिगनूर विणकर सहकारी संस्था' (YWCS) नावाच्या एका [[सहकारी संस्था|सहकारी संस्थेची]] स्थापना केली.{{citation needed|date=August 2019}} दोन वर्षांनंतर, त्यांनी माचानी ग्रुपची स्थापना केली आणि १९४० पासून या व्यवसाय समूहाने उत्पादन, अभियांत्रिकी, वाहतूक, कृषी, [[माहिती तंत्रज्ञान]], ऊर्जा, ग्रामीण व्यवसाय प्रक्रिया बाह्यस्रोत आणि किरकोळ ब्रँड्समध्ये विस्तार केला आहे.&lt;ref name=&quot;India Mart&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.indiamart.com/machani-infradevelopment/ | title=India Mart | publisher=India Mart | date=2015 | accessdate=31 March 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Somappa Bhavan&quot;&gt;{{cite web | url=http://yellowpages.sulekha.com/hyderabad/machani-somappa-bhavan-jubilee-hills-hyderabad_contact-address | title=Somappa Bhavan | publisher=Machani Somappa Bhavan | date=2015 | accessdate=31 March 2015 }}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; १९६० मध्ये, त्यांनी प्रसिद्ध जर्मन स्प्रिंग उत्पादक, स्टम्प + शुएल यांच्या सहकार्याने 'स्टम्प, शुएल अँड सोमप्पा' या संयुक्त उपक्रमाची स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;SSS India&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.sss-india.com/insight.htm | title=SSS India | publisher=SSS India | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160607034324/http://www.sss-india.com/insight.htm | archive-date=7 June 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९७८ मध्ये त्यांनी स्थापन केलेल्या 'माचानी सोमप्पा इंग्लिश मीडियम हायस्कूल' या शाळेच्या माध्यमातून शैक्षणिक क्षेत्रातही त्यांचे योगदान राहिले आहे.&lt;ref name=&quot;School&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanisomappa.com/establishment.html | title=School | publisher=Machani Somappa English Medium High School | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304085726/http://www.machanisomappa.com/establishment.html | archive-date=4 March 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; समाजसेवेतील त्यांच्या योगदानाबद्दल १९५४ मध्ये [[भारत सरकार|भारत सरकारने]] त्यांना भारताचा चौथा सर्वोच्च नागरी सन्मान [[पद्मश्री]] देऊन गौरविले,&lt;ref name=&quot;Padma Shri&quot;&gt;{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Shri |publisher=Padma Shri |date=2015 |accessdate=11 November 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 October 2015 }}&lt;/ref&gt; ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरी व्यक्तींपैकी एक ठरले.

== संदर्भ ==
{{संदर्भ यादी}}</text>
      <sha1>bgdopcvp522mi13g9j055gbyfrfosgj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683415</id>
      <parentid>2683414</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T01:40:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2683415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5822" sha1="nlu2wik095f1faq9c437u1inkajq9qc" xml:space="preserve">{{निर्माणाधीन}}
{{काम चालू}}
'''मचनी सोमप्पा''' हे एक भारतीय उद्योगपती, [[शिक्षणतज्ज्ञ]], समाजसेवक आणि माचानी सोमप्पा उद्योग समूहाचे संस्थापक होते.&lt;ref name=&quot;Machani Group&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanigroup.com/aboutus.html | title=Machani Group | publisher=Machani Group | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130107082502/http://www.machanigroup.com/aboutus.html | archive-date=7 January 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९०४ मध्ये [[मद्रास प्रेसिडेन्सी]] मधील [[कुर्नूल जिल्हा|कुर्नूल जिल्ह्यातील]] [[येम्मिगनूर]] येथे जन्मलेले सोमप्पा १९३४ च्या दुष्काळाच्या काळात प्रकाशात आले, जेव्हा त्यांनी त्यांच्या भागातील दुष्काळग्रस्त विणकरांसाठी मदत केंद्र सुरू केले&lt;ref name=&quot;Root Vin&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | title=Root Vin | publisher=Root Vin | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160503063520/http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | archive-date=3 May 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; आणि १९३८ मध्ये विणकरांसाठी 'येम्मिगनूर विणकर सहकारी संस्था' (YWCS) नावाच्या एका [[सहकारी संस्था|सहकारी संस्थेची]] स्थापना केली.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://kurnool.ap.gov.in/one-district-one-product-odop-yemmiganur-handloom-kurnool-district/ | title=One District One Product (ODOP)- Yemmiganur Handloom -Kurnool District | publisher=kurnool.ap.gov.in | accessdate=9 May 2026 |language=en | archive-url= | archive-date= | url-status=live }}&lt;/ref&gt; दोन वर्षांनंतर, त्यांनी माचानी ग्रुपची स्थापना केली आणि १९४० पासून या व्यवसाय समूहाने उत्पादन, अभियांत्रिकी, वाहतूक, कृषी, [[माहिती तंत्रज्ञान]], ऊर्जा, ग्रामीण व्यवसाय प्रक्रिया बाह्यस्रोत आणि किरकोळ ब्रँड्समध्ये विस्तार केला आहे.&lt;ref name=&quot;India Mart&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.indiamart.com/machani-infradevelopment/ | title=India Mart | publisher=India Mart | date=2015 | accessdate=31 March 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Somappa Bhavan&quot;&gt;{{cite web | url=http://yellowpages.sulekha.com/hyderabad/machani-somappa-bhavan-jubilee-hills-hyderabad_contact-address | title=Somappa Bhavan | publisher=Machani Somappa Bhavan | date=2015 | accessdate=31 March 2015 }}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; १९६० मध्ये, त्यांनी प्रसिद्ध जर्मन स्प्रिंग उत्पादक, स्टम्प + शुएल यांच्या सहकार्याने 'स्टम्प, शुएल अँड सोमप्पा' या संयुक्त उपक्रमाची स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;SSS India&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.sss-india.com/insight.htm | title=SSS India | publisher=SSS India | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160607034324/http://www.sss-india.com/insight.htm | archive-date=7 June 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९७८ मध्ये त्यांनी स्थापन केलेल्या 'माचानी सोमप्पा इंग्लिश मीडियम हायस्कूल' या शाळेच्या माध्यमातून शैक्षणिक क्षेत्रातही त्यांचे योगदान राहिले आहे.&lt;ref name=&quot;School&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanisomappa.com/establishment.html | title=School | publisher=Machani Somappa English Medium High School | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304085726/http://www.machanisomappa.com/establishment.html | archive-date=4 March 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; समाजसेवेतील त्यांच्या योगदानाबद्दल १९५४ मध्ये [[भारत सरकार|भारत सरकारने]] त्यांना भारताचा चौथा सर्वोच्च नागरी सन्मान [[पद्मश्री]] देऊन गौरविले,&lt;ref name=&quot;Padma Shri&quot;&gt;{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Shri |publisher=Padma Shri |date=2015 |accessdate=11 November 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 October 2015 }}&lt;/ref&gt; ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरी व्यक्तींपैकी एक ठरले.

== संदर्भ ==
{{संदर्भ यादी}}</text>
      <sha1>nlu2wik095f1faq9c437u1inkajq9qc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683416</id>
      <parentid>2683415</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T01:42:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2683416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5497" sha1="jf0c5802abfqcw38zboeqhvsgrjf7dj" xml:space="preserve">{{निर्माणाधीन}}
{{काम चालू}}
'''मचनी सोमप्पा''' हे एक भारतीय उद्योगपती, [[शिक्षणतज्ज्ञ]], समाजसेवक आणि माचानी सोमप्पा उद्योग समूहाचे संस्थापक होते.&lt;ref name=&quot;Machani Group&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanigroup.com/aboutus.html | title=Machani Group | publisher=Machani Group | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130107082502/http://www.machanigroup.com/aboutus.html | archive-date=7 January 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९०४ मध्ये [[मद्रास प्रेसिडेन्सी]] मधील [[कुर्नूल जिल्हा|कुर्नूल जिल्ह्यातील]] [[येम्मिगनूर]] येथे जन्मलेले सोमप्पा १९३४ च्या दुष्काळाच्या काळात प्रकाशात आले, जेव्हा त्यांनी त्यांच्या भागातील दुष्काळग्रस्त विणकरांसाठी मदत केंद्र सुरू केले&lt;ref name=&quot;Root Vin&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | title=Root Vin | publisher=Root Vin | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160503063520/http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | archive-date=3 May 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; आणि १९३८ मध्ये विणकरांसाठी 'येम्मिगनूर विणकर सहकारी संस्था' (YWCS) नावाच्या एका [[सहकारी संस्था|सहकारी संस्थेची]] स्थापना केली.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://kurnool.ap.gov.in/one-district-one-product-odop-yemmiganur-handloom-kurnool-district/ | title=One District One Product (ODOP)- Yemmiganur Handloom -Kurnool District | publisher=kurnool.ap.gov.in | accessdate=9 May 2026 |language=en | archive-url= | archive-date= | url-status=live }}&lt;/ref&gt; दोन वर्षांनंतर, त्यांनी माचानी ग्रुपची स्थापना केली आणि १९४० पासून या व्यवसाय समूहाने उत्पादन, अभियांत्रिकी, वाहतूक, कृषी, [[माहिती तंत्रज्ञान]], ऊर्जा, ग्रामीण व्यवसाय प्रक्रिया बाह्यस्रोत आणि किरकोळ ब्रँड्समध्ये विस्तार केला आहे.&lt;ref name=&quot;India Mart&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.indiamart.com/machani-infradevelopment/ | title=India Mart | publisher=India Mart | date=2015 | accessdate=31 March 2015}}&lt;/ref&gt; १९६० मध्ये, त्यांनी प्रसिद्ध जर्मन स्प्रिंग उत्पादक, स्टम्प + शुएल यांच्या सहकार्याने 'स्टम्प, शुएल अँड सोमप्पा' या संयुक्त उपक्रमाची स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;SSS India&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.sss-india.com/insight.htm | title=SSS India | publisher=SSS India | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160607034324/http://www.sss-india.com/insight.htm | archive-date=7 June 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९७८ मध्ये त्यांनी स्थापन केलेल्या 'माचानी सोमप्पा इंग्लिश मीडियम हायस्कूल' या शाळेच्या माध्यमातून शैक्षणिक क्षेत्रातही त्यांचे योगदान राहिले आहे.&lt;ref name=&quot;School&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanisomappa.com/establishment.html | title=School | publisher=Machani Somappa English Medium High School | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304085726/http://www.machanisomappa.com/establishment.html | archive-date=4 March 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; समाजसेवेतील त्यांच्या योगदानाबद्दल १९५४ मध्ये [[भारत सरकार|भारत सरकारने]] त्यांना भारताचा चौथा सर्वोच्च नागरी सन्मान [[पद्मश्री]] देऊन गौरविले,&lt;ref name=&quot;Padma Shri&quot;&gt;{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Shri |publisher=Padma Shri |date=2015 |accessdate=11 November 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 October 2015 }}&lt;/ref&gt; ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरी व्यक्तींपैकी एक ठरले.

== संदर्भ ==
{{संदर्भ यादी}}</text>
      <sha1>jf0c5802abfqcw38zboeqhvsgrjf7dj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683417</id>
      <parentid>2683416</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T01:45:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2683417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5872" sha1="26dzrfkmfxue0xzztbpyb84qmyuce1r" xml:space="preserve">{{निर्माणाधीन}}
{{काम चालू}}
'''मचनी सोमप्पा''' हे एक भारतीय उद्योगपती, [[शिक्षणतज्ज्ञ]], समाजसेवक आणि माचानी सोमप्पा उद्योग समूहाचे संस्थापक होते.&lt;ref name=&quot;Machani Group&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanigroup.com/aboutus.html | title=Machani Group | publisher=Machani Group | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130107082502/http://www.machanigroup.com/aboutus.html | archive-date=7 January 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९०४ मध्ये [[मद्रास प्रेसिडेन्सी]] मधील [[कुर्नूल जिल्हा|कुर्नूल जिल्ह्यातील]] [[येम्मिगनूर]] येथे जन्मलेले सोमप्पा १९३४ च्या दुष्काळाच्या काळात प्रकाशात आले, जेव्हा त्यांनी त्यांच्या भागातील दुष्काळग्रस्त विणकरांसाठी मदत केंद्र सुरू केले&lt;ref name=&quot;Root Vin&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | title=Root Vin | publisher=Root Vin | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160503063520/http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | archive-date=3 May 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; आणि १९३८ मध्ये विणकरांसाठी 'येम्मिगनूर विणकर सहकारी संस्था' (YWCS) नावाच्या एका [[सहकारी संस्था|सहकारी संस्थेची]] स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;YWCS&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/1867/8/08_chapter3.pdf | title=YWCS | publisher=Shodh Ganga | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171116085137/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/1867/8/08_chapter3.pdf | archive-date=16 November 2017 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://kurnool.ap.gov.in/one-district-one-product-odop-yemmiganur-handloom-kurnool-district/ | title=One District One Product (ODOP)- Yemmiganur Handloom -Kurnool District | publisher=kurnool.ap.gov.in | accessdate=9 May 2026 |language=en | archive-url= | archive-date= | url-status=live }}&lt;/ref&gt; दोन वर्षांनंतर, त्यांनी माचानी ग्रुपची स्थापना केली आणि १९४० पासून या व्यवसाय समूहाने उत्पादन, अभियांत्रिकी, वाहतूक, कृषी, [[माहिती तंत्रज्ञान]], ऊर्जा, ग्रामीण व्यवसाय प्रक्रिया बाह्यस्रोत आणि किरकोळ ब्रँड्समध्ये विस्तार केला आहे.&lt;ref name=&quot;India Mart&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.indiamart.com/machani-infradevelopment/ | title=India Mart | publisher=India Mart | date=2015 | accessdate=31 March 2015}}&lt;/ref&gt; १९६० मध्ये, त्यांनी प्रसिद्ध जर्मन स्प्रिंग उत्पादक, स्टम्प + शुएल यांच्या सहकार्याने 'स्टम्प, शुएल अँड सोमप्पा' या संयुक्त उपक्रमाची स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;SSS India&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.sss-india.com/insight.htm | title=SSS India | publisher=SSS India | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160607034324/http://www.sss-india.com/insight.htm | archive-date=7 June 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९७८ मध्ये त्यांनी स्थापन केलेल्या 'माचानी सोमप्पा इंग्लिश मीडियम हायस्कूल' या शाळेच्या माध्यमातून शैक्षणिक क्षेत्रातही त्यांचे योगदान राहिले आहे.&lt;ref name=&quot;School&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanisomappa.com/establishment.html | title=School | publisher=Machani Somappa English Medium High School | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304085726/http://www.machanisomappa.com/establishment.html | archive-date=4 March 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; समाजसेवेतील त्यांच्या योगदानाबद्दल १९५४ मध्ये [[भारत सरकार|भारत सरकारने]] त्यांना भारताचा चौथा सर्वोच्च नागरी सन्मान [[पद्मश्री]] देऊन गौरविले,&lt;ref name=&quot;Padma Shri&quot;&gt;{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Shri |publisher=Padma Shri |date=2015 |accessdate=11 November 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 October 2015 }}&lt;/ref&gt; ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरी व्यक्तींपैकी एक ठरले.

== संदर्भ ==
{{संदर्भ यादी}}</text>
      <sha1>26dzrfkmfxue0xzztbpyb84qmyuce1r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683418</id>
      <parentid>2683417</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T01:47:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2683418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5938" sha1="r2kgbo68wdfkgk2qk8rewo7b5g8xrlv" xml:space="preserve">{{निर्माणाधीन}}
{{काम चालू}}
'''मचनी सोमप्पा''' हे एक भारतीय उद्योगपती, [[शिक्षणतज्ज्ञ]], समाजसेवक आणि माचानी सोमप्पा उद्योग समूहाचे संस्थापक होते.&lt;ref name=&quot;Machani Group&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanigroup.com/aboutus.html | title=Machani Group | publisher=Machani Group | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130107082502/http://www.machanigroup.com/aboutus.html | archive-date=7 January 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९०४ मध्ये [[मद्रास प्रेसिडेन्सी]] मधील [[कुर्नूल जिल्हा|कुर्नूल जिल्ह्यातील]] [[येम्मिगनूर]] येथे जन्मलेले सोमप्पा १९३४ च्या दुष्काळाच्या काळात प्रकाशात आले, जेव्हा त्यांनी त्यांच्या भागातील दुष्काळग्रस्त विणकरांसाठी मदत केंद्र सुरू केले&lt;ref name=&quot;Root Vin&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | title=Root Vin | publisher=Root Vin | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160503063520/http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | archive-date=3 May 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; आणि १९३८ मध्ये विणकरांसाठी 'येम्मिगनूर विणकर सहकारी संस्था' (YWCS) नावाच्या एका [[सहकारी संस्था|सहकारी संस्थेची]] स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;YWCS&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/1867/8/08_chapter3.pdf | title=YWCS | publisher=Shodh Ganga | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171116085137/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/1867/8/08_chapter3.pdf | archive-date=16 November 2017 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://kurnool.ap.gov.in/one-district-one-product-odop-yemmiganur-handloom-kurnool-district/ | title=One District One Product (ODOP)- Yemmiganur Handloom -Kurnool District | publisher=kurnool.ap.gov.in | accessdate=9 May 2026 |language=en | archive-url= | archive-date= | url-status=live }}&lt;/ref&gt; दोन वर्षांनंतर, त्यांनी माचानी ग्रुपची स्थापना केली आणि १९४० पासून या व्यवसाय समूहाने उत्पादन, अभियांत्रिकी, वाहतूक, कृषी, [[माहिती तंत्रज्ञान]], ऊर्जा, ग्रामीण व्यवसाय प्रक्रिया बाह्यस्रोत आणि किरकोळ ब्रँड्समध्ये विस्तार केला आहे.&lt;ref name=&quot;India Mart&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.indiamart.com/machani-infradevelopment/ | title=India Mart | publisher=India Mart | date=2015 | accessdate=31 March 2015}}&lt;/ref&gt; १९६० मध्ये, त्यांनी प्रसिद्ध जर्मन स्प्रिंग उत्पादक, स्टम्प + शुएल यांच्या सहकार्याने 'स्टम्प, शुएल अँड सोमप्पा' या संयुक्त उपक्रमाची स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;SSS India&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.sss-india.com/insight.htm | title=SSS India | publisher=SSS India | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160607034324/http://www.sss-india.com/insight.htm | archive-date=7 June 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९७८ मध्ये त्यांनी स्थापन केलेल्या 'माचानी सोमप्पा इंग्लिश मीडियम हायस्कूल' या शाळेच्या माध्यमातून शैक्षणिक क्षेत्रातही त्यांचे योगदान राहिले आहे.&lt;ref name=&quot;School&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanisomappa.com/establishment.html | title=School | publisher=Machani Somappa English Medium High School | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304085726/http://www.machanisomappa.com/establishment.html | archive-date=4 March 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; समाजसेवेतील त्यांच्या योगदानाबद्दल १९५४ मध्ये [[भारत सरकार|भारत सरकारने]] त्यांना भारताचा चौथा सर्वोच्च नागरी सन्मान [[पद्मश्री]] देऊन गौरविले,&lt;ref name=&quot;Padma Shri&quot;&gt;{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Shri |publisher=Padma Shri |date=2015 |accessdate=11 November 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 October 2015 }}&lt;/ref&gt; ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरी व्यक्तींपैकी एक ठरले.

== संदर्भ ==
{{संदर्भ यादी}}

[[वर्ग:इ.स. १९०४ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>r2kgbo68wdfkgk2qk8rewo7b5g8xrlv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683419</id>
      <parentid>2683418</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T01:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2683419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6009" sha1="nlakcvh00dyl515v9u23jf5hrw8l33l" xml:space="preserve">{{निर्माणाधीन}}
{{काम चालू}}
'''मचनी सोमप्पा''' हे एक भारतीय उद्योगपती, [[शिक्षणतज्ज्ञ]], समाजसेवक आणि माचानी सोमप्पा उद्योग समूहाचे संस्थापक होते.&lt;ref name=&quot;Machani Group&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanigroup.com/aboutus.html | title=Machani Group | publisher=Machani Group | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130107082502/http://www.machanigroup.com/aboutus.html | archive-date=7 January 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९०४ मध्ये [[मद्रास प्रेसिडेन्सी]] मधील [[कुर्नूल जिल्हा|कुर्नूल जिल्ह्यातील]] [[येम्मिगनूर]] येथे जन्मलेले सोमप्पा १९३४ च्या दुष्काळाच्या काळात प्रकाशात आले, जेव्हा त्यांनी त्यांच्या भागातील दुष्काळग्रस्त विणकरांसाठी मदत केंद्र सुरू केले&lt;ref name=&quot;Root Vin&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | title=Root Vin | publisher=Root Vin | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160503063520/http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | archive-date=3 May 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; आणि १९३८ मध्ये विणकरांसाठी 'येम्मिगनूर विणकर सहकारी संस्था' (YWCS) नावाच्या एका [[सहकारी संस्था|सहकारी संस्थेची]] स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;YWCS&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/1867/8/08_chapter3.pdf | title=YWCS | publisher=Shodh Ganga | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171116085137/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/1867/8/08_chapter3.pdf | archive-date=16 November 2017 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://kurnool.ap.gov.in/one-district-one-product-odop-yemmiganur-handloom-kurnool-district/ | title=One District One Product (ODOP)- Yemmiganur Handloom -Kurnool District | publisher=kurnool.ap.gov.in | accessdate=9 May 2026 |language=en | archive-url= | archive-date= | url-status=live }}&lt;/ref&gt; दोन वर्षांनंतर, त्यांनी माचानी ग्रुपची स्थापना केली आणि १९४० पासून या व्यवसाय समूहाने उत्पादन, अभियांत्रिकी, वाहतूक, कृषी, [[माहिती तंत्रज्ञान]], ऊर्जा, ग्रामीण व्यवसाय प्रक्रिया बाह्यस्रोत आणि किरकोळ ब्रँड्समध्ये विस्तार केला आहे.&lt;ref name=&quot;India Mart&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.indiamart.com/machani-infradevelopment/ | title=India Mart | publisher=India Mart | date=2015 | accessdate=31 March 2015}}&lt;/ref&gt; १९६० मध्ये, त्यांनी प्रसिद्ध जर्मन स्प्रिंग उत्पादक, स्टम्प + शुएल यांच्या सहकार्याने 'स्टम्प, शुएल अँड सोमप्पा' या संयुक्त उपक्रमाची स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;SSS India&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.sss-india.com/insight.htm | title=SSS India | publisher=SSS India | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160607034324/http://www.sss-india.com/insight.htm | archive-date=7 June 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९७८ मध्ये त्यांनी स्थापन केलेल्या 'माचानी सोमप्पा इंग्लिश मीडियम हायस्कूल' या शाळेच्या माध्यमातून शैक्षणिक क्षेत्रातही त्यांचे योगदान राहिले आहे.&lt;ref name=&quot;School&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanisomappa.com/establishment.html | title=School | publisher=Machani Somappa English Medium High School | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304085726/http://www.machanisomappa.com/establishment.html | archive-date=4 March 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; समाजसेवेतील त्यांच्या योगदानाबद्दल १९५४ मध्ये [[भारत सरकार|भारत सरकारने]] त्यांना भारताचा चौथा सर्वोच्च नागरी सन्मान [[पद्मश्री]] देऊन गौरविले,&lt;ref name=&quot;Padma Shri&quot;&gt;{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Shri |publisher=Padma Shri |date=2015 |accessdate=11 November 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 October 2015 }}&lt;/ref&gt; ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरी व्यक्तींपैकी एक ठरले.

== संदर्भ ==
{{संदर्भ यादी}}

[[वर्ग:इ.स. १९०४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १९७८ मधील मृत्यू]]</text>
      <sha1>nlakcvh00dyl515v9u23jf5hrw8l33l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683420</id>
      <parentid>2683419</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T01:48:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2683420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6156" sha1="sxm4yc3u8ryvkn9i3abt9ujtc2oqmkz" xml:space="preserve">{{निर्माणाधीन}}
{{काम चालू}}
'''मचनी सोमप्पा''' हे एक भारतीय उद्योगपती, [[शिक्षणतज्ज्ञ]], समाजसेवक आणि माचानी सोमप्पा उद्योग समूहाचे संस्थापक होते.&lt;ref name=&quot;Machani Group&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanigroup.com/aboutus.html | title=Machani Group | publisher=Machani Group | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130107082502/http://www.machanigroup.com/aboutus.html | archive-date=7 January 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९०४ मध्ये [[मद्रास प्रेसिडेन्सी]] मधील [[कुर्नूल जिल्हा|कुर्नूल जिल्ह्यातील]] [[येम्मिगनूर]] येथे जन्मलेले सोमप्पा १९३४ च्या दुष्काळाच्या काळात प्रकाशात आले, जेव्हा त्यांनी त्यांच्या भागातील दुष्काळग्रस्त विणकरांसाठी मदत केंद्र सुरू केले&lt;ref name=&quot;Root Vin&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | title=Root Vin | publisher=Root Vin | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160503063520/http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | archive-date=3 May 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; आणि १९३८ मध्ये विणकरांसाठी 'येम्मिगनूर विणकर सहकारी संस्था' (YWCS) नावाच्या एका [[सहकारी संस्था|सहकारी संस्थेची]] स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;YWCS&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/1867/8/08_chapter3.pdf | title=YWCS | publisher=Shodh Ganga | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171116085137/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/1867/8/08_chapter3.pdf | archive-date=16 November 2017 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://kurnool.ap.gov.in/one-district-one-product-odop-yemmiganur-handloom-kurnool-district/ | title=One District One Product (ODOP)- Yemmiganur Handloom -Kurnool District | publisher=kurnool.ap.gov.in | accessdate=9 May 2026 |language=en | archive-url= | archive-date= | url-status=live }}&lt;/ref&gt; दोन वर्षांनंतर, त्यांनी माचानी ग्रुपची स्थापना केली आणि १९४० पासून या व्यवसाय समूहाने उत्पादन, अभियांत्रिकी, वाहतूक, कृषी, [[माहिती तंत्रज्ञान]], ऊर्जा, ग्रामीण व्यवसाय प्रक्रिया बाह्यस्रोत आणि किरकोळ ब्रँड्समध्ये विस्तार केला आहे.&lt;ref name=&quot;India Mart&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.indiamart.com/machani-infradevelopment/ | title=India Mart | publisher=India Mart | date=2015 | accessdate=31 March 2015}}&lt;/ref&gt; १९६० मध्ये, त्यांनी प्रसिद्ध जर्मन स्प्रिंग उत्पादक, स्टम्प + शुएल यांच्या सहकार्याने 'स्टम्प, शुएल अँड सोमप्पा' या संयुक्त उपक्रमाची स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;SSS India&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.sss-india.com/insight.htm | title=SSS India | publisher=SSS India | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160607034324/http://www.sss-india.com/insight.htm | archive-date=7 June 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९७८ मध्ये त्यांनी स्थापन केलेल्या 'माचानी सोमप्पा इंग्लिश मीडियम हायस्कूल' या शाळेच्या माध्यमातून शैक्षणिक क्षेत्रातही त्यांचे योगदान राहिले आहे.&lt;ref name=&quot;School&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanisomappa.com/establishment.html | title=School | publisher=Machani Somappa English Medium High School | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304085726/http://www.machanisomappa.com/establishment.html | archive-date=4 March 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; समाजसेवेतील त्यांच्या योगदानाबद्दल १९५४ मध्ये [[भारत सरकार|भारत सरकारने]] त्यांना भारताचा चौथा सर्वोच्च नागरी सन्मान [[पद्मश्री]] देऊन गौरविले,&lt;ref name=&quot;Padma Shri&quot;&gt;{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Shri |publisher=Padma Shri |date=2015 |accessdate=11 November 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 October 2015 }}&lt;/ref&gt; ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरी व्यक्तींपैकी एक ठरले.

== संदर्भ ==
{{संदर्भ यादी}}

[[वर्ग:इ.स. १९०४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १९७८ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:सार्वजनिक व्यवहारातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]</text>
      <sha1>sxm4yc3u8ryvkn9i3abt9ujtc2oqmkz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683421</id>
      <parentid>2683420</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T01:49:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2683421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6220" sha1="gqk8dnbxq30xhvpbvysxxqmn5ndsge8" xml:space="preserve">{{निर्माणाधीन}}
{{काम चालू}}
'''मचनी सोमप्पा''' हे एक भारतीय उद्योगपती, [[शिक्षणतज्ज्ञ]], समाजसेवक आणि माचानी सोमप्पा उद्योग समूहाचे संस्थापक होते.&lt;ref name=&quot;Machani Group&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanigroup.com/aboutus.html | title=Machani Group | publisher=Machani Group | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130107082502/http://www.machanigroup.com/aboutus.html | archive-date=7 January 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९०४ मध्ये [[मद्रास प्रेसिडेन्सी]] मधील [[कुर्नूल जिल्हा|कुर्नूल जिल्ह्यातील]] [[येम्मिगनूर]] येथे जन्मलेले सोमप्पा १९३४ च्या दुष्काळाच्या काळात प्रकाशात आले, जेव्हा त्यांनी त्यांच्या भागातील दुष्काळग्रस्त विणकरांसाठी मदत केंद्र सुरू केले&lt;ref name=&quot;Root Vin&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | title=Root Vin | publisher=Root Vin | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160503063520/http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | archive-date=3 May 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; आणि १९३८ मध्ये विणकरांसाठी 'येम्मिगनूर विणकर सहकारी संस्था' (YWCS) नावाच्या एका [[सहकारी संस्था|सहकारी संस्थेची]] स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;YWCS&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/1867/8/08_chapter3.pdf | title=YWCS | publisher=Shodh Ganga | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171116085137/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/1867/8/08_chapter3.pdf | archive-date=16 November 2017 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://kurnool.ap.gov.in/one-district-one-product-odop-yemmiganur-handloom-kurnool-district/ | title=One District One Product (ODOP)- Yemmiganur Handloom -Kurnool District | publisher=kurnool.ap.gov.in | accessdate=9 May 2026 |language=en | archive-url= | archive-date= | url-status=live }}&lt;/ref&gt; दोन वर्षांनंतर, त्यांनी माचानी ग्रुपची स्थापना केली आणि १९४० पासून या व्यवसाय समूहाने उत्पादन, अभियांत्रिकी, वाहतूक, कृषी, [[माहिती तंत्रज्ञान]], ऊर्जा, ग्रामीण व्यवसाय प्रक्रिया बाह्यस्रोत आणि किरकोळ ब्रँड्समध्ये विस्तार केला आहे.&lt;ref name=&quot;India Mart&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.indiamart.com/machani-infradevelopment/ | title=India Mart | publisher=India Mart | date=2015 | accessdate=31 March 2015}}&lt;/ref&gt; १९६० मध्ये, त्यांनी प्रसिद्ध जर्मन स्प्रिंग उत्पादक, स्टम्प + शुएल यांच्या सहकार्याने 'स्टम्प, शुएल अँड सोमप्पा' या संयुक्त उपक्रमाची स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;SSS India&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.sss-india.com/insight.htm | title=SSS India | publisher=SSS India | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160607034324/http://www.sss-india.com/insight.htm | archive-date=7 June 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९७८ मध्ये त्यांनी स्थापन केलेल्या 'माचानी सोमप्पा इंग्लिश मीडियम हायस्कूल' या शाळेच्या माध्यमातून शैक्षणिक क्षेत्रातही त्यांचे योगदान राहिले आहे.&lt;ref name=&quot;School&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanisomappa.com/establishment.html | title=School | publisher=Machani Somappa English Medium High School | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304085726/http://www.machanisomappa.com/establishment.html | archive-date=4 March 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; समाजसेवेतील त्यांच्या योगदानाबद्दल १९५४ मध्ये [[भारत सरकार|भारत सरकारने]] त्यांना भारताचा चौथा सर्वोच्च नागरी सन्मान [[पद्मश्री]] देऊन गौरविले,&lt;ref name=&quot;Padma Shri&quot;&gt;{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Shri |publisher=Padma Shri |date=2015 |accessdate=11 November 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 October 2015 }}&lt;/ref&gt; ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरी व्यक्तींपैकी एक ठरले.

== संदर्भ ==
{{संदर्भ यादी}}

[[वर्ग:इ.स. १९०४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १९७८ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:सार्वजनिक व्यवहारातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:भारतीय उद्योगपती]]</text>
      <sha1>gqk8dnbxq30xhvpbvysxxqmn5ndsge8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683422</id>
      <parentid>2683421</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T01:49:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2683422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6337" sha1="056bto1vd6i8ocqw4j023hb6v35vcof" xml:space="preserve">{{निर्माणाधीन}}
{{काम चालू}}
'''मचनी सोमप्पा''' हे एक भारतीय उद्योगपती, [[शिक्षणतज्ज्ञ]], समाजसेवक आणि माचानी सोमप्पा उद्योग समूहाचे संस्थापक होते.&lt;ref name=&quot;Machani Group&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanigroup.com/aboutus.html | title=Machani Group | publisher=Machani Group | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130107082502/http://www.machanigroup.com/aboutus.html | archive-date=7 January 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९०४ मध्ये [[मद्रास प्रेसिडेन्सी]] मधील [[कुर्नूल जिल्हा|कुर्नूल जिल्ह्यातील]] [[येम्मिगनूर]] येथे जन्मलेले सोमप्पा १९३४ च्या दुष्काळाच्या काळात प्रकाशात आले, जेव्हा त्यांनी त्यांच्या भागातील दुष्काळग्रस्त विणकरांसाठी मदत केंद्र सुरू केले&lt;ref name=&quot;Root Vin&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | title=Root Vin | publisher=Root Vin | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160503063520/http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | archive-date=3 May 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; आणि १९३८ मध्ये विणकरांसाठी 'येम्मिगनूर विणकर सहकारी संस्था' (YWCS) नावाच्या एका [[सहकारी संस्था|सहकारी संस्थेची]] स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;YWCS&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/1867/8/08_chapter3.pdf | title=YWCS | publisher=Shodh Ganga | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171116085137/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/1867/8/08_chapter3.pdf | archive-date=16 November 2017 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://kurnool.ap.gov.in/one-district-one-product-odop-yemmiganur-handloom-kurnool-district/ | title=One District One Product (ODOP)- Yemmiganur Handloom -Kurnool District | publisher=kurnool.ap.gov.in | accessdate=9 May 2026 |language=en | archive-url= | archive-date= | url-status=live }}&lt;/ref&gt; दोन वर्षांनंतर, त्यांनी माचानी ग्रुपची स्थापना केली आणि १९४० पासून या व्यवसाय समूहाने उत्पादन, अभियांत्रिकी, वाहतूक, कृषी, [[माहिती तंत्रज्ञान]], ऊर्जा, ग्रामीण व्यवसाय प्रक्रिया बाह्यस्रोत आणि किरकोळ ब्रँड्समध्ये विस्तार केला आहे.&lt;ref name=&quot;India Mart&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.indiamart.com/machani-infradevelopment/ | title=India Mart | publisher=India Mart | date=2015 | accessdate=31 March 2015}}&lt;/ref&gt; १९६० मध्ये, त्यांनी प्रसिद्ध जर्मन स्प्रिंग उत्पादक, स्टम्प + शुएल यांच्या सहकार्याने 'स्टम्प, शुएल अँड सोमप्पा' या संयुक्त उपक्रमाची स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;SSS India&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.sss-india.com/insight.htm | title=SSS India | publisher=SSS India | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160607034324/http://www.sss-india.com/insight.htm | archive-date=7 June 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९७८ मध्ये त्यांनी स्थापन केलेल्या 'माचानी सोमप्पा इंग्लिश मीडियम हायस्कूल' या शाळेच्या माध्यमातून शैक्षणिक क्षेत्रातही त्यांचे योगदान राहिले आहे.&lt;ref name=&quot;School&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanisomappa.com/establishment.html | title=School | publisher=Machani Somappa English Medium High School | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304085726/http://www.machanisomappa.com/establishment.html | archive-date=4 March 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; समाजसेवेतील त्यांच्या योगदानाबद्दल १९५४ मध्ये [[भारत सरकार|भारत सरकारने]] त्यांना भारताचा चौथा सर्वोच्च नागरी सन्मान [[पद्मश्री]] देऊन गौरविले,&lt;ref name=&quot;Padma Shri&quot;&gt;{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Shri |publisher=Padma Shri |date=2015 |accessdate=11 November 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 October 2015 }}&lt;/ref&gt; ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरी व्यक्तींपैकी एक ठरले.

== संदर्भ ==
{{संदर्भ यादी}}

[[वर्ग:इ.स. १९०४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १९७८ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:सार्वजनिक व्यवहारातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:भारतीय उद्योगपती]]
[[वर्ग:आंध्र प्रदेशातील सामाजिक कार्यकर्ते]]</text>
      <sha1>056bto1vd6i8ocqw4j023hb6v35vcof</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683423</id>
      <parentid>2683422</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T01:50:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:भारतीय उद्योगपती]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2683423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6337" sha1="klm0i1k8y0sf72w4bbnrj30s3pnzwez" xml:space="preserve">{{निर्माणाधीन}}
{{काम चालू}}
'''मचनी सोमप्पा''' हे एक भारतीय उद्योगपती, [[शिक्षणतज्ज्ञ]], समाजसेवक आणि माचानी सोमप्पा उद्योग समूहाचे संस्थापक होते.&lt;ref name=&quot;Machani Group&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanigroup.com/aboutus.html | title=Machani Group | publisher=Machani Group | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130107082502/http://www.machanigroup.com/aboutus.html | archive-date=7 January 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९०४ मध्ये [[मद्रास प्रेसिडेन्सी]] मधील [[कुर्नूल जिल्हा|कुर्नूल जिल्ह्यातील]] [[येम्मिगनूर]] येथे जन्मलेले सोमप्पा १९३४ च्या दुष्काळाच्या काळात प्रकाशात आले, जेव्हा त्यांनी त्यांच्या भागातील दुष्काळग्रस्त विणकरांसाठी मदत केंद्र सुरू केले&lt;ref name=&quot;Root Vin&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | title=Root Vin | publisher=Root Vin | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160503063520/http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | archive-date=3 May 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; आणि १९३८ मध्ये विणकरांसाठी 'येम्मिगनूर विणकर सहकारी संस्था' (YWCS) नावाच्या एका [[सहकारी संस्था|सहकारी संस्थेची]] स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;YWCS&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/1867/8/08_chapter3.pdf | title=YWCS | publisher=Shodh Ganga | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171116085137/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/1867/8/08_chapter3.pdf | archive-date=16 November 2017 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://kurnool.ap.gov.in/one-district-one-product-odop-yemmiganur-handloom-kurnool-district/ | title=One District One Product (ODOP)- Yemmiganur Handloom -Kurnool District | publisher=kurnool.ap.gov.in | accessdate=9 May 2026 |language=en | archive-url= | archive-date= | url-status=live }}&lt;/ref&gt; दोन वर्षांनंतर, त्यांनी माचानी ग्रुपची स्थापना केली आणि १९४० पासून या व्यवसाय समूहाने उत्पादन, अभियांत्रिकी, वाहतूक, कृषी, [[माहिती तंत्रज्ञान]], ऊर्जा, ग्रामीण व्यवसाय प्रक्रिया बाह्यस्रोत आणि किरकोळ ब्रँड्समध्ये विस्तार केला आहे.&lt;ref name=&quot;India Mart&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.indiamart.com/machani-infradevelopment/ | title=India Mart | publisher=India Mart | date=2015 | accessdate=31 March 2015}}&lt;/ref&gt; १९६० मध्ये, त्यांनी प्रसिद्ध जर्मन स्प्रिंग उत्पादक, स्टम्प + शुएल यांच्या सहकार्याने 'स्टम्प, शुएल अँड सोमप्पा' या संयुक्त उपक्रमाची स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;SSS India&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.sss-india.com/insight.htm | title=SSS India | publisher=SSS India | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160607034324/http://www.sss-india.com/insight.htm | archive-date=7 June 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९७८ मध्ये त्यांनी स्थापन केलेल्या 'माचानी सोमप्पा इंग्लिश मीडियम हायस्कूल' या शाळेच्या माध्यमातून शैक्षणिक क्षेत्रातही त्यांचे योगदान राहिले आहे.&lt;ref name=&quot;School&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanisomappa.com/establishment.html | title=School | publisher=Machani Somappa English Medium High School | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304085726/http://www.machanisomappa.com/establishment.html | archive-date=4 March 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; समाजसेवेतील त्यांच्या योगदानाबद्दल १९५४ मध्ये [[भारत सरकार|भारत सरकारने]] त्यांना भारताचा चौथा सर्वोच्च नागरी सन्मान [[पद्मश्री]] देऊन गौरविले,&lt;ref name=&quot;Padma Shri&quot;&gt;{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Shri |publisher=Padma Shri |date=2015 |accessdate=11 November 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 October 2015 }}&lt;/ref&gt; ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरी व्यक्तींपैकी एक ठरले.

== संदर्भ ==
{{संदर्भ यादी}}

[[वर्ग:इ.स. १९०४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १९७८ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:सार्वजनिक व्यवहारातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:तेलुगू उद्योगपती]]
[[वर्ग:आंध्र प्रदेशातील सामाजिक कार्यकर्ते]]</text>
      <sha1>klm0i1k8y0sf72w4bbnrj30s3pnzwez</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683424</id>
      <parentid>2683423</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T01:50:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2683424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6395" sha1="8gc8l2dfonolo22cqdiewi3trnl05xd" xml:space="preserve">{{निर्माणाधीन}}
{{काम चालू}}
'''मचनी सोमप्पा''' हे एक भारतीय उद्योगपती, [[शिक्षणतज्ज्ञ]], समाजसेवक आणि माचानी सोमप्पा उद्योग समूहाचे संस्थापक होते.&lt;ref name=&quot;Machani Group&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanigroup.com/aboutus.html | title=Machani Group | publisher=Machani Group | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130107082502/http://www.machanigroup.com/aboutus.html | archive-date=7 January 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९०४ मध्ये [[मद्रास प्रेसिडेन्सी]] मधील [[कुर्नूल जिल्हा|कुर्नूल जिल्ह्यातील]] [[येम्मिगनूर]] येथे जन्मलेले सोमप्पा १९३४ च्या दुष्काळाच्या काळात प्रकाशात आले, जेव्हा त्यांनी त्यांच्या भागातील दुष्काळग्रस्त विणकरांसाठी मदत केंद्र सुरू केले&lt;ref name=&quot;Root Vin&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | title=Root Vin | publisher=Root Vin | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160503063520/http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | archive-date=3 May 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; आणि १९३८ मध्ये विणकरांसाठी 'येम्मिगनूर विणकर सहकारी संस्था' (YWCS) नावाच्या एका [[सहकारी संस्था|सहकारी संस्थेची]] स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;YWCS&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/1867/8/08_chapter3.pdf | title=YWCS | publisher=Shodh Ganga | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171116085137/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/1867/8/08_chapter3.pdf | archive-date=16 November 2017 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://kurnool.ap.gov.in/one-district-one-product-odop-yemmiganur-handloom-kurnool-district/ | title=One District One Product (ODOP)- Yemmiganur Handloom -Kurnool District | publisher=kurnool.ap.gov.in | accessdate=9 May 2026 |language=en | archive-url= | archive-date= | url-status=live }}&lt;/ref&gt; दोन वर्षांनंतर, त्यांनी माचानी ग्रुपची स्थापना केली आणि १९४० पासून या व्यवसाय समूहाने उत्पादन, अभियांत्रिकी, वाहतूक, कृषी, [[माहिती तंत्रज्ञान]], ऊर्जा, ग्रामीण व्यवसाय प्रक्रिया बाह्यस्रोत आणि किरकोळ ब्रँड्समध्ये विस्तार केला आहे.&lt;ref name=&quot;India Mart&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.indiamart.com/machani-infradevelopment/ | title=India Mart | publisher=India Mart | date=2015 | accessdate=31 March 2015}}&lt;/ref&gt; १९६० मध्ये, त्यांनी प्रसिद्ध जर्मन स्प्रिंग उत्पादक, स्टम्प + शुएल यांच्या सहकार्याने 'स्टम्प, शुएल अँड सोमप्पा' या संयुक्त उपक्रमाची स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;SSS India&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.sss-india.com/insight.htm | title=SSS India | publisher=SSS India | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160607034324/http://www.sss-india.com/insight.htm | archive-date=7 June 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९७८ मध्ये त्यांनी स्थापन केलेल्या 'माचानी सोमप्पा इंग्लिश मीडियम हायस्कूल' या शाळेच्या माध्यमातून शैक्षणिक क्षेत्रातही त्यांचे योगदान राहिले आहे.&lt;ref name=&quot;School&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanisomappa.com/establishment.html | title=School | publisher=Machani Somappa English Medium High School | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304085726/http://www.machanisomappa.com/establishment.html | archive-date=4 March 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; समाजसेवेतील त्यांच्या योगदानाबद्दल १९५४ मध्ये [[भारत सरकार|भारत सरकारने]] त्यांना भारताचा चौथा सर्वोच्च नागरी सन्मान [[पद्मश्री]] देऊन गौरविले,&lt;ref name=&quot;Padma Shri&quot;&gt;{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Shri |publisher=Padma Shri |date=2015 |accessdate=11 November 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 October 2015 }}&lt;/ref&gt; ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरी व्यक्तींपैकी एक ठरले.

== संदर्भ ==
{{संदर्भ यादी}}

[[वर्ग:इ.स. १९०४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १९७८ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:सार्वजनिक व्यवहारातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:तेलुगू उद्योगपती]]
[[वर्ग:आंध्र प्रदेशातील सामाजिक कार्यकर्ते]]
[[वर्ग:तेलुगू व्यक्ती]]</text>
      <sha1>8gc8l2dfonolo22cqdiewi3trnl05xd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683425</id>
      <parentid>2683424</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T01:50:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2683425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6372" sha1="2q0dw0gsohxwvo4a4k4v6ofmb1k0vw9" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''मचनी सोमप्पा''' हे एक भारतीय उद्योगपती, [[शिक्षणतज्ज्ञ]], समाजसेवक आणि माचानी सोमप्पा उद्योग समूहाचे संस्थापक होते.&lt;ref name=&quot;Machani Group&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanigroup.com/aboutus.html | title=Machani Group | publisher=Machani Group | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130107082502/http://www.machanigroup.com/aboutus.html | archive-date=7 January 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९०४ मध्ये [[मद्रास प्रेसिडेन्सी]] मधील [[कुर्नूल जिल्हा|कुर्नूल जिल्ह्यातील]] [[येम्मिगनूर]] येथे जन्मलेले सोमप्पा १९३४ च्या दुष्काळाच्या काळात प्रकाशात आले, जेव्हा त्यांनी त्यांच्या भागातील दुष्काळग्रस्त विणकरांसाठी मदत केंद्र सुरू केले&lt;ref name=&quot;Root Vin&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | title=Root Vin | publisher=Root Vin | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160503063520/http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | archive-date=3 May 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; आणि १९३८ मध्ये विणकरांसाठी 'येम्मिगनूर विणकर सहकारी संस्था' (YWCS) नावाच्या एका [[सहकारी संस्था|सहकारी संस्थेची]] स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;YWCS&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/1867/8/08_chapter3.pdf | title=YWCS | publisher=Shodh Ganga | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171116085137/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/1867/8/08_chapter3.pdf | archive-date=16 November 2017 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://kurnool.ap.gov.in/one-district-one-product-odop-yemmiganur-handloom-kurnool-district/ | title=One District One Product (ODOP)- Yemmiganur Handloom -Kurnool District | publisher=kurnool.ap.gov.in | accessdate=9 May 2026 |language=en | archive-url= | archive-date= | url-status=live }}&lt;/ref&gt; दोन वर्षांनंतर, त्यांनी माचानी ग्रुपची स्थापना केली आणि १९४० पासून या व्यवसाय समूहाने उत्पादन, अभियांत्रिकी, वाहतूक, कृषी, [[माहिती तंत्रज्ञान]], ऊर्जा, ग्रामीण व्यवसाय प्रक्रिया बाह्यस्रोत आणि किरकोळ ब्रँड्समध्ये विस्तार केला आहे.&lt;ref name=&quot;India Mart&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.indiamart.com/machani-infradevelopment/ | title=India Mart | publisher=India Mart | date=2015 | accessdate=31 March 2015}}&lt;/ref&gt; १९६० मध्ये, त्यांनी प्रसिद्ध जर्मन स्प्रिंग उत्पादक, स्टम्प + शुएल यांच्या सहकार्याने 'स्टम्प, शुएल अँड सोमप्पा' या संयुक्त उपक्रमाची स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;SSS India&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.sss-india.com/insight.htm | title=SSS India | publisher=SSS India | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160607034324/http://www.sss-india.com/insight.htm | archive-date=7 June 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९७८ मध्ये त्यांनी स्थापन केलेल्या 'माचानी सोमप्पा इंग्लिश मीडियम हायस्कूल' या शाळेच्या माध्यमातून शैक्षणिक क्षेत्रातही त्यांचे योगदान राहिले आहे.&lt;ref name=&quot;School&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanisomappa.com/establishment.html | title=School | publisher=Machani Somappa English Medium High School | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304085726/http://www.machanisomappa.com/establishment.html | archive-date=4 March 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; समाजसेवेतील त्यांच्या योगदानाबद्दल १९५४ मध्ये [[भारत सरकार|भारत सरकारने]] त्यांना भारताचा चौथा सर्वोच्च नागरी सन्मान [[पद्मश्री]] देऊन गौरविले,&lt;ref name=&quot;Padma Shri&quot;&gt;{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Shri |publisher=Padma Shri |date=2015 |accessdate=11 November 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 October 2015 }}&lt;/ref&gt; ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरी व्यक्तींपैकी एक ठरले.

== संदर्भ ==
{{संदर्भ यादी}}

[[वर्ग:इ.स. १९०४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १९७८ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:सार्वजनिक व्यवहारातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:तेलुगू उद्योगपती]]
[[वर्ग:आंध्र प्रदेशातील सामाजिक कार्यकर्ते]]
[[वर्ग:तेलुगू व्यक्ती]]</text>
      <sha1>2q0dw0gsohxwvo4a4k4v6ofmb1k0vw9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683426</id>
      <parentid>2683425</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T02:35:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2683426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6437" sha1="kic40cg6voko23obdfp8rzyrafg1027" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''माचानी सोमप्पा''' (तेलुगू:మాచాని సోమప్ప) हे एक भारतीय उद्योगपती, [[शिक्षणतज्ज्ञ]], समाजसेवक आणि माचानी सोमप्पा उद्योग समूहाचे संस्थापक होते.&lt;ref name=&quot;Machani Group&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanigroup.com/aboutus.html | title=Machani Group | publisher=Machani Group | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130107082502/http://www.machanigroup.com/aboutus.html | archive-date=7 January 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९०४ मध्ये [[मद्रास प्रेसिडेन्सी]] मधील [[कुर्नूल जिल्हा|कुर्नूल जिल्ह्यातील]] [[येम्मिगनूर]] येथे जन्मलेले सोमप्पा १९३४ च्या दुष्काळाच्या काळात प्रकाशात आले, जेव्हा त्यांनी त्यांच्या भागातील दुष्काळग्रस्त विणकरांसाठी मदत केंद्र सुरू केले&lt;ref name=&quot;Root Vin&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | title=Root Vin | publisher=Root Vin | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160503063520/http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | archive-date=3 May 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; आणि १९३८ मध्ये विणकरांसाठी 'येम्मिगनूर विणकर सहकारी संस्था' (YWCS) नावाच्या एका [[सहकारी संस्था|सहकारी संस्थेची]] स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;YWCS&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/1867/8/08_chapter3.pdf | title=YWCS | publisher=Shodh Ganga | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171116085137/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/1867/8/08_chapter3.pdf | archive-date=16 November 2017 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://kurnool.ap.gov.in/one-district-one-product-odop-yemmiganur-handloom-kurnool-district/ | title=One District One Product (ODOP)- Yemmiganur Handloom -Kurnool District | publisher=kurnool.ap.gov.in | accessdate=9 May 2026 |language=en | archive-url= | archive-date= | url-status=live }}&lt;/ref&gt; दोन वर्षांनंतर, त्यांनी माचानी ग्रुपची स्थापना केली आणि १९४० पासून या व्यवसाय समूहाने उत्पादन, अभियांत्रिकी, वाहतूक, कृषी, [[माहिती तंत्रज्ञान]], ऊर्जा, ग्रामीण व्यवसाय प्रक्रिया बाह्यस्रोत आणि किरकोळ ब्रँड्समध्ये विस्तार केला आहे.&lt;ref name=&quot;India Mart&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.indiamart.com/machani-infradevelopment/ | title=India Mart | publisher=India Mart | date=2015 | accessdate=31 March 2015}}&lt;/ref&gt; १९६० मध्ये, त्यांनी प्रसिद्ध जर्मन स्प्रिंग उत्पादक, स्टम्प + शुएल यांच्या सहकार्याने 'स्टम्प, शुएल अँड सोमप्पा' या संयुक्त उपक्रमाची स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;SSS India&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.sss-india.com/insight.htm | title=SSS India | publisher=SSS India | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160607034324/http://www.sss-india.com/insight.htm | archive-date=7 June 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९७८ मध्ये त्यांनी स्थापन केलेल्या 'माचानी सोमप्पा इंग्लिश मीडियम हायस्कूल' या शाळेच्या माध्यमातून शैक्षणिक क्षेत्रातही त्यांचे योगदान राहिले आहे.&lt;ref name=&quot;School&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanisomappa.com/establishment.html | title=School | publisher=Machani Somappa English Medium High School | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304085726/http://www.machanisomappa.com/establishment.html | archive-date=4 March 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; समाजसेवेतील त्यांच्या योगदानाबद्दल १९५४ मध्ये [[भारत सरकार|भारत सरकारने]] त्यांना भारताचा चौथा सर्वोच्च नागरी सन्मान [[पद्मश्री]] देऊन गौरविले,&lt;ref name=&quot;Padma Shri&quot;&gt;{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Shri |publisher=Padma Shri |date=2015 |accessdate=11 November 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 October 2015 }}&lt;/ref&gt; ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरी व्यक्तींपैकी एक ठरले.

== संदर्भ ==
{{संदर्भ यादी}}

[[वर्ग:इ.स. १९०४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १९७८ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:सार्वजनिक व्यवहारातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:तेलुगू उद्योगपती]]
[[वर्ग:आंध्र प्रदेशातील सामाजिक कार्यकर्ते]]
[[वर्ग:तेलुगू व्यक्ती]]</text>
      <sha1>kic40cg6voko23obdfp8rzyrafg1027</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683427</id>
      <parentid>2683426</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T02:36:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>संतोष गोरे ने लेख [[मचनी सोमप्पा]] वरुन [[माचानी सोमप्पा]] ला हलविला: अचूक नाव</comment>
      <origin>2683426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6437" sha1="kic40cg6voko23obdfp8rzyrafg1027" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''माचानी सोमप्पा''' (तेलुगू:మాచాని సోమప్ప) हे एक भारतीय उद्योगपती, [[शिक्षणतज्ज्ञ]], समाजसेवक आणि माचानी सोमप्पा उद्योग समूहाचे संस्थापक होते.&lt;ref name=&quot;Machani Group&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanigroup.com/aboutus.html | title=Machani Group | publisher=Machani Group | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130107082502/http://www.machanigroup.com/aboutus.html | archive-date=7 January 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९०४ मध्ये [[मद्रास प्रेसिडेन्सी]] मधील [[कुर्नूल जिल्हा|कुर्नूल जिल्ह्यातील]] [[येम्मिगनूर]] येथे जन्मलेले सोमप्पा १९३४ च्या दुष्काळाच्या काळात प्रकाशात आले, जेव्हा त्यांनी त्यांच्या भागातील दुष्काळग्रस्त विणकरांसाठी मदत केंद्र सुरू केले&lt;ref name=&quot;Root Vin&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | title=Root Vin | publisher=Root Vin | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160503063520/http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | archive-date=3 May 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; आणि १९३८ मध्ये विणकरांसाठी 'येम्मिगनूर विणकर सहकारी संस्था' (YWCS) नावाच्या एका [[सहकारी संस्था|सहकारी संस्थेची]] स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;YWCS&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/1867/8/08_chapter3.pdf | title=YWCS | publisher=Shodh Ganga | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171116085137/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/1867/8/08_chapter3.pdf | archive-date=16 November 2017 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://kurnool.ap.gov.in/one-district-one-product-odop-yemmiganur-handloom-kurnool-district/ | title=One District One Product (ODOP)- Yemmiganur Handloom -Kurnool District | publisher=kurnool.ap.gov.in | accessdate=9 May 2026 |language=en | archive-url= | archive-date= | url-status=live }}&lt;/ref&gt; दोन वर्षांनंतर, त्यांनी माचानी ग्रुपची स्थापना केली आणि १९४० पासून या व्यवसाय समूहाने उत्पादन, अभियांत्रिकी, वाहतूक, कृषी, [[माहिती तंत्रज्ञान]], ऊर्जा, ग्रामीण व्यवसाय प्रक्रिया बाह्यस्रोत आणि किरकोळ ब्रँड्समध्ये विस्तार केला आहे.&lt;ref name=&quot;India Mart&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.indiamart.com/machani-infradevelopment/ | title=India Mart | publisher=India Mart | date=2015 | accessdate=31 March 2015}}&lt;/ref&gt; १९६० मध्ये, त्यांनी प्रसिद्ध जर्मन स्प्रिंग उत्पादक, स्टम्प + शुएल यांच्या सहकार्याने 'स्टम्प, शुएल अँड सोमप्पा' या संयुक्त उपक्रमाची स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;SSS India&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.sss-india.com/insight.htm | title=SSS India | publisher=SSS India | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160607034324/http://www.sss-india.com/insight.htm | archive-date=7 June 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९७८ मध्ये त्यांनी स्थापन केलेल्या 'माचानी सोमप्पा इंग्लिश मीडियम हायस्कूल' या शाळेच्या माध्यमातून शैक्षणिक क्षेत्रातही त्यांचे योगदान राहिले आहे.&lt;ref name=&quot;School&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanisomappa.com/establishment.html | title=School | publisher=Machani Somappa English Medium High School | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304085726/http://www.machanisomappa.com/establishment.html | archive-date=4 March 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; समाजसेवेतील त्यांच्या योगदानाबद्दल १९५४ मध्ये [[भारत सरकार|भारत सरकारने]] त्यांना भारताचा चौथा सर्वोच्च नागरी सन्मान [[पद्मश्री]] देऊन गौरविले,&lt;ref name=&quot;Padma Shri&quot;&gt;{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Shri |publisher=Padma Shri |date=2015 |accessdate=11 November 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 October 2015 }}&lt;/ref&gt; ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरी व्यक्तींपैकी एक ठरले.

== संदर्भ ==
{{संदर्भ यादी}}

[[वर्ग:इ.स. १९०४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १९७८ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:सार्वजनिक व्यवहारातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:तेलुगू उद्योगपती]]
[[वर्ग:आंध्र प्रदेशातील सामाजिक कार्यकर्ते]]
[[वर्ग:तेलुगू व्यक्ती]]</text>
      <sha1>kic40cg6voko23obdfp8rzyrafg1027</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683429</id>
      <parentid>2683427</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T02:37:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2683429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6439" sha1="pbjss9upn3t75f5q5bd5xeow8l0gieg" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''माचानी सोमप्पा''' (तेलुगू:మాచాని సోమప్ప) हे एक भारतीय उद्योगपती, [[शिक्षणतज्ज्ञ]], समाजसेवक आणि माचानी सोमप्पा उद्योग समूहाचे संस्थापक होते.&lt;ref name=&quot;Machani Group&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanigroup.com/aboutus.html | title=Machani Group | publisher=Machani Group | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130107082502/http://www.machanigroup.com/aboutus.html | archive-date=7 January 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

१९०४ मध्ये [[मद्रास प्रेसिडेन्सी]] मधील [[कुर्नूल जिल्हा|कुर्नूल जिल्ह्यातील]] [[येम्मिगनूर]] येथे जन्मलेले सोमप्पा १९३४ च्या दुष्काळाच्या काळात प्रकाशात आले, जेव्हा त्यांनी त्यांच्या भागातील दुष्काळग्रस्त विणकरांसाठी मदत केंद्र सुरू केले&lt;ref name=&quot;Root Vin&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | title=Root Vin | publisher=Root Vin | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160503063520/http://www.rootvinn.com/yemmiganur-village-11621 | archive-date=3 May 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; आणि १९३८ मध्ये विणकरांसाठी 'येम्मिगनूर विणकर सहकारी संस्था' (YWCS) नावाच्या एका [[सहकारी संस्था|सहकारी संस्थेची]] स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;YWCS&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/1867/8/08_chapter3.pdf | title=YWCS | publisher=Shodh Ganga | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171116085137/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/1867/8/08_chapter3.pdf | archive-date=16 November 2017 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://kurnool.ap.gov.in/one-district-one-product-odop-yemmiganur-handloom-kurnool-district/ | title=One District One Product (ODOP)- Yemmiganur Handloom -Kurnool District | publisher=kurnool.ap.gov.in | accessdate=9 May 2026 |language=en | archive-url= | archive-date= | url-status=live }}&lt;/ref&gt; दोन वर्षांनंतर, त्यांनी माचानी ग्रुपची स्थापना केली आणि १९४० पासून या व्यवसाय समूहाने उत्पादन, अभियांत्रिकी, वाहतूक, कृषी, [[माहिती तंत्रज्ञान]], ऊर्जा, ग्रामीण व्यवसाय प्रक्रिया बाह्यस्रोत आणि किरकोळ ब्रँड्समध्ये विस्तार केला आहे.&lt;ref name=&quot;India Mart&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.indiamart.com/machani-infradevelopment/ | title=India Mart | publisher=India Mart | date=2015 | accessdate=31 March 2015}}&lt;/ref&gt; १९६० मध्ये, त्यांनी प्रसिद्ध जर्मन स्प्रिंग उत्पादक, स्टम्प + शुएल यांच्या सहकार्याने 'स्टम्प, शुएल अँड सोमप्पा' या संयुक्त उपक्रमाची स्थापना केली.&lt;ref name=&quot;SSS India&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.sss-india.com/insight.htm | title=SSS India | publisher=SSS India | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160607034324/http://www.sss-india.com/insight.htm | archive-date=7 June 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; १९७८ मध्ये त्यांनी स्थापन केलेल्या 'माचानी सोमप्पा इंग्लिश मीडियम हायस्कूल' या शाळेच्या माध्यमातून शैक्षणिक क्षेत्रातही त्यांचे योगदान राहिले आहे.&lt;ref name=&quot;School&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.machanisomappa.com/establishment.html | title=School | publisher=Machani Somappa English Medium High School | date=2015 | accessdate=31 March 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304085726/http://www.machanisomappa.com/establishment.html | archive-date=4 March 2016 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

समाजसेवेतील त्यांच्या योगदानाबद्दल १९५४ मध्ये [[भारत सरकार|भारत सरकारने]] त्यांना भारताचा चौथा सर्वोच्च नागरी सन्मान [[पद्मश्री]] देऊन गौरविले,&lt;ref name=&quot;Padma Shri&quot;&gt;{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Shri |publisher=Padma Shri |date=2015 |accessdate=11 November 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 October 2015 }}&lt;/ref&gt; ज्यामुळे ते या पुरस्काराच्या पहिल्या मानकरी व्यक्तींपैकी एक ठरले.

== संदर्भ ==
{{संदर्भ यादी}}

[[वर्ग:इ.स. १९०४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १९७८ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:सार्वजनिक व्यवहारातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:तेलुगू उद्योगपती]]
[[वर्ग:आंध्र प्रदेशातील सामाजिक कार्यकर्ते]]
[[वर्ग:तेलुगू व्यक्ती]]</text>
      <sha1>pbjss9upn3t75f5q5bd5xeow8l0gieg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मचनी सोमप्पा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379592</id>
    <redirect title="माचानी सोमप्पा" />
    <revision>
      <id>2683428</id>
      <timestamp>2026-05-09T02:36:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>संतोष गोरे ने लेख [[मचनी सोमप्पा]] वरुन [[माचानी सोमप्पा]] ला हलविला: अचूक नाव</comment>
      <origin>2683428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="lx287ustybqmseiayiwzvbelugzhwvm" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[माचानी सोमप्पा]]</text>
      <sha1>lx287ustybqmseiayiwzvbelugzhwvm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सुमित वानखेडे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379593</id>
    <revision>
      <id>2683466</id>
      <timestamp>2026-05-09T11:54:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन</comment>
      <origin>2683466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5814" sha1="8cnzqn0lz0wnhhz29reno51gml3r3d7" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''सुमित किशोर वानखेडे''' हे एक मराठी राजकारणी आहेत. ते [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४ च्या महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत]] [[वर्धा जिल्हा|वर्धा जिल्ह्यातील]] [[आर्वी विधानसभा मतदारसंघ|आर्वी मतदारसंघातून]] [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षातर्फे]] [[महाराष्ट्राची पंधरावी विधानसभा|महाराष्ट्राच्या १५व्या विधानसभेवर]] निवडून गेले.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-24 |title=ना भाजप ना कमळ, ओन्ली सुमित… भाजपच्या विक्रमी विजयाचा मंत्र |url=https://www.loksatta.com/nagpur/arvi-assembly-constituency-sumit-wankhede-win-pmd-64-ssb-93-4730359/ |access-date=2024-12-05 |website=लोकसत्ता |language=mr}}&lt;/ref&gt;

== कारकीर्द ==
शासन विषयात [[सुवर्णपदक]] विजेते असलेल्या सुमित यांनी महाराष्ट्राचे [[मुख्यमंत्री]] [[देवेंद्र फडणवीस]] यांचे [[वैयक्तिक सहाय्यक]] म्हणून १६ वर्षे काम केले. त्यांनी २०२४च्या निवडणुकीत पहिल्यांदा थेट राजकारण चालवले. [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाकडून]] उमेदवार असलेल्या वानखेे यांना [[आर्वी विधानसभा मतदारसंघ|आर्वी विधानसभा मतदारसंघात]] १,०१,३९७ मते मिळाली आणि त्यांनी प्रतिस्पर्धी [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष (शरदचंद्र पवार)]] पक्षाच्या [[मयुरा अमर काळे]] यांचा ३९,५७४ मतांच्या फरकाने पराभव केला.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-23 |title=Arvi, Maharashtra Assembly Election Results 2024 Highlights: BJP's Sumit Wankhede wins Arvi with 101397 votes |url=https://www.indiatoday.in/elections/assembly/story/arvi-maharashtra-assembly-election-results-2024-live-updates-maelb-2638148-2024-11-23 |access-date=2024-12-05 |website=इंडिया टुडे |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sumit Wankhede, BJP Candidate from Arvi Assembly Election 2024 Seat: Electoral History &amp; Political Journey, Winning or Losing - News18 Assembly Election 2024 Result News |url=https://www.news18.com/elections/assembly/maharashtra/sumit-wankhede-s13aed2008a044e2024c003/ |access-date=2024-12-05 |website=www.news18.com |language=en}}&lt;/ref&gt; त्यांच्याकडे [[वर्धा जिल्हा|वर्धा जिल्ह्यातील]] भाजपच्या [[लोकसभा]] निवडणुकीची जबाबदारी होती.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== सुरुवातीचे जीवन, शिक्षण आणि परिवार ==
[[वानखेडे]] हे महाराष्ट्रातील [[वर्धा जिल्हा|वर्धा जिल्ह्यातील]] [[आर्वी]] येथील आहेत. ते [[वकील]] [[किशोर वानखेडे]] यांचे पुत्र आहेत. त्यांनी [[पुणे|पुण्यातील]] [[एमआयटी वर्ल्ड पीस युनिव्हर्सिटी]] मधून [[अभियांत्रिकी]]चे [[पदवी]] शिक्षण पूर्ण केले.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Sumit Wankhede(Bharatiya Janata Party(BJP)):Constituency- ARVI(WARDHA) - Affidavit Information of Candidate |url=https://myneta.info/Maharashtra2024/candidate.php?candidate_id=1925 |access-date=2024-12-05 |website=myneta.info}}&lt;/ref&gt; त्यांनी शासनाचे [[पदव्युत्तर पदवी|पदव्युत्तर]] शिक्षणही घेतले आहे. २०१५ मध्ये त्यांनी त्यांची बालपणीची मैत्रीण आणि वकील [[क्षितिजा जी. वडतकर]] यांच्याशी विवाह केला. त्यांना एक मुलगा आहे.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |date=2024-11-27 |title=PA to MLA: The journey of Devendra Fadnavis's aide and peers |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/from-personal-assistants-to-elected-mlas-the-inspiring-journey-of-sumit-wankhede/articleshow/115708260.cms |access-date=2024-12-05 |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:}}
[[वर्ग:आर्वीचे आमदार]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>8cnzqn0lz0wnhhz29reno51gml3r3d7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2683467</id>
      <parentid>2683466</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T11:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2683467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5815" sha1="0kb8knh9jqhh2ypwb4abjsbswro6b15" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''सुमित किशोर वानखेडे''' हे एक मराठी राजकारणी आहेत. ते [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४ च्या महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत]] [[वर्धा जिल्हा|वर्धा जिल्ह्यातील]] [[आर्वी विधानसभा मतदारसंघ|आर्वी मतदारसंघातून]] [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षातर्फे]] [[महाराष्ट्राची पंधरावी विधानसभा|महाराष्ट्राच्या १५व्या विधानसभेवर]] निवडून गेले.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-24 |title=ना भाजप ना कमळ, ओन्ली सुमित… भाजपच्या विक्रमी विजयाचा मंत्र |url=https://www.loksatta.com/nagpur/arvi-assembly-constituency-sumit-wankhede-win-pmd-64-ssb-93-4730359/ |access-date=2024-12-05 |website=लोकसत्ता |language=mr}}&lt;/ref&gt;

== कारकीर्द ==
शासन विषयात [[सुवर्णपदक]] विजेते असलेल्या सुमित यांनी महाराष्ट्राचे [[मुख्यमंत्री]] [[देवेंद्र फडणवीस]] यांचे [[वैयक्तिक सहाय्यक]] म्हणून १६ वर्षे काम केले. त्यांनी २०२४ च्या निवडणुकीत पहिल्यांदा थेट राजकारण चालवले. [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाकडून]] उमेदवार असलेल्या वानखेे यांना [[आर्वी विधानसभा मतदारसंघ|आर्वी विधानसभा मतदारसंघात]] १,०१,३९७ मते मिळाली आणि त्यांनी प्रतिस्पर्धी [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष (शरदचंद्र पवार)]] पक्षाच्या [[मयुरा अमर काळे]] यांचा ३९,५७४ मतांच्या फरकाने पराभव केला.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-23 |title=Arvi, Maharashtra Assembly Election Results 2024 Highlights: BJP's Sumit Wankhede wins Arvi with 101397 votes |url=https://www.indiatoday.in/elections/assembly/story/arvi-maharashtra-assembly-election-results-2024-live-updates-maelb-2638148-2024-11-23 |access-date=2024-12-05 |website=इंडिया टुडे |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sumit Wankhede, BJP Candidate from Arvi Assembly Election 2024 Seat: Electoral History &amp; Political Journey, Winning or Losing - News18 Assembly Election 2024 Result News |url=https://www.news18.com/elections/assembly/maharashtra/sumit-wankhede-s13aed2008a044e2024c003/ |access-date=2024-12-05 |website=www.news18.com |language=en}}&lt;/ref&gt; त्यांच्याकडे [[वर्धा जिल्हा|वर्धा जिल्ह्यातील]] भाजपच्या [[लोकसभा]] निवडणुकीची जबाबदारी होती.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== सुरुवातीचे जीवन, शिक्षण आणि परिवार ==
[[वानखेडे]] हे महाराष्ट्रातील [[वर्धा जिल्हा|वर्धा जिल्ह्यातील]] [[आर्वी]] येथील आहेत. ते [[वकील]] [[किशोर वानखेडे]] यांचे पुत्र आहेत. त्यांनी [[पुणे|पुण्यातील]] [[एमआयटी वर्ल्ड पीस युनिव्हर्सिटी]] मधून [[अभियांत्रिकी]]चे [[पदवी]] शिक्षण पूर्ण केले.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Sumit Wankhede(Bharatiya Janata Party(BJP)):Constituency- ARVI(WARDHA) - Affidavit Information of Candidate |url=https://myneta.info/Maharashtra2024/candidate.php?candidate_id=1925 |access-date=2024-12-05 |website=myneta.info}}&lt;/ref&gt; त्यांनी शासनाचे [[पदव्युत्तर पदवी|पदव्युत्तर]] शिक्षणही घेतले आहे. २०१५ मध्ये त्यांनी त्यांची बालपणीची मैत्रीण आणि वकील [[क्षितिजा जी. वडतकर]] यांच्याशी विवाह केला. त्यांना एक मुलगा आहे.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |date=2024-11-27 |title=PA to MLA: The journey of Devendra Fadnavis's aide and peers |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/from-personal-assistants-to-elected-mlas-the-inspiring-journey-of-sumit-wankhede/articleshow/115708260.cms |access-date=2024-12-05 |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:}}
[[वर्ग:आर्वीचे आमदार]]
[[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>0kb8knh9jqhh2ypwb4abjsbswro6b15</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सुमित किशोर वानखेडे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379594</id>
    <redirect title="सुमित वानखेडे" />
    <revision>
      <id>2683468</id>
      <timestamp>2026-05-09T11:55:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>पूर्ण नाव</comment>
      <origin>2683468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="nnni25ern2at383lupwjy9s67w185nd" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[सुमित वानखेडे]]</text>
      <sha1>nnni25ern2at383lupwjy9s67w185nd</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>