विकिपीडिया mrwiki https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिपीडिया विकिपीडिया चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा मसुदा मसुदा चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 0 2907 2692409 2680390 2026-07-03T12:19:34Z संतोष गोरे 135680 2692409 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{हा लेख|{{लेखनाव}}|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (निःसंदिग्धीकरण)}} {{माहितीचौकट भारतीय राजकीय पक्ष |पक्ष_नाव = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस |पक्ष_चिन्ह =INC Logo.png |पक्ष_लेखtitle = काँग्रेस | संस्थापक =ॲलन ह्यूम<br />[[वोमेश चंद्र बोनर्जी]]<br />[[सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी]] <br />[[मोनोमोहन घोष]]<br />[[विल्यम वेडरबर्न]]<br />[[दादाभाई नौरोजी]]<br />[[बद्रुद्दीन तैयबजी]]<br />[[फेरोजशाह मेहता]]<br />[[दिनशा एडलजी वाच्छा]]<br />[[महादेव गोविंद रानडे]] |पक्षाध्यक्ष = [[मल्लिकार्जुन खडगे]] |सचिव = |अंतरिम पक्षाध्यक्ष = |लोकसभा_पक्षनेता =[[राहुल गांधी]] |राज्यसभा_पक्षनेता =[[मल्लिकार्जुन खडगे]] |स्थापना = [[इ.स. १८८५|१८८५]] |मुख्यालय = २४, अकबर रोड,<br />[[नवी दिल्ली]] - ११०००१ |युती = [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] |लोकसभा_पक्षबळ = १००/५४५ |राज्यसभा_पक्षबळ = ४८/२४५ |राजकीय_तत्त्वे = |प्रकाशने = [https://www.inc.in/congress-sandesh काँग्रेस संदेश] |संकेतस्थळ = http://www.congress.org.in/ 'काँग्रेस डॉट ओआरजी डॉट आयएन |तळटिपा = |}} '''भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस''' ({{lang-en|Indian National Congress}}) (Congress Party) किंवा निव्वळ '''काँग्रेस''' ({{audio|Indian National Congress pronounciation.ogg|उच्चारण ऐका}}) हा भारतातील एक राष्ट्रीय राजकीय पक्ष आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://timesofindia.indiatimes.com/india/-In-Numbers-The-Rise-of-BJP-and-decline-of-Congress/articleshow/52341190.cms|title=In Numbers: The Rise of BJP and decline of Congress}}</ref> काँग्रेसची स्थापना २८ डिसेंबर, १८८५ रोजी [[एलेन ओक्टेवियन ह्यूम]], [[दादाभाई नौरोजी]] आणि [[दिनशा इडलजी वाचा|दिनशा वाचा]] यांनी केली. [[मुंबई]]च्या तेजपाल संस्कृत पाठशाळेत संपूर्ण देशभरातील ७२ प्रतिनिधी एकत्र येऊन २८ डिसेंबर १८८५ रोजी 'इंडियन नॅशनल काँग्रेस' म्हणजेच राष्ट्रीय सभेची स्थापना करण्यात आली. पूर्वनियोजित राष्ट्रीय काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन २२ डिसेंबर १८८५ [[पुणे]] या ठिकाणी घेतले जाणार होते. मात्र पुण्यात [[ कॉलरा]]ची साथ सुरू असल्यामुळे हे अधिवेशन मुंबईच्या गोकुळदास तेजपाल [[संस्कृत]] पाठशाळेत घेतले गेले. राष्ट्रीय काँग्रेसच्या या पहिल्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष [[कलकत्ता|कलकत्त्याचे]] ख्यातनाम वकील व्योमेशचन्द्र बॅनर्जी हे होते. राष्ट्रीय काँग्रेसच्या माध्यमातून सरकार व जनता यांच्यामध्ये एक संवादात्मक स्वरूपाची वाटचाल सुरू झाली. काँग्रेस याचा अर्थ संघटना असा होतो. सुरुवातीच्या काळामध्ये काँग्रेसचे नेतृत्व हे मवाळ गटाकडे होतं. पुढे १९०६ ते १९१९ पर्यंत काँग्रेसचे नेतृत्व जहाल गटाकडे होतं ([[लोकमान्य टिळक]], [[नेताजी सुभाषचंद्र बोस]], [[गोपाळ गणेश आगरकर]]). त्यानंतर मात्र १९२० ते १९४७ या काळामध्ये संपूर्ण काँग्रेसचे नेतृत्व हे [[महात्मा गांधी|महात्मा गांधींनी]] केलं. 'महात्मा गांधी म्हणजे एका माणसाचे सैन्य' असे गौरवोद्गार त्यांच्यासंदर्भात माऊटबॅटन यांनी काढले होते. १९व्या शतकाच्याच्या शेवटी आणि २०व्या शतकाच्या मध्यपर्यंत, काँग्रेस [[भारताचा स्वातंत्र्यलढा|भारताचा स्वातंत्र्यलढ्यात]], आपल्या १.५ कोटी पासून जास्त सदस्य आणि ७ कोटी पासून जास्त सहभागींसोबत, [[ब्रिटिश]] वसाहती शासनाच्या विरोधात एक केंद्रीय भागीदार बनली. आजही काँग्रेसला मानणारा मोठा जनसमूह भारतामध्ये आहे. गांधी आणि नेहरू घराण्याची परंपरा लाभलेल्या काँग्रेस पक्षाने भारतीय स्वातंत्र्य लढ्यामध्ये आणि स्वातंत्र्यानंतर देखील देशाच्या राजकारणामध्ये महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावलेली आहे. महत्त्वाच्या राष्ट्रीय पक्षांमध्ये काँग्रेस पक्षाचे स्थान कायम आहे. मधल्या काळामध्ये राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षाला अनेक स्थित्यंतरातून जावे लागले. देशातील अंतर्गत घडामोडी, स्थित्यंतरे, पक्ष राजकारण या समस्यांना तोंड देत भ्रष्टाचार बेरोजगारी अशा अनेक समस्या सरकार समोर होत्या. आर्थिक मंदी यासारख्या समस्यांना तोंड देत सत्तेवर असताना काँग्रेस पक्षाने देशाच्या हिताच्या दृष्टीने अनेक महत्त्वपूर्ण निर्णय घेतले आहेत. स्वातंत्र्यानंतर भारताचे पहिले पंतप्रधान [[पंडित जवाहरलाल नेहरू]] हे काँग्रेस पक्षाचे निष्ठावान अनुयायी होते. महात्मा गांधींच्या समवेत त्यांनी स्वातंत्र्य चळवळीमध्ये महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. राष्ट्रीय काँग्रेसचे अध्यक्ष म्हणून देखील त्यांचे योगदान महत्त्वपूर्ण ठरले. पंचशील करार, अलिप्ततावाद यासारख्या महत्त्वपूर्ण धोरणाचे ते समर्थक होते. अवजड उद्योग उभारणाऱ्या यंत्रणा देशामध्ये उभ्या राहिल्या पाहिजेत असं त्यांचं स्पष्ट मत होतं. त्या काळामध्ये रशियन राज्यक्रांतीने जी प्रगती घडून आली, आपल्याही देशांमध्ये अशाच प्रकारे प्रगती झाली पाहिजे यासाठी त्यांनी पंचवार्षिक योजनाचा स्वीकार केला. याचबरोबर कृषीक्षेत्र औद्योगिकक्षेत्र, संशोधन यासारख्या घटकांना त्यांनी प्राधान्यक्रम दिला. काँग्रेस संघटनाच्या माध्यमातून पक्षाचे सर्व ध्येयधोरणे तळागाळापर्यंत पोचविण्याचे काम कार्यकर्त्यांनी केलं. धर्मनिरपेक्ष विचारसरणीच्या आधारे संपूर्ण देशाच्या विकासाचा आराखडा काँग्रेस सरकारने तयार केला. काँग्रेसच्या पक्षीय राजकारणामध्ये नेहरू आणि गांधी घराण्याचे योगदान महत्त्वपूर्ण राहिलेला आहे.<ref name=research>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Information about the Indian National Congress|दुवा=http://www.open.ac.uk/researchprojects/makingbritain/content/indian-national-congress|website=www.open.ac.uk|प्रकाशक=''Arts & Humanities Research council''|accessdate=29 July 2015|archive-date=2018-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180922061005/http://www.open.ac.uk/researchprojects/makingbritain/content/indian-national-congress|url-status=dead}}</ref> ==उद्देश== भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या घटनेनुसार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची घटना|दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/mis-Political_Parties/Constitution_of_Political_Parties/ConstitutionOfINC.pdf}}</ref>, एक [[संसदीय लोकशाही]] असलेले [[समाजवादी]] राष्ट्र जिथे संधी तसेच राजकीय, आर्थिक आणि सामाजिक हक्कांत समानता व जागतिक शांततेचे उद्दीष्ट आहे, अशा भारतीय नागरिकांचे आणि भारतीय प्रशासनाची शांततापूर्वक आणि घटनात्मक मार्गाने प्रगती व कल्याण करणे हा सदर पक्षाचा उद्देश आहे. ==स्थापना आणि पहिले अधिवेशन== श्री सुरेन्द्र्नाथ बॅनजी॔ यांनी अखिल भारतीय पातळीवर एका संघटनेची स्थापना करता यावी म्हणून अत्त्यंत जोमाने तयारी चालविली होती. त्या उद्देशानेच १८८३ च्या डिसेंबर महिन्यात त्यांनी ' इंडियन नॅशनल कॉन्फरन्स 'चे पहिले अधिवेशन बोलाविले होते. राष्ट्रभर दाैरे करून सरकारच्या धोरणावर प्रखर टीका केली . सर्वत्र त्यांना चांगला प्रतिसाद मिळाला. ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी मात्र त्यांचा कसून विरोध केला व ती प्रतिगामी चळवळ असल्याची घोषणा केली. ए. ओ. ह्यूम व लाॅड॔ डफरिनने मिळून बॅनजी॔ची चळवळ हाणून पाडण्यासाठी योजनाबद्ध कार्यवाहिला सुरुवात केली. भारतातील सौम्य विचारांच्या सर्व राजकीय नेत्यांना आवाहन करून त्या सर्वाना एकत्रित आणून ब्रिटिश सत्तेला अनुकूल अशा राष्ट्रीय पातळीवरील एका संघटनेची स्थापना करण्यासाठी अतोनात धडपड केली. इ. स. १८८४ मध्ये ' इंडियन नॅशनल युनियन 'ची स्थापना करण्यात आली. या संस्थेचे एक अखिल भारतीय संमेलन मार्च १८८५ मध्ये पुणे येथे भरवण्याचे ठरले परंतु पुण्यात यावेळी cholera प्प्दुर्भाव झाल्याने , २७ डिसेंबर १८८५ रोजी ते मुंबईच्या गोकुळदास तेजपाल संस्कृत काॅलेजच्या प्रशस्त सभाग्रहात भरविण्यात आले. या संमेलनाला भारताच्या निरनिराळ्या भागातून ७२ प्रतिनिधी आले होते. अशा प्रकारे प्रथमच देशाच्या निरनिराळ्या भागातून प्रतिनिधीनी एकत्रित येण्याची ही घटना अपूर्व मानली जाते. या संमेलनाचे अध्यक्षपद बंगालचे श्री उमेशचंद्र बॅनजी॔ यांनी भूषविले. फिरोजशहा मेहता, दादाभाई नौरोजी , के. टी. तेलंग , दिनशाॅ वाछा इत्यादी सुप्रसिद्ध व्यक्तीहि उपस्थित होत्या. काँग्रेसचा जनक समजला जाणारा ह्यूम पण या अधिवेशनाला खास उपस्थित राहण्यासाठी इंग्लंडहून परत आला होता. याशिवाय स्थानिक पत्रकार व नेतेही उपस्थित होते. == स्वातंत्र्यपूर्व काळातील धोरणे == === संस्थानांबाबतचे धोरण === इ.स. १९३६ च्या [[फैजपूर]] येथील अधिवेशनात काँग्रेसने सर्व संस्थानातील प्रजेस स्वयंनिर्णयाचा अधिकार मिळावा अशी मागणी करून त्याबाबतचा संघर्ष त्या त्या संस्थानातील जनतेने चालू करावा असे मत व्यक्त केले. पुढच्याच वर्षी इ.स. १९३७ च्या अधिवेशनात या आशयाचा ठराव मंजूर करून संस्थानी प्रजेच्या लोकशाही हक्कांच्या चळवळीचे व स्वतंत्र नागरिक म्हणून त्यांच्या अधिकारांचे काँग्रेसने समर्थन केले होते. ==पक्षांतर्गत संरचना== या पक्षात 'अध्यक्ष' हा पक्षाचा प्रमुख असतो. आवश्यकता वाटल्यास उपाध्यक्ष पदाची नेमणूक अध्यक्ष करू शकतो. अध्यक्षपदाची निवडणूक दरवर्षी होणे गरजेचे आहे. मात्र एकाच व्यक्तीने सलग किती वेळा अध्यक्ष व्हावे यावर बंधन नाही. [[पंडित नेहरू]] असेपर्यंतच्या काळात ते फार क्वचित अध्यक्ष होते मात्र श्रीमती इंदिरा गांधींनी ही दोन्ही पदे एकाच व्यक्तीने भूषावयाची प्रथा सुरू केली जी पी.व्ही.नरसिंह राव यांच्यापर्यंत चालत आली. त्यानंतर श्रीमती [[सोनिया गांधी]] यांनी पंतप्रधानपद दुसऱ्या व्यक्तीकडे सोपवून पुन्हा सत्ताकेंद्रांची विभागणी केली. अध्यक्षाची निवडणूक झाल्यावर तो उपाध्यक्ष, जनरल-सेक्रेटरीज्, कोशाध्यक्ष, प्रभारी आणि सेक्रेटरीजची निवड करतो. या पदांवर किती व्यक्तींची निवड करावी यावर कोणतेही बंधन नाही. सध्या १ उपाध्यक्ष (श्री. [[राहुल गांधी]]), १ कोशाध्यक्ष (श्री.[[मोतीलाल व्होरा]]), १ पॉलिटिकल सेक्रेटरी (श्री.[[अहमद पटेल]]), ९ [[जनरल सेक्रेटरी]], ८ स्वतंत्र प्रभारी, आणि ३५ सेक्रेटरीज् आहेत. '''काँग्रेस वर्किंग कमिटी''' काँग्रेस पक्षामध्ये "[[काँग्रेस वर्किंग कमिटी]]" (ज्याला 'हाय कमांड' म्हणले जाते) अश्या नावाचा एक अधिकारी गट आहे. या एका गटाला कोणत्याही प्रश्नावर अंतिम निर्णय घेण्याचा अधिकार देण्यात आला आहे. या गटाने घेतलेला निर्णय हा अंतिम आणि सर्वोच्च मानला जातो. पक्षाचा राष्ट्रीय अध्यक्ष व उपाध्यक्ष या गटाचे पदसिद्ध अध्यक्ष व उपाध्यक्ष असतात. या गटातही किती व्यक्ती असाव्यात यावर संख्येचे बंधन नसले तरी अध्यक्ष व उपाध्यक्ष सोडून साधारणतः १५ ते २० व्यक्ती या गटात असतात. सध्या या गटाचे १९ सदस्य आहेत. ज्यात श्रीमती सोनिया गांधी अध्यक्षा आणि श्री राहुल गांधी हे उपाध्यक्ष आहेत, तर याव्यतिरिक्त सर्वश्री [[डॉ.मनमोहन सिंग]], [[ए.के.ॲंटनी]], मोतीलाल व्होरा, [[गुलाम नबी आझाद]], [[दिग्विजय सिंग]], [[जनार्दन द्विवेदी]], [[ऑस्कर फर्नांडिस]], [[मुकुल वासनिक]], बी.के.प्रसाद, बिरेंदर सिंग, डॉ.कर्नल डी.आर.शांडिल, मधुसूदन मिस्त्री, [[अहमद पटेल]], अंबिका सोनी, हेमो प्रोवा सैकिया, सिशीला तिरीया आणि [[विलास मुत्तेमवार]] यांचा समावेश आहे. या व्यतिरिक्त १८ व्यक्ती पर्मनंट इन्व्हायटीज आणि ६ स्पेशल इन्व्हायटीज आहेत. याचबरोबर ६ अधिकृत पक्षप्रवक्ते आहेत. शिवाय विविध विषयांवरच्या अनेक समित्या आहेत (ज्यात चार सदस्यांची डिसिप्लनरी समितीही आहे) राज्यस्तरावर '''[[प्रदेश काँग्रेस कमिटी]]''' (PCC) नावाची स्थानिक समिती असते जिचे स्वरूप केंद्रीय समितीप्रमाणेच, फक्त राज्यस्तरावर, असते. अध्यक्षपदाच्या निवडणूकीत राष्ट्रीय ऑफिस बेअरर्स तसेच प्रदेश काँग्रेस कमिटीच्या सदस्यांना मताधिकार असतो. '''केंद्रीय निवडणूक विभाग''' केवळ काँग्रेस असा एकच पक्ष आहे ज्यात "केंद्रीय निवडणूक विभाग" नावाचा स्वायत्त विभाग आहे. सदर विभाग ,पक्षांतर्गत निवडणुका झाल्यास त्या निष्पक्ष होतील याची खबरदारी घेतो. हल्लीच्या भारतामध्ये काँग्रेस हा शब्द नावात असलेले अनेक राजकीय पक्ष किंवा गोष्टी आहेत किंवा होते. त्यांची नावे अशी :- ==नावात '''काँग्रेस''' असलेले पक्ष== * [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] * [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (संघटन)]] * [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]] * [[तृणमूल काँग्रेस]] * [[राष्ट्रवादी काँग्रेस]] * [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] (SCP) * [[वायएस्‌आर काँग्रेस]] * बीएसआर काँग्रेस * चव्हाण-रेड्डी काँग्रेस * इंदिरा काँग्रेस * काँग्रेस (संघटना)/ संघटना काँग्रेस * नेपाळ काँग्रेस * [[केरळ काँग्रेस]] * [[तमिळ मनिला काँग्रेस]] * [[हरियाणा जनहित काँग्रेस]] * [[नाताळ भारतीय काँग्रेस]] * [[आंबेडकर राष्ट्रीय काँग्रेस]] * [[विदर्भ राज्य निर्माण काँग्रेस]] * [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)]] * [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी) – सरत चंद्र सिन्हा]] * [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष]] == पक्षाशी निगडित व्यक्ती == * [[मोहनदास करमचंद गांधी]] * [[बाळ गंगाधर टिळक]] * [[मोतीलाल नेहरू]] * [[आचार्य कृपलानी]] * [[दादाभाई नौरोजी]] * [[जवाहरलाल नेहरू]] * [[इंदिरा गांधी]] * [[राजीव गांधी]] * [[यशवंतराव चव्हाण]] * [[शंकरराव चव्हाण]] * [[पी. व्ही. नरसिंहराव]] * [[दिग्विजयसिंह]] * [[शीला दीक्षित]] * [[वसंतराव नाईक]] * [[सुधाकरराव नाईक]] * [[राहुल गांधी]] * [[सोनिया गांधी]] * [[वल्लभभाई पटेल]] * [[वसंतदादा पाटील]] * [[नेताजी सुभाषचंद्र बोस]] (पुढे [[फॉरवर्ड ब्लॉक]] नावाचा वेगळ पक्ष स्थापन केला.) * [[मनमोहनसिंग]] * [[प्रणव मुखर्जी]] * [[पृथ्वीराज चव्हाण]] * [[ए.के. ॲंटनी]] * [[अब्दुल रहमान अंतुले]] * [[लाल बहादूर शास्त्री]] * [[मल्लिकार्जुन खडगे]] * [[भूपेंद्रसिंह हुडा]] * [[अशोक गेहलोत]] * [[शंकरसिंह वाघेला]] * [[अजित जोगी]] * [[गिरिधर गमांग]] * [[मुकुल वासनिक]] * [[विलासराव देशमुख]] * [[सुशीलकुमार शिंदे]] * [[राजेश पायलट]] * [[सचिन पायलट]] * [[माधवराव शिंदे]] * [[बाळासाहेब थोरात]] == काँग्रेस पक्षातील आरोपी नेते == नोंद - खालील यादीतील व्यक्ती आरोपी असल्याची नोंद आहे, गुन्हेगार किंवा दोषी नव्हे. * [[सुरेश कलमाडी]]<ref>[https://marathi.indiatimes.com/india-news/-/articleshow/8159806.cms कलमाडींची रवानगी तिहार तुरुंगात]</ref> - ([[पुणे लोकसभा मतदारसंघ|पुणे लोकसभा मतदारसंघाचे]] माजी [[खासदार]]), [[नवी दिल्ली]]तील राष्ट्रकूल स्पर्धेच्या आयोजन समितीचे अध्यक्ष : राष्ट्रकूल स्पर्धा घोटाळा. * [[अशोक चव्हाण]]<ref>[http://www.zeenews.com/news693275.html Chavan, amongst 13 named in Adarsh Scam: Antony]</ref> - महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री, [[नांदेड लोकसभा मतदारसंघ|नांदेड लोकसभा मतदारसंघाचे]] माजी खासदार : [[आदर्श हाऊसिंग सोसायटी]] घरकुल सदनिका घोटाळा. * [[जगदीश टायटलर]]<ref>{{cite news |title=Tytler granted bail in defamation case |url=https://www.indiatoday.in/latest-headlines/story/tytler-granted-bail-in-defamation-case-44775-2009-04-18 |access-date=17 January 2019 |work=India Today |date=18 April 2009}}</ref><ref>[https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/court-frames-charges-against-tytler/article6953102.ece, Court frames charges against Tytler, द हिंदू, March 3, 2015]</ref><ref>{{cite news |title=Defamation case: Jagdish Tytler offers apology, H S Phoolka refuses |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/defamation-case-jagdish-tytler-offers-apology-h-s-phoolka-refuses/articleshow/37647299.cms |access-date=17 January 2019 |work=The Economic Times |date=2 July 2014}}</ref><ref>{{cite news |title=Defamation case: Jagdish Tytler withdraws plea in HC |url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/defamation-case-jagdish-tytler-withdraws-plea-in-hc-118071201098_1.html |access-date=17 January 2019 |work=Business Standard |date=12 July 2018}}</ref> - १९८४ च्या [[दिल्ली]]तील [[शीख]]विरोधी दंगलीतील आणि इतर केसमध्ये आरोपी. * [[कमल नाथ]]<ref>{{cite news |last1=Mehta |first1=Kriti |title=Kamal Nath refers to BJP leader Imarti Devi as 'item', BJP files complaint with Election Commission for remark |url=https://www.timesnownews.com/india/article/kamal-nath-refers-to-bjp-leader-imarti-devi-as-item-invites-ire-over-sexist-comment/669133 |access-date=23 February 2021 |work=Times Now |date=18 October 2020 |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.indiatvnews.com/news/india/kamal-nath-calls-imarti-devi-item-bjp-shivraj-singh-chouhan-hits-back-for-sexist-comment-657951|title= Former MP CM Kamal Nath calls Imarti Devi 'item'; BJP hits back 'feudal' mindset|date=18 October 2020|work=IndiaTV News|access-date=19 October 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/madhya-pradesh-kamal-nath-terms-minister-imarti-devi-an-item-bjp-fumes/articleshow/78734258.cms|title= Kamal Nath terms minister Imarti Devi an 'item', BJP fumes|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=19 October 2020|last=Sharma|first=Rajendra|date=18 October 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=MP Bypoll: Chouhan to Hold 'Silent Protest' Against Kamal Nath's 'Item' Remark on Imarti Devi |url=https://www.news18.com/news/politics/mp-bypolls-bjp-decries-naths-item-jibe-for-woman-candidate-2978873.html |access-date=23 February 2021 |work=News18 |date=18 October 2020 |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url= https://timesofindia.indiatimes.com/india/madhya-pradesh-bypolls-ec-revokes-star-campaigner-status-of-kamal-nath/articleshow/78952943.cms|title= EC revokes Kamal Nath's star campaigner status|date=30 October 2020|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=30 October 2020}}</ref> - (छिदवाडा लोकसभा मतदारसंघाचे माजी खासदार [[मध्यप्रदेश]]चे माजी मुख्यमंत्री) : स्त्रीयांबद्दलचे उद्गार * [[शशी थरुर]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=सुनंदा पुष्कर यांच्या मृत्यूबद्दल शशी थरूर यांच्याविरुद्धच्या दाव्याची काळरेषा|दुवा=https://indianexpress.com/article/cities/delhi/sunanda-pushkar-death-case-against-shashi-tharoor-a-timeline-7459376/|संकेतस्थळ=इंडियन एक्सप्रेस.कॉम|प्रकाशक=एक्सप्रेसइंडिया|ॲक्सेसदिनांक=३० ऑगस्ट २०२३}}</ref> - ([[तिरुवनंतपुरम लोकसभा मतदारसंघ| तिरुवनंतपुरम लोकसभा मतदारसंघाचे]] खासदार) : पत्नीच्या मृत्यूबद्दलची चौकशी * [[विजय दर्डा]] - छत्तीसगढ कोळसा घोटाळा प्रकरणी दिल्लीच्या विशेष न्यायालयाने २६ जुलै २०२३ रोजी दर्डा यांना आयपीसीच्या कलम १२०बी, ४२० आणि भ्रष्टाचार प्रतिबंधक कायद्याच्या इतर कलमांतर्गत दोषी ठरवले. या प्रकरणात यवतमाळ एनर्जी प्रायव्हेट लिमिटेडचे संचालक म्हणून विजय दर्डा, देवेंद्र दर्डा, मनोज कुमार जयस्वाल यांना चार वर्षांची शिक्षा आणि प्रत्येकी १५ लाख रुपयांचा दंड ठोठावला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-ncr-former-congress-rajya-sabha-member-vijay-darda-sentenced-to-four-years-in-chhattisgarh-coal-scam-case-23482864.html |title=छत्तीसगढ़ कोयला घोटाला मामला कांग्रेस के पूर्व राज्यसभा सदस्य विजय दर्डा को चार साल की सजा |भाषा= हिंदी |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ= दैनिक जागरण |अ‍ॅक्सेसदिनांक= २ ऑगस्ट २०२३ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> == पक्षाचे चिन्ह == [[चित्र:A pair of bullocks – the election symbol for the Congress Party in 1952.jpg|इवलेसे|बैल जोडी]] नेहरूंच्या नेतृत्वाखालील काँग्रेस पक्षाकडे 'जोखड वाहून नेणाऱ्या बैलांची जोडी' हे चिन्ह होते जे प्रामुख्याने शेतकरी असलेल्या जनतेला भावले. [[File:Cow and Calf INC.svg|इवलेसे|गाय वासरू]] १९६९ मधे तत्कालीन काँग्रेस पक्षाध्यक्ष [[एस. निजलिंगप्पा]] यांनी अनुशासनहीनतेसाठी इंदिरा गांधी यांना पक्षातून काढून टाकले.<ref>{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/opinion/et-commentary/march-to-socialism-under-prime-minister-indira-gandhi-offers-an-interesting-parallel/articleshow/9715049.cms|title=March to socialism under Prime Minister Indira Gandhi offers an interesting parallel|date=24 August 2011|work=[[The Economic Times]]|access-date=19 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010075812/http://economictimes.indiatimes.com/opinion/et-commentary/march-to-socialism-under-prime-minister-indira-gandhi-offers-an-interesting-parallel/articleshow/9715049.cms|archive-date=10 October 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20070702-1969-congress-splits-748296-2007-07-01|title=1969: S. Nijalingappa expelled Indira Gandhi from the party|website=indiatoday.com|access-date=19 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714195348/http://indiatoday.intoday.in/story/1969-congress-splits/1/155566.html|archive-date=14 July 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Mahendra Prasad|title=Split in a Predominant Party: The Indian National Congress in 1969|date=1981|publisher=Sakti Malik, Abhinav Prakashan|location=New Delhi|isbn=978-81-7017-140-9|url={{Google books|UOQRWuMXyRMC|page=PR5|keywords=indian%20national%20|text=|plainurl=yes}}}}</ref> काँग्रेस पक्षातून बाहेर पडल्यानंतर [[इंदिरा गांधी]] यांच्या नेतृत्वात [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] या पक्षाची स्थापना झाली. १९७१-१९७७ च्या काळात इंदिराजींच्या काँग्रेस (आर) किंवा काँग्रेस (रिक्विजिशिस्ट) चे चिन्ह दूध पिणारे वासरू असलेली गाय होती. [[चित्र:Indian National Congress hand logo.png|इवलेसे|हाताचा पंजा]] तर १९७८ साली [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] ची स्थापना झाली. या नवीन पक्षाला निवडणूक आयोगाने मानवी हाताचा पंजा हे अधिकृत चिन्ह दिले. पुढे चालून हेच भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षाचे चिन्ह बनले.<ref name="hand symbol">{{cite news|title=How Indira's Congress got its hand symbol|url=http://www.ndtv.com/article/lifestyle/how-indira-s-congress-got-its-hand-symbol-74104|access-date=27 June 2014|publisher=NDTV|date=22 December 2010}}</ref> == सार्वत्रिक निवडणूका आणि निकाल == [[File:Congress Loksabha Vote percent all time.png|इवलेसे|लोकसभेतील निवडणुकांमध्ये प्राप्त झालेली टक्केवारी]] [[File:Congress Loksabha seats all time.png|इवलेसे|लोकसभेतील निवडणुकांमध्ये प्राप्त जागांची संख्या]] [[File:Congress Rajya sabha seats all time.png|इवलेसे|राज्यसभेतील प्राप्त जागांची संख्या]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! style="background:#00bfff; color:white;"| वर्ष ! style="background:#00bfff; color:white;"| विधिमंडळ ! style="background:#00bfff; color:white;"| पक्ष प्रमुख ! style="background:#00bfff; color:white;"| जिंकलेल्या जागा ! style="background:#00bfff; color:white;"| जागांमधील बदल ! style="background:#00bfff; color:white;"| मतांची टक्केवारी ! style="background:#00bfff; color:white;"| फरक ! style="background:#00bfff; color:white;"| परिणाम ! style="background:#00bfff; color:white;" class="unsortable"| संदर्भ |- |१९३४ |५वी मध्यवर्ती विधानसभा |[[भुलाभाई देसाई]] |{{Composition bar|42|147|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}}} |{{increase}} ४२ |{{n/a}} |{{n/a}} | {{n/a}} |<ref name=T1>"Elections in India The New Delhi Assembly, Congress Party's Position", ''The Times'', 10 December 1934, p15, Issue 46933</ref> |- |१९४५ |६वी मध्यवर्ती विधानसभा |[[सरतचंद्र बोस]] |{{Composition bar|59|102|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}}} |{{increase}} १७ |{{n/a}} |{{n/a}} | {{partial|[[भारताचे अंतरिम सरकार]] (१९४६-४७)}} |<ref>{{cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/fullscreen.html?object=110|title=-- Schwartzberg Atlas -- Digital South Asia Library|website=dsal.uchicago.edu|access-date=2024-02-07|archive-date=2021-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107120130/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/fullscreen.html?object=110|url-status=dead}}</ref> |- |१९५१ |१ली लोकसभा |rowspan=3|[[जवाहरलाल नेहरू]] |{{Composition bar|364|489|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}}} |{{increase}} ३६४ |४४.९९% |{{n/a}} |{{yes2|सत्ता}} |<ref>{{cite web |title=Statistical Report on Lok Sabha Elections 1951–52 |publisher=Election Commission of India |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1951/VOL_11_51_LS.PDF }}</ref> |- |१९५७ |२री लोकसभा |{{Composition bar|371|494|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}}} |{{increase}} ७ |४७.७८% |{{increase}} २.७९% |{{yes2|सत्ता}} |<ref name="GE1957V1">{{cite web | url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1957/Vol_I_57_LS.pdf | title=Statistical Report on General Election, 1957 : To the Second Lok Sabha Volume-I | work=Election Commission of India | page=5 | access-date=11 July 2015}}</ref> |- |१९६२ |३री लोकसभा |{{Composition bar|361|494|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}}} |{{decrease}} १० |४४.७२% |{{decrease}} ३.०६% |{{yes2|सत्ता}} |<ref>{{cite web| url = http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1962/Vol_I_LS_62.pdf | title=Statistical Report On General Elections, 1962 To The Third Lok Sabha | publisher=Election Commission of India | access-date=30 April 2014 | archive-url= https://web.archive.org/web/20140718185518/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1962/Vol_I_LS_62.pdf|archive-date= 18 July 2014}}</ref> |- |१९६७ |४थी लोकसभा |rowspan=4|[[इंदिरा गांधी]] |{{Composition bar|283|520|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}}} |{{decrease}} ७८ |४०.७८% |{{decrease}} २.९४% |{{yes2|सत्ता (१९६७-६९)<br>युती (१९६९-७१)}} |<ref name="General Election of India 1967">{{cite web|title=General Election of India 1967, 4th Lok Sabha |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1967/Vol_I_LS_67.pdf |publisher=Election Commission of India |access-date=13 January 2010 |page=5 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718185108/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1967/Vol_I_LS_67.pdf |archive-date=18 July 2014}}</ref> |- |१९७१ |५वी लोकसभा |{{Composition bar|352|518|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}}} |{{increase}} ६९ |४३.६८% |{{increase}} २.९०% |{{yes2|सत्ता}} |<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1971/Vol_I_LS71.pdf |title=General Election of India 1971, 5th Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=13 January 2010 |page=6 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718175452/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1971/Vol_I_LS71.pdf |archive-date=18 July 2014}}</ref> |- |१९७७ |६वी लोकसभा |{{Composition bar|153|542|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}}} |{{decrease}} १९९ |३४.५२% |{{decrease}} ९.१६% |{{no2|विपक्ष}} |<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1977/Vol_I_LS_77.pdf |title=General Election of India 1977, 6th Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=13 January 2010 |page=6 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718185438/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1977/Vol_I_LS_77.pdf |archive-date=18 July 2014}}</ref> |- |१९८० |७वी लोकसभा |{{Composition bar|351|542|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}}} |{{increase}} १९८ |४२.६९% |{{increase}} ८.१७% |{{yes2|सत्ता}} |<ref name="1980 report">{{cite web |title=Statistical report general elections, 1980 |website=eci.nic.in |publisher=Election Commission of India |url=http://eci.nic.in/eci_main/statisticalreports/LS_1980/Vol_I_LS_80.pdf |access-date=25 June 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718175926/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1980/Vol_I_LS_80.pdf |archive-date=18 July 2014}}</ref> |- |१९८४ |८वी लोकसभा |rowspan=2|[[राजीव गांधी]] |{{Composition bar|415|533|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}}} |{{increase}} ६४ |४९.०१% |{{increase}} ६.३२% |{{yes2|सत्ता}} |<ref>{{cite web |title=Statistical Report on General Elections, 1984, to the Eighth Lok Sabha – Volume 1 (National and State Abstracts & Detailed Results) |url=https://eci.gov.in/files/file/4118-general-election-1984-vol-i-ii/?do=download&r=9755&confirm=1&t=1&csrfKey=6df04992cf2c2fe96a9487465b425663 |date=1985 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031082328/https://eci.gov.in/files/file/4118-general-election-1984-vol-i-ii/?do=download&r=9755&confirm=1&t=1&csrfKey=6df04992cf2c2fe96a9487465b425663 |archive-date=31 October 2021 |url-status=dead |website=Election Commission of India |access-date=14 October 2022}}</ref> |- |१९८९ |९वी लोकसभा |{{Composition bar|197|545|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}}} |{{decrease}} २१८ |३९.५३% |{{decrease}} ९.४८% |{{no2|विपक्ष}} |<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9dDH9q7nVQ8C&pg=PA124|title=Indian Parliamentary Democracy|publisher=Atlantic Publishers & Dist|year=2003|isbn=978-81-269-0193-7|page=124}}</ref> |- |१९९१ |१०वी लोकसभा |rowspan=2|[[पी.व्ही. नरसिंहराव]] |{{Composition bar|244|545|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}}} |{{increase}} ४७ |३५.६६% |{{decrease}} ३.८७% |{{yes2|सत्ता}} |<ref name=IPU>{{cite web|title=1991 India General (10th Lok Sabha) Elections Results|url=https://www.elections.in/parliamentary-constituencies/1991-election-results.html|access-date=7 September 2020|website=www.elections.in}}</ref> |- |१९९६ |११वी लोकसभा |{{Composition bar|140|545|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}}} |{{decrease}} १०४ |२८.८०% |{{decrease}} ७.४६% |{{partial|विपक्ष,<br>बाहेरून पाठिंबा ([[संयुक्त पुरोगामी आघाडी|सं.पु.आ.]]) }} |<ref>{{cite book|last=Vohra|first=Ranbir|title=The Making of India|year=2001|publisher=M.E. Sharpe|location=Armonk|pages=282–284|isbn=978-0-7656-0712-6}}</ref> |- |१९९८ |१२वी लोकसभा |[[सीताराम केसरी]] |{{Composition bar|141|545|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}}} |{{increase}} १ |२५.८२% |{{decrease}} २.९८% |{{no2|विपक्ष}} |<ref>{{cite web |url=https://www.eci.nic.in/archive/ge98/index_ge.htm |title=WORTHLESS! |website=General Elections '98 – India |publisher=Election Commission of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410025915/https://www.eci.nic.in/archive/ge98/index_ge.htm |archive-date=10 April 2009 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.elections.in/parliamentary-constituencies/1998-election-results.html|title=General (12th Lok Sabha) Election Results India|access-date=12 February 2023}}</ref> |- |१९९९ |१३वी लोकसभा |rowspan="2" |[[सोनिया गांधी]] |{{Composition bar|114|545|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}}} |{{decrease}} २७ |२८.३०% |{{increase}} २.४८% |{{no2|विपक्ष}} |<ref>{{cite web |url=https://www.eci.nic.in/archive/ge1999/index_ge1.htm |title=WORTHLESS! |website=General Elections '99 – India |publisher=Election Commission of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410025423/https://www.eci.nic.in/archive/ge1999/index_ge1.htm |archive-date=10 April 2009 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.elections.in/parliamentary-constituencies/1999-election-results.html|title=General (13th Lok Sabha) Election Results India|access-date=12 February 2023}}</ref> |- |२००४ |१४वी लोकसभा |{{Composition bar|145|543|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}}} |{{increase}} ३२ |२६.७% |{{decrease}} १.६०% |{{yes2|युती}} |<ref>{{cite web |url=https://www.eci.nic.in/archive/GE2004/pollupd/pc/GE_NatSnapshot.htm |title=Party wise Summary|website=General Elections 2004|publisher=Election Commission Of India|date=30 August 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727220231/http://eci.nic.in/archive/GE2004/pollupd/pc/GE_NatSnapshot.htm |archive-date=27 July 2018 |url-status=dead }}</ref> |- |२००९ |१५वी लोकसभा |[[मनमोहन सिंग]] |{{Composition bar|206|543|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}}} |{{increase}} ६१ |२८.५५% |{{increase}} २.०२% |{{yes2|युती}} |<ref>{{cite news|url=http://www.business-standard.com/india/news/second-upa-wincrowning-glory-for-sonia%5Cs-ascendancy/61892/on|title=Second UPA win, a crowning glory for Sonia's ascendancy|date=16 May 2009|work=[[बिझनेस स्टँडर्ड]]|access-date=13 June 2009}}</ref> |- |२०१४ |१६वी लोकसभा |rowspan="2" |[[राहुल गांधी]] |{{Composition bar|44|543|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}}} |{{decrease}} १६२ |१९.३% |{{decrease}} ९.२५% |{{no2|विपक्ष}} |<ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main1/terms_of_houses.aspx|title=Terms of Houses, Election Commission of India|access-date=10 June 2013}}</ref> |- |२०१९ |१७वी लोकसभा |{{Composition bar|52|543|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}}} |{{increase}} ८ |१९.५% |{{increase}} ०.२% |{{no2|विपक्ष}} |<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-48389130|title=Modi thanks India for 'historic mandate'|date=23 May 2019|access-date=29 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528223438/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-48389130|archive-date=28 May 2019|url-status=live}}</ref> |- |२०२४ |१८वी लोकसभा |[[मल्लिकार्जुन खर्गे]] |{{Composition bar|99|543|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}}} |{{increase}} ४७ |२१.१९% |{{increase}} १.७% |{{no2|विपक्ष}} |<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-rahul-gandhi-turned-the-tide-in-favour-of-congress-india-bloc-alliance-101717561727873.html|title=How Rahul Gandhi turned the tide in favour of Congress, INDIA bloc alliance|access-date=5 June 2024}}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * अधिकृत संकेतस्थळ : [http://aicc.org.in/ Indian National congress] * ऐसी अक्षरे: [http://www.aisiakshare.com/node/1700 राजकीय पक्ष आणि संरचना] {{भारतीय राजकीय पक्ष}} {{भारतीय स्वातंत्र्यलढा}} [[वर्ग:भारतातील राजकीय पक्ष]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] 0zqarva55cklsvj0cb2yoq0kjh4u9ae 0 4419 2692491 2684328 2026-07-03T21:16:59Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2692491 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = १५ एप्रिल |वर्ष = २०२३ }} {{करिता|'''बाबासाहेब'''|बाबासाहेब (निःसंदिग्धीकरण)}}{{करिता|'''आंबेडकर'''|आंबेडकर (निःसंदिग्धीकरण)}} {{माहितीचौकट पदाधिकारी | सन्मानवाचक पूर्वप्रत्यय = _{[[बोधिसत्व]]} | नाव = _{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर} <br /> भीमराव रामजी आंबेडकर | सन्मानवाचक प्रत्यय = | चित्र = Dr. Bhimrao Ambedkar.jpg | चित्र आकारमान = 250px | लघुचित्र = | चित्र शीर्षक = इ.स. १९४८ नंतर टिपलेले डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे छायाचित्र | क्रम = | पद = [[राज्यसभा|राज्यसभेचे सदस्य]] ([[मुंबई राज्य]]) | कार्यकाळ_आरंभ = [[एप्रिल ३|३ एप्रिल]] [[इ.स. १९५२|१९५२]] | कार्यकाळ_समाप्ती = [[डिसेंबर ६|६ डिसेंबर]] [[इ.स. १९५६|१९५६]] | राष्ट्रपती = [[राजेंद्र प्रसाद]] | पंतप्रधान = [[जवाहरलाल नेहरू]] | क्रम1 = | पद1 = [[कायदा आणि न्याय मंत्रालय, भारत सरकार|भारताचे पहिले कायदा व न्याय मंत्री]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = [[ऑगस्ट १५|१५ ऑगस्ट]] [[इ.स. १९४७|१९४७]] | कार्यकाळ_समाप्ती1 = [[ऑक्टोबर ६|६ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९५१|१९५१]] | सम्राट1 = | राष्ट्रपती1 = [[राजेंद्र प्रसाद]] | पंतप्रधान1 = [[जवाहरलाल नेहरू]] | गव्हर्नर-जनरल1 = [[लाईस माऊंटबेटन]]<br />[[चक्रवर्ती राजगोपालाचारी]] | मागील1 = पद स्थापित | पुढील1 = [[चारू चंद्र बिस्वार]] | मतदारसंघ1 = | क्रम2 = | पद2 = [[भारताची संविधान सभा|संविधान सभेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = [[ऑगस्ट ३०|३० ऑगस्ट]] [[इ.स. १९४७|१९४७]]{{efn|२९ ऑगस्ट १९४७ रोजी मसुदा समितीची स्थापना करण्यात आली, आणि त्यात ७ सदस्यांचा समावेश करण्यात आला, त्यापैकी एक "सदस्य" डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर होते. दुसऱ्या दिवशी ३० ऑगस्ट १९४७ रोजी मसुदा समितीच्या सदस्यांनी बाबासाहेब आंबेडकरांची मसुदा समितीच्या "अध्यक्ष"पदी निवड केली.}} | कार्यकाळ_समाप्ती2 = [[जानेवारी २४|२४ जानेवारी]] [[इ.स. १९५०|१९५०]] | उपराष्ट्रपती2 = | उपपंतप्रधान2 = [[वल्लभभाई पटेल]] | डेप्युटी2 = | लेफ्टनंट2 = | सम्राट2 = | राष्ट्रपती2 = | पंतप्रधान2 = | राज्यपाल2 = | मागील2 = | पुढील2 = | मतदारसंघ2 = | बहुमत2 = | क्रम3 = | पद3 = [[भारताची संविधान सभा|भारतीय संविधान सभेचे सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ3 = [[डिसेंबर ९|९ डिसेंबर]] [[इ.स. १९४६|१९४६]] | कार्यकाळ_समाप्ती3 = [[जानेवारी २४|२४ जानेवारी]] [[इ.स. १९५०|१९५०]] | मतदारसंघ3 = [[बंगाल प्रांत]] (१९४६–१९४७)<br />[[मुंबई राज्य]] (१९४७–१९५०) | क्रम4 = | पद4 = ब्रिटिश भारताचे मजूरमंत्री, ऊर्जामंत्री व बांधकाममंत्री; व्हाइसरॉयचे कार्यकारी मंडळ | कार्यकाळ_आरंभ4 = [[जुलै २०|२० जुलै]] [[इ.स. १९४२|१९४२]] | कार्यकाळ_समाप्ती4 = [[ऑक्टोबर २०|२० ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९४६|१९४६]] | मागील4 = फेरोज खान नून | क्रम5 = | पद5 = मुंबई विधानसभेचे विरोधी पक्षनेते | कार्यकाळ_आरंभ5 = [[इ.स. १९३७]] | कार्यकाळ_समाप्ती5 = [[इ.स. १९४२]] | गव्हर्नर-जनरल5 = | क्रम6 = | पद6 = मुंबई विधानसभेचे सदस्य | कार्यकाळ_आरंभ6 = [[इ.स. १९३७]] | कार्यकाळ_समाप्ती6 = [[इ.स. १९४२]] | गव्हर्नर-जनरल6 = | क्रम7 = | पद7 = मुंबई विधिमंडळाचे सदस्य | कार्यकाळ_आरंभ7 = [[डिसेंबर]] [[इ.स. १९२६]] | कार्यकाळ_समाप्ती7 = [[इ.स. १९३७]] | गव्हर्नर-जनरल7 = | जन्मदिनांक = [[१४ एप्रिल]], [[इ.स. १८९१]] | जन्मस्थान = [[महू]], [[मध्य प्रांत]], [[ब्रिटिश भारत]] <br /> (सध्या [[भीम जन्मभूमी]], [[डॉ. आंबेडकर नगर]], [[मध्य प्रदेश]]) | मृत्युदिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|1956|12|6|1891|4|14}} | मृत्युस्थान = [[नवी दिल्ली]], [[दिल्ली]], [[भारत]] <br /> (सध्या [[डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक]], [[दिल्ली]]) | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]] | पक्ष = {{•}}[[स्वतंत्र मजूर पक्ष]]<br /> {{•}}[[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन]]<br /> {{•}}[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया]] | शिक्षण = {{•}}[[मुंबई विद्यापीठ]]<br />{{•}}[[कोलंबिया विद्यापीठ]]<br />{{•}}[[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]]<br />{{•}}ग्रेज इन्, लंडन<br />{{•}}बॉन विद्यापीठ, जर्मनी | इतरपक्ष = '''सामाजिक संस्था''' : <br />{{•}} [[बहिष्कृत हितकारिणी सभा]]<br />{{•}} [[समता सैनिक दल]]<br /><br />'''शैक्षणिक संस्था''' : <br />{{•}} [[डिप्रेस्ड क्लासेस एज्युकेशन सोसायटी]]<br />{{•}} [[द बाँबे शेड्युल्ड कास्ट्स इम्प्रुव्हमेंट ट्रस्ट]]<br />{{•}} [[पिपल्स एज्युकेशन सोसायटी]] <br /><br /> '''धार्मिक संस्था''' : <br />{{•}} [[भारतीय बौद्ध महासभा]] | आई = [[भीमाबाई सकपाळ]] | वडील = [[रामजी सकपाळ]] | पती = | पत्नी = {{•}} [[रमाबाई आंबेडकर]] <br />_{(विवाह १९०६ - निधन १९३५)}<br /><br />{{•}} [[सविता आंबेडकर]] <br />_{(विवाह १९४८ - निधन २००३)} | नाते = '''[[आंबेडकर कुटुंब]]''' | अपत्ये = [[यशवंत आंबेडकर]] | निवास = [[राजगृह]], [[मुंबई]] | धर्म = [[बौद्ध धर्म]] | शाळा_महाविद्यालय = | व्यवसाय = | धंदा = | सही = Dr. Babasaheb Ambedkar Signature.svg | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''भीमराव रामजी आंबेडकर''' तथा '''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर''' ([[१४ एप्रिल]], [[इ.स. १८९१|१८९१]] – [[६ डिसेंबर]], [[इ.स. १९५६|१९५६]]), हे [[भारतीय]] [[कायदेपंडित|न्यायशास्त्रज्ञ]], [[अर्थशास्त्रज्ञ]], [[राजकारण|राजकारणी]], [[तत्त्वज्ञान|तत्त्वज्ञ]] आणि [[समाजसुधारक]] होते. त्यांनी [[दलित बौद्ध चळवळ]]ीला प्रेरणा दिली आणि [[अस्पृश्य]] ([[दलित]]) लोकांविरुद्ध होणारा सामाजिक भेदभाव नष्ट करण्यासाठी चळवळ उभारली, तसेच महिलांच्या आणि कामगारांच्या हक्कांचे समर्थन केले. ते ब्रिटिश भारताचे मजूरमंत्री, स्वतंत्र भारताचे [[भारताचे कायदा व न्यायमंत्री|पहिले कायदेमंत्री]], [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाचे]] शिल्पकार, [[भारतामधील बौद्ध धर्म|भारतीय बौद्ध धर्माचे]] पुनरुज्जीवक होते. देशाच्या विविध क्षेत्रांत दिलेल्या योगदानामुळे त्यांना 'आधुनिक भारताचे शिल्पकार' किंवा 'आधुनिक भारताचे निर्माते' असेही म्हणतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html|title=Bhimrao Ambedkar|publisher=Columbia University|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.google.co.in/books/edition/Makers_of_Modern_India/E6gvEAAAQBAJ|title=Makers of Modern India|last=Guha|first=Ramachandra|date=2013-10-14|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-72596-6|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.alephbookcompany.com/book/understanding-the-founding-fathers-an-enquiry-into-the-indian-republics-beginnings/|title=Understanding the Founding Fathers: An Enquiry into the Indian Republic’s Beginnings|publisher=Aleph Book Company|date=2016-02-02|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theindiaforum.in/article/who-are-true-founding-fathers-and-mothers-indian-democracy|title=Who are the True Founding Fathers and Mothers of Indian Democracy?|publisher=The India Forum|date=2022-09-05|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=_nBsCwAAQBAJ|title=Dr. Ambedkar Samajik Vichar Avam Darshan|last=Jadhav|first=Narendra|date=2015-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5048-586-6|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2024/04/remembering-dr-ambedkar-contributions/|title=Remembering Dr. Ambedkar’s Contributions|last=Raut|first=Bapu|date=2024-04-13|publisher=Forward Press|language=en-US|access-date=2025-03-28}}</ref> आंबेडकर यांनी [[कोलंबिया विद्यापीठ]] आणि [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]] या शिक्षण संस्थांमधून [[अर्थशास्त्र]] विषयात [[विद्यावाचस्पती|पीएच.डी.]] पदव्या मिळविल्या; तसेच त्यांनी [[कायदा]], [[अर्थशास्त्र]] आणि [[राज्यशास्त्र]] या विषयांवर संशोधन केले. त्यांच्या सुरुवातीच्या कारकिर्दीत, ते एक [[अर्थशास्त्रज्ञ]], [[प्राध्यापक]] आणि [[वकील]] होते. त्यानंतर त्यांनी सामाजिक व राजकीय क्षेत्रांत काम केले. ते [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा|भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी]] प्रचारामध्ये व चर्चांमध्ये सामील झाले, वृत्तपत्रे प्रकाशित केली, दलितांसाठी राजकीय हक्कांचा व सामाजिक स्वातंत्र्याचा पुरस्कार केला, तसेच आधुनिक भारताच्या निर्मितीत मोलाचे योगदान दिले. इ.स. १९५६ मध्ये त्यांनी आपल्या अनुयायांसह [[बौद्ध धर्म]] स्वीकारला. धर्मांतरानंतर काही महिन्यांनीच त्यांचे निधन झाले. [[इ.स. १९९०]] मध्ये, त्यांना मरणोत्तर [[भारतरत्‍न]] हा भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान प्रदान करण्यात केला. त्यांचा जन्मदिवस दरवर्षी [[आंबेडकर जयंती]] म्हणून भारतासह जगभरात साजरा केला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1813188|title=Ambedkar Jayanti Celebrations|publisher=Press Information Bureau, Government of India|date=2022-04-14|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref> इ.स. २०१२ मध्ये, "[[द ग्रेटेस्ट इंडियन]]" नावाच्या सर्वेक्षणात आंबेडकरांची 'सर्वश्रेष्ठ भारतीय' म्हणून निवड करण्यात आली आहे. आंबेडकरांच्या स्मरणार्थ अनेक स्मारके आणि चित्रणे लोकसंस्कृतीत उभारली गेली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/Dr-B.R.-Ambedkar-voted-as-%E2%80%98Greatest-Indian%E2%80%99/article20485049.ece|title=Dr B.R. Ambedkar voted as 'Greatest Indian'|publisher=द हिंदू BusinessLine|date=2012-08-20|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref> == सुरुवातीचे जीवन == === पूर्वज === [[चित्र:Young Ambedkar.gif|thumb|right|तरुण डॉ. आंबेडकर]] बाबासाहेब आंबेडकरांच्या वडिलांचे नाव रामजी तर आजोबांचे नाव मालोजीराव सकपाळ होते. मालोजी [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|इंग्लिश राजसत्तेच्या सैन्यात]] [[शिपाई]] म्हणून भरती झाले होते. सैन्यातील नोकरीमुळे मालोजीराव सैनिकी शाळेत शिक्षण घेऊ शकले. त्यांनी [[रामानंद पंथ]]ाची दीक्षा घेतली होती.<ref name="auto24">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=32|language=मराठी}}</ref> मालोजींना तीन मुलगे व एक मुलगी अशी चार अपत्ये होती. दोन मुलांनंतरच्या मिराबाई या मुलीचा जन्म झाला होता. तर इ.स. १८४८ च्या सुमारास जन्मलेले [[रामजी सकपाळ|रामजी]] हे मालोजींचे चौथे अपत्य होते.<ref>{{Cite book|title=Dr. Ambedkar: Life and Mission|last=Keer|first=Dhananjay|publisher=Popular Prakashan|year=1954|isbn=978-81-7154-237-6|location=Mumbai|pages=1-10|language=en}}</ref><ref name="auto24" /> मालोजींचा पहिला मुलगा घरदार त्यागून संन्यासी झाला.<ref>{{Cite book|title=डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर (खंड १)|last=खैरमोडे|first=चांगदेव भवानराव|publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ|year=1952|isbn=|location=मुंबई|pages=15-20|language=मराठी}}</ref> दुसरा मुलगा इंग्रजी सैन्यातच नोकरीस लागला. तिसरा मुलगा असलेल्या रामजींनी सैनिकी शाळेत शिक्षण घेतले व पुढे ते नॉर्मलची परीक्षाही उत्तीर्ण झाले.<ref name="auto24" /> शिक्षण सुरू असताना रामजी इ.स. १८६६ च्या सुमारात वयाच्या १८व्या वर्षी इंग्रजी सैन्याच्या १०६ सॅपर्स अँड मायनर्स तुकडीत शिपाई म्हणून भरती झाले. रामजी १९ वर्षांचे असताना त्यांचा विवाह १३ वर्षीय [[भीमाबाई सकपाळ|भीमाबाईंशी]] झाला. रामजी हे इंग्लिश बोलू शकत. ते नॉर्मल स्कूल (मॅट्रिक) उत्तीर्ण होते. पुढे रामजींनी ब्रिटिश भारतीय सैन्यामध्ये [[सुभेदार]] आणि सैनिकी शिक्षक म्हणून काम केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=34-35|language=मराठी}}</ref>रामजी व भीमाबाई या दांपत्याला सन १८९१ पर्यंत चौदा अपत्ये झाली होती. त्यापैकी गंगा, रमा, मंजुळा व तुळसा या चार मुली जगल्या. मुलांपैकी बाळाराम, आनंदराव व भीमराव (भिवा) ही तीन मुले हयात होती. भीमराव हा सर्वात लहान व चौदावे अपत्य होता.<ref name="auto46">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=35|language=मराठी}}</ref> === बालपण === रामजी ज्या पलटणीत होते ती पलटण इ.स. १८८८ मध्ये [[मध्य प्रदेश]]ातील [[महू]] येथे लष्करी तळावर आली होती.<ref>{{Cite book|title=Dr. Ambedkar: Life and Mission|last=Keer|first=Dhananjay|publisher=Popular Prakashan|year=1954|isbn=978-81-7154-237-6|location=Mumbai|pages=3|language=en}}</ref> येथे सुभेदार रामजींना नॉर्मल स्कूलचे मुख्याध्यापक पद मिळाले होते.<ref name="auto46" /> या काळात [[एप्रिल १४|१४ एप्रिल]] [[इ.स. १८९१|१८९१]] रोजी [[डॉ. आंबेडकर नगर|महू]] (आताचे [[डॉ. आंबेडकर नगर]]) या लष्करी छावणी असलेल्या गावी रामजी व भीमाबाईंच्या पोटी बाबासाहेब आंबेडकरांचा जन्म झाला.<ref name="auto46" /> रामजींनी [[मराठी भाषा|मराठी]] व [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] भाषेचे यथाविधी शिक्षणही घेतले होते. भीमराव हे रामजी सकपाळ व आई भीमाबाई यांचे १४वे व अंतिम अपत्य होते. बाळाचे नाव ''भिवा'' असे ठेवण्यात आले, त्यांची भीम, भीमा व भीमराव ही नावेही प्रचलित झाली. [[आंबेडकर कुटुंब|आंबेडकरांचे कुटुंब]] हे त्याकाळी [[अस्पृश्य]] गणल्या गेलेल्या [[महार]] जातीचे आणि महाराष्ट्रातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्याच्या [[मंडणगड]] तालुक्यातील [[आंबडवे]] या गावचे होते. ('आंबडवे' या गावचा 'अंबावडे' असा चुकीचा उल्लेख अनेक ठिकाणी केला गेलेला आहे.)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/kgtocollege-news/international-standard-educational-complex-at-original-village-of-dr-babasaheb-ambedkar-446635/|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे मूळ गाव आंबवडे येथे आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे शैक्षणिक संकुल|website=[[लोकसत्ता]]|date=2018-03-14|access-date=2025-03-28|language=मराठी}}</ref><ref name="auto34">{{स्रोत बातमी|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-MUM-ambedkars-teacher-family-saving-memories-of-ambedkar-5489831-NOR.html|title=आंबेडकर गुरुजींचं कुटुंब जपतंय सामाजिक वसा, कुटुंबानं सांभाळल्या ‘त्या’ आठवणी|date=2016-12-26|work=[[दिव्य मराठी]]|access-date=2025-03-28|language=मराठी}}</ref> अस्पृश्य असल्यामुळे त्यांच्यासोबत नेहमी सामाजिक-आर्थिक भेदभाव केला गेला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thewirehindi.com/30384/waiting-for-a-visa-br-ambedkar-koregaon-maharashtra/|title=प्रासंगिक: जब नौ साल की उम्र में कोरेगांव गए आंबेडकर को जातीय भेदभाव का सामना करना पड़ा|date=2018-01-03|website=The Wire - Hindi|language=hi|access-date=2025-03-28}}</ref> इ.स. १८९४ मध्ये सुभेदार रामजी सकपाळ इंग्रजी सैन्यातील मुख्याध्यापक पदाच्या नोकरीवरून निवृत्त झाले आणि महाराष्ट्रातल्या [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] आपल्या मूळ गावाजवळील [[दापोली]] या गावातील ''कॅम्प दापोली'' वस्तीत परिवारासह राहू लागले. भीमराव वयाने लहान असल्यामुळे कॅम्प दापोली येथील शाळेत त्यास प्रवेश मिळाला नाही व भीमरावास घरीच [[अक्षर]] ओळख करून द्यावी लागली. इ.स. १८९६ मध्ये रामजींनी आपल्या कुटुंबासह [[दापोली]] सोडले व ते [[सातारा|साताऱ्याला]] जाऊन तेथे राहिले. यावेळी भीमरावाचे वय पाच वर्षाचे झाले होते. रामजींनी इ.स. १८९६ च्या नोव्हेंबर महिन्यात सातारा येथील ''कॅम्प स्कूल'' या मराठी शाळेमध्ये भीमरावाचे नाव दाखल केले.<ref name="auto46" /> या वर्षीच त्यांनी [[कबीर पंथ]]ाची दीक्षा घेतली. त्यांच्या या स्थानांतरानंतर थोड्या कालावधीत [[इ.स. १८९६]] मधे [[डोकेदुखी|मस्तकशूल]] या आजाराने आंबेडकरांच्या आई भीमाबाईंचे निधन झाले, त्यावेळी आंबेडकर ५ वर्षाचे होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=41|language=मराठी}}</ref> त्यानंतर भीमासह व अन्य मुलांचे संगोपन त्यांच्या आत्या मीराबाईंनी कठीण परिस्थितीत केले. साताऱ्यात आल्यावर थोड्याच दिवसानंतर भाड्याने घेतलेल्या एका बंगल्यात आंबेडकर कुटुंब राहू लागले. त्यावेळी भीमरावाचे वय पाच वर्षाचे झाले होते. हे वय त्यास शाळेत प्रवेश देण्यास योग्य होते. रामजींनी [[इ.स. १८९६]]च्या नोव्हेंबर महिन्यात सातारा येथील कॅम्प स्कूलमध्ये भीमरावाचे नाव दाखल केले. [[इ.स. १८९८]] साली रामजींनी जीजाबाई नावाच्या विधवेसोबत दुसरे लग्न केले. साताऱ्यातील कॅम्प स्कूलमधील मराठी शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर साताऱ्यातीलच सातारा हायस्कूल या इंग्रजी सरकारी हायस्कूलमध्ये भीमरावाचे नाव दाखल केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=42|language=मराठी}}</ref> [[कोकण]]ासह महाराष्ट्रातील लोक पूर्वी आपले आडनाव आपल्या गावाच्या नावावरून ठेवत असत व त्यात शेवटी ''कर'' शब्द जोडण्याचा प्रघात आहे. त्यामुळेच बाबासाहेबांचे आडनाव "सकपाळ" असतांना त्यांचे वडील [[रामजी सकपाळ|रामजी]] यांनी ७ नोव्हेंबर १९०० रोजी [[सातारा|साताऱ्यातील]] गव्हर्नमेंट हायस्कूल (आताचे [[प्रतापसिंह हायस्कूल]])मध्ये "आंबडवेकर" असे आडनाव नोंदवले.<ref name="auto34"/> साताऱ्याच्या या शाळेत भीमरावांना शिकवण्यासाठी कृष्णा केशव आंबेडकर नावाचे शिक्षक होते. शाळेच्या दप्तरात नोंदवलेले भीमरावांचे ''आंबडवेकर'' हे आडनाव उच्चारताना त्यांना ते आडनिडे वाटत असे म्हणून माझे ''आंबेडकर'' हे नाव तू धारण कर, त्यांनी असे भीमरावांना सुचविले. त्यावर भीमरावांनी होकार दिल्यावर तशी नोंद शाळेत झाली. तेव्हापासून त्यांचे आडनाव ''आंबडवेकर''चे '[[आंबेडकर]]' असे झाले.<ref>{{Cite book|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=कीर|first=धनंजय|publisher=पॉप्युलर प्रकाशन|year=1966|isbn=|location=मुंबई|pages=60-63|language=मराठी}}</ref> नोव्हेंबर १९०४ मध्ये भीमरावांनी इंग्रजी चौथीची परीक्षा उत्तीर्ण केली व यावर्षीच रामजी सकपाळ [[मुंबई]]ला सहपरिवार गेले.<ref name="auto8">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=44|language=मराठी}}</ref> === सुरुवातीचे शिक्षण === डिसेंबर १९०४ मध्ये रामजी सकपाळ सहपरिवार [[मुंबई]]ला आले व तेथील [[लोअर परळ]] भागातील ''डबक चाळ'' (बदक चाळ) नावाच्या एका इमारतीच्या एका खोलीत राहू लागले.<ref name="auto8" /> [[मुंबई]]मधे आल्यावर भीमराव हे [[एल्फिन्स्टन रोड|एल्फिन्स्टन रस्त्यावरील]] सरकारी शाळेत जाऊ लागले, एल्फिन्स्टन हायस्कूलमधे जाणारे ते पहिले अस्पृश्य विद्यार्थी होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/1900s.html|title=1900s|access-date=2025-03-28|language=en}}</ref>[[कबीर पंथ]]ीय असलेल्या रामजींनी मुलांना हिंदू साहित्याची ओळख करून दिली. इतर जातीतील लोकांच्या विरोधामुळे रामजींनी मुलांना सरकारी शाळेत शिकवण्यासाठी आपल्या लष्करातील पदाचा वापर केला. शाळेत प्रवेश मिळाला तरी भीमरावांना इतर विद्यार्थ्यांपासून वेगळे बसावे लागे आणि शिक्षकांचे साहाय्य मिळत नसे. त्यांना वर्गात बसण्याची परवानगी नव्हती.<ref name="columbia.edu">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/txt_ambedkar_waiting.html|title=Waiting for a Visa, by Dr. B. R. Ambedkar|access-date=2025-03-28|language=en}}</ref> जेव्हा त्यांना तहान लागत असे, तेव्हा शाळेतील पाणी पिण्याच्या भांड्याला किंवा [[पेला|पेल्याला]] स्पर्श करण्याची त्यांना परवानगी नव्हती. तेव्हा एखादा उच्च जातीतील व्यक्ती उंचीवरून त्यांच्या ओंजळीवर पाणी ओतत असे. आंबेडकरांसाठी हे काम बहुधा शिपाई करीत. शिपाई उपलब्ध नसेल तर त्यांना दिवसभर पाण्याविनाच रहावे लागत असे; नंतर त्यांनी आपल्या लेखनात या घटनेचे "शिपाई नाही, तर पाणी नाही" असे वर्णन केले आहे.<ref name="columbia.edu"/> शाळेत असतानाच [[इ.स. १९०६]] मध्ये १४-१५ वर्षीय भीमरावांचे लग्न [[दापोली]]च्या भिकू वलंगकर यांची ९-१० वर्षीय कन्या रामीबाई उर्फ [[रमाबाई आंबेडकर|रमाबाई]] यांच्याशी झाले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=४६}}</ref> एल्फिन्स्टन हायस्कूलमध्ये शिकत असताना भीमरावांना वर्गातील स्पृश्य जातींच्या मुलांपासून दूर बसावे लागे. हायस्कूलमधील अनेक शिक्षक त्यांच्याशी तिरस्काराने वागत असत.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=48-49|language=मराठी}}</ref>आंबेडकर हे आपल्या विद्यार्थी जीवनात दररोज १८ तास अभ्यास करत असत.<ref>{{Cite book|title=B.R. Ambedkar: Saviour of the Masses|last=Kapadiya|first=Payal|publisher=Puffin Books|year=2012|isbn=978-0143332282|location=Mumbai|pages=14|language=en}}</ref>[[इ.स. १९०७]] साली भीमराव एल्फिन्स्टन हायस्कूलमध्ये मॅट्रिकची परीक्षा यशस्वीरीत्या उत्तीर्ण झाले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=४९-५०}}</ref> ही परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यावर भीमराव आंबेडकरांच्या ज्ञातिबांधवांनी [[कृष्णाजी अर्जुन केळुसकर]] गुरुजी यांच्या अध्यक्षेखाली सभा भरवून भिवा रामजी आंबेडकरांचे कौतुक केले. एखाद्या अस्पृश्य मुलाने असे यश मिळविणे एवढे दुर्मिळ होते की, त्यांचे अभिनंदन करण्यासाठी तेव्हा एक जाहीर सभा भरवण्यात आली होती. यावेळी केळुसकर गुरुजींनी स्वतः लिहिलेल्या मराठी बुद्धचरित्राची एक प्रत भीमरावांना भेट म्हणून दिली. हे पुस्तक वाचल्यानंतर त्यांना पहिल्यांदाच [[गौतम बुद्ध|बुद्धांच्या]] शिकवणुकींची माहिती मिळाली व ते बुद्धाप्रती आकर्षित झाले.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=2012|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=122|language=मराठी}}</ref><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५० व ७७}}</ref> आर्थिक अडचणीमुळे रामजी सकपाळ भीमरावांना महाविद्यालयीन शिक्षण देऊ शकतील, अशी परिस्थिती नव्हती. त्यामुळे केळुसकर गुरुजींनी मुंबईमध्ये [[सयाजीराव गायकवाड|महाराज सयाजीराव गायकवाड]] यांचेशी भीमरावांची भेट घालून दिली. भीमरावांची हुशारी पाहून महाविद्यालयात शिक्षण घेण्यासाठी महाराजांनी त्यांना दरमहा रु.२५ची शिष्यवृत्ती देण्याचे मंजूर केले. त्यानंतर [[३ जानेवारी]], [[इ.स. १९०८]] रोजी भीमरावांनी [[एल्फिन्स्टन महाविद्यालय]]ात प्रवेश घेतला.<ref name="auto3">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५१}}</ref> पुढे चार वर्षांनी इ.स. १९१२ मध्ये त्यांनी [[मुंबई विद्यापीठ]]ाची [[राज्यशास्त्र]] आणि [[अर्थशास्त्र]] विषय घेऊन बी.ए.ची पदवी संपादन केली आणि [[बडोदा संस्थान]]ात नोकरीसाठी रूजू झाले. याच वर्षी १२ जानेवारी १९१२ रोजी त्यांना पहिला मुलगा [[यशवंत आंबेडकर|यशवंत]] झाला. त्याच सुमारात [[२ फेब्रुवारी]], [[इ.स. १९१३]] रोजी मुंबईमध्ये त्यांचे वडील रामजींचे आजाराने निधन झाले. पुढे चार महिन्यांनी बडोदा नरेशांकडून प्रति महिने साडे अकरा पाऊंड शिष्यवृत्ती घेऊन [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ात उच्च शिक्षण घेण्यासाठी त्यांनी प्रयाण केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/graphics/youth.html|title=Dr. B.R. Ambedkar: Youth Timeline|date=2010-06-25|access-date=2025-03-28|language=en}}</ref> == उच्च शिक्षण == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar 09.jpg|thumb|right|विद्यार्थी दशेतील आंबेडकर, सन १९१८]] आंबेडकर हे परदेशातून अर्थशास्त्रामध्ये डॉक्टरेट (पीएच.डी.) पदवी मिळवणारे पहिले भारतीय होते. तसेच ते दक्षिण आशियातून दोनदा डॉक्टरेट (पीएच.डी. व डी.एससी.) पदव्या मिळवणारे पहिले दक्षिण आशियाई होते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=आगलावे|first=डॉ. सरोज|date=एप्रिल २०१५|editor-last=ओक|editor-first=चंद्रशेखर|title=कर विकासोन्मुख हवेत...|url=https://dgipr.maharashtra.gov.in/|journal=लोकराज्य|series=अंक १०|location=मुंबई|publisher=माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालय, महाराष्ट्र शासन|volume=71|issn=0024-6867|pages=१२|access-date=2025-03-28|archive-date=2020-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200415095545/https://dgipr.maharashtra.gov.in/|url-status=dead}}</ref> त्यांनी नोव्हेंबर, १८९६ ते नोव्हेंबर १९२३ अशा २७ वर्षांत [[मुंबई विद्यापीठ]], [[कोलंबिया विद्यापीठ]], [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]] आणि ग्रेज इन या शिक्षण संस्थांमधून उच्च शिक्षण घेतले. आंबेडकरांनी या दरम्यान बी.ए., दोनदा एम.ए., पी.एचडी., एम.एस्सी., बार-ॲट-लॉ आणि डी.एस्सी. या पदव्या मिळवल्या. १९५० च्या दशकात त्यांना एलएल.डी. आणि डी.लिट. या दोन सन्माननीय पदव्या सुद्धा प्रदान करण्यात आल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhaskar.com/news/latest-bar-news-032504-1469429.html|title=अमेरिका में 3 साल में 40 कोर्स, डबल डॉक्टरेट करने वाले दक्षिण एशिया के पहले व्यक्ति|website=दैनिक भास्कर|language=हिंदी|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२६, २७, ७३, ७९, ११३}}</ref> आंबेडकर हे त्यांच्या हयातीतील भारतातील सर्वात प्रतिभाशाली व सर्वाधिक उच्च विद्याविभूषित व्यक्ती होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=८८ व ८९}}</ref> === मुंबई विद्यापीठ === केळुसकर गुरुजींनी [[मुंबई]]मध्ये [[वडोदरा|बडोद्याचे]] महाराज [[सयाजीराव गायकवाड]] यांचेशी भीमरावांची भेट घालून दिली. यानंतर [[निर्णयसागर छापखाना|निर्णयसागर छापखान्याचे]] मालक [[दामोदर सावळाराम यंदे]] यांनीही प्रयत्न केल्यावर महाराजांनी त्यांना जानेवारी १९०८पासून दरमहा रु. २५ची शिष्यवृत्ती देऊ केली. त्यानंतर ३ जानेवारी [[इ.स. १९०८]] रोजी रामजींनी भीमरावांचे नाव मुंबईतील [[एल्फिन्स्टन महाविद्यालय]]ात प्रीव्हियसच्या वर्गात दाखल केले.<ref name="auto3" /> भीमराव हे आंबेडकर घराण्यातील सर्वप्रथम महाविद्यालयीन विद्यार्थी झाले. या काळात रामजी डबकचाळ सोडून इंप्रूव्हमेंट ट्रस्टच्या (पोयबावाडी-[[परळ]]) चाळीत राहायला गेले. येथे भीमराव नियमित अभ्यास करत असे.<ref name="auto3" /> महाविद्यालयात भीमरावांना इंग्लिश व [[फारसी भाषा|फारसी]] विषयांत शेकडा ७५ पेक्षा जास्त गुण मिळत असे. तेथे इंग्लिशचे प्राध्यापक मुलर व फारसीचे प्राध्यापक के.बी. इराणी हे आंबेडकरांचे शिक्षक होते. आंबेडकर [[राज्यशास्त्र]] आणि [[अर्थशास्त्र]] हे मुख्य विषय घेऊन जानेवारी १९१३मध्ये बी.ए. परीक्षा उत्तीर्ण झाले. ते [[मुंबई विद्यापीठ]]ाची बी.ए.ची पदवी संपादन करणारे अस्पृश्य वर्गातील पहिले विद्यार्थी होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५२}}</ref> महाराज सयाजीराव गायकवाड यांच्या आर्थिक सहकार्यातून मुक्त व्हावे, असा विचार करून आंबेडकरांनी बडोदा संस्थानात नोकरी मिळवली व २३ जानेवारी १९१३ रोजी नोकरीवर रूजू झाले. पण नवव्या दिवशीच मुंबईत वडील आजारी असल्याची तार त्यांना मिळाली व दोन दिवसांनी ते मुंबईत आले. भीमरावांची वडिलांशी भेट झाल्यावर ३ फेब्रुवारी १९१३ रोजी रामजींचे निधन झाले.<ref name="auto23">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५३}}</ref> यानंतर ते बडोद्यातील नोकरीवर पुन्हा वेळेवर हजर होऊ शकले नाहीत. दरम्यान त्यांना पुढचे पदव्युत्तर शिक्षण घेण्याची व त्याकरिता [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेला]] जाण्याची संधी मिळाली.<ref name="auto">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५४}}</ref> === कोलंबिया विद्यापीठ === [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar in Columbia University.jpg|thumb|right|१९१३-१६ दरम्यान कोलंबिया विद्यापीठात असताना विद्यार्थी डॉ. आंबेडकर]] बी.ए. उत्तीर्ण झाल्यावर आंबेडकरांसमोर नोकरी करून व घरची आर्थिक स्थिती सुधारणे, किंवा तर पदव्युत्तर शिक्षण घेणे आणि आपली शैक्षणिक पात्रता आणखी वाढवणे, असे पर्याय होते.<ref name="auto23" /> महाराज [[सयाजीराव गायकवाड]] [[बडोदा संस्थान|बडोदा संस्थानाच्या]] वतीने काही विद्यार्थ्यांना उच्चशिक्षणासाठी अमेरिकेला पाठवण्याच्या विचारात होते. त्याचवेळी आंबेडकर महाराजांना भेटले व [[बडोदा]] येथे आपल्याला बरोबर होत असलेला सामाजिक अन्याय महाराजांना सांगितला; त्यावर महाराजांनी काही प्रतिक्रिया दिली नाही परंतु त्यांनी आंबेडकरांना उच्च शिक्षण घेण्यासाठी शिष्यवृत्ती देऊन अमेरिकेत पाठविणे पसंत केल्याचे सांगितले.<ref name="auto" /> ४ एप्रिल, १९१३ रोजी बडोदा संस्थानच्या विद्याधिकाऱ्यांनी परदेशात अभ्यास करण्यासाठी चार विद्यार्थी निवडले, यात आंबेडकर एक होते. या प्रत्येकास दरमहा साडे अकरा पाऊंड शिष्यवृत्ती मंजूर केली. त्यासाठी त्यांना एक करारपत्र लिहून द्यावे लागले. या करारपत्रावर साक्षीदार म्हणून त्रिभुवन जे. व्यास आणि अंताजी गोपाळ जोशी यांनी १८ एप्रिल, १९१३ रोजी सह्या केल्या.<ref name="auto" /> या करारानुसार शिष्यवृत्तीची मुदत १५ जून १९१३ ते १४ जून १९१६ पर्यंत एकूण तीन वर्षांची होती. त्यानंतर आंबेडकर अमेरिकेला जाण्यासाठी [[मुंबई]]च्या बंदरातून एस.एस. अंकोना बोटीने प्रवास करून २१ जुलै, १९१३ रोजी दुपारी १२ वाजता अमेरिकेतील [[न्यू यॉर्क]] येथे पोचले. या शहरातील [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ामध्ये राज्यशास्त्र शाखेत त्यांनी जुलै १९१३ ते जून १९१६ या तीन वर्षांसाठी प्रवेश मिळवला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५५}}</ref> त्यांनी [[अर्थशास्त्र]] हा प्रमुख विषय आणि जोडीला [[समाजशास्त्र]], [[इतिहास]], [[राज्यशास्त्र]], [[मानववंशशास्त्र]] आणि [[तत्त्वज्ञान]] हे विषय निवडले. त्यांनी अर्थशास्त्र व समाजशास्त्र या विषयांचा अभ्यास करून विद्यापीठातील अर्थशास्त्राचे प्राध्यापक एडविन आर. के. सेलिग्मन यांचे आवडते विद्यार्थी झाले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५६ व ५७}}</ref> दरम्यानच्या काळात कोलंबिया विद्यापीठाच्या ग्रंथालयात [[लाला लजपतराय]] यांनी भीमरावांशी ओळख करून घेतली.<ref name="auto9">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५७}}</ref> भीमराव आंबेडकर या ग्रंथालयात सर्वांच्या आधी हजर असत आणि सर्वात शेवटी बाहेर पडत असत, याची माहिती लजपतराय यांना झाली होती. त्या अनुषंगानेही त्यांची ओळख झाली. एकदा लजपतराय व आंबेडकर यांचा अर्थशास्त्र व समाजशास्त्र संबंधित विषयांवर संवाद सुरू असताना प्राध्यापक [[एडविन रॉबर्ट अँडरसन सेलीग्मन|एडविन सेलिग्मन]] तेथे आले व तेही संवादात सहभागी झाले.<ref name="auto9" /> प्रा. सेलिग्मन हे आंबेडकरांचे राज्यशास्त्र आणि समाजशास्त्राचे सखोल ज्ञान जानून होते. लजपतराय यांनी आंबेडकरांच्या ज्ञानाची स्तुती केली. त्याचवेळी सेलिग्मन यांनी आंबेडकरांबद्दल "भीमराव आंबेडकर हे केवळ भारतीय विद्यार्थ्यांमध्येच नव्हे तर अमेरिकन विद्यार्थ्यांमध्येही सर्वात बुद्धिमान विद्यार्थी आहेत." असे म्हणले.<ref name="auto9" /> एम.ए.च्या पदवीसाठी भीमरावांनी ''एन्शंट इंडियन कॉमर्स'' (प्राचीन भारतीय व्यापार) या विषयावर प्रबंध लिहून तो १५ मे, १९१५ रोजी कोलंबिया विद्यापीठाला सादर केला. २ जून, १९१५ रोजी या प्रबंधाच्या आधारावर त्यांना विद्यापीठाने एम.ए.ची पदवी प्रदान केली. हा प्रबंध नंतर ''अ‍ॅडमिशन अँड फायनान्स ऑफ इस्ट इंडिया कंपनी'' नावाचे प्रकाशित करण्यात आला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५७ व ५८}}</ref> त्यानंतर आंबेडकरांनी पीएच.डी. पदवीसाठी ''द नॅशनल डिव्हिडंड ऑफ इंडिया: अ हिस्टॉरीकल अँड ॲनलाटिकल स्टडी'' (भारताचा राष्ट्रीय लाभांश: इतिहासात्मक आणि विश्लेषणात्मक अध्ययन) नावाचा प्रबंध लिहिणे सुरू केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५८}}</ref> १९१७ मध्ये विद्यापीठाने त्यांचा प्रबंध स्वीकारून त्यांना पीएच.डी. (डॉक्टर ऑफ फिलॉसफी)ची पदवी देण्याचे मान्य केले मात्र यासोबत एक अटही घातली की ज्यावेळी हा प्रबंध छापून त्याच्या काही प्रती विद्यापीठात सादर केल्या जातील तेव्हाच आंबेडकरांना पीएच.डी. पदवी रीतसर दिली जाईल.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६२ व ६३}}</ref> मात्र प्रबंध स्वीकारल्यामुळे १९१७ मध्येच विद्यापीठाने आंबेडकरांनाना त्यांच्या नावापुढे 'डॉक्टर' (डॉ.) हा शब्द लावण्याची अनुमती दिली.<ref name="auto18">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६३}}</ref> आंबेडकरांनी आपल्या पीएच.डी. प्रबंधामध्ये, ब्रिटिश साम्राज्यशाहीचे भारत सरकार हजारो मैल दूर असलेल्या [[ब्रिटिश संसद|ब्रिटिश संसदेमधील]] सेक्रेटरी ऑफ स्टेट (भारतमंत्री) यांच्यामार्फत कसा कारभार करत होते आणि त्यामुळे चाललेली सरकारी उधळपट्टी आणि बेजबाबदारपणा भारतीय जनतेस कसा पिळून काढत होता यावर प्रकाश टाकला तसेच अंदाजपत्रक प्रथम कधी आले, प्रांतिक अर्थव्यवस्था केव्हापासून सुरू झाली, अर्थव्यवस्थेचा विस्तार कसा झाला याचे अभ्यासपूर्ण विवेचन केले. जगात निरनिराळ्या देशातील नागरिकांना ज्या अनेक प्रकारच्या करांचे ओझे वहावे लागते त्याचा उल्लेख करून ब्रिटिश साम्राज्यशाही केंद्र सरकारचे कर, स्थानिक स्वराज्यसंस्थांचे कर तसेच प्रांतिक सरकारचे कर याची छाननी त्यावेळच्या अर्थव्यवस्थेच्या दृष्टिकोनातून केली. त्यानंतर आठ वर्षांनी (इ.स. १९२५ मध्ये) आंबेडकरांचा पीएच.डी.चा प्रबंध ''ब्रिटिश भारतातील प्रांतीय अर्थव्यवस्थेची उत्क्रांती'' या नावाने [[लंडन]]च्या पी.एस. किंग अँड कंपनीने ग्रंथरूपात प्रकाशित केला. आंबेडकरांनी प्रबंधाच्या प्रती कोलंबिया विद्यापीठात सादर केल्या, त्यानंतर ८ जून १९२७ रोजी आंबेडकरांना पीएच.डी. ही डॉक्टरेट पदवी रीतसर प्रदान करण्यात आली.<ref name="auto18" /> आंबेडकरांचे पीएच.डी. पदवीसाठीचे मार्गदर्शक प्रा. सेलिग्मन यांनी ग्रंथाची प्रस्तावना लिहिली होती. कोलंबिया विद्यापीठातील वास्तव्यानंतरही अनेक वर्षं सेलिग्मन यांच्याशी आंबेडकरांनी घनिष्ठ संबंध जोपासला होता.<ref name=":3">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/graphics/txt_zelliot1991.html|title=Dr. B.R. Ambedkar: Timeline by Eleanor Zelliot|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref> डॉ. आंबेडकरांनी आपला हा ग्रंथ महाराज [[सयाजीराव गायकवाड]] यांना कृतज्ञतापूर्वक अर्पण केला.<ref name="auto18" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://drbacmahad.org/Speeches/the-evolution-of-provincial-finance-in-british-india.pdf|title=The Evolution of Provincial Finance in British India|language=en|access-date=2018-03-31|archive-date=2018-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025004702/http://drbacmahad.org/Speeches/the-evolution-of-provincial-finance-in-british-india.pdf|url-status=dead}}</ref> ९ मे १९१६ रोजी कोलंबिया विद्यापीठामध्ये समाजशास्त्राचे प्राध्यापक डॉ. [[ए.ए. गोल्डनवायझर]] यांच्या मार्गदर्शनाखाली आयोजित झालेल्या [[मानववंशशास्त्र]] विषयाच्या चर्चासत्रात ''[[कास्ट्स इन इंडिया]] : देअर मेकनिझम, जेनेसिस अँड डेव्हलपमेंट'' (भारतातील जाती : त्यांची रचना, उत्पत्ती आणि वृद्धी) नावाचा आपला एक नवीन शोधलेख वाचला.<ref name="auto18" /> शास्त्रीय विवेचन केलेला हा शोधलेख मे १९१७ ''इंडियन अँटीक्वेरी'' नावाच्या मासिकात प्रकाशित झाला. नंतर हाच शोधलेख पुस्तकाच्या रूपात प्रकाशित झाला. हे आंबेडकरांचे प्रकाशित झालेले पहिले पुस्तक होते.<ref name="auto18" /> कोलंबिया विद्यापिठामध्ये आंबेडकरांना [[जॉन ड्युई]] यांचेही मार्गदर्शन मिळाले. आंबेडकरांच्या समता आणि सामाजिक न्यायाच्या कल्पनांनी डेव्ही सुद्धा प्रभावित झाले होते. आंबेडकरांनी या विद्यापीठात प्रथमच ''स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता'' तत्त्वांचा अनुभव घेतला होता. "कोलंबिया विद्यापीठातील जॉन डेव्ही, जेम्स शॉटवेल, एडविन सेलिगमन आणि जेम्स हार्वे रॉबिन्सन हे महान प्राध्यापक मला लाभले आणि येथेच आयुष्यातील अनेक चांगले मित्र येथे मिळाले", असे आंबेडकरांनी एका मुलाखतीत म्हणले होते. आंबेडकरांनी ३ वर्षांसाठी मिळालेल्या शिष्यवृत्तीचा वापर करून अमेरिकेतील अभ्यासक्रम केवळ ३ वर्षांच्या आधी पूर्ण केला होता. लंडनला जाऊन अर्थशास्त्रामध्ये संशोधन करून अन्य पदव्या मिळवाव्यात ह्या विचाराने त्यांनी फेब्रुवारी १९१६ मध्ये महाराज सयाजीराव गायकवाड यांना दोन-तीन वर्ष शिष्यवृत्तीची मुदतवाढ मिळविण्यासाठी विनंतीपत्र पाठवले. मात्र ती विनंती अमान्य करण्यात आली. त्यानंतर आंबेडकर प्राध्यापक सेलिग्मन यांच्या शिफारसपत्रासह गायकवाडांना दुसरे विनंती पत्र पाठवले, मात्र यावेळी त्यांना केवळ एका वर्षाकरिता शिष्यवृत्तीची मुदत वाढवून देण्यात आली, मग मे १९१६ मध्ये ते लंडनला गेले.<ref name=":3" /><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५९}}</ref><ref name="auto42">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६०}}</ref> === लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स आणि ग्रेज इन === [[चित्र:Dr. B. R. Ambedkar with his professors and friends from the London School of Economics and Political Science, 1916-17.jpg|thumb|right|300px|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (मधल्या रांगेत उजवीकडून पहिले) [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]]मध्ये शिकत असतांना प्राध्यापक व मित्रांबरोबर घेतलेले छायाचित्र, १९१६-१७]] [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar as Barrister in London.jpg|thumb|बॅरिस्टर-ॲट-लॉ पदवी प्राप्त केल्यानंतर आंबेडकर यांचे छायाचित्र, इ.स. १९२२, लंडन]] आंबेडकरांनी [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठातील]] आपल्या अभ्यासक्रम संपल्यावर पुढील शिक्षण [[लंडन]] मध्ये करण्याचे ठरवले. इ.स. १९१६ च्या जून महिन्यात ते [[लिव्हरपूल]] बंदरात उतरले व पुढचा प्रवास रेल्वेने करत [[लंडन]]ला पोहोचले.<ref name="auto42" /> कोलंबिया विद्यापीठाचे प्राध्यापक सीगर यांनी [[लंडन विद्यापीठ|लंडन विद्यापीठाचे]] अर्थशास्त्राचे प्राध्यापक [[एडविन कॅनन]] यांना आंबेडकरांसाठी परिचयपत्र दिले होते. "डॉ. भीमराव आंबेडकरांची अर्थशास्त्रातील प्रगती एखाद्या अर्थशास्त्राच्या प्राध्यापकापेक्षाही जास्त आहे" असे त्या परिचयपत्रात सीगर यांनी लिहिले होते.<ref name="auto42"/> तसेच प्रा. सेलिग्मन यांनीही अर्थशास्त्रज्ञ सिडने वेब यांच्या नावे परिचयपत्र आंबेडकरांजवळ दिले होते, ज्यात आंबेडकरांना अर्थशास्त्राच्या विविध ग्रंथांचा अभ्यास करता यावा म्हणून लंडन येथील विविध ग्रंथालयात प्रवेश मिळवून द्यावा असे सांगितले होते. त्यानुसार वेब यांनी लंडनमधील [[इंडिया हाऊस]]च्या ग्रंथालयात आंबेडकरांना अभ्यास करता येईल अशी सोय उपलब्ध करून दिली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६० व ६१}}</ref> अर्थशास्त्रामध्ये पदव्या घेण्याच्या हेतूने इ.स. १९१६ च्या ऑक्टोबर महिन्यात आंबेडकरांनी [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]] अँड पॉलिटिकल सायन्समध्ये प्रवेश घेतला. कोलंबिया विद्यापीठात एम.ए. व पीएच.डी. या पदव्यांसाठी आंबेडकरांनी अर्थशास्त्राचा अभ्यास केला होता, त्यामुळे बी.एस्सी.ची परीक्षा न देता थेट एम.एस्सी. साठी प्रवेश मिळावा, अशी प्रा. कॅनन यांच्या शिफारशीसह असलेली विनंती [[लंडन विद्यापीठ|लंडन विद्यापीठाने]] मान्य केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६१}}</ref> हा अभ्यास सुरू असतानाच समांतर [[बॅरिस्टर]] होण्यासाठी ११ नोव्हेंबर १९१६ रोजी लंडनमधील [[ग्रेज इन]] मध्ये प्रवेश घेतला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६०, ६१ व ६३}}</ref> एम.एस्सी. पदवी मिळवण्याकरिता ''प्रॉव्हिन्शियल डीसेंट्रलायझेशन ऑफ इम्पिरियल फायनान्स'' (भारतीय शाही अर्थव्यवस्थेचे प्रांतीय विकेंद्रीकरण) विषयावर प्रबंध लिहिणे सुरू केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६२}}</ref> परंतु त्यांच्या एक वर्ष शिष्यवृत्तीची कालमर्यादा संपल्यामुळे अभ्यास अर्धवट सोडून त्यांना भारतात परतावे लागले. लंडन सोडण्यापूर्वी आंबेडकरांनी पुढील चार वर्षांच्या कालमर्यादेत म्हणजे ऑक्टोबर १९१७ ते सप्टेंबर १९२१ पर्यंत कोणत्याही वेळी लंडन येऊन आपला अपूर्ण राहिलेला अभ्यास करण्यासाठी पुन्हा प्रवेश घ्यावा, अशी [[लंडन विद्यापीठ|लंडन विद्यापीठाकडून]] परवानगी मिळवली होती.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६४}}</ref> [[चित्र:The photograph of Dr. Babasaheb Ambedkar was appointed as Professor of Economics on November 19, 1918..jpg|thumb|right|१९ नोव्हेंबर १९१८ रोजी डॉ. आंबेडकरांची मुंबईच्या गव्हर्नमेंट लॉ कॉलेजमध्ये अर्थशास्त्राच्या प्राध्यापक असतानाचे छायाचित्र.]] जुलै इ.स. १९१७ मध्ये आंबेडकर मुंबईला परत आले. [[बडोदा संस्थान]]च्या करारान्वये त्यांनी [[वडोदरा|बडोद्यात]] दरमहा एकशे पन्नास रुपयांची नोकरी घेतली. आंबेडकरांना महाराजांचे ''मिलिटरी सेक्रेटरी'' म्हणून नेमण्यात आले. येथे आंबडकर अस्पृश्य असल्याने आपल्या कार्यालयात अन्य सहकारी व कर्मचारी त्यांचा सतत अपमान करीत असत.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ ६५">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६५}}</ref> आंबेडकरांनी गायकवाडांना याबाबतचे निवेदन दिले होते परंतु यावर कार्यवाही झाली नाही.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ ६५"/> अस्पृश्य असल्यामुळे [[वडोदरा|बडोद्यात]] राहण्यासाठी आंबेडकरांना जागा मिळाली नाही त्यामुळे नोकरी सोडण्याचा निर्णय त्यांनी घेतला व १९१७ च्या नोव्हेंबर महिन्यात मुंबईला परतले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६५ व ६६}}</ref> त्यांना दोन पारशी विद्यार्थांना त्यांच्या घरी जाऊन शिकविण्याची दरमहा ₹१०० मिळणारी शिकवणी त्यांनी घेतली.<ref name="auto19">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६६}}</ref> जोडीला त्यांनी व्यापाऱ्यांना आणि व्यापारी संस्थांना सल्ले देणारी ''स्टॉक्स अँड शेअर्स ॲडव्हायझर्स'' नावाची कंपनी सुरू केली. मात्र ही कंपनी महार व्यक्तीची आहे असे समजल्यावर लोकांचे सल्ले घेण्यास येणे बंद झाले व आंबेडकरांना आपली कंपनी बंद करावी लागली.<ref name="auto19" /> ''दावर्स कॉलेज ऑफ कॉमर्स'' या व्यापारविषय शिक्षण सल्ले देणाऱ्या महाविद्यालयामध्ये अर्थशास्त्र, बँकेचे व्यवहार आणि व्यापारी कायदे हे विषय शिकवण्यासाठी प्राध्यापक म्हणून आंबेडकरांना दरमहा पन्नास रुपये वेतनावर नियुक्त करण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६६ व ६७}}</ref> दरमहा दीडशे रुपयांची ही आवक घरखर्च व शिक्षण पूर्ण करण्यासाठी साठवणूकीसाठी तोकडी होती. ते अर्थशास्त्रीय प्रश्नांवर लेख लिहून वर्तमानपत्रांकडे प्रसिद्धीसाठी पाठवत यातून त्यांना थोडी आर्थिक मदत होई. याखेरीज आंबेडकरांनी [[कास्ट्स इन इंडिया]] व [[स्मॉल होल्डिंग इन इंडिया अँड देअर रेमिडीज]] हे आपले दोन प्रबंध पुस्तकस्वरूपाने प्रसिद्ध केले. यातूनही त्यांना पैसा जमा करण्याइतपत अर्थ प्राप्ती झाली नाही. या दरम्यान ते मुंबईतील विविध ग्रंथालयात जात आणि लंडनच्या अभ्यासास उपयुक्त अशा ग्रंथांचे वाचन करत व टिपणे काढत.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६७}}</ref> पुढे [[सिडनहॅम कॉलेज ऑफ कॉमर्स]] या मुंबईतील सरकारी महाविद्यालयात ''राजकीय अर्थशास्त्र'' विषयाच्या प्राध्यापकाची जागा दोन वर्षांकरीता रिकामी झालेल्या जागेवर शासनाने १० नोव्हेंबर १९१८ रोजी डॉ. आंबेडकरांची नेमणूक केली. त्यांना या नोकरीचा पगार दरमहा ४५० रुपये मिळत असे.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६७ व ६८}}</ref> याचदरम्यान इ.स. १९१८ मध्ये त्यांचे मोठे भाऊ आनंदराव यांचे निधन झाले आणि संपूर्ण कुटुंबाची घरखर्चाची जबाबदारी एकट्या भीमरावांवर आली. आंबेडकरांच्या अर्थशास्त्रावरील व्याख्यानांनी त्यांचे विद्यार्थी प्रभावित होत असत. ते विद्यार्थीप्रिय प्राध्यापक बनले. त्यांचे लेक्चर्स ऐकण्यासाठी अन्य महाविद्यालयांचेही विद्यार्थी वर्गात येऊन बसत असत.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ ६८">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६८}}</ref> आंबेडकर सिडनहॅम महाविद्यालयाच्या ग्रंथालयातील प्रामुख्याने अर्थशास्त्रावरील ग्रंथ वाचत असत व टिपणे काढत असत. आंबेडकर घरखर्चासाठी शंभर रुपये देउन बाकीचे पैसे पुढील शिक्षणासाठी जमा करून ठेवत असत. ११ मार्च १९२० रोजी त्यांची प्राध्यापकाची नोकरी संपली.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ ६८"/> सामाजिक कार्याच्या माध्यमातून आंबेडकरांचा [[कोल्हापूर संस्थान]]चे राजर्षी [[शाहू महाराज]] यांच्याशी परिचय झाला होता. त्यामुळे जेव्हा आंबेडकर पुढील शिक्षणासाठी लंडनला जाण्याच्या तयारीला लागले तेव्हा त्यांना शाहू महाराजांनी दीड हजार रुपये सहकार्य म्हणून दिले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६८ व ६९}}</ref> ५ जुलै १९२० रोजी 'सिटी ऑफ एक्टिटर' या बोटीने आंबेडकर लंडनकडे रवाना झाले.<ref name="auto25">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६९}}</ref> ३० सप्टेंबर १९२० रोजी आंबेडकरांनी लंडन स्कूल इकॉनॉमिक्स अँड पॉलिटिकल सायन्स आणि ग्रेज-इन मध्ये पुन्हा प्रवेश घेतला.<ref name="auto25" /> ते सकाळी सहा वाजता ग्रंथालयात जात, ग्रंथालयात सर्वप्रथम त्यांचाच प्रवेश होई.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ ७०">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=७०}}</ref> दिवसभर पुरेल इतके साहित्य घेउन ते एकाबैठकी अखंड अखंड अभ्यास करीत. दुपारच्या वेळी खाण्यासाठीच ते जागेवरून थोडा वेळ आपल्या जागेवरून उठत असत. ग्रंथालय सायंकाळी बंद होत असताना ते सर्वात शेवटी बाहेर पडत असत.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ ७०"/> राहण्याच्या ठिकाणीही ते जेवणानंतर रात्री मध्यरात्रीपर्यंत अभ्यास करत असत. खाणे, आराम करणे, झोप घेणे किंवा मनोरंजनासाठी वेळे देणे; हे सर्व त्यांच्या दृष्टीने महत्त्वाचे नसून सतत अभ्यास करणे, हे त्यांचे ध्येय होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६९-७०}}</ref> वर्षभरात आंबेडकरांनी त्यांचा शोधप्रबंध ''प्रॉव्हिन्शियल डीसेंट्रलायझेशन ऑफ इम्पिरियल फायनान्स इन ब्रिटिश इंडिया'' (ब्रिटिश भारतातील साम्राज्यीय अर्थव्यवस्थेचे प्रांतीय विकेंद्रीकरण) तयार केला आणि जून १९२१ मध्ये एम.एस्सी.च्या पदवीसाठी लंडन विद्यापीठात सादर केला. विद्यापीठाने प्रंबंध स्वीकारून २० जून १९२१ रोजी त्यांना अर्थशास्त्रातील एम.एस्सी. ही पदवी प्रदान केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=७०-७१}}</ref> २८ जून १९२२ रोजी ग्रेज-इन संस्थेने त्यांना ''बॅरिस्टर-ॲट-लॉ'' (बार-ॲट-लॉ) ही कायद्याची उच्चतम पदवी प्रदान केली.<ref name="auto12">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=७१}}</ref> त्यानंतर '[[द प्रोब्लम ऑफ रुपी]]' (रुपयाचा प्रश्न) हा अर्थशास्त्रीय प्रबंध तयार करून 'डॉक्टर ऑफ सायन्स' (डी.एस्सी.)च्या पदवीसाठी ऑक्टोबर १९२२ मध्ये लंडन विद्यापीठात सादर केला. त्यांनतर, अर्थशास्त्रावर संशोधनात्मक लेखन करून [[जर्मनी]]च्या [[बॉन विद्यापीठ]]ाचीही डॉक्टरेट पदवी मिळवावी हा विचार करून ते जर्मनीला गेले आणि बॉन विद्यापीठामध्ये प्रवेश घेतला. ते [[जर्मन भाषा]]ही शिकलेले होते.<ref name="auto12"/> तेथे तीन महिने राहून त्यांनी प्रबंधलेखनाची तयारी केली. त्याचवेळी शिक्षक एडविन कॅनन यांनी डी.एस्सी. पदवी संदर्भात लंडनला येण्यासंबंधीचे पत्र त्यांना पाठवल्यामुळे ते लगेच लंडनला परतले.<ref name="auto12" /> प्रबंधात आंबेडकरांनी भारतातील ब्रिटिश साम्राज्याच्या धोरणांवर टीका केलेली असल्यामुळे मार्च १९२३ मध्ये परीक्षकांनी स्वतःच्या प्रबंधाचे त्यांच्या धोरणानुसार पुनर्लेखन करण्याचे सांगितले. यासाठी तीन-चार महिन्यांचा कालावधी लागणार होता. यादरम्यान त्यांच्याजवळील पैसे संपत चालले होते म्हणून त्यांनी भारतात जाऊन तेथे प्रबंध पूर्ण करण्याचे ठरवले. त्यांनी बॉन विद्यापीठाचा प्रबंध सोडून दिला. आंबेडकर लंडनहून बोटीने भारताकडे निघाले व ३ एप्रिल १९२३ रोजी ते मुंबईला पोहोचले. ऑगस्ट १९२३ मध्ये आंबेडकरांनी आपले निष्कर्ष न बदलता लिखाणाची पद्धत बदलून प्रबंध लंडन विद्यापीठाला पुन्हा एकदा पाठवला. विद्यापीठाने तो प्रबंध मान्य करत नोव्हेंबर १९२३ मध्ये त्यांना डी.एस्सी.ची पदवी प्रदान केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=७२}}</ref> लंडनच्या ''पी.एस. किंग अँड कंपनी'' प्रकाशन संस्थेने ''द प्रोब्लेम ऑफ रुपी'' हा प्रबंध इ.स. १९२३ च्या डिसेंबर मध्ये ग्रंथरूपाने प्रसिद्ध केला. या ग्रंथाला त्यांचे मार्गदर्शक अर्थशास्त्रज्ञ डॉ. कॅनन यांनी प्रस्तावना लिहिली होती. हा प्रबंध आंबेडकरांनी आपल्या आई-वडिलांस अर्पण केला होता.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=७३}}</ref> या संशोधनांमुळे तसेच ग्रंथलेखनामुळे अर्थशास्त्र व राज्यशास्त्र ज्ञानशाखांतील तज्ज्ञ व्यक्ती तसेच निष्णात [[कायदेपंडित]] म्हणून आंबेडकर ओळखले जाऊ लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=८५}}</ref> इंग्लंडमध्ये शिकत असताना ज्या अभ्यासक्रमाला ८ वर्षे लागतात तो आंबेडकरांनी २ वर्षे ३ महिन्यांत यशस्वी तऱ्हेने पूर्ण केला होता. यासाठी त्यांना दररोज २४ तासांपैकी २१ तास अभ्यास करावा लागला.<ref>{{Cite book|title=माझी आत्मकथा|last=आंबेडकर|first=डॉ. बाबासाहेब|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१४|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=३१}}</ref> == जातिसंस्था विषयक सिद्धान्त == {{मुख्य|कास्ट्स इन इंडिया}} अमेरीकेतील कोलंबिया विद्यापीठामध्ये १९१६ साली डॉ. ए.ए. गोल्डनविझर यांनी [[मानववंशशास्त्र]] विषयक परिसंवादात भाग घेण्यासाठी भीमराव आंबेडकरांना बोलविले. त्यांनी [[कास्ट्स इन इंडिया|भारतातील जाती, त्यांचा उगम, विकास आणि वास्तविकता]] या विषयावर व्याख्यान दिले. तेव्हा आंबेडकर हे केवळ २५ वर्षांचे होते.<ref name="auto17">{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=६}}</ref> आंबेडकरांनी या आपल्या शोध पुस्तिकेत जातिसंस्था विषयक खालील सिद्धांत मांडले. <blockquote> वर्ग आणि जात तसे मानायचे झाले, तर निकटवर्ती होत. कालांतराने ते अलग होतात. बंदिस्त केलेली, गोठवलेला वर्ग म्हणजे ‘जात’.<ref name="auto17" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/txt_ambedkar_castes.html|title=Castes in India: Their Mechanism, Genesis, and Development, by Dr. B. R. Ambedkar|language=en|access-date=2018-04-01}}</ref> </blockquote> जातिसंस्था मनूने निर्माण केली हे डॉ. आंबेडकरांना मान्य नव्हते. आंबेडकरांच्या मतानुसार, 'मनूने जातीचा कायदा सांगितला नाही. तो ते करू शकता नव्हता. मनूपूर्वी कित्येक वर्षे जातिसंस्था अस्तित्त्वात होत्या. स्मृतिकार मनूने अस्तित्त्वात असलेल्या कायद्यांची संहिता बनवून, त्याला तात्त्विक आणि धार्मिक अधिष्ठान प्राप्त करून दिले.'<ref>{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=६ व ७}}</ref> ४ जानेवारी १९२८ रोजी [[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]च्या इंदूर संस्थानात अनुसूचित जातींना मिळणाऱ्या वाईट वागणुकीबद्दलच्या वृत्तांताची तुलना आंबेडकरांनी १८ व्या शतकातील [[पेशवाई]]तील रिजनाच्या स्थितीशी केली.<ref>{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=७}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ccnmtl.columbia.edu/projects/mmt/ambedkar/web/section_2.html|title=Section 2 [Why social reform is necessary for political reform]|language=en|access-date=2018-04-01}}</ref> आंबेडकरांनी ''[[जात]]'' या संकल्पनेची चिकित्सा करून तिचा शोध घेण्याचा प्रयत्न केला. <blockquote>जात ही ''श्रमविभागणी'' वरही अवलंबून नाही आणि ''नैसर्गिक कल वा योग्यतेवरही'' अवलंबून नाही. व्यक्तीची कामे जात आधीच तयार करते. कूळ कुवतीच्या आधारे नव्हे तर, जन्मानुसार किंवा आई-वडिलांच्या सामाजिक स्थानानुसार ठरते.<ref>{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=7-8|language=मराठी}}</ref> </blockquote> == वकिली == [[चित्र:Babasaheb Ambedkar as a Lawyer in Bombay High Court.jpg|thumb|right|बॉम्बे उच्च न्यायालयामधील वकील आंबेडकर]] आंबेडकर १९२२ मध्ये ग्रेज इन येथून बॅरिस्टर-ॲट-लॉ ही पदवी घेउन ३ एप्रिल, १९२३ रोजी मुंबईत परतले. समाजकार्य करावे व अर्थाजनासाठी वकिली करावी असा निर्णय त्यांनी घेतला व [[परळ]]च्या दामोदर हॉलमध्ये पहिल्या मजल्यावर एक खोली कार्यालयासाठी मिळवली. जून महिन्यात त्यांनी वकिलीच्या प्रॅक्टिससाठी [[मुंबई उच्च न्यायालय|मुंबई उच्चन्यायालयात]] आपले नाव नोंदवण्यासाठी अर्ज दाखल केला व ५ जुलै, १९२३ रोजी उच्च न्यायालयाने त्यांचे नाव नोंदवून घेतले. वकिली सुरू झाल्यावर आंबेडकर अस्पृश्य समाजाचे असल्याने स्पृश्य समाजाच्या वकिलांनी त्यांना सहकार्य करण्याचे टाळले. अशा स्थितीत बाळकृष्ण गणेश मोडक नावाच्या एका स्पृश्य वकीलाने आंबेडकरांना वकिली करत राहण्यासाठी सहकार्य केले.<ref name="auto50">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२०|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांना पहिली केस म्हणून [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातल्या]] आडगावच्या महार जातीच्या जाधव बंधूंची केस मिळाली. ही केस वर्षभर चालली व यशस्वीही झाली. केसची फी म्हणून आंबेडकरांना सहाशे रुपये मिळाले.<ref name="auto50" /> वकिलीतून घरखर्च भागत नसल्यामुळे त्यांनी बॉटलीबॉईज अकौंटसी इन्स्टिट्युटमध्ये मर्कंटाइल लॉचे प्राध्यापक म्हणून नोकरी केली. याचे त्यांना महिन्याला दोनशे रुपये वेतन मिळे. ही प्राध्यापक पदाची नोकरी त्यांनी १० जून, १९२५ ते ३१ मार्च, १९२८ पर्यंत केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२० व १२१|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी अनेक महत्त्वपूर्ण खटल्यात सहभाग घेतला होता. ब्राह्मणेत्तर सत्यशोधक चळवळीशी संबंधित नेते [[केशव गणेश बागडे]], [[केशवराव मारुतीराव जेधे]], [[रांमचंद्र नारायण लाड]] आणि [[दिनकरराव शंकरराव जवळकर]] या चौघांवर "देशाचे दुश्मन" हे पुस्तक लिहिण्याच्या कारणांवरून खटला भरण्यात येऊन खालच्या न्यायालयाने त्यांना दोषी मानले होते. आंबेडकरांनी त्यांची अपील लढवून ऑक्टोबर १९२६ मध्ये त्या चौघांनाही वरच्या न्यायालयातून निर्दोष मुक्तता मिळवून दिली. फिर्यादीच्या बाजूने [[पुणे|पुण्यातील]] वकील एल.बी. भोपटकर होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२६|language=मराठी}}</ref> ''इंडिया अँड चायना'' या पुस्तकाचे लेखक फिलीफ स्प्रॅट यांनाही आंबेडकरांच्या वकिलीनिशी २८ नोव्हेंबर, १९२७ रोजी न्यायालयाद्वारे दोषमुक्त करण्यात आले. बॅरिस्टर आंबेडकरांची यशस्वी वकिलांमध्ये गणना होऊ लागली.<ref name="auto21">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२७|language=मराठी}}</ref> [[शहापूर तालुका|शहापूर तालुक्यातील]] [[किन्हवली]] येथील व्यापारी चंदुलाला सरूपचंद शहा यांच्याविरुद्ध १९३० च्या [[भारतीय दंड संहिता|इंडियन पिनल कोड]]च्या कायद्याखाली बेकायदा शस्त्रे आणि स्फोटके बाळगल्याच्या आरोपाखाली गुन्हा दाखल झाला होता. हे प्रकरण ठाणे जिल्हा सत्र न्यायालयात सुरू असताना शहा यांचे वकील प्रभाकर रेगे यांनी या गुन्ह्यातून तुम्हाला सोडवणे आपणास शक्य नसल्याचे सांगितला व [[दादर]]च्या [[हिंदू कॉलनी|हिंदू कॉलनीमध्ये]] राहणाऱ्या डॉ. आंबेडकरांना भेटण्याचे सांगितले. पुढची तारीख कोणती आहे हे विचारून डॉ. आंबेडकरांनी त्यांचे वकीलपत्र स्वीकारले. त्यांनी [[ठाणे]] येथे सत्र न्यायालयात शस्त्र कायद्याप्रकरणी न्यायाधीशांसमोर दोनच मिनिटे युक्तिवाद केला. या युक्तिवादानंतर न्यायाधीशांकडून चंदुलाल शेठ यांना आरोपातून निर्दोष सोडवण्यात आले. यासाठी आंबेडकरांनी फक्त ठाणे-दादर रेल्वेचे तिकीट हेच मानधन घतेले होते.<ref name="Gaikwad">{{Cite web|url=http://prahaar.in/%e0%a4%86%e0%a4%a3%e0%a4%bf-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a5%87%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%82%e0%a4%a8%e0%a5%80-%e0%a4%9a%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a5%81%e0%a4%b2/|title=..आणि बाबासाहेबांनी चंदुलाल शहा यांना आरोपातून सोडविले! &#124;|first=Priyanka|last=Gaikwad}}{{मृत दुवा|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सन १९३० ते १९३८ या कालावधीत शहापूर येथील कनिष्ठ स्तर न्यायालयात वकील म्हणून अनेक खटले आंबेडकर यांनी चालवले. [[वाशिंद]] येथील नाना मलबारी यांच्या घरी डॉ. आंबेडकर आले असताना ते ज्या लाकडी खुर्चीवर बसले होते ती खुर्ची त्यांनी आजपर्यंत जपून ठेवली आहे. आता ती खुर्ची कासने येथील विहारात मलबारी यांनी दान केलेली आहे.<ref name="Gaikwad"/> २०२३ मध्ये, बाबासाहेब आंबेडकरांच्या वकिली कारकीर्दीस १०० वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल, संविधान दिनी २६ नोव्हेंबर २०२३ रोजी [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या]] संकेतस्थळावर आंबेडकरांविषयी एक [https://main.sci.gov.in/AMB/home विशेष विभाग] जोडण्यात आला.<ref>{{Cite web|url=https://main.sci.gov.in/AMB/home|title=Dr. B.R. Ambedkar: A Legacy in Law|website=Supreme Court of India|access-date=2025-03-28}}</ref> या विभागामध्ये आंबेडकरांच्या जीवनाचे तपशील, त्यांनी युक्तिवाद केलेले खटले, त्यांच्या महत्त्वाच्या भाषणांच्या लिंक्स (त्याच्या CAD भाषणाच्या ऑडिओसह), फोटो इत्यादी बाबी आहेत. == अस्पृश्यता निर्मूलन व जातीअंताचा लढा == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar delivering a speech 2.jpg|thumb|300px|right|बाबासाहेब आंबेडकर सभेत संबोधित करताना विशेष उपस्थिती महिलांची दिसत आहे. (१९४०)]] भारतातील वर्गलढ्याला आणि जातीअंताच्या लढ्याला आकार आणि दिशा देण्याचे काम आंबेडकरांनी केले. जागतिक पातळीवर शोषण मुक्ती आणि समतेसाठीच्या लढ्यांमध्येही आंबेडकर प्रेरणादायी ठरले आहेत.<ref name="auto13"/> जगाच्या इतिहासात असे योगदान करणाऱ्या अत्युच्च पातळीवरच्या निवडक व्यक्तींमध्ये आंबेडकरांचे स्थान आहे, असे [[गेल ऑमवेट|डॉ. गेल ऑमवेट]] सांगतात.<ref name="auto13">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-43756471|title=दृष्टिकोन : न्यू यॉर्क आणि शिकागोमध्येही फडकतोय आंबेडकरांचा निळा झेंडा|first=डॉ गेल|last=ऑमवेट|date=13 एप्रिल 2018|via=www.bbc.com}}</ref> सामाजिक सुधारणा क्षेत्राच्या संदर्भात विशेषतः वर्ग, जात, धर्म, लिंग ह्यांचा भेदभाव न करता सर्व नागरिकांना समान अधिकार यासाठी आंबेडकरांनी काम केले. त्यांनी वेगवेगळ्या जातीतल्या लोकांमधली दरी मिटण्यासाठी तीन महत्त्वाच्या मार्गांचा उल्लेख केला होता - लग्न, खानपान आणि सांस्कृतिक मिलाप.<ref>{{स्रोत बातमी|last=आर्य|first=दिव्या|url=https://www.bbc.com/marathi/india-43620153|title=जाती-धर्माच्या बेड्या तोडण्यासाठी धडपडणाऱ्या त्या|publisher=BBC News मराठी|year=2018|language=mr}}</ref> आंबेडकरांना बालपणापासून अस्पृश्येचा सामना करावा लागला.<ref>{{Cite web|url=http://thewirehindi.com/30384/waiting-for-a-visa-br-ambedkar-koregaon-maharashtra/|title=प्रासंगिक: जब नौ साल की उम्र में कोरेगांव गए आंबेडकर को जातीय भेदभाव का सामना करना पड़ा|website=thewirehindi.com}}</ref> [[इ.स. १९३५]]-[[इ.स. १९३६|३६]] या कालावधी दरम्यान लिहिलेल्या [[वेटिंग फॉर अ व्हिझा]] या आपल्या आत्मकथेत आंबेडकरांनी [[अस्पृश्यता|अस्पृश्यतेसंबंधी]] त्यांना आलेल्या कटु अनुभवांच्या आठवणींच्या नोंदी केलेल्या आहेत.<ref name="columbia.edu"/><ref>{{स्रोत पुस्तक|last1=Moon|first1=Vasant |title=Dr. Babasaheb Ambedkar: Writings and Speeches, Vol. 12|url=https://www.amazon.in/BABASAHEB-AMBEDKAR-WRITINGS-SPEECHES-Vol-ebook/dp/B0785FK2W1|date=1993|publisher=Bombay: Education Department, Government of Maharashtra|location=Mumbai|accessdate=15 April 2015}}</ref> हे आत्मचरित्रपर पुस्तक [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ात 'पाठ्यपुस्तक' म्हणून वापरले जाते.<ref name="columbia.edu"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.theprint.in/opinion/ambedkars-autobiography-is-not-taught-in-india-but-columbia-university/55760/|title=भारत नहीं, कोलंबिया यूनिवर्सिटी में पढ़ाई जाती है डॉ. भीमराव आम्बेडकर की आत्मकथा|last=सिद्धार्थ|date=2019-04-14|website=ThePrint Hindi|language=en-US|access-date=2021-06-05}}</ref> राजकीय स्वातंत्र्य आधी की सामाजिक सुधारणा हा [[टिळक]] व [[आगरकर]] यांच्यातील वाद डॉ. आंबेडकरांच्याही मनात चालत होता. स्वातंत्र्योत्तर भारतात तत्कालीन अस्पृश्यांच्या स्वातंत्र्याला काहीच किंमत नसेल, तर त्यातून अधिक गुंतागुंतीच्या समस्या निर्माण होतील. तसे होऊ नये यासाठी आंबेडकरांनी सामाजिक सुधारणा व अस्पृश्यता निर्मूलन ही कार्ये करण्याला अधिक प्राथमिकता दिली. आंबेडकर भारतातील ब्रिटिश सत्तेचे सुद्धा विरोधक होते. === साऊथबरो मताधिकार समितीसमोर साक्ष === इंग्रज सरकारकडून भारतातील अस्पृश्य समाजाला राजकीय व सामाजिक स्वरूपाचे हक्क [[इ.स. १९१९]] पर्यंत मिळालेले नव्हते. पण ज्यावेळी साउथबरो अध्यक्ष असलेली मताधिकार समिती जेव्हा [[मुंबई प्रांत|मुंबई प्रांतात]] आली, तेव्हा [[सिडनहॅम महाविद्यालय|सिडनहॅम महाविद्यालयात]] प्राध्यापक असताना आंबेडकरांनी २७ जानेवारी, १९१९ रोजी अस्पृश्यांचा प्रतिनिधी म्हणून [[माँटेग्यू चेम्सफोर्ड सुधारणा १९१९|गव्हर्नमेंट ऑफ इंडिया ॲक्ट १९१९]] बाबत साऊथबरो मताधिकार समितीसमोर साक्ष दिली व समितीला आपल्या मागण्यांचे पन्नास पृष्ठांचे छापील निवेदनही सादर केले. त्यात त्यांनी ''अस्पृश्यांना मतदानाचा हक्क पाहिजे, त्यांना निवडणुकीस उभे राहता पाले पाहिजे, त्यांच्या मतदारांना स्वतंत्र मतदारसंघ पाहिजेत, अस्पृश्यांचे अस्पृश्य प्रतिनीधी अस्पृश्य मतदारांनीच निवडले पाहिजेत आणि अस्पृश्यांच्या मतदारसंघात अस्पृश्यांना लोकसंख्येच्या प्रमाणात जागा दिल्या पाहिजेच,'' यासारख्या मागण्या केल्या होत्या.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०० व १०१|language=मराठी}}</ref> त्यांच्या प्रभावाखाली अस्पृश्यवर्गीय समाजसेवक व पुढारी सभा घेऊन आपल्या मागण्यांचा पाठपुरावा करणारे ठराव पास करून इंग्रज सरकारकडे पाठवू लागले. समाजप्रबोधनाची ही चळवळ नेटाने सुरू ठेवण्यासाठी चळवळीला मदत करणारे एखादे वृत्तपत्र सुरू करावे असे आंबेडकरांना वाटू लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०१|language=मराठी}}</ref> === '[[मूकनायक]]' पाक्षिकातून अस्पृश्यांच्या अन्यायाला वाचा === आंबेडकरांचे समाजकार्य सुरू असताना मुंबईत कोल्हापुरचे राजे [[शाहू महाराज]] हे आपण होऊन आंबेडकरांना त्यांच्या घरी येऊन भेटले.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १०१ व १०२">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०१ व १०२|language=मराठी}}</ref> त्यांनी आंबेडकरांना वृत्तपत्र काढण्यासाठी अडीच हजार रुपयांची मदत केली.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १०१ व १०२"/> आंबेडकरांनी [[इ.स. १९२०]] साली मुंबईत [[मूकनायक]] नावाचे पाक्षिक सुरू केले व पांडुरंग नंदराम भटकर यांना पाक्षिकाचे संपादक नेमले. मूकनायक पाक्षिकाचा पहिला अंक ३१ जानेवारी, १९२० रोजी प्रकाशित करण्यात आला. पहिल्या अंकातील ''मनोगत'' नावाचा अग्रलेख आंबेडकरांनी लिहिला होता. त्यांनी आपल्या लेखांतून बहिष्कृत अस्पृश्य समाजावर होत असलेल्या अन्यायाला वाचा फोडली व हा अन्याय कमी करण्यासाठी सरकारला काही उपाययोजना सुचवल्या. अस्पृश्यांचा उद्धार होण्यासाठी त्यांनी सत्ता मिळवणे गरजेचे आहे असे आंबेडकरांना वाटत होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०२|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर ५ जुलै, १९२० मध्ये आपले अपूर्ण राहिलेले शिक्षण पूर्ण करण्यासाठी इंग्लंडमध्ये गेले असता तेथे त्यांनी भारतमंत्री [[एडविन माँटेग्यू]] यांची भेट घेतली आणि अस्पृश्यांच्या हितांविषयी चर्चा केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=११०|language=मराठी}}</ref> === अस्पृश्यांच्या परिषदांमधील सहभाग === आंबेडकरांच्या आदेशानुसार त्यांचे अनुयायी व अस्पृश्य लोक ठिकठिकाणी सभा घेऊन व आंदोलन करून आपल्या राजकीय हक्कांच्या मागण्या इंग्रज सरकारकडे करु लागले. त्यांचाच भाग म्हणून १९२० मध्ये कोल्हापूर जवळील माणगाव आणि नागपूर येथे अस्पृश्यांच्या दोन परिषदा पार पडल्या. कोल्हापूर संस्थानातील [[माणगाव]] या गावात २१ मार्च व २२ मार्च १९२० रोजी दक्षिण महाराष्ट्र दलित परिषदेचे पहिले अधिवेशन झाले. या अधिवेशनाचे अध्यक्ष आंबेडकर होते तर शाहू महाराजांची विशेष उपस्थिती होती. आंबेडकरांनी आपल्या अध्यक्षीय भाषणात अस्पृश्यांच्या उद्धारासाठी त्यांच्या सामाजिक हक्कांचे व राजकीय हक्कांचे समर्थन केले. अस्पृश्यांच्या उद्धाराचे व समाजसुधारणेचे कार्य करीत असलेल्या राजर्षी शाहू महाराजांचाही गौरव आंबेडकरांनी केला. तर शाहू महाराजांनी आपल्या भाषणात आंबेडकरांविषयी वक्तव्य केले की ''डॉ. आंबेडकर आपल्या अस्पृश्य समाजाचा उद्धार करतील आणि आपल्या देशाचाही उद्धार करतील. ते फक्त अस्पृश्यांचेच नव्हे तर देशाचेही थोर राष्ट्रीय नेते होतील. त्यांच्या नेतृत्वाखाली अस्पृश्य समाजाने अवश्य आपला उद्धार करून घ्यावा. तसे घडले तर सर्वांचेच कल्याण होईल.''<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०२ व १०३|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/chhatrapati-shahu-maharajs-hora-dr-ambedkar-done-right/articleshow/74715917.cms|title=छत्रपती शाहू महाराजांचा होरा डॉ. आंबेडकरांनी खरा केला!|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-05}}</ref> ३० मे ते १ जून, इ.स. १९२० दरम्यान नागपूर येथे शाहू महाराज यांच्या अध्यक्षतेखाली ''अखिल भारतीय बहिष्कृत समाज परिषद'' झाली. आंबेडकर आपल्या अनुयायांसह या परिषदेत सहभागी झाले. आंबेडकरांनी या परिषदेमध्ये समाजसेवक [[विठ्ठल रामजी शिंदे]] यांचा निषेध करणारा ठराव पास करून घेतला. अस्पृश्यांना इंग्रज सरकारकडून राजकीय व सामाजिक हक्क कशा स्वरूपात मिळावेत, याविषयी आंबेडकर व शिंदे यांच्यात मतभेद होते. इंग्रज सरकारने अस्पृश्यांना स्पृश्यांच्या माध्यमातून राजकीय व सामाजिक हक्क द्यावेत, असे शिंदेंचे मत होते तर त्याच्या उलट इंग्रज सरकारने अस्पृश्यांना अगदी थेट राजकीय व सामाजिक हक्क द्यावेत, असे आंबेडकरांचे मत होते. ''अस्पृश्यांचे राजकीय व सामाजिक हक्क स्पृश्यांच्या किंवा अन्य कोणाच्याही मर्जीवर अवलंबून असू नयेत'', असा आंबेडकरांचा दृष्टीकोन होता.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०३|language=मराठी}}</ref> इ.स. १९२६ च्या मे महिन्यात [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] [[कोरेगाव तालुका|कोरेगाव तालुक्यातील]] [[रहिमतपुर]] येथे आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली ''सातारा जिल्हा महार परिषदे''चे अधिवेशन झाले. त्यांनी आपल्या भाषणात महार वतनाविषयी सविस्तर माहिती सांगितली. तसेच अस्पृश्य समाजाला ब्राह्मणी विचारसरणीच्या लोकांपासून सावध राहण्यास सांगितले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२५ व १२६|language=मराठी}}</ref> === बहिष्कृत हितकारिणी सभा === आंबेडकरांनी अस्पृश्य व मागासवर्गीय समाजाच्या उत्थानासाठी ९ मार्च १९२४ रोजी दामोदर हॉलमध्ये सहकाऱ्यांची बैठक घेऊन '[[बहिष्कृत हितकारिणी सभा]]' नावाची संस्था स्थापना करण्याचा निर्णय घेतला. त्यानुसार त्यांनी २० जुलै १९२४ रोजी '[[बहिष्कृत हितकारिणी सभा]]' संस्था स्थापना केली व स्वतः त्या संस्थेचे अध्यक्ष झाले. संस्थेचे ध्येय व कार्य सूचित करण्यासाठी "शिका, संघटित व्हा व संघर्ष करा" हे क्रियावाचक व आज्ञावाचक शब्द स्वीकारण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२१, १२३ व १२४|language=मराठी}}</ref> भारतीय समाजातील सामाजिक व राजकीयदृष्ट्या तळागाळात असलेल्यांना इतरांच्या बरोबरीस आणणे, हे या सभेचे ध्येय होते. अस्पृश्यांना नसलेल्या नागरी, धार्मिक वा राजकीय हक्कांबद्दल त्यांच्यामध्ये जागृती निर्माण करणे हा उद्देश होता. आंबेडकरांनी [[सायमन कमिशन]]कडे एक पत्र सादर केले व त्यात त्यांनी मागासवर्गीयांसाठी नामनिर्देशन तत्त्वावर जागा आरक्षित ठेवण्यासंबंधी मागणी केली. तसेच भूदल, नौदल व पोलीस खात्यात मागासवर्गीयांची भरती करण्यासंबंधीचीही मागणी केली. सभेमार्फत अस्पृश्यांच्या कल्याणासाठी शाळा, वसतिगृहे व ग्रंथालये सुरू करण्यात आली.<ref name="auto16">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४२|language=मराठी}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Dr. Ambedkar Life And Mission|last=keer|first=Dhanajay|publisher=Popular Prakashan|year=1995|isbn=|location=|pages=62}}</ref> या संस्थेमधील पदाधिकाऱ्यांत अस्पृश्य व स्पृश्य समाजांच्या व्यक्ती होत्या. स्पृश्य समाजाचे जे लोक जातीयतेचे व अस्पृश्यतेचे अच्चाटन करु इच्छितात त्यांचे सहकार्य अवश्य घ्यावे, असा आंबेडकरांचा विचार होता. बहिष्कृत हितकारणी सभेने अस्पृश्यांमध्ये शिक्षण प्रसार करणे, वाचनालये सुरू करणे, विद्यार्थी वसतीगृहे काढले इत्यादी कर्तव्ये स्वीकारली. या संस्थेमार्फत [[सोलापूर]] (१९२५ मध्ये), [[जळगाव]], [[पनवेल]], [[अहमदाबाद]], [[ठाणे]] अशा अनेक ठिकाणी वसतीगृहे सुरू करण्यात आली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२१, १२३, १२४ व १२६|language=मराठी}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&id=Wx218EFVU8MC&q=Shahu+meets+ambedkar#v=snippet&q=Shahu%20food&f=false|title=Dalit Movement in India and Its Leaders, 1857–1956|last=Kshīrasāgara|first=Rāmacandra|date=|publisher=M.D. Publications Pvt. Ltd.|year=1994|isbn=9788185880433|location=|pages=135|language=en}}</ref> १० व ११ एप्रिल १९२५ रोजी बहिष्कृत हितकाकारणी सभेच्या सहकार्याने [[बेळगाव जिल्हा|बेळगाव जिल्ह्यातील]] [[निपाणी]] या गावी ''मुंबई इलाखा प्रांतीय बहिष्कृत परिषद'' या संस्थेने आंबेडकर यांच्या अध्यक्षतेखाली तिसरे अधिवेशन आयोजित केले. आंबेडकरांनी ''सामाजिक सुधारणांसाठी तयार व्हा'' असा संदेश देणारे भाषण केले. त्यावर प्रभावित होऊन अस्पृश्यांनी बेळगाव येथे मुलांचे वसतीगृह सुरू केले. पुढे इ.स. १९२९ मध्ये हे वसतीगृह [[धारवाड]]ला हलवण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२४ व १२५|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी बहिष्कृत हितकाकारणी सभेतर्फे [[मुंबई राज्य]] सरकारकडे मागणी केली होती, की मुंबई राज्य सरकारकतर्फे मुंबई राज्य कायदेमंडळावर (विधिमंडळावर) सदस्य म्हणून अस्पृश्य समाजाचे दोन प्रतिनिधी नेमण्यात यावेत. त्यांची ही मागणी मान्य करून १९२६ च्या डिसेंबर मध्ये मुंबई कायदेमंडळावर आंबेडकर व पुरुषोत्तम सोलंकी यांना नेमण्यात आले.<ref name="auto21" /> === कोरेगाव येथील विजयस्तंभास भेट === [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar and his followers at Vijaystambha of Bhima Koregaon (Pune, Maharashtra).jpg|thumb|300px|left|१ जानेवारी १९२७ रोजी आंबेडकर आणि त्यांचे कार्यकर्ते भीमा-कोरेगाव येथील 'विजयस्तंभ' येथे युद्ध जिंकलेल्या शूर महार रेजिमेंटच्या सैनिकांना अभिवादन करण्यासाठी आले असतानाचे छायाचित्र. छायाचित्रात पुष्पहार घातलेले आंबेडकर व त्यांच्या डाव्या हाताला शिवराम जानबा कांबळे व इतर कार्यकर्ते.]] १ जानेवारी १८१८ रोजी भीमा कोरेगाव येथे [[कोरेगावची लढाई|ब्रिटिश आणि पेशव्यांमध्ये लढाई]] झाली होती. या लढाईत ब्रिटिशांकडून बहुतांश दलित समाजाचे [[महार]] सैनिक लढले होते. १ जानेवारी १९२७ रोजी [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[कोरेगाव भिमा|भीमा कोरेगाव]] येथील विजयस्तंभाला आंबेडकरांनी आपल्या सहकाऱ्यांसमवेत मानवंदना देऊन त्यावर्षी स्मृतिदिन साजरा केला. त्यावेळी त्यांनी [[महार रेजिमेंट|महार बटालियनच्या]] शौर्याचे कौतुक केले. आंबेडकरांच्या भेटीनंतर त्यांच्या अनुयायांनी मोठ्या प्रमाणात या विजयस्तंभाला भेट देण्यास सुरुवात केली. महार लोक आपल्यावर होत असलेल्या अन्यायाचा विरोध म्हणून [[पेशवे|पेशव्यांच्या]] ब्राह्मणी प्रशासनाविरुद्ध ब्रिटिश सैन्याचा भाग म्हणून लढले.<ref name="शर्मा">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india-42542280|title=कोरेगांव में मराठों और महारों के बीच हुआ क्या था|last=शर्मा|first=भरत|date=2 जानेवारी 2018|via=www.bbc.com|url-status=live}}</ref> त्यांच्या व त्या दिवसाच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ व महार बटालियनच्या शौर्याचे प्रतिक म्हणून ब्रिटिशांनी भीमा नदीच्या तीरावर कोरेगाव येथे एक विजयस्तंभ उभारला आहे. आंबेडकरांनी कोरेगावला दलित स्वाभिमानाचे प्रतीक बनवले.<ref name="bbc.com">{{Cite web|url=http://www.bbc.com/hindi/india-42598739|title=नज़रिया: आंबेडकर ने कोरेगांव को दलित स्वाभिमान का प्रतीक बनाया?|date=8 जानेवारी 2018|via=www.bbc.com|url-status=live}}</ref> २५ डिसेंबर १९२७ रोजी [[महाड]] येथे दिलेल्या भाषणात आंबेडकर अस्पृश्यांना उद्देशून म्हणाले की ''तूम्ही शूर वीरांची संतान आहात, ही गोष्ट काल्पनिक नव्हे. भीमा कोरेगावला जाऊन बघा तुमच्या पूर्वजांची नावे तेथील विजयस्तंभावर कोरलेली आहेत. तो पुरावा आहे की तुम्ही भेड बकरींची संतान नसून सिंहाचे छावे आहात''.<ref name="शर्मा"/><ref name="bbc.com"/><ref>{{Cite web|url=https://www.lokmat.com/pune/dr-babasaheb-ambedkar-gave-salute-vijaystambha-bhima-koregoan/|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी विजयस्तंभाला मानवंदना दिली अन्...|date=1 जानेवारी 2019|website=Lokmat|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-42554568|title=भीमा कोरेगाव: दलितांना इतिहासातल्या आदर्शांचा शोध|date=4 जानेवारी 2018|via=www.bbc.com|url-status=live}}</ref> === चवदार तळे आंदोलन === {{मुख्य|महाड सत्याग्रह|चवदार तळे}} [[चित्र:Bronze sculpture depicting Mahad water moment by B R Ambedkar.png|thumb|300px|[[महाड सत्याग्रह]]ाचे नेतृत्व करत [[चवदार तळे|चवदार तळ्याचे]] पाणी प्राशन करतांना आंबेडकरांचे कांस्य धातुचे शिल्पचित्रण]] डॉ. आंबेडकर मुंबई प्रांतिक विधानपरिषदेचे सदस्य असताना [[इ.स. १९२७]]च्या सुमारास त्यांनी पिण्याच्या पाण्यासाठी व [[मंदिर|हिंदू देवळांमध्ये]] प्रवेशासाठी चळवळी व मोर्चे काढण्यास सुरुवात केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२७-१४१, १४५-१५०, १६१-१६५|language=मराठी}}</ref> संपूर्ण देशात बहुसंख्य ठिकाणी अस्पृश्यांना सार्वजनिक पाणवठ्यावर पाणी भरण्याचा किंवा पिण्याचा अधिकार नव्हता. [[४ ऑगस्ट]] [[इ.स. १९२३]] रोजी ब्राह्मणेतर पक्षाचे नेते व मुंबई कायदेमंडळाचे सभासद असलेले समाजसुधारक रावबहादुर [[सीताराम केशव बोले]] यांनी मुंबई प्रांताच्या विधिमंडळात "सार्वजनिक निधीतून बांधलेली किंवा शासकिय नियमांनुसार बनविलेल्या संस्थांनी प्रशासित केली सार्वजनिक शाळा, न्यायालये, कार्यालये आणि दवाखाने व सर्व सार्वजनिक पाण्याची ठिकाणे, विहिरी व धर्मशाळाचा वापर करण्यास परिषदेने अस्पृश्य वर्गांना परवानगी असावी." असा ठराव मंजूर करून घेतला.<ref name="auto48">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२८|language=मराठी}}</ref><ref name="auto36">{{स्रोत बातमी|url=https://feminisminindia.com/2017/03/20/mahad-satyagraha/|title=The Significance Of Mahad Satyagraha: Ambedkar's Protest March To Claim Public Water {{!}} Feminism in India|date=2017-03-20|work=Feminism in India|access-date=2018-04-01|language=en-US}}</ref> रावबहादुर बोले यांनी ५ ऑगस्ट १९२३ रोजी मुंबई विधिमंडळात "ज्या [[नगरपालिका]] आणि जिल्हामंडळे पहिल्या ठरावाची अंमलबजावणी करणार नाहीत, त्यांना सरकारतर्फे दिले जाणारे वार्षिक अनुदान बंद करण्यात यावे." असा दुसरा ठराव मांडला<ref name="auto48" /> या ठरावानुसार [[महाड]]च्या नगरपालिकेने आपल्या ताब्यातील [[चवदार तळे]] अस्पृश्यांना खुले केल्याचे जाहीर केले. परंतु सनातनी स्पृश्यांनी अस्पृश्यांना तळ्यातून पाणी भरू दिले नाही.<ref name="auto48" /> अस्पृश्यांना त्यांचा हक्क मिळवून देण्यासाठी आंबेडकरांनी [[१९ मार्च]] व [[२० मार्च]] [[इ.स. १९२७|१९२७]] रोजी येथे स्वतःच्या अध्यक्षतेखाली ''कुलाबा जिल्हा बहिष्कृत परिषद, अधिवेशन पहिले'' अशा नावाखाली परिषद भरवली आणि [[२० मार्च]] [[इ.स. १९२७|१९२७]] रोजी महाड येथे आंदोलन सुरू करण्याचे निश्चित केले. या कुलाबा परिषदेस सुरेंद्र चिटणीस, संभाजी गायकवाड, अनंत चित्रे, रामचंद्र मोरे, गंगाधरपंत सहस्त्रबुद्धे आणि बापूराव जोशी हे दलितेतर सवर्ण व ब्राह्मण नेते सुद्धा उपस्थित होते. या परिषदेत अस्पृश्यतेचा धिक्कार करून पुढील ठराव पास झाले. आंबेडकरांनी आपल्या अध्यक्षीय भाषणातून माणुसकीचे व सन्मानाचे जीवन जगण्याचा संदेश दिला.<ref name="auto36" /><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२९|language=मराठी}}</ref> [[२० मार्च]] [[इ.स. १९२७|१९२७]] रोजी आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली परिषदेतील सर्वांनी [[चवदार तळे|चवदार तळ्याकडे]] कूच केली. आंबेडकरांनी सर्वप्रथम चवदार तळ्यातील [[पाणी]] आपल्या हातांच्या ओंजळीत घेतले व तो पाणी प्राशन केले. त्यानंतर सर्व आंदोलनकर्त्यांनी आंबेडकरांचे अनुसरण करत तळ्यातील पाणी प्राशन केले. ही घटना महाडमधील रूढीवादी स्पृश्य हिंदुंना सहन झाली नाही. त्यांनी दलितांसाठींच्या भोजनामध्ये माती मिसळली व नंतर झुंडीने येत दलितांवर लाठया-काठ्यांनी हल्ले केले. आंबेडकरांनी आंदोलनकारी अस्पृश्यांना प्रतिहल्ला करु नका असे अवाहन केले. अस्पृश्यांना जबर मारहाण करण्यात आली, खूप लोक जखमी झाले होते. ''अस्पृश्यांनी तळे बाटवले'' असे म्हणून चवदार चळ्यात [[गोमूत्र]] टाकून तळ्याचे ब्राह्मणांकडून शुद्धीकरण केले. सरकारच्या प्रतिनिधींनी हल्लेखोर स्पृश्यांना अटक करून त्यांच्यावर खटला चालू केला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३०|language=मराठी}}</ref> या आंदोलनाद्वारे आंबेडकरांनी आपला कायदेशीर, नागरी व मानवी हक्क अमलात अस्पृश्यांबरोबर सामुदायिक रीतीने चवदार तळ्याचे पाणी पिण्याचे आंदोलन यशस्वी केले. यामध्ये त्यांना संभाजी गायकवाड, विश्राम सवादकर, रामचंद्र मोरे, शिवराम जाधव, केशवराव व गोविंद आड्रेकर इत्यादी अस्पृश्य कार्यकत्यांचे तसेच अनंतराव विनायक चित्रे, [[सुरेंद्रनाथ टिपणीस]], [[गंगाधर नीलकंठ सहस्त्रबुद्धे]], कमलाकांत चित्रे इत्यादी स्पृश्य समाजसेवकांचेही महत्त्वाचे सहकार्य मिळाले होते. स्पृश्यास्पृश्य भेद संपवून सामाजिक समता प्रस्तावित करणे, हे आंबेडकरांच्या सामाजिक क्रांतीच्या आंदोलनाचे प्रमुख ध्येय होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३१ व १३२|language=मराठी}}</ref> === शिवजयंती व गणेशोत्सवात सहभाग === [[मे ३|३ मे]] [[इ.स. १९२७|१९२७]] रोजी मुंबईजवळ [[बदलापूर]] येथे [[शिवजयंती]] उत्सव आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली साजरा केला गेला. बदलापूरच्या गावकऱ्यांनी जातिभेद न ठेवता आंबेडकरांना कार्यक्रमाचे निमंत्रण दिले होते. [[बहिष्कृत भारत]]च्या २० मे १९२७ च्या अंकात छापलेल्या माहितीनुसार आंबेडकरांनी [[शिवाजी महाराज]]ांच्या लोकहितकारी राज्यपद्धतीवर भाषण केले. कीर्तनाच्या वेळी स्पृश्य व अस्पृश्यांनी एकत्र बसून [[कीर्तन]] ऐकले. रात्री शिवाजी महाराजांची [[पालखी]] आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली सुमारे पंधरा हजार लोकांसह नगरप्रदक्षिणा करून आली आणि उत्सवाची समाप्ती झाली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३४, १३५ व १३६|language=मराठी}}</ref> [[दादर]] [[बी.बी.सी.आय.]] रेल्वे स्थानकाजवळच्या गणेशोत्सवाच्या उत्सवाच्या व्यवस्थापक मंडळाने [[इ.स. १९२७]]च्या [[गणेशोत्सव]]ात आंबेडकरांचे भाषण आयोजित केले. आंबेडकरांनी आपल्या भाषणात विविध देशांच्या व भारताच्या इतिहासाचे दाखले देत सांगितले की, "''हिंदू समाज तेव्हाच सामर्थ्यवान होऊ शकेल, जेव्हा तो आपल्या अनिष्ठ रूढी नष्ट करु शकेल आणि स्पृश्यास्पृश्यभेद संपवून समानतेचे व माणुसकीचे वर्तन करू लागेल.''"<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४३|language=मराठी}}</ref> === मनुस्मृतीचे दहन === {{quote| "ते (मनुस्मृती दहन) एक दक्षतेचे उचललेले आक्रमक पाऊल होते. परंतु ते सवर्ण हिंदुंचे लक्ष वेधून घेण्यासाठी उचलेले होते. अधूनमधून अशा प्रकारचे तीव्र उपाय योजावे लागतात. तुम्ही दार ठोठावलेच नाही, तर ते कोणी उघडणार नाही. [[मनुस्मृती]]चे सर्व भाग टाकाऊ आहेत आणि त्यात चांगली तत्त्वे मुळीच नाहीत किंवा मनु स्वतः समाजशास्त्रज्ञ नव्हता, तर केवळ एक मूर्ख माणूस होता, असा त्याचा अर्थ नाही. आम्ही मनुस्मृतीचे दहन केले ते शतकानुशतके आम्ही ज्या अन्यायाखाली चिरडले गेलो त्याचे प्रतिक म्हणून..!" |डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|_{इ.स. १९३८ मध्ये दिलेल्या एका मुलाखतीत मनुस्मृती दहनाच्या प्रतीकात्मक स्वरूपावरील विधान}<ref name="auto41">{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकर आणि बौद्धधम्म|last=संघरक्षित|first=महास्थवीर|publisher=द कॉर्पोरेट बॉडी ऑफ द बुद्धा एज्युकेशन फाऊंडेशन|year=१९९०|isbn=|location=[[तैवान]]|pages=५६|language=मराठी}}</ref>}} आंबेडकर यांच्या मते दलितांच्या सर्व प्रमुख समस्या या [[मनुस्मृती]]मुळे निर्माण झालेल्या आहेत.<ref name="auto16" /> काही हिंदुंना मनुस्मृती हा ग्रंथ आदरणीय असून अस्पृश्यांच्या दृष्टीने मात्र तो तिरस्कारणीय आहे.<ref name="auto16" /> हा ग्रंथ सुमारे २००० वर्षापूर्वी मनूने लिहिला असला तरी तो रूढीवादी हिंदुंच्या जीवनाचे आजही नियंत्रण करतो.<ref name="auto16" /> मनुस्मृतीने कनिष्ठ जातींवर अनेक अपात्रता लादल्या तर उच्च जातींना अनेक विशेषाधिकार दिले.<ref name="auto16" /> आंबेडकरांच्या मते मनुस्मृती हा ग्रंथ अस्पृश्यांवर होणाऱ्या अन्यायाचे, क्रूरतेचे व विषमतेचे प्रतीक आहे.<ref name="auto16" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sabrangindia.in/article/why-did-dr-babasaheb-ambedkar-publicly-burn-manu-smruti-dec-25-1927|title=Why did Dr Babasaheb Ambedkar publicly burn the Manu Smruti on Dec. 25, 1927?|date=2017-12-24|website=SabrangIndia|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref> स्मृतिकाराने [[अस्पृश्य]]ांवर केलेल्या अन्यायाची जंत्री म्हणून [[मनुस्मृती]]चा उल्लेख केला जातो.<ref>{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=१३|language=मराठी}}</ref> [[चित्र:Flyer published before Mahad Satyagraha in 1927.png|thumb|300px|महाड सत्याग्रहाचे प्रकाशित पत्रक]] {{मुख्य|मनुस्मृती दहन दिन}} आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली बहिष्कृत हितकारणी सभेने महाड येथे २५ व २६ डिसेंबर १९२७ रोजी अस्पृश्यांचे अधिवेशन भरवले. त्यात अधिवेशनात प्रामुख्याने दोन कार्यक्रम करण्याचे निश्चित करण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४५, १४६ व १४७|language=मराठी}}</ref> # चवदार तळ्यावर पाणी पिण्यासाठी अस्पृश्य बंधंनी वहिवाट पाडावी, म्हणून आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली सर्वांनी मिरवणुकीने सामुहिकपणे जाऊन चवदार तळ्याचे पाणी प्यावयाचे. # हिंदू समाजातील व धार्मिक सामाजिक विषमतेचा आधार असलेल्या मनुस्मृती ग्रंथाचे दहन करायचे. प्रतीकात्मक रीतीने हिंदूंतील सामाजिक विषमतेचे निर्मूलन करावयाचे. पहिल्या दिवशी २५ डिसेंबर रोजी आंबेडकर यांचे उपदेशपर भाषण झाले. 'अस्पृश्योद्धार झाला पाहिजे. त्यासाठी आपण जागरुकपणे सामाजिक क्रांतीचे आंदोलन यश मिळेपर्यंत चालू ठेवले पाहिजे. अस्पृश्यांचा उद्धार होण्यात आपल्या राष्ट्राचेही हीत आहे.' अशा आशयाचे त्यांचे भाषण झाले. आंबेडकरांचे ब्राह्मण सहकारी गंगाधर, नीलकंठ सहस्त्रबुद्धे यांनी मनुस्मृती दहन करण्याचा प्रस्ताव मांडला आणि अस्पृश्य सहकारी [[पां.न. राजभोज]] यांनी अनुमोदन दिले. त्यानंतर मनुस्मृती जाळण्याचा कार्यक्रम करण्यात आला. दहनभूमीवर (सरणावर) म्हणजे वेदीवर मनुस्मृती ठेवून तिचे दहन करण्यात आले आणि हे काम आंबेडकरांचे ब्राह्मण सहकारी गंगाधर नीलकंठ सहस्त्रबुद्धे तसेच पाच-सहा अस्पृश्य साधू या सहकाऱ्यांनी पूर्ण केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४८|language=मराठी}}</ref> मनुस्मृतीचे जाहीरपणे दहन ही घटना म्हणजे सनातनी [[हिंदू धर्म]]ाला बसलेला मोठा धक्का होता. मनुस्मृती दहनाचे परिणाम इतके दुरगामी होते की, त्या घटनेची तुलना [[मार्टिन ल्युथर]]ने केलेल्या [[पोप]]च्या ([[ख्रिश्चन]] धर्मगुरू) धर्मबहिष्कृततेच्या आज्ञेच्या दहनाशी केली गेली.<ref name="auto41" /> तेव्हापासून दरवर्षी [[२५ डिसेंबर]] रोजी अनेक लोक '[[मनुस्मृती दहन दिन]]' आयोजित करतात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://feminisminindia.com/2016/12/25/manusmriti-dahan-din-still-relevant/|title=Why Manusmriti Dahan Din Is Still Relevant {{!}} Feminism in India|date=2016-12-25|work=Feminism in India|access-date=2018-03-24|language=en-US}}</ref> दुसऱ्या दिवशी २६ डिसेंबर रोजी ८ ते १० हजार अस्पृश्य लोक चवदार तळ्याचे पाणी पिण्याच्या सत्याग्रहासाठी सहभागी झाले होते. अस्पृश्य स्त्रिया देखील मोठ्या संख्येने उपस्थित होत्या. मात्र आपण पाणी पिण्यासाठी चवदार तळ्यावर जाऊ नये असा तात्पुरता मनाई हुकूम महाडच्या दिवाणी न्यायालयाने १२ डिसेंबर १९२७ रोजी काढला होता. सनातन्यांशी लढताना सरकारचे वैर घेण्यापेक्षा सरकारचे सहकार्य घेणे हितकारण असल्याचे आंबेडकरांनी सत्याग्रहींना समजावले. सर्वजण सामूहिकपणे चवदार तळ्याला एक प्रदक्षिणा घालून परत आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४८ व १४९|language=मराठी}}</ref> बॅरीस्टर आंबेडकरांनी तीन न्यायालयांमधून महाडच्या चवदार तळ्याच्या बाबतीत अस्पृश्यांच्या बाजूने न्याय मिळवण्यात यश प्राप्त केले. 'महाडच्या चवदार तळ्याची जमीन सरकारी मालकीची आहे, म्हणजेच त्या जमिनीवरील चवदार तळे सार्वजनिक आहे; आणि त्यामुळे अस्पृश्यांना चवदार तळ्याचे पाणी पिण्याचा व पाणी वापराचा कायदेशीर हक्क आहे.' हे सत्य महाडच्या न्यायालयाच्या निकालाने ८ जून १९३१ रोजी, ठाण्याच्या जिल्हा न्यायालयाच्या निकालाने ३० जानेवारी १९३३ रोजी, व मुंबईच्या उच्च न्यायालयाच्या निकालाने १७ मार्च १९३७ रोजी मान्य केले. महाड न्यायालयाचा १२ डिसेंबर १९२७चा तात्पुरता मनाई हुकूम १७ मार्च १९३७ रोजी पूर्णपणे निकालात निघाला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४९ व १५०|language=मराठी}}</ref> === समाज समता संघ === [[चित्र:Dr Babasabeb Ambedkar (front row, third from right) with members of the Samaj Samata Sangh in Bombay in 1927.jpg|thumb|right |300px|इ.स. १९२७ मध्ये मुंबई येथे समाज समता संघाच्या सहकार्यांसोबत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (पहिल्या ओळीत उजवीकडून तिसरे)]] ४ सप्टेंबर, १९२७ रोजी आंबेडकरांनी स्वतःच्या अध्यक्षतेखाली ''समाज समता संघ'' नावाच्या संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेच्या पदाधिकाऱ्यांत अस्पृश्यांसह स्पृश्यही होते. या संस्थेतर्फे त्यांनी रोटीबंदी व बेटीबंदी तोडण्याकरिता काम करण्याचे ठरविले. या संघात भिन्न जातींचे पदाधिकारी व सभासद होते, त्या प्रत्येकांनी आळीपाळीने एकामेकांची घरी सहभोजनाचे कार्यक्रम केले. पहिला सहभोजनाचा कार्यक्रम आंबेडकरांच्या घरी १५ ऑगस्ट १९२८ रोजी झाला. मात्र बेटीबंदी तोडण्याच्या दृष्टीने समाज समता संघाकडून एकही आंतरजातीय विवाह होऊ शकला नाही.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४३ व १४४|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी २९ जून १९२८ रोजी पासून समाज समता संघासाठी [[समता (वृत्तपत्र)|समता]] नावाचे पाक्षिक सुरू केले पण आर्थिक अडचणीमुळे इ.स. १९२९ मध्ये ते बंद पडले.<ref name="auto27">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४४|language=मराठी}}</ref> या काळात आंबेडकरांचे बहिष्कृत हितकारणी सभेच्या माध्यमातून अस्पृश्योद्धाराचे कार्य व इतर समाजकार्य व्यापक सुरू होते. सभेचे 'बहिष्कृत भारत' हे वृत्तपत्र सुद्धा चालू होते, जे इ.स. १९२७ च्या नोव्हेंबर पासून 'बुद्ध भूषण प्रिटिंग प्रेस' मधून छापण्यात येई.<ref name="auto27" /> === धर्मांतराची घोषणा === सार्वजनिक जीवनात पदार्पण केल्यानंतर पहिली दहा वर्षे आंबेडकरांनी हिंदू धर्माच्या चौकटीत राहूनच हिंदू समाजात सुधारणा घडवून आणण्याचा प्रयत्न केला.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४६|language=मराठी}}</ref> पण सवर्ण हिंदुंचा दृष्टिकोन बदलणे अशक्य आहे याची खात्री त्यांना झाली, तसेच हिंदू धर्मात राहून अस्पृश्यांची आर्थिक स्थिती व सामाजिक दर्जा सुधारणार नाही, याची जाणीव झाल्यानंतर आंबेडकरांनी हिंदू धर्माचा त्याग करण्याचा निर्णय घेतला.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/><ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/><ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> त्यांनी असा विचार मांडला की, जसे स्वातंत्र्य हे भारतासाठी आवश्यक आहे, तसे धर्म बदलणे हे अस्पृश्यांसाठी आवश्यक आहे.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> आंबेडकरांची धर्मांतराची संकल्पना होती की - अस्पृश्यांना हिंदू धर्मामध्ये चांगली वागणूक मिळत नाही. तसेच हिंदू धर्म जातिव्यवस्थेचा पुरस्कर्ता असून तो माणसांत भेद करतो, हिंदू धर्मात समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता नाही. आंबडकरांनी हिंदू धर्म आणि समाजव्यवस्थेला असा प्रश्न केला, "जो धर्म अस्पृश्यांना मंदिरात जाऊ देत नाही, पाणी पिऊ देत नाही, ज्ञानार्जन करू देत नाही; आमच्या सारख्यांच्या सावलीचा विटाळ मानतो, हिंदू धर्म अस्पृश्यांना तुच्छ मानतो, अशा हिंदू धर्मात अस्पृश्यांनी का राहावे?"<ref name="गाठाळ २०१९ ४३३">{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कैलास प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४३३|language=मराठी}}</ref> सोलापूर जिल्ह्यातील बार्शी येथे मुंबई प्रांतिक बहिष्कृत परिषदेत मे १९२४ मध्ये ‘अस्पृश्यतेवर उपाय- देशांतर, नामांतर की धर्मातर’ या विषयावर विवेचन करताना आंबेडकर म्हणाले की, "कोणत्याही धर्माकडे आपण तात्त्विक तसेच व्यावहारिकदृष्ट्याही पाहिले पाहिजे. तात्त्विकदृष्ट्या हिंदुधर्म कोणत्याही धर्मास हार जाणार नाही असे माझे मत आहे. नव्हे कोणत्याही धर्माहून तो श्रेष्ठच गणला जाईल. ‘सर्वाभूती एक आत्मा’ या मूलतत्त्वाप्रमाणे समाज घटना न झाल्याने हिंदू समाजाचे व्यावहारिक स्वरूप किळसवाणे झाले आहे. ज्या धर्मात माणसाला माणुसकी नाही तो धर्म काय कामाचा? आपण धर्मत्याग केला तर जे हिंदू लोक आपला तिरस्कार करतात तेच आपल्याला मान देतील. आपण आज आहोत तसे बहिष्कृत असण्याऐवजी एका मोठ्या समाजाचे अंग होऊन काळ न लागता आपली आपण उन्नती करून घेऊ."<ref name="archive.is">{{स्रोत बातमी|url=http://archive.is/wJ65n|title=eSakal|date=2013-08-21|work=archive.is|access-date=2018-03-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.theprint.in/opinion/why-ambedkar-adopted-bauddh-dharm-except-islam-christian-or-sikhism/61588/|title=डॉ. आंबेडकर ने इस्लाम, ईसाई या सिख धर्म की जगह बौद्ध धम्म ही क्यों अपनाया|last=सिद्धार्थ|date=2019-05-14|website=ThePrint Hindi|language=en-US|access-date=2021-06-05}}</ref> त्यानंतर आंबेडकरांनी १३ ऑक्टोबर १९३५ रोजी नाशिक जवळील येवला येथे धर्मांतराची घोषणा केली की,<br /> <span style="color: green"> <blockquote>मी अस्पृश्य जातीत हिंदू म्हणून जन्माला आलो ते माझ्या हाती नव्हते, पण हिंदू म्हणून मरणार नाही!<ref name="archive.is"/> </blockquote> त्या वेळेस आपण कोणत्या धर्माचा स्वीकार करणार हे त्यांनी स्पष्ट केले नव्हते. ३० व ३१ मे १९३६ रोजी घेण्यात आलेल्या मुंबई इलाखा महार परिषदेत धर्मांतराच्या निर्णयावर शिक्कामोर्तब करण्यात आले. परिषदेपुढे बोलताना आंबेडकर म्हणाले की, ‘‘अस्पृश्यांनी हिंदू धर्माचा त्याग केल्यानंतर कोणता धर्म स्वीकारायचा हे प्रत्येकाच्या मर्जीवर अवलंबून आहे. फक्त समानतेचे हक्क मिळतील असाच धर्म त्यांनी स्वीकारावा.’’ ते पुढे म्हणाले, ‘‘ ‘दुर्दैवाने अस्पृश्य हिंदू’ असा डाग घेऊन मी जन्माला आलो, पण ती गोष्ट माझ्या स्वाधीन नव्हती. तथापि हा नीच दर्जा झुगारून देऊन ही स्थिती सुधारणे मला शक्य आहे आणि ते मी करणारच. मी तुम्हाला स्पष्टपणे सांगतो की हिंदू म्हणवून घेत मी मरणार नाही.’’ इ.स. १९३५ च्यापूर्वी हिंदू पुढाऱ्यांशी झालेल्या भेटीगाठीत हिंदू संस्कृतीचे नुकसान होईल असा धर्म मी स्वीकारणार नाही अशी ग्वाही त्यांनी दिली होती. ३० मे १९३६ रोजी जातपात मोडक मंडळाकरिता केलेल्या भाषणात अस्पृश्यांनी बुद्धवचन लक्षात घेतल्यास त्यांना मुक्तीचा मार्ग सापडेल असे प्रतिपादन केले.<ref>{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/lokprabha/babasaheb-ambedkar-and-religion-change-290869/|title=बाबासाहेब आणि धर्मातर|date=6 डिसेंबर 2013|website=Loksatta|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.news18.com/news/knowledge/why-ambedkar-take-20-years-to-accept-buddhism-3296343.html|title=हिंदू धर्म छोड़ने के 21 साल बाद क्यों बौद्ध बने थे डॉ. अंबेडकर|website=News18 India|access-date=2021-06-05|archive-date=2021-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210801225947/https://hindi.news18.com/news/knowledge/why-ambedkar-take-20-years-to-accept-buddhism-3296343.html|url-status=dead}}</ref> === 'हरिजन' शब्दाला विरोध === [[महात्मा गांधी]] अस्पृश्यांसाठी '[[हरिजन]]' ही संज्ञा वापरत, जिचा अर्थ 'ईश्वराची लेकरे' असा होतो.<ref name="saamana.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/samata-yodha-book-review-diwakar-shejawal1/|title=समता योद्धा {{!}} Saamana (सामना)|last=ऑनलाईन|first=सामना|language=en-US|access-date=2021-06-05|archive-date=2020-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200503205131/https://www.saamana.com/samata-yodha-book-review-diwakar-shejawal1/|url-status=dead}}</ref> तसेच गांधी इ.स. १९३३ मध्ये 'हरिजन' नावाचे एक नियतकालिकही चालवत होते. आंबेडकरांनी "अस्पृश्य हे 'हरिजन' असतील तर उरलेले लोक 'दैत्यजन' आहेत काय?", असा सवाल करत 'हरिजन' हा शब्दाला विरोध केला. या मुद्यावरून त्यांनी मुंबई विधिमंडळात २२ जानेवारी १९३८ रोजी सभात्यागसुद्धा केला होता.<ref name="saamana.com"/> पुढे १९८२ सालात भारतीय केंद्र सरकारने 'हरिजन' शब्दावर बंदी घालत तो शब्द जातप्रमाणपत्रातूनही हद्दपार केला. आता 'हरिजन'च नव्हे तर 'दलित' या शब्दाचाही सरकार दरबारी वापर करण्यास बंदी घालण्यात आलेली आहे, व त्याऐवजी '[[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जाती]]' (इंग्रजीत: 'शेड्युल्ड कास्ट्स') हा शब्द स्वीकारण्यात आला आहे.<ref name="saamana.com"/> == मंदिर सत्याग्रह == आंबेडकर हे एक सत्याग्रही सुद्धा होते, त्यांनी अनेक सत्याग्रह व आंदोलने केली होती. === अंबादेवी मंदिर सत्याग्रह === {{मुख्य|अंबादेवी मंदिर सत्याग्रह}} [[अमरावती]] येथील प्राचीन अंबादेवी मंदिरात प्रवेशासाठी अस्पृश्यांनी इ.स. १९२५ मध्ये माधोराव गोविंदराव मेश्राम यांच्या मार्गदर्शनाखाली आंदोलन सुरू केले होते. या आंदोलनास आंबेडकर, दादासाहेब पाटील, [[पंजाबराव देशमुख]] या ब्राह्मणेतर आंदोलनाच्या नेत्यांनी पाठिंबा दिला होता.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १३७">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३७|language=मराठी}}</ref> [[२६ जुलै]], [[इ.स. १९२७]] रोजी अमरावती येथे पाटील यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या सभेत ''पंधरा दिवसाच्या आत अंबादेवीच्या पंचसमितीने अस्पृश्यांच्या मंदिरप्रवेशास संमती दिली नाही, तर अस्पृश्य लोक मंदिरप्रवेशासाठी सत्याग्रह सुरू करतील'' अशा आशयाचा ठराव समंत करण्यात आला. या ठरावाचा पंचकमिटीवर काहीही परिणाम झाला नाही. अस्पृश्यांच्या या सत्याग्रहाच्या निर्धाराचे अभिनंदन करताना आंबेडकरांनी बहिष्कृत भारताच्या २ सप्टेंबर १९२७ रोजी अस्पृश्यांना वीरवृत्ती धारण करून अंबादेवी मंदिरात प्रवेश मिळवण्यासाठी यशस्वी सत्याग्रह करीत राहण्याचा संदेश दिला.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १३७"/> १३ नोव्हेंबर, १९२७ रोजी अमरावतीच्या इंद्रभुवन थिएटरमध्ये आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली ''वऱ्हाड प्रांतिक अस्पृश्य परिषदे''चे दुसरे अधिवेशन सुरू झाले. या सुमारास आंबेडकरांचे बंधू बाळाराम यांचे १२ नोव्हेंबर १९२७ रोजी निधन झाल्याची तार त्यांना मिळाली. १५ फेब्रुवारी, १९२८ पासून अंबादेवी मंद्रिरप्रवेशाचा सत्याग्रह सुरू करण्याचा निर्णय अधिवेशनात घेण्यात आला. आंबेडकरांनी या सत्याग्रहाच्या संदर्भात सत्याग्रहासंबंधीचे आपले विचार ''बहिष्कृत भारत''च्या २१ नोव्हेंबर, १८२७ च्या अंकात व्यक्त केले. '...सत्कार्यासाठी केलेला आग्रह म्हणजे सत्याग्रह...' अशी सत्याग्रह व्याख्या करत, ही विचारसरणी भगवद्गीतेवर आधारित असल्याचे मत आंबेडकरांनी मांडले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३८-१३९|language=मराठी}}</ref> केवळ देवाच्या दर्शनासाठी हा मंदिर सत्याग्रह नव्हता तर हिंदू असूनही हिंदूच्या मंदिरात प्रवेश मिळत नसल्यामुळे तो समानतेचा अधिकार मिळवण्यासाठी हा मंदिर प्रवेशाचा संघर्ष होता. हिंदू दलितांच्या मंदिर प्रवेशामुळे मंदिर व मंदिरातील मुर्ती अपवित्र वा अशुद्ध होत नाही, हे ही सिद्ध करण्याचा हेतू या चळवळीमागे होता. या मंदिरात प्रवेश देण्यात यावा यासाठी अस्पृश्यांनी देवस्थान कमिटीकडे दोन वेळा अर्ज केला. सुरुवातीला अर्ज फेटाळले गेले नंतर मात्र देवस्थानचे एक विश्वस्त [[दादासाहेब खापर्डे]] यांनी अस्पृश्यांना हे मंदिर खुले करून देण्याचे आश्वासन दिले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३७-१४१|language=मराठी}}</ref> === पर्वती मंदिर सत्याग्रह === {{मुख्य|पर्वती मंदिर सत्याग्रह}} [[पुणे|पुण्यातील]] [[पर्वती]] टेकडीवरील मंदिर अस्पृश्यांना खुले नव्हते. हे मंदिर दलितांसाठी खुले करावे म्हणून पुण्यातील एम.एम. जोशी, [[ना.ग. गोरे]], र.के. खाडिलकर व शिरूभाऊ लिमये यांनी मंदिराच्या ट्रस्टला अर्ज केला. परंतु मंदिर खाजगी मालमत्ता असल्याचे सांगून त्यांना प्रवेश देण्याचा किंवा न देण्याचा अधिकार आहे या कारणास्तव हा अर्ज फेटाळला गेला. यानंतर सत्याग्रह मंडळ स्थापन केले गेले. त्यात शिवराम काबंळे (अध्यक्ष), पां.ना. राजभोज (उपाध्यक्ष) व इतर सभासदांचा सहभाग होता. यांनी [[१३ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९२९]] रोजी पर्वती सत्याग्रह सुरू केला. हा सत्याग्रह आंबेडकरांच्या प्रेरणेने करण्यात आला.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १६२">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६२|language=मराठी}}</ref> सत्याग्रहात शिवराम जानबा कांबळे, एम.एम. जोशी, ना.ग. गोरे, र.के. खाडिलकर, विनायक भुस्कुटे, पां.ना. राजभोज व स्वामी योगानंद यांच्यासहित अनेक स्त्री पुरुषांनी सत्याग्रहात भाग घेतला होता. या दरम्यान पर्वती मंदिराचे दरवाजे कायम बंद ठेवण्यात आले होते, त्यामुळे पर्वती मंदिरात अस्पृश्यांना प्रवेश मिळू शकला नाही. अखेर २० जानेवारी १९३० रोजी सत्याग्रह बंद करण्यात आला.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १६२"/> === काळाराम मंदिर सत्याग्रह === {{मुख्य|काळाराम मंदिर सत्याग्रह}} [[चित्र:Dr. Ambedkar with Dadasaheb Gaikwad and other social workers.jpg|thumb|right|काळाराम मंदिर सत्याग्रहामधील बाबासाहेब आंबेडकर, दादासाहेब गायकवाड व इतर सत्याग्रही, १९३०]] आंबेडकरांनी [[अस्पृश्यता]] निवारणासाठी जे लढे दिले त्यात [[काळाराम मंदिर सत्याग्रह|काळाराम मंदिराच्या सत्याग्रहाचे]] महत्त्वाचे स्थान आहे. फक्त हिंदूंनाच नव्हे तर सत्ताधारी इंग्रजांनाही जाग यावी आणि त्यावेळच्या दलितांना, शोषितांना सर्व मूलभूत हक्क मिळावेत यासाठी त्यांनी हा लढा उभारला होता. हा लढा २ मार्च १९३०ला सुरू झाला आणि पुढील पाच वर्षे चालला. त्यावेळी सत्ताधारी इंग्रजांच्या दडपशाहीविरोधात [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] लढत होती तर हिंदू धर्ममार्तंडशाहीविरोधात आंबेडकरांचा संघर्ष सुरू होता. नाशिकामधील काळाराम मंदिरात हजारो अस्पृश्यांसह प्रवेश करण्याचा निर्धार डॉ. आंबेडकर यांनी केला होता. त्याबद्दल आंबेडकरांचे चरित्रकार [[धनंजय कीर]] लिहितात, "''महाराष्ट्रातील स्पृश्य हिंदूंचे नाक जे नाशिक तेच दाबण्याचा निर्धार आंबेडकरांनी केला. डॉ. आंबेडकरांचा लढा माणुसकीस कलंक लावणाऱ्या अमानुष, अन्यायी आणि अघोर अशा स्वदेशी सनातनी ब्राह्मणी सत्तेविरुद्ध होता.''"<ref name="auto52">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india-47925404|title=आंबेडकर को जब रामनवमी के रथ में हाथ नहीं लगाने दिया गया|last=कुलकर्णी|first=तुषार|date=14 एप्रिल 2019|via=www.bbc.com|url-status=live}}</ref><ref name="auto26">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६२-१६५|language=मराठी}}</ref> काळाराम मंदिराचा सत्याग्रह म्हणजे शोषितांना त्यांचा हक्क मिळावा यासाठी आंबेडकरांनी स्पृश्य व [[सवर्ण]]ांना केलेले एक आवाहन होते. {{quote|"आज आपण मंदिरात प्रवेश करणार आहोत. मंदिरात प्रवेश केल्यामुळे आपले प्रश्न सुटणार नाहीत. आपले प्रश्न राजकीय आहेत, सामाजिक, धार्मिक, आर्थिक आणि शैक्षणिक आहेत. काळाराम मंदिरात प्रवेश करणे म्हणजे हिंदू मनाला केलेले आवाहन आहे. उच्चवर्णीय हिंदूंनी आपल्याला आपल्या हक्कांपासून अनेक पिढ्यांपासून दूर ठेवले. आता तेच हिंदू आपल्याला आपला मानवी हक्क देतील का हा प्रश्न या काळाराम मंदिर सत्याग्रहाच्या माध्यमातून मी विचारत आहे. हिंदू मन हे आपल्याला एक मानव म्हणून स्वीकारावयास तयार आहे की नाही हा याची पडताळणी या सत्याग्रहाद्वारे होणार आहे."|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|<sub> २ मार्च १९३० रोजी केलेले भाषण<ref>डॉ. आंबेडकर यांची भाषणं आणि पत्रं (प्रकाशक- परराष्ट्र मंत्रालय भारत सरकार, भाग 17).</ref>}} [[चित्र:Kalaram Mandir (temple) Satyagrah at Nashik, 1930.jpg|thumb|right|काळाराम मंदिर सत्याग्रहामध्ये सामील सत्याग्रही व पोलीस शिपाई]] [[इ.स. १९२९]]च्या ऑक्टोबर मध्ये आंबेडकर यांच्याशी विचारविनिमय करून [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] जिल्ह्यातील अस्पृश्यांच्या पुढाऱ्यांनी नाशिक येथील [[काळाराम मंदिर]]ात अस्पृश्यांनी प्रवेश करावा व गरज वाटल्यास सत्याग्रह करावा, असे निश्चित करण्यात आले. अस्पृश्य पुढाऱ्यांनी नाशिक येथे सत्याग्रह समिती स्थापन केली आणि नाशिकचे नेते [[दादासाहेब गायकवाड|भाऊराव कृष्णाजी गायकवाड]] यांना त्या सत्याग्रह समितीचे चिटणीस तर अध्यक्ष केशव नारायण वर्धेकर यांना केले तर [[शंकरराव गायकवाड]] हे सभासद होते. या समितीने काळाराम मंदिराच्या पंचाना अस्पृश्यांना मंदिरात प्रवेश देण्याबाबत नोटीस पाठवली मात्र तिची पंचांनी दखल घेतली नाही. त्यामुळे [[मार्च ३|३ मार्च]] [[इ.स. १९३०|१९३०]] रोजी प्रत्यक्ष सत्याग्रह करण्याचे निश्चित करण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६३|language=मराठी}}</ref> २ मार्च १९३० रोजी डॉ. आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली नाशिकमध्ये एक परिषद भरली. २ मार्च १९३० रोजी सकाळी व दुपारी अशा दोन सभा आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली झाल्या, तसेच ३ मार्च १९३० रोजीही सकाळी आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली सभा झाली. आंबेडकरांनी शांततेच्या मार्गाने [[सत्याग्रह]] करावा व यश मिळेपर्यंत सत्याग्रहाचा लढा सुरू ठेवावा असा उपदेश केला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६३-१६४|language=मराठी}}</ref> त्या परिषदेत ठरल्याप्रमाणे २ मार्च रोजी नाशिक शहरात अस्पृश्यांची मोठी मिरवणूक निघाली. ही मिरवणूक अंदाजे एक मैल लांबीची होती व त्यात सुमारे पंधरा हजार कार्यकर्त्यांनी सहभाग घेतला होता. मिरवणूक मंदिराजवळ पोहोचली. काळाराम मंदिराला पूर्व, पश्चिम, उत्तर व दक्षिण अशा चारही बाजूंनी दरवाजे होते, व मंदिराचे ते सर्व दरवाजे बंद होते म्हणून मिरवणूक [[गोदावरी नदी|गोदावरीच्या घाटाजवळ]] गेली. तिथे एक भव्य सभा झाली. दुसऱ्या दिवशी ३ मार्च रोजी मंदिरात प्रवेश करण्याचा निर्णय सभेत झाला. सत्याग्रहींच्या पहिल्या तुकडीत १२५ पुरुष आणि २५ स्त्रिया जातील, असे ठरले. सत्याग्रही चार गटांत विभागून दरवाजांवर धरणे धरून बसले होते. पतितपावनदास (उत्तर दरवाजा), कचरू साळवे (पूर्व दरवाजा), पांडुरंग राजभोज (दक्षिण दरवाजा) व शंकरदास नारायणदास (पश्चिम दरवाजा) असे चार सरदार मंदिराच्या चारी दिशांवर आपापल्या आघाड्या सांभाळत होते. आंबेडकर आणि भाऊराव गायकवाड हे प्रत्यक्ष सत्याग्रहाच्या ठिकाणी सारी व्यवस्था पहात होते. मंदिराचे सर्व दरवाजे बंद होते. दरवाजे उघडल्यास सत्याग्रही मंदिरात प्रवेश करणार अन् [[राम]]ाचे दर्शन घेणार, असे ठरले.<ref name="auto45">{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nashik-north-maharashtra-news/nashik/kalaram-satyagraha-and-dr-ambedkar/articleshow/63750408.cms|title=काळाराम सत्याग्रह आणि डॉ. आंबेडकर|website=Maharashtra Times}}</ref> मंदिराभोवती हजारांच्यावर बंदुकधारी सैनिक तैनात करण्यात आले होते. त्या दिवशी स्पृश्यांनाही मंदिर प्रवेशास मज्जाव करण्यात आला होता. पुढे महिनाभर हा सत्याग्रह सुरूच होता. मग ९ एप्रिल १९३० रोजी [[रामनवमी]]चा दिवस होता. सनातनी हिंदू आणि सत्याग्रहाचे नेत्यांमध्ये तडजोड झाली आणि असे ठरले की स्पृश्य-अस्पृश्यांनी मिळून [[राम]]ाचा रथ ओढावा. कार्यकर्त्यांसह आंबेडकर मंदिराजवळ आले. पण आंबेडकरांच्या अनुयायांनी रथाला हात लावण्यापूर्वीच सनातनी हिंदूंनी सत्याग्रहींना हुलकावणी देऊन तो रथ दुसरीकडे पळवला. त्या रथाचा पाठलाग आंबेडकरांच्या अनुयायांनी केला व चरण पादुकाजवळ थांबलेल्या सत्याग्रहींच्या लक्षात येताच त्यांनी सर्व शक्ती एकवटून रथ अडविला तेव्हा मारामारी व आंबेडकरांच्या अनुयायांवर दगडांचा वर्षाव झाला. तोवर आंबेडकर प्रत्यक्ष घटनेच्या ठिकाणी पोहचले. दगडांचा वर्षाव चालू होता. इतक्यात पोलिसांचा कडा फोडून भास्कर कद्रे नावाचा सत्याग्रही भीमसैनिक मंदिरात घुसला आणि रक्ताने माखून बेशुद्ध पडला.<ref name="auto45" /> डॉ. आंबेडकरांवर दगडे पडू नये म्हणून त्यांच्या सहकाऱ्यांनी त्यांच्या डोक्यावर [[छत्री]] होती. उपस्थित सर्व सत्याग्रह्यांना व स्वतः आंबेडकरांनाही लहान-सहान इजा झाल्या होत्या. या घटनेत एक तरुण रक्तबंबाळ झाला होता नंतर त्याचा मृत्यू झाला. डॉ. आंबेडकरांनी [[मुंबई इलाखा|बॉम्बे प्रांताचे]] गव्हर्नर फ्रेडरिक साइक्स यांना पत्र लिहून हा सर्व वृत्तांत कळवला होता. "''सत्याग्रहानंतर नाशिकमधल्या अस्पृश्यांना अतोनात छळ सोसावे लागले. त्यांच्या मुलांच्या शाळा बंद झाल्या. रस्ते बंद झाले, इतकंच काय तर त्यांना दुकानातून वस्तू देखील मिळेनाशा झाल्या. सनातनी हिंदू त्यांच्यावर दमदाटी करू लागले. तुम्ही माजले आहात अशा शब्दांत अस्पृश्यांना बोलणी खावी लागत होती. ही दुःखं भोगूनही आंबेडकरांनी सत्याग्रह सुरूच ठेवला''," असे धनंजय कीर यांनी लिहितात. दरम्यान, आंबेडकरांना गोलमेज परिषदेसाठी लंडनलाही जावे लागले. पण त्यांच्या अनुपस्थितीत [[दादासाहेब गायकवाड|भाऊराव गायकवाड]] यांनी हा लढा सुरूच ठेवला. पाच वर्षं हा लढा चालला. पण अस्पृश्यांना मंदिर प्रवेश मिळाला नाही. एका सत्याग्रही तरुणाने [[रामकुंड]]ात उडी घेतली होती. सर्व सत्याग्रह, सभा, आंदोलने [[अहिंसा|अहिंसेच्याच]] मार्गाने व्हावीत, यावर आंबेडकरांचा जोर असायचा. कुठलाही [[कायदा]] मोडायचा नाही, असे ते म्हणायचे. नाशिकमध्ये तत्कालीन कलेक्टरने जमावबंदी लागू केली. मंदिरात प्रवेश मिळावा यासाठी आंबेडकरांनी गव्हर्नरकडे पाठपुरावा केला पण त्याचाही काही उपयोग झाला नाही. आंबेडकरांनी ३ मार्च १९३४ रोजी गायकवाडांना पत्र पाठवले आणि आता सत्याग्रह सुरू ठेवून शक्ती वाया घालवण्यापेक्षा ती शक्ती राजकीय हक्क व शिक्षण घेण्याची सोय मिळवण्यासाठी वापरावी, म्हणून आता सत्याग्रह बंद करण्यात यावा, असे कळवले. त्यानंतर हा मंदिराचा सत्याग्रह बंद करण्यात आला, व तो पुन्हा कधीही करण्यात आला नाही.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६४|language=मराठी}}</ref> काळाराम मंदिराच्या सत्याग्रहात कवी [[वि.वा. शिरवाडकर|कुसुमाग्रज]] हेही सहभागी झाले होते. त्यांच्या [[विद्रोही कविता|क्रांतिकारी कवितांची]] सुरुवात याच लढ्यापासून झाली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.lokmat.com/television/kalaram-temple-satyagraha-story-will-be-shown-dr-babasaheb-ambedkar-serial/|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मालिकेत पहायला मिळणार काळाराम मंदिर सत्याग्रह|date=7 फेब्रुवारी 2020|website=Lokmat|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/ravivar-mata/artical-on-vashivarcha-paulkhuna/articleshow/57349100.cms|title=कुसुमाग्रजांचे उपेक्षित शिरवाडे|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-05}}</ref> मग शेवटी त्यांनी काळाराम मंदिराचे आंदोलन स्थगित केले. पुढे [[स्वातंत्र्य दिन (भारत)|भारताला स्वातंत्र्य]] मिळाल्यानंतरच सर्व मंदिरे खुली झाली आणि अस्पृश्यांना प्रवेश मिळाला.<ref name="auto26" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.com/hindi/india-47925404|title=आंबेडकर को जब रामनवमी के रथ में हाथ नहीं लगाने दिया गया|date=2019-04-14|website=BBC News हिंदी|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref> जर तुमची [[राम]]ावर खरी भक्ती असेल तर तुम्हाला देवळातच प्रवेश का हवा असा प्रश्न तेव्हा विचारला जात होता. या प्रश्नाचे उत्तर आंबेडकरांनी अमरावतीत घेतलेल्या सभेत दिले आहे. त्यात आंबेडकर म्हणतात, "''उपासनेचे अनेक प्रकार आहेत. साकाराचे प्रत्यक्ष पूजन देवळात करता यावे म्हणून अस्पृश्यांना देवळात प्रवेश पाहिजे असे नाही. त्यांना सिद्ध करायचे आहे की त्यांच्या प्रवेशाने देवालय भ्रष्ट होत नाही. किंवा त्यांच्या स्पर्शाने मूर्तीचे पावित्र्य कमी होत नाही.''" पुढे आंबेडकर म्हणतात, "''[[हिंदू धर्म|हिंदुत्व]] ही जितकी स्पृश्यांची मालमत्ता आहे. तितकीच अस्पृश्यांची आहे. या हिंदुत्वाची प्राणप्रतिष्ठा जितकी [[वशिष्ठ|वसिष्ठांसारख्या]] ब्राह्मणांनी, [[कृष्ण]]ासारख्या क्षत्रियांनी, [[सम्राट हर्षवर्धन|हर्षासारख्या]], [[संंत तुकाराम|तुकारामासारख्या]] वैश्यांनी केली तितकीच [[वाल्मीकी|वाल्मिकी]], [[रोहिदास]] इत्यादी अस्पृश्यांनी केलेली आहे. या हिंदुत्वाचे रक्षण करण्यासाठी अस्पृश्यांनी आपली माणुसकी खर्ची घातली आहे. मंदिरे जितकी स्पृश्यांचीच तितकीच अस्पृश्यांचीच आहेत.''"<ref name="auto52" /><ref name="auto26" /> शोषितांचा लढा फक्त मंदिर प्रवेशापुरताच मर्यादित नाही, असे आंबेडकरांनी स्पष्ट केले होते. [[इ.स. १९३३]] मध्ये [[महात्मा गांधी]] आणि डॉ. आंबेडकर यांची [[येरवडा मध्यवर्ती कारागृह|येरवडा तुरुंगात]] भेट झाली होती त्यावेळी गांधींनी डॉ. सुब्बारायान यांच्या विधेयकाला समर्थन देण्याची विनंती आंबेडकरांना केली होती. आंबेडकरांनी नकार दिला. या विधेयकात मंदिर प्रवेशाबाबत लिहिलं आहे, पण अस्पृश्यांच्या पूजेच्या अधिकाराबाबत काहीच लिहिलं नाही, असं आंबेडकरांनी सांगितलं.<ref>डॉ. आंबेडकरांची भाषणे आणि पत्रे, प्रकाशक भारतीय परराष्ट्र खाते)</ref> आपल्या मंदिर प्रवेशाबाबतच्या भूमिकेबाबत आंबेडकरांनी गांधींना सांगितले होते की, "''शोषित वर्ग फक्त मंदिर प्रवेशामुळे समाधानी होणार नाही. या वर्गाचा नैतिक आणि सामाजिक उत्कर्ष होणे आवश्यक आहे आणि त्यासाठी [[शिक्षण]] मिळणे महत्त्वाचे आहे. त्या अनुषंगाने संपूर्ण जातीव्यवस्थेचे निर्दालन होणे आवश्यक आहे. जातीव्यवस्थेेेचे समूळ उच्चाटन झाल्याशिवाय अस्पृश्यांचा उत्कर्ष होणार नाही.''"<ref name="auto52" /><ref name="auto26" /> "''सामाजिक बदलाची प्रक्रिया हळुहळू होत असते, याची जाणीव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनाही होती. शोषितांना मानवतेचे पूर्ण हक्क मिळावे यासाठी ते वेगवेगळ्या मार्गांनी लढत राहिले आणि मंदिर प्रवेशही त्याच लढ्याचा एक महत्त्वपूर्ण भाग आहे''", असे मत 'साप्ताहिक विवेक'चे सह-कार्यकारी संपादक रवी गोळे यांनी मांडले. आंबेडकरांच्या या लढ्याने काय साध्य केले याबद्दल अखिल भारतीय दलित नाट्य परिषदेचे अध्यक्ष मधुसूदन गायकवाड सांगतात की, "''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा लढा हा प्रतीकात्मक होता. जो समाज जातीयवादाचा, बळी पडला आहे, त्याला या अंधकारातून बाहेर काढण्यासाठी आणि सत्ताधारी इंग्रजांना जाग यावी यासाठी त्यांनी हे पाऊल उचलले होते.''"<ref name="auto52" /> == कृषी व शेतकऱ्यांसाठी कार्य == आंबेडकर यांनी कृषी क्षेत्रात सुद्धा काम केले आहे. त्यांनी शेतकऱ्यांचा समस्या दूर करण्यासाठी अनेक उपाययोजना सुचविल्या होत्या.<ref name="auto62">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/editorial/babasaheb-and-farmer/|title=बाबासाहेब आणि शेतकरी|last=author/admin|date=2016-04-14|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-04}}</ref><ref name="auto60">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/aurangabad-news/dr-babasaheb-ambedkar-water-nice-idea-power-1229010/|title=‘डॉ. आंबेडकरांकडून पाणी, वीज व शेतीचा सूक्ष्म विचार’|date=2016-04-20|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2021-06-04}}</ref> === कृषी व शेती संबंधीचे विचार === शेती व्यवसायाचा संबंध त्यांनी समाजव्यवस्थेशी जोडला होता. ग्रामीण भागातील जातीवर आधारित समाज व्यवस्थेचे कारण त्यांनी ग्रामीण आर्थिक व्यवस्थेमध्ये शोधलं होतं. त्यामुळेच जातीवर आधारित समाजव्यवस्था बदलायची, तर त्यासाठी शेतीमध्ये परिवर्तन घडवावे लागेल. शेतीला उद्योग मानून पायाभूत सुविधा पुरवून शेतकऱ्यांचा आर्थिक विकास झाला पाहिजे. शेतकरी आर्थिक समृद्ध झाला तर शेतमजूर आणि शेतीशी निगडित सर्वच घटकाला या आर्थिक सक्षमतेचा फायदा होईल. आर्थिक स्रोत तळागाळापर्यंत झिरपले म्हणजे ग्रामीण माणसाच्या मानसिकतेत सकारात्मक बदल घडतील. हे बदल सामाजिक परिवर्तनासाठी पोषक ठरतील. आर्थिक विषमता ही जातीय व्यवस्थेला पूरक व पोषक ठरते. आर्थिक विषमता जितकी कमी होईल, तितकी जातीय भेदभावाची दरी कमी होईल, असे त्यांना वाटत होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/samwad/prof-dr-satish-yadav-article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-farmers/articleshow/82012003.cms|title=खोती आणि जमीनदारी विरोधातील बाबासाहेब|url-status=live}}</ref><ref name="auto64">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://prahaar.in/%e0%a4%b6%e0%a5%87%e0%a4%a4%e0%a5%80-%e0%a4%b6%e0%a5%87%e0%a4%a4%e0%a4%95%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%86%e0%a4%a3%e0%a4%bf-%e0%a4%a1%e0%a5%89-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be/|title=शेती, शेतकरी आणि डॉ. बाबासाहेब {{!}}|last=Sawant|first=Rajesh|language=en-US|access-date=2021-06-04|archive-date=2021-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604204535/http://prahaar.in/%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%A3%E0%A4%BF-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE/|url-status=dead}}</ref> शेतीसाठी [[जमीन]] व [[पाणी]] हे मुख्य घटक आहेत. पाण्याशिवाय शेतीचा विकास अशक्य आहे. शेतकऱ्याला शाश्‍वत पाणी मिळणे गरजेचे आहे. पाण्याशिवाय उत्पादकता वाढणे आणि शेतकऱ्यांचा आर्थिक स्तर उंचावणे शक्य नाही, हे त्यांनी ब्रिटिश सरकारच्या निदर्शनास आणून दिले होते. शेतीला शाश्‍वत पाणी पुरविण्यासाठी नदीच्या पाण्याचे नियोजन झाले पाहिजे. देशात घडणारे दुष्काळ हे मानवनिर्मित आहेत. दुष्काळ हटवायचा तर दुष्काळात पाण्याचे नियोजन करावे. जिरायती शेती, बागायती करण्याचे प्रयत्न वाढवावेत. शेती व शेतमजूर समृद्ध झाला तरच देश समृद्ध होईल, असे मौलिक विचार त्यांनी मांडले. पाण्यासंदर्भात केवळ विचार व्यक्त न करता त्यांनी ब्रिटिश सरकारला, नदीच्या खोऱ्यातील पाण्याच्या नियोजनाची योजना सादर केली. ही योजना ‘दामोदर खोरे परियोजना’ म्हणून ओळखली जाते. आपल्या शासनाने १९९६ मध्ये कृष्णा, गोदावरी, तापी, नर्मदा अशी खोऱ्यांची विभागणी केली. यावरून आंबेडकरांच्या दूरदर्शीपणाची लांबी व खोली लक्षात येते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/samwad/prof-dr-satish-yadav-article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-farmers/articleshow/82012003.cms|title=शेतकऱ्यांचे बाबासाहेब|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-04}}</ref><ref name="auto38">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/mumbai/dr-babasaheb-ambedkars-three-points-agricultural-thought-381731|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा "त्रिसूत्री' शेतीविचार|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2021-06-04}}</ref> आंबेडकर यांनी सर्वांत महत्त्वाची संकल्पना मांडली ती ‘शेतीचे राष्ट्रीयकरण’ करण्याची. शासनाने शेतजमिनी ताब्यात घेऊन, त्या विकसित कराव्यात, अशा विकसित शेतजमिनी शेतकऱ्यांना काही अटींवर कसण्यासाठी द्याव्यात. हा एका अर्थाने सामुदायिक शेतीचाच प्रयोग होता. अशी शेती करण्यासाठी शासनाने अधिनियम बनवावेत. पीकपद्धती, पाणी उपलब्धता, बांधबंदिस्ती, उत्पादकता वाढ, साठवण व्यवस्था, शेतमालाची विक्री, शेतमालाचे भाव या संदर्भात स्पष्ट नियम करावेत. यामुळे कोणत्याही एकाच पिकाखाली मोठे क्षेत्र येऊन, शेतमालाच्या उपलब्धतेत विषमता येणार नाही. मागणी व पुरवठा या अर्थशास्त्रीय नियमानुसार, शेतमालाला रास्त भाव मिळतील. त्याचबरोबर अतिरिक्त उत्पादन टळून शेतमालाचे नुकसानही टळेल. आजही शेतकऱ्यांना शेतमालाला रास्त भाव मिळावा यासाठी शासनाशी झगडावे लागते. या पार्श्‍वभूमीवर आंबेडकर यांचे शेतीसाठी अधिनियम व कायदा असावा ही संकल्पना शेतकऱ्यांसाठी किती मोलाची आहे, हे अधोरेखित होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-55382981|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref><ref name="auto38"/> आंबेडकर यांच्या काही संकल्पनातूनच कमाल जमीनधारणा कायदा, सावकारी व खोती पद्धतींना प्रतिबंध करणारा कायदा, सामूहिक शेतीचे प्रणालीवर आधारित शेती महामंडळ, राज्यातील नद्यांच्या खोऱ्यांची विभागणी व विकास, जलसंवर्धन योजना अमलात आल्या. शासनाने त्याबाबत कायदे व नियम बनविले. यामागे आंबडकरांच्या विचारांचा प्रभाव दिसून येतो. आंबडकरांचे शेतीबाबतचे विचार राज्यकर्ते नियोजनकार व शेती तज्ज्ञांनी अभ्यासले पाहिजेत.<ref name="auto64"/><ref name="auto62"/><ref name="auto60"/> === शेतकऱ्यांच्या मोर्चात सहभाग व खोती पद्धतीवर बंदी === आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली शेतकऱ्यांचा पहिला संप घडवून आला होता. हा संप इ.स. १९२८-१९३४ या कालावधीत [[चरी]] (रायगड जिल्हा) या गावात झाला. हा संप ७ वर्ष सुरू होता. आंबेडकर यांनी [[खोती पद्धत]] नष्ट करण्यासाठी सुद्धा संघर्ष केला.<ref name="auto59">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.thewire.in/a-farmers-agitation-lasting-for-6-years|title=६ वर्षे चाललेले एक शेतकरी आंदोलन!|website=marathi.thewire.in|language=en|access-date=2021-06-04|archive-date=2021-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604204536/https://marathi.thewire.in/a-farmers-agitation-lasting-for-6-years|url-status=dead}}</ref><ref name="auto57">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.maxmaharashtra.com/max-kissan/what-is-khoti-system-and-how-ambedkars-fight-against-khoti-system-869724|title=चरीचा शेतकरी संप आणि बाबासाहेब|last=Admin|date=2021-04-14|website=www.maxmaharashtra.com|language=mr|access-date=2021-06-04}}</ref> [[१४ एप्रिल]] १९२९ रोजी [[रत्‍नागिरी]] येथे आंबेडकर यांच्या अध्यक्षतेखाली जिल्हा शेतकरी परिषद चिपळूण येथे आयोजन करण्यात आले होते. या परिषदेत त्यांनी [[कोकण]]ातील खोतीदारीविरूद्ध शेतकऱ्यांचे आंदोलन सुरू केले. या संबंधी [[१७ सप्टेंबर]] १९३७ रोजी [[खोती]] पद्धत नष्ट करणाऱ्या कायद्याचे विधेयक आंबडकरांनी [[मुंबई]] विधिमंडळात मांडले. [[१० जानेवारी]] १९३८ रोजी आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली २५,००० शेतकऱ्यांचा मोर्चा विधिमंडळावर काढण्यात आला.<ref name="auto59"/><ref name="auto57"/> सप्टेंबर १९१८ मध्ये शेतजमिनीच्या समस्येवर शोधनिबंध एका प्रसिद्ध मासिकात प्रकाशित केला. शेतकऱ्यांसाठी त्यांनी [[प्रधानमंत्री पीक विमा योजना|पीक विमा योजना]] सुचवली. श्रमिकांची श्रमशक्ती उद्योग क्षेत्रात वळवायला हवी; तसेच शेतीचा विकास करण्यासाठी राज्य समाजवादाचा सिद्धांत त्यांनी मांडला.<ref name="auto59"/><ref name="auto57"/> == गोलमेज परिषदांमधील सहभाग == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar with Sir Muhammad Zafrulla Khan, standing outside the House of Commons when they participated in the 2nd Round Table Conference on Sept. 1931.jpg|thumb|दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत भाग घेतल्यावर हाऊस ऑफ कॉमन्सबाहेर सर मुहम्मद झफरुल्ला खान यांच्यासोबत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, सप्टेंबर १९३१]] {{मुख्य|गोलमेज परिषद}} इ.स. १९२७-३० मधील सायमन कमिशनने अस्पृश्यांच्या राजकीय हितांना फारसे महत्त्व दिले नाही. ब्रिटिश सरकार भारताला काही राजकीय हक्क राज्यघटनेच्या माध्यमातून देण्याच्या तयारीत होते तेव्हा ''भारताच्या भावी राज्यघटनेत अस्पृश्यांच्या हिताचे संरक्षण करणारे राजकीय हक्क असावेत'' असे आंबेडकरांना वाटत होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६५|language=मराठी}}</ref> अस्पृश्यांच्या ठिकठिकाणी सभा व अधिवेशन भरवून आंबेडकरांनी अस्पृश्यांना त्यांच्या राजकीय हक्कांचे महत्त्व पटवून देऊन त्यांच्याच स्वतःच्या अधिकारांविषयी जागृती करु लागले. ''अस्पृश्यांनी काँग्रेस पक्षापासून दूर राहिले पाहिजे. कारण काँग्रेसच्या हाती सत्ता गेली तर ती काँग्रेस अस्पृश्यांना राजकीय हक्क देईल, यात विश्वास नाही. म्हणून अस्पृश्यांना राजकीय हक्क मिळवण्यासाठी इंग्रजी सरकारशीही व काँग्रेसशीही लढत राहणे महत्त्वाचे आहे,'' असा आंबेडकरांचा विचार होता.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६६|language=मराठी}}</ref> इ.स. १९३०, १९३१ व १९३२ मध्ये इंग्लंडमध्ये गोलमेज परिषदा झाल्या. आंबेडकर शोषित व अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी म्हणून या तिन्हींही गोलमेज परिषदांमध्ये हजर राहिले. ''अस्पृश्यांना राजकीय हक्क असावेत आणि ब्रिटिशांपासून भारताला स्वातंत्र मिळावे'' अशा मागण्या त्यांनी गोलमेज परिषदांमध्ये केल्या.<ref name="auto40">{{स्रोत पुस्तक|title=डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर खंड ४ कालखंड १९२८ ते १९३२|last=खैरमोडे|first=चांगदेव भगवान|publisher=सुगावा प्रकाशन (तृतीय आवृत्ती)|year=जुलै २००३|isbn=|location=पुणे|pages=९४ ते ९५}}</ref> त्यांनी ब्रिटिश शासनाच्या सत्ताधाऱ्यांना सांगितले की, 'जसे कोणत्याही संप्रदायाला दुसऱ्या संप्रदायावर दबाव टाकून गुलाम बनविण्याचा अधिकार नाही. तसेच कोणत्याही देशाला दुसऱ्या देशावर आपली सत्ता गाजवून गुलाम ठेवण्याचा अधिकार नाही' म्हणून ब्रिटिश सत्तेला भारतात हे कारण पुढे करून की भारत 'अजून स्वराज्य प्राप्तीसाठी सक्षम नाही' हे निमित्त आता चालणार नाही. बालकाला कडेवर घेऊन फिरल्याने तो आपल्या पायावर कसा चालू शकेल? म्हणून त्याला कडेवरून उतरवून स्वतंत्रपणे चालायचा अधिकार दिला गेला पाहिजे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/national/patriot-great-dr-babasaheb-ambedkar-who-going-east-british/|title=इंग्रजांच्या मायभूमीत जाऊन त्यांना ललकारणारे 'देशभक्त डॉ. बाबासाहेब'|last=author/online-lokmat|date=2019-04-14|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/editorial/humanitarian-mahatmas-dr-ambedkar/|title=मानवतावादी महापुरुष डॉ. आंबेडकर|last=author/lokmat-news-network|date=2018-12-06|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref> === पहिली गोलमेज परिषद === [[चित्र:The first Round Table Conference - 16 November 1930 to 19 January 1931. Dr. Ambedkar in the first row left.jpg|thumb|इ.स. १९३० मध्ये आयोजित लंडन मधील पहिल्या गोजमेज परिषदेमध्ये आंबेडकर (डावीकडून दुसऱ्या रांगेत दहाव्या स्थानी) व इतर प्रतिनिधी दिसत आहेत.]] ब्रिटिश सरकारने भारताला देऊ केलेल्या वसाहतींचे स्वराज्य व भावी राज्यघटना यावर चर्चा व विचारविनिमय करण्यासाठी भारतातील नेत्यांसह इंग्लंड येथे गोलमेज परिषद भरवली. यात अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी म्हणून आंबेडकर व रावबहादूर श्रीनिवासन या दोघांचा समावेश होता. काँग्रेसने गोलमेज परिषदेवर बहिष्कार टाकला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६७|language=मराठी}}</ref> गोलमेज परिषदेच्या निमंत्रणानंतर २ ऑक्टोबर १९३० रोजी मुंबई प्रांतातील अस्पृश्यांनी दामोदर हॉलच्या मैदानावर सभा घेऊन आंबेडकरांचा सत्कार केला. त्यांना मानपत्र व रु. ३७००ची शैलीही देण्यात आली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६८-१६९|language=मराठी}}</ref> या परिषदेसाठी आंबेडकर, श्रीनिवास व अन्य सर्व प्रतिनिधी ४ ऑक्टोबर, १९३० रोजी ''एस.एस. व्हाइसरॉय ऑफ इंडिया'' या बोटीने [[मुंबई]]हून इंग्लंडकडे निघाले. १८ ऑक्टोबर १९३० रोजी हे इंग्लंडला पोहचले. ही परिषद एक दिवस आधी म्हणजे १७ ऑक्टोबर, १९३० रोजी सुरू झाली होता. याचे अधिकृत उद्घाटन १२ नोव्हेंबर, १९३० रोजी [[पंचम जॉर्ज]] यांच्या हस्ते व ब्रिटनचे पंतप्रधान [[रामसे मॅकडॉनल्ड]] यांच्या अध्यक्षतेखाली [[हाउस ऑफ लॉर्ड्स]]च्या रॉयल गॅलरीत होणार होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६९|language=मराठी}}</ref> त्यामुळे आंबेडकरांनी १८ ऑक्टोबर १९३० ते ११ नोव्हेंबर १९३० या कालावधीत भारतमंत्री, उपभारतमंत्री, मजूर पक्षाचे नेते जॉर्ज लान्सबेरी, भारताचे नवे सरसेनापती सर [[फिलिप चेटवूड]], लंडनचे खासदार, मजूर, उदारमतवादी व हुजूर पक्षांचे सभासद या सर्वांशी भेटी घेतल्या व अस्पृश्योद्धाराच्या विषयावर त्यांच्याशी चर्चा केल्या.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६९-१७०|language=मराठी}}</ref> पंतप्रधान रॅम्से मॅक्डोनाल्ड यांच्या अध्यक्षतेखाली १२ नोव्हेंबर १९३० ते १९ जानेवारी १९३१ पर्यंत गोलमेज परिषदेच्या बैठका होत राहिल्या. या परिषेदला आंबेडकर व श्रीनिवासन अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी म्हणून उपस्थित होते. आंबेडकरांनी अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांचा खलिता या परिषदेत सादर केला. डिसेंबर १९३० मध्ये त्यांनी अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांचा खलित्याच्या दोन हजार प्रती छापल्या व त्यापैकी काही प्रती ब्रिटिश संसदेच्या सदस्यांना, गोलमेज परिषदेच्या सभासदांना तसेच काही प्रती मुंबईला पाठवून दिल्या.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७०|language=मराठी}}</ref> भविष्यात भारत स्वतंत्र होऊन ज्या राज्यघटनेच्या आधारे राज्यकारभार करतील त्या राज्यघटनेत अस्पृश्यांच्या आठ राजकीय हक्कांचा समावेश असावा, असे मत आंबेडकर व श्रीनिवास यांनी मांडले. अस्पृश्य वर्गासाठी समान नागरिकत्व, समान हक्क, जातिद्वेषरहित वागणूक, कायदेमंडळात भरपूर प्रतिनिधित्व, सरकारी नोकरीत अस्पृश्यांची भरती करण्यात यावी, सरकारची पूर्वग्रहरहित वर्तवणूक, अस्पृश्यता निर्मूलन सरकारी खाते, व गव्हर्नर जनरलच्या मंत्रिमंडळात प्रतिनिधित्व, असे ते राजकीय हक्क होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७०-१७१|language=मराठी}}</ref> या परिषदेदरम्यान आंबेडकरांना कळाले की त्यांचे मुंबई कायदेमंडळाचे सदस्यत्व आणखी तीन वर्षांनी वाढवले आहे. आंबेडकरांनी गोलमेज परिषदेमध्ये तसेच मजूर पक्ष, उदारमतवादी पक्ष, हुजूर पक्ष या तिन्ही पक्षांच्या सभासदांपुढे भाषणे दिली आणि भारताच्या भावी राज्यघटनेत अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांची तरतुद करून ठेवण्याबाबत पाठपुरावा केला. आंबेडकरांच्या भाषणांची दखल ब्रिटिश वर्तमानपत्रांनीही घेतली, आंबेडकरांच्या छायाचित्रासह त्यांच्या भाषणांचे वृत्त वर्तमानपत्रांत प्रसिद्ध होऊ लागली. अस्पृश्यांच्या स्थितीबाबतची माहिती सर्वांना कळू लागली. वर्तमानपत्रे आंबेडकरांना "अस्पृश्यांचा महान नेता" संबोधू लागले.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १७१">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७१|language=मराठी}}</ref> लंडन मधीन काही संस्थानी आंबेडकरांची भाषणे आयोजित केली होती.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १७१"/> ब्रिटिश संसदेत [[हाऊस ऑफ कॉमन्स]]च्या सदस्यांपुढे आंबेडकरांनी भाषण केले आणि अस्पृश्यांचा उद्धार करणे अत्यंत निकडीचे असल्याचे सांगितले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७१-१७२|language=मराठी}}</ref> बडोद्याचे [[महाराजा सयाजीराव गायकवाड]] हेही परिषदेचे सभासद होते, त्यांनी आंबेडकरांचे कौतुक केले.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १७२">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७२|language=मराठी}}</ref> परिषद संपल्यावर जानेवारी १९३१ मध्ये मुंबईला परतले. १९ एप्रिल, १९३१ रोजी त्यांनी [[परळ]] येथील गोखले शिक्षण संस्थेच्या शाळेत अखिल भारतीय अस्पृश्य पुढारी परिषद आयोजित केली होती. त्या परिषदेत त्यांनी अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांविषयी सर्व प्रदेशातील अस्पृश्य पुढाऱ्यांचे मत जाणून घेतले.<ref name="auto40" /><ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १७२"/> === दुसरी गोलमेज परिषद === {{मुख्य|दुसरी गोलमेज परिषद}} [[चित्र:Second round tableconf.gif|thumb|इ.स. १९३१ मध्ये आयोजित लंडन मधील दुसऱ्या गोजमेज परिषदेमध्ये बाबासाहेब आंबेडकर (उजवीकडील रांगेत चौथे), रॅम्से मॅकडोनाल्ड, (त्यांच्या उजव्या हाताला) गांधी, मदन मोहन मालवीय, जयकर, सप्रु व इतर प्रतिनिधी दिसत आहेत.]] दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत १९३१ च्या ऑगस्टमध्ये काँग्रेसचे प्रतिनिधी म्हणून महात्मा गांधी यांची निवड करण्यात आली. तत्पूर्वी ते तुरुंगात बंद होते आणि काँग्रेसनेही पहिल्या गोलमेज परिषदेवर बहिष्कार टाकला होता. आंबेडकरांनाही दुसऱ्या गोलमेज परिषदेचे निमंत्रण मिळाले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७३|language=मराठी}}</ref> १४ ऑगस्ट १९३१ रोजी मुंबई येथे गांधींनी अस्पृश्योद्धाराच्या प्रशांवर चर्चा करण्यासाठी आंबेडकरांना बोलावले. या पहिल्या भेटीत गांधींना आंबेडकर हे अस्पृश्य असल्याचे माहिती नव्हते तर ते त्यांना अस्पृश्यांविषयी कळवळा असलेले एक पुरोगामी ब्राह्मण समजत होते. या भेटीत गांधी यांनी आंबेडकरांना देशभक्त म्हणले होते. अस्पृश्योद्धाराच्या मार्गाबाबत आंबेडकर व गांधी यांच्यामध्ये एकमत न होऊ शकल्याने ही भेट अयशस्वी झाली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७३ व १७४|language=मराठी}}</ref> दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत भाग घेण्यासाठी आंबेडकर २९ ऑगस्ट १९३१ रोजी लंडनला पोहोचले. गांधी १२ सप्टेंबर १९३१ रोजी लंडनला पोहोचले. दुसऱ्या गोलमेज परिषदेचे कामकाज ७ सप्टेंबर १९३१ ते १ डिसेंबर १९३१ पर्यंत चालू होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७४|language=मराठी}}</ref> ४ नोव्हेंबर १९३१ रोजी आंबेडकरांनी भारताच्या भावी संविधानात अल्पसंख्य अस्पृश्यांना काही राजकीय हक्क असावेत याची मागणी केली व ४ नोव्हेंबर १९३१ रोजी आंबेडकरांनी आपल्या मागण्या लिखित स्वरूपात गोलमेज परिषदेपुढे सादर केल्या. यामध्ये दोन प्रमुख मागण्या होत्या - स्वतंत्र्य मतदार संघ, ज्याद्वारे अस्पृश्यांना त्यांचे प्रतिनिधी स्वतंत्रपणे निवडून देण्याचा हक्क असावा. दुसरी मागणी ही की अस्पृश्यता पाळणे हा कायद्याने गुन्हा समजण्यात यावे. मुसलमान, शीख, अँग्लो इंडियन इत्यादी अल्पसंख्यांना राजकीय हक्क देण्यासाठी गांधी तयार होते, मात्र त्यांनी अस्पृश्यांना राजकीय हक्क देण्याच्या मागणीचा विरोध केला. संपूर्ण परिषदेत आंबेडकर व गांधी यांचे एकमत होऊ शकले नाही.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७४ व १७५|language=मराठी}}</ref> परिषदेत म. गांधींनी असे म्हणले की, 'अस्पृश्यांचे प्रतिनिधित्व काँग्रेसच्या वतीने मी स्वतः करत असल्याने डॉ. आंबेडकर किंवा श्रीनिवासन हे अस्पृश्यांचे खरे प्रतिनिधी नाहीत'. गांधींच्या या भूमिकेचा अनिष्टपणा मि मॅक्डोनाल्ड यांच्या नजरेस आंबेडकरांनी आणून देताना गांधींच्या विधानाला गैरजबाबदार व्यक्तीचे विधान म्हणले. आंबेडकरांनी या परिषदेसमोर अस्पृश्यांच्या राजकीय अधिकारांची मागणी केली. त्यात, 'अस्पृश्यांना लोकसंख्येच्या प्रमाणात स्वतंत्र राजकीय हक्क मिळाले पाहिजे आणि अस्पृश्य मतदारसंघातून अस्पृश्यांनी आपले उमेदवार निवडले पाहिजेत, तसेच त्यांना नोकऱ्यांमध्ये व स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये, प्रांतिक व मध्यवर्ती कायदेमंडळात लोकसंख्येच्या प्रमाणात जागा मिळाव्यात' अशा प्रकारचा खलिता परिषदेला सादर केला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर खंड ४ कालखंड १९२८ ते १९३२|last=खैरमोडे|first=चांगदेव भगवान|publisher=सुगावा प्रकाशन|year=जुलै २००३|isbn=|location=पुणे|pages=१६४(तृतीय आवृत्ती)}}</ref> १० नोव्हेंबर १९३१ रोजी लंडन येथील 'इन्स्टिट्यूट ऑफ इंटरनॅशनल अफेअर्स' या संस्थेच्या सभागृहात आंबेडकरांचे भाषण आयोजित करण्यात आले. भाषणात त्यांनी भारतातील अस्पृश्यांची दुःस्थिती कथन केली आणि त्यांच्या उत्कर्षाकरिता त्यांना स्वतंत्र राजकीय हक्क मिळणे किती आवश्यक आहे, तेही पटवून दिले. यावेळीही आंबेडकरांना अस्पृश्यांचे सर्वोच्च नेते म्हणून ओळख मिळाली. आंबेडकर लंडनहून मुंबईला २९ जानेवारी १९३२ रोजी पोहोचले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७५|language=मराठी}}</ref> भारताला संघराज्यात्मक राज्यघटना देण्यात यावी, असा विचार पहिल्या गोलमेज परिषदेत झाला होता. म्हणून दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत भारताला भावी राज्यघटनेचे स्वरूप कसे असावे यावर विचारविनिमय झाला आणि 'फेडरल स्ट्रक्चर कमिटी' म्हणजेच एक प्रकारची संविधान समिती नेमण्यात आली, व तिच्यावर भारताच्या भावी संविधानाविषयी विचारविनिमय करण्याची जबाबदारी सोपण्यात आली. ३८ विद्वानांना या समितीचे प्रतिनिधी म्हणून नियुक्त केले गेले, ज्यात काही ब्रिटिश प्रतिनिधी आणि काही भारतीय प्रतिनिधी होते. या भारतीय प्रतिनिधींमध्ये आंबेडकरांनाही स्थान मिळाले, व सोबतच सयाजीराव गायकवाड, इतर संस्थानिक, म. गांधी, बॅ. जयकर, सर तेजबहादूर सप्रू इत्यादी भारतीयही समितीचे प्रतिनिधी होते. 'फेडरल स्ट्रक्चर कमिटी' या घटना समितीचे अध्यक्ष लॉर्ड सँकी होते. त्यांच्या अध्यक्षतेखाली ७ सप्टेंबर १९३१ ते ४ नोव्हेंबर १९३१ या कालावधीत बंकिंगहॅम पॅलेसमध्ये घटना समितीच्या बैठका घेण्यात आल्या. बैठकांत आंबेडकरांनी विद्वतेने युक्त विचार मांडले ज्यामुळे अध्यक्षांसह सर्व सभासद आंबेडकरांच्या बुद्धिमत्तेवर प्रभावित झाले. चर्चेत आंबेडकर विविध देशांतील राज्यघटनांच्या कलमांचा आधार देऊन बिनतोड उत्तरे देत.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७६|language=मराठी}}</ref> १६ सप्टेंबर १९३१ रोजी झालेल्या बैठकीत आंबेडकरांनी राज्यघटनेविषयी आपले विचार सविस्तरपणे व्यक्त केले. [[कायदेमंडळ]] एकच असावे, जर दोन कायदेमंडळ असावीत असे वाटत असल्यास कनिष्ठ कायदेमंडळात लोकांनी निवडून दिलेले (निर्वाचित) सदस्य असावेत व वरिष्ठ कायदेमंडळात प्रांतिक कायदेमंडळांनी निवडून दिलेले सदस्य असावेत. संस्थानिकांनी स्वतंत्र राहण्यापेक्षा संघराज्यात्मक भारतात सामील होण्यातच त्यांचे हित आहे. कायदेमंडळावर अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी सरकारने नियुक्त केलेले नसावे, तर ते देखील लोकांनी निवडून दिलेले असावे. अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी स्वतंत्र मतदारसंघातून अस्पृश्य मतदारांद्वारे निवडून दिलेले असावे. मागासवर्गीयांचे हित करणे, राज्यकारभाराचे प्रमुख ध्येय असावे. अंदाजपत्रकात अस्पृश्यांच्या प्रगतीसाठी भरपूर निधीची तरतूद असावी, असेही आंबेडकरांनी सुचवले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७७|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर लंडनहून मुंबईला २९ जानेवारी १९३२ रोजी पोहोचले. या दिवशी सायंकाळी डॉ. सोळुंकी यांच्या अध्यक्षतेखाली आंबेडकरांना ११४ संस्थांच्यावतीने मानपत्र देण्याचा समारंभ दामोदर हॉलच्या मैदानात साजरा करण्यात आला. या सत्कारात आंबेडकर म्हणाले की, "तुम्ही सर्वांनी मला सहकार्य केले, माझ्या भुमिकांना पाठिंबा दिला, म्हणूनच मी अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांसाठी यशस्वीपणे संघर्ष करु शकलो. माझा संघर्ष केवळ महार जातीच्या उद्धारासाठी नव्हे नसून भारतातील संपूर्ण अस्पृश्य समाजाच्या उद्धारासाठी आहे म्हणजेच आपल्या देशाच्या उद्धारासाठी आहे."<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७८|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी पुणे व कोल्हापूर भागात दौरे केले. पुणे येथील अहिल्याश्रमात पुणे जिल्हा बहिष्कृत समाजातर्फे व अखिल भारतीय अस्पृश्यतानिवारण संघातर्फे २१ मे १९३२ रोजी आंबेडकरांना रौप्य करंडकातून मानपत्रे प्रदान करण्यात आली. कोल्हापूर येथेही कर्नाटकच्या जनेतेद्वारे २३ मे १९३२ रोजी आंबेडकरांना समारंभापूर्वक मानपत्र देण्यात आले. दुसऱ्या दिवशी २४ मे रोजी त्यांना लंडनहून गोलमेज परिषदेच्या चिटणीसाची तार मिळाली, ज्यात राजकीय प्रश्नांच्या कामकाजासाठी त्यांना ताबडतोब लंडनला येण्याचे सुचवले होते. २६ मे रोजी आंबेडकर मुंबईहून लंडनकडे रवाना झाले आणि जून १९३२ मध्ये लंडनला पोहोचले. तेथील कामकाज आटोपवून ते १७ ऑगस्ट १९३२ रोजी मुंबईस परत आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७८ व १७९|language=मराठी}}</ref> भारतीय जनतेला मतदानाचे अधिकार कोणत्या पात्रतेवर द्यावेत, याचा विचार करण्यासाठी 'इंडियन फ्रंचाईज कमिटी' नेमण्यात आली होती आणि तिच्या १७ सभासदांमध्ये आंबेडकरांचाही समावेश करण्यात आला होता.<ref name="auto22">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७९|language=मराठी}}</ref> दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत ठरल्यानुसार इंग्रज सरकारने १७ ऑगस्ट १९३२ रोजी जातीय निवाडा जाहीर करून अस्पृश्यांना स्वतंत्र मतदार संघ देण्याची तरतूद मान्य केली. आंबेडकरांच्या अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांच्या मागणीला यश मिळाले. मात्र याला [[महात्मा गांधी]]ंनी विरोध करून २२ सप्टेंबर १९३२ रोजी येरवाडा तुरूंगात प्राणांतिक उपोषण सुरू केले व अस्पृश्यांच्या स्वतंत्र मतदार संघाच्या मागणीस विरोध केला. त्यामुळे नाईलाजास्तव आंबेडकर यांनी २४ सप्टेंबर १९३२ [[पुणे करार]]ावर साक्षरी करून स्वतंत्र मतदार संघाची मागणी मागे घेतली व अस्पृश्यांसाठी संयुक्त राखीव मतदारसंघ मान्य केला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८०, १८१ व १८२|language=मराठी}}</ref> === तिसरी गोलमेज परिषद === ब्रिटिश सरकारने आंबेडकरांना तिसऱ्या गोलमेज परिषदेच्या कामकाजात सहभागी होण्यासाठी निमंत्रित केले. आंबेडकरांनी दुसऱ्या गोलमेज परिषदेच्या वेळी भारताच्या भावी राज्यघटनेविषयी महत्त्वाचे काम केले होते. ब्रिटिश सरकार भारताला वताहतीचे स्वराज्य देणार होते व त्याच्याबरोबरच राज्यकारभारासाठी स्वतंत्र राज्यघटना सुद्धा देणार होते. त्यामुळे त्यांनी तिसरी गोलमेज परिषद बोलावली होती.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८२|language=मराठी}}</ref> परिषदेत सहभागी होण्यासाठी आंबेडकर ७ नोव्हेंबर १९३२ रोजी एम.एन. व्हिक्टोरीया बोटीने इंग्लंडकडे रवाना झाले. लंडनला पोहोचल्यावर आंबेडकरांनी असे उद्गार काढले की, "ब्रिटिश सरकारने भारताला लवकरात लवकर स्वातंत्र्य देण्याचा प्रयत्न करावा." त्यावेळी मुंबईतील बाँबे क्रॉनियल या काँग्रेस पक्षीय वृत्तपत्राने २२ नोव्हेंबर १९३२ च्या अंकात आंबेडकरांच्या विधानाची नोंद घेतली आणि "डॉ. आंबेडकरांचे राष्ट्रप्रेम कोणाही राष्ट्रभक्तापेक्षा कधीच कमी नव्हते" असे म्हणले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८३|language=मराठी}}</ref> परिषदेत आंबेडकरांनी अशीही मागणी केली होती की, भारताची मध्यवर्ती सत्ता व प्रांतिय सत्ता या दोन्ही सत्ता एकाच वेळी भारतीयांच्या हातांत आल्या पाहिजेत. तिसऱ्या गोलमेज परिषदेचे कामकाज २१ नोव्हेंबर १९३२ रोजी सुरू झाले आणि २४ डिसेंबर १९३२ पर्यंत चालले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८३ व १८४|language=मराठी}}</ref> यावेळी भारतासंबंधीच्या घटनात्मक सुधारणेच्या संयुक्त समितीवर सभासद म्हणून आंबेडकरांचा समावेश करण्यात आला. तिसऱ्या गोलमेज परिषदेचे कामकाज संपल्यानंतर आंबेडकर २३ जानेवारी १९३३ रोजी बोटीने मुंबईस परत आले.<ref name="auto35">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८४|language=मराठी}}</ref> भारतासंबंधीच्या घटनात्मक सुधारणेच्या संयुक्त समितीच्या (जॉईंट कमिटी ऑन इंडियन कोन्स्टिट्युशनल रिफोर्म) बैठकांमध्ये सहभागी घेण्यासाठी आंबेडकर पुन्हा मुंबईहून बोटीने २४ एप्रिल १९३३ रोजी लंडनकडे निघाले आणि ६ मे १९३३ रोजी लंडनला पोहोचले. घटनात्मक सुधारणेच्या संयुक्त समितीच्या बैठका दोन टप्प्यात झाल्या. पहिला टप्पा ११ ते २८ जुलै १९३३ आणि दुसरा ३ ऑक्टोबर ते ७ नोव्हेंबर १९३३ या कालावधीत झाल्या.<ref name="auto35" /> या बैठकांमध्ये आंबेडकरांनी गव्हर्नरचे सर्व जातींच्या हितसंरक्षासाठी अधिकार, कनिष्ठ व वरिष्ठ तसेच प्रांतिय कायदेमंडळ, मध्यवर्ती व प्रांतिय सरकार यांचे अधिकार अशा विविध घटनात्मक प्रश्नांवर चर्चा केली. त्यांनी भारतीय १९१९ च्या कायद्यातील बऱ्याच उणिवा निदर्शनास आणून दिल्या. सरकारने नेमलेला सभासद मंत्री होऊ शकतो का?, असा एक नवीन मुद्दा आंबेडकरांनी चर्चेत उपस्थित केला होता. घटनापंडित आंबेडकरांना सखोल घटनात्मक ज्ञान होते. नोव्हेंबर १९३३ मध्ये समितीचे कामकाज संपले आणि ८ जानेवारी १९३४ रोजी आंबेडकर मुंबईला परत आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८४ व १८५|language=मराठी}}</ref> गोलमेज परिषदांच्या निमित्ताने आंबेडकरांचे पाच वेळा लंडनला जाणे-येणे झाले. गोलमेज परिषदांतील सहभागामुळे त्यांना 'अस्पृश्यांचा महान नेता', 'कायदेपंडित' व 'बुद्धिमान व्यक्ती' म्हणून जागतिक पातळीवर ओळखले जाऊ लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८५|language=मराठी}}</ref> == पुणे करार == [[चित्र:M.R. Jayakar, Tej Bahadur Sapru and Dr. Babasaheb Ambedkar at Yerwada jail, in Poona, on 24 September 1932, the day the Poona Pact was signed.jpg|thumb|right|230px|२४ सप्टेंबर १९३२ रोजी, येरवडा कारागृहामध्ये जयकर, तेज बहादुर व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर. या दिवशी पुणे करावर सही झाली.]] {{मुख्य|पुणे करार}} {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem> "युरोपीयन, अँग्लो इंडियन, भारतीय ख्रिश्चन, मुसलमान व शीख या अल्पसंख्याकांना स्वतंत्र मतदारसंघ दिला गेल्यामुळे राष्ट्राचे तुकडे पडतात असे जर गांधींना वाटत नसेल, तर केवळ बहिष्कृत वर्गासाठी (अस्पृश्य) स्वतंत्र मतदारसंघ दिल्यास अरिष्ट कोरळेल असे त्यांना वाटण्याचे काय कारण? त्याचबरोबर गांधी अमर नाहीत किंवा काँग्रेसही अमर नाही. अस्पृश्यतेचे निवारण करण्यासाठी व बहिष्कृत वर्गाचा दर्जा उंचावण्यासाठी आणि त्यांना सामावून घेण्यासाठी हिंदुस्तानात अनेक महात्म्यांनी आजपर्यंत प्रयत्न केले. पण प्रत्येकाला अपयश आले. महात्मे आले आणि गेले पण अस्पृश्य हे अस्पृश्यच राहिले." </poem> |salign=right |author= '''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर''' <br /> इ.स. १९३२ मध्ये गांधींनी आमरण उपोषण सुरू केल्यानंतर दिलेली प्रतिक्रिया |source= <ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=३६|language=मराठी}}</ref> }} १९१० च्या दशकाच्या अखेरीस डॉ. आंबेडकरांनी अस्पृश्यांचे राजकीय नेतृत्व करायला सुरुवात केली. त्यांनी अस्पृश्यांसाठी एक नवीन राजकीय आघाडी काढली. त्यांनी अस्पृश्यांच्या उद्धारासाठी व जातिसंस्थेविरुद्ध काहीही न करणाऱ्या पक्षांवर आणि ब्रिटिश सरकारवर टीका केली. [[महात्मा गांधी]] आणि [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|अखिल भारतीय काँग्रेस]] यांच्यावर अस्पृश्यांना दयनीय परिस्थितीत ढकलल्याचा आरोप आंबेडकरांनी केला. ८ ऑगस्ट, १९३० रोजी मागासवर्गीयांच्या सभेमध्ये आंबेडकरांनी आपला राजकीय दृष्टिकोन लोकांसमोर जाहीर केला, आणि ''मागासवर्गीयांनी काँग्रेस पक्ष व ब्रिटिश यांपासून स्वतंत्र झाल्याशिवाय ते सुरक्षित होणार नाहीत'' असे त्यानी सांगितले. या भाषणात त्यांनी [[मिठाचा सत्याग्रह|मिठाच्या सत्याग्रहावर]] सुद्धा टीका केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७९ ते १८२|language=मराठी}}</ref> [[गोलमेज परिषद|पहिल्या व दुसऱ्या गोलमेज परिषदेतील]] चर्चेच्या आधारे ब्रिटिश पंतप्रधान [[रॅम्से मॅकडोनाल्ड]] यांनी १७ ऑगस्ट, १९३२ रोजी जातीय निवाडा (कम्युनल अवॉर्ड) जाहीर केला. यानुसार भारतातील अस्पृश्यांना युरोपीयन, अँग्लो इंडियन, भारतीय ख्रिश्चन, मुसलमान व शीख यांच्याप्रमाणे राजकीय हक्क देण्याची तरतूद करण्यात आली होती. यामुळे अस्पृश्यांना दुहेरी राजकीय लाभ मिळणार होता. पहिला लाभ असा की, कायदेमंडळावर निवडून येण्याकरिता अस्पृश्यांना स्वतंत्र मतदार संघ मान्य करण्यात आले होते. त्या स्वतंत्र मतदारसंघातून अस्पृश्य उमेदवार निवडून येऊन प्रांतिक कायदेमंडळाचे सभासद बनू शकत होते. यावेळी अस्पृश्य उमेदवारांनी स्वतंत्र निवडून येण्यासाठी फक्त अस्पृश्य मतदारांवरच विसंबून राहता येत होते, त्यांना स्पृश्य मतदार मतदान करु शकत नव्हते. अस्पृश्यांसाठी विकास करण्यासाठी केवळ अस्पृश्य मतदारांमार्फतच अस्पृश्य प्रतिनिधी निवडण्यात येणार होता.<ref name="auto22" /> दुसरा लाभ असा की, अस्पृश्यांना दोन मतांचा अधिकार मान्य करण्यात आला होता. अस्पृश्यांचे मतदार संघ सामान्य मतदारसंघाच्या अंतर्गत होते. अस्पृश्य मतदार आपल्या दोन मतांपैकी एक मत अस्पृश्य उमेदवाराला देऊ शकत होते व दुसरे मत सामान्य स्पृश्य उमेदवाराला देऊ शकत होते. सामान्य (स्पृश्य) उमेदवाराला निवडणुकीत निवडून येण्यासाठी अस्पृश्य मतदारांवरही अवलंबून राहावे लागणार होते. अस्पृश्य उमेदवाराला निवडून येण्यासाठी स्पृश्य मतदारांवर अवलंबून राहण्याची गरज नव्हती. भारतातील स्पृश्यास्पृश्यभेद नष्ट होण्यासाठी आणि सामाजिक समता स्थापन होण्यासाठी ब्रिटिश सरकारने हे राजकीय हक्क मान्य केले होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७९-१८०|language=मराठी}}</ref> अस्पृश्यांचा हा राजकीय हक्क महात्मा गांधींना मान्य झाला नाही. त्यांनी अस्पृश्यांच्या स्वतंत्र मतदार संघाच्या हक्कास विरोध केला आणि तो बदलण्यासाठी [[पुणे|पुण्याच्या]] [[येरवडा तुरूंग|येरवडा तुरूंगात]] २० सप्टेंबर, १९३२ रोजी प्राणांतिक उपोषण सुरू केले. आंबेडकर अस्पृश्यांना मिळालेले हे राजकीय हक्क कोणत्याही स्थितीत सोडून देण्यास किंवा बदलण्यास तयार नव्हते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८०|language=मराठी}}</ref> ''प्राण गेला तरी बेहेत्तर, पण अस्पृश्यांना स्वतंत्र असे काही मिळू देणार नाही'' असे गांधी म्हणले.<ref>{{Cite book|title=माझी आत्मकथा|last=आंबेडकर|first=डॉ. बाबासाहेब|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१४|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=५३|language=मराठी}}</ref> सर्वसाधारण मतदारसंघातून मुसलमानांना वगळल्यानंतर जे मतदारसंघ शिल्लक राहतात त्यांच्यामध्ये स्पृश्य हिंदूंची संख्या फार मोठी असल्यामुळे अस्पृश्यांना केवळ स्वतःच्या सामर्थ्यावर कायदेमंडळात आपले प्रतिनिधी निवडून आणता येणार नाहीत. अस्पृश्य हे मुसलमानांसारखेच अल्पसंख्याक आणि त्यांच्याहूनही अधिक दुबळे व असंघटित आहेत म्हणून त्यांच्या हक्कांचे संरक्षण करण्यासाठी त्यांना स्वतंत्र मतदारसंघ द्यावेत असा युक्तिवाद आंबेडकरांनी गोलमेज परिषदेत केलेला होता. अस्पृश्य हे हिंदू धर्माचेच घटक आहेत असे गांधींच्या मतावर आंबेडकरांनी स्पष्ट केले की, स्पृश्य हिंदूप्रमाणे अस्पृश्यांना मंदिरात जाता येत नाही, हिंदू देवाच्या मूर्तीला स्पर्श करता येत नाही, हिंदू ग्रंथांचे वाचन करता येत नाही तसेच स्पृश्य हिंदू अस्पृश्यांना आपले धर्मबांधव मानत नाही व त्यांनी कोणताही धार्मिक अधिकार देत नाही. त्यामुळे अस्पृश्यांना हिंदू म्हणणे योग्य नाही. युरोपीयन, अँग्लो इंडियन, भारतीय ख्रिश्चन, मुसलमान व शीख या अल्पसंख्याकांना मिळालेल्या स्वंतत्र मतदारसंघास गांधींचा विरोध नव्हता, मात्र अस्पृश्यांना स्वतंत्र्य मतदारसंघ दिल्यास हिंदू समाज दुभंगेल तसेच राष्ट्राचे तुकडे पडतील असे गांधींना वाटत होते. त्यावर आंबेडकरांचे मत होते की युरोपीय, अँग्लो इंडियन, भारतीय ख्रिश्चन, मुसलमान व शीख या अल्पसंख्याकांना स्वतंत्र मतदारसंघ दिला गेल्यामुळे राष्ट्राचे तुकडे पडत नाही त्याप्रमाणे बहिष्कृत वर्गासाठी (अस्पृश्य) स्वतंत्र मतदारसंघ दिल्यास अरिष्ट कोरळणार नाही किंवा राष्ट्राचे तुकडे पडणार नाही. अस्पृश्यतेचे निवारण करण्यासाठी व बहिष्कृत वर्गाचा दर्जा उंचावण्यासाठी आणि त्यांना सामावून घेण्यासाठी अस्पृश्यांना स्वतंत्र्य मतदार संघ आवश्यक आहेत. अस्पृश्यता निर्मूलन हे अस्पृश्यांच्या सशक्तीकरणामुळेच होऊ शकते असा आंबेडकरांचा विचार होता तर स्पृश्य हिंदूंच्या हृदयपरिवर्तनाने अस्पृश्यता निर्मूलन होईल असे गांधींना वाटे.<ref>{{Cite book|title=माझी आत्मकथा|last=आंबेडकर|first=डॉ. बाबासाहेब|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१४|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४१ ते ६४|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांना काँग्रेसचे नेते भेटू लागले आणि गांधींचे प्राण वाचविण्यास विनवू लागले. या कालावधीत देशात अशांतता निर्माण झाली होती. अखेर डॉ. आंबेडकर व महात्मा गांधी यांच्यात तडजोड होऊन २४ सप्टेंबर, १८३२ रोजी [[पुणे करार]] करण्यात आला, त्याद्वारे आंबेडकरांनी राखीव मतदारसंघाची मागणी मान्य करत स्वतंत्र मतदार संघाची मागणी मागे घेतली. मात्र या कराराबाबत आंबेडकर असमाधानी होते. ब्रिटिश सरकारने २६ सप्टेंबर, १९३२ रोजी पुणे करार मान्य केला, त्यानंतर गांधींनी २७ सप्टेंबर, १९३२ रोजी आपले प्राणांतिक उपोषण समाप्त केले. गांधींच्या उपोषणाचे वर्णन आंबेडकरांनी ''अस्पृश्यांच्या राजकीय अधिकारांना बगल देण्यासाठी गांधींनी खेळलेली राजकीय चाल होय'' असे नंतर केले. अस्पृश्यांच्या स्वतंत्र मतदारसंघाच्या मागणीस विरोध व पुणे करार या घटनांमुळे गांधी अस्पृश्य लोकांत अप्रिय बनले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८१|language=मराठी}}</ref> इ.स. १९४२ मध्ये आंबेडकरांनी स्वतः या कराराचा धिक्कार केला. आंबेडकरांनी आपल्या 'स्टेट ऑफ मायनॉरिटी' या ग्रंथातसुद्धा पुणे कराराबाबत नाराजी व्यक्त केली आहे. रिपब्लिकन पक्षातर्फेही अनेक धिक्कार सभा घेण्यात आल्या आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/gadchiroli/it-was-dabkare-who-had-done-punes-contract-babasaheb/|title=पुणे कराराचा बाबासाहेबांनीच केला होता धिक्कार|last=author/admin|date=2015-09-25|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref> === पुणे कराराचा संक्षिप्त मसुदा === # प्रांतीय विधानसभांमध्ये साधारण निवडणूक क्षेत्रांमधील जागांपैकी दलित वर्गासाठी पुढीलप्रमाणे राखीव जागा ठेवण्यात येतील: मद्रास - ३०, [[मुंबई]] व [[सिंध]] मिळून - १५, [[पंजाब]] - ७, [[बिहार]] व [[ओरिसा]] - १८, मध्य भारत - २०, [[आसाम]] - ७, बंगाल - ३०, मध्यप्रांत - २० अशा प्रकारे एकूण १४८ जागा. या ८ प्रांताच्या कायदेमंडळात हिंदूंच्या ७८७ जागा होत्या.<ref>{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४३०|language=मराठी}}</ref> # या जागांची निवडणूक संयुक्त निवडणूक संघ पद्धतीद्वारे केली जाईल. प्रत्येक राखीव जागेसाठी [[दलित]] वर्गातील ४ उमेदवारांचे पॅनल निवडले जाईल. या चार उमेदवारांतून ज्याला सर्वाधिक मते मिळतील तो उमेदवार विजयी जाहीर होईल. # केंद्रीय कार्यकारिणीमध्ये दलित वर्गाचे प्रतिनिधित्व वरील कलम दोननुसार होईल. # केंद्रीय कारिणीमध्ये दलित वर्गाच्या राखीव जागांची संख्या १८% असेल आणि त्यांची निवड वरील प्रकारे होईल. # वर उल्लेख केलेली उमेदवारांच्या पॅनलच्या प्राथमिक निवडींची व्यवस्था अशा केंद्रीय तसेच प्रांतिक कार्यकारिणींसाठी १० वर्षांनंतर समाप्त होईल. # जोपर्यंत दोन्ही संबंधित पक्षांद्वारा आपसांत समझौता होऊन दलितांच्या प्रतिनिधीस हटविण्याचा सर्वसंमत निर्णय होत नाही, तोपर्यंत प्रांतीय व केंद्रीय कार्यकारिणीमध्ये दलितांच्या जागांचे प्रतिनिधित्व कलम १ व ४ मध्ये दिले आहे त्याप्रमाणे अंमलात असेल. # केंद्रीय व प्रांतिक कार्यकारिणींच्या निवडणुकीत दलितांचा मतदानाचा अधिकार लोथियन समितीच्या अहवालानुसार असेल. # दलितांना स्थानिक निवडणुका व सरकारी नोकरीसाठी जातीय कारणामुळे डावलल्या जाऊ नयेत. पात्रता असलेल्या प्रत्येक दलितास नोकरीत घ्यावे. # सर्व प्रांतांत शैक्षणिक अनुदान देऊन दलितांना मुख्य प्रवाहात आणण्याचे काम करण्यात यावे.<ref>{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४२७ ते ४३०|language=मराठी}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar delivering a speech.jpg|thumb|एका सभेत भाषण करतांना आंबेडकर]] आंबेडकर हे राजनितीज्ञ होते, त्यांना भारतीय इतिहासातील एक आघाडीचे राजकारणी म्हणूनही ओळखले जाते. आंबेडकरांनी इ.स. १९१९ पासून सामाजिक व राजकीय क्षेत्रांमध्ये काम करायला सुरू केले होते. इ.स. १९५६ पर्यंत त्यांना अनेक राजकीय पदांवर नियुक्त केले गेले. === मुंबई विधानपरिषदेचे सदस्य (१९२६ – १९३७) === डिसेंबर १९२६ मध्ये मुंबईचे गव्हर्नर [[हेनरी स्टॅव्हले लॉरेन्स]] यांनी त्यांना [[मुंबई विधानपरिषद|मुंबई विधानपरिषदेचे]] (बॉम्बे लेजिस्लेटिव्ह काउन्सिल) सदस्य म्हणून नेमले. तेथे त्यांनी अनेकदा आर्थिक विषयांवर भाषणे दिली. ते १९३६ पर्यंत मुंबई विधानपरिषदेचे सदस्य होते.<ref>{{Cite book|title=Dr. Bhimrao Ramji Ambedkar (Vol. 7)|last=Khairmode|first=Changdev Bhawanrao|publisher=Maharashtra Rajya Sahilya Sanskruti Mandal, Matralaya|year=1985|isbn=|location=Mumbai|pages=273|language=Marathi}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ambedkar.org/ambcd/13A.%20Dr.%20Ambedkar%20in%20the%20Bombay%20Legislature%20PART%20I.htm|title=13A. Dr. Ambedkar in the Bombay Legislature PART I}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=AeGQ8Bnn3XwC&pg=PA231&lpg=PA231&dq=In+1926,+Ambedkar+was+appointed+as+a+member+of+the+Bombay+Legislature&source=bl&ots=by41UAOG17&sig=ACfU3U3_d32QkngHTej8KecSCmneqml_tw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwilwPjQkOnjAhUjH48KHUgDAL4Q6AEwEnoECAoQAQ#v=snippet&q=Dec.+1926+the+Bombay+Legislative+Council&f=false|title=Ambedkar and His Writings: A Look for the New Generation|first=Raj|last=Kumar|date=9 August 2008|publisher=Gyan Publishing House|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/1920s.html|title=1920s|website=www.columbia.edu}}</ref> अस्पृश्यांना कोणतेही राजकीय अधिकार नसतानाही त्याना [[इ.स. १९३०]] मध्ये [[लंडन]] येथे भरलेल्या पहिल्या [[गोलमेज परिषद]]ेस अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी म्हणून आमंत्रण दिले गेले. या परिषदेत त्यांनी भारतातील अस्पृश्यांच्या परिस्थितीबद्दल आवाज उठवला आणि अस्पृश्यता निर्मूलनाची मागणी केली. त्यांनी पहिल्या व दुसऱ्या गोलमेज परिषदांमध्ये दलित वर्गाच्या मूलभूत हक्कांचा एक जाहीरनामा तयार केला आणि अल्पसंख्याकांसाठी नेमलेल्या समितीसमोर सादर केला. त्या जाहीरनाम्यात अस्पृश्यांना स्वतंत्र मतदार संघाची मागणी केली होती. हा जाहिरनामा ब्रिटिश सरकारने मान्य केला. परंतु [[महात्मा गांधी]] यांनी स्वतंत्र्य मतदार संघाच्या संकल्पनेस प्रखर विरोध केला व [[पुणे]] येथील [[येरवडा कारागृह|येरवडा कारागृहात]] त्याविरुद्ध आमरण उपोषण सुरू केले. याचे पर्यवसान [[पुणे करार|पुणे करारात]] झाला.<ref name="auto39">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४३|language=मराठी}}</ref> === स्वतंत्र मजूर पक्ष, आणि मुंबई विधानसभेचे सदस्य व विरोधी पक्षनेते (१९३७ – १९४२) === {{मुख्यलेख|स्वतंत्र मजूर पक्ष}} 'कोणत्याही समाजात त्या देशातील सर्वसामान्य जनतेचा जीवनमार्ग हा राजकीय परिस्थितीने घडविलेला असतो. राजकीय सत्ता जनतेच्या आकांक्षांना मूर्त रूप देत असते. ती ज्यांच्या हातात असते त्यांना आपल्या आशा-आकांक्षांना मूर्त रूप देण्याची संधी प्राप्त होते. सत्ता त्यांचीच बटीक बनत असते.' हे आंबेडकरांनी जाणले. “या देशातील काँग्रेस पक्षाचे नेतृत्व भांडवलदार, जमिनदार व ब्राह्मणवर्ग यांच्या हातात असल्याने, राजकीय सत्ता त्यांच्याच हाती जाईल व येथील दलित कष्टकरी समाज गुलामासारखा राबविला जाईल,' असे आंबेडकरांना वाटत होते. असे होऊ नये यासाठी त्यांनी लोकशाही मूल्यांवर आधारित असणारा 'स्वतंत्र मजूर पक्ष' स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी स्थापन केलेला स्वतंत्र मजूर पक्ष जडण घडण आणि धोरण|last=कीर्ती|first=विमल|publisher=प्रबोधन प्रकाशन|year=२५ डिसेंबर १९७९|isbn=|location=नागपूर|pages=१५ (प्रथम आवृत्ती)}}</ref> अस्पृश्य वर्गांची स्वतंत्र्य राजकीय ओळख प्रस्थापित करण्यासाठी आंबेडकरांनी इ.स. १९३६ मध्ये [[स्वतंत्र मजूर पक्ष]]ाची (इंडिपेन्डन्ट लेबर पार्टी) स्थापना केली.<ref name="auto39" /> [[फेब्रुवारी १७|१७ फेब्रुवारी]] [[इ.स. १९३७|१९३७]] मध्ये [[मुंबई इलाखा|मुंबई इलाख्याच्या]] प्रांतिक विधानसभा निवडणुकीत त्यांच्या प्रयत्नांमुळे या पक्षाचे १७ पैकी १५ उमेदवार निवडून आले. १५ विजयी उमेदवारांपैकी १३ स्वतंत्र मजूर पक्षाचे तर २ हे स्वतंत्र मजूर पक्षाने पाठिंबा दिलेले उमेदवार होते. पक्षाला मिळालेले हे यश सर्वाधिक होते.<ref name="auto53">{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/wanchitanche-vartaman-news/sukhadeo-thorat-article-about-ambedkar-movement-1749355/|title=विचारधारेपासून दुरावणारी आंबेडकरी चळवळ|date=13 सप्टेंबर 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffrelot |first1=Christophe |title=Dr Ambedkar and Untouchability: Analysing and Fighting Caste |year=2005 |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |location=London |isbn=1-85065-449-2 |pages=76–77 }}</ref> यावेळी आंबेडकरांची सुद्धा मुंबई विधानसभेचे सदस्य (आमदार) म्हणून निवड झाली. सन १९४२ पर्यंत ते विधानसभेचे सदस्य राहिले आणि यादरम्यान त्यांनी मुंबई विधानसभेत विरोधी पक्षनेते म्हणूनही काम केले.<ref name="auto39" /><ref>{{Cite book|title=Dr. Bhimrao Ramji Ambedkar (Vol. 7)|last=Khairmode|first=Changdev Bhawanrao|publisher=Maharashtra Rajya Sahilya Sanskruti Mandal, Matralaya|year=1985|isbn=|location=Mumbai|pages=245|language=Marathi}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffrelot |first1=Christophe |title=Dr Ambedkar and Untouchability: Analysing and Fighting Caste |year=2005 |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |location=London |isbn=978-1-85065-449-0 |pages=76–77 }}</ref> १९३७मध्ये झालेल्या मुंबई विधानसभेच्या निवडणुकीत आंबेडकरांच्या विरुद्ध काँग्रेसने पहिले दलित क्रिकेट खेळाडू [[पी. बाळू|बाळू पालवणकरांना]] मैदानात उतरले होते. बाळूंनी निवडणूक लढवावी हा वल्लभभाई पटेलांचा आग्रह होता. या चुरशीच्या निवडणुकीत डॉ. आंबेडकरांना १३,२४५ तर बाळू यांना ११,२२५ मते मिळाली. या निवडणुकीत [[पा.ना. राजभोज]] सुद्धा उभे राहिले होते. पुणे करार घडवून आणण्यात दाक्षिणात्य सामाजिक नेते [[एम.सी. राजा]] आणि [[बाळू पालवणकर]] यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-56751129|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref> ==== नेहरू व बोस यांच्याशी पहिल्यांदा भेटी ==== ऑक्टोबर १९३९ मध्ये आंबेडकरांची [[जवाहरलाल नेहरू]] यांचेशी पहिल्यांदा भेट झाली, तर २२ जुलै १९४० रोजी मुंबईत त्यांची [[सुभाषचंद्र बोस]] यांचेशी भेट झाली होती.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=boCDDwAAQBAJ&pg=RA2-PA1942&lpg=RA2-PA1942&dq=%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0+%E0%A4%B5+%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%9A%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%B8&source=bl&ots=s_oztjMot6&sig=ACfU3U2W0-B9SUdAwABfr0Hp2gGOL4UHjw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjlyqT_-p3nAhXl7HMBHUY6DYYQ6AEwDXoECAgQAQ#v=onepage&q=%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%20%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%9A%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%B8&f=false|title=Dr. Ambedkar : Jeevan Darshan|last=Makwana|first=Kishor|date=|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5322-167-6|language=hi}}</ref> === शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन आणि ब्रिटिश भारताचे केंद्रीय मजूरमंत्री (१९४२ ते १९४६) === [[चित्र:A photograph of the election manifesto of the All India Scheduled Caste Federation, the party founded by Dr Ambedkar.jpg|thumb|right|300px|[[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन|अखिल भारतीय दलित फेडरेशनचे]] निवडणूक घोषणापत्र, १९४६]] आपल्या राजकीय पक्षास राष्ट्रीय स्वरूप देण्यासाठी व सर्व अनुसूचित जातींना या पक्षाच्या झेंड्याखाली आणण्यासाठी त्यांनी '[[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन|ऑल इंडिया शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन]]'ची (अखिल भारतीय अनुसूचित जाती महासंघाची) [[इ.स. १९४२]] मध्ये स्थापना केली.<ref name="auto39" /> शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन ही एक सामाजिक-राजकीय संघटना होती, या संस्थेचा प्रमुख उद्देश दलित-शोषित समाजाच्या हक्कांच्या मोहिमांसाठी होता. इ.स. १९४२ ते १९४६ या कालावधीत आंबेडकरांनी तत्कालीन भारताचे मध्यवर्ती सरकार असलेल्या संरक्षण सल्लागार समिती व व्हाईसरॉयच्या कार्यकारी समितीमध्ये कामगारमंत्री किंवा मजूरमंत्री म्हणून काम केले.<ref name="Sadangi">{{Cite book|दुवा=https://books.google.com/books?id=maFRVrOe1PQC&pg=PA239&dq=Scheduled+Castes+Federation&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjGk7_u-_fjAhXEbSsKHYrqCno4ChDrATABegQIARAK#v=onepage&q=Scheduled+Castes+Federation&f=false |title=Emancipation of Dalits and Freedom Struggle |last=Sadangi|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=|via=Google Books|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=|first=Himansu Charan|date=13 August 2008|publisher=Gyan Publishing House}}</ref><ref name="Keer">{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&printsec=frontcover&dq=Scheduled+Castes+Federation&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjGk7_u-_fjAhXEbSsKHYrqCno4ChDrATAGegQIARAk#v=snippet&q=Scheduled+Castes+Federation&f=false|title=Dr. Ambedkar: Life and Mission|first=Dhananjay|last=Keer|date=13 August 1971|publisher=Popular Prakashan|via=Google Books}}</ref><ref name=autogenerated2>{{cite book |last1=Jaffrelot |first1=Christophe |title=Dr Ambedkar and Untouchability: Analysing and Fighting Caste |year=2005 |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |location=London |isbn=1-85065-449-2 |page=5 }}</ref> आंबेडकर हे १९४२ ते १९४६ दरम्यान व्हाइसरॉयच्या एक्झिक्युटिव्ह कौन्सिलमध्ये (कार्यकारी मंडळामध्ये) अर्थात ब्रिटिश भारताच्या केंद्रीय मंत्रिमंडळात कॅबिनेट मंत्री होते. त्यांच्याकडे कामगार खाते, ऊर्जा खाते आणि पाटबंधारे खाते होते. कामगार मंत्री, ऊर्जामंत्री व पाटबंधारे मंत्री म्हणून आंबडकरांनी केलेले काम आधुनिक भारताच्या उभारणीसाठी महत्त्वाचे ठरले आहे. कामगार, पाणी व वीज संबंधात आंबेडकरांनी अनेक उपाय योजना राबवल्या. ऊर्जा साक्षरता व जल साक्षरता यावरही त्यांनी लेखन व मार्गदर्शन केलेले आहे.<ref name="Keer"/><ref name=autogenerated2/><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com.au/books?id=maFRVrOe1PQC&pg=PA239&dq=Scheduled+Castes+Federation&hl=en&sa=X&redir_esc=y|title=Emancipation of Dalits and Freedom Struggle|last=Sadangi|first=Himansu Charan|date=2008|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-8205-481-3|language=en}}</ref> आंबेडकरांनी [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा|भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात]] सक्रियपणे भाग घेतला होता.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/news/2011/03/110331_history_this_day_akd|title=इतिहास के पन्नों से : भारत में दलाई लामा, अंबेडकर को भारत रत्न|website=BBC News हिंदी|url-status=live|accessdate=25 एप्रिल 2019}}</ref> पाकिस्तानची मागणी करणाऱ्या [[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग|मुस्लिम लीगच्या]] [[लाहोर ठराव|लाहोर ठरावाच्या]] (१९४०) अनुसरणानंतर आंबेडकरांनी [[थॉट्स ऑन पाकिस्तान]] (पाकिस्तानवरील विचार) या नावाने ४०० पानांचे पुस्तक लिहिले व त्यात त्यांनी "[[पाकिस्तान]]" या संकल्पनेचे विश्लेषण केले. त्यांनी मुस्लिम लीगच्या [[मुसलमान]]ांसाठी वेगळा देश पाकिस्तानच्या मागणीवर टीका करीत ''हिंदूंनी मुस्लिमांच्या पाकिस्तानला स्वीकारले पाहिजे'' असा युक्तिवादही केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/Pjhc%2035-2,%202014/4%20Punjab%20Boundary%20Line,%20Zulfiqar%20Ali.pdf|title=Wayback Machine|date=2018-04-02|website=web.archive.org|access-date=2021-06-05|archive-date=2018-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180402094202/http://www.nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/Pjhc%2035-2,%202014/4%20Punjab%20Boundary%20Line,%20Zulfiqar%20Ali.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{citation |last=Dhulipala |first=Venkat |title=Creating a New Medina |url=https://books.google.com/books?id=1Z6TBQAAQBAJ&pg=PR2 |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05212-3 |ref={{sfnref|Dhulipala, Creating a New Medina|2015}} |pp=124,&nbsp;134,&nbsp;142–144,&nbsp;149}}</ref> === संविधान सभेचे सदस्य (१९४६ – १९५०) === आंबेडकरांनी स्थापन केलेला राजकीय पक्ष '[[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन|ऑल इंडिया शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन]]' (अखिल भारतीय अनुसूचित जाती संघ) १९४६ मध्ये [[भारतीय संविधान सभा|भारतीय संविधान सभेसाठीच्या]] झालेल्या निवडणुकीत उत्तम कामगिरी करु शकला नाही. नंतर आंबेडकर मुस्लिम लीगची सत्ता असलेल्या बंगाल प्रांताच्या (आजचा [[बांगलादेश]]) मतदार संघातून संविधान सभेत निवडून गेले. ऑगस्ट १९४७ मध्ये आंबेडकरांची राज्यघटनेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून नियुक्ती झाली आणि त्यांच्या अध्यक्षतेखाली तयार झालेली [[भारताची राज्यघटना]] २६ जानेवारी १९५० रोजी अंमलात आली. भारतीय राज्यघटनेच्या निर्मितीत मोठे योगदान दिल्यामुळे आंबेडकरांना "भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार" म्हणून ओळखले जाते. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर नेहरूंच्या मंत्रिमंडळात डॉ. आंबेडकरांना [[भारताचे कायदा व न्यायमंत्री]] म्हणून नियुक्त करण्यात आले. मात्र त्यांनी संसदेत मांडलेल्या [[हिंदू कोड बिल]]ास विरोध झाल्याने ते नेहरूंच्या मंत्रिमंडळातून राजीनामा देऊन बाहेर पडले.<ref>{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४२ आणि १४३|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.firstpost.com/india/attention-sanghis-when-the-muslim-league-rescued-ambedkar-from-the-dustbin-of-history-2196678.html|title=Attention BJP: When the Muslim League rescued Ambedkar from the 'dustbin of history' - Firstpost|date=2015-09-20|website=web.archive.org|access-date=2021-06-05|archive-date=2015-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150920032027/http://www.firstpost.com/india/attention-sanghis-when-the-muslim-league-rescued-ambedkar-from-the-dustbin-of-history-2196678.html|url-status=bot: unknown}}</ref> === भारताचे केंद्रीय कायदा व न्यायमंत्री (१९४७ – १९५१) === [[चित्र:Dr. Ambedkar being sworn in as Minister of Law, 1947. V. N. Gadgil sitting next to him and Sir Servapalli Radhakrishnan on the extreme right.jpg|thumb|300px|सप्टेंबर १९४७ मध्ये स्वंतत्र भारताचे कायदेमंत्री पदाची शपत घेताना बाबासाहेब आंबेडकर. व्ही.एन. गाडगिळ त्यांच्या बाजूला बसलेले आणि [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]] सर्वात उजवीकडे]] [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar being sworn in as independent India’s first Law Minister by President Dr. Rajendra Prasad, Prime Minister Jawaharlal Nehru looks on May 8, 1950.jpg|right|thumb|300px| मे १९५० रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना प्रजासत्ताक भारताचे पहिले कायदा व न्यायमंत्री म्हणून शपत देतांना राष्ट्रपती [[राजेंद्र प्रसाद]] व सोबत पंतप्रधान [[जवाहरलाल नेहरू]]]] [[चित्र:The first Cabinet of independent India.jpg|right|thumb|300px|३१ जानेवारी १९५० रोजी राष्ट्रपतींसह प्रजासत्ताक भारताच्या पहिल्या मंत्रीमंडळाचे छायाचित्र. मंत्रीमंडळातील सहकाऱ्यांसोबत कायदामंत्री डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (बसलेल्यापैकी डावीकडून पहिले), मध्यभागी राष्ट्रपती राजेंद्र प्रसाद, त्यांच्या उजवीकडे पंतप्रधान [[जवाहरलाल नेहरू]] व इतर मंत्री]] ब्रिटिश संसदेने भारताच्या स्वातंत्र्याचा ठराव १५ जुलै १९४७ रोजी स्वीकृत केल्यानंतर ३ ऑगस्ट, १९४७ रोजी भारताच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांची नावे जाहीर झाली. त्यात डॉ. आंबेडकरांची कायदे व न्यायमंत्री म्हणून नियुक्ती होती. यानंतर आंबेडकर संविधान समितीचे अध्यक्ष आणि कायदा व न्याय मंत्री अशी दुहेरी जबाबदारी पार पाडत होते. १५ ऑगस्टला देश स्वतंत्र झाल्यावर पंतप्रधान नेहरूंच्या नेतृत्वाखाली सप्टेंबर १९४७ मध्ये स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदेमंत्री म्हणून आंबेडकरांनी पदाची शपथ घेतली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=सुरवाडे|first=विजय|publisher=वैभव प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कल्याण जि. ठाणे|pages=४५|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी सप्टेंबर १९४७ ते ऑक्टोबर १९५१ दरम्यान या पदावर कार्य केले. [[मुंबई]]तील वकिलांच्या संस्थेने ६ ऑगस्ट, १९४७ रोजी स्वतंत्र भारताच्या पहिल्या मंत्रिमंडळातील मंत्री म्हणून त्यांचा सत्कार केला. डॉ. आंबेडकरांनी २७ सप्टेंबर, १९५१ रोजी मंत्रीपदाचा राजीनामा पंतप्रधान नेहरूंकडे पाठविला. नेहरुंनी तो त्याच दिवशी स्वीकारला पण १ ऑक्टोबर, १९५१ रोजी आंबेडकरांनी नेहरूंना पत्र पाठवून अशी विनंती केली की ६ ऑक्टोबर, १९५१ रोजी लोकसभेत आपल्या राजीनाम्याविषयी निवेदन करेपर्यंत हा राजीनामा तहकूब समजावा. ४ ऑक्टोबर, १९५१ रोजी नेहरूंनी आंबेडकरांना त्यांची विनंती मान्य केल्याचे कळवले. ६ ऑक्टोबर, १९५१ रोजी सकाळी १० ते ११ वाजण्याच्या दरम्यान लोकसभेत आंबेडकर आपले राजीनाम्याचे निवेदन वाचून दाखविणार होते. परंतु लोकसभेचे उपसभापती [[अनंतशयनम अय्यंगार]] यांनी सायंकाळी ६ वाजता निवेदन वाचण्याचा आदेश दिला. वेळेतील हा बदल आंबेडकरांना अन्यायकारक वाटल्यामुळे ते रागातच लोकसभेतून बाहेर पडले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२६१|language=मराठी}}</ref> लोकसभेबाहेर त्यांनी आपले राजीनाम्यासंबंधीचे लिखित निवेदन वर्तमानपत्रांच्या प्रतिनिधींना दिले. त्या निवेदनात आंबेडकरांनी आपल्या राजीनाम्यामागची कारणे दिली होती.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२६१ व २६४|language=मराठी}}</ref><ref name="auto31">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india/2016/04/160414_ambedkar_un_birth_century_cj_tk|title=‘असल उपचार है हिंदू शास्त्रों की पवित्रता का नाश’|website=BBC News हिंदी}}</ref> === राज्यसभा सदस्य (१९५२ – १९५६) === आंबेडकरांनी [[पहिली लोकसभा|१९५२ची पहिली भारतीय लोकसभा निवडणूक]] [[उत्तर मुंबई (लोकसभा मतदारसंघ)|बॉम्बे उत्तरमधून]] लढविली. त्यात ते त्यांचे माजी सहाय्यक आणि [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस पक्षाचे]] उमेदवार [[नारायण सदोबा काजरोळकर]] यांच्याकडून पराभूत झाले. त्यानंतर १९५२ मध्ये आंबेडकर [[राज्यसभा सभासद|राज्यसभेचे सदस्य]] झाले. सन १९५४ मध्ये [[भंडारा जिल्हा|भंडारा]] येथून झालेल्या पोटनिवडणुकीत त्यांनी पुन्हा लोकसभेत प्रवेश करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु ते तिसऱ्या स्थानावर राहिले. यातही काँग्रेस पक्षाचा उमेदवार विजयी झाला. सन १९५७ मध्ये झालेल्या दुसऱ्या सार्वत्रिक लोकसभा निवडणूकीपर्यंत आंबेडकर यांचे निधन झाले होते. आंबेडकरांनी दोन मुदतींसाठी [[भारतीय संसद]]ेचे वरिष्ठ सभागृह असलेल्या राज्यसभेत मुंबई राज्याचे प्रतिनिधित्व केले. राज्यसभा सदस्य म्हणून त्यांचा पहिला कार्यकाळ ३ एप्रिल १९५२ ते २ एप्रिल १९५६ दरम्यान होता आणि त्यांचा दुसरा कार्यकाळ ३ एप्रिल १९५६ ते २ एप्रिल १९६२ दरम्यान होता. दुसऱ्या कार्यकाळाच्या मुदतीतच ६ डिसेंबर १९५६ रोजी त्यांचे निधन झाले.<ref>{{cite web|title=Alphabetical List Of Former Members Of Rajya Sabha Since 1952|url=http://164.100.47.5/Newmembers/alphabeticallist_all_terms.aspx|publisher=Rajya Sabha Secretariat, New Delhi|accessdate=5 March 2019}}</ref> === रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया === आंबेडकरांनी "शेड्युल्ड कास्ट फेडरेशन" बरखास्त करून [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष|रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया]] स्थापन करण्याची घोषणा १९५६ मध्ये केली होती. हा पक्ष स्थापन होण्यापूर्वीच त्यांचे निधन झाल्यानंतर त्यांच्या अनुयायांनी व कार्यकर्त्यांनी पक्ष स्थापन करण्याची योजना आखली. पक्ष स्थापन करण्यासाठी १ ऑक्टोबर १९५७ रोजी [[नागपूर]] येथे अध्यक्षीय मंडळाची बैठक झाली. या बैठकीत [[एन. शिवराज]], [[यशवंत आंबेडकर]], पी.टी. बोराळे, ए.जी. पवार, दत्ता कट्टी, [[दा.ता. रुपवते]] हे हजर होते. तिसऱ्या दिवशी ३ ऑक्टोबर १९५७ रोजी रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडियाची स्थापना झाली. [[एन. शिवराज]] यांची पक्षाचे अध्यक्ष म्हणून निवड करण्यात आली.<ref>{{Cite book|title=सूर्यपुत्र यशवंत आंबेडकर|last=खोब्रागडे|first=फुलचंद|publisher=संकेत प्रकाशन|year=२०१४|isbn=|location=नागपूर|pages=२० व २१|language=मराठी}}</ref> १९५७ साली दुसऱ्या लोकसभेत या पक्षाचे नऊ सदस्य निवडले गेले. आंबेडकरांचा या पक्षाला मिळालेले हे सर्वाधिक यश होय.<ref name="auto53" /> == शैक्षणिक कार्य == आंबेडकर हे उच्चविद्याविभूषित [[शिक्षणतज्ज्ञ]] होते. "शिक्षण हे वाघिणीचे दूध आहे, आणि जो ते प्राशन करेल तो वाघासारखा गुरगुरल्याशिवाय राहणार नाही." असे त्यांनी लिहिलेले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/jalgaon/dr-babasaheb-ambedkar-says-education-milk-wagheen/|title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर म्हणत, शिक्षण हे वाघिणीचे दूध...|last=author/lokmat-news-network|date=2019-12-01|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nagpur/nagpur-satyapal-maharaj-column/articleshow/61989657.cms|title=जीवन शिक्षण गरजेचे!|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=YoCDDwAAQBAJ&pg=PT97&lpg=PT97&dq=%E0%A4%A1%E0%A5%89.+%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0+%E0%A4%B5+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%82%E0%A4%A6&source=bl&ots=wafbE-SU6e&sig=ACfU3U1SwkgoasTORin6ywlDMDSdp94ZXA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjSo722-p3nAhUAIbcAHQL1Dfo4FBDoATAIegQICRAB|title=Dr. Ambedkar : Aayaam Darshan|last=Makwana|first=Kishor|date=2001-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5322-165-2|language=hi}}</ref> ''प्राचीन हिंदू समाजातील जातीच्या नियमांनुसार कनिष्ठ जातींना शिक्षण घेण्याचा हक्क नव्हता तर केवळ उच्च जातींना शिक्षणाचा अधिकार होता. त्यामुळे कनिष्ठ जातींची स्थिती जवळपास गुलामासारखीच झाली होती. शिक्षणामुळेच कनिष्ठ जातींची स्थिती सुधारेल'' असा विचार करून आंबेडकरांनी शैक्षणिक कामे केली.<ref name="auto2">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४३ व १४४|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2017/10/ambedkars-thoughts-on-education-an-overview-hindi/|title=आंबेडकर : हाशियाकृत समाज के शिक्षाशास्त्री|last=मीणा|first=Meenakshi Meena मीनाक्षी|date=2017-10-21|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-06-05}}</ref> === शैक्षणिक जागृती === आंबेडकरांच्या मते हजारो वर्षांपासून शिक्षण नाकारलेल्या कनिष्ठ जातींमध्ये अज्ञान व निरक्षरता होती. यामुळे त्यांचे उच्च जाती हलक्या प्रतीची कामे स्वतः न करता कनिष्ठ जातींकडून सक्तीने करून घेत. आंबेडकरांनी कनिष्ठ जातींना त्यांच्या या दयनीय स्थितीचे कारण शिक्षणाचा अभाव हेच आहे याची जाणिव आंबेडकरांनी करून दिली. कनिष्ठ जातींच्या लोकांनी त्यांच्या मुलांना शाळेत पाठवावे यासाठी आंबेडकरांनी त्यांना प्रोत्साहन दिले. या मुलांना शिष्यवृत्ती, गणवेश, भोजन व निवारा अशा सुविधा पुरविण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी आपल्या अनुयायांना "शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा" असा संदेश दिला.<ref name="auto2" /> === बहिष्कृत हितकारिणी सभेची स्थापना === {{मुख्य|बहिष्कृत हितकारिणी सभा}} कनिष्ठ जातीतील लोकांमध्ये शिक्षणाचा प्रसार व्हावा व त्यांची सामाजिक-आर्थिक स्थिती सुधारावी म्हणून २० जुलै १९२४ रोजी [[मुंबई]] येथे डॉ. आंबेडकरांनी [[बहिष्कृत हितकारिणी सभा]] या संस्थेची स्थापना केली. या संघटनेच्या वतीने [[सोलापूर]] येथे [[४ जानेवारी]], [[इ.स. १९२५]] रोजी एक वसतिगृह सुरू करून दलित, गरीब विद्यार्थ्यांना निवास, भोजन, कपडे व शैक्षणिक, साधनसामग्री पुरवली. आंबेडकरांनी या वसतिगृहास [[सोलापूर]] नगरपालिकेकडून रू. ४००००/–चे अनुदान मिळवून दिले. या संस्थेने ''सरस्वती विलास'' नावाचे मासिक व एक मोफत वाचनालयही सुरू केले.<ref name="auto4">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४४|language=मराठी}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Dr. Ambedkar Life And Mission|last=Keer|first=Dhanajay|publisher=Popular Prakashan|year=1995|isbn=|locationMumbai=|pages=62}}</ref> === दलित शिक्षणसंस्थेची स्थापना === {{मुख्य|डिप्रेस्ड क्लासेस एज्युकेशन सोसायटी}} १४ जून १९२८ रोजी आंबेडकरांनी दलित शिक्षणसंस्थेची स्थापना केली. दलितांच्या माध्यमिक शिक्षणाची सोय करणे हे या संस्थेचे मुख्य ध्येय होते. माध्यमिक शिक्षणाची जबाबदारी पेलण्यास ही संस्था समर्थ नसल्याने दलित विद्यार्थ्यांना वसतिगृहाची सुविधा उपलब्ध करून देण्यासाठी [[मुंबई]] सरकारने या संस्थेस मदत करावी असे आवाहन आंबेडकरांनी केले. त्यामुळे मुंबईच्या गव्हर्नरने ८ ऑक्टोबर, १९२८ रोजी माध्यमिक शाळेतील विद्यार्थ्यांसाठी ५ वसतिगृहे मंजूर केली. तसेच गव्हर्नरने दरमहा रू. ९०००/–चे अनुदानही वसतिगृहांना खर्चासाठी मंजूर केले. जेव्हा ही रक्कम खर्चासाठी अपूरी पडू लागली तेव्हा डॉ. आंबेडकर यांनी [[मुस्लिम]] व [[पारशी]] समुदायातील धर्मादाय संस्थांकडून व इतर काही देणगीदारांकडून आर्थिक मदत मिळवली.<ref name="auto4" /> === पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीची स्थापना === {{मुख्य|पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी}} अस्पृश्यांसह निम्न मध्यमवर्गास उच्च शिक्षण देण्यासाठी आंबेडकर यांनी ८ जुलै, १९४५ रोजी [[पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी]] या शैक्षणिक संस्थेची स्थापना केली.<ref name="auto15">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/lokprabha/peoples-education-society-and-dr-babasaheb-ambedkar-144407/|title=बाबासाहेबांच्या संस्थांचा राजकीय आखाडा!|दिनांक=2013-07-05|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> आंबेडकरांनी या संस्थेच्यावतीने सन १९४६ मध्ये [[मुंबई]]त सिद्धार्थ कला व विज्ञान महाविद्यालय, सन १९५० मध्ये [[औरंगाबाद]] येथे [[मिलिंद महाविद्यालय]], सन १९५३ मध्ये मुंबईत सिद्धार्थ वाणिज्य व अर्थशास्त्र महाविद्यालय तर सन १९५६ मध्ये मुंबईत [[सिद्धार्थ कॉलेज ऑफ लॉ, मुंबई|सिद्धार्थ विधी महाविद्यालय]] सर्व समाजांसाठी सुरू केले.<ref name="auto4" /> सध्या देशभरात या संस्थेची ३० पेक्षा जास्त महाविद्यालये आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/lokprabha/peoples-education-society-and-dr-babasaheb-ambedkar-144407/|title=बाबासाहेबांच्या संस्थांचा राजकीय आखाडा!|date=2013-07-05|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref> == स्त्रियांच्या हक्कांसाठी लढा व कार्य == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar with Women delegates of the Scheduled Caste Federation during the Conference of the Federation on July 8, 1942 at Nagpur..jpg|thumb|८ जुलै १९४२ रोजी नागपूर येथे फेडरेशनच्या परिषदेच्या वेळी अनुसूचित जाती महासंघाच्या महिला प्रतिनिधींसोबत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] आंबेडकर स्त्रीमुक्तीचे समर्थक होते. त्यांच्यावर तथागत गौतम बुद्धांच्या शिकवणुकीचा आणि महात्मा जोतिबा फुलेंच्या कार्याचा प्रभाव होता. आंबेडकरांच्या मते बुद्ध हेच स्त्री स्वातंत्र्याचे आद्य पुरस्कर्ते होत. ज्येष्ठ सामाजिक कार्यकर्त्या आणि अभ्यासक डॉक्टर रूपा कुलकर्णी-बोधी यांच्या मते, ‘भारतीय स्त्रीमुक्तीची खरी वैचारिक बैठक भगवान बुद्धांच्या भक्कम अशा समतावादी तत्त्वज्ञानाच्या पायावर उभी आहे, बाहेरून आयात केलेल्या एखाद्या जेंडर बेस्ड विचारावर नाही! आणि कायद्याएवढेच आंबेडकरांचे महत्त्वाचे योगदान म्हणजे त्यांनी दिलेली ही शुद्ध भारतीय बैठक!’<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.satyahindi.com/opinion/bhimrao-ambedkar-parinirvan-divas-women-empowerment-champion-106146.html|title=महिला आज़ादी के बड़े पैरोकार थे बाबासाहेब आम्बेडकर|website=www.satyahindi.com|language=en|access-date=2021-06-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.news18.com/news/nation/bhim-rao-ambedkar-is-hero-of-women-empowerment-despite-he-has-not-face-of-any-women-movement-2669494.html|title=बाबा साहब महिलाओं के भी मुक्तिदाता, फिर भी महिला आंदोलन का प्रतीक न बन सके|website=News18 India|access-date=2021-06-08|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608102443/https://hindi.news18.com/news/nation/bhim-rao-ambedkar-is-hero-of-women-empowerment-despite-he-has-not-face-of-any-women-movement-2669494.html|url-status=dead}}</ref><ref name="auto63">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.haribhoomi.com/dr%20ambedkar%20role%20women%20empowerment|title=महिला सशक्तिकरण पर डॉ. भीम राव अंबेडकर का अतुल्य योगदान, जानिए 10 अहम बातें {{!}} Hari Bhoomi|last=haribhoomi.com|date=2016-03-08|website=www.haribhoomi.com|language=hi|access-date=2021-06-08|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608102442/https://www.haribhoomi.com/dr%20ambedkar%20role%20women%20empowerment|url-status=dead}}</ref><ref name="auto51">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.prabhasakshi.com/personality/dr-bhimrao-ambedkar-was-a-true-advocate-of-women|title=जयंती विशेष: महिलाओं के सच्चे हिमायती थे डॉ. भीमराव अम्बेडकर|last=Prabhasakshi|date=2021-04-14|website=Prabhasakshi|language=hi|access-date=2021-06-08}}</ref><ref name="auto56">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/nagpur/babasahebs-world-refugee-womens-liberation/|title=बाबासाहेब जागतिक स्त्रीमुक्तीचे उद्धारक|last=author/admin|date=2016-06-20|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-08}}</ref><ref name="auto61">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/Details/4614091926855976695|title=स्त्रियांचे उद्धारक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर-Striyanche Uddharak Dr. Babasaheb Ambedkar by Vasant Rajas - Anand Prakashan, Aurangabad - BookGanga.com|website=www.bookganga.com|access-date=2021-06-08}}</ref> आंबेडकरांच्या मते कोणत्याही समाजाचे मूल्यमापन त्या समाजातल्या स्त्रियांची परिस्थिती कशी आहे, यावरून करता येते. समाजाने स्त्रियांच्या विकासाकडे लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक असल्याची त्यांची आग्रही भूमिका होती. ही समग्र प्रगती केवळ पुरुषांचीच नव्हे, तर स्त्रियांची देखील होणे गरजेचे आहे, हे भान त्यांना विद्यार्थिदशेतच आले होते. ते स्त्री शिक्षणाचे पुरस्कर्ते होते. [[औरंगाबाद]]ला त्यांनी [[मिलिंद महाविद्यालय]]ाची स्थापना केली इथे मुलींनाही प्रवेश दिला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/nazaria-dr-ambedkar-wanted-to-give-women-right-to/articleshow/17493392.cms|title=महिलाओं को हक दिलाना चाहते थे डॉ. आंबेडकर|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2021-06-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.feminisminindia.com/2019/04/19/ambedkar-for-women-rights-hindi/|title=नारीवादी डॉ भीमराव अंबेडकर : महिला अधिकारों के लिए मील का पत्थर साबित हुए प्रयास|last=Arora|first=Jagisha|date=2019-04-18|website=फेमिनिज़म इन इंडिया|language=en-GB|access-date=2021-06-08}}</ref> [[चित्र:Dr Babasaheb Ambedkar in a group photograph with the female activists of 'Ambedkarite Movement'.jpg|thumb|अखिल भारतीय अस्पृश्य महिला परिषद, नागपूर, १९४२]] खाण कामगार स्त्रीला प्रसूती भत्ता, कोळसा खाणीत काम करणाऱ्या स्त्री कामगारांना पुरुषांइतकीच मजुरी, बहुपत्नीत्वाच्या प्रथेला पायबंद, मजूर व कष्टकरी स्त्रियांसाठी २१ दिवसांची किरकोळ रजा, एका महिन्याची हक्काची रजा, दुखापत झाल्यास नुकसान भरपाई आणि २० वर्षांची सेवा झाल्यावर निवृत्तिवेतनाची तरतूद यांसारख्या महत्त्वाच्या निर्णयांचा उल्लेख करायला हवा. कामगार किंवा नोकरी करणाऱ्या स्त्रीला प्रसूती रजा मिळवून देणारे आंबेडकर हे जगातील पहिले व्यक्ती आहेत, भारतानंतरच अनेक वर्षांनी इतर देशातील महिलांना प्रसूती रजा मंजूर झाल्या आहेत.<ref name="auto58">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.theprint.in/opinion/women-movement-and-baba-saheb-ambedkar-views-on-that/48725/|title=महिला आंदोलन और बाबा साहेब आंबेडकर की विचार दृष्टि|last=सिंह|first=डॉ मुख्तयार|date=2019-03-08|website=ThePrint Hindi|language=en-US|access-date=2021-06-08}}</ref><ref name="auto54">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thelallantop.com/tehkhana/babasaheb-bhimrao-ambdekar-was-the-real-hero-of-women-empowerment-in-india/|title=आंबेडकर: महिला सशक्तीकरण के रियल पोस्टरबॉय|website=LallanTop - News with most viral and Social Sharing Indian content on the web in Hindi|language=hi|access-date=2021-06-08}}</ref> आंबेडकरांनी १९४७ मध्ये कायदे मंत्री असताना [[हिंदू संहिता विधेयक]] अर्थात [[हिंदू कोड बिल]]ाचा प्रस्ताव लोकसभेत मांडला. अस्पृश्यतेचे उच्चाटन, लग्नसंबंधातली स्त्री-पुरुष समानता, स्त्रियांना काडीमोड घेण्याचा अधिकार, वारसाहक्काचे लाभ स्त्रियांनाही देण्याची तरतूद या तत्त्वांचा यात समावेश होता.<ref name="auto58"/><ref name="auto54"/> आंबेडकरांच्या मते सामाजिक न्यायाचा लढा यशस्वी होण्यासाठी हिंदू समाजाच्या वैयक्तिक कायद्यामध्ये जाती व्यवस्था आणि पुरुषप्रधानता यांना नकार देऊन समान वैयक्तिक संबंधांची पायाभरणी करणे आवश्यक होते. या विधेयकाला प्रारंभी पंडित [[जवाहरलाल नेहरू]]ंचा पाठिंबा होता; पण [[काँग्रेस]]मधल्या सनातनी मंडळींचा टोकाचा विरोध आणि येऊ घातलेल्या निवडणुकांमुळे नेहरूंना प्रतिगामी शक्तींसमोर हार पत्करावी लागली. हिंदू कोड बिलाच्या विरोधात [[वल्लभभाई पटेल]] व [[राजेंद्र प्रसाद]] हे नेते प्रमुख होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amarujala.com/columns/blog/hindu-code-bill-dr-babasaheb-ambedkar-significance-importance-nehru-and-the-hindu-code-bill|title=बाबा साहेब और हिंदू कोड बिल: महिलाओं की दशा सुधारने में मील का पत्थर बना एक कदम|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2021-06-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://feminisminindia.com/2016/04/14/feminist-principles-of-dr-b-r-ambedkar/|title=13 Feminist Principles of Dr. B R Ambedkar on #AmbedkarJayanti|last=Team|first=F. I. I.|date=2016-04-13|website=Feminism In India|language=en-GB|access-date=2021-06-08}}</ref> [[संविधान]]ात आर्थिक प्रश्नांवर समान अधिकाराची तत्त्वे समाविष्ट करून अपेक्षित परिणाम होणार नाही, तर त्यासाठी हिंदू संहितेमध्ये सुधारणा करण्याची गरज आहे, असे त्यांचे मत होते. जातीय अन्याय आणि स्त्रियांवर होणारे अन्याय यांमागची मूळ कारणे एकमेकांमध्ये गुंतलेली आहेत, याविषयी आंबेडकर ठाम होते. घटनेला समांतर अशी परिपूर्ण हिंदू संहिता असावी, अशी त्यांची इच्छा होती; पण तसे होऊ शकले नाही. ज्या मतदानाच्या अधिकारासाठी युरोपमधल्या स्त्रियांना संघर्ष करावा लागला तो अधिकार भारतीय स्त्रियांना न मागताच आंबेडकरांनी  दिला. त्यांनी कुटुंबाचे योग्य नियोजन स्त्रियांशीच निगडित असल्याची स्पष्ट भूमिका घेतलेली दिसते.<ref name="auto63"/><ref name="auto51"/> आंबेडकरांनी आपल्या चळवळीत स्त्रियांना आवर्जून सहभागी करून घेतले. १९२७चा महाडचा चवदार तळ्याचा सत्याग्रह, १९३०चा नाशिकचा काळाराम मंदिर सत्याग्रह व १९४२ च्या नागपूरातल्या महिला परिषदेत स्त्रिया मोठ्या संख्येने सहभागी झाल्या होत्या. लग्न ही मुलीच्या प्रगतीमधली अडचण असून मुलीवर ते लादले जाऊ नये, “लग्नानंतर पत्नी ही नवऱ्याची मैत्रीण व समान अधिकार असलेली सहचारिणी असायला हवी. ती नवऱ्याची गुलाम व्हायला नको.” असे ते म्हणत. बायको कशी असावी, याबाबत पुरुषाचे मत घेतले जाते, तद्वतच स्त्रीचेही नवऱ्याविषयीचे मत, आवडी-निवडी विचारत घेतल्या पाहिजेत.<ref name="auto56"/><ref name="auto61"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://satyagrah.scroll.in/article/111044/hindu-code-bill-1955-history|title=हिंदू कोड बिल : महिलाओं को अधिकार दिलाने की इस ईमानदार पहल पर आरएसएस को क्या ऐतराज़ था?|last=भारद्वाज|first=अनुराग|website=Satyagrah|language=hi-IN|access-date=2021-06-08|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625160726/https://satyagrah.scroll.in/article/111044/hindu-code-bill-1955-history|url-status=dead}}</ref> स्त्रियांनी आपले हक्क मिळवण्यासाठी स्वतःही पुढे यायला हवे, हा विचार आंबेडकरांनी मांडला. आंबेडकरांचे भारतीय स्त्रियांसाठी अनेक कार्य आहेत. पण अनेक उच्चभ्रू आणि बहुजन समाजातल्या स्त्रिया आंबेडकरांच्या या कार्याविषयी अनभिज्ञ आहेत किंवा याबाबत जाणून घ्यायला तयार नाहीत. काही अभ्यासक व चळवळीतल्या उच्चवर्णीय आणि दलित स्त्रियांनीच आंबेडकरांच्या योगदानाची दखल घेतली असल्याचे दिसून येते. आंबेडकरांनी केवळ दलित स्त्रियांचा विचार केलेला नसून समस्त स्त्रीवर्गाचे प्रश्न ऐरणीवर आणले. हिंदू कोड बिलाच्या माध्यमातून सधन, उच्चभ्रू स्त्रियांचेच कल्याण होणार होते. हिंदू कोड बिलात सुचवलेल्या उपाययोजना पुढे कायद्याच्या रूपाने अमलात आल्या, त्याचा लाभ दलित-बहुजन स्त्रियांपेक्षा उच्चवर्णीय स्त्रियांनाच अधिक प्रमाणात झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2016/04/ambedkars-understated-feminism_hindi/|title=आंबेडकर का अल्पज्ञात स्त्रीवाद|last=धारा|first=Lalitha Dhara ललिता|date=2016-04-14|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-06-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-women-empowerment/|title=लेख – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि महिला सक्षमीकरण {{!}} Saamana (सामना)|last=ऑनलाईन|first=सामना|language=en-US|access-date=2021-06-08|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608110953/https://www.saamana.com/article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-women-empowerment/|url-status=dead}}</ref> == हिंदू कोड बिल == [[चित्र:Dr. Ambedkar addressing to students of Siddharth College, Mumbai during the inauguration of 'Students Parliament' on 25 September 1947.jpg|thumb|डॉ. आंबेडकर यांनी मुंबईच्या सिद्धार्थ महाविद्यालयात आयोजित केलल्या विद्यार्थी संसदेत हिंदू कोड बिलाच्या समर्थनात भाषण करताना. कारण विद्यार्थ्यांमध्ये राजकीय विचार रुजावेत यासाठी डॉ. आंबेडकर सतत प्रयत्नशील होते. (११ जून, १९५०)]] {{मुख्य|हिंदू कोड बिल}} भारतात प्राचीन काळापासून पुरुषप्रधान संस्कृती रूढ होती व समाजात स्त्रियांना दुय्यम स्थान होते. [[हिंदू कोड बिल]] (हिंदू सहिंता विधेयक) हे स्त्रीयांच्या सशक्तीकरणासाठी एक पाऊल होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/ambedkar-was-in-favour-of-hindu-code-bill/articleshow/59906235.cms|title=Ambedkar was in favour of Hindu Code Bill: Jyoti Wankhede – Times of India|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=2018-04-02}}</ref> भारत स्वातंत्र्य झाला तेव्हा हिंदू समाजात पुरुष आणि महिलांना घटस्पोटाचा अधिकार नव्हता. पुरूषांना एकापेक्षा अधिक लग्न करण्याचे स्वतंत्र होते परंतु विधवांना दुसरे लग्न करु शकत नव्हती. विधवांना संपत्तीपासून सुद्धा वंचित ठेवण्यात आले होते.<ref>[https://m.youtube.com/watch?v=bN9kPv0Dro8][[सर्वव्यापी आंबेडकर]]<span> : राजकीय नेते आंबेडकर : - हिंदू कोड बिल</span></ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=u3McPRRXhm8|title=Pradhanmantri - Episode 5: Hindu Code Bill &#124; ABP News Hindi|via=www.youtube.com}}</ref> हिंदू कोड बील प्रथमतः १ ऑगस्ट १९४६ रोजी संसदेत मांडले गेले परंतु त्यावर कोणतीही संमती झाली नाही. नंतर ११ एप्रिल १९४७ रोजी संविधान सभेत आंबेडकर यांनी ते पुन्हा मांडले. या बिलाने हिंदू धर्मात त्याकाळी असलेल्या कुप्रथांना दूर केले त्या प्रथांचे वर्णन पुढील प्रमाणे, हिंदू धर्मातील "मिताक्षरा" (दायभाग आणि मिताक्षरा या संस्कृत ग्रंथात वारसा हक्काबद्दल मांडणी आहे.) नुसार वारसा हक्काने संपत्ती मुलांकडेच हस्तांतरण होत असे. आंबेडकरांनी हिंदू कोड बिलात सर्वसामान्य महिलांसोबतच विधवा व तिच्या मुलींना देखील समाविष्ट केले. याचाच अर्थ हिंदू कोडबीलातून त्यांनी मुलींना मुलांबरोबरीचा वारसा हक्कात दर्जा देवू केला. हिंदू दायभाग कायद्यानुसार महिलांना तिच्या पतीची संपत्ती विकता येत नसे. अर्थात ती पुढे पतीच्या भावांकडे अथवा मुलांकडे हक्काने जात असे. यावर हिंदू कोड बीलात महिलांना तीच्या पतीच्या मालकीची संपत्ती विकण्याचा अधिकार प्रदान करण्यात आला. हिंदू धर्मात त्याकाळी असलेल्या आणखी एका कुप्रथेनुसार दत्तक घेतलेल्या मुलाला संपत्तीचा अधिकार नसे. तो अधिकार प्रदान करण्याचा हिंदू कोडबीलात मांडला. हिंदू कोड बिलात बहुपत्नीत्व प्रथेला मज्जाव करून एक पत्नीत्वाचा पुरस्कार केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://dalithistorymonth.medium.com/the-hindu-code-bill-babasaheb-ambedkar-and-his-contribution-to-womens-rights-in-india-872387c53758|title=द हिंदू Code Bill — Babasaheb Ambedkar and his Contribution to Women’s Rights in India|last=Month|first=Dalit History|date=2019-04-17|website=Medium|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref> संसदेच्या आत व बाहेर विद्रोहाचे वातावरण तयार झाले. सनातनी अनुयायांसह आर्य समाजी पर्यंत आंबेडकरांचे विरोधी झाले.<ref name="auto20">{{Cite web |url=https://m.thewirehindi.com/article/hindu-code-bill-controversy/6046/amp |title=आज ही के दिन 1947 में पेश हुआ हिंदू कोड बिल कट्टरपंथियों ने काटा था बवाल |website=m.thewirehindi.com |access-date=2021-04-06 |archive-date=2021-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205103120/https://m.thewirehindi.com/article/hindu-code-bill-controversy/6046/amp |url-status=dead }}</ref> भारतीय स्वातंत्र्यानंतर [[जवाहरलाल नेहरू]]ंनी कायदेमंत्री डॉ. आंबेडकरांवर हिंदू वैयक्तिक कायद्यास एक समान नागरी कायद्याच्या दृष्टीने पहिले पाऊल म्हणून काम करण्याची जबाबदारी सोपविली. डॉ. आंबेडकरांनी स्वतः एक समिती स्थापन केली. ज्यात ते समितीचे अध्यक्ष होते तर सदस्य के.के. भंडारकर, के.वाय. भांडारकर, कायामंत्री जी.आर. राजगोपाल आणि बॉम्बे बारचे एस.व्ही. गुप्ते होते. इ.स. १९४७ स्वातंत्र्यपूर्व काळात विधानसभेला सादर केलेल्या मसुद्यामध्ये समितीने केवळ किरकोळ बदल केले. पण विधेयक संविधान सभेसमोर ठेवण्यापूर्वी सनातनी हिंदू नेत्यांनी 'हिंदू धर्म धोक्यात आहे' अशी ओरड सुरू केली.<ref name="auto20" /><ref name="auto5">{{Cite web|url=https://satyagrah.scroll.in/article/111044/hindu-code-bill-1955-history|title=हिंदू कोड बिल : महिलाओं को अधिकार दिलाने की इस ईमानदार पहल पर आरएसएस को क्या ऐतराज़ था?|first=अनुराग|last=भारद्वाज|website=Satyagrah|access-date=2021-04-06|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625160726/https://satyagrah.scroll.in/article/111044/hindu-code-bill-1955-history|url-status=dead}}</ref> आंबेडकरांनी इ.स. १९४७ पासून सतत ४ वर्षे १ महिना २६ दिवस काम करून हिंदू कोड बिल तयार केले होते. हे बिल संसदेत [[फेब्रुवारी ५|५ फेब्रुवारी]] [[इ.स. १९५१|१९५१]] रोजी संसदेत मांडले. परंतु अनेक हिंदू सदस्यांसह, ज्या काही जणांनी मंत्रिमंडळात पूर्वी मंजूरी दिली होती त्यांनीही आता या बिलाला विरोध केला. ज्यांनी मंत्री मंडळात हिंदू कोड बिलास मंजूरी दिली होती ते तीन सदस्य बी.एन. राव, महामहोपाध्याय आणि गंगानाथ झा हे होत मुलतः या मसुदा समीतीचे अध्यक्ष देखील आंबेडकर असल्यामुळे हिंदू कोड बीलासाठी गठीत केलेल्या समितीची सदस्य संख्या ही डॉ. आंबेडकरांसह ३+१ अशी चार होती. आधीचे हिंदू कोड बीलास त्यांची सहमती होती परंतु डॉ. आंबेडकरांनी त्यावर कोणतीही कार्यवाही झाली नाही म्हणून नव्याने मांडलेल्या बीलाला त्या तीन सदस्यांनी देखील विरोध केला.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Levy|first=Harold Lewis|date=1968|title=Lawyer-Scholars, Lawyer-Politicians and द हिंदू Code Bill, 1921-1956|url=https://www.jstor.org/stable/3053005|journal=Law & Society Review|volume=3|issue=2/3|pages=303–316|doi=10.2307/3053005|issn=0023-9216}}</ref> [[भारताचे राष्ट्रपती]] [[राजेंद्र प्रसाद]], [[भारताचे गृहमंत्री]] व [[भारताचे उपपंतप्रधान|उपपंतप्रधान]] [[वल्लभभाई पटेल]], उद्योगमंत्री [[श्यामाप्रसाद मुखर्जी]], हिंदू महासभेचे सदस्य [[मदन मोहन मालवीय]] आणि पट्टाभी सीतारामय्या यांनी विधेयकाला विरोध केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://drambedkarbooks.com/tag/hindu-code-bill/|title=Hindu Code Bill {{!}} Dr. B. R. Ambedkar's Caravan|website=drambedkarbooks.com|language=en|access-date=2018-04-02|archive-date=2019-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917022400/https://drambedkarbooks.com/tag/hindu-code-bill/|url-status=dead}}</ref> बाबासाहेब आंबेडकरांनी भारतीय स्त्रियांना कायद्याने हक्क, दर्जा आणि प्रतिष्ठा प्राप्त करून देण्याचा प्रयत्न हिंदू कोड बिलाच्या माध्यमातून केला होता. हे बिल सात वेगवेगळ्या घटकांशी निगडित कायद्याचे कलमात रूपांतर करू पाहणारे होते. हे सात घटक खालीलप्रमाणे : # जी व्यक्ती मृत्युपत्र न करता मृत पावली असेल अशा मृत हिंदू व्यक्तीच्या (स्त्री आणि पुरुष दोघांच्याही) मालमत्तेच्या हक्कांबाबत # मृताचा वारसदार ठरवण्याचा अधिकार # पोटगी # विवाह # घटस्फोट # दत्तकविधान # अज्ञानत्व व पालकत्व<ref name="auto5" /> या स्त्रियांच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या असलेल्या विषयांवर संविधान सभेने ''जात, धर्म किंवा लिंगभेद करून मानवप्राण्यात कायदा भेदभाव करणार नाही, न्यायाच्या तराजूत सर्वांना एकाच मापात तोलले जाईल'' अशी घोषणा केली. या पार्श्वभूमीवर हिंदू स्त्रियांना त्याचे न्याय्य हक्क देण्यास विरोध झाला.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Chandrakala|first=S.Halli.|date=मार्च २०१६ |title=Dr.B.R. Ambedkar and Hindu Code Bill, Women Measure Legislation |url=https://www.onlinejournal.in/IJIRV2I3/002.pdf|journal=Imperial Journal of Interdisciplinary Research (IJIR)|volume=|pages=१ ते ४|via=|accessdate=2018-04-02|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809105846/http://www.onlinejournal.in/IJIRV2I3/002.pdf|url-status=dead}}</ref> या बिलातील घटस्फोट, द्विभार्या या कलमांना सनातनी मनोवृत्तीच्या विरोधकांनी तीव्र विरोध केला. हे बील तीन+एक सदस्यांनी आधी तयार केले परंतु उर्वरित तीन सदस्यांनी पुढे त्याला विरोध केला व या बिलासाठी डॉ. आंबेडकरांनी पुढे राजीनामा दिला. इतर तीन सदस्य किंवा संविधान सभेतील अन्य सदस्यांनी त्यांना साथ दिली नाही. मात्र हे बिल आंबेडकर मंत्रीपदी असताना मंजूर होऊ शकले नाही.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/news/india/ambedkar-resigned-as-law-minister-from-nehrus-cabinet-when-govt-refused-to-back-hindu-code-bill_1850749.html|title='Ambedkar resigned as law minister from Nehru's cabinet when govt refused to back Hindu Code Bill'|date=2016-01-31|website=Zee News|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref> त्यामुळे दुःखीकष्टी होऊन आंबेडकरांनी [[२७ सप्टेंबर]] [[इ.स. १९५१]] रोजी कायदेमंत्री पदाचा राजीनामा दिला आणि नेहरूंनी तो मंजूर केला. राजीनामा दिल्यानंतर त्यावर लोकसभेमध्ये निवेदन करण्याची संधी उपसभापतींनी नाकारली. तत्कालीन नवशक्ती वृत्तपत्रात ''हिंदू कोड बिलाचा खून झाला'' अशी बातमी आली होती.<ref name="auto31" /><ref name="auto5" /><ref>दैनिक नवशक्ती दिनांक १२ ऑक्टो. १९५१ पृष्ठ ३</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Magre|first=Sunita|date=2017-12-17|title=dr babasaheb ambedkar and hindu code bill|url=https://www.researchgate.net/publication/321869023_dr_babasaheb_ambedkar_and_hindu_code_bill}}</ref> पुढे ज्या वारसा कायद्याला विरोध करण्यात आला होता तो बाजूला सारून प्रथम हिंदू विवाह कायदा हाती घेण्यात आला. हिंदू कोड बिलाचे चार वेगवेगळे भाग करून हे चार ही कायदे वेगवेगळ्या वेळी नेहरूंनी मंजूर करून घेतले. इ.स. १९५५-५६ मध्ये मंजूर झालेले चार हिंदू कायदे खालीलप्रमाणे: # हिंदू विवाह कायदा # हिंदू वारसाहक्क कायदा # हिंदू अज्ञान व पालकत्व कायदा # हिंदू दत्तक व पोटगी कायदा हे कायदे लोकसभेत मंजूर होत असताना त्याच्यांशी बाबासाहेबांचा थेट संबंध येत नव्हता, तेव्हा ते राज्यसभेत होते. हे कायदे मंजूर होणे म्हणजे भारतीय न्याय व कायदा व्यवस्थेच्या इतिहासातली एक क्रांतिकारक घटना होती असे मानले जाते. या कायद्यांनी भारतीय स्त्रियांच्या जीवनात आमूलाग्र परिवर्तन घडण्यास सुरुवात झाली. या कायद्यांनी स्त्री-पुरुषांच्या दर्जात कायद्याने समानता प्रस्थापित केली. बाबासाहेबांनी भारताचे कायदेमंत्री पदाचा राजीनामा देताना हिंदू कोड बिलाविषयी असे म्हणले होते की, “समाजातल्या वर्गावर्गातली असमानता, स्त्री-पुरुष यांच्यातली असमानता तशीच अस्पर्शित राहू देऊन, आर्थिक समस्यांशी निगडित कायदे संमत करीत जाणे म्हणजे आमच्या संविधानाची चेष्टा करणे आणि शेणाच्या ढिगारावर राजमहाल बांधण्यासारखे होय.”<ref name="auto20" /><ref name="auto5" /> == अर्थशास्त्रीय कार्य == [[चित्र:B.R. Ambedkar in 1950.jpg|left|thumb|274x274px|१९५० मधील बाबासाहेब आंबेडकर]] आंबेडकरांनी अर्थशास्त्रामध्ये अनेक पदव्या प्राप्त केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2017/06/ambedkars-enlightened-economics-hindi/|title=प्रबुद्ध अर्थशास्त्र : आंबेडकर और उनकी आर्थिक दृष्टि|last=स्टीफेन|first=Cynthia Stephen सिंथिया|date=2017-06-15|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2015/12/ambedkar-an-empathetic-economist-hindi/|title=आम्बेडकर : एक हमदर्द अर्थशास्त्री|last=गौहर|first=Rajesh Kumar ‘Gauher’ राजेश कुमार|date=2015-12-01|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ae57-Ao8FD0|title=SARVAVYAPI AMBEDKAR: EPISODE 11: Economist Ambedkar 2606|via=www.youtube.com}}</ref> अर्थशास्त्रामध्ये परदेशात डॉक्टरेट पदवी मिळवणारे ते पहिले भारतीय होते.<ref name=IEA>{{स्रोत पुस्तक|last=IEA|title=IEA Newsletter&nbsp;– The Indian Economic Association(IEA)|publisher=IEA publications|location=India|page=10|url=http://indianeconomicassociation.com/download/newsletter2013.pdf|chapter=Dr. B.R. Ambedkar's Economic and Social Thoughts and Their Contemporary Relevance| |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016045757/http://indianeconomicassociation.com/download/newsletter2013.pdf|archivedate=16 October 2013|df=dmy-all}}</ref> त्यांनी अर्थशास्त्राचे प्राध्यापक म्हणूनही शिकवणी केली होती. अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून त्यांनी असा युक्तिवाद केला की, औद्योगिकीकरण आणि कृषीवाढ भारतीय अर्थव्यवस्थेत वाढ करू शकतात. त्यांनी भारतातील प्राथमिक उद्योग म्हणून शेतीमधील गुंतवणूकीवर भर दिला. [[शरद पवार]] यांच्या मते, आंबेडकरांच्या दृष्टीकोनाने सरकारला अन्न सुरक्षा उद्दीष्ट साध्य करण्यास मदत केली.<ref name=TNN>{{स्रोत बातमी|last=TNN|title='Ambedkar had a vision for food self-sufficiency'|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Ambedkar-had-a-vision-for-food-self-sufficiency/articleshow/24170051.cms|accessdate=15 October 2013|newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया|date=15 October 2013| |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151017053453/http://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Ambedkar-had-a-vision-for-food-self-sufficiency/articleshow/24170051.cms|archivedate=17 October 2015|df=dmy-all}}</ref> आंबेडकरांनी राष्ट्रीय आर्थिक आणि सामाजिक विकासाचे समर्थन केले. शिक्षण, सार्वजनिक स्वच्छता, समुदाय स्वास्थ्य, निवासी सुविधांना मूलभूत सुविधा म्हणून जोर दिला.<ref name=Mishra>{{स्रोत पुस्तक|last=Mishra|first=edited by S.N.|title=Socio-economic and political vision of Dr. B.R. Ambedkar|year=2010|publisher=Concept Publishing Company|location=New Delhi|isbn=818069674X|pages=173–174|url=https://books.google.com/books?id=N2XLE22ZizYC&pg=PA173&lpg=PA173&dq=the+contribution+of+Ambedkar+on+post+war+economic+development+plan+ofaIndia&source=bl&ots=rE-jG87hdH&sig=4JRU_C0-n6sfc9gRSgDoietEPEU&hl=en&sa=X&ei=2x1AUrSoF4i80QWhtoDwDg&ved=0CEoQ6AEwBQ#v=onepage&q=the%20contribution%20of%20Ambedkar%20on%20post%20war%20economic%20development%20plan%20of%20India&f=false}}</ref> त्यांनी ब्रिटिश शासनामुळे होणाऱ्या विकासाच्या नुकसानाची गणना केली.<ref name="Zelliot Ambedkar and America">{{स्रोत बातमी|last=Zelliot|first=Eleanor|title=Dr. Ambedkar and America|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/graphics/txt_zelliot1991.html|accessdate=15 October 2013|newspaper=A talk at the Columbia University Ambedkar Centenary|year=1991| |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103155400/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/graphics/txt_zelliot1991.html|archivedate=3 November 2013|df=dmy-all}}</ref> त्यांनी [[अर्थशास्त्र|अर्थशास्त्रावर]] तीन पुस्तके लिहिली: '[[ईस्ट इंडिया कंपनी]]चे भारतातील प्रशासन आणि अर्थकारण', '[[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारतातील]] प्रांतीय आर्थिक उत्क्रांती' आणि '[[द प्रॉब्लम ऑफ द रूपी|द प्रॉब्लम ऑफ रूपी: इट्स ओरीजीन अँड इट्स सल्यूशन]]'<ref name=autogenerated3>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/editorial/apnibaat-ambedkars-economics-15156446.html|title=अंबेडकर का अर्थशास्त्र |accessdate=८ मार्च २०२३|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181212223647/https://www.jagran.com/editorial/apnibaat-ambedkars-economics-15156446.html|archivedate=१२ डिसेंबर २०१८}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.onlineresearchjournals.com/aajoss/art/60.pdf |title=Archived copy |accessdate=2012-11-28 | |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102191100/http://www.onlineresearchjournals.com/aajoss/art/60.pdf |archivedate=2 November 2013 |df=dmy-all}}</ref><ref name=autogenerated1>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://drnarendrajadhav.info/drnjadhav_web_files/Published%20papers/Dr%20Ambedkar%20Philosophy.pdf |title=Archived copy |accessdate=2012-11-28 | |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130228060022/http://drnarendrajadhav.info/drnjadhav_web_files/Published%20papers/Dr%20Ambedkar%20Philosophy.pdf |archivedate=28 February 2013 |df=dmy-all}}</ref> या पुस्तकांत त्यांचे भारताच्या आर्थिक व्यवस्थेसंबंधीचे मूलगामी चिंतन अंतर्भूत आहे. १९२१ नंतर आंबेडकरांनी अर्थशास्त्रज्ञ सोडून राजकारण पत्करले. === चलनाच्या सुवर्ण विनिमय पद्धतीवरील विचार व भारतीय रिझर्व बँकेची स्थापना === आपल्या ‘‘प्रॉब्लेम ऑफ द रुपी’‘ या पुस्तकात रुपयाच्या अवमूल्यनावर आंबेडकरांनी त्यांचे विचार मांडलेले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/b-r-ambedkar-said-currency-should-be-replaced-every-10-years-prakash/|title=B R Ambedkar said currency should be replaced every 10 years: Prakash|date=2016-11-12|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref><ref name="loksatta.com"/> स्वतंत्र भारताचे चलन हे सोन्यात असावे, असा अर्थतज्ज्ञ लॉर्ड कान्स यांनी केलेला दावा आंबेडकरांनी खोडून काढला होता. त्याऐवजी [[सुवर्ण विनिमय परिमाण]] (गोल्ड एक्सचेंज स्टँडर्ड) अमलात आणावे, अशी शिफारस आंबेडकरांनी केली. त्यासंदर्भात सन १९२५ साली स्थापन केलेल्या [[हिल्टन यंग आयोग|हिल्टन यंग आयोगापुढे]] त्यांनी साक्षही दिली. त्यानंतर सन १९३५ साली [[भारतीय रिझर्व बँक]]ेची स्थापना करण्यात आली. भारताच्या मूलभूत आर्थिक विचारांचा पाया देखील आंबेडकरांच्या आर्थिक विचारांवर घातला गेला.<ref name="loksatta.com"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/-/articleshow/22494430.cms|title=अर्थतज्ज्ञ बाबासाहेबांचा विसर|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/hindi/special/ambedkar-jayanti-2018-calling-b-r-ambedkar-as-only-dalit-leader-is-unfair-blog-by-pavan-chaurasia/390983|title=आंबेडकर को मात्र ‘दलित-नेता’ कहना उनके साथ सबसे बड़ा अन्याय|date=2018-04-14|website=Zee News Hindi|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref> [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]] येथे त्यांच्या ‘द प्रॉब्लेम ऑफ द रुपी’ प्रबंधावरून प्रा. जॉन केन्स यांच्याशी मतभेद झाले होते. चलन आणि संबंधित विषयावर त्यावेळी प्रा. केन्स हे जागतिक पातळीवरील अंतिम अधिकारी समजले जात. प्रा. केन्स हे ''चलनाच्या मूल्यासाठी सुवर्ण विनिमय पद्धतीचाच अवलंब करावयास हवा'', या मताचे होते. सुवर्ण विनिमय पद्धतीत देशाच्या चलनाच्या मूल्याची सांगड ही सोन्याच्या मूल्याशी घातली जाते. या पद्धतीचा अवलंब करणारे देश आपल्या कागदी चलनाचे रूपांतर निश्चित दराने सोन्यामध्ये करून ठेवतात. तसेच अशा देशांत सोन्याची किंमत सरकार निर्धारित करते. परंतु सुवर्ण प्रमाण पद्धतीत मात्र प्रत्यक्ष चलनात काही प्रमाणात सोने वापरले जाते. पारतंत्र्यातील भारतात सुवर्ण विनिमय पद्धतीने रुपयाची हाताळणी केली जावी असे ब्रिटिश सरकार आणि प्रा. केन्स व इतरांचे मत होते. आंबेडकरांचे म्हणणे होते की, सुवर्ण विनिमय प्रमाण पद्धतीत चलनस्थैर्य येऊ शकत नाही. प्रा. केन्स आणि त्यांच्या मताचा पुरस्कार करणाऱ्या इतरांना वाटत होते की सुवर्ण विनिमय प्रमाण पद्धतीत रुपयाची किंमत आपोआपच स्थिर होऊ शकेल. आंबेडकरांना ते अमान्य होते. आपले मत सिद्ध करण्यासाठी आंबेडकरांनी इ. स. १८०० ते १८९३ या काळातील चलनमूल्यांचा धांडोळा घेतला. त्यातून मिळालेल्या दाखल्यांच्या आधारे त्यांनी साधार दाखवून दिले की, भारतासारख्या अविकसित देशात सुवर्ण विनिमय पद्धती अयोग्य आहे. शिवाय या पद्धतीत चलनवाढीचाही धोका असतो असा युक्तिवाद त्यांनी केला आणि ब्रिटिश सरकारवर थेट आरोप केला. आंबेडकरांच्या मते सुवर्ण विनिमय पद्धतीचा अवलंब करून ब्रिटिश सरकार रुपयाची किंमत कृत्रिमरीत्या चढी ठेवत असून, त्यामागे ब्रिटनमधून भारतात निर्यात करणाऱ्यांना जास्तीत जास्त नफा कसा होईल हाच विचार आहे.<ref name="loksatta.com"/> आंबेडकरांनी रुपयाच्या अवमूल्यनाची मागणी केली. ''रुपयाची सर्वसाधारण क्रयशक्ती जोपर्यंत आपण स्थिर करीत नाही तोपर्यंत रुपयाची किंमत अन्य कोणत्याही मार्गाने स्थिर होऊ शकत नाही. विनिमय पद्धतीत चलनाच्या दुखण्याची लक्षणे तेवढी कळू शकतात, तीत उपचार होऊ शकत नाहीत.’' ब्रिटिश सरकारने चलनाचा तिढा सोडवण्यासाठी [[रॉयल कमिशन]]ची स्थापना केली. या कमिशनसमोर आंबेडकरांनी दिलेल्या साक्षीत ''आपल्याला दोनच गोष्टी विचारात घ्याव्या लागतील. एक म्हणजे आपला विनिमयाचा दर आपण निश्चित करावा का? आणि केला तर अन्यांच्या तुलनेत त्याचे गुणोत्तर काय असावे?'' हे दोन प्रश्न मांडले. या वादात आंबेडकरांनी विनिमय दरनिश्चितीपेक्षा भाववाढ नियंत्रणास महत्त्व दिले. आंबेडकरांनी त्यावेळी यासंदर्भात जे काही लिखाण केले, प्रश्न उपस्थित केले, त्यातूनच अर्थव्यवस्थेच्या अत्यंत केंद्रस्थानी असलेली 'रिझव्‍‌र्ह बँक ऑफ इंडिया' ही एक संस्था जन्माला आली.<ref name="loksatta.com">{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/lokrang/lekha/dr-dr-babasaheb-ambedkar-as-an-economist-1225190/|title=Latest Marathi News- Breaking News Today &#124; Read Marathi Batmya from Maharashtra, India ब्रेकींग मराठी न्यूज at https://loksatta.com/|date=10 एप्रि, 2016}}</ref> [[भारतीय रिझर्व्ह बँक]]ेची स्थापना आंबेडकरांच्या विचारांवर झालेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/zee-jankari-important-facts-of-dr-bhimrao-ambedkar/288606|title=Zee जानकारी : किसने रची थी डॉ. अंबेडकर के बारे में भ्रम फैलाने की साजिश|date=2016-04-15|website=Zee News Hindi|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref>'' ब्रिटिश सरकारने सर हेन्री फाउलर यांच्या नेतृत्वाखाली फाउलर समिती नावाने भारतीय चलन समिती नेमली होती. आंबेडकरांनी यावर टीका केली होती.<ref name="loksatta.com"/> === स्वदेशी-विदेशी मालाबद्दल विचार === आंबेडकरांनी चलन व्यवस्थापन या विषयावर तसेच कररचनेपासून शेती ते स्वदेशी-परदेशी वादापर्यंत अनेक मुद्द्यांवर भाष्य केलेले आहे. {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem> “स्वदेशी माल उत्पन्न करून हा दरिद्री देश सधन होईल अशी प्रवचने सांगणाऱ्या तारवठलेल्या स्वदेशी अर्थशास्त्रज्ञांनी लक्षात घ्यायला हवे की, परदेशी माल आयात होतो याचे कारण तो कमी किमतीत मिळतो. तसाच माल स्वदेशात उत्पन्न होत नाही. याचे कारण तो अधिक भावाचा पडल्यामुळे व्यापारात परदेशी मालापुढे त्याचा टिकाव लागत नाही. त्याचा टिकाव लागावा म्हणून परदेशी मालास अटकाव करा, या महामंत्राचा जप चालला आहे. पण परदेशी मालास अटकाव झाल्यास लोकांस अधिक भावाचा स्वदेशी माल विकत घेणे भाग पडेल याचा विचार करावा कोणी? असे केल्याने देशाचे कल्याण होईल, असे म्हणण्याऐवजी देशातील भांडवलवाल्यांचे कल्याण होईल. कारण अनियंत्रित व्यापार पद्धतीत मिळत असलेला स्वल्प भावाचा माल नियंत्रित व्यापार पद्धतीत गोरगरीबांना अधिक दाम देऊन विकत घ्यावा लागणार आहे. यात त्यांची होणारी नागवण ‘स्वदेशी’ या लाडक्या शब्दाने भरून निघेल असे मानून ते समाधान पावतील असे संभवत नाही. सुसंपन्नतेचा हा स्वदेशी मार्ग त्यांना भोवेल.” </poem> |salign=right |author= '''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर''' <br /> ‘[[मूकनायक]]’ या नियतकालिकात २८ फेब्रुवारी १९२० रोजी |source= <ref name="loksatta.com"/> }} === वित्त आयोग === कायदेमंत्री असताना आंबेडकरांनी इ.स. १९५१ मध्ये तात्त्विक आधार त्यांच्या ''इव्होल्यूशन ऑफ प्रोव्हिन्शियल फायनान्स इन ब्रिटिश इंडिया'' या प्रबंधाचा आधार घेउन भारतीय [[वित्त आयोग]]ाची स्थापना केली. याला नंतर वित्तच्या ऊर्ध्व आणि क्षैतिज संतुलन समस्येच्या समाधानासाठी संविधानाच्या कलम २८० मध्ये घालण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://doj.gov.in/page/about-dr-b-r-ambedkar|title=About Dr. B. R. Ambedkar {{!}} Department of Justice {{!}} Ministry of Law & Justice {{!}} GoI|संकेतस्थळ=doj.gov.in|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/b-r-ambedkar-facts-1100782-2017-12-05|title=Remembering B R Ambedkar: Facts about the principal architect of the Constitution of India|last=DelhiDecember 5|पहिले नाव=India Today Web Desk New|last2=December 5|first2=2017UPDATED:|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|last3=Ist|first3=2017 18:13}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.constitutionofindia.net/constitution_assembly_debates/volume/9/1949-08-10|title=Constitution of India|website=www.constitutionofindia.net|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=N2XLE22ZizYC&pg=PA176&dq=finance+commission+ambedkar&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiS2_C0h9XmAhXN7XMBHUkWAvYQ6AEIQzAE#v=onepage&q=finance%20commission%20ambedkar&f=false|title=Socio-economic and Political Vision of Dr. B.R. Ambedkar|last=Mishra|first=S. N.|date=2010|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-8069-674-9|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=riTiTry4U3EC&pg=PA100&dq=finance+commission+ambedkar&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiS2_C0h9XmAhXN7XMBHUkWAvYQ6AEILzAB#v=onepage&q=finance%20commission%20ambedkar&f=false|title=Dr. Ambedkar and Social Justice|last=Chitkara|first=M. G.|date=2002|publisher=APH Publishing|isbn=978-81-7648-352-0|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=X_iBDwAAQBAJ&pg=PA26&dq=finance+commission+ambedkar&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiS2_C0h9XmAhXN7XMBHUkWAvYQ6AEIXTAI#v=onepage&q=finance%20commission%20ambedkar&f=false|title=January 2019 Exams Exclusive|last=Sharma|first=Dheeraj|last2=Exclusive|first2=Exams|date=2019-01-02|publisher=DHEERAJ SHARMA|language=en}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2017/06/ambedkars-enlightened-economics/|title=Ambedkar’s ‘enlightened economics’|last=स्टीफेन|first=Cynthia Stephen सिंथिया|date=2017-06-15|website=Forward Press|language=en-US|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.news18.com/news/nation/birth-day-special-story-on-doctor-bhim-rao-ambedkar-1341320.html|title=वक्त से आगे थे बाबा साहेब, ऐसे मिला था 'आंबेडकर' उपनाम|website=News18 India|access-date=2021-06-05|archive-date=2019-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227162832/https://hindi.news18.com/news/nation/birth-day-special-story-on-doctor-bhim-rao-ambedkar-1341320.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aajtak.in/education/story/bhimrao-ambedkar-birth-anniversary-know-works-of-ambedkar-for-india-tedu-651432-2019-04-14|title=जानें- अंबेडकर के वो काम, जिन्हें हमेशा याद रखेगा हिंदुस्तान|website=आज तक|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/metro/delhi/power-road-and-water-delhi/dr-ambedkar-was-the-foundation-of-the-international-centre/articleshow/47030994.cms|title=डॉ आंबेडकर इंटरनैशनल सेंटर का हुआ शिलान्यास|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://pranabmukherjee.nic.in/sph040914.html|title=श्री प्रणब मुखर्जी: भारत के पूर्व राष्ट्रपति|website=pranabmukherjee.nic.in|access-date=2021-06-05}}</ref> === सरकारांमधील कर निर्धारण आणि कर उत्पन्नांचे वाटप === ब्रिटिश राजवटीतील ''सरकार आणि प्रांतीय सरकारांमधील कर निर्धारण आणि कर उत्पन्नांचे वाटप'' या विषयावर आंबेडकरांनी पीएच.डी शोधप्रबंध [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठात]] सादर केला होता. त्या प्रबंधात त्यांनी कर उत्पन्न वाटपात कशी सुधारणा करता येईल त्यावर विचार मांडले होते. त्यांच्या या संशोधनाच्या आधारावरच भारतीय करनिर्धारण आणि कर उत्पन्नांचे केंद्र आणि राज्यातील वाटपाचे सूत्र तयार करण्यात आले आहे.<ref>{{Cite web|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/jspui/bitstream/10603/161385/10/10_chapter%204.pdf|title=Shodhganga : a reservoir of Indian theses @ INFLIBNET}}</ref> १३व्या योजना आयोगाने सुद्धा आंबेडकरांच्या कर उत्पन्न वाटपाच्या तत्त्वावर धोरणे आखली आहेत.<ref>{{Cite web|url=https://openbudgetsindia.org/dataset/ee6bfb93-c336-4bc3-b92b-e91304fbdd3b/resource/51ab5bbf-86a0-4179-9cf3-fe5837f2f0e5/download/plan-summary.pdf|title=plan-summary.pdf|access-date=2020-12-04|archive-date=2022-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303230529/https://openbudgetsindia.org/dataset/ee6bfb93-c336-4bc3-b92b-e91304fbdd3b/resource/51ab5bbf-86a0-4179-9cf3-fe5837f2f0e5/download/plan-summary.pdf|url-status=dead}}</ref> == काश्मीर समस्येवरील विचार == [[भारतीय जनता पक्ष]]ाचे सदस्य सांगतात की आंबेडकरांनी भारतीय संविधानाची [[कलम ३७०]]चा विरोध केला होता, ज्याद्वारे [[जम्मू आणि काश्मिर]] राज्याला विशेष दर्जा दिला होता आणि याला त्यांच्या इच्छेविरुद्ध संविधानात सामील केले गेले.<ref name=Sehgal>{{cite book |last=Sehgal |first=Narender |title=Converted Kashmir: Memorial of Mistakes |year=1994 |publisher=Utpal Publications |location=Delhi |chapter-url=http://www.kashmir-information.com/ConvertedKashmir/Chapter26.html |accessdate=17 September 2013 |chapter=Chapter 26: Article 370 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130905070936/http://www.kashmir-information.com/ConvertedKashmir/Chapter26.html |archivedate=5 September 2013}}</ref><ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/india/b-r-ambedkar-was-not-in-favour-of-article-370-raghubar-das/articleshow/70559092.cms B R Ambedkar was not in favour of Article 370: Raghubar Das] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190902232425/https://timesofindia.indiatimes.com/india/b-r-ambedkar-was-not-in-favour-of-article-370-raghubar-das/articleshow/70559092.cms |date=2 September 2019 }}, The Times of India, 6 August 2019.</ref><ref>[https://www.dailyexcelsior.com/ambedkar-opposed-idea-for-special-status-provision-of-jk-at-planning-stage-itself-meghwal/ Ambedkar opposed idea for special status provision of J&K at planning stage itself: Meghwal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821181040/https://www.dailyexcelsior.com/ambedkar-opposed-idea-for-special-status-provision-of-jk-at-planning-stage-itself-meghwal/ |date=21 August 2019 }}, Daily Excelsior, 14 August 2019.</ref> डॉ. पी.जी. ज्योतिकर यांच्या 'व्हिजनरी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर' या इंग्रजी पुस्तकानुसार, [[जम्मू आणि काश्मिर]]ला विशेष दर्जा देण्यास डॉ. आंबेडकरांचा विरोध होता.<ref name="auto44">{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.bbc.com/marathi/india-49292671|title=काश्मीरच्या कलम 370 चे नक्की जनक कोण? नेहरू की पटेल?|last=मकवाना|first=जय|date=2019-08-10|work=BBC News मराठी|access-date=2020-04-09|language=mr}}</ref> [[आरएसएस]]चे माजी प्रचारक [[बलराज मधोक]] यांच्यानुसार, जम्मू व काश्मिरच्या मुद्द्यावर आंबेडकरांनी काश्मिरी नेता [[शेख अब्दुल्ला]] यांना सांगितले होते की, "भारताने काश्मीरच्या सीमेचे रक्षण करावे, तेथील रस्ते तयार करावे, काश्मीरला अन्नपुरवठा पुरवठा करावा तसेच भारताच्या बरोबरीचा दर्जा मिळावा, अशी जर तुमची इच्छा असेल तर माझा [[कलम ३७०]]ला विरोध आहे. तसेच भारत सरकारकडे काश्मीरबद्दल मर्यादीत अधिकार असावे आणि भारतीय नागरिकांना काश्मीरमध्ये कोणतेच अधिकार नसावे. जर तुम्ही अशा प्रस्तावावर माझी मंजूरी घेत असाल तर मी भारताचा कायदा मंत्री म्हणून या प्रस्तावाला कधीच मान्यता देणार नाही."<ref name=Jamanadas>{{cite web |last=amanadas |first=Dr. K. |title=Kashmir Problem From Ambedkarite Perspective |url=http://www.ambedkar.org/jamanadas/KashmirProblem1.htm |publisher=ambedkar.org |accessdate=17 September 2013 | |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004225153/http://www.ambedkar.org/jamanadas/KashmirProblem1.htm |archivedate=4 October 2013 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite book|last=Sehgal|first=Narender|title=Converted Kashmir: Memorial of Mistakes|year=1994|publisher=Utpal Publications|location=Delhi|url=http://www.kashmir-information.com/ConvertedKashmir/Chapter26.html|accessdate=17 September 2013|chapter=Chapter 26: Article 370| |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130905070936/http://www.kashmir-information.com/ConvertedKashmir/Chapter26.html|archivedate=5 September 2013|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|last=Tilak |title=Why Ambedkar refused to draft Article 370 |url=http://india.indymedia.org/en/2003/08/6710.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20040207095529/http://www.india.indymedia.org/en/2003/08/6710.shtml |archive-date=7 February 2004 |publisher=Indymedia India |accessdate=17 September 2013 }}</ref> आंबेडकरांच्या भूमिकेमुळे नाराज झालेले शेख अब्दुल्ला जवाहरलाल नेहरूंकडे गेले. नेहरूंनी [[गोपाळस्वामी अय्यंगार]] यांना कलम ३७०चा मसुदा तयार करायला सांगितले. अय्यंगार बिनखात्याचे मंत्री होते. ते तत्कालीन संविधान सभेचे सदस्य होते. तसेच काश्मीरचे माजी दिवाणही होते.<ref name="auto44" /><ref>{{Cite book|title=व्हिजनरी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=ज्योतिकर|first=डॉ. पी. जी.|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=१५६ व १५७|language=इंग्लिश}}</ref> जनसंघाचे माजी अध्यक्ष व आरआरएसचे कार्यकर्ता [[बलराज मधोक]] यांनी त्यांच्या आत्मचरित्रात 'विभाजित काश्मीर आणि राष्ट्रवादी डॉ. आंबेडकर' या नावाने एक लिहिलेल्या प्रकरणात "ते (आंबेडकर) इतर कुठल्याही नेत्यापेक्षा अधिक राष्ट्रवादी होते आणि इतर बुद्धिजिवींपेक्षा जास्त सुशिक्षित होते, असे मला वाटते." असे लिहिले आहे.<ref name="auto44" /> आंबेडकरवादी प्रतीक टेंभुर्णे यांच्या मते आंबेडकरांच्या निधनाच्या चार दशकानंतर इ.स. १९९१ मध्ये [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]]ाच्या ''तरुण भारत'' या प्रकाशनामध्ये ही अभिरुचि पहिल्यांदा समोर आली. याच्या सत्यतेची पुष्टी झालेली नाही.<ref>Subhash Gatade, [https://www.newsclick.in/shyama-prasad-mukherjees-role-official-myths-jk-busted Shyama Prasad Mukherjee’s Role: Official Myths on J&K Busted] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821172453/https://www.newsclick.in/shyama-prasad-mukherjees-role-official-myths-jk-busted |date=21 August 2019 }}, News Click, 11 August 2019.</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://satyagrah.scroll.in/article/131098/kashmir-370-br-ambedkar-bayaan-sach|title=बीआर अंबेडकर का हवाला देकर धारा 370 हटाने के फैसले को सही बताना कितना सही है?|last=कुमार|पहिले नाव=दुष्यंत|संकेतस्थळ=Satyagrah|भाषा=hi-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-02-17|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2020-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217092038/https://satyagrah.scroll.in/article/131098/kashmir-370-br-ambedkar-bayaan-sach|url-status=dead}}</ref> आंबेडकरचरित्रकार [[धनंजय कीर]] यांच्यानुसार, जेव्हा एका संवाददाता संमेलनामध्ये आंबेडकरांना विचारले गेले की, कलम ३७० ने काश्मिर समस्येचे निरसन करण्यास मदत केली आहे का, तेव्हा त्यांनी उत्तर दिले की काश्मीरकडून भारताला सैन्य आणि अन्य आवश्यक सेवा प्रदान करण्याची अपेक्षा करणे अनुचित होते परंतु यासोबत विलय झालेला नाही.<ref>Soumyabrata Choudhury, [https://www.news18.com/news/opinion/opinion-the-story-of-ambedkars-scepticism-on-article-370-is-only-half-told-2262893.html Opinion: The Story of Ambedkar's Scepticism on Article 370 is Only Half Told] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821172453/https://www.news18.com/news/opinion/opinion-the-story-of-ambedkars-scepticism-on-article-370-is-only-half-told-2262893.html |date=21 August 2019 }}, News18, 9 August 2019.</ref> आंबेडकर नेहरूंच्या परराष्ट्रनीतीवर असमाधानी होते.<ref name="auto10">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२६३|language=मराठी}}</ref> स्वातंत्र्यानंतरच्या लगेचच्या काळात भारताच्या ३५० कोटी रुपये वार्षिक उत्पन्नापैकी १८० कोटी रुपये केवळ सैन्यावर खर्च होत होता. सैन्यावरील प्रचंड खर्च कमी करायचा असेल तर आंबेडकरांच्या मतानुसार काश्मीरची फाळणी करणे, हा एक उपाय आहे. आंबेडकरांनी असा विचार मांडला की, ज्याप्रमाणे भारताची फाळणी करताना हिंदू बहुसंख्य भाग भारताकडे ठेवला आणि मुस्लिम बहुसंख्य भाग पाकिस्तानला दिला, त्याप्रमाणे हिंदू बहुसंख्य व बौद्ध बहुसंख्य असलेला काश्मिरचा भाग भारताला घ्यावा आणि मुस्लिम बहुसंख्य असलेला काश्मिरचा भाग पाकिस्तानला द्यावा. वाटल्यास युद्धबंदी भाग, काश्मिर खोरे आणि जम्मू-लडाख असे काश्मिरचे तीन भाग करावेत व त्या तिन्ही भागांत स्वतंत्रपणे सार्वत्रिक मतदान घेऊन घेऊन निर्णय करण्यात यावा. काश्मिरचे तीन भाग करून तीन भागात स्वतंत्रपणे सार्वमत घेण्याऐवजी जर संपूर्ण काश्मिरमध्ये सार्वमत घेण्यात आले तर काश्मिरमधील हिंदूंना व बौद्धांना त्यांच्या इच्छेविरुद्ध मुस्लिमांबरोबर पाकिस्तानात जावे लागेल आणि त्यांना पूर्व बंगालमधील हिंदूंप्रमाणे असह्य त्रास सहन करावा लागेल.<ref name="auto10"/> == संविधान निर्मितीतील योगदान == {{मुख्य|भारताचे संविधान|भारताची संविधान सभा}} [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar Chairman, Drafting Committee of the Indian Constitution with other members on Aug. 29, 1947.jpg|thumb|right|300px|भारतीय संविधान सभेच्या मसूदा समितीचे अध्यक्ष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समवेत समितीच्या इतर सदस्यांचे २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी घेतलेले छायाचित्र. बसलेल्यापैंकी डावीकडून – एन. माधवराव, सय्यद सदुल्ला, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (अध्यक्ष), अल्लादी कृष्णास्वामी अय्यर, सर बेनेगल नरसिंह राव. उभे असलेल्यापैंकी डावीकडून — एस.एन. मुखर्जी, जुगल किशोर खन्ना व केवल कृष्णन]] [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar, chairman of the Drafting Committee, presenting the final draft of the Indian Constitution to Dr. Rajendra Prasad on 25 November, 1949.jpg|thumb|right|300px|घटनाकार [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] [[भारताचे संविधान]] संविधान सभेचे अध्यक्ष डॉ. [[राजेंद्र प्रसाद]] यांना सूपुर्द करतांनाचे छायाचित्र, [[२६ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९४९|१९४९]]]] {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem>“डॉ. आंबेडकरांनी आपल्या सोबत विद्वता, कल्पनाशक्ती, तर्कनिष्ठा व वक्तृत्व आणि अनुभव पणास लावले, अतिशय क्लिष्ट अशा प्रकारच्या प्रश्नांवर देखील अतिशय दुर्लभ अशी त्यांची पकड होती आणि अशावेळी अतिशय प्रभावीपणे तिकतेच सुलभपणे ते मते मांडीत. जगातल्या सर्व सुधारलेल्या राष्ट्रांच्या घटनात्मक कायद्यांचे व त्यांच्या अंमलबजावणीचे त्यांना प्रचंड ज्ञान होते. तसेच १९३५च्या कायद्याचे बारकावेही त्यांना माहित होते, घटनेचा मसुदा चर्चिला जात असताना उद्भवलेल्या कोणत्याही टीकेला ते स्पष्ट आणि सुटसुटीतपणे स्पष्टीकरण देत. त्यांनी उत्तरे दिल्यानंतर सदस्यांच्या मनातील संदेश, गोंधळ, असंदिग्धपणा यांचे ढग नाहीसे होत. तर्कस्पष्ट युक्तिवाद, प्रभावी आणि सर्वांना समजणारे स्पष्टीकरण, कोणत्याही मुद्याला तात्काळ प्रतिवाद करून वाद संपुष्टात आणण्याची हातोटी त्यांच्याशिवाय [संविधान सभेच्या] अन्य कोणत्याही सदस्यात नव्हती. हे सारे करीत असताना विरोधकाने एखादा रास्त मुद्दा मांडला तर तो समजून घेऊन स्वीकारण्याचा उदारपणा देखील त्यांच्यात होता. म्हणूनच त्यांना आधुनिक मनू अथवा भारतीय राज्यघटनेचे जनक म्हणतात, ते साजेसेच आहे.” </poem> |salign=right |author= '''एस.व्ही. पायली''' <br /> जेष्ठ घटनातज्ज्ञ |source=<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=संविधान सभेतील भाषणे आणि चर्चा|last=|first=|publisher=युगसाक्षी प्रकाशन|year=|isbn=|location=नागपूर|pages=२१}}</ref> }} आंबेडकर जातिव्यवस्थेच्या विरोधात लढत होते, यासोबतच भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातही त्यांचा सहभाग होता. ते सर्व भारतीय समाजांच्या विकासासाठी कार्यरत होते. इ.स. १९३० ते १९३२ दरम्यान झालेल्या गोलमेज परिषदांमध्ये त्यांनी अस्पृश्यांच्या हक्कांची आणि भारताच्या स्वातंत्र्याची मागणी केली होती. पहिल्या गोलमेज परिषदेतील आंबेडकरांचे भाषण ऐकल्यानंतर महात्मा गांधींनी त्यांना "उच्च दर्जाचे देशभक्त" म्हणले आहे. आपल्या पी.एचडी. व डीएससी प्रबंधांतूनही त्यांनी ब्रिटिशांनी भारताच्या चालवलेल्या आर्थिक शोषणाचे विस्तृत विश्लेषण केलेले आहे. आंबेडकरांवर मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून भारतीय संविधानाच्या निर्मितीची जबाबदारी सोपवली गेली होती. याशिवाय संविधान सभेच्या मूलभूत अधिकार समिती, अल्पसंख्यांक उपसमिती, सल्लागार समिती, ध्वज समिती, संघराज्य अधिकार समिती, संघराज्य घटना समिती व प्रांतिक घटना समिती अशा अनेक समित्यांवर सदस्य म्हणूनही आंबेडकरांनी काम केले.<ref>{{Cite book|title=भारताची राज्यघटना आणि प्रशासन|last=कोळंबे|first=रंजन|publisher=भगीरथ प्रकाशन, द्वितीय आवृत्ती|year= २०१९|isbn=|location=पुणे|pages=१३|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/lekha-news/the-formation-of-the-constitution-guidelines-and-dr-ambedkar-1225205/|title=संविधाननिर्मिती, मार्गदर्शक तत्त्वे व डॉ. आंबेडकर|दिनांक=2016-04-10|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> भारतीय राज्यघटनेच्या निर्मितीत मोठा सहभाग असल्यामुळे आंबेडकरांना ''भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार'' किंवा ''भारतीय संविधानाचे निर्माते'' म्हणले जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://hindi.theprint.in/opinion/why-dr-ambedkar-is-called-the-creator-of-indian-constitution/100030/|title=डॉ. आंबेडकर को भारतीय संविधान का निर्माता क्यों कहा जाता है|last=|first=|date=|work=The Print Hindi|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://aajtak.intoday.in/education/story/constitution-day-samvidhan-divas-26-november-dr-bhim-rao-ambedkar-tedu-1-1140319.html|title=Constitution Day: ऐसे बना था भारत का संविधान, डॉ. अंबेडकर ने निभाया अहम रोल|संकेतस्थळ=aajtak.intoday.in|भाषा=hi|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> एप्रिल १९४६ मध्ये नवीन प्रांतिक सरकारांच्या कामकाजाला सुरुवात झाली. ब्रिटिश सरकारने भारताचा स्वातंत्र्य देऊ केले होते आणि स्वतंत्र भारताचा राज्यकारभार संविधानानुसार होत राहावा, म्हणून निवडून आलेल्या मध्यवर्ती व प्रांतिक कायदेमंडळांनी काही प्रतिनिधी निवडून संविधान समिती तयार करावी आणि त्या समितीने भारताची राज्यघटना तयार करण्याचे काम सुरू करावे, असे सुचवले होते. त्याचप्रमाणे मध्यवर्ती व प्रांतिक कायदेमंडळांनी संविधान समितीचे प्रतिनिधी निवडण्याचे काम केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२६ व २२७|language=मराठी}}</ref> १६ मे, १९४६ रोजी भारतमंत्री पेथिक लॉरेन्स, [[स्टॅफर्ड क्रिप्स]] आणि ए.व्ही. अलेक्झांडर या [[इंग्लडची संसद|ब्रिटनच्या मंत्रिमंडळाने]] भारतातील घटना परिषदेच्या (संविधान समितीच्या) निवडणूक प्रक्रियेचा तपशील जाहीर केला. त्यानुसार घटना परिषदेची निवडणूक प्रांतीय विधानसभांच्या सदस्यांनी केलेल्या मतदानानुसार जुलै १९४६मध्ये पार पडली. घटना परिषदेच्या एकूण २९६ सदस्यांपैकी १७५ सदस्य [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] पक्षाचे तर ३० काँग्रेसच्या पाठिंब्यावर निवडून आले होते. [[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग|मुस्लिम लीगतर्फे]] निवडून आलेल्या ७३ सदस्यांनी घटनापरिषदेवर बहिष्कार घातल्यामुळे उरलेल्या २२३ सदस्यांमध्ये काँग्रेस पुरस्कृत सदस्य एकूण २०५ होते. त्यामुळे घटना परिषदेवर काँग्रेसचे प्रभुत्व होते.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६०|language=मराठी}}</ref> मुंबई कायदेमंडळात आंबेडकरांच्या [[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन]]चे निवडून आलेले सभासद नव्हते. त्यामुळे आंबेडकर काँग्रेसच्या सहकार्याशिवाय मुंबई कायदेमंडळातून घटना समितीचे प्रतिनिधी सभासद होऊ शकत नव्हते. मुंबई कायदेमंडळाच्या काँग्रेसच्या सभासदांनी घटना समितीचे सभासद म्हणून बॅ. [[मुकुंद जयकर]] आणि [[क.मा. मुन्शी]] या दोघांची निवड केली. त्यामुळे आंबेडकरांना [[बंगाल प्रांत|बंगाल प्रांताच्या]] कायदेमंडळातील सभासदांचे सहकार्य घ्यावे लागले. आंबेडकरांनी बंगालमधून निवडून येण्याचा प्रयत्न केला. तेथे सर्व [[हिंदू|हिंदूंसाठी]] १८ जागा, [[मुसलमान|मुसलमानांसाठी]] ३३ जागा, [[अँग्लो-इंडियन]] १, [[ईस्ट इंडियन|भारतीय ख्रिश्चनांसाठी]] प्रत्येकी १ जागा आणि अनुसूचित जातीसाठी ७ जागा अशा एकूण ६० जागा होत्या. घटना परिषदेतील सदस्यांची निवडणूक प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व पद्धतीनुसार घेण्यात आली. बंगालमधून घटना परिषदेत निवडून येण्यासाठी पहिल्या क्रमांकाची पसंतीची चार मते असा 'कोटा' ठरविण्यात आला. आंबेडकरांना पहिल्या क्रमांकाच्या पसंतीची पाच मते मिळाल्यामुळे ते विजयी झाले. भारतमंत्री पेथिक लॉरेन्स यांनी पंतप्रधान [[क्लेमेंट ॲटली|क्लेमंट ॲटलींना]] लिहिलेल्या पत्रात म्हणले आहे की, "बंगालमधील दलितवर्गीयांवर डॉ. आंबेडकरांचा प्रभाव आहे. ते कोणीही नाकारणार नाही. बंगाल विधानसभेत अनुसूचित जातीचे २५ सदस्य आहेत. या सर्व उमेदवारांनी डॉ. आंबेडकरांना मते दिली, त्याच सोबत काही अँग्लो-इंडियन सदस्यांनीही त्यांना मते दिली आहेत. डॉ. आंबेडकर बंगालमधून घटना परिषदेचे सदस्य म्हणून निवडून आले." या निवडणूकीत काँग्रेस सदस्यांनी आंबेडकरांना सहकार्य केले नव्हते.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६० व ६१|language=मराठी}}</ref> बॅ. [[जोगेंद्रनाथ मंडल]] व काही मुस्लिम लीगच्या सभासदांनी सुद्धा आंबेडकरांना मते दिली व ते घटना समितीचे सभासद म्हणून निवडून येण्यात यशस्वी झाले. त्यांनी काँग्रेसचे उमेदवार सरतचंद्र बोस यांचा पराभव केला होता.<ref name="auto30">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२७|language=मराठी}}</ref> एप्रिल १९४६ मध्ये नवीन प्रांतिक सरकारांच्या कामकाजाला सुरुवात झाली. भारतात येऊन आपले कार्य करून इंग्लंडला परत गेलेल्या [[क्रिप्स मिशन]] आणि कॅबिनेट मिशन यांची स्वातंत्र्य होऊ घातलेल्या भारतात अस्पृश्यांचे स्वतंत्र राजकीय हक्कांकडे दुर्लक्ष केले असे वाटल्यामुळे अस्पृश्यांच्या राजकीय भवितव्याबाबत आंबेडकरांना चिंता वाटू लागली. याविषयी आंबेडकरांनी ब्रिटनचे पंतप्रधान [[क्लेमेंट ॲटली|ॲटली]] यांना तार पाठवली आणि अस्पृश्यांच्या राजकीय अस्तित्त्वासाठी न्याय्य मागण्या मान्य करण्याची विनंती केली. अस्पृश्यांना मताधिकार मिळवण्यात ते यशस्वी झाले होते. आंबेडकरांनी ''अस्पृश्यांना राजकीय अस्तित्त्व असावे'' या आशयाचे एक सविस्तर निवेडन तयार करून पंतप्रधान ॲटली, [[मजूर पक्ष|मजूर पक्षाच्या]] इतर नेत्यांना व हुजूर पक्षाचे नेते [[विन्स्टन चर्चिल]] यांना पाठवले. मात्र याचे उत्तर आले नाही. आंबेडकर दुसरे निवेदन घेउन इ.स. १९४६ मध्ये विमानाने [[दिल्ली]]हून [[कराची]]ला आणि कराचीहून लंडन गेले. लंडनमध्ये ते पंतप्रधान ॲटली, भारतमंत्री लॉर्ड पॅथिक लॉरेन्स, विरोधी पक्षनेते चर्चिल, आणि मजूर, [[हुजूर पक्ष|हुजूर]] व [[उदारमतवाद|उदारमतवादी]] या तिन्ही पक्षांच्या प्रमुख नेत्यांना भेटले. त्या सर्वांना छापील निवेदन दिले, आणि अस्पृश्यांची सामाजिक, आर्थिक, शैक्षणिक व राजकीय स्थिती सुधारण्यासाठी स्वतंत्र भारतात अस्पृश्यांना विशेष राजकीय हक्क ब्रिटिश सरकारकडून मिळणे आवश्यक असल्याचे सांगत राहिले. आंबेडकरांची [[विन्स्टन चर्चिल]] यांच्याशी भेट त्यांच्या [[केंट]]मधील वेस्टर्नहॅम येथील राहण्याच्या ठिकाणी झाली होती. त्यांनी चर्चिल बरोबर अस्पृश्योद्धाराच्या प्रश्नांवर चर्चा केली व चर्चिल यांनी आपला हुजूर पक्ष शक्य तितके सहकार्य करील, असे आश्वासन दिले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२८-२२९|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर १५ नोव्हेंबर, १९४६ रोजी मुंबईला पोहोचले. तोपर्यंत भारतात २० ऑक्टोबर, १९४६ रोजी मध्यवर्ती सरकारच्या मंत्रिमंडळाचा शपथविधी झाला होता. घटना समितीचे कामकाज सुरू झाल्यावर आंबेडकरांनी त्यात भाग घेतला. घटना समितीच्या १० डिसेंबर १९४६ च्या बैठकीत डॉ. [[राजेंद्र प्रसाद]] यांची घटना समितीचे अध्यक्ष म्हणून निवड करण्यात आली. ११ डिसेंबर पासून घटना समितीच्या बैठका सुरू झाल्या.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२९|language=मराठी}}</ref> १३ डिसेंबर १९४६ रोजी घटना समितीच्या बैठकीत घटना समितीच्या कार्याचे ध्येय आणि साध्य स्पष्ट करणारा ठराव भारताचे पंतप्रधान [[जवाहरलाल नेहरू]] यांनी मांडला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२९-२३०|language=मराठी}}</ref> २० जानेवारी १९४७ रोजी नेहरूंचा ठराव मान्य करण्यात आला. भारताला स्वतंत्र देण्याचे काम तत्परतेने व्हावे म्हणून ब्रिटिश सरकारने २४ मार्च १९४७ रोजी [[लॉर्ड वेव्हेल]]च्या जागी [[लुई माउंटबॅटन|लॉर्ड लुई माऊंटबॅटन]] यांना भारताचा व्हाईसरॉय म्हणून नियुक्त केले. ब्रिटिश सरकार जून १९४७ च्या सुमारास (अखंड किंवा विभाजित) भारताला पूर्ण स्वातंत्र्य देण्याच्या विचारात होते.<ref name="auto37">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३१|language=मराठी}}</ref> सुरुवातीला भारतातील बरीच संस्थान स्वतंत्र राहू इच्छित होती. कारण ब्रिटिश सरकार व कॅबिनेट मिशनने भारतातील संस्थानिकांना आपल्या इच्छेप्रमाणे स्वतंत्र राहावे किंवा भारतीय संघराज्यात विलीन व्हावे या मताचे होते. आंबेडकरांनी १८ जून १९४७ रोजी एक पत्रक काढून अखंड भारतातील संस्थानिकांना सुचवले की, संस्थानिकांना आपली संस्थाने स्वतंत्र भारतात विलीन करावीत आणि तसे करणेच त्यांच्या हिताचे आहे. अशा आशयाचे आंबेडकरांचे पत्रक '[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]'च्या १८ जून १९४७ च्या अंकातही प्रसिद्ध झाले होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३१ व २३२|language=मराठी}}</ref> माऊंटबॅटनने एक समिती स्थापन केली ज्यात काँग्रेसतर्फे जवाहलाल नेहरू, [[वल्लभभाई पटेल]], आचार्य जे.बी. कृपलानी; मुस्लिम लीगतर्फे [[मोहम्मद अली जिना]], [[लियाकत अली खान]], सरदार अबदूर रीव निस्तार आणि [[शीख]] समाजातर्फे सरदार बलदेवसिंग या सात जणांना सभासद म्हणून नेमले. समितीने ४ जून ते ७ जून १९४७ दरम्यान विचारविनिमय करून भारताच्या पाळणीचे तत्त्व मान्य केले. १२ जून १९४७ रोजी फाळणी समितीने आपला खलिता तयार केला व ब्रिटिश सरकारला पाठवला. १४ जून १९४७ रोजी मुंबईत [[महात्मा गांधी|गांधींच्या]] उपस्थित काँग्रेसची बैठक झाली व त्या बैठकीत काँग्रेसने फाळणी स्वीकारली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३२|language=मराठी}}</ref> ब्रिटिश सरकारने फाळणीचा खलिता ४ जुलै १९४७ रोजी [[हाउस ऑफ कॉमन्स|हाउस ऑफ कॉमन्समध्ये]] 'दि इंडिया इनडिपेडन्स बील' मांडले. १० जुलैला मोहंमद अली जीना यांना [[पाकिस्तान|पाकिस्तानचे]] गव्हर्नर म्हणून इंग्लंडमध्ये स्वीकारण्यात आले. २६ जुलै रोजी हे बील मंजूर झाले व त्यावर इंग्लंडच्या महाराजाने १८ जुलै १९४७ रोजी शिक्कामोर्तब केले. १५ ऑगस्ट १९४७ च्या मध्यरात्री [[भारत]] व [[पाकिस्तान]] अशी दोन राष्ट्रे स्वातंत्र्य झाले.<ref name="auto33">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३३|language=मराठी}}</ref> या [[भारताची फाळणी|फाळणीच्या]] घडामोडीत आंबेडकर नव्हते, ते अखंड भारताचे समर्थक होते. फाळणी झाली तेव्हा [[दंगल|दंगली]] उसळल्या. फाळणीमुळे बराच अस्पृश्य समाज नव्या पाकिस्तान गेला, त्यांना परत आणण्यासाठी आंबेडकरांना प्रयत्न केले पण तितकेसे यश मिळाले नाही.<ref name="auto1">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३५|language=मराठी}}</ref> फाळणीमुळे बंगाल प्रांताचा पूर्व भाग सुद्धा पाकिस्तानात गेला त्यामुळे आंबेडकरांचे भारतीय घटना समितीचे संपुष्टात येऊन ते पाकिस्तानच्या घटना समितीचे सदस्य बनले.<ref name="auto33" /> त्यांनी आपल्या सदस्यत्वाचा राजीनामा दिला व विभाजित भारताचा भाग असलेल्या पश्चिम बंगालच्या कायदेमंडळातर्फे घटना समितीचे सदस्य होण्यासाठी प्रयत्न करु लागले. मात्र त्यावेळी काँग्रेस पक्षाने आंबेडकरांना घटना समितीचे सभासद म्हणून निवडून देण्याचा निर्णय घेतला. पूर्वी घटना समितीच्या बैठकांमध्ये आंबेडकरांनी जी भाषणे केली त्यावरून त्यांचे कायदा व संविधान या विषयांवरील प्रभुत्व, बुद्धिमत्ता, दूरदृष्टी, देशप्रेम, व विविध विषयांमधील सखोल ज्ञान या सर्वांची जाणीव नेहरू, पटेल, प्रसाद यांच्यासह संविधान सभेतील सर्व सदस्यांना झाली होती. त्यामुळे भारताचे संविधान तयार करण्यासाठी आंबेडकरांचे सहकार्य घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, असे त्यांना वाटले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३४|language=मराठी}}</ref> बंगालच्या फाळणीमुळे आंबेडकरांचे सदस्यत्व संपणार होते. त्यामुळे मुंबई प्रांतातून १९४७ च्या जुलैमध्ये आंबेडकर घटना परिषदेचे सदस्य म्हणून बिनविरोध निवडून येतील अशी व्यवस्था काँग्रेसने केली होती. आंबेडकर घटना परिषदेचे सदस्य म्हणून बंगालमधून निवडून आल्यानंतर ९ डिसेंबर १९४६ रोजी घटना परिषदेची पहिली सभा भरण्यापूर्वीच काँग्रेस नेते आंबेडकरांनी घटना परिषदेत पूर्ण सहकार्य करावे यासाठी प्रयत्न करु लागले होते.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६३ व ६४|language=मराठी}}</ref> यासाठी बॅ. जयकरांनी राजीनामा देऊन मुंबई प्रांतांतून रिकाम्या केलेल्या जागेवर डॉ. आंबेडकरांना निवडून आणावे असे डॉ. राजेंद्र प्रसादांनी मुंबई प्रांताचे मुख्यमंत्री [[बाळ गंगाधर खेर|बाळासाहेब खेर]] यांनी ३० जून १९४७ रोजी पत्र पाठवून कळवले होते. डॉ. राजेंद्र प्रसाद म्हणाले की, "''अन्य कोणतेही कारण विचारात घेतले तरी तरी घटना परिषदेतील आणि तिच्या विविध समित्यांतील डॉ. आंबेडकरांची कामगिरी इतकी उच्च प्रतीची आहे की; त्यांच्या सेवेला आपण मूकू नये असे वाटते. १४ जुलै १९४७ पासून घटना परिषदेचे नवे सत्र सुरू होत आहे. त्या सत्रात डॉ. आंबेडकर उपस्थित रहावेत अशी माझी तीव्र इच्छा आहे. म्हणून मुंबई प्रांतातून तुम्ही डॉ. आंबेडकरांना निवडून द्यावे.''"<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६६ व ६७|language=मराठी}}</ref> घटना समितीवर निवडून आल्यानंतर तीचे सभासद म्हणून समितीच्या नोंदवहीत १४ जुलै १९४७ रोजी आंबेडकरांनी स्वाक्षरी केली.<ref name="auto10" /> यासोबतच पंतप्रधान नेहरू व उपपंतप्रधान पटेल यांनी भारताच्या मंत्रिमंडळात आंबेडकर यांना स्थान दिले व त्यांच्याकडे कायदा व न्याय खात्याची जबाबदारी सोपवली. आंबेडकर स्वतंत्र [[भारताचे कायदा व न्यायमंत्री|भारताचे पहिले कायदा व न्यायमंत्री]] झाले.<ref name="auto1" /> २० ऑगस्ट १९४७ रोजी संविधान सभेच्या अध्यक्षांनी स्वतंत्र भारताचा कायदा आणि त्या संबंधित सर्व कायदेशीर गोष्टींचा विचार करण्यासाठी एक सल्लागार समिती नेमली. डॉ. बी.आर. आंबेडकर, जी.व्ही. मावळणकर, पुरुषोत्तमदास टंडन, गोपालस्वामी अय्यंगार, बिधनचंद्र लाल मित्र, अल्लादी कृष्णस्वामी अय्यर आणि हुसेन इमाम अशी या समितीच्या सभासदांची नावे होती.<ref name="auto1" /> भारतीय घटना समितीने एकूण २२ समित्या स्थापन केल्या होत्या. त्यातील १२ समित्या या विशेष कामकाजासाठी (राज्यघटना कामकाज समित्या) होत्या तर १० समित्या या कार्यपद्धतीशी निगडित होत्या. २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी संविधान सभेने एक ठराव पास करून भारतीय संविधानाचा मुसदा तयार करण्यासाठी मुसदा समिती तयार केली. २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी मसुदा समितीची स्थापना करण्यात आली, आणि त्यात ७ सदस्यांचा समावेश करण्यात आला, त्यांपैकी एक सदस्य आंबेडकर होते. दुसऱ्या दिवशी ३० ऑगस्ट १९४७ रोजी मसुदा समितीच्या सदस्यांनी आंबेडकरांची मसुदा समितीच्या अध्यक्षपदी निवड केली. घटना समित्यांमध्ये मुसदा समिती ही सर्वात महत्त्वाची होती, आणि राज्यघटनेची निर्मिती करणे ही या समितीची महत्त्वाची जबाबदारी होती. विधिमंत्री डॉ. आंबेडकर हे मसुदा समितीचे अध्यक्ष होते व इतर सहा जण सदस्य होते. मसुदा समितीचे सदस्य म्हणून अलादी कृष्णस्वामी अय्यर, डॉ. कन्हैयालाल मुन्शी, गोपाळस्वामी अय्यंगर, मोहंमद सादुल्ला, [[टी.टी. कृष्णमचारी]] (डी.पी. खैतान यांच्या मृत्युनंतर नियुक्ती), एन. माधव राऊ (बी.एल. मित्तर यांनी राजीनामा दिल्यानंतर नियुक्ती) यांनी काम केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३५ व २३६|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांना कायद्याचे व राज्यघटनेचे सखोल ज्ञान होते. त्यांनी इंग्लंड, अमेरिका, [[कॅनडा]], [[ऑस्ट्रेलिया]], [[फ्रान्स]], [[जर्मनी]], [[आयर्लंड]] यासारख्या सुमारे ६० देशांच्या [[संविधान|राज्यघटनांचा]] सखोल अभ्यास केला होता.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=PKElDwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=indian+polity&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwia77PDu8rfAhVFfH0KHUceBFIQ6AEIGDAD#v=onepage&q=Ambedkar&f=false|title=INDIAN POLITY|first=M.|last=Laxmikanth|publisher=McGraw-Hill Education|accessdate=6 April 2019|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/why-do-we-celebrate-constitution-day-of-india-a-look-at-dr-b-r-ambedkar-s-contribution-towards-the-indian-constitution-1396312-2018-11-26|title=Constitution Day: A look at Dr BR Ambedkar's contribution towards Indian Constitution|first1=India Today Web Desk New|last1=DelhiNovember 26|first2=2018UPDATED:|last2=November 26|first3=2018 15:31|last3=Ist|website=India Today|accessdate=6 April 2019}}</ref> तसेच त्यांनी [[कायदा|कायदाविषयक]] महत्त्वपूर्ण ग्रंथांचा बारकाईने अभ्यास केला होता. संविधान निर्मितीच्या कामासाठी आंबेडकरांना सुरुवातीच्या [[बौद्ध]] [[संघ]]ाच्या पद्धतींचे आणि अन्य बौद्ध ग्रंथांचे अध्ययन सुद्धा कामी आले.<ref>{{cite web|title=Some Facts of Constituent Assembly |work=Parliament of India |publisher=National Informatics Centre |url=http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm |quote=On 29 August 1947, the Constituent Assembly set up an Drafting Committee under the Chairmanship of B. R. Ambedkar to prepare a Draft Constitution for India |accessdate=14 April 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511104514/http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm |archivedate=11 May 2011 |df=dmy }}</ref><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३६|language=मराठी}}</ref> ३० ऑगस्ट १९४७ पासून आंबेडकरांनी सहकाऱ्यांची मिळेल तशी साथ घेत संविधान मसुदा लिहून पूर्ण केला आणि तो मसुदा संविधान समितीचे अध्यक्ष राजेंद्र प्रसाद यांना २१ फेब्रुवारी १९४८ रोजी सादर केला. आंबेडकरांनी अवघ्या १४५ दिवसांत मसुदारुपी राज्यघटना तयार केली होती. मसुदारुपी ती घटना स्वतंत्र भारताच्या लोकांचे मत अजमावण्याच्या उद्देशाने देशासमोर ठेवण्यात आली. या मसुदारूपातील घटनेचे १८ भाग होते, त्या १८ भागांत ३१५ कलमे व ९ परिशिष्टे होती.<ref name="auto7">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३९|language=मराठी}}</ref> मसुदा समितीच्या बैठकीतील निर्णय एकमताने किंवा बहुमताने घेतले गेले होते. मसुदा तयार करताना मसुदा समितीने, घटना समितीद्वारा घेतलेल्या निर्णयाचे किंवा घटना समितीद्वारा कार्यान्वित केलेल्या विविध समित्यांनी घेतलेल्या निर्णयांचे अनुसरण केले होते. घटना समितीत झालेल्या चर्चेनंतर घटनेचा जो मसुदा प्रसिद्ध करण्यात आला त्यात ३०५ कलमे होती व ६ परिशिष्टे होती. आंबेडकर राज्यघटनेच्या निर्मितिप्रक्रियेत केंद्रस्थानी राहिले.<ref name="auto7" /> या काळात आंबेडकरांना [[मधुमेह|मधुमेहाचा]] आजार होता आणि त्यांचा त्यांना त्रास होता असे. त्यामुळे त्यांना रोजच उपचार घ्यावे लागत होते. मुंबईल्या मुक्कामात ते डॉ. मालवणकर यांच्या दवाखान्यात औषधोपचार घेण्यासाठी येत, तेव्हा तेथे डॉ. [[सविता आंबेडकर|शारदा कबीर]] (लग्नानंतरच्या डॉ. सविता आंबेडकर) यांच्याशी त्यांची ओळख झाली. मालवणरांनी आंबेडकरांवर उपचार करण्याचे काम डॉ. शारदा कबीर यांचेवर सोपवले होते. दोघांचा परिचय वाढत गेला व दोघांनी लग्न करण्याचा निर्णय घेतला. हा आंजरजातीय विवाह होता, कबीर या [[ब्राह्मण समाज|ब्राह्मण]] समाजातील होत्या. १५ एप्रिल १९४८ रोजी आंबेडकर यांच्या दिल्ली येथील हार्डिंग ॲव्हिन्यू या निवासस्थानी आंबेडकर व डॉ. शारदा कबीर यांचा विवाह झाला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४०|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर राज्यघटनेच्या निर्मितिप्रक्रियेत केंद्रस्थानी राहिले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४१|language=मराठी}}</ref> २१ फेब्रुवारी १९४८ पासून जवळपास आठ महिने मुसदारुपी घटना चर्चेसाठी खुली ठेवली होती. त्यानंतर ४ नोव्हेंबर १९४८ रोजी घटना समितीची बैठक घेण्यात आली. या बैठकीत राजेंद्र प्रसादांनी जाहिर केले की, आंबेडकर आज घटना समितीपुढे घटनेचा मसुदा सादर करतील. घटना समितीचे सभासद दोन दिवस मुसदारूप घटनेवर आपले विचार व्यक्त करतील आणि दुरुत्याही सुचवतील. त्यानंतर आंबेडकरांनी घटना समितीपुढे घटनेचा मसुदा सादर केला आणि मसुद्यावर विवेचनात्मक विचार मांडले आणि भारताच्या राज्यघटनेची काही महत्त्वाची वैशिष्ट्ये सांगितली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४३|language=मराठी}}</ref> "घटना समितीने वेगवेगळ्या समित्या नियुक्त केल्या होत्या. त्या सर्व समितीच्या घटना समितीला आपले अहवाल सादर करीत होत्या. घटना समिती त्या अहवालांच्या आधारे कीही निर्णय घेत होती आणि ते निर्णय मसुदा समितीला कळवत होती. मसुदा समिती ते निर्णय आणि भारत सरकारचा १९३५चा कायदा विचारात घेऊन राज्यघटना तयार करण्याचे कार्य करीत होती, असे आपल्या भाषणाच्या सुरुवातीलाच आंबेडकरांनी सांगितले.<ref name="auto43">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४४|language=मराठी}}</ref> मसुदारूप घटना ३१५ कलमांची आणि ८ परिशिष्टांची आहे. मसुदारुपी घटनेत भारतीय संघराज्याचा मुख्य अधिकारी म्हणून एक पद आहे, ज्या भारतीय संघराज्याचा अध्यक्ष (राष्ट्रपती) असे म्हणले आहे. असे असले तरी या घटनेत अमेरिकेसारखे अध्यक्षीय पद्धतीचे सरकार स्वीकारलेले नाही तर संसदीय पद्धतीचे सरकार घटनेत स्वीकारले आहे. म्हणून [[राष्ट्रपती]] भारत देशावर राज्य करणार नाही. तो केंद्रिय मंत्रिमंडळाच्या सल्ल्यानेच कार्य करणार आहे. संसदेत बहुमताचे प्रभुत्व आहे. मंत्री संसदेचे सदस्य आहेत. मसुदारूप घटना संघराज्यात्मक आहे आणि एकात्मही आहे. तीमध्ये लोकशाही पद्धतीला प्राध्यान्य आहे."<ref name="auto43" /> संविधान सभेत भाषणाचा समारोप करताना आंबेडकर म्हणले की, "राज्यघटना कितीही चांगली असली तरी ती अमलात आणणारे लोक जर चांगले नसतील तर त्या राज्यघटनेचे मातेरे होते. मात्र राज्यघटना कितीही वाईट असली तरी ती राबविणारे लोक चांगले असतील तर ती राज्यघटना निःसंशय चांगली ठरते." संविधान सभेचे अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद हेसुद्धा नागरी सेवेचे महत्त्व विशद करताना म्हणाले की, "राज्यघटनेत काही असेल अथवा नसेल, राज्यघटना काही सांगो अथवा न सांगो, देशाचे कल्याण या देशाचे शासन-प्रशासन कोणत्या प्रकारे केले जाते यावर अवलंबून राहील आणि शाळा-प्रशासन चालविणारे लोक कोण वा कसे आहेत त्यावर अधिक अवलंबून राहील."<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४४ व २४५|language=मराठी}}</ref> ४ नोव्हेंबर १९४८ रोजी आंबेडकरांनी आपल्या भाषणात घटनेची देशहिताची, राज्यहिताची व जनहिताची जी वैशिष्ट्ये सांगितली त्यावर प्रभावित होऊन घटना समितीच्या अनेक सभासदांनी ५ नोव्हेंबर १९४८ रोजीच्या बैठकीत घटनाकार आंबेडकर यांची प्रशंसा करणारी मते व्यक्त केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४५ ते २५१|language=मराठी}}</ref> संविधान सभेमध्ये मसुदा समितीचे सदस्य [[टी.टी. कृष्णमचारी]] यांनी सांगितले की, {{Quote|text="संविधान सभेने मसुदा समितीवर सात सदस्य नियुक्त केले होते. त्यापैकी एकाने या सभागृहाचा राजीनामा दिला आणि त्याची जागा दुसऱ्याने घेतली. एकाचा मृत्यू झाला आणि ती जागा रिक्तच राहिली. एक सदस्य अमेरिकेत निघून गेला आणि ती जागा भरली गेलीच नाही, आणि एक अन्य सभासद राज्याच्या राजकारणात गुंतून पडले आणि त्यामुळे तेवढी पोकळी निर्माण झाली. एक किंवा दोन व्यक्ती दिल्लीपासून बरेच लांब होते आणि त्यांची प्रकृती त्यांना उपस्थित राहण्याची अनुमती देत नव्हती. म्हणून सरतेशेवटी असे घडले की, संविधानाचा मसुदा तयार करण्याचे उत्तरदायित्व एकट्या डॉ. आंबेडकरांवर आले. कदाचित सभागृहाला या वास्तवाची जाणीव असावी. डॉ. आंबेडकरांनी ही जबाबदारी, हे कार्य अत्यंत योग्यपणे पार पडले, यात मला तीळमात्रही शंका नाही. म्हणून आम्ही त्यांचे ऋणी आहोत."<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/ambedkar-constitution-narendra-modi-govt-2851111/|title=Denying Ambedkar his due|date=14 June 2016|accessdate=6 April 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://164.100.47.194/loksabha/writereaddata/cadebatefiles/C05111948.html|title=Constituent Assembly of India Debates|website=164.100.47.194|accessdate=6 April 2019}}</ref><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४५ ते २४७|language=मराठी}}</ref>}} एस. नागप्पा म्हणाले की, "''या घटनेचा मुसदा तयार करण्याचे कष्ट घेतल्याबद्दल पुन्हा एकदा मी डॉ. आंबेडकर यांचे आभार मानतो. हे काम गुंतागुंतीचे आहे, याविषयी शंकाच नाही, तरी सुद्धा त्यांनी ते अतिशय यशस्वीपणे व कमी वेळेत केले.''"<ref name="auto47">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४७|language=मराठी}}</ref> ७ नोव्हेंबर १९४८ नंतर घटना समितीच्या बैठका लागोपाठ होत राहिल्या. घटनेच्या प्रत्येक कलमावर चर्चा करून एक-एक कलम स्वीकारण्यात आले. २० नोव्हेंबर १९४८ रोजीच्या बैठकीत घटनेचे अकरावे कलम स्वीकारण्यात आले आणि भारतातील [[अस्पृश्यता]] कायद्याने नष्ट करण्यात आली.<ref name="auto47" /> १४ नोव्हेंबर १९४९ रोजी घटना समितीचे शेवटचे चर्चासत्र सुरू झाले. यात आंबेडकरांनी घटनेच्या सुचनांविषयी, दुरुस्त्याविषषी भाषण केले आणि परिवर्तनीय मसुदारुपी राज्यघटना तिसऱ्या वाचनासाठी आणि मंजूर होण्यासाठी घटना समितीपुढे सादर केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४८|language=मराठी}}</ref> सभासदांनी परिवर्तित मसुदारुपी घटनेवर १७ नोव्हेंबर १९४९ रोजीच्या बैठकीत भाषणे केली. यावेळीही बऱ्याच सभासदांनी घटना तयार करण्यासाठी घेतलेल्या परिश्रमामुळे आंबेडकरांची प्रशंसा केली. सेठ गोविंददास यांनी आंबेडकरांना 'आधुनिक युगाचा मनू' म्हणले जात असल्याचे संविधान सभेत सांगितले. खंडुभाई के. देसाई यांनी आंबेडकरांनी दिलेल्या अत्यंत विद्वतापूर्ण भाषणांना अविस्मरणीय म्हणले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४९|language=मराठी}}</ref> तर के.एम. जेधे यांनी आंबेडकरांना थोर वकील व प्रचंड बुद्धी व क्षमता असलेले मानव म्हणले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२५०|language=मराठी}}</ref> २५ नोव्हेंबर १९४९ रोजी राज्यघटनेचे शिल्पकार आंबेडकर यांनी संविधान सभेत आपले उद्बोधक व ऐतिहासिक भाषण दिले. त्यांनी प्रारंभी घटनेच्यासंबंधीची तांत्रिक माहिती दिली. काही कलमांची व वैशिष्ट्यांची माहिती दिल्यानंतर ते आपल्या भाषणाच्या शेवटाकडे आले आणि थोडेसे गंभीर झाले. त्यावेळी त्यांनी देशाच्या भवितव्याविषयी आपल्या भावना व आपले विचार व्यक्त केले. स्वतंत्र भारतातील लोकशाहीविषयी आंबेडकर म्हणतात की, "जोपर्यंत इंग्रज सरकार होते, तोपर्यंत आपल्या देशातील चांगल्या वाईट गोष्टीची जबाबदारी आपण त्यांच्यावर टाकत होतो. पण आता आपण स्वतंत्र झाल्यामुळे चांगल्या वाईट गोष्टीची जबाबदारी आपलीच राहणार आहे. त्यामुळे आपल्याला आता अधिक जबाबदारीने वागावे लागणार आहे." नंतर देशाच्या सुरक्षिततेच्या संदर्भात आंबेडकर म्हणतात की, "भारताचे स्वातंत्र्य आपल्याच लोकांच्या विश्वासघाताने अनेकदा गेले आहे. आपल्याच लोकांनी देशद्रोह केला आणि भारत देश दुसऱ्यांच्या हाती दिला. [[मुहम्मद बिन कासिम]]ने जेव्हा [[सिंध]]वर स्वारी केली तेव्हा राजा दाहीरच्या सेनापतीने लाच घेतली आणि तो आपल्या राजाच्या मदतीला धावला नाही. यामुळे राजा दाहीरचा पराभव झाला. [[महंमद घोरी]]ला भारतावर स्वारी करण्याचे आमंत्रण राजा [[जयचंद]]ने दिले. [[शिवाजी महाराज]] स्वराज्यासाठी लढत होते, तेव्हा इतर मराठे सरदार शिवाजी महाराजांविरुद्ध लढत राहिले. आता पुन्हा तसेच होणार नाही ना? अशी मला चिंता वाटते. जर राजकीय नेत्यांनी आपल्या पक्षाचे मत हे राष्ट्र हितापेक्षा श्रेष्ठ मानले तर भारताचे स्वातंत्र्य पुन्हा धोक्यात येईल. असे झाले तर पुन्हा स्वातंत्र्य मिळविणे अशक्यच होऊन बसेल. यासाठी रक्ताच्या शेवटच्या थेंबापर्यंत आपण आपल्या स्वातंत्र्यासाठी लढले पाहिजे. मी हिंदू, मी मुसलमान, मी ख्रिश्चन, मी शिख, मी जैन-बौद्ध यांना दुय्यमत्व देऊन, मी प्रथम भारतीय व अंतिमतः ही भारतीयच आहे, असे आपण मानलेच पाहिजे".<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२५१ ते २५६|language=मराठी}}</ref> २६ नोव्हेंबर १९४९ च्या घटना समितीच्या बैठकीत घटना समितीचे अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे आपल्या भाषण म्हणाले की, "''स्वतंत्र भारताची राज्यघटना तयार करण्यासाठी जी मसुदा समिती नियुक्त करण्यात आली, तिचे सभासद आणि प्रामुख्याने तिचे अध्यक्ष डॉ. आंबेडकर यांची निवड करण्याचा घटना समितीची निर्णय अगदी अचूक होता. आणि डॉ. आंबेडकरांनी उत्कृष्ट राज्यघटनेची निर्मिती करून तो निर्णय सार्थक सिद्ध केला आहे.''" आंबेडकर भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार व जगातले एक श्रेष्ठ घटनाकार म्हणून ओळखले जाऊ लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२५८|language=मराठी}}</ref> == हैदराबाद मुक्तिसंग्राम लढ्यातील योगदान == {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem> "देशाला स्वातंत्र्य मिळाले तरी निजामाच्या जोखडाखाली अडकलेल्या हैदराबाद संस्थानातील लढ्याला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांचे नतिक पाठबळ मिळाले होते. त्यातूनच मराठवाड्यात स्वातंत्र्याची पहाट झाली. धर्मसत्ता व राजसत्ता कधीच एकत्र नांदू शकत नाहीत, या शब्दांत बाबासाहेबांनी निजामाच्या धार्मिक सत्तेला विरोध केला होता." </poem> |salign=right |author= '''ज्येष्ठ स्वातंत्र्यसेनानी अ‍ॅड. [[भगवानराव देशपांडे]]''' <br /> |source= <ref name="ReferenceB">{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/dr-ambedkar-thoughts-behind-haidrabad-mukti-sangram-1142105/|title=Latest Marathi News- Breaking News Today &#124; Read Marathi Batmya from Maharashtra, India ब्रेकींग मराठी न्यूज at https://loksatta.com/|date=18 सप्टें, 2015}}</ref> }} "हैदराबाद संस्थानात भाषण, लेखन, शिक्षण व सभा स्वातंत्र्य मिळत नाही तोपर्यंत नागरी स्वातंत्र्य येणार नाही, असे बाबासाहेबांनी सांगितले होते. शेड्युल्ड कास्ट फेडरेशनच्या माध्यमातून हैदराबाद संस्थानामध्येही दलितांना स्वातंत्र्याचा विचार बाबासाहेबांनी दिला होता", असेही भगवानराव देशपांडे म्हणले.<ref name="ReferenceB"/> १९४० च्या दशकामध्ये ब्रिटिशांनी हिंदुस्थानातील संस्थानिकांना आपले स्वतंत्र राष्ट्र घोषित करण्याची परवानगी दिली होती. मोहम्मद अली जिन्ना यांनी आपली पाकिस्तानाची मागणी यशस्वी केली, त्यानंतर हैदराबाद संस्थानाच्या निजामाने हे १७ ऑगस्ट १९४७ रोजी त्यांचे संस्थान हे स्वतंत्र राष्ट्र म्हणून घोषित केले. निजामाचे हैदराबाद संस्थान धर्मांध रजाकारांचे राज्य होते, जिथे न्याय हक्कांसारख्या मूलभूत अधिकारांवरच बंदी होती. इ.स. १९३८ ते १९४८ या कालखंडात आंबेडकर यांनासुद्धा हैदराबाद संस्थानात सभा, परिषद, मेळावे वा संमेलने घेण्यास मज्जाव घातला गेला होता. अशा या निजामांमुळे होणाऱ्या संभाव्य धोक्याचे निवारण करण्यासाठी तत्कालीन पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू, तत्कालीन गृहमंत्री वल्लभभाई पटेल आणि तत्कालीन कायदामंत्री आंबेडकर यांनी प्रयत्न केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.saamana.com/article-on-marathwada-sangram/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2021-09-19 |archive-date=2021-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920211747/https://www.saamana.com/article-on-marathwada-sangram/ |url-status=dead }}</ref> भारत सरकारने जेव्हा हैदराबाद संस्थानावर पोलीस कारवाई केली तेव्हा आंबेडकर यांनी सरदार वल्लभभाई पटेल यांना पाठिंबा दिला होता. पोलीस कारवाईचा निर्णय घेण्यापूर्वी पटेल यांनी आंबेडकर यांच्याशी सविस्तर चर्चा केली होती. हैदराबादचा इतिहास आणि भूगोल पाहता निजाम स्वतंत्र राहणे शक्यच नाही, असे स्पष्टीकरण त्यावेळी आंबेडकरांनी पटेल यांना दिले होते. "आपण जर सैन्य पाठविण्याचा निर्णय घेणार असाल तर आंतरराष्ट्रीय पातळीवर त्याचे विपरीत परिणाम होतील. या घटनेची संयुक्त राष्ट्रसंघामध्ये चर्चा होईल. भारताचे सैन्य हैदराबाद संस्थानात घुसले व त्यांनी हैदराबाद संस्थानावर आक्रमण केले, असे अनेक अर्थ निघू शकतील", असे आंबेडकर म्हणाले. त्यामुळे आंबेडकरांनी असे सुचवले की आपण हैदराबाद संस्थानावर भारतीय सैन्यच पाठवू परंतु या कृतीला 'पोलीस ॲक्शन' हे नाव देऊ. पटेल यांनी आंबेडकरांच्या सूचनेचा स्वीकार केला आणि पुढे तेथे भारतीय सैन्य पाठवून कारवाई झाली व त्याला पोलीस ॲक्शन हा शब्द वापरला गेला. शेवटी भारतीय सैनिकांसमोर निजामाच्या सैनिकांचा पराभव झाला आणि १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी निजामाचे राज्य भारतात सामील झाले.<ref>डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र - धनंजय कीर</ref><ref>हैदराबाद मुक्तिसंग्रामातील चित्तथरारक आठवणी - लक्ष्मणराव कापसे</ref><ref>डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर आणि हैदराबाद संस्थान - डॉ. शेषराव नरवाडे</ref> == बुद्ध जयंतीचे प्रणेते == [[File:Dr. Ambedkar speaking on Buddha Jayanti on 2 May 1950.jpg|thumb|२ मे १९५० रोजी [[नवी दिल्ली]] येथे झालेल्या [[बुद्ध जयंती]]च्या कार्यक्रमात बोलतांना बाबासाहेब आंबेडकर]] आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली २ मे १९५० रोजी भारतात पहिली सार्वजनिक [[बुद्ध जयंती]] [[दिल्ली]] येथे साजरी झाली होती. याप्रसंगी आंबेडकरांनी बुद्धांच्या जीवन कार्यावर विचार मांडले. या जयंती समारंभास अनेक देशांचे प्रतिनिधी, भिक्खू संघ व सुमारे वीस हजार लोकांचा समुदायही उपस्थित होता.<ref name="प्रणेते">{{स्रोत बातमी|url=|title=बुद्ध जयंतीचे प्रणेते डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=थोरात|first=ॲड. संदिप|date=१७ मे २०१२|work=दैनिक सम्राट|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|page=४|language=मराठी}}</ref> इ.स. १९५१ मध्ये आंबेडकरांच्याच अध्यक्षतेखाली तीन दिवसीय बुद्ध जयंती महोत्सव साजरा झाला. इ.स. १९५६ला आंबेडकरांनी आपल्या आयुष्यातील शेवटची बुद्ध जयंती दिल्लीतच साजरी केली. आंबेडकरांनी दिल्लीशिवाय महाराष्ट्रातही बुद्ध जयंतीस इ.स. १९५३ पासून सुरुवात केली. इ.स. १९५६ पर्यंत त्यांच्या अध्यक्षतेखाली व प्रमुख उपस्थितीत बुद्ध जयंतीचे महाराष्ट्रात भव्य कार्यक्रम झाले. महाराष्ट्रातले बुद्ध जयंतीचे कार्यक्रम प्रामुख्याने मुंबईत झाले. भारतात व महाराष्ट्रात बुद्ध जयंती महोत्सवाच्या परंपरेची सुरुवात आंबेडकरांनी केली, म्हणून त्यांना भारतातील सार्वजनिक बुद्ध जयंती महोत्सवाचे प्रणेते समजले जाते.<ref name="प्रणेते" /> ''इतर सर्व धर्म संस्थापकांच्या जन्मदिनी देशात सुट्टी मिळते. मग मानवतेचा महान संदेश देण्याऱ्या तथागत बुद्धांच्या जयंतीस सुट्टी का नाही? एक तर नियोजित सुट्ट्यातील एक सुट्टी कमी करा अथवा एक सुट्टी वाढवून आम्हाला द्या.'' अशी आग्रही मागणी डॉ. आंबेडकरांनी तत्कालीन केंद्र सरकारकडे केली होती. बुद्ध जयंती दिनी सार्वजनिक सुट्टी असावी ही १९४२ पासूनच मागणी होती. आंबेडकरांच्या प्रयत्नांमुळे व दबावामुळे २७ मे १९५३ रोजी केंद्र सरकारने बुद्ध जयंती निमित्त सार्वजनिक सुट्टी जाहीर केली. महाराष्ट्र सरकारने मात्र त्या वर्षी सार्वजनिक सुट्टी जाहीर केली नाही. या सर्व बाबींचा उल्लेख आंबेडकरांनी १९५३ च्या आपल्या मुंबईतील बुद्ध जयंती कार्यक्रमाच्या भाषणात स्वतः केला आहे.<ref name="प्रणेते" /> == बौद्ध धम्मात धर्मांतर== {{मुख्य|नवबौद्ध चळवळ|नवयान|बावीस प्रतिज्ञा|बौद्धधम्म प्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}}{{हे सुद्धा पहा|नवबौद्ध|धम्मचक्र प्रवर्तन दिन|दीक्षाभूमी|दीक्षाभूमी (चंद्रपूर)}} [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar addressing his followers during 'Dhamma Deeksha' at Deekshabhoomi, Nagpur 14 October 1956.jpg|thumb|१४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी, नागपूर येथे धम्म दीक्षा सोहळ्यामध्ये आपल्या अनुयायांना उद्देशून बोलताना आंबेडकर]] [[चित्र:Dr. Ambedkar being administered 'Dhamma Deeksha' by Bhante Chandramani (from Kushinara) at Nagpur on 14 October 1956.jpg|thumb|कुशीनाराचे भिक्खू महास्थविर चंद्रमणी यांचेकडून दीक्षा ग्रहण करताना आंबेडकर]] [[चित्र:Dikshabhumi.jpg|left|thumb|[[नागपूर]] येथील दीक्षाभूमीचा [[स्तूप]]]] '''{{Quote box | quoted = true | bgcolor = #F5F6CE | salign = right | quote = ''मी बुद्धांचा धम्म (बौद्ध धर्म) सर्वोत्तम मानतो. त्याची कोणत्याही धर्माशी तुलना केली जाऊ शकत नाही. विज्ञान मानणाऱ्या आधुनिक माणसाला जर कोणता धर्म आवश्यक वाटत असेल, तर तो फक्त एकच धर्म आहे, तो म्हणजे बौद्ध धर्म. मी गेली तीस वर्षे सर्व धर्मांचा अभ्यास करून या निष्कर्षाप्रत आलो आहे की बौद्ध धर्म हा जगातील सर्वश्रेष्ठ धर्म आहे.'' | source = ''' ''- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, [[भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म]] प्रस्तावनेमधून, ६ मार्च १९५६''' }} आंबेडकरांनी [[हिंदू धर्म]]ात सुधारणा करण्याचा प्रयत्न केला.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> पण हिंदुंची मानसिकता बदलण्यास त्यांना अपयश आले. हिंदू धर्मात राहून अस्पृश्यांची आर्थिक स्थिती व सामाजिक दर्जा सुधारणार नाही, याची जाणीव त्यांना झाली.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> तसेच अस्पृश्य हे हिंदूंच्या सामाजिक व धार्मिक गुलामगिरीतून मुक्त होणार नाही हेही त्यांना जाणवले.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> त्यामुळे हिंदू धर्माचा त्याग करणे त्यांच्यासाठी आवश्यक ठरले.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> त्यांनी असा विचार केला की, जसे स्वातंत्र्य हे भारतासाठी आवश्यक आहे, तसे धर्म बदलणे हे अस्पृश्यांसाठी आवश्यक आहे.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> आंबेडकरांची धर्मांतराची संकल्पना होती की - अस्पृश्यांना हिंदू धर्मामध्ये चांगली वागणूक मिळत नाही. तसेच हिंदू धर्म जातिव्यवस्थेचा पुरस्कर्ता असून तो माणसांत भेद करतो, हिंदू धर्मात समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता नाही. आंबेडकरांनी हिंदू धर्म आणि समाजव्यवस्थेला असा प्रश्न केला, "जो धर्म अस्पृश्यांना मंदिरात जाऊ देत नाही, पाणी पिऊ देत नाही, ज्ञानार्जन करू देत नाही; आमच्या सारख्यांच्या सावलीचा विटाळ मानतो, हिंदू धर्म अस्पृश्यांना तुच्छ मानतो, अशा हिंदू धर्मात अस्पृश्यांनी का राहावे?"<ref name="गाठाळ २०१९ ४३३"/> सामाजिक कार्यकर्त्या [[रूपा कुलकर्णी-बोधी]] म्हणतात की, "बाबासाहेबांनी हिंदू धर्माला सुधारण्याचा बराच प्रयत्न केला. त्यांनी आकसाने बौद्ध धर्मात प्रवेश केलेला नाही. महाडचा सत्याग्रह, काळाराम मंदिराचा सत्याग्रह ही त्याचीच उदाहरणं आहेत. त्यांनी अनेक हिंदू नेत्यांशी चर्चा केली. त्यात अगदी एस. एम. जोशी, सावरकर, टिळकांचा मुलगा श्रीधर टिळक यांच्याशी चर्चा केली होती.<ref name="ReferenceC">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-58900160|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी बौद्ध धम्म स्वीकारण्यामागे काय कारणं होती?|via=www.bbc.com}}</ref> आंबेडकरांनी [[१३ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९३५|१९३५]] रोजी [[नाशिक]] जिल्ह्यातील [[येवले|येवला]] या गावी भरलेल्या परिषदेत [[हिंदू धर्म]]ाचा त्याग करण्याची घोषणा केली. धर्मांतराच्या या घोषणेनंतर [[ख्रिश्चन]], [[मुस्लिम]], [[शिख]], [[जैन]], [[बौद्ध]], [[यहूदी]] इत्यादी धर्मांच्या धर्मगुरूंनी आंबेडकरांनी त्यांच्या कोट्यवधी अनुयायांसह आपल्या धर्मात यावे यासाठी निमंत्रणे दिली तर काहींनी आमिषेही दाखवली. बॅरिस्टर [[मोहम्मद अली जिना]] यांनी जयकरांमार्फत आंबेडकरांनी [[इस्लाम]] स्वीकारावा, [[पाकिस्तान]]ाला यावे व पाकिस्तानाचे गव्हर्नर व्हावे असा प्रस्ताव ठेवला होता. तर त्यावेळेचे जगातील सर्वाधिक श्रीमंत संस्थान असलेल्या [[निझाम]]ाने आंबेडकरांनी अनुयायांसह इस्लाम स्वीकारल्यास प्रत्येक व्यक्ती मागे काही कोटी रुपये देण्याचे कबूल केले होते.<ref>{{Citation|last=Zee News|title=Baba Saheb : Documentary on complete personality of Dr Bhimrao Ambedkar {{!}} Part II|date=2016-04-14|url=https://m.youtube.com/watch?t=97s&v=65fxrTaebwQ|accessdate=2018-03-30}}</ref> परंतु त्यांना भारतभूमीतला, विवेकनिष्ट व मानवी मुल्ये जपणारा धर्म हवा होता म्हणून त्यांनी ह्या दोन्ही प्रस्ताव नाकारले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=३०७, ३०८, ३०९|language=मराठी}}</ref> ख्रिश्चन धर्माच्या विदेशी धर्मगुरूंनी त्यांना [[ख्रिश्चन धर्म]] स्वीकारण्याती विनंती केली आणि धर्म स्वीकारल्यानंतर जगातील सारेच ख्रिश्चन देश अस्पृश्यांचा सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय स्तर उंचावण्यास मदत करतील अशी हमी दिली होती. महाबोधी सोसायटीकडून [[बौद्ध]] [[भिक्खू]]ंनी त्यांनी [[बौद्ध धर्म]] स्वीकारावा अशी तार पाठवली होती. हा धर्म [[आशिया]] खंडातील एक प्रमुख धर्म होता. जो तुमचे व तुमच्या अनुयायांची उद्दिष्टे साध्य करेल, असे त्यात लिहिले हाते. आंबेडकर बुद्धिप्रमाण्यवादी होते, त्यांनी सन १९३५ च्या आपल्या धर्मांतरांच्या घोषणेनंतर २१ वर्षे जगातील विविध प्रमुख धर्मांचा अभ्यास केला. त्यानंतर त्यांचा कल मानवतावादी व विज्ञानवादी धर्म म्हणून बौद्ध धम्माकडे वळला.<ref>{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कैलास प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४४०|language=मराठी}}</ref> धर्मांतरापूर्वी मुंबईत १९४५ मध्ये मुंबई येथे [[सिद्धार्थ लॉ कॉलेज, मुंबई|सिद्धार्थ महाविद्यावय]] स्थापन केले.तसेच औरंगाबाद येथे इ.स. १९५० मध्ये [[मिलिंद महाविद्यालय]] सुरू करून त्याच्या परिसरास ''नागसेनवन'' असे नाव दिले. त्यांनी मुंबईतील आपल्या निवासस्थानाला [[राजगृह]] असे नाव दिले. त्यांनी ''१४ ऑक्टोबर १९५६, नागपूर'' हा धर्मांतराचे स्थळ व दिवस जाहीर केला. त्यानंतर भारतातील सर्व राज्यांतून लक्षावधी अस्पृश्य लोक नागपूर येथे धम्म दीक्षेकरिता येऊ लागले.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकर आणि बौद्धधम्म|last=संघरक्षित|first=महास्थवीर|publisher=द कॉर्पोरेट बॉडी ऑफ द बुद्धा एज्युकेशन फाऊंडेशन|year=१९९०|isbn=|location=तैवान|pages=१४०|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/00_pref_unpub.html| title=00_pref_unpub|संकेतस्थळ=www.columbia.edu|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2018-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502081913/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/00_pref_unpub.html|url-status=dead}}</ref> <span style="color: orange"> <blockquote>बाबासाहब करे पुकार बुद्ध धम्म का करो स्वीकार...</blockquote> <span style="color: blue"> <blockquote>आकाश पाताल एक करो बुद्ध धम्म का स्वीकार करो...</blockquote> अशा घोषणा देत आंबेडकरवाद्यांनी नागपूरात प्रवेश केला. नागपूर शहरात ५ लक्ष आंबेडकरानुयायी आले तेव्हा नागपूर शहराची लोकसंख्या दुप्पट झाली होती. त्या दिवशी [[विजयादशमी|अशोक विजयादशमी]] होती. [[सम्राट अशोक]] यांनी बौद्ध धम्माचा याच दिवशी स्वीकार केला होता. हे शपथग्रहण सकाळी ९.०० वाजता झाले. [[श्रीलंका|श्रीलंकेचे]] बौद्ध भिक्खू [[महास्थविर चंद्रमणी]] यांचेकडून आंबेडकर व [[सविता आंबेडकर]] यांनी [[त्रिशरण]] व [[पंचशील]] ग्रहण करून धम्मदीक्षा घेतली. त्यांनंतर नवदीक्षित बौद्ध आंबेडकरांनी स्वतः आपल्या सुमारे ५ लक्ष अनुयायांना त्रिशरण, पंचशील आणि [[बावीस प्रतिज्ञा]] देऊन बौद्ध धम्माची दीक्षा दिली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/lokprabha/babasaheb-ambedkar-and-religion-change-290869/|title=बाबासाहेब आणि धर्मातर|date=2013-12-06|work=Loksatta|access-date=2018-03-30|language=mr-IN}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://divyamarathi.bhaskar.com/article/EDT-babasaheb-ambedkar-column-2481860.html|title=डॉ. आंबेडकरांचा बौद्ध धम्म|date=2011-10-06|work=marathibhaskar|access-date=2018-03-14|language=mr}}</ref> आंबेडकरांनी १५ ऑक्टोबर रोजी सुद्धा ३ लक्ष अनुयायांना दीक्षा दिली, तर [[चंद्रपूर]] येथे १६ ऑक्टोबर रोजी ३ लक्ष लोकांना बौद्ध धम्माची दीक्षा दिली. तसेच अकोला येथे ५०० लोकांनी बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. तीन दिवसांतच आंबेडकरांनी १० लाखापेक्षा अधिक लोकांना बौद्ध धम्माची दीक्षा देऊन जगातील बौद्धांची संख्या १० लाखांनी वाढवली.<ref name="auto28">{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=१५०|language=मराठी}}</ref> मार्च १९५९ च्या एका अहवालानुसार देशात १.५ ते २ कोटी अस्पृश्यांनी बौद्ध धर्म स्वीकारला होता.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=e-b2EzNRxQIC&printsec=frontcover&dq=ambedkar+and+buddhism&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiSiNXAuJnZAhXLro8KHR0HDhkQ6AEIJjAB#v=onepage&q=ambedkar%20and%20buddhism&f=false|title=Ambedkar and Buddhism|last=Sangharakshita|date=2006|publisher=Motilal Banarsidass Publishe|isbn=9788120830233|language=en}}</ref> आंबेडकरांनी धम्मदीक्षेसाठी अजब बंगला वस्तुसंग्रहालयातील बुद्धमूर्ती मध्य प्रदेशचे तत्कालीन मुख्यमंत्री तथा काँग्रेस नेते रविशंकर शुक्ला यांच्याकडून मागिवली होती.<ref>{{Cite web|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/babasaheb-ambedkar-had-taken-buddha-idol-from-madhya-pradesh-chief-minister-for-dhamma-daksha-125850294.html|title=बाबासाहेबांनी धम्मदीक्षेसाठी मध्य प्रदेशच्या मुख्यमंत्र्यांकडून घेतली होती बुद्धमूर्ती|website=Divya Marathi}}</ref> लक्षावधी अनुयायांसह आंबेडकरांनी बौद्ध धर्म स्वीकारल्यावर देशात बौद्ध धर्माचे पुनरूज्जीवन झाले. त्यांचे धर्मांतर जगातील एक सर्वात मोठे सामूहिक धर्मांतर होते. आंबेडकरांना ''बौद्ध धर्माचे प्रवर्तक'' तसेच ''बौद्ध धर्माचे पुनरूज्जीवक'' म्हणले जाऊ लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=३३२|language=मराठी}}</ref> महापरिनिर्वाणापर्यंत आंबेडकरांनी ३० लक्षापेक्षा जास्त लोकांना बौद्ध धर्मात आणण्याचे कार्य केले. [[अशोक|सम्राट अशोकानंतर]] बौद्ध धर्माचे प्रसार कार्य आंबेडकरांएवढे कोणत्याही भारतीयाने केले नाही.<ref>{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कैलास प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४४३|language=मराठी}}</ref> [[चित्र:22 Vows (in Marathi) administered by Most Revered Bodhisattva Dr. Babasaheb Ambedkar on the occasion of Buddhist Dhamma Deeksha on 14 October 1956 at Deeksha Bhoomi, Nagpur.jpg|thumb|right|२२ प्रतिज्ञांचा दीक्षाभूमीवरील स्तंभ]] आंबेडकरांनी बौद्धांना स्वतःच्या [[२२ प्रतिज्ञा]] वदवून घेतल्या. या बौद्ध धर्माचे सार आहेत. यांत बौद्ध धर्मात असलेला हिंदू देवी-देवता व संस्कृतीचा त्याग, बुद्धाचे पंचशील, त्रिशरण, अष्टांगमार्ग, दहा पारमिता, मानवी मूल्ये व तत्त्वे आहेत. या प्रतिज्ञा [[पंचशील]], [[अष्टांगिक मार्ग]] व [[दहा पारमिता]] अनुसरण्याच्या आहेत. आंबेडकरांच्या प्रतिज्ञा या आवाहन स्वरूपातील सूचनांसारखे आहेत. प्रतिज्ञा पाळण्याची ते कठोर सक्त ताकीद देत नाहीत किंवा कठोर भाषा वापरीत नाहीत. या २२ प्रतिज्ञा बौद्ध धर्माचा सांस्कृतिक भाग म्हणून महत्त्वाच्या आहेत.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकर आणि बौद्धधम्म|last=संघरक्षित|first=महास्थवीर|publisher=द कॉर्पोरेट बॉडी ऑफ द बुद्धा एज्युकेशन फाऊंडेशन|year=१९९०|isbn=|location=तैवान|pages=१४९|language=मराठी}}</ref> अर्थतज्ज्ञ आणि राज्यसभेचे खासदार [[नरेंद्र जाधव]] म्हणतात की, "बाबासाहेबांनी बौद्ध धर्माचा स्वीकार केल्यावर त्यांचे महापरिनिर्वाण झाले. त्यामुळे बौद्ध धर्माचा प्रसार करण्याचे त्यांचे उद्दिष्ट पूर्ण झाले नाही. १४ ऑक्टोबर नंतर मुंबईत धर्मांतराचा मोठा सोहळा ठेवण्यात आला होता. त्यात प्रल्हाद केशव अत्रेंपासून अनेक नेते त्यात सहभागी होणार होते. मात्र त्यात डॉ. आंबेडकरांना सहभागी होता आले नाही. आम्ही बौद्ध धर्म स्वीकारला पण तो आचरण्यात आणण्याची यंत्रणा त्यांना उभारता आली नाही. ती यंत्रणा उभी राहिली मात्र आपापल्या पद्धतीने. अनेक ठिकाणी बौद्ध धर्माचे आचरण करण्यात येते पण त्याबद्दल प्रत्येकाची थिअरी असते. हे पद्धतशीरपणे व्हायला हवे होते, ते झाले नाही हे मान्य करावं लागेल."<ref name="ReferenceC"/> === आंबेडकरानंतर बौद्ध समाज === आंबेडकरांच्या निधनानंतर मुंबईहून त्यांच्या अस्थी [[दिल्ली]]ला नेण्यात आल्या. तेथे एक आठवड्यानंतर धर्मांतराचा कार्यक्रम होऊन ३०,००० लोकांनी बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. नंतर अस्थींचे अनेक विभाजन केले गेले आणि त्यांचे भाग [[आग्रा]] सहित देशातील प्रमुख शहरात पाठवले गेले आणि प्रत्येक शहरात ठिकठिकाणी धर्मांतराचे कार्यक्रम झाले. अशाप्रकारे नागपूर येथील सामूदायिक धर्मांतरांची चळवळीची गती पुढे चालू राहिली. ७ डिसेंबर १९५६ ते १० फेब्रुवारी १९५६ पर्यंतच्या काळात [[मुंबई]], [[आग्रा]], [[दिल्ली]] यांसह देशातील वीस पेक्षा अधिक शहरांत धर्मांतराचे कार्यक्रम घडून आले. आंबेडकर यांच्या हस्ते दीक्षा घेतलेल्या १०,००,००० बौद्धांद्वारे दीक्षित नवबौद्धांची संख्या ४०,००,००० झाली.<ref name="auto55">{{संकेतस्थळ स्रोत| title=Ambedkar and Buddhism|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=e-b2EzNRxQIC&printsec=frontcover&dq=ambedkar+and+buddhism&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiSiNXAuJnZAhXLro8KHR0HDhkQ6AEIJjAB#v=onepage&q=ambedkar%20and%20buddhism&f=false|प्रकाशक=Motilal Banarsidass Publishe|भाषा=en|दिनांक=2006}}</ref> १९५१ च्या जनगणनेनुसार सर्व भारतात अवघे १,८०,८२३ बौद्ध होते. त्यापैकी [[महाराष्ट्र]]ात २,४८७, [[पंजाब]]ात १,५५०, [[उत्तर प्रदेश]]ात ३,२२१, [[मध्य प्रदेश]]ात २,९९१ आणि बाकीचे बहुतेक सर्व बौद्ध ईशान्य भारतात होते. इ.स. १९५१ ते १९६१ या दशतकात महाराष्ट्रातील बौद्धांची अधिकृत संख्या २,४८७ वरून २७,८९,५०१ पर्यंत पोहोचली. तर १९५१ ते १९६१ मध्ये भारतातील अधिकृत बौद्धांची लोकसंख्या १,६७१ टक्क्यांनी वाढून १,८०,८२४ वरून ३२,५०,२२७ पर्यंत पोहोचली होती. धर्मांतरापूर्वी महाराष्ट्रातील [[अनुसूचित जाती]]त महारांचे प्रमाण ७०% इतके होते. धर्मांतरामुळे त्यांची विभागणी ३५% बौद्ध, व ३५% हिंदू महार अशी झाली.<ref name="auto28" /><ref name=":0" /><ref>भारतीय जनगणना, १९५१ व १९६१</ref> ही सरकारी जनगणनेची आकडेवारी होती पण प्रत्यक्षात मात्र भारतातील धर्मांतरित बौद्धांची लोकसंख्या ही या जनगणनेतील बौद्ध लोकसंख्येपेक्षा कितीतरी पटींनी अधिक होती.<ref name="auto55"/> मार्च १९५९ पर्यंत भारतातील धर्मांतरित बौद्धांची संख्या जवळ जवळ १.५ ते २ कोटी होती, जी भारतातील ४.५% लोकसंख्या होती.<ref name="auto55"/> २०११ च्या जनगणनेनुसार भारतातील एकूण बौद्ध लोकसंख्येपैकी ८७% पेक्षा जास्त लोक हे आंबेडकरवादी बौद्ध आहेत, ज्यांचे पूर्वज १९५६ मध्ये बौद्ध धर्मात परिवर्तित झाले होते.<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/india-news/dalits-who-converted-to-buddhism-better-off-in-literacy-and-well-being/745230/|title=Dalits who converted to Buddhism better off in literacy and well-being: Survey|date=2 July 2017}}</ref><ref>Peter Harvey, ''An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices'', p. 400. Cambridge University Press, 2012, {{ISBN|978-052185-942-4}}</ref><ref>''The New York Times guide to essential knowledge: a desk reference for the curious mind''. Macmillan 2004, page 513.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thequint.com/india/2017/06/17/dalits-converting-to-buddhism|title=Dalits Are Still Converting to Buddhism, but at a Dwindling Rate|date=17 June 2017|website=The Quint}}</ref> == मृत्यू == {{मुख्य|चैत्यभूमी|महापरिनिर्वाण दिन|डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक}} [[चित्र:Maha Parinirvana of Dr. Babasaheb Ambedkar 05.jpg|thumb|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे महापरिनिर्वाण]] [[चित्र:The ocean of people waving the mortal remains of Dr. Babasaheb Ambedkar towards the 'Chaitya Bhoomi', Mumbai, which had never been seen in the history (7 December 1956).jpg|thumb|आंबेडकरांची मुंबईतील अंत्ययात्रा, ७ डिसेंबर १९५६]] [[चित्र:Chaitya Bhoomi, Mumbai – Samadhi place of Dr. Babasaheb Ambedkar.jpg|thumb|[[चैत्यभूमी]], आंबेडकरांचे समाधी स्थळ]] [[नागपूर]] व [[चंद्रपूर]] येथील धर्मांतराचे झाल्यावर आंबेडकर [[दिल्ली]]ला परतले. त्यानंतर काही आठवड्यात २० नोव्हेंबर १९५६ मध्ये ते [[नेपाळ]]मधील [[काठमांडू]]ला ‘‘वर्ल्ड फेलोशिप ऑफ बुद्धिस्ट‘’च्या चौथ्या परिषदेस हजर राहिले. तेथे त्यांनी ‘‘[[बुद्ध]] की [[कार्ल मार्क्स]]‘’ या विषयावर भाषण केले. त्यात त्यांनी ''भगवान बुद्धाचा मार्ग मार्क्स पेक्षा श्रेष्ठ आहे, ज्यात प्रेम, न्याय, बंधुत्व, विज्ञानवाद असून तो शोषण समाप्त करू शकतो'' असे सांगितले. आपल्या परतीच्या प्रवासात त्यांनी [[बनारस]]मध्ये दोन भाषणे दिली. दिल्लीमध्येही त्यांनी विविध बौद्ध समारंभांत भाग घेतला. त्यानंतर त्यानी राज्यसभेच्या अधिवेशनात भाग घेतला आणि आपल्या ‘‘भगवान बुद्ध आणि कार्ल मार्क्स’‘ या पुस्तकाचे शेवटचे प्रकरण लिहून पूर्ण केले. ५ डिसेंबरच्या सायंकाळी ‘‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’‘ या ग्रंथाच्या प्रास्ताविक आणि परिचय या दोन प्रकरणांच्या प्रती आणून त्यांनी रात्री त्यांची तपासणी केली. दुसऱ्या दिवशी पहाटे १२.१५ वाजता [[६ डिसेंबर]] [[इ.स. १९५६]] रोजी दिल्लीला निवासस्थानी त्यांचे निधन ([[महापरिनिर्वाण]]) झाले. त्यावेळी त्यांचे वय ६४ वर्ष आणि ७ महिन्याचे होते. दिल्लीहून विशेष विमानाने त्यांचे पार्थिव [[मुंबई]]ला आणण्यात आले. मुंबई हे ठिकाण अत्यंविधीसीठी निश्चित झाले त्यानंतर देशभरातील त्यांचे अनुयायी मिळेल त्या साधनाने मुंबईला येऊ लागले. आंबेडकर यांच्या धर्मांतरानंतरच्या सात आठवड्यांत त्यांनी बौद्ध धम्माच्या प्रचारासाठी मोठे कार्य केले. आंबेडकरांची अंत्ययात्रा राजगृह (हिंदू कॉलनी), दादर येथून दुपारी १.४० वाजता निघाली. दादर व्हिन्सेन्ट रोड (आताचा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रोड), पोयबावडी, [[परळ]], एलफिन्स्टन ब्रिज, सयाी रोड, गोखले रोड (उत्तर व दक्षिण), रानडे रोडवरून दादर चौपाटीवरील हिंदू स्मशानभूमीत (आता चैत्यभूमी) सायकांळी ६ वाजता पोहोचली. चार मैल लांबीच्या या त्यांच्या अंत्ययात्रेत देशभरातून १५ लाखांवर लोक सामील झाले होते. ७ डिसेंबर १९५६ रोजी सायंकाळी ७.५० वाजता त्यांच्यावर [[मुंबई]] मध्ये बौद्ध पद्धतींनी अंत्यसंस्कार करण्यात आले. मुंबई हे त्यांच्या जीवनकार्यातील अधिकांश काळ मुख्यालय होते आणि तेथेच त्यांचे अजूनही सर्वात जास्त अनुयायी होते. मुंबई शहरातील ती सर्वात मोठी अत्यंयात्रा होती. त्यानंतर दहनसंस्कारास उपस्थित राहिलेल्यापैंकी एक लाख लोक त्यांच्या अस्थींबरोबर तैनातीने राजगृहापर्यंत गेले. परंतु दहनभूमी सोडण्यापूर्वी त्यांनी आंबेडकरांच्या इच्छेची पूर्ती करण्यासाठी म्हणून बौद्ध धम्माचा स्वीकार करण्याचा आग्रह धरला. त्यानुसार दीक्षा समारंभाचा कार्यक्रम होऊन तेथे उपस्थित असलेल्या बौद्ध भिक्खूंपैकी महापंडित डॉ. [[भदंत आनंद कौसल्यायन|आनंद कौसल्यायन]] यांनी त्रिशरण व पंचशील देऊन त्याच ठिकाणी १० लाख लोकांना बौद्धधम्माची दीक्षा दिली. एकाच वेळी दहा लक्षांवरील लोकांचे धर्मांतर हे जगातील सर्वात मोठे सामूहिक धर्मांतर होते.<ref name=":0" /> आंबेडकरांचे दिल्लीमध्ये आपल्या निवासस्थानी महापरिनिर्वाण झाले होते, तेथे भारत सरकारने [[डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक]] निर्माण केले आहे. याला 'महापरिनिर्वाण स्थळ' म्हणूनही ओळखले जाते. १३ एप्रिल २०१८ रोजी भारताचे पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]] यांच्या हस्ते स्मारकाचे लोकार्पन करण्यात आले. या स्मारकाच्या इमारतीची रचना पाने उघडलेल्या [[भारतीय संविधान]]ाच्या पुस्तकाप्रमाणे असून हा आकार "ज्ञानाच्या शोधाचे प्रतीक" आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://lokmat.news18.com/news/ambitious-br-ambedkar-museum-inaugurated-by-pm-narendra-modinew-287075.html|title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारकाचं पंतप्रधानांच्या हस्ते लोकार्पण|संकेतस्थळ=News18 Lokmat|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-01-20|archive-date=2019-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921220028/https://lokmat.news18.com/news/ambitious-br-ambedkar-museum-inaugurated-by-pm-narendra-modinew-287075.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://m.jagran.com/delhi/new-delhi-city-ncr-pm-modi-inaugurate-dr-ambedkar-national-memorial-in-delhi-17818230.html| title=पीएम मोदी ने अंबेडकर स्मारक का किया उद्घाटन, बोले- भ्रम फैलाती है कांग्रेस|access-date=2020-01-20|language=hi}}</ref> == वैयक्तिक जीवन == === कुटुंब === {{मुख्य|आंबेडकर कुटुंब}} [[चित्र:Rajagriha, Bombay, February 1934. (L to R) Yashwant, BR Ambedkar, Ramabai, Laxmibai, Mukundrao, and Tobby.jpg|thumb|right|300px|इ.स. १९३४ मध्ये मुंबईतील [[राजगृह]] येथील [[आंबेडकर कुटुंब]]ीय. चित्रात डावीकडून – [[यशवंत आंबेडकर|यशवंत]] (मुलगा), बाबासाहेब, [[रमाबाई आंबेडकर|रमाबाई]] (पत्नी), लक्ष्मीबाई (वहिणी; आनंदरावांची पत्नी), मुकंदराव (पुतण्या) व खाली बसलेला कुत्रा टॉब्बी.]] [[रमाबाई आंबेडकर|रमाबाईंना]] आंबेडकरांच्या पत्नी होत. त्यांनी रमाबाईंना लिहायला वाचायला शिकवले होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=८०|language=मराठी}}</ref> रमाबाई व बाबासाहेब यांना एकूण पाच अपत्य झाली – [[यशवंत आंबेडकर|यशवंत]], गंगाधर, रमेश, इंदू (मुलगी) व राजरत्न. यशवंत खेरीज इतर चार अपत्ये त्यांच्या वयाची दोन वर्षे पूर्ण होण्याच्या आतच दगावली. [[यशवंत आंबेडकर|यशवंत]] (१९१२–१९७७) हा एकमेव त्यांचा वंशज होता.<ref>{{Cite book|title=दलित समाजाचे पितामह डॉ. भीमराव आंबेडकर|last=जोगी|first=डॉ. सुनिल|publisher=डायमंड बुक्स|year=२००७|isbn=|location=|pages=५०|language=मराठी}}</ref> [[चित्र:Dr. B.R. Ambedkar with wife Dr. Savita Ambedkar in 1948.jpg|thumb|right|इ.स. १९४८ मध्ये दिल्ली येथे द्वितीय पत्नी [[डॉ. सविता आंबेडकर]] सोबत बाबासाहेब आंबेडकर]] इ.स. १९३५ मध्ये दीर्घ आजारानंतर आंबेडकरांच्या पत्नी [[रमाबाई आंबेडकर|रमाबाई]] यांचे निधन झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nagpur-vidarbha-news/nagpur/tyagmurti-ramabai/articleshow/69513517.cms| title=त्यागमूर्ती रमाई! - tyagmurti ramabai|संकेतस्थळ=Maharashtra Times|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://zeenews.india.com/hindi/zee-hindustan/video/aaj-ka-itihas-today-is-ramabai-ambedkar-death-anniversary/531810| title=आज का इतिहास: आज हुआ था बाबा साहब भीमराव की पत्नी रमाबाई आंबेडकर का निधन|दिनांक=2019-05-27|संकेतस्थळ=Zee Hindustan|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> १९४० च्या दशकात [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाचा]] मसुद्याचे काम पूर्ण करतावेळी डॉ. आंबेडकर खूप आजारी होते. त्यांच्या पायांमध्ये मज्जासंस्थाजन्य वेदना होत होत्या, त्यामुळे त्यांना रात्री झोप येत नसे. ते [[इन्सुलिन]] आणि [[होमिओपॅथी]]ची औषधे घेत होते.<ref>{{Cite news|url=https://www.womensweb.in/2018/05/savita-ambedkar-discredited-caste-woman-may18wk3/|title=The Woman Behind Dr. Ambedkar – Why Are Our Women Denied Their Rightful Place In History?|date=22 May 2018|work=Women's Web: For Women Who Do|access-date=13 November 2018|language=en-US|archive-date=2020-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200503070902/https://www.womensweb.in/2018/05/savita-ambedkar-discredited-caste-woman-may18wk3/|url-status=dead}}</ref> यावर उपचार घेण्यासाठी ते मुंबईला गेले आणि तेथे त्यांची डॉ. [[शारदा कृष्णराव कबीर]] यांच्याशी भेट झाली. कबीर या पुण्याच्या [[सारस्वत]] [[ब्राह्मण]] कुटुंबातील होत्या.<ref>{{Cite book|title=Maaisahebanche Agnidivya|last=Sukhadeve|first=P. V.|publisher=Kaushaly Prakashan|year=|isbn=|location=|pages=15|language=Marathi}}</ref> डॉ. कबीर यांची आंबेडकरांची वैद्यकीय काळजी घेतली. पुढे आंबेडकरांनी कबीरांशी १५ एप्रिल, १९४८ रोजी [[नवी दिल्ली]] येथील आपल्या निवासस्थानी नोंदणी पद्धतीने विवाह केला. विवाहसमयी आंबेडकरांचे वय ५७ वर्ष तर शारदा कबीर यांचे वय ३९ वर्ष होते.<ref>{{cite book |last=Keer |first=Dhananjay |title=Dr. Ambedkar: life and mission |year=2005 |origyear=1954 |publisher=Popular Prakashan |location=Mumbai |pages=403–404 |isbn=81-7154-237-9 |url=https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&pg=PA394 |accessdate=13 June 2012}}</ref> विवाहानंतर शारदा कबीरांनी '[[सविता आंबेडकर|सविता]]' हे नाव स्वीकारले.<ref>{{cite web | last=Pritchett | first=Frances |url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/1940s.html | title=In the 1940s | accessdate=13 June 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120623190913/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/1940s.html | archivedate=23 June 2012 | df=dmy-all }}</ref> सविता आंबेडकरांना अपत्य नव्हते. आंबेडकरानुयायी लोक सविता आंबेडकरांना आदराने 'माई' किंवा 'माईसाहेब' म्हणत असत. मुंबईमध्ये २९ मे, २००३ रोजी वयाच्या ९३व्या वर्षी सविताबाईंचे त्यांचे निधन झाले.<ref>{{cite web |url=http://www.रीडिफ.कॉम/news/2003/may/29mai.htm |title=Archived copy |accessdate=20 जून 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161210075024/http://www.रीडिफ.कॉम/news/2003/may/29mai.htm |archivedate=10 December 2016 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/00_pref_unpub.html|title=00_pref_unpub|last=Pritchett|first=Frances|website=Columbia.edu|access-date=11 January 2020|archive-date=2018-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502081913/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/00_pref_unpub.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.loksatta.com/lekha-news/the-buddha-and-his-dhamma-dr-b-r-ambedkar-1594868/|title=उपोद्घाताची कथा..|date=3 December 2017|work=Loksatta|access-date=11 January 2020|language=mr-IN}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-expresses-grief-over-death-of-savita-ambedkar/articleshow/47857884.cms|title=PM expresses grief over death of Savita Ambedkar – Times of India|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=11 January 2020|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/b-r-ambedkars-widow-passes-away/articleshow/47838403.cms|title=B R Ambedkar's widow passes away – Times of India|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=11 January 2020|language=en}}</ref> यशवंत आंबेडकरांचा विवाह [[मीरा आंबेडकर|मीरा]] यांचेशी झाला. त्यांना एकूण चार अपत्ये झाली, ती पुढील प्रमाणे : [[प्रकाश आंबेडकर|प्रकाश]] (बाळासाहेब), रमाबाई, [[भीमराव यशवंत आंबेडकर|भीमराव]] व [[आनंदराज आंबेडकर|आंनदराज]]. प्रकाश आंबेडकरांचे लग्न अंजली यांचेशी झाले असून त्यांना [[सुजात आंबेडकर|सुजात]] हा एक मुलगा आहे. तर रमाबाईंचा विवाह प्राध्यापक व अभ्यासक [[आनंद तेलतुंबडे|आनंद तेलतुबंडे]] यांचेशी झालेला असून त्यांना दोन मुली आहेत. भीमराव यांना एक मुलगी आहे व आनंदराज यांनाही दोन मुलगे आहेत. आंबेडकरांचा पुतण्या आनंदराव यांचे नातू [[राजरत्न आंबेडकर|राजरत्न]] आहेत, जे सध्या [[भारतीय बौद्ध महासभा|भारतीय बौद्ध महासभेचे]] राष्ट्रीय अध्यक्ष आहेत. [[आंबेडकर कुटुंब]]ातील हे सदस्य मात्र राजकारण, समाजकारण व [[आंबेडकरवादी चळवळ]]ीशी, तसेच बौद्ध चळवळींमध्ये काम करतात. === भाषाज्ञान === [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar written a letter to the Bonn University in fluent German language.jpg|thumb|300px|right|२५ फेब्रुवारी १९२१ रोजी जर्मनीतील बॉन विद्यापीठात शिक्षण घेण्यासाठी आंबेडकरांनी तिथल्या प्रशासनास अस्खलित जर्मन भाषेत लिहिलेले पत्र.<ref name="auto29">{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/mumbai-news/dr-babasaheb-ambedkar-autobiography-marathi-articles-1452080/|title=डॉ. आंबेडकर चरित्रातील अज्ञात जर्मन दुवा!|date=21 एप्रिल 2017|website=Loksatta|url-status=live}}</ref>]] आंबेडकर हे [[बहुभाषी]] होते. ते [[मराठी भाषा|मराठी]], [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]], [[पाली भाषा|पाली]], [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], [[जर्मन भाषा|जर्मन]], [[फारसी भाषा|फारसी]], [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[कन्नड भाषा|कन्नड]] अशा अकरा पेक्षा अधिक अनेक भारतीय व विदेशी भाषा शिकलेले होते. यापैकी इंग्रजी, हिंदी, गुजराती, व मराठीसह अनेक [[भाषा]]ंवर त्यांचे प्रभुत्व होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=७१, ८१, ८८, ८९, ९०|language=मराठी}}</ref><ref>{{Cite book|title=माझी आत्मकथा|last=आंबेडकर|first=डॉ. बाबासाहेब|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१४|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=२०, २३, १४४, १४९, १५०|language=मराठी}}</ref> जर्मन व फ्रेंच भाषा त्यांनी कोलंबिया विद्यापीठात आत्मसात केल्या.<ref name="auto29" /> === देव आणि धर्माबद्दल विचार === आंबेडकर [[नास्तिकता|नास्तिक]] होते. त्यांचा [[देव|देवावर]] अजिबात विश्वास नव्हता. पण ते [[निधर्मी]] किंवा [[धर्मविरोधी]] नव्हते, तर समाजासाठी [[धर्म]] आवश्यक आहे, हे त्यांनी मान्य केले. त्यांच्यासाठी धर्म हा [[नैतिक पाठराखण|नैतिक संहिता]], [[समता|समानता]], [[प्रेम]], [[न्याय]] यासारख्या मूल्यांचा संच म्हणून वैध होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2016/06/phule-ambedkar-ki-vaichariki-aur-virasat_bajrang-bihari-yiwari/|title=फुले-आंबेडकर की वैचारिकी और विरासत|last=तिवारी|first=Bajrang Bihari Tiwari बजरंग बिहारी|date=2016-06-05|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-08-27}}</ref> त्यांनी [[धर्मनिरपेक्षता]] या तत्त्वाचा पुरस्कार केला, तसेच त्यांनी संविधानामार्फत भारतीय राजकीय-सामाजिक समाज जीवनामध्ये हे तत्त्व रुजवले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/vishesh-news/dr-ambedkar-and-secularism-1167319/|title=डॉ. आंबेडकर आणि धर्मनिरपेक्षता|date=2015-12-06|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2021-08-27}}</ref> स्वातंत्र्य, समानता आणि बंधुत्व शिकवणारा धर्म मला आवडतो, हे त्यांचे प्रचलित कथन आहे. मानव आणि धर्म या दोघांत तुलना करताना त्यांनी मानवास अधिक महत्त्वाचे ठरवले, तर धर्माला दुय्यम ठरवले. ते असे म्हणाले की, मानव हा धर्मासाठी नसून धर्म हा माणसासाठी आहे. आधुनिक जगामध्ये विज्ञानाच्या कसोटीवर टिकणारा धर्म त्यांना अपेक्षित होता. त्यामुळे त्यांनी बुद्ध धम्माला वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि मानवी मूल्य असणारा जगासाठी सर्वात उपयुक्त धर्म म्हणले आहे. आयुष्याच्या उत्तरार्धात त्यांचा कल बौद्ध धम्म अनुसरण्याकडे झुकला, आणि आयुष्याच्या अगदी अंतिम महिन्यांत त्यांनी अधिकृतपणे बौद्ध धम्म स्वीकारला. == पत्रकारिता == {{हे सुद्धा पहा|वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची वृत्तपत्रे}} [[चित्र:Cover page of Dr. Babasaheb Ambedkar's 'Mooknayak'.jpg|thumb|left|मूकनायकचा पहिला अंक, ३१ जानेवारी १९२०]] [[चित्र:Cover page of Dr. Babasaheb Ambedkar's 'Bahishkrut Bharat' Fortnightly.jpg|thumb|right|[[बहिष्कृत भारत]]चा २३ डिसेंबर १९२७ रोजीचा अंक]] २०२० मध्ये प्रकाशित झालेल्या वृत्तानुसार आंबेडकर प्रभावी पत्रकार व संपादक होते,<ref>{{Cite web|url=https://www.forwardpress.in/2020/01/mooknayak-100-years-journalism-ambedkar-hindi/|title=डॉ. आंबेडकर की पत्रकारिता : ‘मूकनायक’ से ‘प्रबुद्ध भारत’ की यात्रा|first=Siddharth|last=सिद्धार्थ|date=26 January 2020|website=फॉरवर्ड प्रेस}}</ref> वृत्तपत्रांच्या माध्यमातून समाजोन्नती करण्यासाठी त्यांनी एकूण ५ वृत्तपत्रे सुरू केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.forwardpress.in/2017/07/ambedkars-journalism-and-its-significance-today/| title=Ambedkar’s journalism and its significance today|last=चौबे|पहिले नाव=Kripashankar Chaube कृपाशंकर|दिनांक=2017-07-05|संकेतस्थळ=Forward Press|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://velivada.com/2018/03/28/dr-ambedkar-as-a-journalist/|title=Dr. Ambedkar As A Journalist|दिनांक=2018-03-28|संकेतस्थळ=Velivada|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2020-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200107153507/https://velivada.com/2018/03/28/dr-ambedkar-as-a-journalist/|url-status=dead}}</ref><ref name="auto49">https://marathivishwakosh.maharashtra.gov.in/khandas/khand17/index.php/23-2015-01-15-05-42-45/9964-2012-06-14-09-33-10?showall=&start=12</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://prahaar.in/%e0%a4%aa%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%a1%e0%a5%89-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a5%87%e0%a4%ac-%e0%a4%86%e0%a4%82%e0%a4%ac/|title=पत्रकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर {{!}}|last=Sawant|first=Rajesh|language=en-US|access-date=2021-06-08|archive-date=2019-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421155319/http://prahaar.in/%e0%a4%aa%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%a1%e0%a5%89-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a5%87%e0%a4%ac-%e0%a4%86%e0%a4%82%e0%a4%ac/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.mahamtb.com/Encyc/2017/12/6/Article-on-journalist-babasaheb-Ambedkar-by-ravindra-gole.html| title=पत्रकार आंबेडकर|संकेतस्थळ=www.mahamtb.com|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2020-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714075733/https://www.mahamtb.com/Encyc/2017/12/6/Article-on-journalist-babasaheb-Ambedkar-by-ravindra-gole.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/104917|title=Dr Ambedkar as a journalist a study|date=31 December 2002}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.beedlive.com/newsdetail.php| title=beedlive|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=www.beedlive.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202120210/http://www.beedlive.com/newsdetail.php|archive-date=2020-02-02|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|url-status=dead}}</ref><ref name="auto14">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.mahanews.gov.in/Home/FrontMantralayDetails.aspx?str=utYf%2FMWKOh8%3D| title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर एक बहुआयामी व्यक्तीमत्त्व - डॉ. गंगाधर पानतावणे|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190103210546/https://www.mahanews.gov.in/Home/FrontMantralayDetails.aspx?str=utYf%2FMWKOh8%3D|archive-date=2019-01-03|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=|title=संग्रहित प्रत|url-status=dead}}</ref> ते त्यांच्या मते ''कोणतीही चळवळ यशस्वी होण्यासाठी तिला वर्तमानपत्राची आवश्यकता असते. ज्या चळवळीचे वर्तमानपत्र नसेल तिची अवस्था पंख तुटलेल्या पक्ष्याप्रमाणे होते.'' त्यांनी आपल्या चळवळीत वेगवेगळ्या कालावधीत पाच वर्तमानपत्रे वापरली.<ref name="auto49" /><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.forwardpress.in/2017/02/baba-sahab-dr-ambedkar-ka-srijnatmak-sahity/|title=बाबा साहेब डा. आंबेडकर का सृजनात्मक साहित्य|date=2017-02-10|work=फॉरवर्ड प्रेस|access-date=2018-03-26|language=hi-IN}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://prahaar.in/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC/|title=पत्रकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|website=prahaar.in|language=en-US|access-date=2018-03-26|archive-date=2018-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181111133834/http://prahaar.in/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC/|url-status=dead}}</ref> ३१ जानेवारी १९२० रोजी, आंबेडकरांनी अस्पृश्यांवरील अन्याय दाखविण्यासाठी ''[[मूकनायक]]'' हे पहिले [[पाक्षिक]] सुरू केले.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.bbc.com/marathi/india-51311062| title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या 'मूकनायक'ची आजही गरज का आहे?|last=येंगडे|first=सूरज|date=2020-01-31|work=BBC News मराठी|access-date=2020-04-09|language=mr}}</ref> यासाठी त्यांना [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानाचे]] छत्रपती [[शाहू महाराज]] यांनी आर्थिक मदत केली होती. ३ एप्रिल, इ.स. १९२७ रोजी त्यांनी ''[[बहिष्कृत भारत]]'' हे वृत्तपत्र सुरू केले. त्यांनी २९ जून १९२८ रोजी ''[[समता (वृत्तपत्र)|समता]]'' हे वृत्तपत्र सुरू केले. हे [[समाज समता संघ|समाज समता संघाचे]] मुखपत्र होते. २४ फेब्रुवारी १९३० रोजी त्यांनी [[जनता (वृत्तपत्र)|जनता]] तर ४ फेब्रुवारी १९५६ मध्ये [[प्रबुद्ध भारत]] हे वृत्तपत्र सुरू केले. इ.स. १९४४ मध्ये आंबेडकरांनी "आम्ही शासनकर्ती जमात बनणार" या शीर्षकाखाली ''जनता'' वृत्तपत्रात लेख लिहिला. या वृत्तपत्रांद्वारे आपल्या विचारांनी त्यांनी स्पृश्य आणि अस्पृश्यांना जागृत केले. त्यांची प्रत्रकारिता प्रभावी होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mahamtb.com/Encyc/2017/12/6/Article-on-journalist-babasaheb-Ambedkar-by-ravindra-gole.html|title=पत्रकार आंबेडकर|website=mahamtb.com|language=en|access-date=2018-03-26|archive-date=2018-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181111133957/http://mahamtb.com/Encyc/2017/12/6/Article-on-journalist-babasaheb-Ambedkar-by-ravindra-gole.html|url-status=dead}}</ref> आंबेडकर हे इंग्रजी भाषेचे विद्वान होते, परंतु त्यावेळी महाराष्ट्रातील बहुतांश दलित जनता केवळ मराठी वाचत असे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.forwardpress.in/2017/02/baba-sahab-dr-ambedkar-ka-srijnatmak-sahity/| title=बाबा साहेब डा. आंबेडकर का सृजनात्मक साहित्य|last=राजबहादुर|पहिले नाव=Raj Bahadur|दिनांक=2017-02-10|संकेतस्थळ=फॉरवर्ड प्रेस|भाषा=hi-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> त्यामुळे त्यांनी ही सर्व पाक्षिके व साप्ताहिके मराठी भाषेमध्ये प्रकाशित केली. [[गंगाधर पानतावणे]] यांच्या १९८७मधील आंबेडकरांया पत्रकारितेवरील पी.एच.डी. शोध प्रबंधानुसार"या मुकनायकाने (आंबेडकर) बहिष्कृत भारतामधील लोकांना प्रबुद्ध भारताकडे नेले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे महान पत्रकार होते."<ref name="auto14" /> == पुरस्कार आणि सन्मान == [[चित्र:Dr. Ambedkar with Mr. Wallace Stevens at Columbia University, New York (USA), while receiving LL.D. (Doctorate of Laws) for being the 'Chief Architect of the Constitution of India'.jpg|thumb|५ जून १९५२ रोजी, आंबेडकर [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ाची मानध एलएल.डी. ही डॉक्टरेट पदवी स्वीकारल्यानंतर त्यांच्यासोबत [[वॅलन्स स्टीव्हन्स]].]] [[चित्र:D.Litt. Degree Certificate of Dr. B. R. Ambedkar from Osmania University.jpg|thumb|१२ जानेवारी १९५३ रोजी, हैदराबादच्या [[उस्मानिया विद्यापीठ]]ाकडून आंबेडकर यांना दिलेली डी.लिट्. ही मानद पदवी]] === राष्ट्रीय सन्मान === * '''भारतरत्न''' : सन १९९० मध्ये आंबेडकरांना मरणोत्तर "[[भारतरत्न]]" हा देशाच्या सर्वोच्च नागरी पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.<ref>{{Cite news|url=https://www.mapsofindia.com/my-india/india/list-of-bharat-ratana-award-winners|title=List of Bharat Ratna Award Winners 1954–2017|date=12 July 2018|work=My India|access-date=17 January 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bharatratna.co.in/bharat-ratna-awardees.htm|title=List Of Bharat Ratna Awardees|website=bharatratna.co.in|access-date=17 January 2020|archive-date=2018-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181124205711/http://www.bharatratna.co.in/bharat-ratna-awardees.htm|url-status=dead}}</ref> आंबेडकरांना भारतरत्न देण्याचे [[भारत सरकार]]ने एप्रिल १९९० च्या पहिल्या आठवड्यात जाहिर केले. आणि [[१४ एप्रिल]] [[इ.स. १९९०|१९९०]] रोजी त्यांना मरणोत्तर [[भारतरत्‍न]] या पुरस्काराने गौरवले गेले. डॉ. आंबेडकरांना दिलेला ‘[[भारतरत्न]]' पुरस्कार भारताचे राष्ट्रपती [[रामस्वामी वेंकटरमण]] यांचे हस्ते डॉ. [[सविता आंबेडकर]] यांनी स्वीकारला. [[१४ एप्रिल]] [[इ.स. १९९०|१९९०]] हा त्यांचा शताब्धी जयंती दिन होता. हा पुरस्कार सोहळा [[राष्ट्रपती भवन]]ातील दरबार हॉल/ अशोक हॉलमध्ये संपन्न झाला होता.<ref>{{Cite book|title=माईसाहेबांचे अग्निदिव्य|last=सुखदेवे|first=पी.व्ही.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=|isbn=|location=|pages=५०|language=मराठी}}</ref> === मानद पदव्या === * '''डॉक्टर ऑफ लॉ''' (एलएलडी) : ही सन्माननीय पदवी ५ जून १९५२ रोजी अमेरिकेतील [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ाने प्रदान केली. 'भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार, मंत्रिमंडळाचे सदस्य आणि राज्यसभेचे सदस्य, भारताच्या प्रमुख नागरिकांपैकी एक, एक महान समाजसुधारक आणि मानवी हक्कांचा शूर समर्थक' असे कोलंबिया विद्यापीठाने त्यांना दिलेल्या मानपत्रात संबोधण्यात आले आहे.<ref>{{cite web|url=https://globalcenters.columbia.edu/content/bhimrao-ramji-ambedkar|title=Bhimrao Ramji Ambedkar {{!}} Columbia Global Centers|website=globalcenters.columbia.edu|access-date=13 November 2018}}</ref><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२७९|language=मराठी}}</ref> * '''डॉक्टर ऑफ लिटरेचर''' (डी.लिट.) : ही सन्माननीय पदवी १२ जानेवारी १९५३ रोजी [[तेलंगाणा]] राज्यातील हैदराबादमधील [[उस्मानिया विद्यापीठ]]ाने प्रदान केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२७|language=मराठी}}</ref> === बौद्ध उपाध्या === भारतीय बौद्ध विशेषतः [[नवयान]]ी अनुयायी आंबेडकरांना '[[बोधिसत्त्व]]' व '[[मैत्रेय]]' मानतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|author= Fitzgerald, Timothy| title= The Ideology of Religious Studies|दुवा=https://books.google.com/books?id=R7A1f6Evy84C&pg=PA129| year=2003|प्रकाशक= Oxford University Press|isbn= 978-0-19-534715-9|page=129}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|author=M.B. Bose|editor=Tereza Kuldova and Mathew A. Varghese| title=Urban Utopias: Excess and Expulsion in Neoliberal South Asia |दुवा=https://books.google.com/books?id=6c9NDgAAQBAJ&pg=PA144 |year=2017|प्रकाशक=Springer|isbn=978-3-319-47623-0|pages=144–146}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.esakal.com/sampadakiya/sudhir-maske-article-dr-br-ambedkar-241452|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: प्रज्ञा, शिल, करुणेचा महासागर ! &#124; eSakal|website=www.esakal.com}}</ref> इ.स. १९५५ मध्ये, [[काठमांडू]], [[नेपाळ]] येथे झालेल्या जागतिक बौद्ध परिषदेत सहभागी बौद्ध [[भिक्खू]]ंनी त्यांना 'बोधिसत्व' ही उपाधी प्रदान केली. त्यानंतर [[दलाई लामा]] एकदा डॉ. आंबेडकरांना भेटले असता दलाई लामांनी सुद्धा त्यांना 'बोधिसत्व' संबोधले होते. === टपाल तिकिटे === [[भारतीय टपाल सेवा|भारतीय टपाल]]ने इ.स. १९६६, १९७३, १९९१, २००१ आणि २०१३ मध्ये आंबेडकरांच्या जन्मदिनानिमित्त त्यांची टपाल तिकिटे काढली होती. याशिवाय इ.स. २००९, २०१५, २०१६ व २०१७ मध्ये त्यांना अन्य टपाल तिकिटांवर चित्रित केले गेले आहे.<ref>[https://colnect.com/en/stamps/years/country/8663-India/item_name/Ambedkar Ambedkar on stamps]. colnect.com</ref><ref>[[commons:Category:B. R. Ambedkar on stamps|B. R. Ambedkar on stamps]]. commons.wikimedia.org</ref> === नाणे === * इ.स. १९९० मध्ये, भारत सरकारने आंबेडकरांची १००वी जयंती साजरी करण्याकरिता त्यांच्या सन्मानार्थ ₹१ चे नाणे काढले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://drantiques.in/2018/11/03/dr-bhim-rao-ambedkar-centenary-special-coin-commemoration-1990/|title=Dr Bhimrao Ambedkar centenary special coin commemoration (1990):- – Dr. Antiques|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190801165142/https://drantiques.in/2018/11/03/dr-bhim-rao-ambedkar-centenary-special-coin-commemoration-1990/|url-status=dead}}</ref> * आंबेडकरांची १२५व्या जयंतीच्या निमित्ताने ₹१० आणि ₹१२५ची नाणी २०१५ मध्ये काढले गेले होते. या सर्व नाण्यांवर एका बाजूला आंबेडकरांचे चित्र कोरलेले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/economy/pm-narendra-modi-releases-rs-10-rs-125-commemorative-coins-honouring-dr-babasaheb-ambedkar/175185/|title=PM Narendra Modi releases Rs 10, Rs 125 commemorative coins honouring Dr Babasaheb Ambedkar|date=6 December 2015|website=The Financial Express|access-date=16 January 2019}}</ref> === तैलचित्रे === * [[मंत्रालय]] (महाराष्ट्र) : मंत्रालयाच्या इमारतीत आंबेडकरांचे तैलचित्र व त्यासोबत संविधान प्रस्ताविकेचे अनावरण ९ सप्टेंबर २०१९ रोजी तत्कालीन मुख्यमंत्री [[देवेंद्र फडणवीस]] यांच्या हस्ते करण्यात आले. हे तैलचित्र रमेश कांबळे यांनी साकारले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/navi-mumbai/babasaheb-oil-painting/articleshow/71028194.cms |title=बाबासाहेबांचे तैलचित्र |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ= महाराष्ट्र टाइम्स |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20230402011910/https://maharashtratimes.com/maharashtra/navi-mumbai/babasaheb-oil-painting/articleshow/71028194.cms |विदा दिनांक=२ एप्रिल २०२३}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.nagpurtoday.in/chief-minister-devendra-fadnavis-unveiled-an-oil-painting-of-dr-babasaheb-ambedkar/09091953 |title=Chief Minister Devendra Fadnavis unveiled an oil painting of Dr Babasaheb Ambedkar |लेखक= |दिनांक= |भाषा=इंग्रजी | संकेतस्थळ= Nagpur Today |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ एप्रिल २०२३ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20210302171245/https://www.nagpurtoday.in/chief-minister-devendra-fadnavis-unveiled-an-oil-painting-of-dr-babasaheb-ambedkar/09091953 |विदा दिनांक=२ मार्च २०२१}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.etvbharat.com/marathi/maharashtra/state/mumbai/inauguration-of-dr-babasaheb-ambedkars-oil-portrait-in-mantralaya/mh20190911082310089|title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांच्या तैलचित्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या हस्ते अनावरण|first=E. T. V.|last=Bharat|date=11 सप्टें, 2019|website=ETV Bharat News}}</ref> === द कोलंबियन्स अहेड ऑफ देअर टाइम === सन २००४ मध्ये [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ाने आंबेडकरांचा सर्वश्रेष्ठ विद्वान म्हणून सन्मान केला. इ.स. २००४ मध्ये आपल्या स्थापनेला २५० वर्ष पूर्ण झाले त्यानिमित्ताने कोलंबिया विद्यापीठाने आपल्या विद्यापीठात आजपर्यंत शिकलेल्या सर्वात बुद्धिमान अशा शंभर सर्वश्रेष्ठ विद्यार्थ्यांची 'द कोलंबियन्स अहेड ऑफ देअर टाइम' नावाने एक यादी प्रसिद्ध केली आहे, ज्यात 'भीमराव आंबेडकर' हे नाव पहिल्या स्थानावर होते. यावेळी विद्यापीठाने आंबेडकरांचा उल्लेख "आधुनिक भारताचा निर्माता" असा केला होता.<ref>{{Cite web|url=https://lokmat.news18.com/amp/news/article-70063.html|title=कोलंबिया विद्यापीठात महामानवाचा गौरव &#124; News – News18 Lokmat, Today's Latest Marathi News|website=lokmat.news18.com|access-date=2020-04-14|archive-date=2020-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804065118/https://lokmat.news18.com/amp/news/article-70063.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html|title=Bhimrao Ambedkar|website=c250.columbia.edu|access-date=2018-03-19}}</ref> "विश्वविख्यात कोलंबिया विद्यापीठाच्या ४५० वर्षांच्या इतिसाहात डॉ. आंबेडकर यांच्यासारखा अत्यंत विद्वान विद्यार्थी एकही नव्हता", असे खुद्द विद्यापीठाच्या कुलगुरूंनी मला प्रत्यक्ष सांगितल्याचे [[भालचंद्र मुणगेकर]] यांनी म्हणले.<ref name="auto32">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/babasaheb-understood-by-world-but-not-in-india/articleshow/60819188.cms|title=जगाला बाबासाहेब समजले देशाला नाहीच - babasaheb understood by world, but not in india|संकेतस्थळ=Maharashtra Times|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> === गुगल डुडल === [[गुगल]]ने १४ एप्रिल २०१५ रोजी आपले मुख्यपृष्ठ डुडलच्या माध्यमातून आंबेडकरांचा १२४वा जन्मदिवस साजरा केला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://lh3.googleusercontent.com/vk66VJ12cmvzjaxJJbWrpz8bDWPaRTxC5Ta6SNvi5hlUXlJfm3cH-yKHwzHG9pk3vWIz5cvYE-6xMiHGE_7s91fy_aLVBJqxSNWpf_E |title=Archived copy |accessdate=2015-04-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150414003026/http://lh3.googleusercontent.com/vk66VJ12cmvzjaxJJbWrpz8bDWPaRTxC5Ta6SNvi5hlUXlJfm3cH-yKHwzHG9pk3vWIz5cvYE-6xMiHGE_7s91fy_aLVBJqxSNWpf_E |archivedate=14 April 2015 |df=dmy-all}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last1=Gibbs|first1=Jonathan|title=B. R. Ambedkar's 124th Birthday: Indian social reformer and politician honoured with a Google Doodle|url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/b-r-ambedkar-indian-social-reformer-and-politician-honoured-with-a-google-doodle-10174529.html|accessdate=14 April 2015|publisher=The Independent|date=14 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150414000658/http://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/b-r-ambedkar-indian-social-reformer-and-politician-honoured-with-a-google-doodle-10174529.html|archivedate=14 April 2015|df=dmy-all}}</ref> हे डुडल [[भारत]], [[अर्जेंटिना]], [[चिली]], [[आयर्लंड]], [[पेरू]], [[पोलंड]], [[स्वीडन]] आणि [[युनायटेड किंग्डम]] या देशांमध्ये चित्रित करण्यात आले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/article/trending/google-tributes-doodle-to-b-r-ambedkar-for-125th-birth-anniversary/|title=B R Ambedkar 124th birth anniversary: Google doodle changes in 7 countries as tribute|date=14 April 2015|work=द इंडियन एक्सप्रेस |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150707224447/http://indianexpress.com/article/trending/google-tributes-doodle-to-b-r-ambedkar-for-125th-birth-anniversary/|archivedate=7 July 2015|df=dmy-all}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dnaindia.com/india/report-google-doodle-marks-dr-br-ambedkar-s-124th-birth-anniversary-2077330|title=Google's BR Ambedkar birth anniversary doodle on 7 other countries apart from India|date=14 April 2015|work=dna |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150707202543/http://www.dnaindia.com/india/report-google-doodle-marks-dr-br-ambedkar-s-124th-birth-anniversary-2077330|archivedate=7 July 2015|df=dmy-all}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/google/google-doodle/11534732/B.R.-Ambedkar-a-hero-of-Indias-independence-movement-honoured-by-Google-Doodle.html|title=B.R. Ambedkar, a hero of India's independence movement, honoured by Google Doodle|date=14 April 2015|work=Telegraph.co.uk |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160105014345/http://www.telegraph.co.uk/technology/google/google-doodle/11534732/B.R.-Ambedkar-a-hero-of-Indias-independence-movement-honoured-by-Google-Doodle.html|archivedate=5 January 2016|df=dmy-all}}</ref> === ट्विटर इमोजी === इ.स. २०१७ मध्ये, १२६व्या आंबेडकर जयंतीनिमित्त [[ट्विटर]]कडून खास इमोजी तयार करून आंबेडकरांना अभिवादन करण्यात आले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/desh-videsh-news/twitter-salutes-iconic-dr-ambedkar-with-emoji-hashtags-1451841/| title=बाबासाहेब आंबेडकर जयंतीनिमित्त ट्विटरकडून खास इमोजी|date=2017-04-13|work=Loksatta|access-date=2020-01-20|language=मराठी}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://m.lokmat.com/storypage.php?catid=2&newsid=18865198| title=डॉ बाबासाहेब आंबेडकर जयंतीनिमित्त ट्विटरचे खास हॅशटॅग|date=2017-04-14|work=Lokmat|access-date=2020-01-20|language=mr}}</ref> === समर्पित विशेष दिवस === * [[महाराष्ट्र]]ात आंबेडकरांची जयंती "[[ज्ञान दिन]]" म्हणून साजरी केली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.bhaskar.com/| title=Hindi News; Latest Hindi News, Breaking Hindi News Live, Hindi Samachar (हिंदी समाचार), Hindi News Paper Today|संकेतस्थळ=Dainik Bhaskar|भाषा=hi|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.majhapaper.com/विषय/%e0%a4%9c%e0%a5%8d%e0%a4%9e%e0%a4%be%e0%a4%a8-%e0%a4%a6%e0%a4%bf%e0%a4%b5%e0%a4%b8/| title=ज्ञान दिवस Archives|संकेतस्थळ=Majha Paper|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.india.com/marathi/maharashtra/babasaheb-ambedkar-jayanti-2017-ambedkar-jayanti-to-be-celebrated-as-gyan-diwas/|title=Babasaheb Ambedkar Jayanti 2017: Ambedkar Jayanti to be celebrated as ‘Gyan Diwas’ {{!}} डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंती आता ‘ज्ञान दिवस’ म्हणून साजरी होणार|last=desale|first=sunil|website=India.com|language=en|access-date=2020-01-20|archive-date=2019-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529015637/https://www.india.com/marathi/maharashtra/babasaheb-ambedkar-jayanti-2017-ambedkar-jayanti-to-be-celebrated-as-gyan-diwas/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://lokmat.news18.com/maharastra/ambedkar-jayanti-celebrated-as-world-knowledge-day-258209.html|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंती आता 'ज्ञान दिवस' म्हणून साजरा होणार {{!}} News – News18 Lokmat, Today's Latest Marathi News|संकेतस्थळ=News18 Lokmat|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2018-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805233920/https://lokmat.news18.com/maharastra/ambedkar-jayanti-celebrated-as-world-knowledge-day-258209.html|url-status=dead}}</ref> आंबेडकरांना 'ज्ञानाचे प्रतीक' मानले जाते. [[महाराष्ट्र शासन]]ाने इ.स. २०१७ मध्ये आंबेडकर जयंती 'ज्ञान दिन' म्हणून साजरी करण्याचा निर्णय घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://aajdinank.com/news/news/maharashtra/3595/DR.AMBEDKAR.html| title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर जयंती आता ‘ज्ञान दिवस’ म्हणून साजरी होणार|संकेतस्थळ=aajdinank.com/|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2018-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805233733/http://aajdinank.com/news/news/maharashtra/3595/DR.AMBEDKAR.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.mahapolitics.com/%e0%a4%a1%e0%a5%89-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a5%87%e0%a4%ac-%e0%a4%86%e0%a4%82%e0%a4%ac%e0%a5%87%e0%a4%a1%e0%a4%95%e0%a4%b0-%e0%a4%af%e0%a4%be%e0%a4%82/| title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जन्मदिवस ज्ञान दिवस म्हणून होणार साजरा – Mahapolitics|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> * [[७ नोव्हेंबर]] हा आंबेडकरांचा शाळा प्रवेश दिवस महाराष्ट्रामध्ये '[[विद्यार्थी दिन (महाराष्ट्र)|विद्यार्थी दिन]]' म्हणून साजरा केला जातो. महाराष्ट्र शासनाने हा निर्णय २७ ऑक्टोबर २०१७ रोजी घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.esakal.com/pune/pune-news-dr-ambedkar-79512| title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांचा शाळा प्रवेश दिन आता विद्यार्थी दिवस|website=www.esakal.com|language=mr|access-date=2020-01-20}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://m.lokmat.com/mumbai/architect-constitution-dr-november-7-student-day-favor-dr-babasaheb-ambedkar/| title=राज्यघटनेचे शिल्पकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या प्रीत्यर्थ ७ नोव्हेंबर ‘विद्यार्थी दिवस’|date=2017-10-28|work=Lokmat|access-date=2020-01-20|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर हे आदर्श विद्यार्थी होते, ते विद्वान असूनही त्यांनी स्वतःला आजन्म विद्यार्थी मानले. या दिवशी राज्यातील सर्व [[शाळा]] आणि [[कनिष्ठ महाविद्यालय]]ात आंबेडकरांच्या विविध पैलूंवर अनेक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dainikprabhat.com/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B6%E0%A4%BE/| title=बाबासाहेब आंबेडकरांचा शाळा प्रवेश दिन “विद्यार्थी दिवस’ ओळखला जाणार {{!}} Dainik Prabhat, Marathi News Paper, Pune.|website=www.dainikprabhat.com|language=en-US|access-date=2020-01-20|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2018-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615004921/http://www.dainikprabhat.com/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B6%E0%A4%BE/|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.loksatta.com/mumbai-news/ambedkar-admission-day-will-celebrate-as-a-student-day-1576631/| title=आंबेडकरांचा शाळा प्रवेश दिन आता विद्यार्थी दिवस|date=2017-10-28|work=Loksatta|access-date=2020-01-20|language=mr-IN}}</ref> * आंबेडकरांच्या सन्मानार्थ [[भारतीय संविधान दिन]] (राष्ट्रीय विधी दिन) [[२६ नोव्हेंबर]] रोजी साजरा केला जातो.<ref>{{cite web|title=Govt. to observe November 26 as Constitution Day|url=http://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/live-pm-modi-at-mumbai-lays-foundation-for-fourth-terminal-at-jnpt/article7749798.ece|publisher=द हिन्दू|accessdate=20 November 2015|date=11 October 2015}}</ref> भारत सरकारने आंबेडकरांचे १२५वे जयंती वर्ष साजरे केले जात असताना त्यांना एक प्रकारची श्रद्धांजली वाहण्यासाठी २६ नोव्हेंबर २०१५ रोजी पहिला अधिकृत संविधान दिन साजरा केला.<ref>{{Cite web|url=https://aajtak.intoday.in/education/story/constitution-day-samvidhan-divas-26-november-dr-bhim-rao-ambedkar-tedu-1-1140319.html|title=Constitution Day: ऐसे बना था भारत का संविधान, डॉ. अंबेडकर ने निभाया अहम रोल|website=aajtak.intoday.in}}</ref> संविधानाबाबत जनजगृती करण्यासाठी आणि आंबेडकरांच्या विचारांचा प्रसार करण्याच्या उद्देशाने देशभरात २६ नोव्हेंबर हा दिवस 'संविधान दिन' म्हणून साजरा केला जातो.<ref name=IT>{{cite news|title=November 26 to be observed as Constitution Day: Facts on the Constitution of India|url=http://indiatoday.intoday.in/education/story/constitution-of-india/1/496659.html|accessdate=20 November 2015|work=इंडिया टुडे|date=12 October 2015|archive-date=2015-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20151114203645/http://indiatoday.intoday.in/education/story/constitution-of-india/1/496659.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Law Day Speech|url=http://supremecourtofindia.nic.in/speeches/lawdayspeech.pdf|publisher=Supreme Court of India|accessdate=20 November 2015}}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या सामान्य प्रशासन विभागाने २४ नोव्हेंबर २००८ला आदेश काढून '२६ नोव्हेंबर' हा दिवस संविधान दिन म्हणून साजरा करण्याचे घोषित केले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/nagpur/constitution-day-special-craftsman-e-z-khobragade/| title=संविधान दिन विशेष : शिल्पकार ठरले ई. झेड. खोब्रागडे|last=Tue|पहिले नाव=लोकमत न्यूझ नेटवर्क on|last2=November 26|दिनांक=2019-11-26|संकेतस्थळ=Lokmat|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|last3=2019 10:34am}}</ref> * आंबेडकरांच्या सन्मानार्थ ५ जुलै हा दिवस 'लॉयर्स डे' (वकील दिन) म्हणून साजरा केला जातो. आंबेडकरांनी ५ जुलै १९२३ रोजी वकिली व्यवसायाला सुरुवात केली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/do-not-confine-dr-ambedkar-to-the-constitution/articleshow/71052631.cms| title=डॉ. आंबेडकरांना राज्यघटनेपुरते मर्यादित ठेवू नका|संकेतस्थळ=Maharashtra Times|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> * आंबेडकरांनी २५ डिसेंबर १९२७ रोजी '[[मनुस्मृती]]' या ग्रंथाचे जाहिरपणे दहन केले होते. त्यामुळे '२५ डिसेंबर' हा दिवस '[[मनुस्मृती दहन दिन]]' म्हणून पाळला जातो. * आंबेडकरांनी अशोक विजयादशमीच्या दिवशी १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथे 'बौद्ध धर्म' स्वीकारला होता व तसेच लाखो लोकांना बौद्ध धर्माची दीक्षा दिली होती. त्यांच्या या कृतीमुळे बौद्ध धर्माचे प्रवर्तन झाले त्यामुळे 'अशोक विजयादशमी' किंवा १४ ऑक्टोबर हा दिवस '[[धम्मचक्र प्रवर्तन दिन]]' म्हणून साजरा केला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/dhammchakra-pravartan-din-news-in-marathi-125855855.html|title=दीक्षा घेणाऱ्यांची संख्या हजारोंनी वाढली; दीक्षाभूमीवरील गर्दी मात्र बरीच रोडावली|website=Divya Marathi}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/nagpur-news/devendra-fadnavis-nitin-gadkari-to-attend-60th-dhamma-chakra-day-on-october-11-1470283|title=Devendra Fadnavis, Nitin Gadkari To Attend 60th Dhamma Chakra Day On October 11|website=NDTV.com}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhaskarhindi.com/news/55-thousand-followers-took-the-initiation-of-buddhism-88262|title=55 हजार अनुयायियों ने ली बौद्ध धर्म की दीक्षा,दीक्षाभूमि पर जुटे बौद्ध अनुयायी|first=Dainik Bhaskar|last=Hindi|date=7 October 2019|website=दैनिक भास्कर हिंदी|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20191008050952/https://www.bhaskarhindi.com/news/55-thousand-followers-took-the-initiation-of-buddhism-88262|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhaskarhindi.com/news/62nd-dhammachakra-pravartan-day-on-dikshabhoomi-nagpur-maharashtra-51123|title=धम्म दीक्षा के लिए नागपुर के साथ दिल्ली-मुंबई और औरंगाबाद भी थे लिस्ट में|first=Dainik Bhaskar|last=Hindi|date=18 October 2018|website=दैनिक भास्कर हिंदी|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022051529/https://www.bhaskarhindi.com/news/62nd-dhammachakra-pravartan-day-on-dikshabhoomi-nagpur-maharashtra-51123|url-status=dead}}</ref> * आंबेडकरांनी २० मार्च १९२७ रोजी [[महाड सत्याग्रह|महाडचा सत्याग्रह]] केला होता. त्यामुळे २० मार्च हा दिवस "[[सामाजिक सबलीकरण दिन]]" म्हणून साजरा केला जातो.<ref>{{cite press release | url=http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rmar2003/20032003/r200320038.html | title=March 20 observed as social empowerment day to commemorate Mahad Satyagrah by Dr. Ambedkar | publisher=Press Information Bureau | date=20 March 2003 | accessdate=29 March 2020}}</ref> == प्रभाव व वारसा == {{हे सुद्धा पहा|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची}} [[चित्र:125 feet Ambedkar Statue in Hyderabad, Telangana (cropped).jpg|इवलेसे|१२५ फुट उंचीचा [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर पुतळा, हैदराबाद]]]] [[चित्र:Dr. Ambedkar and the constitution 2015 stamp of India.jpg|180px|इवलेसे|उजवे|भारताच्या २०१५ च्या टपाल तिकिटावर डॉ. आंबेडकर आणि भारतीय संविधान]] [[चित्र:People paying tribute at the central statue of Bodhisattva Babasaheb Ambedkar in Dr. Babasaheb Ambedkar Marathwada University, India.png|180px|इवलेसे|उजवे|[[औरंगाबाद]] येथील [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]]ातील आंबेडकरांच्या मध्यवर्ती पुतळ्याला अभिवादन करताना एक आंबेडकरवादी कुटुंब]] [[चित्र:Dr Bhimrao Ramji Ambedkar 1891-1956 Indian crusader for social justice lived here 1921-1922.jpg|180px|इवलेसे|उजवे|आंबेडकर समर्पित निळी पट्टी, जी लंडन येथील [[डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर स्मारक]]ाच्या भिंतीवर लावलेली आहे]] डॉ. आंबेडकर यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे व कर्तृत्त्वाचे मूल्यांकन करताना जगातील अनेक विद्वानांनी त्यांना ''या शतकातील युगप्रवर्तक'' म्हणून संबोधले आहे.<ref name="ReferenceA">{{स्रोत पुस्तक|title=डॉ. आंबेडकरी प्रणाली आणि आपण|last=लोखंडे|first=डॉ. भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=१३ एप्रिल २०१२|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५ व २७४}}</ref><ref name="लोखंडे २०१२ २२०">{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=२२०|language=मराठी}}</ref> त्याच काळातील बंगालचा गव्हर्नर रिचर्ड कॅसे म्हणतो की, डॉ. आंबेडकर बुद्धिमत्तेचा व ज्ञानाचा मूळ झरा आहे.<ref name="ReferenceA"/><ref name="लोखंडे २०१२ २२०"/> तर त्यांना बुद्ध धम्माची दीक्षा देणारे महास्थवीर भदन्त चंद्रमणी त्यांना ''या युगातील भगवान बुद्ध'' म्हणतात.<ref name="ReferenceA"/><ref name="लोखंडे २०१२ २२०"/> [[भालचंद्र मुणगेकर|डॉ. भालचंद्र मुणगेकर]] म्हणतात, की "विसाव्या शतकावर महात्मा गांधींचा निर्विवाद प्रभाव होता, तर प्रचंड विद्वत्ता, ताकद व विचारप्रवर्तक योगदानामुळे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी एकविसावे शतक गाजवले."<ref name="auto32" /> [[नरेंद्र जाधव]] म्हणतात की, "महात्मा गांधी हे 'भारताचे राष्ट्रपिता' होते तर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे 'प्रजासत्ताक भारताचे राष्ट्रपिता' होते!"<ref>https://southasiamonitor.org/videogallery-details.php?nid=29402&type=videogallery{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> महात्मा गांधींऐवजी आंबेडकर "प्रतिकार आणि सामाजिक प्रबोधनाचे नवे प्रतीक" ठरले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.news18.com/news/opinion/why-ambedkar-has-replaced-gandhi-as-the-new-icon-of-resistance-and-social-awakening-2437333.html|title=Why Ambedkar Has Replaced Gandhi as the New Icon of Resistance and Social Awakening|संकेतस्थळ=www.news18.com|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> आंबेडकरांचा सामाजिक-राजकीय सुधारक म्हणून आधुनिक भारतावर मोठा प्रभाव पडला आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|first=Barbara R.|last=Joshi|title=Untouchable!: Voices of the Dalit Liberation Movement|url=https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&pg=PA13|year=1986|publisher=Zed Books|pages=11–14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160729072018/https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&pg=PA13|archivedate=29 July 2016|df=dmy-all}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|first=D.|last=Keer|title=Dr. Ambedkar: Life and Mission|url=https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&pg=PA61|year=1990|publisher=Popular Prakashan|page=61 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160730015400/https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&pg=PA61|archivedate=30 July 2016|df=dmy-all}}</ref> स्वातंत्र्योत्तर काळात भारतातील त्यांच्या सामाजिक-राजकीय विचारांचा राजकारणामध्ये आदर आहे. त्यांच्या पुढाकारामुळे जीवनाच्या विविध क्षेत्रात परिणाम झाला आहे आणि आज भारताची सामाजिक-आर्थिक आणि कायदेशीर प्रोत्साहनांद्वारे सामाजिक-आर्थिक धोरणे, शिक्षण आणि सकारात्मक कृती पाहता भारताचा दृष्टिकोन बदलला आहे. स्वतंत्र भारताचे प्रथम कायदामंत्री म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली आणि संविधानाचा मसूदा तयार करण्याऱ्या मसूदा समितीचे ते अध्यक्ष झाले. त्यांनी वैयक्तिक स्वातंत्र्यावर पूर्णपणे विश्वास ठेवला आणि जातीरहित समाजाचा पुरस्कार केला. जातिव्यवस्थेवर केलेल्या त्यांच्या विधानांनी त्यांना सनातनी हिंदुंमध्ये विवादास्पद व अलोकप्रिय बनविले. तथापि, दलित व दलितेतर हिंदू समाजावरही त्यांच्या विचारांचा व कार्यांचा प्रभाव पडला आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|first=Susan|last=Bayly|title=Caste, Society and Politics in India from the Eighteenth Century to the Modern Age|url=https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&pg=PA259|year=2001|publisher=Cambridge University Press|page=259 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160801081134/https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&pg=PA259|archivedate=1 August 2016|df=dmy-all}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/desh-videsh-news/unknown-10-factors-of-baba-saheb-ambedkar-1662923/|title=डॉ. बाबासाहेबांच्या या १० गोष्टी तुम्हाला माहित आहेत का?|दिनांक=2018-04-14|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> त्यांच्या बौद्ध धर्मात केलेल्या धर्मांतराने भारतात व परदेशात बौद्ध तत्त्वज्ञानाच्या अभिव्यक्तीमध्ये पुनरुज्जीवन घडून आले.<ref>{{स्रोत पुस्तक |last1=Naik |first1=C.D |title=Thoughts and philosophy of Doctor B.R. Ambedkar |edition=First |year=2003 |publisher=Sarup & Sons |location=New Delhi |isbn=81-7625-418-5 |oclc=53950941 |page=12 |chapter=Buddhist Developments in East and West Since 1950: An Outline of World Buddhism and Ambedkarism Today in Nutshell}}</ref> आंबेडकर हे भारतातील ''निदर्शकांचे प्रतीक'' बनले आहेत. भारतातील राष्ट्रीय स्तरावरील होणाऱ्या निदर्शनांमधील किंवा आंदोलनांमधील निदर्शनकर्ते आंबेडकरांची प्रतिमा हाती घेऊन त्याच्या नावाचा जयघोष करून आपल्या मागण्या सादर करीत असतात.<ref>{{Cite web|url=https://time.com/5770511/india-protests-br-ambedkar/|title=As India’s Constitution Turns 70, Opposing Sides Fight Over Its Author’s Legacy|website=Time|access-date=2021-02-13|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128072951/https://time.com/5770511/india-protests-br-ambedkar/|url-status=dead}}</ref> प्रामुख्याने दलितांचे प्रतीक समजले जाणारे आंबेडकर इतर मागासवर्गीयांचेही ([[ओबीसी]]ंचे) प्रतीक बनले आहेत. दलित व आदिवासीखेरीज इतर मागासवर्गीय, अल्पसंख्य, तसेच सवर्ण समाज सुद्धा आंबेडकरांना आपले प्रेरणास्रोत मानतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.dnaindia.com/india/report-why-only-dalit-icon-ambedkar-is-an-obc-icon-too-2204394|title=Why only Dalit icon, Ambedkar is an OBC icon too|last=Srivastava|पहिले नाव=Kanchan|दिनांक=2016-04-21|संकेतस्थळ=DNA India|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/lucknow-city-political-consciousness-of-the-upper-castes-also-influenced-by-babasaheb-research-by-babasaheb-bhimrao-ambedkar-university-lucknow-jagran-special-21700565.html|title=दल में नहीं हर दिल में बसे डा.भीमराव आंबेडकर, सवर्णों की राजनीतिक चेतना में भी शामिल हुए बाबा साहेब|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2021-06-16}}</ref> {{Photomontage | photo1a = Dr Babasaheb Ambedkar at home Rajgriha – 1946.jpg | photo1b = Maharajah_of_Kolhapur_1912.jpg | photo1c = Mphule.jpg | photo1d = | photo2a = | photo2b = | photo2c = | photo2d = | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 480 | text = डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, [[राजर्षी शाहू महाराज]] व [[महात्मा जोतीराव फुले]] | text_background = white }} महाराष्ट्राला तीन प्रमुख [[समाजसुधारक|समाजसुधारकांचा]] वैचारिक वारसा लाभला असल्यामुळे या राज्यास "[[फुले-शाहू-आंबेडकरांचा महाराष्ट्र]]" असे म्हणतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/editorial/only-then-will-dream-maharashtra-shahu-phule-ambedkar-and-yashwantrao-chavan-happen/|title=maharashtra day: ...तरच शाहू, फुले, आंबेडकर अन् यशवंतराव चव्हाणांच्या स्वप्नातील महाराष्ट्र घडेल|last=author/online-lokmat|date=2020-05-01|website=lokmat|language=mr-in|access-date=2020-08-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/samwad/phule-shahu-ambedkar-just-for-speech/articleshow/71461791.cms|title=‘फुले-शाहू-आंबेडकर’ भाषणापुरतेच!|website=maharashtra times|language=mr|access-date=2020-08-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2016/11/shahu-phule-aur-ambedkar-ke-bich-ki-mahatvpurn-kadi/|title=शाहू : फुले और आंबेडकर के बीच की महत्वपूर्ण कड़ी|last=धारा|first=lalitha dhara ललिता|date=2016-11-25|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-in|access-date=2020-08-05}}</ref> भारतात आणि इतरत्र अनेकदा त्यांना ''बाबासाहेब'' म्हणले जाते, ज्याचा मराठीत अर्थ "आदरणीय" किंवा "आदरणीय पिता" असा होय. कोट्यवधी भारतीय त्यांना "महान मुक्तिदाता" मानतात. सप्टेंबर १९२७ पासून, डॉ. भीमराव आंबेडकर यांना त्यांचे कार्यकर्ते व अनुयायी सन्मानपूर्वक "डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर" म्हणून संबोधित करु लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=|pages=१३८|language=मराठी}}</ref><ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्राचा समग्र इतिहास|last=कठारे|first=डॉ. अनिल|publisher=कल्पना प्रकाशन|year= २०१७|isbn=|location=नांदेड|page=६९०|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांना मुख्यत्वे भीम तसेच काहीदा भीमा, भिवा, भीमराव, भीमराज, बाबा, बा भिमा, बाबासाहेब यासारख्या नावांनीही संबोधिले जाते. त्यांच्या "भीम" नावाचा वापर [[भीम जन्मभूमी]], [[भीम जयंती]], [[जय भीम]], भीम स्तंभ, [[भीम गीत]], [[भीम ध्वज]], [[भीम आर्मी]], भीम नगर, [[भीम ॲप]], भीम सैनिक, [[भीम गर्जना]] सारख्या अनेक ठिकाणी केला जातो.<ref>{{cite web|url=https://www.loksatta.com/mumbai-news/ambedkri-flame-of-bhim-crowd-in-chaityabhoomi-1801336/|title=चैत्यभूमीवरील 'भीम'गर्दीत आंबेडकरी विचारांची ज्योत|date=7 December 2018|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=20 January 2020}}</ref> आंबेडकर यांचे नाव भीमराव होते त्यामुळे त्यांनी निर्माण केलेल्या शक्तीला 'भीमशक्ती' संबोधण्याचा प्रघात आहे. महाडच्या सत्याग्रहाच्या प्रसंगानंतर आंबेडकरी शक्तीला भीमशक्ती म्हणले जाऊ लागले, परंतु हा शब्द प्रामुख्याने १९५७ च्या दुसऱ्या सार्वत्रिक निवडणुकीनंतर प्रचारात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/vishesh-news/shivshakti-bhimshakti-1115649/|title=शिवशक्ती-भीमशक्ती : एक मृगजळ|दिनांक=2015-06-21|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> [[आंबेडकरवाद]]ी लोक एकमेकांना नमस्कार किंवा अभिवादन करण्यासाठी "[[जय भीम]]" शब्द उच्चारतात. 'जय भीम'मुळे आंबेडकरांप्रती असलेला आदर व्यक्त केला जातो. "जय भीम" या शब्दातील 'जय'चा अर्थ 'विजय' होय, व 'भीम' हे आंबेडकरांचे नाव आहे; तसेच जयभीम या संयुक्त शब्दाचा अर्थ "डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा विजय असो" असा आहे. 'जयभीम' या प्रेरणादायी शब्दाची सुरुवात [[एल.एन. हरदास]] यांनी इ.स. १९३९ मध्ये केली होती. सर्वप्रथम [[डिसेंबर २०|२० डिसेंबर]] [[इ.स. १९४१|१९४१]] पासून स्वतः आंबेडकर अभिवादन म्हणून 'जयभीम' वापरू लागले.<ref>{{Cite book|last=Christophe|first=Jaffrelot|year=2005|title=Dr Ambedkar and untouchability: analysing and fighting caste|pages=154–155|ISBN=978-1-85065-449-0|ref=harv}}</ref><ref>{{Cite book|last=Ramteke|first=P. T.|title=Jai Bhim che Janak Babu Hardas L. N.|language = mr}}</ref><ref>{{Cite web|last=Jamnadas|first=K.|title=Jai Bhim and Jai Hind|url=http://www.ambedkar.org/jamanadas/JaiBhim.htm}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.esakal.com/vidarbha-news/nagpur/babu-hardas-l-n-still-neglected-251532|title=कोण होते 'जयभीम'चे जनक? का अजूनही आहेत उपेक्षित? {{!}} eSakal|संकेतस्थळ=www.esakal.com|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2020-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125152129/https://www.esakal.com/vidarbha-news/nagpur/babu-hardas-l-n-still-neglected-251532|url-status=dead}}</ref> [[निळा रंग]] आंबेडकरांच्या विचारधारा आणि आंबेडकरी चळवळीचे प्रतीक मानला जातो. आंबेडकरांच्या समता सैनिक दलाचा आणि राजकीय पक्षांचा निळा रंग होता. 'तारे असलेला निळा झेंडा' हा समता सैनिक दलाचा ध्वज आहे. 'या ध्वजाचा अर्थ आहे स्वातंत्र्य, समता, बंधुता आणि आपले उद्दिष्ट गाठण्यासाठी संघर्ष करणे,' असे समता सैनिक दलाच्या घटनेत लिहिले आहे. शेड्युल कास्ट फेडरेशनचा ध्वज निळा होता. १९५७ मध्ये आंबेडकरांच्या सहकाऱ्यांनी भारतीय रिपब्लिकन पक्ष स्थापन केला. तेव्हा डॉ. आंबेडकरांनी दिलेला निळा रंग कायम ठेवण्यात आला. डॉ. आंबेडकरांच्या काळातच निळा रंग हा क्रांतीचे प्रतीक ठरला होता. डॉ. आंबेडकरांचे नेतृत्व म्हणजे निळा झेंडा असे समीकरण होते.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-59537984|title=आंबेडकरी चळवळ आणि निळ्या रंगाचे नाते काय? निळ्या रंगाचे महत्त्व काय?|via=www.bbc.com}}</ref> अनेक [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी|सार्वजनिक संस्था, विद्यापीठे, महाविद्यालये, वास्तु, रस्ते, इत्यादी गोष्टी आंबेडकरांच्या सन्मानार्थ त्यांच्या नावाने नामांकित]] आहेत. त्यापैकी [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]], [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्थान, जालंधर]], [[आंबेडकर विद्यापीठ दिल्ली]], [[डॉ. आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार]] आहेत. सन १९९० मध्ये, भारतीय [[संसद भवन]]ाच्या मध्यवर्ती कक्षात [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे तैलचित्र, संसद भवन|आंबेडकरांचे मोठे अधिकृत तैलचित्र]] लावण्यात आले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://164.100.47.194/loksabha/writereaddata/our%20parliament/List%20of%20Statues%20and%20Portraits.htm|title=Lok Sabha|website=164.100.47.194|access-date=2020-07-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rajyasabha.nic.in/rsnew/picture_gallery/dr_brambedkar.asp|title=Rajya Sabha|website=rajyasabha.nic.in|access-date=2020-07-14}}</ref> भारतातील गावात, शहरात, चौकात, रेल्वे स्थानक, उद्याने, स्मारके या ठिकाणी आंबेडकरांचे पुतळे मोठ्या संख्येने स्थापित केलेले आहेत.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india/2015/10/151002_ambedkar_cage_statue_tamilnadu_sr|title='सलाखों' में आंबेडकर की मूर्तियां|date=2 ऑक्टो, 2015|website=BBC News हिंदी}}</ref> भारताबाहेर सुद्धा त्यांचे काही पुतळे उभारण्यात आले आहेत. <ref>https://www.livemint.com/news/india/watch-tallest-statue-of-ambedkar-outside-india-unveiled-in-maryland-us-11697348235292.html</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/dr-b-r-ambedkars-statue-unveiled-at-koyasan-university-in-japan/articleshow/48903558.cms?from=mdr|title=Dr B R Ambedkar's statue unveiled at Koyasan University in Japan|date=10 सप्टें, 2015|via=The Economic Times - The Times of India}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/pm-narendra-modi-inaugurates-ambedkar-memorial-in-london-1243419|title=PM Narendra Modi Inaugurates Ambedkar Memorial in London|website=www.ndtv.com}}</ref> १४ एप्रिल २०२३ रोजी १३२व्या आंबेडकर जयंतीदिनी “[[डॉ. बी.आर. आंबेडकर पुतळा, हैदराबाद|१२५ फुट डॉ. बी.आर. आंबेडकरांचा पुतळा]]” [[तेलंगणा]]ची राजधानी [[हैदराबाद]] येथे उभारण्यात आला आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Nanisetti|first=Serish|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/125-foot-ambedkar-statue-to-be-ready-for-opening-in-hyderabad-by-april-14/article66435459.ece|title=125-foot Ambedkar statue to be ready for opening in Hyderabad by April 14|date=2023-01-28|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> या पुतळ्याची एकूण उंची १७५ फूट असून तो ५० फुट उंचीच्या चबुतऱ्यावर उभा आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thewire.in/urban/in-photos-construction-of-125-foot-ambedkar-statue-in-full-swing-in-hyderabad|title=In Photos: Construction of 125 Foot Ambedkar Statue in Full Swing in Hyderabad|website=The Wire|access-date=2023-04-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/telangana-news/125-feet-tall-br-ambedkar-statue-unveiled-by-kcr-in-hyderabad-3948353|title=125 Feet Tall BR Ambedkar Statue Unveiled By KCR In Hyderabad|website=NDTV.com|access-date=2023-04-14}}</ref> [[चित्र:The bronze statue of BR Ambedkar in Ambedkar Memorial Park, Lucknow, identical to Lincoln's.jpg|thumb|लखनौमधील [[आंबेडकर मेमोरिअल पार्क|आंबेडकर स्मारकातील]] आंबेडकरांचा पुतळा]] लखनौमधील [[आंबेडकर मेमोरिअल पार्क|आंबेडकर स्मारक पार्क]] त्यांच्या स्मृतींना समर्पित आहे. येथील [[चैत्य]]ामध्ये त्यांचे जीवनचरित्र दाखवणारी स्मारके आहेत. या स्मारकातील बसलेल्या स्थितीतील आंबेडकरांचा कांस्य पुतळा हा [[वॉशिंग्टन, डी.सी.]] मध्ये असलेल्या [[लिंकन स्मारक|लिंकन स्मारकातील]] [[अब्राहम लिंकन]] यांच्या पुतळ्याप्रमाणे बनवण्यात आला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Dr. B.R. Ambedkar Samajik Parivartan Sthal |url=http://www.up-tourism.com/destination/lucknow/other_attraction.htm |publisher=Department of Tourism, Government of UP, Uttar Pradesh |accessdate=17 July 2013 |quote=New Attractions |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130719163239/http://www.up-tourism.com/destination/lucknow/other_attraction.htm |archivedate=19 July 2013 |df=dmy-all}}</ref><ref name="Ambedkar Memorial Lkh">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Ambedkar Memorial, Lucknow/India|url=http://in.remmers.com/fileadmin/remmers-in/references/india/IND_Lucknow_Ambedkar_Memorial.pdf|publisher=Remmers India Pvt. Ltd|accessdate=17 July 2013|quote=Brief Description |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102211326/http://in.remmers.com/fileadmin/remmers-in/references/india/IND_Lucknow_Ambedkar_Memorial.pdf|archivedate=2 November 2013|df=dmy-all}}</ref> १९२० च्या दशकात आंबेडकर विद्यार्थी म्हणून [[लंडन]]मध्ये ज्या इमारतीत राहिले, ती तीन मजली वास्तू [[महाराष्ट्र सरकार]]ने विकत घेऊन त्याचे संग्रहालयात रूपांतर केले. इ.स. २०१५ मध्ये त्यांचे हे [[डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर स्मारक]] झाले.<ref>[http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-government-buys-br-ambedkar-s-house-in-london/story-y2c9YAdgdEOzUPWH1lcXHM.html Maharashtra government buys BR Ambedkar's house in London] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425144149/http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-government-buys-br-ambedkar-s-house-in-london/story-y2c9YAdgdEOzUPWH1lcXHM.html |date=25 April 2016 }}, Hindustan Times, 27 August 2015.</ref> २०१२ मध्ये, [[सीएनएन आयबीएन]], हिस्ट्री टिव्ही१८ व [[आऊटलुक इंडिया]] यांच्या संयुक्त उपक्रमाद्वारे घेण्यात आलेल्या ''[[द ग्रेटेस्ट इंडियन]]'' सर्वेक्षणात [[जवाहरलाल नेहरू|नेहरू]] व [[वल्लभभाई पटेल|पटेल]] यांना मागे टाकत आंबेडकर पहिल्या क्रमांकावर आले. या सर्वेक्षणात २८ परीक्षक होते आणि देश-विदेशातील २० कोटीपेक्षा अधिक लोकांनी यात मते दिली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=The Greatest Indian after Independence: BR Ambedkar |url=http://ibnlive.in.com/videos/282480/the-greatest-indian-after-independence-br-ambedkar.html |publisher=IBNlive |date=15 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106012934/http://ibnlive.in.com/videos/282480/the-greatest-indian-after-independence-br-ambedkar.html |archivedate=6 November 2012 |df=dmy-all}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=The Greatest Indian |url=http://www.historyindia.com/TGI/ |publisher=historyindia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120808090032/http://www.historyindia.com/TGI/ |archivedate=8 August 2012 |df=dmy-all}}</ref> तत्पूर्वी, इ.स. २००७ मध्ये झालेल्या सर्वेक्षणात ''६० सर्वश्रेष्ठ भारतीयां''मध्ये आंबेडकरांचा सुद्धा समावेश होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20080421-60-greatest-indians-736022-2008-04-11|title=60 greatest Indians|last=April 11|पहिले नाव=S. Prasannarajan|last2=April 21|first2=2008 ISSUE DATE:|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|last3=August 13|first3=2008UPDATED:|last4=Ist|first4=2008 18:30}}</ref> आंबेडकरांच्या राजकीय तत्त्वज्ञानाने मोठ्या संख्येने राजकीय पक्ष, प्रकाशने, कामगार संघटनांचा आणि विविध संस्थांचा उगम झाला आहे, हे संपूर्ण भारतात आणि विशेषतः महाराष्ट्रात जास्त सक्रिय आहेत. बौद्ध धर्माबद्दलच्या त्यांच्या प्रबंधामुळे भारताच्या लोकसंख्येतील मोठ्या वर्गांमध्ये बौद्ध तत्त्वज्ञानाबद्दल रूची वाढली आहे. सन १९५६ मधील आंबेडकरांच्या नागपूर येथील धर्मांतर सोहळ्याचे अनुकरण करत, वर्तमान काळातील मानवाधिकार कार्यकर्त्यांद्वारे मोठ्या प्रमाणावर बौद्ध धर्मांतर सोहळे आयोजित केले जातात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindu.com/2007/05/28/stories/2007052806851200.htm|title=One lakh people convert to Buddhism|work=द हिंदू|date=28 May 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100829082828/http://www.hindu.com/2007/05/28/stories/2007052806851200.htm|archivedate=29 August 2010|df=dmy-all}}</ref> भारतीय बौद्ध अनुयायी विशेषतः [[नवयान]]ी आंबेडकरांना "[[बोधिसत्त्व]]" व "[[मैत्रेय]]" असे संबोधतात.<ref name="Fitzgerald2003">{{स्रोत पुस्तक|author= Fitzgerald, Timothy|title= The Ideology of Religious Studies|url=https://books.google.com/books?id=R7A1f6Evy84C&pg=PA129| year=2003|publisher= Oxford University Press|isbn= 978-0-19-534715-9|page=129}}</ref><ref name="KuldovaVarghese2017">{{स्रोत पुस्तक|author=M.B. Bose|editor=Tereza Kuldova and Mathew A. Varghese|title=Urban Utopias: Excess and Expulsion in Neoliberal South Asia |url=https://books.google.com/books?id=6c9NDgAAQBAJ&pg=PA144 |year=2017|publisher=Springer|isbn=978-3-319-47623-0|pages=144–146}}</ref><ref>{{harvtxt|Michael|1999}}, p. 65, notes that "The concept of Ambedkar as a Bodhisattva or enlightened being who brings liberation to all backward classes is widespread among Buddhists." He also notes how Ambedkar's pictures are enshrined side-to-side in Buddhist Vihars and households in Indian Buddhist homes.</ref> [[शाहू महाराज|राजर्षी शाहू महाराजांनी]] आंबेडकरांच्या कार्याविषयीचा आदरभाव व्यक्त करण्यासाठी त्यांना लिहिलेल्या एका पत्रात ''रा. लोकमान्य आंबेडकर'' असा मायना महाराजांनी लिहिला होता.<ref>{{Cite book|title=राजर्षी शाहू छत्रपती: जीवन व शिक्षणकार्य|last=भगत|first=रा.तु.|publisher=रिया पब्लिकेशन्स|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६४|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरी विचारांचा प्रभाव भारतातच नाही तर जगभरातल्या समता लढ्यांमध्ये सुद्धा दिसतो.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-46472649|title=डॉ. आंबेडकरांची गांधीजींवर टीका : 'वास्तव, कडवटपणा, संताप यांचं मिश्रण'|date=७ डिसेंबर २०१८ |via=www.bbc.com}}</ref> तसेच आंबेडकरांचे [[तत्त्वज्ञान]] [[आंबेडकरवाद]] हा मानवी मूल्यांवर आधारित आहे. त्यांच्या तत्त्वज्ञानातून इतर देशातील शोषित लोकांना प्रेरणा मिळाली आहे. [[जपान]]मध्ये [[बुराकू]] नावाची एक शोषित जमात आहे. या जमातीच्या नेत्यांनी भारतात येऊन आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाचा अभ्यास केला व त्यापासून प्रभावित झाले. ते नेते आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाचा बुराकू जमातीत प्रसार करीत आहे. बुराकू जमात ही आंबेडकरांना आपले प्रेरणास्थान मानते.<ref>Yengde, Suraj (11 October 2018) [https://thewire.in/caste/at-japan-convention-dalit-and-burakumin-people-forge-solidarity At Japan Convention, Dalit and Burakumin People Forge Solidarity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190414232224/https://thewire.in/caste/at-japan-convention-dalit-and-burakumin-people-forge-solidarity |date=14 April 2019 }}. ''The Wire''</ref><ref>Kumar, Chetham (14 October 2018) [https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/jai-bhim-jai-burakumin-working-for-each-other/articleshow/66197117.cms Jai Bhim Jai Burakumin: Working for each other] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203115050/https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/jai-bhim-jai-burakumin-working-for-each-other/articleshow/66197117.cms |date=3 February 2019 }}. ''Times of India''.</ref> [[नेपाळ]]मधील दलितही आंबेडकरांपासून प्रभावित झाले आहेत. ते आंबेडकरांकडे आपला मुक्तिदाता म्हणून पाहतात आणि नेपाळी आंबेडकरवादी चळवळही चालवतात. आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाचे पालन करणे: "शिका, संघटित व्हा, संघर्ष करा" हा जातीनिष्ठ भेदभाव आणि अस्पृश्यता दूर करण्याचा एकमेव मार्ग असल्याचे त्यांचे मत आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.forwardpress.in/2014/06/nepals-dalits-should-turn-to-ambedkar-gahatraj-hindi/|title=आंबेडकर से जुड़ें नेपाल के दलित : गहतराज|first=Vidya Bhushan Rawat विद्या भूषण|last=रावत|date=1 जून, 2014}}</ref> [[युरोप]]मधील [[हंगेरी]] देशातील [[रोमा जिप्सी|जिप्सी]] लोकांचे नेते जानोस ओरसोस यांच्यावरही आंबेडकरांच्या विचारांचा प्रभाव पडला. त्यांनी आंबेडकरांचे विचार जिप्सो लोकांमध्ये पेरून त्यांच्यात परिवर्तन घडवून आणले.<ref name=":1">{{Citation|last=Bouddha Jiwan|title=Ambedkar in Hungary Hindi Dubbed|date=2016-11-01|url=https://m.youtube.com/watch?v=5isB43Rr5sU|accessdate=2018-03-26}}</ref> १९९० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात, काही [[हंगेरी|हंगेरियन]] रोमानी लोकांना स्वतःच्या परिस्थितीत आणि भारतातील दलित लोकांच्या परिस्थितीत साम्यता आढळून आली; त्यांनी आंबेडकरांच्या धर्मांतरापासून प्रेरित होऊन बौद्ध धर्मांत रूपांतरित होण्यास सुरुवात केली. हंगेरीयन लोकांनी सन २००७ मध्ये [[साजोकाझा]] गावात [[डॉ. आंबेडकर हायस्कूल, हंगेरी|डॉ. आंबेडकर हायस्कूल]] नावाची शाळा सुरू केली. हंगेरीत आंबेडकरांच्या नावाने तीन विद्यालये सुरू करण्यात आली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://drambedkarbooks.com/2016/04/15/first-dr-ambedkar-statue-installed-at-the-heart-of-europe-hungary/|title=First Dr. Ambedkar statue installed at the heart of Europe – Hungary!|दिनांक=2016-04-15|संकेतस्थळ=Dr. B. R. Ambedkar's Caravan|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2018-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181221041408/https://drambedkarbooks.com/2016/04/15/first-dr-ambedkar-statue-installed-at-the-heart-of-europe-hungary/|url-status=dead}}</ref> येथे विद्यार्थ्यांना आंबेडकरांचे धडे शिकवले जातात. त्यामध्ये आंबेडकरांचा शिक्षणासाठीचा संघर्ष, जातिविरोधी चळवळी व भारतीय संविधान निर्मितीतील योगदान या बाबी शिकवल्या जातात. या शाळेत १४ एप्रिल २०१६ रोजी आंबेडकरांचा अर्धपुतळा स्थापन करण्यात आला आहे, जो हंगेरीतील [[जय भीम नेटवर्क, हंगेरी|जयभीम नेटवर्क]]ने शाळेस भेट दिला होता.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/Ambedkar-in-Hungary/article15941919.ece|title=Ambedkar in Hungary|date=2009-11-22|work=द हिंदू|access-date=2018-03-26|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी |url=http://www.hindu.com/mag/2009/11/22/stories/2009112250120300.htm |title=Magazine / Land & People: Ambedkar in Hungary |work=द हिंदू |date=22 November 2009 |accessdate=17 July 2010 |location=Chennai, India |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100417181130/http://www.hindu.com/mag/2009/11/22/stories/2009112250120300.htm |archivedate=17 April 2010 |df=dmy-all}}</ref> २५ डिसेंबर १९५४ रोजी आंबेडकरांनी देहूरोड येथे भगवान बुद्धांच्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना केली होती. या दिनाच्या निमित्ताने २५ डिसेंबर, २०१९ रोजी सुमारे एक लाख आंबेडकरी बौद्ध अनुयायांनी बुद्धवंदना म्हणली.<ref>{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/pune-news/dr-babasaheb-ambedkars-followers-say-mahabuddha-vandana-msr-87-2044820/|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या अनुयायांनी म्हटली महाबुद्धवंदना|date=२५ डिसेंबर २०१९ }}</ref> === भारतीय समाजावरील प्रभाव === डॉ. आंबेडकरांचा भारतीय समाज जीवनावर अनेक प्रकारे प्रभाव पडलेला आहे. ==== जातिव्यवस्थेचे उच्चाटन ==== आंबेडकरांच्या कार्यामुळे भारतीय समाजात सुमारे ५००० वर्षापासून प्रचलित असलेल्या जातिव्यवस्थेत बदल सुरू झाले. विषमतेवर आधारलेल्या जातिव्यवस्थेच्या जागी समतेवर आधारलेली [[लोकशाही]] व्यवस्था प्रस्थापित होण्यास चालना मिळाली.<ref name="auto4" /> तसेच [[विवाह]], [[धर्म]], [[अर्थशास्त्र|अर्थ]], [[शिक्षण]] [[राज्य]] या सामाजिक संस्थांतही परिवर्तन सुरू झाले. [[नवबौद्ध]]ांनी हिंदूविवाह पद्धती नाकारली व बौद्ध विवाहपद्धती स्वीकारली. आंबेडकरांच्या पुरोगामी विचारांमुळे दलितांनी [[बलुता पद्धती]]चा त्याग केला. त्यामुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा चेहरामोहरा बदलला. जे लोक शिक्षणापासून वंचित होते त्यांनी शिक्षण घेणे सुरू केल्याने शिक्षणाचे सर्वत्रीकरण घडून आले. [[आरक्षण]]ाच्या धोरणामुळे [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती]]ंना राजकीय व प्रशासकीय सत्ता मिळाली. परिणामी समाजातील सर्व घटकांना राजकीय सहभाग मिळणे शक्य झाले.<ref name="auto11" /> ====अस्पृश्यांची उन्नती==== डॉ. आंबेडकरांच्या कार्यामुळे अस्पृश्यांना त्यांच्यावर होणाऱ्या अन्यायाची जाणीव झाली. परिणामी त्याच्यांत आत्मविश्वास व आत्मविष्कार निर्माण झाला. आपणच आपल्या विकासासाठी लढा दिला पाहिजे, याची जाणीव झाली. आंबेडकरांनी अस्पृश्यांच्या उन्नतीसाठी राज्यघटनेत ज्या विशेष तरतुदी केल्या, त्यामुळे अस्पृश्यांच्या हक्कांना घटनात्मक वैधता प्राप्त झाली. भारत सरकारच्या विविध समाजकल्याणकारी योजनांचे मोठे श्रेय आंबेडकरांच्या कार्यास जाते. आंबेडकरांच्या प्रयत्नांमुळेच अस्पृश्यांना शिक्षणसंस्था, कायदेमंडळ, पंचायत राज्यव्यवस्था, सरकारी नोकऱ्या इत्यादींमध्ये आरक्षण मिळाले. याचा परिणाम म्हणून अस्पृश्यांमध्ये ऊर्ध्वगामी सामाजिक गतिशीलतेस चालना मिळाली.<ref>{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४४ व १४५|language=मराठी}}</ref> ====बौद्ध धर्माचा प्रसार==== इसवी सन पूर्व ३ऱ्या शतकात [[सम्राट अशोक]]ांच्या काळात भारताचा राज्यधर्म असलेल्या बौद्ध धर्माचा ११व्या शतकानंतर भारतात झाला. आंबेडकरांनी बौद्ध धर्म स्वीकारल्याने बौद्ध धर्माच्या प्रसारास चालना मिळाली. [[महाराष्ट्र]], [[उत्तर प्रदेश]], [[पंजाब]], [[मध्य प्रदेश]], [[गुजरात]] व इतरही काही राज्यांत लाखो लोकांनी बौद्ध धर्म स्वीकारला, इतरही उच्चशिक्षित लोकही बौद्ध धर्माकडे आकर्षित झाले. त्यांनी [[बौद्ध तत्त्वज्ञान]], [[बौद्ध साहित्य|साहित्य]] व [[पाली भाषा]] यांच्या अभ्यासाला सुरुवात केली. आंबेडकरांनी बौद्ध धर्म स्वीकारल्याने भारतात बौद्ध धर्माचे पुनरुज्जीवन झाले.<ref name="auto11">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४५|language=मराठी}}</ref> १९५६ नंतर दरवर्षी अखंडपणे हजारों-लाखोंच्या संख्येने लोक बौद्ध धर्म स्वीकारत आहेत. २००१ ते २०११ च्या जनगणनेवरून भारतातील [[अनुसूचित जाती]]मध्ये अत्यंत वेगाने वाढणारा धर्म म्हणजे बौद्ध धर्म होय. २०११ च्या जनगणनेनुसार, एकूण भारतीय बौद्धांत सुमारे १३% पूर्वीपासूनचे म्हणजेच पारंपारिक बौद्ध आहेत तर ८७% [[नवयान]]ी बौद्ध किंवा [[नवबौद्ध]] आहेत. आणि देशातील जवळजवळ ९०% नवयानी बौद्ध हे [[महाराष्ट्र]] राज्यात आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.indiaspendhindi.com/cover-story/%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A5%8C%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7-%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE-%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BE|title=दलितों का बौद्ध धर्म अपनाना जारी, लेकिन परिवर्तन दर कम|last=मउदगिल|first=मनु|date=2017-06-23|work=IndiaSpend|access-date=2018-03-16|language=en-US}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.nationaldastak.com/country-news/buddhism-has-brought-literacy-gender-equality-and-well-being-to-dalits/|title=Page not found|संकेतस्थळ=National Dastak|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2018-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180801124755/http://www.nationaldastak.com/country-news/buddhism-has-brought-literacy-gender-equality-and-well-being-to-dalits/|url-status=dead}}</ref> ====दलित चळवळीचा उदय==== आंबेडकरांच्या प्रयत्नांमुळे [[दलित चळवळ]]ीचा उदय झाला. सुरुवातीस केवळ [[महार]] लोकच या चळवळीत सहभागी झाले होते. शिक्षणप्रसाराबरोबरच इतर मागास जातीही आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाने प्रभावित झाल्या व त्यांनी त्यांच्या हक्कांसाठी चळवळी सुरू केल्या. दलित चळवळीला आज प्रामुख्याने [[आंबेडकरी चळवळ]] किंवा [[आंबेडकरवादी चळवळ]] म्हणले जाते.<ref name="auto11" /> == लोकप्रिय संस्कृतीमध्ये == आंबेडकरांच्या जीवनावर व विचारांवर आधारित अनेक पुस्तके, गीते ([[भीमगीते]]), स्मारके अशा अनेक गोष्टींची निर्मिती झालेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/dr-babasaheb-ambedkar-in-marathi-serial-abn-97-2031123/|title=वाहिन्यांत भीम दिसतो गा..|दिनांक=2019-12-08|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> आंबेडकरांच्या प्रेरणेतून देशाच्या प्रत्येक भाषेत आंबेडकरवादी निर्माण झाले आहेत.<ref name="auto6" /> आंबेडकरांवर दरवर्षी अनेक संशोधक आणि साहित्यिक नवनवीन ग्रंथ लिहित असतात.<ref name="auto6" /> विदेशातदेखील आंबेडकरी साहित्याची विशेष मागणी असून, आंबेडकरी साहित्याचा अनुवाद इंग्रजीत मोठ्या प्रमाणात होत आहे. सर्वत्र आंबेडकरांच्या ग्रंथांचा, प्रतिमांचा आणि आंबेडकरी साहित्यांचा प्रचंड खप होतो.<ref name="auto6" /> [[दीक्षाभूमी]] आणि [[चैत्यभूमी]]वर तर दरवर्षी कोट्यवधी रूपयांची पुस्तके विकली जातात. शिक्षणापासून वंचित ठेवण्यात आलेल्या समाजात आंबेडकरांमुळे ज्ञानर्जनाची वृत्ती निर्माण झाली.<ref name="auto6">[[लोकराज्य]], एप्रिल २०१५; संपादक: चंद्रशेखर ओक, प्रकाशित: माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालय, [[महाराष्ट्र शासन]], पृष्ठ ९</ref> आंबेडकरांच्या जीवनावर चरित्र लिहून त्यांच्या जीवनावर प्रकाश टाकण्याचे काम जवळपास ११० चरित्रकारांनी केले आहे. चरित्रकारांनी कथा, काव्य, कादंबरी, जातककथा, नाटक व चित्रमयकथा अशा अनेक रचनांमध्ये चरित्र लिहिल्याचे दिसून येते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/95755/8/07_chapter%203.pdf|title=Shodganga|last=|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=१२३|title=Dr babasaheb ambedkar lekhan aani bhashne Khand 18 va bhag 1 2 3cha chikitsak abhyas}}</ref> आंबेडकरांच्या महापरिनिर्वाणानंतर त्यांच्या तत्त्वज्ञानामुळे देशातील शोषित समाज जागृत होत आहे.<ref name=":1" /><ref name="auto6" /> आंबेडकरांनी भारतात बौद्ध धम्माचे पुनरूज्जीवन केले. ही घटना भारतातील बौद्ध धम्माचे इतिहासाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे. इतर देशांत विशेषतः बौद्ध राष्ट्रांत आंबेडकरांचे ग्रंथ मोठ्या प्रमाणात वाचले जात आहेत.<ref name="auto6" /> [[महाराष्ट्र]] शासनाने प्रकाशित केलेल्या [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: लेखन आणि भाषणे]] या २४ खंडाच्या ग्रंथांना जगभरातून मोठी मागणी आहे.<ref name="auto6" /> [[तैवान]] देशातील एक बौद्ध संस्था आंबेडकरांच्या धार्मिक ग्रंथांच्या जगातील विविध भाषेत लाखो प्रती प्रकाशित करून त्यांना मोफत वाटत असते.<ref name="auto6" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.budaedu.org/ebooks/6-EN.php|title=English eBooks|संकेतस्थळ=www.budaedu.org|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2020-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330063119/http://www.budaedu.org/ebooks/6-EN.php|url-status=dead}}</ref> ''[[भीमायन|भीमायन : एक्सपीरियन्सेस ऑफ अनटचेबिलिटी]]'' (भीमायन : अस्पृश्यतेचे अनुभव) हे आंबेडकरांचे एक ग्राफिक चरित्र आहे, ज्याला परधन-गोंड कलाकार, [[दुर्गाबाई व्याम]], सुभाष व्याम, आणि लेखक श्रीविज्ञान नटराजन आणि [[एस. आनंद]] यांनी बनवले आहे. या पुस्तकात आंबेडकरांच्या लहानपणापासून ते प्रौढत्वापर्यंतच्या अस्पृश्यतेच्या अनुभवांना दर्शवण्यात आले आहे. सीएनएनने त्यास शीर्ष ५ प्रसिद्ध कॉमिक पुस्तकांपैकी एक म्हणले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/europe/05/19/graphic.novels/index.html |title=The top five political comic books |last1=Calvi |first1=Nuala |date=23 May 2011 |publisher=CNN |accessdate=14 April 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130109004845/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/europe/05/19/graphic.novels/index.html |archivedate=9 January 2013 |df=dmy-all}}</ref> [[चित्र:Buddhist flag of Indian Buddhists.jpg|thumb|200px|right|[[भीम ध्वज]]]] आंबेडकरांचा [[अशोकचक्र]]ांकित [[भीम ध्वज]] हा बौद्ध व दलित आंदोलनात आंबेडकरवाद्यांद्वारे वापण्यात येत असतो.<ref name="auto13" /><ref>{{Cite web|url=https://www.lokmat.com/yavatmal/jai-bhim-carrot-thunderstruck/|title=‘जय भीम’च्या गजराने दुमदुमला आसमंत|date=१४ एप्रिल २००९ |website=Lokmat}}</ref> या ध्वजाचा रंग [[निळा]] असून तो समतेचे व त्यागाचे प्रतिक मानला जातो. हा ध्वज भारतीय बौद्धांचा प्रतिकध्वज सुद्धा मानला जातो. अनेकदा या ध्वजावर '[[जय भीम]]' शब्द लिहिलेले असतात.<ref name="auto13" /> [[नवयान]] ही बौद्ध धर्माची एक संकल्पना आंबेडकरांनी तयार केली.<ref name="auto13" /> आंबेडकरांचा जन्मदिन हा [[आंबेडकर जयंती]] एक उत्सव म्हणून हा संपूर्ण भारतभर साजरा जातो, तर देशातील अनेक राज्यांत या दिवशी सार्वजनिक सुटी असते. जगातील अनेक देशांत सुद्धा दरवर्षी [[आंबेडकर जयंती]] साजरी होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mea.gov.in/ambedkar.htm|title=Dr. B. R. Ambedkar &#124; MEA|website=www.mea.gov.in}}</ref> आंबेडकरांची पहिली सार्वजनिक जयंती आंबेडकरानुयायी सदाशिव रणपिसे यांनी १४ एप्रिल १९२८ रोजी [[पुणे|पुण्यात]] साजरी केली होते.<ref>एप्रिल २०१८ चे लोकराज्य (महाराष्ट्र शासनाचे मासिक)</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/desh-videsh-news/how-birth-anniversary-started-of-babasaheb-ambedkar-1660712/|title=बाबासाहेबांची जयंती कधी आणि कोणी सुरू केली?|date=2018-04-14|work=Loksatta|access-date=2020-01-12|language=मराठी}}</ref> [[महाराष्ट्र]]ात आंबेडकर जन्मदिन "[[ज्ञान दिवस]]" म्हणून साजरा केला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.india.com/marathi/maharashtra/babasaheb-ambedkar-jayanti-2017-ambedkar-jayanti-to-be-celebrated-as-gyan-diwas/|title=Babasaheb Ambedkar Jayanti 2017: Ambedkar Jayanti to be celebrated as ‘Gyan Diwas’ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंती आता ‘ज्ञान दिवस’ म्हणून साजरी होणार|last=desale|first=sunil|website=India.com|language=इंग्लिश|access-date=2020-01-20|archive-date=2019-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529015637/https://www.india.com/marathi/maharashtra/babasaheb-ambedkar-jayanti-2017-ambedkar-jayanti-to-be-celebrated-as-gyan-diwas/|url-status=dead}}</ref> अमेरिकेतील [[संयुक्त राष्ट्रसंघ]]ामध्ये सन २०१६, २०१७ व २०१८ या वर्षांमध्ये आंबेडकर जयंती साजरी झालेली आहे. संयुक्त राष्ट्रसंघाने आंबेडकरांचा 'वैश्विक प्रणेता" म्हणून गौरव केला आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/world/ambedkar-jayanti-celebrated-for-the-first-time-outside-india-as-un-organises-special-event-2730772.html|title=Ambedkar Jayanti celebrated for the first time outside India as UN organises special event – Firstpost|website=firstpost.com|access-date=2018-11-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://velivada.com/2017/04/29/dr-ambedkar-jayanti-celebrated-at-united-nations/|date=2017-04-29|title=Dr Ambedkar Jayanti celebrated at United Nations|website=velivada.com|access-date=2018-11-09|archive-date=2018-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108025726/http://velivada.com/2017/04/29/dr-ambedkar-jayanti-celebrated-at-united-nations/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/world/2018/apr/14/un-celebrates-ambedkars-legacy-fighting-inequality-inspiring-inclusion-1801468.html|title=UN celebrates Ambedkar's legacy 'fighting inequality, inspiring inclusion'|work=The New Indian Express|access-date=2018-11-09}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newsstate.com/world-news/babasaheb-ambedkar-jayanti-celebrated-in-united-nations-article-52584.html|title=संयुक्त राष्ट्र में मनाई गई डॉ. बाबासाहेब भीमराव आंबेडकर जयंती - News State|work=newsstate.com|access-date=2018-11-09|language=इंग्लिश|archive-date=2019-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419065326/https://www.newsstate.com/world-news/babasaheb-ambedkar-jayanti-celebrated-in-united-nations-article-52584.html|url-status=dead}}</ref> == चित्रपट, मालिका आणि नाटके == आंबेडकर यांच्या जीवनावर व विचारांवर आधारित अनेक चित्रपटांची, दूरचित्रवाणी मालिकांची आणि नाटकांची निर्मिती करण्यात आलेली आहे. इसवी सन २००० मध्ये [[जब्बार पटेल]] यांनी इंग्लिश भाषेत ''[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]'' चित्रपट दिग्दर्शित केला, ज्यात अभिनेता [[मामुट्टी]] हे मुख्य भूमिकेत होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindubusinessline.com/blink/cover/b-r-ambedkar-resurgence-of-an-icon/article8447300.ece|title=Resurgence of an icon Babasaheb Ambedkar}}</ref> हा चित्रपट राष्ट्रीय फिल्म विकास महामंडळ आणि सरकारच्या सामाजिक न्याय आणि सबलीकरण मंत्रालयाने प्रायोजित केला होता. या चित्रपटाला तीन राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाले होते.<ref>{{स्रोत बातमी | last =Viswanathan | first =S | title =Ambedkar film: better late than never | work=द हिंदू | date =24 May 2010 |url=http://www.thehindu.com/opinion/Readers-Editor/article435886.ece | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110910142933/http://www.thehindu.com/opinion/Readers-Editor/article435886.ece | archivedate =10 September 2011 }}</ref> [[श्याम बेनेगल]] यांनी दिग्दर्शित केलेल्या भारतीय संविधानाच्या निर्मितीवरील एक टीव्ही लघु-मालिका ''[[संविधान (मालिका)|संविधान]]'' मध्ये आंबेडकरांची प्रमुख भूमिका [[सचिन खेडेकर]] यांनी साकारली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.imdb.com/title/tt3562784/?ref_=fn_al_tt_1|title=Samvidhaan: The Making of the Constitution of India (TV Mini-Series 2014)|author=Ramnara|date=5 March 2014|work=IMDb|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150527221343/http://www.imdb.com/title/tt3562784/?ref_=fn_al_tt_1|archivedate=27 May 2015l}}</ref> अरविंद गौर यांनी दिग्दर्शित केलेल्या आणि राजेशकुमार यांनी लिहिलेल्या ''आंबेडकर आणि गांधी'' नाटकात या दोन मान्यवर व्यक्तिमत्त्वांचा शोध घेतला गेला.<ref>{{स्रोत बातमी |url=http://www.hindu.com/fr/2009/07/17/stories/2009071750610300.htm |title=A spirited adventure |first=P. |last=Anima |work=द हिंदू |date=17 July 2009 |accessdate=14 August 2009 |location=Chennai, India |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110102102157/http://www.hindu.com/fr/2009/07/17/stories/2009071750610300.htm |archivedate=2 January 2011}}</ref> === लघुपट === * '''महापुरुष डॉ. आंबेडकर''' हा १९६८ मध्ये आंबेडकरांवर निर्मित मराठी लघुपट आहे. या लघुपटाची निर्मिती महाराष्ट्र शासनाच्या प्रसिद्धी संचालनालयातर्फे १९६८ च्या जुलै महिन्यात करण्यात आली होती. ‘व्हटकर प्रॉडक्शन्स’ या बॅनरखाली निर्मित करण्यात आलेल्या या लघुपटाचे दिग्दर्शन नामदेव व्हटकर यांनी केले होते. सुमारे १८ मिनिटांच्या या लघुपटाला संगीतकार [[दत्ता डावजेकर]] यांनी संगीत दिले होते. अभिनेते डेव्हिड अब्राहम यांनी लघुपटाचे निवेदन केले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1711586|title=एनएफएआई संग्रह में डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पर1968 की एक दुलर्भ शॉर्ट फिल्म|website=pib.gov.in|access-date=2021-04-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.firstpost.com/entertainment/rare-1968-marathi-short-film-on-br-ambedkar-acquired-by-national-film-archive-of-india-9526261.html|title=Rare 1968 Marathi short film on BR Ambedkar acquired by National Film Archive of India - Entertainment News , Firstpost|date=2021-04-14|website=Firstpost|access-date=2021-04-14}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.jagran.com/news/national-ambedkar-jayanti-2021-many-leaders-including-pm-modi-paid-tribute-21557117.html|title=Dainik Jagran|language=hi}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/cities/pune-news/rare-1968-short-film-on-dr-babasaheb-ambedkar-now-in-nfai-collection-101618330721856.html|title=Rare 1968 short film on Dr Babasaheb Ambedkar now in NFAI collection|date=2021-04-13|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2021-04-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/india/nfai-included-rare-short-film-on-babasaheb-ambedkar-in-its-collection/articleshow/82056101.cms|title=बाबासाहेब आंबेडकर पर बनी दुर्लभ लघु फिल्म को एनएफएआई ने अपने संग्रह में किया शामिल|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2021-04-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/website/story/entertainment-news-rare-copy-of-marathi-short-film-on-br-ambedkar-acquired-by-national-film-archive-of-india/380191|title=Rare Copy Of 1968 Marathi Short Film On BR Ambedkar Acquired By National Film Archive Of India|website=www.outlookindia.com/|access-date=2021-04-14}}</ref> === चित्रपटे === {{मुख्य|:वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधी चित्रपट}} * '''[[भीम गर्जना]]''' : हा सन १९९० मधील विजय पवार दिग्दर्शित [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता कृष्णानंद यांनी साकारली होती.<ref name="cinestaan.com">{{Cite web|url=https://www.cinestaan.com/movies/yugpurush-dr-babasaheb-ambedkar-19901|title=Yugpurush Dr. Babasaheb Ambedkar (1993) – Review, Star Cast, News, Photos|website=Cinestaan|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623225009/https://www.cinestaan.com/movies/yugpurush-dr-babasaheb-ambedkar-19901|archive-date=23 June 2018}}</ref><ref name="marathifilmdata.com">{{Cite web|url=https://www.marathifilmdata.com/chitrapat/yugapurush-dr-babasaheb-aambedakar/|title=युगपुरुष डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर|website=मराठी चित्रपट सूची|access-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181115015216/http://www.marathifilmdata.com/chitrapat/yugapurush-dr-babasaheb-aambedakar/|archive-date=15 November 2018}}</ref><ref name="baiae.org">{{Cite web|url=https://www.baiae.org/index.php/blog/item/138-yugpurush-dr-babasaheb-ambedkar-1993-marathi-full-movie.html|title=Yugpurush Dr Babasaheb Ambedkar (1993) &#124; Marathi Full Movie – BAIAE Japan|website=www.baiae.org|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228150417/https://www.baiae.org/index.php/blog/item/138-yugpurush-dr-babasaheb-ambedkar-1993-marathi-full-movie.html|url-status=dead}}</ref> * '''[[बालक आंबेडकर]]''' : हा सन १९९१ मधील बसवराज केस्थर दिग्दर्शित [[कन्नड भाषा|कन्नड]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता चिरंजीवी विनय यांनी साकारली होती. हा आंबेडकरांच्या बालपणीच्या जीवनावर आधारित चित्रपट होता.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3530436/mediaviewer/rm1474442496|title=Balak Ambedkar (1991)|via=www.imdb.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/showtimes/title/tt3530436|title=Balak Ambedkar Showtimes|website=IMDb}}</ref> * '''[[डॉ. आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. आंबेडकर]]''' : हा [[इ.स. १९९२]] मधील परपल्ली भारत दिग्दर्शित [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[आकाश खुराना]] यांनी साकारली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.filmibeat.com/celebs/bharat-parepalli.html|title=All you want to know about #BharatParepalli|website=FilmiBeat|language=en|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Narasimham|first=M. L.|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/on-location-a-feel-good-love-story/article2931850.ece|title=द हिंदू|date=2012-02-25|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sakshi.com/news/movies/bharat-ratna-dr-b-r-ambedkar-jayanti-14th-april-229969|title=మనకు గుర్తులేని...మన అంబేడ్కర్|date=2015-04-13|website=Sakshi|language=te|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787|title=Dr. Ambedkar 1992 Telugu Movie Wiki,Cast Crew,Songs,Videos,Release Date|website=MovieGQ|language=en|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787/cast-crew|title=Dr. Ambedkar 1992 Telugu Movie Cast Crew,Actors,Director, Dr. Ambedkar Producer,Banner,Music Director,Singers & Lyricists|website=MovieGQ|language=en|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indiancine.ma/AGRZ|title=Dr Ambedkar (1992)|website=Indiancine.ma|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gomolo.com/dr-ambedkar-movie/18060|title=Dr. Ambedkar (1992)|website=gomolo.com|access-date=2021-02-25|archive-date=2017-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314202405/http://www.gomolo.com/dr-ambedkar-movie/18060|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://peoplepill.com/people/akash-khurana|title=About Bharath Parepalli: Indian film director and screenwriter {{!}} Biography, Facts, Career, Wiki, Life|last=peoplepill.com|website=peoplepill.com|language=en|access-date=2021-02-25}}</ref> * '''[[युगपुरुष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]''' : हा सन १९९३ मधील शशिकांत नरवाडे दिग्दर्शित [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता नारायण दुलारे यांनी साकारली होती.<ref name="cinestaan.com" /><ref name="marathifilmdata.com" /><ref name="baiae.org" /> * '''[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]''' : हा सन २००० मधील [[जब्बार पटेल]] दिग्दर्शित [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[मामुट्टी]] यांनी साकारली होती. हा चित्रपट अनेक भारतीय भाषांमध्ये डब झालेला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.weeklysadhana.in/view_article/nandini-atmasidhi-on-ambedkar-from-cinemascope|title=सिनेमास्कोपमधले आंबेडकर|website=www.weeklysadhana.in|language=en|access-date=2022-07-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/blink/cover/resurgence-of-an-icon/article8447300.ece|title=Resurgence of an icon|first=Vivek|last=Kumar|website=@businessline|accessdate=20 March 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.रीडिफ.कॉम/entertai/2000/jun/27jabb.htm |title=रीडिफ.कॉम, A revolutionary who changed the life of millions of people. Movies: Jabbar Patel on his latest film, Dr Babasaheb Ambedkar |publisher=रीडिफ.कॉम |date=2000-06-27 |accessdate=2011-07-31 }}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/opinion/Readers-Editor/Ambedkar-film-better-late-than-never/article16302923.ece|title=Ambedkar film: better late than never|first=S.|last=Viswanathan|date=24 May 2010|accessdate=20 March 2019|via=www.thehindu.com|newspaper=द हिंदू}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/interview/story/19970430-i-could-not-really-visualise-myself-as-ambedkar-mammootty-830228-1997-04-30|title=I could not really visualise myself as Ambedkar: Mammootty|first1=Jacob George|last1=April 30|first2=1997 ISSUE DATE|last2=April 30|first3=1997UPDATED|last3=April 30|first4=2013 15:05|last4=Ist|website=India Today|accessdate=20 March 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/for-them-ambedkar-was-god-says-mammootty/articleshow/64635715.cms|title=For them, Ambedkar was God, says Mammootty – Times of India|संकेतस्थळ=द टाइम्स ऑफ इंडिया|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/snapshots-of-life-outside-the-ring/|title=Snapshots of life outside the ring|date=29 October 2009|accessdate=14 May 2019}}</ref><ref>http://indianexpress.com/article/cities/pune/pune-a-film-festival-that-celebrates-freedom2962539/{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''[[डॉ. बी.आर. आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बी.आर. आंबेडकर]]''' : हा सन २००५ मधील शरण कुमार किब्बूर दिग्दर्शित [[कन्नड भाषा|कन्नड]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकरांची भूमिका अभिनेता विष्णूकांत बी.जे. यांनी साकारली होती.<ref>{{cite web|title=Dr B R Ambedkar (2005) Kannada movie: Cast & Crew|url=https://chiloka.com/movie/dr-b-r-ambedkar-2005#movie_details_list|website=chiloka.com|accessdate=23 November 2019}}</ref><ref>{{cite web|title=Dr{{!}}{{!}} B.R. Ambedkar Cast & Crew, Dr{{!}}{{!}} B.R. Ambedkar Kannada Movie Cast, Actor, Actress, Director – Filmibeat|url=https://www.filmibeat.com/kannada/movies/dr-b-r-ambedkar/cast-crew.html|website=FilmiBeat|accessdate=23 November 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hotstar.com/us/movies/dr-b-r-ambedkar/1000106324|title=Dr B R Ambedkar – Hotstar Premium|website=Hotstar|accessdate=28 December 2019|archive-date=2020-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203114122/https://www.hotstar.com/us/movies/dr-b-r-ambedkar/1000106324|url-status=dead}}</ref> * '''[[:en:Periyar (2007 film)|पेरियार]]''' : हा सन २००७ मधील ज्ञान राजशेकरन दिग्दर्शित [[पेरियार]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[तामिळ भाषा|तामिळ]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकरांची भूमिका मोहन रामन यांनी साकारली होती.<ref>{{Cite web|url=http://www.kollywoodtoday.net/news/making-of-periyar/|title=Making of Periyar|date=२५ फेब्रुवारी २००७|access-date=2020-04-14|archive-date=2018-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180406040310/http://www.kollywoodtoday.net/news/making-of-periyar/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.रीडिफ.कॉम/movies/2007/may/02periyar.htm|title=Periyar is path-breaking|website=www.रीडिफ.कॉम}}{{मृत दुवा|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.filmysouth.com/Tamil_Movie_Reviews/PeriyarNew/October-08-2007/Periyar_New_attempts_in_Tamil_cinema.html|title=Periyar_New_attempts_in_Tamil_cinema|last=|पहिले नाव=|दिनांक=10-08-2007|संकेतस्थळ=|archive-url=https://web.archive.org/web/20120307091440/http://www.filmysouth.com/Tamil_Movie_Reviews/PeriyarNew/October-08-2007/Periyar_New_attempts_in_Tamil_cinema.html|archive-date=2012-03-07|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=|title=संग्रहित प्रत|url-status=dead}}</ref> * '''[[जोशी की कांबळे]]''' : हा सन २००८ मधील शेखर सरतांडेल दिग्दर्शित एक मराठी चित्रपट आहे. या चित्रपटात 'भीमरावांचा जयजयकार' हे एक [[भीमगीत]] आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.marathifilmdata.com/chitrapat/joshi-ki-kambale/|title=जोशी की कांबळे|संकेतस्थळ=मराठी चित्रपट सूची|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2020-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216190045/https://www.marathifilmdata.com/chitrapat/joshi-ki-kambale/|url-status=dead}}</ref> * '''[[डेबू]]''' : हा सन २०१० मधील निलेश जळमकर दिग्दर्शित [[गाडगे बाबा]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांचीही भूमिका साकारली गेली होती. * '''[[रमाबाई भिमराव आंबेडकर (चित्रपट)|रमाबाई भिमराव आंबेडकर]]''' : हा सन २०११ मधील प्रकाश जाधव दिग्दर्शित [[रमाबाई आंबेडकर]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता गणेश जेथे यांनी साकारली होती.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://marathi.webdunia.com/article/marathi-film-stars/%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%88-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80%E0%A4%A4-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%9F-110100100010_1.htm|title=रमाबाई आंबेडकरांवर मराठीत चित्रपट|last=वेबदुनिया|access-date=2018-05-09|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.marathifilmdata.com/chitrapat/ramabai-bhimrao-ambedkar-ramai/|title=रमाबाई भिमराव आंबेडकर (रमाई) - मराठी चित्रपट सूची|work=मराठी चित्रपट सूची|access-date=2018-05-09|language=en-US}}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''[[शूद्रा: द राइझिंग|शूद्र: द राइझिंग]]''' : हा सन २०१२ मधील [[संजीव जयस्वाल]] दिग्दर्शित आणि आंबेडकरांना समर्पित [[हिंदी भाषा|हिंदी]] चित्रपट आहे. [[शूद्र]]ांच्या जीवनावर आधारित हा चित्रपट आहे. 'जय जय भीम' हे चित्रपटाचे एक आंबेडकरांवरील गाणे आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/north/story/congress-dalit-anthem-2014-general-elections-dr-br-ambedkar-118142-2012-10-09|title=Congress releases 'Dalit anthem' to woo community ahead of 2014 general elections|first1=|date=October 9, 2012 |website=India Today}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Consumer/6nnJc915E2imyZKE0jkVtJ/Ten-Indian-films-on-the-caste-system.html|title=Ten Indian films on the caste system|first=Lata|last=Jha|date=23 July 2018|website=www.livemint.com|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726015709/https://www.livemint.com/Consumer/6nnJc915E2imyZKE0jkVtJ/Ten-Indian-films-on-the-caste-system.html|archive-date=26 July 2018}}</ref> * '''[[अ जर्नी ऑफ सम्यक बुद्ध]]''' : हा सन २०१३ मधील प्रवीण दामले दिग्दर्शित [[गौतम बुद्ध]] यांच्या जीवनावर आधारित एक हिंदी चित्रपट आहे. आंबेडकर यांच्या [[भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म|द बुद्ध अँड हिज धम्म]] या ग्रंथावर आधारित हा चित्रपट आहे.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Film-on-Buddha-based-on-Ambedkars-book-to-be-released-on-March-15/articleshow/18944610.cms|title=Film on Buddha based on Ambedkar's book to be released on March 15 &#124; Nagpur News – Times of India|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3056820/|title=A Journey of Samyak Buddha (2013) – IMDb|via=m.imdb.com|access-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212084950/http://www.imdb.com/title/tt3056820/|archive-date=12 February 2017}}</ref> * '''[[रमाबाई (चित्रपट)|रमाबाई]]''' : हा सन २०१६ मधील एम. रंगनाथ दिग्दर्शित [[रमाबाई आंबेडकर]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[कन्नड भाषा|कन्नड]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता सिद्धाराम कर्णिक यांनी साकारली होती.<ref>{{cite news|last1=Khajane|first1=Muralidhara|title=Remembering Ramabai|url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/remembering-ramabai/article7101466.ece|accessdate=21 October 2015|work=द हिंदू|date=14 April 2015}}</ref><ref name="tnie1">{{cite web|title=Yagna's Next Chronicles Dr Ambedkar's Wife|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Yagnas-Next-Chronicles-Dr-Ambedkars-Wife/2015/04/28/article2786164.ece|publisher=The New Indian Express|accessdate=21 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151021123111/http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Yagnas-Next-Chronicles-Dr-Ambedkars-Wife/2015/04/28/article2786164.ece|archivedate=21 October 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=Yajna Shetty Plays Dr.BR. Ambedkar's wife in Ramabai|url=http://www.chitraloka.com/news/11718-yajna-shetty-plays-dr-br-ambedkar-s-wife-in-ramabai.html|accessdate=21 October 2015|work=Chitraloka|date=17 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150503084722/http://chitraloka.com/news/11718-yajna-shetty-plays-dr-br-ambedkar-s-wife-in-ramabai.html|archivedate=3 May 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Ramabai Ambedkar...audition of the artists|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Ramabai-Ambedkar/speednewsbytopic/keyid-256954.cms|publisher=द टाइम्स ऑफ इंडिया|accessdate=21 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151021125521/http://timesofindia.indiatimes.com/Ramabai-Ambedkar/speednewsbytopic/keyid-256954.cms|archivedate=21 October 2015}}</ref> * '''[[बोले इंडिया जय भीम]]''' : हा सन २०१६ मधील सुबोध नागदेवे दिग्दर्शित [[एल.एन. हरदास]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका श्याम भीमसरिया यांनी साकारली होती.<ref>{{Cite web |url=https://www.thenewsminute.com/article/daliff-film-and-cultural-festival-celebrating-dalit-art-life-and-pride-97574 |title=DALIFF: A film and cultural festival celebrating Dalit art, life and pride |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808120454/https://www.thenewsminute.com/article/daliff-film-and-cultural-festival-celebrating-dalit-art-life-and-pride-97574 |archive-date=8 August 2019 }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.thenewsminute.com/article/kaala-pariyerum-perumal-first-ever-dalit-film-and-cultural-fest-new-york-95838|title=First ever dalit film festival|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=www.thenewsminute.com|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/us-to-host-its-first-dalit-film-and-cultural-festival-in-columbia-varsity/articleshow/67875502.cms|title=US to host its first Dalit film and cultural festival in Columbia varsity &#124; Nagpur News – Times of India|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190208143233/https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/us-to-host-its-first-dalit-film-and-cultural-festival-in-columbia-varsity/articleshow/67875502.cms|archive-date=8 February 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://silverscreen.in/news/pa-ranjith-dalit-film-festival-in-new-york-nagraj-manjule-subodh-nagdeve-kaala/|title=Pa Ranjith Among Three Filmmakers Who Win At The Dalit Film Festival In New York|date=5 March 2019|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808110325/https://silverscreen.in/news/pa-ranjith-dalit-film-festival-in-new-york-nagraj-manjule-subodh-nagdeve-kaala/|archive-date=8 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/pa-ranjith-to-be-part-of-dalit-film-festival-in-us/article26123842.ece|title=Pa. Ranjith to be part of Dalit film festival in U.S.|first=Udhav|last=Naig|date=30 January 2019|via=www.thehindu.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt6080232/|title=Bole India Jai Bhim (2016) – IMDb|via=m.imdb.com|access-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312132625/http://www.imdb.com/title/tt6080232/|archive-date=12 March 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-details/bole-india-jai-bhim/movieshow/61264061.cms|title=Bole India Jai Bhim Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos &#124; eTimes|via=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> * '''[[सरणं गच्छामि]]''' : हा सन २०१७ मधील प्रेम राज दिग्दर्शित भारतीय संविधानावर आणि आंबेडकरांच्या विचारांवर आधारित एक [[तेलुगु भाषा|तेलुगु]] चित्रपट आहे. "आंबेडकर सरणं गच्छामि" (अर्थ: मी आंबेडकरांना शरण जातो) हे चित्रपटाचे एक गाणे असून त्यात आंबेडकर यांचीही भूमिका साकारली गेली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/ambedkar-song-saranam-gachami/videoshow/61306345.cms|title=Ambedkar &#124; Song – Saranam Gachami – Times of India Videos|website=timesofindia.indiatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.filmibeat.com/telugu/movies/saranam-gacchami.html|title=Saranam Gacchami (2017) &#124; Saranam Gacchami Movie &#124; Saranam Gacchami Telugu Movie Cast & Crew, Release Date, Review, Photos, Videos|website=FilmiBeat|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170705050535/http://www.filmibeat.com/telugu/movies/saranam-gacchami.html|archive-date=5 July 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movie-details/saranam-gacchami/movieshow/61306390.cms|title=Saranam Gacchami Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos &#124; eTimes|via=timesofindia.indiatimes.com|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324102547/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movie-details/saranam-gacchami/movieshow/61306390.cms|archive-date=24 March 2019}}</ref> * '''[[बाळ भिमराव]]''' : हा सन २०१८ मधील प्रकाश नारायण दिग्दर्शित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, आंबेडकर यांची भूमिका बाल कलाकार मनीष कांबळे यांनी साकारली होती. हा आंबेडकरांच्या बालपणीच्या जीवनावर आधारित चित्रपट होता.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-details/bal-bhimrao/movieshow/63201906.cms|title=Bal Bhimrao Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos &#124; eTimes|via=timesofindia.indiatimes.com|access-date=25 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815081623/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-details/bal-bhimrao/movieshow/63201906.cms|archive-date=15 August 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nagpurtoday.in/bal-bhimraos-poster-launched/03032049,%20https://www.nagpurtoday.in/bal-bhimraos-poster-launched/03032049|title=Bal Bhimrao’s Poster launched|first=Nagpur|last=News|website=www.nagpurtoday.in}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com//movies/bal-bhimrao/ET00071946?utm_source=FBLIKE&fbrefresh=1|title=Bal Bhimrao Movie (2018) &#124; Reviews, Cast & Release Date in|website=BookMyShow}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-details/bal-bhimrao/movie-showtimes/nagpur/173/63201906|title=Bal Bhimrao Movie Show Time in Nagpur &#124; Bal Bhimrao in Nagpur Theaters &#124; eTimes|via=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> * '''[[रमाई (चित्रपट)|रमाई]]''' : हा सन २०१९ मधील बाळ बरगाले दिग्दर्शित [[रमाबाई आंबेडकर]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे. यात रमाबाईंची भूमिका अभिनेत्री [[वीणा जामकर]] यांनी तर आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता सागर तळाशीकर यांनी साकारली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/marathi-cinema/veena-jamkar-ramabai-ambedkar-ramai-film/|title=रमाई या चित्रपटात वीणा जामकर दिसणार रमाबाई आंबेडकर यांच्या भूमिकेत|last=author/lokmat-news-network|दिनांक=2018-07-16|संकेतस्थळ=Lokmat|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.marathifilmdata.com/latestnews/%e0%a4%b5%e0%a5%80%e0%a4%a3%e0%a4%be-%e0%a4%9c%e0%a4%be%e0%a4%ae%e0%a4%95%e0%a4%b0-%e0%a4%b0%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%88%e0%a4%9a%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be-%e0%a4%ad%e0%a5%82%e0%a4%ae%e0%a4%bf/|title=वीणा जामकर "रमाई"च्या भूमिकेत|संकेतस्थळ=मराठी चित्रपट सूची|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2019-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921134012/https://www.marathifilmdata.com/latestnews/%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A3%E0%A4%BE-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%88%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%AE%E0%A4%BF/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/actress-veena-jamkar-to-act-as-ramabai-ambedkar-in-ramai/articleshow/65011139.cms|title=Actress Veena Jamkar to act as Ramabai Ambedkar in 'Ramai'|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423015343/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/actress-veena-jamkar-to-act-as-ramabai-ambedkar-in-ramai/articleshow/65011139.cms|archive-date=23 April 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.tarunbharat.com/news/678232|title=Tarun Bharat|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=तरुण भारत|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.mumbailive.com/mr/marathi-film/actress-veena-jamkar-will-play-role-of-ramabai-ambedkar-in-ramai-film-34827|title=अखेर ‘रमाई’च्या रूपात अवतरणार वीणा!|संकेतस्थळ=Mumbai Live|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> * '''[[ओरिजिन (चित्रपट)|ओरिजिन]]''' : अमेरिकन चित्रपट निर्माती [[एवा डुवर्ने]] आंबेडकर यांच्यावर [[हॉलिवूड]] मधून चित्रपट बनवला आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thequint.com/entertainment/netflix-film-by-celebrated-black-filmmaker-will-feature-br-ambedkars-character|title=Netflix Film by Celebrated Black Filmmaker Will Feature BR Ambedkar's Character|last=Harad|first=Tejas|date=2022-11-09|website=TheQuint|language=en|access-date=2022-11-13}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.shethepeople.tv/shestars/ava-duvernays-film-on-br-ambedkar/|title=Ava DuVernay's film on BR Ambedkar, Read More For Details|language=en-US|access-date=2022-11-13}}</ref> ===टीव्ही मालिका === * '''[[डॉ. आंबेडकर (मालिका)|डॉ. आंबेडकर]]''' : ही इ.स. १९९२-९३ मध्ये [[दूरदर्शन|डीडी नॅशनल]]वर प्रसारित झालेली एक हिंदी डॉक्युमेंट्री मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[सुधीर कुलकर्णी]] यांनी साकारली आहे. * '''[[प्रधानमंत्री (मालिका)|प्रधानमंत्री]]''' : ही सन २०१३-१४ मधील [[एबीपी न्यूझ]]वर प्रसारित झालेली एक हिंदी दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[सुरेंद्र पाल]] यांनी साकारली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Surendra-Pal-Shishir-Sharma-Anang-Desai-in-Idea-of-India/articleshow/19862288.cms|title=Surendra Pal, Shishir Sharma &Anang Desai in Idea of India – Times of India|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324130320/http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Surendra-Pal-Shishir-Sharma-Anang-Desai-in-Idea-of-India/articleshow/19862288.cms|archive-date=24 March 2017}}</ref> * '''[[संविधान (मालिका)|संविधान]]''' : ही सन २०१४ मधील [[राज्यसभा टीव्ही]]वर प्रसारित झालेली एक [[इंग्लिश]]-[[हिंदी]] दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[सचिन खेडेकर]] यांनी साकारली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/sachin-khedekar/288046|title=Sachin Khedekar|date=14 October 2013|website=Outlook|access-date=23 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191223113817/https://www.outlookindia.com/magazine/story/sachin-khedekar/288046|archive-date=23 December 2019}}</ref> * '''[[सर्वव्यापी आंबेडकर]]''' : ही [[एबीपी माझा]] दूरचित्रवाणी वाहिनीने बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या [[आंबेडकर जयंती|शतकोत्तर रौप्य महोत्सवी जयंती निमित्त]] (इ.स. २०१६ मध्ये) सुरू केलेली १३ भागांची मालिका होती, ज्यात आंबेडकरांचे ११ बहुआयामी व्यक्तीमत्वाचे पैलू दाखवण्यात आले.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=K5bQZzsQ31o|title=- YouTube|website=www.youtube.com}}</ref> * '''[[गर्जा महाराष्ट्र]]''' : ही सन २०१८-१९ मधील [[सोनी मराठी]]वर प्रसारित झालेली एक मराठी दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता प्रशांत चौधप्पा यांनी साकारली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.sonyliv.com/details/episodes/5974080828001/1-December-2018---Garja-Maharashtra---B.-R.-Ambedkar|title=Sony LIV|website=www.sonyliv.com|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228150417/https://www.sonyliv.com/details/episodes/5974080828001/1-December-2018---Garja-Maharashtra---B.-R.-Ambedkar|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/jitendra-joshi-to-host-garja-maharashtra-a-new-reality-show/articleshow/65437374.cms|title=Jitendra Joshi to host 'Garja Maharashtra', a new reality show – Times of India|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190429150820/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/jitendra-joshi-to-host-garja-maharashtra-a-new-reality-show/articleshow/65437374.cms|archive-date=29 April 2019}}</ref> * '''[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]]''' : ही सन २०१९-२० मध्ये [[स्टार प्रवाह]]वर प्रसारित झालेली एक मराठी दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[सागर देशमुख]] यांनी साकारली आहे. बाल कलाकार अमृत गायकवाड याने आंबेडकरांच्या बालपणीची भूमिका तर अभिनेता [[संकेत कोर्लेकर]] यांनी त्यांच्या तरुणपणीची भूमिका साकारली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/a-new-show-based-on-the-life-of-babasaheb-bhimrao-ambedkar-to-go-on-air-soon/articleshow/68023249.cms|title=A new show based on the life of Babasaheb Bhimrao Ambedkar to go on-air soon|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425050725/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/a-new-show-based-on-the-life-of-babasaheb-bhimrao-ambedkar-to-go-on-air-soon/articleshow/68023249.cms|archive-date=25 April 2019}}</ref> * '''[[एक महानायकः डॉ. बी.आर. आंबेडकर]]''' : ही सन २०१९-२० मधील [[अँड टिव्ही]]वर प्रसारित होत असलेली एक हिंदी दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांच्या बालपणीची भूमिका बालकलाकार आयुध भानुशाली याने साकारली आहे, तर अभिनेता अथर्व कर्वे यांनी त्यांच्या तरुणपणीची भूमिका साकारत आहे. मालिकेची कथा पुढे गेल्यानंतर आंबेडकरांची मुख्य भूमिका अभिनेता [[प्रसाद जावडे]] साकारतील.<ref>{{Cite web|url=https://www.timesnowhindi.com/entertainment/television/video/ek-mahanayak-dr-b-r-ambedkar-serial-promo-release/267842|title=संविधान के निर्माता बीआर आंबेडकर की कहानी पर्दे पर, जल्‍द शुरू होने वाला है नया धारावाहिक 'एक महानायक' &#124; TV|access-date=2019-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116101527/https://www.timesnowhindi.com/entertainment/television/video/ek-mahanayak-dr-b-r-ambedkar-serial-promo-release/267842|archive-date=2019-11-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/ambedkars-life-to-be-brought-alive-in-tv-series/1682354|title=Ambedkar''s life to be brought alive in TV series|website=www.outlookindia.com/|access-date=2019-12-13}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://theprint.in/features/a-new-tv-show-on-b-r-ambedkar-raises-questions-of-responsible-representation/331115/|title=A new TV show on B.R. Ambedkar raises questions of responsible representation|दिनांक=2019-12-06|संकेतस्थळ=web.archive.org|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2019-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206175753/https://theprint.in/features/a-new-tv-show-on-b-r-ambedkar-raises-questions-of-responsible-representation/331115/|url-status=bot: unknown}}</ref> * '''आंबेडकर - द लेजंड''' ही [[संजीव जयस्वाल]] दिग्दर्शित आंबेडकर यांच्यावर आधारीत एक आगामी वेब मालिका आहे. आंबेडकरांच्या महापरिनिर्वाणाच्या निमित्ताने सीरिजचा ट्रेलर ६ डिसेंबर २०२१ रोजी प्रदर्शित झाला आहे. ही सीरिज ‘बाबा प्ले’ या ओटीटी प्लॅटफॉर्मरवर प्रदर्शित होणार आहे. या सीरिजमध्ये अभिनेता [[विक्रम गोखले]] मुख्य भूमिका साकारणार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/a-biopic-series-on-dr-ambedkar-announces-veteran-actor-vikram-gokhale-play-main-role/articleshow/88259017.cms|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या भूमिकेत विक्रम गोखले ; सीरिजचा ट्रेलर पाहिलात का?|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-12-16}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan/dr-ambedkar-the-legend-baba-play-announces-a-biopic-series-starring-veteran-actor-vikram-gokhale-dcp-98-2717480/|title=विक्रम गोखले साकारणार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची भूमिका ; वेब मालिकाचा ट्रेलर प्रदर्शित|website=Loksatta|language=mr|access-date=2021-12-16}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/manoranjan/sanjeev-jaiswal-inform-that-ambedkar-the-legend-series-is-coming-soon-bam92|title=विक्रम गोखले डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या भूमिकेत; 'या' वेब मालिकाचा ट्रेलर प्रदर्शित I Babasaheb Ambedkar {{!}} Sakal|website=www.esakal.com|access-date=2021-12-16}}</ref> === नाटके === आंबेडकर यांच्यावर विविध भाषेत असंख्य नाटके तयार केलेली आहेत. * 'बाबासाहेब: द ग्रँड म्युझिकल' हे आंबेडकर यांच्या जीवनावरील नाटक 25 फेब्रुवारी ते 12 मार्च 2022 पर्यंत दिल्लीत प्रदर्शित झाले आहे. दिल्ली सरकारने या भव्य नाटकाचे आयोजन केले होते. अभिनेता [[रोहित रॉय]] याने नाटकामध्ये आंबेडकरांची भूमिका साकारली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/cities/delhi/story/br-ambedkar-musical-show-delhi-tickets-life-of-ambedkar-show-1917154-2022-02-24|title=Grand musical play on Ambedkar’s life to be screened in Delhi from tomorrow|website=India Today|language=en|access-date=2023-04-02}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/news/india/delhi-govt-to-organise-musical-play-on-life-of-br-ambedkar-see-details-here-11644649809698.html|title=Delhi govt to organise musical play on life of BR Ambedkar. See details here|last=Livemint|date=2022-02-12|website=livemint.com|language=en|access-date=2023-04-02}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/cities/delhi-news/babasaheb-ambedkar-comes-to-life-in-delhi-101645807415896.html|title=Babasaheb Ambedkar comes to life in Delhi|date=2022-02-25|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2023-04-02}}</ref> * ''वादळ निळ्या क्रांतीचे'' (नाटक, लेखक - प्रा. रामनाथ चव्हाण) * ''डॉ. आंबेडकर आणि गांधीजी'' - नाटक * ''प्रतिकार'' - नाटक * अरविंद गौर यांनी दिग्दर्शित केलेले आणि राजेशकुमार यांनी लिहिलेले ''आंबेडकर आणि गांधी'' नाटक == हे सुद्धा पहा == * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्याबद्दल व्यक्त झालेली मते]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे सहयोगी]] * [[सर्वव्यापी आंबेडकर]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची ग्रंथसंपदा व इतर लेखन]] * [[आंबेडकरवाद]] * [[विद्यार्थी दिवस (महाराष्ट्र)]] * [[ज्ञान दिवस (महाराष्ट्र)]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा जीवनक्रम]] * [[आंबेडकर कुटुंब]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यावरील पुस्तके]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे विचार]] * [[जय भीम]] * [[नवयान]] * [[सर्वात महान भारतीय (सर्वेक्षण)]] == नोंदी आणि टीपा == {{Notelist}} * [[सदस्य:Sandesh9822/बाबासाहेब आंबेडकर/संदर्भ दुवे]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|B. R. Ambedkar|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} {{विकिक्वोटविहार}} * [https://www.bbc.com/hindi/media-56744433 वो भीमराव बाबासाहेब आंबेडकर जिन्हें आप नहीं जानते होंगे - विवेचना (हिंदीमध्ये)] * [https://www.bbc.com/hindi/india-56732192 डॉ आंबेडकर: रात भर किताबें पढ़ते और फिर सवेरे अख़बारों में रम जाते - विवेचना; रेहान फ़ज़ल; बीबीसी संवाददाता; 14 एप्रिल 2021 (हिंदीमध्ये)] * [https://www.bbc.com/marathi/india-43756471 बीबीसी: दृष्टिकोन : न्यू यॉर्क आणि शिकागोमध्येही फडकतोय आंबेडकरांचा निळा झेंडा – डॉ. गेल ऑमवेट, ज्येष्ठ समाजशास्त्रज्ञ; 13 एप्रिल 2018] * [https://mr.vikaspedia.in/education/childrens-corner/92d93e93092494092f-90792493f93993e938/921949-92c93e92c93e93893e93994792c-90690292c947921915930 डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (विकासपीडिया)] * [https://maharashtratimes.com/editorial/samwad/prof-dr-satish-yadav-article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-farmers/articleshow/82012003.cms शेतकऱ्यांचे बाबासाहेब] * [https://www.saamana.com/article-by-pro-hari-narake-on-babasaheb-aambedkar/ डॉ. आंबेडकरांचे चीनविषयी विचार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200529220116/https://www.saamana.com/article-by-pro-hari-narake-on-babasaheb-aambedkar/ |date=2020-05-29 }} ** [https://maharashtratimes.com/editorial/article/babasaheb-and-china/articleshow/75121822.cms डॉ. आंबेडकरांचे चीनविषयी विचार] * [https://www.bbc.com/marathi/india-46460676 डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी २६ फेब्रुवारी १९५५ला बीबीसी रेडिओला दिलेली एक प्रदीर्घ मुलाखत, ज्यात त्यांनी महात्मा गांधी यांच्या भूमिकेबाबत परखड मते व्यक्त केली होती.] * [https://omprakashkashyap.wordpress.com/2016/12/06/%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%86%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A4/ डॉ. आंबेडकरांचे आर्थिक चिंतन (हिंदीमध्ये)] * [http://www.symbiosis.ac.in/Museums/Dr-Babasaheb-Ambedkar-Museum.php सिंबायोसिस सोसायटीचे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संग्रहालय व स्मारक, पुणे - अधिकृत संकेतस्थळ इंग्लिश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170414103234/http://symbiosis.ac.in/Museums/Dr-Babasaheb-Ambedkar-Museum.php |date=2017-04-14 }} * [http://www.symbiosis-ambedkarmemorial.com/ सिम्बायोसिस डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संग्रहालय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615035225/http://www.symbiosis-ambedkarmemorial.com/ |date=2011-06-15 }} * [http://www.ambedkar.org/ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे/संबंधित लेख] * [http://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html कोलंबिया विद्यापीठाद्वारे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा सन्मान] {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} {{भारतरत्‍न}} {{बोधिसत्व}} {{भारतीय स्वातंत्र्यलढा}} {{बौद्ध विषय सूची}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:आंबेडकर, भीमराव रामजी}} [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|*]] [[वर्ग:इ.स. १८९१ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९५६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:आंबेडकर कुटुंब|भीमराव]] [[वर्ग:इंग्लिश भाषेमधील साहित्यिक]] [[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]] [[वर्ग:नवयान बौद्ध]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:बोधिसत्व]] [[वर्ग:बौद्ध तत्त्वज्ञ]] [[वर्ग:बौद्ध विद्वान]] [[वर्ग:बौद्ध लेखक]] [[वर्ग:भारतरत्‍न पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:भारतीय बौद्ध]] [[वर्ग:भारतीय लेखक]] [[वर्ग:भारतीय तत्त्वज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय इतिहाससंशोधक]] [[वर्ग:भारतीय अर्थशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय कायदामंत्री]] [[वर्ग:भारतीय वकील]] [[वर्ग:भारतीय मानववंशशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय शिक्षणतज्ज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय समाजसुधारक]] [[वर्ग:भारतीय पत्रकार]] [[वर्ग:भारतीय संविधान]] [[वर्ग:भारतीय संविधान सभेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राज्यशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय कायदेपंडित]] [[वर्ग:भारतीय समाजशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय नास्तिक]] [[वर्ग:द ग्रेटेस्ट इंडियन]] [[वर्ग:भारतीय आत्मचरित्रकार]] [[वर्ग:दलित नेते]] [[वर्ग:दलित राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:मराठी समाजसुधारक]] [[वर्ग:धर्मांतरित बौद्ध]] [[वर्ग:धर्मसुधारक]] [[वर्ग:बौद्ध संप्रदायांचे संस्थापक]] [[वर्ग:राज्यसभा सदस्य]] [[वर्ग:इंग्लिश भाषी भारतीय लेखक]] [[वर्ग:जातीविरोधी कार्यकर्ते]] [[वर्ग:मराठी समाजसेवक]] [[वर्ग:लंडन विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी]] i22tla6sxajbnwuovl6it104wtpeqw0 0 4586 2692538 2691072 2026-07-04T07:21:26Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2692538 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट वृत्तपत्र | नाव = लोकसत्ता | लोगो = Loksatta - Lokmanya Lokshakti Logo.gif | लोगो रुंदी = | चित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | प्रकार = [[दैनिक]] | आकारमान = | स्थापना = १४ जानेवारी १९४८ | प्रकाशन बंद = | किंमत = ₹५.०/- | मालक = | प्रकाशक = इंडियन एक्सप्रेस वृत्तसमूह | संपादक = [[गिरीश कुबेर]] | मुख्य संपादक = | सहसंपादक = | व्यवस्थापकीय संपादक = | वृत्तसंपादक = | व्यवस्थापकीय डिझाइन संपादक = | निवासी संपादक = | निवासी प्रमुख = | मतसंपादक = | क्रीडासंपादक = | छायाचित्रसंपादक = | पत्रकारवर्ग = | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | राजकीय बांधिलकी = | खप = | मुख्यालय = {{ध्वजचिन्ह|भारत}} [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | भगिनी वृत्तपत्रे = | ISSN = | oclc = | संकेतस्थळ = [http://www.loksatta.com/ www.loksatta.com] }} '''लोकसत्ता''' हे भारताच्या [[मुंबई]], [[पुणे]], [[नागपूर]], [[अहिल्यानगर]], [[छत्रपती संभाजीनगर]] आणि [[दिल्ली]] या शहरांतून प्रसिद्ध होणारे [[मराठी]] भाषेतील वृत्तपत्र आहे. [[इंडियन एक्सप्रेस]] या वृत्तसमूहाचे लोकसत्ता हे मराठी दैनिक आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://expressbusinesspublications.com/|title=The Express Group - Business Publications Division|date=2019-07-13|website=web.archive.org|access-date=2022-06-08|archive-date=2019-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713073631/http://expressbusinesspublications.com/|url-status=dead}}</ref> साप्ताहिक लोकप्रभा हे लोकसत्ताचे प्रकाशन आहे. लोकसत्ता हे द इंडियन एक्सप्रेस ग्रुप द्वारे [[मुंबई]], भारत येथे प्रकाशित होणारे लोकप्रिय मराठी दैनिक आहे. १.५ दशलक्षाहून अधिक प्रसारित लोकसत्ता [[राजकारण]], [[व्यवसाय व्यवस्थापन प्रणाली|व्यवसाय]], [[क्रीडा]], [[मनोरंजन]] आणि [[जीवनशैली रोग|जीवनशैली]] कव्हर करते. त्याची संपादकीय टीम निःपक्षपाती अहवाल आणि अंतर्दृष्टीपूर्ण विश्लेषणासाठी प्रसिद्ध आहे. मल्टीमीडिया सामग्री असलेल्या सर्वसमावेशक वेबसाइटसह वर्तमानपत्राची ऑनलाइन उपस्थिती मजबूत आहे. लोकसत्ताने [[रामनाथ गोएंका पुरस्कार|रामनाथ गोएंका]] एक्सलन्स इन जर्नालिझम अवॉर्डसह अनेक पुरस्कार जिंकले आहेत आणि आपल्या उपक्रमांद्वारे [[मराठी भाषा]] आणि संस्कृतीला सक्रियपणे प्रोत्साहन दिले आहे. ==विविध आवृत्त्या== {|class="wikitable sortable" style="text-align:center;" !आवृत्ती !पुरवणी नाव !पुरवणी सुरुवात !आधी |- | [[अहिल्यानगर]] | | | |- | [[छत्रपती संभाजीनगर]] | | १२ डिसेंबर २००४ | [[मराठवाडा]] वृत्तान्त |- | [[मुंबई]] | लोकसत्ता [मुंबई] | ८ एप्रिल २०१६ | मुंबई वृत्तान्त '''(१४ जानेवारी चालू)''' |- | [[नागपूर]] | नागपूर वृत्तान्त | | |- | [[नाशिक]] | नाशिक वृत्तान्त | | |- | [[पालघर]] | लोकसत्ता [वसई-विरार] / लोकसत्ता [पालघर] | १४ ऑक्टोबर २०१५ / १ सप्टेंबर २०१८ | |- | [[पुणे]] | लोकसत्ता [पुणे] | २० जुलै २०१६ | पुणे वृत्तान्त '''(२६ फेब्रुवारी चालू)''' |- | [[ठाणे]] | लोकसत्ता [ठाणे] | १५ जानेवारी २०१५ | ठाणे वृत्तान्त |- | [[नवी मुंबई]] | लोकसत्ता [महामुंबई] | ११ ऑक्टोबर २०१६ | महामुंबई वृत्तान्त '''(१५ जानेवारी २०१४ चालू)''' |} ==विशेष पुरवण्या== {|class="wikitable sortable" style="text-align:center;" !पुरवणी !आवृत्ती !वार |- | वास्तुरंग | [[मुंबई]], [[पालघर]], [[पुणे]], [[ठाणे]], [[नवी मुंबई]] | शनिवार |- | लोकरंग / रविवार वृत्तान्त | rowspan="3"| सर्व | रविवार |- | चतुरंग | शनिवार |- | व्हिवा | शुक्रवार |- | वृत्तान्त | [[नागपूर]], [[नाशिक]] | मंगळवार-शनिवार |- | शहर विशेष | [[मुंबई]], [[पालघर]], [[पुणे]], [[ठाणे]], [[नवी मुंबई]] | मंगळवार-शनिवार |} == संपादक == {| class="wikitable sortable" style="width:auto;" |- ! वर्ष / कार्यकाळ !! संपादक !! पुरस्कार / सन्मान !! टीपा !! संदर्भ |- | १९४८ – १९४९ || [[टी. व्ही. पर्वते]] || — || लोकसत्ताचे पहिले संपादक || <ref>{{cite book |last=Parvate |first=T. V. |title=Marathi Journalism |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |year=1969 |language=en}}</ref> |- | १९४९ – १९६२ || [[एच. आर. महाजनी]] || — || वृत्तपत्राच्या सुरुवातीच्या जडणघडणीत महत्त्वाचे योगदान || <ref>{{cite news |title=H.R. Mahajani: The architect of early Loksatta |url=https://www.loksatta.com/about-us/ |work=Loksatta |access-date=2026-06-23}}</ref> |- | १९६२ – १९६७ || [[आर. एन. लाटे]] || — || — || <ref>{{cite book |last=Historic Editors |title=History of Indian Journalism |publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting |year=1985 |language=en}}</ref> |- | १९६७ – १९७६ || [[विद्याधर गोखले]] || [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] (नाट्यलेखन) || नाटककार आणि ललित लेखक || <ref>{{cite web |url=https://sangeetnatak.gov.in/Awardees.php |title=Sangeet Natak Akademi Awardees List |publisher=Sangeet Natak Akademi |access-date=2026-06-23}}</ref> |- | १९७६ – १९८३ || [[माधव गडकरी]] || [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री]], [[गोदावरी गौरव पुरस्कार]] || त्यांच्या कार्यकाळात लोकसत्ताने लोकप्रियतेचे नवे टप्पे गाठले || <ref>{{cite web |url=https://www.padmaawards.gov.in/AwardeeOfficialList.aspx |title=Padma Awards Directory (1954–2013) |publisher=Ministry of Home Affairs (India) |access-date=2026-06-23}}</ref> |- | १९८३ – १९९७ || [[अरुण टिकेकर]] || [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] (अनुवाद), [[चिं. वि. जोशी पुरस्कार]] || विचारवंत, इतिहासकार आणि ग्रंथप्रेमी || <ref>{{cite news |title=Veteran journalist Arun Tikekar passes away |url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/Veteran-journalist-Arun-Tikekar-passes-away/article14007817.ece |work=The Hindu |date=2016-01-19 |access-date=2026-06-23}}</ref> |- | १९९७ – २००१ || [[प्रकाश बाळ]] || — || राजकीय विश्लेषक आणि स्तंभलेखक || <ref>{{cite news |title=Senior journalist Prakash Bal passes away |url=https://www.maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/prakash-bal-passes-away/articleshow/20573921.cms |work=Maharashtra Times |access-date=2026-06-23 }}{{मृत दुवा|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | २००१ – २००२ || [[कुमार केतकर]] || [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री]], [[बी. डी. गोएंका पुरस्कार]] || पत्रकार आणि विचारवंत || <ref>{{cite web |url=https://sansad.in/rs/members/profile/5380 |title=Rajya Sabha Members Profile: Kumar Ketkar |publisher=Parliament of India |access-date=2026-06-23}}</ref> |- | २००२ – २०१२ || [[विद्याधर अनास्कर]] || — || वित्तीय आणि सहकार क्षेत्रातील तज्ज्ञ लेखक || <ref>{{cite news |title=Vidyadhar Anaskar appointed as head of administrative board |url=https://www.timesofindia.indiatimes.com/city/pune/anaskar-appointed-msc-bank-chief/articleshow/65592811.cms |work=The Times of India |access-date=2026-06-23}}</ref> |- | २०१२ – चालू || [[गिरीश कुबेर]] || [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] (सांस्कृतिक देवाणघेवाण/अनुवाद) || पत्रकार, लेखक आणि राजकीय-आर्थिक विश्लेषक || <ref>{{cite web |url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi_awards.jsp |title=Sahitya Akademi Awards Winners |publisher=Sahitya Akademi |access-date=2026-06-23}}</ref> |} == मालक == {| class="wikitable sortable" style="width:auto;" |- ! कार्यकाळ !! मालक / मुख्य नियंत्रण !! कंपनी / माध्यम समूह !! टीपा !! संदर्भ |- | १९४८ – १९९१ || [[रामनाथ गोएंका]] || इंडियन एक्सप्रेस ग्रुप (The Indian Express Group) || लोकसत्ताचे संस्थापक आणि मूळ मालक; त्यांनी १४ जानेवारी १९४८ रोजी या वृत्तपत्राची स्थापना केली. || <ref>{{cite book |last=Verghese |first=B. G. |title=Warrior of the Fourth Estate: Ramnath Goenka of the Express |publisher=Viking |year=2005 |isbn=978-0-670-05842-6 |language=en}}</ref> |- | १९९१ – १९९५ || गोएंका कुटुंब (संयुक्त नियंत्रण) || इंडियन एक्सप्रेस क्रॉनिकल ग्रुप || रामनाथ गोएंका यांच्या निधनानंतर कुटुंबात कायदेशीर विभागणी होईपर्यंतचा काळ. || <ref>{{cite book |last=Jeffrey |first=Robin |title=India's Newspaper Revolution: Capitalism, Politics and the Indian-Language Press |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=2000 |isbn=978-1-85065-434-6 |language=en}}</ref> |- | १९९५ – चालू || [[विवेक गोएंका]] आणि [[अनंत गोएंका]] || द इंडियन एक्सप्रेस प्रायव्हेट लिमिटेड (The Indian Express Pvt. Ltd.) || १९९५ च्या कौटुंबिक तडजोडीनंतर मुंबई आणि उत्तर भारतातील सर्व आवृत्त्या (लोकसत्तासह) विवेक गोएंका यांच्या मालकीकडे आल्या. सध्या विवेक गोएंका अध्यक्ष तर अनंत गोएंका कार्यकारी संचालक आहेत. || <ref>{{cite web |url=https://india.mom-gmr.org/en/owners/companies/detail/company/company/show/express-group/ |title=Express Group Ownership - Media Ownership Monitor |publisher=Reporters Without Borders & Delhi Policy Group |access-date=2026-06-23 |language=en}}</ref> |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{मुंबईतील वृत्तपत्रे}} {{मुंबई}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मुंबईतील वृत्तपत्रे]] [[वर्ग:मराठी भाषेमधील वृत्तपत्रे]] 5fmns0czr4k2oz3ifpws3dbwjo0q7kf 10 8004 2692517 2007845 2026-07-04T06:10:11Z Abhijitsathe 4193 2692517 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = उत्तर प्रदेश - जिल्हे |state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} |title = [[उत्तर प्रदेश]]मधील [[उत्तर प्रदेशमधील जिल्हे|जिल्हे]] |image = |listclass = hlist |liststyle = background:transparent; text-align:left/center; border-left:0px solid gray; |list1 = [[अमरोहा जिल्हा|अमरोहा]]{{*}} [[अमेठी जिल्हा|अमेठी]]{{*}} [[प्रयागराज जिल्हा|प्रयागराज]]{{*}} [[अलीगढ जिल्हा|अलीगढ]]{{*}} [[आंबेडकर नगर जिल्हा|आंबेडकर नगर]]{{*}} [[आग्रा जिल्हा|आग्रा]]{{*}} [[आझमगढ जिल्हा|आझमगढ]]{{*}} [[इटावा जिल्हा|इटावा]]{{*}} [[उन्नाव जिल्हा|उन्नाव]]{{*}} [[एटा जिल्हा|एटा]]{{*}} [[औरैया जिल्हा|औरैया]]{{*}} [[कनौज जिल्हा|कनौज]]{{*}} [[कानपूर देहात जिल्हा|कानपूर देहात]]{{*}} [[कानपूर नगर जिल्हा|कानपूर नगर]]{{*}} [[कासगंज जिल्हा|कासगंज]]{{*}} [[कुशीनगर जिल्हा|कुशीनगर]]{{*}} [[कौशांबी जिल्हा|कौशांबी]]{{*}} [[गाझियाबाद जिल्हा|गाझियाबाद]]{{*}} [[गाझीपूर जिल्हा|गाझीपूर]]{{*}} [[गोंडा जिल्हा|गोंडा]]{{*}} [[गोरखपूर जिल्हा|गोरखपूर]]{{*}} [[गौतम बुद्ध नगर जिल्हा|गौतम बुद्ध नगर]]{{*}} [[चंदौली जिल्हा|चंदौली]]{{*}} [[चित्रकूट जिल्हा|चित्रकूट]]{{*}} [[जालौन जिल्हा|जालौन]]{{*}} [[जौनपूर जिल्हा|जौनपूर]]{{*}} [[झाशी जिल्हा|झाशी]]{{*}} [[देवरिया जिल्हा|देवरिया]]{{*}} [[पिलीभीत जिल्हा|पिलीभीत]]{{*}} [[प्रतापगढ जिल्हा (उत्तर प्रदेश)|प्रतापगढ]]{{*}} [[फतेहपूर जिल्हा|फतेहपूर]]{{*}} [[फरुखाबाद जिल्हा|फरुखाबाद]]{{*}} [[फिरोझाबाद जिल्हा|फिरोझाबाद]]{{*}} [[फैझाबाद जिल्हा|फैझाबाद]]{{*}} [[बदायूं जिल्हा|बदायूं]]{{*}} [[बरेली जिल्हा|बरेली]]{{*}} [[बलरामपूर जिल्हा|बलरामपूर]]{{*}} [[बलिया जिल्हा|बलिया]]{{*}} [[बस्ती जिल्हा|बस्ती]]{{*}} [[बहराईच जिल्हा|बहराईच]]{{*}} [[बांदा जिल्हा|बांदा]]{{*}} [[बागपत जिल्हा|बागपत]]{{*}} [[बाराबंकी जिल्हा|बाराबंकी]]{{*}} [[बिजनोर जिल्हा|बिजनोर]]{{*}} [[बुलंदशहर जिल्हा|बुलंदशहर]]{{*}} [[मऊ जिल्हा|मऊ]]{{*}} [[मथुरा जिल्हा|मथुरा]]{{*}} [[महाराजगंज जिल्हा|महाराजगंज]]{{*}} [[महोबा जिल्हा|महोबा]]{{*}} [[मिर्झापूर जिल्हा|मिर्झापूर]]{{*}} [[मुझफ्फरनगर जिल्हा|मुझफ्फरनगर]]{{*}} [[मेरठ जिल्हा|मेरठ]]{{*}} [[मैनपुरी जिल्हा|मैनपुरी]]{{*}} [[मोरादाबाद जिल्हा|मोरादाबाद]]{{*}} [[रामपूर जिल्हा|रामपूर]]{{*}} [[रायबरेली जिल्हा|रायबरेली]]{{*}} [[लखनौ जिल्हा|लखनौ]]{{*}} [[लखीमपूर खेरी जिल्हा|लखीमपूर खेरी]]{{*}} [[ललितपूर जिल्हा|ललितपूर]]{{*}} [[वाराणसी जिल्हा|वाराणसी]]{{*}} [[शामली जिल्हा|शामली]]{{*}} [[शाहजहानपूर जिल्हा|शाहजहानपूर]]{{*}} [[श्रावस्ती जिल्हा|श्रावस्ती]]{{*}} [[संत कबीर नगर जिल्हा|संत कबीर नगर]]{{*}} [[संत रविदास नगर जिल्हा|संत रविदास नगर]]{{*}} [[संभल जिल्हा|संभल]]{{*}} [[सहारनपूर जिल्हा|सहारनपूर]]{{*}} [[सिद्धार्थनगर जिल्हा|सिद्धार्थनगर]]{{*}} [[सीतापूर जिल्हा|सीतापूर]]{{*}} [[सुलतानपूर जिल्हा|सुलतानपूर]]{{*}} [[सोनभद्र जिल्हा|सोनभद्र]]{{*}} [[हमीरपूर जिल्हा|हमीरपूर]]{{*}} [[हरदोई जिल्हा|हरदोई]]{{*}} [[हाथरस जिल्हा|हाथरस]]{{*}} [[हापुड जिल्हा|हापुड]] }} <noinclude>[[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील जिल्हे|D]] [[वर्ग:भारतीय मार्गक्रमण साचे|{{PAGENAME}}]]</noinclude> r5e5pk7lp9jprx66cvduop3g24jqmh5 0 8025 2692518 1334350 2026-07-04T06:10:30Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[जलौन जिल्हा]] वरुन [[जालौन जिल्हा]] ला हलविला 1334350 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = जलौन जिल्हा |स्थानिक_नाव = |चित्र_नकाशा = India Uttar Pradesh districts 2012 Jalaun.svg |अक्षांश-रेखांश = |राज्याचे_नाव = उत्तर प्रदेश |विभागाचे_नाव = |मुख्यालयाचे_नाव = |तालुक्यांची_नावे = |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = |लोकसंख्या_एकूण = |जनगणना_वर्ष = |लोकसंख्या_घनता = |शहरी_लोकसंख्या = |साक्षरता_दर = |लिंग_गुणोत्तर = |प्रमुख_शहरे = |जिल्हाधिकार्यांचे_नाव = |लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे = |विधानसभा_मतदारसंघाची_नावे = |खासदारांची_नावे = |संकेतस्थळ = }}'''जलौन जिल्हा''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र [[ओराई]] येथे आहे. ==चतुःसीमा== ==तालुके== {{उत्तर प्रदेश - जिल्हे}} [[वर्ग:जलौन जिल्हा]] [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील जिल्हे]] 92daugno2gmtzba2hlwwuhlsmf4y452 2692520 2692518 2026-07-04T06:17:02Z Abhijitsathe 4193 2692520 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = जालौन जिल्हा |स्थानिक_नाव = |चित्र_नकाशा = India Uttar Pradesh districts 2012 Jalaun.svg |अक्षांश-रेखांश = |राज्याचे_नाव = उत्तर प्रदेश |विभागाचे_नाव = झाशी |मुख्यालयाचे_नाव = [[ओराई]] |तालुक्यांची_नावे = ५ |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ४,५६५ |लोकसंख्या_एकूण = १६,८९,९७४ |जनगणना_वर्ष = २०११ |लोकसंख्या_घनता = ३७०.२ |शहरी_लोकसंख्या = |साक्षरता_दर = |लिंग_गुणोत्तर = |प्रमुख_शहरे = |जिल्हाधिकार्यांचे_नाव = |लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे = |विधानसभा_मतदारसंघाची_नावे = |खासदारांची_नावे = |संकेतस्थळ = [http://jalaun.nic.in/ जालौन जिल्ह्याचे संकेतस्थळ] }} '''जालौन जिल्हा''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक जिल्हा आहे. हा जिल्हा उत्तर प्रदेशच्या नैऋत्य भागातील [[बुंदेलखंड]] ह्या भौगोलिक प्रदेशात असून याचे प्रशासकीय केंद्र [[ओराई]] येथे आहे. जालौन जिल्ह्याच्या उत्तर सीमेवरून [[यमुना नदी|यमुना]] तर दक्षिण सीमेवरून [[बेतवा नदी|बेतवा]] ह्या नद्या वाहतात. जालौनच्या पश्चिमेस [[मध्य प्रदेश]]मधील [[भिंड जिल्हा]] आहे. २००६ साली जालौन जिल्ह्याचा समावेश भारतामधील सर्वात मागासलेल्या २५० जिल्ह्यांमध्ये करण्यात आला. ==चतुःसीमा== ==तालुके== {{उत्तर प्रदेश - जिल्हे}} [[वर्ग:जालौन जिल्हा]] [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील जिल्हे]] 0sey56xyfnkfp8xtldy3c8t6uhfhyly 2692523 2692520 2026-07-04T06:18:51Z Abhijitsathe 4193 2692523 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = जालौन जिल्हा |स्थानिक_नाव = |चित्र_नकाशा = India Uttar Pradesh districts 2012 Jalaun.svg |अक्षांश-रेखांश = |राज्याचे_नाव = उत्तर प्रदेश |विभागाचे_नाव = झाशी |मुख्यालयाचे_नाव = [[ओराई]] |तालुक्यांची_नावे = ५ |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ४,५६५ |लोकसंख्या_एकूण = १६,८९,९७४ |जनगणना_वर्ष = २०११ |लोकसंख्या_घनता = ३७०.२ |शहरी_लोकसंख्या = |साक्षरता_दर = |लिंग_गुणोत्तर = |प्रमुख_शहरे = |जिल्हाधिकार्यांचे_नाव = |लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे = |विधानसभा_मतदारसंघाची_नावे = |खासदारांची_नावे = |संकेतस्थळ = [http://jalaun.nic.in/ जालौन जिल्ह्याचे संकेतस्थळ] }} '''जालौन जिल्हा''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील एक जिल्हा आहे. हा जिल्हा उत्तर प्रदेशच्या नैऋत्य भागातील [[बुंदेलखंड]] ह्या भौगोलिक प्रदेशात असून याचे प्रशासकीय केंद्र [[ओराई]] येथे आहे. जालौन जिल्ह्याच्या उत्तर सीमेवरून [[यमुना नदी|यमुना]] तर दक्षिण सीमेवरून [[बेतवा नदी|बेतवा]] ह्या नद्या वाहतात. जालौनच्या पश्चिमेस [[मध्य प्रदेश]]मधील [[भिंड जिल्हा]] आहे. २००६ साली जालौन जिल्ह्याचा समावेश भारतामधील सर्वात मागासलेल्या २५० जिल्ह्यांमध्ये करण्यात आला. ==हेही पहा== *[[जालौन लोकसभा मतदारसंघ]] {{उत्तर प्रदेश - जिल्हे}} [[वर्ग:जालौन जिल्हा]] [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील जिल्हे]] opfvylbo6p3wd359kr044esvbkwxpge 14 8026 2692521 1228302 2026-07-04T06:17:55Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[वर्ग:जलौन जिल्हा]] वरुन [[वर्ग:जालौन जिल्हा]] ला हलविला 1228302 wikitext text/x-wiki [[भारत|भारताच्या]] [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील '''जलौन जिल्ह्याविषयीचे''' लेख. [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील जिल्हे]] 4jfb5clkelsb7cid4owmrbu1a4diaih 0 9167 2692418 2455493 2026-07-03T15:14:09Z HyBoxwood 184842 [[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]] 2692418 wikitext text/x-wiki {{देश |राष्ट्र_प्रचलित_नाव = चीन |राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = 中华人民共和国 |राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = चीनचे जनतेचे प्रजासत्ताक |राष्ट्र_ध्वज = Flag of the People's Republic of China.svg |राष्ट्र_चिन्ह = 中華人民共和國國徽.svg |राष्ट्र_ध्वज_नाव = ध्वज |राष्ट्र_चिन्ह_नाव = चिन्ह |जागतिक_स्थान_नकाशा = China in its region (claimed hatched).svg |राष्ट्र_नकाशा = Ch-map cropped.jpg |ब्रीद_वाक्य = |राजधानी_शहर = [[बीजिंग]] |सर्वात_मोठे_शहर = [[शांघाय]] |राष्ट्रप्रमुख_नाव = [[शी जिनपिंग]] |पंतप्रधान_नाव = [[ली कियांग]] |सरन्यायाधीश_नाव = |राष्ट्र_गीत = [[स्वयंसेवकांची आगेकूच|义勇军进行曲(अर्थ: स्वयंसेवकांची आगेकूच)]] |राष्ट्रगान = |स्वातंत्र्यदिवस_दिनांक = |प्रजासत्ताकदिन_दिनांक = १ ऑक्टोबर १९४९ |राष्ट्रीय_भाषा = [[चिनी भाषा]] |इतर_प्रमुख_भाषा = |राष्ट्रीय_चलन = [[रेन्मिन्बी]] (CNY) |राष्ट्रीय प्राणी = |राष्ट्रीय पक्षी = |राष्ट्रीय_फूल = |क्षेत्रफळ_क्रमवारी_क्रमांक = ३ |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ९६,४१,२६६ |क्षेत्रफळ_जलव्याप्त_टक्के = २.८ |लोकसंख्या_क्रमवारी_क्रमांक = २ |लोकसंख्या_संख्या = १,४१,३२,६०,००० |लोकसंख्या_घनता = १४० |प्रमाण_वेळ = |यूटीसी_कालविभाग = +८ |आंतरराष्ट्रीय_दूरध्वनी_क्रमांक = +८६ |आंतरजाल_प्रत्यय = .cn |जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = २ |जीडीपी_डॉलरमध्ये = ८८५९ अब्ज |जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = |दरडोई_जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = ८४ |दरडोई_जीडीपी_डॉलरमध्ये = ७२०४ |दरडोई_जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = }} '''चीन''' ([[इंग्रजी]]: China/ चायना; [[नवी चिनी चित्रलिपी]]: 中国; [[जुनी चिनी चित्रलिपी]]: 中國; [[फीनयीन]]: Zhōngguó; उच्चार: चॉंऽऽग्-कुओऽ; अर्थ: जगाच्या मध्यभागी वसलेला देश), अधिकृ्त नाव:- '''चीनचे जनतेचे प्रजासत्ताक''' ([[नवी चिनी चित्रलिपी]]: 中华人民共和国; [[जुनी चिनी चित्रलिपी]]: 中華人民共和國; [[फीनयीन]]: Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó; उच्चार: [[मिडिया:चीन देशनाव उच्चार.ogg|चॉंऽऽग्-हुआऽ रऽन्-मीऽन् कोंग्-हऽ-कुओऽ]]) हा [[आशिया]]तला, जगातला सर्वांत जास्त दुसऱ्या क्रमांकाचा लोकसंख्या असलेला देश आहे. काही अहवालांनुसार, चीनमध्ये [[बौद्ध धर्म]] हा प्रमुख धर्म असून देशाच्या एकूण लोकसंख्येमध्ये ९१% किंवा १२२ कोटी लोकसंख्या ही [[बौद्ध]] धर्मीय आहे.<ref name="buddhaweekly.com">{{Cite web|url=https://buddhaweekly.com/buddhism-now-2nd-largest-spiritual-path-1-6-billion-22-worlds-population-according-recent-studies/|title=Buddhist Population 1.6 Billion According to Some Experts|date=4 ऑक्टो, 2015}}</ref> चीनचे क्षेत्रफळ सुमारे ९६ लाख चौरस किलोमीटर आहे. भूप्रदेशाच्या आकारानुसार चीन जगातला तिसरा किंवा चौथा सर्वात मोठा [[देश]] आहे. चीनचा विस्तारित भूप्रदेश वैविध्यपूर्ण आहे. [[उत्तर]] आणि उत्तरपूर्वेला [[मंगोलिया]] आणि [[मध्य आशिया]]नजिक [[गोबी वाळवंट|गोबी]] आणि तकलामाकन वाळवंटे आहेत तर [[नैर्ऋत्य आशिया]]लगतच्या दक्षिणेकडच्या पाणथळ भूप्रदेशात कटिबंधीय अरण्ये आहेत. चीनचा पश्चिमेकडील भूभाग हा खडबडीत आणि उंचावलेला आहे. [[हिमालय]], [[काराकोरम]], पामीर आणि थ्येन शान पर्वतरांगा याच भागात आहेत. [[तिबेट]]च्या पठारावरून निघणाऱ्या [[यांगत्से]] आणि [[पीत नदी]] या दोन पूर्ववाहिनी नद्या चीनमधील मोठ्या नद्या आहेत. चीन काळापासून [[भारत]] आणि चीन यांच्यामध्ये व्यापारी आणि सांस्कृतिक संबंध प्रस्थापित झालेले होते [[सम्राट हर्षवर्धन]]ाने चीनच्या दरबारात राजदूत पाठवला होता चीनमध्ये तयार होणाऱ्या [[रेशीम| रेशमी]] कापडाला भारतामध्ये चीननांशुक असे नाव होते. चीनांशुकाला भारतात मोठी मागणी होती. प्राचीन भारतातील व्यापारी हे चीनांशुकाला पश्चिमेकडील देशांमध्ये पाठवत असत हा व्यापार खुष्कीच्या मार्गाने चालत असे, त्या मार्गाला [[रेशीम मार्ग]] असेही म्हणले जात असे. भारतातील काही प्राचीन स्थळे या रेशीम मार्गाशी जोडलेली होती, त्यामध्ये [[महाराष्ट्र| महाराष्ट्रातील]] [[मुंबई]]जवळ असलेल्या [[ठाणे|ठाण्यातील]] [[नालासोपारा]] हे होते. भारतात आलेले फायान आणि यंगसांग हे बौद्ध [[भिक्खू]] ही रेशीम मार्गानेच भारतात आले. इसवी सनाच्या पहिल्या शतकातील चिनी सम्राट यांच्या आमंत्रणावरून धर्मरक्षक आणि कश्यप मातंग हे बौद्धभिक्खू चीनमध्ये गेले. त्यांनी अनेक भारतीय बौद्ध ग्रंथांचे [[चिनी भाषा|चिनी भाषेत]] रूपांतर केले, त्यानंतर चीनमधील बौद्ध धर्माच्या प्रसारास चालना मिळाली. बौद्ध धर्म [[म्यानमार]], [[जपान]], [[कोरिया]], [[व्हिएतनाम]],[[लाओस]],[[कंबोडिया]], या देशांमध्येही पोहोचला. == इतिहास == भारताचे चीनशी प्राचीन संबंध असल्याचे पुरावे आहेत. बलबाहु (अर्निको) ने [[पेकिंग]] शहराच्या आखणीत बाराव्या शतकाच्या सुमारास मोठे योगदान दिले आहे. आजही बलबाहूचा पुतळा या शहरात आहे. बलबाहु [[अर्निको]] या नावाने चीन मध्ये प्रसिद्ध होता. लिहायला पाहिजे साइयां हा चिनी प्रवासी प्राचीन काळामध्ये दुसऱ्या चंद्रगुप्ताच्या काळात भारतामध्ये आला होता आपल्या प्रवासवृत्तात त्याने गुप्तकाळातील समाजजीवनाचे वर्णन केले आहे. तो म्हणतो भारताची नगरे मोठी व भरभराटीस आलेली आहेत. अनेक धर्मीय संस्थाही भारतामध्ये आहेत शहरांमध्ये हॉस्पिटले आहेत तेथे गरिबांना वैद्यकीय सेवा विनामूल्य उपलब्ध करून दिली जाते. विहार व मंदिरे या ठिकाणी भव्य दिव्य आहेत. लोकांना व्यवसाय निवडण्याचे पूर्ण स्वातंत्र्य भारतामध्ये आहे. कोठे जाण्यास लोकांना मज्जाव नाही. सरकारी अधिकाऱ्यांना व सैनिकांना नियमितपणे पगार दिला जातो. येथील लोक दारू पीत नाहीत, हिंसा करत नाहीत. गुप्त राजवटीतील प्रशासन योग्य रीतीने चालवले जाते. अशा प्रकारे त्याने भारताच्या संदर्भामध्ये आपल्या प्रवास वर्णनात वर्णन केले आहे. भारताबद्दल त्याने गौरवोद्गार काढले आहेत. एकूणच चीन आणि भारत संदर्भातील हा महत्त्वाचा पुरावा आहे. === प्रागैतिहासिक कालखंड === == भूगोल == चीन प्रमुख आकार पहिला हिंदी भाषेतील चारच्या आकाराचा होता परंतु तिबेट नावाचा स्वतंत्र देश चीनचा एक प्रांत झाल्यामुळे चीनचा क्षेत्रफळ वाढले आहे. === चतुःसीमा === चीन हा मोठ्या क्षेत्रफळाचा देश असल्यामुळे याच्या सीमा अनेक देशांशी संलग्न आहेत. चीनच्या उत्तरेला मंगोलिया व ईशान्येला रशिया आहे. पूर्वेला चिनी समुद्र आहे, व नैर्ऋत्येला भारत आहे. ===राजकीय विभाग=== चीनच्या जनतेच्या प्रजासत्ताकाचे राजकीय विभाग खालीलप्रमाणे आहेत : * प्रांत : [[आंह्वी]], [[गान्सू]], [[ग्वांगदोंग]], [[ग्वीचौ]], [[चेज्यांग]], [[छिंघाय]], [[ज्यांग्सू]], [[ज्यांग्शी]], [[जीलिन]], [[फूच्यान|फूज्यान]], [[वुहान]], [[ल्याओनिंग]], [[सिच्वान]], [[शाआंशी]], [[शांदोंग]], [[शांशी]], [[हनान]], [[हबै]], [[हाइनान]], [[हूनान]], [[हूपै]], [[हैलोंगच्यांग]] * स्वायत्त प्रदेश : [[आंतरिक मंगोलिया]], [[ग्वांग्शी]], [[तिबेट स्वायत्त प्रदेश]], [[निंग्स्या]], [[शिंज्यांग]] * विशेष प्रशासकीय क्षेत्र : [[मकाओ]], [[हाँग काँग]] * नगरपालिका : [[बीजिंग]], [[चोंगछिंग]], [[त्यांजिन]], [[शांघाय]] === मोठी शहरे === {{मुख्य|चीनमधील शहरांची यादी}} == धर्म == {{bar box |title=चीन मधील धर्म (२०१०) |titlebar=#Fcd116 |left1=धर्म |right1=प्रमाण |float=right |bars= {{bar percent|[[बौद्ध]]|#FF6600|91}} {{bar percent|[[ख्रिश्चन]]|#009000|2.5}} {{bar percent|[[इस्लाम]]|#FFFF00|1.5}} {{bar percent|[[इतर]]|#FF7601|5}} }} [[बौद्ध धर्म]] हा चीनचा प्रमुख धर्म असून तो सर्वात संघटीत धर्म आहे. प्राचीन चिनी धर्म व बौद्ध धर्माचे अनुयायी येथे मोठ्या प्रमाणात राहतात. चीनच्या एकूण लोकसंख्येमध्ये ९१% (१२२ कोटी) लोकसंख्या ही [[बौद्ध]] धर्मीय आहे,<ref name="buddhaweekly.com"/> चिनी बौद्धांची संख्या ही भारताच्या एकूण लोकसंख्येपेक्षाही जास्त आहे. तसेच जगभरातील १०३ कोटी हिंदू धर्मीयांहून खूपच अधिक आहे. चीनमध्ये ताओवादी कन्फ्युशियसवादी हे सुद्धा बौद्ध धर्माचे पालन करतात. चीनमध्ये [[ख्रिश्चन]] लोकसंख्या ही २.५% (३.३ कोटी) आहे तर [[इस्लाम]] धर्माची लोकसंख्या ही अवघी १.५ % (२ कोटी) आहे. उरवर्तीत ५% लोकसंख्या ही अन्य धर्मिय व निधर्मींची आहे. चीन मध्ये बौद्ध [[मठ]] आणि [[विहार]] यांची संख्या जवळजवळ ३५,०००हून अधिक आहे आणि बौद्ध [[भिक्खू]] व [[भिक्खूनी]]ंची संख्या अडीच लाखाहून अधिक आहे. जगातील सर्वात मोठे निवासी बौद्ध विद्यालय [[लारूंग गार बुद्धिस्ट अकॅडेमी]] येथे असून बौद्ध धर्म व तत्त्वज्ञानाचे शिक्षण घेण्यासाठी दरवर्षी देश-विदेशांतून लाखों विद्यार्थी येतात. १५४ मीटर उंच असलेला 'जगातील सर्वाधिक उंच [[पॅगोडा]]' ([[विहार]]) याच देशात आहे. [[स्प्रिंग टेंपल बुद्ध]] ही जगातील सर्वात उंच मुर्ती चीनमध्ये आहे आणि या मुर्तीची उंची एकूण उंची १५२ मीटर आहे. '''लेशान बुद्ध''' ही जगातील दगडाची सर्वात मोठी व उंच मुर्ती आहे याच देशात आहे. तसेच जगातील आकाराने सर्वात मोठी असलेली प्रचंड मोठी मुर्ती चीन मध्येच निर्मिली असून २ किलो मीटर डोंगर चिरून त्यात निद्रावस्थेतील भव्य [[बुद्ध]] मुर्ती साकारलेली आहे. === शिक्षण === १९८६ साली चीनने सर्व मुलांसाठी नऊ वर्षीय शिक्षण सक्तीचे केले. २००७ साली चीनमध्ये ३,९६,५६७ प्राथमिक शाळा, ९४,११६ माध्यमिक शाळा, व २,२३६ उच्च विद्यालये होती. फेब्रुवारी २००६ मध्ये चीनी सरकारने सर्व विद्यार्थांचे शिक्षण संपूर्णपणे मोफत केले, विद्यार्थ्यांना पुस्तके मोफत मिळू लागली.<br /> २००७ साली चीनमधील १५ वर्षावरील ९३.३% जनता साक्षर होती. २००० साली १५ ते २४ या वयोगटातील ९८.९% जनता साक्षर होती. === संस्कृती === चीनी संस्कृती सर्वात जूनी संस्कृती समजली जाते कारण त्याला ३००० वर्षापूर्वीचा इतिहास आहे. [[बौद्ध धर्म]] हा चिनी संस्कृतीचे महत्त्वपूर्ण अंग बनला आहे. ताओ, कन्फ्युझिशियस सारखे चिनी लोक धर्म सुद्धा चिनी संस्कृतीचे अविभाज्य घटक आहेत. == अर्थतंत्र == == लष्कर == चीनचे लष्करी बळ मोठ्या प्रमाणात वाढते आहे. सव्वा कोटी सैनिकांची फौज, सात हजार पाचशे तोफा आणि सहा हजार सातशे रणगाडे असे स्वरूप आहे. === अंतराळ युद्ध === *''लष्करी प्रयोजनाच्या ‘टिअ‍ॅनलिअ‍ॅन’ उपग्रहाचा समावेश.'' *''उपग्रहावर आधारित नौकानयनासाठी चीन स्वतंत्र व्यवस्था'' *''नौकानयनासाठी अमेरिकेची जीपीएस, रशियाची ग्लोनास व स्वतची प्रादेशिक बिडोऊ - १ यंत्रणा'' === क्षेपणास्त्रे === * एक हजार पाचशे ते १३ हजार किलोमीटपर्यंत मारा करणारी क्षेपणास्त्रे. * जहाजविरोधी व जमिनीवरून हवेत मारा करणारी क्षेपणास्त्रे * डीएफ-३१, डी एफ-३१ ए या आंतरखंडीय क्षेपणास्त्रांद्वारे अमेरिकेतील प्रमुख शहरे टप्प्यात. ही क्षेपणास्त्रे डागणारी संपूर्ण फिरती यंत्रणा विकसित * क्रूझ क्षेपणास्त्रांचा हवेतून दिवसा व रात्रीही मारा करता यावा म्हणून अतिप्रगत लढाऊ विमानांचा ताफा तैनात. * पाणबुडय़ांवरून सात हजार २०० किलोमीटर अंतरावर अचूकपणे डागता येतील अशा ‘जेएन-२’ या क्षेपणास्त्रांचा विकास. === हवाई दल === * चीनच्या हवाई दल व नौदलाकडे २३०० विमानांचा ताफा आहे. * त्यामध्ये १६५५ लढाऊ, ६४५ बॉम्बफेकी तर ४५० लष्करी वाहतुकीच्या विमानांचा समावेश. * या शिवाय, १४५० जुन्या लढाऊ व बॉम्बफेकी विमानांचा ताफा. * हवाई दलाकडील १००हून अधिक विमाने टेहळणी व हवाई हल्ल्यांची पूर्वसूचना या कार्यासाठी वापरली जातात. === नौदल === आण्विक शक्तीवरील पाणबुडय़ा, विनाशिका, पाणसुरूंगांचा वेध घेणारी व ते पेरणारी जहाजे, अतिवेगवान लढाऊ जहाजे आणि अण्वस्त्रांसह इतरही क्षेपणास्त्रांनी सज्ज असणारा पेट्रोल क्राप्टचा ताफा चीन कडे आहे. * २७ विनाशिका * ४८ लढाऊ जहाजा *[[अण्वस्त्र]] व इतर क्षेपणास्त्रांचा मारा करू शकणाऱ्या ६० युद्धनौका * २७ मालवाहू व विमानवाहू जहाजे असा ताफा आहे. * दहा हजार टनाची हॉस्पिटल नौकेसह सागरी युद्धभूमीवर वैद्यकीय उपचारांची सुविधा आहेत == पायाभूत सुविधा == === दूरसंचार === चीन ही जगातील सर्वात मोठी टेलिकॉम<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2020-01-30|title=List of countries by number of mobile phones in use|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=List_of_countries_by_number_of_mobile_phones_in_use&oldid=938278845|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> बाजारपेठ आहे आणि सध्या पर्यंत जगातील कोणत्याही देशातील सर्वात जास्त सक्रिय सेलफोन आहेत, ज्यामध्ये २०१८ पर्यंत १ अब्ज ग्राहक आहेत. २०१८ पर्यंत दशलक्षपेक्षा जास्त इंटरनेट <ref>{{जर्नल स्रोत|date=2020-02-21|title=List of countries by number of Internet users|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=List_of_countries_by_number_of_Internet_users&oldid=941914274|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> वापरकर्त्यांसह जगातील सर्वात मोठी इंटरनेट आणि ब्रॉडबॅंड<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2019-10-25|title=List of countries by number of broadband Internet subscriptions|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=List_of_countries_by_number_of_broadband_Internet_subscriptions&oldid=922972945|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> वापरकर्त्यांची संख्या आहे - जे लोकसंख्येच्या सुमारे ४०% इतके आहे आणि जवळजवळ सर्वच मोबाइल देखील आहेत. २०१८ पर्यंत चीनच्या जवळपास संपूर्ण लोकसंख्येला ४G जी नेटवर्कमध्ये प्रवेश मिळाला होता. 2019च्या सुरुवातीस, चीनमध्ये मोबाइल कनेक्शनची सरासरी वेग 30 Mbit / s (प्रति सेकंद मेगाबाइट) होती, जी अमेरिकेपेक्षा 9% कमी आहे. === वाहतूक === १९९० च्या उत्तरार्धात, राष्ट्रीय महामार्ग <ref>{{जर्नल स्रोत|date=2020-02-11|title=China National Highways|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=China_National_Highways&oldid=940237212|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> आणि द्रुतगती महामार्गाचे <ref name="en.wikipedia.org">{{जर्नल स्रोत|date=2020-02-11|title=Expressways of China|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Expressways_of_China&oldid=940215363|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> नेटवर्क तयार करून चीनच्या राष्ट्रीय रस्ता नेटवर्कचे लक्षणीय विस्तार करण्यात आले. २०१८ मध्ये, चीनच्या महामार्गांची<ref name="en.wikipedia.org"/> एकूण लांबी १,४२,५०० किमी (८८,५००मैल) पर्यंत पोहोचली होती, जी जगातील सर्वात लांब महामार्ग प्रणाली<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2020-02-16|title=List of countries by road network size|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=List_of_countries_by_road_network_size&oldid=941039930|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> बनली आहे आणि चीनच्या रेल्वेने २०१७ पर्यंत १,२७,००० किमी लांबी गाठली. २०१८ च्या अखेरीस, चीनच्या हाय-स्पीड रेल्वे <ref>{{जर्नल स्रोत|date=2020-02-20|title=High-speed rail in China|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=High-speed_rail_in_China&oldid=941716612|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> नेटवर्कने जगातील एकूण ६०% पेक्षा अधिक प्रतिनिधित्व करणारे २९,००० किमी लांबी गाठली.१९९१ मध्ये, यांग्त्झी नदीच्या मुख्य भागावर फक्त सहा पूल होते, जे देशाला उत्तरेकडील आणि दक्षिणेकडील भागांमध्ये विभाजित करतात. ऑक्टोबर २०१४ पर्यंत असे ८१ पूल व बोगदे होते. ऑटोमोबाईल्ससाठी चीन ही जगातील सर्वात मोठी बाजारपेठ आहे, चीनने विक्री व उत्पादन या दोन्ही बाबतीत अमेरिकेला मागे टाकले आहे. २०१६ मध्ये प्रवासी कारची विक्री २४ दशलक्ष ओलांडली. चीनच्या रोड नेटवर्कच्या वेगाने होणा-या वाढीचा दुष्परिणाम वाहतुकीच्या अपघातांमध्ये लक्षणीय वाढ झाला आहे, शक्यतो कारण म्हणून उल्लेखित असुरक्षित रहदारी कायद्यांचा उल्लेख केला गेला.  केवळ २०११ मध्ये, जवळपास ६२,००० लोक रस्ते अपघातात मरण पावले. == संदर्भ == <references/> {{आशियातील देश}} [[वर्ग:पूर्व आशियाई देश]] [[वर्ग:जी-२० सदस्य देश]] k5zggn1rdkmnubdavv4xw57mkt8ac8j 0 18793 2692497 2623093 2026-07-04T00:16:04Z अभय नातू 206 /* सुविधा */ 2692497 wikitext text/x-wiki {{चौकट महाविद्यालय |name= {{लेखनाव}}<br/>(आयुका) |image= चित्र:IUCAA logo.svg|150px|विनाचौकट |ब्रीदवाक्य= |endowment= |director= सोमक रायचौधुरी<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.iucaa.in:8080/iucaa/jsp/N-People.jsp|प्रकाशक=आयुका|भाषा=इंग्लिश|title=कर्मचारी|ॲक्सेसदिनांक=३ फेब्रुवारी, २०१६}}</ref> |established= [[इ.स. १९८८|१९८८]] |type= संशोधन संस्था |staff= |students= |undergrad= |postgrad= |doctoral= |colors= |शहर= [[पुणे]] |राज्य = [[महाराष्ट्र]] |देश = [[भारत]] |campus= [[शहर विस्तार|शहरी]] |मानचिन्ह = |website= {{URL|www.iucaa.ernet.in}} |affiliations= }} [[चित्र:2064 aryabhata-crp.jpg|200px|उजवे|इवलेसे|आयुकामधील [[आर्यभट]]चा पुतळा]] '''{{लेखनाव}}''' (इंग्रजी: ''Inter-University Center for Astronomy and Astrophysics (IUCAA)'') ही [[सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ|पुणे विद्यापीठाच्या]] आवारात असलेली एक संशोधन संस्था आहे. ती '''आयुका''' या संक्षिप्त नावाने प्रसिद्ध आहे. या संस्थेमध्ये प्रामुख्याने [[खगोलशास्त्र]], [[खगोलभौतिकी]] आणि सैद्धांतिक भौतिकी या विषयांवर संशोधन केले जाते. प्रसिद्ध भौतिकशास्त्रज्ञ [[जयंत नारळीकर]] हे या संस्थेचे पहिले संचालक होते. आयुकाच्या कॅम्पसची रचना प्रसिद्ध भारतीय वास्तुशास्त्रज्ञ [[चार्ल्स कोर्रिआ]] यांनी केली.<ref name="rkd">{{संकेतस्थळ स्रोत|आडनाव=दधिच|पहिलेनाव=नरेश|title=From Sand Dunes To IUCAA: A Mirage|दुवा=http://www.iucaa.ernet.in/~nkd/sand.htmln.html|प्रकाशक=आयुका|ॲक्सेसदिनांक=३ फेब्रुवारी, २०१६|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303192008/http://www.iucaa.ernet.in/~nkd/sand.htmln.html|url-status=dead}}</ref> == इतिहास == प्रा. [[गोविंद स्वरूप]] यांनी नारायणगावजवळील खोडद येथे [[जायंट मीटरवेव्ह रेडिओ टेलिस्कोप]] बसवल्यानंतर नियोजन आयोगाच्या प्रा. [[यश पाल]] यांनी देशामध्ये खगोलशास्त्र आणि खगोलभौतिकीसाठी संयुक्त सुविधा असली पाहिजे असा प्रस्ताव मांडला. यावर काम करून खगोलशास्त्रज्ञ जयंत नारळीकर यांनी [[अजित केंभावी]] आणि [[नरेश दधिच]] यांच्यासोबत [[इ.स. १९८८|१९८८]] मध्ये आयुकाची स्थापना केली.<ref name="rkd"/> २००२ साली आयुकाने शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये खगोलशास्त्र लोकप्रिय करण्यासाठी मोहीम सुरू केली. त्याअंतर्गत त्यांनी [[नागपूर]] ([[महाराष्ट्र]]), [[तिरुवला]] ([[केरळ]]), [[सिलिगुरी]] ([[पश्चिम बंगाल]]) येथील विद्यापीठांसाठी पुण्यातील [[फर्ग्युसन कॉलेज]]च्या मदतीने अभ्यागत कार्यक्रम सुरू केला.<ref>{{स्रोत बातमी|आडनाव=चांदवरकर|पहिलेनाव=राहुल|title=IUCAA aims sky-high via campaign|दुवा=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-11-19/pune/27288495_1_iucaa-astronomy-and-astrophysics-narlikar|accessdate=5 September 2010|प्रकाशक=Times of India|दिनांक=१९ नोव्हेंबर, २००२|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2011-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20111231040721/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-11-19/pune/27288495_1_iucaa-astronomy-and-astrophysics-narlikar|url-status=dead}}</ref> २००४ साली आयुकाने [[पु.ल. देशपांडे]] संस्थेच्या अनुदानाने "मुक्तांगण विज्ञान शोधिका" या विज्ञान केंद्राची सुरुवात केली. हे केंद्र पुण्यातील सर्व शाळांमधील विद्यार्थ्यांसाठी खुले आहे.<ref name="indtog">{{स्रोत बातमी|आडनाव=ढवसे|पहिलेनाव=रसिका|title=The people's astronomer |दुवा=http://www.indiatogether.org/2004/jan/edu-astronomy.htm|accessdate=5 September 2010|प्रकाशक=India Together|दिनांक =जानेवारी २००४|भाषा=इंग्लिश}}</ref> २००९ साली आंतरराष्ट्रीय खगोलशास्त्र वर्षाच्या निमित्ताने देशभरात विविध उपक्रमांचे संयोजन करण्यासाठी आयुकाची निवड करण्यात आली.<ref>{{स्रोत बातमी|आडनाव=येवलेकर|पहिलेनाव=राजेंद्र|title=हे विश्वचि माझे घर!|दुवा=http://www.loksatta.com/daily/20090121/opd02.htm|ॲक्सेसदिनांक=३ फेब्रुवारी, २०१६|प्रकाशक=[[लोकसत्ता]]|दिनांक=२१ जानेवारी २००९|भाषा=मराठी}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> प्रा. [[जयंत नारळीकर]] पहिली दहा वर्षे आयुकाचे संचालक होते. त्यानंतर अनुक्रमे प्रा. [[नरेश दधिच]] व प्रा. [[अजित केंभावी]] आयुकाचे संचालक होते. सप्टेंबर २०१५ पासून डॉ. [[सोमक रायचौधुरी]] आयुकाचे संचालक आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|आडनाव=|पहिलेनाव=|title=डॉ. सोमक रायचौधुरी|दुवा=http://www.loksatta.com/vyakhtivedh-news/somak-raychaudhury-new-director-of-iucaa-in-pune-1137247/|ॲक्सेसदिनांक=३ फेब्रुवारी, २०१६|प्रकाशक=[[लोकसत्ता]]|दिनांक =३ सप्टेंबर, २०१५|भाषा=मराठी}}</ref> == संशोधन == आयुकातील [[शास्त्रज्ञ]] खगोलशास्त्र, खगोलभौतिकी आणि भौतिकशास्त्रातील क्वांटम गुरुत्व, [[विश्वनिर्माणशास्त्र]], [[गुरुत्वीय लहर]]ी, ऑप्टिकल आणि [[रेडिओ खगोलशास्त्र]] अशा अनेक विभागात संशोधन करतात. === सुविधा === पर्सिस्टंट सिस्टम्स पुणे यांच्या सहकार्याने आयुका [[आभासी वेधशाळा]] प्रकल्प चालवते. हा प्रकल्प वापरकर्त्यांना रॉ डेटा आणि पर्सिस्टंट सिस्टम्सच्या अभियंत्यांनी बनवलेले त्यावर प्रकिया करणारे आधुनिक सॉफ्टवेर पुरवतो.<ref>{{स्रोत बातमी |आडनाव =TNN|title=IUCAA unveils country’s first virtual observatory|दुवा =http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/33606630.cms|ॲक्सेसदिनांक=३ फेब्रुवारी २०१६|प्रकाशक =Times of India|दिनांक =७ जानेवारी , २००३|भाषा=इंग्लिश}}</ref> त्याचबरोबर आयुका [[गिरवली वेधशाळा]] चालवते. गिरवली वेधशाळा पुण्यापासून जवळपास ८० किमी अंतरावर ऐतिहासिक [[जुन्नर]] जवळ एका डोंगरावर आहे. सर्वसाधारणपणे खगोलशास्त्रज्ञांच्या गरजा भागावण्याशिवाय ही वेधशाळा काही वेळ प्रशिक्षणासाठी आणि भारतीय विद्यापीठांमधून येणाऱ्या निरीक्षण प्रस्तावांसाठी राखून ठेवते. येथील दुर्बिणीचा प्राथमिक आरसा २ मीटर व्यासाचा असून दुय्यम आसरा ६० सेंटीमीटर व्यासाचा आहे. सध्या दुर्बिणीमध्ये आयुका फेंट ऑब्जेक्ट स्पेक्ट्रोग्राफ आणि कॅमेरा (आयएफओएससी) हे मुख्य उपकरण आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title =IUCAA Girawali Observatory|दुवा =http://www.iucaa.ernet.in/~itp/|प्रकाशक =आयुका|ॲक्सेसदिनांक =३ फेब्रुवारी २०१६||archive-date =2010-08-21|archive-url =https://web.archive.org/web/20100821103201/http://www.iucaa.ernet.in/%7Eitp/|url-status =dead}}</ref> आयुकाने [[रामन संशोधन संस्था]] आणि [[भारतीय खगोलभौतिकी संस्था|भारतीय खगोलभौतिकी संस्थेच्या]] सोबतीने आंतरराष्ट्रीय [[महादुर्बिणी प्रकल्प]]ामध्ये दहा टक्के वाटा घेण्याचा प्रस्ताव जाहीर केला आहे. त्यामुळे भारतीय खगोलशास्त्रज्ञांना [[जायंट मॅगेलन टेलिस्कोप]], [[थर्टी मीटर टेलिस्कोप]] आणि [[युरोपियन एक्स्ट्रीमली लार्ज टेलिस्कोप]] यांसारखे आगामी महत्त्वाचे टेलिस्कोप वापरण्याची संधी मिळेल.<ref>{{स्रोत बातमी|आडनाव=|title=आयुका प्रस्ताव|दुवा=http://www.loksatta.com/daily/20090807/pun08.htm|ॲक्सेसदिनांक=३ फेब्रुवारी २०१६|प्रकाशक=लोकसत्ता|दिनांक=७ ऑगस्ट २००९|भाषा=मराठी}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == संचालक == आयुका (इंटर-युनिव्हर्सिटी सेंटर फॉर ॲस्ट्रॉनॉमी अँड ॲस्ट्रोफिजिक्स) या संस्थेच्या संचालकांची (संचालक) यादी खालीलप्रमाणे आहे: {| class="wikitable sortable" |- ! क्र. !! छायाचित्र !! संचालक !! कार्यकाळ सुरू !! कार्यकाळ संपला !! नोंदी / पुरस्कार |- | १ | [[File:Jayant Narlikar 2011.jpg|100px]] | [[जयंत नारळीकर]] | १९८८ | २००३ | संस्थापक संचालक, [[पद्मविभूषण]] (२००४), [[महाराष्ट्र भूषण]] (२०१०) |- | २ | | [[नरेश दधीच]] | २००३ | २०१२ | प्रसिद्ध भौतिकशास्त्रज्ञ, गुरुत्वाकर्षण सिद्धांतातील संशोधनासाठी ओळखले जातात |- | ३ | [[File:Ajit kembhavi.jpg|100px]] | [[अजित केंभावी]] | २०१२ | २०१५ | खगोलशास्त्रज्ञ, डेटा सायन्स आणि व्हर्च्युअल ऑब्झर्व्हेटरी क्षेत्रातील योगदानासाठी प्रसिद्ध |- | ४ | [[File:Somak Raychaudhury - Pune 2015-12-16 6480.JPG|100px]] | [[सोमक रायचौधुरी]] | २०१५ | २०२२ | आकाशगंगांचे समूह आणि कृष्णविवर या विषयातील तज्ज्ञ, सध्या अशोका विद्यापीठाचे कुलगुरू<ref>{{cite web |title=सोमक रायचौधुरी यांची आयुकाच्या संचालकपदी नियुक्ती |url=https://www.iucaa.in |website=IUCAA Official |accessdate=३ जुलै २०२६}}</ref> |- | ५ | | [[आर. श्रीआनंद]] | २०२२ | ''सध्या कार्यरत'' | कॉस्नॉलॉजी आणि क्वॉसार शोषक प्रणाली (Quasar Absorption Systems) या विषयातील तज्ज्ञ<ref>{{cite news |title=आर. श्रीआनंद यांनी स्वीकारला आयुकाचा पदभार |url=https://www.esakal.com |work=सकाळ |date=१ सप्टेंबर २०२२ |accessdate=३ जुलै २०२६}}</ref> |} == हे सुद्धा पहा == * [[राष्ट्रीय रेडिओ खगोलभौतिकी केंद्र]] * [[भारतीय खगोलभौतिकी संस्था]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} <!--{{भारतीय अंतराळ संशोधन}}--> [[वर्ग:अंतराळ संशोधन संस्था]] [[वर्ग:पुण्यातील शैक्षणिक संस्था]] 6olmdqtqvx7gsyhuid9vn78udoqlsr5 2692498 2692497 2026-07-04T00:17:02Z अभय नातू 206 /* संचालक */ 2692498 wikitext text/x-wiki {{चौकट महाविद्यालय |name= {{लेखनाव}}<br/>(आयुका) |image= चित्र:IUCAA logo.svg|150px|विनाचौकट |ब्रीदवाक्य= |endowment= |director= सोमक रायचौधुरी<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.iucaa.in:8080/iucaa/jsp/N-People.jsp|प्रकाशक=आयुका|भाषा=इंग्लिश|title=कर्मचारी|ॲक्सेसदिनांक=३ फेब्रुवारी, २०१६}}</ref> |established= [[इ.स. १९८८|१९८८]] |type= संशोधन संस्था |staff= |students= |undergrad= |postgrad= |doctoral= |colors= |शहर= [[पुणे]] |राज्य = [[महाराष्ट्र]] |देश = [[भारत]] |campus= [[शहर विस्तार|शहरी]] |मानचिन्ह = |website= {{URL|www.iucaa.ernet.in}} |affiliations= }} [[चित्र:2064 aryabhata-crp.jpg|200px|उजवे|इवलेसे|आयुकामधील [[आर्यभट]]चा पुतळा]] '''{{लेखनाव}}''' (इंग्रजी: ''Inter-University Center for Astronomy and Astrophysics (IUCAA)'') ही [[सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ|पुणे विद्यापीठाच्या]] आवारात असलेली एक संशोधन संस्था आहे. ती '''आयुका''' या संक्षिप्त नावाने प्रसिद्ध आहे. या संस्थेमध्ये प्रामुख्याने [[खगोलशास्त्र]], [[खगोलभौतिकी]] आणि सैद्धांतिक भौतिकी या विषयांवर संशोधन केले जाते. प्रसिद्ध भौतिकशास्त्रज्ञ [[जयंत नारळीकर]] हे या संस्थेचे पहिले संचालक होते. आयुकाच्या कॅम्पसची रचना प्रसिद्ध भारतीय वास्तुशास्त्रज्ञ [[चार्ल्स कोर्रिआ]] यांनी केली.<ref name="rkd">{{संकेतस्थळ स्रोत|आडनाव=दधिच|पहिलेनाव=नरेश|title=From Sand Dunes To IUCAA: A Mirage|दुवा=http://www.iucaa.ernet.in/~nkd/sand.htmln.html|प्रकाशक=आयुका|ॲक्सेसदिनांक=३ फेब्रुवारी, २०१६|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303192008/http://www.iucaa.ernet.in/~nkd/sand.htmln.html|url-status=dead}}</ref> == इतिहास == प्रा. [[गोविंद स्वरूप]] यांनी नारायणगावजवळील खोडद येथे [[जायंट मीटरवेव्ह रेडिओ टेलिस्कोप]] बसवल्यानंतर नियोजन आयोगाच्या प्रा. [[यश पाल]] यांनी देशामध्ये खगोलशास्त्र आणि खगोलभौतिकीसाठी संयुक्त सुविधा असली पाहिजे असा प्रस्ताव मांडला. यावर काम करून खगोलशास्त्रज्ञ जयंत नारळीकर यांनी [[अजित केंभावी]] आणि [[नरेश दधिच]] यांच्यासोबत [[इ.स. १९८८|१९८८]] मध्ये आयुकाची स्थापना केली.<ref name="rkd"/> २००२ साली आयुकाने शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये खगोलशास्त्र लोकप्रिय करण्यासाठी मोहीम सुरू केली. त्याअंतर्गत त्यांनी [[नागपूर]] ([[महाराष्ट्र]]), [[तिरुवला]] ([[केरळ]]), [[सिलिगुरी]] ([[पश्चिम बंगाल]]) येथील विद्यापीठांसाठी पुण्यातील [[फर्ग्युसन कॉलेज]]च्या मदतीने अभ्यागत कार्यक्रम सुरू केला.<ref>{{स्रोत बातमी|आडनाव=चांदवरकर|पहिलेनाव=राहुल|title=IUCAA aims sky-high via campaign|दुवा=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-11-19/pune/27288495_1_iucaa-astronomy-and-astrophysics-narlikar|accessdate=5 September 2010|प्रकाशक=Times of India|दिनांक=१९ नोव्हेंबर, २००२|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2011-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20111231040721/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-11-19/pune/27288495_1_iucaa-astronomy-and-astrophysics-narlikar|url-status=dead}}</ref> २००४ साली आयुकाने [[पु.ल. देशपांडे]] संस्थेच्या अनुदानाने "मुक्तांगण विज्ञान शोधिका" या विज्ञान केंद्राची सुरुवात केली. हे केंद्र पुण्यातील सर्व शाळांमधील विद्यार्थ्यांसाठी खुले आहे.<ref name="indtog">{{स्रोत बातमी|आडनाव=ढवसे|पहिलेनाव=रसिका|title=The people's astronomer |दुवा=http://www.indiatogether.org/2004/jan/edu-astronomy.htm|accessdate=5 September 2010|प्रकाशक=India Together|दिनांक =जानेवारी २००४|भाषा=इंग्लिश}}</ref> २००९ साली आंतरराष्ट्रीय खगोलशास्त्र वर्षाच्या निमित्ताने देशभरात विविध उपक्रमांचे संयोजन करण्यासाठी आयुकाची निवड करण्यात आली.<ref>{{स्रोत बातमी|आडनाव=येवलेकर|पहिलेनाव=राजेंद्र|title=हे विश्वचि माझे घर!|दुवा=http://www.loksatta.com/daily/20090121/opd02.htm|ॲक्सेसदिनांक=३ फेब्रुवारी, २०१६|प्रकाशक=[[लोकसत्ता]]|दिनांक=२१ जानेवारी २००९|भाषा=मराठी}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> प्रा. [[जयंत नारळीकर]] पहिली दहा वर्षे आयुकाचे संचालक होते. त्यानंतर अनुक्रमे प्रा. [[नरेश दधिच]] व प्रा. [[अजित केंभावी]] आयुकाचे संचालक होते. सप्टेंबर २०१५ पासून डॉ. [[सोमक रायचौधुरी]] आयुकाचे संचालक आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|आडनाव=|पहिलेनाव=|title=डॉ. सोमक रायचौधुरी|दुवा=http://www.loksatta.com/vyakhtivedh-news/somak-raychaudhury-new-director-of-iucaa-in-pune-1137247/|ॲक्सेसदिनांक=३ फेब्रुवारी, २०१६|प्रकाशक=[[लोकसत्ता]]|दिनांक =३ सप्टेंबर, २०१५|भाषा=मराठी}}</ref> == संशोधन == आयुकातील [[शास्त्रज्ञ]] खगोलशास्त्र, खगोलभौतिकी आणि भौतिकशास्त्रातील क्वांटम गुरुत्व, [[विश्वनिर्माणशास्त्र]], [[गुरुत्वीय लहर]]ी, ऑप्टिकल आणि [[रेडिओ खगोलशास्त्र]] अशा अनेक विभागात संशोधन करतात. === सुविधा === पर्सिस्टंट सिस्टम्स पुणे यांच्या सहकार्याने आयुका [[आभासी वेधशाळा]] प्रकल्प चालवते. हा प्रकल्प वापरकर्त्यांना रॉ डेटा आणि पर्सिस्टंट सिस्टम्सच्या अभियंत्यांनी बनवलेले त्यावर प्रकिया करणारे आधुनिक सॉफ्टवेर पुरवतो.<ref>{{स्रोत बातमी |आडनाव =TNN|title=IUCAA unveils country’s first virtual observatory|दुवा =http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/33606630.cms|ॲक्सेसदिनांक=३ फेब्रुवारी २०१६|प्रकाशक =Times of India|दिनांक =७ जानेवारी , २००३|भाषा=इंग्लिश}}</ref> त्याचबरोबर आयुका [[गिरवली वेधशाळा]] चालवते. गिरवली वेधशाळा पुण्यापासून जवळपास ८० किमी अंतरावर ऐतिहासिक [[जुन्नर]] जवळ एका डोंगरावर आहे. सर्वसाधारणपणे खगोलशास्त्रज्ञांच्या गरजा भागावण्याशिवाय ही वेधशाळा काही वेळ प्रशिक्षणासाठी आणि भारतीय विद्यापीठांमधून येणाऱ्या निरीक्षण प्रस्तावांसाठी राखून ठेवते. येथील दुर्बिणीचा प्राथमिक आरसा २ मीटर व्यासाचा असून दुय्यम आसरा ६० सेंटीमीटर व्यासाचा आहे. सध्या दुर्बिणीमध्ये आयुका फेंट ऑब्जेक्ट स्पेक्ट्रोग्राफ आणि कॅमेरा (आयएफओएससी) हे मुख्य उपकरण आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title =IUCAA Girawali Observatory|दुवा =http://www.iucaa.ernet.in/~itp/|प्रकाशक =आयुका|ॲक्सेसदिनांक =३ फेब्रुवारी २०१६||archive-date =2010-08-21|archive-url =https://web.archive.org/web/20100821103201/http://www.iucaa.ernet.in/%7Eitp/|url-status =dead}}</ref> आयुकाने [[रामन संशोधन संस्था]] आणि [[भारतीय खगोलभौतिकी संस्था|भारतीय खगोलभौतिकी संस्थेच्या]] सोबतीने आंतरराष्ट्रीय [[महादुर्बिणी प्रकल्प]]ामध्ये दहा टक्के वाटा घेण्याचा प्रस्ताव जाहीर केला आहे. त्यामुळे भारतीय खगोलशास्त्रज्ञांना [[जायंट मॅगेलन टेलिस्कोप]], [[थर्टी मीटर टेलिस्कोप]] आणि [[युरोपियन एक्स्ट्रीमली लार्ज टेलिस्कोप]] यांसारखे आगामी महत्त्वाचे टेलिस्कोप वापरण्याची संधी मिळेल.<ref>{{स्रोत बातमी|आडनाव=|title=आयुका प्रस्ताव|दुवा=http://www.loksatta.com/daily/20090807/pun08.htm|ॲक्सेसदिनांक=३ फेब्रुवारी २०१६|प्रकाशक=लोकसत्ता|दिनांक=७ ऑगस्ट २००९|भाषा=मराठी}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == आयुका (IUCAA) च्या संचालकांची यादी == आयुका (इंटर-युनिव्हर्सिटी सेंटर फॉर ॲस्ट्रॉनॉमी अँड ॲस्ट्रोफिजिक्स) या संस्थेच्या संचालकांची यादी खालीलप्रमाणे आहे: {| class="wikitable sortable" |- ! क्र. !! संचालक !! कार्यकाळ सुरू !! कार्यकाळ संपला !! नोंदी / पुरस्कार |- | १ | [[जयंत नारळीकर]] | १९८८ | २००३ | संस्थापक संचालक, [[पद्मविभूषण]] (२००४), [[महाराष्ट्र भूषण]] (२०१०) |- | २ | [[नरेश दधीच]] | २००३ | २०१२ | प्रसिद्ध भौतिकशास्त्रज्ञ, गुरुत्वाकर्षण सिद्धांतातील संशोधनासाठी ओळखले जातात |- | ३ | [[अजित केंभावी]] | २०१२ | २०१५ | खगोलशास्त्रज्ञ, डेटा सायन्स आणि व्हर्च्युअल ऑब्झर्व्हेटरी क्षेत्रातील योगदानासाठी प्रसिद्ध |- | ४ | [[सोमक रायचौधुरी]] | २०१५ | २०२२ | आकाशगंगांचे समूह आणि कृष्णविवर या विषयातील तज्ज्ञ, सध्या अशोका विद्यापीठाचे कुलगुरू<ref>{{cite web |title=सोमक रायचौधुरी यांची आयुकाच्या संचालकपदी नियुक्ती |url=https://www.iucaa.in |website=IUCAA Official |accessdate=३ जुलै २०२६}}</ref> |- | ५ | [[आर. श्रीआनंद]] | २०२२ | ''सध्या कार्यरत'' | कॉस्नॉलॉजी आणि क्वॉसार शोषक प्रणाली (Quasar Absorption Systems) या विषयातील तज्ज्ञ<ref>{{cite news |title=आर. श्रीआनंद यांनी स्वीकारला आयुकाचा पदभार |url=https://www.esakal.com |work=सकाळ |date=१ सप्टेंबर २०२२ |accessdate=३ जुलै २०२६}}</ref> |} == हे सुद्धा पहा == * [[राष्ट्रीय रेडिओ खगोलभौतिकी केंद्र]] * [[भारतीय खगोलभौतिकी संस्था]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} <!--{{भारतीय अंतराळ संशोधन}}--> [[वर्ग:अंतराळ संशोधन संस्था]] [[वर्ग:पुण्यातील शैक्षणिक संस्था]] 9lgqhelxp91gidl2romo0v9bcmzonqy 0 22851 2692551 2143764 2026-07-04T11:21:13Z Abhijitsathe 4193 2692551 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|चिन्मयानंद (राजकारणी)}} [[चित्र:Sourire coul 2.jpg|200 px|पूज्य गुरुदेव स्वामी चिन्मयानंद सरस्वती|इवलेसे]] '''स्वामी चिन्मयानंद सरस्वती''' (जन्मनाव: बालकृष्ण मेनन, ८ मे १९१६ - ३ ऑगस्ट १९९३) हे एक [[हिंदू धर्म|हिंदू]] स्वामी व [[चिन्मय मिशन]]चे संस्थापक होते. त्यांनी [[भग्वदगीता]], [[उपनिषदे]], अद्वैत वेदांत इत्यादी अनेक हिंदू धर्मग्रंथांचा अभ्यास करून त्यावर निरुपणे दिली. [[वर्ग:भारतीय तत्त्वज्ञ|चिन्मयानंद]] [[वर्ग: इ.स. १९१६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९३ मधील मृत्यू]] 7igbqj6cyto97b1lgzg5g9tyutawe9d 2692552 2692551 2026-07-04T11:21:49Z Abhijitsathe 4193 2692552 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|चिन्मयानंद (राजकारणी)}} [[चित्र:Sourire coul 2.jpg|200 px|पूज्य गुरुदेव स्वामी चिन्मयानंद सरस्वती|इवलेसे]] '''स्वामी चिन्मयानंद सरस्वती''' (जन्मनाव: बालकृष्ण मेनन, ८ मे १९१६ - ३ ऑगस्ट १९९३) हे एक [[हिंदू धर्म|हिंदू]] स्वामी व [[चिन्मय मिशन]]चे संस्थापक होते. त्यांनी [[भगवद्गीता]], [[उपनिषदे]], अद्वैत वेदांत इत्यादी अनेक हिंदू धर्मग्रंथांचा अभ्यास करून त्यावर निरुपणे दिली. [[वर्ग:भारतीय तत्त्वज्ञ|चिन्मयानंद]] [[वर्ग: इ.स. १९१६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९३ मधील मृत्यू]] j2gnruclvrdpbm0dafbsofy1h3tzxc2 0 25466 2692448 809548 2026-07-03T16:57:36Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2692448 wikitext text/x-wiki '''कुलुआ डोंगर''' (कुलुआ पर्वत) हे बिहार राज्यातील गया जवळ असलेले एक प्रसिद्ध जैन तीर्थक्षेत्र आहे. याला मरुतल म्हणूनही ओळखले जाते, घनदाट जंगलांनी वेढलेल्या या पर्वतावर [[जैन धर्म|जैन धर्माचे]] [[दहावे तीर्थंकर]] [[शीतलनाथ]]जी यांनी ध्यान करून ज्ञानप्राप्ती केली, असे मानले जाते. मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी गया येथून प्रवास करावा लागतो आणि सुमारे दोन मैलांची तीव्र चढाई करावी लागते. हे जैन संस्कृतीचे एक महत्त्वाचे आणि ऐतिहासिक स्थळ मानले जाते. [[वर्ग:जैन धर्म]] mojn76n6xz9pk906o76lim8u1oaq6v2 2692449 2692448 2026-07-03T16:59:03Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2692449 wikitext text/x-wiki '''कुलुआ डोंगर''' (कुलुआ पर्वत) हे बिहार राज्यातील गया जवळ असलेले एक प्रसिद्ध जैन तीर्थक्षेत्र आहे. याला मरुतल म्हणूनही ओळखले जाते, घनदाट जंगलांनी वेढलेल्या या पर्वतावर जैन धर्माचे [[चोवीस तीर्थंकर|दहावे तीर्थंकर]] [[शीतलनाथ]]जी यांनी ध्यान करून ज्ञानप्राप्ती केली, असे मानले जाते. मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी गया येथून प्रवास करावा लागतो आणि सुमारे दोन मैलांची तीव्र चढाई करावी लागते. हे जैन संस्कृतीचे एक महत्त्वाचे आणि ऐतिहासिक स्थळ मानले जाते. [[वर्ग:जैन धर्म]] 8ib9s3vdklvmam35ibqgvirifl6alb3 0 30895 2692420 2547887 2026-07-03T15:34:26Z ~2026-38031-56 184898 /* मंदिरे */ 2692420 wikitext text/x-wiki {{शहर तालुका|ता=पाथर्डी तालुका|श=पाथर्डी}} {{माहितीचौकट भारतीय तालुका |तालुक्याचे_नाव = पाथर्डी तालुका |स्थानिक_नाव =पार्थनगरी {{Location map |अहिल्यानगर |label = पाथर्डी |caption = पाथर्डी तालुक्याचे अहिल्यानगर जिल्ह्याच्या नकाशावरील स्थान |lat_deg = 19 |lat_min = 10 |lat_sec = |lon_deg = 75 |lon_min = 10 |lon_sec = }} |चित्र_नकाशा = |अक्षांश-रेखांश = १९.१७२५ ७५.१७३६ |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |जिल्ह्याचे_नाव = [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहिल्यानगर जिल्हा]] |जिल्हा_उपविभागाचे_नाव = [[पाथर्डी उपविभाग|पाथर्डी]] |मुख्यालयाचे_नाव = [[पाथर्डी]] |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = १२१४.१ |लोकसंख्या_एकूण = २,१४,८२९ |जनगणना_वर्ष = २००१ |लोकसंख्या_घनता = |शहरी_लोकसंख्या = |साक्षरता_दर = ९९.९ % |लिंग_गुणोत्तर = १०६८:१००० |प्रमुख_शहरे_खेडी = चितळवाडी [[मोहटादेवी]] कोरडगाव तिसगाव माणिकदौंडी येळी खरवंडी टाकळी मानूर |तहसीलदाराचे_नाव =श्याम वाडेकर |लोकसभा_मतदारसंघाचे_नाव = [[अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ|अहमदनगर]] |विधानसभा_मतदारसंघाचे_नाव = [[शेवगाव विधानसभा मतदारसंघ|शेवगाव-पाथर्डी]] |आमदाराचे_नाव = मा. आ. मोनिकाताई राजळे |पर्जन्यमान_मिमी = ५८० |संकेतस्थळ = http://ahmednagar.nic.in/html_docs/Taluka-Pathardi.htm }} '''पाथर्डी तालुका''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहिल्यानगर जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. पाथर्डी शहर त्याचे मुख्यालय आहे. ==पाथर्डी शहर== ===भूगोल आणि इतिहास=== पाथर्डी शहर १९.१७ उत्तर व ७५.१८ पूर्व अक्षांश-रेखांशांवर असून समुद्रसपाटीपासून ५३३ मीटर उंचीवर आहे. पाथर्डी तालुका हा अनेक साधुसंताची जन्मभूमी आहे. नाथ सांप्रदायांया आद्य गुरूंची जन्मभूमी क्षेत्र वृद्धेश्वर ही आहे. या वृद्धेश्वरांना म्हातारदेव म्हणतात. नवनाथापैकी कानिफनाथांची संजीवन समाधी श्री क्षेत्र मढी येथे आहे. राष्ट्रसंत वै.ह.भ.प. तनपुरे महाराज यांची जन्मभूमी दगडवाडी येथे आहे. चिचोंडी हे श्री क्षेत्र आचार्य आनंदऋषी महाराजांची जन्मभूमी आहे. पाथर्डी तालुक्यातील लोहसर गावात [[कालभैरवनाथ मंदिर, लोहसर|कालभैरवनाथाचे मंदिर]] आहे पाथर्डी तालुक्यामध्ये संत भगवानगड आहे पाथर्डी तालक्यातील आगसखांड गावात कालभैरवनाथ मंदिर आहे. *येळी-येथे ह.भ.प.रामगिरी महाराज यांचे "येळेश्व़र संस्थान" आहे. पाथर्डीपासून ९ किमी अंतरावर श्री मोहटादेवी देवस्थान आहे ===लोकसंख्या=== २००१ च्या जनगणनेनुसार पाथर्डी शहराची लोकसंख्या २२,८२७ आहे. त्यांमधे ५२% पुरुष तर ४८% स्रियांचा समावेश आहे साक्षरता ७२% आहे == संस्कृती आणि लोकजीवन== '''ठळक मजकूर'''=== मंदिरे === * [[मोहटा देवी]] * [[कानिफनाथ समाधी स्थळ मढी]] * [[धामनगावची देवी]] * तारकेश्वर गड * विठ्ठल गड * Dholeshwar devasthan satwad == बाह्य दुवे == * {{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.santoshdahiwal.in/2017/04/mappathardi.html |ॲक्सेसदिनांक=८ मार्च २०१८ |भाषा=मराठी |title= पाथर्डी तालुक्याचा नकाशा}} *[[पाथर्डी तालुक्यातील गावे]] {{अहिल्यानगर जिल्हा}} [[वर्ग:अहिल्यानगर जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:पाथर्डी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] nyqz5jqn084twa9g0l6079pprvzesp1 0 51322 2692562 2327572 2026-07-04T11:35:52Z Abhijitsathe 4193 2692562 wikitext text/x-wiki '''जौनपूर लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[उत्तर प्रदेश]] राज्याच्या पूर्व भागातील [[जौनपूर]] शहरात स्थित असून येथील सर्व [[उत्तर प्रदेश विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[जौनपूर जिल्हा|जौनपूर जिल्ह्यात]] आहेत. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ जौनपूरमध्ये २००९ पासून खालील ५ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | बदलापूर | rowspan=5 | [[जौनपूर जिल्हा|जौनपूर]] |- |२ | शाहगंज |- |३ | मलहानी |- |४ | जौनपूर |- |५ | मुंगरा बादशाहपूर |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष !लोकसभा<br>सत्र ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[बारावी लोकसभा|बारावी]] | [[पारसनाथ यादव]] | bgcolor=#FF3300| | [[समाजवादी पक्ष]] |- | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[तेरावी लोकसभा|तेरावी]] | [[चिन्मयानंद (राजकारणी)|स्वामी चिन्मयानंद]] | bgcolor=#F4C430| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[चौदावी लोकसभा|चौदावी]] | [[पारसनाथ यादव]] | bgcolor=#FF3300| | [[समाजवादी पक्ष]] |- | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा|पंधरावी ]] | [[धनंजय सिंह]] | bgcolor=#0033CC| | [[बहुजन समाज पक्ष]] |- | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा|सोळावी]] | [[कृष्ण प्रताप सिंह]] | bgcolor=#F4C430| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा|सतरावी]] | [[श्याम सिंह यादव]] | bgcolor=#0033CC| | [[बहुजन समाज पक्ष]] |- | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा|अठरावी]] | [[बाबू सिंह कुशवाह]] | bgcolor=#FF3300| | [[समाजवादी पक्ष]] |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:जौनपूर जिल्हा]] ab2mtbsj7cdhzvqi8fp9c8sv832h9ez 0 51325 2692516 2636246 2026-07-04T06:05:19Z Abhijitsathe 4193 2692516 wikitext text/x-wiki '''चंदौली लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[उत्तर प्रदेश]]मधील [[चंदौली]] ह्या [[वाराणसी]] जवळील भागात स्थित असून येथील दोन [[उत्तर प्रदेश विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[वाराणसी जिल्हा|वाराणसी जिल्ह्यात]] तर उर्वरित तीन [[चंदौली जिल्हा|चंदौली जिल्ह्यामध्ये]] आहेत. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ चंदौलीमध्ये २००९ पासून खालील ५ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | अजगरा | rowspan=2 | [[वाराणसी जिल्हा|वाराणसी]] |- |२ | शिवपूर |- |३ | [[मुघलसराई]] | rowspan=3 | [[चंदौली जिल्हा|चंदौली]] |- |४ | सकलदिहा |- |५ | सैय्यदराजा |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष !लोकसभा<br>सत्र ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- |[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] |[[सोळावी लोकसभा|सोळावी]] | rowspan=2 | [[महेंद्रनाथ पांडे]] | rowspan=2 bgcolor=#FF9900| | rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] |[[सतरावी लोकसभा|सतरावी]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] |[[अठरावी लोकसभा|अठरावी]] | [[वीरेंद्र सिंह (चंदौली)|वीरेंद्र सिंह]] | bgcolor=#FF3300| | [[समाजवादी पक्ष]] |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:चंदौली जिल्हा]] [[वर्ग:वाराणसी जिल्हा]] hb22x2ofw9nbibygn4i673te9fahm3d 0 51336 2692524 2623353 2026-07-04T06:19:35Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[जलौन लोकसभा मतदारसंघ]] वरुन [[जालौन लोकसभा मतदारसंघ]] ला हलविला 2623353 wikitext text/x-wiki '''[[जलौन]]''' हा [[उत्तर प्रदेश]] राज्यातील लोकसभा मतदारसंघ आहे == खासदार == {{विस्तार}} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/GE/PartyCompWinner/S24/partycomp58.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७७ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२० जुलै, इ.स. २०१३}} [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] {{विस्तार}} 1t0s1oe0b80vdqjc7cmmqdj0lz0u0oi 2692531 2692524 2026-07-04T06:36:49Z Abhijitsathe 4193 2692531 wikitext text/x-wiki '''जालौन लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[उत्तर प्रदेश]]मधील [[ओराई]] ह्या भागात स्थित असून येथील तीन [[उत्तर प्रदेश विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[जालौन जिल्हा|जालौन जिल्ह्यात]] तर [[कानपूर देहात|कानपूर देहात]] व [[झाशी जिल्हा|झाशी जिल्ह्यांमध्ये]] प्रत्येकी एक मतदारसंघ आहेत. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ जालौनमध्ये २००९ पासून खालील ५ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | भोगनीपूर | [[कानपूर देहात|कानपूर देहात]] |- |२ | माधोगढ | rowspan=3 | [[मऊ जिल्हा|मऊ]] |- |३ | ओराई |- |४ | कालपी |- |५ | गारौथा | [[झाशी जिल्हा|झाशी]] |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष !लोकसभा<br>सत्र ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- | [[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | [[अकरावी लोकसभा|अकरावी]] | rowspan=2 | [[भानू प्रताप सिंह वर्मा]] | rowspan=2 bgcolor=#FF9900| | rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[बारावी लोकसभा|बारावी]] |- | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[तेरावी लोकसभा|तेरावी]] | [[ब्रिजलाल खबरी]] | bgcolor=#0000FF| | [[बहुजन समाज पक्ष]] |- | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[चौदावी लोकसभा|चौदावी]] | [[भानू प्रताप सिंह वर्मा]] | bgcolor=#FF9900| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा|पंधरावी ]] | [[घनश्याम अनुरागी]] | bgcolor=#FF3300| | [[समाजवादी पक्ष]] |- | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा|सोळावी]] | rowspan=2 | [[भानू प्रताप सिंह वर्मा]] | rowspan=2 bgcolor=#FF9900| | rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा|सतरावी]] |- | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा|अठरावी]] | [[नारायण दास अहिरवार]] | bgcolor=#FF3300| | [[समाजवादी पक्ष]] |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:झाशी जिल्हा]] [[वर्ग:जालौन जिल्हा]] [[वर्ग:कानपूर देहात जिल्हा]] 2q0kwjp5l5zz5vfv9xz8j35knnl6k8u 2692532 2692531 2026-07-04T06:37:42Z Abhijitsathe 4193 2692532 wikitext text/x-wiki '''जालौन लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[उत्तर प्रदेश]]मधील [[ओराई]] ह्या भागात स्थित असून येथील तीन [[उत्तर प्रदेश विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[जालौन जिल्हा|जालौन जिल्ह्यात]] तर [[कानपूर देहात जिल्हा|कानपूर देहात]] व [[झाशी जिल्हा|झाशी जिल्ह्यांमध्ये]] प्रत्येकी एक मतदारसंघ आहेत. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ जालौनमध्ये २००९ पासून खालील ५ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | भोगनीपूर | [[कानपूर देहात जिल्हा|कानपूर देहात]] |- |२ | माधोगढ | rowspan=3 | [[मऊ जिल्हा|मऊ]] |- |३ | ओराई |- |४ | कालपी |- |५ | गारौथा | [[झाशी जिल्हा|झाशी]] |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष !लोकसभा<br>सत्र ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- | [[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | [[अकरावी लोकसभा|अकरावी]] | rowspan=2 | [[भानू प्रताप सिंह वर्मा]] | rowspan=2 bgcolor=#FF9900| | rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[बारावी लोकसभा|बारावी]] |- | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[तेरावी लोकसभा|तेरावी]] | [[ब्रिजलाल खबरी]] | bgcolor=#0000FF| | [[बहुजन समाज पक्ष]] |- | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[चौदावी लोकसभा|चौदावी]] | [[भानू प्रताप सिंह वर्मा]] | bgcolor=#FF9900| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा|पंधरावी ]] | [[घनश्याम अनुरागी]] | bgcolor=#FF3300| | [[समाजवादी पक्ष]] |- | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा|सोळावी]] | rowspan=2 | [[भानू प्रताप सिंह वर्मा]] | rowspan=2 bgcolor=#FF9900| | rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा|सतरावी]] |- | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा|अठरावी]] | [[नारायण दास अहिरवार]] | bgcolor=#FF3300| | [[समाजवादी पक्ष]] |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:झांसी जिल्हा]] [[वर्ग:जालौन जिल्हा]] [[वर्ग:कानपूर देहात जिल्हा]] lbwtdvxtiyphnkwoa5ijb108lttzpze 2692533 2692532 2026-07-04T06:38:01Z Abhijitsathe 4193 /* विधानसभा मतदासंघ */ 2692533 wikitext text/x-wiki '''जालौन लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[उत्तर प्रदेश]]मधील [[ओराई]] ह्या भागात स्थित असून येथील तीन [[उत्तर प्रदेश विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[जालौन जिल्हा|जालौन जिल्ह्यात]] तर [[कानपूर देहात जिल्हा|कानपूर देहात]] व [[झाशी जिल्हा|झाशी जिल्ह्यांमध्ये]] प्रत्येकी एक मतदारसंघ आहेत. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ जालौनमध्ये २००९ पासून खालील ५ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | भोगनीपूर | [[कानपूर देहात जिल्हा|कानपूर देहात]] |- |२ | माधोगढ | rowspan=3 | [[जालौन जिल्हा|जालौन]] |- |३ | ओराई |- |४ | कालपी |- |५ | गारौथा | [[झाशी जिल्हा|झाशी]] |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष !लोकसभा<br>सत्र ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- | [[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | [[अकरावी लोकसभा|अकरावी]] | rowspan=2 | [[भानू प्रताप सिंह वर्मा]] | rowspan=2 bgcolor=#FF9900| | rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[बारावी लोकसभा|बारावी]] |- | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[तेरावी लोकसभा|तेरावी]] | [[ब्रिजलाल खबरी]] | bgcolor=#0000FF| | [[बहुजन समाज पक्ष]] |- | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[चौदावी लोकसभा|चौदावी]] | [[भानू प्रताप सिंह वर्मा]] | bgcolor=#FF9900| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा|पंधरावी ]] | [[घनश्याम अनुरागी]] | bgcolor=#FF3300| | [[समाजवादी पक्ष]] |- | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा|सोळावी]] | rowspan=2 | [[भानू प्रताप सिंह वर्मा]] | rowspan=2 bgcolor=#FF9900| | rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा|सतरावी]] |- | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा|अठरावी]] | [[नारायण दास अहिरवार]] | bgcolor=#FF3300| | [[समाजवादी पक्ष]] |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:झांसी जिल्हा]] [[वर्ग:जालौन जिल्हा]] [[वर्ग:कानपूर देहात जिल्हा]] 0wjshmydq1gum5jfjvrhfqjbzkq34yl 0 54315 2692478 2456545 2026-07-03T18:45:45Z अभय नातू 206 /* भौगोलिक */ 2692478 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Ranjangaon Ganpati Mandir.jpg|इवलेसे|'''[[रांजणगाव]] गणपती''' मंदिर]] '''महागणपती ([[रांजणगाव]])''' हे [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[गणपती]]चे देऊळ आहे. हे देऊळ अष्टविनायकांपैकी एक आहे.अष्टविनायकातील चौथा गणपती म्हणून [[रांजणगाव|रांजणगावचा]] महागणपती ओळखला जातो. रांजणगावचे श्री महागणपतीचे मंदिर पूर्वाभिमुख असून, मुख्य रस्त्यावर उजवीकडे आहे. दक्षिणायन आणि उत्तरायण यांचा मध्य काळात सूर्याचे किरण मूर्तीवर पडतील, अशी मंदिराची वैशिष्ट्यपूर्ण बांधणी केली आहे. मूळ मूर्तीला "महोत्कट' असे नाव असून, तिला दहा सोंडा व वीस हात आहेत, असे म्हणतात, परंतु ती तळघरात ठेवलेली आहेत. येथील पूजेकरिता ठेवलेल्या मूर्तीच्या बाजूला ऋद्धी-सिद्धी आहेत. हा गणपती नवसाला अगदी हमखास पावतो, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. पूर्वाभिमुखी असलेले हे मंदिर तसे अगदी साधे-सुधेच होते. परंतु, बदलासह आता मंदिरात आद्ययावत सोयींसुविधा करण्यात आल्या आहेत. मंदिराच्या आसपासच्या सर्व परिसराचे नव्याने सुशोभीकरण करण्यात आले आहे. या मंदिराचा सभामंडप सरदार किबे यांनी, तर गाभारा माधवराव पेशव्यांनी बांधला आहे. बांधकाम करताना उत्तम दिशासाधन साधले असल्यामुळे उत्तरायण आणि दक्षिणायन यांच्या मध्यकाळात सूर्याची प्रकाशकिरणे देखील झळाळत्या सोनेरी तेजाचे आवरण लेऊन महागणपतीच्या पूजेसाठी येतात. अशा वेळी शेंदूर लावलेली महागणपतीची मूर्ती अधिकच आकर्षक भासते. सभामंडपातून आत गेल्यावर गाभाऱ्यात गणेशाची डाव्या सोंडेची आसन घातलेली रेखीव मूर्ती आहे. मूर्तीचे कपाळ रुंद असून दोन्ही बाजूंना ऋद्धी-सिद्धी आहेत. या मूर्तीच्या खालच्या बाजूला तळघर आहे. तळघरात महागणपतीची अजून एक लहान मूर्ती आहे. ही गणपतीची मूळ मूर्ती असून, तिला दहा सोंडा व वीस हात आहेत, असे सांगतात. आराधनेद्वारे गणपतीला प्रसन्न करवून भगवान शंकराशिवाय इतर कोणी आपला वध करू शकणार नाही, असा वर त्रिपुरासुराने मिळवला. या वरामुळे त्रिपुरासूर उन्मत्त झाला. सर्व देवांना त्याने पराभूत केले. सर्व देव हिमालयात दडून बसले. त्रिपुरासूर मोठ्या ऐटीत इंद्राच्या आसनावर जाऊन बसला व त्याने आपली वक्रदृष्टी शंकराकडे वळवली. त्याच्याकडे जाऊन त्याने कैलास पर्वताची मागणी केली. त्रिपुरासुराचे दोन सेनापती भीमकाय व वज्रदंत यांनी भूलोकी सर्वांना त्रास देण्यास प्रारंभ केला. तेव्हा एका ब्राह्मणाचे रूप घेऊन शंकर त्रिपुरासुराकडे आले व मला चौसष्ट कला येतात, त्या दाखवण्यासाठी आलो आहे, असे सांगितले. त्रिपुरासुराने तुझी कला आवडली तर तू जे मागशील ते देईन असे सांगितले. ब्राह्मणाने तीन विमाने करून दिली व त्याला सांगितले, "यातून तू कुठेही जाऊ शकशील, मात्र शंकराने बाण मारल्यास तुझा नाश होईल. त्रिपुरासुराने आनंदाने त्या ब्राह्मणाला दहा गावे बक्षीस दिली. नंतर त्रिपुरासुर व शंकर यांच्यात तुंबळ युद्ध झाले. शंकराने "प्रणम्य शिरसा देवम्‌' या श्‍लोकाचे स्मरण करून, एका बाणात त्रिपुरासुराचा वध केला. कार्तिक शुद्ध पौर्णिमेला ही घटना घडली म्हणून या दिवसाला "त्रिपुरी पौर्णिमा' म्हणतात. शंकराने गणेशाचे जेथे स्मरण केले ते मणिपूर गाव होय. तिथे शंकराने गजाननाची स्थापना केली. आज तेच गाव रांजणगाव म्हणून ओळखले जाते. भाद्रपद शुद्ध चतुर्थी अर्थात गणेश चतुर्थीला इथे खूप मोठ्या प्रमाणावर गणेशाचा उत्सव साजरा केला जातो. भाद्रपद शुद्ध प्रतिपदा ते भाद्रपद शुद्ध पंचमी या पाच दिवसांच्या कालावधीत दर्शनासाठी येणाऱ्या प्रत्येक भक्ताला देवाच्या गाभाऱ्यात अगदी मूर्तीपर्यंत जाऊन दर्शन घेता येते, त्यामुळे या काळात दर्शनासाठी भाविकांची इथे रीघ लागलेली असते. श्री महागणपती (रांजणगाव, ता. शिरूर, जि. पुणे) ः पुणे-नगर महामार्गावर पुणे-वाघोली-शिक्रापूरमार्गे रांजणगाव हे श्री क्षेत्र शिरूरच्या अलीकडे २१ किलोमीटरवर तर पुण्यापासून ५० किलोमीटरवर आहे. शिरूर आणि पुण्याहून रांजणगावला जाण्यासाठी एसटीची सोय आहे, तसेच नगरमार्गे जाणाऱ्या कुठल्याही गाडीने रांजणगावला उतरता येते == इतिहास == या मं‍दिराचे बांधकाम नवव्या व दहाव्या शतकातील आहे. श्रीमंत माधवराव पेशवे नेहमी या मंदिराला भेट द्यायला यायचे. मंदिरात असलेली मूर्ती ही दर्शनी मूर्ती आहे. मूळ मूर्ती मात्र तळघरात दडलेली आहे असा समज असून ती २० हात व १० सोंडी असलेली असावी असा तर्क आहे. मंदिरात इंदूरचे सरदार किबे यांनी सभामंडप बांधलेला आहे, व गाभारा श्रीमंत माधवराव पेशवे यांनी बांधला असून शिंदे, होळकर आदी सरदारांनीही बांधकाम तसेच इनामाच्या स्वरूपात मोठे साहाय्य दिले आहे. माधवराव पेशव्यांनीच या मूर्तीसाठी तळघर बांधले. == मंदिर == येथील मूळ मूर्ती सध्याच्या मूर्तीच्या मागे(की तळघरात?) असल्याचे सांगितले जाते. तिला मोहोत्कट असे म्हणले जाते. या मंदिराचे बांधकाम वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. [[रांजणगाव|रांजणगावच्या]] गणपतीचे मंदिर पूर्वाभिमुख असून, मंदिरात दिशासाधन केले आहे. उगवत्या सूर्याची किरणे थेट मूर्तीवर पडतील, अशी मंदिराची रचना आहे. त्यामुळे उत्तरायणात, दक्षिणायनात व माध्यान्हकाळी गणेशाच्या मूर्तीवर सूर्यकिरणे पडतात. मंदिरातील गणपतीची मूर्ती पूर्वाभिमुख, डाव्या सोंडेची, मोठ्या कपाळाची व आसनमांडी घातलेली आहे. मूर्ती अत्यंत मोहक असून दोन्ही बाजूला ऋद्धि-सिद्धी उभ्या आहेत. दरवाजापाशी जय व विजय हे दोघे रक्षक आहेत. गणेश चतुर्थीच्या दोन दिवस आधी व त्या दिवशी या ठिकाणी मुक्त प्रवेश असतो. == भौगोलिक == [[पुणे]]-[[अहमदनगर]] रस्त्यावर व पुण्यापासून ५० किलोमीटरवर [[रांजणगाव]] येथे हे देऊळ आहे. {{अष्टविनायक}} [[वर्ग: पुणे जिल्हा]] [[वर्ग:अष्टविनायक]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तीर्थक्षेत्रे]] 6u0gd8mes8viaa1mph6ac5spa5atfbz 0 54557 2692482 2685296 2026-07-03T18:53:12Z अभय नातू 206 /* भूगोल */ 2692482 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|मेक्सिकोतील माँतेरे शहर|माँतेरे (निःसंदिग्धीकरण)}} {{माहितीचौकट शहर | नाव = मॉंतेरे | स्थानिक = Monterrey | चित्र = | वर्णन = माँतेरे महानगर | ध्वज = | चिन्ह = Escudo de Monterrey, Nuevo León, México.svg | नकाशा = | नकाशा१ = मेक्सिको | देश = मेक्सिको | राज्य = [[नुएव्हो लेओन]] | स्थापना = इ.स. १५९६ | महापौर = | क्षेत्रफळ = ९६९.७ | उंची = १,७६२ | लोकसंख्या = ११,३५,५१२ | लोकसंख्या_वर्ष = २०१० | महानगर_लोकसंख्या = ४०,८०,३२९ | घनता =१०,३६१ | वेळ = [[यूटीसी]] - ६:०० | वेब = [http://www.monterrey.gob.mx/ www.monterrey.gob.mx] |latd= 25|latm=40|latNS=N |longd= 100|longm= 18|longEW=W }} '''माँतेरे''' ({{lang-es|Monterrey}}) ही [[मेक्सिको]] देशाच्या [[नुएव्हो लेओन]] [[मेक्सिकोची राज्ये|राज्याची]] राजधानी व सर्वात मोठे शहर आहे. २०१० साली ११.३५ लाख शहरी तर ४०.८ लाख महानगरी लोकसंख्या असलेले मॉंतेरे हे मेक्सिकोमधील नवव्या क्रमांकाचे मोठे शहर व तिसऱ्या क्रमांकाचे मोठे महानगर आहे. औद्योगिक दृष्ट्या प्रगत असलेले माँतेरे उत्तर मेक्सिकोमधील एक महत्त्वाचे आर्थिक व सांस्कृतिक केंद्र आहे. अनेक आंतरराष्ट्रीय कंपन्यांची कार्यालये असणारे [[माँतेरे महानगर]] जीडीपीनुसार मेक्सिकोमधील दुसऱ्या क्रमांकाचे ([[मेक्सिको सिटी]] खालोखाल) तर जगातील ६३व्या क्रमांकाचे श्रीमंत शहर आहे.<ref name="pricewater">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2|title=Global city GDP rankings 2008–2025|publisher=Pricewaterhouse Coopers|ॲक्सेसदिनांक=December 16, 2009| archiveurl = http://www.webcitation.org/5q92vsMPs | archivedate = May 31, 2010| मृतदुवा=no}}</ref> == नावाची व्युत्पत्ती == या शहराला [[गास्पर दे झुनिगा, माँतेरेचा ५वा काऊंट]]चे नाव दिलेले आहे. हा १५९५ ते १६०३ या काळात [[न्यू स्पेनचे व्हाईसरॉय]] होते. त्यांचे कुटुंब मूळ स्पेनमधील [[माँतेरे (स्पेन)|माँतेरे]] शहरातील होते.<ref>[https://humanitas.uanl.mx/index.php/ah/article/view/1458#:~:text=Resumen,cuando%20ambas%20poblaciones%20fueron%20fundadas. HISTORIA DE UNA GENEALOGÍA DON GASPAR DE ZÚÑIGA Y ACEVEDO QUINTO CONDE DE MONTERREY]</ref> == भूगोल == === हवामान === मॉंतेरे येथील हवामान उष्ण स्वरूपाचे असून ते मेक्सिकोमधील सर्वात गरम मोठे शहर मानले जाते. {{माहितीचौकट हवामान |location = मॉंतेरे |metric first = yes |single line = yes |open = yes |temperature colour= pastel |<!--Maximum temperatures, records are optional--> |Jan high C = 20.7 |Jan record high C = 38.0 |Feb high C = 23.2 |Feb record high C = 39.5 |Mar high C = 26.9 |Mar record high C = 43.0 |Apr high C = 30.0 |Apr record high C = 48.0 |May high C = 32.2 |May record high C = 46.0 |Jun high C = 33.8 |Jun record high C = 45.0 |Jul high C = 34.8 |Jul record high C = 41.5 |Aug high C = 34.5 |Aug record high C = 42.5 |Sep high C = 31.5 |Sep record high C = 41.0 |Oct high C = 27.6 |Oct record high C = 39.0 |Nov high C = 24.1 |Nov record high C = 39.0 |Dec high C = 21.2 |Dec record high C = 39.0 <!--Mean temperatures--> |Jan mean C = 14.4 |Feb mean C = 16.6 |Mar mean C = 20.0 |Apr mean C = 23.4 |May mean C = 26.2 |Jun mean C = 27.9 |Jul mean C = 28.6 |Aug mean C = 28.5 |Sep mean C = 26.2 |Oct mean C = 22.4 |Nov mean C = 18.4 |Dec mean C = 15.1 <!--Minimum temperatures, record are optional--> |Jan low C = 8.2 |Jan record low C = −7.0 |Feb low C = 10.0 |Feb record low C = −7.0 |Mar low C = 13.2 |Mar record low C = −1.0 |Apr low C = 16.7 |Apr record low C = 5.0 |May low C = 20.2 |May record low C = 8.0 |Jun low C = 22.0 |Jun record low C = 11.5 |Jul low C = 22.3 |Jul record low C = 11.0 |Aug low C = 22.5 |Aug record low C = 16.5 |Sep low C = 20.9 |Sep record low C = 2.0 |Oct low C = 17.2 |Oct record low C = 2.0 |Nov low C = 12.7 |Nov record low C = −5.0 |Dec low C = 9.1 |Dec record low C = −7.5 <!--Precipitation (rain, snow & hail)--> |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 16.6 |Feb precipitation mm = 16.5 |Mar precipitation mm = 19.9 |Apr precipitation mm = 29.7 |May precipitation mm = 52.3 |Jun precipitation mm = 68.4 |Jul precipitation mm = 43.0 |Aug precipitation mm = 79.6 |Sep precipitation mm = 150.6 |Oct precipitation mm = 77.2 |Nov precipitation mm = 23.0 |Dec precipitation mm = 14.1 <!-- Rainfall --> |Jan rain mm = |Feb rain mm = |Mar rain mm = |Apr rain mm = |May rain mm = |Jun rain mm = |Jul rain mm = |Aug rain mm = |Sep rain mm = |Oct rain mm = |Nov rain mm = |Dec rain mm = |year rain mm = <!-- Snowfall --> |Jan snow cm = |Feb snow cm = |Mar snow cm = |Apr snow cm = |May snow cm = |Jun snow cm = |Jul snow cm = |Aug snow cm = |Sep snow cm = |Oct snow cm = |Nov snow cm = |Dec snow cm = |Year snow cm = <!--Rainy days--> |unit rain days = 1&nbsp;mm |Jan rain days = 4.2 |Feb rain days = 3.8 |Mar rain days = 3.4 |Apr rain days = 4.5 |May rain days = 5.7 |Jun rain days = 5.6 |Jul rain days = 3.9 |Aug rain days = 6.4 |Sep rain days = 8.2 |Oct rain days = 6.5 |Nov rain days = 4.1 |Dec rain days = 3.4 <!--Snowy days--> |unit snow days = 1&nbsp;cm |Jan snow days = 0.0 |Feb snow days = 0.0 |Mar snow days = 0.0 |Apr snow days = 0.0 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.0 |Nov snow days = 0.0 |Dec snow days = 0.0 |source 1 = '''Servicio Meteorológico Nacional'''&nbsp;<ref name= clima-smn >{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://smn.cna.gob.mx/climatologia/Normales5110/NORMAL19049.TXT |title=Servicio Meteorológico Nacional, Normales climatológicas 1951-2010, Estado:&nbsp;Nuevo León, Estación:&nbsp;Monterrey (DGE) |publisher=Servicio Meteológico Nacional |language=Spanish |accessdate=21 November 2011 |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224102249/http://smn.cna.gob.mx/climatologia/Normales5110/NORMAL19049.TXT |url-status=dead }}</ref> |source 2 = Colegio de Postgraduados: Normales climatológicas para el Estado de Nuevo León <ref name="clima">«[http://www.cm.colpos.mx/meteoro/progde/norm/nuevoleg.htm Colegio de Postgraduados: Normales climatológicas para el Estado de Nuevo León] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125041102/http://www.cm.colpos.mx/meteoro/progde/norm/nuevoleg.htm |date=2011-11-25 }}» Retrieved on 21 November 2011.</ref> | language= Spanish}} == खेळ == [[फुटबॉल]] हा येथील सर्वात प्रसिद्ध खेळ असून [[सी.एफ. मोंतेरे]] व [[तिग्रेस दिला युएएनएल]] हे येथील प्रमुख फुटबॉल क्लब आहेत. [[१९८६ फिफा विश्वचषक|१९८६]]ाधील यजमान शहरांपैकी मॉंतेरे हे एक होते. == जुळी शहरे == मॉंतेरेचे जगातील खालील शहरांसोबत सांस्कृतिक व वाणिज्य संबंध आहेत. {| class="wikitable" |- valign="top" | * {{Flagicon|Mexico}} [[अग्वासकाल्येंतेस, मेक्सिको|अग्वासकाल्येंतेस]] * {{Flagicon|Chile}} [[ॲरिका]] * {{Flagicon|Iraq}} [[बगदाद]] * {{Flagicon|Spain}} [[बार्सिलोना]]<ref name="Barcelona">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://w3.bcn.es/XMLServeis/XMLHomeLinkPl/0,4022,229724149_257215678_1,00.html|title=Barcelona internacional – Ciutats agermanades|publisher=2006–2009 [http://www.bcn.es/catala/copyright/welcome2.htm Ajuntament de Barcelona]|language=Catalan|accessdate=July 13, 2009|archive-date=2011-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110816053334/http://w3.bcn.es/XMLServeis/XMLHomeLinkPl/0,4022,229724149_257215678_1,00.html|url-status=dead}}</ref> * {{Flagicon|Venezuela}} [[बार्किसिमेतो]] * {{Flagicon|Palestine}} [[बेथलहम]]<ref name="Bethlehem">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.bethlehem-city.org/Twining.php |title=Bethlehem Municipality |मृतदुवा=no |accessdate=18 August 2012 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713234635/http://www.bethlehem-city.org/Twining.php |url-status=dead }}</ref> * {{Flagicon|USA}} [[शिकागो]] * {{Flagicon|Chile}} [[कन्सेप्सियान]] * {{Flagicon|USA}} [[कॉर्पस क्रिस्टी]] * {{Flagicon|USA}} [[डॅलस]] * {{Flagicon|United Arab Emirates}} [[दुबई]] * {{Flagicon|Ireland}} [[डब्लिन]] * {{Flagicon|Philippines}} [[जनरल सान्तोस]] | * {{Flagicon|Mexico}} [[ग्वादालाहारा]] * {{Flagicon|Canada}} [[हॅमिल्टन, कॅनडा|हॅमिल्टन]] * {{Flagicon|USA}} [[ह्युस्टन]] * {{Flagicon|Romania}} [[इयासी]] * {{Flagicon|Mexico}} [[हुशितान दे सारागोसा]] * {{Flagicon|USA}} [[लान्सिंग]] * {{Flagicon|France}} [[लील]] * {{Flagicon|Philippines}} मारिकिना ([[मनिला]]) * {{Flagicon|Colombia}} [[मेदेयीन]] * {{Flagicon|Mexico}} [[मेक्सिको सिटी]] * {{Flagicon|Spain}} [[मॉंतेरेई]] * {{Flagicon|Germany}} [[म्युनिक]] * {{Flagicon|USA}} [[ओरलॅंडो]] | * {{Flagicon|France}} [[पॅरिस]] * {{Flagicon|Mexico}} [[पियेद्रास नेग्रास]]<ref name="PiedrasNegras">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://en.db-city.com/Mexico/Coahuila/Piedras_Negras |title=Piedras Negras, Coahuila, Mexico |मृतदुवा=no |accessdate=18 August 2012}}</ref> * {{Flagicon|Mexico}} [[पोर्तो व्हालार्ता]] * {{Flagicon|Colombia}} [[रियोहाचा]] * {{Flagicon|Argentina}} [[रोझारियो]] * {{Flagicon|Mexico}} [[साल्तियो]] * {{Flagicon|USA}} [[सॅन ॲंटोनियो]]<ref name="SanAntonio">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.sainternationalrelations.org/sister-cities-program.htm |title=Sister Cities Program |मृतदुवा=no |accessdate=18 August 2012l}}</ref> * {{Flagicon|Honduras}} [[सान पेद्रो सुला]] * {{Flagicon|Canada}} [[शॉनिंगन]] * {{Flagicon|China}} [[शेनयांग]] * {{Flagicon|Bulgaria}} [[सोफिया]] * {{Flagicon|Peru}} [[त्रुहियो]] * {{Flagicon|Colombia}} [[व्हायादुपर]] |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://www.monterrey.gob.mx/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110203095305/http://www.monterrey.gob.mx/ |date=2011-02-03 }} *{{wikivoyage|Monterrey|मॉंतेरे}} {{Commons|Monterrey|मॉंतेरे}} [[वर्ग:मेक्सिकोमधील शहरे]] [[वर्ग:माँतेरे]] [[वर्ग:नुएव्हो लेओन]] [[वर्ग:इ.स. १५९६ मधील निर्मिती]] btylu2c28gycs3ea4run18jgeyf03m9 0 59380 2692438 2689380 2026-07-03T16:28:54Z IvanScrooge98 56935 /* */ 2692438 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट शहर | नाव = ब्रातिस्लाव्हा | स्थानिक = Bratislava | प्रकार = राजधानी | चित्र = Hlavné Namestie (35096533142).jpg | ध्वज = Flag of Bratislava.svg | चिन्ह = Coat of Arms of Bratislava.svg | नकाशा१ = स्लोव्हाकिया | देश = स्लोव्हाकिया | प्रदेश = [[ब्रातिस्लाव्हा प्रदेश|ब्रातिस्लाव्हा]] | स्थापना = | महापौर = | क्षेत्रफळ = ३६७.६ | उंची = ४४० | लोकसंख्या_वर्ष = १ जानेवारी २०११ | लोकसंख्या = ४,५७,४५६ | घनता = १,१७३ | महानगर_लोकसंख्या =७,०२,००० | वेळ = [[मध्य युरोपीय प्रमाणवेळ]] | वेब = [http://www.bratislava.sk/en bratislava.sk] |latd=48 |latm=08 |lats=38 |latNS=N |longd=17 |longm=06 |longs=35 |longEW=E }} '''ब्रातिस्लाव्हा''' ([[स्लोव्हाक भाषा|स्लोव्हाक]]: {{ध्वनी-मदतीविना|Bratislava (Slovak pronunciation).ogg|Bratislava}}; {{lang-de|Pressburg}} पूर्वी ''Preßburg'', {{lang-hu|Pozsony}}) ही [[मध्य युरोप]]ातील [[स्लोव्हाकिया]] देशाची राजधानी व सर्वात मोठे शहर आहे. ब्रातिस्लाव्हा शहर स्लोव्हाकियाच्या पश्चिम भागात [[ऑस्ट्रिया]] व [[हंगेरी]] देशांच्या सीमेजवळ [[डॅन्युब नदी]]च्या काठांवर वसले आहे. इतर दोन देशांच्या आंतरराष्ट्रीय सीमांजवळ असलेले ब्रातिस्लाव्हा हे जगातील एकमेव राष्ट्रीय राजधनीचे शहर आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |publisher=Finance New Europe |दुवा=http://www.czech-transport.com/fne-portal/index.php?aid=170 |title=Bratislava Blast |author=Dominic Swire |year=2006 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=May 8, 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061210141244/http://www.czech-transport.com/fne-portal/index.php?aid=170 |archivedate=2006-12-10 |url-status=dead }}</ref> एकमेकांपासून केवळ {{convert|60|km|mi|0}} अंतरावर स्थित असणारी [[व्हियेना]] व ब्रातिस्लाव्हा ह्या [[युरोप]]ातील भौगोलिक दृष्ट्या सर्वात जवळील राजधान्या आहेत. ऐतिहासिक काळापासून ''प्रेसबर्ग'' ह्या जर्मन नावाने ओळखले गेलेले हे शहर हंहेरीच्या राजतंत्रातील व हाब्जबर्ग साम्राज्यामधील एक प्रमुख शहर होते. १९९३ साली [[चेकोस्लोव्हाकिया]]ची फाळणी झाल्यावर ब्रातिस्लाव्हा नवीन स्लोव्हाकिया देशाची राजधानी बनली. सध्या ४.५७ लाख शहरी व ७ लाख महानगरी लोकवस्ती असलेले ब्रातिस्लाव्हा हे स्लोव्हाकियाचे आर्थिक, राजकीय व सांस्कृतिक केंद्र आहे. ==नावाची व्युत्पत्ती== दहाव्या शतकापासून ''प्रेसबर्ग (Preßburg)'' ह्या नावाने ओळखल्या जात आलेल्या शहराचे ब्रातिस्लाव्हा हे नाव ६ मार्च १९१९ रोजी ठेवण्यात आले. इतर भाषांमधील नावे [[ग्रीक भाषा|ग्रीक]]: Ιστρόπολις ''इस्त्रोपोलिस'', {{lang-cs|Prešpurk}}, {{lang-fr|Presbourg}}, {{lang-it|Presburgo}}, {{lang-la|Posonium}}, {{lang-hr|Požun}}, {{lang-ro|Pojon}} ही होती. १९१९ सालापर्यंत [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]मध्ये देखिइल प्रेसबर्ग (Pressburg) हेच नाव वापरात होते. ==इतिहास== [[File:HenryIII cisar.jpg|thumb|left|ब्रातिस्लाव्हा किल्याचे १४व्या शतकामधील रेखाटन]] येथील पहिली मनुष्यवस्ती [[नवपाषाण युग]]ात सुमारे इ.स. पूर्व ५००० सालामध्ये वसलेली गेली असावी असा अंदाज बांधला जातो. पहिल्या शतकात हे शहर [[रोमन साम्राज्य|रोमनांच्या]] तर पाचव्या शतकात [[स्लाव्ह लोक]]ांच्या अधिपत्याखाली आले. दहव्या शतकादरम्यान प्रेसबर्ग प्रदेश हंगेरीच्या राजतंत्रात विलिन झाला व राज्याचे महत्त्वाचे आर्थिक व प्रशासकीय केंद्र बनले. त्या काळात येथे मोठी प्रगती झाली व शहराचे महत्त्व वाढले. [[इ.स. १२९१]] मध्ये प्रेसबर्गला शहराचा दर्जा देण्यात आला. इ.स. १४०५ साली [[सिगिस्मंड, पवित्र रोमन सम्राट|सिगिस्मंडने]] प्रेसबर्गला स्वतंत्र शहर नियुक्त केले व स्वतंत्र चिन्ह बाळगण्याची परवानगी दिली. १६व्या शतकातील [[ओस्मानी साम्राज्य|ओस्मानांच्या]] हंगेरीवरील आक्रमणामुळे १५३६ साली हंगेरीची राजधानी प्रेसबर्ग येथे हलवण्यात आली व हे [[हाब्जबर्ग राजतंत्र]]ामधील प्रमुख शहर बनले. येथे अनेक राजे व प्रमुख चर्चाधिकाऱ्यांचा राज्याभिषेक होउ लागला. १८व्या शतकात [[मारिया थेरेसा]]च्या कार्यकाळात प्रेसबर्ग हे हंगेरीमधील सर्वात मोठे शहर होते. ह्या दरम्यान येथे अनेक नवे प्रासाद, राजवाडे, चर्च, नवे रस्ते व इतर उल्लेखनीय वास्तू बांधल्या गेल्या. १८०५ साली [[ऑस्ट्रिया]] व [[फ्रान्स]]मधील तहाचे स्थान असलेले प्रेसबर्ग १८४८ साली ऑस्ट्रियामध्ये जोडले गेले. [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धानंतर]] २८ ऑक्टोबर १९१८ रोजी [[चेकोस्लोव्हाकिया]] देशाची निर्मिती झाली व ब्रातिस्लाव्हा ह्या नवीन देशाचा भाग बनला. त्यानंतरच्या काळात येथील जर्मन व हंगेरीयन भाषा दडपण्याचे अनेक प्रयत्न झाले व पुष्कळसे हंगेरियन लोक येथून पळाले वा हाकलून लावले गेले. १९३८ साली [[नाझी जर्मनी]]ने ऑस्ट्रियाला आपल्या भूभागात जोडले व १९३९ साली नव्या स्वतंत्र स्लोव्हाक प्रजासत्ताकावर कब्जा केला. येथील १५,००० [[ज्यू लोक|ज्यू]] छळछावण्यांमध्ये धाडले गेले. [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान]] [[दोस्त राष्ट्रे|दोस्त राष्ट्रांनी]] ब्रातिस्लाव्हावर बॉंब हल्ला केला व अखेर ४ एप्रिल १९४५ रोजी [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत]] लाल सैन्याने येथे प्रवेश केला. [[चित्र:Slavin memorial, Bratislava.jpg|thumb|left|दुसऱ्या महायुद्धामध्ये स्लोव्हाकियासाठी गतप्राण झालेल्या सोव्हिएत सैनिकांचे स्मारक]] साम्यवादी पक्षाने १९४८ साली [[चेकोस्लोव्हाकिया]]च्या सत्तेवर आल्यानंतर येथे मोठ्या प्रमाणावर पायाभुत सुविधा बांधल्या. १९६८ साली स्वातंत्र्याच्या अयशस्वी प्रयत्नानंतर [[वॉर्सो करार]]ाच्या सैन्याने ब्रातिस्लाव्हामध्ये तळ ठोकला. १९८० च्या शतकामधील कम्युनिस्टविरोधी चळवळीचे ब्रातिस्लाव्हा मोठे केंद्र होते. नोव्हेंबर १९८९ मध्ये घडलेल्या अहिंसक चळवळीमुळे [[अलेक्झांडर दुब्चेक]]च्या नेतृत्वाखालील चेकोस्लोव्हाकियाची कम्युनिस्ट राजवट पडली व लोकशाही स्थापन झाली. १ जानेवारी १९९३ रोजी चेकोस्लोव्हाकियाची फाळणी होऊन स्लोव्हाकिया व [[चेक प्रजासत्ताक]] हे दोन स्वतंत्र देश निर्माण झाले. त्यानंतर राजधानीचे शहर म्हणून ब्रातिस्लाव्हाचा झपाट्याने विकास झाला आहे. ==भूगोल== ब्रातिस्लाव्हा शहर स्लोव्हाकियाच्या नैऋत्य भागात [[ऑस्ट्रिया]] व [[हंगेरी]] देशांच्या सीमेजवळ स्थित आहे. इतर दोन देशांच्या आंतरराष्ट्रीय सीमांजवळ असलेले ब्रातिस्लाव्हा हे जगातील एकमेव राष्ट्रीय राजधनीचे शहर आहे. तसेच [[चेक प्रजासत्ताक]]ाची सीमा येथून केवळ {{convert|62|km|mi|1}} तर [[ऑस्ट्रिया]]ची राजधानी [[व्हियेना]] केवळ {{convert|60|km|mi|1}} अंतरावर आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |publisher=Vojenský kartografický ústav a.s. |title=Autoatlas – Slovenská republika |दुवा=http://www.vku.sk/index.php?newlang=english | edition = 6th |year=2006 |isbn=80-8042-378-4 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-07-22}}</ref> [[डॅन्युब नदी]]च्या दोन्ही काठांवर {{convert|367.58|km2|sqmi|1}} इतक्या क्षेत्रफळ जमिनीवर वसलेल्या ब्रातिस्लाव्हामधील सरासरी [[समुद्रसपाटी]]पासूनची उंची {{convert|140|m}} इतकी आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |publisher=City of Bratislava |दुवा=http://www4.bratislava.sk/en/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=2011414 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927201123/http://www.bratislava.sk/en/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=2011414 |archivedate=2007-09-27 |title=Basic Information – Position |date=February 14, 2005 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=May 1, 2007 |url-status=dead }}</ref> ===हवामान=== ब्रातिस्लाव्हाचे [[हवामान]] खंडीय स्वरूपाचे असून येथील हिवाळे थंड तर उन्हाळे रूक्ष व कडक असतात. {{माहितीचौकट हवामान |location = ब्रातिस्लाव्हा |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 2.4 |Feb high C = 5.0 |Mar high C = 10.6 |Apr high C = 16.0 |May high C = 21.6 |Jun high C = 24.5 |Jul high C = 26.9 |Aug high C = 26.7 |Sep high C = 21.7 |Oct high C = 15.4 |Nov high C = 7.6 |Dec high C = 3.6 |year high C = |Jan low C = -3.5 |Feb low C = -2.2 |Mar low C = 1.3 |Apr low C = 4.9 |May low C = 9.6 |Jun low C = 12.9 |Jul low C = 14.7 |Aug low C = 14.5 |Sep low C = 10.7 |Oct low C = 5.6 |Nov low C = 1.4 |Dec low C = -1.5 |year low C = |Jan precipitation mm = 42 |Feb precipitation mm = 37 |Mar precipitation mm = 36 |Apr precipitation mm = 38 |May precipitation mm = 54 |Jun precipitation mm = 61 |Jul precipitation mm = 52 |Aug precipitation mm = 52 |Sep precipitation mm = 50 |Oct precipitation mm = 37 |Nov precipitation mm = 50 |Dec precipitation mm = 48 |year precipitation mm = |source 1 = [http://worldweather.wmo.int/011/c00041.htm जागतिक हवामान संस्था] |date=July 2011}} ==शहर रचना== ब्रातिस्लाव्हा शहरामध्ये अनेक जुने मनोरे, तसेच आधुनिक इमारती आहेत. {{चित्र दालन |title= |width= 200 |align= center |File:Hlavné námestie-The napoleonic soldier, Old Town Hall and Roland Fountain-Bratislava.JPG|[[इ.स. १३७०]]मध्ये बांधले गेलेले जुने नगर भवन |File:Bridge Nový most - Bratislava.jpg|डॅन्युब नदीवरील एक प्रसिद्ध पूल |File:Bratislava, Hrad, Slovensko.jpg|ब्रातिस्लाव्हा किल्ला |File:BratislavaSND2.jpg|आधुनिक स्लोव्हाक नॅशनल थेटर }} ==अर्थव्यवस्था== [[चित्र:Bratislava Panorama R01.jpg|right|thumb]] [[चित्र:Bratislava - 52119321317.jpg|right|thumb]] [[चित्र:Bratislava Central Bank3.jpg|right|thumb|नॅशनल बँक ऑफ स्लोव्हाकिया ही येथील सर्वात उंच इमारत आहे.]] [[ब्रातिस्लाव्हा प्रदेश]] स्लोव्हाकियामधील सर्वात श्रीमंत व समृद्ध प्रदेश असून येथील अर्थव्यवस्था देशातील २६ टक्के जीडीपीसाठी कारणीभुत आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |publisher=Eurostat |दुवा=http://forum.europa.eu.int/irc/dsis/regportraits/info/data/en/sk01_eco.htm |title=Bratislavsky Kraj (Bratislava Region) – Economy |month=February |year=2004 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=April 25, 2007 |archive-date=2006-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060424134927/http://forum.europa.eu.int/irc/dsis/regportraits/info/data/en/sk01_eco.htm |url-status=dead }}</ref> २००८ साली येथील [[वार्षिक दरडोई उत्पन्न]] ४१,८०० [[युरो|€]] इतके होते जे [[युरोपियन संघ]]ातील सरासरीच्या १६७ टक्के व युरोपियन संघात नवव्या क्रमांकावर आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |publisher=Eurostat |दुवा=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/1-24022011-AP/EN/1-24022011-AP-EN.PDF|title=Regional GDP per inhabitant in the EU27 |date=February 24, 2011 |format=PDF |अ‍ॅक्सेसदिनांक=February 24, 2011}}</ref> येथील ७५ टक्के उद्योग आय.टी., बँकिंग, टेलिकॉम, पर्यटन इत्यादी सेवा क्षेत्रांत एकवटले असून पुष्कळशा सरकारी संस्थांची मुख्यालये देखील येथे आहेत. स्लोव्हाकिया देशात होणारी ६० टक्क्याहून अधिक विदेशी गुंतवणूक ब्रातिस्लाव्हा प्रदेशामध्ये होते. ==जनसांख्यिकी== २०११ साली ४,५७,४५६ इतकी लोकसंख्या असलेल्या ब्रतिस्लाव्हा शहराच्या निर्मितीपासून १९व्या शतकापर्यंत येथे जर्मनांचे बहुमत राहिले होते.<ref name="Czechreview">{{जर्नल स्रोत |author=Peter Salner |title=Ethnic polarisation in an ethnically homogeneous town |journal=Czech Sociological Review |volume=9 |issue=2 |pages=235–246 |year=2001 |दुवा=http://sreview.soc.cas.cz/upl/archiv/files/171_235SALNE.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080227082043/http://sreview.soc.cas.cz/upl/archiv/files/171_235SALNE.pdf |archivedate=2008-02-27 |format=PDF |accessdate=2011-10-17 |url-status=dead }}</ref> [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धानंतर]] येथील रहिवाशांपैकी ४० टक्के लोक हंगेरियन, ४२ टक्के जर्मन तर १५ टक्के स्लोव्हाक भाषिक होते. चेकोस्लोव्हाकियाचा भाग झाल्यानंतर येथील जर्मन व हंगेरियन लोकांची संख्या घटू लागली व १९३८ साली येथील ५९ टक्के लोक स्लोव्हाक व [[चेक भाषा|चेक]] भाषिक होते. [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धानंतर]] येथील उर्वरित सर्व जर्मन व हंगेरियन लोकांना हाकलून लावले गेले व ब्रातिस्लाव्हाचा चेहरा पूर्णपणे स्लोव्हाक बनला. सध्या येथील ९० टक्के लोक [[स्लाव्ह लोक|स्लाव्हिक]] वंशाचे आहेत. ===ऐतिहासिक लोकसंख्या=== <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:1024 height:384 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:500000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:50000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:darkgrey increment:10000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1400 text:1400 bar:1500 text:1500 bar:1525 text:1525 bar:1700 text:1700 bar:1720 text:1720 bar:1782 text:1782 bar:1786 text:1786 bar:1850 text:1850 bar:1869 text:1869 bar:1881 text:1881 bar:1890 text:1890 bar:1900 text:1900 bar:1910 text:1910 bar:1921 text:1921 bar:1930 text:1930 bar:1938 text:1938 bar:1940 text:1940 bar:1945 text:1945 bar:1946 text:1946 bar:1954 text:1954 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1972 text:1972 bar:1980 text:1980 bar:1996 text:1996 bar:2001 text:2001 bar:2005 text:2005 bar:2008 text:2008 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1400 from:0 till: 7500 bar:1500 from:0 till: 8000 bar:1525 from:0 till: 8400 bar:1700 from:0 till: 11000 bar:1720 from:0 till: 9000 bar:1782 from:0 till: 29223 bar:1786 from:0 till: 35873 bar:1850 from:0 till: 42238 bar:1869 from:0 till: 46540 bar:1881 from:0 till: 48006 bar:1890 from:0 till: 52011 bar:1900 from:0 till: 65867 bar:1910 from:0 till: 78223 bar:1921 from:0 till: 93189 bar:1930 from:0 till: 123966 bar:1938 from:0 till: 123788 bar:1940 from:0 till: 175362 bar:1945 from:0 till: 143227 bar:1946 from:0 till: 154226 bar:1954 from:0 till: 238118 bar:1961 from:0 till: 246845 bar:1971 from:0 till: 285581 bar:1972 from:0 till: 306065 bar:1980 from:0 till: 381186 bar:1996 from:0 till: 452288 bar:2001 from:0 till: 428000 bar:2005 from:0 till: 425459 bar:2008 from:0 till: 428791 bar:2010 from:0 till: 455761 bar:2011 from:0 till: 457426 PlotData= bar:1400 at: 7500 fontsize:S text: 7500 shift:(-10,5) bar:1500 at: 8000 fontsize:S text: 8000 shift:(-10,5) bar:1525 at: 8400 fontsize:S text: 8400 shift:(-10,5) bar:1700 at: 11000 fontsize:S text: 11000 shift:(-10,5) bar:1720 at: 9000 fontsize:S text: 9000 shift:(-10,5) bar:1782 at: 29223 fontsize:S text: 29223 shift:(-10,5) bar:1786 at: 35837 fontsize:S text: 35837 shift:(-10,5) bar:1850 at: 42238 fontsize:S text: 42238 shift:(-10,5) bar:1869 at: 46540 fontsize:S text: 46540 shift:(-10,5) bar:1881 at: 48006 fontsize:S text: 48006 shift:(-10,5) bar:1890 at: 52001 fontsize:S text: 52001 shift:(-10,5) bar:1900 at: 65867 fontsize:S text: 65867 shift:(-10,5) bar:1910 at: 78223 fontsize:S text: 78223 shift:(-10,5) bar:1921 at: 93189 fontsize:S text: 93189 shift:(-10,5) bar:1930 at: 123966 fontsize:S text: 123966 shift:(-10,5) bar:1938 at: 123788 fontsize:S text: 123788 shift:(-10,5) bar:1940 at: 175362 fontsize:S text: 175362 shift:(-10,5) bar:1945 at: 143227 fontsize:S text: 143227 shift:(-10,5) bar:1946 at: 154226 fontsize:S text: 154226 shift:(-10,5) bar:1954 at: 238118 fontsize:S text: 238118 shift:(-10,5) bar:1961 at: 246845 fontsize:S text: 246845 shift:(-10,5) bar:1971 at: 285581 fontsize:S text: 285581 shift:(-10,5) bar:1972 at: 306065 fontsize:S text: 306065 shift:(-10,5) bar:1980 at: 381186 fontsize:S text: 381186 shift:(-10,5) bar:1996 at: 452288 fontsize:S text: 452288 shift:(-10,5) bar:2001 at: 428000 fontsize:S text: 428000 shift:(-10,5) bar:2005 at: 425459 fontsize:S text: 425459 shift:(-10,5) bar:2008 at: 428791 fontsize:S text: 428791 shift:(-10,5) bar:2010 at: 455761 fontsize:S text: 455761 shift:(-10,5) bar:2011 at: 457426 fontsize:S text: 457426 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) </timeline> ==वाहतूक== [[चित्र:DUOBUS Bratislava.JPG|left|thumb|ब्रातिस्लाव्हामधील एक [[ट्रॉलीबस]]]] [[युरोप]]ाच्या मध्यभागात असल्यामुळे ब्रातिस्लाव्हा ऐतिहासिक काळापासून एक मोठे वाहतूक केंद्र राहिले आहे. अनेक महामार्ग व [[रेल्वे]]मार्ग ब्रातिस्लाव्हालामध्ये मिळतात. पूर्व-पश्चिम धावणारा डी-१ महामार्ग ब्रातिस्लाव्हाला स्लोव्हाकियातील [[कोशित्सा]] व इतर शहरांसोबत जोडतो तर उत्तर-दक्षिण डी-२ महामार्ग [[प्राग]], [[ब्रनो]] व [[बुडापेस्ट]] शहरांना जोडतो. ब्रातिस्लाव्हा शहरामधील नागरी वाहतूकीसाठी बस, [[ट्राम]] व [[ट्रॉलीबस]] वापरल्या जातात. नदीकाठावर असल्यामुळे येथे बोटींचा वापर देखील सुलभ आहे. ==खेळ== [[फुटबॉल]] हा ब्रातिस्लाव्हामधील सर्वात लोकप्रिय खेळ आहे. [[एस.के. स्लोव्हान ब्रातिस्लाव्हा]], [[एफ.के. इंटर ब्रातिस्लाव्हा]] व [[एफ.सी. पेत्रझाल्का १८९८]] हे येथील प्रमुख फुटबॉल क्लब आहेत. तसेच [[आइस हॉकी]], [[बास्केटबॉल]], [[टेनिस]] इत्यादी खेळ देखील येथे लोकप्रिय आहेत. २०११ सालची आंतरराष्ट्रीय आइस हॉकी स्पर्धा येथेच खेळवली गेली. ==शिक्षण== ==आंतरराष्ट्रीय संबंध== ब्रातिस्लाव्हाचे जगातील खालील शहरांसोबत सांस्कृतिक व व्यापारी संबंध आहेत.<ref name="Twin">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.bratislava-city.sk/bratislava-twin-towns|title=''Bratislava City – Twin Towns''|publisher=[[copyright|©]] 2003–2008 Bratislava-City.sk|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-10-26}}</ref> {| class="wikitable" |- valign="top" | * {{Flagicon|Armenia}} [[येरेव्हान]]<ref name="Yerevan Sister Cities">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://yerevan.am/main.php?lang=3&page_id=194|title=Yerevan Municipality – Sister Cities|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20111004184333/http://yerevan.am/main.php?lang=3&page_id=194|विदा दिनांक=2011-10-04|publisher=© 2005–2009 [http://yerevan.am/?lang=3 www.yerevan.am]|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-06-22|url-status=dead}}</ref> * {{Flagicon|Austria}} [[व्हियेना]] * {{Flagicon|Bulgaria}} [[सोफिया]] * {{Flagicon|Bulgaria}} [[रूस, बल्गेरिया|रूस]] * {{Flagicon|Cyprus}} [[लार्नाका]] * {{Flagicon|Czech Republic}} [[प्राग]]<ref name="Prague Partner Cities">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://magistrat.praha-mesto.cz/72647_Partnerska-mesta|title=Prague Partner Cities|publisher=[[copyright|©]] 2009 [http://magistrat.praha-mesto.cz/ Magistrát hl. m. Prahy] |language=Czech|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-07-02}}</ref> * {{Flagicon|Egypt}} [[अलेक्झांड्रिया, इजिप्त]] || * {{Flagicon|Finland}} [[तुर्कू]] * {{Flagicon|Germany}} [[उल्म]] * {{Flagicon|Germany}} [[ब्रेमेन]] * {{Flagicon|Greece}} [[थेसालोनिकी]]<ref name=Thessaloniki>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.thessalonikicity.gr/English/twinning-cities.htm |title=Twinning Cities |work=City of Thessaloniki |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-07-07 |archive-date=2009-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090331054219/http://www.thessalonikicity.gr/English/twinning-cities.htm |url-status=dead }}</ref> * {{Flagicon|Hungary}} [[सीकेश्पहेरवार]] * {{Flagicon|Italy}} [[पेरुजिया]] * {{Flagicon|Italy}} [[पार्मा]] || * {{Flagicon|Netherlands}} [[रॉटरडॅम]] * {{flagicon|Russia}} [[मॉस्को]] * {{Flagicon|Russia}} [[सारातोव]] * {{Flagicon|Slovenia}} [[युबयाना]] * {{Flagicon|Turkey}} [[इझ्मिर]] * {{Flagicon|Ukraine}} [[क्यीव]] * {{Flagicon|United States}} [[क्लीव्हलंड]] |} ==हे सुद्धा पहा== ==संदर्भ== {{अनुवादसंदर्भ|en}} {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [http://www.bratislava.sk/ अधिकृत संकेतस्थळ] * [http://visit.bratislava.sk/en/ पर्यटन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722004912/http://visit.bratislava.sk/en/ |date=2010-07-22 }} * {{wikivoyage|Bratislava|ब्रातिस्लाव्हा}} {{कॉमन्स|Bratislava|ब्रातिस्लाव्हा}} {{युरोपियन संघाच्या राजधानीची शहरे}} [[वर्ग:स्लोव्हाकियामधील शहरे]] [[वर्ग:युरोपातील देशांच्या राजधानीची शहरे]] mf9usn7hj5g9ej44ad5y7tak999sjzh 0 62775 2692487 2458856 2026-07-03T19:58:37Z अभय नातू 206 /* प्रकाशित साहित्य */ 2692487 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|दाजीकाका गाडगीळ}} {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = नरहर विष्णू ऊर्फ काकासाहेब गाडगीळ | चित्र = File:Narhar Vishnu Gadgil 1985 stamp of India.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | कार्यक्षेत्र = | राष्ट्रीयत्व = | धर्म = | भाषा = | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = | विषय = | चळवळ = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} '''नरहर विष्णू ऊर्फ काकासाहेब गाडगीळ''' ([[जानेवारी १०]], [[इ.स. १८९६]] - [[जानेवारी १२]], [[इ.स. १९६६]]) हे [[मराठी]] राजकारणी, अर्थशास्त्रज्ञ, लेखक व भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील स्वातंत्र्यसैनिक होते. त्यांना एकूण आठ वेळा कारावासाची शिक्षा झाली व प्रत्यक्ष कारागृहात त्यांना एकूण साडेपाच वर्षे काढावी लागली.{{संदर्भ}} ==जन्म आणि शिक्षण== काकासाहेब गाडगीळांचा जन्म राजस्थानमधील मल्हारगढ येथे झाला. त्यांचे शिक्षण मल्हारगढ, [[पुणे]], [[बडोदे]] आणि [[मुंबई]] येथे झाले. बी ए. एल्‌एल्.बी. झाल्यावर त्यांनी [[पुणे|पुण्यात]] वकिली केली. १९२०मध्ये त्यांनी राजकारणात पदार्पण केले. ते भारताच्या मंत्रिमंडळात माहिती आणि प्रसारण खात्यांचे मंत्री होते. ==राजकीय आणि सामाजिक कारकीर्द== * काकासाहेब गाडगीळांनी व [[मामा देवगिरीकर]]ांनी मिळून पुणे शहरात हिंदीचा प्रचार करणाऱ्या [[महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा]] या संस्थेची १९४५ साली स्थापना केली. * [[पंजाब]]चे राज्यपाल (१९५८ - १९६२) * पुणे जिल्हा काँग्रेस समितीचे चिटणी्सपद (१९२१ – १९२५) * पुणे विद्यापीठाचे कुलगुरुपद (१९६४पासून) * भारत सरकारमध्ये मंत्रिपद (१९३४ ते १९३७; १९४७ ते १९५२) * भारतीय काँग्रेस पक्षाच्या राष्ट्रीय कार्यकारिणीचे सभासद (१९५२ – ५४) * महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीचे अध्यक्ष, प्रवक्ते (१९३७ ते १९४५) * राष्ट्रकुल परिषदेचे सदस्यत्व (१९५४ व १९६५) * वेतन-आयोगाचे सदस्यत्व (१९४६ व १९५२) * संस्थानांच्या अर्थविषयक प्रश्नांचा विचार करणारी समितीचे सदस्यत्व (१९५३) {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = न.वि. गाडगीळ | लघुचित्र= | पद = [[संसद सदस्य| खासदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[इ.स. १९५२|१९५२]] | कार्यकाळ_समाप्ती = [[इ.स. १९५७|१९५७]] | राष्ट्रपती = डॉ. [[राजेंद्र प्रसाद]] | मागील = प्रथम | पुढील = [[नानासाहेब गोरे]] | मतदारसंघ = [[पुणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पुणे]] (मध्य) | जन्म_तारीख = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_तारीख = | मृत्यू_स्थान = | पार्टी =[[अखिल भारतीय काँग्रेस पक्ष]] | नाते = | पत्नी = | civil partner = | अपत्ये = | निवास = [[पुणे]] | मतदारसंघ1 = | कार्यकाळ_आरंभ1 = | कार्यकाळ_समाप्ती1 = | मागील1 = | पुढील1 = | कार्यकाळ_आरंभ2 = | कार्यकाळ_समाप्ती2 = | मतदारसंघ2 = | मागील2 = | पुढील2 = | कार्यकाळ_आरंभ3 = | कार्यकाळ_समाप्ती3 = | मागील3 = | पुढील3 = | मतदारसंघ3 = | कार्यकाळ_आरंभ4 = | कार्यकाळ_समाप्ती4 = | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} ==लेखन== राज्यशास्त्र, अर्थशास्त्र, विधी, इतिहास इ. विषयांवरील व इतर ललित स्वरूपाची त्यांची ग्रंथनिर्मिती सुमारे पंचवीसहून अधिक आहे. विविध विषयांवरील त्यांची पुस्तके विचारप्रवर्तक आहेत. ग्यानबाचे अर्थशास्त्र हे १९४३ मधील पुस्तक अर्थशास्त्राची सुबोध मराठीत चर्चा करणारा उल्लेखनीय ग्रंथ होय. त्यांच्या अनेक ग्रंथांचे अनुवाद गुजराती, हिंदी, पंजाबी व कन्नड भाषांत झालेले आहेत. गाडगीळांची शैली खास मराठी आहे. == प्रकाशित साहित्य == {| class="wikitable sortable" |- ! पुस्तकाचे नाव !! प्रकार !! वर्ष !! पुरस्कार / नोंदी |- | अनगड मोती || ललित लेख || || |- | आधुनिक राज्य व स्वातंत्र्य || वैचारिक || १९६२ || |- | The collected works of Kakasaheb Gadgil || इंग्रजी पुस्तक || || |- | कायदेमंडळातील सहा वर्षे || राजकीय / ऐतिहासिक || || |- | काही मोहरा काही मोती || व्यक्तिचित्रे || || समकालीन राजकीय नेत्यांची व्यक्तिचित्रे |- | गव्हर्नर्मेंट फ्रॉम इनसाइड || इंग्रजी पुस्तक || १९८८ || पहिली आवृत्ती १९८८ मध्ये प्रकाशित, तीन भाषांत अनुवादित |- | ग्यानबाचे अर्थशास्त्र || अनुवाद || १९४३ || आर्य चाणक्याच्या ग्रंथाचा मराठी अनुवाद |- | चॉकलेटची वडी || || १९६७ || |- | पथिक || आत्मचरित्र || १९६४-६५ || दोन भागातील आत्मचरित्र |- | माझा येळकोट || ललित लेख || १९६१ || |- | माझे समकालीन || व्यक्तिचित्रे || १९५९ || समकालीन राजकीय नेत्यांची व्यक्तिचित्रे |- | मुठा ते मेन || प्रवासवर्णन || १९६५ || तत्कालीन जर्मनीचे दर्शन |- | राज्यशास्त्रविचार || वैचारिक || १९४५ || |- | लाल किल्ल्याच्या छायेत || ललित लेख || १९६४ || |- | वक्तृत्वशास्त्र || वैचारिक || १९५८ || |- | War and Indian economic policy || इंग्रजी पुस्तक || १९४४ || सहलेखक - डी.आर. सोहनी |- | विधिशास्त्रविचार || वैचारिक || १९५८ || |- | शीखांचा इतिहास || इतिहास || १९६३ || |- | शुभ शास्त्र || || || |- | सत्तरीतले काका || || १९६५ || |- | सभाशास्त्र || वैचारिक || १९४७ || |- | समग्र काका || संकलन || || अनेक भागांत विभागलेले, किमान १८ खंड |- | सालगुदस्त || || || |- | स्मृति-शेष || || १९५८ || |- | हिंदी अंदाजपत्रके || वैचारिक || १९४२ || |} == गौरव == * पुण्यात न.वि. गाडगीळ यांच्या नावाचा नदी-पूल आहे. * पुण्यातील शनिवारवाड्याजवळ काकासाहेब गाडगिळांचा पूर्णाकृती पुतळा आहे. * मुंबईत दादर पश्चिम येथे काकासाहेब गाडगीळ मार्ग आहे. या मार्गावरील [[टिळक]] भवन या इमारतीत काँग्रेसचे कार्यालय आहे. ==प्रतिष्ठान== * अध्यक्ष, [[मराठी साहित्य संमेलन]], [[सातारा]], १९६२ * काकासाहेब गाडगीळ नावाचे एक प्रतिष्ठान आहे; त्या संस्थेमार्फत दरवर्षी भाषणे आयोजित केली जातात, एक मोफत वाचनालयही चालवले जाते काही पुरस्कार दिले जातात. हा पुरस्कार मिळालेल्या काही व्यक्ती :- [[फ.मुं. शिंदे]], डॉ. [[श्रीपाल सबनीस]], ==काकासाहेब गाडगीळ यांच्या संबंधीची पुस्तके== * काका गाडगिळांच्या ८१व्या जयंतीच्या निमित्ताने १९७७ साली एक स्मरणिका प्रकाशित केली होती. स्मरणिकेतले लेखक - [[निळूभाऊ लिमये]], प्रसन्‍नकुमार अभ्यंकर, गो.कृ. पटवर्धन * श्री काकासाहेब गाडगीळ : चरित्र (लेखक V S Apte ?) (१९६७) * काकासाहेब गाडगीळ (चरित्र, अरुण साधू) * काकासाहेब गाडगीळ : जन्मशताब्दी ग्रंथ (संपादक - रवींद्र कुमार) * सह्याद्रीची शिखरे (लेखक - [[अनंत हरी लिमये]], [[र.पु. परांजपे]], [[दत्तो वामन पोतदार]]) * महान व्यक्तित्वे : भाग १० (बालवाङ्‌मय) (मूळ इंग्रजी - Remembering our Leaders, volume 10) {{मराठी साहित्यिक}} {{DEFAULTSORT:गाडगीळ,नरहर विष्णू}} [[वर्ग:१ ली लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनांचे अध्यक्ष]] [[वर्ग:पुण्याचे खासदार]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:इ.स. १८९६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९६६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:भारतीय संविधान सभेचे सदस्य]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे खासदार]] b5mfgyflq2mkgq7au8jm7cxouyhm8tt 0 68420 2692481 2647460 2026-07-03T18:49:10Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2692481 wikitext text/x-wiki '''धुळे ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ - ६''' ([[:en:Dhule_Rural_Assembly_constituency|Dhule Rural Assembly constituency]]) हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार धुळे ग्रामीण मतदारसंघात [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्या]]<nowiki/>तील धुळे तालुक्यातील लामकानी, सोनगीर, फागणे, मुकटी, धुळे, कुसुंबे, आर्वी आणि शिरुर ह्या महसूल मंडळांचा समावेश होतो. धुळे ग्रामीण हा विधानसभा मतदारसंघ [[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे लोकसभा]] मतदारसंघात मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> भारतीय जनता पक्ष पक्षाचे [[राघवेंद्र(राम) मनोहर भदाणे]] हे धुळे ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== धुळे ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * धुळे तालुका (काही महसुल मंडळे) : लमकाणी, सोनगीर, फगाणे, मुकाती, धुळे, कुसुंबे, अर्वी, शिरुर. == धुळे ग्रामीण मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.elections.in/maharashtra/assembly-constituencies/shahada.html|title=Shahada (Maharashtra) Assembly Constituency Elections|url-status=dead|access-date=2022-11-08|archive-date=2022-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20221108181627/https://www.elections.in/maharashtra/assembly-constituencies/shahada.html}}</ref> ! colspan="2" |पक्ष |- | colspan="4" |''२००९ पूर्वी पहा : [[कुसुंबे विधानसभा मतदारसंघ]]'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[शरद पाटील]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | |[[शिवसेना]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | rowspan="2" |[[कुणाल रोहिदास पाटील|कुणाल रोहिदास पाटील]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] |- |[[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४]] | rowspan="2" |[[रामदादा मनोहर भदाणे पाटील]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भाजप]] |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] : [[धुळे ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|धुळे ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background:{{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | आनंद जयराम सैंदाणे | | | |- | style="background:{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[कुणाल रोहिदास पाटील]] | | | |- | style="background:{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | राघवेंद्र मनोहर पाटील | | | |- | style="background:{{भारत आदिवासी पक्ष/meta/color}}" | | [[भारत आदिवासी पक्ष]] | मनिषा अनिल भिल | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | अमृतसागर संतोष पंढरीनाथ | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | राजेंद्र भगवान पाटील | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | शिवाजी नथ्थू पाटील | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | शेख शफिक लुकमान कसाई | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | श्रीकांत माधवराव कार्ले | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सुनिता सोपान पाटील | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सुरेश मुरलीधर पाटील | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | हिलाल अण्णा माळी | | | |- | style="background:{{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | colspan="3"|नोंदणीकृत मतदार | | — | — |- | | |उलटफेर | | |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९ === {{मतदान चौकट सुरुवात|title=[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९]]:धुळे ग्रामीण}} {{मतदान चौकट उमेदवार पक्ष दुव्यासकट|पक्ष=भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|उमेदवार=कुणाल रोहिदास पाटील|मते=१,२५,५७५|टक्केवारी=५१.१८%|बदल=}} {{मतदान चौकट उमेदवार पक्ष दुव्यासकट|पक्ष=भारतीय जनता पक्ष|उमेदवार=ज्ञानज्योती पाटील|मते=१,११,०११|टक्केवारी=४५.२५%|बदल=}} {{मतदान चौकट उमेदवार पक्ष दुव्यासकट|पक्ष=वंचित बहुजन आघाडी|उमेदवार=राजदीप आगळे|मते=४,२१६|टक्केवारी=१.७२%|बदल=}} {{मतदान चौकट उमेदवार पक्ष दुव्यासकट|पक्ष=नोटा|उमेदवार=नोटा|मते=२,२४८|टक्केवारी=०.९२%|बदल=}} {{मतदान चौकट उमेदवार पक्ष दुव्यासकट|पक्ष=बहुजन समाज पक्ष|उमेदवार=नंदु बैसाणे|मते=१,४७१|टक्केवारी=०.६०%|बदल=}} {{मतदान चौकट बहुमत|मते=१४,५६४|टक्केवारी=५.९३%|बदल=}} {{मतदान चौकट हजेरी|मते=२,४५,३४७|टक्केवारी=६५.७८%|बदल=}} {{मतदान चौकट उमेदवार एकूण नोंदणीकृत मतदार|एकूण मतदार=३,७२,९८९|संदर्भ=|बदल=}} {{मतदान चौकट समाप्‍त}} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९ === {| class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan="3" width="" 600{{!}} महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९ |- ! colspan="3" |धुळे ग्रामीण |- |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |प्रो.[[शरद पाटील]] |[[शिवसेना]] |१००५६२ |- |PATIL ROHIDAS CHUDAMAN |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |८१५८० |- |MALI MOTILAL KAUTIK |[[अपक्ष]] |३५१३ |- |DEORE BHIMRAO SHYAMRAO |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |२२१९ |- |MALICH AMBAR MAHADU |[[अपक्ष]] |१६८१ |- |DADASO.PANDITRAO PATIL |[[Hindustan Janta Party]] |१६७९ |- |GAIKWAD RAMESH DIPA |[[अपक्ष]] |१०१५ |- |KAILAS JAGANNATH PATIL |[[अपक्ष]] |६०० |} ==[[२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका]]== ===विजयी=== *[[कुणाल रोहिदास पाटील]] - [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:धुळे जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:धुळे लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:धुळे ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:धुळे जिल्हा]] 0r5e8esfay1ngig5lf81347oplqlgm1 0 70331 2692480 2611104 2026-07-03T18:48:11Z अभय नातू 206 /* १०८ दिव्य देशांची माहिती दर्शविणारा तक्ता */ 2692480 wikitext text/x-wiki '''दिव्य देशम'''( इंग्रजी: Divya Desams तमिळ: திவ்ய தேசம்) ही भगवान '''[[विष्णू|विष्णूंची]] निवासस्थाने ''' आहेत. प्रख्यात [[तमिळ]] [[संत]] '''[[आळवार]]''' ([[Aazhwar]] ஆழ்வார் ) ह्यांच्या लिखाणात([[दिव्य प्रबंधम]]) या निवासस्थानांचा उल्लेख आहे. ही सर्व मिळून १०८ आहेत .त्यापैकी १०५ भारतात आहेत, एक [[नेपाळ]] मध्ये, तर उरलेली दोन दिव्य जगतात आहेत. दक्षिण भारतातील [[वैष्णव]] संप्रदायातील [[हिंदू]] मंडळी आयुष्यात एकदातरी ह्या १०६ देशांचे दर्शन व तीर्थयात्रा करण्याचा मनोदय करतात, आणि त्याद्वारे उर्वरित दोन देशांची प्राप्ती करण्याचा प्रयत्‍न करतात. दिव्य जगातील दोन देश म्हणजे प्रसिद्ध "[[क्षीरसागर]]" आणि "[[वैकुंठ]]" हे होत. == १०८ दिव्य देशांची माहिती दर्शविणारा तक्ता == {{भाषांतर}} {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" |+'''एकशे आठ दिव्य देश''' |- ! style="background:#efefef;" | [[तमिळनाडू]]च्या उत्तरेस (भारतात इतरत्र) ! style="background:#efefef;" | [[चेरा राज्यम|चेरा]] चेरालयम (केरळ राज्यातील) ! style="background:#efefef;" | [[मदुरै]] ! style="background:#efefef;" | [[कांचीपुरम]] ! style="background:#efefef;" | [[चेन्नै]] |- | style="border-bottom:3px solid grey;" valign="top" | १. [[तिरुमालै वेंकटेश्वराचे देऊळ|तिरुवेंगडम]] (तिरुप्पती वेंकटेश, आंध्रप्रदेश.) <br /> २. [[अहोबिलम]] (कर्नूल, आंध्र)<br /> ३. [[मुक्तिनाथ]], साळिग्रामम (नेपाळ)<br /> ४. नैमेषारण्यम<br /> ५. [[मथुरा]] (उत्तरप्रदेश राज्य) <br /> ६. [[गोकुळ]] (वृंदावन, उत्तरप्रदेश)<br /> ७. देव प्रयागै/[[देवप्रयाग]] (उत्तराखंड राज्य)<br /> ८. [[तिरुप्रिती]] <br /> ९. [[बद्रिनाथ मंदिर]] (उत्तराखंड राज्य)<br /> १०. [[राम जन्मभुमी|अयोध्या]] (उत्तरप्रदेश राज्य)<br /> ११. [[द्वारका]] (गुजरात राज्य) <br /> | style="border-bottom:3px solid grey;" valign="top" | १२. [[श्री पद्मनाभस्वामी|तिरुवनंतपुरम]]<br /> १३. तिरुकाट्टकरै<br /> १४. मूळिक्कळम<br /> १५. [[श्री वल्लभ|तिरुवल्ला]]<br /> १६. तिरूक्कडित्तानम<br /> १७. सेंगुरूर<br /> १८. तिरुप्पुलियूर<br /> १९. तिरुवारणविळै<br /> २०. तिरु वनवंडूर<br /> २१. [[Thirunavaya Temple|तिरु नावाळ]]<br /> २२. विथ्थुवाक्कोडू<br /> | style="border-bottom:3px solid grey;" valign="top" | २३. [[तिरुमेय्यम]]<br /> २४. [[तिरुकोष्टियुर]]<br /> २५. [[कूडल अळगर देऊळ]]<br /> २६. [[अळगर कोविल]]<br /> २७. [[तिरुमोगूर]]<br /> २८. [[श्रीविल्लिपुतुर आंडाळ देऊळ|श्रीविल्लिपुतुर]]<br /> २९. [[तिरुतंगळ]]<br /> ३०. [[तिरुपुळ्ळानि]]<br /> | style="border-bottom:3px solid grey;" valign="top" | ३१. [[वरदराजा पेरुमल देऊळ|तिरुक्काच्ची]]<br /> ३२. [[अष्टभूजाकारम]]<br /> ३३. [[तिरुवेक्का]]<br /> ३४. [[तिरुत्तंक]]<br /> ३५. [[तिरुवेलुक्कै]]<br /> ३६. [[तिरूक्कालवनूर]]<br /> ३७. [[तिरू ऊरकम]]<br /> ३८. [[तिरू निरगम]]<br /> ३९. [[तिरूक्कारगम]]<br /> ४०. [[तिरूक्कारवानम]]<br /> ४१. [[तिरू परमेश्वर विन्नगरम]]<br /> ४२. [[तिरू पावल वन्नम]]<br /> ४३. [[तिरू पाडगम]]<br /> ४४. [[एकांबरनाथ देऊळ|तिरू निलाथिंगळ थुंडम]]<br /> ४५. तिरूप्पुटट्कुळी<br /> | style="border-bottom:3px solid grey;" valign="top" | ४६. [[पार्थसारथी कोविल तिरूवल्लिकेनी]]<br /> ४७. [[Thiruneermalai|तिरुनीर्मलई]]<br /> ४८. [[तिरूविदंडै]]<br /> ४९. [[तिरूक्कडलमल्लै]]<br /> ५०. [[भक्तवत्सल पेरूमल देऊळ तिरूनिंड्रवूर]] <br /> ५१. [[वीरराघव स्वामी देऊळ(तिरूएव्वुळ)|तिरूएव्वुळ]] <br /> ५२. [[तिरूक्कडिगै]]<br /> |- ! style="background:#efefef;" | [[मयिलाडदुरै]] आणि [[सीरकाळि]] ! style="background:#efefef;" | [[तंजावर]] ! style="background:#efefef;" | [[त्रिची]] ! style="background:#efefef;" | [[तिरुनेलवेली]] ! style="background:#efefef;" | [[कन्याकुमारी जिल्हा|कन्याकुमारी]] |- | style="border-bottom:3px solid grey;" valign="top" | ५३. [[श्री देवाधी राजा पेरुमल देऊळ (तिरुवाळंदूर)|तिरुवाळंदूर]]<br />/[[तेराळंदूर]]<br /> ५४. [[तिरूइंडलूर]]<br /> ५५. [[काळिश्रीराम विन्नगरम]]<br /> ५६. [[तिरूक्कवलंपडी]]<br /> ५७. तिरुच्चेंपोन सेई <br /> ५८. [[तिरूअरिमेय विन्नगरम]]<br /> ५९. [[तिरु वानपुरुषोत्तमम]]<br /> ६०. [[तिरुवैकुंडविन्नगरम]]<br /> ६१. [[तिरुमणिमदम]]<br /> ६२. [[तिरुदेवनारतोंगै]]<br /> ६३. [[तिरुतेट्रीयांबळम]]<br /> ६४. [[तिरुमनिक्kuडम]]<br /> ६५. [[तिरुवेल्लाकुळम]]<br /> ६६. तिरुप्पार्थन पल्ली<br /> ६७. तलई संगा नन्मथियम<br /> ६8. [[Thiruchsirupuliyoor|तिरुच्चिरुपुलीयूर]] <br /> ६९. तिरू वाली तिरुनगरी<br /> | style="border-bottom:3px solid grey;" valign="top" | ७०. तिरुच्चीथ्र कूटम<br /> ७१. तिरुक्कण्णंगुडी<br /> ७२. [[तिरुनागै]]<br /> ७३. [[तिरुतंजै]]<br /> ७4. [[तिरूकोईलूर]] <br /> ७५. [[तिरूकडलूर]] <br /> ७६. [[तिरू कविद तलम]]<br /> ७७. [[तिरू अदनूर]]<br /> ७८. [[तिरूपूळ्ळां बूदंगुडी]]<br /> ७९. [[सारंगपाणि देऊळ तिरूक्कुडंदै]]<br /> ८०. [[तिरूच्चेरै]]<br /> ८१. [[तिरू नंदीपूरविन्नगरम]]<br /> ८२. [[तिरू नरैयूर]]<br /> ८३. [[उप्पिलियप्पन देऊळ तिरूविन्नगर]] <br /> ८४. [[तिरूवेल्लीयंगुडी]]<br /> ८५. [[तिरूक्कनामंगै]]<br /> ८६. [[तिरूकन्नापूरम]]<br /> ८७. [[Sri Hara Saabha Vimocchana Perumal Temple (Thirukkandiyur)|तिरुक्कंदीयूर]] <br /> | style="border-bottom:3px solid grey;" valign="top" | ८८. [[श्री रंगनाथस्वामी देऊळ (श्रीरंगम)|श्रीरंगम]] <br /> ८९. [[श्री अळगीय मानवल पेरुमल देऊळ तिरूक्कोळी]]<br /> ९०. [[श्री पुरुषोत्तमन पेरुमल देऊळ (Thirukkarambanoor)|तिरुक्कारम्वानूर]]<br /> ९१. [[श्री पुंडरीक्षन पेरुमल देऊळ (Thiruvellarai)|तिरुवेल्लराई]] <br /> ९२. [[श्री वडिवाळगिय नंबी पेरुमल देऊळ(Thiru Anbil)|तिरु अनबिल]] <br /> ९३. [[श्री अप्पाकुडत्तान पेरुमल देऊळ (Thirupper Nagar)|तिरुप्पेर नगर]] <br /> ९४. [[तिरु वायिंदिरापुरम]] <br /> | style="border-bottom:3px solid grey;" valign="top" | ९५. तिरूवरमंगै<br /> ९६. [[Thirukkurungudi|तिरुक्कुरूंगुडी]]<br /> ९७. श्रीवैकुंडम<br /> ९८. तिरुवरगुणामंगाई<br /> ९९. तिरुप्पुलींगुडी<br /> १००. तिरुक्कुरूगूर<br /> १०१. तिरुथुलाईविल्लीमंगलम<br /> १०२. तिरुक्कोळूर<br /> १०३. तिरुक्कुलंधाई<br /> १०४. [[तेन तिरूपेरै]]<br /> | style="border-bottom:3px solid grey;" valign="top" | १०५. [[Sri Adikesavaperumal Temple|तिरुवट्टारु]]<br /> १०६. [[Thiruppathisaram|तिरुवणपरिसारम]]<br /> |- ! colspan="५" style="background:#efefef;" | विन्नुलगम (आध्यात्मिक/दिव्य जगत) |- | colspan="५" style="border-bottom:3px solid grey;" valign="top" | १०७. [[क्षिरसागर|तिरूपार्कडल]] (दुधाचा समुद्र/ क्षीरसागर)<br /> १०८. [[वैकुंठ|तिरूपरम्पदम]] (वैकुंठ) |} == पवित्र मुखाचे दिशादर्शक == ह्या १०८ दिव्य देशांमध्ये विष्णू आपले मुख विविध दिशांना ठेवून आपली सेवा घेतात व आशीर्वाद देतात<br /> * पूर्वेकडे - ७९ दिव्य देश * पश्चिमेकडे - १९ दिव्य देश * उत्तरेकडे - ३ दिव्य देश * दक्षिणेकडे - ७ दिव्य देश == इतर वैष्णव देवालयांची यादी == * तिरूनारायणस्वामी देवालय, [[Melkote]] * [[एरी कथा रामर देवालय]], Maduranthakam * करिवरदराज पेरूमल , [[अरगलूर]] (पश्चिममुखी) * कोदंड रामर देवालय, वडुवूर * राजगोपालस्वामी देवालय, मन्नारगुडी == हे सुद्धा पहा == * [[दिव्यदेशमचे मंगळशासनम]] * [[आळवार]] {{विष्णूची प्रसिद्ध देवालये}} == बाह्य संदर्भ दुवे == * [http://www.divyadesam.com Know about all the 108 Divya Desams] * [http://maps.google.com/maps/ms?hl=en&ie=UTF8&oe=UTF8&msa=0&msid=100721200960607481466.00043d9afbe3f59246002&t=h&z=4 '''108 Divya Desam Virtual Tour on Google Maps''' - Virtual Darshan of the actual temple tower or Gopuram] * [http://www.acharya.org Divya Prabhandam by Divya Desam] * [http://www.scribd.com/doc/22013348/Divya-Desam-Pasurangal-1 Compilation of all Pasurams pertaining to each of the 108 Divya desam. Handy as a travel reference guide] * [http://www.tamilvu.org/library/l4211/html/l4211cnt.htm '''"108 Vainava Divyadesa Sthala Varalaru"''' by 'Vaishnava Sudarazhi' Dr. A. Ethirajan B.A. of Karaikudi, published by the Sri Vaishnava Siddhanta Publications ] [[वर्ग:हिंदू मंदिरे]] [[वर्ग:वैष्णव पंथ]] [[वर्ग:दिव्य देशम|*]] pwzp2w55cfyowiq9k5e5kfjz93vs51b 0 73953 2692436 691401 2026-07-03T16:26:35Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2692436 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|कंबर नावाचा शरीराचा अवयव|कंबर (निःसंदिग्धीकरण)}} '''कंबर''' हा शरीराचा एक अवयव असतो. हा बरगड्या आणि नितंब यांच्यामधील मानवी उदराचा भाग आहे. सामान्यतः, हा शरीराचा सर्वात अरुंद भाग असतो. ''कंबररेषा'' म्हणजे कंबर सर्वात अरुंद असलेली आडवी रेषा, किंवा कमरेचा सर्वसाधारण आकार होय. {{विस्तार}} [[वर्ग:मानवी शरीर]] pp1uw3ltawgmngu92auaignrunwcxkz 2692443 2692436 2026-07-03T16:35:25Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2692443 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|कंबर नावाचा शरीराचा अवयव|कंबर (निःसंदिग्धीकरण)}} '''कंबर''' हा शरीराचा एक अवयव असतो. हा मानवी शरीरात छाती आणि नितंब यांच्यामधील मानवी उदराचा भाग आहे. सामान्यतः, हा शरीराचा सर्वात अरुंद भाग असतो. 'कंबररेषा' म्हणजे कंबर सर्वात अरुंद असलेली आडवी रेषा, किंवा कमरेचा सर्वसाधारण आकार होय. आरोग्याच्या दृष्टीने कंबरेचे माप खूप महत्त्वाचे आहे, कारण पोटावरील चरबी थेट हृदयविकार आणि मधुमेह यांसारख्या आजारांशी जोडलेली असते. कंबरेचा घेर हा पोटातील लठ्ठपणाचा एक निर्देशक आहे आणि मेटाबॉलिक सिंड्रोमचे निदान करण्याच्या निकषांपैकी एक आहे. पोटातील अतिरिक्त चरबी हा हृदयरोग आणि लठ्ठपणाशी संबंधित इतर आजार होण्याचा एक धोकादायक घटक आहे. एप्रिल २००७ मध्ये युरोपियन हार्ट जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासात असे दिसून आले की कंबरेचा घेर आणि कंबर-नितंब गुणोत्तर (कंबरेच्या घेराला नितंबाच्या घेराने भागून परिभाषित केलेले) हे हृदय व रक्तवाहिन्यांसंबंधी घटनांचे भविष्यसूचक होते. नॅशनल हार्ट, लंग, अँड ब्लड इन्स्टिट्यूट लठ्ठपणा-संबंधित आजारांचा धोका जास्त असल्याचे वर्गीकृत करते जर पुरुषांचा कंबरेचा घेर १०२ सेमी (४० इंच) पेक्षा जास्त असेल आणि महिलांचा कंबरेचा घेर ८८ सेमी (३५ इंच) पेक्षा जास्त असेल. पुढे, कंबरेचा घेर हा बॉडी मास इंडेक्स (BMI) पेक्षा आरोग्याच्या प्रतिकूल परिणामांचा अधिक चांगला भविष्यसूचक असल्याचे दिसते. उदाहरणार्थ, जे लोक वजन उचलतात त्यांचा BMI जास्त असू शकतो परंतु त्यांना हृदय व रक्तवाहिन्यांसंबंधी परिणामांचा धोका तुलनेने कमी असतो. अशा लोकांसाठी, कंबरेचा घेर हा एकूण आरोग्याचा एक चांगला निर्देशक असू शकतो. {{विस्तार}} in1w17gy8b6w0dg32jffeybctq8i8yv 2692444 2692443 2026-07-03T16:35:48Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2692444 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|कंबर नावाचा शरीराचा अवयव|कंबर (निःसंदिग्धीकरण)}} '''कंबर''' हा शरीराचा एक अवयव असतो. हा मानवी शरीरात छाती आणि नितंब यांच्यामधील मानवी उदराचा भाग आहे. सामान्यतः, हा शरीराचा सर्वात अरुंद भाग असतो. 'कंबररेषा' म्हणजे कंबर सर्वात अरुंद असलेली आडवी रेषा, किंवा कमरेचा सर्वसाधारण आकार होय. आरोग्याच्या दृष्टीने कंबरेचे माप खूप महत्त्वाचे आहे, कारण पोटावरील चरबी थेट हृदयविकार आणि मधुमेह यांसारख्या आजारांशी जोडलेली असते. कंबरेचा घेर हा पोटातील लठ्ठपणाचा एक निर्देशक आहे आणि मेटाबॉलिक सिंड्रोमचे निदान करण्याच्या निकषांपैकी एक आहे. पोटातील अतिरिक्त चरबी हा हृदयरोग आणि लठ्ठपणाशी संबंधित इतर आजार होण्याचा एक धोकादायक घटक आहे. एप्रिल २००७ मध्ये युरोपियन हार्ट जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासात असे दिसून आले की कंबरेचा घेर आणि कंबर-नितंब गुणोत्तर (कंबरेच्या घेराला नितंबाच्या घेराने भागून परिभाषित केलेले) हे हृदय व रक्तवाहिन्यांसंबंधी घटनांचे भविष्यसूचक होते. नॅशनल हार्ट, लंग, अँड ब्लड इन्स्टिट्यूट लठ्ठपणा-संबंधित आजारांचा धोका जास्त असल्याचे वर्गीकृत करते जर पुरुषांचा कंबरेचा घेर १०२ सेमी (४० इंच) पेक्षा जास्त असेल आणि महिलांचा कंबरेचा घेर ८८ सेमी (३५ इंच) पेक्षा जास्त असेल. पुढे, कंबरेचा घेर हा बॉडी मास इंडेक्स (BMI) पेक्षा आरोग्याच्या प्रतिकूल परिणामांचा अधिक चांगला भविष्यसूचक असल्याचे दिसते. उदाहरणार्थ, जे लोक वजन उचलतात त्यांचा BMI जास्त असू शकतो परंतु त्यांना हृदय व रक्तवाहिन्यांसंबंधी परिणामांचा धोका तुलनेने कमी असतो. अशा लोकांसाठी, कंबरेचा घेर हा एकूण आरोग्याचा एक चांगला निर्देशक असू शकतो. {{विस्तार}} [[वर्ग:मानवी शरीर]] ijik4v5ko6o3quegh2yh6ttexel7zwn 0 75149 2692484 2691949 2026-07-03T19:52:26Z अभय नातू 206 /* विजया मेहता यांची गाजलेली नाटके */ 2692484 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{हा लेख|{{लेखनाव}}|विजया}} '''विजया मेहता''' ([[४ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९३४|१९३४]] - [[३० जून]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) या भारतीय रंगभूमीवरील अभिनेत्री, दिग्दर्शिका होत्या. त्यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव '''विजया जयवंत''' होते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=|title=विजया मेहता ... एक मनस्वी-तपस्वी रंगयात्री!|author=नेवगी|first=उमेश विनायक|date=१० नोव्हेंबर २०१३|work=सकाळ|accessdate=३१ जानेवारी २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305060514/http://online3.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=4925906059292724377&SectionId=5214908268601260737&SectionName=Youth%20Beats&NewsDate=20131110&Provider=%E0%A4%89%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B6%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%95%20%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%97%E0%A5%80&NewsTitle=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF%E0%A4%BE%20%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A4%BE%20...%20%E0%A4%8F%E0%A4%95%20%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80-%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80!|archive-date=2016-03-05|dead-url=|url=http://online3.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=4925906059292724377&SectionId=5214908268601260737&SectionName=Youth%20Beats&NewsDate=20131110&Provider=%E0%A4%89%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B6%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%95%20%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%97%E0%A5%80&NewsTitle=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF%E0%A4%BE%20%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A4%BE%20...%20%E0%A4%8F%E0%A4%95%20%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80-%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80!|भाषा=मराठी|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305060514/http://online3.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=4925906059292724377&SectionId=5214908268601260737&SectionName=Youth%20Beats&NewsDate=20131110&Provider=%E0%A4%89%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B6%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%95%20%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%97%E0%A5%80&NewsTitle=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF%E0%A4%BE%20%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A4%BE%20...%20%E0%A4%8F%E0%A4%95%20%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80-%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80! |date=2016-03-05 }}</ref> त्या आधुनिक मराठी रंगभूमीच्या आघाडीच्या प्रवर्तक असून 'रंगायन' चळवळीच्या अध्वर्यू आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.mumbaitheatreguide.com/dramas/features/08/aug/28_feature_shantata.asp#|title=Shantata! Awishkar Chalu Aahe|last=गेही|पहिले नाव=रीमा|दिनांक=|संकेतस्थळ=mumbaitheatreguide.com|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=१७ मार्च २०१९}}</ref> आशय आणि मांडणीचे अर्थगर्भ प्रयोग करणे ही त्यांची खासीयत होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.google.com/search?q=%22Vijaya+Mehta%22+1934&btnG=Nach+B%C3%BCchern+suchen&tbm=bks&tbo=1&hl=de |title=Daughters of Maharashtra: Portraits of Women who are Building Maharashtra |last=वर्दे |पहिले नाव=अभिजित |दिनांक=१९९७ |संकेतस्थळ=books.google.co.in |archive-url= |archive-date= |dead-url= |ॲक्सेसदिनांक=१७ मार्च २०१९}}</ref> ==वैयक्तिक आयुष्य== विजया यांचा पहिला विवाह अभिनेत्री [[दुर्गा खोटे]] यांचा मुलगा हरीन खोटे यांच्याशी झाला होता. हरीन यांचे अल्पवयात निधन झाले. यावेळी त्यांना दोन लहान मुले होती. नंतर त्यांनी फारुख मेहता यांच्याशी विवाह केला.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.punemirror.in/printarticle.aspx?page=comments&action=translate&sectid=63&contentid=2012112620121126075151856ed14874e&subsite=|title=Life at play|last=गोखले|first=शांता|date=२६ नोव्हेंबर २०१२|work=पुणे मिरर|access-date=१७ मार्च २०१९|archive-url=https://archive.is/20130217225014/http://www.punemirror.in/printarticle.aspx?page=comments&action=translate&sectid=63&contentid=2012112620121126075151856ed14874e&subsite=|archive-date=१७ फेब्रुवारी २०१३|dead-url=}}</ref> ३० जून २०२६ रोजी, उतारवयामुळे त्यांचा मृत्यू झाला. मृत्यू समयी त्यांचे वय ९१ वर्षे होते.<ref>{{Cite web |date=2026-06-30 |title=ज्येष्ठ नाट्य दिग्दर्शिका विजया मेहता यांचं निधन, रंगभूमीवरचे अनेक कलाकार घडवणाऱ्या बाई काळाच्या पडद्याआड |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/veteran-theater-director-vijaya-mehta-has-passed-away-the-woman-who-shaped-many-artists-career-know-about-her-scj-81-5991586/ |access-date=2026-06-30 |website=Loksatta |language=mr}}</ref> == कारकीर्द == १९६० च्या दशकात त्यांनी [[विजय तेंडुलकर|विजय तेंडूलकर]], [[अरविंद देशपांडे]] आणि [[श्रीराम बाळकृष्ण लागू|श्रीराम लागू]] यांच्यासोबत [[रंगायन]] या संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेने प्रायोगिक रंगभूमीची चळवळ मराठी भाषेत सुरू केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=HdzF06JsGyMC&oi=fnd&pg=PA181&dq=+ckp+prabhu+-genetic&ots=1P4v3TadPA&sig=cmS5hNkj0HHY3cjBNUOVMFZ8tME#v=onepage&q=ckp&f=false|title=A space of her own : personal narratives of twelve women|last=जसोधरा बागची|पहिले नाव=विजया मेहता|दिनांक=२००५|संकेतस्थळ=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=१७ मार्च २०१९}}</ref> पार्टी या चित्रपटातील त्यांची भूमिका गाजली. त्यांनी दिग्दर्शित केलेले पेस्तनजी व रावसाहेब हे चित्रपट विशेष मानले जातात. == कारकीर्द == {| class="wikitable sortable" |- ! नाव !! प्रकार !! मुख्य कलाकार !! दिग्दर्शक !! वर्ष !! पुरस्कार / नोंदी |- | अजब न्याय वर्तुळाचा || नाटक || || || || [[बर्टोल्ट ब्रेख्त]] यांच्या 'द कॉकेशियन चॉक सर्कल'वर आधारित |- | एक शून्य बाजीराव || नाटक || || || || |- | एका घरात होती || नाटक || || || || |- | कलियुग || चित्रपट (हिंदी) || || [[श्याम बेनेगल]] || १९८१ || विजया मेहता यांनी यात अभिनय केला होता |- | क्वेस्ट || इंग्रजी चित्रपट || || [[विजया मेहता]] || २००६ || अमोल पालेकर यांच्या कथेवर आधारित |- | जास्वंदी || नाटक || || || || |- | पुरुष || नाटक || || || || |- | पेस्तनजी || हिंदी चित्रपट || [[नसीरुद्दीन शाह]], [[अनुपम खेर]] || [[विजया मेहता]] || १९८७ || राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट) |- | बॅरिस्टर || नाटक || [[विक्रम गोखले]] || || || [[जयवंत दळवी]] लिखित नाटक |- | मला उत्तर हवंय || नाटक || || || || |- | मादी || नाटक || || || || |- | रायडिंग द बस विथ माय सिस्टर || इंग्रजी चित्रपट || || [[अँजेलिका ह्युस्टन]] || २००५ || विजया मेहता यांनी यात अभिनय केला होता |- | रावसाहेब || चित्रपट || || [[विजया मेहता]] || १९८६ || राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन) |- | लाईफलाईन || इंग्रजी चित्रवाणी मालिका || || || || |- | वाडा चिरेबंदी || नाटक || || || || [[महेश एलकुंचवार]] लिखित प्रसिद्ध नाटक |- | शाकुंतलम || चित्रवाणी चित्रपट || || || || |- | श्रीमंत || नाटक || || || || |- | स्मृतिचित्रे || दूरचित्रवाणी मालिका || || [[विजया मेहता]] || || [[लक्ष्मीबाई टिळक]] यांच्या आत्मचरित्रावर आधारित |- | हयवदन || नाटक || || || || [[गिरीश कर्नाड]] लिखित नाटक |- | हमिदाबाईची कोठी || नाटक आणि दूरचित्रवाणी मालिका || || || || [[वसंत कानेटकर]] लिखित नाटक |- | हवेली बुलंद थी || हिंदी चित्रपट || || || || |} ==पुरस्कार== * रत्‍नागिरीच्या आर्ट सर्कल, आशय सांस्कृतिकतर्फे पुलोत्सव सन्मान पुरस्कार * 'एस.एन.डी.टी. विद्यापीठाकडून डॉक्टरेट * कालिदास सन्मान * [[चतुरंग प्रतिष्ठान]]चा २०१२ सालचा जीवनगौरव पुरस्कार * नाट्यदर्पण पुरस्कार * पद्मश्री * महाराष्ट्र सरकारचा नटवर्य [[प्रभाकर पणशीकर पुरस्कार]] नावाचा जीवनगौरव [[पुरस्कार]] मिळाला आहे. * 'झिम्मा'ला भैरूरतन दमाणी साहित्य पुरस्कार * रूपवेध प्रतिष्ठानचा [[तन्वीर सन्मान]] हा पुरस्कारही मिळाला आहे. * 'झिम्मा'ला [[महाराष्ट्र साहित्य परिषद|महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा]] लक्ष्मीबाई टिळक पुरस्कार * विष्णूदास भावे सुर्वणपदक * संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार ==आत्मचरित्र== * विजया मेहता यांनी ’झिम्मा’ या नावाचे आत्मचरित्र लिहिले आहे. हे नुसतेच आत्मचरित्र नाही, तर मराठी रंगभूमीचा इतिहास आहे असे प्रशंसकांचे म्हणणे आहे. * विजया मेहता यांच्या नाट्य-कारकिर्दीवर 'बाई- एका रंगपर्वाचा मनोहर प्रवास’ नावाचे पुस्तक आहे. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेत्री}} {{DEFAULTSORT:मेहता, विजया}} [[वर्ग:मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:मराठी नाट्यदिग्दर्शक]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:मराठी अभिनेत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९३४ मधील जन्म]] [[वर्ग:कालिदास सन्मान पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:इंग्लिश चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेत्री]] [[वर्ग:गुजराती चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कार प्राप्त महिला]] [[वर्ग:कलेतील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] snkrriaull5nfkxfxra20a6dzc5cz4c 2692485 2692484 2026-07-03T19:54:57Z अभय नातू 206 /* पुरस्कार */ 2692485 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{हा लेख|{{लेखनाव}}|विजया}} '''विजया मेहता''' ([[४ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९३४|१९३४]] - [[३० जून]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) या भारतीय रंगभूमीवरील अभिनेत्री, दिग्दर्शिका होत्या. त्यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव '''विजया जयवंत''' होते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=|title=विजया मेहता ... एक मनस्वी-तपस्वी रंगयात्री!|author=नेवगी|first=उमेश विनायक|date=१० नोव्हेंबर २०१३|work=सकाळ|accessdate=३१ जानेवारी २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305060514/http://online3.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=4925906059292724377&SectionId=5214908268601260737&SectionName=Youth%20Beats&NewsDate=20131110&Provider=%E0%A4%89%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B6%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%95%20%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%97%E0%A5%80&NewsTitle=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF%E0%A4%BE%20%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A4%BE%20...%20%E0%A4%8F%E0%A4%95%20%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80-%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80!|archive-date=2016-03-05|dead-url=|url=http://online3.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=4925906059292724377&SectionId=5214908268601260737&SectionName=Youth%20Beats&NewsDate=20131110&Provider=%E0%A4%89%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B6%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%95%20%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%97%E0%A5%80&NewsTitle=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF%E0%A4%BE%20%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A4%BE%20...%20%E0%A4%8F%E0%A4%95%20%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80-%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80!|भाषा=मराठी|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305060514/http://online3.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=4925906059292724377&SectionId=5214908268601260737&SectionName=Youth%20Beats&NewsDate=20131110&Provider=%E0%A4%89%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B6%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%95%20%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%97%E0%A5%80&NewsTitle=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF%E0%A4%BE%20%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A4%BE%20...%20%E0%A4%8F%E0%A4%95%20%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80-%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80! |date=2016-03-05 }}</ref> त्या आधुनिक मराठी रंगभूमीच्या आघाडीच्या प्रवर्तक असून 'रंगायन' चळवळीच्या अध्वर्यू आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.mumbaitheatreguide.com/dramas/features/08/aug/28_feature_shantata.asp#|title=Shantata! Awishkar Chalu Aahe|last=गेही|पहिले नाव=रीमा|दिनांक=|संकेतस्थळ=mumbaitheatreguide.com|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=१७ मार्च २०१९}}</ref> आशय आणि मांडणीचे अर्थगर्भ प्रयोग करणे ही त्यांची खासीयत होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.google.com/search?q=%22Vijaya+Mehta%22+1934&btnG=Nach+B%C3%BCchern+suchen&tbm=bks&tbo=1&hl=de |title=Daughters of Maharashtra: Portraits of Women who are Building Maharashtra |last=वर्दे |पहिले नाव=अभिजित |दिनांक=१९९७ |संकेतस्थळ=books.google.co.in |archive-url= |archive-date= |dead-url= |ॲक्सेसदिनांक=१७ मार्च २०१९}}</ref> ==वैयक्तिक आयुष्य== विजया यांचा पहिला विवाह अभिनेत्री [[दुर्गा खोटे]] यांचा मुलगा हरीन खोटे यांच्याशी झाला होता. हरीन यांचे अल्पवयात निधन झाले. यावेळी त्यांना दोन लहान मुले होती. नंतर त्यांनी फारुख मेहता यांच्याशी विवाह केला.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.punemirror.in/printarticle.aspx?page=comments&action=translate&sectid=63&contentid=2012112620121126075151856ed14874e&subsite=|title=Life at play|last=गोखले|first=शांता|date=२६ नोव्हेंबर २०१२|work=पुणे मिरर|access-date=१७ मार्च २०१९|archive-url=https://archive.is/20130217225014/http://www.punemirror.in/printarticle.aspx?page=comments&action=translate&sectid=63&contentid=2012112620121126075151856ed14874e&subsite=|archive-date=१७ फेब्रुवारी २०१३|dead-url=}}</ref> ३० जून २०२६ रोजी, उतारवयामुळे त्यांचा मृत्यू झाला. मृत्यू समयी त्यांचे वय ९१ वर्षे होते.<ref>{{Cite web |date=2026-06-30 |title=ज्येष्ठ नाट्य दिग्दर्शिका विजया मेहता यांचं निधन, रंगभूमीवरचे अनेक कलाकार घडवणाऱ्या बाई काळाच्या पडद्याआड |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/veteran-theater-director-vijaya-mehta-has-passed-away-the-woman-who-shaped-many-artists-career-know-about-her-scj-81-5991586/ |access-date=2026-06-30 |website=Loksatta |language=mr}}</ref> == कारकीर्द == १९६० च्या दशकात त्यांनी [[विजय तेंडुलकर|विजय तेंडूलकर]], [[अरविंद देशपांडे]] आणि [[श्रीराम बाळकृष्ण लागू|श्रीराम लागू]] यांच्यासोबत [[रंगायन]] या संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेने प्रायोगिक रंगभूमीची चळवळ मराठी भाषेत सुरू केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=HdzF06JsGyMC&oi=fnd&pg=PA181&dq=+ckp+prabhu+-genetic&ots=1P4v3TadPA&sig=cmS5hNkj0HHY3cjBNUOVMFZ8tME#v=onepage&q=ckp&f=false|title=A space of her own : personal narratives of twelve women|last=जसोधरा बागची|पहिले नाव=विजया मेहता|दिनांक=२००५|संकेतस्थळ=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=१७ मार्च २०१९}}</ref> पार्टी या चित्रपटातील त्यांची भूमिका गाजली. त्यांनी दिग्दर्शित केलेले पेस्तनजी व रावसाहेब हे चित्रपट विशेष मानले जातात. == कारकीर्द == {| class="wikitable sortable" |- ! नाव !! प्रकार !! मुख्य कलाकार !! दिग्दर्शक !! वर्ष !! पुरस्कार / नोंदी |- | अजब न्याय वर्तुळाचा || नाटक || || || || [[बर्टोल्ट ब्रेख्त]] यांच्या 'द कॉकेशियन चॉक सर्कल'वर आधारित |- | एक शून्य बाजीराव || नाटक || || || || |- | एका घरात होती || नाटक || || || || |- | कलियुग || चित्रपट (हिंदी) || || [[श्याम बेनेगल]] || १९८१ || विजया मेहता यांनी यात अभिनय केला होता |- | क्वेस्ट || इंग्रजी चित्रपट || || [[विजया मेहता]] || २००६ || अमोल पालेकर यांच्या कथेवर आधारित |- | जास्वंदी || नाटक || || || || |- | पुरुष || नाटक || || || || |- | पेस्तनजी || हिंदी चित्रपट || [[नसीरुद्दीन शाह]], [[अनुपम खेर]] || [[विजया मेहता]] || १९८७ || राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट) |- | बॅरिस्टर || नाटक || [[विक्रम गोखले]] || || || [[जयवंत दळवी]] लिखित नाटक |- | मला उत्तर हवंय || नाटक || || || || |- | मादी || नाटक || || || || |- | रायडिंग द बस विथ माय सिस्टर || इंग्रजी चित्रपट || || [[अँजेलिका ह्युस्टन]] || २००५ || विजया मेहता यांनी यात अभिनय केला होता |- | रावसाहेब || चित्रपट || || [[विजया मेहता]] || १९८६ || राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन) |- | लाईफलाईन || इंग्रजी चित्रवाणी मालिका || || || || |- | वाडा चिरेबंदी || नाटक || || || || [[महेश एलकुंचवार]] लिखित प्रसिद्ध नाटक |- | शाकुंतलम || चित्रवाणी चित्रपट || || || || |- | श्रीमंत || नाटक || || || || |- | स्मृतिचित्रे || दूरचित्रवाणी मालिका || || [[विजया मेहता]] || || [[लक्ष्मीबाई टिळक]] यांच्या आत्मचरित्रावर आधारित |- | हयवदन || नाटक || || || || [[गिरीश कर्नाड]] लिखित नाटक |- | हमिदाबाईची कोठी || नाटक आणि दूरचित्रवाणी मालिका || || || || [[वसंत कानेटकर]] लिखित नाटक |- | हवेली बुलंद थी || हिंदी चित्रपट || || || || |} == पुरस्कार == {| class="wikitable sortable" |- ! पुरस्काराचे नाव !! कलाकृती / संस्था !! प्रदान केलेले वर्ष / नोंदी |- | पुलोत्सव सन्मान पुरस्कार || रत्‍नागिरीचे आर्ट सर्कल, आशय सांस्कृतिक || |- | सन्माननीय डॉक्टरेट || एस.एन.डी.टी. विद्यापीठ || |- | कालिदास सन्मान || — || |- | जीवनगौरव पुरस्कार || [[चतुरंग प्रतिष्ठान]] || २०१२ |- | नाट्यदर्पण पुरस्कार || — || |- | पद्मश्री || — || १९८७ |- | नटवर्य [[प्रभाकर पणशीकर पुरस्कार]] (जीवनगौरव) || महाराष्ट्र सरकार || |- | भैरूरतन दमाणी साहित्य पुरस्कार || 'झिम्मा' (आत्मचरित्र) || |- | [[तन्वीर सन्मान]] पुरस्कार || रूपवेध प्रतिष्ठान || |- | लक्ष्मीबाई टिळक पुरस्कार || 'झिम्मा' (पुस्तक) / [[महाराष्ट्र साहित्य परिषद]] || |- | विष्णूदास भावे सुवर्णपदक || — || |- | संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार || — || |} ==आत्मचरित्र== * विजया मेहता यांनी ’झिम्मा’ या नावाचे आत्मचरित्र लिहिले आहे. हे नुसतेच आत्मचरित्र नाही, तर मराठी रंगभूमीचा इतिहास आहे असे प्रशंसकांचे म्हणणे आहे. * विजया मेहता यांच्या नाट्य-कारकिर्दीवर 'बाई- एका रंगपर्वाचा मनोहर प्रवास’ नावाचे पुस्तक आहे. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेत्री}} {{DEFAULTSORT:मेहता, विजया}} [[वर्ग:मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:मराठी नाट्यदिग्दर्शक]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:मराठी अभिनेत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९३४ मधील जन्म]] [[वर्ग:कालिदास सन्मान पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:इंग्लिश चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेत्री]] [[वर्ग:गुजराती चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कार प्राप्त महिला]] [[वर्ग:कलेतील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] j1tde8iu7t09xpvnsxwh0he9pku7cmw 2692486 2692485 2026-07-03T19:55:20Z अभय नातू 206 /* पुरस्कार */ 2692486 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{हा लेख|{{लेखनाव}}|विजया}} '''विजया मेहता''' ([[४ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९३४|१९३४]] - [[३० जून]], [[इ.स. २०२६|२०२६]]) या भारतीय रंगभूमीवरील अभिनेत्री, दिग्दर्शिका होत्या. त्यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव '''विजया जयवंत''' होते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=|title=विजया मेहता ... एक मनस्वी-तपस्वी रंगयात्री!|author=नेवगी|first=उमेश विनायक|date=१० नोव्हेंबर २०१३|work=सकाळ|accessdate=३१ जानेवारी २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305060514/http://online3.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=4925906059292724377&SectionId=5214908268601260737&SectionName=Youth%20Beats&NewsDate=20131110&Provider=%E0%A4%89%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B6%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%95%20%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%97%E0%A5%80&NewsTitle=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF%E0%A4%BE%20%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A4%BE%20...%20%E0%A4%8F%E0%A4%95%20%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80-%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80!|archive-date=2016-03-05|dead-url=|url=http://online3.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=4925906059292724377&SectionId=5214908268601260737&SectionName=Youth%20Beats&NewsDate=20131110&Provider=%E0%A4%89%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B6%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%95%20%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%97%E0%A5%80&NewsTitle=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF%E0%A4%BE%20%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A4%BE%20...%20%E0%A4%8F%E0%A4%95%20%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80-%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80!|भाषा=मराठी|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305060514/http://online3.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=4925906059292724377&SectionId=5214908268601260737&SectionName=Youth%20Beats&NewsDate=20131110&Provider=%E0%A4%89%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B6%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%95%20%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%97%E0%A5%80&NewsTitle=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF%E0%A4%BE%20%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A4%BE%20...%20%E0%A4%8F%E0%A4%95%20%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80-%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80! |date=2016-03-05 }}</ref> त्या आधुनिक मराठी रंगभूमीच्या आघाडीच्या प्रवर्तक असून 'रंगायन' चळवळीच्या अध्वर्यू आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.mumbaitheatreguide.com/dramas/features/08/aug/28_feature_shantata.asp#|title=Shantata! Awishkar Chalu Aahe|last=गेही|पहिले नाव=रीमा|दिनांक=|संकेतस्थळ=mumbaitheatreguide.com|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=१७ मार्च २०१९}}</ref> आशय आणि मांडणीचे अर्थगर्भ प्रयोग करणे ही त्यांची खासीयत होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.google.com/search?q=%22Vijaya+Mehta%22+1934&btnG=Nach+B%C3%BCchern+suchen&tbm=bks&tbo=1&hl=de |title=Daughters of Maharashtra: Portraits of Women who are Building Maharashtra |last=वर्दे |पहिले नाव=अभिजित |दिनांक=१९९७ |संकेतस्थळ=books.google.co.in |archive-url= |archive-date= |dead-url= |ॲक्सेसदिनांक=१७ मार्च २०१९}}</ref> ==वैयक्तिक आयुष्य== विजया यांचा पहिला विवाह अभिनेत्री [[दुर्गा खोटे]] यांचा मुलगा हरीन खोटे यांच्याशी झाला होता. हरीन यांचे अल्पवयात निधन झाले. यावेळी त्यांना दोन लहान मुले होती. नंतर त्यांनी फारुख मेहता यांच्याशी विवाह केला.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.punemirror.in/printarticle.aspx?page=comments&action=translate&sectid=63&contentid=2012112620121126075151856ed14874e&subsite=|title=Life at play|last=गोखले|first=शांता|date=२६ नोव्हेंबर २०१२|work=पुणे मिरर|access-date=१७ मार्च २०१९|archive-url=https://archive.is/20130217225014/http://www.punemirror.in/printarticle.aspx?page=comments&action=translate&sectid=63&contentid=2012112620121126075151856ed14874e&subsite=|archive-date=१७ फेब्रुवारी २०१३|dead-url=}}</ref> ३० जून २०२६ रोजी, उतारवयामुळे त्यांचा मृत्यू झाला. मृत्यू समयी त्यांचे वय ९१ वर्षे होते.<ref>{{Cite web |date=2026-06-30 |title=ज्येष्ठ नाट्य दिग्दर्शिका विजया मेहता यांचं निधन, रंगभूमीवरचे अनेक कलाकार घडवणाऱ्या बाई काळाच्या पडद्याआड |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/veteran-theater-director-vijaya-mehta-has-passed-away-the-woman-who-shaped-many-artists-career-know-about-her-scj-81-5991586/ |access-date=2026-06-30 |website=Loksatta |language=mr}}</ref> == कारकीर्द == १९६० च्या दशकात त्यांनी [[विजय तेंडुलकर|विजय तेंडूलकर]], [[अरविंद देशपांडे]] आणि [[श्रीराम बाळकृष्ण लागू|श्रीराम लागू]] यांच्यासोबत [[रंगायन]] या संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेने प्रायोगिक रंगभूमीची चळवळ मराठी भाषेत सुरू केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=HdzF06JsGyMC&oi=fnd&pg=PA181&dq=+ckp+prabhu+-genetic&ots=1P4v3TadPA&sig=cmS5hNkj0HHY3cjBNUOVMFZ8tME#v=onepage&q=ckp&f=false|title=A space of her own : personal narratives of twelve women|last=जसोधरा बागची|पहिले नाव=विजया मेहता|दिनांक=२००५|संकेतस्थळ=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=१७ मार्च २०१९}}</ref> पार्टी या चित्रपटातील त्यांची भूमिका गाजली. त्यांनी दिग्दर्शित केलेले पेस्तनजी व रावसाहेब हे चित्रपट विशेष मानले जातात. == कारकीर्द == {| class="wikitable sortable" |- ! नाव !! प्रकार !! मुख्य कलाकार !! दिग्दर्शक !! वर्ष !! पुरस्कार / नोंदी |- | अजब न्याय वर्तुळाचा || नाटक || || || || [[बर्टोल्ट ब्रेख्त]] यांच्या 'द कॉकेशियन चॉक सर्कल'वर आधारित |- | एक शून्य बाजीराव || नाटक || || || || |- | एका घरात होती || नाटक || || || || |- | कलियुग || चित्रपट (हिंदी) || || [[श्याम बेनेगल]] || १९८१ || विजया मेहता यांनी यात अभिनय केला होता |- | क्वेस्ट || इंग्रजी चित्रपट || || [[विजया मेहता]] || २००६ || अमोल पालेकर यांच्या कथेवर आधारित |- | जास्वंदी || नाटक || || || || |- | पुरुष || नाटक || || || || |- | पेस्तनजी || हिंदी चित्रपट || [[नसीरुद्दीन शाह]], [[अनुपम खेर]] || [[विजया मेहता]] || १९८७ || राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट) |- | बॅरिस्टर || नाटक || [[विक्रम गोखले]] || || || [[जयवंत दळवी]] लिखित नाटक |- | मला उत्तर हवंय || नाटक || || || || |- | मादी || नाटक || || || || |- | रायडिंग द बस विथ माय सिस्टर || इंग्रजी चित्रपट || || [[अँजेलिका ह्युस्टन]] || २००५ || विजया मेहता यांनी यात अभिनय केला होता |- | रावसाहेब || चित्रपट || || [[विजया मेहता]] || १९८६ || राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन) |- | लाईफलाईन || इंग्रजी चित्रवाणी मालिका || || || || |- | वाडा चिरेबंदी || नाटक || || || || [[महेश एलकुंचवार]] लिखित प्रसिद्ध नाटक |- | शाकुंतलम || चित्रवाणी चित्रपट || || || || |- | श्रीमंत || नाटक || || || || |- | स्मृतिचित्रे || दूरचित्रवाणी मालिका || || [[विजया मेहता]] || || [[लक्ष्मीबाई टिळक]] यांच्या आत्मचरित्रावर आधारित |- | हयवदन || नाटक || || || || [[गिरीश कर्नाड]] लिखित नाटक |- | हमिदाबाईची कोठी || नाटक आणि दूरचित्रवाणी मालिका || || || || [[वसंत कानेटकर]] लिखित नाटक |- | हवेली बुलंद थी || हिंदी चित्रपट || || || || |} == पुरस्कार == {| class="wikitable sortable" |- ! पुरस्काराचे नाव !! कलाकृती / संस्था !! वर्ष |- | पुलोत्सव सन्मान पुरस्कार || रत्‍नागिरीचे आर्ट सर्कल, आशय सांस्कृतिक || |- | सन्माननीय डॉक्टरेट || एस.एन.डी.टी. विद्यापीठ || |- | कालिदास सन्मान || — || |- | जीवनगौरव पुरस्कार || [[चतुरंग प्रतिष्ठान]] || २०१२ |- | नाट्यदर्पण पुरस्कार || — || |- | पद्मश्री || — || १९८७ |- | नटवर्य [[प्रभाकर पणशीकर पुरस्कार]] (जीवनगौरव) || महाराष्ट्र सरकार || |- | भैरूरतन दमाणी साहित्य पुरस्कार || 'झिम्मा' (आत्मचरित्र) || |- | [[तन्वीर सन्मान]] पुरस्कार || रूपवेध प्रतिष्ठान || |- | लक्ष्मीबाई टिळक पुरस्कार || 'झिम्मा' (पुस्तक) / [[महाराष्ट्र साहित्य परिषद]] || |- | विष्णूदास भावे सुवर्णपदक || — || |- | संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार || — || |} ==आत्मचरित्र== * विजया मेहता यांनी ’झिम्मा’ या नावाचे आत्मचरित्र लिहिले आहे. हे नुसतेच आत्मचरित्र नाही, तर मराठी रंगभूमीचा इतिहास आहे असे प्रशंसकांचे म्हणणे आहे. * विजया मेहता यांच्या नाट्य-कारकिर्दीवर 'बाई- एका रंगपर्वाचा मनोहर प्रवास’ नावाचे पुस्तक आहे. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेत्री}} {{DEFAULTSORT:मेहता, विजया}} [[वर्ग:मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:मराठी नाट्यदिग्दर्शक]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:मराठी अभिनेत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९३४ मधील जन्म]] [[वर्ग:कालिदास सन्मान पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:इंग्लिश चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेत्री]] [[वर्ग:गुजराती चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कार प्राप्त महिला]] [[वर्ग:कलेतील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] 69bc0pkci4mjdh4w4v35xjfv8wrt1nj 10 79951 2692422 1186977 2026-07-03T15:54:48Z संतोष गोरे 135680 2692422 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = चीनच्या जनता-प्रजासत्ताकाचे पंतप्रधान |title = [[चीनचे जनता-प्रजासत्ताक|<span style="color:#FFDE00;<!--same as PRC flag's yellow-->">चीनच्या जनता-प्रजासत्ताकाचे</span>]] [[चीनच्या जनता-प्रजासत्ताकाचे पंतप्रधान|<span style="color:#FFDE00;<!--same as PRC flag's yellow-->">पंतप्रधान</span>]] | image = [[चित्र:中華人民共和國國徽.svg|70px]] | imageleft = [[चित्र:Flag of the People's Republic of China.svg|100px]] |titlestyle = background:#DE2910;<!--same as PRC flag's red--> color:#FFDE00;<!--same as PRC flag's yellow--> |list1 = <div><!--(reduces gap between wrapped lines)--> {{nowrap begin}} [[चौ एन्लाय]]{{·w}} [[ह्वा ग्वोफेंग]]{{·w}} [[चाओ झियांग]]{{·w}} [[ली पेंग]]{{·w}} [[चू रोंग्जी]]{{·w}} [[वन च्यापाओ]] {{nowrap end}} </div> | state = autocollapse }}<noinclude> [[वर्ग:चीन मार्गक्रमण साचे|पंतप्रधान]] [[वर्ग:चीनचे पंतप्रधान| ]] </noinclude> clj4zggz8yagowiujtya09m3ri4780f 0 90896 2692434 698761 2026-07-03T16:15:19Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2692434 wikitext text/x-wiki '''मुखपृष्ठकार''' ही अशी व्यक्ती असते, जी पुस्तक, नियतकालिक (मासिक), कॅटलॉग किंवा कोणत्याही प्रकाशनाचे बाह्य दर्शनी मुखपृष्ठ तयार करण्याचे व डिझाइन करण्याचे काम करते. हे पुस्तक निर्मितीतील एक महत्त्वाचे कलात्मक अंग आहे. मुखपृष्ठकाराच्या मुख्य कामामध्ये पुढील गोष्टींचा समावेश होतो: * कथानकाचा अर्थ लावणे: पुस्तकाचा गाभा किंवा आतील मजकूर समजून घेऊन त्यानुसार योग्य दृश्य संकल्पना तयार करणे. * चित्रकला व डिझायनिंग: पुस्तकाचा विषय आणि वाचकवर्ग लक्षात घेऊन चित्रे रेखाटणे, रंगांची निवड करणे, अक्षरांची रचना करणे व छायाचित्रांचा वापर करणे. * लेखक आणि प्रकाशकांशी समन्वय: लेखकाच्या व प्रकाशकाच्या मागण्या लक्षात घेऊन, पुस्तकाचे मुखपृष्ठ वाचकांचे लक्ष वेधून घेईल अशा प्रकारे डिझाइन करणे. {{विस्तार}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} # [https://www.lokmat.com/manthan/homepage-creation-creative-process/ मुखपृष्ठ निर्मिती सृजनात्मक प्रक्रिया!] [[वर्ग:पेशानुसार व्यक्ती]] d3pbpr84nh5kh0bexibt3qiik3sxrri 0 91625 2692445 711268 2026-07-03T16:38:15Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2692445 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[बोरगाव खुर्द (खालापूर) ]] 489lin6t7ecdvu5t6hljmwiwo33xwiw 0 91936 2692435 708778 2026-07-03T16:19:02Z संतोष गोरे 135680 /* */ इंग्लिश विकिपीडियावरून भाषांतरित 2692435 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|धरमशाला}} '''धर्मशाळा''' हे भारतीय उपखंडातील एक सार्वजनिक विश्रामगृह किंवा आश्रयस्थान आहे. हे प्रवाशांना मुक्काम करण्यासाठीची विरामस्थान असते. सहसा ही विरामस्थाने [[धर्मादाय संस्था|धर्मादाय संस्थांकडून]] मोफत किंवा ऐच्छिक देणगी तत्त्वावर चालवण्यात येतात. गुरुद्वारांची निर्मिती होण्यापूर्वी शीख धर्मीयांच्या प्रार्थनास्थळांनाही 'धर्मशाळा' म्हटले जात असे. ज्याप्रमाणे प्रवाशांसाठी आणि तांड्यांसाठी सराई असतात, त्याचप्रमाणे हिंदू तीर्थक्षेत्रांच्या ठिकाणी हिंदू धार्मिक पर्यटकांसाठी धर्मशाळा बांधल्या जातात. नेपाळमध्ये विशेषतः यात्रेकरूंसाठी बांधलेल्या धर्मशाळांसोबतच स्थानिक लोकांसाठीही धर्मशाळा आहेत. वाढत्या पर्यटन उद्योगाचा एक भाग म्हणून हॉटेल्सचा उदय झाल्यामुळे, धर्मशाळांचा वापर हळूहळू कमी होत गेला. {{विस्तार}} {{वर्ग}} ciby5tsnwjx9bgapqdhz3ohxxt3c7k4 0 93717 2692488 2546642 2026-07-03T20:00:11Z अभय नातू 206 /* अशोक दा. रानडे यांनी लिहिलेली पुस्तके(मराठी १०, इंग्रजी १३) */ 2692488 wikitext text/x-wiki डॉ. '''अशोक दामोदर रानडे''' (जन्म : पुणे, २५ नोव्हेंबर, इ.स. १९३७; - ३० जुलै, इ.स.२०११) हे भारतीय शास्त्रीय संगीतविशारद, समीक्षक आणि लेखक होते. भारतीय कला आणि संस्कृतीचे अभ्यासक, भाष्यकार, प्रयोगशील संगीतकार, गायक, साहित्यिक आणि अध्यापक अशा विविध नात्यांनी त्यांनी ५०हून अधिक वर्षे संगीतासाठी काम केले. इंग्रजी व मराठीतील गंथलेखन, नाटक-चित्रपटांचे संगीत दिग्दर्शन, कित्येक थिमॅटिक कार्यक्रम देणारे रानडे सतत अध्यापन, लेखन आणि संगीताच्या विश्वातील एकेका संकल्पनेचा वेध घेण्यात गुंतलेले असत. ==जीवन== अशोक रानडे यांना मुळात साहित्यात रस होता. मात्र त्यांनी वडिलांच्या आग्रहापोटी बीएला अर्थशास्त्र घेतले. नंतर एल्‌‍एल्‌‍बी केले(१९६०). साहित्याची ओढ असल्याने मराठी वाङ्‌मयात एमए केले(१९६२). मग इंग्रजी साहित्य खोलात जाणून घ्यायचे म्हणून पुन्हा इंग्रजीत एमए केले (१९६४). डॉक्टरेटचा अभ्यास डॉ. रा.भा. पाटणकरांकडे चालू असताना दोनतीनदा विषय बदलले. ध्वनिसिद्धान्तावर संशोधन करीत असतानाच '[[शेक्सपिअर]]च्या नाटकांमधील संगीत' यावर पीएच. डी. करावी, असाही आग्रह झाला. वयाच्या दहाव्या वर्षापासूनच संगीताचे शिक्षण चालू होते. पंडित [[गजाननराव जोशी]] (१९४८-५८), पंडित प्रल्हाद गानू (१९५८-६२), पंडित लक्ष्मणराव बोडस (१९६२-६६), या साऱ्यांकडे रानडे यांनी अनेक वर्षे ग्वाल्हेर, जयपूर, आग्रा, पतियाळा या घराण्यांची तालीम घेतली. प्रो. [[बी.आर. देवधर]] यांच्याकडे आवाजाच्या आणि कंठसंगीताच्या तंत्रज्ञानाचा (Voice Culture) अभ्यास केला (१९७०-७४). शास्त्रीय संगीताच्या बाबतीत अगदी सुरुवातीपासून ’हा व्यवसाय म्हणून करायचा नाही’ असा त्यांचा दृष्टिकोन होता; मैफली आणि कार्यक्रम करण्यातच अडकून पडायचे नाही, गाण्याचा व्यवसाय करण्यासाठी ज्या तडजोडी कराव्या लागतात, त्या करायच्या नाहीत. मुंबईच्या आकाशवाणी केंद्रात अशोक दा. रानडे यांनी १९६३ ते ६६ या काळात नोकरी केली. आणि नंतर १९६७ ते १९६८ या काळात ’सिद्धार्थ कॉलेज ऑफ कॉमर्स अँड एकॉनॉमिक्स’मध्ये त्यांनी अर्थशास्त्र शिकविले. १९६८मध्ये ते मुंबई विद्यापीठात युनिव्हर्सिटी म्युझिक सेन्टरचे संचालक झाले. तेथे ते १९८३पर्यंत होते; त्यानंतर पुण्याच्या अमेरिकन इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडियन स्टडीज या संस्थेत ते Archives and Research Center for Ethnomusicology या शाखेचे एका वर्षासाठी सहसंचालक झाले. १९८४पासून ते १९९३पर्यंत अशोक दा. रानडे हे मुंबईच्या ’एन्‌सीपीए’ (नॅशनल सेन्टर फॉर दि परफॉर्मिंग आर्ट्‌स)मध्ये उपसंचालक म्हणून काम करीत होते. स्वतः जयपूर आणि ग्वाल्हेर घराण्याची गायकी गळयात घोटवून घेतलेले डॉ. अशोक दामोदर रानडे यांनी शास्त्रीय संगीत आणि लोकसंगीताला आपल्या सौदर्यशास्त्रीय दृष्टीने मोठया उंचीवर नेऊन ठेवले होते. मुंबईत एन.सी.पी.ए.त (नॅशनल सेन्टर फॉर दि परफॉर्मिंग आर्ट्‌स), महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक कार्य विभागाच्यावतीने लावणी महोत्सव आयोजित होत असतो. त्यात लावणीवरची कार्यशाळा नेहमी आयोजित व्हायची. या कार्यशाळेत अशोक रानडे बैठकीच्या लावणीचे मर्म उलगडून सांगायचे. डॉ. अशोक रानडे यांनी लोकसंगीताला जी सैद्धांतिक बैठक प्राप्त करून दिली ती निश्चितच अजोड अशी आहे. भारतीय संगीताचे आदिम संगीत, लोकसंगीत, धार्मिक संगीत, लोकप्रिय संगीत, शास्त्रीय संगीत असे वर्गीकरण करून त्यामागची शक्तिस्थाने शोधण्याचा प्रयत्‍न सातत्याने अशोक रानडे यांनी केला. त्यांनी मुंबई विद्यापीठात संगीत विभागाची स्थापना करून त्या विभागाची सतत प्रगती घडवून आणली. आकाशवाणी, एन.सी.पी.ए., चव्हाण केंद्र अशा संस्थांमधून महत्त्वाच्या पदांवर काम करीत असताना, अशोक रानडे यांनी आयुष्यभर संगीतसेवा आणि नाट्यसेवा केली. अशोक रानडे यांच्या पत्नी [[हेमांगिनी रानडे]] गुजराती लेखिका आहेत. == लिहिलेली पुस्तके == {| class="wikitable sortable" |- ! पुस्तकाचे नाव !! भाषा !! प्रकार !! वर्ष !! पुरस्कार / नोंदी |- | परंपरा आणि आविष्कार || मराठी || संगीतशास्त्र / कला || २०१० || |- | पाश्चात्य संगीतसंज्ञा कोश || मराठी || संदर्भ ग्रंथ / कोश || २०१८ || सहलेखक - चैतन्य कुंटे. ग्रीक, लॅटिन, इंग्रजी, इटालियन, फ्रेंच, जर्मन, पोर्तुगीज, स्पॅनिश, स्कॉटिश आणि डॅनिश अशा १० भाषांतील संज्ञांचा समावेश. |- | भाषणरंग : व्यासपीठ आणि रंगपीठ || मराठी || वैचारिक || १९९५ || |- | भाषण व नाट्यविषयक विचार || मराठी || वैचारिक || २००१ || |- | मला भावलेले संगीतकार || मराठी || व्यक्तिचित्रे / संगीत || २०१० || |- | लोकसंगीतशास्त्र || मराठी || संगीतशास्त्र || १९७५ || |- | संगीत विचार आणि हिंदुस्तानी संगीत || मराठी || संगीतशास्त्र || २००९ || |- | संगीताचे सौदर्यशास्त्र || मराठी || सौंदर्यशास्त्र || १९७१ || |- | स्ट्राव्हिन्स्कीचे सांगीतिक सौदर्यशास्त्र || मराठी || सौंदर्यशास्त्र || १९७५ || |- | हिंदी चित्रपट गीते || मराठी || संगीत / सिनेमा || २०१० || |- | Essays in India Ethnomusicology || इंग्रजी || संगीतशास्त्र / निबंध || १९९८ || |- | Hindi Film Songs : Music Beyond Boundaries || इंग्रजी || संगीत / सिनेमा || २००६ || |- | Hindustani Music || इंग्रजी || संगीतशास्त्र || १९९७ || पहिली पुनरावृत्ती २००२, दुसरी २००५ |- | Indology and Ethnomusicology: Contours of Early Indo-British Relationship || इंग्रजी || इतिहास / संगीत || १९९२ || |- | Keywords and Concepts: Hindustani Classical Music || इंग्रजी || संदर्भ ग्रंथ || १९९० || |- | Maharashtra: Art Music || इंग्रजी || संगीत || १९८९ || |- | Music and Drama || इंग्रजी || नाटक / संगीत || १९९१ || |- | Music Contexts: A Concise Dictionary of Hindustani Music || इंग्रजी || शब्दकोश / संदर्भ ग्रंथ || २००६ || |- | On Music and Musicians of Hindoostan || इंग्रजी || व्यक्तिचित्रे / संगीत || १९८४ || |- | Perspectives on Music: Ideas and Theories || इंग्रजी || संगीतशास्त्र / वैचारिक || २००८ || |- | Reflections on Musicology and History, With reference to Hindustani Music || इंग्रजी || संगीतशास्त्र / इतिहास || २००१ || |- | Some Hindustani Musicians-They Lit the Way || इंग्रजी || व्यक्तिचित्रे / संगीत || २०११ || |- | Stage Music of Maharashtra || इंग्रजी || नाट्यसंगीत || १९८६ || |} ==वृत्तपत्रांतील सदर लेखन== अशोक दामोदर रानडे हे महाराष्ट्र टाइम्समध्ये ’किरणांची सावली’ या नावाचे, आणि लोकसत्तामध्ये ’संगीत संगती’ नावाचे सदर लिहीत असत. ==रानड्यांचे संगीत दिग्दर्शन/संयोजन== * एक झुंज वाऱ्याची (प्रायोगिक नाटक) * देवाजीने करुणा केली (नाटक) * अशोक रानडे यांनी ’रसिक रंगा’ या नावाने हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीतात काही बंदिशी रचल्या आहेत. * शोनार बांगला (नाटक) ==रानडे यांनी केलेले संगीतविषयक थिमॅटिक कार्यक्रम (एकूण २०)== * कलागणेश^% * गायकीचे वळण (२०००) * गीतिभान^% (२००७) * चंद्रभैरवी(२००५) * त्रिभंग ते अभंग (१९९५) * देवगाणी^% (१९९१) * नाट्यसंगीताची वाटचाल (१९८४) * नाट्यसंगीताचे मराठी वळण (१९९४) * बैठकीची लावणी^% (१९८९) * मानापमानातील गाणी (१९८६) * रंगबसंत (१९९३) * रचना ते बंदिश (१९९७) * राधा (१९९५) * रामगाणे^% (२००९) * सकलांचे सोयरे * संगीतरंग (१९९२) * संचित^% (२००४) * संतांची वाटचाल^% (२००७) * सावन (१९८८) * स्वरचक्र(१९९३) % : या सर्व कार्यक्रमांच्या सीडीज निघाल्या आहेत. ==अशोक दा. रानडे यांना मिळालेले पुरस्कार== * 'चतुरंग परिवारा'चा जीवनगौरव पुरस्कार * भारत सरकारचा संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार * महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक कार्य विभागाचा कलादान पुरस्कार ==अधिक वाचन== {{DEFAULTSORT:रानडे,अशोक दामोदर}} [[वर्ग:संगीतसमीक्षक|रानडे,अशोक]] [[वर्ग:इ.स. १९३७ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०११ मधील मृत्यू]] agl23j1tlufangl6pldo6l79wv24jjk 2692489 2692488 2026-07-03T20:00:42Z अभय नातू 206 /* लिहिलेली पुस्तके */ 2692489 wikitext text/x-wiki डॉ. '''अशोक दामोदर रानडे''' (जन्म : पुणे, २५ नोव्हेंबर, इ.स. १९३७; - ३० जुलै, इ.स.२०११) हे भारतीय शास्त्रीय संगीतविशारद, समीक्षक आणि लेखक होते. भारतीय कला आणि संस्कृतीचे अभ्यासक, भाष्यकार, प्रयोगशील संगीतकार, गायक, साहित्यिक आणि अध्यापक अशा विविध नात्यांनी त्यांनी ५०हून अधिक वर्षे संगीतासाठी काम केले. इंग्रजी व मराठीतील गंथलेखन, नाटक-चित्रपटांचे संगीत दिग्दर्शन, कित्येक थिमॅटिक कार्यक्रम देणारे रानडे सतत अध्यापन, लेखन आणि संगीताच्या विश्वातील एकेका संकल्पनेचा वेध घेण्यात गुंतलेले असत. ==जीवन== अशोक रानडे यांना मुळात साहित्यात रस होता. मात्र त्यांनी वडिलांच्या आग्रहापोटी बीएला अर्थशास्त्र घेतले. नंतर एल्‌‍एल्‌‍बी केले(१९६०). साहित्याची ओढ असल्याने मराठी वाङ्‌मयात एमए केले(१९६२). मग इंग्रजी साहित्य खोलात जाणून घ्यायचे म्हणून पुन्हा इंग्रजीत एमए केले (१९६४). डॉक्टरेटचा अभ्यास डॉ. रा.भा. पाटणकरांकडे चालू असताना दोनतीनदा विषय बदलले. ध्वनिसिद्धान्तावर संशोधन करीत असतानाच '[[शेक्सपिअर]]च्या नाटकांमधील संगीत' यावर पीएच. डी. करावी, असाही आग्रह झाला. वयाच्या दहाव्या वर्षापासूनच संगीताचे शिक्षण चालू होते. पंडित [[गजाननराव जोशी]] (१९४८-५८), पंडित प्रल्हाद गानू (१९५८-६२), पंडित लक्ष्मणराव बोडस (१९६२-६६), या साऱ्यांकडे रानडे यांनी अनेक वर्षे ग्वाल्हेर, जयपूर, आग्रा, पतियाळा या घराण्यांची तालीम घेतली. प्रो. [[बी.आर. देवधर]] यांच्याकडे आवाजाच्या आणि कंठसंगीताच्या तंत्रज्ञानाचा (Voice Culture) अभ्यास केला (१९७०-७४). शास्त्रीय संगीताच्या बाबतीत अगदी सुरुवातीपासून ’हा व्यवसाय म्हणून करायचा नाही’ असा त्यांचा दृष्टिकोन होता; मैफली आणि कार्यक्रम करण्यातच अडकून पडायचे नाही, गाण्याचा व्यवसाय करण्यासाठी ज्या तडजोडी कराव्या लागतात, त्या करायच्या नाहीत. मुंबईच्या आकाशवाणी केंद्रात अशोक दा. रानडे यांनी १९६३ ते ६६ या काळात नोकरी केली. आणि नंतर १९६७ ते १९६८ या काळात ’सिद्धार्थ कॉलेज ऑफ कॉमर्स अँड एकॉनॉमिक्स’मध्ये त्यांनी अर्थशास्त्र शिकविले. १९६८मध्ये ते मुंबई विद्यापीठात युनिव्हर्सिटी म्युझिक सेन्टरचे संचालक झाले. तेथे ते १९८३पर्यंत होते; त्यानंतर पुण्याच्या अमेरिकन इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडियन स्टडीज या संस्थेत ते Archives and Research Center for Ethnomusicology या शाखेचे एका वर्षासाठी सहसंचालक झाले. १९८४पासून ते १९९३पर्यंत अशोक दा. रानडे हे मुंबईच्या ’एन्‌सीपीए’ (नॅशनल सेन्टर फॉर दि परफॉर्मिंग आर्ट्‌स)मध्ये उपसंचालक म्हणून काम करीत होते. स्वतः जयपूर आणि ग्वाल्हेर घराण्याची गायकी गळयात घोटवून घेतलेले डॉ. अशोक दामोदर रानडे यांनी शास्त्रीय संगीत आणि लोकसंगीताला आपल्या सौदर्यशास्त्रीय दृष्टीने मोठया उंचीवर नेऊन ठेवले होते. मुंबईत एन.सी.पी.ए.त (नॅशनल सेन्टर फॉर दि परफॉर्मिंग आर्ट्‌स), महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक कार्य विभागाच्यावतीने लावणी महोत्सव आयोजित होत असतो. त्यात लावणीवरची कार्यशाळा नेहमी आयोजित व्हायची. या कार्यशाळेत अशोक रानडे बैठकीच्या लावणीचे मर्म उलगडून सांगायचे. डॉ. अशोक रानडे यांनी लोकसंगीताला जी सैद्धांतिक बैठक प्राप्त करून दिली ती निश्चितच अजोड अशी आहे. भारतीय संगीताचे आदिम संगीत, लोकसंगीत, धार्मिक संगीत, लोकप्रिय संगीत, शास्त्रीय संगीत असे वर्गीकरण करून त्यामागची शक्तिस्थाने शोधण्याचा प्रयत्‍न सातत्याने अशोक रानडे यांनी केला. त्यांनी मुंबई विद्यापीठात संगीत विभागाची स्थापना करून त्या विभागाची सतत प्रगती घडवून आणली. आकाशवाणी, एन.सी.पी.ए., चव्हाण केंद्र अशा संस्थांमधून महत्त्वाच्या पदांवर काम करीत असताना, अशोक रानडे यांनी आयुष्यभर संगीतसेवा आणि नाट्यसेवा केली. अशोक रानडे यांच्या पत्नी [[हेमांगिनी रानडे]] गुजराती लेखिका आहेत. == लिहिलेली पुस्तके == {| class="wikitable sortable" |- ! पुस्तकाचे नाव !! भाषा !! प्रकार !! वर्ष !! पुरस्कार / नोंदी |- | परंपरा आणि आविष्कार || मराठी || संगीतशास्त्र / कला || २०१० || |- | पाश्चात्य संगीतसंज्ञा कोश || मराठी || संदर्भ ग्रंथ / कोश || २०१८ || सहलेखक - चैतन्य कुंटे. ग्रीक, लॅटिन, इंग्लिश, इटालियन, फ्रेंच, जर्मन, पोर्तुगीज, स्पॅनिश, स्कॉटिश आणि डॅनिश अशा १० भाषांतील संज्ञांचा समावेश. |- | भाषणरंग : व्यासपीठ आणि रंगपीठ || मराठी || वैचारिक || १९९५ || |- | भाषण व नाट्यविषयक विचार || मराठी || वैचारिक || २००१ || |- | मला भावलेले संगीतकार || मराठी || व्यक्तिचित्रे / संगीत || २०१० || |- | लोकसंगीतशास्त्र || मराठी || संगीतशास्त्र || १९७५ || |- | संगीत विचार आणि हिंदुस्तानी संगीत || मराठी || संगीतशास्त्र || २००९ || |- | संगीताचे सौदर्यशास्त्र || मराठी || सौंदर्यशास्त्र || १९७१ || |- | स्ट्राव्हिन्स्कीचे सांगीतिक सौदर्यशास्त्र || मराठी || सौंदर्यशास्त्र || १९७५ || |- | हिंदी चित्रपट गीते || मराठी || संगीत / सिनेमा || २०१० || |- | Essays in India Ethnomusicology || इंग्लिश || संगीतशास्त्र / निबंध || १९९८ || |- | Hindi Film Songs : Music Beyond Boundaries || इंग्लिश || संगीत / सिनेमा || २००६ || |- | Hindustani Music || इंग्लिश || संगीतशास्त्र || १९९७ || पहिली पुनरावृत्ती २००२, दुसरी २००५ |- | Indology and Ethnomusicology: Contours of Early Indo-British Relationship || इंग्लिश || इतिहास / संगीत || १९९२ || |- | Keywords and Concepts: Hindustani Classical Music || इंग्लिश || संदर्भ ग्रंथ || १९९० || |- | Maharashtra: Art Music || इंग्लिश || संगीत || १९८९ || |- | Music and Drama || इंग्लिश || नाटक / संगीत || १९९१ || |- | Music Contexts: A Concise Dictionary of Hindustani Music || इंग्लिश || शब्दकोश / संदर्भ ग्रंथ || २००६ || |- | On Music and Musicians of Hindoostan || इंग्लिश || व्यक्तिचित्रे / संगीत || १९८४ || |- | Perspectives on Music: Ideas and Theories || इंग्लिश || संगीतशास्त्र / वैचारिक || २००८ || |- | Reflections on Musicology and History, With reference to Hindustani Music || इंग्लिश || संगीतशास्त्र / इतिहास || २००१ || |- | Some Hindustani Musicians-They Lit the Way || इंग्लिश || व्यक्तिचित्रे / संगीत || २०११ || |- | Stage Music of Maharashtra || इंग्लिश || नाट्यसंगीत || १९८६ || |} ==वृत्तपत्रांतील सदर लेखन== अशोक दामोदर रानडे हे महाराष्ट्र टाइम्समध्ये ’किरणांची सावली’ या नावाचे, आणि लोकसत्तामध्ये ’संगीत संगती’ नावाचे सदर लिहीत असत. ==रानड्यांचे संगीत दिग्दर्शन/संयोजन== * एक झुंज वाऱ्याची (प्रायोगिक नाटक) * देवाजीने करुणा केली (नाटक) * अशोक रानडे यांनी ’रसिक रंगा’ या नावाने हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीतात काही बंदिशी रचल्या आहेत. * शोनार बांगला (नाटक) ==रानडे यांनी केलेले संगीतविषयक थिमॅटिक कार्यक्रम (एकूण २०)== * कलागणेश^% * गायकीचे वळण (२०००) * गीतिभान^% (२००७) * चंद्रभैरवी(२००५) * त्रिभंग ते अभंग (१९९५) * देवगाणी^% (१९९१) * नाट्यसंगीताची वाटचाल (१९८४) * नाट्यसंगीताचे मराठी वळण (१९९४) * बैठकीची लावणी^% (१९८९) * मानापमानातील गाणी (१९८६) * रंगबसंत (१९९३) * रचना ते बंदिश (१९९७) * राधा (१९९५) * रामगाणे^% (२००९) * सकलांचे सोयरे * संगीतरंग (१९९२) * संचित^% (२००४) * संतांची वाटचाल^% (२००७) * सावन (१९८८) * स्वरचक्र(१९९३) % : या सर्व कार्यक्रमांच्या सीडीज निघाल्या आहेत. ==अशोक दा. रानडे यांना मिळालेले पुरस्कार== * 'चतुरंग परिवारा'चा जीवनगौरव पुरस्कार * भारत सरकारचा संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार * महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक कार्य विभागाचा कलादान पुरस्कार ==अधिक वाचन== {{DEFAULTSORT:रानडे,अशोक दामोदर}} [[वर्ग:संगीतसमीक्षक|रानडे,अशोक]] [[वर्ग:इ.स. १९३७ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०११ मधील मृत्यू]] l0icwlofvrsytuchxnnkx2dlka0any7 0 101227 2692539 2370246 2026-07-04T07:42:28Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2692539 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|वांद्रे}} {{माहितीचौकट राजकीय विभाग | नाव = वांदे | स्थानिकनाव = Vendée | प्रकार = [[फ्रान्सचे विभाग|फ्रान्सचा विभाग]] | ध्वज = Flag of Vendée.svg | चिन्ह = Blason département fr Vendée.svg | नकाशा = Vendée-Position.svg | देश = फ्रान्स | प्रदेश = [[पेई दा ला लोआर]] | मुख्यालय = [[ला रोश-स्युर-याँ]] | क्षेत्रफळ =६,७२० | लोकसंख्या = ६,०७,४३० | घनता =९०.४ | वेबसाईट = }} [[चित्र:Geographic map of vendée.svg|right|thumb|250 px|वांदे विभागाचा तपशीलवार नकाशा]] '''वांदे''' ({{lang-fr|Vendée}}) हा [[फ्रान्स]] देशाच्या [[पेई दाला लोआर]] [[फ्रान्सचे प्रदेश|प्रदेशातील]] एक [[फ्रान्सचे विभाग|विभाग]] आहे. हा विभाग फ्रान्सच्या पश्चिम भागात [[अटलांटिक महासागर]]ाच्या किनाऱ्यावर वसला आहे. [[इ.स.चे १४ वे शतक|१४व्या शतकात]] झालेल्या [[शंभर वर्षांचे युद्ध|शंभर वर्षांच्या युद्धादरम्यान]] वांदे येथे अनेक लढाया झाल्या होत्या. == बाह्य दुवे == * {{fr icon}} [http://www.vendee.pref.gouv.fr/ प्रिफेक्चर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070115175502/http://www.vendee.pref.gouv.fr/ |date=2007-01-15 }} * {{fr icon}} [http://www.vendee.fr/ समिती] * {{fr icon}} [http://www.vendee-tourisme.com/ पर्यटन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016190847/http://www.vendee-tourisme.com/ |date=2011-10-16 }} {{commons|Vendée|{{लेखनाव}}}} {| border="0" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" width=50% |- ! style="background: #ffdead;" | [[चित्र:Blason région fr Pays-de-la-Loire.svg|20 px]] [[पेई दाला लोआर]] प्रदेशातील विभाग |- | style="background: #ffdead;" align=center | [[लावार-अतलांतिक]] {{·}} [[मेन-एत-लावार]] {{·}} [[सार्त]] {{·}} [[वांदे]] {{·}} [[मायेन]] |} {{फ्रान्सचे विभाग}} [[वर्ग:फ्रान्सचे विभाग]] [[वर्ग:पेई दा ला लोआर]] sgacbufommyhe1b48li6m7xc3kducks 0 120159 2692545 2100800 2026-07-04T09:15:21Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2692545 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Flickr Whitney Houston performing on GMA 2009 4.jpg|thumb|right|250px|{{लेखनाव}} (इ.स. २००९)]] '''व्हिटनी एलिझाबेथ ह्युस्टन''' ([[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]: ''Whitney Elizabeth Houston'') (९ ऑगस्ट, इ.स. १९६३ - ११ फेब्रुवारी, इ.स. २०१२) ही [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] प्रसिद्ध [[पॉप संगीत|पॉप गायिका]] होती. हिने आपल्या गायनाने इ.स.चे १९८० चे दशक गाजविले. गायक असलेल्या पालकांच्या संगतीत व्हिटनी वयाच्या अकराव्या वर्षापासून गायला लागली. तिने गाण्याचा पहिला कार्यक्रमही त्याच वर्षी सादर केला. तिची "''सेव्हिंग ऑल माय लव्ह फॉर यू''" आणि "''आय वॉना डान्स विथ समबडी''" या गाण्यांनी रसिकांना वेड लावले. == वैवाहिक जीवन == [[बॉबी ब्राउन]] या गायकाशी तिचे लग्न झाले होते, परंतु त्यांचे वैवाहिक जीवन अपयशी ठरले. त्यातून व्हिटनीला नैराश्य आले व म्हणून ती अमली पदार्थांच्या आहारी गेली असे मानले जाते {{संदर्भ हवा}}. == चित्रपट == व्हिटनी तिच्या हास्यासाठी प्रसिद्ध होती. त्यामुळे तिला चित्रपटांत काम करण्याची संधी मिळाली. इ.स. १९९२ साली प्रदर्शित झालेला [[बॉडीगार्ड (चित्रपट)|बॉडीगार्ड]] हा तिच्या कारकिर्दीतला सर्वांत यशस्वी चित्रपट होय. == पुरस्कार == सर्वाधिक पुरस्कार मिळवणारी गायिका म्हणून व्हिटनीचे नाव [[गिनिज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड]]मध्ये समाविष्ट आहे. तिला गाण्यासाठी तब्‍बल ४१५ पुरस्कार मिळाले आहेत. तिला सहा वेळा [[ग्रॅमी पुरस्कार]] मिळाले. == मृत्यू == ११ फेब्रुवारी, इ.स. २०१२ रोजी [[बेव्हर्ली हिल, कॅलिफोर्निया|बेव्हर्ली हिल]] येथील बेव्हर्ली हिल्टन हॉटेलात व्हिटनीचा बाथटबात डोके बुडलेल्या अवस्थेत मृतदेह सापडला{{संदर्भ हवा}}. तिच्या मृत्यूचे कारण समजले नसले, तरीही त्यासंबंधी तपास चालू आहे. निधनसमयी ती ४८ वर्षाची होती. == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Whitney Houston|{{लेखनाव}}}} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.whitneyhouston.com | title = अधिकृत संकेतस्थळ | भाषा = इंग्लिश }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.whitney-info.com/ | title = {{लेखनाव}} हिच्याविषयी माहिती | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2012-02-13 | archive-date = 2016-01-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160111154613/http://whitney-info.com/ | url-status = dead }} {{विस्तार}} {{DEFAULTSORT:ह्युस्टन,व्हिटनी}} [[वर्ग:गायक]] [[वर्ग:अमेरिकन व्यक्ती]] [[वर्ग:पॉप संगीत]] [[वर्ग:इ.स. १९६३ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१२ मधील मृत्यू]] diwj9qek6egnjk26gczgwgmpovsssgr 0 148203 2692495 1569032 2026-07-03T22:02:22Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2692495 wikitext text/x-wiki '''बोंड अळी''' या अळीची मादी पिकाचे बुंध्यावर व पानांवर अंडी देते.याचे पूर्ण वाढ झालेल्या अळ्या उपजिवीकेसाठी पिकांची पाने व बोंड कुरतडून खातात.त्यामुळे उत्पन्न कमी होते. ==वर्णन== ही सुमारे एक इंच लांबीची असून,गुलाबी रंगाची साधारणतः असते. हिच्या अंगावर राठ केस असतात ज्यामुळे पक्षी तीला खात नाहीत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://marathivishwakosh.in/index.php?option=com_content&view=article&id=5359&Itemid=2&limitstart=1 |title=मराठी विश्वकोशातील 'एरंड' या पानात बोंड अळीची माहिती |access-date=2013-11-25 |archive-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116150428/http://marathivishwakosh.in/index.php?option=com_content&view=article&id=5359&Itemid=2&limitstart=1 |url-status=dead }}</ref>या अळीचा प्रादुर्भाव सहसा [[कापूस|कपाशीवर]] दिसुन येतो. ==व्यवस्थापन== * दर सालाच्या फेब्रुवारी महिन्याच्या अखेरपर्यंत शेतशिवार कपाशीमुक्त करणे. * बाजार समित्या व कॉटनमिल व जेथे कापुस मोठ्या प्रमाणात साठविण्यात येतो तेथे [[कामगंध सापळा|कामगंध]] व [[दिव्याचा सापळा|प्रकाश सापळे]] लावणे. * जमिनीची खोलवर नांगरणी करून ती उन्हाळ्यात तापू देणे. * पूर्वहंगामी कापुस लावणी टाळणे व पावसाळा सुरू झाल्यावर लावणी करणे. * लावणीसाठी साधारणतः १४० ते १६० दिवसांत येणारे कपाशीचे वाण निवडण्यात यावे. * कपाशी पिकासोबत [[सापळा पिके|सापळा पीक]] म्हणून [[भेंडी]]ची एक ओळ भोवताल लावणे. * ऑगस्ट महिन्यापासून पिकात कामगंध सापळे लावल्याने त्याद्वारे या आळीचे पतंग आकर्षित होऊन मरतात व त्याने अळीच्या उत्पादनास आळा बसतो. * कीटनाशके व संजीवके तसेच अन्नद्रव्ये याचे मिश्रण करून फवारणी टाळणे. * गावपातळीवर एकाचवेळी सर्वांनी उपाययोजना केल्यास यावर नियंत्रण शक्य आहे. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.pdkv.ac.in/AgroAdvisory/Pest-Guide-17-18.pdf पंजाबराव कृषी विद्यापीठ अकोला, मार्फत विदर्भातील विविध किडींचे वर्णन व त्यावरील उपाययोजना] * [https://www.google.co.in/search?q=types+of+pests+on+crops&newwindow=1&site=webhp&tbm=isch&tbo=u&source=univ&sa=X&ei=f92SUvHMKsbOrQeIvoHYBw&ved=0CE8QsAQ&biw=1092&bih=537 पिकांवरील विविध किडींची भरपूर चित्रे] [[वर्ग:पिकांवरील किडी]] 4qg2vflqgr4zoneh0m49ndfietmn7in 0 148205 2692412 1754408 2026-07-03T13:05:50Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2692412 wikitext text/x-wiki '''{{लेखनाव}}''' हा एक प्रकारच्या कवकामुळे होणारा रोग आहे. (कवकाचे[[इंग्रजी]]नाव: 'मेलॅंप्सोरा रिसिनाय') या रोगामुळे पानाचे मागील बाजूस नारिंगी रंगाचे ठिपके उद्भवतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://marathivishwakosh.in/index.php?option=com_content&view=article&id=5359&Itemid=2&limitstart=1 |title=मराठी विश्वकोशातील 'एरंड' या पानात 'तांबेरा'ची माहिती |access-date=2013-11-25 |archive-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116150428/http://marathivishwakosh.in/index.php?option=com_content&view=article&id=5359&Itemid=2&limitstart=1 |url-status=dead }}</ref> हा रोग [[गहू]], [[बाजरी]], [[ज्वारी]], [[ऊस]], [[मका]], [[अंजीर]], [[वाटाणा|वटाणा]] आणि [[भुईमूग]] इत्यादी पिकांवर येतो.<ref>[http://marathivishwakosh.in/khandas/khand15/index.php?option=com_content&view=article&id=11453&limitstart=3 मराठी विश्वकोशातील 'वनस्पतिरोगशास्त्र' हा लेख]</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.google.co.in/search?q=types+of+pests+on+crops&newwindow=1&site=webhp&tbm=isch&tbo=u&source=univ&sa=X&ei=f92SUvHMKsbOrQeIvoHYBw&ved=0CE8QsAQ&biw=1092&bih=537 पिकांवरील विविध किडींची भरपूर चित्रे] [[वर्ग:पिकांवरील कवकजन्य रोग]] pq9oru80izrivb5jxfqt7kae98o9kw1 0 157468 2692557 2644876 2026-07-04T11:27:40Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2692557 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = सविता आंबेडकर | चित्र = Dr. Savita Ambedkar.jpg | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = सविता आंबेडकर, १९४८ | टोपणनाव = माई, माईसाहेब, शारदा | जन्मदिनांक = [[जानेवारी २७]], [[इ.स. १९०९]] | जन्मस्थान = मुंबई | मृत्युदिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2003|5|29|1909|1|27}} | मृत्युस्थान = जे.जे. रुग्णालय, मुंबई | चळवळ = | संघटना = | पत्रकारिता लेखन = | पुरस्कार = | स्मारके = | धर्म = | प्रभाव = [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] | प्रभावित = | वडील नाव = कृष्णराव कबीर | आई नाव = जानकी | पती नाव = [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] | पत्नी नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी चित्र = | तळटिपा = }} '''डॉ. सविता भीमराव आंबेडकर''' (जन्म : मुंबई, २७ जानेवारी १९०९; - मुंबई, २९ मे २००३) ह्या [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]ांच्या द्वितीय पत्‍नी व व्यवसायाने एमबीबीएस डॉक्टर होत्या. आंबेडकरानुयायी त्यांना आईची उपमा देत त्यांना '''माई''' किंवा '''माईसाहेब''' नावाने संबोधतात. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या [[भारतीय संविधान]] लिखाणाच्या काळात, [[हिंदू कोड बिल]] आणि त्यांच्या धर्मांतराच्या निर्णयाच्या वेळी, माईसाहेब बाबासाहेबांच्या साथीला होत्या. [[मराठवाडा आंदोलन|मराठवाडा नामांतर लढा]] व [[रिडल्स आंदोलन]] यांमध्ये सविता आंबेडकरांचा सक्रिय सहभाग होता होता. अयोद्या प्रकरणातील जमीन ही बौद्धांची असल्याची याचिका त्यांनी सुप्रिम कोर्टात दाखल केली होती. त्यांनी एससी, एसटी व बौद्धांसाठी आरक्षणाची मागणी केली होती. बाबासाहेबांच्या अनेक वस्तू त्यांनी सिम्बायसिय संस्थेला दान केल्या. ==सुरुवातीचे जीवन व शिक्षण== सविता आंबेडकर यांचा जन्म [[२७ जानेवारी]] [[इ.स. १९०९]] रोजी [[मुंबई]]त एका मराठी सारस्वत ब्राह्मण कुटुंबात झाला. त्यांचे कुटुंब कबीरपंथी होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2018/06/dr-savita-bhimrao-ambedkar-jinake-lie-ambedkar-se-mahatvpurn-kuchh-bhi-n-tha/|title=डॉ. सविता भीमराव आंबेडकर, जिनके लिए आंबेडकर से महत्वपूर्ण कुछ भी न था|last=Mohandas Namishray मोहनदास नैमिश्यराय|date=2018-06-21|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2022-04-23}}</ref> त्यांचे माहेरचे नाव शारदा कबीर होते. त्यांचे घराणे [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्यातील [[रत्‍नागिरी]] तालुक्यातील डोर्ले गावातील होते. त्यांचे वडील कृष्णराव कबीर इंडियन मेडिकल काउन्सिलचे रजिस्ट्रार होते. कृष्णरावांना ५ मुली व ३ मुले होती. या एकूण आठ मुलांपैकी ६ भावंडांचा विवाह आंतरजातीय झाला. त्यांच्या त्या काळातही पुरोगामी विचारांचा माईसाहेबांना मोठा अभिमान वाटे. शारदा ह्या विद्यार्थिदशेत अत्यंत हुशार होत्या. त्यांनी आपले शालेय शिक्षण पुण्यात घेतले व नंतर [[मुंबई]]च्या [[ग्रांट मेडिकल कॉलेज आणि सर जमशेदजी जीवनजी ग्रुप ऑफ हॉस्पिटल|ग्रॅन्ट मेडिकल कॉलेज]]मधून डॉक्टरीसाठीची [[एम.बी.बी.एस]] ही पदवी मिळवली. त्या महाविद्यालयाच्या वसतिगृहात असतांना अभ्यास नी आपण एवढीच त्यांची दिनचर्या होती. या वसतिगृहासमोरच असलेल्या ‘मणिभवन’ येथे १४ ऑगस्ट १९३१ रोजी बाबासाहेब आंबेडकरांची [[महात्मा गांधी]]शी मोठी खडाजंगी झाली होती, पण त्या भेटीसंबंधी त्यांना वसतिगृहात असूनही काहीच माहिती नव्हती. त्यांचे [[एम.डी.]]च्या परीक्षेचे पेपर्स अत्युत्तम गेले. पण ऐन प्रॅक्टिकल परीक्षेच्या वेळी त्यांना टायफाॅईड, डिहायड्रेशन, बॉईल्स असे आजार झाले व त्यांचे एम.डी. होणे राहून गेले. याच काळाच त्यांनी वैचारिक पुस्तकांचे वाचन केले. ==कारकीर्द व आंबेडकरांशी भेट == [[File:Maisaheb and Babasaheb.jpg|thumb|डॉ. आंबेडकर आणि सौ. डॉ. आंबेडकर]] शारदा कबीर यांनी [[गुजरात]]मध्ये काही काळ चीफ मेडिकल ऑफिसर म्हणून एका हॉस्पिटलमध्ये काम केले, नंतर त्या मुंबईत आल्या आणि निष्णात फिजिओथेरपिस्ट, नामवंत सल्लागार व तज्ज्ञ डॉक्टर अशा मालवणकरांबरोबर काम करू लागल्या. तेथे इ.स. १९४७ साली त्यांची आणि रक्तदाबाच्या आणि मधुमेहाच्या विकाराने ग्रस्त असलेल्या डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची भेट झाली. त्यापूर्वी डॉ. राव यांच्या घरी त्यांची भेट झाली होती. डॉ. आंबेडकरांची पहिली पत्‍नी [[रमाबाई आंबेडकर]] यांचे [[मे २७|२७ मे]] [[इ. स. १९३५|१९३५]] रोजी निधन झाले होते. त्यानंतर बाबासाहेबांनी प्रकृतीच्या कारणामुळे डॉक्टर असलेल्या शारदा कबीर यांचेकडून वैद्यकीय सेवा घेतली. मुंबईच्या विलेपार्लेमध्ये राहणारे डॉ. एस. राव आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे घनिष्ठ संबंध होते. तसेच डॉ. शारदा कबीर यादेखील डॉ. राव यांच्या घरी येत जात असत. कारण त्यांच्या मुली आणि शारदा मैत्रिणी होत्या. त्यांच्याच घरी इ.स. १९४७ मध्ये शारदा कबीर आणि बाबासाहेब आंबेडकर यांची पहिली भेट झाली, त्यावेळी राव यांनी त्या दोघांची एकमेकांशी ओळख करून दिली. == विवाह == [[File:Dr. B.R. Ambedkar with wife Dr. Savita Ambedkar in 1948.jpg|thumb|right|बाबासाहेब व माईसाहेब]] आंबेडकर जेव्हा जेव्हा मुंबईला येत तेव्हा ते डॉ. मालवणकरांच्या कन्सल्टिंग रूमवर प्रकृतीच्या तपासणीसाठी जात. मालवणकरांनी आंबेडकरांना अनेक पथ्ये आणि औषधांबाबत अनेक सूचना दिल्या होत्या. आंबेडकरांना या गोष्टी जमण्यासारख्या नसल्याने डॉ. कबीर यांनी ‘एखादी नर्स ठेवा किंवा मी तुमच्याकडे काही दिवस राहून बाईंना (सौ. आंबेडकरांना) सर्व समजावून सांगेन’, असा सल्ला दिला. डॉ. शारदा कबीर यांना तेव्हा रमाबाईंच्या निधनाबाबत माहिती नव्हती. पुढे बाबासाहेब आंबेडकर एकदा डॉक्टर मालवणकरांच्या कन्सल्टिंग रूमवर आले असताना डॉ. कबीर त्यांना पथ्यपाण्याबाबत सांगू लागल्या. अखेर त्यांना बाबासाहेब म्हणाले, ‘अहो पण माझ्या घरात बाईमाणूस नाही, मी अगदी एकटा आहे, हे सर्व कोणाला सांगू?’. त्यावेळी डॉ. शारदा यांना आंबेडकरांच्या एकाकीपणाबाबत समजले. त्यानंतर दोघांची पुन्हापुन्हा भेट होऊ लागली. डॉक्टर आणि पेशंट म्हणून डॉ. आंबेडकरांशी त्यांचे नाते घट्ट झाले होते. त्यावेळी ‘कोणी मला माझे बाबासाहेबांशी लग्न होईल, असे सांगितले असते, तर मी ते कधीही मान्य केले नसते’, असे डॉ. माईसाहेब स्पष्टपणे कबूल करतात. मात्र त्यांच्या मनात बाबासाहेबांविषयी अत्यंतिक आदर आणि सहानुभूती होती. एकदा इ.स. १९४७ च्या डिसेंबरमध्ये बाबासाहेब डॉ. मालवणकरांच्या कन्सल्टिंग रूमवर गेले असताना बाबासाहेबांनी शारदा यांना म्हणाले, ‘चला, मी तुम्हाला घरी सोडतो, मलाही [[राजगृह]]ाला जायचे आहे.’ त्यापूर्वीही अनेकदा आंबेडकर आणि शारदा कबीर एकत्र बसून बोलायचे. अनेक विषयांवर त्यांच्या चर्चा व्हायच्या. या भेटींमुळे बाबासाहेबांबद्दल सविता यांना बरीच सखोल माहिती मिळाली होती. त्यातून त्यांच्या मनातील आदर अधिकच वाढला होता. एक दिवस आंबेडकर डॉ. सविता यांना म्हणाले. “माझे सहकारी मला पुन्हा लग्न करण्याचा आग्रह करत आहेत. पण मला माझ्या आवडीची, योग्यतेची स्त्री मिळणे फार कठीण आहे. तरीही माझ्या कोट्यवधी बांधवांसाठी मला जगायला हवे. त्यामुळे माझी काळजी घ्यायला कोणीतरी असायला हवे. त्यामुळे माझ्यासाठी सुयोग्य स्त्रीचा शोध मी तुमच्यापासून सुरू करतो.” अशा प्रकारे बाबासाहेबांनी त्यांना लग्नाची मागणी घातली. पण त्यावर तेव्हा काय उत्तर द्यायचे हे न समजल्याने डॉ. कबीर गप्पच राहिल्या. त्यानंतर डॉ. आंबेडकर दिल्लीला निघून गेले आणि शारदाही त्यांच्या कामात गुंतल्या. त्या दिवसाबाबतही त्या विसरून गेल्या. पण एक दिवस अचानक शारदा यांना एक पार्सल मिळाले. पार्सलसोबतच्या पत्रात बाबासाहेबांनी डॉ. शारदा यांना मागणी घातली होती. पत्रात लिहिले होते, ‘अर्थात तू तयार असशील तरच. तरी तू विचार करून मला कळव. तुझ्या आणि माझ्या वयांतील फरक आणि माझी प्रकृती या कारणांनी तू मला नकार दिलास तरी मला बिलकुल दुःख होणार नाही’. पत्र वाचल्यानंतर मात्र डॉ. सविता यांना बाबासाहेबांच्या मनातील भावना समजल्या. त्या बाबासाहेबांच्या मोठेपणाने दिपून गेल्या. त्यांच्याबाबत आदर असला तरी त्यांची जीवनसाथी होण्याचा विचार त्यांच्या मनात नक्कीच नव्हता. त्यामुळे या विषयावर त्यांच्या मनात बराच खल झाला. एवढ्या मोठ्या महापुरुषाला नकार कसा द्यायचा आणि होकार तरी कसा द्यायचा असे द्वंद्व त्यांच्या मनात सुरू होते. अखेर डॉक्टर मालवणकरांचा सल्ला घेण्याचा निर्णय त्यांनी घेतला. दुसऱ्याच दिवशी डॉ. सविता डॉ. मालवणकरांशी या विषयावर बोलण्यासाठी गेल्या. धैर्य एकवटून त्यांनी मालवणकरांना बाबासाहेबांनी लिहिलेले ते पत्र दाखवले. त्यावर क्षणभर विचार करत मालवणकर म्हणाले, डॉ. आंबेडकरांनी प्रस्ताव ठेवला आहे. त्यांनी काही जबरदस्ती केलेली नाही. त्यामुळे सर्व गोष्टींचा शांतपणे विचार करा आणि योग्य काय तो निर्णय तुम्हीच घ्या. डॉ. मालवणकरांच्या सल्ल्यानंतर डॉ. सविता अत्यंत गोंधळलेल्या अवस्थेत घरी आल्या. त्यांनी त्यांच्या मोठ्या भावांना विश्वासात घेऊन काय करावे असे विचारले. त्यांना मोठा भाऊ म्हणाला “म्हणजे तू भारताची कायदेमंत्रीण होणार. अजिबात नकार देऊ नकोस. एक भाऊ तर त्यांना चिडवू लागला. डॉ. आंबेडकरांचे अनुयायी आंबेडकरांवर जीवापाड प्रेम करतात. ही डॉक्टरीणबाई नकार देते आहे हे कळलं तर तुझी खैर नाही”, असे तो गमतीत बोलला. अखेर रात्रभर विचार करून डॉ. सविता यांनीही होकारच द्यायचा निर्णय घेतला. त्यामागे दोन कारणे होती, एक तर डॉक्टर असल्याने त्यांच्या प्रकृतीची काळजी घेणे व सेवा करण्यासाठी त्या प्रवृत्त झाल्या आणि शिवाय त्यांच्या भावनांनीही होकार दिलेला होता. एवढ्या मोठ्या माणसाला त्यांना नकार देताच आला नाही. त्यांनी पत्र लिहून आंबेडकरांना होकार कळवला. कोणत्याही परिस्थितीत आंबेडकरांची प्रकृती सुधरवायची म्हणजे त्यांना [[भारताचे संविधान|देशाची राज्यघटना]] लिहिण्याचे ऐतिहासिक काम करता येईल असे त्यांनी ठरवले होते. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि डॉ. शारदा कबीर यांच्या लग्नासाठी १५ एप्रिल १९४८ ही तारीख ठरली. दिल्लीला विवाह उरकणार होता. त्यानंतर मधल्या काळात बाबासाहेब आणि सविता यांच्यात बराच पत्रव्यव्हार झाला. त्यातून त्यांचे नाते अधिकच खुलत गेले. बाबासाहेबांनी विवाहासाठी डॉ. मालवणकरांसह अगदी मोजक्या लोकांना आमंत्रित केले होते. कारण तेव्हा देशात दंगली, तणावाचे वातावरण होते. यावेळी डॉ आंबेडकर दिल्लीच्या १ हार्डिंग्ज ॲव्हेन्यू या सरकारी बंगल्यात राहत होते. १५ एप्रिलला विमानतळावरून डॉ. शारदा कुटुंबीयांसह बाबासाहेबांच्या बंगल्यावर गेल्या. बंगल्यावर जाताच बाबासाहेबांनी सर्वांची विचारपूस केली. सर्वांच्या ओळख भेटीचा कार्यक्रमही झाला. त्यानंतर त्याठिकाणी असलेल्या श्री. चित्रे यांच्या सूनबाई शारदा यांना आत घेऊन गेल्या. त्यांनी शारदा यांना साजशृंगार करण्यास मदत केली. रजिस्ट्रार ऑफ मेरेजेसचे अधिकारीही त्याठिकाणी उपस्थित होते. मोजक्या आप्तेष्टांच्या उपस्थितीत डॉ. बाबासाहेब आणि डॉ. शारदा यांच्या वतीने त्यांचा भाऊ वसंत कबीर आणि कमलाकांत चित्रे यांनी तर डॉक्टर साहेबांच्या वतीने नागपूरचे रावसाहेब मेश्राम यांच्यासह आणखी एकाने सही केली. [[१५ एप्रिल|१५ एप्रिल]] [[इ. स. १९४८]] रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांशी नोंदणी पद्धतीने विवाहबद्ध होऊन त्या शारदा कबीरच्या सविता आंबेडकर झाल्या.<ref>डॉ. आंबेडकरांच्या सहवासात, लेखिका - डॉ. सविता भीमराव आंबेडकर, विनिमय प्रकाशन, दिव्य मराठी</ref> लग्नानंरच त्याचे नाव 'शारदा'चे 'सविता' झाले, परंतु बाबासाहेब आंबेडकर त्यांना 'शारू' (''शारदा'') असेच म्हणत असत. ==धर्मांतर== {{मुख्य|नवबौद्ध चळवळ|नवयान|नवबौद्ध|धम्मचक्र प्रवर्तन दिन}} [[File:Dr. Babasaheb Ambedkar accepting Dhamma Deeksha - Buddhism from Mahasthavir Chandramani along with Wali Sinha, Rewaramji Kawade and wife Maisaheb on October 14, 1956.jpg|thumb| महास्थवीर चंद्रमणी (डावीकडे) यांच्याकडून बौद्ध धम्म दीक्षा ग्रहन करतांना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर सोबत पत्नी माईसाहेब, वाली सिन्हा व रेवरामजी कवाडे. १४-१०-१९५६]] [[File:Dr Babasaheb Ambedkar with his second wife Dr Savita Ambedkar, holding a statue of the Buddha, during the Dhamma Diksha ceremony in Nagpur. October 14, 1956.jpg|thumb|नागपूरच्या धम्मदीक्षा सोहळ्यामध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर व हातात बुद्ध मुर्ती धरलेल्या डॉ. सविता आंबेडकर, १४ ऑक्टोबर १९५६]] [[विजयादशमी|अशोक विजयादशमीला]] ([[सम्राट अशोक]]ांनी बौद्ध धम्माचा स्वीकार केला होता तो दिवस), [[१४ ऑक्टोबर]] [[इ.स.१९५६|१९५६]] रोजी [[दीक्षाभूमी]], [[नागपूर]] येथे बाबासाहेबांसोबत सविता आंबेडकरांनी [[बौद्ध धम्म]] स्वीकारला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://divyamarathi.bhaskar.com/article/EDT-babasaheb-ambedkar-column-2481860.html|title=डॉ. आंबेडकरांचा बौद्ध धम्म|date=2011-10-06|work=marathibhaskar|access-date=2018-03-14|language=mr}}</ref> [[म्यानमार|म्यानमारचे]] [[भिक्खू]] महास्थवीर चंद्रमणी यांचेकडून डॉ. बाबासाहेब व सौ. डॉ. सविता आंबेडकर यांनी [[त्रिशरण]] व [[पंचशील]] ग्रहण करून सर्वप्रथम धम्मदीक्षा घेतली आणि त्यानंतर बाबासाहेबांनी स्वतः आपल्या ५,००,००० अनुयायांना त्रिशरण, पंचशील आणि [[बावीस प्रतिज्ञा]] देऊन बौद्ध धम्माची दीक्षा दिली. हे शपथग्रहण सकाळी ९.०० वाजता झाले. माईसाहेब या धर्मांतर आंदोलनातील बौद्ध धम्म स्वीकारणाऱ्या त्या पहिल्या महिला होत्या. == आरोपाचे खंडन == धर्मांतर सोहळ्यानंतर काही आठवड्यातच ६ डिसेंबर १९५६ रोजी बाबासाहेब महापरिनिर्वाण झाले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या निधनानंतर त्यांच्या काही अनुयायांनी सविताबाईंवर त्या ब्राह्मण असल्यामुळे, आंबेडकरांची दुखण्यामध्ये योग्य काळजी घेतली नसल्याचे आणि त्यांनी आंबेडकरांना विषप्रयोगाने मारल्याचे आरोप केले. माई आंबेडकर त्यांच्या आत्मकथेत लिहितात, "संपूर्ण समाजात माझ्याविरुद्ध वातावरण तयार व्हावे म्हणून साहेबांच्या मृत्यूबद्दल जाणूनबुजून संशय निर्माण केला गेला. समाजात माझ्याविरोधात जाणीवपूर्वक विष पेरले गेले". माईंविरोधातलं वातावरण अत्यंत चिंताजनक आणि भीतिदायक होतं. त्यांना मारण्यासाठी मुंबईहून दिल्लीपर्यंत तीन माणसं पाठवण्यात आली होती. पण या तिघांनाही उपरती झाली आणि माई वाचल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.com/marathi/india-55822713|title=माईसाहेब आंबेडकर यांचं बाबासाहेबांच्या निधनानंतर सुरू झालं 'कसोटीपर्व'|date=2021-01-30|website=BBC News मराठी|language=mr|access-date=2022-04-23}}</ref> आंबेडकरांच्या खुनाच्या आरोपांची चौकशी करण्यासाठी [[भारताचे पंतप्रधान|भारताचे तत्कालीन पंतप्रधान]] पंडित [[जवाहरलाल नेहरू]] यांनी तज्ज्ञांची एक समिती नेमली. समितीने माईसाहेब आंबेडकरांना सर्व आरोपांतून मुक्त केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/lekha-news/the-buddha-and-his-dhamma-dr-b-r-ambedkar-1594868/|title=उपोद्घाताची कथा..|date=3 डिसें, 2017}}</ref> बाबासाहेबांच्या निधनानंतर संपत्तीवरूनही यशवंत आंबेडकर (बाबासाहेबांचे पुत्र) आणि माईसाहेब यांच्यामध्ये वाद झाला. प्रकरण कोर्टात गेले. कोर्टात यशवंत आंबेडकरांनी सांगितलं की, "माझ्या वडिलांचे दुसरे लग्न झालेच नाही आणि मी एकुलता एक मुलगानी एकमेव वारस आहे, तेव्हा त्यांची सारी इस्टेट मलाच मिळाली पाहिजे." हे ऐकून न्यायाधीश सी. बी. कपूर अस्वस्थ झाले आणि ते संतापून यशवंत आंबेडकरांना म्हणाले, "डॉ. आंबेडकरांचे विवाहबाह्य संबंध होते, असं तुम्ही मला सांगत आहात का? मी त्यांच्यासोबत काम केलं आहे आणि मला त्यांच्याबद्दल अतीव आदर आहे". नंतर न्यायमूर्तीनी आपापसात समेट घडवून आणण्यावर भर दिला आणि संपत्तीचा वाद मिटवला. बाबासाहेबांच्या निधनानंतर माईंना राज्यसभेवर घेण्याचा निर्णय जवाहरलाल नेहरू, इंदिरा गांधी, राष्ट्रपती सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांनी घेतला होता. परंतु काँग्रेसच्या पाठींब्यावर आपण राज्यसभेचे सदस्य होणं हे बाबासाहेबांच्या विचारांशी प्रतारणा करणारं ठरणार होतं, म्हणू तीनही वेळा नम्रपणे त्यांनी त्याला नकार दिला.  बाबासाहेबांच्या काही सहकाऱ्यांनी आणि जवळच्या अनुयायांनी त्यांना अपमानास्पद वागणूक दिली. पण [[दलित पँथर]]च्या चळवळीतल्या तरुण कार्यकर्त्यांनी माईंना आदरानं वागवलं, सन्मान दिला. बाबासाहेबांच्या निधनानंतर डॉ. माईसोबत आंबेडकर दिल्लीत मेहरोलीच्या फार्म हाऊसमध्ये राहू लागल्या. [[दलित पँथर]]च्या काही लोकांच्या आणि [[रामदास आठवले]], [[गंगाधर गाडे]] यांच्यासारख्या काही [[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया]]च्या तरुण सदस्यांच्या आग्रहाने माईसाहेब [[दलित चळवळ|दलित चळवळीच्या]] मुख्य प्रवाहात येत होत्या. मात्र वाढत्या वयामुळे व ढासळत्या प्रकृतीमुळे त्यांना ते फार काळ जमले नाही. "रिडल्स इन हिन्दुइम" पुस्तकाबद्दलच्या आंदोलनात तीने महत्त्वाची भूमिका घेतली. त्यांच्या या भूमिकेमुळे त्यांना सन्मान मिळाला व दलितांच्या मनात त्यांच्याबद्दलचा गैरसमज दूर झाला. जीवनाच्या अखेरच्या काळात त्यांच्यावर झालेले आरोप आणि झालेली बदनामी दूर झाली.  == बाबासाहेबांवरील चित्रपट == डॉ. सविता आंबेडकरांनी बाबासाहेबांच्या आठवणी लिहिल्या आहेत. त्याचा आधार घेऊन आणि माईंच्या सक्रिय मदतीच्या आधारे इ.स. २००० मध्ये [[जब्बार पटेल]] यांनी आंबेडकरांच्या आयुष्यावर एक ''[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]'' या नावाचा इंग्रजी चित्रपट तयार केला आहे. ==भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म== {{मुख्य|भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म}} [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]ांनी लिहिलेल्या ‘द बुद्ध अँड हिज् धम्म’ किंवा [[भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म]] या ग्रंथाच्या प्रस्तावनेत डॉ. बाबासाहेबांनी त्यांना ८ वर्ष अधिक जगविण्याचे श्रेय डॉ. सविता आंबेडकरांना दिले होते. हे पुस्तक बाबासाहेबांच्या मृत्यूनंतर पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीने प्रसिद्ध केले. “ती प्रस्तावना जर छापली असती तर दलित चळवळ डॉ. सविता आंबेडकरांच्या हातात गेली असती, असे दलित नेत्यांना वाटले, त्यामुळे ती प्रस्तावना पुस्तकातून गाळण्यात आली”, असे [[रावसाहेब कसबे]] यांचे म्हणणे, त्यांनी त्यांच्या ‘भक्ती आणि धम्म’ या पुस्तकात मांडले आहे. ==लेखन== डॉ. माईसाहेब आंबेडकरांनी ‘[[डॉ. आंबेडकरांच्या सहवासात]]’ हे आत्मचरित्र लिहिले, जे प्रत्येक भारतीय स्त्रीने आणि प्रत्येक बौद्ध व्यक्तींनी वाचावे असे आहे. पुस्तकात बाबासाहेबांप्रती माईसाहेबांचे निस्सीम प्रेम, त्यांचा असीम त्याग, डॉ. बाबासाहेबांना त्यांचे कार्य पूर्ण करता यावे यासाठी त्यांनी बाबासाहेबांच्या आरोग्याची घेतलेली काळजी, हिंदू कोड बिलाच्या मसुद्याकरिता बाबासाहेबांना आवश्यक नोंदी तयार करून देण्यासाठी त्यांनी घेतलेली मेहनत, [[पाली]] शब्दकोशाचे लेखन करण्यासाठी बाबासाहेबांना नोंदी लिहून देणे अशा अनेक बाबीं नमूद केल्या आहेत. बाबासाहेबांच्या जीवनात माईसाहेबांचे योगदान अनमोल आहे. निवडणुकीतील पराभवाने खचून गेलेल्या बाबासाहेबांना सावरण्यासाठी पत्‍नी म्हणून केलेली धडपड म्हणजे त्यांच्या निस्सीम प्रेमाचे उदाहरण आहे. एवढे सर्व करूनही त्यांच्या वाट्याला उपेक्षा आणि आरोपच आले. तरीही मृत्यूपर्यंत त्यांनी याबाबत कधी त्या काही बौद्ध जनतेविरुद्ध तक्रार केली नाही. कोणताही राग मनांत ठेवला नाही. माईसाहेब आंबेडकरांचे बाबासाहेबांच्या जीवनातील स्थान आणि योगदान अतुलनीय आहे. == निधन == डॉ. माईसाहेब आंबेडकर यांचे दीर्घ आजाराने मुंबईच्या जे.जे. रुग्णालयात [[मे २९|२९ मे]], [[इ.स. २००३]] रोजी वयाच्या ९४व्या वर्षी निधन झाले. तत्कालीन [[पंतप्रधान]], [[अटल बिहारी वाजपेयी]] दुःख व्यक्त करताना म्हणाले की, ‘माई आंबेडकर या बाबासाहेबांच्या स्फूर्तीचा स्रोत होत्या. त्या स्वतःच एक मोठ्या सामाजिक कार्यकर्त्या होत्या.’<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/president-pm-condole-savita-ambedkars-death/article27774734.ece|title=President, PM condole Savita Ambedkar's death|date=30 मे, 2003|via=www.thehindu.com}}</ref> प्रेसिडेन्ट डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम म्हणाले, सुश्री आंबेडकर समर्पण आणि त्यागाच्या गुणांचे प्रतीक आहेत आणि दिवंगत बाबासाहेब आंबेडकरांच्या बाजूने असताना पददलितांच्या उन्नतीसाठी काम करू शकल्या. पंतप्रधान अटल बेहरी वाजपेयी म्हणाले की, त्यांच्या मृत्यूमुळे एक पोकळी निर्माण झाली आहे जी भरणे कठीण होईल. "आपल्या देशाची राज्यघटना तयार करण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावणाऱ्या बाबासाहेबांसारख्या दिग्गज व्यक्तिमत्त्वाला सविताजी प्रेरणा देणारे प्रमुख स्रोत होते. जर्मनीतील बर्लिन येथील एका संदेशात ते म्हणाले, '' ती स्वतःच्या अधिकारात एक महान सामाजिक कार्यकर्त्या होती आणि समाजातील दुर्बल घटकांच्या उन्नतीच्या कार्यासाठी समर्पित राहिली. काँग्रेस अध्यक्षा सोनिया गांधी म्हणाल्या की, सुश्री आंबेडकर यांच्या निधनाबद्दल जाणून मला दुःख झाले आहे. ती पुढे म्हणाली, "माईची उपस्थिती आणि मार्गदर्शन, जसे तिला प्रेमाने म्हणले जात होते, सर्वांना खूप चुकवले जाईल." अंत्यसंस्काराच्या वेळी केंद्राचे प्रतिनिधित्व करणारे केंद्रीय सामाजिक न्याय आणि सबलीकरण मंत्री सत्यनारायण जातिया म्हणाले: ... == माईंच्या नावे योजना == [[महाराष्ट्र सरकार]]ने आंतरजातीय विवाह करणाऱ्या जोडप्यांना सरकारी नोकरीत प्राधान्य देण्याची डॉ. सविता आंबेडकर यांच्या नावाची योजना आखली आहे. या योजनेनुसार अशा दांपत्याला १५ हजार रुपये रोख आणि अपत्यांच्या नावाने बँकेत १ लाख रुपये ठेवले जातील आणि मुलांच्या शिक्षणासाठी आर्थिक मदत केली जाईल. पती सवर्ण आणि पत्‍नी मागासवर्गीय ([[अनुसूचित जाती-जमाती]] किंवा [[इतर मागासवर्गीय]]) असेल तर हल्ली न मिळणाऱ्या या प्रकारच्या सवलतीदेखील देण्याचा विचार आहे. ==सविता आंबेडकरांवरील पुस्तके== * डॉ. आंबेडकरांच्या सहवासात - डॉ. सविता आंबेडकर, पहिली आवृत्ती १९९०, चवथी आवृत्ती २०२०, तथागत प्रकाशन व विनिमय पब्लिकेशन  *माईसाहेब आंबेडकर - खरं काय खोटं काय ? राजेश कोळंबकर २००३ *उत्तरार्ध - डॉ. काशिनाथ जांभूळकर, श्रीमंगेश प्रकाशन, नागपूर २००८ *माईसाहेब (शरू) आंबेडकर - विजय गवारे, सुधीर प्रकाशन वर्धा २०१० *माईसाहेबांचे अग्निदिव्य — प्रा. पी.व्ही. सुखदेवे, कौशल्य प्रकाशन, औरंगाबाद २०१२ *डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर : परिनिर्वाण ते धर्मांतर - प्रा. पी.व्ही. सुखदेवे, कौशल्य प्रकाशन, औरंगाबाद २०१२ *महामानवाचे निर्वाण झाले कि घडवले? - विजय गवारे, सुधीर प्रकाशन, वर्धा २०१३ *डॉ. आंबेडकरांच्या सावलीचा संघर्ष - विजय सुरवाडे, तथागत प्रकाशन, कल्याण २०१३ *धम्ममेत्ता : डॉ. माईसाहेब आंबेडकर जन्मशताब्दी विशेषांक, प्रा. पी. व्ही. सुखदेवे, कौशल्य प्रकाशन औरंगाबाद २०१६ *डॉ. आंबेडकर के संपर्क में - सविता आंबेडकर, सम्यक प्रकाशन दिल्ली, २०१४ *Great self-sacrific of Maisaheb Ambedkar - Prof. P. V. Sukhdeve, Samyak Prakashan, Delhi 2014 *डॉ. माईसाहेब आंबेडकरांच्या सहवासात - वैशाली भालेराव, विनिमय पब्लिकेशन्स, मुंबई *बाबासाहेबांची सावली : डॉ. सविता आंबेडकर (माईसाहेब) — लेखिका : प्रा. कीर्तिलता रामभाऊ पेटकर, २०१६ * महामानवाची संजीवनी - विजय गवारे, विनिमय पब्लिकेशन्स, मुंबई *डॉ. माईसाहेब आंबेडकर चरित्र व कार्य - डॉ. धम्मपाल माशाळकर, कौशल्य प्रकाशन औरंगाबाद, २०१८ *डॉ. बाबासाहेबांच्या उत्तरायुष्यातील जीवनदायिनी - विजय गवारे, सुधीर प्रकाशन, वर्धा, २०१८ *द ग्लोरी ऑफ सन डॉ. माईसाहेब आंबेडकर - वाल्मिका एलिंजे- अहिरे, २०१९ ==हे सुद्धा पहा== * [[आंबेडकर कुटुंब]] * [[रमाबाई आंबेडकर]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] ==संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== {{कॉमन्स वर्ग|Savita Ambedkar|सविता आंबेडकर}} * [http://m.lokmat.com/sakhi/mai/ माई] * [http://velivada.com/2017/05/13/meet-vijay-surwade-living-encyclopedia-ambedkarism/ Vijay Surwade living encyclopedia Ambedkarism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180703163136/http://velivada.com/2017/05/13/meet-vijay-surwade-living-encyclopedia-ambedkarism/ |date=2018-07-03 }} * [https://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/DMS-story-about-the-second-marriage-of-dr-5298308-PHO.html बाबासाहेबांनी घातली होती सविता यांना मागणी, असा झाला डॉ. आंबेडकरांचा दुसरा विवाह] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180703163350/https://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/DMS-story-about-the-second-marriage-of-dr-5298308-PHO.html |date=2018-07-03 }} * [https://www.bbc.com/marathi/india-55822713 माईसाहेब (सविता) आंबेडकर यांचं बाबासाहेबांच्या निधनानंतर 'कसोटीपर्व' का सुरू झालं?; नामदेव अंजना, बीबीसी मराठी प्रतिनिधी; 30 जानेवारी 2021] * [https://m.patrika.com/news/noida/why-there-was-anger-over-baba-saheb-dr-bhimrao-ambedkar-s-second-marriage-news-in-hindi-1553264/ जानिये, बाबा साहेब अंबेडकर के दूसरे विवाह पर क्यों फैली थी नाराजगी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170416020048/http://m.patrika.com/news/noida/why-there-was-anger-over-baba-saheb-dr-bhimrao-ambedkar-s-second-marriage-news-in-hindi-1553264/ |date=2017-04-16 }} {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} {{DEFAULTSORT:आंबेडकर, सविता भीमराव}} [[वर्ग:इ.स. १९०९ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २००३ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:आंबेडकर कुटुंब|सविता]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय डॉक्टर]] [[वर्ग:नामांतर आंदोलनात सहभागी व्यक्ती]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला वैद्यकीय डॉक्टर]] nsiin0g25j32uxmpvtikh1ilfmns5b2 0 159099 2692553 2691153 2026-07-04T11:23:03Z ~2026-24679-89 182431 /* */ 2692553 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = नाना पटोले | लघुचित्र= | चित्र =Ex Maharashtra Speaker Nana Patole.jpeg | चित्र आकारमान =220px | पद1 = [[महाराष्ट्र विधानसभा अध्यक्ष]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = [[१ डिसेंबर]], [[इ.स. २०१९]] | कार्यकाळ_समाप्ती1 = २०२० | राष्ट्रपती = | मागील1 = [[हरीभाऊ बागडे]] | पुढील1 = [[राहुल नार्वेकर]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1963|06|05}} | जन्मस्थान = भंडारा | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | इतरपक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | नाते = | पती = | पत्नी = | अपत्ये = ३ | निवास = सुकळी, [[साकोली तालुका|साकोली]], [[भंडारा जिल्हा|भंडारा]] | पद2 = खासदार | मतदारसंघ2 = [[भंडारा-गोंदिया (लोकसभा मतदारसंघ)]] | व्यवसाय = | धर्म = [[हिंदु]] | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''नानाभाऊ फाल्गुनराव पटोले''' उर्फ '''नानाजी''' हे [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षाचे सदस्य आहेत. पटोले ह्यांनी [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४ च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये]] [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[भंडारा-गोंदिया (लोकसभा मतदारसंघ)|भंडारा-गोंदिया मतदारसंघातून]] निवडून गेले. त्यांनी विद्यमान खासदार, [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]ाचे वरिष्ठ नेते व माजी केंद्रीय मंत्री [[प्रफुल्ल पटेल]] ह्यांचा सुमारे १.५ लाख मताधिक्याने पराभव केला. ८ डिसेंबर २०१७ ला त्यांनी लोकसभा सदस्य व [[भारतीय जनता पक्ष]] मधून राजीनामा दिला. ==हे सुद्धा पहा== *[[१६ व्या लोकसभेचे सदस्य]] {{१६व्या लोकसभेतील महाराष्ट्राचे खासदार}} {{DEFAULTSORT:पाटोळे, नानाभाऊ फाल्गुनराव}} [[वर्ग:इ.स. १९६२ मधील जन्म]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:साकोलीचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस समितीचे अध्यक्ष]] 5ank4wjcr82m8poeovqvc1cttlz8k41 0 162842 2692424 2692382 2026-07-03T16:03:11Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2692424 wikitext text/x-wiki {{लेख उल्लेखनीयता}} '''मुक्ता शिवाजी साळवे''' या लहुजी वस्ताद साळवे यांची पुतणी, ह्या एक [[मातंग]] समाजातली महिला होत्या. मुक्ता साळवे यांचा जन्म ०५ जानेवारी १८४० साली पुण्यात झाला. [[इ.स. १८४८ ]] साली [[जोतिबा फुले]] आणि त्यांची पत्‍नी यांनी सुरू केलेल्या मुलींच्या शाळेतील पहिली विद्यार्थिनी होती. [[सावित्रीबाई फुले]] या तिच्या पहिल्या शिक्षिका. मुक्ताचा ज्ञानोदय या मासिकामध्ये १ मार्च १८५५ला "मांगमहारांच्या दुःखाविषयी निबंध" प्रकाशित झाला होता. == निबंधातील आशय == मुक्ता साळवेने लिहिलेल्या निबंधातील मुद्दे व भाषा आजही विचार करायला लावणारी आहे. ब्राम्हणांच्या धार्मिक लबाडीबद्दल बोलताना ती म्हणते, '[[ब्राम्हण]] लोक म्हणतात की, इतर जातींनी वेद वाचू नयेत. याचा अर्थ आम्हास [[धर्म]]-[[पुस्तक]] नाही. मग आम्ही धर्मरहित आहोत का? तर हे [[भगवान]], आम्हाला आमचा धर्म कोणता ते सांग!' शिक्षणामुळे आत्मभान आलेल्या मुक्ताने आपल्या ज्ञातिबांधवांना शिक्षण घेण्याचे आवाहन या निबंधात केले आहे. ती म्हणते, 'अहो दारिद्ऱ्याने पिडलेले मांगमहार लोकहो, तुम्ही रोगी आहात, तर तुमच्या बुद्धीला ज्ञानरूप औषध द्या, म्हणजे तुम्ही चांगले ज्ञानी होऊन तुमच्या मनातील कुकल्पना जाऊन तुम्ही नीतिमान व्हाल. रात्रंदिवस तुमच्या ज्या जनावरांप्रमाणे हाजऱ्या घेतात त्या बंद होतील. तर आता झटून अभ्यास करा. दलित जातींवरील गुन्हेगारीच्या शिक्क्याविषयी बोलणारी मुक्ता ही सर्वात पहिली स्त्री ठरते. तिने मांगमहार स्त्रियांच्या दुःखाबद्दलही लिहिले आहे.. मांग-महार स्त्रिंयाच्या वाटयाला येणारे दुःख किती भयंकर असते याच्या विदारक वास्तवाचे वर्णन करताना 'त्या स्त्रियांना कसे उघडयावर बाळंत व्हावे लागते, त्यावेळी त्यांना किती यातना सहन कराव्या लागतात' याचे वर्णन तिने केले आहे.. == मुक्ता साळवेंची साहित्य, नाट्य आणि इतर क्षेत्रांत घेतली गेलेली दखल== [[हरी नरके|प्रा. हरी नरके]] यांनी मुक्ता साळवेंला आद्य [[दलित लेखिका]] म्हणले आहे.[[सत्यशोधक (नाटक)|सत्यशोधक]]" या [[अतुल पेठे]] दिग्दर्शित [[गो.पु. देशपांडे]] लिखित नाटकात मुक्ता साळवेंची भूमिका रेखाटली गेली आहे. ==एकपात्री== * मी मुक्ता साळवे बोलतेय - (सादरकर्त्या श्रुती तोरडमल) ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{वर्ग}} edqoaddzz1wn2tg1t4lywx52vuu6wz3 0 193304 2692549 2007342 2026-07-04T10:58:12Z ~2026-38219-75 184922 2692549 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|कोल्हापूर जिल्ह्यातील शहर |गारगोटी (निःसंदिग्धीकरण)}} '''गारगोटी''' [[कोल्हापूर जिल्हा| कोल्हापूर जिल्ह्यातील]] एक महत्त्वाचे शहर आणि तालुक्याचे ठिकाण आहे.गारगोटी शहराची लोकसंख्या १५ हाजार इतकी आहे. हे शहर कोल्हापूरपासुन ५५ किमी तर किल्ले [[भूदरगड]]पासून १० कि.मी अंतरावर आहे . [[रांगणा किल्ला]] येथून जवळ आहे. == वैशिष्ट्ये == गारगोटी हे कोल्हापूर जिल्ह्यातील भुदरगड तालुक्याचे मुख्यालय आहे. शहर हे तालुक्याचे प्रशासकीय, शैक्षणिक, व्यापारी आणि वाहतूक केंद्र म्हणून कार्य करते. कोल्हापूर, गडहिंग्लज, राधानगरी, आजरा तसेच परिसरातील गावांशी गारगोटीचे रस्तेमार्गे संपर्क आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.google.com/maps/search/gargoti+st+bus+map/@16.3184199,74.142196,796m/data=!3m2!1e3!4b1?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDYyOS4wIKXMDSoASAFQAw==|title=Google Maps|website=Google Maps|language=mr-US|access-date=2026-07-04}}</ref> == वाहतूक == गारगोटी येथे महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळाचे (एसटी) बसस्थानक आहे. येथून कोल्हापूर, गडहिंग्लज, राधानगरी, आजरा आणि इतर शहरांसाठी बससेवा उपलब्ध आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.google.com/maps/search/gargoti+st+bus+map/@16.3184199,74.142196,796m/data=!3m2!1e3!4b1?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDYyOS4wIKXMDSoASAFQAw==|title=Google Maps|website=Google Maps|language=mr-US|access-date=2026-07-04}}</ref> == खाद्यसंस्कृती == गारगोटीतील काही खाद्यपदार्थांची दुकाने स्थानिक स्तरावर परिचित आहेत. एसटी बसस्थानकासमोरील "क्रांती वडा" तसेच डी. वाय. पाटील महाविद्यालयासमोरील "बॉम्बे वडा" यांचा स्थानिक खाद्यसंस्कृतीचा भाग म्हणून उल्लेख केला जातो. शहरातील "वैष्णव हॉटेल" येथे पारंपरिक नाश्त्याचे पदार्थ उपलब्ध आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.instagram.com/reels/CI2T5aMga6l/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-04}}</ref> == हुतात्मा चौक == गारगोटीतील हुतात्मा चौक हा स्थानिक ऐतिहासिक महत्त्वाचा परिसर मानला जातो. स्थानिक परंपरेनुसार, ब्रिटिश काळात क्रांतिकारकांनी सरकारी खजिना हस्तगत करण्याचा प्रयत्न केला असता काही क्रांतिकारकांना वीरमरण आले. त्यांच्या स्मरणार्थ या ठिकाणास "हुतात्मा चौक" असे नाव देण्यात आल्याचे सांगितले जाते. या माहितीसाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक संदर्भ आवश्यक आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.google.com/maps/place/Hutatma+kranti+Smarak/@16.3146003,74.1394274,299m/data=!3m1!1e3!4m9!1m2!2m1!1sgargoti+kolhapur+hutatma+chowk!3m5!1s0x3bc05e108300355f:0x2f26e290d4e5b4!8m2!3d16.3148183!4d74.1393109!16s/g/11gfdd6sgc?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDYyOS4wIKXMDSoASAFQAw==|title=Google Maps|website=Google Maps|language=mr-US|access-date=2026-07-04}}</ref> == धार्मिक स्थळे == गारगोटी परिसरातील सोनारे येथे नदीकाठी मुळे महाराजांचे मंदिर आहे. स्थानिक श्रद्धेनुसार, मुळे महाराज यांना आदमापूर येथील संत बाळूमामा गुरु मानले जाते. गारगोटीजवळील शेंगाव येथे दत्त मंदिर असून ते परिसरातील धार्मिक स्थळांपैकी एक आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.google.com/maps/place/Mule+Maharaj+Math+Temple/@16.3125286,74.1312903,796m/data=!3m2!1e3!4b1!4m6!3m5!1s0x3bc05e05138d9591:0x8058cc330f8664a2!8m2!3d16.3125286!4d74.1338652!16s/g/11c0t8_n5m?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDYyOS4wIKXMDSoASAFQAw==|title=Google Maps|website=Google Maps|language=mr-US|access-date=2026-07-04}}</ref> == पर्यटन == गारगोटीपासून अल्प अंतरावर भुदरगड किल्ला आहे. इतिहासकारांच्या मते या किल्ल्याची उभारणी चालुक्य राजवटीच्या काळात झाली असावी. पुढे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला स्वराज्यात समाविष्ट केला. तसेच गारगोटी परिसरातील पाल हे नैसर्गिक परिसरासाठी ओळखले जाणारे ठिकाण आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Hingmire|first=Parth|date=2025-04-09|title=Bhudargad|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bhudargad&oldid=1284827548|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> == महत्त्व == गारगोटी हे भुदरगड तालुक्यातील प्रशासकीय, शैक्षणिक आणि व्यापारी केंद्र म्हणून विकसित झाले आहे. शहरातून परिसरातील गावांना शिक्षण, आरोग्य, वाहतूक, व्यापार आणि विविध शासकीय सेवा उपलब्ध होतात. [[वर्ग:कोल्हापूर जिल्ह्यातील गावे]] 5jblgpt50gxc4bpu61kajac39ijbwff 2692550 2692549 2026-07-04T10:58:14Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — गुरूचा उकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#गुरूचा उकार|अधिक माहिती]]) 2692550 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|कोल्हापूर जिल्ह्यातील शहर |गारगोटी (निःसंदिग्धीकरण)}} '''गारगोटी''' [[कोल्हापूर जिल्हा| कोल्हापूर जिल्ह्यातील]] एक महत्त्वाचे शहर आणि तालुक्याचे ठिकाण आहे.गारगोटी शहराची लोकसंख्या १५ हाजार इतकी आहे. हे शहर कोल्हापूरपासुन ५५ किमी तर किल्ले [[भूदरगड]]पासून १० कि.मी अंतरावर आहे . [[रांगणा किल्ला]] येथून जवळ आहे. == वैशिष्ट्ये == गारगोटी हे कोल्हापूर जिल्ह्यातील भुदरगड तालुक्याचे मुख्यालय आहे. शहर हे तालुक्याचे प्रशासकीय, शैक्षणिक, व्यापारी आणि वाहतूक केंद्र म्हणून कार्य करते. कोल्हापूर, गडहिंग्लज, राधानगरी, आजरा तसेच परिसरातील गावांशी गारगोटीचे रस्तेमार्गे संपर्क आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.google.com/maps/search/gargoti+st+bus+map/@16.3184199,74.142196,796m/data=!3m2!1e3!4b1?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDYyOS4wIKXMDSoASAFQAw==|title=Google Maps|website=Google Maps|language=mr-US|access-date=2026-07-04}}</ref> == वाहतूक == गारगोटी येथे महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळाचे (एसटी) बसस्थानक आहे. येथून कोल्हापूर, गडहिंग्लज, राधानगरी, आजरा आणि इतर शहरांसाठी बससेवा उपलब्ध आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.google.com/maps/search/gargoti+st+bus+map/@16.3184199,74.142196,796m/data=!3m2!1e3!4b1?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDYyOS4wIKXMDSoASAFQAw==|title=Google Maps|website=Google Maps|language=mr-US|access-date=2026-07-04}}</ref> == खाद्यसंस्कृती == गारगोटीतील काही खाद्यपदार्थांची दुकाने स्थानिक स्तरावर परिचित आहेत. एसटी बसस्थानकासमोरील "क्रांती वडा" तसेच डी. वाय. पाटील महाविद्यालयासमोरील "बॉम्बे वडा" यांचा स्थानिक खाद्यसंस्कृतीचा भाग म्हणून उल्लेख केला जातो. शहरातील "वैष्णव हॉटेल" येथे पारंपरिक नाश्त्याचे पदार्थ उपलब्ध आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.instagram.com/reels/CI2T5aMga6l/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-04}}</ref> == हुतात्मा चौक == गारगोटीतील हुतात्मा चौक हा स्थानिक ऐतिहासिक महत्त्वाचा परिसर मानला जातो. स्थानिक परंपरेनुसार, ब्रिटिश काळात क्रांतिकारकांनी सरकारी खजिना हस्तगत करण्याचा प्रयत्न केला असता काही क्रांतिकारकांना वीरमरण आले. त्यांच्या स्मरणार्थ या ठिकाणास "हुतात्मा चौक" असे नाव देण्यात आल्याचे सांगितले जाते. या माहितीसाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक संदर्भ आवश्यक आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.google.com/maps/place/Hutatma+kranti+Smarak/@16.3146003,74.1394274,299m/data=!3m1!1e3!4m9!1m2!2m1!1sgargoti+kolhapur+hutatma+chowk!3m5!1s0x3bc05e108300355f:0x2f26e290d4e5b4!8m2!3d16.3148183!4d74.1393109!16s/g/11gfdd6sgc?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDYyOS4wIKXMDSoASAFQAw==|title=Google Maps|website=Google Maps|language=mr-US|access-date=2026-07-04}}</ref> == धार्मिक स्थळे == गारगोटी परिसरातील सोनारे येथे नदीकाठी मुळे महाराजांचे मंदिर आहे. स्थानिक श्रद्धेनुसार, मुळे महाराज यांना आदमापूर येथील संत बाळूमामा गुरू मानले जाते. गारगोटीजवळील शेंगाव येथे दत्त मंदिर असून ते परिसरातील धार्मिक स्थळांपैकी एक आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.google.com/maps/place/Mule+Maharaj+Math+Temple/@16.3125286,74.1312903,796m/data=!3m2!1e3!4b1!4m6!3m5!1s0x3bc05e05138d9591:0x8058cc330f8664a2!8m2!3d16.3125286!4d74.1338652!16s/g/11c0t8_n5m?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDYyOS4wIKXMDSoASAFQAw==|title=Google Maps|website=Google Maps|language=mr-US|access-date=2026-07-04}}</ref> == पर्यटन == गारगोटीपासून अल्प अंतरावर भुदरगड किल्ला आहे. इतिहासकारांच्या मते या किल्ल्याची उभारणी चालुक्य राजवटीच्या काळात झाली असावी. पुढे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला स्वराज्यात समाविष्ट केला. तसेच गारगोटी परिसरातील पाल हे नैसर्गिक परिसरासाठी ओळखले जाणारे ठिकाण आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Hingmire|first=Parth|date=2025-04-09|title=Bhudargad|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bhudargad&oldid=1284827548|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> == महत्त्व == गारगोटी हे भुदरगड तालुक्यातील प्रशासकीय, शैक्षणिक आणि व्यापारी केंद्र म्हणून विकसित झाले आहे. शहरातून परिसरातील गावांना शिक्षण, आरोग्य, वाहतूक, व्यापार आणि विविध शासकीय सेवा उपलब्ध होतात. [[वर्ग:कोल्हापूर जिल्ह्यातील गावे]] lmg98hexkay71kgeqy7lzgz5l76pc0x 0 195575 2692501 2691368 2026-07-04T03:12:14Z ~2026-38178-29 184911 /* */ 2692501 wikitext text/x-wiki [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]<nowiki/>तील '''हिंदू-गवळी''' हा समाज प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गो-पालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना [[गवळी]] असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे. गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत. '''गवळी''' ही एक अशी जात आहे. जिचा संबंध यादव कुळाशी जोडला जातो. ते भगवान [[श्रीकृष्ण|श्रीकृष्णा]]चे वंशज मानले जातात. [[चित्र:SRI fields left almost dry.jpg|इवलेसे|भातशेती]] == स्थान == मुंबई, पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर या जिल्ह्यांत गवळी समाजाची मोठी लोकसंख्या आहे. याशिवाय पुणे, सोलापूर, धाराशिव (उस्मानाबाद), जालना, अहमदनगर, लातूर, धुळे, नाशिक, मालेगांव, हिंगोली, नांदेड, परभणी, अमरावती, बुलडाणा, जळगाव, अकोला इत्यादी जिल्ह्यांत देखील गवळी समाज आहे. == इतिहास == मूळ सोमवंशी (चंद्रवंशी) क्षत्रिय हिंदू-गवळी जमातीच्या उपजाती वेगवेगळ्या असल्या, तरी '''श्रीकृष्ण''' हा त्यांचा महापुरुष आहे. श्रीकृष्ण "यदु कुळातील" ('''[[यदु वंश|यदुवंशी]]''') होते. त्यांची वसाहत मथुरेच्या प्रदेशात होती. पुढे चंद्रवंशातील यादव यमुनेच्या काठी येऊन राहू लागले. त्यांनी शेती आणि गोपालन सुरू केले. तत्कालीन राजकारणामध्येही त्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले. महाभारत कालखंडामध्ये त्यांनी मानाचे स्थान मिळवले होते. चंद्रवंशी समाज (ज्याला सोमवंशी किंवा चंद्र राजवंश असेही म्हणतात) हा चंद्रदेवापासून उद्गम झाला, पुढे हा वंश दोन प्रमुख शाखांमध्ये विभागला गेला. * राजा यदूच्या वंशातून निर्माण झालेला "'''यदुवंश'''" ('''यदुवंशी''') आणि * राजा पुरूच्या वंशातून उदयास आलेला पुरूवंश.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-11-18|title=Lunar dynasty|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunar_dynasty&oldid=1322864234|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> श्रीकृष्णाच्या काळात अंधक, कुकर, दाशीह, भोज, भौम, यादव आणि वृष्णी असे सात सोमवंशीय (चंद्रवंशी) राजे राज्य कारभार करत होते. या सर्व राज्यांमध्ये यादवकुळ प्रबळ आणि बलवान होते. त्या काळामध्ये काही विध्वंसक वृत्तीच्या व्यक्ती होत्या. त्यांनी समाजावर जुलूम सुरू केला होता. त्यांमध्ये कंस, कौरव, जरासंध आणि शिशुपाल इत्यादी होते. जरासंधाच्या त्रासाला कंटाळून अंधक, यादव आणि वृष्णी हे वंश मथुरेलगतचा परिसर सोडून सौराष्ट्रात गेले. प्रबळ असलेले राजे मथुरेतच राहिले, तर अन्य राजे आणि लोक स्थलांतरित झाले. श्रीकृष्णांच्या निधनानंतर यादव कुळातील राजे आपापसात भांडू लागले आणि त्यांतून यादवी माजली त्यात यादवकुळाचा भयंकर संहार झाला. त्यातून काही यादव सौराष्ट्रातून निघून समुद्रमार्गे व भूमार्गे महाराष्ट्राच्या दिशेने आले आणि येथील लोकसंस्कृतीशी समरस झाले. * त्यापैकी प्रमुख जमातीची ओळख आणि सद्यस्थिती अशी आहे. :- ही प्राचीन कृषिप्रधान जमात सर्व भारतात परसली तसेच हजारो वर्षांपूर्वी महाराष्ट्राच्या वसई आणि दाभोळ या बंदरांवर आणि तिथून उर्वरित कोकणात पसरली अनेक वर्षे या परिसरात वास्तव्य केल्यानंतर ही जमात येथील संस्कृतीशी समरस झाली. महाराष्ट्रात ठाणे, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांमध्ये बहुसंख्येने असलेली ही जात प्रामुख्याने खाडीकिनारी व नदीकिनारी भागातील भातशेतीच्या तसेच डोंगरी भातशेतीच्या प्रदेशात वास्तव्य करून आहे. प्राचिन काळापासून गवळी हे महाराष्ट्रात ले मूळ रहिवासी आहेत. महाराष्ट्रात ज्ञात इतिहास इ.स. पूर्व २५० अर्थात मौर्य/अशोकाच्या काळापर्यंत जातो. प्राचीन काळात कोकणच्या किनारपट्टीवर अनेक बंदरे भरभराटीला आली होती. आफ्रिका, भूमध्यसमुद्रापासून ते रोमन साम्राज्यापर्यंतचे व्यापारी येथून समुद्रमार्गाने भारतात येत होते. कोकण विभागावर शिलाहार, मौर्य, शक, राष्ट्रकुट, सातवाहन, वाकाटक, बहमनी सुलतान, आदिलशाही, मुघल, सिद्दी, '''मराठेशाही''' आणि त्यानंतर स्वातंत्र्यापर्यंत ब्रिटिशांची राजवट होती. डच, पोर्तुगिज आणि ब्रिटिशांच्या कोकण किनारपट्टीवर वसाहती होत्या. स्वातंत्र्यापर्यंत कोकणावर ब्रिटिशांचे राज्य असले, तरीही सावंतवाडी, मुरुड-जंजिरा, जव्हार अशी संस्थानेही येथे होती. कोकणचा प्रदेश हा जास्तकरून शिलाहारांच्या ताब्यात होता. त्यांची राजधानी [[स्थानक]] म्हणजेच [[ठाणे]] येथे होती. '''<big>[[देवगिरीचे यादव]] :</big>''' देवगिरी यादव राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७) यांना '''सेवुण/सेऊण राजवंश''' असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते.देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे महाभारत कालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तरकर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. सुरुवातीच्या काळात ते चालुक्यांचे मित्र असावेत, असे दिसते. चालुक्यांच्या दुर्लक्षित प्रशासनामुळे पुढे ते सुबाहूच्या कारकिर्दीत स्वतंत्र सम्राट झाले. सुबाहू यांनी साम्राज्य व्यवस्थापनासाठी वारंगळ व हाळेबीड येथे उपराजधान्या स्थापून आपल्या दोन्ही मुलांना तिकडे पाठवले. त्यांचाच वंशज असणाऱ्या भिल्लम याने [[देवगिरी]] येथे राजधानी स्थापन केली. सिंघनदेव यादवांनी अनेक मंदिरे बांधली. हेमाडपंथी पद्धतीची बांधकाम हे यादव काळातील मानले जाते. यादवकाळात या शैलीला वेगळे निशाण होते. पुढे मूळचा यादवकुलीन सम्राट रामदेवराव यादव यांच्या दरबारी असणारा हेमाड पंडिताने स्वतःचे नाव त्या शैलीला दिले. सिंघणदेव (द्वितीय) आणि राजा महादेव यादव यांच्या काळात या राज्याची भरभराट झाली. सिंघणदेव यादव सम्राटांची तुलना महान सम्राटांशी होऊ शकते, सिंघणदेवच्या काळात महाराष्ट्रातील प्रजा सुखी होती. १ले मराठी साम्राज्य हे यादवराजांनी जन्माला आणले यात सिंघणदेव राजाचा अमूल्य वाटा आहे, त्याच्याच नावाने आजचे सातारा जिल्ह्यातील शिंगणापूर हे गाव हे अजरामर झाले.शिखर शिंगणापूर चे महादेव मंदिर सिंघणदेवांनी बांधले, सिंघणवरून शिंगणापूर झाले. यादव राजवंशाचा शेवटचा सम्राट शंकरदेेव होय, तर त्यांचे वडिल रामचंद्राच्या यांच्या काळातच मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला. त्यांचा पराभव अल्लाउद्दिन खिलजी व मलिक काफूरने त्यांना फितूरीने केला. रामचंद्रदेव रायांचे जावई व सेनापती [[हरपालदेव]] यांची क्रूर हत्या करून त्यांना देवगिरीच्या प्रवेशद्वाराला टांगून ठेवले होते. इ.स.च्या १३व्या शतकाच्या प्रारंभी '''देवगिरीच्या यादवां'''नी कोकणचा ताबा मिळवला होता. देवगिरीचा पाडाव झाला, त्यावेळीही ठाणे यादवांच्या आधिपत्याखाली होते. देवगिरीच्या पराभवानंतर रामदेवराय यांचा दुसरा मुलगा बिंबराज (भीमदेव) यादव कोकणात आला. यादव-गवळी यांना '''<nowiki/>'[[:en:Seuna_(Yadava)_dynasty|देवगिरीचे यादव]]'''[[:en:Seuna_(Yadava)_dynasty|<nowiki/>']] असेही ओळखले जाते [[चित्र:Map of the Yadavas.png|इवलेसे|सेऊना (यादव) साम्राज्य (1187 ते 1317)]] [[चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (95).JPG|इवलेसे|देवगिरी किल्ला ]] महाराष्ट्रात राहणारे हे यादव शुद्ध क्षत्रिय त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना ”गवळी” हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली. महाराष्ट्रात यादव- गवळी ही जी अलग अशी जात दिसून येते त्याचे मुख्य कारण हेच कि, त्यांनी क्षात्रवृत्ती किंचित बाजूला ठेवली व साधारण शेतकऱ्यांप्रमाणे राहू लागले, शेती व गोपालन हा मुख्य धंदा आणि यादवी युद्धामुळे कायमची भरलेली धडकी यामुळे त्यांनी दुर्गम अशा अपरांत म्हणजेच कोकण प्रांतात वसाहती करण्यास सुरुवात केली. परंतु मूळपिंड हा क्षात्रवृत्तीचा असल्यामुळे ते ज्या ठिकाणी वसाहत करून राहिले त्या त्या ठिकाणी आपले वर्चस्व स्थापिले. यादवकुळी गवळी समाज गुलामी वृत्तीने केव्हाच राहिला नाही किंवा दास्यवृत्ती स्वीकारून इतरांची सेवा केली नाही. इतकेच नव्हे तर कोकणपट्ट्यात बरेच ठिकाणी या लोकांनी स्वतःची गावे वसवून त्या त्या गावचे ते वतनदार, पाटील, खोत बनले. त्यांची प्रामुख्याने उदाहरणे म्हणजे दापोली तालुक्यातील वाकवलीचे धुमाळ खोत, खेड त्यालुक्यातील आंबवलीचे यादव खोत, दापोली तालुक्यातील पिचडोलीचे चोगले खोत, मंडणगड पेठ्यातील पाटगावचे दिवेकर खोत, महाड तालुक्यातील डोंगरोळीचे महाडिक खोत, सुधागड तालुक्यातील खवलीचे चिले खोत वैगरेची उदाहरणे देता येतील. हजारो पिढ्या गेल्यानंतर मुळात भरलेली धडकी पुढे पुढे प्रत्येक पिढीत कमी कमी होत जाऊन शेवटी नाहीशी झाली आणि मुळची संस्कृती उच्च असल्यामुळे व जातिवंत क्षत्रियाचे रक्त नसानसात खेळत असल्यामुळे काही लोकांनी पुढे पुढे लष्करात, मराठेशाही सरकारात, इंग्रज लष्करात नोकऱ्या करून आपले नाव कमाविले. कित्येकांनी पोलिसात नोकऱ्या केल्या. कित्येक गुजरातमध्ये वडोदर्यातील गायकवाडीत नोकरीस गेले. काही कोल्हापुरात गेले. कित्येक पुणे आणि सातारा प्रांतात स्थायिक झाले. सामान्य गवळी कुटुंबातील रावसाहेब रावबहादूर डॉक्टर '''विश्राम रामजी घोले''' पुण्यात सर्जन झाले. त्यांची ऐन तारुण्याची वर्षे १८५७ च्या युद्धात सैनिकांची शुश्रुषा करण्यात गेली. युद्धोत्तर काळात त्यांचे जीवन एक निष्णात शल्यविशारद, सेवाभावी गृहस्थ, उदारमतवादी समाजसुधारक म्हणून गेले. मूळचे दापोली तालुक्यातील विश्राम रामजींचे घोले घराणे हे एका काळी अंजनवेल (गोपाळगड) गडाचे किल्लेदार होते. खेड तालुक्यातील भरणे गावचे महाडिक सुभेदार होते. दापोली तालुक्यातील काते प्रसिद्ध डॉक्टर झाले, त्यांचेच वंशज आज कोल्हापुरात डॉक्टर आहेत. महाडचे बाळू गवळी चिले हे ब्रिटीश सैन्यात हवालदार होते, त्यांनी अफगाणिस्थानच्या लढाईत फार मोठा पराक्रम केला म्हणून त्यांना दोन चांद व रेशमी शाल इनाम मिळाली. माणगावचे कै. विठ्ठलराव कृष्णाजी खेडेकर हे एक उत्तम समाजसुधारक, शिक्षक व लेखक होऊन गेले. गवळी जमातीतील ते पहिले शिक्षक होत. ''विठोबा मास्तर'' ते म्हणून ते प्रसिद्ध होते. विठ्ठलराव हे भाननगर संस्थानचे दिवाण सुद्धा बनले राहिले होते. त्यांनी [[महाराष्ट्रीय दाभोळी यादव]] समाजाचा इतिहास लिहिला होता. श्रीकृष्ण आणि गोपाल या त्यांच्या हस्तलिखित ग्रंथाचा उपयोग करून त्यांचे चिरंजीव डॉ. रघुनाथराव यांनी दि डिव्हाइन हेरिटेज ऑफ यादवाज् हा ग्रंथ लिहिला. 'श्रीकृष्ण आणि गोपाल' या ग्रंथाच्या आधारे त्यांनी इंग्रजी प्रत टंकलिखित स्वरूपात तयार केली. त्याचे हिंदीमध्ये यादव-हरिवंश या नावाने ग्रंथ अनुवादित करण्यात आला. कै. रघुनाथराव खेडेकर हे शल्यविशारद होते. शिवाय ते वेदांत निपुण असल्यामुळे त्यांना शंकराचार्यांनी वेदांतभूषण अशी पदवी दिली होती. कर्जत तालुक्यातील कै. नानासाहेब घाटवळ हे त्यांच्या उपजत गुण, धाडसी वृत्ती व तीक्ष्ण बुद्धी यामुळे सध्या शिपायापासून डेप्युटी सुपरीटेंडन्ट ऑफ पोलीस (DSP) या मोठ्या हुद्यापर्यंत वाढत गेले. पोलीस खात्यात त्यांच्यासारखा अधिकारी फारच विरळा. ** त्यांचे धाकटे बंधू गजानन घाटवळ यांनी ”यादव शिक्षण प्रसारक मंडळी” या नावाची संस्था काढली. असो, अशा किती तरी प्रसिद्ध व्यक्तीची माहिती सांगण्यासारखी आहे. संस्कृती आणि आनुवंशिक संस्कार याच्या उपजत सहाय्यामुळे यादवांच्या वंशजांनी आज निरनिराळ्या क्षेत्रात, विद्येत, व्यापारात, धर्मकार्यात प्रवेश केला आणि त्यात यश मिळवले. ==समाजाची दैवते== [[चित्र:Pali- Shri Ballaleshwar.jpg|250px|right|thumb|बल्लाळेश्वर (पाली)]] गवळी बांधवांच्या गावात मधोमध देऊळ असते. गावदेवी, हनुमान, राधाकृष्ण, विठ्ठलरुक्मिणी, राम, गणपती, शंकर, दत्त यांची ही देवळे असतात. गावदेवी, खंडोबा, भैरी, भवानी, जोगेश्वरी, सालबाई, मोठ्याबाया, जागेवाला, म्हसोबा, वेताळ, चेडा ही समाजाची मुख्य दैवते. अलीकडे एकवीरा हेही दैवत मानले जात आहे. बहुतेकांच्या घरी गणपती येतो. गौरीगणपती, होळी, लग्नसमारंभ यांत गवळी बांधव नाचतात. * ग्रामदैवत: कोकण प्रांतातील गवळी समाज ठिकठिकाणच्या ग्रामदैवतांना मानत आलेला आहे. त्यापैकी मुंबईची [[मुंबादेवी]], पालीचा बल्लाळेश्वर, महाडचे विरेश्वर कोटेश्वरी, नागोठणेची जोगेश्वरी, * रोह्याचे व म्हसळ्याचे धावीर महाराज, * तळ्याची व दाभोळची चंडिका, कडापेचे बापुजी काळकाई, भरणेची काळकाई, * श्रीवर्धनची सोमजाई, बोरलीची चिंचबाई, आंबवलीची विन्हेरेची झोलाई, धामणी गावची झोलाई, गोरेगावचे भैरीनाथ, साखरोळीचे खेमदेव या ठिकाणच्या दैवतांना गवळी समाज विशेष मानत आलेला आहे. लग्नसोहोळ्या प्रसंगी या देवतांच्या आवर्जून भेटी घेतल्या जातात. [[चित्र:Mumbadevi (f).jpg|इवलेसे|180x180अंश|मुंबादेवीचे देऊळ]] * समाजात कुलदैवताला घरचा देव म्हटले जाते. भावकीतील, घराण्यातील एका कुटुंबात घराण्याच्या कुलस्वामीचा देव्हारा पुजला जातो. लग्नाच्या वेळी हा देव आणून त्याची लग्नघरात स्थापना केली जाते. लग्नानंतर कोंबड्या, बकऱ्याचा मान देऊन देव उठवला जातो. वर्षातून एकदा प्रत्येक कुटुंबाने कुलस्वामी कुलस्वामिनीच्या भेटीला जायची रीत आहे. कुलदेवाचा देव्हारा असणाऱ्या घरातील गौरी मानाची असते. गणेशोत्सवात कुलस्वामीचा देव्हारा असलेल्या घरातील गौरीगणपतीच्या दर्शनासाठी जातात. कुलदेवतांचे वर्षातून गौरीपूजन, घटस्थापना, नवरात्र-अष्टमी, महानवमी, चैतावली असे समारंभ केले जातात. समाजातील पाटील व इतर काही घराण्यांचा अपवाद सोडला तर, बाकीच्या सर्व घराण्यांतील कुलदेवतांचा गोंधळ हा दर तीन वर्षांनी होतो. हल्ली घाटावरील लोकांप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा वर्षातून एकदा जेजुरीला किंवा तीर्थक्षेत्राला जायचा प्रघात पडला आहे. == समाजाच्या चालीरिती == समाजात जन्मविधी, नामकरण, साखरपुडा, लग्नसमारंभाच्या आधीचे तांदुळ, देवक, उटणे, हळद वैगरे मंगलविधी हे समाजातील जेष्ठ व्यक्ती व स्रीयां मार्फत केले जातात. परंतु लग्नाच्या व उत्तरकार्याच्या वेळी ब्राह्मणच असावा लागतो. कुणबी, आगरी समाजाप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा पूर्वीपासूनच विधवा विवाहाला मान्यता आहे. कुणबी, आडमराठे किंवा मराठेकुणबी, आगरी ह्या जाती गवळी सदृश असल्या तरी भिन्न आहेत. पूर्वीचा मुंबई इलाख्यांत (Bombay Presidency) सध्याचा कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात गवळी जातींत कोकणातले व घाटावरचे या पोटभेदांखेरीज पोटजाती नाहीत. विवाहादि संस्कार ब्राम्हणच करतात. जातीचे बहुतेक सर्व प्रश्न जातीतच गोतगंगे (गोतसभा) मार्फत सोडवले जात;, मात्र क्वचित् महत्त्वाच्या धार्मिक प्रश्नांवर ब्राह्मणांचे मत घेण्यात येतेयेत असे. गेल्या तीनचारशे वर्षात जातीचे स्थलांतर मुळीच झालेले नाही. इंग्रजी राज्यापूर्वी जातीचा आचार चालीरीतीस अनुसरून होता, असे ज्ञातीच्या मंडळीचे म्हणणे आहे. त्यानंतर काही बाबतीत सुधारणेच्या दृष्टीने फरक पडत चालला आहे. लग्नाच्या आदल्या दिवशीचा हळदीचा कार्यक्रम. या दिवशी वर व वधूला घरात हळद दळून (वाटून) लावतात. याच दिवशी ग्रामदेवता, कुलस्वामी आणि घरच्या देवांना (कुटुंबात पुजत असलेल्या देवांना) मान देण्यात येतो. गवळी समाजात प्रत्येक कुटुंबांचा एक देव्हारा असतो. आणि त्याची पूजा करणारा (भगत) हे मान देतो. समाजात लग्न समारंभासाठी सूप, टोपली, रोवळी, उखळ, मुसळ, जाता, पाटा, वरवंटा, माल्टा (दगडी दिवा), नामनदिवा (लमाणदिवा), पितळीपराती, मडके, कोयती, कुराड, कनाकोंडा, बिनभरडलेला भात या ग्राम्यसंस्कृती व शेतकरी संस्कृतीशी घट्ट नाते असणाऱ्या वस्तूंचे महत्व खूप आहे. या वस्तूंचा उपलब्धते शिवाय विधी पूर्ण होणे अशक्य आहे. देवता पूजण्या शिवाय तांदूळ धुवणे, तांदूळ दळणे, पोल्या तळणे, हळद वाटणे, घाणा भरणे, घाणा कुटणे इत्यादी अनेक विधी करवली आणि नवरानवरीचा हातून करून घेतल्या जातात. यात वरमाया करवल्यांचा मोठामान असतो. हळदी समारंभाचा दिवशी रुईच्या फुलांचा मुंडावळ्या वधू वरांस बांधल्या जातात. पूर्वीचा काळी लग्नासाठी तांदूळ, लाह्या, खोबरे, चणे इत्यादी जिनसा भिजत घालून घरचा घरी मुंडावळ्या ओवल्या जात असत. हल्ली मण्यांचा मुंडावळ्या बांधल्या जातात. लग्नसमारंभात हळदुल्या कट्यारीला अनन्यसाधारण महत्व असून लग्नसोहोळा पूर्णपणे पारपडून वरात घरी भरून होईपर्यंत वधूवर नेहमी कट्यार आपल्या जवळ बाळगून असतात. त्याचप्रमाणे वर लग्नघरातून निघाल्यावर्ती नवरदेवावर्ती धरण्यात येणारा '''सतिर''' (छत्री) लग्न लागल्यावरतीच मिटण्यात येतो. समाजाची क्षात्रधर्मी पार्श्वभूमी यातून दिसून येते. कोकण प्रांतातील गवळी, कुणबी, आगरी लोकांमध्ये सण चालीरीती लग्नसमारंभ यात साम्यता आढळते. तरीही या समाजांमध्ये परस्परात लग्न समारंभ होत नाहीत. या समाजात स्त्रियांसुद्धा पुरुषांसोबत शेतीला आणि व्यवसायाला हातभार लावतात. आज महाराष्ट्रात भेडसावत असलेल्या हुंडापद्धतीच्या विपरीत या समाजात हुंडापद्धत पूर्वीपासून अस्तित्वात नाही. समाजात लग्नसमारंभात स्त्रियांना अग्रामन असतो. गवळी समाजात मातृसत्ताक पद्धतीची झलक आपल्याला दिसून येईल. तसेच सध्या चालत आलेल्या पद्धतीनुसार मामाच्या (आईचा भाऊ) मुलीशी लग्न करण्याची पद्धत आहे. पूर्वी गवळी समाजात केवळ आपल्याच विभागातील गावांमध्ये सोयरीक करण्याची  पद्धत होती. काळाने हे सर्व विभाग एक मेकात मिसळून गेले. == पारंपरिक पोशाख == कमरेला रुमाल नेसलेला, खांद्यावर घोंगडी, विशेष प्रसंगी धोतीर (धोतर) नेसल्यास ढोपरापर्यंतच, डोक्याला गवारीटोपी, पागोटे, पगडी किंवा मुंडासे, कानात वाळ्या-भिकबाळी, गळ्यात गोफ, पायात जाड करकरीत वहाणा, कमरेवर आकडी आणि कोयती सदोनीत अडकवलेली असा पुरुषांचा भारी रुबाब. [[File:Agrees, or Salt Cultivators of Salsette (9842277595).jpg|thumb|Agrees, or Salt Cultivators of Salsette]] स्त्रियांमध्ये नाकात मोठीनथ, कानात कुड्या कानपट्ट्या बुगडया, हातात पाटल्या/ गोठ, गळ्यात गळसरी-गाठवण-पुतळीहार, पायात जोडव्या तोडे, कपाळावर गोल मोठे ठसठशीत कुंकू किंवा कुंकवाची जाडसर आडवी चिरी, डोईवर वेणी किंवा सुवासिक रानफुले खोचलेली यासारख्या सौंदर्यालंकारासोबतच ढोपरापर्यंतच लुगडे नेसण्याची पद्धत प्रचलित, त्याला '''मांडकास नेसणे''' असेही म्हणतात. [[चित्र:Sone_of_the_soil_community_historical_photograph.jpg|इवलेसे|Kunbi-Gavli-Aagri community Historical Photograph]] तांदळाची भाकरी, भात, मळ्यातल्या भाज्या, सुकीमासळी हे नियमित अन्न. भाताची खीर, चामट्या, पानगे, उकडीचा शेंगा-दिवे, नेवऱ्या, मुगवऱ्या, फेण्या पापड्या, तांदळाची बोरं, गोडाचेवडे (पोल्या) हे गवळी चे सणासुदीचे पारंपरिक खाद्य. एकेकाळी भाता सोबत नाचणी, वरी, हारीक ही धान्ये आणि कडधान्ये, भाजीपाला पिकवणारा भूमीपूत्र समाज. ==गवळी समाजाबद्दल== सद्यस्थितीला गवळी समाजात नोकरी, उद्योग, विविध व्यवसायांमधून आर्थिक सुबत्ता दिसून येते. हा समाज आता सामाजिक, आर्थिक, भौगोलिक स्तरांनुसार विभागला गेला आहे. घरातील वडिलधाऱ्या व्यक्ती जुनी बोलीभाषा बोलतात. कोकणातील गवळी समाजाची बोली ही आगरी बोलीशी मिळतीजुळती आहे. काळानुरूप समाजाचा पेहरावही बदलला आहे. पूर्वी कंबरेला रुमाल, अंगात बंडी, डोक्‍यावर पटका (फेटा) किंवा टोपी असायची. तर लग्न समारंभाला हाफपॅन्ट, कोट, धोतिर (धोतर), टोपी आणि महिला नऊवारी साडी नेसायच्या. तर "आठवार मुली" (लग्न न झालेल्या) "परकर पोलका" घालीत. लग्न समारंभातील हळदीच्या गाण्यांनी आणि अन्य पारंपरिक गाण्यांनी समारंभ अविस्मरणीय व्हायचा. आता त्याचे स्वरूप बदलल्याचे जाणवते. ही गाणी आता ऐकायला मिळत नाहीत. * समाजातील बहुतेक मंडळी उच्चशिक्षित, वारकरी आणि आध्यात्मिक बैठकीला जाणारी असल्याने पारंपरिक बोली भाषा विस्मरणात गेली आहे. पूर्वी कुटुंबात आईला "आये" किंवा "बय", आजीला सुद्धा "बय" किंवा "म्हातारी आये" आणि बहिणीला "बाय'' असे संबोधण्यात येत होते. तसेच वडिलधाऱ्या मंडळींना "बाबास", "काकास", "दादास" म्हणण्याची पद्धत होती. तर लहान मुलांना "बाला, बावा''' म्हणून हाक मारले जायचे. 'च्या भना', 'वाटोला झाला' ही शिवी-वजा विशेषणे सर्रास वापरली जात. मात्र आता त्याच्यावर काहीसे निर्बंध आल्याचे जाणवते. किंवा ही वाक्‍ये विस्मरणात गेली. गवळी माणसाचा कणखर आणि काहीसा राकटपणा त्यांच्या बोलीभाषेतून जाणवतो. तर गवळी मंडळींची देहबोलीही त्यांच्या बोलीभाषेशी साधर्म्य साधणारी आहे. या समाजाचे वैशिष्ट्य आणि बोलीभाषा काळानुरूप बदलत आहेत. गोपालनाच्या व्यवसायावरून '''‘गवळी’''' हे नाव पडलेले असले तरी, मुख्य व्यवसाय हा भातशेतीच आहे. ही जात ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर आहे. भातशेतीच्या व गोपालनाच्या धंद्यावरून ही एक स्वतंत्र जात झालेली आहे. यांमध्ये #आगरातले गवळी (कोकणातले), #घाटावरचे गवळी असे पोटभेद असून त्या पोटभेदांतील लोकांच्या चालीरीती, बोलीभाषा वेगवेगळ्या आहेत. गवळ्यांच्या पुष्कळ चालीरीती आगरी व कुणब्यांप्रमाणे आहेत. आडनांव एक असलेल्या लोकांमध्ये विवाहसंबंध होत नाहीत. पुनर्विवाह व काडीमोड (घटस्फोट) या दोन्ही चाली गवळ्यांमध्ये पूर्वीपासूनच रूढ आहेत. पूर्वीचा काळी स्त्रिया पांढरे शुभ्र उपरणे किंवा धोतर अंगाभोवती शालीप्रमाणे पांघरून घेत असत. जवळपास दोन तृतीयांश गवळी शाकाहारी तर ईतर मांसाहारी असून मुख्य अन्न तांदळाची भाकरी, भात, सुकी मासळी हे आहे. ==गवळी लोकांची गावे व नावे== '''गावे:''' [[श्रीवर्धन]], [[दापोली]], [[खेड]], [[मुरूड]], [[अलिबाग]], खवली, आपटा, [[वडवली]], सावरोली, बेलोशी, [[खोपोली]], माणगाव, डोंगरोली, [[तळा]], [[म्हसळा]], महाड, नागोठणे, [[इंदापूर]], तारने, [[बामणघर]], साखरी, [[पाली]], वाघिवली, [[रोहा]], [[घोसाळे]], कोलाड, [[मंडणगड]], चरई ईत्यादी. ¶'''आडनावे:''' '''कोकण:''' आवासकर, आईनकर, कोटकर, कोदेरे , काटेकर, काते, कासार, किलजे, कांबळे, कोंडेरे, काटले, कापदुले, कलांबकर, केलस्कर, टोपरे, केसरकर, खताते, खरपुडे, खेडेकर, खवलेकर, गवळी, गायकर, गोरीवले, गोपाळे, घाटवळ, घोसाळकर, ठसाळ, साळ, घोले, चाचे, चिले, चोगले, चौकेकर, टावरे, ठाणके, डायरे, डाकरे, दिघे, डिगे, ढगे, तरेकर, तटकरे, तळकर, तिसकर, तांबडे, दर्गे, दुर्गवळी, दळवी, दिवेकर, दुखले, दुर्गावळे, दिघीकर, दाभोळकर, धुमाळ, नटे, नारिंगकर, पाटील, साबळे, पंदेरे, पवार, पगार, पगडे, पाटगे, पाटे, बांडागळे, बाठे, बिरवटकर, बिरवाडकर, बोबडे, बोरे, भुरण, भालेकर, भेसरे, भोजने, मांदाडकर, महागावकर, महाडीक, माटे, मिरगळ, मोडशिंग, सारंगे, साईकर, यादव, राईन, रायगवळी, रिकामे, लटके, लाड, लेपकर, वरणकर, वरेकर, वाजे, शिवकर, शिंदे, भाटकर, किन्होळकर, करंजकर, शिळीमकर, हिवरकर. '''पश्चिम महाराष्ट्र:''' देखनाळे, बहिरट, बिडकर, कलागते, किन्होळकर, गार्वे, वैराळकर, इंगोले, डाकवे, देवर्षी, हुच्चे, परळकर, अलंकर, अवधूत, कविस्कर, नागापुरे, पायकर, परळकर, औरंगे, घुले, साठे, हिरणवाळे, खडके, येवले, हेकडे, भाकरे, शेळके, शनवारे, चावंडे, काळे, गायन, सुडस्कर, बावस्कर, निखाडे, तोटे, भक्ते, आलोकर, घाटोळ, पाटणकर, घुमारे, आसोले, कटाले, चौधरी, लंगोटे, यमगवळी, खोपेकर, पुलाते, भालेराव, ढोकणे, अवसरे, फुके, काष्टे, भाकरे, डाखोरे, साखरे, पारध, देव्हारे, मंदाडे, झित्रे, लोहंबरे, कवरके, देसाई, देशमुख, दादगाये, नाथ ई. '''मराठवाडा आणि विदर्भ:''' गोलावार, बोंदरवाड, येईलवाड, घुमे, बुरकुले, जक्कलवार, जंगवाड, किरतवाड, गाडे, माडगे, जिल्हेवाड, पाटील, एडले, मुंगरे, कांकांडे, नुनुंचे, खरबकर, गोटमवाड, डोनकेवाड, दामनबैनवाड, लिंगनवाड, जानापुरे, मोटपरे, जाणापुरे, कोंके, तोडचिरे, बोंबदरे, कासार, देशमुख, देवणे, आऊलवार, जंगवाड, मुगरे, कटकेमोड, करेवाड, जिंकोड, बुरफुले ई. === जुन्या पिढीतील नावे === '''पुरुषांचीः-''' कान्हा, काळू, केरु, गोमा, गोईन, गोंदया, गौरु, गणू, गंग्या, जानू, जोमा, धर्मा, दोरक्या, दामु, धाकटू, धोंडू, पदू, पंड्या, पोशा, बारक्या, बाळा, बेंडू, बंडया, बेमट्या, सुडक्या, सोनू, चांगो, भिकू, महादू, लखु, राघो, रामा, येशा, वाळकू इ. '''बायकांची:-''' कुंदा, गुणी, गंगा, चंद्रा, जनी, ठकू, तानी, दोरकी, देऊ, धाकटी, धोंडी, नामी, पंडी, पिठी, पारबती, बाया, बारकी, भागी, भिमा, भिकी, महाली, मंदा, राजी, रोंगी, विठा, शांती, सखू, सोनी, हिरा, येस्वदा, येशी इ. लग्नानंतर मुलींचा नावापुढे '''बाई''' लावले जात असे. == प्रसिद्ध व्यक्तीमत्वे == * [[आदिती तटकरे]], महिलाविकास मंत्री * [[सचिन खेडेकर]], सिने कलाकार * [[तेजस्विनी घोसाळकर]], नगरसेविका * [[ओंकार भोजने]], नाट्य कलावंत * [[रमेश लटके]] ** [[ऋतुजा रमेश लटके]] * [[दीपक वसंत केसरकर]], माजी मंत्री g9om4dvt3tnueqmhogptyrt2cui7mw7 2692504 2692501 2026-07-04T03:15:37Z ~2026-38178-29 184911 /* गवळी लोकांची गावे व नावे */ 2692504 wikitext text/x-wiki [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]<nowiki/>तील '''हिंदू-गवळी''' हा समाज प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गो-पालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना [[गवळी]] असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे. गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत. '''गवळी''' ही एक अशी जात आहे. जिचा संबंध यादव कुळाशी जोडला जातो. ते भगवान [[श्रीकृष्ण|श्रीकृष्णा]]चे वंशज मानले जातात. [[चित्र:SRI fields left almost dry.jpg|इवलेसे|भातशेती]] == स्थान == मुंबई, पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर या जिल्ह्यांत गवळी समाजाची मोठी लोकसंख्या आहे. याशिवाय पुणे, सोलापूर, धाराशिव (उस्मानाबाद), जालना, अहमदनगर, लातूर, धुळे, नाशिक, मालेगांव, हिंगोली, नांदेड, परभणी, अमरावती, बुलडाणा, जळगाव, अकोला इत्यादी जिल्ह्यांत देखील गवळी समाज आहे. == इतिहास == मूळ सोमवंशी (चंद्रवंशी) क्षत्रिय हिंदू-गवळी जमातीच्या उपजाती वेगवेगळ्या असल्या, तरी '''श्रीकृष्ण''' हा त्यांचा महापुरुष आहे. श्रीकृष्ण "यदु कुळातील" ('''[[यदु वंश|यदुवंशी]]''') होते. त्यांची वसाहत मथुरेच्या प्रदेशात होती. पुढे चंद्रवंशातील यादव यमुनेच्या काठी येऊन राहू लागले. त्यांनी शेती आणि गोपालन सुरू केले. तत्कालीन राजकारणामध्येही त्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले. महाभारत कालखंडामध्ये त्यांनी मानाचे स्थान मिळवले होते. चंद्रवंशी समाज (ज्याला सोमवंशी किंवा चंद्र राजवंश असेही म्हणतात) हा चंद्रदेवापासून उद्गम झाला, पुढे हा वंश दोन प्रमुख शाखांमध्ये विभागला गेला. * राजा यदूच्या वंशातून निर्माण झालेला "'''यदुवंश'''" ('''यदुवंशी''') आणि * राजा पुरूच्या वंशातून उदयास आलेला पुरूवंश.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-11-18|title=Lunar dynasty|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunar_dynasty&oldid=1322864234|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> श्रीकृष्णाच्या काळात अंधक, कुकर, दाशीह, भोज, भौम, यादव आणि वृष्णी असे सात सोमवंशीय (चंद्रवंशी) राजे राज्य कारभार करत होते. या सर्व राज्यांमध्ये यादवकुळ प्रबळ आणि बलवान होते. त्या काळामध्ये काही विध्वंसक वृत्तीच्या व्यक्ती होत्या. त्यांनी समाजावर जुलूम सुरू केला होता. त्यांमध्ये कंस, कौरव, जरासंध आणि शिशुपाल इत्यादी होते. जरासंधाच्या त्रासाला कंटाळून अंधक, यादव आणि वृष्णी हे वंश मथुरेलगतचा परिसर सोडून सौराष्ट्रात गेले. प्रबळ असलेले राजे मथुरेतच राहिले, तर अन्य राजे आणि लोक स्थलांतरित झाले. श्रीकृष्णांच्या निधनानंतर यादव कुळातील राजे आपापसात भांडू लागले आणि त्यांतून यादवी माजली त्यात यादवकुळाचा भयंकर संहार झाला. त्यातून काही यादव सौराष्ट्रातून निघून समुद्रमार्गे व भूमार्गे महाराष्ट्राच्या दिशेने आले आणि येथील लोकसंस्कृतीशी समरस झाले. * त्यापैकी प्रमुख जमातीची ओळख आणि सद्यस्थिती अशी आहे. :- ही प्राचीन कृषिप्रधान जमात सर्व भारतात परसली तसेच हजारो वर्षांपूर्वी महाराष्ट्राच्या वसई आणि दाभोळ या बंदरांवर आणि तिथून उर्वरित कोकणात पसरली अनेक वर्षे या परिसरात वास्तव्य केल्यानंतर ही जमात येथील संस्कृतीशी समरस झाली. महाराष्ट्रात ठाणे, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांमध्ये बहुसंख्येने असलेली ही जात प्रामुख्याने खाडीकिनारी व नदीकिनारी भागातील भातशेतीच्या तसेच डोंगरी भातशेतीच्या प्रदेशात वास्तव्य करून आहे. प्राचिन काळापासून गवळी हे महाराष्ट्रात ले मूळ रहिवासी आहेत. महाराष्ट्रात ज्ञात इतिहास इ.स. पूर्व २५० अर्थात मौर्य/अशोकाच्या काळापर्यंत जातो. प्राचीन काळात कोकणच्या किनारपट्टीवर अनेक बंदरे भरभराटीला आली होती. आफ्रिका, भूमध्यसमुद्रापासून ते रोमन साम्राज्यापर्यंतचे व्यापारी येथून समुद्रमार्गाने भारतात येत होते. कोकण विभागावर शिलाहार, मौर्य, शक, राष्ट्रकुट, सातवाहन, वाकाटक, बहमनी सुलतान, आदिलशाही, मुघल, सिद्दी, '''मराठेशाही''' आणि त्यानंतर स्वातंत्र्यापर्यंत ब्रिटिशांची राजवट होती. डच, पोर्तुगिज आणि ब्रिटिशांच्या कोकण किनारपट्टीवर वसाहती होत्या. स्वातंत्र्यापर्यंत कोकणावर ब्रिटिशांचे राज्य असले, तरीही सावंतवाडी, मुरुड-जंजिरा, जव्हार अशी संस्थानेही येथे होती. कोकणचा प्रदेश हा जास्तकरून शिलाहारांच्या ताब्यात होता. त्यांची राजधानी [[स्थानक]] म्हणजेच [[ठाणे]] येथे होती. '''<big>[[देवगिरीचे यादव]] :</big>''' देवगिरी यादव राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७) यांना '''सेवुण/सेऊण राजवंश''' असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते.देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे महाभारत कालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तरकर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. सुरुवातीच्या काळात ते चालुक्यांचे मित्र असावेत, असे दिसते. चालुक्यांच्या दुर्लक्षित प्रशासनामुळे पुढे ते सुबाहूच्या कारकिर्दीत स्वतंत्र सम्राट झाले. सुबाहू यांनी साम्राज्य व्यवस्थापनासाठी वारंगळ व हाळेबीड येथे उपराजधान्या स्थापून आपल्या दोन्ही मुलांना तिकडे पाठवले. त्यांचाच वंशज असणाऱ्या भिल्लम याने [[देवगिरी]] येथे राजधानी स्थापन केली. सिंघनदेव यादवांनी अनेक मंदिरे बांधली. हेमाडपंथी पद्धतीची बांधकाम हे यादव काळातील मानले जाते. यादवकाळात या शैलीला वेगळे निशाण होते. पुढे मूळचा यादवकुलीन सम्राट रामदेवराव यादव यांच्या दरबारी असणारा हेमाड पंडिताने स्वतःचे नाव त्या शैलीला दिले. सिंघणदेव (द्वितीय) आणि राजा महादेव यादव यांच्या काळात या राज्याची भरभराट झाली. सिंघणदेव यादव सम्राटांची तुलना महान सम्राटांशी होऊ शकते, सिंघणदेवच्या काळात महाराष्ट्रातील प्रजा सुखी होती. १ले मराठी साम्राज्य हे यादवराजांनी जन्माला आणले यात सिंघणदेव राजाचा अमूल्य वाटा आहे, त्याच्याच नावाने आजचे सातारा जिल्ह्यातील शिंगणापूर हे गाव हे अजरामर झाले.शिखर शिंगणापूर चे महादेव मंदिर सिंघणदेवांनी बांधले, सिंघणवरून शिंगणापूर झाले. यादव राजवंशाचा शेवटचा सम्राट शंकरदेेव होय, तर त्यांचे वडिल रामचंद्राच्या यांच्या काळातच मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला. त्यांचा पराभव अल्लाउद्दिन खिलजी व मलिक काफूरने त्यांना फितूरीने केला. रामचंद्रदेव रायांचे जावई व सेनापती [[हरपालदेव]] यांची क्रूर हत्या करून त्यांना देवगिरीच्या प्रवेशद्वाराला टांगून ठेवले होते. इ.स.च्या १३व्या शतकाच्या प्रारंभी '''देवगिरीच्या यादवां'''नी कोकणचा ताबा मिळवला होता. देवगिरीचा पाडाव झाला, त्यावेळीही ठाणे यादवांच्या आधिपत्याखाली होते. देवगिरीच्या पराभवानंतर रामदेवराय यांचा दुसरा मुलगा बिंबराज (भीमदेव) यादव कोकणात आला. यादव-गवळी यांना '''<nowiki/>'[[:en:Seuna_(Yadava)_dynasty|देवगिरीचे यादव]]'''[[:en:Seuna_(Yadava)_dynasty|<nowiki/>']] असेही ओळखले जाते [[चित्र:Map of the Yadavas.png|इवलेसे|सेऊना (यादव) साम्राज्य (1187 ते 1317)]] [[चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (95).JPG|इवलेसे|देवगिरी किल्ला ]] महाराष्ट्रात राहणारे हे यादव शुद्ध क्षत्रिय त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना ”गवळी” हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली. महाराष्ट्रात यादव- गवळी ही जी अलग अशी जात दिसून येते त्याचे मुख्य कारण हेच कि, त्यांनी क्षात्रवृत्ती किंचित बाजूला ठेवली व साधारण शेतकऱ्यांप्रमाणे राहू लागले, शेती व गोपालन हा मुख्य धंदा आणि यादवी युद्धामुळे कायमची भरलेली धडकी यामुळे त्यांनी दुर्गम अशा अपरांत म्हणजेच कोकण प्रांतात वसाहती करण्यास सुरुवात केली. परंतु मूळपिंड हा क्षात्रवृत्तीचा असल्यामुळे ते ज्या ठिकाणी वसाहत करून राहिले त्या त्या ठिकाणी आपले वर्चस्व स्थापिले. यादवकुळी गवळी समाज गुलामी वृत्तीने केव्हाच राहिला नाही किंवा दास्यवृत्ती स्वीकारून इतरांची सेवा केली नाही. इतकेच नव्हे तर कोकणपट्ट्यात बरेच ठिकाणी या लोकांनी स्वतःची गावे वसवून त्या त्या गावचे ते वतनदार, पाटील, खोत बनले. त्यांची प्रामुख्याने उदाहरणे म्हणजे दापोली तालुक्यातील वाकवलीचे धुमाळ खोत, खेड त्यालुक्यातील आंबवलीचे यादव खोत, दापोली तालुक्यातील पिचडोलीचे चोगले खोत, मंडणगड पेठ्यातील पाटगावचे दिवेकर खोत, महाड तालुक्यातील डोंगरोळीचे महाडिक खोत, सुधागड तालुक्यातील खवलीचे चिले खोत वैगरेची उदाहरणे देता येतील. हजारो पिढ्या गेल्यानंतर मुळात भरलेली धडकी पुढे पुढे प्रत्येक पिढीत कमी कमी होत जाऊन शेवटी नाहीशी झाली आणि मुळची संस्कृती उच्च असल्यामुळे व जातिवंत क्षत्रियाचे रक्त नसानसात खेळत असल्यामुळे काही लोकांनी पुढे पुढे लष्करात, मराठेशाही सरकारात, इंग्रज लष्करात नोकऱ्या करून आपले नाव कमाविले. कित्येकांनी पोलिसात नोकऱ्या केल्या. कित्येक गुजरातमध्ये वडोदर्यातील गायकवाडीत नोकरीस गेले. काही कोल्हापुरात गेले. कित्येक पुणे आणि सातारा प्रांतात स्थायिक झाले. सामान्य गवळी कुटुंबातील रावसाहेब रावबहादूर डॉक्टर '''विश्राम रामजी घोले''' पुण्यात सर्जन झाले. त्यांची ऐन तारुण्याची वर्षे १८५७ च्या युद्धात सैनिकांची शुश्रुषा करण्यात गेली. युद्धोत्तर काळात त्यांचे जीवन एक निष्णात शल्यविशारद, सेवाभावी गृहस्थ, उदारमतवादी समाजसुधारक म्हणून गेले. मूळचे दापोली तालुक्यातील विश्राम रामजींचे घोले घराणे हे एका काळी अंजनवेल (गोपाळगड) गडाचे किल्लेदार होते. खेड तालुक्यातील भरणे गावचे महाडिक सुभेदार होते. दापोली तालुक्यातील काते प्रसिद्ध डॉक्टर झाले, त्यांचेच वंशज आज कोल्हापुरात डॉक्टर आहेत. महाडचे बाळू गवळी चिले हे ब्रिटीश सैन्यात हवालदार होते, त्यांनी अफगाणिस्थानच्या लढाईत फार मोठा पराक्रम केला म्हणून त्यांना दोन चांद व रेशमी शाल इनाम मिळाली. माणगावचे कै. विठ्ठलराव कृष्णाजी खेडेकर हे एक उत्तम समाजसुधारक, शिक्षक व लेखक होऊन गेले. गवळी जमातीतील ते पहिले शिक्षक होत. ''विठोबा मास्तर'' ते म्हणून ते प्रसिद्ध होते. विठ्ठलराव हे भाननगर संस्थानचे दिवाण सुद्धा बनले राहिले होते. त्यांनी [[महाराष्ट्रीय दाभोळी यादव]] समाजाचा इतिहास लिहिला होता. श्रीकृष्ण आणि गोपाल या त्यांच्या हस्तलिखित ग्रंथाचा उपयोग करून त्यांचे चिरंजीव डॉ. रघुनाथराव यांनी दि डिव्हाइन हेरिटेज ऑफ यादवाज् हा ग्रंथ लिहिला. 'श्रीकृष्ण आणि गोपाल' या ग्रंथाच्या आधारे त्यांनी इंग्रजी प्रत टंकलिखित स्वरूपात तयार केली. त्याचे हिंदीमध्ये यादव-हरिवंश या नावाने ग्रंथ अनुवादित करण्यात आला. कै. रघुनाथराव खेडेकर हे शल्यविशारद होते. शिवाय ते वेदांत निपुण असल्यामुळे त्यांना शंकराचार्यांनी वेदांतभूषण अशी पदवी दिली होती. कर्जत तालुक्यातील कै. नानासाहेब घाटवळ हे त्यांच्या उपजत गुण, धाडसी वृत्ती व तीक्ष्ण बुद्धी यामुळे सध्या शिपायापासून डेप्युटी सुपरीटेंडन्ट ऑफ पोलीस (DSP) या मोठ्या हुद्यापर्यंत वाढत गेले. पोलीस खात्यात त्यांच्यासारखा अधिकारी फारच विरळा. ** त्यांचे धाकटे बंधू गजानन घाटवळ यांनी ”यादव शिक्षण प्रसारक मंडळी” या नावाची संस्था काढली. असो, अशा किती तरी प्रसिद्ध व्यक्तीची माहिती सांगण्यासारखी आहे. संस्कृती आणि आनुवंशिक संस्कार याच्या उपजत सहाय्यामुळे यादवांच्या वंशजांनी आज निरनिराळ्या क्षेत्रात, विद्येत, व्यापारात, धर्मकार्यात प्रवेश केला आणि त्यात यश मिळवले. ==समाजाची दैवते== [[चित्र:Pali- Shri Ballaleshwar.jpg|250px|right|thumb|बल्लाळेश्वर (पाली)]] गवळी बांधवांच्या गावात मधोमध देऊळ असते. गावदेवी, हनुमान, राधाकृष्ण, विठ्ठलरुक्मिणी, राम, गणपती, शंकर, दत्त यांची ही देवळे असतात. गावदेवी, खंडोबा, भैरी, भवानी, जोगेश्वरी, सालबाई, मोठ्याबाया, जागेवाला, म्हसोबा, वेताळ, चेडा ही समाजाची मुख्य दैवते. अलीकडे एकवीरा हेही दैवत मानले जात आहे. बहुतेकांच्या घरी गणपती येतो. गौरीगणपती, होळी, लग्नसमारंभ यांत गवळी बांधव नाचतात. * ग्रामदैवत: कोकण प्रांतातील गवळी समाज ठिकठिकाणच्या ग्रामदैवतांना मानत आलेला आहे. त्यापैकी मुंबईची [[मुंबादेवी]], पालीचा बल्लाळेश्वर, महाडचे विरेश्वर कोटेश्वरी, नागोठणेची जोगेश्वरी, * रोह्याचे व म्हसळ्याचे धावीर महाराज, * तळ्याची व दाभोळची चंडिका, कडापेचे बापुजी काळकाई, भरणेची काळकाई, * श्रीवर्धनची सोमजाई, बोरलीची चिंचबाई, आंबवलीची विन्हेरेची झोलाई, धामणी गावची झोलाई, गोरेगावचे भैरीनाथ, साखरोळीचे खेमदेव या ठिकाणच्या दैवतांना गवळी समाज विशेष मानत आलेला आहे. लग्नसोहोळ्या प्रसंगी या देवतांच्या आवर्जून भेटी घेतल्या जातात. [[चित्र:Mumbadevi (f).jpg|इवलेसे|180x180अंश|मुंबादेवीचे देऊळ]] * समाजात कुलदैवताला घरचा देव म्हटले जाते. भावकीतील, घराण्यातील एका कुटुंबात घराण्याच्या कुलस्वामीचा देव्हारा पुजला जातो. लग्नाच्या वेळी हा देव आणून त्याची लग्नघरात स्थापना केली जाते. लग्नानंतर कोंबड्या, बकऱ्याचा मान देऊन देव उठवला जातो. वर्षातून एकदा प्रत्येक कुटुंबाने कुलस्वामी कुलस्वामिनीच्या भेटीला जायची रीत आहे. कुलदेवाचा देव्हारा असणाऱ्या घरातील गौरी मानाची असते. गणेशोत्सवात कुलस्वामीचा देव्हारा असलेल्या घरातील गौरीगणपतीच्या दर्शनासाठी जातात. कुलदेवतांचे वर्षातून गौरीपूजन, घटस्थापना, नवरात्र-अष्टमी, महानवमी, चैतावली असे समारंभ केले जातात. समाजातील पाटील व इतर काही घराण्यांचा अपवाद सोडला तर, बाकीच्या सर्व घराण्यांतील कुलदेवतांचा गोंधळ हा दर तीन वर्षांनी होतो. हल्ली घाटावरील लोकांप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा वर्षातून एकदा जेजुरीला किंवा तीर्थक्षेत्राला जायचा प्रघात पडला आहे. == समाजाच्या चालीरिती == समाजात जन्मविधी, नामकरण, साखरपुडा, लग्नसमारंभाच्या आधीचे तांदुळ, देवक, उटणे, हळद वैगरे मंगलविधी हे समाजातील जेष्ठ व्यक्ती व स्रीयां मार्फत केले जातात. परंतु लग्नाच्या व उत्तरकार्याच्या वेळी ब्राह्मणच असावा लागतो. कुणबी, आगरी समाजाप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा पूर्वीपासूनच विधवा विवाहाला मान्यता आहे. कुणबी, आडमराठे किंवा मराठेकुणबी, आगरी ह्या जाती गवळी सदृश असल्या तरी भिन्न आहेत. पूर्वीचा मुंबई इलाख्यांत (Bombay Presidency) सध्याचा कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात गवळी जातींत कोकणातले व घाटावरचे या पोटभेदांखेरीज पोटजाती नाहीत. विवाहादि संस्कार ब्राम्हणच करतात. जातीचे बहुतेक सर्व प्रश्न जातीतच गोतगंगे (गोतसभा) मार्फत सोडवले जात;, मात्र क्वचित् महत्त्वाच्या धार्मिक प्रश्नांवर ब्राह्मणांचे मत घेण्यात येतेयेत असे. गेल्या तीनचारशे वर्षात जातीचे स्थलांतर मुळीच झालेले नाही. इंग्रजी राज्यापूर्वी जातीचा आचार चालीरीतीस अनुसरून होता, असे ज्ञातीच्या मंडळीचे म्हणणे आहे. त्यानंतर काही बाबतीत सुधारणेच्या दृष्टीने फरक पडत चालला आहे. लग्नाच्या आदल्या दिवशीचा हळदीचा कार्यक्रम. या दिवशी वर व वधूला घरात हळद दळून (वाटून) लावतात. याच दिवशी ग्रामदेवता, कुलस्वामी आणि घरच्या देवांना (कुटुंबात पुजत असलेल्या देवांना) मान देण्यात येतो. गवळी समाजात प्रत्येक कुटुंबांचा एक देव्हारा असतो. आणि त्याची पूजा करणारा (भगत) हे मान देतो. समाजात लग्न समारंभासाठी सूप, टोपली, रोवळी, उखळ, मुसळ, जाता, पाटा, वरवंटा, माल्टा (दगडी दिवा), नामनदिवा (लमाणदिवा), पितळीपराती, मडके, कोयती, कुराड, कनाकोंडा, बिनभरडलेला भात या ग्राम्यसंस्कृती व शेतकरी संस्कृतीशी घट्ट नाते असणाऱ्या वस्तूंचे महत्व खूप आहे. या वस्तूंचा उपलब्धते शिवाय विधी पूर्ण होणे अशक्य आहे. देवता पूजण्या शिवाय तांदूळ धुवणे, तांदूळ दळणे, पोल्या तळणे, हळद वाटणे, घाणा भरणे, घाणा कुटणे इत्यादी अनेक विधी करवली आणि नवरानवरीचा हातून करून घेतल्या जातात. यात वरमाया करवल्यांचा मोठामान असतो. हळदी समारंभाचा दिवशी रुईच्या फुलांचा मुंडावळ्या वधू वरांस बांधल्या जातात. पूर्वीचा काळी लग्नासाठी तांदूळ, लाह्या, खोबरे, चणे इत्यादी जिनसा भिजत घालून घरचा घरी मुंडावळ्या ओवल्या जात असत. हल्ली मण्यांचा मुंडावळ्या बांधल्या जातात. लग्नसमारंभात हळदुल्या कट्यारीला अनन्यसाधारण महत्व असून लग्नसोहोळा पूर्णपणे पारपडून वरात घरी भरून होईपर्यंत वधूवर नेहमी कट्यार आपल्या जवळ बाळगून असतात. त्याचप्रमाणे वर लग्नघरातून निघाल्यावर्ती नवरदेवावर्ती धरण्यात येणारा '''सतिर''' (छत्री) लग्न लागल्यावरतीच मिटण्यात येतो. समाजाची क्षात्रधर्मी पार्श्वभूमी यातून दिसून येते. कोकण प्रांतातील गवळी, कुणबी, आगरी लोकांमध्ये सण चालीरीती लग्नसमारंभ यात साम्यता आढळते. तरीही या समाजांमध्ये परस्परात लग्न समारंभ होत नाहीत. या समाजात स्त्रियांसुद्धा पुरुषांसोबत शेतीला आणि व्यवसायाला हातभार लावतात. आज महाराष्ट्रात भेडसावत असलेल्या हुंडापद्धतीच्या विपरीत या समाजात हुंडापद्धत पूर्वीपासून अस्तित्वात नाही. समाजात लग्नसमारंभात स्त्रियांना अग्रामन असतो. गवळी समाजात मातृसत्ताक पद्धतीची झलक आपल्याला दिसून येईल. तसेच सध्या चालत आलेल्या पद्धतीनुसार मामाच्या (आईचा भाऊ) मुलीशी लग्न करण्याची पद्धत आहे. पूर्वी गवळी समाजात केवळ आपल्याच विभागातील गावांमध्ये सोयरीक करण्याची  पद्धत होती. काळाने हे सर्व विभाग एक मेकात मिसळून गेले. == पारंपरिक पोशाख == कमरेला रुमाल नेसलेला, खांद्यावर घोंगडी, विशेष प्रसंगी धोतीर (धोतर) नेसल्यास ढोपरापर्यंतच, डोक्याला गवारीटोपी, पागोटे, पगडी किंवा मुंडासे, कानात वाळ्या-भिकबाळी, गळ्यात गोफ, पायात जाड करकरीत वहाणा, कमरेवर आकडी आणि कोयती सदोनीत अडकवलेली असा पुरुषांचा भारी रुबाब. [[File:Agrees, or Salt Cultivators of Salsette (9842277595).jpg|thumb|Agrees, or Salt Cultivators of Salsette]] स्त्रियांमध्ये नाकात मोठीनथ, कानात कुड्या कानपट्ट्या बुगडया, हातात पाटल्या/ गोठ, गळ्यात गळसरी-गाठवण-पुतळीहार, पायात जोडव्या तोडे, कपाळावर गोल मोठे ठसठशीत कुंकू किंवा कुंकवाची जाडसर आडवी चिरी, डोईवर वेणी किंवा सुवासिक रानफुले खोचलेली यासारख्या सौंदर्यालंकारासोबतच ढोपरापर्यंतच लुगडे नेसण्याची पद्धत प्रचलित, त्याला '''मांडकास नेसणे''' असेही म्हणतात. [[चित्र:Sone_of_the_soil_community_historical_photograph.jpg|इवलेसे|Kunbi-Gavli-Aagri community Historical Photograph]] तांदळाची भाकरी, भात, मळ्यातल्या भाज्या, सुकीमासळी हे नियमित अन्न. भाताची खीर, चामट्या, पानगे, उकडीचा शेंगा-दिवे, नेवऱ्या, मुगवऱ्या, फेण्या पापड्या, तांदळाची बोरं, गोडाचेवडे (पोल्या) हे गवळी चे सणासुदीचे पारंपरिक खाद्य. एकेकाळी भाता सोबत नाचणी, वरी, हारीक ही धान्ये आणि कडधान्ये, भाजीपाला पिकवणारा भूमीपूत्र समाज. ==गवळी समाजाबद्दल== सद्यस्थितीला गवळी समाजात नोकरी, उद्योग, विविध व्यवसायांमधून आर्थिक सुबत्ता दिसून येते. हा समाज आता सामाजिक, आर्थिक, भौगोलिक स्तरांनुसार विभागला गेला आहे. घरातील वडिलधाऱ्या व्यक्ती जुनी बोलीभाषा बोलतात. कोकणातील गवळी समाजाची बोली ही आगरी बोलीशी मिळतीजुळती आहे. काळानुरूप समाजाचा पेहरावही बदलला आहे. पूर्वी कंबरेला रुमाल, अंगात बंडी, डोक्‍यावर पटका (फेटा) किंवा टोपी असायची. तर लग्न समारंभाला हाफपॅन्ट, कोट, धोतिर (धोतर), टोपी आणि महिला नऊवारी साडी नेसायच्या. तर "आठवार मुली" (लग्न न झालेल्या) "परकर पोलका" घालीत. लग्न समारंभातील हळदीच्या गाण्यांनी आणि अन्य पारंपरिक गाण्यांनी समारंभ अविस्मरणीय व्हायचा. आता त्याचे स्वरूप बदलल्याचे जाणवते. ही गाणी आता ऐकायला मिळत नाहीत. * समाजातील बहुतेक मंडळी उच्चशिक्षित, वारकरी आणि आध्यात्मिक बैठकीला जाणारी असल्याने पारंपरिक बोली भाषा विस्मरणात गेली आहे. पूर्वी कुटुंबात आईला "आये" किंवा "बय", आजीला सुद्धा "बय" किंवा "म्हातारी आये" आणि बहिणीला "बाय'' असे संबोधण्यात येत होते. तसेच वडिलधाऱ्या मंडळींना "बाबास", "काकास", "दादास" म्हणण्याची पद्धत होती. तर लहान मुलांना "बाला, बावा''' म्हणून हाक मारले जायचे. 'च्या भना', 'वाटोला झाला' ही शिवी-वजा विशेषणे सर्रास वापरली जात. मात्र आता त्याच्यावर काहीसे निर्बंध आल्याचे जाणवते. किंवा ही वाक्‍ये विस्मरणात गेली. गवळी माणसाचा कणखर आणि काहीसा राकटपणा त्यांच्या बोलीभाषेतून जाणवतो. तर गवळी मंडळींची देहबोलीही त्यांच्या बोलीभाषेशी साधर्म्य साधणारी आहे. या समाजाचे वैशिष्ट्य आणि बोलीभाषा काळानुरूप बदलत आहेत. गोपालनाच्या व्यवसायावरून '''‘गवळी’''' हे नाव पडलेले असले तरी, मुख्य व्यवसाय हा भातशेतीच आहे. ही जात ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर आहे. भातशेतीच्या व गोपालनाच्या धंद्यावरून ही एक स्वतंत्र जात झालेली आहे. यांमध्ये #आगरातले गवळी (कोकणातले), #घाटावरचे गवळी असे पोटभेद असून त्या पोटभेदांतील लोकांच्या चालीरीती, बोलीभाषा वेगवेगळ्या आहेत. गवळ्यांच्या पुष्कळ चालीरीती आगरी व कुणब्यांप्रमाणे आहेत. आडनांव एक असलेल्या लोकांमध्ये विवाहसंबंध होत नाहीत. पुनर्विवाह व काडीमोड (घटस्फोट) या दोन्ही चाली गवळ्यांमध्ये पूर्वीपासूनच रूढ आहेत. पूर्वीचा काळी स्त्रिया पांढरे शुभ्र उपरणे किंवा धोतर अंगाभोवती शालीप्रमाणे पांघरून घेत असत. जवळपास दोन तृतीयांश गवळी शाकाहारी तर ईतर मांसाहारी असून मुख्य अन्न तांदळाची भाकरी, भात, सुकी मासळी हे आहे. ==गवळी लोकांची गावे व नावे== '''गावे:''' [[श्रीवर्धन]], [[दापोली]], [[खेड]], [[मुरूड]], [[अलिबाग]], खवली, आपटा, [[वडवली]], सावरोली, बेलोशी, [[खोपोली]], माणगाव, डोंगरोली, [[तळा]], [[म्हसळा]], महाड, नागोठणे, [[इंदापूर]], तारने, [[बामणघर]], साखरी, [[पाली]], वाघिवली, [[रोहा]], [[घोसाळे]], कोलाड, [[मंडणगड]], चरई ईत्यादी. ¶'''आडनावे:''' '''कोकण:''' आवासकर, आईनकर, कोटकर, कोदेरे , काटेकर, काते, कासार, किलजे, कांबळे, कोंडेरे, काटले, कापदुले, कलांबकर, केलस्कर, टोपरे, केसरकर, खताते, खरपुडे, खेडेकर, खवलेकर, गवळी, गायकर, गोरीवले, गोपाळे, घाटवळ, घोसाळकर, ठसाळ, साळ, घोले, चाचे, चिले, चोगले, चौकेकर, टावरे, ठाणके, डायरे, डाकरे, दिघे, डिगे, ढगे, तरेकर, तटकरे, तळकर, तिसकर, तांबडे, दर्गे, दुर्गवळी, दळवी, दिवेकर, दुखले, दुर्गावळे, दिघीकर, दाभोळकर, धुमाळ, नटे, नारिंगकर, पाटील, साबळे, पंदेरे, पवार, पगार, पगडे, पाटगे, पाटे, बांडागळे, बाठे, बिरवटकर, बिरवाडकर, बोबडे, बोरे, भुरण, भालेकर, भेसरे, भोजने, मांदाडकर, महागावकर, महाडीक, माटे, मिरगळ, मोडशिंग, सारंगे, साईकर, यादव, राईन, रायगवळी, रिकामे, लटके, लाड, लेपकर, वरणकर, वरेकर, वाजे, शिवकर, शिंदे, भाटकर, किन्होळकर, करंजकर, शिळीमकर, हिवरकर. '''पश्चिम महाराष्ट्र:''' देखनाळे, बहिरट, बिडकर, कलागते, किन्होळकर, गार्वे, वैराळकर, इंगोले, डाकवे, देवर्षी, हुच्चे, परळकर, अलंकर, अवधूत, कविस्कर, नागापुरे, पायकर, परळकर, औरंगे, घुले, साठे, हिरणवाळे, खडके, येवले, हेकडे, भाकरे, शेळके, शनवारे, चावंडे, काळे, गायन, सुडस्कर, बावस्कर, निखाडे, तोटे, भक्ते, आलोकर, घाटोळ, पाटणकर, घुमारे, आसोले, कटाले, चौधरी, लंगोटे, यमगवळी, खोपेकर, पुलाते, भालेराव, ढोकणे, अवसरे, फुके, काष्टे, भाकरे, डाखोरे, साखरे, पारध, देव्हारे, मंदाडे, झित्रे, लोहंबरे, कवरके, देसाई, देशमुख, दादगाये, नाथ ई. '''मराठवाडा आणि विदर्भ:''' गोलावार, बोंदरवाड, येईलवाड, घुमे, बुरकुले, जक्कलवार, जंगवाड, किरतवाड, गाडे, माडगे, जिल्हेवाड, पाटील, एडले, मुंगरे, कांकांडे, नुनुंचे, खरबकर, गोटमवाड, डोनकेवाड, दामनबैनवाड, लिंगनवाड, जानापुरे, मोटपरे, जाणापुरे, कोंके, तोडचिरे, बोंबदरे, कासार, देशमुख, देवणे, आऊलवार, जंगवाड, मुगरे, कटकेमोड, करेवाड, जिंकोड, बुरफुले ई. ===== जुन्या पिढीतील नावे== ===== '''पुरुषांचीः-''' कान्हा, काळू, केरु, गोमा, गोईन, गोंदया, गौरु, गणू, गंग्या, जानू, जोमा, धर्मा, दोरक्या, दामु, धाकटू, धोंडू, पदू, पंड्या, पोशा, बारक्या, बाळा, बेंडू, बंडया, बेमट्या, सुडक्या, सोनू, चांगो, भिकू, महादू, लखु, राघो, रामा, येशा, वाळकू इ. '''बायकांची:-''' कुंदा, गुणी, गंगा, चंद्रा, जनी, ठकू, तानी, दोरकी, देऊ, धाकटी, धोंडी, नामी, पंडी, पिठी, पारबती, बाया, बारकी, भागी, भिमा, भिकी, महाली, मंदा, राजी, रोंगी, विठा, शांती, सखू, सोनी, हिरा, येस्वदा, येशी इ. लग्नानंतर मुलींचा नावापुढे '''बाई''' लावले जात असे. == प्रसिद्ध व्यक्तीमत्वे == * [[आदिती तटकरे]], महिलाविकास मंत्री * [[सचिन खेडेकर]], सिने कलाकार * [[तेजस्विनी घोसाळकर]], नगरसेविका * [[ओंकार भोजने]], नाट्य कलावंत * [[रमेश लटके]] ** [[ऋतुजा रमेश लटके]] * [[दीपक वसंत केसरकर]], माजी मंत्री kp7t1cu6u2rtfqfu2uta5svcqdwaqpf 2692505 2692504 2026-07-04T03:16:03Z ~2026-38178-29 184911 /* गवळी लोकांची गावे व नावे */ 2692505 wikitext text/x-wiki [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]<nowiki/>तील '''हिंदू-गवळी''' हा समाज प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गो-पालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना [[गवळी]] असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे. गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत. '''गवळी''' ही एक अशी जात आहे. जिचा संबंध यादव कुळाशी जोडला जातो. ते भगवान [[श्रीकृष्ण|श्रीकृष्णा]]चे वंशज मानले जातात. [[चित्र:SRI fields left almost dry.jpg|इवलेसे|भातशेती]] == स्थान == मुंबई, पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर या जिल्ह्यांत गवळी समाजाची मोठी लोकसंख्या आहे. याशिवाय पुणे, सोलापूर, धाराशिव (उस्मानाबाद), जालना, अहमदनगर, लातूर, धुळे, नाशिक, मालेगांव, हिंगोली, नांदेड, परभणी, अमरावती, बुलडाणा, जळगाव, अकोला इत्यादी जिल्ह्यांत देखील गवळी समाज आहे. == इतिहास == मूळ सोमवंशी (चंद्रवंशी) क्षत्रिय हिंदू-गवळी जमातीच्या उपजाती वेगवेगळ्या असल्या, तरी '''श्रीकृष्ण''' हा त्यांचा महापुरुष आहे. श्रीकृष्ण "यदु कुळातील" ('''[[यदु वंश|यदुवंशी]]''') होते. त्यांची वसाहत मथुरेच्या प्रदेशात होती. पुढे चंद्रवंशातील यादव यमुनेच्या काठी येऊन राहू लागले. त्यांनी शेती आणि गोपालन सुरू केले. तत्कालीन राजकारणामध्येही त्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले. महाभारत कालखंडामध्ये त्यांनी मानाचे स्थान मिळवले होते. चंद्रवंशी समाज (ज्याला सोमवंशी किंवा चंद्र राजवंश असेही म्हणतात) हा चंद्रदेवापासून उद्गम झाला, पुढे हा वंश दोन प्रमुख शाखांमध्ये विभागला गेला. * राजा यदूच्या वंशातून निर्माण झालेला "'''यदुवंश'''" ('''यदुवंशी''') आणि * राजा पुरूच्या वंशातून उदयास आलेला पुरूवंश.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-11-18|title=Lunar dynasty|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunar_dynasty&oldid=1322864234|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> श्रीकृष्णाच्या काळात अंधक, कुकर, दाशीह, भोज, भौम, यादव आणि वृष्णी असे सात सोमवंशीय (चंद्रवंशी) राजे राज्य कारभार करत होते. या सर्व राज्यांमध्ये यादवकुळ प्रबळ आणि बलवान होते. त्या काळामध्ये काही विध्वंसक वृत्तीच्या व्यक्ती होत्या. त्यांनी समाजावर जुलूम सुरू केला होता. त्यांमध्ये कंस, कौरव, जरासंध आणि शिशुपाल इत्यादी होते. जरासंधाच्या त्रासाला कंटाळून अंधक, यादव आणि वृष्णी हे वंश मथुरेलगतचा परिसर सोडून सौराष्ट्रात गेले. प्रबळ असलेले राजे मथुरेतच राहिले, तर अन्य राजे आणि लोक स्थलांतरित झाले. श्रीकृष्णांच्या निधनानंतर यादव कुळातील राजे आपापसात भांडू लागले आणि त्यांतून यादवी माजली त्यात यादवकुळाचा भयंकर संहार झाला. त्यातून काही यादव सौराष्ट्रातून निघून समुद्रमार्गे व भूमार्गे महाराष्ट्राच्या दिशेने आले आणि येथील लोकसंस्कृतीशी समरस झाले. * त्यापैकी प्रमुख जमातीची ओळख आणि सद्यस्थिती अशी आहे. :- ही प्राचीन कृषिप्रधान जमात सर्व भारतात परसली तसेच हजारो वर्षांपूर्वी महाराष्ट्राच्या वसई आणि दाभोळ या बंदरांवर आणि तिथून उर्वरित कोकणात पसरली अनेक वर्षे या परिसरात वास्तव्य केल्यानंतर ही जमात येथील संस्कृतीशी समरस झाली. महाराष्ट्रात ठाणे, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांमध्ये बहुसंख्येने असलेली ही जात प्रामुख्याने खाडीकिनारी व नदीकिनारी भागातील भातशेतीच्या तसेच डोंगरी भातशेतीच्या प्रदेशात वास्तव्य करून आहे. प्राचिन काळापासून गवळी हे महाराष्ट्रात ले मूळ रहिवासी आहेत. महाराष्ट्रात ज्ञात इतिहास इ.स. पूर्व २५० अर्थात मौर्य/अशोकाच्या काळापर्यंत जातो. प्राचीन काळात कोकणच्या किनारपट्टीवर अनेक बंदरे भरभराटीला आली होती. आफ्रिका, भूमध्यसमुद्रापासून ते रोमन साम्राज्यापर्यंतचे व्यापारी येथून समुद्रमार्गाने भारतात येत होते. कोकण विभागावर शिलाहार, मौर्य, शक, राष्ट्रकुट, सातवाहन, वाकाटक, बहमनी सुलतान, आदिलशाही, मुघल, सिद्दी, '''मराठेशाही''' आणि त्यानंतर स्वातंत्र्यापर्यंत ब्रिटिशांची राजवट होती. डच, पोर्तुगिज आणि ब्रिटिशांच्या कोकण किनारपट्टीवर वसाहती होत्या. स्वातंत्र्यापर्यंत कोकणावर ब्रिटिशांचे राज्य असले, तरीही सावंतवाडी, मुरुड-जंजिरा, जव्हार अशी संस्थानेही येथे होती. कोकणचा प्रदेश हा जास्तकरून शिलाहारांच्या ताब्यात होता. त्यांची राजधानी [[स्थानक]] म्हणजेच [[ठाणे]] येथे होती. '''<big>[[देवगिरीचे यादव]] :</big>''' देवगिरी यादव राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७) यांना '''सेवुण/सेऊण राजवंश''' असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते.देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे महाभारत कालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तरकर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. सुरुवातीच्या काळात ते चालुक्यांचे मित्र असावेत, असे दिसते. चालुक्यांच्या दुर्लक्षित प्रशासनामुळे पुढे ते सुबाहूच्या कारकिर्दीत स्वतंत्र सम्राट झाले. सुबाहू यांनी साम्राज्य व्यवस्थापनासाठी वारंगळ व हाळेबीड येथे उपराजधान्या स्थापून आपल्या दोन्ही मुलांना तिकडे पाठवले. त्यांचाच वंशज असणाऱ्या भिल्लम याने [[देवगिरी]] येथे राजधानी स्थापन केली. सिंघनदेव यादवांनी अनेक मंदिरे बांधली. हेमाडपंथी पद्धतीची बांधकाम हे यादव काळातील मानले जाते. यादवकाळात या शैलीला वेगळे निशाण होते. पुढे मूळचा यादवकुलीन सम्राट रामदेवराव यादव यांच्या दरबारी असणारा हेमाड पंडिताने स्वतःचे नाव त्या शैलीला दिले. सिंघणदेव (द्वितीय) आणि राजा महादेव यादव यांच्या काळात या राज्याची भरभराट झाली. सिंघणदेव यादव सम्राटांची तुलना महान सम्राटांशी होऊ शकते, सिंघणदेवच्या काळात महाराष्ट्रातील प्रजा सुखी होती. १ले मराठी साम्राज्य हे यादवराजांनी जन्माला आणले यात सिंघणदेव राजाचा अमूल्य वाटा आहे, त्याच्याच नावाने आजचे सातारा जिल्ह्यातील शिंगणापूर हे गाव हे अजरामर झाले.शिखर शिंगणापूर चे महादेव मंदिर सिंघणदेवांनी बांधले, सिंघणवरून शिंगणापूर झाले. यादव राजवंशाचा शेवटचा सम्राट शंकरदेेव होय, तर त्यांचे वडिल रामचंद्राच्या यांच्या काळातच मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला. त्यांचा पराभव अल्लाउद्दिन खिलजी व मलिक काफूरने त्यांना फितूरीने केला. रामचंद्रदेव रायांचे जावई व सेनापती [[हरपालदेव]] यांची क्रूर हत्या करून त्यांना देवगिरीच्या प्रवेशद्वाराला टांगून ठेवले होते. इ.स.च्या १३व्या शतकाच्या प्रारंभी '''देवगिरीच्या यादवां'''नी कोकणचा ताबा मिळवला होता. देवगिरीचा पाडाव झाला, त्यावेळीही ठाणे यादवांच्या आधिपत्याखाली होते. देवगिरीच्या पराभवानंतर रामदेवराय यांचा दुसरा मुलगा बिंबराज (भीमदेव) यादव कोकणात आला. यादव-गवळी यांना '''<nowiki/>'[[:en:Seuna_(Yadava)_dynasty|देवगिरीचे यादव]]'''[[:en:Seuna_(Yadava)_dynasty|<nowiki/>']] असेही ओळखले जाते [[चित्र:Map of the Yadavas.png|इवलेसे|सेऊना (यादव) साम्राज्य (1187 ते 1317)]] [[चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (95).JPG|इवलेसे|देवगिरी किल्ला ]] महाराष्ट्रात राहणारे हे यादव शुद्ध क्षत्रिय त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना ”गवळी” हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली. महाराष्ट्रात यादव- गवळी ही जी अलग अशी जात दिसून येते त्याचे मुख्य कारण हेच कि, त्यांनी क्षात्रवृत्ती किंचित बाजूला ठेवली व साधारण शेतकऱ्यांप्रमाणे राहू लागले, शेती व गोपालन हा मुख्य धंदा आणि यादवी युद्धामुळे कायमची भरलेली धडकी यामुळे त्यांनी दुर्गम अशा अपरांत म्हणजेच कोकण प्रांतात वसाहती करण्यास सुरुवात केली. परंतु मूळपिंड हा क्षात्रवृत्तीचा असल्यामुळे ते ज्या ठिकाणी वसाहत करून राहिले त्या त्या ठिकाणी आपले वर्चस्व स्थापिले. यादवकुळी गवळी समाज गुलामी वृत्तीने केव्हाच राहिला नाही किंवा दास्यवृत्ती स्वीकारून इतरांची सेवा केली नाही. इतकेच नव्हे तर कोकणपट्ट्यात बरेच ठिकाणी या लोकांनी स्वतःची गावे वसवून त्या त्या गावचे ते वतनदार, पाटील, खोत बनले. त्यांची प्रामुख्याने उदाहरणे म्हणजे दापोली तालुक्यातील वाकवलीचे धुमाळ खोत, खेड त्यालुक्यातील आंबवलीचे यादव खोत, दापोली तालुक्यातील पिचडोलीचे चोगले खोत, मंडणगड पेठ्यातील पाटगावचे दिवेकर खोत, महाड तालुक्यातील डोंगरोळीचे महाडिक खोत, सुधागड तालुक्यातील खवलीचे चिले खोत वैगरेची उदाहरणे देता येतील. हजारो पिढ्या गेल्यानंतर मुळात भरलेली धडकी पुढे पुढे प्रत्येक पिढीत कमी कमी होत जाऊन शेवटी नाहीशी झाली आणि मुळची संस्कृती उच्च असल्यामुळे व जातिवंत क्षत्रियाचे रक्त नसानसात खेळत असल्यामुळे काही लोकांनी पुढे पुढे लष्करात, मराठेशाही सरकारात, इंग्रज लष्करात नोकऱ्या करून आपले नाव कमाविले. कित्येकांनी पोलिसात नोकऱ्या केल्या. कित्येक गुजरातमध्ये वडोदर्यातील गायकवाडीत नोकरीस गेले. काही कोल्हापुरात गेले. कित्येक पुणे आणि सातारा प्रांतात स्थायिक झाले. सामान्य गवळी कुटुंबातील रावसाहेब रावबहादूर डॉक्टर '''विश्राम रामजी घोले''' पुण्यात सर्जन झाले. त्यांची ऐन तारुण्याची वर्षे १८५७ च्या युद्धात सैनिकांची शुश्रुषा करण्यात गेली. युद्धोत्तर काळात त्यांचे जीवन एक निष्णात शल्यविशारद, सेवाभावी गृहस्थ, उदारमतवादी समाजसुधारक म्हणून गेले. मूळचे दापोली तालुक्यातील विश्राम रामजींचे घोले घराणे हे एका काळी अंजनवेल (गोपाळगड) गडाचे किल्लेदार होते. खेड तालुक्यातील भरणे गावचे महाडिक सुभेदार होते. दापोली तालुक्यातील काते प्रसिद्ध डॉक्टर झाले, त्यांचेच वंशज आज कोल्हापुरात डॉक्टर आहेत. महाडचे बाळू गवळी चिले हे ब्रिटीश सैन्यात हवालदार होते, त्यांनी अफगाणिस्थानच्या लढाईत फार मोठा पराक्रम केला म्हणून त्यांना दोन चांद व रेशमी शाल इनाम मिळाली. माणगावचे कै. विठ्ठलराव कृष्णाजी खेडेकर हे एक उत्तम समाजसुधारक, शिक्षक व लेखक होऊन गेले. गवळी जमातीतील ते पहिले शिक्षक होत. ''विठोबा मास्तर'' ते म्हणून ते प्रसिद्ध होते. विठ्ठलराव हे भाननगर संस्थानचे दिवाण सुद्धा बनले राहिले होते. त्यांनी [[महाराष्ट्रीय दाभोळी यादव]] समाजाचा इतिहास लिहिला होता. श्रीकृष्ण आणि गोपाल या त्यांच्या हस्तलिखित ग्रंथाचा उपयोग करून त्यांचे चिरंजीव डॉ. रघुनाथराव यांनी दि डिव्हाइन हेरिटेज ऑफ यादवाज् हा ग्रंथ लिहिला. 'श्रीकृष्ण आणि गोपाल' या ग्रंथाच्या आधारे त्यांनी इंग्रजी प्रत टंकलिखित स्वरूपात तयार केली. त्याचे हिंदीमध्ये यादव-हरिवंश या नावाने ग्रंथ अनुवादित करण्यात आला. कै. रघुनाथराव खेडेकर हे शल्यविशारद होते. शिवाय ते वेदांत निपुण असल्यामुळे त्यांना शंकराचार्यांनी वेदांतभूषण अशी पदवी दिली होती. कर्जत तालुक्यातील कै. नानासाहेब घाटवळ हे त्यांच्या उपजत गुण, धाडसी वृत्ती व तीक्ष्ण बुद्धी यामुळे सध्या शिपायापासून डेप्युटी सुपरीटेंडन्ट ऑफ पोलीस (DSP) या मोठ्या हुद्यापर्यंत वाढत गेले. पोलीस खात्यात त्यांच्यासारखा अधिकारी फारच विरळा. ** त्यांचे धाकटे बंधू गजानन घाटवळ यांनी ”यादव शिक्षण प्रसारक मंडळी” या नावाची संस्था काढली. असो, अशा किती तरी प्रसिद्ध व्यक्तीची माहिती सांगण्यासारखी आहे. संस्कृती आणि आनुवंशिक संस्कार याच्या उपजत सहाय्यामुळे यादवांच्या वंशजांनी आज निरनिराळ्या क्षेत्रात, विद्येत, व्यापारात, धर्मकार्यात प्रवेश केला आणि त्यात यश मिळवले. ==समाजाची दैवते== [[चित्र:Pali- Shri Ballaleshwar.jpg|250px|right|thumb|बल्लाळेश्वर (पाली)]] गवळी बांधवांच्या गावात मधोमध देऊळ असते. गावदेवी, हनुमान, राधाकृष्ण, विठ्ठलरुक्मिणी, राम, गणपती, शंकर, दत्त यांची ही देवळे असतात. गावदेवी, खंडोबा, भैरी, भवानी, जोगेश्वरी, सालबाई, मोठ्याबाया, जागेवाला, म्हसोबा, वेताळ, चेडा ही समाजाची मुख्य दैवते. अलीकडे एकवीरा हेही दैवत मानले जात आहे. बहुतेकांच्या घरी गणपती येतो. गौरीगणपती, होळी, लग्नसमारंभ यांत गवळी बांधव नाचतात. * ग्रामदैवत: कोकण प्रांतातील गवळी समाज ठिकठिकाणच्या ग्रामदैवतांना मानत आलेला आहे. त्यापैकी मुंबईची [[मुंबादेवी]], पालीचा बल्लाळेश्वर, महाडचे विरेश्वर कोटेश्वरी, नागोठणेची जोगेश्वरी, * रोह्याचे व म्हसळ्याचे धावीर महाराज, * तळ्याची व दाभोळची चंडिका, कडापेचे बापुजी काळकाई, भरणेची काळकाई, * श्रीवर्धनची सोमजाई, बोरलीची चिंचबाई, आंबवलीची विन्हेरेची झोलाई, धामणी गावची झोलाई, गोरेगावचे भैरीनाथ, साखरोळीचे खेमदेव या ठिकाणच्या दैवतांना गवळी समाज विशेष मानत आलेला आहे. लग्नसोहोळ्या प्रसंगी या देवतांच्या आवर्जून भेटी घेतल्या जातात. [[चित्र:Mumbadevi (f).jpg|इवलेसे|180x180अंश|मुंबादेवीचे देऊळ]] * समाजात कुलदैवताला घरचा देव म्हटले जाते. भावकीतील, घराण्यातील एका कुटुंबात घराण्याच्या कुलस्वामीचा देव्हारा पुजला जातो. लग्नाच्या वेळी हा देव आणून त्याची लग्नघरात स्थापना केली जाते. लग्नानंतर कोंबड्या, बकऱ्याचा मान देऊन देव उठवला जातो. वर्षातून एकदा प्रत्येक कुटुंबाने कुलस्वामी कुलस्वामिनीच्या भेटीला जायची रीत आहे. कुलदेवाचा देव्हारा असणाऱ्या घरातील गौरी मानाची असते. गणेशोत्सवात कुलस्वामीचा देव्हारा असलेल्या घरातील गौरीगणपतीच्या दर्शनासाठी जातात. कुलदेवतांचे वर्षातून गौरीपूजन, घटस्थापना, नवरात्र-अष्टमी, महानवमी, चैतावली असे समारंभ केले जातात. समाजातील पाटील व इतर काही घराण्यांचा अपवाद सोडला तर, बाकीच्या सर्व घराण्यांतील कुलदेवतांचा गोंधळ हा दर तीन वर्षांनी होतो. हल्ली घाटावरील लोकांप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा वर्षातून एकदा जेजुरीला किंवा तीर्थक्षेत्राला जायचा प्रघात पडला आहे. == समाजाच्या चालीरिती == समाजात जन्मविधी, नामकरण, साखरपुडा, लग्नसमारंभाच्या आधीचे तांदुळ, देवक, उटणे, हळद वैगरे मंगलविधी हे समाजातील जेष्ठ व्यक्ती व स्रीयां मार्फत केले जातात. परंतु लग्नाच्या व उत्तरकार्याच्या वेळी ब्राह्मणच असावा लागतो. कुणबी, आगरी समाजाप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा पूर्वीपासूनच विधवा विवाहाला मान्यता आहे. कुणबी, आडमराठे किंवा मराठेकुणबी, आगरी ह्या जाती गवळी सदृश असल्या तरी भिन्न आहेत. पूर्वीचा मुंबई इलाख्यांत (Bombay Presidency) सध्याचा कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात गवळी जातींत कोकणातले व घाटावरचे या पोटभेदांखेरीज पोटजाती नाहीत. विवाहादि संस्कार ब्राम्हणच करतात. जातीचे बहुतेक सर्व प्रश्न जातीतच गोतगंगे (गोतसभा) मार्फत सोडवले जात;, मात्र क्वचित् महत्त्वाच्या धार्मिक प्रश्नांवर ब्राह्मणांचे मत घेण्यात येतेयेत असे. गेल्या तीनचारशे वर्षात जातीचे स्थलांतर मुळीच झालेले नाही. इंग्रजी राज्यापूर्वी जातीचा आचार चालीरीतीस अनुसरून होता, असे ज्ञातीच्या मंडळीचे म्हणणे आहे. त्यानंतर काही बाबतीत सुधारणेच्या दृष्टीने फरक पडत चालला आहे. लग्नाच्या आदल्या दिवशीचा हळदीचा कार्यक्रम. या दिवशी वर व वधूला घरात हळद दळून (वाटून) लावतात. याच दिवशी ग्रामदेवता, कुलस्वामी आणि घरच्या देवांना (कुटुंबात पुजत असलेल्या देवांना) मान देण्यात येतो. गवळी समाजात प्रत्येक कुटुंबांचा एक देव्हारा असतो. आणि त्याची पूजा करणारा (भगत) हे मान देतो. समाजात लग्न समारंभासाठी सूप, टोपली, रोवळी, उखळ, मुसळ, जाता, पाटा, वरवंटा, माल्टा (दगडी दिवा), नामनदिवा (लमाणदिवा), पितळीपराती, मडके, कोयती, कुराड, कनाकोंडा, बिनभरडलेला भात या ग्राम्यसंस्कृती व शेतकरी संस्कृतीशी घट्ट नाते असणाऱ्या वस्तूंचे महत्व खूप आहे. या वस्तूंचा उपलब्धते शिवाय विधी पूर्ण होणे अशक्य आहे. देवता पूजण्या शिवाय तांदूळ धुवणे, तांदूळ दळणे, पोल्या तळणे, हळद वाटणे, घाणा भरणे, घाणा कुटणे इत्यादी अनेक विधी करवली आणि नवरानवरीचा हातून करून घेतल्या जातात. यात वरमाया करवल्यांचा मोठामान असतो. हळदी समारंभाचा दिवशी रुईच्या फुलांचा मुंडावळ्या वधू वरांस बांधल्या जातात. पूर्वीचा काळी लग्नासाठी तांदूळ, लाह्या, खोबरे, चणे इत्यादी जिनसा भिजत घालून घरचा घरी मुंडावळ्या ओवल्या जात असत. हल्ली मण्यांचा मुंडावळ्या बांधल्या जातात. लग्नसमारंभात हळदुल्या कट्यारीला अनन्यसाधारण महत्व असून लग्नसोहोळा पूर्णपणे पारपडून वरात घरी भरून होईपर्यंत वधूवर नेहमी कट्यार आपल्या जवळ बाळगून असतात. त्याचप्रमाणे वर लग्नघरातून निघाल्यावर्ती नवरदेवावर्ती धरण्यात येणारा '''सतिर''' (छत्री) लग्न लागल्यावरतीच मिटण्यात येतो. समाजाची क्षात्रधर्मी पार्श्वभूमी यातून दिसून येते. कोकण प्रांतातील गवळी, कुणबी, आगरी लोकांमध्ये सण चालीरीती लग्नसमारंभ यात साम्यता आढळते. तरीही या समाजांमध्ये परस्परात लग्न समारंभ होत नाहीत. या समाजात स्त्रियांसुद्धा पुरुषांसोबत शेतीला आणि व्यवसायाला हातभार लावतात. आज महाराष्ट्रात भेडसावत असलेल्या हुंडापद्धतीच्या विपरीत या समाजात हुंडापद्धत पूर्वीपासून अस्तित्वात नाही. समाजात लग्नसमारंभात स्त्रियांना अग्रामन असतो. गवळी समाजात मातृसत्ताक पद्धतीची झलक आपल्याला दिसून येईल. तसेच सध्या चालत आलेल्या पद्धतीनुसार मामाच्या (आईचा भाऊ) मुलीशी लग्न करण्याची पद्धत आहे. पूर्वी गवळी समाजात केवळ आपल्याच विभागातील गावांमध्ये सोयरीक करण्याची  पद्धत होती. काळाने हे सर्व विभाग एक मेकात मिसळून गेले. == पारंपरिक पोशाख == कमरेला रुमाल नेसलेला, खांद्यावर घोंगडी, विशेष प्रसंगी धोतीर (धोतर) नेसल्यास ढोपरापर्यंतच, डोक्याला गवारीटोपी, पागोटे, पगडी किंवा मुंडासे, कानात वाळ्या-भिकबाळी, गळ्यात गोफ, पायात जाड करकरीत वहाणा, कमरेवर आकडी आणि कोयती सदोनीत अडकवलेली असा पुरुषांचा भारी रुबाब. [[File:Agrees, or Salt Cultivators of Salsette (9842277595).jpg|thumb|Agrees, or Salt Cultivators of Salsette]] स्त्रियांमध्ये नाकात मोठीनथ, कानात कुड्या कानपट्ट्या बुगडया, हातात पाटल्या/ गोठ, गळ्यात गळसरी-गाठवण-पुतळीहार, पायात जोडव्या तोडे, कपाळावर गोल मोठे ठसठशीत कुंकू किंवा कुंकवाची जाडसर आडवी चिरी, डोईवर वेणी किंवा सुवासिक रानफुले खोचलेली यासारख्या सौंदर्यालंकारासोबतच ढोपरापर्यंतच लुगडे नेसण्याची पद्धत प्रचलित, त्याला '''मांडकास नेसणे''' असेही म्हणतात. [[चित्र:Sone_of_the_soil_community_historical_photograph.jpg|इवलेसे|Kunbi-Gavli-Aagri community Historical Photograph]] तांदळाची भाकरी, भात, मळ्यातल्या भाज्या, सुकीमासळी हे नियमित अन्न. भाताची खीर, चामट्या, पानगे, उकडीचा शेंगा-दिवे, नेवऱ्या, मुगवऱ्या, फेण्या पापड्या, तांदळाची बोरं, गोडाचेवडे (पोल्या) हे गवळी चे सणासुदीचे पारंपरिक खाद्य. एकेकाळी भाता सोबत नाचणी, वरी, हारीक ही धान्ये आणि कडधान्ये, भाजीपाला पिकवणारा भूमीपूत्र समाज. ==गवळी समाजाबद्दल== सद्यस्थितीला गवळी समाजात नोकरी, उद्योग, विविध व्यवसायांमधून आर्थिक सुबत्ता दिसून येते. हा समाज आता सामाजिक, आर्थिक, भौगोलिक स्तरांनुसार विभागला गेला आहे. घरातील वडिलधाऱ्या व्यक्ती जुनी बोलीभाषा बोलतात. कोकणातील गवळी समाजाची बोली ही आगरी बोलीशी मिळतीजुळती आहे. काळानुरूप समाजाचा पेहरावही बदलला आहे. पूर्वी कंबरेला रुमाल, अंगात बंडी, डोक्‍यावर पटका (फेटा) किंवा टोपी असायची. तर लग्न समारंभाला हाफपॅन्ट, कोट, धोतिर (धोतर), टोपी आणि महिला नऊवारी साडी नेसायच्या. तर "आठवार मुली" (लग्न न झालेल्या) "परकर पोलका" घालीत. लग्न समारंभातील हळदीच्या गाण्यांनी आणि अन्य पारंपरिक गाण्यांनी समारंभ अविस्मरणीय व्हायचा. आता त्याचे स्वरूप बदलल्याचे जाणवते. ही गाणी आता ऐकायला मिळत नाहीत. * समाजातील बहुतेक मंडळी उच्चशिक्षित, वारकरी आणि आध्यात्मिक बैठकीला जाणारी असल्याने पारंपरिक बोली भाषा विस्मरणात गेली आहे. पूर्वी कुटुंबात आईला "आये" किंवा "बय", आजीला सुद्धा "बय" किंवा "म्हातारी आये" आणि बहिणीला "बाय'' असे संबोधण्यात येत होते. तसेच वडिलधाऱ्या मंडळींना "बाबास", "काकास", "दादास" म्हणण्याची पद्धत होती. तर लहान मुलांना "बाला, बावा''' म्हणून हाक मारले जायचे. 'च्या भना', 'वाटोला झाला' ही शिवी-वजा विशेषणे सर्रास वापरली जात. मात्र आता त्याच्यावर काहीसे निर्बंध आल्याचे जाणवते. किंवा ही वाक्‍ये विस्मरणात गेली. गवळी माणसाचा कणखर आणि काहीसा राकटपणा त्यांच्या बोलीभाषेतून जाणवतो. तर गवळी मंडळींची देहबोलीही त्यांच्या बोलीभाषेशी साधर्म्य साधणारी आहे. या समाजाचे वैशिष्ट्य आणि बोलीभाषा काळानुरूप बदलत आहेत. गोपालनाच्या व्यवसायावरून '''‘गवळी’''' हे नाव पडलेले असले तरी, मुख्य व्यवसाय हा भातशेतीच आहे. ही जात ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर आहे. भातशेतीच्या व गोपालनाच्या धंद्यावरून ही एक स्वतंत्र जात झालेली आहे. यांमध्ये #आगरातले गवळी (कोकणातले), #घाटावरचे गवळी असे पोटभेद असून त्या पोटभेदांतील लोकांच्या चालीरीती, बोलीभाषा वेगवेगळ्या आहेत. गवळ्यांच्या पुष्कळ चालीरीती आगरी व कुणब्यांप्रमाणे आहेत. आडनांव एक असलेल्या लोकांमध्ये विवाहसंबंध होत नाहीत. पुनर्विवाह व काडीमोड (घटस्फोट) या दोन्ही चाली गवळ्यांमध्ये पूर्वीपासूनच रूढ आहेत. पूर्वीचा काळी स्त्रिया पांढरे शुभ्र उपरणे किंवा धोतर अंगाभोवती शालीप्रमाणे पांघरून घेत असत. जवळपास दोन तृतीयांश गवळी शाकाहारी तर ईतर मांसाहारी असून मुख्य अन्न तांदळाची भाकरी, भात, सुकी मासळी हे आहे. ==गवळी लोकांची गावे व नावे== '''गावे:''' [[श्रीवर्धन]], [[दापोली]], [[खेड]], [[मुरूड]], [[अलिबाग]], खवली, आपटा, [[वडवली]], सावरोली, बेलोशी, [[खोपोली]], माणगाव, डोंगरोली, [[तळा]], [[म्हसळा]], महाड, नागोठणे, [[इंदापूर]], तारने, [[बामणघर]], साखरी, [[पाली]], वाघिवली, [[रोहा]], [[घोसाळे]], कोलाड, [[मंडणगड]], चरई ईत्यादी. ¶'''आडनावे:''' '''कोकण:''' आवासकर, आईनकर, कोटकर, कोदेरे , काटेकर, काते, कासार, किलजे, कांबळे, कोंडेरे, काटले, कापदुले, कलांबकर, केलस्कर, टोपरे, केसरकर, खताते, खरपुडे, खेडेकर, खवलेकर, गवळी, गायकर, गोरीवले, गोपाळे, घाटवळ, घोसाळकर, ठसाळ, साळ, घोले, चाचे, चिले, चोगले, चौकेकर, टावरे, ठाणके, डायरे, डाकरे, दिघे, डिगे, ढगे, तरेकर, तटकरे, तळकर, तिसकर, तांबडे, दर्गे, दुर्गवळी, दळवी, दिवेकर, दुखले, दुर्गावळे, दिघीकर, दाभोळकर, धुमाळ, नटे, नारिंगकर, पाटील, साबळे, पंदेरे, पवार, पगार, पगडे, पाटगे, पाटे, बांडागळे, बाठे, बिरवटकर, बिरवाडकर, बोबडे, बोरे, भुरण, भालेकर, भेसरे, भोजने, मांदाडकर, महागावकर, महाडीक, माटे, मिरगळ, मोडशिंग, सारंगे, साईकर, यादव, राईन, रायगवळी, रिकामे, लटके, लाड, लेपकर, वरणकर, वरेकर, वाजे, शिवकर, शिंदे, भाटकर, किन्होळकर, करंजकर, शिळीमकर, हिवरकर. '''पश्चिम महाराष्ट्र:''' देखनाळे, बहिरट, बिडकर, कलागते, किन्होळकर, गार्वे, वैराळकर, इंगोले, डाकवे, देवर्षी, हुच्चे, परळकर, अलंकर, अवधूत, कविस्कर, नागापुरे, पायकर, परळकर, औरंगे, घुले, साठे, हिरणवाळे, खडके, येवले, हेकडे, भाकरे, शेळके, शनवारे, चावंडे, काळे, गायन, सुडस्कर, बावस्कर, निखाडे, तोटे, भक्ते, आलोकर, घाटोळ, पाटणकर, घुमारे, आसोले, कटाले, चौधरी, लंगोटे, यमगवळी, खोपेकर, पुलाते, भालेराव, ढोकणे, अवसरे, फुके, काष्टे, भाकरे, डाखोरे, साखरे, पारध, देव्हारे, मंदाडे, झित्रे, लोहंबरे, कवरके, देसाई, देशमुख, दादगाये, नाथ ई. '''मराठवाडा आणि विदर्भ:''' गोलावार, बोंदरवाड, येईलवाड, घुमे, बुरकुले, जक्कलवार, जंगवाड, किरतवाड, गाडे, माडगे, जिल्हेवाड, पाटील, एडले, मुंगरे, कांकांडे, नुनुंचे, खरबकर, गोटमवाड, डोनकेवाड, दामनबैनवाड, लिंगनवाड, जानापुरे, मोटपरे, जाणापुरे, कोंके, तोडचिरे, बोंबदरे, कासार, देशमुख, देवणे, आऊलवार, जंगवाड, मुगरे, कटकेमोड, करेवाड, जिंकोड, बुरफुले ई. ====== ==जुन्या पिढीतील नावे== ====== '''पुरुषांचीः-''' कान्हा, काळू, केरु, गोमा, गोईन, गोंदया, गौरु, गणू, गंग्या, जानू, जोमा, धर्मा, दोरक्या, दामु, धाकटू, धोंडू, पदू, पंड्या, पोशा, बारक्या, बाळा, बेंडू, बंडया, बेमट्या, सुडक्या, सोनू, चांगो, भिकू, महादू, लखु, राघो, रामा, येशा, वाळकू इ. '''बायकांची:-''' कुंदा, गुणी, गंगा, चंद्रा, जनी, ठकू, तानी, दोरकी, देऊ, धाकटी, धोंडी, नामी, पंडी, पिठी, पारबती, बाया, बारकी, भागी, भिमा, भिकी, महाली, मंदा, राजी, रोंगी, विठा, शांती, सखू, सोनी, हिरा, येस्वदा, येशी इ. लग्नानंतर मुलींचा नावापुढे '''बाई''' लावले जात असे. == प्रसिद्ध व्यक्तीमत्वे == * [[आदिती तटकरे]], महिलाविकास मंत्री * [[सचिन खेडेकर]], सिने कलाकार * [[तेजस्विनी घोसाळकर]], नगरसेविका * [[ओंकार भोजने]], नाट्य कलावंत * [[रमेश लटके]] ** [[ऋतुजा रमेश लटके]] * [[दीपक वसंत केसरकर]], माजी मंत्री nzdkkod15c9cpobaymqvaownhdrk943 2692506 2692505 2026-07-04T03:19:25Z ~2026-38178-29 184911 2692506 wikitext text/x-wiki [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]<nowiki/>तील '''हिंदू-गवळी''' हा समाज प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गो-पालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना [[गवळी]] असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे. गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत. '''गवळी''' ही एक अशी जात आहे. जिचा संबंध यादव कुळाशी जोडला जातो. ते भगवान [[श्रीकृष्ण|श्रीकृष्णा]]चे वंशज मानले जातात. [[चित्र:SRI fields left almost dry.jpg|इवलेसे|भातशेती]] == स्थान == मुंबई, पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर या जिल्ह्यांत गवळी समाजाची मोठी लोकसंख्या आहे. याशिवाय पुणे, सोलापूर, धाराशिव (उस्मानाबाद), जालना, अहमदनगर, लातूर, धुळे, नाशिक, मालेगांव, हिंगोली, नांदेड, परभणी, अमरावती, बुलडाणा, जळगाव, अकोला इत्यादी जिल्ह्यांत देखील गवळी समाज आहे. == इतिहास == मूळ सोमवंशी (चंद्रवंशी) क्षत्रिय हिंदू-गवळी जमातीच्या उपजाती वेगवेगळ्या असल्या, तरी '''श्रीकृष्ण''' हा त्यांचा महापुरुष आहे. श्रीकृष्ण "यदु कुळातील" ('''[[यदु वंश|यदुवंशी]]''') होते. त्यांची वसाहत मथुरेच्या प्रदेशात होती. पुढे चंद्रवंशातील यादव यमुनेच्या काठी येऊन राहू लागले. त्यांनी शेती आणि गोपालन सुरू केले. तत्कालीन राजकारणामध्येही त्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले. महाभारत कालखंडामध्ये त्यांनी मानाचे स्थान मिळवले होते. चंद्रवंशी समाज (ज्याला सोमवंशी किंवा चंद्र राजवंश असेही म्हणतात) हा चंद्रदेवापासून उद्गम झाला, पुढे हा वंश दोन प्रमुख शाखांमध्ये विभागला गेला. * राजा यदूच्या वंशातून निर्माण झालेला "'''यदुवंश'''" ('''यदुवंशी''') आणि * राजा पुरूच्या वंशातून उदयास आलेला पुरूवंश.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-11-18|title=Lunar dynasty|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunar_dynasty&oldid=1322864234|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> श्रीकृष्णाच्या काळात अंधक, कुकर, दाशीह, भोज, भौम, यादव आणि वृष्णी असे सात सोमवंशीय (चंद्रवंशी) राजे राज्य कारभार करत होते. या सर्व राज्यांमध्ये यादवकुळ प्रबळ आणि बलवान होते. त्या काळामध्ये काही विध्वंसक वृत्तीच्या व्यक्ती होत्या. त्यांनी समाजावर जुलूम सुरू केला होता. त्यांमध्ये कंस, कौरव, जरासंध आणि शिशुपाल इत्यादी होते. जरासंधाच्या त्रासाला कंटाळून अंधक, यादव आणि वृष्णी हे वंश मथुरेलगतचा परिसर सोडून सौराष्ट्रात गेले. प्रबळ असलेले राजे मथुरेतच राहिले, तर अन्य राजे आणि लोक स्थलांतरित झाले. श्रीकृष्णांच्या निधनानंतर यादव कुळातील राजे आपापसात भांडू लागले आणि त्यांतून यादवी माजली त्यात यादवकुळाचा भयंकर संहार झाला. त्यातून काही यादव सौराष्ट्रातून निघून समुद्रमार्गे व भूमार्गे महाराष्ट्राच्या दिशेने आले आणि येथील लोकसंस्कृतीशी समरस झाले. * त्यापैकी प्रमुख जमातीची ओळख आणि सद्यस्थिती अशी आहे. :- ही प्राचीन कृषिप्रधान जमात सर्व भारतात परसली तसेच हजारो वर्षांपूर्वी महाराष्ट्राच्या वसई आणि दाभोळ या बंदरांवर आणि तिथून उर्वरित कोकणात पसरली अनेक वर्षे या परिसरात वास्तव्य केल्यानंतर ही जमात येथील संस्कृतीशी समरस झाली. महाराष्ट्रात ठाणे, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांमध्ये बहुसंख्येने असलेली ही जात प्रामुख्याने खाडीकिनारी व नदीकिनारी भागातील भातशेतीच्या तसेच डोंगरी भातशेतीच्या प्रदेशात वास्तव्य करून आहे. प्राचिन काळापासून गवळी हे महाराष्ट्रात ले मूळ रहिवासी आहेत. महाराष्ट्रात ज्ञात इतिहास इ.स. पूर्व २५० अर्थात मौर्य/अशोकाच्या काळापर्यंत जातो. प्राचीन काळात कोकणच्या किनारपट्टीवर अनेक बंदरे भरभराटीला आली होती. आफ्रिका, भूमध्यसमुद्रापासून ते रोमन साम्राज्यापर्यंतचे व्यापारी येथून समुद्रमार्गाने भारतात येत होते. कोकण विभागावर शिलाहार, मौर्य, शक, राष्ट्रकुट, सातवाहन, वाकाटक, बहमनी सुलतान, आदिलशाही, मुघल, सिद्दी, '''मराठेशाही''' आणि त्यानंतर स्वातंत्र्यापर्यंत ब्रिटिशांची राजवट होती. डच, पोर्तुगिज आणि ब्रिटिशांच्या कोकण किनारपट्टीवर वसाहती होत्या. स्वातंत्र्यापर्यंत कोकणावर ब्रिटिशांचे राज्य असले, तरीही सावंतवाडी, मुरुड-जंजिरा, जव्हार अशी संस्थानेही येथे होती. कोकणचा प्रदेश हा जास्तकरून शिलाहारांच्या ताब्यात होता. त्यांची राजधानी [[स्थानक]] म्हणजेच [[ठाणे]] येथे होती. '''<big>[[देवगिरीचे यादव]] :</big>''' देवगिरी यादव राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७) यांना '''सेवुण/सेऊण राजवंश''' असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते.देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे महाभारत कालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तरकर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. सुरुवातीच्या काळात ते चालुक्यांचे मित्र असावेत, असे दिसते. चालुक्यांच्या दुर्लक्षित प्रशासनामुळे पुढे ते सुबाहूच्या कारकिर्दीत स्वतंत्र सम्राट झाले. सुबाहू यांनी साम्राज्य व्यवस्थापनासाठी वारंगळ व हाळेबीड येथे उपराजधान्या स्थापून आपल्या दोन्ही मुलांना तिकडे पाठवले. त्यांचाच वंशज असणाऱ्या भिल्लम याने [[देवगिरी]] येथे राजधानी स्थापन केली. सिंघनदेव यादवांनी अनेक मंदिरे बांधली. हेमाडपंथी पद्धतीची बांधकाम हे यादव काळातील मानले जाते. यादवकाळात या शैलीला वेगळे निशाण होते. पुढे मूळचा यादवकुलीन सम्राट रामदेवराव यादव यांच्या दरबारी असणारा हेमाड पंडिताने स्वतःचे नाव त्या शैलीला दिले. सिंघणदेव (द्वितीय) आणि राजा महादेव यादव यांच्या काळात या राज्याची भरभराट झाली. सिंघणदेव यादव सम्राटांची तुलना महान सम्राटांशी होऊ शकते, सिंघणदेवच्या काळात महाराष्ट्रातील प्रजा सुखी होती. १ले मराठी साम्राज्य हे यादवराजांनी जन्माला आणले यात सिंघणदेव राजाचा अमूल्य वाटा आहे, त्याच्याच नावाने आजचे सातारा जिल्ह्यातील शिंगणापूर हे गाव हे अजरामर झाले.शिखर शिंगणापूर चे महादेव मंदिर सिंघणदेवांनी बांधले, सिंघणवरून शिंगणापूर झाले. यादव राजवंशाचा शेवटचा सम्राट शंकरदेेव होय, तर त्यांचे वडिल रामचंद्राच्या यांच्या काळातच मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला. त्यांचा पराभव अल्लाउद्दिन खिलजी व मलिक काफूरने त्यांना फितूरीने केला. रामचंद्रदेव रायांचे जावई व सेनापती [[हरपालदेव]] यांची क्रूर हत्या करून त्यांना देवगिरीच्या प्रवेशद्वाराला टांगून ठेवले होते. इ.स.च्या १३व्या शतकाच्या प्रारंभी '''देवगिरीच्या यादवां'''नी कोकणचा ताबा मिळवला होता. देवगिरीचा पाडाव झाला, त्यावेळीही ठाणे यादवांच्या आधिपत्याखाली होते. देवगिरीच्या पराभवानंतर रामदेवराय यांचा दुसरा मुलगा बिंबराज (भीमदेव) यादव कोकणात आला. यादव-गवळी यांना '''<nowiki/>'[[:en:Seuna_(Yadava)_dynasty|देवगिरीचे यादव]]'''[[:en:Seuna_(Yadava)_dynasty|<nowiki/>']] असेही ओळखले जाते [[चित्र:Map of the Yadavas.png|इवलेसे|सेऊना (यादव) साम्राज्य (1187 ते 1317)]] [[चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (95).JPG|इवलेसे|देवगिरी किल्ला ]] महाराष्ट्रात राहणारे हे यादव शुद्ध क्षत्रिय त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना ”गवळी” हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली. महाराष्ट्रात यादव- गवळी ही जी अलग अशी जात दिसून येते त्याचे मुख्य कारण हेच कि, त्यांनी क्षात्रवृत्ती किंचित बाजूला ठेवली व साधारण शेतकऱ्यांप्रमाणे राहू लागले, शेती व गोपालन हा मुख्य धंदा आणि यादवी युद्धामुळे कायमची भरलेली धडकी यामुळे त्यांनी दुर्गम अशा अपरांत म्हणजेच कोकण प्रांतात वसाहती करण्यास सुरुवात केली. परंतु मूळपिंड हा क्षात्रवृत्तीचा असल्यामुळे ते ज्या ठिकाणी वसाहत करून राहिले त्या त्या ठिकाणी आपले वर्चस्व स्थापिले. यादवकुळी गवळी समाज गुलामी वृत्तीने केव्हाच राहिला नाही किंवा दास्यवृत्ती स्वीकारून इतरांची सेवा केली नाही. इतकेच नव्हे तर कोकणपट्ट्यात बरेच ठिकाणी या लोकांनी स्वतःची गावे वसवून त्या त्या गावचे ते वतनदार, पाटील, खोत बनले. त्यांची प्रामुख्याने उदाहरणे म्हणजे दापोली तालुक्यातील वाकवलीचे धुमाळ खोत, खेड त्यालुक्यातील आंबवलीचे यादव खोत, दापोली तालुक्यातील पिचडोलीचे चोगले खोत, मंडणगड पेठ्यातील पाटगावचे दिवेकर खोत, महाड तालुक्यातील डोंगरोळीचे महाडिक खोत, सुधागड तालुक्यातील खवलीचे चिले खोत वैगरेची उदाहरणे देता येतील. हजारो पिढ्या गेल्यानंतर मुळात भरलेली धडकी पुढे पुढे प्रत्येक पिढीत कमी कमी होत जाऊन शेवटी नाहीशी झाली आणि मुळची संस्कृती उच्च असल्यामुळे व जातिवंत क्षत्रियाचे रक्त नसानसात खेळत असल्यामुळे काही लोकांनी पुढे पुढे लष्करात, मराठेशाही सरकारात, इंग्रज लष्करात नोकऱ्या करून आपले नाव कमाविले. कित्येकांनी पोलिसात नोकऱ्या केल्या. कित्येक गुजरातमध्ये वडोदर्यातील गायकवाडीत नोकरीस गेले. काही कोल्हापुरात गेले. कित्येक पुणे आणि सातारा प्रांतात स्थायिक झाले. सामान्य गवळी कुटुंबातील रावसाहेब रावबहादूर डॉक्टर '''विश्राम रामजी घोले''' पुण्यात सर्जन झाले. त्यांची ऐन तारुण्याची वर्षे १८५७ च्या युद्धात सैनिकांची शुश्रुषा करण्यात गेली. युद्धोत्तर काळात त्यांचे जीवन एक निष्णात शल्यविशारद, सेवाभावी गृहस्थ, उदारमतवादी समाजसुधारक म्हणून गेले. मूळचे दापोली तालुक्यातील विश्राम रामजींचे घोले घराणे हे एका काळी अंजनवेल (गोपाळगड) गडाचे किल्लेदार होते. खेड तालुक्यातील भरणे गावचे महाडिक सुभेदार होते. दापोली तालुक्यातील काते प्रसिद्ध डॉक्टर झाले, त्यांचेच वंशज आज कोल्हापुरात डॉक्टर आहेत. महाडचे बाळू गवळी चिले हे ब्रिटीश सैन्यात हवालदार होते, त्यांनी अफगाणिस्थानच्या लढाईत फार मोठा पराक्रम केला म्हणून त्यांना दोन चांद व रेशमी शाल इनाम मिळाली. माणगावचे कै. विठ्ठलराव कृष्णाजी खेडेकर हे एक उत्तम समाजसुधारक, शिक्षक व लेखक होऊन गेले. गवळी जमातीतील ते पहिले शिक्षक होत. ''विठोबा मास्तर'' ते म्हणून ते प्रसिद्ध होते. विठ्ठलराव हे भाननगर संस्थानचे दिवाण सुद्धा बनले राहिले होते. त्यांनी [[महाराष्ट्रीय दाभोळी यादव]] समाजाचा इतिहास लिहिला होता. श्रीकृष्ण आणि गोपाल या त्यांच्या हस्तलिखित ग्रंथाचा उपयोग करून त्यांचे चिरंजीव डॉ. रघुनाथराव यांनी दि डिव्हाइन हेरिटेज ऑफ यादवाज् हा ग्रंथ लिहिला. 'श्रीकृष्ण आणि गोपाल' या ग्रंथाच्या आधारे त्यांनी इंग्रजी प्रत टंकलिखित स्वरूपात तयार केली. त्याचे हिंदीमध्ये यादव-हरिवंश या नावाने ग्रंथ अनुवादित करण्यात आला. कै. रघुनाथराव खेडेकर हे शल्यविशारद होते. शिवाय ते वेदांत निपुण असल्यामुळे त्यांना शंकराचार्यांनी वेदांतभूषण अशी पदवी दिली होती. कर्जत तालुक्यातील कै. नानासाहेब घाटवळ हे त्यांच्या उपजत गुण, धाडसी वृत्ती व तीक्ष्ण बुद्धी यामुळे सध्या शिपायापासून डेप्युटी सुपरीटेंडन्ट ऑफ पोलीस (DSP) या मोठ्या हुद्यापर्यंत वाढत गेले. पोलीस खात्यात त्यांच्यासारखा अधिकारी फारच विरळा. ** त्यांचे धाकटे बंधू गजानन घाटवळ यांनी ”यादव शिक्षण प्रसारक मंडळी” या नावाची संस्था काढली. असो, अशा किती तरी प्रसिद्ध व्यक्तीची माहिती सांगण्यासारखी आहे. संस्कृती आणि आनुवंशिक संस्कार याच्या उपजत सहाय्यामुळे यादवांच्या वंशजांनी आज निरनिराळ्या क्षेत्रात, विद्येत, व्यापारात, धर्मकार्यात प्रवेश केला आणि त्यात यश मिळवले. ==समाजाची दैवते== [[चित्र:Pali- Shri Ballaleshwar.jpg|250px|right|thumb|बल्लाळेश्वर (पाली)]] गवळी बांधवांच्या गावात मधोमध देऊळ असते. गावदेवी, हनुमान, राधाकृष्ण, विठ्ठलरुक्मिणी, राम, गणपती, शंकर, दत्त यांची ही देवळे असतात. गावदेवी, खंडोबा, भैरी, भवानी, जोगेश्वरी, सालबाई, मोठ्याबाया, जागेवाला, म्हसोबा, वेताळ, चेडा ही समाजाची मुख्य दैवते. अलीकडे एकवीरा हेही दैवत मानले जात आहे. बहुतेकांच्या घरी गणपती येतो. गौरीगणपती, होळी, लग्नसमारंभ यांत गवळी बांधव नाचतात. * ग्रामदैवत: कोकण प्रांतातील गवळी समाज ठिकठिकाणच्या ग्रामदैवतांना मानत आलेला आहे. त्यापैकी मुंबईची [[मुंबादेवी]], पालीचा बल्लाळेश्वर, महाडचे विरेश्वर कोटेश्वरी, नागोठणेची जोगेश्वरी, * रोह्याचे व म्हसळ्याचे धावीर महाराज, * तळ्याची व दाभोळची चंडिका, कडापेचे बापुजी काळकाई, भरणेची काळकाई, * श्रीवर्धनची सोमजाई, बोरलीची चिंचबाई, आंबवलीची विन्हेरेची झोलाई, धामणी गावची झोलाई, गोरेगावचे भैरीनाथ, साखरोळीचे खेमदेव या ठिकाणच्या दैवतांना गवळी समाज विशेष मानत आलेला आहे. लग्नसोहोळ्या प्रसंगी या देवतांच्या आवर्जून भेटी घेतल्या जातात. [[चित्र:Mumbadevi (f).jpg|इवलेसे|180x180अंश|मुंबादेवीचे देऊळ]] * समाजात कुलदैवताला घरचा देव म्हटले जाते. भावकीतील, घराण्यातील एका कुटुंबात घराण्याच्या कुलस्वामीचा देव्हारा पुजला जातो. लग्नाच्या वेळी हा देव आणून त्याची लग्नघरात स्थापना केली जाते. लग्नानंतर कोंबड्या, बकऱ्याचा मान देऊन देव उठवला जातो. वर्षातून एकदा प्रत्येक कुटुंबाने कुलस्वामी कुलस्वामिनीच्या भेटीला जायची रीत आहे. कुलदेवाचा देव्हारा असणाऱ्या घरातील गौरी मानाची असते. गणेशोत्सवात कुलस्वामीचा देव्हारा असलेल्या घरातील गौरीगणपतीच्या दर्शनासाठी जातात. कुलदेवतांचे वर्षातून गौरीपूजन, घटस्थापना, नवरात्र-अष्टमी, महानवमी, चैतावली असे समारंभ केले जातात. समाजातील पाटील व इतर काही घराण्यांचा अपवाद सोडला तर, बाकीच्या सर्व घराण्यांतील कुलदेवतांचा गोंधळ हा दर तीन वर्षांनी होतो. हल्ली घाटावरील लोकांप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा वर्षातून एकदा जेजुरीला किंवा तीर्थक्षेत्राला जायचा प्रघात पडला आहे. == समाजाच्या चालीरिती == समाजात जन्मविधी, नामकरण, साखरपुडा, लग्नसमारंभाच्या आधीचे तांदुळ, देवक, उटणे, हळद वैगरे मंगलविधी हे समाजातील जेष्ठ व्यक्ती व स्रीयां मार्फत केले जातात. परंतु लग्नाच्या व उत्तरकार्याच्या वेळी ब्राह्मणच असावा लागतो. कुणबी, आगरी समाजाप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा पूर्वीपासूनच विधवा विवाहाला मान्यता आहे. कुणबी, आडमराठे किंवा मराठेकुणबी, आगरी ह्या जाती गवळी सदृश असल्या तरी भिन्न आहेत. पूर्वीचा मुंबई इलाख्यांत (Bombay Presidency) सध्याचा कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात गवळी जातींत कोकणातले व घाटावरचे या पोटभेदांखेरीज पोटजाती नाहीत. विवाहादि संस्कार ब्राम्हणच करतात. जातीचे बहुतेक सर्व प्रश्न जातीतच गोतगंगे (गोतसभा) मार्फत सोडवले जात;, मात्र क्वचित् महत्त्वाच्या धार्मिक प्रश्नांवर ब्राह्मणांचे मत घेण्यात येतेयेत असे. गेल्या तीनचारशे वर्षात जातीचे स्थलांतर मुळीच झालेले नाही. इंग्रजी राज्यापूर्वी जातीचा आचार चालीरीतीस अनुसरून होता, असे ज्ञातीच्या मंडळीचे म्हणणे आहे. त्यानंतर काही बाबतीत सुधारणेच्या दृष्टीने फरक पडत चालला आहे. लग्नाच्या आदल्या दिवशीचा हळदीचा कार्यक्रम. या दिवशी वर व वधूला घरात हळद दळून (वाटून) लावतात. याच दिवशी ग्रामदेवता, कुलस्वामी आणि घरच्या देवांना (कुटुंबात पुजत असलेल्या देवांना) मान देण्यात येतो. गवळी समाजात प्रत्येक कुटुंबांचा एक देव्हारा असतो. आणि त्याची पूजा करणारा (भगत) हे मान देतो. समाजात लग्न समारंभासाठी सूप, टोपली, रोवळी, उखळ, मुसळ, जाता, पाटा, वरवंटा, माल्टा (दगडी दिवा), नामनदिवा (लमाणदिवा), पितळीपराती, मडके, कोयती, कुराड, कनाकोंडा, बिनभरडलेला भात या ग्राम्यसंस्कृती व शेतकरी संस्कृतीशी घट्ट नाते असणाऱ्या वस्तूंचे महत्व खूप आहे. या वस्तूंचा उपलब्धते शिवाय विधी पूर्ण होणे अशक्य आहे. देवता पूजण्या शिवाय तांदूळ धुवणे, तांदूळ दळणे, पोल्या तळणे, हळद वाटणे, घाणा भरणे, घाणा कुटणे इत्यादी अनेक विधी करवली आणि नवरानवरीचा हातून करून घेतल्या जातात. यात वरमाया करवल्यांचा मोठामान असतो. हळदी समारंभाचा दिवशी रुईच्या फुलांचा मुंडावळ्या वधू वरांस बांधल्या जातात. पूर्वीचा काळी लग्नासाठी तांदूळ, लाह्या, खोबरे, चणे इत्यादी जिनसा भिजत घालून घरचा घरी मुंडावळ्या ओवल्या जात असत. हल्ली मण्यांचा मुंडावळ्या बांधल्या जातात. लग्नसमारंभात हळदुल्या कट्यारीला अनन्यसाधारण महत्व असून लग्नसोहोळा पूर्णपणे पारपडून वरात घरी भरून होईपर्यंत वधूवर नेहमी कट्यार आपल्या जवळ बाळगून असतात. त्याचप्रमाणे वर लग्नघरातून निघाल्यावर्ती नवरदेवावर्ती धरण्यात येणारा '''सतिर''' (छत्री) लग्न लागल्यावरतीच मिटण्यात येतो. समाजाची क्षात्रधर्मी पार्श्वभूमी यातून दिसून येते. कोकण प्रांतातील गवळी, कुणबी, आगरी लोकांमध्ये सण चालीरीती लग्नसमारंभ यात साम्यता आढळते. तरीही या समाजांमध्ये परस्परात लग्न समारंभ होत नाहीत. या समाजात स्त्रियांसुद्धा पुरुषांसोबत शेतीला आणि व्यवसायाला हातभार लावतात. आज महाराष्ट्रात भेडसावत असलेल्या हुंडापद्धतीच्या विपरीत या समाजात हुंडापद्धत पूर्वीपासून अस्तित्वात नाही. समाजात लग्नसमारंभात स्त्रियांना अग्रामन असतो. गवळी समाजात मातृसत्ताक पद्धतीची झलक आपल्याला दिसून येईल. तसेच सध्या चालत आलेल्या पद्धतीनुसार मामाच्या (आईचा भाऊ) मुलीशी लग्न करण्याची पद्धत आहे. पूर्वी गवळी समाजात केवळ आपल्याच विभागातील गावांमध्ये सोयरीक करण्याची  पद्धत होती. काळाने हे सर्व विभाग एक मेकात मिसळून गेले. == पारंपरिक पोशाख == कमरेला रुमाल नेसलेला, खांद्यावर घोंगडी, विशेष प्रसंगी धोतीर (धोतर) नेसल्यास ढोपरापर्यंतच, डोक्याला गवारीटोपी, पागोटे, पगडी किंवा मुंडासे, कानात वाळ्या-भिकबाळी, गळ्यात गोफ, पायात जाड करकरीत वहाणा, कमरेवर आकडी आणि कोयती सदोनीत अडकवलेली असा पुरुषांचा भारी रुबाब. [[File:Agrees, or Salt Cultivators of Salsette (9842277595).jpg|thumb|Agrees, or Salt Cultivators of Salsette]] स्त्रियांमध्ये नाकात मोठीनथ, कानात कुड्या कानपट्ट्या बुगडया, हातात पाटल्या/ गोठ, गळ्यात गळसरी-गाठवण-पुतळीहार, पायात जोडव्या तोडे, कपाळावर गोल मोठे ठसठशीत कुंकू किंवा कुंकवाची जाडसर आडवी चिरी, डोईवर वेणी किंवा सुवासिक रानफुले खोचलेली यासारख्या सौंदर्यालंकारासोबतच ढोपरापर्यंतच लुगडे नेसण्याची पद्धत प्रचलित, त्याला '''मांडकास नेसणे''' असेही म्हणतात. [[चित्र:Sone_of_the_soil_community_historical_photograph.jpg|इवलेसे|Kunbi-Gavli-Aagri community Historical Photograph]] तांदळाची भाकरी, भात, मळ्यातल्या भाज्या, सुकीमासळी हे नियमित अन्न. भाताची खीर, चामट्या, पानगे, उकडीचा शेंगा-दिवे, नेवऱ्या, मुगवऱ्या, फेण्या पापड्या, तांदळाची बोरं, गोडाचेवडे (पोल्या) हे गवळी चे सणासुदीचे पारंपरिक खाद्य. एकेकाळी भाता सोबत नाचणी, वरी, हारीक ही धान्ये आणि कडधान्ये, भाजीपाला पिकवणारा भूमीपूत्र समाज. ==गवळी समाजाबद्दल== सद्यस्थितीला गवळी समाजात नोकरी, उद्योग, विविध व्यवसायांमधून आर्थिक सुबत्ता दिसून येते. हा समाज आता सामाजिक, आर्थिक, भौगोलिक स्तरांनुसार विभागला गेला आहे. घरातील वडिलधाऱ्या व्यक्ती जुनी बोलीभाषा बोलतात. कोकणातील गवळी समाजाची बोली ही आगरी बोलीशी मिळतीजुळती आहे. काळानुरूप समाजाचा पेहरावही बदलला आहे. पूर्वी कंबरेला रुमाल, अंगात बंडी, डोक्‍यावर पटका (फेटा) किंवा टोपी असायची. तर लग्न समारंभाला हाफपॅन्ट, कोट, धोतिर (धोतर), टोपी आणि महिला नऊवारी साडी नेसायच्या. तर "आठवार मुली" (लग्न न झालेल्या) "परकर पोलका" घालीत. लग्न समारंभातील हळदीच्या गाण्यांनी आणि अन्य पारंपरिक गाण्यांनी समारंभ अविस्मरणीय व्हायचा. आता त्याचे स्वरूप बदलल्याचे जाणवते. ही गाणी आता ऐकायला मिळत नाहीत. * समाजातील बहुतेक मंडळी उच्चशिक्षित, वारकरी आणि आध्यात्मिक बैठकीला जाणारी असल्याने पारंपरिक बोली भाषा विस्मरणात गेली आहे. पूर्वी कुटुंबात आईला "आये" किंवा "बय", आजीला सुद्धा "बय" किंवा "म्हातारी आये" आणि बहिणीला "बाय'' असे संबोधण्यात येत होते. तसेच वडिलधाऱ्या मंडळींना "बाबास", "काकास", "दादास" म्हणण्याची पद्धत होती. तर लहान मुलांना "बाला, बावा''' म्हणून हाक मारले जायचे. 'च्या भना', 'वाटोला झाला' ही शिवी-वजा विशेषणे सर्रास वापरली जात. मात्र आता त्याच्यावर काहीसे निर्बंध आल्याचे जाणवते. किंवा ही वाक्‍ये विस्मरणात गेली. गवळी माणसाचा कणखर आणि काहीसा राकटपणा त्यांच्या बोलीभाषेतून जाणवतो. तर गवळी मंडळींची देहबोलीही त्यांच्या बोलीभाषेशी साधर्म्य साधणारी आहे. या समाजाचे वैशिष्ट्य आणि बोलीभाषा काळानुरूप बदलत आहेत. गोपालनाच्या व्यवसायावरून '''‘गवळी’''' हे नाव पडलेले असले तरी, मुख्य व्यवसाय हा भातशेतीच आहे. ही जात ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर आहे. भातशेतीच्या व गोपालनाच्या धंद्यावरून ही एक स्वतंत्र जात झालेली आहे. यांमध्ये #आगरातले गवळी (कोकणातले), #घाटावरचे गवळी असे पोटभेद असून त्या पोटभेदांतील लोकांच्या चालीरीती, बोलीभाषा वेगवेगळ्या आहेत. गवळ्यांच्या पुष्कळ चालीरीती आगरी व कुणब्यांप्रमाणे आहेत. आडनांव एक असलेल्या लोकांमध्ये विवाहसंबंध होत नाहीत. पुनर्विवाह व काडीमोड (घटस्फोट) या दोन्ही चाली गवळ्यांमध्ये पूर्वीपासूनच रूढ आहेत. पूर्वीचा काळी स्त्रिया पांढरे शुभ्र उपरणे किंवा धोतर अंगाभोवती शालीप्रमाणे पांघरून घेत असत. जवळपास दोन तृतीयांश गवळी शाकाहारी तर ईतर मांसाहारी असून मुख्य अन्न तांदळाची भाकरी, भात, सुकी मासळी हे आहे. ==गवळी लोकांची गावे व नावे== '''गावे:''' [[श्रीवर्धन]], [[दापोली]], [[खेड]], [[मुरूड]], [[अलिबाग]], खवली, आपटा, [[वडवली]], सावरोली, बेलोशी, [[खोपोली]], माणगाव, डोंगरोली, [[तळा]], [[म्हसळा]], महाड, नागोठणे, [[इंदापूर]], तारने, [[बामणघर]], साखरी, [[पाली]], वाघिवली, [[रोहा]], [[घोसाळे]], कोलाड, [[मंडणगड]], चरई ईत्यादी. ¶'''आडनावे:''' '''कोकण:''' आवासकर, आईनकर, कोटकर, कोदेरे , काटेकर, काते, कासार, किलजे, कांबळे, कोंडेरे, काटले, कापदुले, कलांबकर, केलस्कर, टोपरे, केसरकर, खताते, खरपुडे, खेडेकर, खवलेकर, गवळी, गायकर, गोरीवले, गोपाळे, घाटवळ, घोसाळकर, ठसाळ, साळ, घोले, चाचे, चिले, चोगले, चौकेकर, टावरे, ठाणके, डायरे, डाकरे, दिघे, डिगे, ढगे, तरेकर, तटकरे, तळकर, तिसकर, तांबडे, दर्गे, दुर्गवळी, दळवी, दिवेकर, दुखले, दुर्गावळे, दिघीकर, दाभोळकर, धुमाळ, नटे, नारिंगकर, पाटील, साबळे, पंदेरे, पवार, पगार, पगडे, पाटगे, पाटे, बांडागळे, बाठे, बिरवटकर, बिरवाडकर, बोबडे, बोरे, भुरण, भालेकर, भेसरे, भोजने, मांदाडकर, महागावकर, महाडीक, माटे, मिरगळ, मोडशिंग, सारंगे, साईकर, यादव, राईन, रायगवळी, रिकामे, लटके, लाड, लेपकर, वरणकर, वरेकर, वाजे, शिवकर, शिंदे, भाटकर, किन्होळकर, करंजकर, शिळीमकर, हिवरकर. '''पश्चिम महाराष्ट्र:''' देखनाळे, बहिरट, बिडकर, कलागते, किन्होळकर, गार्वे, वैराळकर, इंगोले, डाकवे, देवर्षी, हुच्चे, परळकर, अलंकर, अवधूत, कविस्कर, नागापुरे, पायकर, परळकर, औरंगे, घुले, साठे, हिरणवाळे, खडके, येवले, हेकडे, भाकरे, शेळके, शनवारे, चावंडे, काळे, गायन, सुडस्कर, बावस्कर, निखाडे, तोटे, भक्ते, आलोकर, घाटोळ, पाटणकर, घुमारे, आसोले, कटाले, चौधरी, लंगोटे, यमगवळी, खोपेकर, पुलाते, भालेराव, ढोकणे, अवसरे, फुके, काष्टे, भाकरे, डाखोरे, साखरे, पारध, देव्हारे, मंदाडे, झित्रे, लोहंबरे, कवरके, देसाई, देशमुख, दादगाये, नाथ ई. '''मराठवाडा आणि विदर्भ:''' गोलावार, बोंदरवाड, येईलवाड, घुमे, बुरकुले, जक्कलवार, जंगवाड, किरतवाड, गाडे, माडगे, जिल्हेवाड, पाटील, एडले, मुंगरे, कांकांडे, नुनुंचे, खरबकर, गोटमवाड, डोनकेवाड, दामनबैनवाड, लिंगनवाड, जानापुरे, मोटपरे, जाणापुरे, कोंके, तोडचिरे, बोंबदरे, कासार, देशमुख, देवणे, आऊलवार, जंगवाड, मुगरे, कटकेमोड, करेवाड, जिंकोड, बुरफुले ई. ==जुन्या पिढीतील नावे== '''पुरुषांचीः-''' कान्हा, काळू, केरु, गोमा, गोईन, गोंदया, गौरु, गणू, गंग्या, जानू, जोमा, धर्मा, दोरक्या, दामु, धाकटू, धोंडू, पदू, पंड्या, पोशा, बारक्या, बाळा, बेंडू, बंडया, बेमट्या, सुडक्या, सोनू, चांगो, भिकू, महादू, लखु, राघो, रामा, येशा, वाळकू इ. '''बायकांची:-''' कुंदा, गुणी, गंगा, चंद्रा, जनी, ठकू, तानी, दोरकी, देऊ, धाकटी, धोंडी, नामी, पंडी, पिठी, पारबती, बाया, बारकी, भागी, भिमा, भिकी, महाली, मंदा, राजी, रोंगी, विठा, शांती, सखू, सोनी, हिरा, येस्वदा, येशी इ. लग्नानंतर मुलींचा नावापुढे '''बाई''' लावले जात असे. == प्रसिद्ध व्यक्तीमत्वे == * [[आदिती तटकरे]], महिलाविकास मंत्री * [[सचिन खेडेकर]], सिने कलाकार * [[तेजस्विनी घोसाळकर]], नगरसेविका * [[ओंकार भोजने]], नाट्य कलावंत * [[रमेश लटके]] ** [[ऋतुजा रमेश लटके]] * [[दीपक वसंत केसरकर]], माजी मंत्री pp0w344i0h7rsgp0xunyury69ibhexp 2692507 2692506 2026-07-04T03:20:07Z ~2026-38178-29 184911 /* जुन्या पिढीतील नावे */ 2692507 wikitext text/x-wiki [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]<nowiki/>तील '''हिंदू-गवळी''' हा समाज प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गो-पालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना [[गवळी]] असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे. गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत. '''गवळी''' ही एक अशी जात आहे. जिचा संबंध यादव कुळाशी जोडला जातो. ते भगवान [[श्रीकृष्ण|श्रीकृष्णा]]चे वंशज मानले जातात. [[चित्र:SRI fields left almost dry.jpg|इवलेसे|भातशेती]] == स्थान == मुंबई, पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर या जिल्ह्यांत गवळी समाजाची मोठी लोकसंख्या आहे. याशिवाय पुणे, सोलापूर, धाराशिव (उस्मानाबाद), जालना, अहमदनगर, लातूर, धुळे, नाशिक, मालेगांव, हिंगोली, नांदेड, परभणी, अमरावती, बुलडाणा, जळगाव, अकोला इत्यादी जिल्ह्यांत देखील गवळी समाज आहे. == इतिहास == मूळ सोमवंशी (चंद्रवंशी) क्षत्रिय हिंदू-गवळी जमातीच्या उपजाती वेगवेगळ्या असल्या, तरी '''श्रीकृष्ण''' हा त्यांचा महापुरुष आहे. श्रीकृष्ण "यदु कुळातील" ('''[[यदु वंश|यदुवंशी]]''') होते. त्यांची वसाहत मथुरेच्या प्रदेशात होती. पुढे चंद्रवंशातील यादव यमुनेच्या काठी येऊन राहू लागले. त्यांनी शेती आणि गोपालन सुरू केले. तत्कालीन राजकारणामध्येही त्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले. महाभारत कालखंडामध्ये त्यांनी मानाचे स्थान मिळवले होते. चंद्रवंशी समाज (ज्याला सोमवंशी किंवा चंद्र राजवंश असेही म्हणतात) हा चंद्रदेवापासून उद्गम झाला, पुढे हा वंश दोन प्रमुख शाखांमध्ये विभागला गेला. * राजा यदूच्या वंशातून निर्माण झालेला "'''यदुवंश'''" ('''यदुवंशी''') आणि * राजा पुरूच्या वंशातून उदयास आलेला पुरूवंश.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-11-18|title=Lunar dynasty|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunar_dynasty&oldid=1322864234|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> श्रीकृष्णाच्या काळात अंधक, कुकर, दाशीह, भोज, भौम, यादव आणि वृष्णी असे सात सोमवंशीय (चंद्रवंशी) राजे राज्य कारभार करत होते. या सर्व राज्यांमध्ये यादवकुळ प्रबळ आणि बलवान होते. त्या काळामध्ये काही विध्वंसक वृत्तीच्या व्यक्ती होत्या. त्यांनी समाजावर जुलूम सुरू केला होता. त्यांमध्ये कंस, कौरव, जरासंध आणि शिशुपाल इत्यादी होते. जरासंधाच्या त्रासाला कंटाळून अंधक, यादव आणि वृष्णी हे वंश मथुरेलगतचा परिसर सोडून सौराष्ट्रात गेले. प्रबळ असलेले राजे मथुरेतच राहिले, तर अन्य राजे आणि लोक स्थलांतरित झाले. श्रीकृष्णांच्या निधनानंतर यादव कुळातील राजे आपापसात भांडू लागले आणि त्यांतून यादवी माजली त्यात यादवकुळाचा भयंकर संहार झाला. त्यातून काही यादव सौराष्ट्रातून निघून समुद्रमार्गे व भूमार्गे महाराष्ट्राच्या दिशेने आले आणि येथील लोकसंस्कृतीशी समरस झाले. * त्यापैकी प्रमुख जमातीची ओळख आणि सद्यस्थिती अशी आहे. :- ही प्राचीन कृषिप्रधान जमात सर्व भारतात परसली तसेच हजारो वर्षांपूर्वी महाराष्ट्राच्या वसई आणि दाभोळ या बंदरांवर आणि तिथून उर्वरित कोकणात पसरली अनेक वर्षे या परिसरात वास्तव्य केल्यानंतर ही जमात येथील संस्कृतीशी समरस झाली. महाराष्ट्रात ठाणे, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांमध्ये बहुसंख्येने असलेली ही जात प्रामुख्याने खाडीकिनारी व नदीकिनारी भागातील भातशेतीच्या तसेच डोंगरी भातशेतीच्या प्रदेशात वास्तव्य करून आहे. प्राचिन काळापासून गवळी हे महाराष्ट्रात ले मूळ रहिवासी आहेत. महाराष्ट्रात ज्ञात इतिहास इ.स. पूर्व २५० अर्थात मौर्य/अशोकाच्या काळापर्यंत जातो. प्राचीन काळात कोकणच्या किनारपट्टीवर अनेक बंदरे भरभराटीला आली होती. आफ्रिका, भूमध्यसमुद्रापासून ते रोमन साम्राज्यापर्यंतचे व्यापारी येथून समुद्रमार्गाने भारतात येत होते. कोकण विभागावर शिलाहार, मौर्य, शक, राष्ट्रकुट, सातवाहन, वाकाटक, बहमनी सुलतान, आदिलशाही, मुघल, सिद्दी, '''मराठेशाही''' आणि त्यानंतर स्वातंत्र्यापर्यंत ब्रिटिशांची राजवट होती. डच, पोर्तुगिज आणि ब्रिटिशांच्या कोकण किनारपट्टीवर वसाहती होत्या. स्वातंत्र्यापर्यंत कोकणावर ब्रिटिशांचे राज्य असले, तरीही सावंतवाडी, मुरुड-जंजिरा, जव्हार अशी संस्थानेही येथे होती. कोकणचा प्रदेश हा जास्तकरून शिलाहारांच्या ताब्यात होता. त्यांची राजधानी [[स्थानक]] म्हणजेच [[ठाणे]] येथे होती. '''<big>[[देवगिरीचे यादव]] :</big>''' देवगिरी यादव राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७) यांना '''सेवुण/सेऊण राजवंश''' असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते.देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे महाभारत कालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तरकर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. सुरुवातीच्या काळात ते चालुक्यांचे मित्र असावेत, असे दिसते. चालुक्यांच्या दुर्लक्षित प्रशासनामुळे पुढे ते सुबाहूच्या कारकिर्दीत स्वतंत्र सम्राट झाले. सुबाहू यांनी साम्राज्य व्यवस्थापनासाठी वारंगळ व हाळेबीड येथे उपराजधान्या स्थापून आपल्या दोन्ही मुलांना तिकडे पाठवले. त्यांचाच वंशज असणाऱ्या भिल्लम याने [[देवगिरी]] येथे राजधानी स्थापन केली. सिंघनदेव यादवांनी अनेक मंदिरे बांधली. हेमाडपंथी पद्धतीची बांधकाम हे यादव काळातील मानले जाते. यादवकाळात या शैलीला वेगळे निशाण होते. पुढे मूळचा यादवकुलीन सम्राट रामदेवराव यादव यांच्या दरबारी असणारा हेमाड पंडिताने स्वतःचे नाव त्या शैलीला दिले. सिंघणदेव (द्वितीय) आणि राजा महादेव यादव यांच्या काळात या राज्याची भरभराट झाली. सिंघणदेव यादव सम्राटांची तुलना महान सम्राटांशी होऊ शकते, सिंघणदेवच्या काळात महाराष्ट्रातील प्रजा सुखी होती. १ले मराठी साम्राज्य हे यादवराजांनी जन्माला आणले यात सिंघणदेव राजाचा अमूल्य वाटा आहे, त्याच्याच नावाने आजचे सातारा जिल्ह्यातील शिंगणापूर हे गाव हे अजरामर झाले.शिखर शिंगणापूर चे महादेव मंदिर सिंघणदेवांनी बांधले, सिंघणवरून शिंगणापूर झाले. यादव राजवंशाचा शेवटचा सम्राट शंकरदेेव होय, तर त्यांचे वडिल रामचंद्राच्या यांच्या काळातच मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला. त्यांचा पराभव अल्लाउद्दिन खिलजी व मलिक काफूरने त्यांना फितूरीने केला. रामचंद्रदेव रायांचे जावई व सेनापती [[हरपालदेव]] यांची क्रूर हत्या करून त्यांना देवगिरीच्या प्रवेशद्वाराला टांगून ठेवले होते. इ.स.च्या १३व्या शतकाच्या प्रारंभी '''देवगिरीच्या यादवां'''नी कोकणचा ताबा मिळवला होता. देवगिरीचा पाडाव झाला, त्यावेळीही ठाणे यादवांच्या आधिपत्याखाली होते. देवगिरीच्या पराभवानंतर रामदेवराय यांचा दुसरा मुलगा बिंबराज (भीमदेव) यादव कोकणात आला. यादव-गवळी यांना '''<nowiki/>'[[:en:Seuna_(Yadava)_dynasty|देवगिरीचे यादव]]'''[[:en:Seuna_(Yadava)_dynasty|<nowiki/>']] असेही ओळखले जाते [[चित्र:Map of the Yadavas.png|इवलेसे|सेऊना (यादव) साम्राज्य (1187 ते 1317)]] [[चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (95).JPG|इवलेसे|देवगिरी किल्ला ]] महाराष्ट्रात राहणारे हे यादव शुद्ध क्षत्रिय त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना ”गवळी” हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली. महाराष्ट्रात यादव- गवळी ही जी अलग अशी जात दिसून येते त्याचे मुख्य कारण हेच कि, त्यांनी क्षात्रवृत्ती किंचित बाजूला ठेवली व साधारण शेतकऱ्यांप्रमाणे राहू लागले, शेती व गोपालन हा मुख्य धंदा आणि यादवी युद्धामुळे कायमची भरलेली धडकी यामुळे त्यांनी दुर्गम अशा अपरांत म्हणजेच कोकण प्रांतात वसाहती करण्यास सुरुवात केली. परंतु मूळपिंड हा क्षात्रवृत्तीचा असल्यामुळे ते ज्या ठिकाणी वसाहत करून राहिले त्या त्या ठिकाणी आपले वर्चस्व स्थापिले. यादवकुळी गवळी समाज गुलामी वृत्तीने केव्हाच राहिला नाही किंवा दास्यवृत्ती स्वीकारून इतरांची सेवा केली नाही. इतकेच नव्हे तर कोकणपट्ट्यात बरेच ठिकाणी या लोकांनी स्वतःची गावे वसवून त्या त्या गावचे ते वतनदार, पाटील, खोत बनले. त्यांची प्रामुख्याने उदाहरणे म्हणजे दापोली तालुक्यातील वाकवलीचे धुमाळ खोत, खेड त्यालुक्यातील आंबवलीचे यादव खोत, दापोली तालुक्यातील पिचडोलीचे चोगले खोत, मंडणगड पेठ्यातील पाटगावचे दिवेकर खोत, महाड तालुक्यातील डोंगरोळीचे महाडिक खोत, सुधागड तालुक्यातील खवलीचे चिले खोत वैगरेची उदाहरणे देता येतील. हजारो पिढ्या गेल्यानंतर मुळात भरलेली धडकी पुढे पुढे प्रत्येक पिढीत कमी कमी होत जाऊन शेवटी नाहीशी झाली आणि मुळची संस्कृती उच्च असल्यामुळे व जातिवंत क्षत्रियाचे रक्त नसानसात खेळत असल्यामुळे काही लोकांनी पुढे पुढे लष्करात, मराठेशाही सरकारात, इंग्रज लष्करात नोकऱ्या करून आपले नाव कमाविले. कित्येकांनी पोलिसात नोकऱ्या केल्या. कित्येक गुजरातमध्ये वडोदर्यातील गायकवाडीत नोकरीस गेले. काही कोल्हापुरात गेले. कित्येक पुणे आणि सातारा प्रांतात स्थायिक झाले. सामान्य गवळी कुटुंबातील रावसाहेब रावबहादूर डॉक्टर '''विश्राम रामजी घोले''' पुण्यात सर्जन झाले. त्यांची ऐन तारुण्याची वर्षे १८५७ च्या युद्धात सैनिकांची शुश्रुषा करण्यात गेली. युद्धोत्तर काळात त्यांचे जीवन एक निष्णात शल्यविशारद, सेवाभावी गृहस्थ, उदारमतवादी समाजसुधारक म्हणून गेले. मूळचे दापोली तालुक्यातील विश्राम रामजींचे घोले घराणे हे एका काळी अंजनवेल (गोपाळगड) गडाचे किल्लेदार होते. खेड तालुक्यातील भरणे गावचे महाडिक सुभेदार होते. दापोली तालुक्यातील काते प्रसिद्ध डॉक्टर झाले, त्यांचेच वंशज आज कोल्हापुरात डॉक्टर आहेत. महाडचे बाळू गवळी चिले हे ब्रिटीश सैन्यात हवालदार होते, त्यांनी अफगाणिस्थानच्या लढाईत फार मोठा पराक्रम केला म्हणून त्यांना दोन चांद व रेशमी शाल इनाम मिळाली. माणगावचे कै. विठ्ठलराव कृष्णाजी खेडेकर हे एक उत्तम समाजसुधारक, शिक्षक व लेखक होऊन गेले. गवळी जमातीतील ते पहिले शिक्षक होत. ''विठोबा मास्तर'' ते म्हणून ते प्रसिद्ध होते. विठ्ठलराव हे भाननगर संस्थानचे दिवाण सुद्धा बनले राहिले होते. त्यांनी [[महाराष्ट्रीय दाभोळी यादव]] समाजाचा इतिहास लिहिला होता. श्रीकृष्ण आणि गोपाल या त्यांच्या हस्तलिखित ग्रंथाचा उपयोग करून त्यांचे चिरंजीव डॉ. रघुनाथराव यांनी दि डिव्हाइन हेरिटेज ऑफ यादवाज् हा ग्रंथ लिहिला. 'श्रीकृष्ण आणि गोपाल' या ग्रंथाच्या आधारे त्यांनी इंग्रजी प्रत टंकलिखित स्वरूपात तयार केली. त्याचे हिंदीमध्ये यादव-हरिवंश या नावाने ग्रंथ अनुवादित करण्यात आला. कै. रघुनाथराव खेडेकर हे शल्यविशारद होते. शिवाय ते वेदांत निपुण असल्यामुळे त्यांना शंकराचार्यांनी वेदांतभूषण अशी पदवी दिली होती. कर्जत तालुक्यातील कै. नानासाहेब घाटवळ हे त्यांच्या उपजत गुण, धाडसी वृत्ती व तीक्ष्ण बुद्धी यामुळे सध्या शिपायापासून डेप्युटी सुपरीटेंडन्ट ऑफ पोलीस (DSP) या मोठ्या हुद्यापर्यंत वाढत गेले. पोलीस खात्यात त्यांच्यासारखा अधिकारी फारच विरळा. ** त्यांचे धाकटे बंधू गजानन घाटवळ यांनी ”यादव शिक्षण प्रसारक मंडळी” या नावाची संस्था काढली. असो, अशा किती तरी प्रसिद्ध व्यक्तीची माहिती सांगण्यासारखी आहे. संस्कृती आणि आनुवंशिक संस्कार याच्या उपजत सहाय्यामुळे यादवांच्या वंशजांनी आज निरनिराळ्या क्षेत्रात, विद्येत, व्यापारात, धर्मकार्यात प्रवेश केला आणि त्यात यश मिळवले. ==समाजाची दैवते== [[चित्र:Pali- Shri Ballaleshwar.jpg|250px|right|thumb|बल्लाळेश्वर (पाली)]] गवळी बांधवांच्या गावात मधोमध देऊळ असते. गावदेवी, हनुमान, राधाकृष्ण, विठ्ठलरुक्मिणी, राम, गणपती, शंकर, दत्त यांची ही देवळे असतात. गावदेवी, खंडोबा, भैरी, भवानी, जोगेश्वरी, सालबाई, मोठ्याबाया, जागेवाला, म्हसोबा, वेताळ, चेडा ही समाजाची मुख्य दैवते. अलीकडे एकवीरा हेही दैवत मानले जात आहे. बहुतेकांच्या घरी गणपती येतो. गौरीगणपती, होळी, लग्नसमारंभ यांत गवळी बांधव नाचतात. * ग्रामदैवत: कोकण प्रांतातील गवळी समाज ठिकठिकाणच्या ग्रामदैवतांना मानत आलेला आहे. त्यापैकी मुंबईची [[मुंबादेवी]], पालीचा बल्लाळेश्वर, महाडचे विरेश्वर कोटेश्वरी, नागोठणेची जोगेश्वरी, * रोह्याचे व म्हसळ्याचे धावीर महाराज, * तळ्याची व दाभोळची चंडिका, कडापेचे बापुजी काळकाई, भरणेची काळकाई, * श्रीवर्धनची सोमजाई, बोरलीची चिंचबाई, आंबवलीची विन्हेरेची झोलाई, धामणी गावची झोलाई, गोरेगावचे भैरीनाथ, साखरोळीचे खेमदेव या ठिकाणच्या दैवतांना गवळी समाज विशेष मानत आलेला आहे. लग्नसोहोळ्या प्रसंगी या देवतांच्या आवर्जून भेटी घेतल्या जातात. [[चित्र:Mumbadevi (f).jpg|इवलेसे|180x180अंश|मुंबादेवीचे देऊळ]] * समाजात कुलदैवताला घरचा देव म्हटले जाते. भावकीतील, घराण्यातील एका कुटुंबात घराण्याच्या कुलस्वामीचा देव्हारा पुजला जातो. लग्नाच्या वेळी हा देव आणून त्याची लग्नघरात स्थापना केली जाते. लग्नानंतर कोंबड्या, बकऱ्याचा मान देऊन देव उठवला जातो. वर्षातून एकदा प्रत्येक कुटुंबाने कुलस्वामी कुलस्वामिनीच्या भेटीला जायची रीत आहे. कुलदेवाचा देव्हारा असणाऱ्या घरातील गौरी मानाची असते. गणेशोत्सवात कुलस्वामीचा देव्हारा असलेल्या घरातील गौरीगणपतीच्या दर्शनासाठी जातात. कुलदेवतांचे वर्षातून गौरीपूजन, घटस्थापना, नवरात्र-अष्टमी, महानवमी, चैतावली असे समारंभ केले जातात. समाजातील पाटील व इतर काही घराण्यांचा अपवाद सोडला तर, बाकीच्या सर्व घराण्यांतील कुलदेवतांचा गोंधळ हा दर तीन वर्षांनी होतो. हल्ली घाटावरील लोकांप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा वर्षातून एकदा जेजुरीला किंवा तीर्थक्षेत्राला जायचा प्रघात पडला आहे. == समाजाच्या चालीरिती == समाजात जन्मविधी, नामकरण, साखरपुडा, लग्नसमारंभाच्या आधीचे तांदुळ, देवक, उटणे, हळद वैगरे मंगलविधी हे समाजातील जेष्ठ व्यक्ती व स्रीयां मार्फत केले जातात. परंतु लग्नाच्या व उत्तरकार्याच्या वेळी ब्राह्मणच असावा लागतो. कुणबी, आगरी समाजाप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा पूर्वीपासूनच विधवा विवाहाला मान्यता आहे. कुणबी, आडमराठे किंवा मराठेकुणबी, आगरी ह्या जाती गवळी सदृश असल्या तरी भिन्न आहेत. पूर्वीचा मुंबई इलाख्यांत (Bombay Presidency) सध्याचा कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात गवळी जातींत कोकणातले व घाटावरचे या पोटभेदांखेरीज पोटजाती नाहीत. विवाहादि संस्कार ब्राम्हणच करतात. जातीचे बहुतेक सर्व प्रश्न जातीतच गोतगंगे (गोतसभा) मार्फत सोडवले जात;, मात्र क्वचित् महत्त्वाच्या धार्मिक प्रश्नांवर ब्राह्मणांचे मत घेण्यात येतेयेत असे. गेल्या तीनचारशे वर्षात जातीचे स्थलांतर मुळीच झालेले नाही. इंग्रजी राज्यापूर्वी जातीचा आचार चालीरीतीस अनुसरून होता, असे ज्ञातीच्या मंडळीचे म्हणणे आहे. त्यानंतर काही बाबतीत सुधारणेच्या दृष्टीने फरक पडत चालला आहे. लग्नाच्या आदल्या दिवशीचा हळदीचा कार्यक्रम. या दिवशी वर व वधूला घरात हळद दळून (वाटून) लावतात. याच दिवशी ग्रामदेवता, कुलस्वामी आणि घरच्या देवांना (कुटुंबात पुजत असलेल्या देवांना) मान देण्यात येतो. गवळी समाजात प्रत्येक कुटुंबांचा एक देव्हारा असतो. आणि त्याची पूजा करणारा (भगत) हे मान देतो. समाजात लग्न समारंभासाठी सूप, टोपली, रोवळी, उखळ, मुसळ, जाता, पाटा, वरवंटा, माल्टा (दगडी दिवा), नामनदिवा (लमाणदिवा), पितळीपराती, मडके, कोयती, कुराड, कनाकोंडा, बिनभरडलेला भात या ग्राम्यसंस्कृती व शेतकरी संस्कृतीशी घट्ट नाते असणाऱ्या वस्तूंचे महत्व खूप आहे. या वस्तूंचा उपलब्धते शिवाय विधी पूर्ण होणे अशक्य आहे. देवता पूजण्या शिवाय तांदूळ धुवणे, तांदूळ दळणे, पोल्या तळणे, हळद वाटणे, घाणा भरणे, घाणा कुटणे इत्यादी अनेक विधी करवली आणि नवरानवरीचा हातून करून घेतल्या जातात. यात वरमाया करवल्यांचा मोठामान असतो. हळदी समारंभाचा दिवशी रुईच्या फुलांचा मुंडावळ्या वधू वरांस बांधल्या जातात. पूर्वीचा काळी लग्नासाठी तांदूळ, लाह्या, खोबरे, चणे इत्यादी जिनसा भिजत घालून घरचा घरी मुंडावळ्या ओवल्या जात असत. हल्ली मण्यांचा मुंडावळ्या बांधल्या जातात. लग्नसमारंभात हळदुल्या कट्यारीला अनन्यसाधारण महत्व असून लग्नसोहोळा पूर्णपणे पारपडून वरात घरी भरून होईपर्यंत वधूवर नेहमी कट्यार आपल्या जवळ बाळगून असतात. त्याचप्रमाणे वर लग्नघरातून निघाल्यावर्ती नवरदेवावर्ती धरण्यात येणारा '''सतिर''' (छत्री) लग्न लागल्यावरतीच मिटण्यात येतो. समाजाची क्षात्रधर्मी पार्श्वभूमी यातून दिसून येते. कोकण प्रांतातील गवळी, कुणबी, आगरी लोकांमध्ये सण चालीरीती लग्नसमारंभ यात साम्यता आढळते. तरीही या समाजांमध्ये परस्परात लग्न समारंभ होत नाहीत. या समाजात स्त्रियांसुद्धा पुरुषांसोबत शेतीला आणि व्यवसायाला हातभार लावतात. आज महाराष्ट्रात भेडसावत असलेल्या हुंडापद्धतीच्या विपरीत या समाजात हुंडापद्धत पूर्वीपासून अस्तित्वात नाही. समाजात लग्नसमारंभात स्त्रियांना अग्रामन असतो. गवळी समाजात मातृसत्ताक पद्धतीची झलक आपल्याला दिसून येईल. तसेच सध्या चालत आलेल्या पद्धतीनुसार मामाच्या (आईचा भाऊ) मुलीशी लग्न करण्याची पद्धत आहे. पूर्वी गवळी समाजात केवळ आपल्याच विभागातील गावांमध्ये सोयरीक करण्याची  पद्धत होती. काळाने हे सर्व विभाग एक मेकात मिसळून गेले. == पारंपरिक पोशाख == कमरेला रुमाल नेसलेला, खांद्यावर घोंगडी, विशेष प्रसंगी धोतीर (धोतर) नेसल्यास ढोपरापर्यंतच, डोक्याला गवारीटोपी, पागोटे, पगडी किंवा मुंडासे, कानात वाळ्या-भिकबाळी, गळ्यात गोफ, पायात जाड करकरीत वहाणा, कमरेवर आकडी आणि कोयती सदोनीत अडकवलेली असा पुरुषांचा भारी रुबाब. [[File:Agrees, or Salt Cultivators of Salsette (9842277595).jpg|thumb|Agrees, or Salt Cultivators of Salsette]] स्त्रियांमध्ये नाकात मोठीनथ, कानात कुड्या कानपट्ट्या बुगडया, हातात पाटल्या/ गोठ, गळ्यात गळसरी-गाठवण-पुतळीहार, पायात जोडव्या तोडे, कपाळावर गोल मोठे ठसठशीत कुंकू किंवा कुंकवाची जाडसर आडवी चिरी, डोईवर वेणी किंवा सुवासिक रानफुले खोचलेली यासारख्या सौंदर्यालंकारासोबतच ढोपरापर्यंतच लुगडे नेसण्याची पद्धत प्रचलित, त्याला '''मांडकास नेसणे''' असेही म्हणतात. [[चित्र:Sone_of_the_soil_community_historical_photograph.jpg|इवलेसे|Kunbi-Gavli-Aagri community Historical Photograph]] तांदळाची भाकरी, भात, मळ्यातल्या भाज्या, सुकीमासळी हे नियमित अन्न. भाताची खीर, चामट्या, पानगे, उकडीचा शेंगा-दिवे, नेवऱ्या, मुगवऱ्या, फेण्या पापड्या, तांदळाची बोरं, गोडाचेवडे (पोल्या) हे गवळी चे सणासुदीचे पारंपरिक खाद्य. एकेकाळी भाता सोबत नाचणी, वरी, हारीक ही धान्ये आणि कडधान्ये, भाजीपाला पिकवणारा भूमीपूत्र समाज. ==गवळी समाजाबद्दल== सद्यस्थितीला गवळी समाजात नोकरी, उद्योग, विविध व्यवसायांमधून आर्थिक सुबत्ता दिसून येते. हा समाज आता सामाजिक, आर्थिक, भौगोलिक स्तरांनुसार विभागला गेला आहे. घरातील वडिलधाऱ्या व्यक्ती जुनी बोलीभाषा बोलतात. कोकणातील गवळी समाजाची बोली ही आगरी बोलीशी मिळतीजुळती आहे. काळानुरूप समाजाचा पेहरावही बदलला आहे. पूर्वी कंबरेला रुमाल, अंगात बंडी, डोक्‍यावर पटका (फेटा) किंवा टोपी असायची. तर लग्न समारंभाला हाफपॅन्ट, कोट, धोतिर (धोतर), टोपी आणि महिला नऊवारी साडी नेसायच्या. तर "आठवार मुली" (लग्न न झालेल्या) "परकर पोलका" घालीत. लग्न समारंभातील हळदीच्या गाण्यांनी आणि अन्य पारंपरिक गाण्यांनी समारंभ अविस्मरणीय व्हायचा. आता त्याचे स्वरूप बदलल्याचे जाणवते. ही गाणी आता ऐकायला मिळत नाहीत. * समाजातील बहुतेक मंडळी उच्चशिक्षित, वारकरी आणि आध्यात्मिक बैठकीला जाणारी असल्याने पारंपरिक बोली भाषा विस्मरणात गेली आहे. पूर्वी कुटुंबात आईला "आये" किंवा "बय", आजीला सुद्धा "बय" किंवा "म्हातारी आये" आणि बहिणीला "बाय'' असे संबोधण्यात येत होते. तसेच वडिलधाऱ्या मंडळींना "बाबास", "काकास", "दादास" म्हणण्याची पद्धत होती. तर लहान मुलांना "बाला, बावा''' म्हणून हाक मारले जायचे. 'च्या भना', 'वाटोला झाला' ही शिवी-वजा विशेषणे सर्रास वापरली जात. मात्र आता त्याच्यावर काहीसे निर्बंध आल्याचे जाणवते. किंवा ही वाक्‍ये विस्मरणात गेली. गवळी माणसाचा कणखर आणि काहीसा राकटपणा त्यांच्या बोलीभाषेतून जाणवतो. तर गवळी मंडळींची देहबोलीही त्यांच्या बोलीभाषेशी साधर्म्य साधणारी आहे. या समाजाचे वैशिष्ट्य आणि बोलीभाषा काळानुरूप बदलत आहेत. गोपालनाच्या व्यवसायावरून '''‘गवळी’''' हे नाव पडलेले असले तरी, मुख्य व्यवसाय हा भातशेतीच आहे. ही जात ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर आहे. भातशेतीच्या व गोपालनाच्या धंद्यावरून ही एक स्वतंत्र जात झालेली आहे. यांमध्ये #आगरातले गवळी (कोकणातले), #घाटावरचे गवळी असे पोटभेद असून त्या पोटभेदांतील लोकांच्या चालीरीती, बोलीभाषा वेगवेगळ्या आहेत. गवळ्यांच्या पुष्कळ चालीरीती आगरी व कुणब्यांप्रमाणे आहेत. आडनांव एक असलेल्या लोकांमध्ये विवाहसंबंध होत नाहीत. पुनर्विवाह व काडीमोड (घटस्फोट) या दोन्ही चाली गवळ्यांमध्ये पूर्वीपासूनच रूढ आहेत. पूर्वीचा काळी स्त्रिया पांढरे शुभ्र उपरणे किंवा धोतर अंगाभोवती शालीप्रमाणे पांघरून घेत असत. जवळपास दोन तृतीयांश गवळी शाकाहारी तर ईतर मांसाहारी असून मुख्य अन्न तांदळाची भाकरी, भात, सुकी मासळी हे आहे. ==गवळी लोकांची गावे व नावे== '''गावे:''' [[श्रीवर्धन]], [[दापोली]], [[खेड]], [[मुरूड]], [[अलिबाग]], खवली, आपटा, [[वडवली]], सावरोली, बेलोशी, [[खोपोली]], माणगाव, डोंगरोली, [[तळा]], [[म्हसळा]], महाड, नागोठणे, [[इंदापूर]], तारने, [[बामणघर]], साखरी, [[पाली]], वाघिवली, [[रोहा]], [[घोसाळे]], कोलाड, [[मंडणगड]], चरई ईत्यादी. ¶'''आडनावे:''' '''कोकण:''' आवासकर, आईनकर, कोटकर, कोदेरे , काटेकर, काते, कासार, किलजे, कांबळे, कोंडेरे, काटले, कापदुले, कलांबकर, केलस्कर, टोपरे, केसरकर, खताते, खरपुडे, खेडेकर, खवलेकर, गवळी, गायकर, गोरीवले, गोपाळे, घाटवळ, घोसाळकर, ठसाळ, साळ, घोले, चाचे, चिले, चोगले, चौकेकर, टावरे, ठाणके, डायरे, डाकरे, दिघे, डिगे, ढगे, तरेकर, तटकरे, तळकर, तिसकर, तांबडे, दर्गे, दुर्गवळी, दळवी, दिवेकर, दुखले, दुर्गावळे, दिघीकर, दाभोळकर, धुमाळ, नटे, नारिंगकर, पाटील, साबळे, पंदेरे, पवार, पगार, पगडे, पाटगे, पाटे, बांडागळे, बाठे, बिरवटकर, बिरवाडकर, बोबडे, बोरे, भुरण, भालेकर, भेसरे, भोजने, मांदाडकर, महागावकर, महाडीक, माटे, मिरगळ, मोडशिंग, सारंगे, साईकर, यादव, राईन, रायगवळी, रिकामे, लटके, लाड, लेपकर, वरणकर, वरेकर, वाजे, शिवकर, शिंदे, भाटकर, किन्होळकर, करंजकर, शिळीमकर, हिवरकर. '''पश्चिम महाराष्ट्र:''' देखनाळे, बहिरट, बिडकर, कलागते, किन्होळकर, गार्वे, वैराळकर, इंगोले, डाकवे, देवर्षी, हुच्चे, परळकर, अलंकर, अवधूत, कविस्कर, नागापुरे, पायकर, परळकर, औरंगे, घुले, साठे, हिरणवाळे, खडके, येवले, हेकडे, भाकरे, शेळके, शनवारे, चावंडे, काळे, गायन, सुडस्कर, बावस्कर, निखाडे, तोटे, भक्ते, आलोकर, घाटोळ, पाटणकर, घुमारे, आसोले, कटाले, चौधरी, लंगोटे, यमगवळी, खोपेकर, पुलाते, भालेराव, ढोकणे, अवसरे, फुके, काष्टे, भाकरे, डाखोरे, साखरे, पारध, देव्हारे, मंदाडे, झित्रे, लोहंबरे, कवरके, देसाई, देशमुख, दादगाये, नाथ ई. '''मराठवाडा आणि विदर्भ:''' गोलावार, बोंदरवाड, येईलवाड, घुमे, बुरकुले, जक्कलवार, जंगवाड, किरतवाड, गाडे, माडगे, जिल्हेवाड, पाटील, एडले, मुंगरे, कांकांडे, नुनुंचे, खरबकर, गोटमवाड, डोनकेवाड, दामनबैनवाड, लिंगनवाड, जानापुरे, मोटपरे, जाणापुरे, कोंके, तोडचिरे, बोंबदरे, कासार, देशमुख, देवणे, आऊलवार, जंगवाड, मुगरे, कटकेमोड, करेवाड, जिंकोड, बुरफुले ई. ==जुन्या पिढीतील नावे== '''पुरुषांचीः-''' कान्हा, काळू, केरु, गोमा, गोईन, गोंदया, गौरु, गणू, गंग्या, जानू, जोमा, धर्मा, दोरक्या, दामु, धाकटू, धोंडू, पदू, पंड्या, पोशा, बारक्या, बाळा, बेंडू, बंडया, बेमट्या, सुडक्या, सोनू, चांगो, भिकू, महादू, लखु, राघो, रामा, येशा, वाळकू इ. '''बायकांची:-''' कुंदा, गुणी, गंगा, चंद्रा, जनी, ठकू, तानी, दोरकी, देऊ, धाकटी, धोंडी, नामी, पंडी, पिठी, पारबती, बाया, बारकी, भागी, भिमा, भिकी, महाली, मंदा, राजी, रोंगी, विठा, शांती, सखू, सोनी, हिरा, येस्वदा, येशी इ. लग्नानंतर मुलींचा नावापुढे '''बाई''' लावले जात असे. == प्रसिद्ध व्यक्तीमत्वे == * [[आदिती तटकरे]], महिलाविकास मंत्री * [[सचिन खेडेकर]], सिने कलाकार * [[तेजस्विनी घोसाळकर]], नगरसेविका * [[ओंकार भोजने]], नाट्य कलावंत * [[रमेश लटके]] ** [[ऋतुजा रमेश लटके]] * [[दीपक वसंत केसरकर]], माजी मंत्री n97oad0y4et3wgpaodhx3bntil31mkr 2692508 2692507 2026-07-04T03:20:50Z ~2026-38178-29 184911 /* गवळी लोकांची गावे */ 2692508 wikitext text/x-wiki [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]<nowiki/>तील '''हिंदू-गवळी''' हा समाज प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे. महाराष्ट्रात त्यांच्या गो-पालन (गाय) व्यवसायावरून त्यांना [[गवळी]] असे म्हणले गेले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे. गवळी समाजाच्या अनेक उपजाती आहेत. '''गवळी''' ही एक अशी जात आहे. जिचा संबंध यादव कुळाशी जोडला जातो. ते भगवान [[श्रीकृष्ण|श्रीकृष्णा]]चे वंशज मानले जातात. [[चित्र:SRI fields left almost dry.jpg|इवलेसे|भातशेती]] == स्थान == मुंबई, पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर या जिल्ह्यांत गवळी समाजाची मोठी लोकसंख्या आहे. याशिवाय पुणे, सोलापूर, धाराशिव (उस्मानाबाद), जालना, अहमदनगर, लातूर, धुळे, नाशिक, मालेगांव, हिंगोली, नांदेड, परभणी, अमरावती, बुलडाणा, जळगाव, अकोला इत्यादी जिल्ह्यांत देखील गवळी समाज आहे. == इतिहास == मूळ सोमवंशी (चंद्रवंशी) क्षत्रिय हिंदू-गवळी जमातीच्या उपजाती वेगवेगळ्या असल्या, तरी '''श्रीकृष्ण''' हा त्यांचा महापुरुष आहे. श्रीकृष्ण "यदु कुळातील" ('''[[यदु वंश|यदुवंशी]]''') होते. त्यांची वसाहत मथुरेच्या प्रदेशात होती. पुढे चंद्रवंशातील यादव यमुनेच्या काठी येऊन राहू लागले. त्यांनी शेती आणि गोपालन सुरू केले. तत्कालीन राजकारणामध्येही त्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले. महाभारत कालखंडामध्ये त्यांनी मानाचे स्थान मिळवले होते. चंद्रवंशी समाज (ज्याला सोमवंशी किंवा चंद्र राजवंश असेही म्हणतात) हा चंद्रदेवापासून उद्गम झाला, पुढे हा वंश दोन प्रमुख शाखांमध्ये विभागला गेला. * राजा यदूच्या वंशातून निर्माण झालेला "'''यदुवंश'''" ('''यदुवंशी''') आणि * राजा पुरूच्या वंशातून उदयास आलेला पुरूवंश.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-11-18|title=Lunar dynasty|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunar_dynasty&oldid=1322864234|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> श्रीकृष्णाच्या काळात अंधक, कुकर, दाशीह, भोज, भौम, यादव आणि वृष्णी असे सात सोमवंशीय (चंद्रवंशी) राजे राज्य कारभार करत होते. या सर्व राज्यांमध्ये यादवकुळ प्रबळ आणि बलवान होते. त्या काळामध्ये काही विध्वंसक वृत्तीच्या व्यक्ती होत्या. त्यांनी समाजावर जुलूम सुरू केला होता. त्यांमध्ये कंस, कौरव, जरासंध आणि शिशुपाल इत्यादी होते. जरासंधाच्या त्रासाला कंटाळून अंधक, यादव आणि वृष्णी हे वंश मथुरेलगतचा परिसर सोडून सौराष्ट्रात गेले. प्रबळ असलेले राजे मथुरेतच राहिले, तर अन्य राजे आणि लोक स्थलांतरित झाले. श्रीकृष्णांच्या निधनानंतर यादव कुळातील राजे आपापसात भांडू लागले आणि त्यांतून यादवी माजली त्यात यादवकुळाचा भयंकर संहार झाला. त्यातून काही यादव सौराष्ट्रातून निघून समुद्रमार्गे व भूमार्गे महाराष्ट्राच्या दिशेने आले आणि येथील लोकसंस्कृतीशी समरस झाले. * त्यापैकी प्रमुख जमातीची ओळख आणि सद्यस्थिती अशी आहे. :- ही प्राचीन कृषिप्रधान जमात सर्व भारतात परसली तसेच हजारो वर्षांपूर्वी महाराष्ट्राच्या वसई आणि दाभोळ या बंदरांवर आणि तिथून उर्वरित कोकणात पसरली अनेक वर्षे या परिसरात वास्तव्य केल्यानंतर ही जमात येथील संस्कृतीशी समरस झाली. महाराष्ट्रात ठाणे, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांमध्ये बहुसंख्येने असलेली ही जात प्रामुख्याने खाडीकिनारी व नदीकिनारी भागातील भातशेतीच्या तसेच डोंगरी भातशेतीच्या प्रदेशात वास्तव्य करून आहे. प्राचिन काळापासून गवळी हे महाराष्ट्रात ले मूळ रहिवासी आहेत. महाराष्ट्रात ज्ञात इतिहास इ.स. पूर्व २५० अर्थात मौर्य/अशोकाच्या काळापर्यंत जातो. प्राचीन काळात कोकणच्या किनारपट्टीवर अनेक बंदरे भरभराटीला आली होती. आफ्रिका, भूमध्यसमुद्रापासून ते रोमन साम्राज्यापर्यंतचे व्यापारी येथून समुद्रमार्गाने भारतात येत होते. कोकण विभागावर शिलाहार, मौर्य, शक, राष्ट्रकुट, सातवाहन, वाकाटक, बहमनी सुलतान, आदिलशाही, मुघल, सिद्दी, '''मराठेशाही''' आणि त्यानंतर स्वातंत्र्यापर्यंत ब्रिटिशांची राजवट होती. डच, पोर्तुगिज आणि ब्रिटिशांच्या कोकण किनारपट्टीवर वसाहती होत्या. स्वातंत्र्यापर्यंत कोकणावर ब्रिटिशांचे राज्य असले, तरीही सावंतवाडी, मुरुड-जंजिरा, जव्हार अशी संस्थानेही येथे होती. कोकणचा प्रदेश हा जास्तकरून शिलाहारांच्या ताब्यात होता. त्यांची राजधानी [[स्थानक]] म्हणजेच [[ठाणे]] येथे होती. '''<big>[[देवगिरीचे यादव]] :</big>''' देवगिरी यादव राजघराणे (इ.स. ८५० - इ.स. १३१७) यांना '''सेवुण/सेऊण राजवंश''' असेही म्हणले जात होते. हे महाराष्ट्रातील प्राचीन पूर्वमध्ययुगीन काळातील राजघराणे होते.देवगिरी यादवांचे साम्राज्य नर्मदा नदीपासून तुंगभद्रा नदीपर्यंत पसरले होते. यादव घराण्यातील राजांच्या सापडलेल्या शिलालेखात त्यांची बिरूदे, हे राजघराणे महाभारत कालीन श्रीकृष्णांचे वंशज असण्यासंबंधाने असल्याची आढळतात. यादवांचे राज्य महाराष्ट्र, उत्तरकर्नाटक आणि मध्यप्रदेशच्या काही भागात पसरलेले होते. सुरुवातीच्या काळात ते चालुक्यांचे मित्र असावेत, असे दिसते. चालुक्यांच्या दुर्लक्षित प्रशासनामुळे पुढे ते सुबाहूच्या कारकिर्दीत स्वतंत्र सम्राट झाले. सुबाहू यांनी साम्राज्य व्यवस्थापनासाठी वारंगळ व हाळेबीड येथे उपराजधान्या स्थापून आपल्या दोन्ही मुलांना तिकडे पाठवले. त्यांचाच वंशज असणाऱ्या भिल्लम याने [[देवगिरी]] येथे राजधानी स्थापन केली. सिंघनदेव यादवांनी अनेक मंदिरे बांधली. हेमाडपंथी पद्धतीची बांधकाम हे यादव काळातील मानले जाते. यादवकाळात या शैलीला वेगळे निशाण होते. पुढे मूळचा यादवकुलीन सम्राट रामदेवराव यादव यांच्या दरबारी असणारा हेमाड पंडिताने स्वतःचे नाव त्या शैलीला दिले. सिंघणदेव (द्वितीय) आणि राजा महादेव यादव यांच्या काळात या राज्याची भरभराट झाली. सिंघणदेव यादव सम्राटांची तुलना महान सम्राटांशी होऊ शकते, सिंघणदेवच्या काळात महाराष्ट्रातील प्रजा सुखी होती. १ले मराठी साम्राज्य हे यादवराजांनी जन्माला आणले यात सिंघणदेव राजाचा अमूल्य वाटा आहे, त्याच्याच नावाने आजचे सातारा जिल्ह्यातील शिंगणापूर हे गाव हे अजरामर झाले.शिखर शिंगणापूर चे महादेव मंदिर सिंघणदेवांनी बांधले, सिंघणवरून शिंगणापूर झाले. यादव राजवंशाचा शेवटचा सम्राट शंकरदेेव होय, तर त्यांचे वडिल रामचंद्राच्या यांच्या काळातच मराठी भाषेला राजाश्रय मिळाला. त्यांचा पराभव अल्लाउद्दिन खिलजी व मलिक काफूरने त्यांना फितूरीने केला. रामचंद्रदेव रायांचे जावई व सेनापती [[हरपालदेव]] यांची क्रूर हत्या करून त्यांना देवगिरीच्या प्रवेशद्वाराला टांगून ठेवले होते. इ.स.च्या १३व्या शतकाच्या प्रारंभी '''देवगिरीच्या यादवां'''नी कोकणचा ताबा मिळवला होता. देवगिरीचा पाडाव झाला, त्यावेळीही ठाणे यादवांच्या आधिपत्याखाली होते. देवगिरीच्या पराभवानंतर रामदेवराय यांचा दुसरा मुलगा बिंबराज (भीमदेव) यादव कोकणात आला. यादव-गवळी यांना '''<nowiki/>'[[:en:Seuna_(Yadava)_dynasty|देवगिरीचे यादव]]'''[[:en:Seuna_(Yadava)_dynasty|<nowiki/>']] असेही ओळखले जाते [[चित्र:Map of the Yadavas.png|इवलेसे|सेऊना (यादव) साम्राज्य (1187 ते 1317)]] [[चित्र:Aurangabad - Daulatabad Fort (95).JPG|इवलेसे|देवगिरी किल्ला ]] महाराष्ट्रात राहणारे हे यादव शुद्ध क्षत्रिय त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना ”गवळी” हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली. महाराष्ट्रात यादव- गवळी ही जी अलग अशी जात दिसून येते त्याचे मुख्य कारण हेच कि, त्यांनी क्षात्रवृत्ती किंचित बाजूला ठेवली व साधारण शेतकऱ्यांप्रमाणे राहू लागले, शेती व गोपालन हा मुख्य धंदा आणि यादवी युद्धामुळे कायमची भरलेली धडकी यामुळे त्यांनी दुर्गम अशा अपरांत म्हणजेच कोकण प्रांतात वसाहती करण्यास सुरुवात केली. परंतु मूळपिंड हा क्षात्रवृत्तीचा असल्यामुळे ते ज्या ठिकाणी वसाहत करून राहिले त्या त्या ठिकाणी आपले वर्चस्व स्थापिले. यादवकुळी गवळी समाज गुलामी वृत्तीने केव्हाच राहिला नाही किंवा दास्यवृत्ती स्वीकारून इतरांची सेवा केली नाही. इतकेच नव्हे तर कोकणपट्ट्यात बरेच ठिकाणी या लोकांनी स्वतःची गावे वसवून त्या त्या गावचे ते वतनदार, पाटील, खोत बनले. त्यांची प्रामुख्याने उदाहरणे म्हणजे दापोली तालुक्यातील वाकवलीचे धुमाळ खोत, खेड त्यालुक्यातील आंबवलीचे यादव खोत, दापोली तालुक्यातील पिचडोलीचे चोगले खोत, मंडणगड पेठ्यातील पाटगावचे दिवेकर खोत, महाड तालुक्यातील डोंगरोळीचे महाडिक खोत, सुधागड तालुक्यातील खवलीचे चिले खोत वैगरेची उदाहरणे देता येतील. हजारो पिढ्या गेल्यानंतर मुळात भरलेली धडकी पुढे पुढे प्रत्येक पिढीत कमी कमी होत जाऊन शेवटी नाहीशी झाली आणि मुळची संस्कृती उच्च असल्यामुळे व जातिवंत क्षत्रियाचे रक्त नसानसात खेळत असल्यामुळे काही लोकांनी पुढे पुढे लष्करात, मराठेशाही सरकारात, इंग्रज लष्करात नोकऱ्या करून आपले नाव कमाविले. कित्येकांनी पोलिसात नोकऱ्या केल्या. कित्येक गुजरातमध्ये वडोदर्यातील गायकवाडीत नोकरीस गेले. काही कोल्हापुरात गेले. कित्येक पुणे आणि सातारा प्रांतात स्थायिक झाले. सामान्य गवळी कुटुंबातील रावसाहेब रावबहादूर डॉक्टर '''विश्राम रामजी घोले''' पुण्यात सर्जन झाले. त्यांची ऐन तारुण्याची वर्षे १८५७ च्या युद्धात सैनिकांची शुश्रुषा करण्यात गेली. युद्धोत्तर काळात त्यांचे जीवन एक निष्णात शल्यविशारद, सेवाभावी गृहस्थ, उदारमतवादी समाजसुधारक म्हणून गेले. मूळचे दापोली तालुक्यातील विश्राम रामजींचे घोले घराणे हे एका काळी अंजनवेल (गोपाळगड) गडाचे किल्लेदार होते. खेड तालुक्यातील भरणे गावचे महाडिक सुभेदार होते. दापोली तालुक्यातील काते प्रसिद्ध डॉक्टर झाले, त्यांचेच वंशज आज कोल्हापुरात डॉक्टर आहेत. महाडचे बाळू गवळी चिले हे ब्रिटीश सैन्यात हवालदार होते, त्यांनी अफगाणिस्थानच्या लढाईत फार मोठा पराक्रम केला म्हणून त्यांना दोन चांद व रेशमी शाल इनाम मिळाली. माणगावचे कै. विठ्ठलराव कृष्णाजी खेडेकर हे एक उत्तम समाजसुधारक, शिक्षक व लेखक होऊन गेले. गवळी जमातीतील ते पहिले शिक्षक होत. ''विठोबा मास्तर'' ते म्हणून ते प्रसिद्ध होते. विठ्ठलराव हे भाननगर संस्थानचे दिवाण सुद्धा बनले राहिले होते. त्यांनी [[महाराष्ट्रीय दाभोळी यादव]] समाजाचा इतिहास लिहिला होता. श्रीकृष्ण आणि गोपाल या त्यांच्या हस्तलिखित ग्रंथाचा उपयोग करून त्यांचे चिरंजीव डॉ. रघुनाथराव यांनी दि डिव्हाइन हेरिटेज ऑफ यादवाज् हा ग्रंथ लिहिला. 'श्रीकृष्ण आणि गोपाल' या ग्रंथाच्या आधारे त्यांनी इंग्रजी प्रत टंकलिखित स्वरूपात तयार केली. त्याचे हिंदीमध्ये यादव-हरिवंश या नावाने ग्रंथ अनुवादित करण्यात आला. कै. रघुनाथराव खेडेकर हे शल्यविशारद होते. शिवाय ते वेदांत निपुण असल्यामुळे त्यांना शंकराचार्यांनी वेदांतभूषण अशी पदवी दिली होती. कर्जत तालुक्यातील कै. नानासाहेब घाटवळ हे त्यांच्या उपजत गुण, धाडसी वृत्ती व तीक्ष्ण बुद्धी यामुळे सध्या शिपायापासून डेप्युटी सुपरीटेंडन्ट ऑफ पोलीस (DSP) या मोठ्या हुद्यापर्यंत वाढत गेले. पोलीस खात्यात त्यांच्यासारखा अधिकारी फारच विरळा. ** त्यांचे धाकटे बंधू गजानन घाटवळ यांनी ”यादव शिक्षण प्रसारक मंडळी” या नावाची संस्था काढली. असो, अशा किती तरी प्रसिद्ध व्यक्तीची माहिती सांगण्यासारखी आहे. संस्कृती आणि आनुवंशिक संस्कार याच्या उपजत सहाय्यामुळे यादवांच्या वंशजांनी आज निरनिराळ्या क्षेत्रात, विद्येत, व्यापारात, धर्मकार्यात प्रवेश केला आणि त्यात यश मिळवले. ==समाजाची दैवते== [[चित्र:Pali- Shri Ballaleshwar.jpg|250px|right|thumb|बल्लाळेश्वर (पाली)]] गवळी बांधवांच्या गावात मधोमध देऊळ असते. गावदेवी, हनुमान, राधाकृष्ण, विठ्ठलरुक्मिणी, राम, गणपती, शंकर, दत्त यांची ही देवळे असतात. गावदेवी, खंडोबा, भैरी, भवानी, जोगेश्वरी, सालबाई, मोठ्याबाया, जागेवाला, म्हसोबा, वेताळ, चेडा ही समाजाची मुख्य दैवते. अलीकडे एकवीरा हेही दैवत मानले जात आहे. बहुतेकांच्या घरी गणपती येतो. गौरीगणपती, होळी, लग्नसमारंभ यांत गवळी बांधव नाचतात. * ग्रामदैवत: कोकण प्रांतातील गवळी समाज ठिकठिकाणच्या ग्रामदैवतांना मानत आलेला आहे. त्यापैकी मुंबईची [[मुंबादेवी]], पालीचा बल्लाळेश्वर, महाडचे विरेश्वर कोटेश्वरी, नागोठणेची जोगेश्वरी, * रोह्याचे व म्हसळ्याचे धावीर महाराज, * तळ्याची व दाभोळची चंडिका, कडापेचे बापुजी काळकाई, भरणेची काळकाई, * श्रीवर्धनची सोमजाई, बोरलीची चिंचबाई, आंबवलीची विन्हेरेची झोलाई, धामणी गावची झोलाई, गोरेगावचे भैरीनाथ, साखरोळीचे खेमदेव या ठिकाणच्या दैवतांना गवळी समाज विशेष मानत आलेला आहे. लग्नसोहोळ्या प्रसंगी या देवतांच्या आवर्जून भेटी घेतल्या जातात. [[चित्र:Mumbadevi (f).jpg|इवलेसे|180x180अंश|मुंबादेवीचे देऊळ]] * समाजात कुलदैवताला घरचा देव म्हटले जाते. भावकीतील, घराण्यातील एका कुटुंबात घराण्याच्या कुलस्वामीचा देव्हारा पुजला जातो. लग्नाच्या वेळी हा देव आणून त्याची लग्नघरात स्थापना केली जाते. लग्नानंतर कोंबड्या, बकऱ्याचा मान देऊन देव उठवला जातो. वर्षातून एकदा प्रत्येक कुटुंबाने कुलस्वामी कुलस्वामिनीच्या भेटीला जायची रीत आहे. कुलदेवाचा देव्हारा असणाऱ्या घरातील गौरी मानाची असते. गणेशोत्सवात कुलस्वामीचा देव्हारा असलेल्या घरातील गौरीगणपतीच्या दर्शनासाठी जातात. कुलदेवतांचे वर्षातून गौरीपूजन, घटस्थापना, नवरात्र-अष्टमी, महानवमी, चैतावली असे समारंभ केले जातात. समाजातील पाटील व इतर काही घराण्यांचा अपवाद सोडला तर, बाकीच्या सर्व घराण्यांतील कुलदेवतांचा गोंधळ हा दर तीन वर्षांनी होतो. हल्ली घाटावरील लोकांप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा वर्षातून एकदा जेजुरीला किंवा तीर्थक्षेत्राला जायचा प्रघात पडला आहे. == समाजाच्या चालीरिती == समाजात जन्मविधी, नामकरण, साखरपुडा, लग्नसमारंभाच्या आधीचे तांदुळ, देवक, उटणे, हळद वैगरे मंगलविधी हे समाजातील जेष्ठ व्यक्ती व स्रीयां मार्फत केले जातात. परंतु लग्नाच्या व उत्तरकार्याच्या वेळी ब्राह्मणच असावा लागतो. कुणबी, आगरी समाजाप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा पूर्वीपासूनच विधवा विवाहाला मान्यता आहे. कुणबी, आडमराठे किंवा मराठेकुणबी, आगरी ह्या जाती गवळी सदृश असल्या तरी भिन्न आहेत. पूर्वीचा मुंबई इलाख्यांत (Bombay Presidency) सध्याचा कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात गवळी जातींत कोकणातले व घाटावरचे या पोटभेदांखेरीज पोटजाती नाहीत. विवाहादि संस्कार ब्राम्हणच करतात. जातीचे बहुतेक सर्व प्रश्न जातीतच गोतगंगे (गोतसभा) मार्फत सोडवले जात;, मात्र क्वचित् महत्त्वाच्या धार्मिक प्रश्नांवर ब्राह्मणांचे मत घेण्यात येतेयेत असे. गेल्या तीनचारशे वर्षात जातीचे स्थलांतर मुळीच झालेले नाही. इंग्रजी राज्यापूर्वी जातीचा आचार चालीरीतीस अनुसरून होता, असे ज्ञातीच्या मंडळीचे म्हणणे आहे. त्यानंतर काही बाबतीत सुधारणेच्या दृष्टीने फरक पडत चालला आहे. लग्नाच्या आदल्या दिवशीचा हळदीचा कार्यक्रम. या दिवशी वर व वधूला घरात हळद दळून (वाटून) लावतात. याच दिवशी ग्रामदेवता, कुलस्वामी आणि घरच्या देवांना (कुटुंबात पुजत असलेल्या देवांना) मान देण्यात येतो. गवळी समाजात प्रत्येक कुटुंबांचा एक देव्हारा असतो. आणि त्याची पूजा करणारा (भगत) हे मान देतो. समाजात लग्न समारंभासाठी सूप, टोपली, रोवळी, उखळ, मुसळ, जाता, पाटा, वरवंटा, माल्टा (दगडी दिवा), नामनदिवा (लमाणदिवा), पितळीपराती, मडके, कोयती, कुराड, कनाकोंडा, बिनभरडलेला भात या ग्राम्यसंस्कृती व शेतकरी संस्कृतीशी घट्ट नाते असणाऱ्या वस्तूंचे महत्व खूप आहे. या वस्तूंचा उपलब्धते शिवाय विधी पूर्ण होणे अशक्य आहे. देवता पूजण्या शिवाय तांदूळ धुवणे, तांदूळ दळणे, पोल्या तळणे, हळद वाटणे, घाणा भरणे, घाणा कुटणे इत्यादी अनेक विधी करवली आणि नवरानवरीचा हातून करून घेतल्या जातात. यात वरमाया करवल्यांचा मोठामान असतो. हळदी समारंभाचा दिवशी रुईच्या फुलांचा मुंडावळ्या वधू वरांस बांधल्या जातात. पूर्वीचा काळी लग्नासाठी तांदूळ, लाह्या, खोबरे, चणे इत्यादी जिनसा भिजत घालून घरचा घरी मुंडावळ्या ओवल्या जात असत. हल्ली मण्यांचा मुंडावळ्या बांधल्या जातात. लग्नसमारंभात हळदुल्या कट्यारीला अनन्यसाधारण महत्व असून लग्नसोहोळा पूर्णपणे पारपडून वरात घरी भरून होईपर्यंत वधूवर नेहमी कट्यार आपल्या जवळ बाळगून असतात. त्याचप्रमाणे वर लग्नघरातून निघाल्यावर्ती नवरदेवावर्ती धरण्यात येणारा '''सतिर''' (छत्री) लग्न लागल्यावरतीच मिटण्यात येतो. समाजाची क्षात्रधर्मी पार्श्वभूमी यातून दिसून येते. कोकण प्रांतातील गवळी, कुणबी, आगरी लोकांमध्ये सण चालीरीती लग्नसमारंभ यात साम्यता आढळते. तरीही या समाजांमध्ये परस्परात लग्न समारंभ होत नाहीत. या समाजात स्त्रियांसुद्धा पुरुषांसोबत शेतीला आणि व्यवसायाला हातभार लावतात. आज महाराष्ट्रात भेडसावत असलेल्या हुंडापद्धतीच्या विपरीत या समाजात हुंडापद्धत पूर्वीपासून अस्तित्वात नाही. समाजात लग्नसमारंभात स्त्रियांना अग्रामन असतो. गवळी समाजात मातृसत्ताक पद्धतीची झलक आपल्याला दिसून येईल. तसेच सध्या चालत आलेल्या पद्धतीनुसार मामाच्या (आईचा भाऊ) मुलीशी लग्न करण्याची पद्धत आहे. पूर्वी गवळी समाजात केवळ आपल्याच विभागातील गावांमध्ये सोयरीक करण्याची  पद्धत होती. काळाने हे सर्व विभाग एक मेकात मिसळून गेले. == पारंपरिक पोशाख == कमरेला रुमाल नेसलेला, खांद्यावर घोंगडी, विशेष प्रसंगी धोतीर (धोतर) नेसल्यास ढोपरापर्यंतच, डोक्याला गवारीटोपी, पागोटे, पगडी किंवा मुंडासे, कानात वाळ्या-भिकबाळी, गळ्यात गोफ, पायात जाड करकरीत वहाणा, कमरेवर आकडी आणि कोयती सदोनीत अडकवलेली असा पुरुषांचा भारी रुबाब. [[File:Agrees, or Salt Cultivators of Salsette (9842277595).jpg|thumb|Agrees, or Salt Cultivators of Salsette]] स्त्रियांमध्ये नाकात मोठीनथ, कानात कुड्या कानपट्ट्या बुगडया, हातात पाटल्या/ गोठ, गळ्यात गळसरी-गाठवण-पुतळीहार, पायात जोडव्या तोडे, कपाळावर गोल मोठे ठसठशीत कुंकू किंवा कुंकवाची जाडसर आडवी चिरी, डोईवर वेणी किंवा सुवासिक रानफुले खोचलेली यासारख्या सौंदर्यालंकारासोबतच ढोपरापर्यंतच लुगडे नेसण्याची पद्धत प्रचलित, त्याला '''मांडकास नेसणे''' असेही म्हणतात. [[चित्र:Sone_of_the_soil_community_historical_photograph.jpg|इवलेसे|Kunbi-Gavli-Aagri community Historical Photograph]] तांदळाची भाकरी, भात, मळ्यातल्या भाज्या, सुकीमासळी हे नियमित अन्न. भाताची खीर, चामट्या, पानगे, उकडीचा शेंगा-दिवे, नेवऱ्या, मुगवऱ्या, फेण्या पापड्या, तांदळाची बोरं, गोडाचेवडे (पोल्या) हे गवळी चे सणासुदीचे पारंपरिक खाद्य. एकेकाळी भाता सोबत नाचणी, वरी, हारीक ही धान्ये आणि कडधान्ये, भाजीपाला पिकवणारा भूमीपूत्र समाज. ==गवळी समाजाबद्दल== सद्यस्थितीला गवळी समाजात नोकरी, उद्योग, विविध व्यवसायांमधून आर्थिक सुबत्ता दिसून येते. हा समाज आता सामाजिक, आर्थिक, भौगोलिक स्तरांनुसार विभागला गेला आहे. घरातील वडिलधाऱ्या व्यक्ती जुनी बोलीभाषा बोलतात. कोकणातील गवळी समाजाची बोली ही आगरी बोलीशी मिळतीजुळती आहे. काळानुरूप समाजाचा पेहरावही बदलला आहे. पूर्वी कंबरेला रुमाल, अंगात बंडी, डोक्‍यावर पटका (फेटा) किंवा टोपी असायची. तर लग्न समारंभाला हाफपॅन्ट, कोट, धोतिर (धोतर), टोपी आणि महिला नऊवारी साडी नेसायच्या. तर "आठवार मुली" (लग्न न झालेल्या) "परकर पोलका" घालीत. लग्न समारंभातील हळदीच्या गाण्यांनी आणि अन्य पारंपरिक गाण्यांनी समारंभ अविस्मरणीय व्हायचा. आता त्याचे स्वरूप बदलल्याचे जाणवते. ही गाणी आता ऐकायला मिळत नाहीत. * समाजातील बहुतेक मंडळी उच्चशिक्षित, वारकरी आणि आध्यात्मिक बैठकीला जाणारी असल्याने पारंपरिक बोली भाषा विस्मरणात गेली आहे. पूर्वी कुटुंबात आईला "आये" किंवा "बय", आजीला सुद्धा "बय" किंवा "म्हातारी आये" आणि बहिणीला "बाय'' असे संबोधण्यात येत होते. तसेच वडिलधाऱ्या मंडळींना "बाबास", "काकास", "दादास" म्हणण्याची पद्धत होती. तर लहान मुलांना "बाला, बावा''' म्हणून हाक मारले जायचे. 'च्या भना', 'वाटोला झाला' ही शिवी-वजा विशेषणे सर्रास वापरली जात. मात्र आता त्याच्यावर काहीसे निर्बंध आल्याचे जाणवते. किंवा ही वाक्‍ये विस्मरणात गेली. गवळी माणसाचा कणखर आणि काहीसा राकटपणा त्यांच्या बोलीभाषेतून जाणवतो. तर गवळी मंडळींची देहबोलीही त्यांच्या बोलीभाषेशी साधर्म्य साधणारी आहे. या समाजाचे वैशिष्ट्य आणि बोलीभाषा काळानुरूप बदलत आहेत. गोपालनाच्या व्यवसायावरून '''‘गवळी’''' हे नाव पडलेले असले तरी, मुख्य व्यवसाय हा भातशेतीच आहे. ही जात ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर आहे. भातशेतीच्या व गोपालनाच्या धंद्यावरून ही एक स्वतंत्र जात झालेली आहे. यांमध्ये #आगरातले गवळी (कोकणातले), #घाटावरचे गवळी असे पोटभेद असून त्या पोटभेदांतील लोकांच्या चालीरीती, बोलीभाषा वेगवेगळ्या आहेत. गवळ्यांच्या पुष्कळ चालीरीती आगरी व कुणब्यांप्रमाणे आहेत. आडनांव एक असलेल्या लोकांमध्ये विवाहसंबंध होत नाहीत. पुनर्विवाह व काडीमोड (घटस्फोट) या दोन्ही चाली गवळ्यांमध्ये पूर्वीपासूनच रूढ आहेत. पूर्वीचा काळी स्त्रिया पांढरे शुभ्र उपरणे किंवा धोतर अंगाभोवती शालीप्रमाणे पांघरून घेत असत. जवळपास दोन तृतीयांश गवळी शाकाहारी तर ईतर मांसाहारी असून मुख्य अन्न तांदळाची भाकरी, भात, सुकी मासळी हे आहे. ==गवळी लोकांची गावे== '''गावे:''' [[श्रीवर्धन]], [[दापोली]], [[खेड]], [[मुरूड]], [[अलिबाग]], खवली, आपटा, [[वडवली]], सावरोली, बेलोशी, [[खोपोली]], माणगाव, डोंगरोली, [[तळा]], [[म्हसळा]], महाड, नागोठणे, [[इंदापूर]], तारने, [[बामणघर]], साखरी, [[पाली]], वाघिवली, [[रोहा]], [[घोसाळे]], कोलाड, [[मंडणगड]], चरई ईत्यादी. ¶'''आडनावे:''' '''कोकण:''' आवासकर, आईनकर, कोटकर, कोदेरे , काटेकर, काते, कासार, किलजे, कांबळे, कोंडेरे, काटले, कापदुले, कलांबकर, केलस्कर, टोपरे, केसरकर, खताते, खरपुडे, खेडेकर, खवलेकर, गवळी, गायकर, गोरीवले, गोपाळे, घाटवळ, घोसाळकर, ठसाळ, साळ, घोले, चाचे, चिले, चोगले, चौकेकर, टावरे, ठाणके, डायरे, डाकरे, दिघे, डिगे, ढगे, तरेकर, तटकरे, तळकर, तिसकर, तांबडे, दर्गे, दुर्गवळी, दळवी, दिवेकर, दुखले, दुर्गावळे, दिघीकर, दाभोळकर, धुमाळ, नटे, नारिंगकर, पाटील, साबळे, पंदेरे, पवार, पगार, पगडे, पाटगे, पाटे, बांडागळे, बाठे, बिरवटकर, बिरवाडकर, बोबडे, बोरे, भुरण, भालेकर, भेसरे, भोजने, मांदाडकर, महागावकर, महाडीक, माटे, मिरगळ, मोडशिंग, सारंगे, साईकर, यादव, राईन, रायगवळी, रिकामे, लटके, लाड, लेपकर, वरणकर, वरेकर, वाजे, शिवकर, शिंदे, भाटकर, किन्होळकर, करंजकर, शिळीमकर, हिवरकर. '''पश्चिम महाराष्ट्र:''' देखनाळे, बहिरट, बिडकर, कलागते, किन्होळकर, गार्वे, वैराळकर, इंगोले, डाकवे, देवर्षी, हुच्चे, परळकर, अलंकर, अवधूत, कविस्कर, नागापुरे, पायकर, परळकर, औरंगे, घुले, साठे, हिरणवाळे, खडके, येवले, हेकडे, भाकरे, शेळके, शनवारे, चावंडे, काळे, गायन, सुडस्कर, बावस्कर, निखाडे, तोटे, भक्ते, आलोकर, घाटोळ, पाटणकर, घुमारे, आसोले, कटाले, चौधरी, लंगोटे, यमगवळी, खोपेकर, पुलाते, भालेराव, ढोकणे, अवसरे, फुके, काष्टे, भाकरे, डाखोरे, साखरे, पारध, देव्हारे, मंदाडे, झित्रे, लोहंबरे, कवरके, देसाई, देशमुख, दादगाये, नाथ ई. '''मराठवाडा आणि विदर्भ:''' गोलावार, बोंदरवाड, येईलवाड, घुमे, बुरकुले, जक्कलवार, जंगवाड, किरतवाड, गाडे, माडगे, जिल्हेवाड, पाटील, एडले, मुंगरे, कांकांडे, नुनुंचे, खरबकर, गोटमवाड, डोनकेवाड, दामनबैनवाड, लिंगनवाड, जानापुरे, मोटपरे, जाणापुरे, कोंके, तोडचिरे, बोंबदरे, कासार, देशमुख, देवणे, आऊलवार, जंगवाड, मुगरे, कटकेमोड, करेवाड, जिंकोड, बुरफुले ई. ==जुन्या पिढीतील नावे== '''पुरुषांचीः-''' कान्हा, काळू, केरु, गोमा, गोईन, गोंदया, गौरु, गणू, गंग्या, जानू, जोमा, धर्मा, दोरक्या, दामु, धाकटू, धोंडू, पदू, पंड्या, पोशा, बारक्या, बाळा, बेंडू, बंडया, बेमट्या, सुडक्या, सोनू, चांगो, भिकू, महादू, लखु, राघो, रामा, येशा, वाळकू इ. '''बायकांची:-''' कुंदा, गुणी, गंगा, चंद्रा, जनी, ठकू, तानी, दोरकी, देऊ, धाकटी, धोंडी, नामी, पंडी, पिठी, पारबती, बाया, बारकी, भागी, भिमा, भिकी, महाली, मंदा, राजी, रोंगी, विठा, शांती, सखू, सोनी, हिरा, येस्वदा, येशी इ. लग्नानंतर मुलींचा नावापुढे '''बाई''' लावले जात असे. == प्रसिद्ध व्यक्तीमत्वे == * [[आदिती तटकरे]], महिलाविकास मंत्री * [[सचिन खेडेकर]], सिने कलाकार * [[तेजस्विनी घोसाळकर]], नगरसेविका * [[ओंकार भोजने]], नाट्य कलावंत * [[रमेश लटके]] ** [[ऋतुजा रमेश लटके]] * [[दीपक वसंत केसरकर]], माजी मंत्री 9gh3u88kn0uaa776fpwzhsv1dcykx4a 0 197305 2692479 2612617 2026-07-03T18:46:48Z ~2026-37745-07 184812 2692479 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket team | name = आयर्लंड | image = Cricket_Ireland_flag.svg | alt = मथळा पहा | caption = | nickname = | association = [[क्रिकेट आयर्लंड]] | captain = [[लॉरा डेलनी]] | coach = [[एड जॉयस]] | icc_status = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी|पूर्ण सदस्य]]<br/> | icc_member_year = {{date|२०१७}} | icc_status2 = सहयोगी सदस्य | icc_member_year2 = {{date|१९९३}} | icc_region = [[युरोपियन क्रिकेट परिषद|युरोप]] | wodi_rank = ११वा | wt20i_rank = १०वा | wodi_rank_best = ८वा <!-- तिचा संघ प्रथमच सर्वकालीन सर्वोत्तम रँकिंगवर पोहोचल्याची तारीख --> | wt20i_rank_best = १०वा (०२-जुलै-२०२०)<!-- तिचा संघ प्रथमच सर्वकालीन सर्वोत्तम रँकिंगवर पोहोचल्याची तारीख --> | only_wtest = वि {{crw|PAK}} [[कॉलेज पार्क, डब्लिन|कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]]; ३०–३१ जुलै २००० | num_wtests = १ | wtest_record = १/०<br />(० अनिर्णित) | first_wodi = वि {{crw|AUS}} [[ओर्म्यू क्रिकेट ग्राउंड]], [[बेलफास्ट]] येथे; २८ जून १९८७ | most_recent_wodi = वि {{crw|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] येथे; २३ जानेवारी २०२४ | num_wodis = १७३ | num_wodis_this_year = ३ | wodi_record = ४९/११६<br />(१ बरोबरीत, ७ निकाल नाही) | wodi_record_this_year = २/०<br />(१ बरोबरीत, ० निकाल नाही) | wwc_apps = ५ | wwc_first = [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८]] | wwc_best = ४था (१९८८) | wwcq_apps = ४ | wwcq_first = [[२००३ आयडब्ल्यूसीसी ट्रॉफी|२००३]] | wwcq_best = चॅम्पियन्स (२००३) | first_wt20i = वि {{crw|WIN}} [[केनुरे]], [[डब्लिन]] येथे; २७ जून २००८ | most_recent_wt20i = वि {{crw|SCO}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबू धाबी]] येथे; ५ मे २०२४ | num_wt20is = १२१ | num_wt20is_this_year = ११ | wt20i_record = ५०/७०<br />(० बरोबरीत, १ निकाल नाही) | wt20i_record_this_year = १०/१<br />(० बरोबरीत, ० निकाल नाही) | wwt20_apps = ४ | wwt20_first = [[२०१४ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१४]] | wwt20_best = पहिली फेरी (२०१४, [[२०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१६]], [[२०१८ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१८]], [[२०२३ आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|२०२३]]) | wwt20q_apps = ४ | wwt20q_first = [[२०१३ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता|२०१३]] | wwt20q_best = चॅम्पियन्स ([[२०१५ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता|२०१५]]) | h_pattern_la = | h_pattern_b = _collar | h_pattern_ra = | h_pattern_pants = | h_leftarm = FFFFF6 | h_body = FFFFF6 | h_rightarm = FFFFF6 | h_pants = FFFFF6 | a_pattern_la = _ire_odi_26 | a_pattern_b = _ire_odi_26 | a_pattern_ra = _ire_odi_26 | a_pattern_pants = | a_leftarm = 0F3023 | a_body = 0F3023 | a_rightarm = 0F3023 | a_pants = 000033 | t_pattern_la = _ire_t20wc26 | t_pattern_b = _ire_t20wc26 | t_pattern_ra = _ire_t20wc26 | t_pattern_pants = | t_leftarm = 003817 | t_body = 00AB41 | t_rightarm = 003817 | t_pants = 000033 | asofdate = ५ मे २०२४ }} '''आयर्लंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ''' हा आंतरराष्ट्रीय [[महिला क्रिकेट]]मध्ये [[आयर्लंड]]चे प्रतिनिधित्व करणारा संघ आहे. {{विस्तार}} [[वर्ग:आयर्लंडमधील क्रिकेट|महिला संघ]] [[वर्ग:राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ]] 0fd05g2edjb9pfg2f0iq8qhzaipipzl 0 227503 2692476 2184008 2026-07-03T18:28:43Z अभय नातू 206 प्रस्तावना 2692476 wikitext text/x-wiki [[File:Egg incubator.jpg|thumb|अंडी उबवणारे यंत्र]] '''अंडी उबवणारे यंत्र''' म्हणजे कुक्कुट पालन व्यवसायात शेतकऱ्यांसाठी उत्कृष्ट दर्जाचr कोंबड्यांची पिल्ले तयार करण्याचे यंत्र होय. अंडी उबवणी यंत्रामध्ये (इनक्यूबेटर) [[तापमान]], आर्द्रता आणि हवेचे योग्य आवागमन यासारख्या पर्यावरणीय परिस्थितीला नियंत्रित करता येते. बहुतेकदा सूक्ष्मजीवांच्या वाढविण्यासाठी, अंडी कृत्रिमरित्या उबविण्यासाठी, [[रासायनिक शस्त्रे|रासायनिक]] किंवा जैविक अभिक्रिया करण्यासाठी योग्य परिस्थिती प्रदान करण्यासाठी वापरली जाते. == इतर नावे == * प्रजनन यंत्र * अंडी उबवणी यंत्र * कृत्रिम उबवणी उपकरणे * अंडी प्रजनन उपकरणे * सेटर्स<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-12-805166-5.00002-2|title=Mathematical Optimization Terminology|last=Keller|first=André A.|date=2018|publisher=Elsevier|isbn=978-0-12-805166-5|pages=13–237}}</ref> == इतिहास == इजिप्शियन लोकांकडे इ.स.पू. ४०० मध्ये उबवणी पद्धत अस्तित्वात होती, दंडगोलाकार इमारत किंवा ओव्हनचा वापर करून ज्याच्या तळाशी आग लावण्यात येत होती. अंडी उबवण्यासाठी अंडी एका अर्धवट राखेत विणलेल्या शंकूवर ठेवली गेली. त्या इमारतीला छप्पर देखील होते, त्यामुळे धूर बाहेर जाऊ शकत नव्हता. १७३० मध्ये, फ्रेंच निसर्गशास्त्रज्ञ आणि वैज्ञानिक रेने एन्टोईन फेराचॉल्ट डी रेऊमर यांनी प्रस्तावित केलेले अल्कोहोल-आधारित ताप-मापक यंत्र आणि तापमानाचे अचूक मोजमाप करणे आवश्यक होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://dx.doi.org/10.1787/9789264124561-graph52-fr|title=Les modalités de traitement sont très différentes entre le secteur spécialisé des soins de santé mentale et le secteur des soins primaires|date=2012-03-09|website=dx.doi.org|access-date=2020-04-30}}</ref> रेऊमरने कृत्रिम इनक्यूबेटरच्या रचनेमध्ये ताप-मापक यंत्रचा वापर केला, १७४७ मध्ये अ‍ॅकॅडमी देस सायन्सला सादर केला. १७४९ मध्ये कोणत्याही हंगामात सर्व प्रजातींचे पाळीव पक्षी उबवण्याची आणि वाढवण्याची कला म्हणून प्रकाशित केले. लायमन बाईस यांनी १८७९ मध्ये कोळशाचा दिवा इनक्यूबेटर तयार केला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.worldcat.org/oclc/923794443|title=Tastes like chicken : a history of America's favorite bird|last=Rude, Emelyn,|isbn=978-1-68177-163-2|edition=First Pegasus books edition|location=New York|oclc=923794443}}</ref> पहिले व्यावसायिक मशीन हेअरसन यांनी १८८१ मध्ये बनवले.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Page|first=Jason S.|date=2013-06-04|title=Boildown Study on Supernatant Liquid Retrieved from AW-106 in December 2012|url=http://dx.doi.org/10.2172/1082481}}</ref> == उद्देश == इनक्यूबेटर (अंडी उबवणी यंत्र) हे एक उपकरण आहे, ज्यामध्ये तापमान, आर्द्रता आणि हवेचा प्रवाह यासारख्या पर्यावरणीय परिस्थितीला नियंत्रित करता येते. जाते. बहुतेकदा हे सूक्ष्मजीवांच्या वाढविण्यासाठी, अंडी कृत्रिमरित्या उबविण्यासाठी, रासायनिक किंवा जैविक अभिक्रिया करताना योग्य परिस्थिती प्रदान करण्यासाठी वापरली जाते. इनक्यूबेटर हे पक्षी आणि सरपटणारे प्राणी यांची अंडी उबविण्यासाठी वापरले जात आहे. कोंबडीची अंडी सुमारे २१ दिवसांत उबविली जातात, परंतु पक्ष्यांच्या इतर प्रजाती जास्त किंवा कमी कालावधी घेऊ शकतात. इनक्यूबेटरचा वापर पक्षी वाढवण्यासाठी देखील वापरले जातात. अंडी उबवण्यासाठी अंड्यासाठी परिपूर्ण वातावरण आणि परिस्थिती निश्चित केली पाहिजे, कारण तापमान, आर्द्रता आणि आवश्यक वेळी अंडी फिरवणे या घटकांचे नियमन केले जाते. त्यामुळे अंडी योग्य प्रकारे उबवली जातात. कारण ते कोंबडीची नैसर्गिक स्थितीची भूमिका बजावत असते. एकाच वेळी भिन्न प्रजातींच्या पक्षाची अंडी उबवणे शक्य आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Piestun|first=Y.|last2=Druyan|first2=S.|last3=Brake|first3=J.|last4=Yahav|first4=S.|date=2013-04|title=Thermal treatments prior to and during the beginning of incubation affect phenotypic characteristics of broiler chickens posthatching|url=http://dx.doi.org/10.3382/ps.2012-02568|journal=Poultry Science|volume=92|issue=4|pages=882–889|doi=10.3382/ps.2012-02568|issn=0032-5791}}</ref> == कुकुट पालनामध्ये अंडी उबवणी पद्धती == व्यावसायिक दृष्टीकोनातून अंडी उबवणी करण्याच्या एकल-स्थरीय (स्टेज ) आणि बहु-स्थरीय अशा सामान्यपणे दोन पद्धती वापरल्या जातात. एकल-स्टेज मध्ये अंडी उबवण्यासाठी एकाच भ्रूणाची अंडी असतात. एकल-स्टेज मध्ये अंडी उबवण्याचा फायदा म्हणजे वाढत्या भ्रूणाच्या गरजांनुसार हवामान परिस्थिती मध्ये बदल करता येतो. बहु-स्टेज मध्ये अंडी उबवण्यासाठी साधारणपणे ३ ते ६ वयोगटातील विविध भ्रूणांची अंडी या संचात असतात. परिणामी, वाढत्या भ्रूणांच्या गरजांनुसार हवामानातील परिस्थिती योग्य प्रकारे जुळवून घेता येत नाही आणि संचात असलेल्या विविध भ्रूणांना वयोमानानुसार तडजोड करावी लागते. बहु-स्टेज उबवणी प्रक्रियेमध्ये, जुन्या गर्भांद्वारे तयार होणारी उष्णता त्याच मशीनमधील उबदारपणाची मागणी करणाऱ्या तरुण गर्भांना गरम करण्यासाठी वापरली जाते. एकल-स्टेज आणि बहु-स्टेज मधील भिन्न भौतिक मागणीमुळे यशस्वी होण्यासाठी भिन्न उपकरणे आवश्यक आहेत. बरेच औद्योगिक उत्पादक पारंपारिक एकल-स्टेज यंत्र वापरतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://dx.doi.org/10.26226/morressier.5912d9e8d462b80292386c6c|title=A prospective randomised trial comparing embryo development in the MINC incubator versus the EmbryoScope incubator|last=Tucker|first=Philippa|date=2017-06-22|website=dx.doi.org|access-date=2020-04-30}}</ref> == शैली == आधुनिक उबवणी यंत्र हे विद्युत उर्जेचा उपयोग केला जातो . मोठ्या कोंबडीच्या संगोपनासाठी किंवा अंडी आतल्या आत आणि ते केव्हा तयार होते हे विद्यार्थ्यांना पाहण्यासाठी ठेवले जातात. काही औद्योगिक आधुनिक उबवणी यंत्र इतके मोठे आहेत की, त्यामध्ये १,२४,४१६ इतकी अंडी सामावू शकतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2014-09|title=September 6–12, 2014|url=http://dx.doi.org/10.1016/s0140-6736(14)61491-4|journal=The Lancet|volume=384|issue=9946|pages=i|doi=10.1016/s0140-6736(14)61491-4|issn=0140-6736}}</ref> == वापर == * १०० ते १००० पर्यंत अंडी उबवण्याची क्षमता असलेले यंत्र उपलब्ध. * ग्रामीण युवक, कुक्कुटपालन करणारे शेतकरी, स्वमदत गट, शैक्षणिक संस्था /प्रयोगशाळा यांसाठी अतिशय उपयुक्त. = फायदे = * कमी किमतीची अंडी उबवणी यंत्र उपलब्ध आहे. * हे पूर्णपणे स्वयंचलित मशीन आहे बाह्य पर्यवेक्षण किंवा नियंत्रण आवश्यक नाही * एखादी व्यक्ती हाताळू शकते किंवा सहजपणे ऑपरेट करू शकते. * यंत्राचे वजन ८५ - ८७ किलो असते. == हे सुद्धा पहा == * [[कुक्कुटपालन]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कुक्कुटपालन]] [[वर्ग:मशिन ट्रान्सलेशन]] 1gap9jgmmjg0l9se5pekmngb4cgzhqg 0 228356 2692540 2681907 2026-07-04T08:04:14Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2692540 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = विजय सुरवाडे | चित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | टोपणनाव = | जन्मदिनांक = ३० जून १९५६ | जन्मस्थान = [[भुसावळ]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | शिक्षण = [[मुंबई विद्यापीठ]] | पदव्या = बी.ए. | चळवळ = [[आंबेडकरी चळवळ]] | संघटना = | अवगत भाषा = | कार्यक्षेत्र = लेखन, सामाजिक चळवळ | पत्रकारिता लेखन = | पुरस्कार = | स्मारके = | धर्म = [[बौद्ध धर्म]] | प्रभाव = [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] | प्रभावित = | वडील नाव = | आई नाव = | पती नाव = | पत्नी नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी चित्र = | तळटिपा = [https://www.facebook.com/vijay.surwade.357 फेसबुक संकेतस्थळ] }} '''विजय सुरवाडे''' ( ३० जून १९५६) मराठी लेखक व [[आंबेडकरी चळवळ|आंबेडकर चळवळीतील]] ज्येष्ठ संशोधक, अभ्यासक व संग्राहक आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.tarunbharat.com/news/533107|title=‘डॉ.आंबेडकरांचे स्नेही : दत्तोबा पोवार’ ग्रंथ संशोधनाच्या अंगाने मौलिक - तरुण भारत|date=2017-11-14|work=तरुण भारत|access-date=2018-05-08|language=en-US}}</ref> अनेक सामाजिक व शैक्षणिक संस्थांची त्यांचा संबंध असून जागतिक कीर्तीच्या अग्रणी वित्तीय संस्थेत (IDBI) प्रबंधक या पदावर ते कार्यरत होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://velivada.com/2017/05/13/meet-vijay-surwade-living-encyclopedia-ambedkarism/|title=http://velivada.com/2017/05/13/meet-vijay-surwade-living-encyclopedia-ambedkarism/|website=velivada.com|access-date=2018-05-08|archive-date=2018-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180703163136/http://velivada.com/2017/05/13/meet-vijay-surwade-living-encyclopedia-ambedkarism/|url-status=dead}}</ref> ते आता सेवा निवृत्त आहेत. ==सुरुवातीचे जीवन व शिक्षण== [[जळगाव जिल्हा|जळगाव]] जिल्ह्यातील [[भुसावळ]] येथे ३० जून १९५६ रोजी एका गरीब कुटुबांत विजय सुरवाडे यांचा जन्म झाला. भुसावळ, [[चाळीसगाव]], [[ठाणे]], [[मुंबई]] येथून त्यांनी शिक्षण घेतले. [[मुंबई विद्यापीठ]]ाची [[बी.ए.]] (स्पे. इकॉनॉमिक्स) पदवी परीक्षा ते उत्तीर्ण झाले आहेत. ==कारकीर्द== [[बाबासाहेब आंबेडकर|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे]] जीवन चरित्र व चळवळींचा इतिहास हा त्यांचा आवडीचा, जिव्हाळ्याचा व सदैव संशोधनाचा विषय आहे. या व्यासगांतून त्यांनी फुले-आंबेडकर चळवळीसंबंधीचे ग्रंथ, मूळ छायाचित्रे, पत्रे, संबधित संदर्भ आदी दुर्मीळ अस्सल दस्तावेजांचा समृद्ध वैयक्तिक संग्रह तयार केला. डॉ. आंबेडकर जीवन व चळवळीवर लेखन किंवा संशोधन करणाऱ्या देश-विदेशातील अभ्यासकांना विजय सुरवाडे सहकार्य व मार्गदर्शन करतात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://m.mid-day.com/articles/finding-babasaheb-ambedkar-s-smile/17166159|title=Finding Babasaheb Ambedkar s smile|date=2016-04-24|work=mid-day|access-date=2018-05-08}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> चरित्रकार [[धनंजय कीर]] यांच्या 'कृतज्ञ मी कृतार्थ मी' व [[सविता आंबेडकर|डॉ. माईसाहेब आंबेडकर]] यांच्या 'डॉ. आंबेडकरांच्या सहवासात' या आत्मचरित्राचे लेखन व संपादन त्यांनी केले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या 'डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने समिती'च्या फोटो अल्बम व पत्रव्यवहार खंड प्रकाशन समितीचे सदस्य होते. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी १९२० ते १९३६ या कालावधीत केलेल्या काही निवडक भाषणांचा संग्रह विजय सुरवडे यांनी संपादित केला आहे. यापूर्वी त्यांनी ’पत्रव्यवहारातून डॉ. आंबेडकर’ या शीर्षकाचे दोन खंड संपादित करून प्रकाशित केले आहेत. डॉ. आंबेडकरांच्या ५००० पेक्षा अधिक मूळ छायाचित्रांचा संग्रहही त्यांनी केला आहे. ही छायाचित्रे त्यांनी संपूर्ण देशभरात फिरून मिळवलेली आहेत. ==लेखन== * ''समकालीन सहकाऱ्यांच्या आठवणीतील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर'' – प्रकाशन : लोकवाङमय गृह (२००७)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www-lib.tufs.ac.jp/opac/en/recordID/catalog.bib/BB18205354?hit=-1&caller=xc-search|title=समकालीन सहकार्‍याच्या आठवणीतील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=सुरवाडे|first=संपादन-संकलन, विजय|website=東京外国語大学附属図書館ＯＰＡＣ|access-date=2018-05-08}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची निवडक भाषणे : भाग पहिला'', प्रकाशन : लोकवाङमय गृह<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.akshardhara.com/en/phule-ambedkar-books/22119-Dr-Babasaheb-Ambedkaranchi-Nivadak-Bhashane-Part--1-Vijay-Survade-Lokvangmay-Gruha-buy-marathi-books-online-at-akshardhara-9788188284009.html|title=Dr.Babasaheb Ambedkaranchi Nivadak Bhashane Part -1 by Vijay Survade - Book Buy online at Akshardhara|website=Akshardhara|language=en|access-date=2018-05-08|archive-date=2018-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180511065739/http://www.akshardhara.com/en/phule-ambedkar-books/22119-Dr-Babasaheb-Ambedkaranchi-Nivadak-Bhashane-Part--1-Vijay-Survade-Lokvangmay-Gruha-buy-marathi-books-online-at-akshardhara-9788188284009.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180511065739/http://www.akshardhara.com/en/phule-ambedkar-books/22119-Dr-Babasaheb-Ambedkaranchi-Nivadak-Bhashane-Part--1-Vijay-Survade-Lokvangmay-Gruha-buy-marathi-books-online-at-akshardhara-9788188284009.html |date=2018-05-11 }}</ref> * ''पत्रव्यवहारातून डॉ. आंबेडकर'' (खंड १ व २), तथागत प्रकाशन (१९८६) *डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या सावलीचा संघर्ष, तथागत प्रकाशन (मे २०१३) *डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चित्रात्मक चरित्र (फोटो अल्बम ) ४ भाषांत *Selected Writings and Speeches of Dr. Ambedkar ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=1612332738849600&id=185841844832037&refsrc=https%3A%2F%2Fm.facebook.com%2Fscroll.in%2Fvideos%2F1612332738849600%2F&_rdr व्हिडिओ] {{DEFAULTSORT:सुरवाडे, विजय}} [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:इ.स. १९५६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:सामाजिक कार्यकर्ते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय बौद्ध]] 0d30gthoygzuh82u00wrdjdlbg1rhm9 4 243590 2692410 2685669 2026-07-03T12:30:26Z ~2026-38011-24 184892 /* श-शि-शी-शे-स-सो-सा -सु */ 2692410 wikitext text/x-wiki डुंबरे == 96 कुळी मराठ्यांच्या सर्व 96 कुळातील एकूण ६३७१ आडनांवांचा तपशील == === मराठा क्षत्रिय पदवी === पाटील/पट्टराजा (Patil/Pattaraja), देशमुख/देशपाटील (Deshmukh/Deshpatil), राव/राजे/राणे (Rao/Raje/Rane), नाईक (Naik) साळुंखे पाटील मासाराम/मासारामकर (Masaram/Masaramkar) बांदल (bandal) मुळीक (Mulik) काशीद (kashid) घाडीगांवकर (Ghadigaonkar) कोतवाल (kotwal) === मराठा ब्राह्मण पदवी === कुलकर्णी (Kulkarni), देशपांडे (Deshpande), पंत/मंत्री (Pant/Mantri) अंगण,  ANGAN,  अंगमोडे, ANGAMODE AANGNODE,  अंगराखे, ANGRAKHE,  अंजिरे, ANJIRE,  ANJEERE,  अंतरंदे, ANTARANDE,  अंदूरकर, ANDURKAR, ANDOORKAR, अंधक, ANDHAK, अंधक, ANDHAK, अंधक-आंधक, अंधार, ANDHAR, ANDHAAR, अंधारे, ANDHARE, ANDHAARE, अंधुरकर, ANDHURKAR, अंधुरकार, ANDHURKAR, ANDHURKAAR, अंबरीष, AMBARISH, अंबाडे, AMBADE, AMBAADE, अंबारीवाले, AMBAARIWALE, AMBARIWALE, अंबारे, AMBARE, AMBAARE, अंबीराव, AMBIRAV, AMBIRAO, AMBEERAV, AMBEERAO, अंवचारे, ANVACHARE, ANVACHAARE, अंशधारी, ANSHDHARI, ANSHADHAARI, अकंटक, AKANTAK, अकराळ, AKARAL, AKARAAL, अकांटे, AKANRE, AKAANTE, अकांत, AKANT, AKAANT, अकांते, AKANTE, AKAANTE, अकाते, AKATE, AKAATE, अकाते-अंकाते, AKATE/ANKATE, अकारे, AKARE, AKAARE, अकृत, AKRUT, अकोलकर, AKOLKAR, अक्राळ, AKRAL, AKRAAL, अखंड, AKHAND, अखडे, AKHADE, अखत्यार, AKHATYAR, AKHTYAAR, अखिल, AKHIL, अगचारे, AGACHARE, अगोचर, AGOCHAR, अघटराव, AGHATARAV, अघटे, AGHATE, अघाडे, AGHADE, अघोक, AGHOK, अघोका, AGHOKA, अघोर, AGHOR, अचल, ACHAL, अचाह, ACHAH, अच्युत, ACHYUT, अच्युत (२), ACHYUT, अजमते, AJAMATE, अजमते, AJANATE, अजातशत्र, AJATASHATR, अजातशत्रू, AJATASHATRU, अजिंक्य, AJINKY, अजे, AJE, अटोळे, ATOLE, अडशूळ-अडसूळ, ADASHUL-ADASUL, अडसरे, ADASARE, अडसुरे, ADASURE, अडसूळ, ADASUL, अडे, ADE, अढाऊ/आढवADHAU/AADHAV, आढाव Adhav, अढोक, ADHOK, अतकड, ATAKAD, अतकर, ATAKAR, अतकरे, ATAKARE, अतुलबळी, ATULABALI, अत्तरदे, ATTARADE, अधचार, ADHACHAR, अधचारे, ADHACHARE, अधटराव, ADHATARAV, अधटे, ADHATE, अधाडे, ADHADE, अधिकारी, ADHIKARI, अधोक, ADHOK, अनंग, ANNAG, अनंगपाळ, ANNAGAPAL, अनंगवीर, ANNAGAVIR, अनंत, ANNATA, अनेकराव, ANEKARAV, अनेराव, ANERAV, अनोले, ANOLE, अपराज, APARAJ, अपराधे, APARADHE, अपराधे, APARADHE, अपराळे, APARALE, अपसे, APASE, अप्तिकर, APTIKAR, अप्रधे, APRADHE, अबरूद, ABARUD, आबंटकर, AMBTAKAR, अबुध, ABUDHA, अबोळे, ABOLE, अभंग, ABHANG, अभंग, ABHANG, अभिरे, ABHIRE, अभीर, ABHIR, अमदाबादकर, AMADABADAKAR, अमनकर, AMANAKAR, अमनकार, AMANAKAR, अमया, AMAYA, अमराळे, AMARALE, अमलदार, AMALADAR, अमलपुरे, AMALAPURE, अमव, AMAV, अमिर, AMIR, अमीन, AMIN, अमीर, AMIR, अमीर, AMIR, अमृत, AMRUT, अमृते, AMRUTE, अयाचित, AYACHIT, अरबट, ARABAT, अरमळे, ARAMALE, अरमाल, ARAMAL, अरमाले, ARAMALE, अरवट, ARAVAT, अरवड, ARAVAD, अरवले, ARAVALE, अरविंट, ARAVINT, अरविंद, ARAVIND, अरविंद, ARAVIND, अरविद, ARAVIND, अराव, ARAV, अरीरव, ARIRAV, अरीराव, ARIRAV, अरेराव, ARERAV, अरेराव ARERAV, अर्णव, ARNAV, अलबळकार, ALABALAKAR, अलाट, ALAT, अळसपुरे, ALASAPURE, अवंगपाळ, AVANGAPAL, अवकाळे, AVAKALE, अवकोळ, AVAKOL, अवघड, AVAGHAD, अवचर, AVACHAR, अवचार, AVACHAR, अवचारे, AVACHARE, अवचारे(२), AVACHARE, अवचितराव, AVACHITARAV, अवचोर, AVACHOR, अवटे, AVATE, अवताड, AVATAD, अवताड, AVATAD, अवताडे, AVATADE, अवतार, AVATAR, अवतारिक, AVATARIK, अवतारे, AVATARE, अवधानी, AVADHANI, अवधीय, AVADHIY, अवनाळे, AVANALE, अवसरे, AVASARE, अवाडे, AVADE, अविचारे, AVICHARE, अविचारे (२), AVICHARE, अविराव, AVIRAV, अवोक, AVOK, अवोर, AVOR, अवोळे, AVOLE, अव्हळ, AVHALE, अव्हाळे, AVHALE, अशीरे, ASHIRE, असुरे, ASURE, असेकर, ASEKAR, अस्वले, ASVALE, अहिर, AHIR, अहिरराव, AHIRARAV, अहीरराव (२), AHIRARAV, ===पा === Adhav,आंगण, AANGAN, आंगणे, AANGANE, आंगने, AANGANE, आंगराखे, AANGARAKHE, आंगरे, AANGARE, आंगळावे, AANGALAVE, आंग्रे, AANGRE, आंध्र, AANRDHA, आंबट, AANBAT, आंबटेAANBATE, आंबलेAANBALE, आंबेकर, AANBEKAR, आंबेकर (२), AANBEKAR, आंबेकार, AANBEKAR, आंबोने, AANBONE, आंबोले, AANBOLE, आंब्रे, AANBRE, आंभोरे, AANBHORE, आकर्ण, AAKARNA, आक्टे, AAKTE, आखरे, AAKHARE, आखाडे, AAKHADE, आखारे, AAKHARE, आखेरे, AAKHERE, आगरकार-आगरकर, AAGARAKAR-AAGARAKAR, आगलाव, AAGALAV, आगलावे, AAGALAVE, आगलावे, AAGALAVE, आगले,आगळे AAGALE, आगवण, AAGAVAN, आगवान, AAGAVAN, आगे, AAGE, आगे, AAGE, आचटे, AACHATE, आचटे, AACHATE, आचटे, AACHATE, आचार्य, AACHARY, आचार्य (२), AACHARY, आटमांडे, AATAMANDE, आटोळे, AATOLE, आठवले, AATHAVALE, आडकिणे, AADAKINE, आडवले, AADAVALE, आडीवळे, AADIVALE, आडे, AADE, आढक, AADHAK, आढळे, AADHALE, आढव, AADHAV,आतकड, AATAKAD, आतकरी, AATAKARI, आतने, AATANE, आतले, AATALE, आथंबे, AATHANBE, आदन, AADAN, आदने, AADANE, आदित्य, AADITYA, आधार, AADHAR, आंबटकर, AMBATKAR, आबले, AABALE, आबे, AABE, आबोटे, AABOTE, आबोने, AABONE, आबोले, AABOLE, आभारे, AABHARE, आभोर, AABHOR, आभोरे, AABHORE, आमले, AAMALE, आमळे, AAMALE, आमीर, AAMIR, आमेडकर, AAMEDAKAR, आयणे, AAYANE, आयाचित, AAYACHIT, आरगडे, AARAGADE(ARGADE), आरज, AARAJ, आरवा, AARAV, आरसूड, AARASUD, आलट, AATGADE, आरगडे, आलासूले, AALASULE, आले, AALE, आळके, AALAKE, आळसुरे, AALASURE, आळसुळे, AALASULE, आळे, AALE, आळे (२), AALE, आवटरे, AAVATARE, आवटे, AAVATE, आवटे (२), AAVATE, आवतकर, AAVATAKAR, आवतकर (२), AAVATAKAR, आवतकार, AAVATAKAR, आवतरकर, AAVATARAKAR, आवतारकर, AAVATARKAR, आवरे, AAVARE, आवळे, AAVALE, आवळे, AAVALE, आवळे, AAVALE, आवाडे, AAVADE, आवारे, ( अहिरराव-धनपाल), AAVARE-AHIRAV-DHANAPAL, आवारे (२), AAVARE, आवारे (३), AAVARE, आवाळे, AAVALE, आव्हाळे, AAVHALE, आसूड, AASUD,आडेकर === इ-ई === इंगल, ENGAL, इंगले, ENGALE, इंगळे, ENGALE, इंगळे (२), ENGALE, इंगवले, ENGAVALE, इंजलकार, ENJALAKAR, इंजलकार (२), ENJALAKAR, इंजाळकर, ENJALAKAR, इंटखेडे, ENTAKHEDE, इंतापे, ENTAPE, इंदप, ENDAP, इंदप (२), ENDAP, इंदलकर, ENDALAKAR, इंदलकार, ENDAKAR, इंदिरे, ENDIRE, इंदो, ENDO, इंदो (२), EVDO, इदगे,IDAGE, इंद्र, EVRD, इंद्रनील, ENRDANIL, इंधक, ENDHAK, इंधने, ENDHANE, इंधळे, ENDHALE, इंधळे (२), ENDHALE, इंधे, ENDHE, इकार, EKAR, इखे, EKHE, इगवले, EGAVALE, इघले, EGHALE, इघाते, EGHATE, इचारे, ECHARE, इजालकर, EJALAKAR, इटकरे, ETAKARE, इटखेडे, ETAKHEDE, इतकरे, ETAKARE, इतापे, ETAPE, इताळे, ETALE, इथळे, ETHALE, इथापे, ETHAPE, इथापे (२), ETHAPE, इथाळे, ETHALE, इथे, ETHE, इदप, EDAP, इदलकर, EDALAKAR, इदो, EDO, इधले, EDHALE, इधळे, EDHALE, इधळे (२), EDHALE, इधाते, इधाते, इधाळे, इधे, इनशूळकर, इने, इन्द्रनीळ, इमजलकर, इमझळकर, इमापुत, इमापुते, इरखडे, इरखरे, इरखेडे, इरवे, इलमकर, इलमकार, इल्मकार, इसदेगे, इसनकार, इसपुते, इसमुलकार, इसमूलकर, इसर्दगे, इसलामपूरकर, इसापुते, इस्लामपूरकर, इळवे, ईचारे, ईशपूत, ईश्वयले, ईश्वर, ईश्वले, '''<big>म,मॊ</big>''' मिरासगडे, मिरासे ,मिसाळ,मसाराम मिसकने,मेंगडे(मेंगडेवाडी तालुका-आंबेगाव जिल्हा-पुणे.मूळ गाव तुळजापूरचे कदम ) ,मिसळे, मचाले, मंचाले, महाले, मिळमिळे ,मिरजापुरे, मिसार ,मीन ,मिरे ,मलमुले, मुरमुरे ,मुसमरे, मुसूर मुळे ,मुळसिंदे, मुंजेवार, मुरकुटे, मुरकुंड ,मुरुख ,मुसळे ,मुरणकर ,मुढे, मुघरकर, मुदवाट्या, मुडे ,मुणगेकर, मुके मुलिक ,मुडे ,मुंगे ,मुंगळे ,मुकुंद ,मूळके, मुळीक, मूरकर ,मुठबळ ,मुकूल, मुलगांवकर, मुधोळ ,म्हेपसे ,मेहत्तरे ,मेहकरे ,मेथकर ,मेतकर, मेघे ,मेढे ,मेंढे ,मेंगे ,मेनगुणे ,मेणे ,मैद ,मोठ ,मोहरे ,मोकाशी ,मोरभ, मोरांडे ,मोंड, मोरे, मोकरे, मोहिते, मगर === उ-ऊटे === उंदरे, उंदरे(२), उंदरे (३), उंदरे (४), उंद्रकाळे, उंबरकर, उंबरकार, उंबरडे, उंबरडे (२), उंबरे, उंबरेड, उंबर्डे, उ-ऊ, उगल, उगले, उगले (२), उगले (३), उगळे, उघडे, उघडे (२), उघडे (३), उचले, उजागर, उजागरे, उडखडे, उडदे, उढाण, उढाळ, उणगे, उताणे, उत्तम, उत्तरखेडे, उत्पादक, उदखडे, उदरे, उदरे (२), उदाडे, उदात, उदात्त, उदापुरे, उदार, उधडे, उधवे, उधेटे, ऊटे,उन्हाळे, उपरे, उपसे, उपाध्याय, उपासे, उपासे (२), उबराळे, उबाडे, दुबाले, उबाळे, उभाडे, उभाळ, उभेकर, उमक, उमदेर, उमराव, उमळी, उमाळ, उमाळे, उमे, उमेकर, उरकडे, उरकुडे, उरनाले, उराडे, उलगे, उलेग, उल्हे, उळदे, उसणे, उसते, उसने, ऊंद्रे, ऊरनाले,उतेकर, === ए-ऐ === एंदे, एकरे, एखंडे, एखे, एढाते, एथकरे, एथाळे, एदे, एरंडकार, एरडकर, एराव, ऐपतदार, ऐराव, एरंडे. === ओ-औ === ओहर ओंगले,ओंबळे,ओंगळ, ओंगळे, ओंथवे, ओंधे, ओगले, ओगले (२), ओघे, ओढळ, ओढाळे, ओढे, ओथवे, ओधे, ओरसकार,ओहर, ओळखे, ओसरकर, औताडे, औदुंबर, औदुंबरे, औरंगपुरे, औषधराव, औषधराव (44 पवार), औषधराव (90 सांळुखे === क === काशिद,कंक, कंकनारायण, करवंदे,कंकराले, कंकराळे, कंकराव, कंकाळे, कंजळे, कंदाहार, कंधारे, कंबळे (कांबळे), कंस, ककाले, ककोट, कचारे, कारळे कचरे,कच्छवाह, कटिं, कटिंग, कटीग, कटोर, कठाळे, कठावडे, कठोर, कठोरे, कड, कडलग, कडलण, कडसकर, कडसकार, कडाले, कडाळे, कडूस,कडूस पाटील, कडुसकर, कडू, कडेरे, कापसे, कण्व, कथले, कथाले, कदंब, कदंब, करडे, कदम (कदंब, कदम्ब, कर्दम), कदमकालगे, कदम्ब, कनकनारायण, कनरखरे, कनले, कनवजे, कनाळे, कनिजे, कनेजे, कनोजिया, कनोजे, कनोजे (२), कनोजे (३), कनोवटे, कापसे, कपाले, कपाळफोडे, कपाळफोडे, कपाळे, कपोते, कबंध, कबरे, कबाडे, कमळकर, कयपते, करंगळे, करंटे, करकरे, करकरे (२), करकारे, करकुड, करकुडे, करजभांजणे, करजरी, करजारी, करठे, करढमारे, करण, करणे, करणे (२), करतोड, करतोडे, करनखरे, करनाटे, करनारे, करनाळे, करपटे, करपे, करबे, करमखे, करमट, करमठे, करमाडे, करमुखे, करले, करवे, करांडे, कराडे, करानकर, करापले, करालकर, कराळकर, कराळे, कराहाल, करोडीकर, कर्काट, कर्काटे, कर्केट, कर्जारी, कर्जारे, कर्जारो, कर्दम, कर्नाटक, कर्नाटके, कर्नाटे, कर्ने, कऱ्हाडे, कऱ्हाळे, कलकाथ, कलचुरी, कलनाथ, कलपाते, कलम, कलम, कलषाते, कलाटे, कलाने, कलाम, कलाम, कलोर, कल्पत, कल्पद्रुम, कल्याणकर, कल्याणराव, कल्यानराव, कल्हापूरे, कळंब, कळंबे, कळमकार, कळसकर, कळसकर, कळसे, कवठाकर, कवडे, कवडे, कवढे, कवतुके, कवने, कवरे, कवलकर, कवळकर, कवळकार, कवसे, कवास, कवासे, कसके, कसपले, कसले, कसले, कसार, कसार, कसाळे, कसावे, कसुरकर, कसूरकार, कस्तुरे, कहुरकर, कांकड, कांगाळे, कांगुडे, कांचन, कांचन (२), कांजन, कांटे, कांडेकर, कांडेकार, कांत, कांदले, कांबडी, कांबले, कांबळे, कांबळे, कांबे, कांबे, कांबेलकर, कांळ, काकडे, काकडे (कांकड), काको, कागदे, कागल, कागे, काजकर, काजले, काजळकर, काजळकार, काजळे, काजे, काटकर, काटवटे, काटवटे (२), काटवटे (३), काटवते, काटवने, काटीवार, काटे, काटे (२), काटेघर, काटेधार, काठवडे, काठे, काठोळे, कातले, कातले (२), कातवडे, कातुरे, कातोडे, कानकाटे, कानड, कानडे, कानफाटे, कानफाडे, कानफाडे (२), कानवने, कानाळे, कानोळे, कान्हे, कान्हेकर, कान्हेरकर, कान्हेरकार, कापडे, कापसाळे, कापसे, कापुरे, कापूरे, कापूल, कापोत, काबडे, काबीने, कामठे, कामते, कामर, कामरे, कामुळ, कामोले, कायपति, कायापति, काये, कारकर, कारभारी, कारले, कारळे, कारसकर, कारसकार, कारहाल, कारानले, कारानळे, कारिंदे, कारुळ, कारू, कारेकर, कारेकार, कार्मुख, कार्ले, कालंगडे, कालंगे, कालक, कालके, कालग, कालगे, कालगे, कालबार, कालभैरव, कालमुख, कालयंकर, कालवार, कालाटे, कालाले, काले, कालेकर, कालेभर, कालोकर, कालोकार, काळ, काळके, काळगुरव, काळगे, काळपांडे,काळबांडे, काळभार, काळभारे, काळभैरव, काळभोज, काळभोर, काळभोर (२), काळभोरे, काळमुख, काळमेघ, काळमो, काळसर्प, काळाकुणबी, काळाभैरव, काळामोरे, काळे (कालमुख, कलचुरी, कचारे, चेदी, हैहय), काळेकर, काळोखे, काव, कावगे, कावडे, कावडे, कावढे, कावने, कावमे, कावरे, कावलकर, कावलकार, कावळे, काविने, काविमंडन, काविले, काशिंदे, काश्मिरकर, काष्टे, कासले, कासले, कासळे, कासारे, काहार, काहूळकर, किंगे, किकाटे, किटकिटे, किटुकले, किटे, किटे (२), किनगे, किरकटे, किरकिटे, किरकिरे, किरणे, किरदंते, किरदते, किरदत्त, किरले, किरलो, किरवंत, किरवत, किरापले, किराव, किरिट, किरीमिरे, किर्तने, किर्मी, किलोर, किल्लेदार, किल्लोळ, किसब, कीरदत, कुंथर, कुंभकर्ण, कुंभे, कुंवर, कुकटे, कुकडे, कुकरे, कुकसे, कुकुर, कुचट, कुचनकर, कुचमकर, कुचमकार, कुचर, कुचले, कुचे, कुटे, कुटे, कुठे, कुठे, कुडलण, कुडारे, कुत्तरमारे, कुत्ते, कुत्रे, कुथ, कुथे, कुध, कुबडे, कुबे, कुबेर, कुमकर, कुमरे, कुमार, कुया, कुरकुरे, कुरडकर, कुंदेकर, कुंडेकर,कोंडुसकर,कुरमप, कुरमुरे, कुरुप, कुरुपे, कुरुमप, कुरुवंशी, कुरुवंशे, कुर्मी, कुर्वाशिंदे, कुर्वासिंदे, कुऱ्हाडे, कुऱ्हाळे, कुलंगडे, कुलकर्णी, कुलगडे, कुलट, कुलटे, कुलदीपक, कुलवादी, कुलवान, कुलहार, कुलहारा, कुलीन, कुलुंगडे, कुलू, कुल्हे, कुवट, कुवर, कुवल, कुवाडी, कुशवंशी, कुशेर, कुसमुसे, कुसुंब, कुसुंब (२), कुसुंभ, कुहटे, कूर्मवंशी, कृतांत, केंढे, केकणे, केचे, केढे, केणे,केंगार,केदार, केदाराणे, केंधळे, केळकर, केवडे, केशर, केसकर, केसकर (२), केसरकर, केसरकर (२), केसरकार, केसरकार (२), केसरवुर, केसरी, कैकाडी, कैजणे, कैलासे, कॉने, कोंगरे, कोंडे, कोंडे (२), कोंढरे, कोंढाळकर, कोंदे, कोंदे (२), कोंबे, कोकाटे, कोकितकर , कोकारे, कोगळे, कोचरेकर, कोट, कोटकर, कोट्यधीश, कोट्याधीश, कोठरकार, कोठले, कोठारकर, कोठारी, कोठाले, कोठीवान, कोठे, कोठेकर, कोडग, कोडगे, कोडगे, कोडपे, कोडापे, कोडापे (२), कोडाळे, कोडे, कोढरकर, कोढेकर, कोतवाल, कोते, कोदरे, कोदोडोंगरे, कोधे, कोपे, कोयटे, कोयते, कोरकर, कोरकार, कोरडे, कोरपे, कोरान्ने, कोरे, कोलखडे, कोलखाडे, कोलत, कोलतकार, कोलते, कोलतेकर, कोलनकर, कोलरखोड, कोलाटे, कोलापरे, कोलापूरे, कोलारे, कोलारे (२), कोलाले, कोल्हापुरे, कोल्हे, कोल्हे (२), कोळके, कोळणे, कोळसे, कोळाले, कोवले, कोसन्ने, कोसरकर, कोसरकार, कोसळकर, कोसारकर, कोसाळकर, कोहपरे, कोहळे, कौचुक, कौतुक, कौतुके, कौतुके (२), कौरव, कौर्मि, कौर्मी(यहकूर्मीसेकौर्मीहुआहै), कौस्तुभ, कौस्तुभे, जातेगावकर.दुशिंग === ख-खा === खंजळे, खंजीरे, खंड, खंडझोडे, खंडेजोड (हंगरगा,नांदेड), खंडागळे (२), खंडार, खंडाळ, खंडाळे, खंडाळे (२), खंडाळे (३, खंडेराव, खंदोले, खंबकर, खंबरक, खंबाटे, खंबीर, खंभकर, ख-खा, खगोल, खजीनदार, खटाटोपे, खट्टे, खडककर, खडककार, खडके, खडडपे, खडतकर, खडतरे, खडनकार, खडनरकर, खडसे, खडांग, खडार, खडूपे, खड्डले, खड्ड्पे, खनिजदार, खबुराळे, खरखटे, खरखरे, खरगे, खरटोपे, खरठा, खरडे, खरतडे, खरनाट, खरनाट, खरनार, खरपटे, खरळ, खरसने, खराटे, खराटे, खराठा, खराडे, खरसाडे, खराडे, खराणे, खराने, खराळे, खराळे, खरे, खरे (२), खरोडे, खलाटे, खल्लेरे, खळे, खवले, खांडेकर, खांडोकार, खांदाणे, खांदाने, खांदारे, खांबळे, खांबाळे, खाकरे, खाकरे, खाखरपांडे, खाचणे, खाटपे, खाडे, खादरे, खादले, खादवड, खादाने, खानखोजे, खानझोडे, खानदाने, खानविलकर, खानवोलकर, खानेदार, खानोलकर, खापटे, खापने, खापर, खापरे, खापाडे, खामकर, खामनकर, खारकर, खाराडे, खारोड, खालके, खाले, खाळके, खावंद, खासे, खासेराव, खिरट, खिरटकर, खिरटकार, खिरड, खिरडकर, खिरातकर, खिलउते, खिलाटे, खिलाते, खिलाते, खिलाते, खिलारे, खिलारे, खिल्लारे, खीलडने, खुंबराळे, खुगकर, खुगकार, खुजे, खुपेश, खुमकर, खुरसुले, खुराडे, खुलाले, खुळे, खुशामते, खुशारराव, खूळले, खेकडे, खेट्टे, खेडकर, खेडूले, खेडेकर, खेदकर, खेदेकर, खेपिसे, खेळकर, खेसिपे, खेसिमे, खेसे, खैर, खैर (खैरे), खैरनार, खैरे, खोंड, खोंडे, खोकटे, खोकले, खोगिने, खोटे, खोटे (२), खोट्टे, खोडके, खोडवे , खोडे, खोडे (२), खोड्डे, खोत, खोदरे, खोबरे, खोरगडे, खोरगाडे, === ग === गांजवे, गटने, गाजरे ,गवांदे, गायकर, गंग, गंगथडे, गंगनाईक, गंगनाईक (गंगस), गंगवडे, गंगस, गंगाडेल, गंगाधर, गंगाधरे, गंगाळे, गंड, गंडगर्ग, गंडगर्व, गंडगळे, गंडगव, गंडगोपाळ, गंडूर, गंडे, गंधर्व, गंधी, गंभिरे, गइफणे, गईफळे, गऊनरखेडे, गगचव्हाण, गजपाल, गजबल, गजबळ, गजमने, गजमल, गजमाल, गाजरे, गजर, गजरे, गजहंस, गजानन, गड, गडगर्व, गडम, गडराव,गडधरे,गडवे, गडूर(गुजराथ), गणे, गणेश, गदगर्व, गदफणे, गदांढे, गदाणे, गदास, गदूतोंडे, गदेधे, गदेवकते, गदेवगे, गदेसाई, गनमणे, गनिम, गनीम, गफतने, गफसन, गबरू, गबरे, गरड, गरत, गरपाळ, गरमळे, गराडे, गरु, गरुड, गरुड, गरुड, गरुड, गरुडमाने, गलमने, गलमाने, गलरहा, गलहरा, गवते, गवपाळ, गवळ, गवळी, गवळे, गवसे, गवसे, गवहार, गवहार, गवाणकर, गवारी, गवारे, गवेसाई, गव्हाड, गव्हाणकर, गव्हाणे, गव्हाणे, गहणबुध्ये, गांग, गांगकांटे, गांगडले, गांगडेल, गांगढेंगे, गांगनाईक, गांगुळ, गांजरे, गांजवे, गांडकाटे, गांडगे, गांडे, गांधाकाटे, गांधी, गांधे, गांरेख, गांवढळ, गाऊरखाडे-गऊरखेडे, गाके, गागुळ, गाठोडे, गाठोळ, गाड, गाडगीळ, गाडगीळ, गाडगे, गाडगे, गाडगे, गाडफाडे, गाडबैल, गाडे, गाडे, गाडेकर, गाडेकर, गाडेकर, गाडेराव, गाढवे, गाढे, गाताड, गाताडे, गाते, गादेवगे, गाबडे, गाबाडे, गायकवाड, गायकी, गायके, गायगोल, गायगोळ, गायधनि, गारख, गारदी, गारमोळे, गारमौले, गारव, गारूड, गारेख, गाळे, गावंडळ, गावंडे, गावंडे, गावंढळ, गावंढळ, गावंढळ, गावठार, गावड (गावडे), गावडे, गावडे, गावढळ, गावळ, गिजरे, गिजरे, गिणे, गिरंजे, गिरकम, गिरकम, गिरकर, गिरगुट, गिरमे, गिरसावळे, गिराजे, गिरालकर, गिरीजे, गिरीटकर, गिरोलकर, गिरोलकार, गीट्टे, गीड्डे, गीते, गीरकुट, गीरसावले, गुंजवटे, गुंजवडे, गुंजाळ, गुंड, गुंड, गुघाणे, गुजगुजे, गुजगुजे, गुजबडे, गुजर, गुजर, गुजरकर, गुजराथी, गुजरे, गुजरे, गुजवडे, गुजारे, गुजे, गुजेगुजे, गुजोर, गुडघे, गुडवे, गुढे, गुणे, गुधाने, गुनकट, गुबरे, गुबाडे, गुबे, गुभाणे, गुमाणे, गुमास्ते, गुमास्ते, गुरव, गुरवे, गुराखी, गुराखे, गुरू, गुरूसाल, गुर्जर, गुलंगडे, गुलध, गुलाब, गुळकेंडे, गुळघे, गुळध, गुळधे, गुवाडे, गुहल, गुहाल, गुहाळ, गुहित, गुहिलोद, गुहिलोश्र, गुहोकर, गुहोकार, गूळकेडे, गूळकोंडे, गृटीत, गृहीलोह, गेंडे, गेटे, गेडाम, गेडे, गेरवे, गेहिले, गेहे, गोंक, गोंड, गोंड, गोंडचव, गोंडव, गोंडाळ, गोंडाळे, गोंडे, गोंडे, गोंडोल, गोंडोळ, गोंद्रे (44 पवार ), गोंद्रे (45 प्रतिहार), गोंद्रे (ठाकूर), गोंधळी, गोंहहिम (44 पवार ), गोंहहिम (45 प्रतिहारा), गोगावले,गोखरे, गोगे, गोचडवर, गोचिडे, गोटकळे, गोटे, गोडक, गोडकर, गोडकल, गोडकळे, गोडबोले, गोडबोले, गोडवे, गोडे, गोडे, गोडे, गोडे, गोडोळे, गोणकरे, गोणे, गोतमारे, गोतमाले, गोनकाळे, गोपाळ, गोपाळ, गोपाळ, गोबरे, गोबरे, गोमाकळे, गोमासे, गोरले, गोरुले, गोरे, गोरे, गोलंदाज, गोलहर, गोलाईत, गोल्हर, गोल्हर, गोळकुटे, गोळे, गोवरकर, गोवार, गोवारकर, गोवारकार, गोविलकर, गोहमारे, गोहमारे, गोहिले, गोहेकर, गौखुट, गौड, गौर, गौरकर, गौरकार, गौरी, गौल्हर, गौळकर, गौळकार,<br />गोडसे === घ-घा === घडके, घडलग, घणलावे, घायतिडक ,घत, घनघोर, घनमोडे, घनशाम, घनश्याम, घमेला, घरत, घाईट, घाग, घागरीगांवकार, घागलकोट, घाटगे, घाटगे, घाटे, घाटे, घाठोड, घाड, घाडगे, घाडगे (), घाडगे (थोटे ), घाडशिरके, घाडीगांवकर,घाडी, घाडे, घाणे, घाणे, घाबरे, घामे, घामोंडे, घायाळ, घारड, घारे, घार्डीगांवकार, घाव, घावरे,घाळ,घिमे, घिरटे, घिरटे, घीरडे, घीरडे, घीवे, घुगरे, घुगरे, घुगुलकर, घुटे, घुटे, घुबे, घुमारे, घुलक्षे, घुले, घेडकर, घोंगडे, घोंगे, घोउमारे, घोकेल, घोकेल, घोगरे, घोगले, घोगले, घोगले( अहिराव), घोटचढे, घोटे, घोटेकार, घोडके, घोडके(घाटगे), घोडचढे, घोडचरे, घोडचाले, घोडचाळे, घोडतले, घोडतले, घोडतळे, घोडताळे, घोडतोंडे, घोडतोडे, घोडमारे, घोडमोडे, घोडवतळे, घोडसे, घोडसे, घोडे, घोडे, घोडेल, घोडेले, घोणे, घोम, घोगरे, घोरडे, घोरपडे, घोरपडे, घोरपडे, घोरपदे, घोरपाडे, घोरमाडे, घोलप-, घोल्लूर, घ्याआर, घ्याहार, घनवट,घराळ === जुन्ने, च-चा,ज-जु,झ === चंचल, चंड, चंडकिरण, चंडोल, चंदनशिव, चंदनासव, चंदानन, चंदेरीय, चंदेल (चंदेले), चंदेले, चंद्रकांत, चंद्रबळ, चंद्राबल, चंद्रावल, चंद्रे, चंद्रेल, चकते(छाकटे), चकवाक, चके, चकटे, चकोर, चकोर, चकोळ, चक्के, चक्रपाणी, चक्रवर्ती, चक्रवाक, चटके, चटप, चटपटे, चट्टे, चट्टे, चड, चड्डे, चणे, चतरे, चतारे, चतुर, चतुरंग, चतुरानन, चतुर्भुज, चत्रे, चनोरकर, चन्ने, चपट, चपराखे, चपराखो, चमचमे, चमचमे, चरटे, चरमे, चराडे, चर्णे, चर्फल, चऱ्हाटे, चलपे, चलाख, चले, चळगाटे, चळवळे, चवधारे, चवरे, चवले, चवळे, चवाण, चवाळ, चव्हाण (चवाण), चांगोले, चांडवले, चांदगुडे, चांदणे, चांददले, चांदले, चांदिप, चांदिपरे, चांदिपे, चांदूरकर, चांदूरकार, चांदे, चांदेकर, चांदेल, चांदेलवीर, चांभरे, चांभारे, चाचके, चातक, चादे, चाफळे, चाबके, चाबुकस्वार, चामठाणे, चामिथनिहा, चालक, चालके, चालुक्य (चालके, चाळके, चालुक्यास) (चालके), चालुक्यास, चाले, चाळक, चाळके, चाळे, चाळे, चावके, चावट, चावडे, चावरे, चावले, चावले, चिंगारे, चिंचघर, चिंचघरकर, चिंचधर, चिंचधरे, चिंचधेर, चिंचपुट, चिंचपुरे, चिंचरकरे, चिंचलकारे, चिंचाले, चिंचाळे, चिंचीलकर, चिंचुळकर, चिंचुळकार, चिंचोके, चिंचोटी, चिंचोटे, चिंचोर, चिंचोळे, चिंथकार, चिंदरकर, चिकटे, चिकतेकर, चिकणे (गुळपोळी ता. बार्शी), चिकित्मक, चिकित्सक, चिकीटमक, चिखले, चिखले, चिघटे, चिचोर, चिटणीस, चितवान, चितारी, चितारी, चितोडे, चित्ते, चित्तेवान, चित्रकार, चित्रकार, चित्रगुप्त, चित्रवाडे, चित्रे, चित्रे(बागराव), चिनके, चिनगरे, चिनगे, चिने, चिपटे, चिपडे, चिभकार, चिमटे, चिमणे, चिमोटे, चिरंजीव, चिरकाळे, चिरफल, चिरफळ, चिरफुल, चिरफुले, चिरायु, चिरू, चिलखते, चिवट, चिसे, चीकतेत्तर, चीकनकर, चीकोटकर, चीचीघरकर, चुंबके, चुगले, चुटे, चुडामणि, चुडामणि, चुनखडे, चुनखडे, चुनोडे, चुमके, चुराडे, चुलकी, चुलकी, चुलके, चेंडाणें, चेंडू, चेतदीन, चेदी, चेरपे, चोंधे, चोखट, चोखड, चोखडे, चोखळकर, चोखळकार, चोतले, चोपडे, चोपदार, चोपदार, चोपने, चोरगे, चोरडे, चोरडे, चोरवट, चोरवड, चोराळे, चोरे, चोहे, चौकडे, चौकने, चौकीदार, चौखंडे, चौखडे, चौगुले, चौधरी, चौधरी, चौधारे, चौपने, चौबे, चौबे, चौरंगे, चौरंगे, चौराळे, चौरे , जुन्ने (कोकलेगांव,नांदेड) , झालटे-पाटील (पुरी,बार्शी) सदानंद महादेव जवंजाळ पाटील लासुरा खुर्द ता.शेगाव जिल्हा बुलडाणा (विदर्भ) जवंजाळ पाटील लासुरा खुर्द तालुका शेगाव जिल्हा बुलडाणा , झरेकर (झापवाडी नेवासा) ===त === तांदळे (तांदळवाडी,कोल्हापूर)वरून आलेल्या पवार घराण्याचे नाव दुसरीकडे जाऊन तांदळे झाले) तोरडे (हे आडनाव मुळं तंजावर प्रांतातील आहे तेथील गावाच्या नावावरून याचे उल्लेख मिळतात हे घराचे क्षत्रिय असून महाराष्ट्र ९६ कुळी मध्ये समावेश होते) ===द=== देसले दरेकर दवांगे(दवंगे) दरंदले दुशिंग दळवी दाणी दाते दैने === व वी === वडतकार (Wadatkar), वायझोडे (Wayzode), वाकुडकार (wakudkar), वतनदार वाकुडकार पाटील, दिवठाना, ता. खामगाव(बुलडाणा) वीर(veer) वाडेकर <br /> वामन (Waman) वरपे (varape) (वानखडे) Wankhade वाळके (walke) वराट (varat) वाघचौरे(वाकचौरे)-Waghchoure(wakch oure) यादव(वाळुंज)धामणगांव(walunj) '''ठळक मजकूर'''=== श-शि-शी-शे-स-सो-सा -सु=== शंखपाल (Sankpal), शिंदे पाटील/सिंधे/सिंधिया (Shinde/Scindhe/Scindia), शिर्के (Shirke), शिरसाठ (Shirsath), शेंडे (Shende) Ramisht लावंड पाटील (Lawand) लावंड (Lawand ) शेळके (सावकार) शेवाळे(इनामदार) सकुंडे (देशमुख) सकुंडे (पाटील) सा सालुख,साळुंके,साळुंखेपाटील,सामंत,सातपुते,साठे,साखरे,सागवेकर सो सोनोने, सोनवणे ,सोनुने, सोडगे सु सुर्वे थ थिगळे boicqfdynfzf1aq9zpx80r3e6e43jf9 0 244296 2692527 2197943 2026-07-04T06:21:03Z Abhijitsathe 4193 पुनर्निर्देशन लक्ष्य [[जलौन लोकसभा मतदारसंघ]] पासून [[जालौन लोकसभा मतदारसंघ]] ला बदलविले 2692527 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[जालौन लोकसभा मतदारसंघ]] m4fksn2fzeehi2y3eu63twhp1r8fsbu 0 244616 2692558 2033814 2026-07-04T11:34:13Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[श्याम सिंग यादव]] वरुन [[श्याम सिंह यादव]] ला हलविला 2033814 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = श्याम सिंग यादव | लघुचित्र= | पद = [[संसद सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[२३ मे]], [[इ.स. २०१९]] | कार्यकाळ_समाप्ती = | राष्ट्रपती = [[राम नाथ कोविंद]] | मागील = | पुढील = | जन्मदिनांक = <!-- {{जन्म दिनांक आणि वय|}} --> | जन्मस्थान = | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = | नाते = | पती = | पत्नी = | अपत्ये = | निवास = | मतदारसंघ = | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''श्याम सिंग यादव''' हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे [[१७वी लोकसभा|१७व्या लोकसभेचे]] सदस्य आहेत. {{DEFAULTSORT:*}} [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] dz3d4ag7ujqe1eygo0lw08ahlblbqic 0 246461 2692534 2154502 2026-07-04T06:44:52Z Abhijitsathe 4193 2692534 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = महेंद्र नाथ पांडे | चित्र = MN_Pandey.jpg | चित्र आकारमान= 250 px | क्रम = | पद = [[सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग मंत्रालय (भारत)|सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग राज्यमंत्री]], [[भारत सरकार]] | कार्यकाळ_आरंभ = जुलै २०२१ | कार्यकाळ_समाप्ती = जून २०२४ | पंतप्रधान = [[नरेंद्र मोदी]] | मागील = [[प्रताप चंद्र सारंगी]] | पुढील = [[शोभा करंदालजे]] | पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = [[जालौन लोकसभा मतदारसंघ|जालौन]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = १६ मे २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = ४ जून २०२४ | मागील1 = [[घनश्याम अनुरागी]] | पुढील1 = [[नारायण दास अहिरवार]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1957|10|15}} | जन्मस्थान = [[जालौन जिल्हा]], [[उत्तर प्रदेश]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | राष्ट्रीयत्व = | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | इतरपक्ष = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''भानू प्रताप सिंह वर्मा''' हे भारतीय राजकारणी, माजी केंद्रीय राज्यमंत्री व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते [[भारतीय जनता पक्ष]]ातर्फे १९९६, १९९८, २००४, २०१४ व २०१९ लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[जालौन लोकसभा मतदारसंघ|जालौन]] येथून लोकसभेवर निवडून आले. [[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] q9t1zhopvn4ehdmb6tfd6oajt0tjnjg 0 246470 2692512 2033157 2026-07-04T05:29:29Z Abhijitsathe 4193 2692512 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = महेंद्र नाथ पांडे | चित्र = MN_Pandey.jpg | चित्र आकारमान= 250 px | क्रम = | पद = [[अवजड उद्योग मंत्रालय (भारत)|अवजड उद्योग मंत्री]], [[भारत सरकार]] | कार्यकाळ_आरंभ = जुलै २०२१ | कार्यकाळ_समाप्ती = जून २०२४ | पंतप्रधान = [[नरेंद्र मोदी]] | मागील = [[प्रकाश जावडेकर]] | पुढील = [[एच.डी. कुमारस्वामी]] | पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = [[चंदौली लोकसभा मतदारसंघ|चंदौली]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = १६ मे २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = | मागील1 = [[रामकिशन]] | पुढील1 = [[वीरेंद्र सिंह (चंदौली)|वीरेंद्र सिंह]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1957|10|15}} | जन्मस्थान = [[गाझीपूर जिल्हा]], [[उत्तर प्रदेश]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | राष्ट्रीयत्व = | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | इतरपक्ष = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''महेंद्र नाथ पांडे''' हे भारतीय राजकारणी, माजी केंद्रीय राज्यमंत्री व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते [[भारतीय जनता पक्ष]]ातर्फे [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] व [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[चंदौली लोकसभा मतदारसंघ|चंदौली]] येथून लोकसभेवर निवडून आले. ते नरेंद्र मोदी केंद्र सरकारमध्ये [[कौशल्य विकास आणि उद्योजकता मंत्रालय (भारत)|कौशल्य विकास आणि उद्योजकता मंत्री]] तसेच [[अवजड उद्योग मंत्रालय (भारत)|अवजड उद्योग मंत्री]] होते. [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] ejyhmkii4lytslrp18jn5bk8jy6y8oj 2692513 2692512 2026-07-04T05:29:57Z Abhijitsathe 4193 2692513 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = महेंद्र नाथ पांडे | चित्र = MN_Pandey.jpg | चित्र आकारमान= 250 px | क्रम = | पद = [[अवजड उद्योग मंत्रालय (भारत)|अवजड उद्योग मंत्री]], [[भारत सरकार]] | कार्यकाळ_आरंभ = जुलै २०२१ | कार्यकाळ_समाप्ती = जून २०२४ | पंतप्रधान = [[नरेंद्र मोदी]] | मागील = [[प्रकाश जावडेकर]] | पुढील = [[एच.डी. कुमारस्वामी]] | पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = [[चंदौली लोकसभा मतदारसंघ|चंदौली]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = १६ मे २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = ४ जून २०२४ | मागील1 = [[रामकिशन]] | पुढील1 = [[वीरेंद्र सिंह (चंदौली)|वीरेंद्र सिंह]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1957|10|15}} | जन्मस्थान = [[गाझीपूर जिल्हा]], [[उत्तर प्रदेश]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | राष्ट्रीयत्व = | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | इतरपक्ष = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''महेंद्र नाथ पांडे''' हे भारतीय राजकारणी, माजी केंद्रीय राज्यमंत्री व माजी [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते [[भारतीय जनता पक्ष]]ातर्फे [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] व [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[चंदौली लोकसभा मतदारसंघ|चंदौली]] येथून लोकसभेवर निवडून आले. ते नरेंद्र मोदी केंद्र सरकारमध्ये [[कौशल्य विकास आणि उद्योजकता मंत्रालय (भारत)|कौशल्य विकास आणि उद्योजकता मंत्री]] तसेच [[अवजड उद्योग मंत्रालय (भारत)|अवजड उद्योग मंत्री]] होते. [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] ry4o76lec84u71vfs4ya1n68mcokccu 0 247136 2692560 2291037 2026-07-04T11:35:14Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[कृष्ण प्रताप सिंग]] वरुन [[कृष्ण प्रताप सिंह]] ला हलविला 2032171 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = कृष्ण प्रताप | लघुचित्र= | पद = [[संसद सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[२३ मे]], [[इ.स. २०१४]] | कार्यकाळ_समाप्ती = | राष्ट्रपती = [[प्रणव मुखर्जी]], [[रामनाथ कोविंद]] | मागील = | पुढील = | जन्मदिनांक = <!-- {{जन्म दिनांक आणि वय|1955|11|29}} --> | जन्मस्थान = | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = | नाते = | पती = | पत्नी = | अपत्ये = | निवास = | मतदारसंघ = [[ (लोकसभा मतदारसंघ)| ]] | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''कृष्ण प्रताप''' ( - ) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे [[ लोकसभा मतदारसंघ|मतदारसंघातून]] भाजपतर्फे [[१६वी लोकसभा|१६व्या लोकसभेवर]] निवडून गेले. {{DEFAULTSORT:*}} [[वर्ग:चे खासदार]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] leth13orwlfnls6gchcj8viw42cm4ug 0 274834 2692432 2692334 2026-07-03T16:09:01Z संतोष गोरे 135680 2692432 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''ओझेवाडी''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= पंढरपूर | जिल्हा = [[सोलापूर जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} '''ओझेवाडी''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर जिल्ह्यातील]] [[पंढरपूर तालुका|पंढरपूर तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान== माण नदी काठी ==हवामान== येथे मध्यम आणि चांगले हवामान असते. सोलापूर कोरडे हवामानाच्या श्रेणीत येते. उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा हे ऋतू असतात. मार्च ते मे हे महिने उन्हाळ्याच्या काळात येतात आणि या काळात कमाल तापमान ३० ते ४० अंश सेल्सियस पर्यंत असते. एप्रिल आणि मे महिन्याचा कालावधी सर्वात उष्ण असतो. येथे पाऊस अल्प आणि अनिश्चित प्रमाणात पडतो. जूनच्या दुसऱ्या पंधरवड्यापासून ते सप्टेंबर अखेरपर्यंत मान्सूनचा कालावधी असतो. सरासरी ५४५ मिमी पाऊस पडतो. सोलापुरात हिवाळा नोव्हेंबरमध्ये सुरू होतो आणि फेब्रुवारी महिन्यात तापमान कधीकधी १० अंश सेल्सियसपेक्षा कमी होते. हिवाळ्यातील किमान तापमान जानेवारीत सुमारे ९ अंश सेल्सियस असते. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== ==नागरी सुविधा== ==जवळपासची गावे सरकोली मढवी नेपतगाव == ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:पंढरपूर तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यातील गावे]] fdzc6ntecfryy70zckx0nxzjudqlna8 2692433 2692432 2026-07-03T16:09:22Z संतोष गोरे 135680 2692433 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''ओझेवाडी''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= पंढरपूर | जिल्हा = [[सोलापूर जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} '''ओझेवाडी''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर जिल्ह्यातील]] [[पंढरपूर तालुका|पंढरपूर तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान== माण नदी काठी ==हवामान== येथे मध्यम आणि चांगले हवामान असते. सोलापूर कोरडे हवामानाच्या श्रेणीत येते. उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा हे ऋतू असतात. मार्च ते मे हे महिने उन्हाळ्याच्या काळात येतात आणि या काळात कमाल तापमान ३० ते ४० अंश सेल्सियस पर्यंत असते. एप्रिल आणि मे महिन्याचा कालावधी सर्वात उष्ण असतो. येथे पाऊस अल्प आणि अनिश्चित प्रमाणात पडतो. जूनच्या दुसऱ्या पंधरवड्यापासून ते सप्टेंबर अखेरपर्यंत मान्सूनचा कालावधी असतो. सरासरी ५४५ मिमी पाऊस पडतो. सोलापुरात हिवाळा नोव्हेंबरमध्ये सुरू होतो आणि फेब्रुवारी महिन्यात तापमान कधीकधी १० अंश सेल्सियसपेक्षा कमी होते. हिवाळ्यातील किमान तापमान जानेवारीत सुमारे ९ अंश सेल्सियस असते. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== ==नागरी सुविधा== ==जवळपासची गावे== सरकोली, मढवी, नेपतगाव ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:पंढरपूर तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यातील गावे]] 1x17nwogdxjsmrbrpnt20ye3lt9bubu 0 291997 2692425 2692399 2026-07-03T16:05:05Z संतोष गोरे 135680 2692425 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''पेवा''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= हदगाव | जिल्हा = [[नांदेड जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} '''पेवा''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नांदेड जिल्हा|नांदेड जिल्ह्यातील]] [[हदगाव|हदगाव तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान== पैनगंगा नदीच्या काठावर वसलेले गाव ==हवामान== नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९९० मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८५ टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत. ==लोकजीवन प्युअर दारुडे लोक == ==प्रेक्षणीय स्थळे मानभाव पंथीय दत्तात्रय पंथीय महादेव पंथीय मारुती पंथीय सर्व धार्मिक लोक राहतात == ==नागरी सुविधा गव्हाच्या चोभोवताल भरपूर प्रमाणात दारूची सुविधा == ==जवळपासची गावे बेलखेड करोडी काळेश्वर येळम == ==संदर्भ भांडण नाही कुणाची लावण्यात नंबरचे गाव == #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:हदगाव तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील गावे]] k2rjqdndm7lt01fm262xj6oubx430xy 2692426 2692425 2026-07-03T16:05:18Z संतोष गोरे 135680 2692426 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''पेवा''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= हदगाव | जिल्हा = [[नांदेड जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} '''पेवा''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नांदेड जिल्हा|नांदेड जिल्ह्यातील]] [[हदगाव|हदगाव तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान== पैनगंगा नदीच्या काठावर वसलेले गाव ==हवामान== नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९९० मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८५ टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे मानभाव पंथीय दत्तात्रय पंथीय महादेव पंथीय मारुती पंथीय सर्व धार्मिक लोक राहतात == ==नागरी सुविधा गव्हाच्या चोभोवताल भरपूर प्रमाणात दारूची सुविधा == ==जवळपासची गावे बेलखेड करोडी काळेश्वर येळम == ==संदर्भ भांडण नाही कुणाची लावण्यात नंबरचे गाव == #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:हदगाव तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील गावे]] hrj70f6imb9nxkf2zgb1chxkkqktadz 2692427 2692426 2026-07-03T16:05:32Z संतोष गोरे 135680 2692427 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''पेवा''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= हदगाव | जिल्हा = [[नांदेड जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} '''पेवा''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नांदेड जिल्हा|नांदेड जिल्ह्यातील]] [[हदगाव|हदगाव तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान== पैनगंगा नदीच्या काठावर वसलेले गाव ==हवामान== नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९९० मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८५ टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== ==नागरी सुविधा गव्हाच्या चोभोवताल भरपूर प्रमाणात दारूची सुविधा == ==जवळपासची गावे बेलखेड करोडी काळेश्वर येळम == ==संदर्भ भांडण नाही कुणाची लावण्यात नंबरचे गाव == #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:हदगाव तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील गावे]] bht7n6h1nome8wexijc274xw80z1edb 2692428 2692427 2026-07-03T16:05:44Z संतोष गोरे 135680 2692428 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''पेवा''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= हदगाव | जिल्हा = [[नांदेड जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} '''पेवा''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नांदेड जिल्हा|नांदेड जिल्ह्यातील]] [[हदगाव|हदगाव तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान== पैनगंगा नदीच्या काठावर वसलेले गाव ==हवामान== नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९९० मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८५ टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== ==नागरी सुविधा== ==जवळपासची गावे बेलखेड करोडी काळेश्वर येळम == ==संदर्भ भांडण नाही कुणाची लावण्यात नंबरचे गाव == #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:हदगाव तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील गावे]] i3rfx2f3uk78qlcm6kn81irque8blmk 2692429 2692428 2026-07-03T16:06:06Z संतोष गोरे 135680 2692429 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''पेवा''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= हदगाव | जिल्हा = [[नांदेड जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} '''पेवा''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नांदेड जिल्हा|नांदेड जिल्ह्यातील]] [[हदगाव|हदगाव तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान== पैनगंगा नदीच्या काठावर वसलेले गाव ==हवामान== नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९९० मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८५ टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== ==नागरी सुविधा== ==जवळपासची गावे== बेलखेड, करोडी, काळेश्वर, येळम ==संदर्भ भांडण नाही कुणाची लावण्यात नंबरचे गाव == #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:हदगाव तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील गावे]] k9t7mx9okkzj31cr0s5q91ce5plrsbt 2692430 2692429 2026-07-03T16:06:27Z संतोष गोरे 135680 2692430 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''पेवा''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= हदगाव | जिल्हा = [[नांदेड जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} '''पेवा''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नांदेड जिल्हा|नांदेड जिल्ह्यातील]] [[हदगाव|हदगाव तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान== पैनगंगा नदीच्या काठावर वसलेले गाव ==हवामान== नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९९० मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८५ टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== ==नागरी सुविधा== ==जवळपासची गावे== बेलखेड, करोडी, काळेश्वर, येळम ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:हदगाव तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील गावे]] qszpsh14291t16zzu0dz858p500kosu 0 292093 2692414 2689844 2026-07-03T14:10:41Z ~2026-37870-20 184896 2692414 wikitext text/x-wiki == मे २०२० ते एप्रिल २०२१ == {| class="wikitable sortable" ! * !! सून सासू सून !! दख्खनचा राजा जोतिबा !! [[सहकुटुंब सहपरिवार]] !! [[आई कुठे काय करते!]] !! [[रंग माझा वेगळा]] !! [[फुलाला सुगंध मातीचा]] !! [[मुलगी झाली हो]] !! [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]] !! [[सांग तू आहेस का?]] !! [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] !! तुझ्या इश्काचा नादखुळा |- | १६ ऑगस्ट २०२० | | | | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | | | | | | | |- | १३ सप्टेंबर २०२० | | | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | | | | | | | | |- | २० सप्टेंबर २०२० | | | | | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | | | | | | |- | २७ सप्टेंबर २०२० | | | | | | | | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | | | |- | ४ ऑक्टोबर २०२० | | | | | | | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | | | | |- | ११ ऑक्टोबर २०२० | | | | | | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | | | | | |- | १८ ऑक्टोबर २०२० | | | | | | | | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | |- | २५ ऑक्टोबर २०२० | | | | | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | | | | | | |- | १ नोव्हेंबर २०२० | | | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | | | | | | | | |- | ८ नोव्हेंबर २०२० | | | | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | | | | | | | |- | १५ नोव्हेंबर २०२० | | | | | | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | | | |- | २२ नोव्हेंबर २०२० | | | | | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | | | |- | २९ नोव्हेंबर २०२० | | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | | | | | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | | | |- | ६ डिसेंबर २०२० | | | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | | | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | | | | |- | १३ डिसेंबर २०२० | | | | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | | | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | | | |- | २० डिसेंबर २०२० | | | | | | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | | | |- | २७ डिसेंबर २०२० | | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | | | | | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | | | |- | ३ जानेवारी २०२१ | | | | | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | | | |- | १० जानेवारी २०२१ | | | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | | | | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | | | |- | १७ जानेवारी २०२१ | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | | | | | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | | | | |- | २४ जानेवारी २०२१ | दुपारी २ आणि संध्या. ६ | | | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | | | | | | |- | ३१ जानेवारी २०२१ | | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | दुपारी १२ आणि रात्री ८ |- | ७ फेब्रुवारी २०२१ | | | | | | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | दुपारी २ आणि रात्री १० | | |- | १४ फेब्रुवारी २०२१ | | | | | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | | | |- | २१ फेब्रुवारी २०२१ | | दुपारी २ आणि संध्या. ६ | | | | | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | | | |- | २८ फेब्रुवारी २०२१ | | | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | | | | | | | दुपारी २ आणि रात्री १० |- | ७ मार्च २०२१ | | | | | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | | | |- | १४ मार्च २०२१ | | | | | | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | | | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | |- | २१ मार्च २०२१ | | | | | | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | | | दुपारी २ आणि रात्री १० |- | २८ मार्च २०२१ | | | दुपारी २ आणि संध्या. ६ | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | | | दुपारी १२ आणि रात्री ८ | | | |- | ४ एप्रिल २०२१ | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ६ | | | | | |} == मे २०२१ ते एप्रिल २०२२ == {| class="wikitable sortable" ! * !! [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]] !! [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]] !! [[सहकुटुंब सहपरिवार]] !! [[आई कुठे काय करते!]] !! [[रंग माझा वेगळा]] !! [[फुलाला सुगंध मातीचा]] !! [[मुलगी झाली हो]] !! [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]] !! जय भवानी जय शिवाजी !! [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]] !! [[सांग तू आहेस का?]] !! [[अबोली (मालिका)|अबोली]] !! [[पिंकीचा विजय असो!]] |- | ९ मे २०२१ | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | |- | ४ जुलै २०२१ | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | |- | ११ जुलै २०२१ | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | |- | १८ जुलै २०२१ | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | | | |- | २५ जुलै २०२१ | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | |- | १ ऑगस्ट २०२१ | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | |- | ८ ऑगस्ट २०२१ | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | | |- | १५ ऑगस्ट २०२१ | | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | |- | २२ ऑगस्ट २०२१ | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | |- | २९ ऑगस्ट २०२१ | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | |- | ५ सप्टेंबर २०२१ | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | |- | १२ सप्टेंबर २०२१ | | | | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ६ | | | | | | | |- | १९ सप्टेंबर २०२१ | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | |- | २६ सप्टेंबर २०२१ | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | |- | ३ ऑक्टोबर २०२१ | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | |- | १० ऑक्टोबर २०२१ | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | |- | १७ ऑक्टोबर २०२१ | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | | |- | २४ ऑक्टोबर २०२१ | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | |- | ३१ ऑक्टोबर २०२१ | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | दुपारी १२ आणि संध्या. ६ | | | | | | |- | ७ नोव्हेंबर २०२१ | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | |- | ५ डिसेंबर २०२१ | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | |- | १२ डिसेंबर २०२१ | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | |- | १९ डिसेंबर २०२१ | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | |- | २६ डिसेंबर २०२१ | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | |- | ९ जानेवारी २०२२ | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | | |- | ३० जानेवारी २०२२ | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | |- | ६ फेब्रुवारी २०२२ | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | |- | १३ फेब्रुवारी २०२२ | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | |- | २० फेब्रुवारी २०२२ | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | |- | २७ फेब्रुवारी २०२२ | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | |- | ६ मार्च २०२२ | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ |- | २० मार्च २०२२ | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | |- | २७ मार्च २०२२ | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | |} == मे २०२२ ते एप्रिल २०२३ == {| class="wikitable sortable" ! * !! [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]] !! [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]] !! [[मुलगी झाली हो]] !! [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]] !! [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]] !! [[सहकुटुंब सहपरिवार]] !! [[आई कुठे काय करते!]] !! [[रंग माझा वेगळा]] !! [[फुलाला सुगंध मातीचा]] !! [[ठरलं तर मग!]] !! [[तुझेच मी गीत गात आहे]] !! [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]] !! [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]] !! [[अबोली (मालिका)|अबोली]] !! [[पिंकीचा विजय असो!]] |- | १२ जून २०२२ | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | |- | १९ जून २०२२ | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | |- | २६ जून २०२२ | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | |- | ३ जुलै २०२२ | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | |- | १० जुलै २०२२ | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | |- | १७ जुलै २०२२ | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | |- | ७ ऑगस्ट २०२२ | | | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | |- | १४ ऑगस्ट २०२२ | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ |- | २१ ऑगस्ट २०२२ | | | दुपारी २ आणि संध्या. ६ | | | | | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | | | | | | |- | ४ सप्टेंबर २०२२ | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | |- | ११ सप्टेंबर २०२२ | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | |- | १८ सप्टेंबर २०२२ | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | |- | २५ सप्टेंबर २०२२ | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | |- | २ ऑक्टोबर २०२२ | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | |- | ९ ऑक्टोबर २०२२ | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | |- | २३ ऑक्टोबर २०२२ | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | |- | ३० ऑक्टोबर २०२२ | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | |- | ६ नोव्हेंबर २०२२ | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | |- | १३ नोव्हेंबर २०२२ | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | |- | २० नोव्हेंबर २०२२ | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | |- | २७ नोव्हेंबर २०२२ | | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ |- | ४ डिसेंबर २०२२ | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | |- | ११ डिसेंबर २०२२ | | | | | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | |- | १८ डिसेंबर २०२२ | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | |- | २५ डिसेंबर २०२२ | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | |- | १ जानेवारी २०२३ | | | | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | |- | ८ जानेवारी २०२३ | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ |- | १५ जानेवारी २०२३ | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | |- | २२ जानेवारी २०२३ | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | |- | २९ जानेवारी २०२३ | | | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | |- | ५ फेब्रुवारी २०२३ | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | |- | १२ फेब्रुवारी २०२३ | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | |- | १९ फेब्रुवारी २०२३ | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | |- | २६ फेब्रुवारी २०२३ | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | |- | ५ मार्च २०२३ | | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | |- | १२ मार्च २०२३ | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | |- | २६ मार्च २०२३ | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | |- | २ एप्रिल २०२३ | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ |- | ९ एप्रिल २०२३ | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | |- | १६ एप्रिल २०२३ | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | |- | २३ एप्रिल २०२३ | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | |- | ३० एप्रिल २०२३ | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | |} == मे २०२३ ते एप्रिल २०२४ == {| class="wikitable sortable" ! * !! [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]] !! [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]] !! [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]] !! मन धागा धागा जोडते नवा !! [[सहकुटुंब सहपरिवार]] !! [[कुन्या राजाची गं तू राणी]] !! [[आई कुठे काय करते!]] !! [[रंग माझा वेगळा]] !! [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]] !! [[ठरलं तर मग!]] !! [[तुझेच मी गीत गात आहे]] !! [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]] !! [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]] !! [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]] !! [[अबोली (मालिका)|अबोली]] !! [[पिंकीचा विजय असो!]] |- | ७ मे २०२३ | | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | |- | १४ मे २०२३ | | | | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | |- | २१ मे २०२३ | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | |- | २८ मे २०२३ | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | |- | ४ जून २०२३ | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ |- | ११ जून २०२३ | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | |- | १८ जून २०२३ | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | |- | २५ जून २०२३ | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | |- | २ जुलै २०२३ | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | |- | ९ जुलै २०२३ | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | |- | १६ जुलै २०२३ | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | |- | २३ जुलै २०२३ | | | | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | |- | ३० जुलै २०२३ | | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ |- | ६ ऑगस्ट २०२३ | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | |- | १३ ऑगस्ट २०२३ | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | | |- | २० ऑगस्ट २०२३ | | | | | | | | | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ६ | | | | | |- | २७ ऑगस्ट २०२३ | | | | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | |- | ३ सप्टेंबर २०२३ | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | |- | १० सप्टेंबर २०२३ | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | |- | १७ सप्टेंबर २०२३ | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | |- | २४ सप्टेंबर २०२३ | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ६ | | | | | | | | | | | | | |- | ८ ऑक्टोबर २०२३ | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | | |- | १५ ऑक्टोबर २०२३ | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | |- | २२ ऑक्टोबर २०२३ | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | |- | २९ ऑक्टोबर २०२३ | | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | |- | ५ नोव्हेंबर २०२३ | | | | | | | | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ६ | | | | | | |- | १२ नोव्हेंबर २०२३ | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | |- | १९ नोव्हेंबर २०२३ | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | | | | | | |- | २६ नोव्हेंबर २०२३ | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | |- | ३ डिसेंबर २०२३ | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ |- | १० डिसेंबर २०२३ | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | |- | १७ डिसेंबर २०२३ | | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ६ | | | | | | | | | | | | |- | २४ डिसेंबर २०२३ | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | |- | ३१ डिसेंबर २०२३ | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | |- | ७ जानेवारी २०२४ | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | |- | १४ जानेवारी २०२४ | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | |- | २१ जानेवारी २०२४ | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | |- | २८ जानेवारी २०२४ | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | | |- | ४ फेब्रुवारी २०२४ | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ |- | ११ फेब्रुवारी २०२४ | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | |- | १८ फेब्रुवारी २०२४ | | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | |- | २५ फेब्रुवारी २०२४ | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | |- | ३ मार्च २०२४ | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | | |- | १० मार्च २०२४ | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | |- | १७ मार्च २०२४ | | | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ५ | दुपारी १ आणि संध्या. ६ | | | | | | |- | २४ मार्च २०२४ | | | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | |- | ३१ मार्च २०२४ | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | |- | ७ एप्रिल २०२४ | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | |- | १४ एप्रिल २०२४ | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | |- | २१ एप्रिल २०२४ | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | |- | २८ एप्रिल २०२४ | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | |} == मे २०२४ ते एप्रिल २०२५ == {| class="wikitable sortable" ! * !! [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]] !! [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]] !! [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]] !! [[आई कुठे काय करते!]] !! आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत! !! मन धागा धागा जोडते नवा !! उदे गं अंबे !! [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]] !! [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] !! [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] !! [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]] !! [[ठरलं तर मग!]] !! [[तुझेच मी गीत गात आहे]] !! [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]] !! [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]] !! येड लागलं प्रेमाचं !! [[तू ही रे माझा मितवा]] !! [[अबोली (मालिका)|अबोली]] !! [[पिंकीचा विजय असो!]] !! [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]] |- | ५ मे २०२४ | | | | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | |- | १२ मे २०२४ | | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | |- | १९ मे २०२४ | | | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि संध्या. ६ | | | | | | दुपारी १२ आणि रात्री १० | | |- | २६ मे २०२४ | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | | | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | |- | २ जून २०२४ | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | |- | ९ जून २०२४ | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | |- | १६ जून २०२४ | | | | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | |- | २३ जून २०२४ | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | |- | ३० जून २०२४ | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | | |- | ७ जुलै २०२४ | | | | | | | | | | | | | | | | दुपारी १२ आणि रात्री १० | | | | |- | १४ जुलै २०२४ | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | |- | २१ जुलै २०२४ | | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | |- | २८ जुलै २०२४ | | | | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | |- | ४ ऑगस्ट २०२४ | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | | | | | | | | |- | ११ ऑगस्ट २०२४ | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | |- | १८ ऑगस्ट २०२४ | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | | | | |- | २५ ऑगस्ट २०२४ | | | | | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ |- | १ सप्टेंबर २०२४ | | | | | | | | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ४ | दुपारी १ आणि संध्या. ५ | दुपारी २ आणि संध्या. ६ | | | | | | | | |- | ८ सप्टेंबर २०२४ | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | | | | |- | १५ सप्टेंबर २०२४ | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | |- | २२ सप्टेंबर २०२४ | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | दुपारी १२ आणि रात्री १० | | |- | २९ सप्टेंबर २०२४ | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | दुपारी १२ आणि रात्री १० |- | ६ ऑक्टोबर २०२४ | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | दुपारी १२ आणि रात्री १० | | | | |- | १३ ऑक्टोबर २०२४ | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | |- | २० ऑक्टोबर २०२४ | | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ५ | | | | दुपारी १ आणि संध्या. ६ | | | | | | | | |- | ३ नोव्हेंबर २०२४ | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | | |- | १० नोव्हेंबर २०२४ | | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | |- | १७ नोव्हेंबर २०२४ | | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | |- | १ डिसेंबर २०२४ | | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | |- | ८ डिसेंबर २०२४ | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | |- | १५ डिसेंबर २०२४ | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | |- | २९ डिसेंबर २०२४ | | | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | |- | ५ जानेवारी २०२५ | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | | | |- | १२ जानेवारी २०२५ | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | |- | १९ जानेवारी २०२५ | | | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | | | |- | २६ जानेवारी २०२५ | | | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | |- | २ फेब्रुवारी २०२५ | | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | |- | १६ फेब्रुवारी २०२५ | | | दुपारी २ आणि संध्या. ५ | | | | | | | | | | | | दुपारी १ आणि संध्या. ६ | | | | | |- | २३ फेब्रुवारी २०२५ | | | | | दुपारी २ आणि संध्या. ७ | | | | | | | | | दुपारी १ आणि रात्री ८ | | | | | | |- | १३ एप्रिल २०२५ | | | दुपारी १२ वाजता | | | | | | | | | | | संध्या. ४.३० वाजता | संध्या. ५.३० वाजता | | | | | |- | २० एप्रिल २०२५ | | | | | | | | | | | | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ४.३० वाजता | दुपारी ३ आणि संध्या. ५.३० वाजता | | | | | |- | २७ एप्रिल २०२५ | | | | | | | | | | | | | | दुपारी १२ आणि संध्या. ४.३० वाजता | दुपारी ३ आणि संध्या. ५.३० वाजता | | | | | |} == मे २०२५ ते चालू == {| class="wikitable sortable" ! * !! [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]] !! लपंडाव !! [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]] !! [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] !! कोण होतीस तू, काय झालीस तू? !! [[ठरलं तर मग!]] !! [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] !! येड लागलं प्रेमाचं |- | १२ ऑक्टोबर २०२५ | | | | दुपारी १ आणि संध्या. ६ | दुपारी २ आणि संध्या. ५ | | | |- | २१-२२ फेब्रुवारी २०२६ | | | | | | | रात्री १० | |- | १५ मार्च २०२६ | दुपारी २ आणि संध्या. ४ | | दुपारी ३ आणि संध्या. ५ | दुपारी १ आणि संध्या. ६ | | | | |- | २२ मार्च २०२६ | | दुपारी २ | | | | | | दुपारी १ |- | २१ जून २०२६ | | | | | | दुपारी १ आणि संध्या. ६ | दुपारी २ आणि रात्री ११ | |} == विशेष भाग == === दोन तासांचे विशेष भाग === {| class="wikitable sortable" ! * !! मन धागा धागा जोडते नवा !! [[मुलगी झाली हो]] !! [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]] !! [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]] !! [[आता होऊ दे धिंगाणा]] !! जय भवानी जय शिवाजी !! नवे लक्ष्य |- | ११ एप्रिल २०२१ | | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | | | | |- | १५ ऑगस्ट २०२१ | | | | | | | दुपारी २ आणि रात्री ९ |- | १४ नोव्हेंबर २०२१ | | | | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | | |- | २१ नोव्हेंबर २०२१ | | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | | | | |- | २८ नोव्हेंबर २०२१ | | | | | | दुपारी १ आणि संध्या. ५ | |- | १३ मार्च २०२२ | | | | | | | दुपारी १ आणि संध्या. ७ |- | २४ जुलै २०२२ | | | | | | | दुपारी १ आणि संध्या. ७ |- | १ जानेवारी २०२३ | | | | | रात्री ९ | | |- | १ ऑक्टोबर २०२३ | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | | | | | |- | ३१ डिसेंबर २०२३ | | | | | रात्री ९ | | |- | ७ जुलै २०२४ | | | | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | | |- | २७ ऑक्टोबर २०२४ | | | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | | | |- | २२ डिसेंबर २०२४ | | | | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | | | |} === महासप्ताह === {| class="wikitable sortable" ! दिनांक !! मालिका !! वेळ |- | १९-२६ जानेवारी २०२० | [[आई कुठे काय करते!]] | संध्या. ७.३० ते रात्री ८.३० |- | ८-१२ सप्टेंबर २०२५ | [[तू ही रे माझा मितवा]] | रात्री १०.३० ते ११.३० |- | १२-१८ जानेवारी २०२६ | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | रात्री १०.३० ते ११.३० |} === महासंगम === {| class="wikitable sortable" ! दिनांक !! मालिका !! वेळ |- | rowspan="2"| २४ नोव्हेंबर २०२४ | येड लागलं प्रेमाचं | rowspan="2"| दुपारी १ ते ३ आणि संध्या. ७ ते रात्री ९ |- | [[अबोली (मालिका)|अबोली]] |- | rowspan="2"| ९ फेब्रुवारी २०२५ | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | rowspan="2"| दुपारी १२ ते ३ आणि संध्या. ७ ते रात्री १० |- | [[ठरलं तर मग!]] |- | १०-१५ मार्च २०२५ | rowspan="2"| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] आणि [[ठरलं तर मग!]] | संध्या. ७.३० ते रात्री ९ |- | १६ मार्च २०२५ | दुपारी १ ते ३ आणि संध्या. ५ ते ७ |- | rowspan="4"| १८ मे २०२५ | येड लागलं प्रेमाचं | rowspan="2"| सकाळी ११ ते दुपारी १ आणि दुपारी ३ ते संध्या. ५ |- | [[अबोली (मालिका)|अबोली]] |- | [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]] | rowspan="2"| दुपारी १ ते ३ आणि संध्या. ५ ते ७ |- | [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]] |- | rowspan="3"| ११-१५ ऑगस्ट २०२५ | [[ठरलं तर मग!]] | rowspan="3"| रात्री ८.३० ते १० |- | [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]] |- | [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]] |- | rowspan="2"| ८-१२ डिसेंबर २०२५ | [[ठरलं तर मग!]] | rowspan="3"| रात्री ८.३० ते ९.३० |- | नशीबवान |} [[वर्ग:स्टार प्रवाह]] [[वर्ग:याद्या]] tte3i9gqgakdpm2k5nhb8pva2ynmfon 0 317558 2692528 2195532 2026-07-04T06:21:20Z Abhijitsathe 4193 पुनर्निर्देशन लक्ष्य [[जलौन लोकसभा मतदारसंघ]] पासून [[जालौन लोकसभा मतदारसंघ]] ला बदलविले 2692528 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[जालौन लोकसभा मतदारसंघ]] m4fksn2fzeehi2y3eu63twhp1r8fsbu 0 321550 2692503 2437421 2026-07-04T03:14:32Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2692503 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''मॉनमाउथ रेजिमेंटल संग्रहालय''' हे कॅसल हिल, [[मॉन्मथ|मॉनमाउथ]], मॉनमाउथशायर, [[वेल्स]] येथे असलेले एक लष्करी [[संग्रहालय]] आहे. संग्रहालय ग्रेट कॅसल हाऊसची एक शाखा आहे, एक ग्रेड I सूचीबद्ध इमारत आहे, तसेच मॉनमाउथ हेरिटेज ट्रेलवरील चोवीस स्थळांपैकी एक आहे. संग्रहालय रॉयल मॉनमाउथशायर रॉयल इंजिनियर्स (मिलिशिया), ब्रिटिश प्रादेशिक सैन्यातील सर्वात मोठी आणि सर्वात वरिष्ठ रेजिमेंटवर लक्ष केंद्रित करते. ग्रेट कॅसल हाऊस हे रॉयल मॉनमाउथशायर रॉयल इंजिनिअर्सचे कार्यालय आहे आणि हे संग्रहालय रेजिमेंटचे संग्रहण म्हणून काम करते. ग्लॉसेस्टरचे ड्यूक प्रिन्स रिचर्ड यांनी १९८९ मध्ये संग्रहालयाची स्थापना केली होती. मॉनमाउथ शहरासाठी दिलेल्या योगदानाबद्दल संग्रहालयाला प्रिन्स ऑफ वेल्स पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. रॉयल मॉनमाउथशायर रॉयल इंजिनियर्सवर मुख्य लक्ष केंद्रित करून संग्रहालयात विविध प्रकारच्या कलाकृती आहेत. मॉनमाउथ किल्ल्याच्या अवशेषांपासून ते १९ व्या शतकापर्यंत आणि [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धापर्यंतच्या]] अनेक वस्तू यात आहेत. ऐतिहासिक वस्तू प्रदर्शित करण्याबरोबरच, हे संग्रहालय मिलिशियाच्या नोंदींचे भांडार म्हणूनही काम करते. रॉयल मॉनमाउथशायर रॉयल इंजिनीअर्सच्या नावावर दोन "रॉयल" कसे आहेत हे त्यात सापडलेले संग्रहण स्पष्ट करतात. संग्रहालय त्याच्या काही नोंदी [[महाजाल|इंटरनेटवर]] शोधण्यायोग्य डेटाबेस म्हणून उपलब्ध करून देते. == इतिहास == [[चित्र:Patricia_Lynesmith_interview_part_one.ogv|डावे|अल्ट=क्लिक करने योग्य वीडियो|इवलेसे|संग्रहाध्यक्ष पैट्रीसिया लिनेस्मिथ संग्रहालय के इतिहास के बारे में बताती हुई]] अधिक औपचारिकपणे संग्रहालय कॅसल आणि रेजिमेंटल म्युझियम, मॉनमाउथ म्हणून ओळखले जाते. संग्रहालय कॅसल हिल वर स्थित आहे, शहराच्या मध्यभागी सर्वोच्च बिंदू. हे १९व्या शतकातील विंगमध्ये ठेवलेले आहे जे १७व्या शतकातील ग्रेट कॅसल हाऊसच्या इमारतीचा भाग आहे. ग्रेट कॅसल हाऊस, आगिनकोर्ट स्क्वेअरच्या उत्तर-पश्चिमेला, युनायटेड किंगडममधील ग्रेड I इमारत आहे. मॉनमाउथ हेरिटेज ट्रेलवरील चोवीस स्थळांपैकी हे एक निळे फलक आहे ज्यात हा सन्मान दर्शविला आहे. हे घर १६७३ मध्ये मॉनमाउथ फोर्टच्या अवशेषांपासून हेन्री सॉमरसेट, ब्यूफोर्टचे पहिले ड्यूक, नंतर वॉर्सेस्टरचे तिसरे मार्क्स यांनी बांधले होते, जेव्हा ते बॅडमिंटन आणि ट्रॉय हाऊसची पुनर्बांधणी करत होते. हे शहर घर म्हणून बांधले गेले. तीन मजली इमारत सध्या रॉयल मोनमाउथशायर रॉयल इंजिनियर्सचे मुख्यालय आहे, ब्रिटिश टेरिटोरियल आर्मीमधील सर्वात वरिष्ठ रेजिमेंट आहे. [[बीबीसी]] वर्ल्डवाइडच्या मालकीच्या लोनली प्लॅनेट या मार्गदर्शक पुस्तकात संग्रहालयाचे वर्णन असे केले आहे: "कपाटाच्या आकाराच्या जागेत प्रेमाचे श्रम" कॅसल आणि रेजिमेंटल म्युझियमची स्थापना १९८९ मध्ये प्रिन्स रिचर्ड, ड्यूक ऑफ ग्लुसेस्टर यांनी केली होती. <ref name="crm">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.monmouthcastlemuseum.org.uk/|title=The Castle and Regimental Museum - Home Page|publisher=monmouthcastlemuseum.org.uk. कासल एण्ड रेजिमेंटल म्यूज़ियम, मॉनमाउथ|access-date=1 जून 2012|archive-date=2012-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120204074210/http://www.monmouthcastlemuseum.org.uk/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.lonelyplanet.com/wales/sights/museum|title=Museum sights in Wales|publisher=lonelyplanet.com. बीबीसी वर्ल्डवाइड - लोनली प्लेनेट|access-date=1 जून 2012}}</ref> आता बंद पडलेल्या संग्रहालये, ग्रंथालये आणि अभिलेखागार परिषदेने २०१० मध्ये अंतिम मान्यता दिली होती. <ref name="crm" /> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.artscouncil.org.uk/media/uploads/pdf/Rollout_Wales_English_language.pdf|title=Accreditation Scheme for Museums and Galleries in the United Kingdom|publisher=artscouncil.org.uk. वेल्श गवर्नमेंट, आर्ट्स काउंसिल इंग्लैंड|format=पी॰डी॰एफ़॰|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120703135605/http://www.artscouncil.org.uk/media/uploads/pdf/Rollout_Wales_English_language.pdf|archive-date=3 जुलाई 2012|access-date=1 जून 2012}}</ref> मॉनमाउथमधील योगदानाबद्दल संग्रहालयाला प्रिन्स ऑफ वेल्स पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. मॉनमाउथ रेजिमेंटल संग्रहालय स्वयंसेवक कर्मचाऱ्यांकडून चालवले जाते आणि प्रवेश विनामूल्य आहे. <ref name="crm" /> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.telegraph.co.uk/property/cities/3347952/City-spotlight-Monmouth.html|title=City spotlight: Monmouth|work=द टेलीग्राफ|access-date=3 जून 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120606035424/http://www.telegraph.co.uk/property/cities/3347952/City-spotlight-Monmouth.html|archive-date=6 जून 2012|url-status=dead}}</ref> [[चित्र:Colonels_uniform_militia.jpg|अल्ट=काँच के षटफलक आकार के बक्से में खड़े हुए पुतले द्वारा पहनी हुई वर्दी। वर्दी की कमीज लाल व पतलून हरे रंग की है, इसके साथ ही अर्ध-अंडाकार आकार की टोपी भी वर्दी का हिस्सा है।|डावे|इवलेसे|240x240अंश| कर्नल युनिफॉर्म (मिलिशिया) संग्रहालयात ठेवलेला आहे]] [[चित्र:Fox_Armoured_Car_at_Monmouth_-_zoomed.JPG|अल्ट=छोटा युद्ध टैंक, जिसके टायर रबर के है, सामने की तरफ दो फ़्लैश लाईट हैं।|उजवे|इवलेसे|180x180अंश| दुसऱ्या महायुद्धातील ब्रिटिश बख्तरबंद लढाऊ वाहन]] [[चित्र:War_Memorial_-_geograph.org.uk_-_903994.jpg|अल्ट=पत्थर से बना युद्ध स्मारक। स्मारक के दो मुख्य भाग हैं: सबसे ऊपर ईसाई धर्म के प्रतीक क्रोस की तरह बनी आकृति है व उसके नीचे एक पट्टिका पर सैनिकों के नाम लिखे हुए हैं।|डावे|इवलेसे|180x180अंश| रॉयल मॉनमाउथशायर रॉयल इंजिनियर्स वॉर मेमोरियल]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:वेल्स]] [[वर्ग:युनायटेड किंग्डममधील संग्रहालये]] 36t5tmt3nn2gy3y3z239uxxjf1at0bt 0 324580 2692446 2500944 2026-07-03T16:54:05Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2692446 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = | team1_image = Cricket Ireland flag.svg | team1_name = आयर्लंड महिला | team2_image = Flag_of_New_Zealand.svg | team2_name = न्यू झीलंड महिला | from_date = ६ | to_date = १३ जून २०१८ | team1_captain = [[लॉरा डेलनी]] | team2_captain = [[सुझी बेट्स]]{{refn|group=nb|एमी सॅटरथवेटने दुसऱ्या महिला वनडेसाठी न्यू झीलंड महिला संघाचे नेतृत्व केले.}} | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 0 | team2_ODIs_won = 3 | team1_ODIs_most_runs = [[लॉरा डेलनी]] (७५) | team2_ODIs_most_runs = [[अमेलिया केर]] (३४२) | team1_ODIs_most_wickets = लारा मारिट्झ (६) | team2_ODIs_most_wickets = [[अमेलिया केर]] (८) | player_of_ODI_series = [[अमेलिया केर]] (न्यू झीलंड) | no_of_twenty20s = 1 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_won = 1 | team1_twenty20s_most_runs = [[गॅबी लुईस]] (६१) | team2_twenty20s_most_runs = जेस वॅटकिन (७७) | team1_twenty20s_most_wickets = एन/ए | team2_twenty20s_most_wickets = लेह कॅस्परेक (३) | player_of_twenty20_series = }} '''न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघ जून २०१८ मध्ये आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाविरुद्ध''' खेळला.<ref name="ICC">{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/651720 |title=Ireland Women's international schedule announced |access-date=28 March 2018 |work=International Cricket Council}}</ref> या दौऱ्यात एक महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय (टी२०आ) आणि तीन महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय (वनडे) सामने होते.<ref name="CI">{{cite web |url=http://www.cricketireland.ie/news/article/inaugural-international-t20-double-header-increased-investment-announced-fo |title=Inaugural international T20 double-header, increased investment announced for women’s cricket |access-date=28 March 2018 |work=Cricket Ireland |archive-date=2018-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180329121054/http://www.cricketireland.ie/news/article/inaugural-international-t20-double-header-increased-investment-announced-fo |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/672200 |title=Jess Watkin, Bernadine Bezuidenhout called up for tour of Ireland and England |work=International Cricket Council |access-date=26 April 2018}}</ref> न्यू झीलंडने महिलांचा एकमात्र टी२०आ सामना दहा गडी राखून जिंकला.<ref name="WT20I">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/707075 |title=Kiwi openers make short work of Ireland target |work=International Cricket Council |access-date=6 June 2018}}</ref> मालिकेतील पहिल्या महिला एकदिवसीय सामन्यात, न्यू झीलंडने त्यांच्या ५० षटकात ४९०/४ धावा करत सर्वोच्च डावाचा नवा विक्रम प्रस्थापित केला.<ref name="record">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/story/new-zealand-women-shatter-record-for-highest-odi-score-1255540-2018-06-08#close-overlay |title=New Zealand women shatter record for highest ODI score |work=India Today |access-date=8 June 2018}}</ref> त्यावेळी पुरुष किंवा महिला एकदिवसीय सामन्यातील ही सर्वोच्च धावसंख्या होती.<ref name="ICC2">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/711930 |title=New Zealand Women smash world record ODI total |work=International Cricket Council |access-date=8 June 2018}}</ref> याने १९९७ मध्ये पाकिस्तानविरुद्ध ४५५/५ चा न्यू झीलंडचा यापूर्वीचा विक्रम मोडला.<ref name="stuff">{{cite web|url=https://www.stuff.co.nz/sport/cricket/104583007/suzie-bates-maddy-green-score-centuries-as-white-ferns-post-record-odi-total |title=Suzie Bates, Maddy Green score centuries as White Ferns post record ODI total |work=Stuff |access-date=8 June 2018}}</ref> तिसऱ्या महिला एकदिवसीय सामन्यात, न्यू झीलंडच्या अमेलिया केरने महिला एकदिवसीय सामन्यात सर्वोच्च वैयक्तिक धावसंख्या बनवली आणि एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये दुहेरी शतक झळकावणारी सर्वात तरुण क्रिकेट खेळाडू, पुरुष किंवा महिला बनली, जेव्हा तिने नाबाद २३२ धावा केल्या.<ref name="Amelia1">{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/23780786/amelia-kerr-sends-more-records-tumbling-dublin |title=Amelia Kerr sends more records tumbling in Dublin |work=ESPN Cricinfo |access-date=13 June 2018}}</ref><ref name="Amelia2">{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/amelia-kerr-scores-232-to-become-highest-individual-scorer-in-womens-odis/articleshow/64576018.cms |title=17-year-old Amelia Kerr blasts 232* to record highest individual score in women's ODIs |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया |access-date=13 June 2018}}</ref> न्यू झीलंडने महिला एकदिवसीय मालिका ३-० ने जिंकली,<ref name="Amelia3">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/723306 |title=Teenage Kerr stars with record 232* and five wickets as New Zealand win big |work=International Cricket Council |access-date=13 June 2018}}</ref> सलग तीन सामन्यांमध्ये ४०० किंवा त्याहून अधिक धावा केल्या, असे करणारा पुरुष किंवा महिला वनडेमधला पहिला संघ बनला.<ref name="Amelia1"/> केरने महिला एकदिवसीय मालिका सर्वाधिक धावा करणारी आणि विकेट घेणारी खेळाडू म्हणून पूर्ण केली आणि तिला मालिकेतील सर्वोत्तम खेळाडू म्हणून घोषित करण्यात आले.<ref name="Amelia4">{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/series/18508/report/1145893/ireland-women-vs-new-zealand-women-3rd-odi-nz-women-ire-eng-2018 |title=Kerr 232*, Kasperek 113, New Zealand 440 in another massive win |work=ESPN Cricinfo |access-date=13 June 2018}}</ref> ==महिला टी२०आ मालिका== ===एकमेव महिला टी२०आ=== {{Single-innings cricket match | date = ६ जून २०१८ | time = १६:०० | daynight = Yes | team1 = {{crw-rt|IRE}} | team2 = {{crw|NZ}} | score1 = १३६/८ (२० षटके) | runs1 = [[गॅबी लुईस]] ६१ (४५) | wickets1 = लिआह कॅस्परेक ३/२५ (४ षटके) | score2 = १४२/० (११ षटके) | runs2 = जेस वॅटकिन ७७[[नाबाद|*]] (३८) | wickets2 = | result = न्यू झीलंड महिला १० गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1145890.html धावफलक] | venue = वायएमसीए क्रिकेट क्लब, [[डब्लिन]] | umpires = आझम बेग (आयर्लंड) आणि एलन नील (आयर्लंड) | motm = | toss = आयर्लंड महिलांनी नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = रॅचेल डेलेनी, लारा मारिट्झ, कारा मरे (आयर्लंड) आणि जेस वॅटकिन (न्यू झीलंड) या सर्वांनी महिला टी२०आ पदार्पण केले. * बर्नाडाइन बेझुइडेनहाउट (न्यू झीलंड) यांनी यापूर्वी दक्षिण आफ्रिकेकडून खेळल्यानंतर न्यू झीलंडसाठी महिला टी२०आ पदार्पण केले.<ref name="Bezuidenhout">{{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=12065972 |title=Cricket: Debutants impress as White Ferns thrash Ireland |work=New Zealand Herald |access-date=6 June 2018 |archive-date=2018-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180606220125/https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=12065972 |url-status=dead }}</ref> * बर्नाडाइन बेझुइडेनहाउट (न्यू झीलंड) हिने महिला टी२०आ (५) मध्ये यष्टिरक्षकाद्वारे सर्वाधिक बाद करण्याच्या विक्रमाची बरोबरी केली.<ref name="WT20I"/> * सुझी बेट्स आणि जेस वॅटकिन यांनी न्यू झीलंड महिलांसाठी सर्वोच्च भागीदारी केली आणि महिला टी२०आ मध्ये कोणत्याही संघासाठी पाचवी सर्वात मोठी भागीदारी केली.<ref name="WT20I"/> }} ==महिला एकदिवसीय मालिका== ===पहिली महिला वनडे=== {{Single-innings cricket match | date = ८ जून २०१८ | time = ११:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|NZ}} | team2 = {{crw|IRE}} | score1 = ४९१/४ (५० षटके) | runs1 = [[सुझी बेट्स]] १५१ (९४) | wickets1 = कारा मरे २/११९ (१० षटके) | score2 = १४४ (३५.३ षटके) | runs2 = [[लॉरा डेलनी]] ३७ (६५) | wickets2 = लेह कॅस्परेक ४/१७ (२.३ षटके) | result = न्यू झीलंड महिला ३४७ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1145891.html धावफलक] | venue = वायएमसीए क्रिकेट क्लब, [[डब्लिन]] | umpires = आझम बेग (आयर्लंड) आणि एलन नील (आयर्लंड) | motm = | toss = न्यू झीलंड महिलांनी नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = कारा मरे (आयर्लंड) आणि जेस वॅटकिन (न्यू झीलंड) या दोघांनीही महिला वनडे पदार्पण केले. * सुझी बेट्स आणि मॅडी ग्रीन (न्यू झीलंड) यांनी महिला वनडेमध्ये अनुक्रमे दहावे आणि पहिले शतक झळकावले.<ref name="1stWODI">{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/1148872.html |title=New Zealand make the highest ODI total of all time |work=ESPN Cricinfo |access-date=8 June 2018}}</ref> * सुझी बेट्सने एकूण ४,०६४ धावा करुन महिला वनडेमध्ये न्यू झीलंड महिलांसाठी सर्वाधिक धावा करणारी खेळाडू बनली.<ref name="Bates4k">{{cite web |url=https://www.wisdenindia.com/cricket-press-releases/new-zealand/white-ferns-smash-world-record-total-bates-surpasses-hockley/300188 |title=White Ferns smash world record total, Bates surpasses Hockley |work=Wisden India |access-date=8 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143658/https://www.wisdenindia.com/cricket-press-releases/new-zealand/white-ferns-smash-world-record-total-bates-surpasses-hockley/300188 |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead }}</ref> * कारा मरे (आयर्लंड) ने महिला एकदिवसीय क्रिकेटमधील सर्वात वाईट गोलंदाजी परत केली.<ref name="BBC">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/44418219 |title=New Zealand women make record ODI total against Ireland in Dublin |work=BBC Sport |access-date=8 June 2018}}</ref> * न्यू झीलंडच्या महिलांनी महिला एकदिवसीय क्रिकेटमधील सर्वोच्च डावात धावांचा विक्रम रचला.<ref name="record"/> }} ===दुसरी महिला वनडे=== {{Single-innings cricket match | date = १० जून २०१८ | time = ११:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|NZ}} | team2 = {{crw|IRE}} | score1 = ४१८ (४९.५ षटके) | runs1 = सोफी डिव्हाईन १०८ (६१) | wickets1 = लारा मारिट्झ ४/५८ (८.५ षटके) | score2 = ११२ (३५.३ षटके) | runs2 = [[लॉरा डेलनी]] ३३ (७०) | wickets2 = अण्णा पीटरसन २/१२ (४ षटके) | result = न्यू झीलंड महिलांनी ३०६ धावांनी विजय मिळवला | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1145892.html धावफलक] | venue = द हिल्स क्रिकेट क्लब, [[डब्लिन]] | umpires = [[रोलँड ब्लॅक]] (आयर्लंड) आणि मायकेल फॉस्टर (आयर्लंड) | motm = | toss = न्यू झीलंड महिलांनी नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===तिसरी महिला वनडे=== {{Single-innings cricket match | date = १३ जून २०१८ | time = ११:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|NZ}} | team2 = {{crw|IRE}} | score1 = ४४०/३ (५० षटके) | runs1 = [[अमेलिया केर]] २३२[[नाबाद|*]] (१४५) | wickets1 = [[गॅबी लुईस]] १/८१ (९ षटके) | score2 = १३५ (४४ षटके) | runs2 = [[उना रेमंड-होई]] ४२ (६८) | wickets2 = [[अमेलिया केर]] ५/१७ (७ षटके) | result = न्यू झीलंड महिला ३०५ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1145893.html धावफलक] | venue = क्लोंटार्फ क्रिकेट क्लब, [[डब्लिन]] | umpires = जेरेथ मॅकक्रेडी (आयर्लंड) आणि पॉल रेनॉल्ड्स (आयर्लंड) | motm = | toss = न्यू झीलंड महिलांनी नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = अमेलिया केर (न्यू झीलंड) हिने महिला एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये सर्वोच्च वैयक्तिक धावसंख्या केली आणि एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये दुहेरी शतक झळकावणारी सर्वात तरुण क्रिकेट खेळाडू, पुरुष किंवा महिला बनली.<ref name="Amelia1"/><ref name="Amelia2"/> * लेह कॅस्परेक (न्यू झीलंड) हिने महिला वनडेमधले पहिले शतक झळकावले.<ref name="Amelia1"/> * अमेलिया केर आणि लेह कॅस्परेकची २९५ धावांची भागीदारी ही महिला वनडेत दुसऱ्या विकेटसाठीची सर्वोच्च भागीदारी ठरली.<ref name="Amelia1"/> * अमेलिया केरने महिला एकदिवसीय सामन्यातही पहिले पाच बळी घेतले.<ref name="Amelia3"/> }} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २०१८ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचे आयर्लंड दौरे]] 0s3mqmykh9qa46w34ufhl9szmi5xsg4 0 329679 2692492 2684078 2026-07-03T21:42:55Z ~2026-37924-05 184909 /* पौराणिक कथा */ 2692492 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट मंदिर |चित्र = padmakshi.jpg |निर्माता = |जीर्णोद्धारक = |नाव = श्री पद्माक्षी रेणुका |निर्माण वर्ष= - |देवता = पद्माक्षी रेणुका |प्रधान देवता = |वास्तुकला = कौलारू |स्थापत्य = |स्थान =[[कावाडे]], [[अलिबाग]], [[महाराष्ट्र]] |निर्देशांक = |तळटिपा = तलावावर वसलेलं कौलारू मंदिर आहे }} '''पद्माक्षी रेणुका''' देवीला '''नारायणी''','''भवानी''','''शताक्षी''','''रौद्री''','''गौरी''','''रक्तकालिका''' किंवा ''' पद्मांबिका''' असे तिचे काही मूळ नावं .देवीची नाव जरी वेगळी असली तरी ही सर्व या परांबिका आदिशक्तीला संबोधित करतात.श्रीदेवी पद्माक्षी या स्थानी रक्तकाली स्वरूपात इथे वसली आहे जे देवी ललिता आणि काली या देवीचा एकत्रित रूप आहे, तिला पूर्ण षोडशी असे ही म्हणले जाते. हे मंदिर अद्याप विकसित झालेले नाही. हे कावाडे गावात अलिबागमधील अत्यंत पूजनीय मंदिर आहे. पद्माक्षी रेणुका 51 किंवा 108 शक्तीपीठांपैकी एक असल्याचे म्हणले जाते, त्यापैकी हे भगवती भवानी शक्तीपीठ आहे जे आद्यभवानी पीठ किंवा अक्षरा पीठ म्हणून ओळखले जाते.परंतु महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठात याचा समावेश होत नाही.<ref>{{Cite web|url=http://vhp.org/temples-of-bharat/shakti-pithas-of-maharashtra|title=Shakti Pithas of Maharashtra|work=[[Vishva Hindu Parishad|VHP]]|url-status=dead|archiveurl=https://archive.today/20150429120819/http://vhp.org/temples-of-bharat/shakti-pithas-of-maharashtra|archivedate=2015-04-29}}</ref> ही वामशत्की(सिंह) या प्राण्यावर आरूढ झालेली आहे.तिचे विलक्षण सौंदर्य आणि कृपा कथांमध्ये उल्लेखित आहे शिवाय, तिला जोगेश्वरी नावाची एक बहीण देखील आहे. देवी पद्माक्षी भगवतीला शताक्षी, पद्माकोषा ,माऊली, काली, भैरवी, वज्रेश्वरी, अंबा आणि एकवीरा म्हणूनही ओळखली जाते. == पौराणिक कथा == पद्माक्षी रेणुका किंवा पद्मांबिका देवी स्वतः मुळमहामाया आहेत. देवी भगवती पद्माक्षी रेणुकेला ,पद्माक्षी रक्तकालिका किंवा भद्रकालिका म्हणूनही ओळखली जाते कारण ती देवी महा[[षोडशी]]चे रुद्र रूप आहे. तिच्या गर्भातून संपूर्ण विश्वाचा जन्म झाला, असेही मानले जाते. तिला दुर्गांबिका किंवा रेणुका म्हणूनही ओळखले जाते. [[चित्र:Dakshayani.jpg|इवलेसे| [[सती (हिंदू देवी)|सतीचे]] प्रेत धरून [[शिव]] फिरत होते]] भगवान शंकराचा बदला घेण्यासाठी राजा दक्ष पिताने यज्ञ केला. दक्षाने शिव आणि सती वगळता सर्व देवतांना यज्ञासाठी आमंत्रित केले. तिला आमंत्रित न केल्यामुळे यज्ञाला उपस्थित राहण्याची सतीची इच्छा कमी झाली नाही. तिने शिवाकडे तिची इच्छा व्यक्त केली, ज्याने तिला जाण्यापासून परावृत्त करण्याचा सर्वतोपरी प्रयत्न केला. तिच्या सततच्या आग्रहाला कंटाळून सती आपल्या वडिलांच्या यज्ञाला गेली. तथापि, बलिदानाच्या वेळी सतीला योग्य तो आदर दिला गेला नाही आणि दक्षाने शिवाचा अपमान केला. संतप्त होऊन, सतीने तिच्या वडिलांना श्राप दिला आणि स्वतः ला आत्मदहन केले. आपल्या पत्नीचा अपमान आणि मृत्यू पाहून संतप्त झालेल्या शिवाने आपल्या वीरभद्र अवतारात दक्षाचा यज्ञ नष्ट केला आणि त्याचा शिरच्छेद केला. त्याचा क्रोध अविरत आणि शोकग्रस्त, शिवाने सतीच्या शरीराचे अवशेष उचलले आणि तांडव, विनाशाचे स्वर्गीय नृत्य, संपूर्ण सृष्टीमध्ये केले. घाबरून इतर देवतांनी विष्णूला हा विनाश थांबवण्याची विनंती केली. यावर उपाय म्हणून विष्णूने सतीच्या प्रेतावर सुदर्शन चक्र वापरले. यामुळे सतीच्या शरीराचे विविध भाग पृथ्वीवर पडून शक्तीपीठ बनले, देवी सतीचा उजवा खांदा पश्चिम समुद्रा जवळील नगरी येथे पडले. या ठिकाणी देवी माता तिच्या शरीराच्या एका भागातून देवी रौद्री भवानी (पुढे रत्नावली म्हणून ओळखली जाते) स्वरूपात प्रकट झाली. या कारणास्तव, मातेचे स्थान रत्नावली शक्तीपीठ म्हणून ओळखले जाऊ लागले असे मान्यता आहे,. याच मुळे त्या क्षेत्र किंवा नागरिकच नाव फूड रत्नपुरी होते असा म्हणता.ज्याच्या शक्तीपीठ भैरवाला चंद्रशेखर म्हणतात. काही काळानंतर देवी सतीने देवी पार्वती म्हणून पुनर्जन्म घेतला आणि कठोर तपश्चर्या केल्यानंतर तिने भगवान शिवाशी विवाह केला. कथा अशी आहे की रौद्री देवीच शक्तीपीठ जरी या रत्नपुरि नगरीत असला तरी या नगरी वर संपूर्ण राक्षसांच राज्य होता.यामुळे आसुरांचा या नगरीत अहाकार दूरव्यवहार आणि त्या नगरीच पवित्रता ना राखल्या मुळे रौद्री देवीला ध्यान करण्यात विघ्न येत होते. म्हणून देवी रौद्री रत्नापुरीतून गुप्त होऊन संपूर्ण जगाचे रक्षण करण्याच्या निश्चयाने रौद्री देवी निली(निलाचल) पर्वतावर दीर्घकाळ तपश्चर्या करण्यासाठी निघून गेल्या आणि पाच अग्नी भस्म करण्याचा नियम केला. अशा रीतीने देवी तपश्चर्या करत असताना काही काळ गेल्यावर 'रुरू' नावाच्या राक्षसाचा जन्म झाला. जो अतिशय हुशार होता. ब्रह्मदेवाच्या कमंडलू किंवा कुंभातून जन्माला आल्याने 'रुरू' हा कुंभासुर म्हणूनही ओळखला जात असे. त्याला ब्रह्माजीचे वरदानही होते आणि कुमारिकेच्या हातून त्याचा वध होऊ शकतो असा वर होता. समुद्राच्या मध्यभागी जंगलांनी वेढलेली 'रत्नपुरी' ही त्याची राजधानी होती. तो राक्षस राजा तिथेच राहिला आणि सर्व देवांना घाबरवून राज्य करत होता. करोडो भुते त्याचे साथीदार होते, जे एकमेकांपेक्षा अधिक शक्तिशाली होते. त्या वेळी तो ऐश्वर्यवान 'रुरू' जणू तो दुसरा इंद्रच आहे, अशी ओळख होती. बराच वेळ गेल्यावर त्यांच्या मनात लोकपालांवर विजय मिळवण्याची इच्छा निर्माण झाली. त्याला देवतांशी युद्ध करण्याची स्वाभाविक आवड होती, म्हणून जेव्हा महाराक्षस रुरू प्रचंड सैन्य गोळा करून युद्धाच्या इराद्याने समुद्रातून बाहेर पडला तेव्हा त्याचे पाणी मोठ्या ताकदीने वाढू आणि बाहेर ओसंदु लागले आणि साप, मगरी आणि मासे बाहेर येऊ लागले. सभोवतालचे सर्व देश त्या पाण्याने डुबले होते. समुद्राचे अथांग पाणी आजूबाजूला पसरले आणि अचानक त्यामधून विचित्र चिलखत आणि शस्त्रे घेऊन अनेक राक्षस बाहेर पडले आणि युद्धासाठी निघाले. उंच हत्ती आणि घोडे-रथांवर स्वार होऊन ते असुर-सैनिकांशी लढायला निघाले. त्यांचे लाखो-करोडो पायदळही युद्धासाठी निघाले. शोभणे! रुरूच्या सैन्याचे रथ सूर्याच्या रथासारखे होते आणि ते यांत्रिक शस्त्रांनी सुसज्ज होते. अशा असंख्य रथांवर त्यांचे अनुयायी हस्तरण राक्षसापासून सुरक्षितपणे निघाले. या राक्षस-सैनिकांनी देवांच्या सैनिकांची शक्ती कमी केली आणि तो आपल्या चार शस्त्रास्त्रांसह इंद्राच्या नगरी अमरावतीपुरी कडे निघाला. तेथे पोहोचल्यावर राक्षस राजाने देवांशी युद्ध सुरू केले आणि त्यांच्यावर लाठी, मुसळ, भयंकर बाण, काठ्या इत्यादी शस्त्रांनी हल्ला करण्यास सुरुवात केली. या युद्धात इंद्रासह सर्व देव फार काळ टिकू शकले नाहीत आणि ते जखमी होऊन तेथून पळून गेले. त्याचा सगळा उत्साह मावळला आणि त्याचे मन त्या राक्षसाच्या दहशतीने भरून गेले. आता ते पळत सुटले आणि त्याच निल पर्वतावर पोहोचले, जिथे भगवती रौद्री तपश्चर्या करत होती. देवांना पाहून देवी मोठ्या आवाजात म्हणाली - 'भिऊ नकोस.' देवी म्हणाली- तुम्ही देव इतके घाबरलेले आणि अस्वस्थ का आहात?. देव म्हणाले- 'परमेश्वरी! इकडे पहा! 'रुरु' नावाचा हा महान पराक्रमी राक्षसी राजा येत आहे. आम्हा सर्व देवांना यामुळे त्रास झाला आहे, कृपया आमचे रक्षण करा. हे पाहून देवी उत्साहाने हसली आणि क्रोधित होऊन आपले प्रचंड उग्र रूप धारण केले. देवी हसल्याबरोबर तिच्या मुखातून इतर अनेक देवी प्रकट झाल्या, ज्यांनी संपूर्ण जग भरून गेलं. सर्व देवी आपल्या विकृत रुपात आणि शस्त्रांनी सुसज्ज झाल्या आणि श्रीदेवी रौद्रि तिच्या हातात फास, खड्ग, त्रिशूळ आणि धनुष्य घेऊन प्रकट झाली. त्या सर्व देवी करोडोंच्या संख्येत होत्या आणि भगवती रौद्री तामसिकेला सर्व बाजूंनी घेरून उभ्या होत्या. ती सर्व राक्षसांशी लढू लागली आणि क्षणार्धात सर्व राक्षसांच्या सैनिकांचा नाश केला. देव आता पुन्हा लढू लागले. श्री देवी रौद्रीचे सैन्य आणि देवांचे सैन्य, आता नवीन शक्तीने, राक्षसांशी लढू लागले आणि सर्व राक्षसांच्या सैनिकांना यमलोकात पाठवले. आता त्या महान रणांगणात फक्त 'रुरु' हा राक्षस उरला होता. तो खूप मायावी होता. आता त्याने 'रौरवी' नावाचा भयंकर भ्रम निर्माण केला, त्यामुळे सर्व देव मंत्रमुग्ध होऊन झोपी गेले. देव अशा प्रकारे निद्रेत मग्न असताना श्रीदेवी रौद्री देवींनी क्रोधित होऊन रुरुला फासानी (दोरी) पकडले, ती अत्यंत क्रोधित झाली आणि तिने त्रिदेव, महालक्ष्मी, महाकाली, महासरस्वती, 64 योगिनी, सप्तमातृका, दहा महाविद्या आणि ओम नामजप करून ब्रह्मांडातील सर्व शक्तींना आपल्यात जागृत केले. , तिने परब्रह्म ओंकाराची सर्व शक्ती घेतली आणि सोहळा वर्षीय कुमारिकेच्या रूपात षोडशी म्हणून स्वरूप घेतले(जे की त्रिपुरा सुंदरीचे देवीचे बालिका रूप होते ),याच कारणामुळे तिला पूर्ण षोडशी म्हणून ओळखले. अष्टभुजा रूप धरून श्रीदेवी ने तिचा रंग क्रोधाने लाल काळा झाला. यामुळे एक मोठे युद्ध सुरू झाले आणि शेवटी देवीने तिचे भयंकर रूप धारण केले जे शिवशक्तीचे महान सामर्थ्य आहे, तिने आपल्या त्रिशूलाने रुरूवर हल्ला केला आणि तिच्या चिंतामणी खड्ग किंवा तलवारीने त्याचे मस्तक धडा वेगळे केले, तिच्या भयंकर रूपाने त्या रूरु किंवा कुंभासुराचा वध केला. त्या रुरु दानवाच्या रक्ताने देवीचे पूर्ण शरीर लाल झाले होते.याचमुळे देवीला रक्तचामुंडा किंवा रक्तकाली म्हणुनही ओळखले गेले.राक्षस रुरु किंवा कुंभासूराचा वध करण्या आधी राक्षसाने देवीचा धावा करून तिच्या कडे वरदान मागितले की माझ्या वधा नंतर देवी मातेने पुन्हा रत्नपुरि नगरीत या चट्टली क्षेत्री इथे दीर्घ काळ वास्तव्य करावे व तुझ्या नावाच्या आधी माझा नाव यावं आणि भगवती जी इथे श्री स्वरूपात म्हणजे श्री चक्रात निवास करते जिच्या हातून या महादानवाचा वध झाला तिचे नाव या रत्नपुरी नागरी ला मिळावे , याच मुळे या रत्नपुरी नगरीच नाव श्रीबाग असावे(आता या नगरी ला अलिबाग नाव आहे).याच कारणामुळे श्रीदेवी षोडशीला कुंभासूरभ्यांकरी किंवा रुरुजीता म्हणून ही ओळखली गेली व देवी रत्नपूरित पुन्हा वास्तव्यास आली आणि त्या नगरीचे नाव श्रीबाग झाले.देवी इथे आपल्या नवीन रूपात अर्थात रक्तकाली देवी रूपात इथे स्थानापन्न झाली .देवी या नगरीत चट्टली(म्हणजेच मावळ आता या क्षेत्राचे नाव कावाडे असे आहे) या क्षेत्री तिचे पीठ आहे.हे देवी आदि पराशक्ती महाशोदशीचे एक प्रचंड उग्र रूप आहे. याच बरोबर सेवक स्त्रिया सैन्यासारख्या आहेत आणि त्या नेहमी तिच्या भोवती उभ्या असतात. श्रीबाग (अलिबाग) येथील समुद्र क्षेत्राजवळील चट्टाला (कावाडे) भागात देवी महाषोडशी रक्तकालीने कुंभासुर किंवा रुरूचा विनाश केला हे देवी भगवतीच भवानी शक्तीपीठ आहे. या मंदिरात देवी महाषोडशी रक्तकालीच्या रूपात पुजले जाते. देवी महाशोदशी रक्तचामुंडा ही देवी आदि पराशक्तीच्या रूपात सोळा हात किंवा अष्टभुजा स्वरूपात ,कमळ,ऊस, पंच बाण, पाश, अंकुश,रुरूच मुंड , अभ्य मुद्रा आणि मोठी चिंतामणी तलवार घेऊन आहे. देवीचा रंग रक्त वर्ण असून त्रिनेत्र स्वरूपात आहे. तिने पंचमुखी शिवावर (सदाशिव मुकुंदेश्वराच्या (कामेश्वर) शरीरावर उग्र स्वरूपात) आणि सिंहावर आरुढ झालेली व शरीरावर विविध दागिने घातले आहेत. देवीचे तळवे आणि डोळे कमळासारखे सुंदर होते म्हणून तिला देवांनी पुढे पद्माक्षी किंवा पद्माम्बिका असे नाव ठेवले.ही देवी महाषोडशी पद्माम्बिका विनाशाची , नवीन उत्पतीची ,श्री यंत्राची आणि श्री विद्येची अधिष्ठात्री देवी म्हणूनही ओळखली जाते . असा ही म्हणले जाते की याच देवी ने रक्तबिजाचा वध केला म्हणूनही तिला रक्तकाली अशी ओळख आहे.देवीची कथा वराह पुराणात संबोधित केली असल्याचे सांगितले जाते. महाशोदशी पद्माक्षी भद्रकालिका ध्यान मंत्र: '''||चन्द्रार्कानल कोटिनीरदरुचाम् पाशांकुशामशुगान मुण्डं खड्गमभयमीश्वरीवरं हस्ताम्बुजैरष्टभिः । कामेशान शिवोपरि स्थितासदां त्रयक्षां वहन्तीं परा श्री चिन्तामणिमन्त्र बीज वपुर्षी ध्याये महाषोडशी||''' तिची कथा रेणुकाशीही जोडलेली असल्याने स्थानिक लोक तिला रेणुका म्हणून संबोधतात. म्हणून तिला पद्माक्षी रेणुका देवी म्हणूनही ओळखले जाते. [[चित्र:SriYantra color.svg|right|thumb|300px|श्री चक्र]] काही काळानंतर देवी पद्माक्षीने भगवान सदाशिव मुकुंदेश्वराशी विवाह केला. पद्माक्षीमुकुंदेश्वर या नावाने ओळखले जाणारे जगामध्ये हे लग्न खूप सुंदर होते. नंतर मुकुंदेश्वर त्र्यंबकपुरीला गेले आणि आज त्र्यंबकेश्वर म्हणून ओळखले जाते. पण देवी पद्माक्षीच्या सानिध्यात राहण्यासाठी मुकुंदेश्वर पुन्हा कनकपूरीला आले जे डोंगरावर वसलेले आहे ते कनकेश्वर म्हणून ओळखले गेले हा कनकेश्वर पर्वत महाशोदशी पद्माक्षी देवीच्या मंदिराच्या मागे आहे.तरीही, भगवान मुकुंदेश्वर आपली पत्नी पद्माक्षी देवी यांना भेटण्यासाठी दरवर्षी सर्प रूपात कावाडे क्षेत्री येतात. पण कथा इथेच संपत नाही , सृष्टी कल्याण साठी आदिशक्ती अनेक रूप घेते तसा देवी पार्वतीने जन कल्याण करिता रेणुका हे रूप धारण केले. देवी पार्वतीने आपला नवीन अवतार घेतला आणि रेणुका नावाने भुलोकाला जन्म घेतला जी परशुरामाची आई होती म्हणजेच भगवान विष्णूचा 6वा अवतार आणि रेणुका हे आदिशक्तीचे एक रूप होते. अशी आख्यायिका आहे की रेणुका ही जमदग्नी ऋषींची पत्नी होती आणि तिने त्याचा विश्वासघात केला असा संशय होता. परशुरामाला त्याच्या आईचा शिरच्छेद करण्याचा आदेश देण्यात आला. भगवान परशुरामाने आपल्या वडिलांच्या आदेशाचे पालन केले आणि कुऱ्हाडीने तिचे मस्तक तोडले. रत्नावली पीठ म्हणजेच देवी सतीच्या शरीराचा भाग ज्या ठिकाणी पडला होता त्याच ठिकाणी हे मस्तकाचे पडले होते ते म्हणजे रत्नापूरी(आताचे आलिबाग) नगरीत वसलेले चट्टला क्षेत्र(नंतर याचे नाव मावळ असे झाले पुढे हेच कावाडे झाले).इथे देवी महाकाली रूपात प्रकट झाली. आणि देवी त्या पद्माक्षी रुपात एक रूप झाली . फुडें तीच पद्माक्षी रेणुका झाली. स्कंद पुराणसुर पुढे जाऊन जेव्हा परशुरामाने आपले परशु समुद्रात फेकून . पश्चिम समुद्र मागे हटून कोकण भूमीची निर्मिती केली तेव्हा ती रत्नपुरी नागरि जी आधी पूर्ण चारी बाजूने समुद्राने वेधलिली होती ती त्या कोकण भूमी सोबत जुळून त्या भूमीचा एक भाग झाली. कथे नुसार जेव्हा त्या भूमीत भगवान परशुरामाला आपली आईचा भास सतत त्या भूमीत जाणवत असल्या कारणाने त्याच्या आई रेणुका देवीचा शोध घ्याच ठरवलं. पुढे त्यांनी एक बाण हातात घेऊन एक प्रतिज्ञा घेतली आणि रेणुका देवीचा धावा करून त्याने तो तीर त्या कोकण भूमीत सोडला .आणि रेणुका देवीला विनंती केली की तू जिथे कुठे तुझं अधिष्ठान असेल तिथे हा बाण जाऊन पाडवा. आणि हा बाण अगदी त्याच ठिकाणी पडला जिथे रत्नावली पीठ होते .तेव्हा त्याला कळाले की ही स्थान काही साधे नाही स्वतः श्री रेणुका तिच्या मूळ स्वरूपात पराअंबा रूपात इथे स्थानापनं आहे. त्या वेळी आई रेणुका देवी व पद्माक्षी ने त्याला एक रूप होऊन दर्शन दिले,तिने त्याला सांगितले की तुझ्या या भूमीत माझ्या या महामाया स्वरूपात अखंड वास करेन व भक्तांच्या हाकेला सतत उभी राहिन असा सांगितलं. आणि त्या शातीपीठामध्ये रेणुका देवी विलीन होऊ तिने आपले तांदळा रुपात इथे पाषाण रुप मातृ स्वरूपात प्रकट केलं. पद्माक्षी रेणुका देवीच्या शेजारी आणखी एक देवी आहे जी जोगेश्वरी देवी म्हणून ओळखली जाते ती रक्तदंतिका देवी आहे. ती देव कालभैरवाचे शक्तिशाली स्त्रीरूप आहे किंवा कालभैरवाची पत्नी आहे तिला भैरवी असेही म्हणतात. देवी पद्माक्षी ,दानव रुरू किंवा कुंभसुरा यांच्या युद्धादरम्यान देवी रक्तदंतिका जोगेश्वरीच्या रूपात सर्व शक्ती आणि सप्तमातृका देवी मदत करण्यासाठी नेतृत्व करत होती.याच करणं मुळे देवीने तिला आपल्या शेजारी स्थान दिलं असा म्हंटले जाते. येथे बेलाच्या झाडा जवळ देवी जोगेश्वरीच्या समोर चंद्रशेखर कालभैरवाचे निवासस्थान आहे. ते या ठिकाणचे क्षेत्रपाल असून या शक्तीपीठाचे रक्षक आहेत. तसेच त्यांचे स्वतंत्र मंदिर शिरवली गावात आहे, जे कावडे गावापासून सुमारे ३ किमी अंतरावर आहे. वराहपुराणाचे त्रिशक्ति माहात्म्य मध्ये देवी रौद्री लाच रक्त चामुंडा म्हटले आहे(रौद्री म्हणजेच पद्माक्षी रेणुका). पद्माक्षी मातेला कालरात्री, चामुंडा, महामारी, रक्तकाली इत्यादी नावाने संबोधले जाते. तिने रथनतारा कल्प, मानव कल्प आणि इतर अनेक कल्पांमध्ये रुरू राक्षसाचा (दुर्गमासुराचा पिता) वध केला. तिची प्रतिमा वेगवेगळ्या कल्पांमध्ये बदलते. स्कंदपुराणात तिचे वर्णन सहा हातांनी केले आहे. परंतु वामकेश्वर तंत्रात, तिच्या ध्यानाचे वर्णन 4 हातांनी केले आहे. तसेच तिचे वर्णन महाशोदशी रक्तकालिका या रूपात केले आहे जे 8 हात अष्टभुजा असलेली देवी ललिता त्रिपुरा सुंदरीचे भयंकर रूप आहे. देवी पद्माक्षी रेणुका महाशोदशीचे आणखी काही पैलू येथे आहेत - *सोळा हात*: तिचे सोळा हात सोळा चंद्र दिवसांचे प्रतिनिधित्व करतात आणि प्रत्येक हातामध्ये वेगळे शस्त्र किंवा चिन्ह असते, जे तिची शक्ती आणि अष्टपैलुत्व दर्शवते. - *श्री यंत्र*: तिला अनेकदा श्री यंत्रावर बसलेले चित्रित केले जाते, हे एक भौमितिक चिन्ह आहे जे पुरुष आणि स्त्रीलिंगी शक्तींचे मिलन दर्शवते. - *त्रिपुरा सुंदरी*: महाषोदशीला त्रिपुरा सुंदरी म्हणूनही ओळखले जाते, ज्याचा अर्थ "तीन जगाची सुंदर देवी" आहे. - *तांत्रिक महत्त्व*: तांत्रिक परंपरेत, ती शिव आणि शक्ती, दैवी पुल्लिंगी आणि स्त्रीलिंगी तत्त्वांचे एकत्रीकरण दर्शवते. - *पूजा*: तिच्या उपासनेमध्ये विधी, मंत्र आणि अर्पण यांचा समावेश होतो, ज्याचा उद्देश तिच्या आध्यात्मिक वाढीसाठी, संरक्षणासाठी आणि इच्छांच्या पूर्ततेसाठी आशीर्वाद मिळविण्यासाठी असतो. - *नवरात्री*: नवरात्रीच्या चौथ्या रात्री तिची पूजा केली जाते, हा नऊ दिवसांचा उत्सव आहे जो दैवी स्त्रीत्व साजरा करतो. - *प्रतीक*: महाषोडशी हे वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचे, दैवी स्त्रीत्वाचे सामर्थ्य आणि आत असलेले सौंदर्य आणि सामर्थ्य यांचे प्रतीक आहे. == नाम कथा == [[चित्र:Padmakshi renuka.jpg|इवलेसे|पद्माक्षी रेणुका]] भगवान परशुराम जेव्हा आपल्यात भूमीत अर्थात परशुरामाची भूमी कोकणात आपल्या आईच्या घटने नंतर परत आला तेव्हा त्या ठाऊक नव्हते की आपल्या आईच शिर याच कोकणात पडले. परशुरामने 21 वेळा क्षत्रियांची हत्या केली आणि एके दिवशी त्याला पश्चात्ताप होतो. तेव्हा श्री परशुरामाची भेट ऋषी समवरत सोबत होते जे त्याला गंधमाधन पर्वतावर जाण्यास सांगतो आणि भगवान दत्तात्रेयांना भेटायला सांगतो जे श्री परशुरामाला त्रिपुरासुंदरी देवीचे रहस्य समजावून सांगतात आणि त्याला श्रीविद्ये ची दिक्षा देतात. त्यामुळे देवी प्रसन्न होऊन त्याच्या समोर प्रकट झाली आणि परशुराम माते कडे पाहून रडू लागला आणि "माता रेणुका" म्हणू लागला कारण परशुरामला त्याची आई रेणुका देवी त्रिपुरासुंदरीमध्ये दिसते. यावरून असे दिसून आले की देवी त्रिपुरा सुंदरी आणि रेणुका भिन्न नाहीत म्हणून पुढे त्रिपुरा सुंदरीला रेणुका म्हणूनही ओळखले जाऊ लागले. म्हणून या शक्तीपीठाला पद्माक्षी रेणुका असेही म्हणतात. या कारणामुळे आजही देवी पद्माक्षी त्रिपुरासुंदरीचे प्रत्येक नाव रेणुका म्हणून ओळखले जाते म्हणून पद्माक्षी "रेणुका" असे म्हणतात. देवीची मूर्ती "तांडला" स्वरुपात आहे. पद्माक्षी रेणुका देवी ही सर्व कोकणी लोकाची देवी आहे कारण कोकणात जे सौंदर्य, वैभव, सुख, समृद्धी आणि ऐश्वर्य हे सर्व तिच्या कृपे मुळे आहे .याच कारणांमुळे देवीला अवघ्या कोकणची भाग्यलक्ष्मी म्हणून ही ओळखले जाते. देवीने आपल्या शरीरावर सहस्र नयन असलेलं रूप म्हणजे शताक्षी धारण केलेलं आहे .याच स्वरूपामुळे देवी दर्यात जाणाऱ्या सर्व कोळी व तिचे भक्तागणांवर सदैव लक्ष ठेवून व नेहमी पाठीशी उभी आहे .याच मुळे देवीला भगवान परशूरामांनी देवी शताक्षी रेणुका म्हणून ही ओळखली जाशील असे सांगितले .देवीचे दोन्ही नाव पद्माक्षी म्हणजे पद्मकोषे आणि शताक्षी याच दुर्गा सप्तशती मधे उलेख अधळत. ==देवस्थान== देवी पद्माक्षी रेणुका देवस्थान हे आलिबाग तालुक्यात कावाडे(आधीचे विरूमाला) इथे एका तलावाकाठी आहे.देवीचे मंदिर अजूनही बांधलेलं नाही पण ती निसर्गरम्य ठिकाणी तिचे पारंपरिक पद्धतीने कवलारू मंदिर आहे.भाविक लाखोच्या संख्येनं दरवर्षी इथे शारदीय नवरात्रीत व वैशाख शुद्ध पौर्णिमेला देवी आईच्या पालखी सोहळ्यात दर्शनासाठी येत असतात.मंदिरात जाण्याआधी भाविक भक्तांना मंदिराच्या पायथ्याशी लागणारी डोंगरातून येणाऱ्या शुद्ध निर्मळ गांगेतून पाय धुऊन जावा लागत .असे म्हणतात या गांगे मुळे भाविक भक्त शुद्ध होऊन मंदिरात भगवतीचे दर्शन आगदी शुद्ध मनानी प्राप्त होते.असे समजले जाते की भगवान मुकुंदभैरव म्हणजेच कनकेश्वर जे देवीच्या मागे असणाऱ्या डोंगरात वसलेलं स्थान आहे तिथून ही गंगा उत्पन्न झाली .हजारो भाविकांच श्रद्धास्थान असणारी ही देवी तांडला स्वरूपात आहे.ही देवी त्रिपुरसुंदरीचे शक्तीपूर्णा रूप मानले जाते. [[चित्र:Raja Ravi Varma, Ambika (Oleographic print).jpg|इवलेसे|caption=देवी पद्माक्षी रेणुका तिच्या त्रिपुरसुंदरी अवतारात तिच्या भक्त सेवेकरान सोबत]] भगवती इथे एका हातात कमळ तर दुसऱ्या हातात त्रिकाळ चिंतामणी खड्ग घेऊन कुंभासूराच्या मुडक्यवर पाय ठेवून वामश्टककी(सिंह) वर बसली आहे तिला कूंभासुरभयांकरि अशी तिची ओळख आहे.हे स्थान कोकणवासी लोकांची देवी अशी मानली जाते .अशी समज आहे की ज्या लोकांना आपली कुलदेवता माहिती नसेल त्या लोकांनी पद्माक्षी रेणुका देवीला आपले कुलदैवत मानून पुज्या केली तर ती त्यांच्या माहित नसलेल्या कुलदैवता पर्यंत नक्की पोहचते आणि ही देवी भक्ताच्या नवसाला नक्की पावते अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. देवी पद्माक्षी रेणुका ही भारतातील १०८ आणि ५२ शक्तिपीठांपैकी एक मानली जाते . देवी ५२ पीठ उलेख हा शक्तीपीठ स्तोत्रामधे राकिणी शक्तीपीठ असे मिळते . तर १०९ शक्ती पीठ असल्याचा उलेख हा देवी भागवत पुराणात अरुंधती शक्तीपीठ असे मिळते. ==सोहळा== पद्माक्षी रेणुका मंदिर ५२ किंवा १०८ पीठांपैकी सर्वात समर्पित शक्तीपीठ आहे. मंदिरात साजरे होणारे सण म्हणजे शारदीय नवरात्री आणि वैशाख शुद्ध पौर्णिमा. वैशाख शुद्ध पौर्णिमेला हजारो पेक्षा जास्त भाविक देवी भगवतीच्या दर्शनासाठी येतात. तसेच नवरात्रीत लाखो लोक तिथे भेट देतात. == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} [[वर्ग:हिंदू दैवते]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तीर्थक्षेत्रे]] 57z6swj87l1stjl032l4kloeprt8sbu 2692493 2692492 2026-07-03T21:42:57Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#नियम_८.१|शुद्धलेखनाचा नियम ८.१]]) 2692493 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट मंदिर |चित्र = padmakshi.jpg |निर्माता = |जीर्णोद्धारक = |नाव = श्री पद्माक्षी रेणुका |निर्माण वर्ष= - |देवता = पद्माक्षी रेणुका |प्रधान देवता = |वास्तुकला = कौलारू |स्थापत्य = |स्थान =[[कावाडे]], [[अलिबाग]], [[महाराष्ट्र]] |निर्देशांक = |तळटिपा = तलावावर वसलेलं कौलारू मंदिर आहे }} '''पद्माक्षी रेणुका''' देवीला '''नारायणी''','''भवानी''','''शताक्षी''','''रौद्री''','''गौरी''','''रक्तकालिका''' किंवा ''' पद्मांबिका''' असे तिचे काही मूळ नावं .देवीची नाव जरी वेगळी असली तरी ही सर्व या परांबिका आदिशक्तीला संबोधित करतात.श्रीदेवी पद्माक्षी या स्थानी रक्तकाली स्वरूपात इथे वसली आहे जे देवी ललिता आणि काली या देवीचा एकत्रित रूप आहे, तिला पूर्ण षोडशी असे ही म्हणले जाते. हे मंदिर अद्याप विकसित झालेले नाही. हे कावाडे गावात अलिबागमधील अत्यंत पूजनीय मंदिर आहे. पद्माक्षी रेणुका 51 किंवा 108 शक्तीपीठांपैकी एक असल्याचे म्हणले जाते, त्यापैकी हे भगवती भवानी शक्तीपीठ आहे जे आद्यभवानी पीठ किंवा अक्षरा पीठ म्हणून ओळखले जाते.परंतु महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठात याचा समावेश होत नाही.<ref>{{Cite web|url=http://vhp.org/temples-of-bharat/shakti-pithas-of-maharashtra|title=Shakti Pithas of Maharashtra|work=[[Vishva Hindu Parishad|VHP]]|url-status=dead|archiveurl=https://archive.today/20150429120819/http://vhp.org/temples-of-bharat/shakti-pithas-of-maharashtra|archivedate=2015-04-29}}</ref> ही वामशत्की(सिंह) या प्राण्यावर आरूढ झालेली आहे.तिचे विलक्षण सौंदर्य आणि कृपा कथांमध्ये उल्लेखित आहे शिवाय, तिला जोगेश्वरी नावाची एक बहीण देखील आहे. देवी पद्माक्षी भगवतीला शताक्षी, पद्माकोषा ,माऊली, काली, भैरवी, वज्रेश्वरी, अंबा आणि एकवीरा म्हणूनही ओळखली जाते. == पौराणिक कथा == पद्माक्षी रेणुका किंवा पद्मांबिका देवी स्वतः मुळमहामाया आहेत. देवी भगवती पद्माक्षी रेणुकेला ,पद्माक्षी रक्तकालिका किंवा भद्रकालिका म्हणूनही ओळखली जाते कारण ती देवी महा[[षोडशी]]चे रुद्र रूप आहे. तिच्या गर्भातून संपूर्ण विश्वाचा जन्म झाला, असेही मानले जाते. तिला दुर्गांबिका किंवा रेणुका म्हणूनही ओळखले जाते. [[चित्र:Dakshayani.jpg|इवलेसे| [[सती (हिंदू देवी)|सतीचे]] प्रेत धरून [[शिव]] फिरत होते]] भगवान शंकराचा बदला घेण्यासाठी राजा दक्ष पिताने यज्ञ केला. दक्षाने शिव आणि सती वगळता सर्व देवतांना यज्ञासाठी आमंत्रित केले. तिला आमंत्रित न केल्यामुळे यज्ञाला उपस्थित राहण्याची सतीची इच्छा कमी झाली नाही. तिने शिवाकडे तिची इच्छा व्यक्त केली, ज्याने तिला जाण्यापासून परावृत्त करण्याचा सर्वतोपरी प्रयत्न केला. तिच्या सततच्या आग्रहाला कंटाळून सती आपल्या वडिलांच्या यज्ञाला गेली. तथापि, बलिदानाच्या वेळी सतीला योग्य तो आदर दिला गेला नाही आणि दक्षाने शिवाचा अपमान केला. संतप्त होऊन, सतीने तिच्या वडिलांना श्राप दिला आणि स्वतः ला आत्मदहन केले. आपल्या पत्नीचा अपमान आणि मृत्यू पाहून संतप्त झालेल्या शिवाने आपल्या वीरभद्र अवतारात दक्षाचा यज्ञ नष्ट केला आणि त्याचा शिरच्छेद केला. त्याचा क्रोध अविरत आणि शोकग्रस्त, शिवाने सतीच्या शरीराचे अवशेष उचलले आणि तांडव, विनाशाचे स्वर्गीय नृत्य, संपूर्ण सृष्टीमध्ये केले. घाबरून इतर देवतांनी विष्णूला हा विनाश थांबवण्याची विनंती केली. यावर उपाय म्हणून विष्णूने सतीच्या प्रेतावर सुदर्शन चक्र वापरले. यामुळे सतीच्या शरीराचे विविध भाग पृथ्वीवर पडून शक्तीपीठ बनले, देवी सतीचा उजवा खांदा पश्चिम समुद्रा जवळील नगरी येथे पडले. या ठिकाणी देवी माता तिच्या शरीराच्या एका भागातून देवी रौद्री भवानी (पुढे रत्नावली म्हणून ओळखली जाते) स्वरूपात प्रकट झाली. या कारणास्तव, मातेचे स्थान रत्नावली शक्तीपीठ म्हणून ओळखले जाऊ लागले असे मान्यता आहे,. याच मुळे त्या क्षेत्र किंवा नागरिकच नाव फूड रत्नपुरी होते असा म्हणता.ज्याच्या शक्तीपीठ भैरवाला चंद्रशेखर म्हणतात. काही काळानंतर देवी सतीने देवी पार्वती म्हणून पुनर्जन्म घेतला आणि कठोर तपश्चर्या केल्यानंतर तिने भगवान शिवाशी विवाह केला. कथा अशी आहे की रौद्री देवीच शक्तीपीठ जरी या रत्नपुरि नगरीत असला तरी या नगरी वर संपूर्ण राक्षसांच राज्य होता.यामुळे आसुरांचा या नगरीत अहाकार दूरव्यवहार आणि त्या नगरीच पवित्रता ना राखल्या मुळे रौद्री देवीला ध्यान करण्यात विघ्न येत होते. म्हणून देवी रौद्री रत्नापुरीतून गुप्त होऊन संपूर्ण जगाचे रक्षण करण्याच्या निश्चयाने रौद्री देवी निली(निलाचल) पर्वतावर दीर्घकाळ तपश्चर्या करण्यासाठी निघून गेल्या आणि पाच अग्नी भस्म करण्याचा नियम केला. अशा रीतीने देवी तपश्चर्या करत असताना काही काळ गेल्यावर 'रुरू' नावाच्या राक्षसाचा जन्म झाला. जो अतिशय हुशार होता. ब्रह्मदेवाच्या कमंडलू किंवा कुंभातून जन्माला आल्याने 'रुरू' हा कुंभासुर म्हणूनही ओळखला जात असे. त्याला ब्रह्माजीचे वरदानही होते आणि कुमारिकेच्या हातून त्याचा वध होऊ शकतो असा वर होता. समुद्राच्या मध्यभागी जंगलांनी वेढलेली 'रत्नपुरी' ही त्याची राजधानी होती. तो राक्षस राजा तिथेच राहिला आणि सर्व देवांना घाबरवून राज्य करत होता. करोडो भुते त्याचे साथीदार होते, जे एकमेकांपेक्षा अधिक शक्तिशाली होते. त्या वेळी तो ऐश्वर्यवान 'रुरू' जणू तो दुसरा इंद्रच आहे, अशी ओळख होती. बराच वेळ गेल्यावर त्यांच्या मनात लोकपालांवर विजय मिळवण्याची इच्छा निर्माण झाली. त्याला देवतांशी युद्ध करण्याची स्वाभाविक आवड होती, म्हणून जेव्हा महाराक्षस रुरू प्रचंड सैन्य गोळा करून युद्धाच्या इराद्याने समुद्रातून बाहेर पडला तेव्हा त्याचे पाणी मोठ्या ताकदीने वाढू आणि बाहेर ओसंदु लागले आणि साप, मगरी आणि मासे बाहेर येऊ लागले. सभोवतालचे सर्व देश त्या पाण्याने डुबले होते. समुद्राचे अथांग पाणी आजूबाजूला पसरले आणि अचानक त्यामधून विचित्र चिलखत आणि शस्त्रे घेऊन अनेक राक्षस बाहेर पडले आणि युद्धासाठी निघाले. उंच हत्ती आणि घोडे-रथांवर स्वार होऊन ते असुर-सैनिकांशी लढायला निघाले. त्यांचे लाखो-करोडो पायदळही युद्धासाठी निघाले. शोभणे! रुरूच्या सैन्याचे रथ सूर्याच्या रथासारखे होते आणि ते यांत्रिक शस्त्रांनी सुसज्ज होते. अशा असंख्य रथांवर त्यांचे अनुयायी हस्तरण राक्षसापासून सुरक्षितपणे निघाले. या राक्षस-सैनिकांनी देवांच्या सैनिकांची शक्ती कमी केली आणि तो आपल्या चार शस्त्रास्त्रांसह इंद्राच्या नगरी अमरावतीपुरी कडे निघाला. तेथे पोहोचल्यावर राक्षस राजाने देवांशी युद्ध सुरू केले आणि त्यांच्यावर लाठी, मुसळ, भयंकर बाण, काठ्या इत्यादी शस्त्रांनी हल्ला करण्यास सुरुवात केली. या युद्धात इंद्रासह सर्व देव फार काळ टिकू शकले नाहीत आणि ते जखमी होऊन तेथून पळून गेले. त्याचा सगळा उत्साह मावळला आणि त्याचे मन त्या राक्षसाच्या दहशतीने भरून गेले. आता ते पळत सुटले आणि त्याच निल पर्वतावर पोहोचले, जिथे भगवती रौद्री तपश्चर्या करत होती. देवांना पाहून देवी मोठ्या आवाजात म्हणाली - 'भिऊ नकोस.' देवी म्हणाली- तुम्ही देव इतके घाबरलेले आणि अस्वस्थ का आहात?. देव म्हणाले- 'परमेश्वरी! इकडे पहा! 'रुरु' नावाचा हा महान पराक्रमी राक्षसी राजा येत आहे. आम्हा सर्व देवांना यामुळे त्रास झाला आहे, कृपया आमचे रक्षण करा. हे पाहून देवी उत्साहाने हसली आणि क्रोधित होऊन आपले प्रचंड उग्र रूप धारण केले. देवी हसल्याबरोबर तिच्या मुखातून इतर अनेक देवी प्रकट झाल्या, ज्यांनी संपूर्ण जग भरून गेलं. सर्व देवी आपल्या विकृत रुपात आणि शस्त्रांनी सुसज्ज झाल्या आणि श्रीदेवी रौद्रि तिच्या हातात फास, खड्ग, त्रिशूळ आणि धनुष्य घेऊन प्रकट झाली. त्या सर्व देवी करोडोंच्या संख्येत होत्या आणि भगवती रौद्री तामसिकेला सर्व बाजूंनी घेरून उभ्या होत्या. ती सर्व राक्षसांशी लढू लागली आणि क्षणार्धात सर्व राक्षसांच्या सैनिकांचा नाश केला. देव आता पुन्हा लढू लागले. श्री देवी रौद्रीचे सैन्य आणि देवांचे सैन्य, आता नवीन शक्तीने, राक्षसांशी लढू लागले आणि सर्व राक्षसांच्या सैनिकांना यमलोकात पाठवले. आता त्या महान रणांगणात फक्त 'रुरु' हा राक्षस उरला होता. तो खूप मायावी होता. आता त्याने 'रौरवी' नावाचा भयंकर भ्रम निर्माण केला, त्यामुळे सर्व देव मंत्रमुग्ध होऊन झोपी गेले. देव अशा प्रकारे निद्रेत मग्न असताना श्रीदेवी रौद्री देवींनी क्रोधित होऊन रुरुला फासानी (दोरी) पकडले, ती अत्यंत क्रोधित झाली आणि तिने त्रिदेव, महालक्ष्मी, महाकाली, महासरस्वती, 64 योगिनी, सप्तमातृका, दहा महाविद्या आणि ओम नामजप करून ब्रह्मांडातील सर्व शक्तींना आपल्यात जागृत केले. , तिने परब्रह्म ओंकाराची सर्व शक्ती घेतली आणि सोहळा वर्षीय कुमारिकेच्या रूपात षोडशी म्हणून स्वरूप घेतले(जे की त्रिपुरा सुंदरीचे देवीचे बालिका रूप होते ),याच कारणामुळे तिला पूर्ण षोडशी म्हणून ओळखले. अष्टभुजा रूप धरून श्रीदेवी ने तिचा रंग क्रोधाने लाल काळा झाला. यामुळे एक मोठे युद्ध सुरू झाले आणि शेवटी देवीने तिचे भयंकर रूप धारण केले जे शिवशक्तीचे महान सामर्थ्य आहे, तिने आपल्या त्रिशूलाने रुरूवर हल्ला केला आणि तिच्या चिंतामणी खड्ग किंवा तलवारीने त्याचे मस्तक धडा वेगळे केले, तिच्या भयंकर रूपाने त्या रूरु किंवा कुंभासुराचा वध केला. त्या रुरु दानवाच्या रक्ताने देवीचे पूर्ण शरीर लाल झाले होते.याचमुळे देवीला रक्तचामुंडा किंवा रक्तकाली म्हणुनही ओळखले गेले.राक्षस रुरु किंवा कुंभासूराचा वध करण्या आधी राक्षसाने देवीचा धावा करून तिच्या कडे वरदान मागितले की माझ्या वधा नंतर देवी मातेने पुन्हा रत्नपुरि नगरीत या चट्टली क्षेत्री इथे दीर्घ काळ वास्तव्य करावे व तुझ्या नावाच्या आधी माझा नाव यावं आणि भगवती जी इथे श्री स्वरूपात म्हणजे श्री चक्रात निवास करते जिच्या हातून या महादानवाचा वध झाला तिचे नाव या रत्नपुरी नागरी ला मिळावे , याच मुळे या रत्नपुरी नगरीच नाव श्रीबाग असावे(आता या नगरी ला अलिबाग नाव आहे).याच कारणामुळे श्रीदेवी षोडशीला कुंभासूरभ्यांकरी किंवा रुरुजीता म्हणून ही ओळखली गेली व देवी रत्नपूरित पुन्हा वास्तव्यास आली आणि त्या नगरीचे नाव श्रीबाग झाले.देवी इथे आपल्या नवीन रूपात अर्थात रक्तकाली देवी रूपात इथे स्थानापन्न झाली .देवी या नगरीत चट्टली(म्हणजेच मावळ आता या क्षेत्राचे नाव कावाडे असे आहे) या क्षेत्री तिचे पीठ आहे.हे देवी आदि पराशक्ती महाशोदशीचे एक प्रचंड उग्र रूप आहे. याच बरोबर सेवक स्त्रिया सैन्यासारख्या आहेत आणि त्या नेहमी तिच्या भोवती उभ्या असतात. श्रीबाग (अलिबाग) येथील समुद्र क्षेत्राजवळील चट्टाला (कावाडे) भागात देवी महाषोडशी रक्तकालीने कुंभासुर किंवा रुरूचा विनाश केला हे देवी भगवतीच भवानी शक्तीपीठ आहे. या मंदिरात देवी महाषोडशी रक्तकालीच्या रूपात पुजले जाते. देवी महाशोदशी रक्तचामुंडा ही देवी आदि पराशक्तीच्या रूपात सोळा हात किंवा अष्टभुजा स्वरूपात ,कमळ,ऊस, पंच बाण, पाश, अंकुश,रुरूच मुंड , अभ्य मुद्रा आणि मोठी चिंतामणी तलवार घेऊन आहे. देवीचा रंग रक्त वर्ण असून त्रिनेत्र स्वरूपात आहे. तिने पंचमुखी शिवावर (सदाशिव मुकुंदेश्वराच्या (कामेश्वर) शरीरावर उग्र स्वरूपात) आणि सिंहावर आरुढ झालेली व शरीरावर विविध दागिने घातले आहेत. देवीचे तळवे आणि डोळे कमळासारखे सुंदर होते म्हणून तिला देवांनी पुढे पद्माक्षी किंवा पद्माम्बिका असे नाव ठेवले.ही देवी महाषोडशी पद्माम्बिका विनाशाची , नवीन उत्पतीची ,श्री यंत्राची आणि श्री विद्येची अधिष्ठात्री देवी म्हणूनही ओळखली जाते . असा ही म्हणले जाते की याच देवी ने रक्तबिजाचा वध केला म्हणूनही तिला रक्तकाली अशी ओळख आहे.देवीची कथा वराह पुराणात संबोधित केली असल्याचे सांगितले जाते. महाशोदशी पद्माक्षी भद्रकालिका ध्यान मंत्र: '''||चन्द्रार्कानल कोटिनीरदरुचाम् पाशांकुशामशुगान मुण्डं खड्गमभयमीश्वरीवरं हस्ताम्बुजैरष्टभिः । कामेशान शिवोपरि स्थितासदां त्रयक्षां वहन्तीं परा श्री चिन्तामणिमन्त्र बीज वपुर्षी ध्याये महाषोडशी||''' तिची कथा रेणुकाशीही जोडलेली असल्याने स्थानिक लोक तिला रेणुका म्हणून संबोधतात. म्हणून तिला पद्माक्षी रेणुका देवी म्हणूनही ओळखले जाते. [[चित्र:SriYantra color.svg|right|thumb|300px|श्री चक्र]] काही काळानंतर देवी पद्माक्षीने भगवान सदाशिव मुकुंदेश्वराशी विवाह केला. पद्माक्षीमुकुंदेश्वर या नावाने ओळखले जाणारे जगामध्ये हे लग्न खूप सुंदर होते. नंतर मुकुंदेश्वर त्र्यंबकपुरीला गेले आणि आज त्र्यंबकेश्वर म्हणून ओळखले जाते. पण देवी पद्माक्षीच्या सानिध्यात राहण्यासाठी मुकुंदेश्वर पुन्हा कनकपूरीला आले जे डोंगरावर वसलेले आहे ते कनकेश्वर म्हणून ओळखले गेले हा कनकेश्वर पर्वत महाशोदशी पद्माक्षी देवीच्या मंदिराच्या मागे आहे.तरीही, भगवान मुकुंदेश्वर आपली पत्नी पद्माक्षी देवी यांना भेटण्यासाठी दरवर्षी सर्प रूपात कावाडे क्षेत्री येतात. पण कथा इथेच संपत नाही , सृष्टी कल्याण साठी आदिशक्ती अनेक रूप घेते तसा देवी पार्वतीने जन कल्याण करिता रेणुका हे रूप धारण केले. देवी पार्वतीने आपला नवीन अवतार घेतला आणि रेणुका नावाने भुलोकाला जन्म घेतला जी परशुरामाची आई होती म्हणजेच भगवान विष्णूचा 6वा अवतार आणि रेणुका हे आदिशक्तीचे एक रूप होते. अशी आख्यायिका आहे की रेणुका ही जमदग्नी ऋषींची पत्नी होती आणि तिने त्याचा विश्वासघात केला असा संशय होता. परशुरामाला त्याच्या आईचा शिरच्छेद करण्याचा आदेश देण्यात आला. भगवान परशुरामाने आपल्या वडिलांच्या आदेशाचे पालन केले आणि कुऱ्हाडीने तिचे मस्तक तोडले. रत्नावली पीठ म्हणजेच देवी सतीच्या शरीराचा भाग ज्या ठिकाणी पडला होता त्याच ठिकाणी हे मस्तकाचे पडले होते ते म्हणजे रत्नापूरी(आताचे आलिबाग) नगरीत वसलेले चट्टला क्षेत्र(नंतर याचे नाव मावळ असे झाले पुढे हेच कावाडे झाले).इथे देवी महाकाली रूपात प्रकट झाली. आणि देवी त्या पद्माक्षी रुपात एक रूप झाली . फुडें तीच पद्माक्षी रेणुका झाली. स्कंद पुराणसुर पुढे जाऊन जेव्हा परशुरामाने आपले परशु समुद्रात फेकून . पश्चिम समुद्र मागे हटून कोकण भूमीची निर्मिती केली तेव्हा ती रत्नपुरी नागरि जी आधी पूर्ण चारी बाजूने समुद्राने वेधलिली होती ती त्या कोकण भूमी सोबत जुळून त्या भूमीचा एक भाग झाली. कथे नुसार जेव्हा त्या भूमीत भगवान परशुरामाला आपली आईचा भास सतत त्या भूमीत जाणवत असल्या कारणाने त्याच्या आई रेणुका देवीचा शोध घ्याच ठरवलं. पुढे त्यांनी एक बाण हातात घेऊन एक प्रतिज्ञा घेतली आणि रेणुका देवीचा धावा करून त्याने तो तीर त्या कोकण भूमीत सोडला .आणि रेणुका देवीला विनंती केली की तू जिथे कुठे तुझं अधिष्ठान असेल तिथे हा बाण जाऊन पाडवा. आणि हा बाण अगदी त्याच ठिकाणी पडला जिथे रत्नावली पीठ होते .तेव्हा त्याला कळाले की ही स्थान काही साधे नाही स्वतः श्री रेणुका तिच्या मूळ स्वरूपात पराअंबा रूपात इथे स्थानापनं आहे. त्या वेळी आई रेणुका देवी व पद्माक्षी ने त्याला एक रूप होऊन दर्शन दिले,तिने त्याला सांगितले की तुझ्या या भूमीत माझ्या या महामाया स्वरूपात अखंड वास करेन व भक्तांच्या हाकेला सतत उभी राहिन असा सांगितलं. आणि त्या शातीपीठामध्ये रेणुका देवी विलीन होऊ तिने आपले तांदळा रुपात इथे पाषाण रूप मातृ स्वरूपात प्रकट केलं. पद्माक्षी रेणुका देवीच्या शेजारी आणखी एक देवी आहे जी जोगेश्वरी देवी म्हणून ओळखली जाते ती रक्तदंतिका देवी आहे. ती देव कालभैरवाचे शक्तिशाली स्त्रीरूप आहे किंवा कालभैरवाची पत्नी आहे तिला भैरवी असेही म्हणतात. देवी पद्माक्षी ,दानव रुरू किंवा कुंभसुरा यांच्या युद्धादरम्यान देवी रक्तदंतिका जोगेश्वरीच्या रूपात सर्व शक्ती आणि सप्तमातृका देवी मदत करण्यासाठी नेतृत्व करत होती.याच करणं मुळे देवीने तिला आपल्या शेजारी स्थान दिलं असा म्हंटले जाते. येथे बेलाच्या झाडा जवळ देवी जोगेश्वरीच्या समोर चंद्रशेखर कालभैरवाचे निवासस्थान आहे. ते या ठिकाणचे क्षेत्रपाल असून या शक्तीपीठाचे रक्षक आहेत. तसेच त्यांचे स्वतंत्र मंदिर शिरवली गावात आहे, जे कावडे गावापासून सुमारे ३ किमी अंतरावर आहे. वराहपुराणाचे त्रिशक्ति माहात्म्य मध्ये देवी रौद्री लाच रक्त चामुंडा म्हटले आहे(रौद्री म्हणजेच पद्माक्षी रेणुका). पद्माक्षी मातेला कालरात्री, चामुंडा, महामारी, रक्तकाली इत्यादी नावाने संबोधले जाते. तिने रथनतारा कल्प, मानव कल्प आणि इतर अनेक कल्पांमध्ये रुरू राक्षसाचा (दुर्गमासुराचा पिता) वध केला. तिची प्रतिमा वेगवेगळ्या कल्पांमध्ये बदलते. स्कंदपुराणात तिचे वर्णन सहा हातांनी केले आहे. परंतु वामकेश्वर तंत्रात, तिच्या ध्यानाचे वर्णन 4 हातांनी केले आहे. तसेच तिचे वर्णन महाशोदशी रक्तकालिका या रूपात केले आहे जे 8 हात अष्टभुजा असलेली देवी ललिता त्रिपुरा सुंदरीचे भयंकर रूप आहे. देवी पद्माक्षी रेणुका महाशोदशीचे आणखी काही पैलू येथे आहेत - *सोळा हात*: तिचे सोळा हात सोळा चंद्र दिवसांचे प्रतिनिधित्व करतात आणि प्रत्येक हातामध्ये वेगळे शस्त्र किंवा चिन्ह असते, जे तिची शक्ती आणि अष्टपैलुत्व दर्शवते. - *श्री यंत्र*: तिला अनेकदा श्री यंत्रावर बसलेले चित्रित केले जाते, हे एक भौमितिक चिन्ह आहे जे पुरुष आणि स्त्रीलिंगी शक्तींचे मिलन दर्शवते. - *त्रिपुरा सुंदरी*: महाषोदशीला त्रिपुरा सुंदरी म्हणूनही ओळखले जाते, ज्याचा अर्थ "तीन जगाची सुंदर देवी" आहे. - *तांत्रिक महत्त्व*: तांत्रिक परंपरेत, ती शिव आणि शक्ती, दैवी पुल्लिंगी आणि स्त्रीलिंगी तत्त्वांचे एकत्रीकरण दर्शवते. - *पूजा*: तिच्या उपासनेमध्ये विधी, मंत्र आणि अर्पण यांचा समावेश होतो, ज्याचा उद्देश तिच्या आध्यात्मिक वाढीसाठी, संरक्षणासाठी आणि इच्छांच्या पूर्ततेसाठी आशीर्वाद मिळविण्यासाठी असतो. - *नवरात्री*: नवरात्रीच्या चौथ्या रात्री तिची पूजा केली जाते, हा नऊ दिवसांचा उत्सव आहे जो दैवी स्त्रीत्व साजरा करतो. - *प्रतीक*: महाषोडशी हे वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचे, दैवी स्त्रीत्वाचे सामर्थ्य आणि आत असलेले सौंदर्य आणि सामर्थ्य यांचे प्रतीक आहे. == नाम कथा == [[चित्र:Padmakshi renuka.jpg|इवलेसे|पद्माक्षी रेणुका]] भगवान परशुराम जेव्हा आपल्यात भूमीत अर्थात परशुरामाची भूमी कोकणात आपल्या आईच्या घटने नंतर परत आला तेव्हा त्या ठाऊक नव्हते की आपल्या आईच शिर याच कोकणात पडले. परशुरामने 21 वेळा क्षत्रियांची हत्या केली आणि एके दिवशी त्याला पश्चात्ताप होतो. तेव्हा श्री परशुरामाची भेट ऋषी समवरत सोबत होते जे त्याला गंधमाधन पर्वतावर जाण्यास सांगतो आणि भगवान दत्तात्रेयांना भेटायला सांगतो जे श्री परशुरामाला त्रिपुरासुंदरी देवीचे रहस्य समजावून सांगतात आणि त्याला श्रीविद्ये ची दिक्षा देतात. त्यामुळे देवी प्रसन्न होऊन त्याच्या समोर प्रकट झाली आणि परशुराम माते कडे पाहून रडू लागला आणि "माता रेणुका" म्हणू लागला कारण परशुरामला त्याची आई रेणुका देवी त्रिपुरासुंदरीमध्ये दिसते. यावरून असे दिसून आले की देवी त्रिपुरा सुंदरी आणि रेणुका भिन्न नाहीत म्हणून पुढे त्रिपुरा सुंदरीला रेणुका म्हणूनही ओळखले जाऊ लागले. म्हणून या शक्तीपीठाला पद्माक्षी रेणुका असेही म्हणतात. या कारणामुळे आजही देवी पद्माक्षी त्रिपुरासुंदरीचे प्रत्येक नाव रेणुका म्हणून ओळखले जाते म्हणून पद्माक्षी "रेणुका" असे म्हणतात. देवीची मूर्ती "तांडला" स्वरुपात आहे. पद्माक्षी रेणुका देवी ही सर्व कोकणी लोकाची देवी आहे कारण कोकणात जे सौंदर्य, वैभव, सुख, समृद्धी आणि ऐश्वर्य हे सर्व तिच्या कृपे मुळे आहे .याच कारणांमुळे देवीला अवघ्या कोकणची भाग्यलक्ष्मी म्हणून ही ओळखले जाते. देवीने आपल्या शरीरावर सहस्र नयन असलेलं रूप म्हणजे शताक्षी धारण केलेलं आहे .याच स्वरूपामुळे देवी दर्यात जाणाऱ्या सर्व कोळी व तिचे भक्तागणांवर सदैव लक्ष ठेवून व नेहमी पाठीशी उभी आहे .याच मुळे देवीला भगवान परशूरामांनी देवी शताक्षी रेणुका म्हणून ही ओळखली जाशील असे सांगितले .देवीचे दोन्ही नाव पद्माक्षी म्हणजे पद्मकोषे आणि शताक्षी याच दुर्गा सप्तशती मधे उलेख अधळत. ==देवस्थान== देवी पद्माक्षी रेणुका देवस्थान हे आलिबाग तालुक्यात कावाडे(आधीचे विरूमाला) इथे एका तलावाकाठी आहे.देवीचे मंदिर अजूनही बांधलेलं नाही पण ती निसर्गरम्य ठिकाणी तिचे पारंपरिक पद्धतीने कवलारू मंदिर आहे.भाविक लाखोच्या संख्येनं दरवर्षी इथे शारदीय नवरात्रीत व वैशाख शुद्ध पौर्णिमेला देवी आईच्या पालखी सोहळ्यात दर्शनासाठी येत असतात.मंदिरात जाण्याआधी भाविक भक्तांना मंदिराच्या पायथ्याशी लागणारी डोंगरातून येणाऱ्या शुद्ध निर्मळ गांगेतून पाय धुऊन जावा लागत .असे म्हणतात या गांगे मुळे भाविक भक्त शुद्ध होऊन मंदिरात भगवतीचे दर्शन आगदी शुद्ध मनानी प्राप्त होते.असे समजले जाते की भगवान मुकुंदभैरव म्हणजेच कनकेश्वर जे देवीच्या मागे असणाऱ्या डोंगरात वसलेलं स्थान आहे तिथून ही गंगा उत्पन्न झाली .हजारो भाविकांच श्रद्धास्थान असणारी ही देवी तांडला स्वरूपात आहे.ही देवी त्रिपुरसुंदरीचे शक्तीपूर्णा रूप मानले जाते. [[चित्र:Raja Ravi Varma, Ambika (Oleographic print).jpg|इवलेसे|caption=देवी पद्माक्षी रेणुका तिच्या त्रिपुरसुंदरी अवतारात तिच्या भक्त सेवेकरान सोबत]] भगवती इथे एका हातात कमळ तर दुसऱ्या हातात त्रिकाळ चिंतामणी खड्ग घेऊन कुंभासूराच्या मुडक्यवर पाय ठेवून वामश्टककी(सिंह) वर बसली आहे तिला कूंभासुरभयांकरि अशी तिची ओळख आहे.हे स्थान कोकणवासी लोकांची देवी अशी मानली जाते .अशी समज आहे की ज्या लोकांना आपली कुलदेवता माहिती नसेल त्या लोकांनी पद्माक्षी रेणुका देवीला आपले कुलदैवत मानून पुज्या केली तर ती त्यांच्या माहित नसलेल्या कुलदैवता पर्यंत नक्की पोहचते आणि ही देवी भक्ताच्या नवसाला नक्की पावते अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. देवी पद्माक्षी रेणुका ही भारतातील १०८ आणि ५२ शक्तिपीठांपैकी एक मानली जाते . देवी ५२ पीठ उलेख हा शक्तीपीठ स्तोत्रामधे राकिणी शक्तीपीठ असे मिळते . तर १०९ शक्ती पीठ असल्याचा उलेख हा देवी भागवत पुराणात अरुंधती शक्तीपीठ असे मिळते. ==सोहळा== पद्माक्षी रेणुका मंदिर ५२ किंवा १०८ पीठांपैकी सर्वात समर्पित शक्तीपीठ आहे. मंदिरात साजरे होणारे सण म्हणजे शारदीय नवरात्री आणि वैशाख शुद्ध पौर्णिमा. वैशाख शुद्ध पौर्णिमेला हजारो पेक्षा जास्त भाविक देवी भगवतीच्या दर्शनासाठी येतात. तसेच नवरात्रीत लाखो लोक तिथे भेट देतात. == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} [[वर्ग:हिंदू दैवते]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तीर्थक्षेत्रे]] fw5iesjjryhi3z38qozv0gqdtcrgxrk 2692494 2692493 2026-07-03T21:43:53Z ~2026-37924-05 184909 2692494 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट मंदिर |चित्र = padmakshi.jpg |निर्माता = |जीर्णोद्धारक = |नाव = श्री पद्माक्षी रेणुका |निर्माण वर्ष= - |देवता = पद्माक्षी रेणुका |प्रधान देवता = |वास्तुकला = कौलारू |स्थापत्य = |स्थान =[[कावाडे]], [[अलिबाग]], [[महाराष्ट्र]] |निर्देशांक = |तळटिपा = तलावावर वसलेलं कौलारू मंदिर आहे }} '''पद्माक्षी रेणुका''' देवीला '''नारायणी''','''भवानी''','''शताक्षी''','''रौद्री''','''गौरी''','''रक्तकालिका''' किंवा ''' पद्मांबिका''' असे तिचे काही मूळ नावं .देवीची नाव जरी वेगळी असली तरी ही सर्व या परांबिका आदिशक्तीला संबोधित करतात.श्रीदेवी पद्माक्षी या स्थानी रक्तकाली स्वरूपात इथे वसली आहे जे देवी ललिता आणि काली या देवीचा एकत्रित रूप आहे, तिला पूर्ण षोडशी असे ही म्हणले जाते. हे मंदिर अद्याप विकसित झालेले नाही. हे कावाडे गावात अलिबागमधील अत्यंत पूजनीय मंदिर आहे. पद्माक्षी रेणुका 51 किंवा 108 शक्तीपीठांपैकी एक असल्याचे म्हणले जाते, त्यापैकी हे भगवती भवानी शक्तीपीठ आहे जे आद्यभवानी पीठ किंवा अक्षरा पीठ म्हणून ओळखले जाते.परंतु महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठात याचा समावेश होत नाही.<ref>{{Cite web|url=http://vhp.org/temples-of-bharat/shakti-pithas-of-maharashtra|title=Shakti Pithas of Maharashtra|work=[[Vishva Hindu Parishad|VHP]]|url-status=dead|archiveurl=https://archive.today/20150429120819/http://vhp.org/temples-of-bharat/shakti-pithas-of-maharashtra|archivedate=2015-04-29}}</ref> ही वामशत्की(सिंह) या प्राण्यावर आरूढ झालेली आहे.तिचे विलक्षण सौंदर्य आणि कृपा कथांमध्ये उल्लेखित आहे शिवाय, तिला जोगेश्वरी नावाची एक बहीण देखील आहे. देवी पद्माक्षी भगवतीला शताक्षी, पद्माकोषा ,माऊली, काली, भैरवी, वज्रेश्वरी, अंबा आणि एकवीरा म्हणूनही ओळखली जाते. == पौराणिक कथा == पद्माक्षी रेणुका किंवा पद्मांबिका देवी स्वतः मुळमहामाया आहेत. देवी भगवती पद्माक्षी रेणुकेला ,पद्माक्षी रक्तकालिका किंवा भद्रकालिका म्हणूनही ओळखली जाते कारण ती देवी महा[[षोडशी]]चे रुद्र रूप आहे. तिच्या गर्भातून संपूर्ण विश्वाचा जन्म झाला, असेही मानले जाते. तिला दुर्गांबिका किंवा रेणुका म्हणूनही ओळखले जाते. [[चित्र:Dakshayani.jpg|इवलेसे| [[सती (हिंदू देवी)|सतीचे]] प्रेत धरून [[शिव]] फिरत होते]] भगवान शंकराचा बदला घेण्यासाठी राजा दक्ष पिताने यज्ञ केला. दक्षाने शिव आणि सती वगळता सर्व देवतांना यज्ञासाठी आमंत्रित केले. तिला आमंत्रित न केल्यामुळे यज्ञाला उपस्थित राहण्याची सतीची इच्छा कमी झाली नाही. तिने शिवाकडे तिची इच्छा व्यक्त केली, ज्याने तिला जाण्यापासून परावृत्त करण्याचा सर्वतोपरी प्रयत्न केला. तिच्या सततच्या आग्रहाला कंटाळून सती आपल्या वडिलांच्या यज्ञाला गेली. तथापि, बलिदानाच्या वेळी सतीला योग्य तो आदर दिला गेला नाही आणि दक्षाने शिवाचा अपमान केला. संतप्त होऊन, सतीने तिच्या वडिलांना श्राप दिला आणि स्वतः ला आत्मदहन केले. आपल्या पत्नीचा अपमान आणि मृत्यू पाहून संतप्त झालेल्या शिवाने आपल्या वीरभद्र अवतारात दक्षाचा यज्ञ नष्ट केला आणि त्याचा शिरच्छेद केला. त्याचा क्रोध अविरत आणि शोकग्रस्त, शिवाने सतीच्या शरीराचे अवशेष उचलले आणि तांडव, विनाशाचे स्वर्गीय नृत्य, संपूर्ण सृष्टीमध्ये केले. घाबरून इतर देवतांनी विष्णूला हा विनाश थांबवण्याची विनंती केली. यावर उपाय म्हणून विष्णूने सतीच्या प्रेतावर सुदर्शन चक्र वापरले. यामुळे सतीच्या शरीराचे विविध भाग पृथ्वीवर पडून शक्तीपीठ बनले, देवी सतीचा उजवा खांदा पश्चिम समुद्रा जवळील नगरी येथे पडले. या ठिकाणी देवी माता तिच्या शरीराच्या एका भागातून देवी रौद्री भवानी (पुढे रत्नावली म्हणून ओळखली जाते) स्वरूपात प्रकट झाली. या कारणास्तव, मातेचे स्थान रत्नावली शक्तीपीठ म्हणून ओळखले जाऊ लागले असे मान्यता आहे,. याच मुळे त्या क्षेत्र किंवा नागरिकच नाव फूड रत्नपुरी होते असा म्हणता.ज्याच्या शक्तीपीठ भैरवाला चंद्रशेखर म्हणतात. काही काळानंतर देवी सतीने देवी पार्वती म्हणून पुनर्जन्म घेतला आणि कठोर तपश्चर्या केल्यानंतर तिने भगवान शिवाशी विवाह केला. कथा अशी आहे की रौद्री देवीच शक्तीपीठ जरी या रत्नपुरि नगरीत असला तरी या नगरी वर संपूर्ण राक्षसांच राज्य होता.यामुळे आसुरांचा या नगरीत अहाकार दूरव्यवहार आणि त्या नगरीच पवित्रता ना राखल्या मुळे रौद्री देवीला ध्यान करण्यात विघ्न येत होते. म्हणून देवी रौद्री रत्नापुरीतून गुप्त होऊन संपूर्ण जगाचे रक्षण करण्याच्या निश्चयाने रौद्री देवी निली(निलाचल) पर्वतावर दीर्घकाळ तपश्चर्या करण्यासाठी निघून गेल्या आणि पाच अग्नी भस्म करण्याचा नियम केला. अशा रीतीने देवी तपश्चर्या करत असताना काही काळ गेल्यावर 'रुरू' नावाच्या राक्षसाचा जन्म झाला. जो अतिशय हुशार होता. ब्रह्मदेवाच्या कमंडलू किंवा कुंभातून जन्माला आल्याने 'रुरू' हा कुंभासुर म्हणूनही ओळखला जात असे. त्याला ब्रह्माजीचे वरदानही होते आणि कुमारिकेच्या हातून त्याचा वध होऊ शकतो असा वर होता. समुद्राच्या मध्यभागी जंगलांनी वेढलेली 'रत्नपुरी' ही त्याची राजधानी होती. तो राक्षस राजा तिथेच राहिला आणि सर्व देवांना घाबरवून राज्य करत होता. करोडो भुते त्याचे साथीदार होते, जे एकमेकांपेक्षा अधिक शक्तिशाली होते. त्या वेळी तो ऐश्वर्यवान 'रुरू' जणू तो दुसरा इंद्रच आहे, अशी ओळख होती. बराच वेळ गेल्यावर त्यांच्या मनात लोकपालांवर विजय मिळवण्याची इच्छा निर्माण झाली. त्याला देवतांशी युद्ध करण्याची स्वाभाविक आवड होती, म्हणून जेव्हा महाराक्षस रुरू प्रचंड सैन्य गोळा करून युद्धाच्या इराद्याने समुद्रातून बाहेर पडला तेव्हा त्याचे पाणी मोठ्या ताकदीने वाढू आणि बाहेर ओसंदु लागले आणि साप, मगरी आणि मासे बाहेर येऊ लागले. सभोवतालचे सर्व देश त्या पाण्याने डुबले होते. समुद्राचे अथांग पाणी आजूबाजूला पसरले आणि अचानक त्यामधून विचित्र चिलखत आणि शस्त्रे घेऊन अनेक राक्षस बाहेर पडले आणि युद्धासाठी निघाले. उंच हत्ती आणि घोडे-रथांवर स्वार होऊन ते असुर-सैनिकांशी लढायला निघाले. त्यांचे लाखो-करोडो पायदळही युद्धासाठी निघाले. शोभणे! रुरूच्या सैन्याचे रथ सूर्याच्या रथासारखे होते आणि ते यांत्रिक शस्त्रांनी सुसज्ज होते. अशा असंख्य रथांवर त्यांचे अनुयायी हस्तरण राक्षसापासून सुरक्षितपणे निघाले. या राक्षस-सैनिकांनी देवांच्या सैनिकांची शक्ती कमी केली आणि तो आपल्या चार शस्त्रास्त्रांसह इंद्राच्या नगरी अमरावतीपुरी कडे निघाला. तेथे पोहोचल्यावर राक्षस राजाने देवांशी युद्ध सुरू केले आणि त्यांच्यावर लाठी, मुसळ, भयंकर बाण, काठ्या इत्यादी शस्त्रांनी हल्ला करण्यास सुरुवात केली. या युद्धात इंद्रासह सर्व देव फार काळ टिकू शकले नाहीत आणि ते जखमी होऊन तेथून पळून गेले. त्याचा सगळा उत्साह मावळला आणि त्याचे मन त्या राक्षसाच्या दहशतीने भरून गेले. आता ते पळत सुटले आणि त्याच निल पर्वतावर पोहोचले, जिथे भगवती रौद्री तपश्चर्या करत होती. देवांना पाहून देवी मोठ्या आवाजात म्हणाली - 'भिऊ नकोस.' देवी म्हणाली- तुम्ही देव इतके घाबरलेले आणि अस्वस्थ का आहात?. देव म्हणाले- 'परमेश्वरी! इकडे पहा! 'रुरु' नावाचा हा महान पराक्रमी राक्षसी राजा येत आहे. आम्हा सर्व देवांना यामुळे त्रास झाला आहे, कृपया आमचे रक्षण करा. हे पाहून देवी उत्साहाने हसली आणि क्रोधित होऊन आपले प्रचंड उग्र रूप धारण केले. देवी हसल्याबरोबर तिच्या मुखातून इतर अनेक देवी प्रकट झाल्या, ज्यांनी संपूर्ण जग भरून गेलं. सर्व देवी आपल्या विकृत रुपात आणि शस्त्रांनी सुसज्ज झाल्या आणि श्रीदेवी रौद्रि तिच्या हातात फास, खड्ग, त्रिशूळ आणि धनुष्य घेऊन प्रकट झाली. त्या सर्व देवी करोडोंच्या संख्येत होत्या आणि भगवती रौद्री तामसिकेला सर्व बाजूंनी घेरून उभ्या होत्या. ती सर्व राक्षसांशी लढू लागली आणि क्षणार्धात सर्व राक्षसांच्या सैनिकांचा नाश केला. देव आता पुन्हा लढू लागले. श्री देवी रौद्रीचे सैन्य आणि देवांचे सैन्य, आता नवीन शक्तीने, राक्षसांशी लढू लागले आणि सर्व राक्षसांच्या सैनिकांना यमलोकात पाठवले. आता त्या महान रणांगणात फक्त 'रुरु' हा राक्षस उरला होता. तो खूप मायावी होता. आता त्याने 'रौरवी' नावाचा भयंकर भ्रम निर्माण केला, त्यामुळे सर्व देव मंत्रमुग्ध होऊन झोपी गेले. देव अशा प्रकारे निद्रेत मग्न असताना श्रीदेवी रौद्री देवींनी क्रोधित होऊन रुरुला फासानी (दोरी) पकडले, ती अत्यंत क्रोधित झाली आणि तिने त्रिदेव, महालक्ष्मी, महाकाली, महासरस्वती, 64 योगिनी, सप्तमातृका, दहा महाविद्या आणि ओम नामजप करून ब्रह्मांडातील सर्व शक्तींना आपल्यात जागृत केले. , तिने परब्रह्म ओंकाराची सर्व शक्ती घेतली आणि सोहळा वर्षीय कुमारिकेच्या रूपात षोडशी म्हणून स्वरूप घेतले(जे की त्रिपुरा सुंदरीचे देवीचे बालिका रूप होते ),याच कारणामुळे तिला पूर्ण षोडशी म्हणून ओळखले. अष्टभुजा रूप धरून श्रीदेवी ने तिचा रंग क्रोधाने लाल काळा झाला. यामुळे एक मोठे युद्ध सुरू झाले आणि शेवटी देवीने तिचे भयंकर रूप धारण केले जे शिवशक्तीचे महान सामर्थ्य आहे, तिने आपल्या त्रिशूलाने रुरूवर हल्ला केला आणि तिच्या चिंतामणी खड्ग किंवा तलवारीने त्याचे मस्तक धडा वेगळे केले, तिच्या भयंकर रूपाने त्या रूरु किंवा कुंभासुराचा वध केला. त्या रुरु दानवाच्या रक्ताने देवीचे पूर्ण शरीर लाल झाले होते.याचमुळे देवीला रक्तचामुंडा किंवा रक्तकाली म्हणुनही ओळखले गेले.राक्षस रुरु किंवा कुंभासूराचा वध करण्या आधी राक्षसाने देवीचा धावा करून तिच्या कडे वरदान मागितले की माझ्या वधा नंतर देवी मातेने पुन्हा रत्नपुरि नगरीत या चट्टली क्षेत्री इथे दीर्घ काळ वास्तव्य करावे व तुझ्या नावाच्या आधी माझा नाव यावं आणि भगवती जी इथे श्री स्वरूपात म्हणजे श्री चक्रात निवास करते जिच्या हातून या महादानवाचा वध झाला तिचे नाव या रत्नपुरी नागरी ला मिळावे , याच मुळे या रत्नपुरी नगरीच नाव श्रीबाग असावे(आता या नगरी ला अलिबाग नाव आहे).याच कारणामुळे श्रीदेवी षोडशीला कुंभासूरभ्यांकरी किंवा रुरुजीता म्हणून ही ओळखली गेली व देवी रत्नपूरित पुन्हा वास्तव्यास आली आणि त्या नगरीचे नाव श्रीबाग झाले.देवी इथे आपल्या नवीन रूपात अर्थात रक्तकाली देवी रूपात इथे स्थानापन्न झाली .देवी या नगरीत चट्टली(म्हणजेच मावळ आता या क्षेत्राचे नाव कावाडे असे आहे) या क्षेत्री तिचे पीठ आहे.हे देवी आदि पराशक्ती महाशोदशीचे एक प्रचंड उग्र रूप आहे. याच बरोबर सेवक स्त्रिया सैन्यासारख्या आहेत आणि त्या नेहमी तिच्या भोवती उभ्या असतात. श्रीबाग (अलिबाग) येथील समुद्र क्षेत्राजवळील चट्टाला (कावाडे) भागात देवी महाषोडशी रक्तकालीने कुंभासुर किंवा रुरूचा विनाश केला हे देवी भगवतीच भवानी शक्तीपीठ आहे. या मंदिरात देवी महाषोडशी रक्तकालीच्या रूपात पुजले जाते. देवी महाशोदशी रक्तचामुंडा ही देवी आदि पराशक्तीच्या रूपात सोळा हात किंवा अष्टभुजा स्वरूपात ,कमळ,ऊस, पंच बाण, पाश, अंकुश,रुरूच मुंड , अभ्य मुद्रा आणि मोठी चिंतामणी तलवार घेऊन आहे. देवीचा रंग रक्त वर्ण असून त्रिनेत्र स्वरूपात आहे. तिने पंचमुखी शिवावर (सदाशिव मुकुंदेश्वराच्या (कामेश्वर) शरीरावर उग्र स्वरूपात) आणि सिंहावर आरुढ झालेली व शरीरावर विविध दागिने घातले आहेत. देवीचे तळवे आणि डोळे कमळासारखे सुंदर होते म्हणून तिला देवांनी पुढे पद्माक्षी किंवा पद्माम्बिका असे नाव ठेवले.ही देवी महाषोडशी पद्माम्बिका विनाशाची , नवीन उत्पतीची ,श्री यंत्राची आणि श्री विद्येची अधिष्ठात्री देवी म्हणूनही ओळखली जाते . असा ही म्हणले जाते की याच देवी ने रक्तबिजाचा वध केला म्हणूनही तिला रक्तकाली अशी ओळख आहे.देवीची कथा वराह पुराणात संबोधित केली असल्याचे सांगितले जाते. महाशोदशी पद्माक्षी भद्रकालिका ध्यान मंत्र: '''||चन्द्रार्कानल कोटिनीरदरुचाम् पाशांकुशामशुगान मुण्डं खड्गमभयमीश्वरीवरं हस्ताम्बुजैरष्टभिः । कामेशान शिवोपरि स्थितासदां त्रयक्षां वहन्तीं परा श्री चिन्तामणिमन्त्र बीज वपुर्षी ध्याये महाषोडशी||''' तिची कथा रेणुकाशीही जोडलेली असल्याने स्थानिक लोक तिला रेणुका म्हणून संबोधतात. म्हणून तिला पद्माक्षी रेणुका देवी म्हणूनही ओळखले जाते. [[चित्र:SriYantra color.svg|right|thumb|300px|श्री चक्र]] काही काळानंतर देवी पद्माक्षीने भगवान सदाशिव मुकुंदेश्वराशी विवाह केला. पद्माक्षीमुकुंदेश्वर या नावाने ओळखले जाणारे जगामध्ये हे लग्न खूप सुंदर होते. नंतर मुकुंदेश्वर त्र्यंबकपुरीला गेले आणि आज त्र्यंबकेश्वर म्हणून ओळखले जाते. पण देवी पद्माक्षीच्या सानिध्यात राहण्यासाठी मुकुंदेश्वर पुन्हा कनकपूरीला आले जे डोंगरावर वसलेले आहे ते कनकेश्वर म्हणून ओळखले गेले हा कनकेश्वर पर्वत महाशोदशी पद्माक्षी देवीच्या मंदिराच्या मागे आहे.तरीही, भगवान मुकुंदेश्वर आपली पत्नी पद्माक्षी देवी यांना भेटण्यासाठी दरवर्षी सर्प रूपात कावाडे क्षेत्री येतात. पण कथा इथेच संपत नाही , सृष्टी कल्याण साठी आदिशक्ती अनेक रूप घेते तसा देवी पार्वतीने जन कल्याण करिता रेणुका हे रूप धारण केले. देवी पार्वतीने आपला नवीन अवतार घेतला आणि रेणुका नावाने भुलोकाला जन्म घेतला जी परशुरामाची आई होती म्हणजेच भगवान विष्णूचा 6वा अवतार आणि रेणुका हे आदिशक्तीचे एक रूप होते. अशी आख्यायिका आहे की रेणुका ही जमदग्नी ऋषींची पत्नी होती आणि तिने त्याचा विश्वासघात केला असा संशय होता. परशुरामाला त्याच्या आईचा शिरच्छेद करण्याचा आदेश देण्यात आला. भगवान परशुरामाने आपल्या वडिलांच्या आदेशाचे पालन केले आणि कुऱ्हाडीने तिचे मस्तक तोडले. रत्नावली पीठ म्हणजेच देवी सतीच्या शरीराचा भाग ज्या ठिकाणी पडला होता त्याच ठिकाणी हे मस्तकाचे पडले होते ते म्हणजे रत्नापूरी(आताचे आलिबाग) नगरीत वसलेले चट्टला क्षेत्र(नंतर याचे नाव मावळ असे झाले पुढे हेच कावाडे झाले).इथे देवी महाकाली रूपात प्रकट झाली. आणि देवी त्या पद्माक्षी रुपात एक रूप झाली . फुडें तीच पद्माक्षी रेणुका झाली. स्कंद पुराणसुर पुढे जाऊन जेव्हा परशुरामाने आपले परशु समुद्रात फेकून . पश्चिम समुद्र मागे हटून कोकण भूमीची निर्मिती केली तेव्हा ती रत्नपुरी नागरि जी आधी पूर्ण चारी बाजूने समुद्राने वेधलिली होती ती त्या कोकण भूमी सोबत जुळून त्या भूमीचा एक भाग झाली. कथे नुसार जेव्हा त्या भूमीत भगवान परशुरामाला आपली आईचा भास सतत त्या भूमीत जाणवत असल्या कारणाने त्याच्या आई रेणुका देवीचा शोध घ्याच ठरवलं. पुढे त्यांनी एक बाण हातात घेऊन एक प्रतिज्ञा घेतली आणि रेणुका देवीचा धावा करून त्याने तो तीर त्या कोकण भूमीत सोडला .आणि रेणुका देवीला विनंती केली की तू जिथे कुठे तुझं अधिष्ठान असेल तिथे हा बाण जाऊन पाडवा. आणि हा बाण अगदी त्याच ठिकाणी पडला जिथे रत्नावली पीठ होते .तेव्हा त्याला कळाले की ही स्थान काही साधे नाही स्वतः श्री रेणुका तिच्या मूळ स्वरूपात पराअंबा रूपात इथे स्थानापनं आहे. त्या वेळी आई रेणुका देवी व पद्माक्षी ने त्याला एक रूप होऊन दर्शन दिले,तिने त्याला सांगितले की तुझ्या या भूमीत माझ्या या महामाया स्वरूपात अखंड वास करेन व भक्तांच्या हाकेला सतत उभी राहिन असा सांगितलं. आणि त्या शातीपीठामध्ये रेणुका देवी विलीन होऊ तिने आपले तांदळा रुपात इथे पाषाण रूप मातृ स्वरूपात प्रकट केलं. पद्माक्षी रेणुका देवीच्या शेजारी आणखी एक देवी आहे जी जोगेश्वरी देवी म्हणून ओळखली जाते ती रक्तदंतिका देवी आहे. ती देव कालभैरवाचे शक्तिशाली स्त्रीरूप आहे किंवा कालभैरवाची पत्नी आहे तिला भैरवी असेही म्हणतात. देवी पद्माक्षी ,दानव रुरू किंवा कुंभसुरा यांच्या युद्धादरम्यान देवी रक्तदंतिका जोगेश्वरीच्या रूपात सर्व शक्ती आणि सप्तमातृका देवी मदत करण्यासाठी नेतृत्व करत होती.याच करणं मुळे देवीने तिला आपल्या शेजारी स्थान दिलं असा म्हंटले जाते. येथे बेलाच्या झाडा जवळ देवी जोगेश्वरीच्या समोर चंद्रशेखर कालभैरवाचे निवासस्थान आहे. ते या ठिकाणचे क्षेत्रपाल असून या शक्तीपीठाचे रक्षक आहेत. तसेच त्यांचे स्वतंत्र मंदिर शिरवली गावात आहे, जे कावडे गावापासून सुमारे ३ किमी अंतरावर आहे. वराहपुराणाचे त्रिशक्ति माहात्म्य मध्ये देवी रौद्री लाच रक्त चामुंडा म्हटले आहे(रौद्री म्हणजेच पद्माक्षी रेणुका). पद्माक्षी मातेला कालरात्री, चामुंडा, महामारी, रक्तकाली इत्यादी नावाने संबोधले जाते. तिने रथनतारा कल्प, मानव कल्प आणि इतर अनेक कल्पांमध्ये रुरू राक्षसाचा (दुर्गमासुराचा पिता) वध केला. तिची प्रतिमा वेगवेगळ्या कल्पांमध्ये बदलते. स्कंदपुराणात तिचे वर्णन सहा हातांनी केले आहे. परंतु वामकेश्वर तंत्रात, तिच्या ध्यानाचे वर्णन 4 हातांनी केले आहे. तसेच तिचे वर्णन महाशोदशी रक्तकालिका या रूपात केले आहे जे 8 हात अष्टभुजा असलेली देवी ललिता त्रिपुरा सुंदरीचे भयंकर रूप आहे. देवी पद्माक्षी रेणुका महाशोदशीचे आणखी काही पैलू येथे आहेत - *सोळा हात*: तिचे सोळा हात सोळा चंद्र दिवसांचे प्रतिनिधित्व करतात आणि प्रत्येक हातामध्ये वेगळे शस्त्र किंवा चिन्ह असते, जे तिची शक्ती आणि अष्टपैलुत्व दर्शवते. - *श्री यंत्र*: तिला अनेकदा श्री यंत्रावर बसलेले चित्रित केले जाते, हे एक भौमितिक चिन्ह आहे जे पुरुष आणि स्त्रीलिंगी शक्तींचे मिलन दर्शवते. - *त्रिपुरा सुंदरी*: महाषोदशीला त्रिपुरा सुंदरी म्हणूनही ओळखले जाते, ज्याचा अर्थ "तीन जगाची सुंदर देवी" आहे. - *तांत्रिक महत्त्व*: तांत्रिक परंपरेत, ती शिव आणि शक्ती, दैवी पुल्लिंगी आणि स्त्रीलिंगी तत्त्वांचे एकत्रीकरण दर्शवते. - *पूजा*: तिच्या उपासनेमध्ये विधी, मंत्र आणि अर्पण यांचा समावेश होतो, ज्याचा उद्देश तिच्या आध्यात्मिक वाढीसाठी, संरक्षणासाठी आणि इच्छांच्या पूर्ततेसाठी आशीर्वाद मिळविण्यासाठी असतो. - *नवरात्री*: नवरात्रीच्या चौथ्या रात्री तिची पूजा केली जाते, हा नऊ दिवसांचा उत्सव आहे जो दैवी स्त्रीत्व साजरा करतो. - *प्रतीक*: महाषोडशी हे वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचे, दैवी स्त्रीत्वाचे सामर्थ्य आणि आत असलेले सौंदर्य आणि सामर्थ्य यांचे प्रतीक आहे. == नाम कथा == [[चित्र:Padmakshi renuka.jpg|इवलेसे|पद्माक्षी रेणुका]] भगवान परशुराम जेव्हा आपल्यात भूमीत अर्थात परशुरामाची भूमी कोकणात आपल्या आईच्या घटने नंतर परत आला तेव्हा त्या ठाऊक नव्हते की आपल्या आईच शिर याच कोकणात पडले. परशुरामने 21 वेळा क्षत्रियांची हत्या केली आणि एके दिवशी त्याला पश्चात्ताप होतो. तेव्हा श्री परशुरामाची भेट ऋषी समवरत सोबत होते जे त्याला गंधमाधन पर्वतावर जाण्यास सांगतो आणि भगवान दत्तात्रेयांना भेटायला सांगतो जे श्री परशुरामाला त्रिपुरासुंदरी देवीचे रहस्य समजावून सांगतात आणि त्याला श्रीविद्ये ची दिक्षा देतात. त्यामुळे देवी प्रसन्न होऊन त्याच्या समोर प्रकट झाली आणि परशुराम माते कडे पाहून रडू लागला आणि "माता रेणुका" म्हणू लागला कारण परशुरामला त्याची आई रेणुका देवी त्रिपुरासुंदरीमध्ये दिसते. यावरून असे दिसून आले की देवी त्रिपुरा सुंदरी आणि रेणुका भिन्न नाहीत म्हणून पुढे त्रिपुरा सुंदरीला रेणुका म्हणूनही ओळखले जाऊ लागले. म्हणून या शक्तीपीठाला पद्माक्षी रेणुका असेही म्हणतात. या कारणामुळे आजही देवी पद्माक्षी त्रिपुरासुंदरीचे प्रत्येक नाव रेणुका म्हणून ओळखले जाते म्हणून पद्माक्षी "रेणुका" असे म्हणतात. देवीची मूर्ती "तांडला" स्वरुपात आहे. पद्माक्षी रेणुका देवी ही सर्व कोकणी लोकाची देवी आहे कारण कोकणात जे सौंदर्य, वैभव, सुख, समृद्धी आणि ऐश्वर्य हे सर्व तिच्या कृपे मुळे आहे .याच कारणांमुळे देवीला अवघ्या कोकणची भाग्यलक्ष्मी म्हणून ही ओळखले जाते. देवीने आपल्या शरीरावर सहस्र नयन असलेलं रूप म्हणजे शताक्षी धारण केलेलं आहे .याच स्वरूपामुळे देवी दर्यात जाणाऱ्या सर्व कोळी व तिचे भक्तागणांवर सदैव लक्ष ठेवून व नेहमी पाठीशी उभी आहे .याच मुळे देवीला भगवान परशूरामांनी देवी शताक्षी रेणुका म्हणून ही ओळखली जाशील असे सांगितले .देवीचे दोन्ही नाव पद्माक्षी म्हणजे पद्मकोषे आणि शताक्षी याच दुर्गा सप्तशती मधे उलेख अधळत. ==देवस्थान== देवी पद्माक्षी रेणुका देवस्थान हे आलिबाग तालुक्यात कावाडे(आधीचे विरूमाला) इथे एका तलावाकाठी आहे.देवीचे मंदिर अजूनही बांधलेलं नाही पण ती निसर्गरम्य ठिकाणी तिचे पारंपरिक पद्धतीने कवलारू मंदिर आहे.भाविक लाखोच्या संख्येनं दरवर्षी इथे शारदीय नवरात्रीत व वैशाख शुद्ध पौर्णिमेला देवी आईच्या पालखी सोहळ्यात दर्शनासाठी येत असतात.मंदिरात जाण्याआधी भाविक भक्तांना मंदिराच्या पायथ्याशी लागणारी डोंगरातून येणाऱ्या शुद्ध निर्मळ गांगेतून पाय धुऊन जावा लागत .असे म्हणतात या गांगे मुळे भाविक भक्त शुद्ध होऊन मंदिरात भगवतीचे दर्शन आगदी शुद्ध मनानी प्राप्त होते.असे समजले जाते की भगवान मुकुंदभैरव म्हणजेच कनकेश्वर जे देवीच्या मागे असणाऱ्या डोंगरात वसलेलं स्थान आहे तिथून ही गंगा उत्पन्न झाली .हजारो भाविकांच श्रद्धास्थान असणारी ही देवी तांडला स्वरूपात आहे.ही देवी त्रिपुरसुंदरीचे शक्तीपूर्णा रूप मानले जाते. [[चित्र:Raja Ravi Varma, Ambika (Oleographic print).jpg|इवलेसे|caption=देवी पद्माक्षी रेणुका तिच्या त्रिपुरसुंदरी अवतारात तिच्या भक्त सेवेकरान सोबत]] भगवती इथे एका हातात कमळ तर दुसऱ्या हातात त्रिकाळ चिंतामणी खड्ग घेऊन कुंभासूराच्या मुडक्यवर पाय ठेवून वामश्टककी(सिंह) वर बसली आहे तिला कूंभासुरभयांकरि अशी तिची ओळख आहे.हे स्थान कोकणवासी लोकांची देवी अशी मानली जाते .अशी समज आहे की ज्या लोकांना आपली कुलदेवता माहिती नसेल त्या लोकांनी पद्माक्षी रेणुका देवीला आपले कुलदैवत मानून पुज्या केली तर ती त्यांच्या माहित नसलेल्या कुलदैवता पर्यंत नक्की पोहचते आणि ही देवी भक्ताच्या नवसाला नक्की पावते अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. देवी पद्माक्षी रेणुका ही भारतातील १०८ आणि ५२ शक्तिपीठांपैकी एक मानली जाते . देवी ५२ पीठ उलेख हा शक्तीपीठ स्तोत्रामधे राकिणी शक्तीपीठ असे मिळते . तर १०९ शक्ती पीठ असल्याचा उलेख हा देवी भागवत पुराणात अरुंधती शक्तीपीठ असे मिळते. ==सोहळा== पद्माक्षी रेणुका मंदिर ५२ किंवा १०८ पीठांपैकी सर्वात समर्पित शक्तीपीठ आहे. मंदिरात साजरे होणारे सण म्हणजे शारदीय नवरात्री आणि वैशाख शुद्ध पौर्णिमा. वैशाख शुद्ध पौर्णिमेला हजारो पेक्षा जास्त भाविक देवी भगवतीच्या दर्शनासाठी येतात. तसेच नवरात्रीत लाखो लोक तिथे भेट देतात. == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} [[वर्ग:हिंदू दैवते]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तीर्थक्षेत्रे]] kq295sa1xyj8tsnnb3jj4p16f1bu1fb 0 331570 2692477 2632523 2026-07-03T18:44:01Z अभय नातू 206 व्याकरण 2692477 wikitext text/x-wiki {{मट्रा}} '''जिओ सिनेमा''' ही एक भारतीय सबस्क्रिप्शन व्हिडिओ ऑन-डिमांड [[ओव्हर-द-टॉप मीडिया सर्व्हिस|ओव्हर-द-टॉप (ओटीटी) प्रवाह सेवा]] आहे. ही सेवा टीव्ही१८ च्या ([[TV18]]) [[व्हायकॉम१८|व्हायकॉम१८]] (Viacom18) या उपकंपनीच्या मालकीची आहे. ५ सप्टेंबर २०१६ रोजी सुरू झालेल्या जिओ सिनेमाच्या आशय ग्रंथालयात चित्रपट, दूरचित्रवाणी कार्यक्रम, वेब मालिका, संगीत व्हिडिओ, माहितीपट आणि क्रीडा स्पर्धांचा समावेश आहे. सप्टेंबर २०२२ मध्ये जिओ सिनेमा आणि व्हेकॉम१८ मधील विलीनीकरण प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर, व्हेकॉम१८ ने आपला सर्व क्रीडा आशय 'वूट' (Voot) वरून जिओ सिनेमावर स्थानांतरित केला. त्यानंतर हे प्लॅटफॉर्म नेटवर्कचे अधिकृत डिजिटल क्रीडा केंद्र बनले. हे मोबाईल उपयोजन (ॲप) अँड्रॉइड आणि आयओएस उपकरणांसाठी उपलब्ध आहे. == इतिहास == २०१६ मध्ये रिलायन्स जिओच्या सार्वजनिक लाँचिंगसोबतच ५ सप्टेंबर रोजी '''जिओ सिनेमा''' सुरू करण्यात आले. जिओ सिनेमा हे [[जिओ प्लॅटफॉर्म्स|जिओ प्लॅटफॉर्म्सच्या]] मालकीच्या इतर उपयोजनांसोबत (जसे की जिओ टीव्ही, जिओ सावन, जिओ न्यूज, जिओ मार्ट, [[जिओ|जिओ मीट]], [[जिओ|जिओ चॅट]] आणि जिओ टॉक्स) केवळ जिओ वापरकर्त्यांसाठी विनामूल्य प्रदान केलेल्या मुख्य उपयोजनांपैकी एक आहे. जिओ सिनेमा सुरुवातीला फक्त [[गूगल प्ले|गूगल प्ले स्टोअर]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://play.google.com/store/apps/details?id=com.jio.media.ondemand&hl=en_US|title=JioCinema: Movies TV Originals – Apps on Google Play|website=play.google.com|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402104335/https://play.google.com/store/apps/details?id=com.jio.media.ondemand&hl=en_US|archive-date=2 April 2019|access-date=2020-07-08}}</ref> आणि आयओएस उपयोजन स्टोअरवर उपलब्ध होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://apps.apple.com/in/app/jiocinema/id1067316596|title=JioCinema|website=App Store|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200717140739/https://apps.apple.com/in/app/jiocinema/id1067316596|archive-date=17 July 2020|access-date=2020-07-08}}</ref> तथापि, अधिकृत प्रकाशनानंतर एका वर्षाने जिओने याची संगणकासाठी वेब आवृत्ती सुरू केली आणि त्यानंतर हे उपयोजन जिओफोनवरही उपलब्ध करून देण्यात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jio.com/en-in/faq/jiophone2-offer/what-are-the-apps-that-are-available-on-jiophone2.html|title=What are the apps that are available on JioPhone2|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918110347/https://www.jio.com/en-in/faq/jiophone2-offer/what-are-the-apps-that-are-available-on-jiophone2.html|archive-date=18 September 2020|access-date=31 July 2020}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bgr.in/how-to/watch-reliance-jiotv-and-jiocinema-on-pc-and-laptop-heres-a-step-by-step-guide-542520/|title=Watch Reliance JioTV and JioCinema on PC and laptop|publisher=BGR India|access-date=11 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611120034/https://www.bgr.in/how-to/watch-reliance-jiotv-and-jiocinema-on-pc-and-laptop-heres-a-step-by-step-guide-542520/|archive-date=11 June 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://telecomtalk.info/jio-silently-introduces-web-version-of-jiotv/171552/|title=After JioCinema, Reliance Jio Silently Introduces Web Version of JioTV for Millions of Live TV Viewers|publisher=Telecom Talk|access-date=11 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611115859/https://telecomtalk.info/jio-silently-introduces-web-version-of-jiotv/171552/|archive-date=11 June 2020|url-status=live}}</ref> == सामग्री == जिओ सिनेमावर अल्ट बालाजी, पॅरामाउंट पिक्चर्स, [[झी एंटरटेनमेंट एंटरप्राइजेस|झी एंटरटेनमेंट एंटरप्राइजेस]], [[व्हायकॉम१८|व्हायकॉम१८]], याशराज फिल्म्स, शेमारू एंटरटेनमेंट, बालाजी मोशन पिक्चर्स, सन नेक्स्ट, सोनी लिव्ह यांसारख्या विविध भागीदार मंचांचा एकत्रित आशय उपलब्ध आहे. डिसेंबर २०१८ मध्ये, जिओ सिनेमावर डिस्नेचा आशय उपलब्ध करून देण्यासाठी कंपनीने डिस्ने इंडियासोबत भागीदारी केली होती.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.livemint.com/Consumer/pdkAC3maf3mYyhjws5Fo3N/JioCinema-to-host-content-from-Disney-India.html|title=JioCinema to host content from Disney India|publisher=livemint|access-date=11 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913180152/https://www.livemint.com/Consumer/pdkAC3maf3mYyhjws5Fo3N/JioCinema-to-host-content-from-Disney-India.html|archive-date=13 September 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://telecomtalk.info/jiocinema-app-disney-section/185108/|title=JioCinema to Get Dedicated Disney Section Following Reliance Jio and Disney Content Partnership|publisher=Telecom talk|access-date=11 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913180154/https://telecomtalk.info/jiocinema-app-disney-section/185108/|archive-date=13 September 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.cnbctv18.com/technology/jiocinema-partners-with-disney-india-for-dedicated-contents-1801941.htm|title=JioCinema partners with Disney India for dedicated contents|publisher=CNBC TV18|access-date=4 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913180204/https://www.cnbctv18.com/technology/jiocinema-partners-with-disney-india-for-dedicated-contents-1801941.htm|archive-date=13 September 2020|url-status=live}}</ref> मात्र, नंतरच्या काळात [[डिझ्नी+ हॉटस्टार|डिस्ने+ हॉटस्टार]] भारतात अधिकृतपणे लाँच झाल्यानंतर डिस्नेने या करारातून माघार घेतली. डिसेंबर २०१९ मध्ये, सन टीव्ही नेटवर्कसोबत झालेल्या करारानुसार जिओ सिनेमावर ४,००० हून अधिक दक्षिण भारतीय चित्रपट उपलब्ध करून देण्यात आले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://telecom.economictimes.indiatimes.com/news/jiocinema-partners-sun-nxt-to-offer-south-indian-content/72351507|title=JioCinema partners SUN NXT to offer South Indian content|publisher=Economics Times|access-date=11 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611115859/https://telecom.economictimes.indiatimes.com/news/jiocinema-partners-sun-nxt-to-offer-south-indian-content/72351507|archive-date=11 June 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://english.mathrubhumi.com/technology/apps-review/jiocinema-sun-nxt-partner-to-bring-south-indian-movies-to-subscribers-1.4332604|title=JioCinema, Sun NXT partner to bring south Indian movies to subscribers|publisher=Mathrbhumi|access-date=11 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611121400/https://english.mathrubhumi.com/technology/apps-review/jiocinema-sun-nxt-partner-to-bring-south-indian-movies-to-subscribers-1.4332604|archive-date=11 June 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://gadgets.ndtv.com/entertainment/news/jiocinema-sun-nxt-south-indian-movies-tamil-telugu-malayalam-kannada-2128382|title=JioCinema, Sun NXT Partner to Offer South Indian Movies to Jio Subscribers|publisher=NDTV|access-date=4 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191204111449/https://gadgets.ndtv.com/entertainment/news/jiocinema-sun-nxt-south-indian-movies-tamil-telugu-malayalam-kannada-2128382|archive-date=4 December 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.newindianexpress.com/business/2019/dec/04/jiocinema-partners-with-sun-nxt-to-offer-south-indian-movies-to-users-2071342.html|title=JioCinema partners with Sun NXT to offer south Indian movies to users|publisher=The New Indian Express|access-date=4 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191204144735/https://www.newindianexpress.com/business/2019/dec/04/jiocinema-partners-with-sun-nxt-to-offer-south-indian-movies-to-users-2071342.html|archive-date=4 December 2019|url-status=live}}</ref> हे चित्रपट प्रामुख्याने [[तमिळ भाषा|तमिळ]], [[तेलुगू भाषा|तेलुगु]], [[कन्नड भाषा|कन्नड]] आणि [[मल्याळम भाषा|मल्याळम]] या चार भाषांमध्ये उपलब्ध आहेत. == दर्शकसंख्या == भारतीय ओटीटी बाजारपेठेत जिओ सिनेमाचा वाटा ७% च्या आसपास आहे; तर प्रमुख प्रतिस्पर्धी नेटफ्लिक्स आणि ॲमेझॉन प्राईम व्हिडिओ यांचा वाटा प्रत्येकी २०% आहे. याशिवाय [[डिझ्नी+ हॉटस्टार|डिस्ने+ हॉटस्टार]] १७%, [[झी फाईव्ह|झी५]] ९%, तर अल्ट बालाजी आणि सोनी लिव्ह प्रत्येकी ४% बाजारपेठेवर नियंत्रण ठेवतात. इतर लहान प्रवाह मंचांचा एकत्रित वाटा १९% आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.statista.com/chart/23009/market-share-streaming--ott--platforms-in-india/|title=International Brands Rise to the Top of Indian Streaming Market|publisher=Statista|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929063818/https://www.statista.com/chart/23009/market-share-streaming--ott--platforms-in-india/|archive-date=29 September 2020|access-date=23 September 2020}}</ref> १६ व्या इंडियन प्रीमियर लीगच्या (आयपीएल) सुरुवातीच्या आठवड्यात, जिओ सिनेमाने १४७ कोटींहून (१.४७ अब्ज) अधिक डिजिटल दर्शकसंख्या मिळवून एक नवा विक्रम प्रस्थापित केला. हा आकडा डिस्ने+ हॉटस्टारवरील १५ व्या आयपीएल हंगामाच्या एकूण दर्शकसंख्येपेक्षा जास्त होता. जिओ सिनेमाच्या अधिकृत [[ट्विटर|ट्विटर (एक्स)]] खात्यावरील माहितीनुसार, १७ एप्रिल २०२३ रोजी झालेल्या [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर|आरसीबी]] विरुद्ध [[चेन्नई सुपर किंग्स|सीएसके]] सामन्यादरम्यान एकाच वेळी सर्वाधिक २४ दशलक्ष (२.४ कोटी) पेक्षा जास्त समवर्ती दर्शकांनी (कॉन्करंट व्ह्यूअर्स) सामना थेट पाहिला, जो जागतिक स्तरावर एक विक्रम मानला जातो. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मुंबई मधील कंपन्या]] [[वर्ग:भारतीय ओव्हर-द-टॉप मीडिया सेवा]] neqnf2lbd44eb6vrvqa6kyhn558g8uz 0 341414 2692490 2502559 2026-07-03T20:55:29Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2692490 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = बर्नाडाइन बेझुइडेनहाउट | female = true | image = Bernadine Bezuidenhout.jpg | country = दक्षिण आफ्रिका | country2 = न्यू झीलंड | internationalspan = २०१४-२०१५ | internationalspan2 = २०१८-सध्या | fullname = बर्नाडाइन मिशेल बेझुइडेनहाउट | nickname = | birth_date = {{Birth date and age|1993|09|14|df=yes}} | birth_place = [[किम्बर्ली, नॉर्दर्न केप|किम्बर्ली]], [[नॉर्दर्न केप]], दक्षिण आफ्रिका | batting = उजखुरी | bowling = | role = [[यष्टिरक्षक]] | international = true | testdebutdate = | testdebutyear = | testdebutagainst = | testcap = | lasttestdate = | lasttestyear = | lasttestagainst = | odidebutdate = १५ ऑक्टोबर | odidebutyear = २०१४ | odidebutfor = दक्षिण आफ्रिका | odidebutagainst = श्रीलंका | odicap = ७० | odicap2 = १३७ | lastodidate = २ जुलै | lastodiyear = २०२३ | lastodiagainst = श्रीलंका | lastodifor = न्यू झीलंड | odishirt = १२ | T20Idebutdate = ७ सप्टेंबर | T20Idebutyear = २०१४ | T20Idebutfor = दक्षिण आफ्रिका | T20Idebutagainst = इंग्लंड | T20Icap = ३७ | T20Icap2 = ५१ | lastT20Idate = १९ फेब्रुवारी | lastT20Iyear = २०२३ | lastT20Iagainst = श्रीलंका | lastT20Ifor = न्यू झीलंड | T20Ishirt = १२ | club1 = [[नॉर्दर्न केप महिला क्रिकेट संघ|ग्रिक्वालांड वेस्ट]] | year1 = {{nowrap|२००५/०६–२००६/०७}} | club2 = [[पूर्व प्रांत महिला क्रिकेट संघ|पुर्व प्रांत]] | year2 = २००७/०८ | club3 = [[दक्षिण पश्चिम जिल्हा महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण पश्चिम जिल्हे]] | year3 = २००८/०९-२०१२/१३ | club4 = [[बोलंड महिला क्रिकेट संघ|बोलंड]] | year4 = २०१२/१३ | club5 = [[पश्चिम प्रांत महिला क्रिकेट संघ|पश्चिम प्रांत]] | year5 = २०१३/१४–२०१४/१५ | club6 = [[उत्तर जिल्हा महिला क्रिकेट संघ|उत्तर जिल्हे]] | year6 = २०१६/१७–२०१९/२० | club7 = [[उत्तर जिल्हा महिला क्रिकेट संघ|उत्तर जिल्हे]] | year7 = {{nowrap|२०२२/२३–सध्या}} | columns = 2 | hidedeliveries = true | column1 = [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|मवनडे]] | matches1 = १३ | runs1 = १२५ | bat avg1 = १३.८८ | 100s/50s1 = ०/० | top score1 = ४३ | catches/stumpings1 = ८/१ | column2 = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|मटी२०आ]] | matches2 = १६ | runs2 = १०३ | bat avg2 = १०.३० | 100s/50s2 = ०/० | top score2 = ३४ | catches/stumpings2 = ४/२ | date = ११ फेब्रुवारी २०२३ | source = http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/player/499247.html ईएसपीएन क्रिकइन्फो }} '''बर्नाडाइन मिशेल बेझुइडेनहाउट''' (जन्म १४ सप्टेंबर १९९३) ही दक्षिण आफ्रिकेत जन्मलेली न्यू झीलंड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू आहे जी सध्या उत्तरी जिल्ह्यांकडून खेळते. क्राइस्टचर्च, न्यू झीलंड येथे जाण्यापूर्वी ती दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघाकडून २०१४ आणि २०१५ दरम्यान खेळली<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/player/499247.html |title=Player Profile: Bernadine Bezuidenhout |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |accessdate=2016-05-10}}</ref> आणि त्यानंतर तीन वर्षांच्या स्टँड डाउन कालावधीनंतर तिने न्यू झीलंड व्हाईट फर्नचे प्रतिनिधित्व केले.<ref>{{cite web|url=https://www.stuff.co.nz/sport/cricket/72622544/former-south-african-international-bezuidenhout-eyes-future-with-white-ferns |title=Former South African international Bezuidenhout eyes future with White Ferns |work=Stuff |accessdate=6 June 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/23320010/new-zealand-women-call-jess-watkin-bernadine-bezuidenhout-england-tour |title=New Zealand women call up Watkin, Bezuidenhout for England tour |work=ESPN Cricinfo |accessdate=6 June 2018}}</ref> ६ मे २०१८ रोजी, तिने आयर्लंड विरुद्ध न्यू झीलंडसाठी महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय (मटी२०आ) पदार्पण केले.<ref name="Bezuidenhout">{{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=12065972 |title=Cricket: Debutants impress as White Ferns thrash Ireland |work=New Zealand Herald |accessdate=6 June 2018 |archive-date=2018-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180606220125/https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=12065972 |url-status=dead }}</ref> ऑगस्ट २०१८ मध्ये, तिला मागच्या महिन्यांतील आयर्लंड आणि इंग्लंडच्या दौऱ्यांनंतर न्यू झीलंड क्रिकेटकडून केंद्रीय करार देण्यात आला.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/1154075.html |title=Rachel Priest left out of New Zealand women contracts |work=ESPN Cricinfo |accessdate=2 August 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/792631 |title=Four new players included in White Ferns contract list |work=International Cricket Council |accessdate=2 August 2018}}</ref> ऑक्टोबर २०१८ मध्ये, तिला वेस्ट इंडीजमध्ये २०१८ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२० स्पर्धेसाठी न्यू झीलंडच्या संघात स्थान देण्यात आले.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/24718081/new-zealand-women-pick-spin-heavy-squads-australia-t20is-world-t20 |title=New Zealand women pick spin-heavy squads for Australia T20Is, World T20 |work=ESPN Cricinfo |accessdate=18 September 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nzc.nz/news-items/white-ferns-turn-to-spin-in-big-summer-ahead |title=White Ferns turn to spin in big summer ahead |work=New Zealand Cricket |accessdate=18 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918160511/https://www.nzc.nz/news-items/white-ferns-turn-to-spin-in-big-summer-ahead |archive-date=18 September 2018 |url-status=dead }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:न्यू झीलंडच्या महिला क्रिकेट खेळाडू]] jmwmlr4k9qs9ram64v6a9lm6pqm5a46 0 344887 2692554 2688296 2026-07-04T11:23:39Z Abhijitsathe 4193 2692554 wikitext text/x-wiki [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९ च्या सार्वत्रिक निवडणुकांद्वारे]] भारताच्या संसदेच्या कनिष्ठ सभागृह '''[[तेरावी लोकसभा|१३व्या लोकसभेवर]] निवडून गेलेल्या खासदारांची''' राज्यनिहाय यादी येथे आहे. ==खासदार== ===अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह|<span style="color:white;">'''अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह'''</span>]] |- | १ | [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]] | [[बिश्नू पद रे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} === आंध्र प्रदेश === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आंध्र प्रदेश|<span style="color:white;">'''आंध्र प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[श्रीकाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|श्रीकाकुलम]] | [[येर्रनायडू किंजरापू]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[पार्वतीपुरम लोकसभा मतदारसंघ|पार्वतीपुरम]] | [[डी.व्ही.जी. शंकर राव]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[बोब्बिली लोकसभा मतदारसंघ (१९६३-२००८)|बोब्बिली]] | [[बोत्सा सत्यनारायण]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ४ | [[विशाखापट्टणम लोकसभा मतदारसंघ|विशाखापट्टणम]] | [[एम.व्ही.व्ही.एस मूर्ती]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[भद्राचलम लोकसभा मतदारसंघ (१९६७-२००८)|भद्राचलम]] | [[डंपा मेरी विजयकुमारी]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[अनकापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|अनकापल्ली]] | [[गंटा श्रीनिवास राव]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[काकीनाडा लोकसभा मतदारसंघ|काकीनाडा]] | [[मुद्रागदा पद्मनाभ रेड्डी]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[राजमुंद्री लोकसभा मतदारसंघ|राजमुंद्री]] | [[एस.बी.पी.बी.के. सत्यनारायण राव]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2" |९ | rowspan="2" |[[अमलापुरम लोकसभा मतदारसंघ|अमलापुरम]] | [[जी.एम.सी. बालयोगी]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ३ मार्च २००२ रोजी निधन |- | [[गंटी विजया कुमारी]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २ जून २००२ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी |- | १० | [[नरसापुरम लोकसभा मतदारसंघ|नरसापुरम]] | [[कृष्णम राजू]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[एलुरु लोकसभा मतदारसंघ|एलुरु]] | [[बोल्ला बुल्ली रामैया]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[मछलीपट्टणम लोकसभा मतदारसंघ|मछलीपट्टणम]] | [[अंबाती ब्रह्मनैया]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[विजयवाडा लोकसभा मतदारसंघ|विजयवाडा]] | [[गड्डे राममोहन]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[तेनाली लोकसभा मतदारसंघ|तेनाली]] | [[उम्मारेड्डी व्यंकटेश्वरलू]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[गुंटुर लोकसभा मतदारसंघ|गुंटुर]] | [[येमपरला व्यंकटेश्वर राव]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[बपतला लोकसभा मतदारसंघ|बपतला]] | [[डी. रामानायडू]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[नरसरावपेट लोकसभा मतदारसंघ|नरसरावपेट]] | [[एन. जनार्दन रेड्डी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १८ | [[ओंगोल लोकसभा मतदारसंघ|ओंगोल]] | [[कर्ण बलरामकृष्ण मूर्ती]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[नेल्लोर लोकसभा मतदारसंघ|नेल्लोर]] | [[वुक्काला राजेश्वरम्मा]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[तिरुपती लोकसभा मतदारसंघ|तिरुपती]] | [[नंदीपकू वेंकटस्वामी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[चित्तूर लोकसभा मतदारसंघ|चित्तूर]] | [[एन. रामकृष्ण रेड्डी]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २२ | [[राजमपेट लोकसभा मतदारसंघ|राजमपेट]] | [[गुणीपती रामय्या]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[कडप्पा लोकसभा मतदारसंघ|कडप्पा]] | [[वाय.एस. विवेकानंद रेड्डी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २४ | [[हिंदुपूर लोकसभा मतदारसंघ|हिंदुपूर]] | [[बी.के. पार्थसारथी]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २५ | [[अनंतपूर लोकसभा मतदारसंघ|अनंतपूर]] | [[कलवा श्रीनिवासुलू]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[कुर्नूल लोकसभा मतदारसंघ|कुर्नूल]] | [[के.ई. कृष्णमूर्ती]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २७ | [[नंद्याल लोकसभा मतदारसंघ|नंद्याल]] | [[भुमा नगी रेड्डी]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २८ | [[नागरकर्नूल लोकसभा मतदारसंघ|नागरकर्नूल]] | [[मंडा जगन्नाथ]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २९ | [[महबूबनगर लोकसभा मतदारसंघ|महबूबनगर]] | [[ए.पी. जितेंद्र रेड्डी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३० | [[हैदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|हैदराबाद]] | [[सुलतान सलाहुद्दिन ओवैसी]] | style="background-color: {{ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन/meta/color}}" | | [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|अखिल भारतीय मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३१ | [[सिकंदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|सिकंदराबाद]] | [[बंडारू दत्तात्रेय]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३२ | [[सिद्दिपेट लोकसभा मतदारसंघ (१९६७-२००८)|सिद्दिपेट]] | [[मल्याळा राजैया]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३३ | [[मेडक लोकसभा मतदारसंघ|मेडक]] | [[आले नरेंद्र]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३४ | [[निजामाबाद लोकसभा मतदारसंघ|निजामाबाद]] | [[गड्डम गंगा रेड्डी]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३५ | [[आदिलाबाद लोकसभा मतदारसंघ|आदिलाबाद]] | [[समुद्रला वेणुगोपाळ चॅरी]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३६ | [[पेद्दपल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पेद्दपल्ली]] | [[सी. सुगुणा कुमारी]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३७ | [[करीमनगर लोकसभा मतदारसंघ|करीमनगर]] | [[सी. विद्यासागर राव]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३८ | [[हनमकोंडा लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००८)|हनमकोंडा]] | [[सी. सुरेश रेड्डी]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३९ | [[वारंगळ लोकसभा मतदारसंघ|वारंगळ]] | [[बोडकुंटी वेंकटेश्वरलू]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४० | [[खम्मम लोकसभा मतदारसंघ|खम्मम]] | [[रेणुका चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ४१ | [[नालगोंडा लोकसभा मतदारसंघ|नालगोंडा]] | [[गुथा सुकेंदर रेड्डी]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४२ | [[मिरयालगुडा लोकसभा मतदारसंघ (१९६२-२००८)|मिरयालगुडा]] | [[जयपाल रेड्डी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |} === अरुणाचल प्रदेश === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अरुणाचल प्रदेश|<span style="color:white;">'''अरुणाचल प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[पश्चिम अरुणाचल लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम अरुणाचल]] | [[जारबोम गमलीन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २ | [[पूर्व अरुणाचल लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व अरुणाचल]] | [[वांगचा राजकुमार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |} ===आसाम=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आसाम|<span style="color:white;">'''आसाम'''</span>]] |- | १ | [[करीमगंज लोकसभा मतदारसंघ|करीमगंज]] | [[नेपाळ चंद्र दास]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २ | [[सिलचर लोकसभा मतदारसंघ|सिलचर]] | [[संतोष मोहन देव]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३ | [[स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ|स्वायत्त जिल्हा]] | [[जयंता रोंग्पी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सिस्ट-लेनिनिस्ट) लिबरेशन/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सिस्ट-लेनिनिस्ट) लिबरेशन]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ४ | [[धुब्री लोकसभा मतदारसंघ|धुब्री]] | [[अब्दुल हमीद (भारतीय राजकारणी)|अब्दुल हमीद]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ५ | [[कोक्राझार लोकसभा मतदारसंघ|कोक्राझार]] | [[संसुमा खुंगगूर ब्विस्वमुथियरी]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ६ | [[बारपेटा लोकसभा मतदारसंघ|बारपेटा]] | [[ए.एफ. गोलाम ओस्मानी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ७ | [[गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघ|गुवाहाटी]] | [[बिजोया चक्रवर्ती]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[मंगलदोई लोकसभा मतदारसंघ|मंगलदोई]] | [[मदहब राजबंक्शी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ९ | [[तेजपूर लोकसभा मतदारसंघ|तेजपूर]] | [[मोनी कुमार सुब्बा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १० | [[नौगाँग लोकसभा मतदारसंघ|नौगाँग]] | [[राजन गोहैन]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2" |११ | rowspan="2" |[[कलियाबोर लोकसभा मतदारसंघ|कलियाबोर]] | [[तरुण गोगोई]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | १३ मे २००१ रोजी राजीनामा ([[आसामचे मुख्यमंत्री|आसामच्या मुख्यमंत्रीपदावर]] निवड) |- | [[दीप गोगोई]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | २४ फेब्रुवारी २००२ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी |- | १२ | [[जोरहाट लोकसभा मतदारसंघ|जोरहाट]] | [[बिजोय कृष्ण हांडीक]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १३ | [[दिब्रुगढ लोकसभा मतदारसंघ|दिब्रुगढ]] | [[पबनसिंह घाटोवार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १४ | [[लखीमपूर लोकसभा मतदारसंघ|लखीमपूर]] | [[राणी नाराह]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |} ===बिहार=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[बिहार|<span style="color:white;">'''बिहार'''</span>]] |- | १ | [[बगाहा लोकसभा मतदारसंघ|बगाहा]] | [[महेंद्र बैठा]] | style="background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}" | | [[जनता दल (संयुक्त)]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[बेट्टिया लोकसभा मतदारसंघ|बेट्टिया]] | [[मदन प्रसाद जयस्वाल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[मोतीहारी लोकसभा मतदारसंघ|मोतीहारी]] | [[राधामोहन सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[गोपालगंज लोकसभा मतदारसंघ|गोपालगंज]] | [[रघुनाथ झा]] | style="background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}" | | [[जनता दल (संयुक्त)]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[सिवान लोकसभा मतदारसंघ|सिवान]] | [[मोहम्मद शहाबुद्दीन (भारतीय राजकारणी)|मोहम्मद शहाबुद्दीन]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय जनता दल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ६ | [[महाराजगंज (बिहार) लोकसभा मतदारसंघ|महाराजगंज]] | [[प्रभूनाथ सिंह]] | style="background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}" | | [[जनता दल (संयुक्त)]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[छप्रा लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|छप्रा]] | [[राजीव प्रताप रुडी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[हाजीपूर लोकसभा मतदारसंघ|हाजीपूर]] | [[रामविलास पासवान]] | style="background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}" | | [[जनता दल (संयुक्त)]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[वैशाली लोकसभा मतदारसंघ|वैशाली]] | [[रघुवंश प्रसाद सिंह]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय जनता दल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १० | [[मुझफ्फरपूर लोकसभा मतदारसंघ|मुझफ्फरपूर]] | [[जयनारायणप्रसाद निषाद]] | style="background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}" | | [[जनता दल (संयुक्त)]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[सीतामढी लोकसभा मतदारसंघ|सीतामढी]] | [[नवल किशोर राय]] | style="background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}" | | [[जनता दल (संयुक्त)]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[शिवहर लोकसभा मतदारसंघ|शिवहर]] | [[एम.डी. अन्वरुल हक]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय जनता दल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १३ | [[मधुबनी लोकसभा मतदारसंघ|मधुबनी]] | [[हुकुमदेव नारायण यादव]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[झांझरपूर लोकसभा मतदारसंघ|झांझरपूर]] | [[देवेंद्र प्रसाद यादव]] | style="background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}" | | [[जनता दल (संयुक्त)]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[दरभंगा लोकसभा मतदारसंघ|दरभंगा]] | [[किर्ती आझाद|किर्तीवर्धन भागवत आझाद]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[रोसेरा लोकसभा मतदारसंघ|रोसेरा]] | [[राम चंद्र पासवान]] | style="background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}" | | [[जनता दल (संयुक्त)]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[समस्तीपूर लोकसभा मतदारसंघ|समस्तीपूर]] | [[मंजयलाल कुशवाहा]] | style="background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}" | | [[जनता दल (संयुक्त)]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[बढ लोकसभा मतदारसंघ|बढ]] | [[नितीश कुमार|नितीश रामलखनसिंह कुमार]] | style="background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}" | | [[जनता दल (संयुक्त)]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[बलिया लोकसभा मतदारसंघ|बलिया]] | [[राम जीवन सिंह]] | style="background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}" | | [[जनता दल (संयुक्त)]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[सहर्सा लोकसभा मतदारसंघ|सहर्सा]] | [[दिनेशचंद्र यादव]] | style="background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}" | | [[जनता दल (संयुक्त)]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[माधेपुरा लोकसभा मतदारसंघ|माधेपुरा]] | [[शरद यादव]] | style="background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}" | | [[जनता दल (संयुक्त)]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २२ | [[अरारिया लोकसभा मतदारसंघ|अरारिया]] | [[सुखदेव पासवान]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय जनता दल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २३ | [[किशनगंज लोकसभा मतदारसंघ|किशनगंज]] | [[सय्यद शाहनवाझ हुसेन]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[पूर्णिया लोकसभा मतदारसंघ|पूर्णिया]] | [[पप्पू यादव|राजेश रंजन ''पप्पू यादव'']] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २५ | [[कटिहार लोकसभा मतदारसंघ|कटिहार]] | [[निखिल कुमार चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[राजमहल लोकसभा मतदारसंघ|राजमहल]] | [[थॉमस हंसडा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[झारखंड]] राज्याचा मतदारसंघ |- | rowspan="2" |२७ | rowspan="2" |[[डुमका लोकसभा मतदारसंघ|डुमका]] | [[बाबुलाल मरांडी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[झारखंड]] राज्याचा मतदारसंघ; १५ नोव्हेंबर २००० रोजी नवनिर्मित [[झारखंडचे मुख्यमंत्री|झारखंड राज्याच्या मुख्यमंत्रीपदी]] निवड झाल्याने राजीनामा |- | [[शिबू सोरेन]] | style="background-color: {{झारखंड मुक्ति मोर्चा/meta/color}}" | | [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[झारखंड]] राज्याचा मतदारसंघ; २ जून २००२ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी |- | rowspan="2" |२८ | rowspan="2" |[[गोड्डा लोकसभा मतदारसंघ|गोड्डा]] | [[जगदंबी प्रसाद यादव]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[झारखंड]] राज्याचा मतदारसंघ; २० जुलै २००२ रोजी निधन |- | [[प्रदीप यादव (भारतीय राजकारणी)|प्रदीप यादव]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[झारखंड]] राज्याचा मतदारसंघ; १५ डिसेंबर २००२ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी |- | २९ | [[बांका लोकसभा मतदारसंघ|बांका]] | [[दिग्विजय सिंह (बिहार राजकारणी)|दिग्विजय सिंह]] | style="background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}" | | [[जनता दल (संयुक्त)]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३० | [[भागलपूर लोकसभा मतदारसंघ|भागलपूर]] | [[सुबोध रॉय]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ३१ | [[खगरिया लोकसभा मतदारसंघ|खगरिया]] | [[रेणु कुमारी]] | style="background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}" | | [[जनता दल (संयुक्त)]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३२ | [[मोंघिर लोकसभा मतदारसंघ|मोंगेर]] | [[ब्रह्मानंद मंडल]] | style="background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}" | | [[जनता दल (संयुक्त)]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३३ | [[बेगुसराई लोकसभा मतदारसंघ|बेगुसराई]] | [[राजो सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३४ | [[नालंदा लोकसभा मतदारसंघ|नालंदा]] | [[जॉर्ज फर्नांडिस]] | style="background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}" | | [[जनता दल (संयुक्त)]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३५ | [[पाटणा लोकसभा मतदारसंघ|पाटणा]] | [[सी.पी. ठाकूर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३६ | [[अराह लोकसभा मतदारसंघ|अराह]] | [[राम प्रसाद कुशवाहा]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय जनता दल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३७ | [[बक्सर लोकसभा मतदारसंघ|बक्सर]] | [[लालमुनी चौबे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३८ | [[सासाराम लोकसभा मतदारसंघ|सासाराम]] | [[मुनी लाल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३९ | [[बिक्रमगंज लोकसभा मतदारसंघ|बिक्रमगंज]] | [[कांती सिंह]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय जनता दल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ४० | [[औरंगाबाद (बिहार) लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद]] | [[श्यामा सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ४१ | [[जहानाबाद लोकसभा मतदारसंघ|जहानाबाद]] | [[अरुण कुमार]] | style="background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}" | | [[जनता दल (संयुक्त)]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४२ | [[नवदा लोकसभा मतदारसंघ|नवदा]] | [[संजय पासवान]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४३ | [[गया लोकसभा मतदारसंघ|गया]] | [[रामजी मांझी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४४ | [[चत्रा लोकसभा मतदारसंघ|चत्रा]] | [[नागमणी कुशवाहा]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय जनता दल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[झारखंड]] राज्याचा मतदारसंघ |- | ४५ | [[कोडर्मा लोकसभा मतदारसंघ|कोडर्मा]] | [[तिलकधारी सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[झारखंड]] राज्याचा मतदारसंघ |- | ४६ | [[गिरिडीह लोकसभा मतदारसंघ|गिरिडीह]] | [[रवींद्र कुमार पांडे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[झारखंड]] राज्याचा मतदारसंघ |- | ४७ | [[धनबाद लोकसभा मतदारसंघ|धनबाद]] | [[रिटा वर्मा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[झारखंड]] राज्याचा मतदारसंघ |- | ४८ | [[हजारीबाग लोकसभा मतदारसंघ|हजारीबाग]] | [[यशवंत सिन्हा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[झारखंड]] राज्याचा मतदारसंघ |- | ४९ | [[रांची लोकसभा मतदारसंघ|रांची]] | [[राम तहल चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[झारखंड]] राज्याचा मतदारसंघ |- | ५० | [[जमशेदपूर लोकसभा मतदारसंघ|जमशेदपूर]] | [[आभा माहतो]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[झारखंड]] राज्याचा मतदारसंघ |- | ५१ | [[सिंगभूम लोकसभा मतदारसंघ|सिंगभूम]] | [[लक्ष्मण गिलुवा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[झारखंड]] राज्याचा मतदारसंघ |- | ५२ | [[खुंटी लोकसभा मतदारसंघ|खुंटी]] | [[कारिया मुंडा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[झारखंड]] राज्याचा मतदारसंघ |- | ५३ | [[लोहरदग्गा लोकसभा मतदारसंघ|लोहरदग्गा]] | [[दुखा भगत]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[झारखंड]] राज्याचा मतदारसंघ |- | ५४ | [[पलामू लोकसभा मतदारसंघ|पलामू]] | [[ब्रज मोहन राम]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[झारखंड]] राज्याचा मतदारसंघ |} ===चंदिगढ=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[चंदिगढ|<span style="color:white;">'''चंदिगढ'''</span>]] |- | १ | [[चंदिगढ लोकसभा मतदारसंघ|चंदिगढ]] | [[पवनकुमार बन्सल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |} ===दादरा आणि नगर हवेली=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[दादरा आणि नगर हवेली|<span style="color:white;">'''दादरा आणि नगर हवेली'''</span>]] |- | १ | [[दादरा आणि नगर हवेली लोकसभा मतदारसंघ|दादरा आणि नगर हवेली]] | [[मोहनभाई सांजीभाई डेलकर]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |} ===दमण आणि दीव=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[दमण आणि दीव|<span style="color:white;">'''दमण आणि दीव'''</span>]] |- | १ | [[दमण आणि दीव लोकसभा मतदारसंघ|दमण आणि दीव]] | [[डाह्याभाई वल्लभभाई पटेल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |} === गोवा === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[गोवा|<span style="color:white;">'''गोवा'''</span>]] |- | १ | [[पणजी लोकसभा मतदारसंघ|पणजी]] | [[श्रीपाद येस्सो नाईक]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[मुरगाव लोकसभा मतदारसंघ|मुरगाव]] | [[रमाकांत आंगले]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} === गुजरात === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[गुजरात|<span style="color:white;">'''गुजरात'''</span>]] |- | १ | [[कच्छ लोकसभा मतदारसंघ|कच्छ]] | [[पुष्पदन शंभूधन गाढवी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[सुरेंद्रनगर लोकसभा मतदारसंघ|सुरेंद्रनगर]] | [[सावशीभाई कांजीभाई मकवाणा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३ | [[जामनगर लोकसभा मतदारसंघ|जामनगर]] | [[चंद्रेश पटेल कोरडिया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[राजकोट लोकसभा मतदारसंघ|राजकोट]] | [[वल्लभभाई कठिरिया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[पोरबंदर लोकसभा मतदारसंघ|पोरबंदर]] | [[गोर्धनभाई जादवभाई जविया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[जुनागढ लोकसभा मतदारसंघ|जुनागढ]] | [[भावना चिखलिया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[अमरेली लोकसभा मतदारसंघ|अमरेली]] | [[दिलीप संघानी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[भावनगर लोकसभा मतदारसंघ|भावनगर]] | [[राजेंद्रसिंह घनश्यामसिंह राणा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[धंधुका लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|धंधुका]] | [[रतीलाल कालीदास वर्मा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[अहमदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|अहमदाबाद]] | [[हरिन पाठक]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[गांधीनगर लोकसभा मतदारसंघ|गांधीनगर]] | [[लालकृष्ण आडवाणी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2" |१२ | rowspan="2" |[[महेसाणा लोकसभा मतदारसंघ|महेसाणा]] | [[आत्माराम मगनभाई पटेल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | २३ जुलै २००२ रोजी निधन |- | [[पुंजाजी सदाजी ठाकोर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १५ डिसेंबर २००२ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी |- | १३ | [[पाटण लोकसभा मतदारसंघ|पाटण]] | [[प्रविण राष्ट्रपाल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १४ | [[बनासकांठा लोकसभा मतदारसंघ|बनासकांठा]] | [[हरीभाई पार्थीभाई चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2" |१५ | rowspan="2" |[[साबरकांठा लोकसभा मतदारसंघ|साबरकांठा]] | [[निशा चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | मे २००१ मध्ये निधन |- | [[मधुसुदन देवराम मिस्त्री]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | २२ सप्टेंबर २००१ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी |- | १६ | [[कपडवंज लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|कपडवंज]] | [[शंकरसिंह वाघेला]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १७ | [[दाहोद लोकसभा मतदारसंघ|दाहोद]] | [[बाबुभाई खिमाभाई कटारा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[गोधरा लोकसभा मतदारसंघ|गोधरा]] | [[भूपेंद्रसिंह प्रतापसिंह सोलंकी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[खेडा लोकसभा मतदारसंघ|खेडा]] | [[दिनशा पटेल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २० | [[आणंद लोकसभा मतदारसंघ|आणंद]] | [[दीपकभाई चिमणभाई पटेल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[छोटा उदयपूर लोकसभा मतदारसंघ|छोटा उदयपूर]] | [[रामसिंह राठवा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २२ | [[वडोदरा लोकसभा मतदारसंघ|बडोदा]] | [[जयाबेन ठक्कर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[भरूच लोकसभा मतदारसंघ|भरूच]] | [[मनसुखभाई वसावा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[सुरत लोकसभा मतदारसंघ|सुरत]] | [[काशीराम राणा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २५ | [[मांडवी लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|मांडवी]] | [[मानसिंह कल्याणसिंह पटेल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[बलसार लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|बलसार]] | [[मणीभाई रामजीभाई चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} === हरियाणा === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[हरियाणा|<span style="color:white;">'''हरियाणा'''</span>]] |- | १ | [[अंबाला लोकसभा मतदारसंघ|अंबाला]] | [[रतन लाल कटारिया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[कुरुक्षेत्र लोकसभा मतदारसंघ|कुरुक्षेत्र]] | [[कैलाशो देवी]] | style="background-color: {{इंडियन नॅशनल लोक दल/meta/color}}" | | [[इंडियन नॅशनल लोक दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[कर्नाल लोकसभा मतदारसंघ|कर्नाल]] | [[ईश्वर दयाळ स्वामी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[सोनीपत लोकसभा मतदारसंघ|सोनीपत]] | [[किशन सिंह संगवान]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[रोहतक लोकसभा मतदारसंघ|रोहतक]] | [[इंदर सिंह (हरियाणा राजकारणी)|इंदर सिंह]] | style="background-color: {{इंडियन नॅशनल लोक दल/meta/color}}" | | [[इंडियन नॅशनल लोक दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[फरीदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरीदाबाद]] | [[राम चंदर बैंदा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[महेंद्रगढ लोकसभा मतदारसंघ|महेंद्रगढ]] | [[सुधा यादव]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[भिवानी लोकसभा मतदारसंघ|भिवाणी]] | [[अजय सिंह चौटाला]] | style="background-color: {{इंडियन नॅशनल लोक दल/meta/color}}" | | [[इंडियन नॅशनल लोक दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[हिसार लोकसभा मतदारसंघ|हिसार]] | [[सुरेंदर सिंह बरवाला]] | style="background-color: {{इंडियन नॅशनल लोक दल/meta/color}}" | | [[इंडियन नॅशनल लोक दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[सिरसा लोकसभा मतदारसंघ|सिरसा]] | [[सुशील कुमार इंदोरा]] | style="background-color: {{इंडियन नॅशनल लोक दल/meta/color}}" | | [[इंडियन नॅशनल लोक दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===हिमाचल प्रदेश=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[हिमाचल प्रदेश|<span style="color:white;">'''हिमाचल प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[शिमला लोकसभा मतदारसंघ|शिमला]] | [[धनीराम नरेनूराम सांडील]] | style="background-color: {{हिमाचल विकास कांग्रेस/meta/color}}" | | [[हिमाचल विकास कांग्रेस]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[मंडी लोकसभा मतदारसंघ|मंडी]] | [[महेश्वर सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[कांगडा लोकसभा मतदारसंघ|कांगडा]] | [[शांता कुमार]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[हमीरपूर (हिमाचल प्रदेश) लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]] | [[सुरेश चंदेल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===जम्मू आणि काश्मीर=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|<span style="color:white;">'''जम्मू आणि काश्मीर'''</span>]] |- | १ | [[बारामुल्ला लोकसभा मतदारसंघ|बारामुल्ला]] | [[अब्दुल रशीद शहीन]] | style="background-color: {{जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स/meta/color}}" | | [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[श्रीनगर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीनगर]] | [[ओमर अब्दुल्ला]] | style="background-color: {{जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स/meta/color}}" | | [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[अनंतनाग लोकसभा मतदारसंघ|अनंतनाग]] | [[अली मुहम्मद नाईक]] | style="background-color: {{जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स/meta/color}}" | | [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[लडाख लोकसभा मतदारसंघ|लद्दाख]] | [[हाजी गुलाम हसन खान]] | style="background-color: {{जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स/meta/color}}" | | [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[उधमपूर लोकसभा मतदारसंघ|उधमपूर]] | [[चमनलाल गुप्ता]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2" |६ | rowspan="2" |[[जम्मू लोकसभा मतदारसंघ|जम्मू]] | [[वैष्णो दत्त शर्मा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | डिसेंबर २००१ मध्ये निधन |- | [[चौधरी तालिब हुसैन]] | style="background-color: {{जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स/meta/color}}" | | [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २७ फेब्रुवारी २००२ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी |} ===कर्नाटक=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कर्नाटक|<span style="color:white;">'''कर्नाटक'''</span>]] |- | १ | [[बीदर लोकसभा मतदारसंघ|बिदर]] | [[रामचंद्र वीरप्पा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[गुलबर्गा लोकसभा मतदारसंघ|गुलबर्गा]] | [[इक्बाल अहमद सरदगी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३ | [[रायचूर लोकसभा मतदारसंघ|रायचूर]] | [[व्यंकटेश नायक]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ४ | [[कोप्पळ लोकसभा मतदारसंघ|कोप्पळ]] | [[हिरेहळ गविप्पा रामुलु]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | rowspan="2" |५ | rowspan="2" |[[बेळ्ळारी लोकसभा मतदारसंघ|बेळ्ळारी]] | [[सोनिया गांधी|सोनिया राजीव गांधी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | या जागेसह [[अमेठी लोकसभा मतदारसंघ|अमेठी]]ची जागा देखील जिंकल्याने या जागेवरून राजीनामा |- | [[कोलूर बसवनगौड]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | १७ फेब्रुवारी २००० रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी |- | ६ | [[दावणगेरे लोकसभा मतदारसंघ|दावणगेरे]] | [[जी.एम. सिद्देश्वर|गोवदारा मल्लिकार्जुनप्पा सिद्देश्वर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[चित्रदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|चित्रदुर्ग]] | [[शशी कुमार]] | style="background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}" | | [[जनता दल (संयुक्त)]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[तुमकूर लोकसभा मतदारसंघ|तुमकूर]] | [[जी.एस. बसवराज]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ९ | [[चिकबल्लपूर लोकसभा मतदारसंघ|चिकबल्लपूर]] | [[आर.एल. जलप्पा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १० | [[कोलार लोकसभा मतदारसंघ|कोलार]] | [[के.एच. मुनीयप्पा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | rowspan="2" |११ | rowspan="2" |[[कनकपुरा लोकसभा मतदारसंघ|कनकपुरा]] | [[एम.व्ही. चंद्रशेखर मुर्ती]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | २१ नोव्हेंबर २००१ रोजी निधन |- | [[एच.डी. देवे गौडा|हरदनहळ्ळी दोड्डेगौडा देवेगौडा]] | style="background-color: {{जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}" | | [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | २४ फेब्रुवारी २००२ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी |- | १२ | [[उत्तर बंगळूर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर बंगळूर]] | [[सी.के. जाफर शरीफ]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १३ | [[दक्षिण बंगळूर लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण बंगळूर]] | [[अनंत कुमार]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[मंड्या लोकसभा मतदारसंघ|मंड्या]] | [[एम.एच. अंबरीश]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १५ | [[चामराजनगर लोकसभा मतदारसंघ|चामराजनगर]] | [[श्रीनिवास प्रसाद]] | style="background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}" | | [[जनता दल (संयुक्त)]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[मैसुरु लोकसभा मतदारसंघ|म्हैसूर]] | [[श्रीकांतदत्ता नरसिम्हा राजा वडियार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १७ | [[मंगळूर लोकसभा मतदारसंघ|मँगलोर]] | [[व्ही. धनंजय कुमार]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[उडुपी लोकसभा मतदारसंघ|उडुपी]] | [[विनय कुमार सोरके]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १९ | [[हासन लोकसभा मतदारसंघ|हासन]] | [[जी. पुट्टास्वामी गौडा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २० | [[चिकमगळूर लोकसभा मतदारसंघ (१९६७-२००९)|चिकमगळूर]] | [[डी.सी. श्रीकांतप्पा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[शिमोगा लोकसभा मतदारसंघ|शिमोगा]] | [[सरेकोप्पा बंगारप्पा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २२ | [[उत्तर कन्नड लोकसभा मतदारसंघ|कन्नाडा]] | [[मार्गारेट अल्वा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २३ | [[दक्षिण धारवाड लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण धारवाड]] | [[इमाम घौस सनदी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २४ | [[उत्तर धारवाड लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर धारवाड]] | [[विजय संकेश्वर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २५ | [[बेळगांव लोकसभा मतदारसंघ|बेळगांव]] | [[अमरसिंह वसंतराव पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २६ | [[चिक्कोडी लोकसभा मतदारसंघ|चिक्कोडी]] | [[रमेश जिगाजिनागी]] | style="background-color: {{जनता दल (संयुक्त)/meta/color}}" | | [[जनता दल (संयुक्त)]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २७ | [[बागलकोट लोकसभा मतदारसंघ|बागलकोट]] | [[आर.एस. पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २८ | [[विजापूर लोकसभा मतदारसंघ|विजापूर]] | [[बसनगौडा रमनगौडा पाटील यतनाळ]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===केरळ=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[केरळ|<span style="color:white;">'''केरळ'''</span>]] |- | १ | [[कासारगोड लोकसभा मतदारसंघ|कासरगोड]] | [[टी. गोविंदन]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | २ | [[कण्णुर लोकसभा मतदारसंघ|कण्णुर]] | [[ए.पी. अब्दुल्लाकुट्टी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ३ | [[बडगरा लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|बडगरा]] | [[ए.के. प्रेमजम]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ४ | [[कालिकत लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००९)|कालिकत]] | [[के. मुरलीधरन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ५ | [[मंजेरी लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|मंजेरी]] | [[ई. अहमद|एडाप्पकत अहमद]] | style="background-color: {{इंडियन युनियन मुस्लिम लीग/meta/color}}" | | [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ६ | [[पोन्नानी लोकसभा मतदारसंघ|पोन्नानी]] | [[जी.एम. बनातवाला]] | style="background-color: {{इंडियन युनियन मुस्लिम लीग/meta/color}}" | | [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ७ | [[पालघाट लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|पालघाट]] | [[एन.एन. कृष्णदास]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ८ | [[ओट्टापलम लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००८)|ओट्टापलम]] | [[एस. अजय कुमार]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ९ | [[त्रिचूर लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००९)|त्रिचूर]] | [[ए.सी. जोस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १० | [[मुकुंदपुरम लोकसभा मतदारसंघ|मुकुंदपुरम]] | [[के. करुणाकरन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | rowspan="2" |११ | rowspan="2" |[[एर्नाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|एर्नाकुलम]] | [[जॉर्ज इडन (भारतीय राजकारणी)|जॉर्ज इडन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | जानेवारी २००३ रोजी निधन |- | [[सेबॅस्टियन पॉल]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | २९ सप्टेंबर २००३ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी |- | १२ | [[मुवट्टुपुळा लोकसभा मतदारसंघ|मुवट्टुपुळा]] | [[पी.सी. थॉमस]] | style="background-color: {{केरळ काँग्रेस (मणी)/meta/color}}" | | [[केरळ काँग्रेस (मणी)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १३ | [[कोट्टायम लोकसभा मतदारसंघ|कोट्टायम]] | [[के. सुरेश कुरुप]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | १४ | [[इडुक्की लोकसभा मतदारसंघ|इडुक्की]] | [[फ्रान्सिस जॉर्ज (राजकारणी)|के. फ्रान्सिस जॉर्ज]] | style="background-color: {{केरळ काँग्रेस/meta/color}}" | | [[केरळ काँग्रेस]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | १५ | [[अलेप्पी लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००९)|अलेप्पी]] | [[व्ही.एम. सुधीरन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] |- | १६ | [[मावेलीकरा लोकसभा मतदारसंघ|मावेलीकरा]] | [[रमेश चेन्नीथाला]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १७ | [[अदूर लोकसभा मतदारसंघ (१९६७-२००८)|अदूर]] | [[कोडिक्कुन्निल सुरेश]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १८ | [[कोल्लम लोकसभा मतदारसंघ|कोल्लम]] | [[पी. राजेंद्रन]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | १९ | [[चिरायिंकिल लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००९)|चिरायिंकिल]] | [[वरकला राधाकृष्णन]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | २० | [[त्रिवेंद्रम लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००९)|त्रिवेंद्रम]] | [[व्ही.एस. शिवकुमार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |} ===लक्षद्वीप=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[लक्षद्वीप|<span style="color:white;">'''लक्षद्वीप'''</span>]] |- | १ | [[लक्षद्वीप लोकसभा मतदारसंघ|लक्षद्वीप]] | [[पी.एम. सईद]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |} ===मध्य प्रदेश=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मध्य प्रदेश|<span style="color:white;">'''मध्य प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[मोरेना लोकसभा मतदारसंघ|मोरेना]] | [[अशोक छविराम अरगल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[भिंड लोकसभा मतदारसंघ|भिंड]] | [[राम लखन सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[ग्वाल्हेर लोकसभा मतदारसंघ|ग्वाल्हेर]] | [[जयभान सिंह पवईया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[गुणा लोकसभा मतदारसंघ|गुणा]] | [[माधवराव शिंदे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | ३० सप्टेंबर २००१ रोजी निधन |- | [[ज्योतिरादित्य शिंदे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | २४ फेब्रुवारी २००२ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी |- | ५ | [[सागर लोकसभा मतदारसंघ|सागर]] | [[वीरेंद्र कुमार खटीक]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[खजुराहो लोकसभा मतदारसंघ|खजुराहो]] | [[सत्यव्रत बाबुराम चतुर्वेदी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ७ | [[दामोह लोकसभा मतदारसंघ|दामोह]] | [[रामकृष्ण कुसमारिया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[सतना लोकसभा मतदारसंघ|सतना]] | [[रामानंद सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[रेवा लोकसभा मतदारसंघ|रेवा]] | [[सुंदरलाल श्रीनिवास तिवारी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १० | [[सिधी लोकसभा मतदारसंघ|सिधी]] | [[चंद्रप्रताप सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[शाहडोल लोकसभा मतदारसंघ|शाहडोल]] | [[दलपत सिंग परस्ते]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[सरगुजा लोकसभा मतदारसंघ|सरगुजा]] | [[खेलसाई सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[छत्तीसगढ]] राज्याचा मतदारसंघ |- | १३ | [[रायगढ लोकसभा मतदारसंघ|रायगढ]] | [[विष्णुदेव साई]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[छत्तीसगढ]] राज्याचा मतदारसंघ |- | १४ | [[जांजगिर लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|जांजगिर]] | [[चरणदास महंत]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[छत्तीसगढ]] राज्याचा मतदारसंघ |- | १५ | [[बिलासपूर लोकसभा मतदारसंघ|बिलासपूर]] | [[पन्नुलाल मोहले]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[छत्तीसगढ]] राज्याचा मतदारसंघ |- | १६ | [[सरनगढ लोकसभा मतदारसंघ|सरनगढ]] | [[पी.आर. खुटे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[छत्तीसगढ]] राज्याचा मतदारसंघ |- | १७ | [[रायपूर लोकसभा मतदारसंघ|रायपूर]] | [[रमेश बैस]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[छत्तीसगढ]] राज्याचा मतदारसंघ |- | १८ | [[महासमुंद लोकसभा मतदारसंघ|महासमुंद]] | [[श्यामा चरण शुक्ला]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[छत्तीसगढ]] राज्याचा मतदारसंघ |- | १९ | [[कांकेर लोकसभा मतदारसंघ|कांकेर]] | [[सोहन पोताई]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[छत्तीसगढ]] राज्याचा मतदारसंघ |- | २० | [[बस्तर लोकसभा मतदारसंघ|बस्तर]] | [[बलीराम कश्यप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[छत्तीसगढ]] राज्याचा मतदारसंघ |- | २१ | [[दुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|दुर्ग]] | [[ताराचंद साहू]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[छत्तीसगढ]] राज्याचा मतदारसंघ |- | २२ | [[राजनांदगांव लोकसभा मतदारसंघ|राजनांदगांव]] | [[रमण सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[छत्तीसगढ]] राज्याचा मतदारसंघ |- | २३ | [[बालाघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालाघाट]] | [[प्रल्हाद सिंग पटेल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[मंडला लोकसभा मतदारसंघ|मंडला]] | [[फग्गन सिंग कुलस्ते]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २५ | [[जबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|जबलपूर]] | [[जयश्री बॅनर्जी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[शिवनी लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००८)|शिवनी]] | [[राम नरेश त्रिपाठी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २७ | [[छिंदवाडा लोकसभा मतदारसंघ|छिंदवाडा]] | [[कमल नाथ]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २८ | [[बेतुल लोकसभा मतदारसंघ|बेतुल]] | [[विजय कुमार खंडेलवाल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २९ | [[होशंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|होशंगाबाद]] | [[सुंदरलाल पटवा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३० | [[भोपाळ लोकसभा मतदारसंघ|भोपाळ]] | [[उमा भारती]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३१ | [[विदिशा लोकसभा मतदारसंघ|विदिशा]] | [[शिवराज सिंह चौहान|शिवराजसिंह प्रेमसिंह चौहान]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३२ | [[राजगढ लोकसभा मतदारसंघ|राजगढ]] | [[लक्ष्मण सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३३ | [[शाजापूर लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००८)|शाजापूर]] | [[थावरचंद गेहलोत]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३४ | [[खांडवा लोकसभा मतदारसंघ|खांडवा]] | [[नंदकुमार सिंग चौहान]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३५ | [[खरगौन लोकसभा मतदारसंघ|खरगोण]] | [[ताराचंद पटेल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३६ | [[धार लोकसभा मतदारसंघ|धार]] | [[गजेंद्रसिंह राजूखेडी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३७ | [[इंदूर लोकसभा मतदारसंघ|इंदूर]] | [[सुमित्रा महाजन]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३८ | [[उज्जैन लोकसभा मतदारसंघ|उज्जैन]] | [[सत्यनारायण जतिया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३९ | [[झबुआ लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००९)|झबुआ]] | [[कांतीलाल भुरिया]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ४० | [[मंदसौर लोकसभा मतदारसंघ|मंदसौर]] | [[लक्ष्मीनारायण पांडे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===महाराष्ट्र=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[महाराष्ट्र|<span style="color:white;">'''महाराष्ट्र'''</span>]] |- | १ | [[राजापूर लोकसभा मतदारसंघ|राजापूर]] | [[सुरेश प्रभू]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[रत्‍नागिरी लोकसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी]] | [[अनंत गीते]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[कुलाबा लोकसभा मतदारसंघ|कुलाबा]] | [[रामशेठ ठाकूर]] | style="background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}" | | [[शेतकरी कामगार पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ४ | [[दक्षिण मुंबई लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण मुंबई]] | [[जयवंतीबेन मेहता]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[दक्षिण मध्य मुंबई लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण-मध्य मुंबई]] | [[मोहन विष्णू रावले]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[उत्तर मध्य मुंबई लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-मध्य मुंबई]] | [[मनोहर गजानन जोशी]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[उत्तर पूर्व मुंबई लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पूर्व मुंबई]] | [[किरीट सोमैया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[उत्तर पश्चिम मुंबई लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पश्चिम मुंबई]] | [[सुनील दत्त|सुनील रघुनाथ दत्त]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ९ | [[उत्तर मुंबई लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर मुंबई]] | [[राम नाईक]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[ठाणे लोकसभा मतदारसंघ|ठाणे]] | [[प्रकाश विश्वनाथ परांजपे]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[डहाणू लोकसभा मतदारसंघ|डहाणू]] | [[चिंतामण नवशा वनगा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[नाशिक लोकसभा मतदारसंघ|नाशिक]] | [[उत्तमराव नथुजी ढिकले]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[मालेगाव लोकसभा मतदारसंघ|मालेगाव]] | [[हरीभाऊ शंकर महाले]] | style="background-color: {{जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}" | | [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १४ | [[धुळे लोकसभा मतदारसंघ|धुळे]] | [[रामदास रुपला गावित]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ|नंदुरबार]] | [[माणिकराव होदल्या गावित]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १६ | [[एरंडोल लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००९)|एरंडोल]] | [[अण्णासाहेब एम.के. पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[जळगाव लोकसभा मतदारसंघ|जळगाव]] | [[यशवंत गिरधर महाजन]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]] | [[आनंदराव विठोबा अडसूळ]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[अकोला लोकसभा मतदारसंघ|अकोला]] | [[प्रकाश यशवंत आंबेडकर]] | style="background-color: {{भारिप बहुजन महासंघ/meta/color}}" | | [[भारिप बहुजन महासंघ]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २० | [[वाशिम लोकसभा मतदारसंघ|वाशिम]] | [[भावना पुंडलिकराव गवळी]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[अमरावती लोकसभा मतदारसंघ|अमरावती]] | [[अनंतराव महादेवअप्पा गुडे]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २२ | [[रामटेक लोकसभा मतदारसंघ|रामटेक]] | [[सुबोध बाबुराव मोहिते]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[नागपूर लोकसभा मतदारसंघ|नागपूर]] | [[विलास बाबूराव मुत्तेमवार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २४ | [[भंडारा लोकसभा मतदारसंघ|भंडारा]] | [[चुन्नीलाल ठाकूर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २५ | [[चिमूर लोकसभा मतदारसंघ|चिमूर]] | [[नामदेव हरबाजी दिवठे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[चंद्रपूर लोकसभा मतदारसंघ|चंद्रपूर]] | [[नरेशकुमार चुन्नालाल पुग्लिया]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २७ | [[वर्धा लोकसभा मतदारसंघ|वर्धा]] | [[प्रभा राव]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २८ | [[यवतमाळ लोकसभा मतदारसंघ|यवतमाळ]] | [[उत्तमराव देवराव पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २९ | [[हिंगोली लोकसभा मतदारसंघ|हिंगोली]] | [[शिवाजी माने|शिवाजीराव ग्यानबाराव माने]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३० | [[नांदेड लोकसभा मतदारसंघ|नांदेड]] | [[भास्करराव खतगावकर पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३१ | [[परभणी लोकसभा मतदारसंघ|परभणी]] | [[सुरेश रामराव जाधव]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३२ | [[जालना लोकसभा मतदारसंघ|जालना]] | [[रावसाहेब दानवे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३३ | [[औरंगाबाद (महाराष्ट्र) लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद]] | [[चंद्रकांत भाऊराव खैरे]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३४ | [[बीड लोकसभा मतदारसंघ|बीड]] | [[जैसिंगराव गायकवाड पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३५ | [[लातूर लोकसभा मतदारसंघ|लातूर]] | [[शिवराज पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३६ | [[उस्मानाबाद लोकसभा मतदारसंघ|उस्मानाबाद]] | [[शिवाजी विठ्ठल कांबळे]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2" |३७ | rowspan="2" |[[सोलापूर लोकसभा मतदारसंघ|सोलापूर]] | [[सुशीलकुमार संभाजीराव शिंदे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | १७ जानेवारी २००३ रोजी राजीनामा ([[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्रीपदावर]] निवड) |- | [[प्रतापसिंह शंकरराव मोहिते-पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २९ सप्टेंबर २००३ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी |- | ३८ | [[पंढरपूर लोकसभा मतदारसंघ|पंढरपूर]] | [[रामदास बंडू आठवले]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३९ | [[अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ|अहमदनगर]] | [[दिलीपकुमार मनसुखलाल गांधी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४० | [[कोपरगाव लोकसभा मतदारसंघ|कोपरगाव]] | [[बाळासाहेब विखे पाटील]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४१ | [[खेड लोकसभा मतदारसंघ|खेड]] | [[अशोक नामदेव मोहोळ]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ४२ | [[पुणे लोकसभा मतदारसंघ|पुणे]] | [[प्रदीप रावत|प्रदीप त्र्यंबक रावत]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४३ | [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | [[शरद पवार|शरद गोविंदराव पवार]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ४४ | [[सातारा लोकसभा मतदारसंघ|सातारा]] | [[लक्ष्मणराव पांडुरंग पाटील]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ४५ | [[कराड लोकसभा मतदारसंघ|कराड]] | [[श्रीनिवास दादासाहेब पाटील]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ४६ | [[सांगली लोकसभा मतदारसंघ|सांगली]] | [[प्रकाशबापू वसंतराव पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ४७ | [[इचलकरंजी लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००८)|इचलकरंजी]] | [[निवेदिता संभाजीराव माने]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ४८ | [[कोल्हापूर लोकसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर]] | [[सदाशिवराव दादोबा मंडलिक]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |} ===मणिपूर=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मणिपूर|<span style="color:white;">'''मणिपूर'''</span>]] |- | १ | [[अंतः मणिपूर लोकसभा मतदारसंघ|अंतः मणिपूर]] | [[थोउनाओजाम चाओबा सिंह]] | style="background-color: {{मणिपूर राज्य काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[मणिपूर राज्य काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[बाह्य मणिपूर लोकसभा मतदारसंघ|बाह्य मणिपूर]] | [[होल्खोमांग हाओकिप]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |} ===मेघालय=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मेघालय|<span style="color:white;">'''मेघालय'''</span>]] |- | १ | [[शिलॉंग लोकसभा मतदारसंघ|शिलॉंग]] | [[पॅटी रिप्पल किंडिया]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २ | [[तुरा लोकसभा मतदारसंघ|तुरा]] | [[पी.ए. संगमा]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |} ===मिझोरम=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मिझोरम|<span style="color:white;">'''मिझोरम'''</span>]] |- | १ | [[मिझोरम लोकसभा मतदारसंघ|मिझोरम]] | [[वनलालझवमा]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |} ===नागालँड=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[नागालँड|<span style="color:white;">'''नागालँड'''</span>]] |- | १ | [[नागालँड लोकसभा मतदारसंघ|नागालँड]] | [[के. असुंगबा संगतम]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |} ===राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[दिल्ली|<span style="color:white;">'''राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली'''</span>]] |- | १ | [[नवी दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|नवी दिल्ली]] | [[जगमोहन|जगमोहन मल्होत्रा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[दक्षिण दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण दिल्ली]] | [[विजय कुमार मल्होत्रा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[बाह्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|बाह्य दिल्ली]] | [[साहिब सिंह वर्मा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[पूर्व दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व दिल्ली]] | [[लाल बिहारी तिवारी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[चांदनी चौक लोकसभा मतदारसंघ|चांदनी चौक]] | [[विजय गोएल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[दिल्ली सदर लोकसभा मतदारसंघ|दिल्ली सदर]] | [[मदनलाल खुराणा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[करोल बाग लोकसभा मतदारसंघ|करोल बाग]] | [[अनिता आर्या|अनिता प्रविणचंद्र आर्या]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===ओरिसा=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[ओडिशा|<span style="color:white;">'''ओरिसा'''</span>]] |- | १ | [[मयूरभंज लोकसभा मतदारसंघ|मयूरभंज]] | [[सालखन मुर्मू]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[बालासोर लोकसभा मतदारसंघ|बालेश्वर]] | [[एम.ए. खारबेला स्वैन]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[भद्रक लोकसभा मतदारसंघ|भद्रक]] | [[अर्जुन चरण सेठी]] | style="background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}" | | [[बिजू जनता दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[जाजपूर लोकसभा मतदारसंघ|जाजपूर]] | [[जगन्नाथ मलिक]] | style="background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}" | | [[बिजू जनता दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[केंद्रपाडा लोकसभा मतदारसंघ|केंद्रपाडा]] | [[प्रभातकुमार समंतराय]] | style="background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}" | | [[बिजू जनता दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[कटक लोकसभा मतदारसंघ|कटक]] | [[भर्तृहरी माहताब]] | style="background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}" | | [[बिजू जनता दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[जगतसिंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|जगतसिंगपूर]] | [[त्रिलोचन कानूनगो]] | style="background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}" | | [[बिजू जनता दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[पुरी लोकसभा मतदारसंघ|पुरी]] | [[ब्रजकिशोर त्रिपाठी]] | style="background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}" | | [[बिजू जनता दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[भुवनेश्वर लोकसभा मतदारसंघ|भुवनेश्वर]] | [[प्रसन्न कुमार पतासनी]] | style="background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}" | | [[बिजू जनता दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2" |१० | rowspan="2" |[[अस्का लोकसभा मतदारसंघ|अस्का]] | [[नवीन पटनायक]] | style="background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}" | | [[बिजू जनता दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ४ मार्च २००० रोजी राजीनामा ([[ओडिशाचे मुख्यमंत्री|ओरिसाच्या मुख्यमंत्रीपदावर]] निवड) |- | [[कुमुदिनी पटनायक]] | style="background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}" | | [[बिजू जनता दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २९ मे २००० रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी |- | ११ | [[बेरहामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बेरहामपूर]] | [[अनादीचरण साहू]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[कोरापुट लोकसभा मतदारसंघ|कोरापुट]] | [[हेमा गामांग]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १३ | [[नबरंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|नबरंगपूर]] | [[परशुराम माझी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[कालाहांडी लोकसभा मतदारसंघ|कालाहांडी]] | [[विक्रम केसरी देव]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[फुलबनी लोकसभा मतदारसंघ|फुलबनी]] | [[पद्मनाभ बेहेरा]] | style="background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}" | | [[बिजू जनता दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[बोलांगिर लोकसभा मतदारसंघ|बोलांगिर]] | [[संगीता कुमारी सिंग देव]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[संबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|संबलपूर]] | [[प्रसन्न आचार्य]] | style="background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}" | | [[बिजू जनता दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[देवगढ लोकसभा मतदारसंघ|देवगढ]] | [[देवेंद्र प्रधान]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[धेनकनाल लोकसभा मतदारसंघ|धेनकनाल]] | [[कामाख्या प्रसाद सिंह देव]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २० | [[सुंदरगढ लोकसभा मतदारसंघ|सुंदरगढ]] | [[जुआल ओराम]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[केओंझार लोकसभा मतदारसंघ|केओंझार]] | [[अनंत नायक]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} === पाँडिचेरी === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पाँडिचेरी|<span style="color:white;">'''पाँडिचेरी'''</span>]] |- | १ | [[पाँडिचेरी लोकसभा मतदारसंघ (१९६७-२००९)|पाँडिचेरी]] | [[एम.ओ.एच. फारूक]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |} ===पंजाब=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पंजाब|<span style="color:white;">'''पंजाब'''</span>]] |- | १ | [[गुरदासपूर लोकसभा मतदारसंघ|गुरदासपूर]] | [[विनोद खन्ना|विनोद कृष्णचंद खन्ना]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[अमृतसर लोकसभा मतदारसंघ|अमृतसर]] | [[आर.एल. भाटिया]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३ | [[तरन तारन लोकसभा मतदारसंघ|तरन तारन]] | [[तरलोचन सिंह तूर]] | style="background-color: {{शिरोमणी अकाली दल/meta/color}}" | | [[शिरोमणी अकाली दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[जालंधर लोकसभा मतदारसंघ|जालंधर]] | [[बलबीर सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ५ | [[फिल्लौर लोकसभा मतदारसंघ|फिल्लौर]] | [[संतोष चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ६ | [[होशियारपूर लोकसभा मतदारसंघ|होशियारपूर]] | [[चरणजीत सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ७ | [[रोपड लोकसभा मतदारसंघ|रोपड]] | [[शमशेर सिंह दुल्लो]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ८ | [[पतियाळा लोकसभा मतदारसंघ|पतियाळा]] | [[प्रेनीत कौर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ९ | [[लुधियाना लोकसभा मतदारसंघ|लुधियाना]] | [[गुरचरण सिंह गालिब]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १० | [[संगरूर लोकसभा मतदारसंघ|संगरूर]] | [[सिमरनजीत सिंग मान]] | style="background-color: {{शिरोमणी अकाली दल (अमृतसर)/meta/color}}" | | [[शिरोमणी अकाली दल (अमृतसर)|शिरोमणी अकाली दल (सिमरनजीत सिंग मान)]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ११ | [[भटिंडा लोकसभा मतदारसंघ|भटिंडा]] | [[भान सिंह बरूआ]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | १२ | [[फरीदकोट लोकसभा मतदारसंघ|फरीदकोट]] | [[जगमीत सिंह ब्रार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १३ | [[फिरोजपूर लोकसभा मतदारसंघ|फिरोजपूर]] | [[झोरा सिंह मान]] | style="background-color: {{शिरोमणी अकाली दल/meta/color}}" | | [[शिरोमणी अकाली दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===राजस्थान=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[राजस्थान|<span style="color:white;">'''राजस्थान'''</span>]] |- | १ | [[गंगानगर लोकसभा मतदारसंघ|गंगानगर]] | [[निहालचंद चौहान]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[बिकानेर लोकसभा मतदारसंघ|बिकानेर]] | [[रामेश्वरलाल दुडी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३ | [[चुरू लोकसभा मतदारसंघ|चुरू]] | [[राम सिंह कासवान]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[झुनझुनू लोकसभा मतदारसंघ|झुनझुनू]] | [[सीसराम ओला]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ५ | [[सिकर लोकसभा मतदारसंघ|सिकर]] | [[सुभाष महारिया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[जयपूर लोकसभा मतदारसंघ|जयपूर]] | [[गिरधारीलाल भार्गव]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2" |७ | rowspan="2" |[[दौसा लोकसभा मतदारसंघ|दौसा]] | [[राजेश पायलट]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | ११ जून २००० रोजी निधन |- | [[रमा पायलट]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | ३ ऑक्टोबर २००० रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी |- | ८ | [[अलवार लोकसभा मतदारसंघ|अल्वर]] | [[जसवंत सिंह यादव]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[भरतपूर लोकसभा मतदारसंघ|भरतपूर]] | [[विश्वेंद्र सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[बायना लोकसभा मतदारसंघ|बायना]] | [[बहादूर सिंग कोळी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[सवाई माधोपूर लोकसभा मतदारसंघ|सवाई माधोपूर]] | [[जसकौर मीणा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[अजमेर लोकसभा मतदारसंघ|अजमेर]] | [[रस सिंह रावत]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2" |१३ | rowspan="2" |[[टोंक लोकसभा मतदारसंघ|टोंक]] | [[श्यामलाल बन्सीवाल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ मे २००१ रोजी निधन |- | [[कैलाश चंद्र मेघवाल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २२ सप्टेंबर २००१ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी |- | १४ | [[कोटा लोकसभा मतदारसंघ|कोटा]] | [[रघुवीर सिंह कोशल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[झालावाड लोकसभा मतदारसंघ|झालावाड]] | [[वसुंधरा राजे शिंदे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[बांसवाडा लोकसभा मतदारसंघ|बांसवाडा]] | [[ताराचंद भगोरा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १७ | [[सलुंबर लोकसभा मतदारसंघ|सलुंबर]] | [[भेरुलाल मीना]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १८ | [[उदयपूर लोकसभा मतदारसंघ|उदयपूर]] | [[गिरीजा व्यास]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १९ | [[चित्तोडगढ लोकसभा मतदारसंघ|चित्तोडगढ]] | [[श्रीचंद कृपलानी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[भिलवाडा लोकसभा मतदारसंघ|भिलवाडा]] | [[विजेंयर पाल सिंह बडनोर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[पाली लोकसभा मतदारसंघ|पाली]] | [[पुष्प जैन]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २२ | [[जालोर लोकसभा मतदारसंघ|जालोर]] | [[बुटासिंग]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २३ | [[बारमेर लोकसभा मतदारसंघ|बाडमेड]] | [[सोना राम]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २४ | [[जोधपूर लोकसभा मतदारसंघ|जोधपूर]] | [[जसवंत सिंह बिष्नोई]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २५ | [[नागौर लोकसभा मतदारसंघ|नागौर]] | [[राम रघुनाथ चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |} ===सिक्कीम=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[सिक्कीम|<span style="color:white;">'''सिक्कीम'''</span>]] |- | १ | [[सिक्कीम लोकसभा मतदारसंघ|सिक्कीम]] | [[भीम प्रसाद दहल]] | style="background-color: {{सिक्कीम डेमोक्रॅटिक फ्रंट/meta/color}}" | | [[सिक्कीम डेमोक्रॅटिक फ्रंट]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===तमिळनाडू=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[तमिळनाडू|<span style="color:white;">'''तमिळनाडू'''</span>]] |- | १ | [[उत्तर मद्रास लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|उत्तर मद्रास]] | [[सी. कुप्पुस्वामी]] | style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[मध्य मद्रास लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००९)|मध्य मद्रास]] | [[मुरासोली मारन]] | style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[दक्षिण मद्रास लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|दक्षिण मद्रास]] | [[टी.आर. बालू]] | style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[श्रीपेरुम्बुदुर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीपेरुम्बुदुर]] | [[ए. कृष्णस्वामी]] | style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[चेंगलपट्टू लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००९)|चेंगलपट्टू]] | [[ए.के. मूर्ती]] | style="background-color: {{पट्टाळी मक्कल कट्ची/meta/color}}" | | [[पट्टाळी मक्कल कट्ची]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[अरक्कोणम लोकसभा मतदारसंघ|अरक्कोणम]] | [[एस. जगतरक्षणन]] | style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[वेल्लूर लोकसभा मतदारसंघ|वेल्लूर]] | [[एन.टी. षणमुगम]] | style="background-color: {{पट्टाळी मक्कल कट्ची/meta/color}}" | | [[पट्टाळी मक्कल कट्ची]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[तिरुप्पट्टुर लोकसभा मतदारसंघ (१९७१-२००९)|तिरुप्पट्टुर]] | [[दनापल वेणुगोपाळ]] | style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[वंदवासी लोकसभा मतदारसंघ (१९६२-२००९)|वंदवासी]] | [[एम. दुराई]] | style="background-color: {{पट्टाळी मक्कल कट्ची/meta/color}}" | | [[पट्टाळी मक्कल कट्ची]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[टिंडिवनम लोकसभा मतदारसंघ|टिंडिवनम]] | [[जिंजी एन. रामचंद्रन]] | style="background-color: {{मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[कडलूर लोकसभा मतदारसंघ|कडलूर]] | [[अधी शंकर]] | style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[चिदंबरम लोकसभा मतदारसंघ|चिदंबरम]] | [[ई. पोन्नुस्वामी]] | style="background-color: {{पट्टाळी मक्कल कट्ची/meta/color}}" | | [[पट्टाळी मक्कल कट्ची]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[धर्मपुरी लोकसभा मतदारसंघ|धर्मपुरी]] | [[पी.डी. एलनगोवन]] | style="background-color: {{पट्टाळी मक्कल कट्ची/meta/color}}" | | [[पट्टाळी मक्कल कट्ची]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[कृष्णगिरी लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णगिरी]] | [[व्ही. वेट्रीसेल्वन]] | style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[रासिपुरम लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००८)|रासिपुरम]] | [[व्ही. सरोजा]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १६ | [[सेलम लोकसभा मतदारसंघ|सेलम]] | [[टी.एम. सेल्वागणपती]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १७ | [[तिरुचेंगोडे लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचेंगोडे]] | [[एम. कन्नपन]] | style="background-color: {{मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|निलगिरी]] | [[एम. मास्टर मथन]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[गोबिचेट्टिपलायम लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००८)|गोबिचेट्टिपलायम]] | [[के.के. कलिअप्पन]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २० | [[कोईंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोईंबतूर]] | [[सी.पी. राधाकृष्णन]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ|पोल्लाची]] | [[सी. कृष्णन]] | style="background-color: {{मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २२ | [[पलानी लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००८)|पलानी]] | [[पी. कुमारस्वामी]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २३ | [[दिंडुक्कल लोकसभा मतदारसंघ|दिंडुक्कल]] | [[सी. श्रीनिवासन]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २४ | [[मदुराई लोकसभा मतदारसंघ|मदुराई]] | [[पी. मोहन]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | २५ | [[पेरियाकुलम लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|पेरियाकुलम]] | [[टी.टी.व्ही. दिनकरन]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २६ | [[करुर लोकसभा मतदारसंघ|करुर]] | [[एम. चिन्नसामी]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | rowspan="2" |२७ | rowspan="2" |[[तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचिरापल्ली]] | [[पी. रंगराजन कुमारमंगलम]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २३ ऑगस्ट २००० रोजी निधन |- | [[दलित एझिलमलाई]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | १३ मे २००१ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी |- | २८ | [[पेराम्बलुर लोकसभा मतदारसंघ|पेराम्बलुर]] | [[आंदिमुथू राजा]] | style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २९ | [[मयिलादुतुराई लोकसभा मतदारसंघ|मयिलादुतुराई]] | [[मणिशंकर अय्यर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३० | [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम]] | [[ए.के.एस. विजयन]] | style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३१ | [[तंजावूर लोकसभा मतदारसंघ|तंजावूर]] | [[एस.एस. पलानीमणिकम]] | style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३२ | [[पुदुकोट्टाई लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|पुदुकोट्टाई]] | [[सु. तिरुनवुक्करसार]] | style="background-color: {{एम.जी.आर. अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[एम.जी.आर. अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३३ | [[शिवगंगा लोकसभा मतदारसंघ|शिवगंगा]] | [[ई.एम. सुदर्शन नचियाप्पन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३४ | [[रामनाथपुरम लोकसभा मतदारसंघ|रामनाथपुरम]] | [[के. मलाईसामी]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३५ | [[शिवकाशी लोकसभा मतदारसंघ (१९६७-२००८)|शिवकाशी]] | [[दुराई वायको]] | style="background-color: {{मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३६ | [[तिरुनेलवेली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुनेलवेली]] | [[पी.एच. पांडियन]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३७ | [[तेनकाशी लोकसभा मतदारसंघ|तेनकाशी]] | [[एस. मुरुगेसन]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३८ | [[तिरुचेंदुर लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००८)|तिरुचेंदुर]] | [[ए.डी.के. जयसीलन]] | style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३९ | [[नागरकोविल लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|नागरकोविल]] | [[पोन राधाकृष्णन]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===त्रिपुरा=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[त्रिपुरा|<span style="color:white;">'''त्रिपुरा'''</span>]] |- | rowspan="2" |१ | rowspan="2" |[[पश्चिम त्रिपुरा लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम त्रिपुरा]] | [[समर चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | १० सप्टेंबर २००१ रोजी निधन |- | [[खगेन दास]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | २४ फेब्रुवारी २००२ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी |- | २ | [[पूर्व त्रिपुरा लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व त्रिपुरा]] | [[बजु बन रियान]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |} ===उत्तर प्रदेश=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[उत्तर प्रदेश|<span style="color:white;">'''उत्तर प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[तेहरी गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|तेहरी-गढवाल]] | [[मानवेंद्र शाह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[उत्तरांचल]] राज्याचा मतदारसंघ |- | २ | [[गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|गढवाल]] | [[भुवनचंद्र खंडुरी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[उत्तरांचल]] राज्याचा मतदारसंघ |- | ३ | [[अलमोडा लोकसभा मतदारसंघ|अलमोडा]] | [[बची सिंह रावत]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[उत्तरांचल]] राज्याचा मतदारसंघ |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[नैनिताल लोकसभा मतदारसंघ|नैनिताल]] | [[नारायण दत्त तिवारी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[उत्तरांचल]] राज्याचा मतदारसंघ; १ मार्च २००२ रोजी राजीनामा ([[उत्तराखंडचे मुख्यमंत्री|उत्तरांचलच्या मुख्यमंत्रीपदावर]] निवड) |- | [[महेंद्रसिंह पाल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[उत्तरांचल]] राज्याचा मतदारसंघ; १५ डिसेंबर २००२ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी |- | ५ | [[बिजनोर लोकसभा मतदारसंघ|बिजनोर]] | [[शीशराम सिंह रवी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[अमरोहा लोकसभा मतदारसंघ|अमरोहा]] | [[राशिद अल्वी]] | style="background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ७ | [[मोरादाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मोरादाबाद]] | [[चंद्र विजय सिंह]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय लोकतांत्रिक काँग्रेस/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय लोकतांत्रिक काँग्रेस]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[रामपूर लोकसभा मतदारसंघ|रामपूर]] | [[नूर बानो]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ९ | [[संभल लोकसभा मतदारसंघ|संभल]] | [[मुलायम सिंह यादव]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १० | [[बदायूं लोकसभा मतदारसंघ|बदायूं]] | [[सलीम इक्बाल शेरवानी]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ११ | [[आओनला लोकसभा मतदारसंघ|आओनला]] | [[कुंवर सर्वराज सिंह]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १२ | [[बरेली लोकसभा मतदारसंघ|बरेली]] | [[संतोष गंगवार]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[पीलीभीत लोकसभा मतदारसंघ|पीलीभीत]] | [[मनेका गांधी|मनेका संजय गांधी]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2" |१४ | rowspan="2" |[[शाहजहानपूर लोकसभा मतदारसंघ|शाहजहानपूर]] | [[जितेंद्र प्रसाद]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | १६ जानेवारी २००१ रोजी निधन |- | [[राममूर्ती सिंह वर्मा]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | १३ मे २००१ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी |- | १५ | [[खेरी लोकसभा मतदारसंघ|खेरी]] | [[रवि प्रकाश वर्मा]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १६ | [[शाहबाद लोकसभा मतदारसंघ|शाहबाद]] | [[दाऊद अहमद]] | style="background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १७ | [[सीतापूर लोकसभा मतदारसंघ|सीतापूर]] | [[राजेश वर्मा]] | style="background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १८ | [[मिसरीख लोकसभा मतदारसंघ|मिसरीख]] | [[सुशीला सरोज]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १९ | [[हरदोई लोकसभा मतदारसंघ|हरदोई]] | [[जय प्रकाश रावत]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय लोकतांत्रिक काँग्रेस/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय लोकतांत्रिक काँग्रेस]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[लखनौ लोकसभा मतदारसंघ|लखनौ]] | [[अटलबिहारी वाजपेयी|अटलबिहारी कृष्णबिहारी वाजपेयी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[भारताचे पंतप्रधान]] व लोकसभा सभागृह नेता (२० ऑक्टोबर १९९९ — ६ फेब्रुवारी २००४) |- | २१ | [[मोहनलालगंज लोकसभा मतदारसंघ|मोहनलालगंज]] | [[रीना चौधरी]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २२ | [[उन्नाव लोकसभा मतदारसंघ|उन्नाव]] | [[दीपक कुमार]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २३ | [[रायबरेली लोकसभा मतदारसंघ|रायबरेली]] | [[सतीश शर्मा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २४ | [[प्रतापगढ लोकसभा मतदारसंघ|प्रतापगढ]] | [[रत्ना सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २५ | [[अमेठी लोकसभा मतदारसंघ|अमेठी]] | [[सोनिया गांधी|सोनिया राजीव गांधी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २६ | [[सुलतानपूर लोकसभा मतदारसंघ|सुलतानपूर]] | [[जयभद्र सिंह]] | style="background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | rowspan="2" |२७ | rowspan="2" |[[अकबरपूर लोकसभा मतदारसंघ|अकबरपूर]] | [[मायावती]] | style="background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | २ मे २००२ रोजी राजीनामा ([[उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री|उत्तर प्रदेशच्या मुख्यमंत्रीपदावर]] निवड) |- | [[त्रिभुवन दत्त]] | style="background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | २ जून २००२ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी |- | २८ | [[फैजाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फैजाबाद]] | [[विनय कटियार]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २९ | [[बाराबंकी लोकसभा मतदारसंघ|बाराबंकी]] | [[राम सागर रावत]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३० | [[कैसरगंज लोकसभा मतदारसंघ|कैसरगंज]] | [[बेनी प्रसाद वर्मा]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३१ | [[बहराईच लोकसभा मतदारसंघ|बहराईच]] | [[पद्मसेन चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३२ | [[बलरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बलरामपूर]] | [[रिझवान झहीर]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३३ | [[गोंडा लोकसभा मतदारसंघ|गोंडा]] | [[ब्रिज भूषण शरण सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३४ | [[बस्ती लोकसभा मतदारसंघ|बस्ती]] | [[श्रीराम चौहान]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३५ | [[डोमारियागंज लोकसभा मतदारसंघ|डोमारियागंज]] | [[रामपाल सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३६ | [[खलीलाबाद लोकसभा मतदारसंघ|खलीलाबाद]] | [[भालचंद्र यादव]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३७ | [[बांसगाव लोकसभा मतदारसंघ|बांसगाव]] | [[राज नारायण पस्सी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३८ | [[गोरखपूर लोकसभा मतदारसंघ|गोरखपूर]] | [[योगी आदित्यनाथ]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३९ | [[महाराजगंज (उत्तर प्रदेश) लोकसभा मतदारसंघ|महाराजगंज]] | [[कुंवर अखिलेश सिंह]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ४० | [[पद्रौना लोकसभा मतदारसंघ|पद्रौना]] | [[राम नगीना मिश्रा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४१ | [[देवरिया लोकसभा मतदारसंघ|देवरिया]] | [[प्रकाश मणी त्रिपाठी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४२ | [[सालेमपूर लोकसभा मतदारसंघ|सालेमपूर]] | [[बब्बन राजभर]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ४३ | [[बल्लिया लोकसभा मतदारसंघ|बल्लिया]] | [[चंद्रशेखर]] | style="background-color: {{समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)/meta/color}}" | | [[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ४४ | [[घोसी लोकसभा मतदारसंघ|घोसी]] | [[बालकृष्ण चौहान]] | style="background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ४५ | [[आझमगढ लोकसभा मतदारसंघ|आझमगढ]] | [[रमाकांत यादव]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ४६ | [[लालगंज लोकसभा मतदारसंघ|लालगंज]] | [[बली राम]] | style="background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ४७ | [[मछलीशहर लोकसभा मतदारसंघ|मछलीशहर]] | [[चंद्रनाथ सिंह]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ४८ | [[जौनपूर लोकसभा मतदारसंघ|जौनपूर]] | [[चिन्मयानंद (राजकारणी)|स्वामी चिन्मयानंद]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४९ | [[सैदपूर लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|सैदपूर]] | [[तुफानी सरोज]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ५० | [[गाझीपूर लोकसभा मतदारसंघ|गाझीपूर]] | [[मनोज सिन्हा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५१ | [[चंदौली लोकसभा मतदारसंघ|चंदौली]] | [[जवाहरलाल जयस्वाल]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ५२ | [[वाराणसी लोकसभा मतदारसंघ|वाराणसी]] | [[शंकर प्रसाद जयस्वाल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५३ | [[रॉबर्ट्सगंज लोकसभा मतदारसंघ|रॉबर्ट्सगंज]] | [[राम शकल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2" |५४ | rowspan="2" |[[मिर्झापूर लोकसभा मतदारसंघ|मिर्झापूर]] | [[फूलन देवी]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | २५ जुलै २००१ रोजी निधन |- | [[राम रती बिंद]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | २४ फेब्रुवारी २००२ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी |- | ५५ | [[फूलपूर लोकसभा मतदारसंघ|फुलपूर]] | [[धर्मराज पटेल]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ५६ | [[अलाहाबाद लोकसभा मतदारसंघ|अलाहाबाद]] | [[मुरलीमनोहर जोशी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५७ | [[चैल लोकसभा मतदारसंघ (१९६८-२००८)|चैल]] | [[सुरेश कुमार पासी]] | style="background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ५८ | [[फतेहपूर लोकसभा मतदारसंघ|फतेहपूर]] | [[अशोक कुमार पटेल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५९ | [[बांदा लोकसभा मतदारसंघ|बांदा]] | [[राम सजीवन]] | style="background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ६० | [[हमीरपूर (उत्तर प्रदेश) लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]] | [[अशोककुमार सिंह चंदेल]] | style="background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ६१ | [[झांसी लोकसभा मतदारसंघ|झाशी]] | [[सुजन सिंह बुंदेला]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ६२ | [[जलौन लोकसभा मतदारसंघ|जलौन]] | [[ब्रिजलाल खबरी]] | style="background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ६३ | [[घटमपूर लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००८)|घटमपूर]] | [[प्यारेलाल संखवार]] | style="background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ६४ | [[बिल्हौर लोकसभा मतदारसंघ|बिल्हौर]] | [[श्याम बिहारी मिश्रा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६५ | [[कानपूर लोकसभा मतदारसंघ|कानपूर]] | [[श्रीप्रकाश जयस्वाल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ६६ | [[इटावा लोकसभा मतदारसंघ|इटावा]] | [[रघुराज सिंह शाक्य]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | rowspan="2" |६७ | rowspan="2" |[[कनौज लोकसभा मतदारसंघ|कनौज]] | [[मुलायम सिंह यादव]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | या जागेसह [[संभल लोकसभा मतदारसंघ|संभल]]ची जागा देखील जिंकल्याने या जागेवरून राजीनामा |- | [[अखिलेश यादव|अखिलेश मुलायम यादव]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | १७ फेब्रुवारी २००० रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी |- | ६८ | [[फरुखाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरुखाबाद]] | [[चंद्रभूषण सिंह]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ६९ | [[मैनपुरी लोकसभा मतदारसंघ|मैनपुरी]] | [[बलराम सिंह यादव]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ७० | [[जलेसर लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|जलेसर]] | [[एस.पी. सिंग बाघेल]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ७१ | [[एटा लोकसभा मतदारसंघ|एटा]] | [[देवेंद्र सिंह यादव]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ७२ | [[फिरोझाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फिरोझाबाद]] | [[रामजीलाल सुमन]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ७३ | [[आग्रा लोकसभा मतदारसंघ|आग्रा]] | [[राज बब्बर]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ७४ | [[मथुरा लोकसभा मतदारसंघ|मथुरा]] | [[चौधरी तेजवीर सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७५ | [[हाथरस लोकसभा मतदारसंघ|हाथरस]] | [[किशन लाल दिलेर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७६ | [[अलीगढ लोकसभा मतदारसंघ|अलीगढ]] | [[शीला गौतम]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७७ | [[खुरजा लोकसभा मतदारसंघ|खुरजा]] | [[अशोक कुमार प्रधान]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७८ | [[बुलंदशहर लोकसभा मतदारसंघ|बुलंदशहर]] | [[छत्रपालसिंह लोढा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७९ | [[हापुड लोकसभा मतदारसंघ|हापूर]] | [[रमेशचंद्र तोमर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८० | [[मेरठ लोकसभा मतदारसंघ|मेरठ]] | [[अवतारसिंग भडाना]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ८१ | [[बागपत लोकसभा मतदारसंघ|बागपत]] | [[अजित सिंह (भारतीय राजकारणी, जन्म १९३९)|अजित सिंह]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोक दल/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोक दल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ८२ | [[मुझफ्फरनगर लोकसभा मतदारसंघ|मुझफ्फरनगर]] | [[एस. सैदुझमान]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ८३ | [[कैराना लोकसभा मतदारसंघ|कैराना]] | [[आमिर आलम खान]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोक दल/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोक दल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ८४ | [[सहारनपूर लोकसभा मतदारसंघ|सहारनपूर]] | [[मन्सूर अली खान (भारतीय राजकारणी)|मन्सूर अली खान]] | style="background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ८५ | [[हरिद्वार लोकसभा मतदारसंघ|हरिद्वार]] | [[हरपाल सिंह साथी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १५ नोव्हेंबर २००० पासून [[उत्तरांचल]] राज्याचा मतदारसंघ |} ===पश्चिम बंगाल=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पश्चिम बंगाल|<span style="color:white;">'''पश्चिम बंगाल'''</span>]] |- | १ | [[कूच बिहार लोकसभा मतदारसंघ|कूच बिहार]] | [[अमय रॉय प्रधान]] | style="background-color: {{फॉरवर्ड ब्लॉक/meta/color}}" | | [[फॉरवर्ड ब्लॉक|अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | २ | [[अलिपूरद्वार लोकसभा मतदारसंघ|अलिपूरद्वार]] | [[जोआकिम बक्षला]] | style="background-color: {{क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ३ | [[जलपाइगुडी लोकसभा मतदारसंघ|जलपाइगुडी]] | [[मिनाती सेन]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ४ | [[दार्जीलिंग लोकसभा मतदारसंघ|दार्जीलिंग]] | [[एस.पी. लेप्चा]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ५ | [[रायगंज लोकसभा मतदारसंघ|रायगंज]] | [[प्रियरंजन दासमुंशी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ६ | [[बालुरघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालुरघाट]] | [[रणेन बर्मन]] | style="background-color: {{क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ७ | [[मालदा लोकसभा मतदारसंघ|मालदा]] | [[ए.बी.ए. घनी खान चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ८ | [[जंगीपूर लोकसभा मतदारसंघ|जंगीपूर]] | [[अबुल हसनत खान]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ९ | [[मुर्शिदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मुर्शिदाबाद]] | [[मोईन-उल-हसन अहमद]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | १० | [[बहरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बहरामपूर]] | [[अधीर रंजन चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ११ | [[कृष्णनगर लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णनगर]] | [[सत्यव्रत मुखर्जी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2" |१२ | rowspan="2" |[[नबाद्वीप लोकसभा मतदारसंघ|नबाद्वीप]] | [[आनंदा मोहन बिस्वास]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ३ फेब्रुवारी २००३ रोजी निधन |- | [[आलोकेश दास]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | ११ जून २००३ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी |- | १३ | [[बारासात लोकसभा मतदारसंघ|बारासात]] | [[रणजित कुमार पांजा]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[बशीरहाट लोकसभा मतदारसंघ|बशीरहाट]] | [[अजय चक्रवर्ती]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | १५ | [[जयनगर लोकसभा मतदारसंघ|जयनगर]] | [[सनतकुमार मंडल]] | style="background-color: {{क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | १६ | [[मथुरापूर लोकसभा मतदारसंघ|मथुरापूर]] | [[राधिका रंजन प्रामाणिक]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | १७ | [[डायमंड हार्बर लोकसभा मतदारसंघ|डायमंड हार्बर]] | [[शमिक लाहिरी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | १८ | [[जादवपूर लोकसभा मतदारसंघ|जाधवपूर]] | [[कृष्णा बोस]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[बराकपूर लोकसभा मतदारसंघ|बराकपूर]] | [[तरित बरण तोपदार]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | २० | [[डमडम लोकसभा मतदारसंघ|डम डम]] | [[तपन सिकदार]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[वायव्य कोलकाता लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पश्चिम कॅलकटा]] | [[सुदीप बंदोपाध्याय]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २२ | [[ईशान्य कोलकाता लोकसभा मतदारसंघ (१९५१-२००९)|उत्तर-पूर्व कॅलकटा]] | [[अजितकुमार पांजा]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[दक्षिण कोलकाता लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण कॅलकटा]] | [[ममता बॅनर्जी|डॉ. ममता प्रोमिलेश्वर बॅनर्जी]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[हावडा लोकसभा मतदारसंघ|हावडा]] | [[स्वदेश चक्रवर्ती]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | २५ | [[उलुबेरिया लोकसभा मतदारसंघ|उलुबेरिया]] | [[हन्नान मोल्ला]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | २६ | [[सेरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|सेरामपूर]] | [[अकबर अली खोंडकर]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २७ | [[हूगळी लोकसभा मतदारसंघ|हूगळी]] | [[रूपचंद पाल]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | २८ | [[आरामबाग लोकसभा मतदारसंघ|आरामबाग]] | [[अनिल बसू]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | rowspan="2" |२९ | rowspan="2" |[[पंस्कुरा लोकसभा मतदारसंघ|पंस्कुरा]] | [[गीता मुखर्जी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | ४ मार्च २००० रोजी निधन |- | [[बिक्रम सरकार]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | ८ जून २००० रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी |- | ३० | [[तामलुक लोकसभा मतदारसंघ|तामलुक]] | [[लक्ष्मण चंद्र सेठ]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ३१ | [[कांथी लोकसभा मतदारसंघ|कांथी]] | [[नितीश कुमार सेनगुप्ता]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2" |३२ | rowspan="2" |[[मिदनापूर लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|मिदनापूर]] | [[इंद्रजित गुप्ता]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | २० फेब्रुवारी २००१ रोजी निधन |- | [[प्रबोध पांडा]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | १३ मे २००१ रोजी पोट-निवडणुकीद्वारे विजयी |- | ३३ | [[झारग्राम लोकसभा मतदारसंघ|झारग्राम]] | [[रुपचंद मुर्मू]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ३४ | [[पुरुलिया लोकसभा मतदारसंघ|पुरुलिया]] | [[बीर सिंह महातो]] | style="background-color: {{फॉरवर्ड ब्लॉक/meta/color}}" | | [[फॉरवर्ड ब्लॉक|अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ३५ | [[बांकुरा लोकसभा मतदारसंघ|बांकुरा]] | [[बसुदेव आचार्य]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ३६ | [[बिष्णुपूर लोकसभा मतदारसंघ|बिष्णुपूर]] | [[संध्या बाउडी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ३७ | [[दुर्गापूर लोकसभा मतदारसंघ|दुर्गापूर]] | [[सुनील खान]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ३८ | [[आसनसोल लोकसभा मतदारसंघ|आसनसोल]] | [[बिकाश चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ३९ | [[बर्दवान लोकसभा मतदारसंघ|बर्दवान]] | [[निखिलनंदा सर]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ४० | [[कटवा लोकसभा मतदारसंघ|कटवा]] | [[महबूब झहेदी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ४१ | [[बोलपूर लोकसभा मतदारसंघ|बोलपूर]] | [[सोमनाथ चॅटर्जी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ४२ | [[बीरभूम लोकसभा मतदारसंघ|बीरभूम]] | [[रामचंद्र डोम]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |} ===नामनिर्देशित=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| <span style="color:white;">'''आंग्ल-भारतीय नामनिर्देशित'''</span> |- | १ | [[बिट्रिक्स डिसूजा]] | style="background-color: {{समता पक्ष/meta/color}}" | | [[समता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[डेन्झिल ॲटकिन्सन]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} == हे सुद्धा पहा == [[तेरावी लोकसभा]] ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{भारतीय संसद}} [[वर्ग:१३ वी लोकसभा|सदस्य]] [[वर्ग:लोकसभा सदस्य]] 35rdhfy9h2zywlcfyqw5lksm9e3sosb 0 346345 2692499 2396879 2026-07-04T00:23:56Z अभय नातू 206 पुनर्लेखन 2692499 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''न्गुगी वा थिअंगो''' ([[५ जानेवारी]], [[इ.स. १९३८|१९३८]]) हे पूर्व आफ्रिकेतील [[केन्या]] देशामधील लेखक आणि शिक्षणतज्ञ आहेत. त्यांचे मूळ नाव 'जेम्स थिअंगो न्गुगी' असे होते. त्यांनी कादंबरी, नाटक, लघुकथा, निबंध, बालवाङ्मय अशा विविध साहित्यप्रकारांत विपुल लेखन केले आहे. आफ्रिकेतील विशेषतः [[केन्या]] या देशातील समाज आणि संस्कृती, भाषिक संपन्नता, वसाहतवाद, मानवीय विपन्नता, सामाजिक दंभ आणि अंधश्रद्धा हे विषय त्यांच्या साहित्यकृतींतून प्रामुख्याने अभिव्यक्त झाले आहेत. २०१६ साली साहित्यातील नोबेल पुरस्कारासाठी त्यांच्या नावाचे नामांकन प्रामुख्याने चर्चेत होते.<ref>{{cite web |title=Ngugi wa Thiong'o: A profile |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-37637375 |website=bbc.com |accessdate=३ जुलै २०२६}}</ref> == बालपण आणि शिक्षण == न्गुगी यांचा जन्म लीमारू, केन्या येथे झाला. त्यांचे प्राथमिक आणि माध्यमिक शिक्षण त्यांच्या जन्मगावीच झाले. पुढे त्यांनी [[युगांडा]] देशाची राजधानी [[कंपाला]] येथील मॅकरेरे विद्यापीठातून (१९६३) आणि [[इंग्लंड]]मधील यार्कशर येथील लीड्स विद्यापीठातून (१९६४) उच्च शिक्षण प्राप्त केले. == कारकीर्द == उच्च शिक्षणानंतर त्यांनी केन्यातील [[नैरोबी]] येथील महाविद्यालयात इंग्रजी विषयाचे अध्यापन केले. १९७२ ते १९७७ या काळात ते [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानांतील]] इलिनॉय येथील इव्हान्स्टन येथील विद्यापीठात वरिष्ठ व्याख्याते म्हणून कार्यरत होते. त्यानंतर नैरोबी येथील विद्यापीठात 'साहित्य' या विषयाचे अधिष्ठाता म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली. याशिवाय त्यांनी जगातील अनेक नामांकित विद्यापीठांमध्ये अतिथी आणि गुणश्री प्राध्यापक म्हणूनही कार्य केले आहे. आफ्रिकेतील वसाहतवादाबद्दल जागरूक झाल्यावर त्यांनी आपले 'जेम्स' हे पाश्चात्त्य नाव त्यागून 'न्गुगी वा थिअंगो' हे आपले पारंपरिक नाव धारण केले. भाषा ही संस्कृतीचा व स्वत्वाचा अविभाज्य भाग आहे, असा आग्रही विचार मांडून त्यांनी १९८० पासून आपले सर्व लिखाण स्वतःच्या 'किकुयू' (Gikuyu) या मातृभाषेमध्ये करण्यास सुरुवात केली. == साहित्य संपदा == === कादंबऱ्या === * ''विप नॉट, चाइल्ड'' (Weep Not, Child - १९६४) * ''द रिव्हर बिटविन'' (The River Between - १९६५) * ''ए ग्रेन ऑफ व्हीट'' (A Grain of Wheat - १९६७) * ''पेटल्स ऑफ ब्लड'' (Petals of Blood - १९७७) * ''कैतानी मुथाराबा इनी'' (किकुयू भाषा) / ''डेव्हिल ऑन द क्रॉस'' (इंग्रजी अनुवाद - १९८०) * ''मातिगरी वा निरुंगी'' (Matigari - १९८६) * ''मुरोगी वां कागोगो'' (किकुयू भाषा) / ''विझार्ड ऑफ द क्रो'' (इंग्रजी अनुवाद - २००४) === नाटके === * ''द ब्लैक हरमिट'' (The Black Hermit - १९६८) * ''द ट्रयल ऑफ डीडान कीमाथी'' (The Trial of Dedan Kimathi - १९७६) * ''गाहिका डींडा'' (किकुयू भाषा) / ''आय विल मॅरी व्हेन आय वॉन्ट'' (इंग्रजी अनुवाद - १९७७) === समीक्षा आणि निबंध === * ''होमकमिंग'' (Homecoming - १९७२) * ''बॅरल ऑफ अ पेन'' (Barrel of a Pen - १९८३) * ''रायटर्स इन पॉलिटिक्स'' (Writers in Politics - १९८७) * ''पेन पॉईंट्स, गन पॉईंट्स, ड्रीम्स'' (Penpoints, Gunpoints, and Dreams - १९८८) * ''मूव्हिंग द सेंटर'' (Moving the Centre - १९९३) * ''डीकॉलोनाईसिंग द माईंड : द पॉलिटिक्स ऑफ लँग्वेज इन आफ्रिकन लिटरेचर'' (Decolonising the Mind - १९८६) == साहित्यिक वैशिष्ट्ये व विश्लेषण == न्गुगी यांची ''विप नॉट, चाइल्ड'' ही कादंबरी पहिली पूर्व आफ्रिकन कादंबरी समजली जाते. ही कादंबरी एका किकुयू कुटुंबाची कथा सांगते. केन्यातील स्वातंत्र्यलढा व 'माऊ माऊ उठावा'च्या पार्श्वभूमीवर या कादंबरीतील घटना घडतात. केन्यामधील हिंसाचार आणि राजकीय घडामोडींच्या पार्श्वभूमीवर 'न्रोजो' या मध्यवर्ती पात्राच्या आयुष्यातील संघर्षाचे चित्रण यात आले आहे. इंग्रजी शिक्षण घेऊन आपल्या देशाचा उद्धार करण्याचे व एक ख्रिश्चन बनण्याचे न्रोजोचे स्वप्न या कादंबरीत दाखवले आहे. याद्वारे न्गुगी यांनी वसाहतवादाने लोकांवर ताबा मिळवण्यासाठी 'शिक्षण' आणि 'धर्म' ही साधने कशी वापरली, हे स्पष्ट केले आहे. त्यांची ''ए ग्रेन ऑफ व्हीट'' ही वाङ्मयमूल्यांच्या दृष्टीने अधिक श्रेष्ठ समजली जाणारी कादंबरी आहे. स्वातंत्र्यलढ्याशी व नंतरच्या काळाशी निगडित अनेक सामाजिक, वांशिक व नैतिक प्रश्न या कादंबरीच्या केंद्रस्थानी आहेत. ''द रिव्हर बिटविन'' ही कादंबरी ख्रिश्चन धर्म व पारंपरिक रूढी यातील संघर्ष आणि त्यामुळे दोन प्रेमी जीवांची झालेली फारकत या विषयावर भाष्य करते. ''पेटल्स ऑफ ब्लड'' ही कादंबरी पूर्व आफ्रिकेतील कामगार व कष्टकरी वर्गाचे शोषण, तसेच इतर सामाजिक व आर्थिक प्रश्नांचे प्रभावी चित्रण करते. === नाट्य आणि वैचारिक लेखन === न्गुगी यांची नाट्यसंपदाही लक्षणीय आहे. समीक्षकांच्या मते त्यांचे ''द ट्रयल ऑफ डीडान कीमाथी'' हे सर्वोत्तम नाटक आहे. ''गाहिका डींडा'' हे त्यांचे किकुयू भाषेतील पहिले नाटक होय. या नाटकामध्ये केन्यातील नवश्रीमंत वर्गातील धार्मिक भोंदूगिरी, भ्रष्ट कारभार व भांडवलशाही यावर कडक टीका केली आहे. या नाटकाच्या प्रयोगानंतर केनियन सरकारने त्यावर बंदी घातली होती व न्गुगी यांना अटक करण्यात आली होती. ''डीकॉलोनाईसिंग द माईंड'' (१९८६) या त्यांच्या प्रसिद्ध ग्रंथातून त्यांनी 'आफ्रिकन भाषेतूनच आफ्रिकन जनतेचे प्रश्न प्रभावीपणे मांडले जाऊ शकतात' असे प्रतिपादन केले आहे. == आत्मचरित्रात्मक ग्रंथ == * ''ड्रीम्स इन टाईम ऑफ वॉर'' (Dreams in a Time of War - २०१०): यात त्यांच्या बालपणीच्या आठवणी आहेत. * ''इन द हाऊस ऑफ द इंटरप्रिटर'' (In the House of the Interpreter - २०१२): यामध्ये १९५० च्या काळातील ब्रिटिशविरोधी आंदोलनाचे वर्णन आहे. * ''बर्थ ऑफ ए ड्रीमवीवर: ए रायटर्स अवेकनिंग'' (Birth of a Dream Weaver - २०१६): यामध्ये न्गुगी यांच्या मॅकरेरे विद्यापीठामधील दिवसांचे चित्रण आहे. == वैयक्तिक आयुष्य आणि राजकीय छळ == न्गुगी वा थिअंगो यांनी वसाहतवादातून मुक्ततेविषयी बोलताना 'मनाची वसाहतवादातून मुक्तता करणे' (Decolonising the mind), मातृभाषेचा वापर व स्वतःच्या संस्कृतीमध्ये घट्ट रुजलेली मुळे असण्याची गरज यांचा जोरदार पुरस्कार केला. १९७७ मधील त्यांच्या राजकीय उपरोधाने भरलेल्या नाटकामुळे तत्कालीन केनियन राजवटीने त्यांना १९७८ मध्ये कोणत्याही खटल्याशिवाय एक वर्ष कारावासात ठेवले होते.<ref>{{cite web |title=Ngũgĩ wa Thiong'o's imprisonment |url=https://www.britannica.com/biography/Ngugi-wa-Thiongo |website=britannica.com |accessdate=३ जुलै २०२६}}</ref> दीर्घकाळ परदेशात (विशेषतः अमेरिकेत) राहिल्यानंतर २००४ मध्ये न्गुगी आपल्या पत्नीसोबत केन्यामध्ये परतले. ते आपल्या ''मुरोगी वां कागोगो'' या पुस्तकाचा प्रसार करत असताना त्यांच्यावर प्राणघातक हल्ला झाला. त्यातून बचावल्यानंतर त्यांनी आणि त्यांच्या पत्नीने देशाबाहेर राहून आपले साहित्यिक व सांस्कृतिक कार्य सुरू ठेवले. जगभरातील अनेक पुरस्कार व मानद पदव्या प्रदान करून न्गुगी वा थिअंगो यांचा गौरव करण्यात आला आहे. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:केन्याचे लेखक]] [[वर्ग:आफ्रिकन लेखक]] [[वर्ग:इ.स. १९३८ मधील जन्म]] ong6i6ygzhfahi2anh12j84i1qxicaj 0 346757 2692514 2692363 2026-07-04T05:34:19Z Abhijitsathe 4193 /* उत्तर प्रदेश */ 2692514 wikitext text/x-wiki [[२०२४ भारतीय सार्वत्रिक निवडणुका|२०२४ च्या सार्वत्रिक निवडणुकांद्वारे]] भारताच्या '''[[अठरावी लोकसभा|१८व्या लोकसभेवर]] निवडून गेलेल्या खासदारांची''' राज्यनिहाय यादी येथे आहे. ४ जून २०२४ रोजी निकाल जाहीर झाले.<ref>{{Cite web |title=Lok Sabha Election 2024 Schedule: Elections Date, Month, Seats, States and Candidates |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/lok-sabha-election-schedule |access-date=2024-06-03 |website=द टाइम्स ऑफ इंडिया |language=en}}</ref><ref name="Lok Sabha Elections 2024 Results: Full List of winners on all 543 seats">{{cite news|last1=द इंडियन एक्सप्रेस|title=Lok Sabha Elections 2024 Results: Full List of winners on all 543 seats|url=https://indianexpress.com/elections/2019-general-election-schedule/full-list-of-winners-in-lok-sabha-elections-2024-9364542/|accessdate=5 June 2024|date=4 June 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240605115428/https://indianexpress.com/elections/2019-general-election-schedule/full-list-of-winners-in-lok-sabha-elections-2024-9364542/|archivedate=5 June 2024|language=en}}</ref><ref name="Lok Sabha Election Results 2024: Full list of constituency-wise winners, parties and margin">{{cite news|last1=India TV News|first1=|last2=|first2=|title=Lok Sabha Election Results 2024: Full list of constituency-wise winners, parties and margin|url=https://www.indiatvnews.com/news/india/lok-sabha-election-results-2024-full-list-of-all-constituency-wise-leading-winning-candidates-parties-bjp-congress-2024-06-04-934845|accessdate=5 June 2024|work=|date=4 June 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240605120528/https://www.indiatvnews.com/news/india/lok-sabha-election-results-2024-full-list-of-all-constituency-wise-leading-winning-candidates-parties-bjp-congress-2024-06-04-934845|archivedate=5 June 2024|language=en}}</ref> ==खासदार== ===अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह=== {{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह|<span style="color:white;">'''अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह'''</span>]] |- | १ | [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]] | [[बिश्नू पद रे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===आंध्र प्रदेश=== {{legend2|#FFFF31|[[तेलुगू देशम पक्ष|ते.दे.प.]] (१६) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#1569C7|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|यु.श्र.र.काँ.प.]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#ca420f|[[जन सेना पक्ष|ज.ने.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आंध्र प्रदेश|<span style="color:white;">'''आंध्र प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[अरकू लोकसभा मतदारसंघ|अरकू]] | [[चेट्टी तनुजा राणी|डॉ. चेट्टी तनुजा राणी]] |bgcolor=#1569C7| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २ | [[श्रीकाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|श्रीकाकुलम]] | [[राममोहन एन. किंजरापू|किंजरापू राममोहन नायडू]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[नागरी विमान वाहतूक मंत्रालय|नागरी विमान वाहतूक मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ३ | [[विजयनगरम लोकसभा मतदारसंघ|विजयनगरम]] | [[कलीसेट्टी अप्पला नायडू]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[विशाखापट्टणम लोकसभा मतदारसंघ|विशाखापट्टणम]] | [[मथुकुमिल्ली श्रीभरत]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[अनकापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|अनकापल्ली]] | [[चिंतकुंटा मुन्नुस्वामी रमेश]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[काकीनाडा लोकसभा मतदारसंघ|काकीनाडा]] | [[तंगेला उदय श्रीनिवास]] |bgcolor=#ca420f| | [[जन सेना पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[अमलापुरम लोकसभा मतदारसंघ|अमलापुरम]] | [[गंटी हरीश मधुर]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[राजमुंद्री लोकसभा मतदारसंघ|राजमुंद्री]] | [[दग्गुबाती पुरंदेश्वरी|पुरंदेश्वरी व्यंकटेश्वरराव दग्गुबाती]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[नरसपूर लोकसभा मतदारसंघ|नरसपूर]] | [[भूपती राजू श्रीनिवास वर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[अवजड उद्योग मंत्रालय (भारत)|अवजड उद्योग राज्यमंत्री]] व [[पोलाद मंत्रालय (भारत)|पोलाद राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १० | [[एलुरु लोकसभा मतदारसंघ|एलुरु]] | [[पुट्टा महेश कुमार]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[मछलीपट्टणम लोकसभा मतदारसंघ|मछलीपट्टणम]] | [[बालाशौरी वल्लभनेनी]] |bgcolor=#ca420f| | [[जन सेना पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[विजयवाडा लोकसभा मतदारसंघ|विजयवाडा]] | [[केसीनेनी चिन्नी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[गुंटुर लोकसभा मतदारसंघ|गुंटुर]] | [[चंद्रशेखर पेम्मासनी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[ग्रामीण विकास मंत्रालय (भारत)|ग्रामीण विकास राज्यमंत्री]] व [[दूरसंचार मंत्रालय (भारत)|दूरसंचार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १४ | [[नरसरावपेट लोकसभा मतदारसंघ|नरसरावपेट]] | [[लवु श्रीकृष्ण देवरयलु]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[बापटला लोकसभा मतदारसंघ|बापटला]] | [[कृष्णप्रसाद टेन्नेटी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[ओंगोल लोकसभा मतदारसंघ|ओंगोल]] | [[मगुंटा श्रीनिवासुलू रेड्डी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[नंद्याल लोकसभा मतदारसंघ|नंद्याल]] | [[बायरेड्डी शबरी|डॉ. बायरेड्डी शबरी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[कुर्नूल लोकसभा मतदारसंघ|कुर्नूल]] | [[बस्तीपती नागराजू पंचलिंगला]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[अनंतपूर लोकसभा मतदारसंघ|अनंतपूर]] | [[अंबिका लक्ष्मीनारायण वाल्मिकी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[हिंदूपूर लोकसभा मतदारसंघ|हिंदूपूर]] | [[बी.के. पार्थसारथी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[कडप्पा लोकसभा मतदारसंघ|कडप्पा]] | [[वाय.एस. अविनाश रेड्डी|यदुगिरी सदिंती अविनाश रेड्डी]] |bgcolor=#1569C7| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २२ | [[नेल्लोर लोकसभा मतदारसंघ|नेल्लोर]] | [[वेमिरेड्डी प्रभाकर रेड्डी]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[तिरुपती लोकसभा मतदारसंघ|तिरुपती]] | [[मड्डिला गुरुमुर्ती|मड्डिला मुन्नीकृष्णय्या गुरुमुर्ती]] |bgcolor=#1569C7| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २४ | [[राजमपेट लोकसभा मतदारसंघ|राजमपेट]] | [[पी.व्ही. मिथुन रेड्डी|पेद्दरेड्डी वेंकट मिधून रेड्डी]] |bgcolor=#1569C7| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २५ | [[चित्तूर लोकसभा मतदारसंघ|चित्तूर]] | [[दग्गुमला प्रसाद राव]] |bgcolor=#FFED00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===अरुणाचल प्रदेश=== {{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अरुणाचल प्रदेश|<span style="color:white;">'''अरुणाचल प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[पश्चिम अरुणाचल लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम अरुणाचल]] | [[किरेन रिजीजू|किरेन रिंचिन रिजीजू]] | bgcolor=#FBB917| |[[भारतीय जनता पक्ष]] | bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[संसदीय कामकाज मंत्रालय (भारत)|संसदीय कामकाज मंत्री]] व [[अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्रालय (भारत)|अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २ | [[पूर्व अरुणाचल लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व अरुणाचल]] | [[तपिर गाओ]] | bgcolor=#FBB917| |[[भारतीय जनता पक्ष]] | bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===आसाम=== {{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (९) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#99CCFF|[[आसाम गण परिषद|आ.ग.प]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend2|#FAED09|[[संयुक्त जनता पक्ष, लिबरल|सं.ज.प. (लि)]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आसाम|<span style="color:white;">'''आसाम'''</span>]] |- | १ | [[कोक्राझार लोकसभा मतदारसंघ|कोक्राझार]] | [[जोयंता बसुमतरी]] |bgcolor=#FAED09| | [[संयुक्त जनता पक्ष, लिबरल]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २ | [[धुब्री लोकसभा मतदारसंघ|धुब्री]] | [[रकिबुल हुसेन|रकिबुल नुरुल हुसेन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[बारपेटा लोकसभा मतदारसंघ|बारपेटा]] | [[फणी भूषण चौधरी|फणीभूषण रमेश चौधरी]] |bgcolor=#99CCFF| | [[आसाम गण परिषद]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[दरांग-उदलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|दरांग-उदलगिरी]] | [[दिपीप सैकिया सोनोवाल|दिलीप प्रभीन सैकिया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघ|गुवाहाटी]] | [[बिजुली कलिता मेधी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[दिफू लोकसभा मतदारसंघ|दिफू]] | [[अमरसिंह तिस्सो]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[करीमगंज लोकसभा मतदारसंघ|करीमगंज]] | [[कृपानाथ मलाह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[सिलचर लोकसभा मतदारसंघ|सिलचर]] | [[परिमल सुक्लबैद्य]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|९ | rowspan="2"|[[नगाव लोकसभा मतदारसंघ|नगाव]] | [[प्रद्युत बोरडोलोई]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १८ मार्च २०२६ रोजी राजीनामा दिला (भाजपमध्ये प्रवेश करून आसाम विधानसभा निवडणूक लढविण्यासाठी) |- | colspan="5"| रिक्त ''(१८ मार्च २०२६ पासून)'' |- | १० | [[काझीरंगा लोकसभा मतदारसंघ|काझीरंगा]] | [[कामाख्य प्रसाद टासा|कामाख्य प्रसाद देवारम टासा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[सोनीतपूर लोकसभा मतदारसंघ|सोनीतपूर]] | [[रणजित दत्त|रणजित कुलाधर दत्त]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[लखीमपूर लोकसभा मतदारसंघ|लखीमपूर]] | [[प्रधान बरुआ]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[दिब्रुगढ लोकसभा मतदारसंघ|दिब्रुगढ]] | [[सर्बानंद सोनोवाल|ॲड. सर्बानंद जिबेश्वर सोनोवाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[बंदरे, जहाज वाहतूक आणि जलमार्ग मंत्रालय (भारत)|बंदरे, जहाज वाहतूक आणि जलमार्ग मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १४ | [[जोरहाट लोकसभा मतदारसंघ|जोरहाट]] | [[गौरव गोगोई|गौरव तरुण गोगोई]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | [[लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते|सभागृह विरोधी उप पक्षनेता]] (१४ जुलै २०२४ पासून) |} ===बिहार=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[बिहार|<span style="color:white;">'''बिहार'''</span>]] |- | १ | [[वाल्मिकीनगर लोकसभा मतदारसंघ|वाल्मिकीनगर]] | [[सुनील कुमार कुशवाह]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[पश्चिम चंपारण लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम चंपारण]] | [[संजय जैस्वाल|डॉ. संजय मदनप्रसाद जयस्वाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[पूर्व चंपारण लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व चंपारण]] | [[राधामोहन सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[शिवहर लोकसभा मतदारसंघ|शिवहर]] | [[लवली आनंद|लवली आनंद सिंह]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[सीतामढी लोकसभा मतदारसंघ|सीतामढी]] | [[देवेशचंद्र ठाकूर|ॲड. देवेशचंद्र ठाकूर]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[मधुबनी लोकसभा मतदारसंघ|मधुबनी]] | [[अशोक कुमार यादव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[झांझरपूर लोकसभा मतदारसंघ|झांझरपूर]] | [[रामप्रीत मंडल]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[सुपॉल (लोकसभा मतदारसंघ)|सुपॉल]] | [[दिलेश्वर कामाईत]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[अरारिया लोकसभा मतदारसंघ|अरारिया]] | [[प्रदीप कुमार सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[किशनगंज लोकसभा मतदारसंघ|किशनगंज]] | [[मोहम्मद जावेद|डॉ. मोहम्मद जावेद]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ११ | [[कटिहार लोकसभा मतदारसंघ|कटिहार]] | [[तारिक अन्वर|तारिक मुश्ताक अन्वर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १२ | [[पूर्णिया लोकसभा मतदारसंघ|पूर्णिया]] | [[पप्पू यादव|राजेश रंजन उर्फ पप्पू यादव]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[माधेपुरा लोकसभा मतदारसंघ|माधेपुरा]] | [[दिनेशचंद्र यादव|दिनेशचंद्र रामधारी यादव]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[दरभंगा लोकसभा मतदारसंघ|दरभंगा]] | [[गोपाळ जी ठाकूर|डॉ. गोपाळजी गणेश ठाकूर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[मुझफ्फरपूर लोकसभा मतदारसंघ|मुझफ्फरपूर]] | [[राजभूषण चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[जलशक्ती मंत्रालय (भारत)|जलशक्ती राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १६ | [[वैशाली लोकसभा मतदारसंघ|वैशाली]] | [[विणा देवी|विणादेवी दिनेश सिंह]] |bgcolor=#5B006A| | [[लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[गोपालगंज लोकसभा मतदारसंघ|गोपालगंज]] | [[आलोक कुमार सुमन|डॉ. आलोककुमार जयश्रीराम सुमन]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[सिवान लोकसभा मतदारसंघ|सिवान]] | [[विजयलक्ष्मी देवी कुशवाह ]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[महाराजगंज (बिहार) लोकसभा मतदारसंघ|महाराजगंज]] | [[जनार्दन सिंह सिगरीवाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[सारन लोकसभा मतदारसंघ|सारन]] | [[राजीव प्रताप रुडी|ॲड. राजीव प्रताप रुडी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[हाजीपूर लोकसभा मतदारसंघ|हाजीपूर]] | [[चिराग पासवान|चिराग रामविलास पासवान]] |bgcolor=#5B006A| | [[लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[अन्न प्रक्रिया उद्योग मंत्रालय (भारत)|अन्न प्रक्रिया उद्योग मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २२ | [[उजियारपूर लोकसभा मतदारसंघ|उजियारपूर]] | [[नित्यानंद राय|नित्यानंद गंगाभूषण राय]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २३ | [[समस्तीपूर लोकसभा मतदारसंघ|समस्तीपूर]] | [[शांभवी चौधरी]] |bgcolor=#5B006A| | [[लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[बेगुसराई लोकसभा मतदारसंघ|बेगुसराई]] | [[गिरीराज सिंह|गिरीराज रामअवतार सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[वस्त्र मंत्रालय (भारत)|वस्त्र मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २५ | [[खगरिया लोकसभा मतदारसंघ|खगरिया]] | [[राजेश वर्मा]] |bgcolor=#5B006A| | [[लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[भागलपूर लोकसभा मतदारसंघ|भागलपूर]] | [[अजय कुमार मंडल]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २७ | [[बांका लोकसभा मतदारसंघ|बांका]] | [[गिरिधारी यादव|ॲड. गिरिधारी धानो यादव]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २८ | [[मुंगेर लोकसभा मतदारसंघ|मुंगेर]] | [[ललन सिंह|राजीव रंजन (लल्लन सिंह)]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[पंचायत राज मंत्रालय|पंचायत राज मंत्री]] व [[मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय मंत्रालय|मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २९ | [[नालंदा लोकसभा मतदारसंघ|नालंदा]] | [[कौशलेंद्र कुमार]] |bgcolor=#003366| | [[जनता दल (संयुक्त)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३० | [[पटना साहिब लोकसभा मतदारसंघ|पटना साहिब]] | [[रविशंकर प्रसाद|ॲड. रविशंकर ठाकूर प्रसाद]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३१ | [[पाटलीपुत्र लोकसभा मतदारसंघ|पाटलीपुत्र]] | [[मिसा भारती]] |bgcolor=#056D05| | [[राष्ट्रीय जनता दल]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३२ | [[अराह लोकसभा मतदारसंघ|अराह]] | [[सुदामा प्रसाद]] |bgcolor=#C41301| | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सिस्ट-लेनिनिस्ट) लिबरेशन]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३३ | [[बक्सर लोकसभा मतदारसंघ|बक्सर]] | [[सुधाकर सिंह (बिहारचे राजकारणी)|सुधाकर सिंह]] |bgcolor=#056D05| | [[राष्ट्रीय जनता दल]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३४ | [[सासाराम लोकसभा मतदारसंघ|सासाराम]] | [[मनोज कुमार (बिहारी राजकारणी)|मनोज कुमार]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३५ | [[काराकट लोकसभा मतदारसंघ|काराकट]] | [[राजा रामसिंह कुशवाह]] |bgcolor=#C41301| | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सिस्ट-लेनिनिस्ट) लिबरेशन]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३६ | [[जहानाबाद लोकसभा मतदारसंघ|जहानाबाद]] | [[सुरेंद्र प्रसाद यादव]] |bgcolor=#056D05| | [[राष्ट्रीय जनता दल]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३७ | [[औरंगाबाद (बिहार) लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद]] | [[अभय कुशवाह]] |bgcolor=#056D05| | [[राष्ट्रीय जनता दल]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३८ | [[गया लोकसभा मतदारसंघ|गया]] | [[जितनराम मांझी|जितनराम रामजीत मांझी]] |bgcolor=#F5D62A| | [[हिंदुस्तानी अवाम मोर्चा (धर्मनिरपेक्ष)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३९ | [[नवदा लोकसभा मतदारसंघ|नवदा]] | [[विवेक ठाकूर|ॲड. विवेक चंद्रेश्वर ठाकूर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४० | [[जमुई लोकसभा मतदारसंघ|जमुई]] | [[अरुण भारती]] |bgcolor=#5B006A| | [[लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===चंदिगढ=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[चंदिगढ|<span style="color:white;">'''चंदिगढ'''</span>]] |- | १ | [[चंदिगढ लोकसभा मतदारसंघ|चंदिगढ]] | [[मनीष तिवारी|ॲड. मनीष विश्वनाथ तिवारी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===छत्तीसगढ=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[छत्तीसगढ|<span style="color:white;">'''छत्तीसगढ'''</span>]] |- | १ | [[सरगुजा लोकसभा मतदारसंघ|सरगुजा]] | [[चिंतामणी महाराज|चिंतामणी रामेश्वर महाराज]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[रायगढ लोकसभा मतदारसंघ|रायगढ]] | [[राधेश्याम राठिया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[जंजगिर लोकसभा मतदारसंघ|जंजगिर-चम्पा]] | [[कमलेश जांगडे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[कोर्बा लोकसभा मतदारसंघ|कोर्बा]] | [[ज्योत्स्ना महंत|ज्योत्स्ना चरणदास महंत]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५ | [[बिलासपूर लोकसभा मतदारसंघ|बिलासपूर]] | [[तोखन साहू]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[गृहनिर्माण आणि शहरी व्यवहार मंत्रालय (भारत)|गृहनिर्माण आणि शहरी व्यवहार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६ | [[राजनांदगांव लोकसभा मतदारसंघ|राजनांदगांव]] | [[संतोष पांडे|ॲड. संतोष पांडे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[दुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|दुर्ग]] | [[विजय बाघेल|विजय नम्मूलाल बाघेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[रायपूर लोकसभा मतदारसंघ|रायपूर]] | [[ब्रिजमोहन अग्रवाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[महासमुंद लोकसभा मतदारसंघ|महासमुंद]] | [[रुपकुमारी चौधरी|रुपकुमारी ओमप्रकाश चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[बस्तर लोकसभा मतदारसंघ|बस्तर]] | [[महेश कश्यप]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[कांकेर लोकसभा मतदारसंघ|कांकेर]] | [[भोजराज नाग]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव|<span style="color:white;">'''दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव'''</span>]] |- | १ | [[दादरा आणि नगर-हवेली लोकसभा मतदारसंघ|दादरा आणि नगर-हवेली]] | [[कलाबेन देलकर|कलाबेन मोहनभाई देलकर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[दमण आणि दीव लोकसभा मतदारसंघ|दमण आणि दीव]] | [[उमेशभाई पटेल|उमेशभाई बाबूभाई पटेल]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | सध्यातरी तटस्थ | |} ===गोवा=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[गोवा|<span style="color:white;">'''गोवा'''</span>]] |- | १ | [[उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर गोवा]] | [[श्रीपाद येस्सो नाईक]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[ऊर्जा मंत्रालय (भारत)|ऊर्जा राज्यमंत्री]] व [[नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालय (भारत)|नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २ | [[दक्षिण गोवा लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण गोवा]] | [[विरिएटो फर्नांडिस|कॅप्टन विरिएटो हिपोलीताद दे मेंडोंका फर्नांडिस]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===गुजरात=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[गुजरात|<span style="color:white;">'''गुजरात'''</span>]] |- | १ | [[कच्छ लोकसभा मतदारसंघ|कच्छ]] | [[विनोद लखमशी चावडा|ॲड. विनोद लखमशी चावडा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[बनासकांठा लोकसभा मतदारसंघ|बनासकांठा]] | [[गेनी ठाकोर|गेनीबेन नागाजीभाई ठाकोर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[पाटण लोकसभा मतदारसंघ|पाटण]] | [[भरतसिंह डाभी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[महेसाणा लोकसभा मतदारसंघ|महेसाणा]] | [[हरिभाई पटेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[साबरकांठा लोकसभा मतदारसंघ|साबरकांठा]] | [[शोभना बरैया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[गांधीनगर लोकसभा मतदारसंघ|गांधीनगर]] | [[अमित शाह|अमित अनिलचंद्र शाह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह मंत्री]] व [[सहकार मंत्रालय|सहकार मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ७ | [[अहमदाबाद पूर्व लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व अहमदाबाद]] | [[हसमुख पटेल|हसमुख सोमाभाई पटेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[अहमदाबाद पश्चिम लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम अहमदाबाद]] | [[दिनेश मकवाना]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[सुरेंद्रनगर लोकसभा मतदारसंघ|सुरेंद्रनगर]] | [[चंदू शिहोरा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[राजकोट लोकसभा मतदारसंघ|राजकोट]] | [[परषोत्तम रुपाला|परषोत्तम खोडाभाई रुपाला]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[पोरबंदर लोकसभा मतदारसंघ|पोरबंदर]] | [[मनसुख मांडविया|डॉ. मनसुख लक्ष्मण मांडाविया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[श्रम आणि रोजगार मंत्रालय (भारत)|श्रम आणि रोजगार मंत्री]] व [[युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्रालय (भारत)|युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १२ | [[जामनगर लोकसभा मतदारसंघ|जामनगर]] | [[पूनमबेन मडाम|पूनमबेन परमिंदरकुमार मडाम]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[जुनागढ लोकसभा मतदारसंघ|जुनागढ]] | [[राजेश चुडासमा|राजेश नरन चुडासमा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[अमरेली लोकसभा मतदारसंघ|अमरेली]] | [[भरत सुतारिया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[भावनगर लोकसभा मतदारसंघ|भावनगर]] | [[निमुबेन बंभानिया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण मंत्रालय|ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १६ | [[आणंद लोकसभा मतदारसंघ|आणंद]] | [[मितेशभाई पटेल|मितेश रमेश उर्फ 'बकाभाई' पटेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[खेडा लोकसभा मतदारसंघ|खेडा]] | [[देवुसिंह जेसिंगभाई चौहाण|देवुसिंह जेसिंगभाई चौहान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[पंचमहाल लोकसभा मतदारसंघ|पंचमहाल]] | [[राजपालसिंह जाधव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[दाहोद लोकसभा मतदारसंघ|दाहोद]] | [[जसवंतसिंह सुमनभाई भाभोर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[वडोदरा लोकसभा मतदारसंघ|वडोदरा]] | [[हेमांग जोशी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[छोटा उदेपूर लोकसभा मतदारसंघ|छोटा उदेपूर]] | [[जशुभाई राठवा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २२ | [[भरुच लोकसभा मतदारसंघ|भरुच]] | [[मनसुखभाई वसावा|मनसुख धानजी वसावा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[बारडोली लोकसभा मतदारसंघ|बारडोली]] | [[परभुभाई नागरभाई वसावा|परभु नागर वसावा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[सुरत लोकसभा मतदारसंघ|सुरत]] | [[मुकेश दलाल|मुकेशकुमार चंद्रकांत दलाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | बिनविरोध निवड |- | २५ | [[नवसारी लोकसभा मतदारसंघ|नवसारी]] | [[चंद्रकांत रघुनाथ पाटील]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[जलशक्ती मंत्रालय (भारत)|जलशक्ती मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २६ | [[वलसाड लोकसभा मतदारसंघ|वलसाड]] | [[धवल पटेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===हरियाणा=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[हरियाणा|<span style="color:white;">'''हरियाणा'''</span>]] |- | १ | [[अंबाला लोकसभा मतदारसंघ|अंबाला]] | [[वरुण चौधरी|ॲड. वरुण फुलचंद चौधरी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[कुरुक्षेत्र लोकसभा मतदारसंघ|कुरुक्षेत्र]] | [[नवीन जिंदल|नवीन ओमप्रकाश जिंदल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[सिरसा लोकसभा मतदारसंघ|सिरसा]] | [[शैलजा कुमारी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४ | [[हिसार लोकसभा मतदारसंघ|हिसार]] | [[जय पर्काश]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५ | [[कर्नाल लोकसभा मतदारसंघ|कर्नाल]] | [[मनोहरलाल खट्टर|मनोहरलाल हरबंसलाल खट्टर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[ऊर्जा मंत्रालय (भारत)|ऊर्जा मंत्री]] व [[गृहनिर्माण आणि शहरी व्यवहार मंत्रालय (भारत)|गृहनिर्माण तथा शहरी व्यवहार मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६ | [[सोनीपत लोकसभा मतदारसंघ|सोनीपत]] | [[सतपाल ब्रह्मचारी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७ | [[रोहतक लोकसभा मतदारसंघ|रोहतक]] | [[दिपेंदर सिंग हूडा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ८ | [[भिवानी-महेंद्रगढ लोकसभा मतदारसंघ|भिवानी-महेंद्रगढ]] | [[धरमबीर|चौधरी धरमबीरसिंह पंघाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[गुडगांव लोकसभा मतदारसंघ|गुडगांव]] | [[इंदरजीतसिंग राव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालय|सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]], [[नियोजन मंत्रालय (भारत)|नियोजन राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]] व [[संस्कृती मंत्रालय (भारत)|संस्कृती राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १० | [[फरीदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरिदाबाद]] | [[क्रिशन पाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[सहकार मंत्रालय|सहकार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |} ===हिमाचल प्रदेश=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[हिमाचल प्रदेश|<span style="color:white;">'''हिमाचल प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[कांगरा लोकसभा मतदारसंघ|कांगरा]] | [[राजीव भारद्वाज]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[मंडी लोकसभा मतदारसंघ|मंडी]] | [[कंगना राणावत|कंगना अमरदीप राणावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[हमीरपूर लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]] | [[अनुराग ठाकूर|अनुराग प्रेमसिंग ठाकूर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[शिमला लोकसभा मतदारसंघ|शिमला]] | [[सुरेश कुमार कश्यप|सुरेश चम्बलसिंह कश्यप]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===जम्मू आणि काश्मीर=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|<span style="color:white;">'''जम्मू आणि काश्मीर'''</span>]] |- | १ | [[बारामुल्ला लोकसभा मतदारसंघ|बारामुल्ला]] | [[शेख अब्दुल रशीद]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | सध्यातरी तटस्थ | |- | २ | [[श्रीनगर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीनगर]] | [[आगा सय्यद रुहुल्ला मेहदी]] |bgcolor=#fe0000| | [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[अनंतनाग लोकसभा मतदारसंघ|अनंतनाग-राजौरी]] | [[मियाँ अल्ताफ अहमद लार्वी]] |bgcolor=#fe0000| | [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४ | [[उधमपूर लोकसभा मतदारसंघ|उधमपूर]] | [[जितेंद्र सिंह|डॉ. जितेंद्र राजिंदर सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[विज्ञान आणि तंत्रज्ञान मंत्रालय (भारत)|विज्ञान आणि तंत्रज्ञान राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]], [[पृथ्वी विज्ञान मंत्रालय|पृथ्वी विज्ञान राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]], [[पंतप्रधान कार्यालय (भारत)|पंतप्रधान कार्यालय राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)<br>[[कार्मिक, सार्वजनिक तक्रारी आणि निवृत्ती वेतन मंत्रालय|कार्मिक, सार्वजनिक तक्रारी आणि निवृत्ती वेतन राज्यमंत्री]], [[अणुऊर्जा|अणुऊर्जा राज्यमंत्री]], [[अंतराळ|अंतराळ राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ५ | [[जम्मू लोकसभा मतदारसंघ|जम्मू]] | [[जुगल किशोर शर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===झारखंड=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[झारखंड|<span style="color:white;">'''झारखंड'''</span>]] |- | १ | [[राजमहल लोकसभा मतदारसंघ|राजमहल]] | [[विजय कुमार हंसडक]] |bgcolor=#337316| | [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[डुमका लोकसभा मतदारसंघ|डुमका]] | [[नलिन सोरेन]] |bgcolor=#337316| | [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[गोड्डा लोकसभा मतदारसंघ|गोड्डा]] | [[निशिकांत दुबे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[चत्रा लोकसभा मतदारसंघ|चत्रा]] | [[कालीचरण सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[कोडर्मा लोकसभा मतदारसंघ|कोडर्मा]] | [[अन्नपूर्णा देवी यादव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[महिला आणि बाल विकास मंत्रालय (भारत)|महिला आणि बाल विकास मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६ | [[गिरिडीह लोकसभा मतदारसंघ|गिरिडीह]] | [[चंद्र प्रकाश चौधरी]] |bgcolor=#6827B5| | [[अखिल झारखंड विद्यार्थी संघ पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[धनबाद लोकसभा मतदारसंघ|धनबाद]] | [[दुलु माहतो]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[रांची लोकसभा मतदारसंघ|रांची]] | [[संजय सेठ]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[संरक्षण मंत्रालय (भारत)|संरक्षण राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ९ | [[जमशेदपूर लोकसभा मतदारसंघ|जमशेदपूर]] | [[बिद्युत बरन माहतो]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[सिंगभूम लोकसभा मतदारसंघ|सिंगभूम]] | [[जोबा माझी]] |bgcolor=#337316| | [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ११ | [[खुंटी लोकसभा मतदारसंघ|खुंटी]] | [[कालीचरण मुंडा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १२ | [[लोहारडागा लोकसभा मतदारसंघ|लोहरदग्गा]] | [[सुखदेव भगत]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[पलामौ लोकसभा मतदारसंघ|पलामू]] | [[विष्णु दयाल राम]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[हझारीबाग लोकसभा मतदारसंघ|हझारीबाग]] | [[मनीष जैस्वाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===कर्नाटक=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कर्नाटक|<span style="color:white;">'''कर्नाटक'''</span>]] |- | १ | [[चिक्कोडी लोकसभा मतदारसंघ|चिक्कोडी]] | [[प्रियांका जारकीहोळी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[बेळगांव लोकसभा मतदारसंघ|बेळगांव]] | [[जगदीश शेट्टर|ॲड. जगदीश शिवप्पा शेट्टर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[बागलकोट लोकसभा मतदारसंघ|बागलकोट]] | [[पी.सी. गड्डीगौडार|ॲड. पर्वतगौडा चंदनगौडा गड्डीगौडार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[विजापूर लोकसभा मतदारसंघ|विजापूर]] | [[रमेश जिगाजीनागी|रमेश चंदप्पा जिगाजीनागी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[गुलबर्गा लोकसभा मतदारसंघ|गुलबर्गा]] | [[राधाकृष्ण दोड्डामणी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६ | [[रायचूर लोकसभा मतदारसंघ|रायचूर]] | [[जी. कुमार नाईक]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७ | [[बीदर लोकसभा मतदारसंघ|बीदर]] | [[सागर खांद्रे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ८ | [[कोप्पळ लोकसभा मतदारसंघ|कोप्पळ]] | [[के. राजशेखर बसवराज हितनळ]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ९ | [[बेळ्ळारी लोकसभा मतदारसंघ|बेळ्ळारी]] | [[एरेगर तुकाराम]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १० | [[हावेरी लोकसभा मतदारसंघ|हावेरी]] | [[बसवराज बोम्मई|बसवराज सोमप्पा बोम्मई]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[धारवाड लोकसभा मतदारसंघ|धारवाड]] | [[प्रल्हाद जोशी|प्रल्हाद व्येंकटेश जोशी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण मंत्रालय|ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण मंत्री]] व [[नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालय (भारत)|नूतन तथा नवीकरणीय ऊर्जा मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १२ | [[उत्तर कन्नड लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर कन्नड]] | [[विश्वेश्वर हेगडे कागेरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[दावणगेरे लोकसभा मतदारसंघ|दावणगेरे]] | [[प्रभा मल्लिकार्जुन|डॉ. प्रभा मल्लिकार्जून]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १४ | [[शिमोगा लोकसभा मतदारसंघ|शिमोगा]] | [[बी.वाय. राघवेन्द्र|बुक्कणेरे येडियुरप्पा राघवेंद्र]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[उडुपी चिकमगळूर लोकसभा मतदारसंघ|उडुपी चिकमगळूर]] | [[कोटा श्रीनिवास पुजारी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[हासन लोकसभा मतदारसंघ|हासन]] | [[श्रेयस पटेल]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १७ | [[दक्षिण कन्नड लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण कन्नड]] | [[ब्रिजेश चौटा|कॅप्टब ब्रिजेश चौटा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[चित्रदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|चित्रदुर्ग]] | [[गोविंद करजोळ|गोविंद मुक्तप्पा करजोळ]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[तुमकुर लोकसभा मतदारसंघ|तुमकुर]] | [[विरण्णा सोमण्णा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[जलशक्ती मंत्रालय (भारत)|जलशक्ती राज्यमंत्री]] व [[रेल्वेमंत्री|रेल्वे राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २० | [[मंड्या लोकसभा मतदारसंघ|मंड्या]] | [[एच.डी. कुमारस्वामी|हरदनहळ्ळी देवेगौडा कुमारस्वामी]] |bgcolor=#02865A| | [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[अवजड उद्योग मंत्रालय (भारत)|अवजड उद्योग मंत्री]] व [[पोलाद मंत्रालय (भारत)|पोलाद मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २१ | [[मैसुरू लोकसभा मतदारसंघ|मैसुरू]] | [[यदुवीर कृष्णदत्त चामराज वडियार|महाराज यदुवीर कृष्णदत्त चामराज वडियार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २२ | [[चामराजनगर लोकसभा मतदारसंघ|चामराजनगर]] | [[सुनील बोस]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २३ | [[बंगळूर ग्रामीण लोकसभा मतदारसंघ|बंगळूर ग्रामीण]] | [[चोलेनहळ्ळी मंजुनाथ|डॉ. चोलेनहळ्ळी नंजप्पा मंजुनाथ]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[बंगळूर उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर बंगळूर]] | [[शोभा करंदालजे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग मंत्रालय (भारत)|सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग राज्यमंत्री]] व [[श्रम आणि रोजगार मंत्रालय (भारत)|श्रम आणि रोजगार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २५ | [[बंगळूर मध्य लोकसभा मतदारसंघ|मध्य बंगळूर]] | [[पी.सी. मोहन|पी. चिक्कामुनी मोहन]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[बंगळूर दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण बंगळूर]] | [[तेजस्वी सूर्या|ॲड. तेजस्वी सूर्या]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २७ | [[चिकबळ्ळापूर लोकसभा मतदारसंघ|चिकबळ्ळापूर]] | [[केशवरेड्डी सुधाकर|डॉ. केशवरेड्डी सुधाकर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २८ | [[कोलार लोकसभा मतदारसंघ|कोलार]] | [[एम. मल्लेश बाबू]] |bgcolor=#02865A| | [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===केरळ=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[केरळ|<span style="color:white;">'''केरळ'''</span>]] |- | १ | [[कासारगोड लोकसभा मतदारसंघ|कासरगोड]] | [[राजमोहन उन्नीथन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[कण्णुर लोकसभा मतदारसंघ|कण्णुर]] | [[के. सुधाकरन|ॲड. कुंभकुडी रमुन्नी सुधाकरन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[वटकरा लोकसभा मतदारसंघ|वटकरा]] | [[शफी पारंबिल]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"| ४ | rowspan="2"| [[वायनाड लोकसभा मतदारसंघ|वायनाड]] | [[राहुल गांधी|राहुल राजीव गांधी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] |१८ जून २०२४ रोजी राजीनामा |- | [[प्रियंका गांधी|प्रियंका रॉबर्ट वाड्रा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] |२३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी पोट-निवडणुकीत विजय |- | ५ | [[कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ|कोळिकोड]] | [[एम.के. राघवन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६ | [[मलप्पुरम लोकसभा मतदारसंघ|मलप्पुरम]] | [[ई.टी. मुहम्मद बशीर]] |bgcolor=#006600| | [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७ | [[पोन्नानी लोकसभा मतदारसंघ|पोन्नानी]] | [[एम.पी. अब्दुस्समद समदानी]] |bgcolor=#006600| | [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ८ | [[पलक्कड लोकसभा मतदारसंघ|पलक्कड]] | [[व्ही.के. श्रीकांदन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ९ | [[अलातुर लोकसभा मतदारसंघ|अलातुर]] | [[के. राधाकृष्णन (राजकारणी)|के. राधाकृष्णन]] |bgcolor=#cc0d0d| | [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १० | [[त्रिशूर लोकसभा मतदारसंघ|त्रिशूर]] | [[सुरेश गोपी|सुरेश गोपीनाथन गोपी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू मंत्रालय|पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू राज्यमंत्री]] व [[पर्यटन मंत्रालय (भारत)|पर्यटन राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ११ | [[चलाकुडी लोकसभा मतदारसंघ|चलाकुडी]] | [[बेनी बेहानन|बेनी थॉमस बेहानन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १२ | [[एर्नाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|एर्नाकुलम]] | [[हिबी एडन|हिबी जॉर्ज एडन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[इडुक्की लोकसभा मतदारसंघ|इडुक्की]] | [[डीन कुरियाकोसे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १४ | [[कोट्टायम लोकसभा मतदारसंघ|कोट्टायम]] | [[फ्रान्सिस जॉर्ज (राजकारणी)|फ्रान्सिस जॉर्ज]] |bgcolor=#CC6600| | [[केरळ काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १५ | [[अलप्पुळा लोकसभा मतदारसंघ|अलप्पुळा]] | [[के.सी. वेणूगोपाल]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १६ | [[मावेलीकरा लोकसभा मतदारसंघ|मावेलीकरा]] | [[कोडीकुन्निल सुरेश|ॲड. सुरेश कुंजन कोडीकुन्निल]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १७ | [[पतनमतिट्टा लोकसभा मतदारसंघ|पतनमतिट्टा]] | [[अँटो अँटनी|ॲड. अँटो कुरुविल्ला अँटनी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १८ | [[कोल्लम लोकसभा मतदारसंघ|कोल्लम]] | [[एन.के. प्रेमचंद्रन|ॲड. एन.के. प्रेमचंद्रन]] |bgcolor=#d84c4c| | [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष|भारतीय क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १९ | [[अट्टिंगल लोकसभा मतदारसंघ|अट्टिंगल]] | [[अडूर प्रकाश|ॲड. प्रकाश कुंजुरामन अडूर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २० | [[तिरुवनंतपुरम लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवनंतपुरम]] | [[शशी थरूर|डॉ. शशी चंद्रशेखर थरूर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===लद्दाख=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[लद्दाख|<span style="color:white;">'''लद्दाख'''</span>]] |- | १ | [[लद्दाख लोकसभा मतदारसंघ|लद्दाख]] | [[मोहम्मद हनीफा]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===लक्षद्वीप=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[लक्षद्वीप|<span style="color:white;">'''लक्षद्वीप'''</span>]] |- | १ | [[लक्षद्वीप लोकसभा मतदारसंघ|लक्षद्वीप]] | [[मोहम्मद हम्दुल्ला सईद]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===मध्य प्रदेश=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मध्य प्रदेश|<span style="color:white;">'''मध्य प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[मोरेना लोकसभा मतदारसंघ|मोरेना]] | [[शिवमंगल सिंह तोमर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[भिंड लोकसभा मतदारसंघ|भिंड]] | [[संध्या रे|ॲड. संध्या सुमन रे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[ग्वाल्हेर लोकसभा मतदारसंघ|ग्वाल्हेर]] | [[भरतसिंह कुशवाह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[गुना लोकसभा मतदारसंघ|गुना]] | [[ज्योतिरादित्य शिंदे|महाराज ज्योतिरादित्य माधवराव शिंदे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[दूरसंचार मंत्रालय (भारत)|दूरसंचार मंत्री]] व [[पूर्वोत्तर क्षेत्र विकास मंत्रालय|पूर्वोत्तर क्षेत्र विकास मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ५ | [[सागर लोकसभा मतदारसंघ|सागर]] | [[लता वानखेडे|डॉ. लता वानखेडे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[तिकमगढ लोकसभा मतदारसंघ|तिकमगढ]] | [[वीरेंद्र कुमार खटीक|डॉ. वीरेंद्र कुमार खटीक]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय (भारत)|सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ७ | [[दामोह लोकसभा मतदारसंघ|दामोह]] | [[राहुल लोधी|राहुल सिंह लोधी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[खजुराहो लोकसभा मतदारसंघ|खजुराहो]] | [[व्ही.डी. शर्मा|विष्णु दत्त शर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[सतना लोकसभा मतदारसंघ|सतना]] | [[गणेश सिंह|गणेश कमलभान सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[रेवा लोकसभा मतदारसंघ|रेवा]] | [[जनार्दन मिश्रा|जनार्दन रामधर मिश्रा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[सिधी लोकसभा मतदारसंघ|सिधी]] | [[राजेश मिश्रा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[शाहडोल लोकसभा मतदारसंघ|शाहडोल]] | [[हिमाद्री सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[जबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|जबलपूर]] | [[आशिष दुबे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[मंडला लोकसभा मतदारसंघ|मंडला]] | [[फग्गन सिंह कुलास्ते|ॲड. फग्गन सिंह कुलास्ते]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[बालाघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालाघाट]] | [[भारती पारधी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[छिंदवाडा लोकसभा मतदारसंघ|छिंदवाडा]] | [[विवेक कुमार साहू|विवेक कुमार "बंटी" साहू]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[होशंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|होशंगाबाद]] | [[दर्शन सिंह चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[विदिशा लोकसभा मतदारसंघ|विदिशा]] | [[शिवराज सिंह चौहान|शिवराज सिंह प्रेमसिंह चौहान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय (भारत)|कृषी तथा शेतकरी कल्याण मंत्री]] व [[ग्रामीण विकास मंत्रालय (भारत)|ग्रामीण विकास मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १९ | [[भोपाळ लोकसभा मतदारसंघ|भोपाळ]] | [[आलोक शर्मा (भारतीय राजकारणी)|आलोक शर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[राजगढ लोकसभा मतदारसंघ|राजगढ]] | [[रोडमल नागर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[देवास लोकसभा मतदारसंघ|देवास]] | [[महेंद्र सिंग सोलंकी|ॲड. महेंद्र रामसिंह सोलंकी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २२ | [[उज्जैन लोकसभा मतदारसंघ|उज्जैन]] | [[अनिल फिरोजिया|अनिल भुरेलाल फिरोजिया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[मंदसौर लोकसभा मतदारसंघ|मंदसौर]] | [[सुधीर गुप्ता|सुधीर रामचंद्र गुप्ता]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[रतलाम लोकसभा मतदारसंघ|रतलाम]] | [[अनिता नागर सिंह चौहान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २५ | [[धार लोकसभा मतदारसंघ|धार]] | [[सावित्री ठाकूर|सावित्री तुकाराम ठाकूर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[महिला आणि बाल विकास मंत्रालय (भारत)|महिला आणि बाल विकास राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २६ | [[इंदूर लोकसभा मतदारसंघ|इंदूर]] | [[शंकर लालवाणी|शंकर जमनादास लालवाणी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २७ | [[खरगोन लोकसभा मतदारसंघ|खरगोन]] | [[गजेंद्र पटेल|ॲड. गजेंद्र उमरावसिंह पटेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २८ | [[खंडवा लोकसभा मतदारसंघ|खंडवा]] | [[ज्ञानेश्वर पाटील]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २९ | [[बेतुल लोकसभा मतदारसंघ|बेतुल]] | [[दुर्गा दास उईके]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[आदिवासी व्यवहार मंत्रालय (भारत)|आदिवासी व्यवहार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |} ===महाराष्ट्र=== * २२ जून २०२६ रोजी २/३ सदस्यांसह [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]चे बंडखोर खासदारांचा गट [[शिवसेना|शिवसेनेत]] विलीन झाला. {| class="wikitable sortable sticky-header" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[महाराष्ट्र|<span style="color:white;">'''महाराष्ट्र'''</span>]] |- | १ | [[नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ|नंदुरबार]] | [[गोवाळ पाडवी|गोवाल कागडा पाडवी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[धुळे लोकसभा मतदारसंघ|धुळे]] | [[शोभा बच्छाव|शोभा दिनेश बच्छाव]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[जळगाव लोकसभा मतदारसंघ|जळगाव]] | [[स्मिता वाघ|स्मिता उदय वाघ]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[रावेर लोकसभा मतदारसंघ|रावेर]] | [[रक्षा खडसे|रक्षा निखिल खडसे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्रालय (भारत)|युवा व्यवहार आणि क्रीडा राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ५ | [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]] | [[प्रतापराव गणपतराव जाधव]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[आयुष मंत्रालय|आयुष राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]] व [[आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय (भारत)|आरोग्य व कुटुंब कल्याण राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६ | [[अकोला लोकसभा मतदारसंघ|अकोला]] | [[अनुप धोत्रे|अनुप संजय धोत्रे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[अमरावती लोकसभा मतदारसंघ|अमरावती]] | [[बळवंत वानखेडे|बळबंत बसवंत वानखेडे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ८ | [[वर्धा लोकसभा मतदारसंघ|वर्धा]] | [[अमर काळे|अमर शरद काळे]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ९ | [[रामटेक लोकसभा मतदारसंघ|रामटेक]] | [[श्यामकुमार बर्वे|श्यामकुमार दौलत बर्वे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १० | [[नागपूर लोकसभा मतदारसंघ|नागपूर]] | [[नितीन गडकरी|नितीन जयराम गडकरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालय (भारत)|रस्ते परिवहन आणि राजमार्ग मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ११ | [[भंडारा-गोंदिया लोकसभा मतदारसंघ|भंडारा-गोंदिया]] | [[प्रशांत पडोळे|डॉ. प्रशांत यादवराव पडोळे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १२ | [[गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ|गडचिरोली-चिमूर]] | [[नामदेव किरसान|नामदेव दसाराम किरसान]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[चंद्रपूर लोकसभा मतदारसंघ|चंद्रपूर]] | [[प्रतिभा धानोरकर|प्रतिभा सुरेश धानोरकर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|१४ | rowspan="2"|[[यवतमाळ-वाशिम लोकसभा मतदारसंघ|यवतमाळ-वाशिम]] | rowspan="2"|[[संजय देशमुख (राजकारणी)|संजय उत्तमराव देशमुख]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | २२ जून २०२६ रोजी [[शिवसेना]]त विलीन |- |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|१५ | rowspan="2"|[[हिंगोली लोकसभा मतदारसंघ|हिंगोली]] | rowspan="2"|[[नागेश पाटील-आष्टीकर|नागेश बापूराव पाटील-आष्टीकर]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | २२ जून २०२६ रोजी [[शिवसेना]]त विलीन |- |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"| १६ | rowspan="2"| [[नांदेड लोकसभा मतदारसंघ|नांदेड]] | [[वसंत चव्हाण|वसंत बळवंत चव्हाण]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] |२६ ऑगस्ट २०२४ रोजी निधन |- | [[रविंद्र वसंतराव चव्हाण]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] |२३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी पोट-निवडणुकीत विजय |- | rowspan="2"|१७ | rowspan="2"|[[परभणी लोकसभा मतदारसंघ|परभणी]] | rowspan="2"|[[संजय हरिभाऊ जाधव]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | २२ जून २०२६ रोजी [[शिवसेना]]त विलीन |- |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[जालना लोकसभा मतदारसंघ|जालना]] | [[कल्याण वैजिनाथ काळे|डॉ. कल्याण वैजिनाथ काळे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १९ | [[औरंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद]] | [[संदिपान भुमरे|संदिपान असाराम भुमरे]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघ|दिंडोरी]] | [[भास्कर भगरे|भास्कर मुरलीधर भगरे]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २१ | [[नाशिक लोकसभा मतदारसंघ|नाशिक]] | [[राजाभाऊ वाजे|राजाभाऊ प्रकाश वाजे]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २२ | [[पालघर लोकसभा मतदारसंघ|पालघर]] | [[हेमंत सावरा|डॉ. हेमंत विष्णू सावरा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[भिवंडी लोकसभा मतदारसंघ|भिवंडी]] | [[सुरेश म्हात्रे|सुरेश गोपीनाथ म्हात्रे उर्फ 'बाळ्या मामा']] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २४ | [[कल्याण लोकसभा मतदारसंघ|कल्याण]] | [[श्रीकांत शिंदे|डॉ. श्रीकांत एकनाथ शिंदे]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २५ | [[ठाणे लोकसभा मतदारसंघ|ठाणे]] | [[नरेश म्हस्के|नरेश गणपत म्हस्के]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[मुंबई उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर मुंबई]] | [[पियुष गोयल|ॲड. पियुष वेदप्रकाश गोयल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालय|वाणिज्य आणि उद्योग मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २७ | [[मुंबई वायव्य लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पश्चिम मुंबई]] | [[रविंद्र वाईकर|रविंद्र दत्ताराम वायकर]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|२८ | rowspan="2"|[[मुंबई ईशान्य लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पूर्व मुंबई]] | rowspan="2"|[[संजय दिना पाटील]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | २२ जून २०२६ रोजी [[शिवसेना]]त विलीन |- |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २९ | [[मुंबई उत्तर मध्य लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-मध्य मुंबई]] | [[वर्षा गायकवाड|वर्षा एकनाथ गायकवाड]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३० | [[मुंबई दक्षिण मध्य लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण-मध्य मुंबई]] | [[अनिल देसाई|अनिल यशवंत देसाई]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३१ | [[मुंबई दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण मुंबई]] | [[अरविंद सावंत|अरविंद गणपत सावंत]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३२ | [[रायगड लोकसभा मतदारसंघ|रायगड]] | [[सुनील तटकरे|सुनील दत्तात्रय तटकरे]] |bgcolor=#00B2B2| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३३ | [[मावळ लोकसभा मतदारसंघ|मावळ]] | [[श्रीरंग बारणे|श्रीरंग चंदू 'अप्पा' बारणे]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३४ | [[पुणे लोकसभा मतदारसंघ|पुणे]] | [[मुरलीधर मोहोळ|मुरलीधर किसन मोहोळ]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[सहकार मंत्रालय|सहकार राज्यमंत्री]] व [[नागरी विमान वाहतूक मंत्रालय|नागरी विमान वाहतूक राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ३५ | [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | [[सुप्रिया सुळे|सुप्रिया सदानंद सुळे]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३६ | [[शिरुर लोकसभा मतदारसंघ|शिरुर]] | [[अमोल कोल्हे|डॉ. अमोल रामसिंह कोल्हे]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३७ | [[अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ|अहमदनगर]] | [[निलेश लंके|निलेश ज्ञानदेव लंके]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|३८ | rowspan="2"|[[शिर्डी लोकसभा मतदारसंघ|शिर्डी]] | rowspan="2"|[[भाऊसाहेब राजाराम वाकचौरे]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | २२ जून २०२६ रोजी [[शिवसेना]]त विलीन |- |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३९ | [[बीड लोकसभा मतदारसंघ|बीड]] | [[बजरंग सोनवणे|बजरंग मनोहर सोनवणे]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|४० | rowspan="2"|[[उस्मानाबाद लोकसभा मतदारसंघ|उस्मानाबाद]] | rowspan="2"|[[ओमराजे निंबाळकर|ओमप्रकाश पवन निंबाळकर]] |bgcolor=#FD7D24| | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | २२ जून २०२६ रोजी [[शिवसेना]]त विलीन |- |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४१ | [[लातूर लोकसभा मतदारसंघ|लातूर]] | [[शिवाजी बंडप्पा काळगे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४२ | [[सोलापूर लोकसभा मतदारसंघ|सोलापूर]] | [[प्रणिती शिंदे|ॲड. प्रणिती सुशीलकुमार शिंदे]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४३ | [[माढा लोकसभा मतदारसंघ|माढा]] | [[धैर्यशील मोहिते-पाटील|धैर्यशील राजसिंह मोहिते-पाटील]] |bgcolor=#0029B0| | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४४ | [[सांगली लोकसभा मतदारसंघ|सांगली]] | [[विशाल पाटील|विशाल प्रकाश पाटील]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४५ | [[सातारा लोकसभा मतदारसंघ|सातारा]] | [[उदयनराजे भोसले|श्रीमंत छत्रपती उदयनराजे प्रतापसिंहराजे भोसले]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४६ | [[रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग]] | [[नारायण राणे|नारायण तातू राणे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४७ | [[कोल्हापूर लोकसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर]] | [[कोल्हापूरचे दुसरे शाहू|श्रीमंत छत्रपती द्वितीय शाहूराजे शहाजीराजे भोसले]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४८ | [[हातकणंगले लोकसभा मतदारसंघ|हातकणंगले]] | [[धैर्यशील माने|धैर्यशील संभाजी माने]] |bgcolor=#F37020| | [[शिवसेना]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===मणिपूर=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मणिपूर|<span style="color:white;">'''मणिपूर'''</span>]] |- | १ | [[आंतर मणिपूर लोकसभा मतदारसंघ|आंतर मणिपूर]] | [[अंगोमचा बिमोल अकोईजाम]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[बाह्य मणिपूर लोकसभा मतदारसंघ|बाह्य मणिपूर]] | [[अल्फ्रेड कान-न्गाम आर्थर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===मेघालय=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मेघालय|<span style="color:white;">'''मेघालय'''</span>]] |- | rowspan="2"|१ | rowspan="2"|[[शिलाँग लोकसभा मतदारसंघ|शिलाँग]] | [[रिकी एजे सिंग्कॉन]] |bgcolor=#007FFF| | [[व्हॉइस ऑफ द पीपल पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | १९ फेब्रुवारी २०२६ रोजी निधन |- | colspan="5"| रिक्त ''(१९ फेब्रुवारी २०२६ पासून)'' | |- | २ | [[तुरा लोकसभा मतदारसंघ|तुरा]] | [[सालेंग संगमा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===मिझोरम=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मिझोरम|<span style="color:white;">'''मिझोरम'''</span>]] |- | १ | [[मिझोरम लोकसभा मतदारसंघ|मिझोरम]] | [[रिचर्ड वानलालहमंगाइहा]] | style="background-color:{{झोरम पीपल्स मूव्हमेंट/meta/color}}" | | [[झोरम पीपल्स मूव्हमेंट]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |} ===नागालॅंड=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[नागालॅंड|<span style="color:white;">'''नागालॅंड'''</span>]] |- | १ | [[नागालॅंड लोकसभा मतदारसंघ|नागालॅंड]] | [[एस. सुपोंगमेरेन जमीर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रीय प्रदेश दिल्ली=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[दिल्ली|<span style="color:white;">'''राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रीय प्रदेश दिल्ली'''</span>]] |- | १ | [[चांदनी चौक लोकसभा मतदारसंघ|चांदनी चौक]] | [[प्रवीण खंडेलवाल|ॲड. प्रवीण खंडेलवाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[ईशान्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पूर्व दिल्ली]] | [[मनोज तिवारी|मनोज चंद्रदेव तिवारी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[पूर्व दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व दिल्ली]] | [[हर्ष मल्होत्रा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालय (भारत)|रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग राज्यमंत्री]] व [[कॉर्पोरेट व्यवहार मंत्रालय|कॉर्पोरेट व्यवहार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ४ | [[नवी दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|नवी दिल्ली]] | [[बन्सुरी स्वराज]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[वायव्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पश्चिम दिल्ली]] | [[योगेंदर चंदोलिया]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[पश्चिम दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम दिल्ली]] | [[कमलजीत सेहरावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[दक्षिण दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण दिल्ली]] | [[रामवीर सिंह बिधुरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===ओडिशा=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[ओडिशा|<span style="color:white;">'''ओडिशा'''</span>]] |- | १ | [[बारगढ लोकसभा मतदारसंघ|बारगढ]] | [[प्रदीप पुरोहित]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[सुंदरगढ लोकसभा मतदारसंघ|सुंदरगढ]] | [[जुआल ओराम]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[आदिवासी व्यवहार मंत्रालय (भारत)|आदिवासी व्यवहार मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ३ | [[संबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|संबलपूर]] | [[धर्मेंद्र प्रधान|धर्मेंद्र देवेंद्र प्रधान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[शिक्षण मंत्रालय (भारत)|शिक्षण मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ४ | [[केओंझार लोकसभा मतदारसंघ|केओंझार]] | [[अनंत नायक]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[मयूरभंज लोकसभा मतदारसंघ|मयूरभंज]] | [[नाबा चरण माझी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[बालासोर लोकसभा मतदारसंघ|बालेश्वर]] | [[प्रताप चंद्र सारंगी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[भद्रक लोकसभा मतदारसंघ|भद्रक]] | [[अविमन्यू सेठी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[जाजपूर लोकसभा मतदारसंघ|जाजपूर]] | [[रवींद्र नारायण बेहरा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[धेनकनाल लोकसभा मतदारसंघ|धेनकनाल]] | [[रुद्र नारायण पणी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[बोलनगीर लोकसभा मतदारसंघ|बोलनगीर]] | [[संगीता कुमारी सिंह देव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[कालाहांडी लोकसभा मतदारसंघ|कालाहांडी]] | [[मालविका केशरी देव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[नबरंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|नबरंगपूर]] | [[बलभद्र माझी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[कंधमाल लोकसभा मतदारसंघ|कंधमाल]] | [[सुकांता कुमार पाणीग्रही]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[कटक लोकसभा मतदारसंघ|कटक]] | [[भर्तूहरी माहताब]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[लोकसभा अध्यक्ष|लोकसभा कार्यकारी अध्यक्ष]] (२४ जून २०२४ — २६ जून २०२४) |- | १५ | [[केंद्रापरा लोकसभा मतदारसंघ|केंद्रापरा]] | [[जय पंडा|बैजयंत जय पंडा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[जगतसिंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|जगतसिंगपूर]] | [[बिभू प्रसाद तराई]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[पुरी लोकसभा मतदारसंघ|पुरी]] | [[संबित पात्रा|डॉ. संबित रविंद्रनाथ पात्रा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[भुबनेश्वर लोकसभा मतदारसंघ|भुबनेश्वर]] | [[अपराजिता सारंगी|अपराजिता संतोष सारंगी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[अस्का लोकसभा मतदारसंघ|अस्का]] | [[अनिता सुभदर्शिनी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[बेरहामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बेरहामपूर]] | [[प्रदीपकुमार पाणीग्रही]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[कोरापुट लोकसभा मतदारसंघ|कोरापुट]] | [[सप्तगिरी उलाका|सप्तगिरी शंकर उलाका]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===पुद्दुचेरी=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पुद्दुचेरी|<span style="color:white;">'''पुद्दुचेरी'''</span>]] |- | १ | [[पुदुच्चेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुद्दुचेरी]] | [[व्ही. वैतिलिंगम]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===पंजाब=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पंजाब|<span style="color:white;">'''पंजाब'''</span>]] |- | १ | [[गुरदासपूर लोकसभा मतदारसंघ|गुरदासपूर]] | [[सुखजिंदर सिंह रंधावा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[अमृतसर लोकसभा मतदारसंघ|अमृतसर]] | [[गुरजीत सिंह औजला]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|३ | rowspan="2"|[[खदूर साहिब लोकसभा मतदारसंघ|खदूर साहिब]] | rowspan="2"|[[अमृतपाल सिंग|अमृतपाल सिंह]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2"|सध्यातरी तटस्थ | rowspan="2"| जानेवारी २०२५ मध्ये नवीन पक्ष स्थापन केला. |- | bgcolor=#ffc305| | [[अकाली दल (वारिस पंजाब दे)]] |- | ४ | [[जालंधर लोकसभा मतदारसंघ|जालंधर]] | [[चरणजीत सिंह चन्नी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५ | [[होशियारपूर लोकसभा मतदारसंघ|होशियारपूर]] | [[राजकुमार छाबेवाल]] |bgcolor=#0072B0| | [[आम आदमी पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ६ | [[आनंदपूर साहिब लोकसभा मतदारसंघ|आनंदपूर साहिब]] | [[मलविंदर सिंह कांग]] |bgcolor=#0072B0| | [[आम आदमी पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ७ | [[लुधियाना लोकसभा मतदारसंघ|लुधियाना]] | [[अमरिंदर सिंह राजा वारिंग]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ८ | [[फतेहगढ साहिब लोकसभा मतदारसंघ|फतेहगढ साहिब]] | [[अमर सिंह (पंजाबी राजकारणी)|अमर मलकैत सिंह]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|९ | rowspan="2"|[[फरीदकोट लोकसभा मतदारसंघ|फरीदकोट]] | rowspan="2"|[[सरबजीत सिंह खालसा|सरबजीतसिंह बियंतसिंह खालसा]] |bgcolor=#D3D3D3| | [[अपक्ष]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFFFF| | rowspan="2"|सध्यातरी तटस्थ | rowspan="2"| जानेवारी २०२५ मध्ये नवीन पक्ष स्थापन केला. |- | bgcolor=#ffc305| | [[अकाली दल (वारिस पंजाब दे)]] |- | १० | [[फिरोझपूर लोकसभा मतदारसंघ|फिरोझपूर]] | [[शेर सिंह घुबया]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ११ | [[भटिंडा लोकसभा मतदारसंघ|भटिंडा]] | [[हरसिम्रत कौर बादल]] |bgcolor=#0F204A| | [[शिरोमणी अकाली दल]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १२ | [[संगरुर लोकसभा मतदारसंघ|संगरुर]] | [[गुरमीत सिंह मीत हायर]] |bgcolor=#0072B0| | [[आम आदमी पक्ष]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १३ | [[पटियाला लोकसभा मतदारसंघ|पटियाला]] | [[धरमवीर गांधी|डॉ. धरमवीर गांधी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===राजस्थान=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[राजस्थान|<span style="color:white;">'''राजस्थान'''</span>]] |- | १ | [[गंगानगर लोकसभा मतदारसंघ|गंगानगर]] | [[कुलदीप इंदोरा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[बिकानेर लोकसभा मतदारसंघ|बिकानेर]] | [[अर्जुन राम मेघवाल|ॲड. अर्जुनराम लखुराम मेघवाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[भारताचे कायदा व न्यायमंत्री|कायदा आणि न्याय राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]] व [[संसदीय कामकाज मंत्रालय (भारत)|संसदीय कामकाज राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ३ | [[चुरू लोकसभा मतदारसंघ|चुरू]] | [[राहुल कासवान|राहुल रामसिंह कासवान]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४ | [[झुनझुनु लोकसभा मतदारसंघ|झुनझुनु]] | [[ब्रिजेंद्र सिंह ओला|ॲड. ब्रिजेंद्रसिंह सिसराम ओला]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५ | [[सिकर लोकसभा मतदारसंघ|सिकर]] | [[अमरा राम]] |bgcolor=#cc0d0d| | [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६ | [[जयपूर ग्रामीण लोकसभा मतदारसंघ|जयपूर ग्रामीण]] | [[राव राजेंद्र सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[जयपूर लोकसभा मतदारसंघ|जयपूर]] | [[मंजू शर्मा (राजकारणी)|मंजू शर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[अलवर लोकसभा मतदारसंघ|अलवर]] | [[भूपेंद्र यादव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय (भारत)|पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ९ | [[भरतपूर लोकसभा मतदारसंघ|भरतपूर]] | [[संजना जाटव]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १० | [[करौली-धौलपूर लोकसभा मतदारसंघ|करौली-धौलपूर]] | [[भजनलाल जाटव]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ११ | [[दौसा लोकसभा मतदारसंघ|दौसा]] | [[मुरारीलाल मीणा|मुरारीलाल नारायण मीणा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १२ | [[टोंक-सवाई माधोपूर लोकसभा मतदारसंघ|टोंक-सवाई माधोपूर]] | [[हरीश चंद्र मीणा|हरीशचंद्र नारायण मीना]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[अजमेर लोकसभा मतदारसंघ|अजमेर]] | [[भगीरथ चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय (भारत)|कृषी व शेतकरी कल्याण राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १४ | [[नागौर लोकसभा मतदारसंघ|नागौर]] | [[हनुमान बेनिवाल|ॲड. हनुमान रामदेव बेनिवाल]] |bgcolor=#FFD42A| | [[राष्ट्रीय लोकतांत्रिक पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १५ | [[पाली लोकसभा मतदारसंघ|पाली]] | [[पी.पी. चौधरी|ॲड. पी.पी. चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[जोधपूर लोकसभा मतदारसंघ|जोधपूर]] | [[गजेंद्र सिंह शेखावत|गजेंद्रसिंह शंकरसिंह शेखावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[संस्कृती मंत्रालय (भारत)|संस्कृती मंत्री]] व [[पर्यटन मंत्रालय (भारत)|पर्यटन मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १७ | [[बारमेर लोकसभा मतदारसंघ|बारमेर]] | [[उम्मेदा राम बेनिवाल]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १८ | [[जालोर लोकसभा मतदारसंघ|जालोर]] | [[लुंबाराम चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[उदयपूर लोकसभा मतदारसंघ|उदयपूर]] | [[मन्नालाल रावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[बांसवाडा लोकसभा मतदारसंघ|बांसवाडा]] | [[राजकुमार रौत|राजकुमार शंकरलाल रौत]] |bgcolor=#FF0000| | [[भारत आदिवासी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २१ | [[चित्तौडगढ लोकसभा मतदारसंघ|चित्तौडगढ]] | [[चंद्र प्रकाश जोशी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २२ | [[राजसमंड लोकसभा मतदारसंघ|राजसमंड]] | [[महिमा कुमारी मेवाड]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[भिलवाडा लोकसभा मतदारसंघ|भिलवाडा]] | [[दामोदर अग्रवाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[कोटा लोकसभा मतदारसंघ|कोटा]] | [[ओम बिर्ला|ओम श्रीकृष्ण बिर्ला]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[लोकसभा अध्यक्ष]] (२६ जून २०२४ पासून) |- | २५ | [[झालावाड-बरान लोकसभा मतदारसंघ|झालावाड-बरान]] | [[दुष्यंत सिंग|दुष्यंत हेमंत सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===सिक्कीम=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[सिक्कीम|<span style="color:white;">'''सिक्कीम'''</span>]] |- | १ | [[सिक्कीम लोकसभा मतदारसंघ|सिक्कीम]] | [[इंद्र सिंग सुब्बा|डॉ. इंद्र सिंह सुब्बा]] | bgcolor=#ED1E26| | [[सिक्कीम क्रांतिकारी मोर्चा]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===तमिळनाडू=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[तमिळनाडू|<span style="color:white;">'''तमिळनाडू'''</span>]] |- | १ | [[तिरुवल्लुर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवल्लुर]] | [[शशिकांत सेंथिल]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[चेन्नई उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर चेन्नई]] | [[कलानिधी वीरस्वामी|डॉ. कलानिधी अर्कॉट वीरस्वामी]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३ | [[चेन्नई दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण चेन्नई]] | [[तमिळची तंगपांडियन]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ४ | [[चेन्नई मध्य लोकसभा मतदारसंघ|मध्य चेन्नई]] | [[दयानिधी मारन|दयानिधी मुरसोली मारन]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ५ | [[श्रीपेरुंबुदुर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीपेरुंबुदुर]] | [[टी.आर. बालू|थलीकोट्टाई राजतेवर बालू]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ६ | [[कांचीपुरम लोकसभा मतदारसंघ|कांचीपुरम]] | [[जी. सेल्वम|ॲड. गणेशन सेल्वम]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ७ | [[अरक्कोणम लोकसभा मतदारसंघ|अरक्कोणम]] | [[एस. जगतरक्षणन|स्वामी गण्णु जगतरक्षणन]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ८ | [[वेल्लोर लोकसभा मतदारसंघ|वेल्लोर]] | [[काथीर आनंद]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ९ | [[कृष्णगिरी लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णगिरी]] | [[के. गोपीनाथ]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १० | [[धरमपुरी लोकसभा मतदारसंघ|धरमपुरी]] | [[ए. मणी]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ११ | [[तिरुवन्नमलै लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवन्नमलै]] | [[अण्णादुराई सी.एन.|सी.एन. नटराजन अण्णादुराई]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १२ | [[अरानी लोकसभा मतदारसंघ|अरानी]] | [[एम.एस. थरानीवेंदन]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १३ | [[विलुप्पुरम लोकसभा मतदारसंघ|विलुप्पुरम]] | [[डी. रविकुमार|डॉ. रवि दुराईस्वामी कुमार]] |bgcolor=#1E90FF| | [[विदुतलै चिरुतैगल कच्ची]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १४ | [[कल्लाकुरिची लोकसभा मतदारसंघ|कल्लाकुरिची]] | [[मलाईरासन डी]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १५ | [[सेलम लोकसभा मतदारसंघ|सेलम]] | [[टी.एम. सेल्वागणपती]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १६ | [[नमक्कल लोकसभा मतदारसंघ|नमक्कल]] | [[व्ही.एस. माथेश्वरन]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १७ | [[एरोड लोकसभा मतदारसंघ|एरोड]] | [[के.ई. प्रकाश]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १८ | [[तिरुप्पूर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुप्पूर]] | [[के. सुब्बरायन]] |bgcolor=#cb0922| | [[भारतीय साम्यवादी पक्ष|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १९ | [[निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|निलगिरी]] | [[आंदिमुथू राजा|ॲड. आंदिमुथू राजा]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २० | [[कोईंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोईंबतूर]] | [[गणपती पी. राजकुमार]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २१ | [[पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ|पोल्लाची]] | [[के. ईश्वरसामी]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २२ | [[दिंडिगुल लोकसभा मतदारसंघ|दिंडुक्कल]] | [[आर. सचितानंतम]] |bgcolor=#cc0d0d| | [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २३ | [[करुर लोकसभा मतदारसंघ|करुर]] | [[जोतिमणी|जोतिमणी सेन्नीमलाई]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २४ | [[तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचिरापल्ली]] | [[दुराई वायको]] |bgcolor=#FC0000| | [[मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २५ | [[पेरांबलुर लोकसभा मतदारसंघ|पेरांबलुर]] | [[के.एन. अरुण नेहरू]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २६ | [[कड्डलोर लोकसभा मतदारसंघ|कड्डलोर]] | [[एम.के. विष्णू प्रसाद|डॉ. एम.के. विष्णू प्रसाद]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २७ | [[चिदंबरम लोकसभा मतदारसंघ|चिदंबरम]] | [[तो. तिरुमावलवन|डॉ. थोलकप्पियान तिरुमावलवन]] |bgcolor=#1E90FF| | [[विदुतलै चिरुतैगल कच्ची]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २८ | [[मयिलादुतुराई लोकसभा मतदारसंघ|मयिलादुतुराई]] | [[सुधा रामकृष्णन]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २९ | [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम]] | [[सेल्वराज व्ही]] |bgcolor=#cb0922| | [[भारतीय साम्यवादी पक्ष|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३० | [[तंजावुर लोकसभा मतदारसंघ|तंजावूर]] | [[एस. मुरसोली]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३१ | [[शिवगंगा लोकसभा मतदारसंघ|शिवगंगा]] | [[कार्ति चिदंबरम|ॲड. कार्ती पलाणीअप्पन चिदंबरम]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३२ | [[मदुरै लोकसभा मतदारसंघ|मदुराई]] | [[एस. व्यंकटेशन]] |bgcolor=#cc0d0d| | [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३३ | [[तेनी लोकसभा मतदारसंघ|तेनी]] | [[थंगा तमिळ सेल्वन]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३४ | [[विरुधुनगर लोकसभा मतदारसंघ|विरुधुनगर]] | [[माणिका टागोर|ॲड. माणिका बहीरथ टागोर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३५ | [[रामनाथपुरम लोकसभा मतदारसंघ|रामनाथपुरम]] | [[नवस्कनी|कणी खदारमीरा नवस]] |bgcolor=#006600| | [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३६ | [[तूतुक्कुडी लोकसभा मतदारसंघ|तूतुक्कुडी]] | [[एम.के. कनिमोळी]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३७ | [[तेनकाशी लोकसभा मतदारसंघ|तेनकाशी]] | [[राणी श्रीकुमार|डॉ. राणी श्रीकुमार]] |bgcolor=#FF0D0D| | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३८ | [[तिरुनलवेली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुनलवेली]] | [[सी. रॉबर्ट ब्रुस]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३९ | [[कन्याकुमारी लोकसभा मतदारसंघ|कन्याकुमारी]] | [[विजय वसंत|विजय वसंत कुमार]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===तेलंगणा=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[तेलंगणा|<span style="color:white;">'''तेलंगण'''</span>]] |- | १ | [[आदिलाबाद लोकसभा मतदारसंघ|आदिलाबाद]] | [[गोडम नागेश]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[पेड्डापल्ले लोकसभा मतदारसंघ|पेद्दापल्ले]] | [[वामसी कृष्णा गड्डम]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[करीमनगर लोकसभा मतदारसंघ|करीमनगर]] | [[बंडी संजय कुमार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ४ | [[निझामाबाद लोकसभा मतदारसंघ|निझामाबाद]] | [[अरविंद धर्मापुरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[झहीराबाद लोकसभा मतदारसंघ|झहीराबाद]] | [[सुरेश कुमार शेतकर|सुरेश शिवराव शेतकर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६ | [[मेडक लोकसभा मतदारसंघ|मेडक]] | [[रघुनंदन राव]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[मलकजगिरी लोकसभा मतदारसंघ|मलकजगिरी]] | [[एटेला राजेंद्र]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[सिकंदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|सिकंदराबाद]] | [[जी. किशन रेड्डी|गंगापुरम किशन रेड्डी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[कोळसा मंत्रालय|कोळसा मंत्री]] व [[खाण मंत्रालय (भारत)|खाण मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ९ | [[हैदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|हैदराबाद]] | [[असदुद्दीन ओवैसी]] |bgcolor=#0c6b4b| | [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|अखिल भारतीय मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] |bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १० | [[चेवेल्ला लोकसभा मतदारसंघ|चेवेल्ला]] | [[कोंडा विश्वेश्वर रेड्डी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[महबुबनगर लोकसभा मतदारसंघ|महबुबनगर]] | [[धर्मवरपू कोट्टम अरुणा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[नगरकुर्नूल लोकसभा मतदारसंघ|नगरकुर्नूल]] | [[मल्लू रवी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[नालगोंडा लोकसभा मतदारसंघ|नालगोंडा]] | [[कुंडुरु रघुवीर]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १४ | [[भोंगीर लोकसभा मतदारसंघ|भोंगीर]] | [[चामला किरणकुमार रेड्डी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १५ | [[वारंगल लोकसभा मतदारसंघ|वरंगळ]] | [[कडियम काव्या]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १६ | [[महबुबाबाद लोकसभा मतदारसंघ|महबुबाबाद]] | [[पी. बलराम]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १७ | [[खम्मम लोकसभा मतदारसंघ|खम्मम]] | [[रामसहायम रघुराम रेड्डी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===त्रिपुरा=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[त्रिपुरा|<span style="color:white;">'''त्रिपुरा'''</span>]] |- | १ | [[त्रिपुरा पश्चिम लोकसभा मतदारसंघ|त्रिपुरा पश्चिम]] | [[बिपलब कुमार देब]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[त्रिपुरा पूर्व लोकसभा मतदारसंघ|त्रिपुरा पूर्व]] | [[कृती देवी देबबर्मन]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===उत्तर प्रदेश=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[उत्तर प्रदेश|<span style="color:white;">'''उत्तर प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[सहारनपूर लोकसभा मतदारसंघ|सहारनपूर]] | [[इम्रान मसूद]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २ | [[कैराना लोकसभा मतदारसंघ|कैराना]] | [[इक्रा चौधरी|चौधरी इक्रा मुनव्वर हसन]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३ | [[मुझफ्फरनगर लोकसभा मतदारसंघ|मुझफ्फरनगर]] | [[हरेंद्र सिंग मलिक]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४ | [[बिजनोर लोकसभा मतदारसंघ|बिजनोर]] | [[चंदन चौहान|चंदन संजय चौहान]] |bgcolor=#006400| | [[राष्ट्रीय लोक दल]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[नगीना लोकसभा मतदारसंघ|नगीना]] | [[चंद्रशेखर आझाद (रावण)|ॲड. चंद्रशेखर गोवर्धनदास आझाद]] |bgcolor=#003597| | [[आझाद समाज पक्ष (कांशी राम)]] |bgcolor=#FFFFFF| | सध्यातरी तटस्थ | |- | ६ | [[मोरादाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मोरादाबाद]] | [[रुची वीरा|रुची उदयन वीरा]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७ | [[रामपूर लोकसभा मतदारसंघ|रामपूर]] | [[मोहिबुल्ला नदवी]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ८ | [[संभल लोकसभा मतदारसंघ|संभल]] | [[झिया उर रहमान बर्क|ॲड. झियाउर मामलुकउर रहमान बर्क]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ९ | [[अमरोहा लोकसभा मतदारसंघ|अमरोहा]] | [[कंवर सिंह तंवर|कंवरसिंह हुकुमचंद तंवर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[मीरत लोकसभा मतदारसंघ|मेरठ]] | [[अरुण गोविल|अरुण चंद्रप्रकाश गोविल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[बागपत लोकसभा मतदारसंघ|बागपत]] | [[राजकुमार सांगवान]] |bgcolor=#006400| | [[राष्ट्रीय लोक दल]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[गाझियाबाद लोकसभा मतदारसंघ|गाझियाबाद]] | [[अतुल गर्ग|अतुल दिनेशचंद्र गर्ग]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[गौतम बुद्ध नगर लोकसभा मतदारसंघ|गौतम बुद्ध नगर]] | [[महेश शर्मा|डॉ. महेश कैलाशचंद शर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[बुलंदशहर लोकसभा मतदारसंघ|बुलंदशहर]] | [[भोला सिंह|भोला किशनलाल सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[अलीगढ लोकसभा मतदारसंघ|अलीगढ]] | [[सतीश कुमार गौतम|सतीश दामोदर गौतम]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[हाथरस लोकसभा मतदारसंघ|हाथरस]] | [[अनूप प्रधान|अनूप लाहोरीलाल प्रधान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[मथुरा लोकसभा मतदारसंघ|मथुरा]] | [[हेमा मालिनी|हेमा धर्मेंद्र देओल-मालिनी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[आग्रा लोकसभा मतदारसंघ|आग्रा]] | [[सत्य पाल सिंग बाघेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय मंत्रालय|मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय राज्यमंत्री]] व [[पंचायत राज मंत्रालय|पंचायत राज राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | १९ | [[फतेहपूर सिक्री लोकसभा मतदारसंघ|फतेहपूर सिक्री]] | [[राजकुमार चहार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[फिरोझाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फिरोझाबाद]] | [[अक्षय यादव|अक्षय रामगोपाळ यादव]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २१ | [[मैनपुरी लोकसभा मतदारसंघ|मैनपुरी]] | [[डिंपल यादव|डिंपल अखिलेश यादव]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २२ | [[ईटा लोकसभा मतदारसंघ|ईटा]] | [[देवेश शाक्य]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २३ | [[बदाउं लोकसभा मतदारसंघ|बदाउं]] | [[आदित्य यादव|आदित्य शिवपाल यादव]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २४ | [[आओनला लोकसभा मतदारसंघ|आओनला]] | [[नीरज कुशवाह मौर्य]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २५ | [[बरेली लोकसभा मतदारसंघ|बरेली]] | [[छत्रपालसिंह गंगवार|छत्रपालसिंह रामलालसिंह गंगवार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[पीलीभीत लोकसभा मतदारसंघ|पीलीभीत]] | [[जितीन प्रसाद|जितीन जितेंद्र प्रसाद]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालय|वाणिज्य आणि उद्योग राज्यमंत्री]] व [[इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय (भारत)|इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | २७ | [[शाहजहानपूर लोकसभा मतदारसंघ|शाहजहानपूर]] | [[अरुण कुमार सागर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २८ | [[खेरी लोकसभा मतदारसंघ|खेरी]] | [[उत्कर्ष वर्मा|उत्कर्ष धिरेंद्र वर्मा]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २९ | [[धौराहरा लोकसभा मतदारसंघ|धौराहरा]] | [[आनंद भदौरिया]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३० | [[सीतापूर लोकसभा मतदारसंघ|सीतापूर]] | [[राकेश राठोड]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३१ | [[हरडोई लोकसभा मतदारसंघ|हरडोई]] | [[जय प्रकाश रावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३२ | [[मिसरिख लोकसभा मतदारसंघ|मिसरिख]] | [[अशोक कुमार रावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३३ | [[उन्नाव लोकसभा मतदारसंघ|उन्नाव]] | [[साक्षी महाराज|डॉ. सच्चिदानंद आत्मानंदजी हरी साक्षी महाराज]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३४ | [[मोहनलालगंज लोकसभा मतदारसंघ|मोहनलालगंज]] | [[आर.के. चौधरी|ॲड. आर.के. चौधरी]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३५ | [[लखनौ लोकसभा मतदारसंघ|लखनौ]] | [[राजनाथ सिंग|राजनाथ रामबदन सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[संरक्षण मंत्रालय (भारत)|संरक्षण मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ३६ | [[राय बरेली लोकसभा मतदारसंघ|राय बरेली]] | [[राहुल गांधी|राहुल राजीव गांधी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | [[लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते|सभागृह विरोधी पक्षनेता]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ३७ | [[अमेठी लोकसभा मतदारसंघ|अमेठी]] | [[किशोरीलाल शर्मा]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३८ | [[सुलतानपूर लोकसभा मतदारसंघ|सुलतानपूर]] | [[रामभुआल निषाद]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ३९ | [[प्रतापगढ लोकसभा मतदारसंघ|प्रतापगढ]] | [[एस.पी. सिंह पटेल|डॉ. एस.पी. सिंह पटेल]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४० | [[फरुखाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरुखाबाद]] | [[मुकेश राजपूत|मुकेश लज्जाराम राजपूत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४१ | [[इटावा लोकसभा मतदारसंघ|इटावा]] | [[जितेंद्र कुमार दोहारे]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४२ | [[कन्नौज लोकसभा मतदारसंघ|कन्नौज]] | [[अखिलेश यादव|अखिलेश मुलायम यादव]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४३ | [[कानपूर लोकसभा मतदारसंघ|कानपूर]] | [[रमेश अवस्थी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४४ | [[अकबरपूर लोकसभा मतदारसंघ|अकबरपूर]] | [[देवेंद्र सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४५ | [[जलाउन लोकसभा मतदारसंघ|जलाउन]] | [[नारायण दास अहिरवार]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४६ | [[झांसी लोकसभा मतदारसंघ|झांसी]] | [[अनुराग शर्मा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४७ | [[हमीरपूर लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]] | [[अजेंद्र सिंह लोधी]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४८ | [[बांदा लोकसभा मतदारसंघ|बांदा]] | [[कृष्णा देवी शिवशंकर पटेल]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४९ | [[फतेहपूर लोकसभा मतदारसंघ|फतेहपूर]] | [[नरेश उत्तम पटेल|ॲड. नरेश उत्तम पटेल]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५० | [[कौशंबी लोकसभा मतदारसंघ|कौशांबी]] | [[पुष्पेंद्र सरोज|पुष्पेंद्र इंद्रजीत सरोज]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५१ | [[फूलपूर लोकसभा मतदारसंघ|फूलपूर]] | [[प्रवीण पटेल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५२ | [[अलाहाबाद लोकसभा मतदारसंघ|अलाहाबाद]] | [[उज्ज्वल रमण सिंह|ॲड. उज्ज्वल रमण सिंह]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५३ | [[बाराबंकी लोकसभा मतदारसंघ|बाराबंकी]] | [[तनुज पुनिया|तनुज पन्ना पुनिया]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५४ | [[फैझाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फैझाबाद]] | [[अवधेश प्रसाद|ॲड. अवधेश प्रसाद]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५५ | [[आंबेडकर नगर लोकसभा मतदारसंघ|आंबेडकर नगर]] | [[लालजी वर्मा]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५६ | [[बहराईच लोकसभा मतदारसंघ|बहराईच]] | [[आनंदकुमार गोंड]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५७ | [[कैसरगंज लोकसभा मतदारसंघ|कैसरगंज]] | [[करण भूषण सिंह|ॲड. करण ब्रिजभूषण सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५८ | [[श्रावस्ती लोकसभा मतदारसंघ|श्रावस्ती]] | [[राम शिरोमणी वर्मा|राम शिरोमणी दयाराम वर्मा]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ५९ | [[गोंडा लोकसभा मतदारसंघ|गोंडा]] | [[कीर्तिवर्धन सिंग|कीर्तिवर्धन आनंद सिंह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय (भारत)|पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल राज्यमंत्री]] व [[परराष्ट्र मंत्रालय (भारत)|परराष्ट्र राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६० | [[डोमारियागंज लोकसभा मतदारसंघ|डोमारियागंज]] | [[जगदंबिका पाल|ॲड. जगदंबिका सुर्यबक्ष पाल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६१ | [[बस्ती लोकसभा मतदारसंघ|बस्ती]] | [[राम प्रसाद चौधरी|रामप्रसाद माणिकराम चौधरी]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६२ | [[संत कबीर नगर लोकसभा मतदारसंघ|संत कबीर नगर]] | [[लक्ष्मीकांत निषाद|पप्पू निषाद]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६३ | [[महाराजगंज (उत्तर प्रदेश) लोकसभा मतदारसंघ|महाराजगंज]] | [[पंकज चौधरी|पंकज भगवान चौधरी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[अर्थ मंत्रालय (भारत)|अर्थ राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६४ | [[गोरखपूर लोकसभा मतदारसंघ|गोरखपूर]] | [[रवी किशन|रविंद्र श्यामनारायण ''रवि किशन'' शुक्ला]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६५ | [[कुशी नगर लोकसभा मतदारसंघ|कुशी नगर]] | [[विजय कुमार दुबे]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६६ | [[देवरिया लोकसभा मतदारसंघ|देवरिया]] | [[शशांक मणी त्रिपाठी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६७ | [[बांसगांव लोकसभा मतदारसंघ|बांसगांव]] | [[कमलेश पासवान|कमलेश ओमप्रकाश पासवान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[ग्रामीण विकास मंत्रालय (भारत)|ग्रामीण विकास राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ६८ | [[लालगंज लोकसभा मतदारसंघ|लालगंज]] | [[दरोगा सरोज|दरोगा प्रसाद सरोज]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ६९ | [[आझमगढ लोकसभा मतदारसंघ|आझमगढ]] | [[धर्मेंद्र यादव|ॲड. धर्मेंद्र अभय यादव]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७० | [[घोसी लोकसभा मतदारसंघ|घोसी]] | [[राजीव कुमार राय]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७१ | [[सलीमपूर लोकसभा मतदारसंघ|सलीमपूर]] | [[रमाशंकर राजभर]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७२ | [[बलिया लोकसभा मतदारसंघ|बलिया]] | [[सनातन पांडे]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७३ | [[जौनपूर लोकसभा मतदारसंघ|जौनपूर]] | [[बाबू सिंह कुशवाह]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७४ | [[मछलीशहर लोकसभा मतदारसंघ|मछलीशहर]] | [[प्रिया सरोज|ॲड. प्रिया तुफानी सरोज]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७५ | [[गाझीपूर लोकसभा मतदारसंघ|गाझीपूर]] | [[अफझल अन्सारी|अफझल सुभानुल्लाह अन्सारी]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७६ | [[चंदौली लोकसभा मतदारसंघ|चंदौली]] | [[वीरेंद्र सिंह (चंदौली)|वीरेंद्र सिंह]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ७७ | [[वाराणसी लोकसभा मतदारसंघ|वाराणसी]] | [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र दामोदरदास मोदी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[भारताचे पंतप्रधान|पंतप्रधान]], [[कार्मिक, सार्वजनिक तक्रारी आणि निवृत्ती वेतन मंत्रालय|कार्मिक, सार्वजनिक तक्रारी आणि निवृत्ती वेतन मंत्री]], [[अणुऊर्जा|अणुऊर्जा मंत्री]], [[अंतराळ|अंतराळ मंत्री]] लोकसभा सभागृह नेता (९ जून २०२४ पासून) |- | ७८ | [[भदोही लोकसभा मतदारसंघ|भदोही]] | [[विनोदकुमार बिंड|डॉ. विनोदकुमार सचनुराम बिंड]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७९ | [[मिर्झापूर लोकसभा मतदारसंघ|मिर्झापूर]] | [[अनुप्रिया पटेल|अनुप्रिया आशिष पटेल]] |bgcolor=#27176D| | [[अपना दल (सोनेलाल)]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय (भारत)|आरोग्य व कुटुंब कल्याण राज्यमंत्री]] व [[रसायने आणि खते मंत्रालय|रसायने आणि खते राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ८० | [[रॉबर्ट्सगंज लोकसभा मतदारसंघ|रॉबर्ट्सगंज]] | [[छोटेलाल खरवार|छोटेलाल रामधनी खरवार]] |bgcolor=#FF2222| | [[समाजवादी पक्ष]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |} ===उत्तराखंड=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[उत्तराखंड|<span style="color:white;">'''उत्तराखंड'''</span>]] |- | १ | [[तेहरी गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|तेहरी-गढवाल]] | [[माला राज्य लक्ष्मी शाह|महाराणी मालराज्य मनुजेंद्र शाह]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|गढवाल]] | [[अनिल बलुनी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[अलमोडा लोकसभा मतदारसंघ|अलमोडा]] | [[अजय टामटा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालय (भारत)|रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ४ | [[नैनिताल-उधमसिंग नगर लोकसभा मतदारसंघ|नैनिताल-उधमसिंग नगर]] | [[अजय भट्ट|अजय कमलापती भट्ट]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[हरिद्वार लोकसभा मतदारसंघ|हरिद्वार]] | [[त्रिवेंद्र सिंह रावत]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===पश्चिम बंगाल=== * १४ जून २०२६ रोजी २/३ सदस्यांसह तृणमूल काँग्रेसचे बंडखोर खासदारांचा गट [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन झाला. {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पश्चिम बंगाल|<span style="color:white;">'''पश्चिम बंगाल'''</span>]] |- | rowspan="2"|१ | rowspan="2"|[[कूच बिहार लोकसभा मतदारसंघ|कूच बिहार]] | rowspan="2"|[[जगदीशचंद्र बर्मा बसुनिया]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[अलिपूरदुआर्स लोकसभा मतदारसंघ|अलिपूरद्वार]] | [[मनोज तिग्गा]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[जलपाईगुडी लोकसभा मतदारसंघ|जलपाईगुडी]] | [[जयंत कुमार रॉय]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[दार्जीलिंग लोकसभा मतदारसंघ|दार्जीलिंग]] | [[राजू बिश्ट|राजू विष्णू बिश्ट]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[रायगंज लोकसभा मतदारसंघ|रायगंज]] | [[कार्तिक पॉल]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[बालुरघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालुरघाट]] | [[सुकांता मजुमदार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[शिक्षण मंत्रालय (भारत)|शिक्षण राज्यमंत्री]] व [[पूर्वोत्तर क्षेत्र विकास मंत्रालय|पूर्वोत्तर क्षेत्र विकास राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | ७ | [[मालदा उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|मालदा उत्तर]] | [[खगेन मुर्मु|खगेन जलो मुर्मु]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[मालदा दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|मालदा दक्षिण]] | [[ईशा खान चौधरी]] |bgcolor=#19AAED| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|९ | rowspan="2"|[[जंगीपूर लोकसभा मतदारसंघ|जंगीपूर]] | rowspan="2"|[[खलीलुर रहमान]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|१० | rowspan="2"|[[बहरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बहरामपूर]] | rowspan="2"|[[युसुफ पठाण]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|११ | rowspan="2"|[[मुर्शिदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मुर्शिदाबाद]] | rowspan="2"|[[अबू ताहेर खान|अबू ताहेर बरखातुल्लाह खान]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[कृष्णनगर लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णनगर]] | [[महुआ मोइत्रा|महुआ द्विपेंद्रलाल मोइत्रा]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | १३ | [[राणाघाट लोकसभा मतदारसंघ|राणाघाट]] | [[जगन्नाथ सरकार (भाजप राजकारणी)|जगन्नाथ सरकार]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[बनगांव लोकसभा मतदारसंघ|बनगांव]] | [[शंतनू ठाकूर|शंतनू मंजुल ठाकूर]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[बंदरे, जहाज वाहतूक आणि जलमार्ग मंत्रालय (भारत)|बंदरे, जहाज वाहतूक आणि जलमार्ग राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) |- | rowspan="2"|१५ | rowspan="2"|[[बराकपूर लोकसभा मतदारसंघ|बराकपूर]] | rowspan="2"|[[पार्था भौमिक]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[दम दम लोकसभा मतदारसंघ|दम दम]] | [[सौगाता रॉय|ॲड. सौगाता रॉय]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|१७ | rowspan="2"|[[बारासात लोकसभा मतदारसंघ|बारासात]] | rowspan="2"|[[ककली घोष दस्तीदार|डॉ. काकोली सुदर्शन घोष दस्तीदार]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|१८ | rowspan="2"| [[बशीरहाट लोकसभा मतदारसंघ|बशीरहाट]] | [[हाजी नुरुल इस्लाम]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | २५ सप्टेंबर २०२४ रोजी निधन |- | colspan="5"| रिक्त ''(२५ सप्टेंबर २०२४ पासून)'' | |- | १९ | [[जयनगर लोकसभा मतदारसंघ|जयनगर]] | [[प्रतिमा मोंडल|प्रतिमा नारायण मोंडल]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|२० | rowspan="2"|[[मथुरापूर लोकसभा मतदारसंघ|मथुरापूर]] | rowspan="2"|[[बापी हलदर]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[डायमंड हार्बर लोकसभा मतदारसंघ|डायमंड हार्बर]] | [[अभिषेक बॅनर्जी]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|२२ | rowspan="2"|[[जादवपूर लोकसभा मतदारसंघ|जाधवपूर]] | rowspan="2"|[[सायोनी घोष]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|२३ | rowspan="2"|[[कोलकाता उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर कोलकाता]] | rowspan="2"|[[माला रॉय|माला निर्बेद रॉय]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|२४ | rowspan="2"|[[कोलकाता दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण कोलकाता]] | rowspan="2"|[[सुदीप बंदोपाध्याय]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|२५ | rowspan="2"|[[हावरा लोकसभा मतदारसंघ|हावडा]] | rowspan="2"|[[प्रसून बॅनरजी|प्रसून बॅनर्जी]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[उलुबेरिया लोकसभा मतदारसंघ|उलुबेरिया]] | [[सजदा अहमद]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | २७ | [[सेरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|सेरामपूर]] | [[कल्याण बॅनर्जी|ॲड. कल्याण बॅनर्जी]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|२८ | rowspan="2"|[[हूगळी लोकसभा मतदारसंघ|हूगळी]] | rowspan="2"|[[रचना बॅनर्जी|रचना रबिंद्रनाथ बॅनर्जी]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|२९ | rowspan="2"|[[आरामबाग लोकसभा मतदारसंघ|आरामबाग]] | rowspan="2"|[[मिताली बाग]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३० | [[तामलुक लोकसभा मतदारसंघ|तामलुक]] | [[अभिजित गंगोपाध्याय]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३१ | [[कांती लोकसभा मतदारसंघ|कांती]] | [[सौमेंदू अधिकारी]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|३२ | rowspan="2"|[[घटाल लोकसभा मतदारसंघ|घटाल]] | rowspan="2"|[[दीपक अधिकारी|दिपक गुरुदास अधिकारी]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|३३ | rowspan="2"|[[झारग्राम लोकसभा मतदारसंघ|झारग्राम]] | rowspan="2"|[[खेरवाल सोरेन]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|३४ | rowspan="2"|[[मेदिनीपूर लोकसभा मतदारसंघ|मेदिनीपूर]] | rowspan="2"|[[जून मालिया]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३५ | [[पुरुलिया लोकसभा मतदारसंघ|पुरुलिया]] | [[ज्योतिर्मोय सिंग माहतो|ॲड. ज्योतिर्मोय सिंह माहतो]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|३६ | rowspan="2"|[[बांकुरा लोकसभा मतदारसंघ|बांकुरा]] | rowspan="2"|[[अरूप चक्रवर्ती]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३७ | [[बिश्नुपूर लोकसभा मतदारसंघ|बिश्नुपूर]] | [[सौमित्र खान|सौमित्र धनंजय खान]] |bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|३८ | rowspan="2"|[[बर्धमान-पूर्ब लोकसभा मतदारसंघ|बर्धमान-पूर्ब]] | rowspan="2"|[[शर्मिला सरकार]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३९ | [[बर्धमान-दुर्गापूर लोकसभा मतदारसंघ|बर्धमान-दुर्गापूर]] | [[कीर्ति आझाद|कीर्तीवर्धन भागवत आझाद]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | ४० | [[आसनसोल लोकसभा मतदारसंघ|आसनसोल]] | [[शत्रुघ्न सिन्हा|शत्रुघन भुवनेश्वरी सिन्हा]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | |- | rowspan="2"|४१ | rowspan="2"|[[बोलपूर लोकसभा मतदारसंघ|बोलपूर]] | rowspan="2"|[[असित कुमार माल]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2"|४२ | rowspan="2"|[[बीरभूम लोकसभा मतदारसंघ|बीरभूम]] | rowspan="2"|[[शताब्दी रॉय|शताब्दी मृगांक बॅनर्जी-रॉय]] |bgcolor=#20C646| | [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]] |bgcolor=#00B7EB| | [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]] | १४ जून २०२६ रोजी [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]]ात विलीन |- |bgcolor=#F5FFAF| | [[भारतीय राष्ट्रवादी जनता पक्ष]] |bgcolor=#FF9933| | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{सध्याच्या भारतीय संसद आणि राज्य विधानमंडळाची यादी}} {{भारतीय संसद}} [[वर्ग:लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य|*]] o2tqwhobpzpep7xcgankb33uqhaemej 0 352969 2692529 2462795 2026-07-04T06:27:20Z Abhijitsathe 4193 2692529 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = नारायण दास अहिरवार | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[जालौन लोकसभा मतदारसंघ|जालौन]] | कार्यकाळ_आरंभ = जून २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[भानू प्रताप सिंह वर्मा]] | पुढील = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1960|7|23}} | जन्मस्थान = [[ओराई]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[समाजवादी पक्ष]] <br>[[बहुजन समाज पक्ष]] (२०२२ पर्यंत) | वडील = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''नारायण दास अहिरवार''' हे [[समाजवादी पक्ष|समाजवादी पार्टी]]चे भारतीय राजकारणी आणि [[जालौन लोकसभा मतदारसंघ|जालौनचे]] प्रतिनिधित्व करणारे [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. २००७ ते २०११ या काळात त्यांनी उत्तर प्रदेश सरकारमध्ये मंत्री म्हणूनही काम केले.<ref name="amar ujala">{{स्रोत बातमी|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/jalaun/sp-made-former-bsp-minister-narayan-das-ahirwar-its-candidate-orai-news-c-224-1-ori1001-112303-2024-03-16|title=बसपा के पूर्व मंत्री रहे नारायण दास अहिरवार को सपा ने बनाया प्रत्याशी|work=Amar Ujala}}</ref> अहिरवार यांनी १९८२ मध्ये [[कांशीराम]] यांच्या प्रेरणेने राजकारणात भाग घेणे सुरू केले आणि [[दलित शोषित समाज संघर्ष समिती|दलित शोषित समाज संघर्ष समितीमध्ये]] प्रवेश केला. ते [[बहुजन समाज पक्ष|बहुजन समाज पक्षाचे]] संस्थापक सदस्य होते आणि त्यांनी पक्षाच्या अनेक संघटनात्मक भूमिका बजावल्या. २०१४ नंतर ते पक्षाच्या धोरणावर असमाधानी झाले, त्यांनी मोठ्या जबाबदाऱ्या घेणे बंद केले आणि नंतर समाजवादी पार्टीशी जुळवून घेण्यास सुरुवात केली, त्याला मजबूत करण्यास मदत केली आणि २०२२ मध्ये अधिकृतपणे पक्षात प्रवेश केला. [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत]] त्यांनी [[जलौन लोकसभा मतदारसंघ|जालौन]] उमेदवार म्हणून निवडणूक लढवली आणि निवडून आले.<ref name="bhaskar">{{स्रोत बातमी|url=https://www.bhaskar.com/local/uttar-pradesh/jalaun/news/sp-fielded-narayan-das-from-jalaun-132734188.html|title=लंबे समय तक बसपा में रहे, माया सरकार में राज्य मंत्री बने, 2022 में थामा था सपा का दामन|work=Dainik Bhaskar|trans-title=Was in BSP for a long time, became state minister in Maya Government, took responsibility in SP in 2022}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:जलौनचे खासदार]] [[वर्ग:समाजवादी पक्ष नेते]] [[वर्ग:बहुजन समाज पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] o66mv3hjfq7dgb6mkjnf68jzc4pkzs4 0 362616 2692419 2625545 2026-07-03T15:27:15Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2692419 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''नंदिता कृष्णा''' (जन्म:१९५१) ह्या एक भारतीय लेखिका, पर्यावरणवादी आणि शिक्षणतज्ज्ञ आहेत. भारत सरकारने त्यांना २०१५ मध्ये भारतातील महिलांसाठीचा सर्वोच्च पुरस्कार, पहिला [[नारी शक्ती पुरस्कार]] दिला. त्या [[चेन्नई|चेन्नईतील]] सीपी रामास्वामी अय्यर फाउंडेशनच्या अध्यक्षा असून त्यांनी आध्यात्मिक व प्रेरणादायी पुस्तके लिहिली आहेत. [[चित्र:Nadhitha2014.jpg|इवलेसे|नंदिता कृष्णा (२०१४)]] == कौटुंबिक पार्श्वभूमी आणि पूर्वायुष्य == नंदिताचा जन्म १९५१ मध्ये झाला होता व नंदिता जगन्नाथन हे त्यांचे विवाहपूर्वीचे नाव होते. त्या उच्च पार्श्वभूमी असलेल्या कुटुंबातून जन्मलेल्या आहेत. डॉ. सी.पी. रामास्वामी अय्यर, हे नंदिताचे पणजोबा (वडिलांचे आजोबा) होते. डॉ अय्यर हे मद्रास प्रेसिडेन्सीचे वकील आणि महाधिवक्ता, त्रावणकोर राज्याचे दिवाण आणि अन्नामलाई आणि विद्यापीठ आणि त्रावणकोर विद्यापीठाचे कुलगुरू होते. नंदिता ह्या ए.आर. जगन्नाथन आणि शकुंतला जगन्नाथ यांच्या कन्या आहेत. जगन्नाथ हे टाटा प्रोजेक्ट्स लिमिटेडचे उपाध्यक्ष आणि व्यवस्थापकीय संचालक होते. तर शकुंतला जगन्नाथ ह्या मुंबई येथील भारत सरकारच्या पर्यटन विभागाच्या उपमहासंचालक आणि प्रादेशिक संचालक होत्या. तसेच त्या सर्वाधिक विक्री होणाऱ्या ''हिंदू धर्म - अ‍ॅन इंट्रोडक्शन अँड गणेशा'' या पुस्तकाच्या लेखिका देखील होत्या. सीआर पट्टाभिरामन हे नंदिताचे आजोबा (आईचे वडील) होते. पट्टाभिरामान हे भारत सरकारचे माजी कायदा मंत्री होते. तिने कॅथेड्रल अँड जॉन कॉनन हायस्कूल, मुंबई येथून शालेय शिक्षण पूर्ण केले. त्यानंतर १९७० मध्ये एल्फिन्स्टन कॉलेज, मुंबई येथून पदवी प्राप्त केली आणि १९७५ मध्ये मुंबई विद्यापीठातून द आयकॉनोग्राफी ऑफ विष्णू नारायण या विषयावर पीएच.डी. मिळवली. याच बरोबर आपल्या संशोधनाच्या काळात त्या हेरास विद्वान (उच्च शिक्षण भूमिका विश्लेषण विद्वान) होत्या.<ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.nandithakrishna.in/|title=Nanditha Krishna|website=www.nandithakrishna.in|access-date=27 August 2020}}</ref> २०१६ मध्ये नंदिता यांनी पश्चिम बंगालच्या विद्यासागर विद्यापीठाकडून साहित्यात मानद पदवी (डॉक्टरेट) प्राप्त केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://iks.iitgn.ac.in/nanditha-krishna-2020/|title=Nanditha Krishna – Indian Knowledge Systems|access-date=2025-03-16|archive-date=2025-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250426034744/https://iks.iitgn.ac.in/nanditha-krishna-2020/|url-status=dead}}</ref> == कारकिर्द == [[चित्र:Magic_Lamp_TV.png|इवलेसे| मॅजिक लॅम्प टीव्ही]] १९७२ ते १९७४ पर्यंत त्या मुंबईवरील लोकप्रिय "मॅजिक लॅम्प" टीव्ही मालिकेच्या सूत्रसंचालक आणि सादरकर्त्या होत्या. १९७४ मध्ये लग्नानंतर त्या चेन्नईला गेल्या आणि १९७८ मध्ये त्यांनी पारंपारिक कला आणि हस्तकलेसाठी चेन्नई येथे सीपी आर्ट सेंटरची स्थापना केली. हे चेन्नई येथील पहिले कला दालन आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cprfoundation.org|title=C.P. Ramaswami Aiyar Foundation|website=www.cprfoundation.org|access-date=27 August 2020}}</ref> १९८१ मध्ये त्यांना सीपी रामास्वामी अय्यर फाउंडेशन (सीपीआरएएफ) च्या संचालक म्हणून नियुक्त करण्यात आले. २०१३ मध्ये या संस्थेवर त्यांची अध्यक्ष म्हणून निवड झाली. या फाउंडेशनचे मुख्यालय भारतातील [[चेन्नई]] येथे, एल्डम्स रोडवरील "द ग्रोव्ह" येथे आहे. हे मुख्यालय म्हणजे सीपी रामास्वामी अय्यर कुटुंबाचे वडिलोपार्जित घर आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Sarumathi|first=K.|url=https://www.thehindu.com/features/downtown/where-culture-conservation-art-and-education-converge/article6868665.ece|title=Where culture, conservation, art and education converge|date=7 February 2015|work=द हिंदू}}</ref> १९८१ मध्ये, सीपी रामास्वामी अय्यर फाउंडेशनने सीपीआर इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडोलॉजिकल रिसर्चची स्थापना केली. ही संस्था मद्रास विद्यापीठाशी इतिहास आणि पर्यावरण अभ्यास या विषयात पीएच.डी. पदवीसाठी संलग्न होती. नंदिता यांना यासंस्थेच्या संचालक आणि नंतर प्राध्यापक म्हणून नियुक्त करण्यात आले. १९८३ मध्ये, नंदिता यांनी द ग्रोव्ह स्कूलची स्थापना केली. ही शाळा २००६ मध्ये कौन्सिल फॉर इंडियन स्कूल सर्टिफिकेट एक्झामिनेशनशी संलग्न झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thegroveschool.in/|title=The Grove School|website=www.thegroveschool.in|access-date=27 August 2020|archive-date=2025-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250315094732/http://thegroveschool.in/|url-status=dead}}</ref> पुढे १९८५ मध्ये, त्यांनी सीपीआरएएफ कॅम्पसमध्ये ऑटिझम (आत्मकेंद्रीपणा), डिस्लेक्सिया(शिकण्यात किंवा वाचण्यात अडचण असणे), लर्निंग डिसअ‍ॅबिलिटीज (शिकण्याची अक्षमता) आणि तत्सम मानसिक समस्या असलेल्या मुलांसाठी सरस्वती केंद्र लर्निंग सेंटरची स्थापना केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.saraswathikendra.org/|title=Saraswathi Kendra Learning Centre for Children|website=www.saraswathikendra.org|access-date=27 August 2020}}</ref> १९८९ मध्ये, त्यांनी भारत सरकारच्या पर्यावरण आणि वन मंत्रालय आणि सी.पी. रामास्वामी अय्यर फाउंडेशनच्या संयुक्तविद्यमाने सीपीआर पर्यावरण शिक्षण केंद्राची स्थापना केली. याशिवाय त्यांनी दक्षिण भारतातील ५३ पवित्र वृक्षांचे पुनर्संचयित देखील केले आहे. याच बरोबर त्यांनी कोटा आणि कुरुंबा जमातींना त्यांच्या पारंपारिक कौशल्यांना उत्पन्नाचा स्रोत म्हणून विकसित करण्यासाठी प्रशिक्षित केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cpreec.org|title=C.P.R. Environmental Education Centre|website=www.cpreec.org|access-date=27 August 2020}}</ref> तामिळनाडूच्या आठ टाक्यांमध्ये पारंपारिक पावसाच्या पाण्याचे संकलन करून या टाक्यांना पुनरुज्जीवित केले आहे.<ref>Sacred Tanks of South India, (CPR Publications), 2009. {{ISBN|978-81-86901-05-2}}</ref> शिवाय त्यांनी पर्यावरणीय शिक्षणात शिक्षकांना प्रशिक्षण देण्यासाठी कार्यक्रम तयार केले आहेत. चेन्नईमध्ये ऑटिझम (आत्मकेंद्रीपणा) आणि डिस्लेक्सिया (शिकण्याची अक्षमता) असलेल्या मुलांसाठी पाळीव प्राण्यांच्या सहवासातून निर्माण होणारा उपचार कार्यक्रम, ज्याचे नाव डॉ. डॉग आहे, सुरू केला. चेन्नईमध्ये मुलांना त्यांच्या अन्नाबद्दल आणि पर्यावरणाबद्दल जागरूकता निर्माण करण्यासाठीचा काइंडनेस किड्स हा कार्यक्रम सुरू केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://kindnesskids.org/|title=Kindness Kids|website=kindnesskids.org|access-date=27 August 2020|archive-date=2025-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20250212201205/http://kindnesskids.org/|url-status=dead}}</ref> नंदिता ह्या सीपीआर पर्यावरण शिक्षण केंद्राद्वारे चालवल्या जाणाऱ्या "पर्यावरणीय वारसा आणि पवित्र स्थळांचे संवर्धन" या पर्यावरण आणि वन मंत्रालयाच्या ENVIS (पर्यावरणीय माहिती प्रणाली) वेबसाइटवर पोस्ट केलेल्या भारताच्या पर्यावरणीय परंपरांचे दस्तऐवजीकरण करत आहे. २००१ मध्ये, त्यांनी सी.पी. रामास्वामी अय्यर कुटुंबाच्या ४५० वर्षे जुन्या कौटुंबिक घराचे रूपांतरण शकुंतला जगन्नाथन लोककला संग्रहालय आणि अल्प उत्पन्न असलेल्या मुलांसाठीचे रंगम्मल विद्यालयात केले. २००५ मध्ये, त्यांनी कुंभकोणममधील सर सीपी रामास्वामी अय्यर मेमोरियल स्कूल ताब्यात घेतले. आता ही शाळा इंग्रजी माध्यमाची असून येथे अत्यल्प उत्पन्नाचे साधन असलेल्या गरीब घरच्या मुलांसाठी मोफत शिक्षण जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cprfoundation.org/C.P.-Memorial-school.html|title=Sir C.P. Memorial School|website=www.cprfoundation.org|access-date=27 August 2020}}</ref> त्या एसएसकेव्ही शाळा आणि महाविद्यालये चालवणाऱ्या कॉन्जीवरम हिंदू एज्युकेशन सोसायटीच्या अध्यक्षा देखील आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.sskvcollege.com/about_us.html|title=About us|website=www.sskvcollege.com|access-date=27 August 2020|archive-date=2021-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907132233/http://www.sskvcollege.com/about_us.html|url-status=dead}}</ref> त्या भारतीय ऐतिहासिक संशोधन परिषदेच्या माजी सदस्या आहेत (२०१५-२०१८) आणि बेंगळुरू येथील भारतीय ऐतिहासिक संशोधन परिषदेच्या दक्षिणी प्रादेशिक केंद्राच्या (SRC) देखरेख/सल्लागार समितीच्या सह-सदस्य आहेत. == संशोधन == नंदिता यांनी भारतीय कला इतिहास आणि भारताचा पर्यावरण इतिहास या विषयावर संशोधन करून यावर अनेक शोधनिबंध, लेख आणि पुस्तके लिहिली आहेत.<ref name=":1" /> == साहित्यिक कारकीर्द == १९७२ पासून नंदिता यांनी इव्हज वीकली आणि इलस्ट्रेटेड वीकली ऑफ इंडिया या दोन इंग्लिश साप्ताहिकासाठी लेखन सुरू केले. १९७४ मध्ये चेन्नईला गेल्यानंतर, त्यांनी द हिंदू आणि इलस्ट्रेटेड वीकली ऑफ इंडियासाठी लेखन केले. विशेष म्हणजे नंदिता यांच्या २६ मार्च १९७८ रोजी इलस्ट्रेटेड वीकली ऑफ इंडियामध्ये "स्लटर फॉर सायन्स" या विषयावरील लेखामुळे भारतातून रीसस माकडांच्या निर्यातीवर पूर्णपणे बंदी घालण्यात आली. २००१ ते २००७ पर्यंत द संडे एक्सप्रेस वर्तमान पत्रात त्यांचा "क्रिएशन्स" हा स्तंभ नियमितपणे छापून येत होता.<ref>https://www.nandithakrishna.in/articles.html NANDITHA KRISHNA ARTICLES</ref> त्यांनी २०१७ पासून, ओपन मासिकासाठी नियमितपणे लेख निर्मिती केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://openthemagazine.com/features/are-indian-slaughter-houses-safe/|title=Are Indian Slaughter Houses Safe?|date=3 July 2020}}</ref> शिवाय द न्यू इंडियन एक्सप्रेसच्या संपादकीय पृष्ठावर त्यांचा एक स्तंभ देखील आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newindianexpress.com/opinions/2020/aug/07/nep-and-education-for-the-future-2180185.html|title=NEP and education for the future|date=7 August 2020}}</ref> == पुस्तके == * बिलीव्ह इन युअर्सेल्फ - स्वामी विवेकानंद (अलेफ) कडून जीवन धडे, २०२० -{{ISBN|978-93-89836-10-3}} * ग्रोव्हज अँड गॉड्स ऑफ तमिळनाडू, (आयसीएचआर, बंगळुरू), २०१९ * लिव्ह अँड लेट अदर्स लिव्ह- महावीर (अलेफ) कडून जीवन धडे, २०१९ -{{ISBN|978-93-88292-42-9}} * यु आर द सुप्रीम लाईट - आदिशंकराचार्य (अलेफ) कडून जीवन धडे, २०१८ -{{ISBN|978-93-87561-38-0}} * द बुक ऑफ अवतार्स आंड डिव्हिनिटीज (पेंग्विन, भारत), २०१८ -{{ISBN|978-0-143-44688-0}} * हिंदुईस्म अँड नेचर (पेंग्विन, भारत), २०१७ -{{ISBN|0143427830}} * देव प्रतिमा (CPR प्रकाशन), 2016 -{{ISBN|978-93-85459-01-6}} * सेक्रेड ग्रोव्हज ऑफ इंडिया - एक संग्रह (सीपीआर पब्लिकेशन्स), २०१४ -{{ISBN|978-81-86901-24-3}} * पेंटिंग्ज ऑफ द वरदराज पेरुमल टेंपल, कांचीपुरम, (सीपीआर पब्लिकेशन्स), २०१४ -{{ISBN|978-81-908305-0-8}} * सेक्रेड प्लॅन्ट ऑफ इंडिया (पेंग्विन, भारत), २०१४ -{{ISBN|9780143066262}} * मद्रास देन, चेन्नई नाऊ (रोली बुक्स), २०१३ -{{ISBN|978-81-7436-914-7}} * सेक्रेड ॲनिमल्स ऑफ इंडिया (पेंग्विन इंडिया), २०१० -{{ISBN|9780143066194}} * हग अ ट्री (न्यू होरायझन मीडिया), २०१० -{{ISBN|978-81-8493-437-3}} * मद्रास-चेन्नई, इट्स हिस्टरी अँड एन्व्हायर्नमेंट (न्यू होरायझन मीडिया) २००९ -{{ISBN|978-81-8493-229-4}} * बुक ऑफ डेमन्स (पेंग्विन इंडिया), २००७ -{{ISBN|9780143102021}} * फोक आर्ट्स ऑफ तमिळनाडू (सीपीआर प्रकाशने), २००६ -{{ISBN|81-901484-7-8}} * फोक टॉयस ऑफ साऊथ इंडिया (सीपीआर प्रकाशने), २००६ –{{ISBN|81-901484-9-4}} * बुक ऑफ विष्णू (पेंग्विन इंडिया), २००१ -{{ISBN|9780670049073}} * वराहिश्वर टेम्पल, दमल (CPR प्रकाशन), 2001 –{{ISBN|978-81-908305-5-3}} * बालाजी-व्यंकटेश्वरा (वकिल), 2000 -{{ISBN|81-87111-46-1}} * पेंटेड मॅन्युस्क्रिप्ट्स ऑफ द सरस्वती महाल लायब्रेरी, थंजावूर (द महाराजा सेरफोजी सरस्वती महाल लायब्रेरी) रंगवलेल्या हस्तलिखिते, १९९४ * आर्ट्स अँड क्राफ्ट्स ऑफ तामिळनाडू (मॅपिन), १९९२ -{{ISBN|0-944142-21-4}} * गणेश (वाकिल्स), १९९२ -{{ISBN|978-81-8462-004-7}} == संपादित == * रिलिजन अँड इकॉलॉजी, २०१९ -{{ISBN|978-81-86901-32-8}} * द एन्व्हायर्नमेंट अँड इंडियन हिस्टरी, २०१६ -{{ISBN|978-93-85459-02-3}} * आयकॉनोग्राफी ऑफ द हिंदूस, बुद्धिस्ट्स अँड जैन्स, २०१६ –{{ISBN|978-93-85459-03-0}} * द ट्वेन्टीएथ सेंच्युरी – ए हिस्टरी, २००३ -{{ISBN|81-901484-0-0}} * कांची, १९९२ -{{ISBN|81-901484-1-9}} * शक्ती, १९९१ * इकोलॉजिकल ट्रेडिशन्स ऑफ इंडिया – ए सीरीज कव्हरिंग ईच इंडियन स्टेट20 === मुलांसाठी === * महाबलीपुरम - द गंगा केम टू तामिळनाडू (मॅपिन प्रकाशन), 2018 -{{ISBN|978-93-85360-49-7}} * ॲनिमल्स – इट'स्‌ देअर वर्ल्ड तू (सीपीआर पब्लिकेशन्स), १९९० -{{ISBN|81-86901-07-8}} * द ट्री (सीपीआर पब्लिकेशन्स), १९८९ -{{ISBN|81-86901-08-6}} == पुरस्कार आणि सन्मान == [[चित्र:Nanditha_President_award.png|इवलेसे|राष्ट्रपती प्रणब मुखर्जी यांच्या हस्ते नारी शक्ती पुरस्कार स्वीकारताना ]] २०१५ मध्ये त्यांचे नेतृत्व आणि विशेष कामगिरीसाठी त्यांना पहिला [[नारी शक्ती पुरस्कार]] देऊन सन्मानित करण्यात आले. हा पुरस्कार [[जागतिक महिला दिन|जागतिक महिला दिनी]] तत्कालीन भारतीय राष्ट्रपती [[प्रणब मुखर्जी]] यांच्या हस्ते देण्यात आला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/stree-shakti-puraskar-and-nari-shakti-puraskar-presented-to-6-and-8-indian-women-respectively-243468-2015-03-09|title=Stree Shakti Puraskar and Nari Shakti Puraskar presented to 6 and 8 Indian women respectively|date=9 March 2015}}</ref> त्यांच्या इतर पुरस्कारांमध्ये अँबेसेडर फॉर पीस अवॉर्ड (२०१७); इंटरनॅशनल सोशल अ‍ॅक्टिव्हिस्ट अवॉर्ड (२०१७) सर जे.सी. बोस मेमोरियल अवॉर्ड (२०१४); डॉ. एम.एस. स्वामिनाथन अवॉर्ड फॉर एन्व्हायर्नमेंटल प्रोटेक्शन (२००४); स्त्री रत्न (१९९८); आणि आउटस्टँडिंग वुमन ऑफ एशिया (१९९७) यांचा समावेश आहे. सीपीआर पर्यावरण शिक्षण केंद्राला त्यांच्या संचालकपदाखाली इंदिरा गांधी पर्यावरण पुरस्कार (१९९६) मिळाला. याशिवाय त्यांनी भारतीय संस्कृती आणि पर्यावरणावर अनेक राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय चर्चासत्रे आणि परिषदा आयोजित केल्या आहेत. == वैयक्तिक आयुष्य == नंदिता यांचे लग्न एस. चिन्नी कृष्णा यांच्याशी झाले. चिन्नी कृष्णा हे एक उद्योगपती आहेत आणि ते ब्लू क्रॉस ऑफ इंडिया या प्राणी हक्क संस्थेचे सह-संस्थापक आणि अध्यक्ष देखील आहेत. नंदिता ह्या ब्लू क्रॉस ऑफ इंडियाच्या बोर्ड ऑफ गव्हर्नर्सची सदस्य देखील आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://bluecrossofindia.org/board/|title=Board members of Blue Cross of India - Animal Welfare Organisation|access-date=2025-03-16|archive-date=2023-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608090323/https://bluecrossofindia.org/board/|url-status=dead}}</ref> या जोडप्याला दोन मुले आहेत - डॉ. प्रशांत कृष्णा, जे सीपी रामास्वामी अय्यर फाउंडेशनचे कार्यकारी संचालक आहेत आणि रुद्र कृष्णा, जे ओनस ऑफ कर्मा आणि ब्रह्मा टॉवर्सचे लेखक आहेत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Brahma Towers: From the Case Files of Sachin Vittaldev|last=Krishna|first=Rudra|date=28 January 2019|publisher=Amazon Digital Services LLC - KDP Print US|isbn=978-1795258999}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{नारी शक्ती पुरस्कार}} {{DEFAULTSORT: कृष्णा, नंदिता}} [[वर्ग:चेन्नईचे लोक]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील जन्म]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय लेखिका]] [[वर्ग:भारतीय लेखक]] [[वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] hokuw99use23r9md52brpz5xibcxkm3 0 365652 2692555 2688293 2026-07-04T11:24:19Z Abhijitsathe 4193 2692555 wikitext text/x-wiki [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१ च्या सार्वत्रिक निवडणुकांद्वारे]] भारताच्या संसदेच्या कनिष्ठ सभागृह '''[[दहावी लोकसभा|१०व्या लोकसभेवर]] निवडून गेलेल्या खासदारांची''' राज्यनिहाय यादी येथे आहे. पंजाबातील फुटीरतावादी हिंसाचार मुळे तेथील निवडणुका १९९२ साली झाल्या. ==खासदार== ===अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह|<span style="color:white;">'''अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह'''</span>]] |- | १ | [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]] | [[मनोरंजन भक्त]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |} === आंध्र प्रदेश === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आंध्र प्रदेश|<span style="color:white;">'''आंध्र प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[श्रीकाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|श्रीकाकुलम]] | [[कनिती विश्वनाथन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २ | [[पार्वतीपुरम लोकसभा मतदारसंघ|पार्वतीपुरम]] | [[सत्रुचरला विजया रामाराजू]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३ | [[बोब्बिली लोकसभा मतदारसंघ (१९६३-२००८)|बोब्बिली]] | [[पुसपती आनंद गजपती राजू]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ४ | [[विशाखापट्टणम लोकसभा मतदारसंघ|विशाखापट्टणम]] | [[एम.व्ही.व्ही.एस मूर्ती]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | |- | ५ | [[भद्राचलम लोकसभा मतदारसंघ (१९६७-२००८)|भद्राचलम]] | [[कमला कुमारी करेदुला]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ६ | [[अनकापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|अनकापल्ली]] | [[कोनाथाला रामकृष्णन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ७ | [[काकीनाडा लोकसभा मतदारसंघ|काकीनाडा]] | [[थोता सुब्बाराव]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | |- | ८ | [[राजमुंद्री लोकसभा मतदारसंघ|राजमुंद्री]] | [[के.व्ही.आर चौधरी]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | |- | ९ | [[अमलापुरम लोकसभा मतदारसंघ|अमलापुरम]] | [[जी.एम.सी. बालयोगी]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | |- | १० | [[नरसापुरम लोकसभा मतदारसंघ|नरसापुरम]] | [[भूपतीराजू विजयकुमार राजू]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | |- | ११ | [[एलुरु लोकसभा मतदारसंघ|एलुरु]] | [[बोल्ला बुल्ली रामैया]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | |- | १२ | [[मछलीपट्टणम लोकसभा मतदारसंघ|मछलीपट्टणम]] | [[कोलुसू पेदा रेड्डय्या]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | |- | १३ | [[विजयवाडा लोकसभा मतदारसंघ|विजयवाडा]] | [[वड्डे शोभनाद्रेश्वर राव]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | |- | १४ | [[तेनाली लोकसभा मतदारसंघ|तेनाली]] | [[उम्मारेड्डी व्यंकटेश्वरलू]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | |- | १५ | [[गुंटुर लोकसभा मतदारसंघ|गुंटुर]] | [[एस.एम. लालजन बाशा]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | |- | १६ | [[बपतला लोकसभा मतदारसंघ|बपतला]] | [[दग्गुबाटी व्यंकटेश्वर राव]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | |- | १७ | [[नरसरावपेट लोकसभा मतदारसंघ|नरसरावपेट]] | [[कासू कृष्ण रेड्डी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १८ | [[ओंगोल लोकसभा मतदारसंघ|ओंगोल]] | [[मगुंता सुब्बरामा रेड्डी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १९ | [[नेल्लोर लोकसभा मतदारसंघ|नेल्लोर]] | [[पद्मश्री मुदुमुला]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २० | [[तिरुपती लोकसभा मतदारसंघ|तिरुपती]] | [[चिंता मोहन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २१ | [[चित्तूर लोकसभा मतदारसंघ|चित्तूर]] | [[एम. गणेंद्र रेड्डी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २२ | [[राजमपेट लोकसभा मतदारसंघ|राजमपेट]] | [[साईप्रताप अण्णय्यागिरी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २३ | [[कडप्पा लोकसभा मतदारसंघ|कडप्पा]] | [[वाय.एस. राजशेखर रेड्डी|डॉ. यदुगिरी सन्दिती राजशेखर रेड्डी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २४ | [[हिंदुपूर लोकसभा मतदारसंघ|हिंदुपूर]] | [[एस. गंगाधर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २५ | [[अनंतपूर लोकसभा मतदारसंघ|अनंतपूर]] | [[अनंता वेंकटरामी रेड्डी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | rowspan="2" |२६ | rowspan="2" |[[कुर्नूल लोकसभा मतदारसंघ|कुर्नूल]] | [[के. विजय भास्कर रेड्डी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | ८ ऑक्टोबर १९९२ रोजी राजीनामा ([[आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री]] म्हणून निवड) |- | [[कोटला जयसूर्या प्रकाश रेड्डी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | १९९२ मध्ये पोट-निवडणूकीद्वारे विजयी |- | rowspan="2" |२७ | rowspan="2" |[[नंद्याल लोकसभा मतदारसंघ|नंद्याल]] | [[जी. प्रताप रेड्डी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | १९९१ मध्ये राजीनामा |- | [[पी.व्ही. नरसिंहराव]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | १९९१ मध्ये पोट-निवडणूकीद्वारे विजयी; [[भारताचे पंतप्रधान]] (२१ जून १९९१ — १६ मे १९९६) |- | २८ | [[नागरकर्नूल लोकसभा मतदारसंघ|नागरकर्नूल]] | [[मल्लू रवी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २९ | [[महबूबनगर लोकसभा मतदारसंघ|महबूबनगर]] | [[मल्लिकार्जून गौड]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३० | [[हैदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|हैदराबाद]] | [[सुलतान सलाहुद्दिन ओवैसी]] | style="background-color: {{ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन/meta/color}}" | | [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|अखिल भारतीय मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] | |- | ३१ | [[सिकंदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|सिकंदराबाद]] | [[बंडारू दत्तात्रेय]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ३२ | [[सिद्दिपेट लोकसभा मतदारसंघ (१९६७-२००८)|सिद्दिपेट]] | [[नंदी येल्लैया]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३३ | [[मेडक लोकसभा मतदारसंघ|मेडक]] | [[एम. बागा रेड्डी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३४ | [[निजामाबाद लोकसभा मतदारसंघ|निजामाबाद]] | [[गड्डम गंगा रेड्डी]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | |- | ३५ | [[आदिलाबाद लोकसभा मतदारसंघ|आदिलाबाद]] | [[अल्लोला इंद्रकरण रेड्डी]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | |- | ३६ | [[पेद्दपल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पेद्दपल्ली]] | [[जी. वेंकटस्वामी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३७ | [[करीमनगर लोकसभा मतदारसंघ|करीमनगर]] | [[जुव्वदी चोक्का राव]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३८ | [[हनमकोंडा लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००८)|हनमकोंडा]] | [[कमालुद्दिन अहमद]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३९ | [[वारंगळ लोकसभा मतदारसंघ|वारंगळ]] | [[सुरेंद्र रेड्डी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ४० | [[खम्मम लोकसभा मतदारसंघ|खम्मम]] | [[पी.व्ही. रंगय्या नायडू]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ४१ | [[नालगोंडा लोकसभा मतदारसंघ|नालगोंडा]] | [[धर्मा भीक्षम]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | |- | ४२ | [[मिरयालगुडा लोकसभा मतदारसंघ (१९६२-२००८)|मिरयालगुडा]] | [[भीमरेड्डी नरसिम्ह रेड्डी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |} === अरुणाचल प्रदेश === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अरुणाचल प्रदेश|<span style="color:white;">'''अरुणाचल प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[पश्चिम अरुणाचल लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम अरुणाचल]] | [[प्रेम खंडू थुंगन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २ | [[पूर्व अरुणाचल लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व अरुणाचल]] | [[लायेटा उंब्रे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |} ===आसाम=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आसाम|<span style="color:white;">'''आसाम'''</span>]] |- | १ | [[करीमगंज लोकसभा मतदारसंघ|करीमगंज]] | [[द्वारकानाथ दास]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | २ | [[सिलचर लोकसभा मतदारसंघ|सिलचर]] | [[कबींद्र पुरकायस्थ]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ३ | [[स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ|स्वायत्त जिल्हा]] | [[जयंता रोंग्पी]] | style="background-color: {{स्वायत्त राज्य मागणी समिती/meta/color}}" | | [[स्वायत्त राज्य मागणी समिती]] | |- | ४ | [[धुब्री लोकसभा मतदारसंघ|धुब्री]] | [[नुरुल इस्लाम]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ५ | [[कोक्राझार लोकसभा मतदारसंघ|कोक्राझार]] | [[सत्येंद्रनाथ ब्रह्म चौधरी]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | |- | ६ | [[बारपेटा लोकसभा मतदारसंघ|बारपेटा]] | [[उद्धब बर्मन]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | ७ | [[गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघ|गुवाहाटी]] | [[किरीप चालिहा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ८ | [[मंगलदोई लोकसभा मतदारसंघ|मंगलदोई]] | [[प्रोबिन देका]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ९ | [[तेजपूर लोकसभा मतदारसंघ|तेजपूर]] | [[स्वरूप उपाध्याय]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १० | [[नौगाँग लोकसभा मतदारसंघ|नौगाँग]] | [[मुही राम सैकिया]] | style="background-color: {{आसाम गण परिषद/meta/color}}" | | [[आसाम गण परिषद]] | |- | ११ | [[कलियाबोर लोकसभा मतदारसंघ|कलियाबोर]] | [[तरुण गोगोई]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १२ | [[जोरहाट लोकसभा मतदारसंघ|जोरहाट]] | [[बिजोय कृष्ण हांडीक]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १३ | [[दिब्रुगढ लोकसभा मतदारसंघ|दिब्रुगढ]] | [[पबनसिंह घाटोवार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १४ | [[लखीमपूर लोकसभा मतदारसंघ|लखीमपूर]] | [[बलिन कुली]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |} ===बिहार=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[बिहार|<span style="color:white;">'''बिहार'''</span>]] |- | १ | [[बगाहा लोकसभा मतदारसंघ|बगाहा]] | [[महेंद्र बैठा]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | २ | [[बेट्टिया लोकसभा मतदारसंघ|बेट्टिया]] | [[फैय्याझ-उल-आझम]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ३ | [[मोतीहारी लोकसभा मतदारसंघ|मोतीहारी]] | [[कमला मिश्रा मधुकर]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | |- | ४ | [[गोपालगंज लोकसभा मतदारसंघ|गोपालगंज]] | [[अब्दुल गफूर (राजकारणी)|अब्दुल गफूर]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ५ | [[सिवान लोकसभा मतदारसंघ|सिवान]] | [[ब्रिशीन पटेल]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ६ | [[महाराजगंज (बिहार) लोकसभा मतदारसंघ|महाराजगंज]] | [[गिरीजा देवी]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ७ | [[छप्रा लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|छप्रा]] | [[लाल बाबू राय]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ८ | [[हाजीपूर लोकसभा मतदारसंघ|हाजीपूर]] | [[राम सुंदर दास]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | rowspan="2" |९ | rowspan="2" |[[वैशाली लोकसभा मतदारसंघ|वैशाली]] | [[शिव शरण सिंह]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | १९९४ मध्ये निधन |- | [[लवली आनंद]] | style="background-color: {{बिहार पीपल्स पक्ष/meta/color}}" | | [[बिहार पीपल्स पक्ष]] | १९९४ मध्ये पोट-निवडणूकीद्वारे विजयी |- | १० | [[मुझफ्फरपूर लोकसभा मतदारसंघ|मुझफ्फरपूर]] | [[जॉर्ज फर्नांडिस]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ११ | [[सीतामढी लोकसभा मतदारसंघ|सीतामढी]] | [[नवल किशोर राय]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | १२ | [[शिवहर लोकसभा मतदारसंघ|शिवहर]] | [[हरी किशोर सिंह]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | १३ | [[मधुबनी लोकसभा मतदारसंघ|मधुबनी]] | [[भोगेंद्र झा]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | |- | १४ | [[झांझरपूर लोकसभा मतदारसंघ|झांझरपूर]] | [[देवेंद्र प्रसाद यादव]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | १५ | [[दरभंगा लोकसभा मतदारसंघ|दरभंगा]] | [[मोहम्मद अली अशरफ फात्मी]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | १६ | [[रोसेरा लोकसभा मतदारसंघ|रोसेरा]] | [[रामविलास पासवान]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | १७ | [[समस्तीपूर लोकसभा मतदारसंघ|समस्तीपूर]] | [[मंजयलाल कुशवाहा]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | १८ | [[बढ लोकसभा मतदारसंघ|बढ]] | [[नितीश कुमार|नितीश रामलखनसिंह कुमार]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | १९ | [[बलिया लोकसभा मतदारसंघ|बलिया]] | [[सूर्य नारायण सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | |- | २० | [[सहर्सा लोकसभा मतदारसंघ|सहर्सा]] | [[सूर्य नारायण यादव]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | २१ | [[माधेपुरा लोकसभा मतदारसंघ|माधेपुरा]] | [[शरद यादव]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | २२ | [[अरारिया लोकसभा मतदारसंघ|अरारिया]] | [[सुखदेव पासवान]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | २३ | [[किशनगंज लोकसभा मतदारसंघ|किशनगंज]] | [[सय्यद शहाबुद्दीन (भारतीय राजकारणी)|सय्यद शहाबुद्दीन]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | २४ | [[पूर्णिया लोकसभा मतदारसंघ|पूर्णिया]] | [[पप्पू यादव]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | |- | २५ | [[कटिहार लोकसभा मतदारसंघ|कटिहार]] | [[मोहम्मद युनुस सलीम]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | २६ | [[राजमहल लोकसभा मतदारसंघ|राजमहल]] | [[सायमन मरांडी]] | style="background-color: {{झारखंड मुक्ति मोर्चा/meta/color}}" | | [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] | |- | २७ | [[डुमका लोकसभा मतदारसंघ|डुमका]] | [[शिबू सोरेन]] | style="background-color: {{झारखंड मुक्ति मोर्चा/meta/color}}" | | [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] | |- | २८ | [[गोड्डा लोकसभा मतदारसंघ|गोड्डा]] | [[सूरज मंडल]] | style="background-color: {{झारखंड मुक्ति मोर्चा/meta/color}}" | | [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] | |- | २९ | [[बांका लोकसभा मतदारसंघ|बांका]] | [[प्रताप सिंह]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ३० | [[भागलपूर लोकसभा मतदारसंघ|भागलपूर]] | [[चुनचुन प्रसाद यादव]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ३१ | [[खगरिया लोकसभा मतदारसंघ|खगरिया]] | [[राम शरण यादव]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ३२ | [[मोंघिर लोकसभा मतदारसंघ|मोंगेर]] | [[ब्रह्मानंद मंडल]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | |- | ३३ | [[बेगुसराई लोकसभा मतदारसंघ|बेगुसराई]] | [[कृष्णा साही]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३४ | [[नालंदा लोकसभा मतदारसंघ|नालंदा]] | [[विजय कुमार यादव]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | |- | ३५ | [[पाटणा लोकसभा मतदारसंघ|पाटणा]] | [[राम कृपाल यादव]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | १९९३ मध्ये पोट-निवडणूकीद्वारे विजयी (१९९१ मध्ये हिंसाचारामुळे निवडणूक पुढे ढकलली) |- | ३६ | [[अराह लोकसभा मतदारसंघ|अराह]] | [[राम लखन सिंह यादव]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ३७ | [[बक्सर लोकसभा मतदारसंघ|बक्सर]] | [[तेज नारायण सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | |- | ३८ | [[सासाराम लोकसभा मतदारसंघ|सासाराम]] | [[छेदी पासवान]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ३९ | [[बिक्रमगंज लोकसभा मतदारसंघ|बिक्रमगंज]] | [[राम प्रसाद कुशवाहा]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ४० | [[औरंगाबाद (बिहार) लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद]] | [[राम नरेश सिंह]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ४१ | [[जहानाबाद लोकसभा मतदारसंघ|जहानाबाद]] | [[रामश्राय प्रसाद सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | |- | ४२ | [[नवदा लोकसभा मतदारसंघ|नवदा]] | [[प्रेम चंद राम]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | ४३ | [[गया लोकसभा मतदारसंघ|गया]] | [[राजेश रघुबीर कुमार]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ४४ | [[चत्रा लोकसभा मतदारसंघ|चत्रा]] | [[उपेंद्र नाथ वर्मा]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ४५ | [[कोडर्मा लोकसभा मतदारसंघ|कोडर्मा]] | [[मुमताज अन्सारी]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | rowspan="2" |४६ | rowspan="2" |[[गिरिडीह लोकसभा मतदारसंघ|गिरिडीह]] | [[बिनोद बिहारी माहतो]] | style="background-color: {{झारखंड मुक्ति मोर्चा/meta/color}}" | | [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] | १८ डिसेंबर १९९१ रोजी निधन |- | [[राज किशोर माहतो]] | style="background-color: {{झारखंड मुक्ति मोर्चा/meta/color}}" | | [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] | १९९२ मध्ये पोट-निवडणूकीद्वारे विजयी |- | ४७ | [[धनबाद लोकसभा मतदारसंघ|धनबाद]] | [[रिटा वर्मा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ४८ | [[हजारीबाग लोकसभा मतदारसंघ|हजारीबाग]] | [[बुंदेश्वर प्रसाद मेहता]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | |- | ४९ | [[रांची लोकसभा मतदारसंघ|रांची]] | [[राम तहल चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ५० | [[जमशेदपूर लोकसभा मतदारसंघ|जमशेदपूर]] | [[शैलेंद्र माहतो]] | style="background-color: {{झारखंड मुक्ति मोर्चा/meta/color}}" | | [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] | |- | ५१ | [[सिंगभूम लोकसभा मतदारसंघ|सिंगभूम]] | [[कृष्ण मरांडी]] | style="background-color: {{झारखंड मुक्ति मोर्चा/meta/color}}" | | [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] | |- | ५२ | [[खुंटी लोकसभा मतदारसंघ|खुंटी]] | [[कारिया मुंडा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ५३ | [[लोहरदग्गा लोकसभा मतदारसंघ|लोहरदग्गा]] | [[ललित ओराओन]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ५४ | [[पलामू लोकसभा मतदारसंघ|पलामू]] | [[राम देव राम]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |} ===चंदिगढ=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[चंदिगढ|<span style="color:white;">'''चंदिगढ'''</span>]] |- | १ | [[चंदिगढ लोकसभा मतदारसंघ|चंदिगढ]] | [[पवनकुमार बन्सल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |} ===दादरा आणि नगर हवेली=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[दादरा आणि नगर हवेली|<span style="color:white;">'''दादरा आणि नगर हवेली'''</span>]] |- | १ | [[दादरा आणि नगर हवेली लोकसभा मतदारसंघ|दादरा आणि नगर हवेली]] | [[मोहनभाई सांजीभाई डेलकर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |} ===दमण आणि दीव=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[दमण आणि दीव|<span style="color:white;">'''दमण आणि दीव'''</span>]] |- | १ | [[दमण आणि दीव लोकसभा मतदारसंघ|दमण आणि दीव]] | [[देवजीभाई तांडेल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |} ===दिल्ली=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[दिल्ली|<span style="color:white;">'''दिल्ली'''</span>]] |- | rowspan="2" |१ | rowspan="2" |[[नवी दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|नवी दिल्ली]] | [[लालकृष्ण आडवाणी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १९९१ मध्ये राजीनामा; १ फेब्रुवारी १९९२ पासून [[दिल्ली|राष्ट्रीय राजधानी प्रदेश दिल्ली केंद्रशासित प्रदेश]]चा मतदारसंघ |- | [[राजेश खन्ना]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | १९९२ मध्ये पोट-निवडणूकीद्वारे विजयी; १ फेब्रुवारी १९९२ पासून [[दिल्ली|राष्ट्रीय राजधानी प्रदेश दिल्ली केंद्रशासित प्रदेश]]चा मतदारसंघ |- | २ | [[दक्षिण दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण दिल्ली]] | [[मदनलाल खुराणा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १ फेब्रुवारी १९९२ पासून [[दिल्ली|राष्ट्रीय राजधानी प्रदेश दिल्ली केंद्रशासित प्रदेश]]चा मतदारसंघ |- | ३ | [[बाह्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|बाह्य दिल्ली]] | [[सज्जन कुमार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |१ फेब्रुवारी १९९२ पासून [[दिल्ली|राष्ट्रीय राजधानी प्रदेश दिल्ली केंद्रशासित प्रदेश]]चा मतदारसंघ |- | ४ | [[पूर्व दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व दिल्ली]] | [[बैंकुठलाल शर्मा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १ फेब्रुवारी १९९२ पासून [[दिल्ली|राष्ट्रीय राजधानी प्रदेश दिल्ली केंद्रशासित प्रदेश]]चा मतदारसंघ |- | ५ | [[चांदनी चौक लोकसभा मतदारसंघ|चांदनी चौक]] | [[ताराचंद खंडेलवाल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १ फेब्रुवारी १९९२ पासून [[दिल्ली|राष्ट्रीय राजधानी प्रदेश दिल्ली केंद्रशासित प्रदेश]]चा मतदारसंघ |- | ६ | [[दिल्ली सदर लोकसभा मतदारसंघ|दिल्ली सदर]] | [[जगदीश टायटलर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | १ फेब्रुवारी १९९२ पासून [[दिल्ली|राष्ट्रीय राजधानी प्रदेश दिल्ली केंद्रशासित प्रदेश]]चा मतदारसंघ |- | ७ | [[करोल बाग लोकसभा मतदारसंघ|करोल बाग]] | [[कालका दास]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] |१ फेब्रुवारी १९९२ पासून [[दिल्ली|राष्ट्रीय राजधानी प्रदेश दिल्ली केंद्रशासित प्रदेश]]चा मतदारसंघ |} === गोवा === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[गोवा|<span style="color:white;">'''गोवा'''</span>]] |- | १ | [[पणजी लोकसभा मतदारसंघ|पणजी]] | [[हरीश झांट्ये]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २ | [[मुरगाव लोकसभा मतदारसंघ|मुरगाव]] | [[एदुआर्दो फालेरो]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |} === गुजरात === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[गुजरात|<span style="color:white;">'''गुजरात'''</span>]] |- | १ | [[कच्छ लोकसभा मतदारसंघ|कच्छ]] | [[हरीलाल नानजी पटेल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २ | [[सुरेंद्रनगर लोकसभा मतदारसंघ|सुरेंद्रनगर]] | [[सोमाभाई गांडालाल कोळी पटेल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ३ | [[जामनगर लोकसभा मतदारसंघ|जामनगर]] | [[चंद्रेश पटेल कोरडिया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ४ | [[राजकोट लोकसभा मतदारसंघ|राजकोट]] | [[शिवलाल वकेरिया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ५ | [[पोरबंदर लोकसभा मतदारसंघ|पोरबंदर]] | [[हरीलाल माधवजीभाई पटेल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ६ | [[जुनागढ लोकसभा मतदारसंघ|जुनागढ]] | [[भावना चिखलिया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ७ | [[अमरेली लोकसभा मतदारसंघ|अमरेली]] | [[दिलीप संघानी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ८ | [[भावनगर लोकसभा मतदारसंघ|भावनगर]] | [[महावीरसिंह हरीसिंह गोहिल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ९ | [[धंधुका लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|धंधुका]] | [[रतीलाल कालीदास वर्मा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | १० | [[अहमदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|अहमदाबाद]] | [[हरिन पाठक]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ११ | [[गांधीनगर लोकसभा मतदारसंघ|गांधीनगर]] | [[लालकृष्ण आडवाणी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | १२ | [[महेसाणा लोकसभा मतदारसंघ|महेसाणा]] | [[अमृतलाल कालिदास पटेल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | १३ | [[पाटण लोकसभा मतदारसंघ|पाटण]] | [[महेश कनोडिया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | १४ | [[बनासकांठा लोकसभा मतदारसंघ|बनासकांठा]] | [[हरीसिंह प्रतापसिंह चावडा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | १५ | [[साबरकांठा लोकसभा मतदारसंघ|साबरकांठा]] | [[अरविंद त्रिवेदी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | १६ | [[कपडवंज लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|कपडवंज]] | [[गाभाजी मंगाजी ठाकोर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | १७ | [[दाहोद लोकसभा मतदारसंघ|दाहोद]] | [[सोमजीभाई दमोर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १८ | [[गोधरा लोकसभा मतदारसंघ|गोधरा]] | [[शंकरसिंह वाघेला]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | १९ | [[खेडा लोकसभा मतदारसंघ|खेडा]] | [[खुशीराम जेसवानी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | २० | [[आणंद लोकसभा मतदारसंघ|आणंद]] | [[ईश्वरभाई चावडा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २१ | [[छोटा उदयपूर लोकसभा मतदारसंघ|छोटा उदयपूर]] | [[नारणभाई जे. राठवा]] | style="background-color: {{जनता दल (गुजरात)/meta/color}}" | | [[जनता दल (गुजरात)]] | |- | २२ | [[वडोदरा लोकसभा मतदारसंघ|बडोदा]] | [[दिपिका चिखलिया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | २३ | [[भरूच लोकसभा मतदारसंघ|भरूच]] | [[चंदुभाई देशमुख]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | २४ | [[सुरत लोकसभा मतदारसंघ|सुरत]] | [[काशीराम राणा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | २५ | [[मांडवी लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|मांडवी]] | [[छिट्टुभाई गमित]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २६ | [[बलसार लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|बलसार]] | [[उत्तमभाई हरजीभाई पटेल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |} === हरियाणा === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[हरियाणा|<span style="color:white;">'''हरियाणा'''</span>]] |- | rowspan="2" |१ | rowspan="2" |[[अंबाला लोकसभा मतदारसंघ|अंबाला]] | [[राम प्रकाश चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | १९ एप्रिल १९९४ रोजी निधन |- | colspan="4"| रिक्त ''(१९ एप्रिल १९९४ ते १० मे १९९६, हिंसाचारामुळे पोट-निवडणूक अशक्य, १० मे १९९६ ला दहावी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची गरज नाही)'' |- | २ | [[कुरुक्षेत्र लोकसभा मतदारसंघ|कुरुक्षेत्र]] | [[तारा हरी सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३ | [[कर्नाल लोकसभा मतदारसंघ|कर्नाल]] | [[चिरंजीलाल शर्मा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ४ | [[सोनीपत लोकसभा मतदारसंघ|सोनीपत]] | [[धरमपाल सिंह मलिक]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ५ | [[रोहतक लोकसभा मतदारसंघ|रोहतक]] | [[भूपिंदरसिंह हूडा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ६ | [[फरीदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरीदाबाद]] | [[अवतारसिंग भडाना]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ७ | [[महेंद्रगढ लोकसभा मतदारसंघ|महेंद्रगढ]] | [[राव राम सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ८ | [[भिवानी लोकसभा मतदारसंघ|भिवाणी]] | [[जंगबीर सिंह]] | style="background-color: {{हरियाणा विकास पक्ष/meta/color}}" | | [[हरियाणा विकास पक्ष]] | |- | ९ | [[हिसार लोकसभा मतदारसंघ|हिसार]] | [[नारायण सिंह कटारिया]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १० | [[सिरसा लोकसभा मतदारसंघ|सिरसा]] | [[शैलजा कुमारी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |} ===हिमाचल प्रदेश=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[हिमाचल प्रदेश|<span style="color:white;">'''हिमाचल प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[शिमला लोकसभा मतदारसंघ|शिमला]] | [[कृष्णदत्त सुलतानपुरी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २ | [[मंडी लोकसभा मतदारसंघ|मंडी]] | [[सुख राम]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३ | [[कांगडा लोकसभा मतदारसंघ|कांगडा]] | [[डी.डी. खानोरिया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ४ | [[हमीरपूर (हिमाचल प्रदेश) लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]] | [[प्रेम कुमार धुमल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |} ===जम्मू आणि काश्मीर=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|<span style="color:white;">'''जम्मू आणि काश्मीर'''</span>]] |- | १ | [[बारामुल्ला लोकसभा मतदारसंघ|बारामुल्ला]] | colspan="4" rowspan="6" | जम्मू काश्मीरमधील हिंसाचार, फुटीरतावाद आणि [[काश्मिरी पंडितांचे पलायन]] या घटनांमुळे सर्व ६ मतदारसंघात निवडणूक रद्द. नंतरसुद्धा दहावी लोकसभा विसर्जित होईपर्यंत पोट-निवडणूक देखील शक्य झाले नाही. |- | २ | [[श्रीनगर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीनगर]] |- | ३ | [[अनंतनाग लोकसभा मतदारसंघ|अनंतनाग]] |- | ४ | [[लडाख लोकसभा मतदारसंघ|लद्दाख]] |- | ५ | [[उधमपूर लोकसभा मतदारसंघ|उधमपूर]] |- | ६ | [[जम्मू लोकसभा मतदारसंघ|जम्मू]] |} ===कर्नाटक=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कर्नाटक|<span style="color:white;">'''कर्नाटक'''</span>]] |- | १ | [[बीदर लोकसभा मतदारसंघ|बिदर]] | [[रामचंद्र वीरप्पा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | २ | [[गुलबर्गा लोकसभा मतदारसंघ|गुलबर्गा]] | [[बसवराज जावली]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३ | [[रायचूर लोकसभा मतदारसंघ|रायचूर]] | [[व्यंकटेश नायक]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ४ | [[कोप्पळ लोकसभा मतदारसंघ|कोप्पळ]] | [[बसवराज पाटील अन्वारी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ५ | [[बेळ्ळारी लोकसभा मतदारसंघ|बेळ्ळारी]] | [[बसवराजेश्वरी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ६ | [[दावणगेरे लोकसभा मतदारसंघ|दावणगेरे]] | [[चनैया ओडेयार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ७ | [[चित्रदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|चित्रदुर्ग]] | [[सी.पी. मुदलगिरीयप्पा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ८ | [[तुमकूर लोकसभा मतदारसंघ|तुमकूर]] | [[एस. मल्लिकार्जुनय्या]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ९ | [[चिकबल्लपूर लोकसभा मतदारसंघ|चिकबल्लपूर]] | [[व्ही. कृष्ण कुमार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १० | [[कोलार लोकसभा मतदारसंघ|कोलार]] | [[के.एच. मुनीयप्पा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ११ | [[कनकपुरा लोकसभा मतदारसंघ|कनकपुरा]] | [[एम.व्ही. चंद्रशेखर मुर्ती]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १२ | [[उत्तर बंगळूर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर बंगळूर]] | [[सी.के. जाफर शरीफ]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १३ | [[दक्षिण बंगळूर लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण बंगळूर]] | [[के. वेंकटगिरी गौडा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | १४ | [[मंड्या लोकसभा मतदारसंघ|मंड्या]] | [[जी. मडे गौडा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १५ | [[चामराजनगर लोकसभा मतदारसंघ|चामराजनगर]] | [[श्रीनिवास प्रसाद]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १६ | [[मैसुरु लोकसभा मतदारसंघ|म्हैसूर]] | [[चंद्रप्रभा उर्स]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १७ | [[मंगळूर लोकसभा मतदारसंघ|मँगलोर]] | [[व्ही. धनंजय कुमार]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | १८ | [[उडुपी लोकसभा मतदारसंघ|उडुपी]] | [[ऑस्कर फर्नांडिस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १९ | [[हासन लोकसभा मतदारसंघ|हासन]] | [[एच.डी. देवेगौडा]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष]] | |- | २० | [[चिकमगळूर लोकसभा मतदारसंघ (१९६७-२००९)|चिकमगळूर]] | [[तारादेवी सिद्धार्थ]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २१ | [[शिमोगा लोकसभा मतदारसंघ|शिमोगा]] | [[के.व्ही. शिवप्पा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २२ | [[उत्तर कन्नड लोकसभा मतदारसंघ|कन्नाडा]] | [[जी. देवराया नाईक]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २३ | [[दक्षिण धारवाड लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण धारवाड]] | [[बी.एम. मुजाहिद]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २४ | [[उत्तर धारवाड लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर धारवाड]] | [[डी.के. नायकर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २५ | [[बेळगांव लोकसभा मतदारसंघ|बेळगांव]] | [[सिदनल षणमुखप्पा बसप्पा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २६ | [[चिक्कोडी लोकसभा मतदारसंघ|चिक्कोडी]] | [[बी. शंकरानंद]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २७ | [[बागलकोट लोकसभा मतदारसंघ|बागलकोट]] | [[सिद्दु न्यामगौडा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २८ | [[विजापूर लोकसभा मतदारसंघ|विजापूर]] | [[बसगोंडप्पा कडप्पा गुडादिन्नी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |} ===केरळ=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[केरळ|<span style="color:white;">'''केरळ'''</span>]] |- | १ | [[कासारगोड लोकसभा मतदारसंघ|कासरगोड]] | [[रमण्णा राय]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | २ | [[कण्णुर लोकसभा मतदारसंघ|कण्णुर]] | [[मुलापल्ली रामचंद्रन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३ | [[बडगरा लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|बडगरा]] | [[के.पी. उन्नीकृष्णन]] | style="background-color: {{भारतीय काँग्रेस (समाजवादी) - शरदचंद्र सिन्हा/meta/color}}" | | [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी) – सरत चंद्र सिन्हा]] | |- | ४ | [[कालिकत लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००९)|कालिकत]] | [[के. मुरलीधरन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ५ | [[मंजेरी लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|मंजेरी]] | [[ई. अहमद|एडाप्पकत अहमद]] | style="background-color: {{इंडियन युनियन मुस्लिम लीग/meta/color}}" | | [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] | |- | ६ | [[पोन्नानी लोकसभा मतदारसंघ|पोन्नानी]] | [[इब्राहिम सुलेमान सैत]] | style="background-color: {{इंडियन युनियन मुस्लिम लीग/meta/color}}" | | [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] | |- | ७ | [[पालघाट लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|पालघाट]] | [[व्ही.एस. विजयराघवन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | rowspan="2" |८ | rowspan="2" |[[ओट्टापलम लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००८)|ओट्टापलम]] | [[के.आर. नारायणन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | २१ ऑक्टोबर १९९२ रोजी राजीनामा ([[भारताचे उपराष्ट्रपती]] म्हणून निवड) |- | [[एस. शिवरामन]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | १९९३ मध्ये पोट-निवडणूकीद्वारे विजयी |- | ९ | [[त्रिचूर लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००९)|त्रिचूर]] | [[पी.सी. चाको]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १० | [[मुकुंदपुरम लोकसभा मतदारसंघ|मुकुंदपुरम]] | [[सावित्री लक्ष्मणन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ११ | [[एर्नाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|एर्नाकुलम]] | [[के.व्ही. थॉमस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १२ | [[मुवट्टुपुळा लोकसभा मतदारसंघ|मुवट्टुपुळा]] | [[पी.सी. थॉमस]] | style="background-color: {{केरळ काँग्रेस (मणी)/meta/color}}" | | [[केरळ काँग्रेस (मणी)]] | |- | १३ | [[कोट्टायम लोकसभा मतदारसंघ|कोट्टायम]] | [[रमेश चेन्नीथाला]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १४ | [[इडुक्की लोकसभा मतदारसंघ|इडुक्की]] | [[पी.के.एम. मॅथ्यू]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १५ | [[अलेप्पी लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००९)|अलेप्पी]] | [[टी.जे. अंजलूस]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | १६ | [[मावेलीकरा लोकसभा मतदारसंघ|मावेलीकरा]] | [[पी.जे. कुरियन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १७ | [[अदूर लोकसभा मतदारसंघ (१९६७-२००८)|अदूर]] | [[कोडिक्कुन्निल सुरेश]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १८ | [[कोल्लम लोकसभा मतदारसंघ|कोल्लम]] | [[एस. कृष्ण कुमार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १९ | [[चिरायिंकिल लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००९)|चिरायिंकिल]] | [[सुशीला गोपालन]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | २० | [[त्रिवेंद्रम लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००९)|त्रिवेंद्रम]] | [[ए. चार्ल्स]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |} ===लक्षद्वीप=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[लक्षद्वीप|<span style="color:white;">'''लक्षद्वीप'''</span>]] |- | १ | [[लक्षद्वीप लोकसभा मतदारसंघ|लक्षद्वीप]] | [[पी.एम. सईद]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |} ===मध्य प्रदेश=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मध्य प्रदेश|<span style="color:white;">'''मध्य प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[मोरेना लोकसभा मतदारसंघ|मोरेना]] | [[बरेलाल जाटव]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २ | [[भिंड लोकसभा मतदारसंघ|भिंड]] | [[योगानंद सरस्वती]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ३ | [[ग्वाल्हेर लोकसभा मतदारसंघ|ग्वाल्हेर]] | [[माधवराव शिंदे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ४ | [[गुणा लोकसभा मतदारसंघ|गुणा]] | [[विजयाराजे शिंदे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ५ | [[सागर लोकसभा मतदारसंघ|सागर]] | [[आनंद अहिरवार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ६ | [[खजुराहो लोकसभा मतदारसंघ|खजुराहो]] | [[उमा भारती]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ७ | [[दामोह लोकसभा मतदारसंघ|दामोह]] | [[रामकृष्ण कुसमारिया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ८ | [[सतना लोकसभा मतदारसंघ|सतना]] | [[अर्जुन सिंग]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ९ | [[रेवा लोकसभा मतदारसंघ|रेवा]] | [[भीम सिंह पटेल]] | style="background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | |- | १० | [[सिधी लोकसभा मतदारसंघ|सिधी]] | [[मोतीलाल सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ११ | [[शाहडोल लोकसभा मतदारसंघ|शाहडोल]] | [[दलबीर राजाराम सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १२ | [[सरगुजा लोकसभा मतदारसंघ|सरगुजा]] | [[खेलसाई सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १३ | [[रायगढ लोकसभा मतदारसंघ|रायगढ]] | [[पुष्पा देवी सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १४ | [[जांजगिर लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|जांजगिर]] | [[भवानीलाल वर्मा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १५ | [[बिलासपूर लोकसभा मतदारसंघ|बिलासपूर]] | [[खेलन राम जांगडे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १६ | [[सरनगढ लोकसभा मतदारसंघ|सरनगढ]] | [[परस राम भारद्वाज]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १७ | [[रायपूर लोकसभा मतदारसंघ|रायपूर]] | [[विद्याचरण शुक्ला]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १८ | [[महासमुंद लोकसभा मतदारसंघ|महासमुंद]] | [[पवन दिवाण]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १९ | [[कांकेर लोकसभा मतदारसंघ|कांकेर]] | [[अरविंद नेतम]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २० | [[बस्तर लोकसभा मतदारसंघ|बस्तर]] | [[मानकू राम सोधी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | rowspan="2" |२१ | rowspan="2" |[[दुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|दुर्ग]] | [[चंदूलाल चंद्राकार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | २ फेब्रुवारी १९९५ रोजी निधन |- | colspan="4"| रिक्त ''(२ फेब्रुवारी १९९५ ते १० मे १९९६), (१० मे १९९६ ला दहावी लोकसभा विसर्जित, त्यामुळे पोट-निवडणूकीची गरज नाही)'' |- | २२ | [[राजनांदगांव लोकसभा मतदारसंघ|राजनांदगांव]] | [[शिवेंद्र बहादूर सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २३ | [[बालाघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालाघाट]] | [[विश्वेश्वर भगत]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २४ | [[मंडला लोकसभा मतदारसंघ|मंडला]] | [[मोहनलाल झिकराम]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २५ | [[जबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|जबलपूर]] | [[श्रवण कुमार पटेल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २६ | [[शिवनी लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००८)|शिवनी]] | [[विमला वर्मा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २७ | [[छिंदवाडा लोकसभा मतदारसंघ|छिंदवाडा]] | [[कमल नाथ]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २८ | [[बेतुल लोकसभा मतदारसंघ|बेतुल]] | [[अस्लम शेर खान]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २९ | [[होशंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|होशंगाबाद]] | [[सरताज सिंह छतवाल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ३० | [[भोपाळ लोकसभा मतदारसंघ|भोपाळ]] | [[सुशील चंद्र वर्मा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | rowspan="2" |३१ | rowspan="2" |[[विदिशा लोकसभा मतदारसंघ|विदिशा]] | [[अटलबिहारी वाजपेयी|अटलबिहारी कृष्णबिहारी वाजपेयी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १९९१ मध्ये राजीनामा |- | [[शिवराज सिंह चौहान|शिवराजसिंह प्रेमसिंह चौहान]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १९९१ मध्ये पोट-निवडणूकीद्वारे विजयी |- | rowspan="2" |३२ | rowspan="2" |[[राजगढ लोकसभा मतदारसंघ|राजगढ]] | [[दिग्विजय सिंग]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | ६ डिसेंबर १९९३ रोजी राजीनामा ([[मध्य प्रदेशचे मुख्यमंत्री]] म्हणून निवड) |- | [[लक्ष्मण सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | १९९४ मध्ये पोट-निवडणूकीद्वारे विजयी |- | ३३ | [[शाजापूर लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००८)|शाजापूर]] | [[फुलचंद वर्मा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ३४ | [[खांडवा लोकसभा मतदारसंघ|खांडवा]] | [[ठाकूर महेंद्र कुमार सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३५ | [[खरगौन लोकसभा मतदारसंघ|खरगोण]] | [[रामेश्वर पाटीदार]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ३६ | [[धार लोकसभा मतदारसंघ|धार]] | [[सूरज भानू सोळंकी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३७ | [[इंदूर लोकसभा मतदारसंघ|इंदूर]] | [[सुमित्रा महाजन]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ३८ | [[उज्जैन लोकसभा मतदारसंघ|उज्जैन]] | [[सत्यनारायण जतिया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ३९ | [[झबुआ लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००९)|झबुआ]] | [[दिलीपसिंह भुरिया]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ४० | [[मंदसौर लोकसभा मतदारसंघ|मंदसौर]] | [[लक्ष्मीनारायण पांडे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |} ===महाराष्ट्र=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[महाराष्ट्र|<span style="color:white;">'''महाराष्ट्र'''</span>]] |- | १ | [[राजापूर लोकसभा मतदारसंघ|राजापूर]] | [[सुधीर सावंत]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २ | [[रत्‍नागिरी लोकसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी]] | [[गोविंदराव निकम]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३ | [[कुलाबा लोकसभा मतदारसंघ|कुलाबा]] | [[अब्दुल रहमान अंतुले]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ४ | [[दक्षिण बॉम्बे लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-१९९६)|दक्षिण बॉम्बे]] | [[मुरली देवडा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ५ | [[दक्षिण मध्य बॉम्बे लोकसभा मतदारसंघ (१९६२-१९९६)|दक्षिण-मध्य बॉम्बे]] | [[मोहन विष्णू रावले]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | |- | ६ | [[उत्तर मध्य बॉम्बे लोकसभा मतदारसंघ (१९६२-१९६७, १९७७-१९९६)|उत्तर-मध्य बॉम्बे]] | [[शरद शंकर दिघे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ७ | [[उत्तर पूर्व बॉम्बे लोकसभा मतदारसंघ (१९६७-१९९६)|उत्तर-पूर्व बॉम्बे]] | [[गुरुदास कामत]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ८ | [[उत्तर पश्चिम बॉम्बे लोकसभा मतदारसंघ (१९६७-१९९६)|उत्तर-पश्चिम बॉम्बे]] | [[सुनील दत्त]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ९ | [[उत्तर बॉम्बे लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-१९६७, १९७७-१९९६)|उत्तर बॉम्बे]] | [[राम नाईक]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | १० | [[ठाणे लोकसभा मतदारसंघ|ठाणे]] | [[राम कापसे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ११ | [[डहाणू लोकसभा मतदारसंघ|डहाणू]] | [[दामोदर बारकू शिंगाडा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १२ | [[नाशिक लोकसभा मतदारसंघ|नाशिक]] | [[वसंत निवृत्तीराव पवार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १३ | [[मालेगाव लोकसभा मतदारसंघ|मालेगाव]] | [[झामरू मंगळू कहांडोळे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १४ | [[धुळे लोकसभा मतदारसंघ|धुळे]] | [[बापू हरी चौरे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १५ | [[नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ|नंदुरबार]] | [[माणिकराव होदल्या गावित]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १६ | [[एरंडोल लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००९)|एरंडोल]] | [[विजयकुमार नवल पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १७ | [[जळगाव लोकसभा मतदारसंघ|जळगाव]] | [[गुणवंतराव रामभाऊ सरोदे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | १८ | [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]] | [[मुकुल वासनिक]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १९ | [[अकोला लोकसभा मतदारसंघ|अकोला]] | [[पांडुरंग पुंडलिक फुंडकर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | २० | [[वाशिम लोकसभा मतदारसंघ|वाशिम]] | [[अनंतराव विठ्ठलराव देशमुख]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २१ | [[अमरावती लोकसभा मतदारसंघ|अमरावती]] | [[प्रतिभा पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २२ | [[रामटेक लोकसभा मतदारसंघ|रामटेक]] | [[तेजसिंहराव भोसले]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २३ | [[नागपूर लोकसभा मतदारसंघ|नागपूर]] | [[दत्ता मेघे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २४ | [[भंडारा लोकसभा मतदारसंघ|भंडारा]] | [[प्रफुल्ल पटेल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २५ | [[चिमूर लोकसभा मतदारसंघ|चिमूर]] | [[विलास बाबूराव मुत्तेमवार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २६ | [[चंद्रपूर लोकसभा मतदारसंघ|चंद्रपूर]] | [[शांताराम राजेश्वर पोटदुखे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २७ | [[वर्धा लोकसभा मतदारसंघ|वर्धा]] | [[रामचंद्र मारोतराव घंगारे]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | २८ | [[यवतमाळ लोकसभा मतदारसंघ|यवतमाळ]] | [[उत्तमराव देवराव पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २९ | [[हिंगोली लोकसभा मतदारसंघ|हिंगोली]] | [[विलास नागनाथ गुंडेवार]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | |- | ३० | [[नांदेड लोकसभा मतदारसंघ|नांदेड]] | [[सूर्यकांता पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३१ | [[परभणी लोकसभा मतदारसंघ|परभणी]] | [[अशोकराव आनंदराव देशमुख]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | |- | ३२ | [[जालना लोकसभा मतदारसंघ|जालना]] | [[अंकुशराव टोपे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३३ | [[औरंगाबाद (महाराष्ट्र) लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद]] | [[मोरेश्वर सावे]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | |- | ३४ | [[बीड लोकसभा मतदारसंघ|बीड]] | [[केसरबाई क्षीरसागर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३५ | [[लातूर लोकसभा मतदारसंघ|लातूर]] | [[शिवराज पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३६ | [[उस्मानाबाद लोकसभा मतदारसंघ|उस्मानाबाद]] | [[अरविंद तुलसीराम कांबळे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३७ | [[सोलापूर लोकसभा मतदारसंघ|सोलापूर]] | [[धर्मण्णा साडुल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३८ | [[पंढरपूर लोकसभा मतदारसंघ|पंढरपूर]] | [[सांदिपन भगवान थोरात]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | rowspan="2" |३९ | rowspan="2" |[[अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ|अहमदनगर]] | [[यशवंतराव गडाख पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | १९९३ मध्ये राजीनामा |- | [[मारुती शेळके]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | १९९४ मध्ये पोट-निवडणूकीद्वारे विजयी |- | ४० | [[कोपरगाव लोकसभा मतदारसंघ|कोपरगाव]] | [[शंकरराव देवराम काळे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ४१ | [[खेड लोकसभा मतदारसंघ|खेड]] | [[विदुरा विठोबा नवले]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ४२ | [[पुणे लोकसभा मतदारसंघ|पुणे]] | [[अण्णा जोशी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | rowspan="3" |४३ | rowspan="3" |[[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | [[अजित पवार|अजित अनंतराव पवार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | २० जून १९९१ रोजी राजीनामा |- | [[शरद पवार|शरद गोविंदराव पवार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | १९९१ मध्ये पोट-निवडणूकीद्वारे विजयी; ५ मार्च १९९३ रोजी [[महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] म्हणून निवड झाल्याने राजीनामा |- | [[बापूसाहेब थिटे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | १९९३ मध्ये पोट-निवडणूकीद्वारे विजयी |- | ४४ | [[सातारा लोकसभा मतदारसंघ|सातारा]] | [[प्रतापराव बाबुराव भोसले]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ४५ | [[कराड लोकसभा मतदारसंघ|कराड]] | [[पृथ्वीराज चव्हाण|पृथ्वीराज दाजीसाहेब चव्हाण]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ४६ | [[सांगली लोकसभा मतदारसंघ|सांगली]] | [[प्रकाशबापू वसंतराव पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ४७ | [[इचलकरंजी लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००८)|इचलकरंजी]] | [[राजाराम शंकरराव माने]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ४८ | [[कोल्हापूर लोकसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर]] | [[उदयसिंहराव गायकवाड]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |} ===मणिपूर=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मणिपूर|<span style="color:white;">'''मणिपूर'''</span>]] |- | १ | [[अंतः मणिपूर लोकसभा मतदारसंघ|अंतः मणिपूर]] | [[युमनाम यायमा सिंह]] | style="background-color: {{मणिपूर पीपल्स पक्ष/meta/color}}" | | [[मणिपूर पीपल्स पक्ष]] | |- | २ | [[बाह्य मणिपूर लोकसभा मतदारसंघ|बाह्य मणिपूर]] | [[मेईजिनलुंग कामसोंग]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |} ===मेघालय=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मेघालय|<span style="color:white;">'''मेघालय'''</span>]] |- | १ | [[शिलॉंग लोकसभा मतदारसंघ|शिलॉंग]] | [[पीटर गार्नेट मार्बानियांग]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २ | [[तुरा लोकसभा मतदारसंघ|तुरा]] | [[पी.ए. संगमा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |} ===मिझोरम=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मिझोरम|<span style="color:white;">'''मिझोरम'''</span>]] |- | १ | [[मिझोरम लोकसभा मतदारसंघ|मिझोरम]] | [[सी. सिल्व्हेरा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |} ===नागालँड=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[नागालँड|<span style="color:white;">'''नागालँड'''</span>]] |- | १ | [[नागालँड लोकसभा मतदारसंघ|नागालँड]] | [[इमचालेम्बा]] | style="background-color: {{नागालँड पीपल्स काऊंसिल/meta/color}}" | | [[नागालँड पीपल्स काऊंसिल]] | |} ===ओरिसा=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[ओडिशा|<span style="color:white;">'''ओरिसा'''</span>]] |- | rowspan="2" |१ | rowspan="2" |[[मयूरभंज लोकसभा मतदारसंघ|मयूरभंज]] | [[भागेय गोवर्धन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | ३१ जुलै १९९३ रोजी निधन |- | [[सुशीला तिरिया]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | १९९४ मध्ये पोट-निवडणूकीद्वारे विजयी |- | २ | [[बालासोर लोकसभा मतदारसंघ|बालेश्वर]] | [[कार्तिक मोहापात्रा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३ | [[भद्रक लोकसभा मतदारसंघ|भद्रक]] | [[अर्जुन चरण सेठी]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ४ | [[जाजपूर लोकसभा मतदारसंघ|जाजपूर]] | [[आनंदी चरण दास]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ५ | [[केंद्रपाडा लोकसभा मतदारसंघ|केंद्रपाडा]] | [[रवी रे]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ६ | [[कटक लोकसभा मतदारसंघ|कटक]] | [[श्रीकांत जेना]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ७ | [[जगतसिंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|जगतसिंगपूर]] | [[लोकनाथ चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | |- | ८ | [[पुरी लोकसभा मतदारसंघ|पुरी]] | [[ब्रजकिशोर त्रिपाठी]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ९ | [[भुवनेश्वर लोकसभा मतदारसंघ|भुवनेश्वर]] | [[शिवाजी पटनायक]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | १० | [[अस्का लोकसभा मतदारसंघ|अस्का]] | [[रामचंद्र रथ]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ११ | [[बेरहामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बेरहामपूर]] | [[गोपीनाथ गजपती]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १२ | [[कोरापुट लोकसभा मतदारसंघ|कोरापुट]] | [[गिरीधर गामांग]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १३ | [[नबरंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|नबरंगपूर]] | [[खगपती प्रधानी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १४ | [[कालाहांडी लोकसभा मतदारसंघ|कालाहांडी]] | [[सुभाषचंद्र नायक]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १५ | [[फुलबनी लोकसभा मतदारसंघ|फुलबनी]] | [[मृत्यूंजय नायक]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १६ | [[बोलांगिर लोकसभा मतदारसंघ|बोलांगिर]] | [[सरत पटनायक]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १७ | [[संबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|संबलपूर]] | [[कृपासिंधू भोई]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १८ | [[देवगढ लोकसभा मतदारसंघ|देवगढ]] | [[श्रीवल्लभ पाणिग्रही]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १९ | [[धेनकनाल लोकसभा मतदारसंघ|धेनकनाल]] | [[कामाख्या प्रसाद सिंह देव]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २० | [[सुंदरगढ लोकसभा मतदारसंघ|सुंदरगढ]] | [[फ्रिदा तोप्नो]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २१ | [[केओंझार लोकसभा मतदारसंघ|केओंझार]] | [[गोविंद चंद्र मुंडा]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |} === पाँडिचेरी === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पाँडिचेरी|<span style="color:white;">'''पाँडिचेरी'''</span>]] |- | १ | [[पाँडिचेरी लोकसभा मतदारसंघ (१९६७-२००९)|पाँडिचेरी]] | [[एम.ओ.एच. फारूक]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |} ===पंजाब=== * १९९२ मध्ये मतदान झाले. {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पंजाब|<span style="color:white;">'''पंजाब'''</span>]] |- | १ | [[गुरदासपूर लोकसभा मतदारसंघ|गुरदासपूर]] | [[सुखबन्स कौर भिंदर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २ | [[अमृतसर लोकसभा मतदारसंघ|अमृतसर]] | [[आर.एल. भाटिया]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३ | [[तरन तारन लोकसभा मतदारसंघ|तरन तारन]] | [[सुरिंदर सिंह कैरो]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | rowspan="2" |४ | rowspan="2" |[[जालंधर लोकसभा मतदारसंघ|जालंधर]] | [[यश कुशल चंद]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | १९९४ मध्ये निधन |- | [[उमराव सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | १९९४ मध्ये पोट-निवडणूकीद्वारे विजयी |- | ५ | [[फिल्लौर लोकसभा मतदारसंघ|फिल्लौर]] | [[संतोष चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ६ | [[होशियारपूर लोकसभा मतदारसंघ|होशियारपूर]] | [[कमल चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ७ | [[रोपड लोकसभा मतदारसंघ|रोपड]] | [[हरचंद सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ८ | [[पतियाळा लोकसभा मतदारसंघ|पतियाळा]] | [[संत राम सिंग्ला]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ९ | [[लुधियाना लोकसभा मतदारसंघ|लुधियाना]] | [[गुरचरण सिंह गालिब]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १० | [[संगरूर लोकसभा मतदारसंघ|संगरूर]] | [[गुरचरण सिंह धदाहूर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ११ | [[भटिंडा लोकसभा मतदारसंघ|भटिंडा]] | [[केवल नंद सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १२ | [[फरीदकोट लोकसभा मतदारसंघ|फरीदकोट]] | [[जगमीत सिंह ब्रार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १३ | [[फिरोजपूर लोकसभा मतदारसंघ|फिरोजपूर]] | [[मोहन कांशा सिंह]] | style="background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | |} ===राजस्थान=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[राजस्थान|<span style="color:white;">'''राजस्थान'''</span>]] |- | १ | [[गंगानगर लोकसभा मतदारसंघ|गंगानगर]] | [[बिरबल राम]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २ | [[बिकानेर लोकसभा मतदारसंघ|बिकानेर]] | [[मनफूल सिंह चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३ | [[चुरू लोकसभा मतदारसंघ|चुरू]] | [[राम सिंह कासवान]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ४ | [[झुनझुनू लोकसभा मतदारसंघ|झुनझुनू]] | [[मेजर मोहम्मद अयुब खान]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ५ | [[सिकर लोकसभा मतदारसंघ|सिकर]] | [[बलराम जाखड]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ६ | [[जयपूर लोकसभा मतदारसंघ|जयपूर]] | [[गिरधारीलाल भार्गव]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ७ | [[दौसा लोकसभा मतदारसंघ|दौसा]] | [[राजेश पायलट]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ८ | [[अलवार लोकसभा मतदारसंघ|अल्वर]] | [[महेंद्र कुमारी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ९ | [[भरतपूर लोकसभा मतदारसंघ|भरतपूर]] | [[कृष्णेंद्र कौर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | १० | [[बायना लोकसभा मतदारसंघ|बायना]] | [[गंगा राम कोळी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ११ | [[सवाई माधोपूर लोकसभा मतदारसंघ|सवाई माधोपूर]] | [[कुंजी लाल मीना]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | १२ | [[अजमेर लोकसभा मतदारसंघ|अजमेर]] | [[रस सिंह रावत]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | १३ | [[टोंक लोकसभा मतदारसंघ|टोंक]] | [[राम नारायण बैरवा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | १४ | [[कोटा लोकसभा मतदारसंघ|कोटा]] | [[दाऊ दयाल जोशी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | १५ | [[झालावाड लोकसभा मतदारसंघ|झालावाड]] | [[वसुंधरा राजे शिंदे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | १६ | [[बांसवाडा लोकसभा मतदारसंघ|बांसवाडा]] | [[प्रभुलाल रावत]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १७ | [[सलुंबर लोकसभा मतदारसंघ|सलुंबर]] | [[भेरुलाल मीना]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १८ | [[उदयपूर लोकसभा मतदारसंघ|उदयपूर]] | [[गिरिजा व्यास]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १९ | [[चित्तोडगढ लोकसभा मतदारसंघ|चित्तोडगढ]] | [[जसवंतसिंग]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | २० | [[भिलवाडा लोकसभा मतदारसंघ|भिलवाडा]] | [[शिवचरण माथूर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २१ | [[पाली लोकसभा मतदारसंघ|पाली]] | [[गुमन मल लोढा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | २२ | [[जालोर लोकसभा मतदारसंघ|जालोर]] | [[बुटासिंग]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २३ | [[बारमेर लोकसभा मतदारसंघ|बाडमेड]] | [[रामनिवास मिर्धा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २४ | [[जोधपूर लोकसभा मतदारसंघ|जोधपूर]] | [[अशोक गेहलोत]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २५ | [[नागौर लोकसभा मतदारसंघ|नागौर]] | [[नाथूराम मिर्धा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |} ===सिक्कीम=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[सिक्कीम|<span style="color:white;">'''सिक्कीम'''</span>]] |- | १ | [[सिक्कीम लोकसभा मतदारसंघ|सिक्कीम]] | [[दिल कुमारी भंडारी]] | style="background-color: {{सिक्कीम संग्राम परिषद/meta/color}}" | | [[सिक्कीम संग्राम परिषद]] | |} ===तमिळनाडू=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[तमिळनाडू|<span style="color:white;">'''तमिळनाडू'''</span>]] |- | १ | [[उत्तर मद्रास लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|उत्तर मद्रास]] | [[डी. पांडियन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २ | [[मध्य मद्रास लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००९)|मध्य मद्रास]] | [[इरा अन्बारसू]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३ | [[दक्षिण मद्रास लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|दक्षिण मद्रास]] | [[आर. श्रीधरन]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | |- | ४ | [[श्रीपेरुम्बुदुर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीपेरुम्बुदुर]] | [[मरगतम चंद्रशेखर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ५ | [[चेंगलपट्टू लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००९)|चेंगलपट्टू]] | [[एस.एस.आर. राजेंद्र कुमार]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | |- | ६ | [[अरक्कोणम लोकसभा मतदारसंघ|अरक्कोणम]] | [[जीवरथीनम रंगास्वामी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ७ | [[वेल्लूर लोकसभा मतदारसंघ|वेल्लूर]] | [[बी. अकबर पाशा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ८ | [[तिरुप्पट्टुर लोकसभा मतदारसंघ (१९७१-२००९)|तिरुप्पट्टुर]] | [[ए. जयमोहन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ९ | [[वंदवासी लोकसभा मतदारसंघ (१९६२-२००९)|वंदवासी]] | [[एम. कृष्णस्वामी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १० | [[टिंडिवनम लोकसभा मतदारसंघ|टिंडिवनम]] | [[के. रामामूर्ती]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ११ | [[कडलूर लोकसभा मतदारसंघ|कडलूर]] | [[पी.पी. कलियापेरुमल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १२ | [[चिदंबरम लोकसभा मतदारसंघ|चिदंबरम]] | [[पी. वल्लालपेरुमन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १३ | [[धर्मपुरी लोकसभा मतदारसंघ|धर्मपुरी]] | [[के.व्ही. थंगबालू]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १४ | [[कृष्णगिरी लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णगिरी]] | [[के. राममूर्ती]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १५ | [[रासिपुरम लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००८)|रासिपुरम]] | [[बी. देवराजन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १६ | [[सेलम लोकसभा मतदारसंघ|सेलम]] | [[पी. रंगराजन कुमारमंगलम]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १७ | [[तिरुचेंगोडे लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचेंगोडे]] | [[के.एस. सौंदराम]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | |- | १८ | [[निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|निलगिरी]] | [[आर. प्रभू]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १९ | [[गोबिचेट्टिपलायम लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००८)|गोबिचेट्टिपलायम]] | [[पी.जी. नारायणन]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | |- | २० | [[कोईंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोईंबतूर]] | [[सी.के. कुप्पुस्वामी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २१ | [[पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ|पोल्लाची]] | [[बी. राजा रवी वर्मा]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | |- | rowspan="2" |२२ | rowspan="2" |[[पलानी लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००८)|पलानी]] | [[ए. सेनापती गौंडर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | २५ फेब्रुवारी १९९२ रोजी निधन |- | [[पी. कुमारस्वामी]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | १९९२ मध्ये पोट-निवडणूकीद्वारे विजयी |- | २३ | [[दिंडुक्कल लोकसभा मतदारसंघ|दिंडुक्कल]] | [[सी. श्रीनिवासन]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | |- | २४ | [[मदुराई लोकसभा मतदारसंघ|मदुराई]] | [[ए.जी.स रामबाबू]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २५ | [[पेरियाकुलम लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|पेरियाकुलम]] | [[आर. रामस्वामी]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | |- | २६ | [[करुर लोकसभा मतदारसंघ|करुर]] | [[एन. मुरुगेसन]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | |- | २७ | [[तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचिरापल्ली]] | [[एल. अदाईकलराज]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २८ | [[पेराम्बलुर लोकसभा मतदारसंघ|पेराम्बलुर]] | [[ए. अशोकराज]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | |- | २९ | [[मयिलादुतुराई लोकसभा मतदारसंघ|मयिलादुतुराई]] | [[मणिशंकर अय्यर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३० | [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम]] | [[पद्मा (राजकारणी)|पद्मा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३१ | [[तंजावूर लोकसभा मतदारसंघ|तंजावूर]] | [[के. थुलसिया वंदायर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३२ | [[पुदुकोट्टाई लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|पुदुकोट्टाई]] | [[एन. सुंदरराज]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३३ | [[शिवगंगा लोकसभा मतदारसंघ|शिवगंगा]] | [[पी. चिदंबरम]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३४ | [[रामनाथपुरम लोकसभा मतदारसंघ|रामनाथपुरम]] | [[व्ही. राजेश्वरन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३५ | [[शिवकाशी लोकसभा मतदारसंघ (१९६७-२००८)|शिवकाशी]] | [[आर. कंगा गोविंदराजुलू]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | |- | ३६ | [[तिरुनेलवेली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुनेलवेली]] | [[कदम्बुर एम.आर. जर्नादनन]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | |- | ३७ | [[तेनकाशी लोकसभा मतदारसंघ|तेनकाशी]] | [[एम. अरुणाचलम]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३८ | [[तिरुचेंदुर लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००८)|तिरुचेंदुर]] | [[धनुष्यकोडी अथितन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ३९ | [[नागरकोविल लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|नागरकोविल]] | [[एन. डेनिस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |} ===त्रिपुरा=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[त्रिपुरा|<span style="color:white;">'''त्रिपुरा'''</span>]] |- | १ | [[पश्चिम त्रिपुरा लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम त्रिपुरा]] | [[संतोष मोहन देव]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २ | [[पूर्व त्रिपुरा लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व त्रिपुरा]] | [[बिभु कुमारी देवी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |} ===उत्तर प्रदेश=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[उत्तर प्रदेश|<span style="color:white;">'''उत्तर प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[तेहरी गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|तेहरी-गढवाल]] | [[मानवेंद्र शाह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | २ | [[गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|गढवाल]] | [[भुवनचंद्र खंडुरी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ३ | [[अलमोडा लोकसभा मतदारसंघ|अलमोडा]] | [[जीवन शर्मा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ४ | [[नैनिताल लोकसभा मतदारसंघ|नैनिताल]] | [[बलराज पासी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ५ | [[बिजनोर लोकसभा मतदारसंघ|बिजनोर]] | [[मंगल राम प्रेमी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ६ | [[अमरोहा लोकसभा मतदारसंघ|अमरोहा]] | [[चेतन चौहान]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ७ | [[मोरादाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मोरादाबाद]] | [[गुलाम मोहम्मद खान]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ८ | [[रामपूर लोकसभा मतदारसंघ|रामपूर]] | [[राजेंद्रकुमार ज्ञानचंद शर्मा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ९ | [[संभल लोकसभा मतदारसंघ|संभल]] | [[श्रीपालसिंह यादव]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | १० | [[बदायूं लोकसभा मतदारसंघ|बदायूं]] | [[चिन्मयानंद (राजकारणी)|स्वामी चिन्मयानंद]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ११ | [[आओनला लोकसभा मतदारसंघ|आओनला]] | [[राजवीर सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | १२ | [[बरेली लोकसभा मतदारसंघ|बरेली]] | [[संतोष गंगवार]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | १३ | [[पीलीभीत लोकसभा मतदारसंघ|पीलीभीत]] | [[परशुराम गंगवार]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | १४ | [[शाहजहानपूर लोकसभा मतदारसंघ|शाहजहानपूर]] | [[सत्यपाल सिंह यादव]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | १५ | [[खेरी लोकसभा मतदारसंघ|खेरी]] | [[गेंदनलाल कनौजिया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | १६ | [[शाहबाद लोकसभा मतदारसंघ|शाहबाद]] | [[सुरेंद्र पाल पाठक]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | १७ | [[सीतापूर लोकसभा मतदारसंघ|सीतापूर]] | [[जर्नादन प्रसाद मिश्रा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | १८ | [[मिसरीख लोकसभा मतदारसंघ|मिसरीख]] | [[राम लाल राही]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | १९ | [[हरदोई लोकसभा मतदारसंघ|हरदोई]] | [[जय प्रकाश रावत]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | २० | [[लखनौ लोकसभा मतदारसंघ|लखनौ]] | [[अटलबिहारी वाजपेयी|अटलबिहारी कृष्णबिहारी वाजपेयी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | २१ | [[मोहनलालगंज लोकसभा मतदारसंघ|मोहनलालगंज]] | [[छोटे लाल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | २२ | [[उन्नाव लोकसभा मतदारसंघ|उन्नाव]] | [[देवी बक्ष सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | २३ | [[रायबरेली लोकसभा मतदारसंघ|रायबरेली]] | [[शीला कौल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २४ | [[प्रतापगढ लोकसभा मतदारसंघ|प्रतापगढ]] | [[अभय प्रताप सिंह]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | rowspan="2" |२५ | rowspan="2" | [[अमेठी लोकसभा मतदारसंघ|अमेठी]] | [[राजीव गांधी|राजीव फिरोझ गांधी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | २१ मे १९९१ रोजी निधन (या जागेचे मतदान निधनापूर्वीच झालेले, निकालांमध्ये राजीव गांधी विजयी झाले परंतु निधन झाल्याने पोट-निवडणूकीची आवशक्यता पडली) |- | [[सतीश शर्मा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | १९९१ मध्ये पोट-निवडणूकीद्वारे विजयी |- | २६ | [[सुलतानपूर लोकसभा मतदारसंघ|सुलतानपूर]] | [[विश्वनाथ दास शास्त्री]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | २७ | [[अकबरपूर लोकसभा मतदारसंघ|अकबरपूर]] | [[राम अवध]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | २८ | [[फैजाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फैजाबाद]] | [[विनय कटियार]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | २९ | [[बाराबंकी लोकसभा मतदारसंघ|बाराबंकी]] | [[राम सागर रावत]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष]] | |- | ३० | [[कैसरगंज लोकसभा मतदारसंघ|कैसरगंज]] | [[लक्ष्मीनारायण मणी त्रिपाठी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ३१ | [[बहराईच लोकसभा मतदारसंघ|बहराईच]] | [[रुद्रसेन चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ३२ | [[बलरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बलरामपूर]] | [[सत्य देव सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ३३ | [[गोंडा लोकसभा मतदारसंघ|गोंडा]] | [[ब्रिज भूषण शरण सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ३४ | [[बस्ती लोकसभा मतदारसंघ|बस्ती]] | [[श्यामलाल कमल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ३५ | [[डोमारियागंज लोकसभा मतदारसंघ|डोमारियागंज]] | [[रामपाल सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ३६ | [[खलीलाबाद लोकसभा मतदारसंघ|खलीलाबाद]] | [[अष्टभुजा प्रसाद शुक्ला]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ३७ | [[बांसगाव लोकसभा मतदारसंघ|बांसगाव]] | [[राज नारायण पस्सी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ३८ | [[गोरखपूर लोकसभा मतदारसंघ|गोरखपूर]] | [[महंत अवैद्यनाथ]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ३९ | [[महाराजगंज (उत्तर प्रदेश) लोकसभा मतदारसंघ|महाराजगंज]] | [[पंकज चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ४० | [[पद्रौना लोकसभा मतदारसंघ|पद्रौना]] | [[राम नगीना मिश्रा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ४१ | [[देवरिया लोकसभा मतदारसंघ|देवरिया]] | [[मोहन सिंह]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ४२ | [[सालेमपूर लोकसभा मतदारसंघ|सालेमपूर]] | [[हरी केवल प्रसाद]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ४३ | [[बल्लिया लोकसभा मतदारसंघ|बल्लिया]] | [[चंद्रशेखर]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष]] | |- | ४४ | [[घोसी लोकसभा मतदारसंघ|घोसी]] | [[कल्पनाथ राय]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ४५ | [[आझमगढ लोकसभा मतदारसंघ|आझमगढ]] | [[चंद्रजित यादव]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ४६ | [[लालगंज लोकसभा मतदारसंघ|लालगंज]] | [[राम बदन]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ४७ | [[मछलीशहर लोकसभा मतदारसंघ|मछलीशहर]] | [[शिव शरण वर्मा]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ४८ | [[जौनपूर लोकसभा मतदारसंघ|जौनपूर]] | [[अर्जुन सिंह यादव]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ४९ | [[सैदपूर लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|सैदपूर]] | [[राजनाथ सोनकर शास्त्री]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ५० | [[गाझीपूर लोकसभा मतदारसंघ|गाझीपूर]] | [[विश्वनाथ शास्त्री]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | |- | ५१ | [[चंदौली लोकसभा मतदारसंघ|चंदौली]] | [[आनंद रत्न मौर्य]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ५२ | [[वाराणसी लोकसभा मतदारसंघ|वाराणसी]] | [[शिरीष चंद्र दिक्षित]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ५३ | [[रॉबर्ट्सगंज लोकसभा मतदारसंघ|रॉबर्ट्सगंज]] | [[राम निहोर राय]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ५४ | [[मिर्झापूर लोकसभा मतदारसंघ|मिर्झापूर]] | [[वीरेंद्र सिंह मस्त]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ५५ | [[फूलपूर लोकसभा मतदारसंघ|फुलपूर]] | [[राम पूजन पटेल]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ५६ | [[अलाहाबाद लोकसभा मतदारसंघ|अलाहाबाद]] | [[सरोज दुबे]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ५७ | [[चैल लोकसभा मतदारसंघ (१९६८-२००८)|चैल]] | [[शशी प्रकाश]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ५८ | [[फतेहपूर लोकसभा मतदारसंघ|फतेहपूर]] | [[विश्वनाथ प्रताप सिंह|राजा विश्वनाथ प्रताप सिंह]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ५९ | [[बांदा लोकसभा मतदारसंघ|बांदा]] | [[प्रकाश नारायण त्रिपाठी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ६० | [[हमीरपूर (उत्तर प्रदेश) लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]] | [[विश्वनाथ शर्मा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ६१ | [[झांसी लोकसभा मतदारसंघ|झाशी]] | [[राजेंद्र अग्निहोत्री]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ६२ | [[जलौन लोकसभा मतदारसंघ|जलौन]] | [[गया प्रसाद कोरी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ६३ | [[घटमपूर लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००८)|घटमपूर]] | [[केशरी लाल]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ६४ | [[बिल्हौर लोकसभा मतदारसंघ|बिल्हौर]] | [[श्याम बिहारी मिश्रा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ६५ | [[कानपूर लोकसभा मतदारसंघ|कानपूर]] | [[जगतवीरसिंग द्रोण]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ६६ | [[इटावा लोकसभा मतदारसंघ|इटावा]] | [[कांशीराम]] | style="background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | |- | ६७ | [[कनौज लोकसभा मतदारसंघ|कनौज]] | [[छोटे सिंह यादव]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष]] | |- | ६८ | [[फरुखाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरुखाबाद]] | [[सलमान खुर्शीद]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ६९ | [[मैनपुरी लोकसभा मतदारसंघ|मैनपुरी]] | [[उदय प्रताप सिंह]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष]] | |- | ७० | [[जलेसर लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|जलेसर]] | [[स्वामी सुरेशानंद]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ७१ | [[एटा लोकसभा मतदारसंघ|एटा]] | [[महादीपक सिंह शाक्य]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ७२ | [[फिरोझाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फिरोझाबाद]] | [[प्रभुदयाल कथेरिया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ७३ | [[आग्रा लोकसभा मतदारसंघ|आग्रा]] | [[भगवान शंकर रावत]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ७४ | [[मथुरा लोकसभा मतदारसंघ|मथुरा]] | [[साक्षी महाराज]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ७५ | [[हाथरस लोकसभा मतदारसंघ|हाथरस]] | [[लाल बहादूर रावल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ७६ | [[अलीगढ लोकसभा मतदारसंघ|अलीगढ]] | [[शीला गौतम]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ७७ | [[खुरजा लोकसभा मतदारसंघ|खुरजा]] | [[रोशन लाल]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ७८ | [[बुलंदशहर लोकसभा मतदारसंघ|बुलंदशहर]] | [[छत्रपालसिंह लोढा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ७९ | [[हापुड लोकसभा मतदारसंघ|हापूर]] | [[रमेशचंद्र तोमर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ८० | [[मेरठ लोकसभा मतदारसंघ|मेरठ]] | [[अमर पाल सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १९९१ मध्ये हिंसाचारामुळे निवडणूक पुढे ढकलली गेली, १९९४ मध्ये पोट-निवडणूकीद्वारे विजयी |- | ८१ | [[बागपत लोकसभा मतदारसंघ|बागपत]] | [[अजित सिंह (भारतीय राजकारणी, जन्म १९३९)|अजित सिंह]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ८२ | [[मुझफ्फरनगर लोकसभा मतदारसंघ|मुझफ्फरनगर]] | [[नरेशकुमार बालियान]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |- | ८३ | [[कैराना लोकसभा मतदारसंघ|कैराना]] | [[हरपाल पंवार]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ८४ | [[सहारनपूर लोकसभा मतदारसंघ|सहारनपूर]] | [[रशीद मसूद]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | |- | ८५ | [[हरिद्वार लोकसभा मतदारसंघ|हरिद्वार]] | [[रामसिंह बंदेबास]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | |} ===पश्चिम बंगाल=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पश्चिम बंगाल|<span style="color:white;">'''पश्चिम बंगाल'''</span>]] |- | १ | [[कूच बिहार लोकसभा मतदारसंघ|कूच बिहार]] | [[अमय रॉय प्रधान]] | style="background-color: {{फॉरवर्ड ब्लॉक/meta/color}}" | | [[फॉरवर्ड ब्लॉक|अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] | |- | २ | [[अलिपूरद्वार लोकसभा मतदारसंघ|अलिपूरद्वार]] | [[पिउस तिर्के]] | style="background-color: {{क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]] | |- | ३ | [[जलपाइगुडी लोकसभा मतदारसंघ|जलपाइगुडी]] | [[जितेंद्रनाथ दास]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | ४ | [[दार्जीलिंग लोकसभा मतदारसंघ|दार्जीलिंग]] | [[इंदरजीत खुल्लर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ५ | [[रायगंज लोकसभा मतदारसंघ|रायगंज]] | [[सुब्रता मुखर्जी (भारतीय राजकारणी, जन्म १९४२)|सुब्रता मुखर्जी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | ६ | [[बालुरघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालुरघाट]] | [[पलस बर्मन]] | style="background-color: {{क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]] | |- | ७ | [[मालदा लोकसभा मतदारसंघ|मालदा]] | [[ए.बी.ए. घनी खान चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | ८ | [[जंगीपूर लोकसभा मतदारसंघ|जंगीपूर]] | [[झायनेल अबेदीन]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | ९ | [[मुर्शिदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मुर्शिदाबाद]] | [[सय्यद मसुदल होसेन]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | rowspan="2" |१० | rowspan="2" |[[बहरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बहरामपूर]] | [[नानी भट्टाचार्य]] | style="background-color: {{क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]] | ११ ऑक्टोबर १९९३ रोजी निधन |- | [[प्रमोथस मुखर्जी]] | style="background-color: {{क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]] | १९९४ मध्ये पोट-निवडणूकीद्वारे विजयी |- | ११ | [[कृष्णनगर लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णनगर]] | [[अजॉय मुखोपाध्याय]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | १२ | [[नबाद्वीप लोकसभा मतदारसंघ|नबाद्वीप]] | [[असीम बाला]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | १३ | [[बारासात लोकसभा मतदारसंघ|बारासात]] | [[चित्त बसू]] | style="background-color: {{फॉरवर्ड ब्लॉक/meta/color}}" | | [[फॉरवर्ड ब्लॉक|अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] | |- | १४ | [[बशीरहाट लोकसभा मतदारसंघ|बशीरहाट]] | [[मनोरंजन सूर]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | |- | १५ | [[जयनगर लोकसभा मतदारसंघ|जयनगर]] | [[सनतकुमार मंडल]] | style="background-color: {{क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]] | |- | १६ | [[मथुरापूर लोकसभा मतदारसंघ|मथुरापूर]] | [[राधिका रंजन प्रामाणिक]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | १७ | [[डायमंड हार्बर लोकसभा मतदारसंघ|डायमंड हार्बर]] | [[अमाल दत्त]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | १८ | [[जादवपूर लोकसभा मतदारसंघ|जाधवपूर]] | [[मालिनी भट्टाचार्य]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | १९ | [[बराकपूर लोकसभा मतदारसंघ|बराकपूर]] | [[तरित बरण तोपदार]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | २० | [[डमडम लोकसभा मतदारसंघ|डम डम]] | [[निर्मल कांती चॅटर्जी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | २१ | [[वायव्य कोलकाता लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पश्चिम कॅलकटा]] | [[देवी प्रसाद पाल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २२ | [[ईशान्य कोलकाता लोकसभा मतदारसंघ (१९५१-२००९)|उत्तर-पूर्व कॅलकटा]] | [[अजितकुमार पांजा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २३ | [[दक्षिण कोलकाता लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण कॅलकटा]] | [[ममता बॅनर्जी|डॉ. ममता प्रोमिलेश्वर बॅनर्जी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |- | २४ | [[हावडा लोकसभा मतदारसंघ|हावडा]] | [[सुसांता चक्रवर्ती]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | २५ | [[उलुबेरिया लोकसभा मतदारसंघ|उलुबेरिया]] | [[हन्नान मोल्ला]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | २६ | [[सेरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|सेरामपूर]] | [[सुदर्शन रॉय चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | २७ | [[हूगळी लोकसभा मतदारसंघ|हूगळी]] | [[रूपचंद पाल]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | २८ | [[आरामबाग लोकसभा मतदारसंघ|आरामबाग]] | [[अनिल बसू]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | २९ | [[पंस्कुरा लोकसभा मतदारसंघ|पंस्कुरा]] | [[गीता मुखर्जी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | |- | ३० | [[तामलुक लोकसभा मतदारसंघ|तामलुक]] | [[सत्यगोपाळ मिश्रा]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | ३१ | [[कांथी लोकसभा मतदारसंघ|कांथी]] | [[सुधीर कुमार गिरी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | ३२ | [[मिदनापूर लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|मिदनापूर]] | [[इंद्रजित गुप्ता]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | |- | ३३ | [[झारग्राम लोकसभा मतदारसंघ|झारग्राम]] | [[रुपचंद मुर्मू]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | ३४ | [[पुरुलिया लोकसभा मतदारसंघ|पुरुलिया]] | [[चित्तरंजन महाता]] | style="background-color: {{फॉरवर्ड ब्लॉक/meta/color}}" | | [[फॉरवर्ड ब्लॉक|अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] | |- | ३५ | [[बांकुरा लोकसभा मतदारसंघ|बांकुरा]] | [[बसुदेव आचार्य]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | ३६ | [[बिष्णुपूर लोकसभा मतदारसंघ|बिष्णुपूर]] | [[सुखेंदू खान]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | ३७ | [[दुर्गापूर लोकसभा मतदारसंघ|दुर्गापूर]] | [[पूर्णचंद्र मलिक]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | ३८ | [[आसनसोल लोकसभा मतदारसंघ|आसनसोल]] | [[हरधन रॉय]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | ३९ | [[बर्दवान लोकसभा मतदारसंघ|बर्दवान]] | [[सुधीर रे]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | ४० | [[कटवा लोकसभा मतदारसंघ|कटवा]] | [[सैफुद्दीन चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | ४१ | [[बोलपूर लोकसभा मतदारसंघ|बोलपूर]] | [[सोमनाथ चॅटर्जी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |- | ४२ | [[बीरभूम लोकसभा मतदारसंघ|बीरभूम]] | [[रामचंद्र डोम]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | |} ===नामनिर्देशित=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| <span style="color:white;">'''आंग्ल-भारतीय नामनिर्देशित'''</span> |- | rowspan="2" |१ | [[फ्रँक अँथनी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | ३ डिसेंबर १९९३ रोजी निधन |- | [[शीला इराणी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | उर्वरीत काळासाठी नियुक्त |- | २ | [[रॉबर्ट विल्यम्स]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] | |} == हे सुद्धा पहा == [[दहावी लोकसभा]] ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{भारतीय संसद}} [[वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य|*]] [[वर्ग:लोकसभा सदस्य]] 5xus7r4e7u15pzx8jjn2549b3q4w1di 0 366170 2692556 2688295 2026-07-04T11:24:47Z Abhijitsathe 4193 2692556 wikitext text/x-wiki [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८ च्या सार्वत्रिक निवडणुकांद्वारे]] भारताच्या संसदेच्या कनिष्ठ सभागृह '''[[बारावी लोकसभा|१२व्या लोकसभेवर]] निवडून गेलेल्या खासदारांची''' राज्यनिहाय यादी येथे आहे. ==खासदार== ===अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह|<span style="color:white;">'''अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह'''</span>]] |- | १ | [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]] | [[मनोरंजन भक्त]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |} === आंध्र प्रदेश === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आंध्र प्रदेश|<span style="color:white;">'''आंध्र प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[श्रीकाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|श्रीकाकुलम]] | [[येर्रनायडू किंजरापू]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | निवडणूक लढवताना तिसऱ्या आघाडीतर्फे, निवडणूकीपश्चात केंद्र सरकारला बाहेरून पाठिंबा |- | २ | [[पार्वतीपुरम लोकसभा मतदारसंघ|पार्वतीपुरम]] | [[सत्रुचरला विजया रामाराजू]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | निवडणूक लढवताना तिसऱ्या आघाडीतर्फे, निवडणूकीपश्चात केंद्र सरकारला बाहेरून पाठिंबा |- | ३ | [[बोब्बिली लोकसभा मतदारसंघ (१९६३-२००८)|बोब्बिली]] | [[कोंडपल्ली प्यादीथल्ली नायडू]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | निवडणूक लढवताना तिसऱ्या आघाडीतर्फे, निवडणूकीपश्चात केंद्र सरकारला बाहेरून पाठिंबा |- | ४ | [[विशाखापट्टणम लोकसभा मतदारसंघ|विशाखापट्टणम]] | [[टी. सुब्बारामी रेड्डी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ५ | [[भद्राचलम लोकसभा मतदारसंघ (१९६७-२००८)|भद्राचलम]] | [[सोदे रामैया]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ६ | [[अनकापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|अनकापल्ली]] | [[गुडीवाडा गुरुनाध राव]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ७ | [[काकीनाडा लोकसभा मतदारसंघ|काकीनाडा]] | [[कृष्णम राजू]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[राजमुंद्री लोकसभा मतदारसंघ|राजमुंद्री]] | [[गिरजला वेंकटस्वामी नायडू]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[अमलापुरम लोकसभा मतदारसंघ|अमलापुरम]] | [[जी.एम.सी. बालयोगी]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | निवडणूक लढवताना तिसऱ्या आघाडीतर्फे, निवडणूकीपश्चात केंद्र सरकारला बाहेरून पाठिंबा |- | १० | [[नरसापुरम लोकसभा मतदारसंघ|नरसापुरम]] | [[कणुमुरी बपी राजू]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ११ | [[एलुरु लोकसभा मतदारसंघ|एलुरु]] | [[मगंती वेंकटेश्वर राव]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १२ | [[मछलीपट्टणम लोकसभा मतदारसंघ|मछलीपट्टणम]] | [[कवुरी सांब शिव राव]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १३ | [[विजयवाडा लोकसभा मतदारसंघ|विजयवाडा]] | [[पी. उपेंद्र]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १४ | [[तेनाली लोकसभा मतदारसंघ|तेनाली]] | [[पी. शिवशंकर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १५ | [[गुंटुर लोकसभा मतदारसंघ|गुंटुर]] | [[रायपती सांबशिव राव]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १६ | [[बपतला लोकसभा मतदारसंघ|बपतला]] | [[एन. जनार्दन रेड्डी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १७ | [[नरसरावपेट लोकसभा मतदारसंघ|नरसरावपेट]] | [[कोनिजेटी रोसैय्या]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १८ | [[ओंगोल लोकसभा मतदारसंघ|ओंगोल]] | [[मुगुण्टा श्रीनीवसलु रेड्डी|मगुंता श्रीनीवसलु रेड्डी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १९ | [[नेल्लोर लोकसभा मतदारसंघ|नेल्लोर]] | [[पनाबाका लक्ष्मी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २० | [[तिरुपती लोकसभा मतदारसंघ|तिरुपती]] | [[चिंता मोहन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २१ | [[चित्तूर लोकसभा मतदारसंघ|चित्तूर]] | [[एन. रामकृष्ण रेड्डी]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | निवडणूक लढवताना तिसऱ्या आघाडीतर्फे, निवडणूकीपश्चात केंद्र सरकारला बाहेरून पाठिंबा |- | २२ | [[राजमपेट लोकसभा मतदारसंघ|राजमपेट]] | [[साईप्रताप अण्णय्यागिरी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २३ | [[कडप्पा लोकसभा मतदारसंघ|कडप्पा]] | [[वाय.एस. राजशेखर रेड्डी|डॉ. यदुगिरी सन्दिती राजशेखर रेड्डी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २४ | [[हिंदुपूर लोकसभा मतदारसंघ|हिंदुपूर]] | [[एस. गंगाधर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २५ | [[अनंतपूर लोकसभा मतदारसंघ|अनंतपूर]] | [[अनंता वेंकटरामी रेड्डी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २६ | [[कुर्नूल लोकसभा मतदारसंघ|कुर्नूल]] | [[के. विजय भास्कर रेड्डी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २७ | [[नंद्याल लोकसभा मतदारसंघ|नंद्याल]] | [[भुमा नगी रेड्डी]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | निवडणूक लढवताना तिसऱ्या आघाडीतर्फे, निवडणूकीपश्चात केंद्र सरकारला बाहेरून पाठिंबा |- | २८ | [[नागरकर्नूल लोकसभा मतदारसंघ|नागरकर्नूल]] | [[मल्लू रवी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २९ | [[महबूबनगर लोकसभा मतदारसंघ|महबूबनगर]] | [[जयपाल रेड्डी]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ३० | [[हैदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|हैदराबाद]] | [[सुलतान सलाहुद्दिन ओवैसी]] | style="background-color: {{ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन/meta/color}}" | | [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|अखिल भारतीय मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३१ | [[सिकंदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|सिकंदराबाद]] | [[बंडारू दत्तात्रेय]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३२ | [[सिद्दिपेट लोकसभा मतदारसंघ (१९६७-२००८)|सिद्दिपेट]] | [[मल्याळा राजैया]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | निवडणूक लढवताना तिसऱ्या आघाडीतर्फे, निवडणूकीपश्चात केंद्र सरकारला बाहेरून पाठिंबा |- | ३३ | [[मेडक लोकसभा मतदारसंघ|मेडक]] | [[एम. बागा रेड्डी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३४ | [[निजामाबाद लोकसभा मतदारसंघ|निजामाबाद]] | [[गड्डम गंगा रेड्डी]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | निवडणूक लढवताना तिसऱ्या आघाडीतर्फे, निवडणूकीपश्चात केंद्र सरकारला बाहेरून पाठिंबा |- | ३५ | [[आदिलाबाद लोकसभा मतदारसंघ|आदिलाबाद]] | [[समुद्रला वेणुगोपाळ चॅरी]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | निवडणूक लढवताना तिसऱ्या आघाडीतर्फे, निवडणूकीपश्चात केंद्र सरकारला बाहेरून पाठिंबा |- | ३६ | [[पेद्दपल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पेद्दपल्ली]] | [[सी. सुगुणा कुमारी]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | निवडणूक लढवताना तिसऱ्या आघाडीतर्फे, निवडणूकीपश्चात केंद्र सरकारला बाहेरून पाठिंबा |- | ३७ | [[करीमनगर लोकसभा मतदारसंघ|करीमनगर]] | [[सी. विद्यासागर राव]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३८ | [[हनमकोंडा लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००८)|हनमकोंडा]] | [[सी. सुरेश रेड्डी]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | निवडणूक लढवताना तिसऱ्या आघाडीतर्फे, निवडणूकीपश्चात केंद्र सरकारला बाहेरून पाठिंबा |- | ३९ | [[वारंगळ लोकसभा मतदारसंघ|वारंगळ]] | [[अझ्मीरा चंदुलाल]] | style="background-color: {{तेलुगू देशम पक्ष/meta/color}}" | | [[तेलुगू देशम पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | निवडणूक लढवताना तिसऱ्या आघाडीतर्फे, निवडणूकीपश्चात केंद्र सरकारला बाहेरून पाठिंबा |- | ४० | [[खम्मम लोकसभा मतदारसंघ|खम्मम]] | [[एन. भास्कर राव]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ४१ | [[नालगोंडा लोकसभा मतदारसंघ|नालगोंडा]] | [[सुरवरम सुधाकर रेड्डी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ४२ | [[मिरयालगुडा लोकसभा मतदारसंघ (१९६२-२००८)|मिरयालगुडा]] | [[बड्डम नरसिम्हा रेड्डी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |} === अरुणाचल प्रदेश === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[अरुणाचल प्रदेश|<span style="color:white;">'''अरुणाचल प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[पश्चिम अरुणाचल लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम अरुणाचल]] | [[ओमाक अपांग]] | style="background-color: {{अरुणाचल काँग्रेस/meta/color}}" | | [[अरुणाचल काँग्रेस]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[पूर्व अरुणाचल लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व अरुणाचल]] | [[वांगचा राजकुमार]] | style="background-color: {{अरुणाचल काँग्रेस/meta/color}}" | | [[अरुणाचल काँग्रेस]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===आसाम=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[आसाम|<span style="color:white;">'''आसाम'''</span>]] |- | १ | [[करीमगंज लोकसभा मतदारसंघ|करीमगंज]] | [[नेपाळ चंद्र दास]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २ | [[सिलचर लोकसभा मतदारसंघ|सिलचर]] | [[कबींद्र पुरकायस्थ]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[स्वायत्त जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ|स्वायत्त जिल्हा]] | [[जयंता रोंग्पी]] | style="background-color: {{स्वायत्त राज्य मागणी समिती/meta/color}}" | | [[स्वायत्त राज्य मागणी समिती]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ४ | [[धुब्री लोकसभा मतदारसंघ|धुब्री]] | [[अब्दुल हमीद (भारतीय राजकारणी)|अब्दुल हमीद]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ५ | [[कोक्राझार लोकसभा मतदारसंघ|कोक्राझार]] | [[संसुमा खुंगगूर ब्विस्वमुथियरी]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ६ | [[बारपेटा लोकसभा मतदारसंघ|बारपेटा]] | [[ए.एफ. गोलाम ओस्मानी]] | style="background-color: {{संयुक्त अल्पसंख्यांक फ्रंट, आसाम/meta/color}}" | | [[संयुक्त अल्पसंख्यांक फ्रंट, आसाम]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ७ | [[गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघ|गुवाहाटी]] | [[भुवनेश्वर कलिता]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ८ | [[मंगलदोई लोकसभा मतदारसंघ|मंगलदोई]] | [[मदहब राजबंक्शी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ९ | [[तेजपूर लोकसभा मतदारसंघ|तेजपूर]] | [[मोनी कुमार सुब्बा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १० | [[नौगाँग लोकसभा मतदारसंघ|नौगाँग]] | [[न्रिपेन गोस्वामी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ११ | [[कलियाबोर लोकसभा मतदारसंघ|कलियाबोर]] | [[तरुण गोगोई]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १२ | [[जोरहाट लोकसभा मतदारसंघ|जोरहाट]] | [[बिजोय कृष्ण हांडीक]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १३ | [[दिब्रुगढ लोकसभा मतदारसंघ|दिब्रुगढ]] | [[पबनसिंह घाटोवार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १४ | [[लखीमपूर लोकसभा मतदारसंघ|लखीमपूर]] | [[राणी नाराह]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |} ===बिहार=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[बिहार|<span style="color:white;">'''बिहार'''</span>]] |- | १ | [[बगाहा लोकसभा मतदारसंघ|बगाहा]] | [[महेंद्र बैठा]] | style="background-color: {{समता पक्ष/meta/color}}" | | [[समता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[बेट्टिया लोकसभा मतदारसंघ|बेट्टिया]] | [[मदन प्रसाद जयस्वाल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[मोतीहारी लोकसभा मतदारसंघ|मोतीहारी]] | [[रमा देवी (राजकारणी)|रमा देवी]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय जनता दल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ४ | [[गोपालगंज लोकसभा मतदारसंघ|गोपालगंज]] | [[अब्दुल गफूर (राजकारणी)|अब्दुल गफूर]] | style="background-color: {{समता पक्ष/meta/color}}" | | [[समता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[सिवान लोकसभा मतदारसंघ|सिवान]] | [[मोहम्मद शहाबुद्दीन (भारतीय राजकारणी)|मोहम्मद शहाबुद्दीन]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय जनता दल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ६ | [[महाराजगंज (बिहार) लोकसभा मतदारसंघ|महाराजगंज]] | [[प्रभूनाथ सिंह]] | style="background-color: {{समता पक्ष/meta/color}}" | | [[समता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[छप्रा लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|छप्रा]] | [[हीरा लाल राय]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय जनता दल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ८ | [[हाजीपूर लोकसभा मतदारसंघ|हाजीपूर]] | [[रामविलास पासवान]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ९ | [[वैशाली लोकसभा मतदारसंघ|वैशाली]] | [[रघुवंश प्रसाद सिंह]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय जनता दल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १० | [[मुझफ्फरपूर लोकसभा मतदारसंघ|मुझफ्फरपूर]] | [[जयनारायणप्रसाद निषाद]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय जनता दल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ११ | [[सीतामढी लोकसभा मतदारसंघ|सीतामढी]] | [[सीताराम यादव]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय जनता दल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १२ | [[शिवहर लोकसभा मतदारसंघ|शिवहर]] | [[आनंद मोहन]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय राष्ट्रीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय राष्ट्रीय जनता पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १३ | [[मधुबनी लोकसभा मतदारसंघ|मधुबनी]] | [[शकील अहमद]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १४ | [[झांझरपूर लोकसभा मतदारसंघ|झांझरपूर]] | [[सुरेंद्र प्रसाद यादव]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय जनता दल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १५ | [[दरभंगा लोकसभा मतदारसंघ|दरभंगा]] | [[मोहम्मद अली अशरफ फात्मी]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय जनता दल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १६ | [[रोसेरा लोकसभा मतदारसंघ|रोसेरा]] | [[पितांबर पासवान]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय जनता दल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १७ | [[समस्तीपूर लोकसभा मतदारसंघ|समस्तीपूर]] | [[अजित कुमार मेहता]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय जनता दल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १८ | [[बढ लोकसभा मतदारसंघ|बढ]] | [[नितीश कुमार|नितीश रामलखनसिंह कुमार]] | style="background-color: {{समता पक्ष/meta/color}}" | | [[समता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[बलिया लोकसभा मतदारसंघ|बलिया]] | [[राज बंशी माहतो]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय जनता दल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २० | [[सहर्सा लोकसभा मतदारसंघ|सहर्सा]] | [[अनूपलाल यादव]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय जनता दल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २१ | [[माधेपुरा लोकसभा मतदारसंघ|माधेपुरा]] | [[लालू प्रसाद यादव]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय जनता दल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २२ | [[अरारिया लोकसभा मतदारसंघ|अरारिया]] | [[रामजीदास ऋषीदेव]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[किशनगंज लोकसभा मतदारसंघ|किशनगंज]] | [[मोहम्मद तस्लिमुद्दीन]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय जनता दल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २४ | [[पूर्णिया लोकसभा मतदारसंघ|पूर्णिया]] | [[जय कृष्ण मंडल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २५ | [[कटिहार लोकसभा मतदारसंघ|कटिहार]] | [[तारिक अन्वर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २६ | [[राजमहल लोकसभा मतदारसंघ|राजमहल]] | [[सोम मरांडी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २७ | [[डुमका लोकसभा मतदारसंघ|डुमका]] | [[बाबुलाल मरांडी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २८ | [[गोड्डा लोकसभा मतदारसंघ|गोड्डा]] | [[जगदंबी प्रसाद यादव]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २९ | [[बांका लोकसभा मतदारसंघ|बांका]] | [[दिग्विजय सिंह (बिहार राजकारणी)|दिग्विजय सिंह]] | style="background-color: {{समता पक्ष/meta/color}}" | | [[समता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३० | [[भागलपूर लोकसभा मतदारसंघ|भागलपूर]] | [[प्रभास चंद्र तिवारी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३१ | [[खगरिया लोकसभा मतदारसंघ|खगरिया]] | [[शकुनी चौधरी]] | style="background-color: {{समता पक्ष/meta/color}}" | | [[समता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३२ | [[मोंघिर लोकसभा मतदारसंघ|मोंगेर]] | [[विजय कुमार यादव]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय जनता दल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३३ | [[बेगुसराई लोकसभा मतदारसंघ|बेगुसराई]] | [[राजो सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३४ | [[नालंदा लोकसभा मतदारसंघ|नालंदा]] | [[जॉर्ज फर्नांडिस]] | style="background-color: {{समता पक्ष/meta/color}}" | | [[समता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३५ | [[पाटणा लोकसभा मतदारसंघ|पाटणा]] | [[सी.पी. ठाकूर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३६ | [[अराह लोकसभा मतदारसंघ|अराह]] | [[हरिद्वार प्रसाद सिंह]] | style="background-color: {{समता पक्ष/meta/color}}" | | [[समता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३७ | [[बक्सर लोकसभा मतदारसंघ|बक्सर]] | [[लालमुनी चौबे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३८ | [[सासाराम लोकसभा मतदारसंघ|सासाराम]] | [[मुनी लाल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३९ | [[बिक्रमगंज लोकसभा मतदारसंघ|बिक्रमगंज]] | [[बशिष्ठ नारायण सिंह]] | style="background-color: {{समता पक्ष/meta/color}}" | | [[समता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४० | [[औरंगाबाद (बिहार) लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद]] | [[सुशील कुमार सिंह]] | style="background-color: {{समता पक्ष/meta/color}}" | | [[समता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४१ | [[जहानाबाद लोकसभा मतदारसंघ|जहानाबाद]] | [[सुरेंद्र प्रसाद यादव]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय जनता दल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ४२ | [[नवदा लोकसभा मतदारसंघ|नवदा]] | [[मालती देवी]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय जनता दल/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय जनता दल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ४३ | [[गया लोकसभा मतदारसंघ|गया]] | [[कृष्ण कुमार चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४४ | [[चत्रा लोकसभा मतदारसंघ|चत्रा]] | [[धीरेंद्र अगरवाल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४५ | [[कोडर्मा लोकसभा मतदारसंघ|कोडर्मा]] | [[रती लाल प्रसाद वर्मा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४६ | [[गिरिडीह लोकसभा मतदारसंघ|गिरिडीह]] | [[रवींद्र कुमार पांडे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४७ | [[धनबाद लोकसभा मतदारसंघ|धनबाद]] | [[रिटा वर्मा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४८ | [[हजारीबाग लोकसभा मतदारसंघ|हजारीबाग]] | [[यशवंत सिन्हा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४९ | [[रांची लोकसभा मतदारसंघ|रांची]] | [[राम तहल चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५० | [[जमशेदपूर लोकसभा मतदारसंघ|जमशेदपूर]] | [[आभा माहतो]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५१ | [[सिंगभूम लोकसभा मतदारसंघ|सिंगभूम]] | [[विजय सिंह सोय]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ५२ | [[खुंटी लोकसभा मतदारसंघ|खुंटी]] | [[कारिया मुंडा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५३ | [[लोहरदग्गा लोकसभा मतदारसंघ|लोहरदग्गा]] | [[इंद्रनाथ भगत]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ५४ | [[पलामू लोकसभा मतदारसंघ|पलामू]] | [[ब्रज मोहन राम]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===चंदिगढ=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[चंदिगढ|<span style="color:white;">'''चंदिगढ'''</span>]] |- | १ | [[चंदिगढ लोकसभा मतदारसंघ|चंदिगढ]] | [[सत्यपाल जैन]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===दादरा आणि नगर हवेली=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[दादरा आणि नगर हवेली|<span style="color:white;">'''दादरा आणि नगर हवेली'''</span>]] |- | १ | [[दादरा आणि नगर हवेली लोकसभा मतदारसंघ|दादरा आणि नगर हवेली]] | [[मोहनभाई सांजीभाई डेलकर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===दमण आणि दीव=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[दमण आणि दीव|<span style="color:white;">'''दमण आणि दीव'''</span>]] |- | १ | [[दमण आणि दीव लोकसभा मतदारसंघ|दमण आणि दीव]] | [[देवजीभाई तांडेल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} === गोवा === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[गोवा|<span style="color:white;">'''गोवा'''</span>]] |- | १ | [[पणजी लोकसभा मतदारसंघ|पणजी]] | [[रवी नाईक]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २ | [[मुरगाव लोकसभा मतदारसंघ|मुरगाव]] | [[फ्रांसिस्को सार्डिन्हा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |} === गुजरात === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[गुजरात|<span style="color:white;">'''गुजरात'''</span>]] |- | १ | [[कच्छ लोकसभा मतदारसंघ|कच्छ]] | [[पुष्पदन शंभूधन गाढवी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[सुरेंद्रनगर लोकसभा मतदारसंघ|सुरेंद्रनगर]] | [[भावना दवे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[जामनगर लोकसभा मतदारसंघ|जामनगर]] | [[चंद्रेश पटेल कोरडिया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[राजकोट लोकसभा मतदारसंघ|राजकोट]] | [[वल्लभभाई कठिरिया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[पोरबंदर लोकसभा मतदारसंघ|पोरबंदर]] | [[गोर्धनभाई जादवभाई जविया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[जुनागढ लोकसभा मतदारसंघ|जुनागढ]] | [[भावना चिखलिया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[अमरेली लोकसभा मतदारसंघ|अमरेली]] | [[दिलीप संघानी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[भावनगर लोकसभा मतदारसंघ|भावनगर]] | [[राजेंद्रसिंह घनश्यामसिंह राणा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[धंधुका लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|धंधुका]] | [[रतीलाल कालीदास वर्मा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[अहमदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|अहमदाबाद]] | [[हरिन पाठक]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[गांधीनगर लोकसभा मतदारसंघ|गांधीनगर]] | [[लालकृष्ण आडवाणी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[महेसाणा लोकसभा मतदारसंघ|महेसाणा]] | [[अमृतलाल कालिदास पटेल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[पाटण लोकसभा मतदारसंघ|पाटण]] | [[महेश कनोडिया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[बनासकांठा लोकसभा मतदारसंघ|बनासकांठा]] | [[हरीभाई पार्थीभाई चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[साबरकांठा लोकसभा मतदारसंघ|साबरकांठा]] | [[निशा चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १६ | [[कपडवंज लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|कपडवंज]] | [[जयसिंहजी मानसिंहजी चौहान]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[दाहोद लोकसभा मतदारसंघ|दाहोद]] | [[सोमजीभाई दमोर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १८ | [[गोधरा लोकसभा मतदारसंघ|गोधरा]] | [[शांतीलाल पटेल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १९ | [[खेडा लोकसभा मतदारसंघ|खेडा]] | [[दिनशा पटेल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २० | [[आणंद लोकसभा मतदारसंघ|आणंद]] | [[ईश्वरभाई चावडा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २१ | [[छोटा उदयपूर लोकसभा मतदारसंघ|छोटा उदयपूर]] | [[नारणभाई जे. राठवा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २२ | [[वडोदरा लोकसभा मतदारसंघ|बडोदा]] | [[जयाबेन ठक्कर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | rowspan="2" |२३ | rowspan="2" |[[भरूच लोकसभा मतदारसंघ|भरूच]] | [[चंदुभाई देशमुख]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | १९९८ मध्ये निधन |- | [[मनसुखभाई वसावा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | २८ नोव्हेंबर १९९८ रोजी पोट-निवडणूकीद्वारे विजयी |- | २४ | [[सुरत लोकसभा मतदारसंघ|सुरत]] | [[काशीराम राणा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २५ | [[मांडवी लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|मांडवी]] | [[छिट्टुभाई गमित]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २६ | [[बलसार लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|बलसार]] | [[मणीभाई रामजीभाई चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} === हरियाणा === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[हरियाणा|<span style="color:white;">'''हरियाणा'''</span>]] |- | १ | [[अंबाला लोकसभा मतदारसंघ|अंबाला]] | [[अमन कुमार नागरा]] | style="background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २ | [[कुरुक्षेत्र लोकसभा मतदारसंघ|कुरुक्षेत्र]] | [[कैलाशो देवी]] | style="background-color: {{हरियाणा लोक दल (राष्ट्रीय)/meta/color}}" | | [[हरियाणा लोक दल (राष्ट्रीय)]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३ | [[कर्नाल लोकसभा मतदारसंघ|कर्नाल]] | [[भजनलाल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ४ | [[सोनीपत लोकसभा मतदारसंघ|सोनीपत]] | [[किशन सिंह संगवान]] | style="background-color: {{हरियाणा लोक दल (राष्ट्रीय)/meta/color}}" | | [[हरियाणा लोक दल (राष्ट्रीय)]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ५ | [[रोहतक लोकसभा मतदारसंघ|रोहतक]] | [[भूपिंदरसिंह हूडा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ६ | [[फरीदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरीदाबाद]] | [[राम चंदर बैंदा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[महेंद्रगढ लोकसभा मतदारसंघ|महेंद्रगढ]] | [[राव इंद्रजीत सिंग]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ८ | [[भिवानी लोकसभा मतदारसंघ|भिवाणी]] | [[सुरेंदर सिंह]] | style="background-color: {{हरियाणा विकास पक्ष/meta/color}}" | | [[हरियाणा विकास पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[हिसार लोकसभा मतदारसंघ|हिसार]] | [[सुरेंदर सिंह बरवाला]] | style="background-color: {{हरियाणा लोक दल (राष्ट्रीय)/meta/color}}" | | [[हरियाणा लोक दल (राष्ट्रीय)]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १० | [[सिरसा लोकसभा मतदारसंघ|सिरसा]] | [[सुशील कुमार इंदोरा]] | style="background-color: {{हरियाणा लोक दल (राष्ट्रीय)/meta/color}}" | | [[हरियाणा लोक दल (राष्ट्रीय)]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |} ===हिमाचल प्रदेश=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[हिमाचल प्रदेश|<span style="color:white;">'''हिमाचल प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[शिमला लोकसभा मतदारसंघ|शिमला]] | [[कृष्णदत्त सुलतानपुरी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २ | [[मंडी लोकसभा मतदारसंघ|मंडी]] | [[महेश्वर सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[कांगडा लोकसभा मतदारसंघ|कांगडा]] | [[शांता कुमार]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[हमीरपूर (हिमाचल प्रदेश) लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]] | [[सुरेश चंदेल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===जम्मू आणि काश्मीर=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|<span style="color:white;">'''जम्मू आणि काश्मीर'''</span>]] |- | १ | [[बारामुल्ला लोकसभा मतदारसंघ|बारामुल्ला]] | [[सैफुद्दीन सोझ]] | style="background-color: {{जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स/meta/color}}" | | [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २ | [[श्रीनगर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीनगर]] | [[ओमर अब्दुल्ला]] | style="background-color: {{जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स/meta/color}}" | | [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३ | [[अनंतनाग लोकसभा मतदारसंघ|अनंतनाग]] | [[मुफ्ती महंमद सईद]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ४ | [[लडाख लोकसभा मतदारसंघ|लद्दाख]] | [[सय्यद हुसैन]] | style="background-color: {{जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स/meta/color}}" | | [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ५ | [[उधमपूर लोकसभा मतदारसंघ|उधमपूर]] | [[चमनलाल गुप्ता]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[जम्मू लोकसभा मतदारसंघ|जम्मू]] | [[वैष्णो दत्त शर्मा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===कर्नाटक=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[कर्नाटक|<span style="color:white;">'''कर्नाटक'''</span>]] |- | १ | [[बीदर लोकसभा मतदारसंघ|बिदर]] | [[रामचंद्र वीरप्पा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[गुलबर्गा लोकसभा मतदारसंघ|गुलबर्गा]] | [[बसवराज पाटील सेदम]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[रायचूर लोकसभा मतदारसंघ|रायचूर]] | [[व्यंकटेश नायक]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ४ | [[कोप्पळ लोकसभा मतदारसंघ|कोप्पळ]] | [[हिरेहळ गविप्पा रामुलु]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ५ | [[बेळ्ळारी लोकसभा मतदारसंघ|बेळ्ळारी]] | [[के.सी. कोंडैया]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ६ | [[दावणगेरे लोकसभा मतदारसंघ|दावणगेरे]] | [[शमनुरु शिवशंकरप्पा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ७ | [[चित्रदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|चित्रदुर्ग]] | [[सी.पी. मुदलगिरीयप्पा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ८ | [[तुमकूर लोकसभा मतदारसंघ|तुमकूर]] | [[एस. मल्लिकार्जुनय्या]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[चिकबल्लपूर लोकसभा मतदारसंघ|चिकबल्लपूर]] | [[आर.एल. जलप्पा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १० | [[कोलार लोकसभा मतदारसंघ|कोलार]] | [[के.एच. मुनीयप्पा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ११ | [[कनकपुरा लोकसभा मतदारसंघ|कनकपुरा]] | [[मुनिस्वामप्पा श्रीनिवास]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[उत्तर बंगळूर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर बंगळूर]] | [[सी.के. जाफर शरीफ]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १३ | [[दक्षिण बंगळूर लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण बंगळूर]] | [[अनंत कुमार]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[मंड्या लोकसभा मतदारसंघ|मंड्या]] | [[एम.एच. अंबरीश]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १५ | [[चामराजनगर लोकसभा मतदारसंघ|चामराजनगर]] | [[ए. सिद्दराजू]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १६ | [[मैसुरु लोकसभा मतदारसंघ|म्हैसूर]] | [[सी.एच. विजयशंकर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[मंगळूर लोकसभा मतदारसंघ|मँगलोर]] | [[व्ही. धनंजय कुमार]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[उडुपी लोकसभा मतदारसंघ|उडुपी]] | [[आय.एम. जयराम शेट्टी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[हासन लोकसभा मतदारसंघ|हासन]] | [[एच.डी. देवे गौडा|हरदहळ्ळी दोड्डेगौडा देवेगौडा]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २० | [[चिकमगळूर लोकसभा मतदारसंघ (१९६७-२००९)|चिकमगळूर]] | [[डी.सी. श्रीकांतप्पा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[शिमोगा लोकसभा मतदारसंघ|शिमोगा]] | [[अयाणुर मंजुनाथ]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २२ | [[उत्तर कन्नड लोकसभा मतदारसंघ|कन्नाडा]] | [[अनंत कुमार हेगडे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[दक्षिण धारवाड लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण धारवाड]] | [[बी.एम. मेनासीनकाई]] | style="background-color: {{लोक शक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[लोक शक्ती पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[उत्तर धारवाड लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर धारवाड]] | [[विजय संकेश्वर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २५ | [[बेळगांव लोकसभा मतदारसंघ|बेळगांव]] | [[बाबागौडा रुद्रगौडा पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[चिक्कोडी लोकसभा मतदारसंघ|चिक्कोडी]] | [[रमेश जिगाजिनागी]] | style="background-color: {{लोक शक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[लोक शक्ती पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २७ | [[बागलकोट लोकसभा मतदारसंघ|बागलकोट]] | [[अजयकुमार सांबसदाशिव सरनाईक]] | style="background-color: {{लोक शक्ती पक्ष/meta/color}}" | | [[लोक शक्ती पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २८ | [[विजापूर लोकसभा मतदारसंघ|विजापूर]] | [[मल्लनगौडा बसनगौडा पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |} ===केरळ=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[केरळ|<span style="color:white;">'''केरळ'''</span>]] |- | १ | [[कासारगोड लोकसभा मतदारसंघ|कासरगोड]] | [[टी. गोविंदन]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | २ | [[कण्णुर लोकसभा मतदारसंघ|कण्णुर]] | [[मुलापल्ली रामचंद्रन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३ | [[बडगरा लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|बडगरा]] | [[ए.के. प्रेमजम]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ४ | [[कालिकत लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००९)|कालिकत]] | [[पी. शंकरन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ५ | [[मंजेरी लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|मंजेरी]] | [[ई. अहमद|एडाप्पकत अहमद]] | style="background-color: {{इंडियन युनियन मुस्लिम लीग/meta/color}}" | | [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ६ | [[पोन्नानी लोकसभा मतदारसंघ|पोन्नानी]] | [[जी.एम. बनातवाला]] | style="background-color: {{इंडियन युनियन मुस्लिम लीग/meta/color}}" | | [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ७ | [[पालघाट लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|पालघाट]] | [[एन.एन. कृष्णदास]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ८ | [[ओट्टापलम लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००८)|ओट्टापलम]] | [[एस. अजय कुमार]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ९ | [[त्रिचूर लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००९)|त्रिचूर]] | [[व्ही.व्ही. राघवन]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | १० | [[मुकुंदपुरम लोकसभा मतदारसंघ|मुकुंदपुरम]] | [[ए.सी. जोस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ११ | [[एर्नाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|एर्नाकुलम]] | [[जॉर्ज इडन (भारतीय राजकारणी)|जॉर्ज इडन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १२ | [[मुवट्टुपुळा लोकसभा मतदारसंघ|मुवट्टुपुळा]] | [[पी.सी. थॉमस]] | style="background-color: {{केरळ काँग्रेस (मणी)/meta/color}}" | | [[केरळ काँग्रेस (मणी)]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १३ | [[कोट्टायम लोकसभा मतदारसंघ|कोट्टायम]] | [[के. सुरेश कुरुप]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | १४ | [[इडुक्की लोकसभा मतदारसंघ|इडुक्की]] | [[पी.सी. चाको]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १५ | [[अलेप्पी लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००९)|अलेप्पी]] | [[व्ही.एम. सुधीरन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] |- | १६ | [[मावेलीकरा लोकसभा मतदारसंघ|मावेलीकरा]] | [[पी.जे. कुरियन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १७ | [[अदूर लोकसभा मतदारसंघ (१९६७-२००८)|अदूर]] | [[चेंगरा सुरेंद्रन]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | १८ | [[कोल्लम लोकसभा मतदारसंघ|कोल्लम]] | [[एन.के. प्रेमचंद्रन]] | style="background-color: {{क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | १९ | [[चिरायिंकिल लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००९)|चिरायिंकिल]] | [[वरकला राधाकृष्णन]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | २० | [[त्रिवेंद्रम लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००९)|त्रिवेंद्रम]] | [[के. करुणाकरन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |} ===लक्षद्वीप=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[लक्षद्वीप|<span style="color:white;">'''लक्षद्वीप'''</span>]] |- | १ | [[लक्षद्वीप लोकसभा मतदारसंघ|लक्षद्वीप]] | [[पी.एम. सईद]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |} ===मध्य प्रदेश=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मध्य प्रदेश|<span style="color:white;">'''मध्य प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[मोरेना लोकसभा मतदारसंघ|मोरेना]] | [[अशोक छविराम अरगल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[भिंड लोकसभा मतदारसंघ|भिंड]] | [[राम लखन सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[ग्वाल्हेर लोकसभा मतदारसंघ|ग्वाल्हेर]] | [[माधवराव शिंदे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ४ | [[गुणा लोकसभा मतदारसंघ|गुणा]] | [[विजयाराजे शिंदे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[सागर लोकसभा मतदारसंघ|सागर]] | [[वीरेंद्र कुमार खटीक]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[खजुराहो लोकसभा मतदारसंघ|खजुराहो]] | [[उमा भारती]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[दामोह लोकसभा मतदारसंघ|दामोह]] | [[रामकृष्ण कुसमारिया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[सतना लोकसभा मतदारसंघ|सतना]] | [[रामानंद सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[रेवा लोकसभा मतदारसंघ|रेवा]] | [[चंद्रमणी त्रिपाठी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[सिधी लोकसभा मतदारसंघ|सिधी]] | [[जगन्नाथ सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[शाहडोल लोकसभा मतदारसंघ|शाहडोल]] | [[ग्यान सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[सरगुजा लोकसभा मतदारसंघ|सरगुजा]] | [[लारंग साय]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[रायगढ लोकसभा मतदारसंघ|रायगढ]] | [[अजित जोगी|अजित प्रमोदकुमार जोगी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १४ | [[जांजगिर लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|जांजगिर]] | [[चरणदास महंत]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १५ | [[बिलासपूर लोकसभा मतदारसंघ|बिलासपूर]] | [[पन्नुलाल मोहले]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[सरनगढ लोकसभा मतदारसंघ|सरनगढ]] | [[परस राम भारद्वाज]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १७ | [[रायपूर लोकसभा मतदारसंघ|रायपूर]] | [[रमेश बैस]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[महासमुंद लोकसभा मतदारसंघ|महासमुंद]] | [[चंद्रशेखर साहू (भारतीय राजकारणी, जन्म १९५६)|चंद्रशेखर साहू]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[कांकेर लोकसभा मतदारसंघ|कांकेर]] | [[सोहन पोताई]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[बस्तर लोकसभा मतदारसंघ|बस्तर]] | [[बलीराम कश्यप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[दुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|दुर्ग]] | [[ताराचंद साहू]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २२ | [[राजनांदगांव लोकसभा मतदारसंघ|राजनांदगांव]] | [[मोतीलाल व्होरा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २३ | [[बालाघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालाघाट]] | [[गौरीशंकर बिसेन]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[मंडला लोकसभा मतदारसंघ|मंडला]] | [[फग्गन सिंग कुलस्ते]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २५ | [[जबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|जबलपूर]] | [[बाबुराव परांजपे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[शिवनी लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००८)|शिवनी]] | [[विमला वर्मा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २७ | [[छिंदवाडा लोकसभा मतदारसंघ|छिंदवाडा]] | [[कमल नाथ]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २८ | [[बेतुल लोकसभा मतदारसंघ|बेतुल]] | [[विजय कुमार खंडेलवाल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २९ | [[होशंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|होशंगाबाद]] | [[सरताज सिंह छतवाल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३० | [[भोपाळ लोकसभा मतदारसंघ|भोपाळ]] | [[सुशील चंद्र वर्मा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३१ | [[विदिशा लोकसभा मतदारसंघ|विदिशा]] | [[शिवराज सिंह चौहान|शिवराजसिंह प्रेमसिंह चौहान]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३२ | [[राजगढ लोकसभा मतदारसंघ|राजगढ]] | [[लक्ष्मण सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३३ | [[शाजापूर लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००८)|शाजापूर]] | [[थावरचंद गेहलोत]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३४ | [[खांडवा लोकसभा मतदारसंघ|खांडवा]] | [[नंदकुमार सिंग चौहान]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३५ | [[खरगौन लोकसभा मतदारसंघ|खरगोण]] | [[रामेश्वर पाटीदार]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३६ | [[धार लोकसभा मतदारसंघ|धार]] | [[गजेंद्रसिंह राजूखेडी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३७ | [[इंदूर लोकसभा मतदारसंघ|इंदूर]] | [[सुमित्रा महाजन]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३८ | [[उज्जैन लोकसभा मतदारसंघ|उज्जैन]] | [[सत्यनारायण जतिया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३९ | [[झबुआ लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००९)|झबुआ]] | [[कांतीलाल भुरिया]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ४० | [[मंदसौर लोकसभा मतदारसंघ|मंदसौर]] | [[लक्ष्मीनारायण पांडे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===महाराष्ट्र=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[महाराष्ट्र|<span style="color:white;">'''महाराष्ट्र'''</span>]] |- | १ | [[राजापूर लोकसभा मतदारसंघ|राजापूर]] | [[सुरेश प्रभू]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[रत्‍नागिरी लोकसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी]] | [[अनंत गीते]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[कुलाबा लोकसभा मतदारसंघ|कुलाबा]] | [[रामशेठ ठाकूर]] | style="background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}" | | [[शेतकरी कामगार पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ४ | [[दक्षिण मुंबई लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण मुंबई]] | [[मुरली देवडा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ५ | [[दक्षिण मध्य मुंबई लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण-मध्य मुंबई]] | [[मोहन विष्णू रावले]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[उत्तर मध्य मुंबई लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-मध्य मुंबई]] | [[रामदास आठवले|रामदास बंडू आठवले]] | style="background-color: {{रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया/meta/color}}" | | [[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया|भारतीय रिपब्लिकन पक्ष]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ७ | [[उत्तर पूर्व मुंबई लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पूर्व मुंबई]] | [[गुरुदास कामत]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ८ | [[उत्तर पश्चिम मुंबई लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पश्चिम मुंबई]] | [[मधुकर सरपोतदार]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[उत्तर मुंबई लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर मुंबई]] | [[राम नाईक]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[ठाणे लोकसभा मतदारसंघ|ठाणे]] | [[प्रकाश विश्वनाथ परांजपे]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[डहाणू लोकसभा मतदारसंघ|डहाणू]] | [[शंकर सखाराम]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १२ | [[नाशिक लोकसभा मतदारसंघ|नाशिक]] | [[माधव बळवंत पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १३ | [[मालेगाव लोकसभा मतदारसंघ|मालेगाव]] | [[झामरू मंगळू कहांडोळे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १४ | [[धुळे लोकसभा मतदारसंघ|धुळे]] | [[धनाजी सिताराम अहिरे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १५ | [[नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ|नंदुरबार]] | [[माणिकराव होदल्या गावित]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १६ | [[एरंडोल लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००९)|एरंडोल]] | [[अण्णासाहेब एम.के. पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[जळगाव लोकसभा मतदारसंघ|जळगाव]] | [[उल्हास वासुदेव पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १८ | [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]] | [[मुकुल वासनिक|मुकुल बाळकृष्ण वासनिक]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १९ | [[अकोला लोकसभा मतदारसंघ|अकोला]] | [[प्रकाश यशवंत आंबेडकर]] | style="background-color: {{रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया/meta/color}}" | | [[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया|भारतीय रिपब्लिकन पक्ष]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २० | [[वाशिम लोकसभा मतदारसंघ|वाशिम]] | [[सुधाकरराव राजुसिंग नाईक]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २१ | [[अमरावती लोकसभा मतदारसंघ|अमरावती]] | [[रामकृष्ण सुर्यभान गवई]] | style="background-color: {{रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया/meta/color}}" | | [[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया|भारतीय रिपब्लिकन पक्ष]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २२ | [[रामटेक लोकसभा मतदारसंघ|रामटेक]] | [[राणी चित्रलेखा भोसले]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २३ | [[नागपूर लोकसभा मतदारसंघ|नागपूर]] | [[विलास बाबूराव मुत्तेमवार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २४ | [[भंडारा लोकसभा मतदारसंघ|भंडारा]] | [[प्रफुल्ल मनोहरभाई पटेल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २५ | [[चिमूर लोकसभा मतदारसंघ|चिमूर]] | [[जोगेंद्र लक्ष्मण कवाडे]] | style="background-color: {{रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया/meta/color}}" | | [[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया|भारतीय रिपब्लिकन पक्ष]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २६ | [[चंद्रपूर लोकसभा मतदारसंघ|चंद्रपूर]] | [[नरेशकुमार चुन्नालाल पुग्लिया]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २७ | [[वर्धा लोकसभा मतदारसंघ|वर्धा]] | [[दत्ता मेघे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २८ | [[यवतमाळ लोकसभा मतदारसंघ|यवतमाळ]] | [[उत्तमराव देवराव पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २९ | [[हिंगोली लोकसभा मतदारसंघ|हिंगोली]] | [[सूर्यकांता पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३० | [[नांदेड लोकसभा मतदारसंघ|नांदेड]] | [[भास्करराव खतगावकर पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३१ | [[परभणी लोकसभा मतदारसंघ|परभणी]] | [[सुरेश अंबादासराव वरपुडकर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३२ | [[जालना लोकसभा मतदारसंघ|जालना]] | [[उत्तमसिंह राजधरसिंह पवार]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३३ | [[औरंगाबाद (महाराष्ट्र) लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद]] | [[रामकृष्ण बाबा पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३४ | [[बीड लोकसभा मतदारसंघ|बीड]] | [[जयसिंहराव गायकवाड पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३५ | [[लातूर लोकसभा मतदारसंघ|लातूर]] | [[शिवराज पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३६ | [[उस्मानाबाद लोकसभा मतदारसंघ|उस्मानाबाद]] | [[अरविंद तुलसीराम कांबळे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३७ | [[सोलापूर लोकसभा मतदारसंघ|सोलापूर]] | [[सुशीलकुमार संभाजीराव शिंदे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३८ | [[पंढरपूर लोकसभा मतदारसंघ|पंढरपूर]] | [[सांदिपन भगवान थोरात]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३९ | [[अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ|अहमदनगर]] | [[बाळासाहेब विखे पाटील]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४० | [[कोपरगाव लोकसभा मतदारसंघ|कोपरगाव]] | [[प्रसाद बाबुराव तनपूरे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ४१ | [[खेड लोकसभा मतदारसंघ|खेड]] | [[अशोक नामदेव मोहोळ]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ४२ | [[पुणे लोकसभा मतदारसंघ|पुणे]] | [[विठ्ठल बाबुराव तुपे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ४३ | [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]] | [[शरद पवार|शरद गोविंदराव पवार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ४४ | [[सातारा लोकसभा मतदारसंघ|सातारा]] | [[अभयसिंहराजे शाहूराजे भोसले]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ४५ | [[कराड लोकसभा मतदारसंघ|कराड]] | [[पृथ्वीराज चव्हाण|पृथ्वीराज दाजीसाहेब चव्हाण]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ४६ | [[सांगली लोकसभा मतदारसंघ|सांगली]] | [[मदन पाटील|मदन विश्वनाथ पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ४७ | [[इचलकरंजी लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००८)|इचलकरंजी]] | [[कलाप्पा आवाडे|कलाप्पा बाबुराव आवाडे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ४८ | [[कोल्हापूर लोकसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर]] | [[सदाशिवराव दादोबा मंडलिक]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |} ===मणिपूर=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मणिपूर|<span style="color:white;">'''मणिपूर'''</span>]] |- | १ | [[अंतः मणिपूर लोकसभा मतदारसंघ|अंतः मणिपूर]] | [[थोउनाओजाम चाओबा सिंह]] | style="background-color: {{मणिपूर राज्य काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[मणिपूर राज्य काँग्रेस पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[बाह्य मणिपूर लोकसभा मतदारसंघ|बाह्य मणिपूर]] | [[किम गंग्ते]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |} ===मेघालय=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मेघालय|<span style="color:white;">'''मेघालय'''</span>]] |- | १ | [[शिलॉंग लोकसभा मतदारसंघ|शिलॉंग]] | [[पॅटी रिप्पल किंडिया]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २ | [[तुरा लोकसभा मतदारसंघ|तुरा]] | [[पी.ए. संगमा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |} ===मिझोरम=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[मिझोरम|<span style="color:white;">'''मिझोरम'''</span>]] |- | १ | [[मिझोरम लोकसभा मतदारसंघ|मिझोरम]] | [[एच. लल्लुंगमुआना]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===नागालँड=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[नागालँड|<span style="color:white;">'''नागालँड'''</span>]] |- | १ | [[नागालँड लोकसभा मतदारसंघ|नागालँड]] | [[के. असुंगबा संगतम]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |} ===राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[दिल्ली|<span style="color:white;">'''राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली'''</span>]] |- | १ | [[नवी दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|नवी दिल्ली]] | [[जगमोहन|जगमोहन मल्होत्रा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[दक्षिण दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण दिल्ली]] | [[सुषमा स्वराज|सुषमा स्वराज कौशल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[बाह्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|बाह्य दिल्ली]] | [[कृष्ण लाल शर्मा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[पूर्व दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व दिल्ली]] | [[लाल बिहारी तिवारी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[चांदनी चौक लोकसभा मतदारसंघ|चांदनी चौक]] | [[विजय गोएल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[दिल्ली सदर लोकसभा मतदारसंघ|दिल्ली सदर]] | [[मदनलाल खुराणा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[करोल बाग लोकसभा मतदारसंघ|करोल बाग]] | [[मीरा कुमार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |} ===ओरिसा=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[ओडिशा|<span style="color:white;">'''ओरिसा'''</span>]] |- | १ | [[मयूरभंज लोकसभा मतदारसंघ|मयूरभंज]] | [[सालखन मुर्मू]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[बालासोर लोकसभा मतदारसंघ|बालेश्वर]] | [[एम.ए. खारबेला स्वैन]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[भद्रक लोकसभा मतदारसंघ|भद्रक]] | [[अर्जुन चरण सेठी]] | style="background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}" | | [[बिजू जनता दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[जाजपूर लोकसभा मतदारसंघ|जाजपूर]] | [[रामचंद्र मलिक]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ५ | [[केंद्रपाडा लोकसभा मतदारसंघ|केंद्रपाडा]] | [[प्रभातकुमार समंतराय]] | style="background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}" | | [[बिजू जनता दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[कटक लोकसभा मतदारसंघ|कटक]] | [[भर्तृहरी माहताब]] | style="background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}" | | [[बिजू जनता दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[जगतसिंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|जगतसिंगपूर]] | [[रणजीब बिस्वाल]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ८ | [[पुरी लोकसभा मतदारसंघ|पुरी]] | [[ब्रजकिशोर त्रिपाठी]] | style="background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}" | | [[बिजू जनता दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[भुवनेश्वर लोकसभा मतदारसंघ|भुवनेश्वर]] | [[प्रसन्न कुमार पतासनी]] | style="background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}" | | [[बिजू जनता दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[अस्का लोकसभा मतदारसंघ|अस्का]] | [[नवीन पटनायक]] | style="background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}" | | [[बिजू जनता दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[बेरहामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बेरहामपूर]] | [[जयंती जानकीवल्लभ पटनाईक]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १२ | [[कोरापुट लोकसभा मतदारसंघ|कोरापुट]] | [[गिरीधर गामांग]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १३ | [[नबरंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|नबरंगपूर]] | [[खगपती प्रधानी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १४ | [[कालाहांडी लोकसभा मतदारसंघ|कालाहांडी]] | [[विक्रम केसरी देव]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[फुलबनी लोकसभा मतदारसंघ|फुलबनी]] | [[पद्मनाभ बेहेरा]] | style="background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}" | | [[बिजू जनता दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[बोलांगिर लोकसभा मतदारसंघ|बोलांगिर]] | [[संगीता कुमारी सिंग देव]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[संबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|संबलपूर]] | [[प्रसन्न आचार्य]] | style="background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}" | | [[बिजू जनता दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[देवगढ लोकसभा मतदारसंघ|देवगढ]] | [[देवेंद्र प्रधान]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[धेनकनाल लोकसभा मतदारसंघ|धेनकनाल]] | [[तथागत सत्पथी]] | style="background-color: {{बिजू जनता दल/meta/color}}" | | [[बिजू जनता दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[सुंदरगढ लोकसभा मतदारसंघ|सुंदरगढ]] | [[जुआल ओराम]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[केओंझार लोकसभा मतदारसंघ|केओंझार]] | [[उपेंद्रनाथ नायक]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} === पाँडिचेरी === {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पाँडिचेरी|<span style="color:white;">'''पाँडिचेरी'''</span>]] |- | १ | [[पाँडिचेरी लोकसभा मतदारसंघ (१९६७-२००९)|पाँडिचेरी]] | [[एस. अरुमुघम]] | style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |} ===पंजाब=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पंजाब|<span style="color:white;">'''पंजाब'''</span>]] |- | १ | [[गुरदासपूर लोकसभा मतदारसंघ|गुरदासपूर]] | [[विनोद खन्ना|विनोद कृष्णचंद खन्ना]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[अमृतसर लोकसभा मतदारसंघ|अमृतसर]] | [[दयासिंह सोधी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[तरन तारन लोकसभा मतदारसंघ|तरन तारन]] | [[तरलोचन सिंह तूर]] | style="background-color: {{शिरोमणी अकाली दल/meta/color}}" | | [[शिरोमणी अकाली दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[जालंधर लोकसभा मतदारसंघ|जालंधर]] | [[इंदर कुमार गुजराल]] | style="background-color: {{जनता दल/meta/color}}" | | [[जनता दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[फिल्लौर लोकसभा मतदारसंघ|फिल्लौर]] | [[सतनाम सिंह कैंठ]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[होशियारपूर लोकसभा मतदारसंघ|होशियारपूर]] | [[कमल चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[रोपड लोकसभा मतदारसंघ|रोपड]] | [[सतविंदर कौर धालिवाल]] | style="background-color: {{शिरोमणी अकाली दल/meta/color}}" | | [[शिरोमणी अकाली दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[पतियाळा लोकसभा मतदारसंघ|पतियाळा]] | [[प्रेमसिंह चंदुमाजरा]] | style="background-color: {{शिरोमणी अकाली दल/meta/color}}" | | [[शिरोमणी अकाली दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[लुधियाना लोकसभा मतदारसंघ|लुधियाना]] | [[आम्रीक सिंह अलिवाल]] | style="background-color: {{शिरोमणी अकाली दल/meta/color}}" | | [[शिरोमणी अकाली दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[संगरूर लोकसभा मतदारसंघ|संगरूर]] | [[सुरजीत सिंह बरनाला]] | style="background-color: {{शिरोमणी अकाली दल/meta/color}}" | | [[शिरोमणी अकाली दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[भटिंडा लोकसभा मतदारसंघ|भटिंडा]] | [[चतिन सिंह समाओन]] | style="background-color: {{शिरोमणी अकाली दल/meta/color}}" | | [[शिरोमणी अकाली दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[फरीदकोट लोकसभा मतदारसंघ|फरीदकोट]] | [[सुखबीरसिंह बादल]] | style="background-color: {{शिरोमणी अकाली दल/meta/color}}" | | [[शिरोमणी अकाली दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[फिरोजपूर लोकसभा मतदारसंघ|फिरोजपूर]] | [[झोरा सिंह मान]] | style="background-color: {{शिरोमणी अकाली दल/meta/color}}" | | [[शिरोमणी अकाली दल]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===राजस्थान=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[राजस्थान|<span style="color:white;">'''राजस्थान'''</span>]] |- | १ | [[गंगानगर लोकसभा मतदारसंघ|गंगानगर]] | [[शंकर पन्नू]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २ | [[बिकानेर लोकसभा मतदारसंघ|बिकानेर]] | [[बलराम जाखड]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ३ | [[चुरू लोकसभा मतदारसंघ|चुरू]] | [[नरेंद्र बुधानिया]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ४ | [[झुनझुनू लोकसभा मतदारसंघ|झुनझुनू]] | [[सीसराम ओला]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय इंदिरा काँग्रेस (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय इंदिरा काँग्रेस (धर्मनिरपेक्ष)]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ५ | [[सिकर लोकसभा मतदारसंघ|सिकर]] | [[सुभाष महारिया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[जयपूर लोकसभा मतदारसंघ|जयपूर]] | [[गिरधारीलाल भार्गव]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[दौसा लोकसभा मतदारसंघ|दौसा]] | [[राजेश पायलट]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ८ | [[अलवार लोकसभा मतदारसंघ|अल्वर]] | [[घासी राम यादव]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ९ | [[भरतपूर लोकसभा मतदारसंघ|भरतपूर]] | [[नटवर सिंग]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १० | [[बायना लोकसभा मतदारसंघ|बायना]] | [[गंगा राम कोळी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[सवाई माधोपूर लोकसभा मतदारसंघ|सवाई माधोपूर]] | [[उषा मीना]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १२ | [[अजमेर लोकसभा मतदारसंघ|अजमेर]] | [[प्रभा ठाकूर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १३ | [[टोंक लोकसभा मतदारसंघ|टोंक]] | [[द्वारकाप्रसाद बैरवा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १४ | [[कोटा लोकसभा मतदारसंघ|कोटा]] | [[राम नारायण मीना]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १५ | [[झालावाड लोकसभा मतदारसंघ|झालावाड]] | [[वसुंधरा राजे शिंदे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[बांसवाडा लोकसभा मतदारसंघ|बांसवाडा]] | [[महेंद्रजितसिंह मालविय]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १७ | [[सलुंबर लोकसभा मतदारसंघ|सलुंबर]] | [[भेरुलाल मीना]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | १८ | [[उदयपूर लोकसभा मतदारसंघ|उदयपूर]] | [[शांतीलाल चपलोट]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[चित्तोडगढ लोकसभा मतदारसंघ|चित्तोडगढ]] | [[उदयलाल अंजना]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २० | [[भिलवाडा लोकसभा मतदारसंघ|भिलवाडा]] | [[रामलाल उपाध्याय]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २१ | [[पाली लोकसभा मतदारसंघ|पाली]] | [[मिठालाल जैन]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २२ | [[जालोर लोकसभा मतदारसंघ|जालोर]] | [[बुटासिंग]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[बारमेर लोकसभा मतदारसंघ|बाडमेड]] | [[सोना राम]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २४ | [[जोधपूर लोकसभा मतदारसंघ|जोधपूर]] | [[अशोक गेहलोत]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | २५ | [[नागौर लोकसभा मतदारसंघ|नागौर]] | [[राम रघुनाथ चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |} ===सिक्कीम=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[सिक्कीम|<span style="color:white;">'''सिक्कीम'''</span>]] |- | १ | [[सिक्कीम लोकसभा मतदारसंघ|सिक्कीम]] | [[भीम प्रसाद दहल]] | style="background-color: {{सिक्कीम डेमोक्रॅटिक फ्रंट/meta/color}}" | | [[सिक्कीम डेमोक्रॅटिक फ्रंट]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===तमिळनाडू=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[तमिळनाडू|<span style="color:white;">'''तमिळनाडू'''</span>]] |- | १ | [[उत्तर मद्रास लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|उत्तर मद्रास]] | [[सी. कुप्पुस्वामी]] | style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | २ | [[मध्य मद्रास लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००९)|मध्य मद्रास]] | [[मुरासोली मारन]] | style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ३ | [[दक्षिण मद्रास लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|दक्षिण मद्रास]] | [[टी.आर. बालू]] | style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ४ | [[श्रीपेरुम्बुदुर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीपेरुम्बुदुर]] | [[के. वेणुगोपाळ]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[चेंगलपट्टू लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००९)|चेंगलपट्टू]] | [[कांची पनीरसेल्वम]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६ | [[अरक्कोणम लोकसभा मतदारसंघ|अरक्कोणम]] | [[सी. गोपाळ मुदलियार]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[वेल्लूर लोकसभा मतदारसंघ|वेल्लूर]] | [[एन.टी. षणमुगम]] | style="background-color: {{पट्टाळी मक्कल कट्ची/meta/color}}" | | [[पट्टाळी मक्कल कट्ची]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८ | [[तिरुप्पट्टुर लोकसभा मतदारसंघ (१९७१-२००९)|तिरुप्पट्टुर]] | [[दनापल वेणुगोपाळ]] | style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ९ | [[वंदवासी लोकसभा मतदारसंघ (१९६२-२००९)|वंदवासी]] | [[एम. दुराई]] | style="background-color: {{पट्टाळी मक्कल कट्ची/meta/color}}" | | [[पट्टाळी मक्कल कट्ची]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १० | [[टिंडिवनम लोकसभा मतदारसंघ|टिंडिवनम]] | [[जिंजी एन. रामचंद्रन]] | style="background-color: {{मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ११ | [[कडलूर लोकसभा मतदारसंघ|कडलूर]] | [[एम.सी. दामोदरम]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[चिदंबरम लोकसभा मतदारसंघ|चिदंबरम]] | [[दलित एझिलमलाई]] | style="background-color: {{पट्टाळी मक्कल कट्ची/meta/color}}" | | [[पट्टाळी मक्कल कट्ची]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[धर्मपुरी लोकसभा मतदारसंघ|धर्मपुरी]] | [[के. मोहन परी]] | style="background-color: {{पट्टाळी मक्कल कट्ची/meta/color}}" | | [[पट्टाळी मक्कल कट्ची]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[कृष्णगिरी लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णगिरी]] | [[के.पी. मुनुस्वामी]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[रासिपुरम लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००८)|रासिपुरम]] | [[व्ही. सरोजा]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १६ | [[सेलम लोकसभा मतदारसंघ|सेलम]] | [[के. राममूर्ती]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[तिरुचेंगोडे लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचेंगोडे]] | [[एडप्पाडी पलानीस्वामी]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|निलगिरी]] | [[एम. मास्टर मथन]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[गोबिचेट्टिपलायम लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००८)|गोबिचेट्टिपलायम]] | [[व्ही.के. चिन्नस्वामी]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २० | [[कोईंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोईंबतूर]] | [[सी.पी. राधाकृष्णन]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ|पोल्लाची]] | [[एम. थियागराजन]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २२ | [[पलानी लोकसभा मतदारसंघ (१९७७-२००८)|पलानी]] | [[ए. गणेशमुर्ती]] | style="background-color: {{मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[दिंडुक्कल लोकसभा मतदारसंघ|दिंडुक्कल]] | [[सी. श्रीनिवासन]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[मदुराई लोकसभा मतदारसंघ|मदुराई]] | [[सुब्रमण्यन स्वामी]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २५ | [[पेरियाकुलम लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|पेरियाकुलम]] | [[आर. मुथय्या]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[करुर लोकसभा मतदारसंघ|करुर]] | [[एम. थंबीदुराई]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २७ | [[तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचिरापल्ली]] | [[पी. रंगराजन कुमारमंगलम]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २८ | [[पेराम्बलुर लोकसभा मतदारसंघ|पेराम्बलुर]] | [[पी. राजा रेथीनम]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २९ | [[मयिलादुतुराई लोकसभा मतदारसंघ|मयिलादुतुराई]] | [[के. कृष्णमूर्ती]] | style="background-color: {{तमिळ मानिल काँग्रेस/meta/color}}" | | [[तमिळ मानिल काँग्रेस|तमिळ मानिल काँग्रेस (मूपनार)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ३० | [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम]] | [[एम. सेल्वरासू]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ३१ | [[तंजावूर लोकसभा मतदारसंघ|तंजावूर]] | [[एस.एस. पलानीमणिकम]] | style="background-color: {{द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ३२ | [[पुदुकोट्टाई लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|पुदुकोट्टाई]] | [[राजा परमशिवम]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३३ | [[शिवगंगा लोकसभा मतदारसंघ|शिवगंगा]] | [[पी. चिदंबरम]] | style="background-color: {{तमिळ मानिल काँग्रेस/meta/color}}" | | [[तमिळ मानिल काँग्रेस|तमिळ मानिल काँग्रेस (मूपनार)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ३४ | [[रामनाथपुरम लोकसभा मतदारसंघ|रामनाथपुरम]] | [[व्ही. सत्यमूर्ती]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३५ | [[शिवकाशी लोकसभा मतदारसंघ (१९६७-२००८)|शिवकाशी]] | [[दुराई वायको]] | style="background-color: {{मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३६ | [[तिरुनेलवेली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुनेलवेली]] | [[कदम्बुर एम.आर. जर्नादनन]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३७ | [[तेनकाशी लोकसभा मतदारसंघ|तेनकाशी]] | [[एस. मुरुगेसन]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३८ | [[तिरुचेंदुर लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००८)|तिरुचेंदुर]] | [[रामराजन]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३९ | [[नागरकोविल लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|नागरकोविल]] | [[एन. डेनिस]] | style="background-color: {{तमिळ मानिल काँग्रेस/meta/color}}" | | [[तमिळ मानिल काँग्रेस|तमिळ मानिल काँग्रेस (मूपनार)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |} ===त्रिपुरा=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[त्रिपुरा|<span style="color:white;">'''त्रिपुरा'''</span>]] |- | १ | [[पश्चिम त्रिपुरा लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम त्रिपुरा]] | [[समर चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | २ | [[पूर्व त्रिपुरा लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व त्रिपुरा]] | [[बजु बन रियान]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |} ===उत्तर प्रदेश=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[उत्तर प्रदेश|<span style="color:white;">'''उत्तर प्रदेश'''</span>]] |- | १ | [[तेहरी गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|तेहरी-गढवाल]] | [[मानवेंद्र शाह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|गढवाल]] | [[भुवनचंद्र खंडुरी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३ | [[अलमोडा लोकसभा मतदारसंघ|अलमोडा]] | [[बची सिंह रावत]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४ | [[नैनिताल लोकसभा मतदारसंघ|नैनिताल]] | [[इला पंत]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५ | [[बिजनोर लोकसभा मतदारसंघ|बिजनोर]] | [[ओमवती देवी]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ६ | [[अमरोहा लोकसभा मतदारसंघ|अमरोहा]] | [[चेतन चौहान]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७ | [[मोरादाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मोरादाबाद]] | [[शफिकुर रहमान बर्क]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ८ | [[रामपूर लोकसभा मतदारसंघ|रामपूर]] | [[मुख्तार अब्बास नक्वी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ९ | [[संभल लोकसभा मतदारसंघ|संभल]] | [[मुलायम सिंह यादव]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १० | [[बदायूं लोकसभा मतदारसंघ|बदायूं]] | [[सलीम इक्बाल शेरवानी]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ११ | [[आओनला लोकसभा मतदारसंघ|आओनला]] | [[राजवीर सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १२ | [[बरेली लोकसभा मतदारसंघ|बरेली]] | [[संतोष गंगवार]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १३ | [[पीलीभीत लोकसभा मतदारसंघ|पीलीभीत]] | [[मनेका गांधी|मनेका संजय गांधी]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[शाहजहानपूर लोकसभा मतदारसंघ|शाहजहानपूर]] | [[सत्यपाल सिंह यादव]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १५ | [[खेरी लोकसभा मतदारसंघ|खेरी]] | [[रवि प्रकाश वर्मा]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १६ | [[शाहबाद लोकसभा मतदारसंघ|शाहबाद]] | [[राघवेंद्र सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १७ | [[सीतापूर लोकसभा मतदारसंघ|सीतापूर]] | [[जर्नादन प्रसाद मिश्रा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १८ | [[मिसरीख लोकसभा मतदारसंघ|मिसरीख]] | [[राम शंकर भार्गव]] | style="background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | १९ | [[हरदोई लोकसभा मतदारसंघ|हरदोई]] | [[उषा वर्मा]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २० | [[लखनौ लोकसभा मतदारसंघ|लखनौ]] | [[अटलबिहारी वाजपेयी|अटलबिहारी कृष्णबिहारी वाजपेयी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | [[भारताचे पंतप्रधान]] व लोकसभा सभागृह नेता (२३ मार्च १९९८ — २६ एप्रिल १९९९) |- | २१ | [[मोहनलालगंज लोकसभा मतदारसंघ|मोहनलालगंज]] | [[रीना चौधरी]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २२ | [[उन्नाव लोकसभा मतदारसंघ|उन्नाव]] | [[देवी बक्ष सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[रायबरेली लोकसभा मतदारसंघ|रायबरेली]] | [[अशोक सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[प्रतापगढ लोकसभा मतदारसंघ|प्रतापगढ]] | [[राम विलास वेदांती]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २५ | [[अमेठी लोकसभा मतदारसंघ|अमेठी]] | [[संजय सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २६ | [[सुलतानपूर लोकसभा मतदारसंघ|सुलतानपूर]] | [[देवेंद्र बहादुर रॉय]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २७ | [[अकबरपूर लोकसभा मतदारसंघ|अकबरपूर]] | [[मायावती]] | style="background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २८ | [[फैजाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फैजाबाद]] | [[मित्रसेन यादव]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | २९ | [[बाराबंकी लोकसभा मतदारसंघ|बाराबंकी]] | [[बैजनाथ रावत]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३० | [[कैसरगंज लोकसभा मतदारसंघ|कैसरगंज]] | [[बेनी प्रसाद वर्मा]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३१ | [[बहराईच लोकसभा मतदारसंघ|बहराईच]] | [[आरिफ मोहम्मद खान]] | style="background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३२ | [[बलरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बलरामपूर]] | [[रिझवान झहीर]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३३ | [[गोंडा लोकसभा मतदारसंघ|गोंडा]] | [[कीर्तिवर्धन सिंग]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ३४ | [[बस्ती लोकसभा मतदारसंघ|बस्ती]] | [[श्रीराम चौहान]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३५ | [[डोमारियागंज लोकसभा मतदारसंघ|डोमारियागंज]] | [[रामपाल सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३६ | [[खलीलाबाद लोकसभा मतदारसंघ|खलीलाबाद]] | [[इंद्रजित मिश्रा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३७ | [[बांसगाव लोकसभा मतदारसंघ|बांसगाव]] | [[राज नारायण पस्सी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३८ | [[गोरखपूर लोकसभा मतदारसंघ|गोरखपूर]] | [[योगी आदित्यनाथ]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ३९ | [[महाराजगंज (उत्तर प्रदेश) लोकसभा मतदारसंघ|महाराजगंज]] | [[पंकज चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४० | [[पद्रौना लोकसभा मतदारसंघ|पद्रौना]] | [[राम नगीना मिश्रा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४१ | [[देवरिया लोकसभा मतदारसंघ|देवरिया]] | [[मोहन सिंह]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ४२ | [[सालेमपूर लोकसभा मतदारसंघ|सालेमपूर]] | [[हरी केवल प्रसाद]] | style="background-color: {{समता पक्ष/meta/color}}" | | [[समता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४३ | [[बल्लिया लोकसभा मतदारसंघ|बल्लिया]] | [[चंद्रशेखर]] | style="background-color: {{समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)/meta/color}}" | | [[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ४४ | [[घोसी लोकसभा मतदारसंघ|घोसी]] | [[कल्पनाथ राय]] | style="background-color: {{समता पक्ष/meta/color}}" | | [[समता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४५ | [[आझमगढ लोकसभा मतदारसंघ|आझमगढ]] | [[अकबर अहमद डंपी]] | style="background-color: {{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ४६ | [[लालगंज लोकसभा मतदारसंघ|लालगंज]] | [[दरोगा सरोज]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ४७ | [[मछलीशहर लोकसभा मतदारसंघ|मछलीशहर]] | [[चिन्मयानंद (राजकारणी)|स्वामी चिन्मयानंद]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ४८ | [[जौनपूर लोकसभा मतदारसंघ|जौनपूर]] | [[परसनाथ यादव]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ४९ | [[सैदपूर लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|सैदपूर]] | [[विजय शंकर शास्त्री]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५० | [[गाझीपूर लोकसभा मतदारसंघ|गाझीपूर]] | [[ओमप्रकाश सिंह]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ५१ | [[चंदौली लोकसभा मतदारसंघ|चंदौली]] | [[आनंद रत्न मौर्य]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५२ | [[वाराणसी लोकसभा मतदारसंघ|वाराणसी]] | [[शंकर प्रसाद जयस्वाल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५३ | [[रॉबर्ट्सगंज लोकसभा मतदारसंघ|रॉबर्ट्सगंज]] | [[राम शकल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५४ | [[मिर्झापूर लोकसभा मतदारसंघ|मिर्झापूर]] | [[वीरेंद्र सिंग मस्त]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५५ | [[फूलपूर लोकसभा मतदारसंघ|फुलपूर]] | [[जंग बहादूर सिंह पटेल]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ५६ | [[अलाहाबाद लोकसभा मतदारसंघ|अलाहाबाद]] | [[मुरलीमनोहर जोशी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५७ | [[चैल लोकसभा मतदारसंघ (१९६८-२००८)|चैल]] | [[शैलेंद्र कुमार]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ५८ | [[फतेहपूर लोकसभा मतदारसंघ|फतेहपूर]] | [[अशोक कुमार पटेल]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ५९ | [[बांदा लोकसभा मतदारसंघ|बांदा]] | [[रमेशचंद्र द्विवेदी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६० | [[हमीरपूर (उत्तर प्रदेश) लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]] | [[गंगाचरण राजपूत]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६१ | [[झांसी लोकसभा मतदारसंघ|झाशी]] | [[राजेंद्र अग्निहोत्री]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६२ | [[जलौन लोकसभा मतदारसंघ|जलौन]] | [[भानू प्रताप सिंह वर्मा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६३ | [[घटमपूर लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००८)|घटमपूर]] | [[कमल राणी वरुण]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६४ | [[बिल्हौर लोकसभा मतदारसंघ|बिल्हौर]] | [[श्याम बिहारी मिश्रा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६५ | [[कानपूर लोकसभा मतदारसंघ|कानपूर]] | [[जगतवीरसिंग द्रोण]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६६ | [[इटावा लोकसभा मतदारसंघ|इटावा]] | [[सुखदा मिश्रा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६७ | [[कनौज लोकसभा मतदारसंघ|कनौज]] | [[प्रदीप कुमार यादव]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ६८ | [[फरुखाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरुखाबाद]] | [[साक्षी महाराज]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ६९ | [[मैनपुरी लोकसभा मतदारसंघ|मैनपुरी]] | [[बलराम सिंह यादव]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ७० | [[जलेसर लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-२००८)|जलेसर]] | [[एस.पी. सिंग बाघेल]] | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष]] | bgcolor=#FFFFFF| | तटस्थ | |- | ७१ | [[एटा लोकसभा मतदारसंघ|एटा]] | [[महादीपक सिंह शाक्य]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७२ | [[फिरोझाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फिरोझाबाद]] | [[प्रभुदयाल कथेरिया]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७३ | [[आग्रा लोकसभा मतदारसंघ|आग्रा]] | [[भगवान शंकर रावत]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७४ | [[मथुरा लोकसभा मतदारसंघ|मथुरा]] | [[चौधरी तेजवीर सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७५ | [[हाथरस लोकसभा मतदारसंघ|हाथरस]] | [[किशन लाल दिलेर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७६ | [[अलीगढ लोकसभा मतदारसंघ|अलीगढ]] | [[शीला गौतम]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७७ | [[खुरजा लोकसभा मतदारसंघ|खुरजा]] | [[अशोक कुमार प्रधान]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७८ | [[बुलंदशहर लोकसभा मतदारसंघ|बुलंदशहर]] | [[छत्रपालसिंह लोढा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ७९ | [[हापुड लोकसभा मतदारसंघ|हापूर]] | [[रमेशचंद्र तोमर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८० | [[मेरठ लोकसभा मतदारसंघ|मेरठ]] | [[अमर पाल सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८१ | [[बागपत लोकसभा मतदारसंघ|बागपत]] | [[सोमपाल सिंह शास्त्री]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८२ | [[मुझफ्फरनगर लोकसभा मतदारसंघ|मुझफ्फरनगर]] | [[सोहनवीर सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८३ | [[कैराना लोकसभा मतदारसंघ|कैराना]] | [[वीरेंद्र वर्मा]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८४ | [[सहारनपूर लोकसभा मतदारसंघ|सहारनपूर]] | [[नकली सिंह]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | ८५ | [[हरिद्वार लोकसभा मतदारसंघ|हरिद्वार]] | [[हरपाल सिंह साथी]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} ===पश्चिम बंगाल=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! मतदारसंघ ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| [[पश्चिम बंगाल|<span style="color:white;">'''पश्चिम बंगाल'''</span>]] |- | १ | [[कूच बिहार लोकसभा मतदारसंघ|कूच बिहार]] | [[अमय रॉय प्रधान]] | style="background-color: {{फॉरवर्ड ब्लॉक/meta/color}}" | | [[फॉरवर्ड ब्लॉक|अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | २ | [[अलिपूरद्वार लोकसभा मतदारसंघ|अलिपूरद्वार]] | [[जोआकिम बक्षला]] | style="background-color: {{क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ३ | [[जलपाइगुडी लोकसभा मतदारसंघ|जलपाइगुडी]] | [[मिनाती सेन]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ४ | [[दार्जीलिंग लोकसभा मतदारसंघ|दार्जीलिंग]] | [[आनंदा पाठक]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ५ | [[रायगंज लोकसभा मतदारसंघ|रायगंज]] | [[सुब्रता मुखर्जी (भारतीय राजकारणी, जन्म १९४२)|सुब्रता मुखर्जी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ६ | [[बालुरघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालुरघाट]] | [[रणेन बर्मन]] | style="background-color: {{क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ७ | [[मालदा लोकसभा मतदारसंघ|मालदा]] | [[ए.बी.ए. घनी खान चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस आघाडी]] | |- | ८ | [[जंगीपूर लोकसभा मतदारसंघ|जंगीपूर]] | [[अबुल हसनत खान]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ९ | [[मुर्शिदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मुर्शिदाबाद]] | [[मोईन-उल-हसन अहमद]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | १० | [[बहरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बहरामपूर]] | [[प्रमोथस मुखर्जी]] | style="background-color: {{क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ११ | [[कृष्णनगर लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णनगर]] | [[अजॉय मुखोपाध्याय]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | १२ | [[नबाद्वीप लोकसभा मतदारसंघ|नबाद्वीप]] | [[असीम बाला]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | १३ | [[बारासात लोकसभा मतदारसंघ|बारासात]] | [[रणजित कुमार पांजा]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १४ | [[बशीरहाट लोकसभा मतदारसंघ|बशीरहाट]] | [[अजय चक्रवर्ती]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | १५ | [[जयनगर लोकसभा मतदारसंघ|जयनगर]] | [[सनतकुमार मंडल]] | style="background-color: {{क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | १६ | [[मथुरापूर लोकसभा मतदारसंघ|मथुरापूर]] | [[राधिका रंजन प्रामाणिक]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | १७ | [[डायमंड हार्बर लोकसभा मतदारसंघ|डायमंड हार्बर]] | [[शमिक लाहिरी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | १८ | [[जादवपूर लोकसभा मतदारसंघ|जाधवपूर]] | [[कृष्णा बोस]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | १९ | [[बराकपूर लोकसभा मतदारसंघ|बराकपूर]] | [[तरित बरण तोपदार]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | २० | [[डमडम लोकसभा मतदारसंघ|डम डम]] | [[तपन सिकदार]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २१ | [[वायव्य कोलकाता लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पश्चिम कॅलकटा]] | [[सुदीप बंदोपाध्याय]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २२ | [[ईशान्य कोलकाता लोकसभा मतदारसंघ (१९५१-२००९)|उत्तर-पूर्व कॅलकटा]] | [[अजितकुमार पांजा]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २३ | [[दक्षिण कोलकाता लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण कॅलकटा]] | [[ममता बॅनर्जी|डॉ. ममता प्रोमिलेश्वर बॅनर्जी]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २४ | [[हावडा लोकसभा मतदारसंघ|हावडा]] | [[बिक्रम सरकार]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २५ | [[उलुबेरिया लोकसभा मतदारसंघ|उलुबेरिया]] | [[हन्नान मोल्ला]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | २६ | [[सेरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|सेरामपूर]] | [[अकबर अली खोंडकर]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २७ | [[हूगळी लोकसभा मतदारसंघ|हूगळी]] | [[रूपचंद पाल]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | २८ | [[आरामबाग लोकसभा मतदारसंघ|आरामबाग]] | [[अनिल बसू]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | २९ | [[पंस्कुरा लोकसभा मतदारसंघ|पंस्कुरा]] | [[गीता मुखर्जी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ३० | [[तामलुक लोकसभा मतदारसंघ|तामलुक]] | [[लक्ष्मण चंद्र सेठ]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ३१ | [[कांथी लोकसभा मतदारसंघ|कांथी]] | [[सुधीर कुमार गिरी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ३२ | [[मिदनापूर लोकसभा मतदारसंघ (१९५७-२००९)|मिदनापूर]] | [[इंद्रजित गुप्ता]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ३३ | [[झारग्राम लोकसभा मतदारसंघ|झारग्राम]] | [[रुपचंद मुर्मू]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ३४ | [[पुरुलिया लोकसभा मतदारसंघ|पुरुलिया]] | [[बीर सिंह महातो]] | style="background-color: {{फॉरवर्ड ब्लॉक/meta/color}}" | | [[फॉरवर्ड ब्लॉक|अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ३५ | [[बांकुरा लोकसभा मतदारसंघ|बांकुरा]] | [[बसुदेव आचार्य]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ३६ | [[बिष्णुपूर लोकसभा मतदारसंघ|बिष्णुपूर]] | [[संध्या बाउडी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ३७ | [[दुर्गापूर लोकसभा मतदारसंघ|दुर्गापूर]] | [[सुनील खान]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ३८ | [[आसनसोल लोकसभा मतदारसंघ|आसनसोल]] | [[बिकाश चौधरी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ३९ | [[बर्दवान लोकसभा मतदारसंघ|बर्दवान]] | [[निखिलनंदा सर]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ४० | [[कटवा लोकसभा मतदारसंघ|कटवा]] | [[महबूब झहेदी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ४१ | [[बोलपूर लोकसभा मतदारसंघ|बोलपूर]] | [[सोमनाथ चॅटर्जी]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |- | ४२ | [[बीरभूम लोकसभा मतदारसंघ|बीरभूम]] | [[रामचंद्र डोम]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] | style="background-color: {{तिसरी आघाडी (भारत)/meta/color}}" | | [[तिसरी आघाडी (भारत)|तिसरी आघाडी]] | |} ===नामनिर्देशित=== {| class="wikitable sortable" ! क्र. ! खासदार ! colspan="2"| पक्ष ! colspan="2"| आघाडी ! नोंदी |- | colspan="8" align="center" bgcolor="grey"| <span style="color:white;">'''आंग्ल-भारतीय नामनिर्देशित'''</span> |- | १ | [[बिट्रिक्स डिसूजा]] | style="background-color: {{समता पक्ष/meta/color}}" | | [[समता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |- | २ | [[नेव्हिल फॉले]] | style="background-color: {{समता पक्ष/meta/color}}" | | [[समता पक्ष]] | style="background-color: {{राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] | |} == हे सुद्धा पहा == [[बारावी लोकसभा]] ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{भारतीय संसद}} [[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य|*]] [[वर्ग:लोकसभा सदस्य]] 1edkqg0facnpwitngl8rmp89m9wou4f 0 375062 2692483 2640509 2026-07-03T19:19:19Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2692483 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''पुष्पा प्रिया''' उर्फ '''पुष्पा एनएम''' या एक भारतीय लेखिका, आयटी व्यावसायिक आणि स्वयंसेविका आहेत. दृष्टिहीन लोकांसाठी परीक्षेत लेखक म्हणून त्या प्रसिद्ध आहेत.<ref name="indiatimes">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatimes.com/trending/human-interest/meet-pushpa-preeya-the-woman-who-has-written-1000-exams-for-the-disabled-in-the-last-10-years-367568.html|title=Meet Pushpa Preeya - The Woman Who Has Written 1000 Exams For The Disabled, In The Last 10 Years|date=2019-05-20|website=indiatimes.com|language=en|access-date=2020-04-18}}{{मृत दुवा|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == आयुष्य == पुष्पा यांचा जन्म आणि बाल संगोपन कर्नाटकातील [[बंगळूर|बंगळुरू]] येथे झाले. त्या अतिशय सामान्य कुटुंबातून आल्या असून लहानपणीच आर्थिक अडचणींचा त्यांना सामना करावा लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thenewsminute.com/article/meet-b-luru-woman-who-has-been-writing-exams-disabled-decade-76349|title=Meet Bangaluru woman who has been writing exams|date=12 February 2018|website=www.thenewsminute.com|access-date=2020-04-18}}</ref> [[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]ला दिलेल्या मुलाखतीत त्यांनी असे सांगितले की त्यांना आणि त्यांच्या भावाला स्वतःचे जीवन घडवण्यासाठी अनेक अडथळे आणि अडचणी पार कराव्या लागल्या.<ref name="indiatimes" /> == कारकिर्द == {{Quote box | quote = "दृष्टिहीन व्यक्तीसुद्धा माणसंच आहेत, ही बाब लोकं कधीकधी विसरतात. त्यांच्या शरीराच्या एका विशिष्ट भागात अपंगत्व असते, हृदयात नाही.." | source = —पुष्पा प्रिया.<ref>{{cite web |url=https://www.shethepeople.tv/news/meet-pushpa-preeya-scribe-decade|title=Meet Pushpa Preeya scribe of the decade|access-date=2020-04-18}}</ref> | align = right | width = 33% }} २००७ मध्ये पुष्पाने परीक्षा लेखिका म्हणून आपले करिअर सुरू केले. एक दिवस एका मैत्रिणीने पुष्पा यांना दिव्यांगांसाठी परीक्षा लिहिण्यास प्रेरित केले.<ref name="indiatimes2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/she-scribed-657-exams-in-10-years-for-the-disabled/articleshow/62867188.cms|title=She scribed 657 exams in 10 years for the disabled &#124; Bengaluru News|last=Sunitha Rao R.|date=2018-02-11|website=The Times of India|access-date=2020-12-20}}</ref> २००७ मध्ये, पुष्पा यांनी काही स्वयंसेवी संस्थांच्या अंधांसाठी परीक्षा लेखक म्हणून काम करण्याच्या विनंतीला प्रतिसाद दिला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thenewsminute.com/article/meet-b-luru-woman-who-has-been-writing-exams-disabled-decade-76349|title=Meet Bangaluru woman who has been writing exams|date=12 February 2018|website=www.thenewsminute.com|access-date=2020-04-18}}</ref> याच सोबत त्यांनी संगणक शास्त्रात डिप्लोमा देखील पूर्ण केला आणि [[इंदिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विद्यापीठ|इंदिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विद्यापीठातून]] त्यांनी आपले शिक्षण पूर्ण केले. २००७ पासून ते २०१९ पर्यंत पुष्पा यांनी दृष्टिहीन लोकांसाठी १००० हून अधिक परीक्षामध्ये लेखिकेचे काम केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thenewsminute.com/article/meet-b-luru-woman-who-has-been-writing-exams-disabled-decade-76349|title=Meet Bangaluru woman who has been writing exams|date=12 February 2018|website=www.thenewsminute.com|access-date=2020-04-18}}</ref> याशिवाय त्या रक्तदात्यांसाठी एक [[फेसबुक]] ब्लॉग पेज देखील चालवतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thenewsminute.com/article/meet-b-luru-woman-who-has-been-writing-exams-disabled-decade-76349|title=Meet Bangaluru woman who has been writing exams|date=12 February 2018|website=www.thenewsminute.com|access-date=2020-04-18}}</ref> पुष्पा यांना ८ मार्च २०१९ रोजी [[जागतिक महिला दिन|जागतिक महिला दिनाच्या]] निमित्ताने तत्कालीन राष्ट्रपती [[रामनाथ कोविंद]] यांच्या हस्ते २०१८ सालचा [[नारी शक्ती पुरस्कार]] मिळाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thelogicalindian.com/exclusive/pushpa-preeya-scribe-nari-shakti-puraskar/|title=President Awards Nari Shakti Puraskar To 'Exam Scribe' Who Has Written Over 600 Exams For Differently-Abled People|last=Goled|first=Shraddha Goled|date=2019-03-11|website=thelogicalindian.com|language=en|access-date=2020-04-18}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.uniindia.com/~/president-gives-away-nari-shakti-puraskar-woman-marine-pilot-commando-trainer-receive-loudest-cheers/India/news/1522459.html|title=President gives Nari Shakti Puraskar, woman marine pilot, commando trainer receive loudest cheers|publisher=uniindia.com|access-date=2020-04-18}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.tribuneindia.com/news/nation/president-confers-nari-shakti-awards-on-44-women/739961.html|title=President confers Nari Shakti awards on 44 women|date=9 March 2019|work=The Tribune|access-date=2020-04-18|archive-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328170836/https://www.tribuneindia.com/news/nation/president-confers-nari-shakti-awards-on-44-women/739961.html|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{नारी शक्ती पुरस्कार}} {{DEFAULTSORT: प्रिया, पुष्पा}} [[वर्ग:कर्नाटकमधील व्यक्ती]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] fsv57orlofrl0jvz0eypej4fy75hpgc 10 380220 2692526 2689831 2026-07-04T06:20:34Z Abhijitsathe 4193 2692526 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = उत्तर प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ |title = [[उत्तर प्रदेश]]मधील [[लोकसभा]] मतदारसंघ |image = [[File:Uttar Pradesh Wahlkreise Lok Sabha.svg|120px|Lok Sabha constituencies of Uttar Pradesh]] |state = {{{state<includeonly>|uncollapsed</includeonly>}}} |listclass = hlist |group1 = |list1 = * [[अकबरपूर लोकसभा मतदारसंघ|अकबरपूर]] * [[अमरोहा लोकसभा मतदारसंघ|अमरोहा]] * [[अमेठी लोकसभा मतदारसंघ|अमेठी]] * [[अलाहाबाद लोकसभा मतदारसंघ|अलाहाबाद<small>(प्रयागराज)</small>]] * [[अलीगढ लोकसभा मतदारसंघ|अलीगढ]] * [[आंबेडकर नगर लोकसभा मतदारसंघ|आंबेडकर नगर]] * [[आओनला लोकसभा मतदारसंघ|आओनला]] * [[आग्रा लोकसभा मतदारसंघ|आग्रा]] * [[आझमगढ लोकसभा मतदारसंघ|आझमगढ]] * [[इटावा लोकसभा मतदारसंघ|इटावा]] * [[उन्नाव लोकसभा मतदारसंघ|उन्नाव]] * [[एटा लोकसभा मतदारसंघ|एटा]] * [[कनौज लोकसभा मतदारसंघ|कनौज]] * [[कानपूर लोकसभा मतदारसंघ|कानपूर]] * [[कुशीनगर लोकसभा मतदारसंघ|कुशीनगर]] * [[कैराना लोकसभा मतदारसंघ|कैराना]] * [[कैसरगंज लोकसभा मतदारसंघ|कैसरगंज]] * [[कौशांबी लोकसभा मतदारसंघ|कौशांबी]] * [[खेरी लोकसभा मतदारसंघ|खेरी]] * [[गाझियाबाद लोकसभा मतदारसंघ|गाझियाबाद]] * [[गाझीपूर लोकसभा मतदारसंघ|गाझीपूर]] * [[गोंडा लोकसभा मतदारसंघ|गोंडा]] * [[गोरखपूर लोकसभा मतदारसंघ|गोरखपूर]] * [[गौतम बुद्ध नगर लोकसभा मतदारसंघ|गौतम बुद्ध नगर]] * [[घोसी लोकसभा मतदारसंघ|घोसी]] * [[चंदौली लोकसभा मतदारसंघ|चंदौली]] * [[जालौन लोकसभा मतदारसंघ|जालौन]] * [[जौनपूर लोकसभा मतदारसंघ|जौनपूर]] * [[झांसी लोकसभा मतदारसंघ|झांसी]] * [[डोमारीगंज लोकसभा मतदारसंघ|डोमारीगंज]] * [[देवरिया लोकसभा मतदारसंघ|देवरिया]] * [[धौराहरा लोकसभा मतदारसंघ|धौराहरा]] * [[नगीना लोकसभा मतदारसंघ|नगीना]] * [[पिलीभीत लोकसभा मतदारसंघ|पिलीभीत]] * [[प्रतापगढ लोकसभा मतदारसंघ|प्रतापगढ]] * [[फतेहपूर लोकसभा मतदारसंघ|फतेहपूर]] * [[फत्तेपूर सिक्री लोकसभा मतदारसंघ|फत्तेपूर सिक्री]] * [[फरुखाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरुखाबाद]] * [[फिरोझाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फिरोझाबाद]] * [[फूलपूर लोकसभा मतदारसंघ|फूलपूर]] * [[फैजाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फैजाबाद]] * [[बदायूं लोकसभा मतदारसंघ|बदायू]] * [[बरेली लोकसभा मतदारसंघ|बरेली]] * [[बल्लिया लोकसभा मतदारसंघ|बल्लिया]] * [[बस्ती लोकसभा मतदारसंघ|बस्ती]] * [[बहराईच लोकसभा मतदारसंघ|बहराईच]] * [[बांदा लोकसभा मतदारसंघ|बांदा]] * [[बांसगाव लोकसभा मतदारसंघ|बांसगाव]] * [[बागपत लोकसभा मतदारसंघ|बागपत]] * [[बाराबंकी लोकसभा मतदारसंघ|बाराबंकी]] * [[बिजनोर लोकसभा मतदारसंघ|बिजनोर]] * [[बुलंदशहर लोकसभा मतदारसंघ|बुलंदशहर]] * [[भदोही लोकसभा मतदारसंघ|भदोही]] * [[मछलीशहर लोकसभा मतदारसंघ|मछलीशहर]] * [[मथुरा लोकसभा मतदारसंघ|मथुरा]] * [[महाराजगंज (उत्तर प्रदेश) लोकसभा मतदारसंघ|महाराजगंज]] * [[मिर्झापूर लोकसभा मतदारसंघ|मिर्झापूर]] * [[मिसरीख लोकसभा मतदारसंघ|मिसरीख]] * [[मुझफ्फरनगर लोकसभा मतदारसंघ|मुझफ्फरनगर]] * [[मेरठ लोकसभा मतदारसंघ|मेरठ]] * [[मैनपुरी लोकसभा मतदारसंघ|मैनपुरी]] * [[मोरादाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मोरादाबाद]] * [[मोहनलालगंज लोकसभा मतदारसंघ|मोहनलालगंज]] * [[रामपूर लोकसभा मतदारसंघ|रामपूर]] * [[रायबरेली लोकसभा मतदारसंघ|रायबरेली]] * [[रॉबर्ट्‌सगंज लोकसभा मतदारसंघ|रॉबर्ट्‌सगंज]] * [[लखनौ लोकसभा मतदारसंघ|लखनौ]] * [[लालगंज लोकसभा मतदारसंघ|लालगंज]] * [[वाराणसी लोकसभा मतदारसंघ|वाराणसी]] * [[शाहजहानपूर लोकसभा मतदारसंघ|शाहजहानपूर]] * [[श्रावस्ती लोकसभा मतदारसंघ|श्रावस्ती]] * [[संत कबीर नगर लोकसभा मतदारसंघ|संत कबीर नगर]] * [[संभल लोकसभा मतदारसंघ|संभल]] * [[सहारनपूर लोकसभा मतदारसंघ|सहारनपूर]] * [[सलेमपूर लोकसभा मतदारसंघ|सलेमपूर ]] * [[सीतापूर लोकसभा मतदारसंघ|सीतापूर]] * [[सुलतानपूर लोकसभा मतदारसंघ|सुलतानपूर]] * [[हमीरपूर (उत्तर प्रदेश) लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]] * [[हरदोई लोकसभा मतदारसंघ|हरदोई]] * [[हाथरस लोकसभा मतदारसंघ|हाथरस]] }}<noinclude> {{Documentation|content= {{Align|right|{{Check completeness of transclusions}}}} {{collapsible option}} }} [[Category:लोकसभा मतदारसंघ साचे]] </noinclude> pp58ic0iybz04fvf6vich84ytj3tces 0 380746 2692500 2690384 2026-07-04T02:31:07Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2692500 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अर्थशास्त्रज्ञ|school_tradition=[[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन मतवाद]]|field=[[सार्वजनिक धोरण]]<br>[[सामाजिक आंदोलन]]<br>[[अराजक-भांडावलशाही]]<br>[[पारंपरिक स्वातंत्र्यवाद]]<br>[[गालिशीवाद]]|influences=[[खेसुस हुएर्ता दे सोतो]]<br>[[लुडविग फॉन मिसेस]]<br>[[फ्रीडरिश हायेक]]<br>[[मरे रॉथबार्ड]]<br>[[हान्स-हेर्मान हॉप]]}} '''मीगेल आंहो बास्तोस''' '''बौबेता''' (जन्म १२ ऑगस्ट १९६७) हे [[ऑस्ट्रियन आर्थिक मतवाद|ऑस्ट्रियन मतवादाचे]] स्पॅनिश [[अर्थतज्ज्ञ|अर्थशास्त्रज्ञ]] आहेत. ते सांतियागो दी कोम्पोस्तेला विद्यापीठातील राज्यशास्त्र आणि प्रशासन विद्याशाखेत प्राध्यापक आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.usc.gal/es/departamento/ciencia-politica-sociologia/directorio/miguel-anxo-bastos-boubeta-1417|title=Miguel Anxo Bastos Boubeta|website=Universidade de Santiago de Compostela}}</ref> == शिक्षण आणि कारकीर्द == बास्तोस यांनी सांतियागो दी कोम्पोस्तेला विद्यापीठातून (USC) [[अर्थशास्त्र]] आणि [[व्यवसाय|व्यवसाय शास्त्रात]] वाचस्पती आणि राष्ट्रीय दूरस्थ शिक्षण विद्यापीठातून [[राज्यशास्त्र]] आणि [[सामाजिक शास्त्र|समाजशास्त्रात]] पदवी मिळवली आहे. <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://juandemariana.org/ijm-media/podcast/cafe-viena-7-miguel-anxo-bastos-2/|title=Café Viena #7 - Miguel Anxo Bastos|date=13 September 2017|website=Instituto Juan de Mariana|access-date=2026-06-21|archive-date=2024-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241209081406/https://juandemariana.org/ijm-media/podcast/cafe-viena-7-miguel-anxo-bastos-2/|url-status=dead}}</ref> आज ते USC येथील राज्यशास्त्र आणि प्रशासन विद्याशाखेत प्राध्यापक आहेत, सार्वजनिक धोरण आणि समकालीन सामाजिक आंदोलन हे त्यांचे विशेष प्राविण्य असलेले क्षेत्र आहे. त्यांनी [[ग्वातेमाला|ग्वातेमालाच्या]] फ्रान्सिस्को मार्रोकीन विद्यापीठात अभ्यागत प्राध्यापक म्हणूनही वेगवेगळे काळ काम केले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://newmedia.ufm.edu/autor/miguel-anxo-bastos/|title=Miguel Anxo Bastos|website=New Media - Universidad Francisco Marroquín}}</ref> == विचार == बास्तोस हे गालिशी राष्ट्रवादी गटाचे (BNG) सदस्य होते, त्यांनी गालिशीवाद आणि गालिशी फुटीरतावादाच्या विचारांवर स्वतःला आधारले होते. त्यांच्या विद्यापीठाच्या काळात, त्यांनी स्वतःला [[समाजवाद|समाजवादी]] घोषित केले, ज्यामुळे ते याउलट, लुडविग फॉन मिसेस सारख्या ऑस्ट्रियन मतवादाच्या लेखकांच्या संपर्कात आले आणि [[मार्क्सवाद|मार्क्सवादी]] विचारांच्या प्राध्यापकांनी त्यांना आर्थिक गणनेवरील चर्चेची ओळख करून दिली. <ref name=":0"/> ते अर्थशास्त्रज्ञ खेसुस हुएर्ता दी सोतो यांचे शिष्य आहेत आणि त्यांच्यासोबत ते स्पेनमधील अराजक-भांडवलशाहीचे प्रमुख बौद्धिक प्रवर्तक आहेत. आर्थिक सिद्धांतावर त्यांचा मुख्य प्रभाव ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्रज्ञ फ्रीडरिश हायेक आणि लुडविग फॉन मिसेस यांचा आहे. आज ते अर्थशास्त्रज्ञ आणि राजकीय तत्त्वज्ञ [[मरे रॉथबार्ड]] आणि हान्स-हेर्मान हॉप यांनी विकसित केलेल्या स्वातंत्र्यवादी राजकीय विचारांशी सहमत आहेत. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९६७ मधील जन्म]] 3lji5ydhiqnoqtrt09q480k3chmahhd 0 380938 2692502 2692112 2026-07-04T03:13:01Z Suraj Uttam Malik 182899 2692502 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट व्यक्ती|नाव=पौर्णिमा राजेंद्र केरकर|चित्र=[[File:Pournima Rajendra Kerkar.jpg|thumb|Pournima Kerkar is a writer and a folklorist of Goa who teaches in Higher secondary school at Mulgao, Bicholim Goa. She writes about the folk stories of Goa.]]|निवासस्थान=केरी, सत्तरी - गोवा|जोडीदार=राजेंद्र केरकर}} पौर्णिमा [[राजेंद्र केरकर]] या भारतीय लेखिका, लोकसाहित्यिक, <ref name="auto1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.gomantaktimes.com/news/goa/protect-forests-tigers-for-water-security-folklorist|title=Protect forests, tigers for water security: folklorist|date=2022-08-27|website=Goa Travel News on Gomantak Times|language=en|access-date=2026-04-08}}</ref> संशोधक <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/earth-cult-tale-of-the-seven-sisters/articleshow/65135387.cms|title=Earth cult & tale of the seven sisters|date=2018-07-25|work=The Times of India|issn=0971-8257|access-date=2026-04-28}}</ref> आणि शिक्षिका आहेत. [[गोवा]] आणि त्याच्या शेजारील प्रदेशातील पर्यावरण व सांस्कृतिक वारसा जपून ठेवण्यासाठी त्या कार्यरत आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sanctuarynaturefoundation.org/award/rajendra-and-pournima-kerkar#:~:text=The%20Kerkars%20have%20delivered%20over,and%20Netravali%20Wildlife%20Sanctuaries%20notified.|title=Rajendra and Pournima Kerkar|website=sanctuarynaturefoundation.org|language=en|access-date=2026-04-08}}</ref> [[राष्ट्रीय शिक्षण धोरण २०२०|राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० च्या]] अंमलबजावणीसाठी स्थापन केलेल्या राज्यस्तरीय समितीच्या त्या सदस्या आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://scert.goa.gov.in/wp-content/uploads/2024/07/Final-Report-SCF-SE-Goa-1_opt.pdf|title=COMMITTEE CONSTITUTED TO DEVELOP THE GOA STATE CURRICULUM FRAMEWORK FOR SECONDARY EDUCATION}}</ref> पर्यावरण शिक्षण, निसर्ग संवर्धन आणि समाजकार्यासाठी त्यांना सँक्चुअरी नेचर फाउंडेशनचा ''''ग्रीन टीचर अवॉर्ड'''' प्रदान करण्यात आला.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sanctuarynaturefoundation.org/award/rajendra-and-pournima-kerkar|title=Rajendra and Pournima Kerkar|website=sanctuarynaturefoundation.org|language=en|access-date=2026-04-28}}</ref> याशिवाय त्या [[स्वामी विवेकानंद|विवेकानंद]] साहित्य संस्कृती अभिवृद्धी मंच या संस्थेच्या अध्यक्षा आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/over-6000-people-attend-european-union-film-fest/articleshow/13041664.cms|title=Over 6,000 people attend European Union film fest|date=2012-05-08|work=The Times of India|issn=0971-8257|access-date=2026-04-14}}</ref> == बालपण == पौर्णिमा केरकर यांचा जन्म [[पेडणे तालुका|पेडणे]] तालुक्यातील पालये या गावात झाला. त्यांचे वडील एक शिक्षक होते. बालपणी आपल्या वडिलांसोबत गावातील उत्सव लोकविधी पाहण्यासाठी जात असताना त्यांना लोकसंस्कृती बद्दल गोडी लागली. प्राथमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण पूर्ण झाल्यावर त्यांनी [[मराठी भाषा|मराठी]] व [[कोंकणी भाषा|कोंकणी]] या दोन विषयात पदव्युत्तर शिक्षण घेतले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://goanvarta.net/story.php?id=76825|title=Govan Varta}}</ref> == कारकीर्द == == पुस्तक == * ''विस्मृतीच्या उंबरठ्यावर''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sahyadribooks.com/book-author/pournima-kerkar/|title=Pournima Kerkar - Sahyadri Books|language=en-US|access-date=2026-07-02}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: केरकर, पौर्णिमा}} tdwf8o15dxtthsu66xav3cb02qkg0fb 2 381011 2692437 2691914 2026-07-03T16:26:58Z Haridas Varhad 184577 /* */ व्हिडिओ  : बहादूर सुरक्षा रक्षकाची उडी ; खडकवासला धरणात बुडणाऱ्या महिलेचे प्राण वाचले 2692437 wikitext text/x-wiki <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.mhtimes.in/bahadur-suraksha-rakshak-khadakwasla-dam-woman-life-saved/|title=बहादूर सुरक्षा रक्षकाची उडी ; खडकवासला धरणात बुडणाऱ्या महिलेचे प्राण वाचले|language=en-US}}</ref> हरिदास कुंडलिकराव वऱ्हाड हे महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील खडकवासला धरण परिसरात कार्यरत असलेले सुरक्षारक्षक व जीव रक्षक म्हणून ओळखले जातात. त्यांनी अनेक आपत्कालीन प्रसंगी नागरिकांचे प्राण वाचवून विशेष कार्य केले आहे. जीवनरक्षक कार्य जानेवारी २०२६ मध्ये खडकवासला धरण परिसरात घडलेल्या एका घटनेत हरिदास वऱ्हाड यांनी धाडस दाखवत बुडणाऱ्या महिलेचे प्राण वाचवले. वृत्तानुसार, संबंधित महिला खोल पाण्यात गेल्यानंतर बुडू लागली होती. त्या वेळी हरिदास वऱ्हाड यांनी प्रसंगावधान राखून तात्काळ पाण्यात उडी घेतली आणि महिलेपर्यंत पोहोचून तिला सुरक्षितपणे किनाऱ्यावर आणले. या बचावकार्यात त्यांच्या सोबत इतर सुरक्षारक्षकांनीही मदत केली. या कार्याबद्दल स्थानिक नागरिक व अधिकाऱ्यांनी त्यांच्या तत्परतेचे आणि धाडसाचे कौतुक केले. सामाजिक योगदान हरिदास वऱ्हाड यांनी खडकवासला धरण परिसरात अनेक वेळा आत्महत्येचा प्रयत्न करणाऱ्या व्यक्तींना वाचवण्याचे कार्य केले असल्याचे स्थानिक स्तरावर नमूद केले जाते. तसेच आपत्तीजन्य परिस्थितीत नागरिकांना मदत करण्यासाठी ते सातत्याने कार्यरत आहेत. गौरव व दखल त्यांच्या जीवनरक्षक कार्याची दखल विविध स्थानिक वृत्तपत्रांनी घेतली असून, त्यांच्या कार्यामुळे सुरक्षारक्षक सेवेबद्दल नागरिकांमध्ये विश्वास दृढ झाला आहे. संदर्भ सकाळ दैनिक, १८ जानेवारी २०२६ — “सुरक्षारक्षकाने वाचविले बुडणाऱ्या महिलेचे प्राण” सकाळ दैनिक, १८ जानेवारी २०२६ — “सुरक्षारक्षकाने वाचविले बुडणाऱ्या महिलेचे प्राण” हरिदास कुंडलिकराव वऱ्हाड हे महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील खडकवासला धरण परिसरात कार्यरत असलेले एक कर्तव्यदक्ष आणि धाडसी सुरक्षारक्षक म्हणून ओळखले जातात. त्यांनी आपल्या सेवाकाळात अनेक आपत्कालीन घटनांमध्ये तत्परता दाखवत नागरिकांचे प्राण वाचविण्याचे कार्य केले आहे. खडकवासला धरणाच्या पाणलोट क्षेत्रात घडणाऱ्या दुर्घटना, आत्महत्येचे प्रयत्न, बुडीत प्रकरणे आणि इतर आपत्कालीन प्रसंगांमध्ये हरिदास वऱ्हाड यांनी वेळोवेळी सक्रिय सहभाग घेतला आहे. स्थानिक प्रशासन, पोलीस यंत्रणा आणि पाटबंधारे विभाग यांच्या समन्वयाने त्यांनी अनेक बचाव मोहिमा यशस्वीपणे पार पाडल्या आहेत. मार्च २०२६ मध्ये खडकवासला पाटबंधारे विभागाच्या कर्मचाऱ्यांच्या मदतीने एका तरुणाचा मृतदेह बाहेर काढण्यात आला होता. या कारवाईत हरिदास कुंडलिकराव वऱ्हाड यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावल्याची नोंद स्थानिक वृत्तमाध्यमांत करण्यात आली. या घटनेमुळे त्यांच्या कार्याची अधिक व्यापक दखल घेण्यात आली. हरिदास वऱ्हाड यांचे कार्य केवळ सुरक्षा सेवापुरते मर्यादित नसून, सामाजिक जबाबदारी आणि मानवतेच्या भावनेतून त्यांनी अनेक कुटुंबांना मदतीचा हात दिला आहे. त्यांच्या धाडस, सतर्कता आणि सेवाभावामुळे ते स्थानिक पातळीवर “जीवन रक्षक सुरक्षारक्षक” म्हणून ओळखले जातात. पुढारी खडकवासलाच्या पाणलोट क्षेत्रात तरुणाचा मृतदेह वेल्हे : पुढारी वृत्तसेवा सुमीत पवळे पुणे-पानशेत रस्त्यावरील गो-हे बुद्रुक गावच्या हद्दीत खडकवासला धरणाच्या पाणलोट क्षेत्रात दुपारच्या सुमारास एका तरुणाचा मृतदेह आढळला. सुमित पंढरीनाथ पवळे (वय २९, सध्या रा. मोरया स्पर्श सोसायटी, कोल्हेवाडी, मूळ रा. सोनापूर, ता. हवेली) असे मृत्युमुखी पडलेल्या तरुणाचे नाव आहे. माहितीनुसार, मिळालेल्या शनिवारी (दि. २८ फेब्रुवारी) दुपारच्या सुमारास खडकवासला धरण परिसरातील डीआयटी कॉर्नरजवळील धरणाच्या चौपाटी परिसरात फिरणाऱ्या पर्यटकांना पाण्यामध्ये मृतावस्थेत असेलला युवक तरंगताना दिसला. पर्यटकांनी त्वरित ११२वर संपर्क साधून पोलिसांना घटनेची माहिती दिली. घटनेची माहिती निळतान खडकवासला पाटबंधारे विभागाचे कर्मचारी हरिदास वऱ्हाड, हवेलीचे पोलिस उपनिरीक्षक सुभाष गिरे, हवालदार अशोक तारू, नांदेड सिटीचे दीपक सपकाळ व हवेली आपत्ती व्यवस्थापनचे सदस्य तानाजी भोसले. संजय चोरघे, योगेश गोपी व स्थानिकांनी मृत सुमित पवळे याचा मृतदेह पाण्याबाहेर काढला. सुमित हा पुणे मनपामध्ये रोजंदारीवर कामास होता. तो कोल्हेवाडी येथे आई, वडील, भाऊ व भावजय यांच्यासमवेत राहत होता. माझी पुणे ग्रामीण आवृत्ती ०१ मार्च, २०२६ पान क्र. १ सुरक्षारक्षकाच्या सतर्कतेमुळे युवती सुखरूप परतली घरी हरिदास कुंडलिकराव वऱ्हाड हे भारतीय समाज सुधारक तसेच समाजरत्न पुरस्कार प्राप्त वेक्तिमहत्व आहेत.महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील खडकवासला धरण परिसरात कार्यरत असलेले सुरक्षारक्षक व आपत्ती व्यवस्थापन कार्यकर्ते आहेत. त्यांनी धोकादायक परिस्थितीत अनेक नागरिकांना मदत करून जीवितहानी टाळण्याचे कार्य केले आहे. विशेषतः आत्महत्येच्या प्रयत्नांतून नागरिकांना वाचवणे, अपघातग्रस्तांना मदत करणे तसेच पाण्यात वाहून आलेल्या मृतदेहांचा शोध घेऊन संबंधित यंत्रणांना सहकार्य करणे, या कामांमुळे त्यांची दखल घेण्यात आली आहे. मार्च २०२६ मध्ये जुन्नर येथे आयोजित एका विशेष कार्यक्रमात महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांवरील आपत्ती व्यवस्थापनात कार्य करणाऱ्या व्यक्तींचा सन्मान करण्यात आला. या कार्यक्रमात हरिदास वऱ्हाड यांचा समावेश होता. या कार्यक्रमाचे वृत्तांकन मराठी दैनिक प्रभात मध्ये प्रकाशित झाले होते. खडकवासला धरण परिसरात त्यांनी वेळोवेळी केलेल्या बचावकार्यामुळे स्थानिक नागरिकांमध्ये त्यांची ओळख एक कर्तव्यदक्ष व तत्पर सुरक्षारक्षक म्हणून निर्माण झाली आहे. कार्य खडकवासला धरण परिसरात बचावकार्य आत्महत्येच्या प्रयत्नांतील नागरिकांचे जीव वाचवणे अपघातग्रस्तांना तातडीची मदत पोलिस व स्थानिक प्रशासनाला आपत्ती व्यवस्थापनात सहकार्य गौरव व सन्मान गड-किल्ल्यांवरील आपत्ती व्यवस्थापन कार्यासाठी सन्मान (२०२६) संदर्भ दैनिक प्रभात, पुणे ग्रामीण आवृत्ती, २० मार्च २०२६, पृष्ठ १६. 3rt3adac1v91tt3txj35odbj7v5m7rh 2692439 2692437 2026-07-03T16:29:27Z Haridas Varhad 184577 /* */ Pune News : खडकवासला येथे रात्री एकटे सोडलेल्‍या युवतीला मिळाला माणुसकीचा हात; सुरक्षा रक्षकाच्‍या सतर्कतेने पोचली सुखरूप 2692439 wikitext text/x-wiki <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/pune/humanity-prevails-alert-security-guard-haridas-varhad-rescues-stranded-girl-at-khadakwasla-pjp78|title=Pune News : खडकवासला येथे रात्री एकटे सोडलेल्‍या युवतीला मिळाला माणुसकीचा हात; सुरक्षा रक्षकाच्‍या सतर्कतेने पोचली सुखरूप|last=वृत्तसेवा|first=सकाळ|date=2026-03-14|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-07-03}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.mhtimes.in/bahadur-suraksha-rakshak-khadakwasla-dam-woman-life-saved/|title=बहादूर सुरक्षा रक्षकाची उडी ; खडकवासला धरणात बुडणाऱ्या महिलेचे प्राण वाचले|language=en-US}}</ref> हरिदास कुंडलिकराव वऱ्हाड हे महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील खडकवासला धरण परिसरात कार्यरत असलेले सुरक्षारक्षक व जीव रक्षक म्हणून ओळखले जातात. त्यांनी अनेक आपत्कालीन प्रसंगी नागरिकांचे प्राण वाचवून विशेष कार्य केले आहे. जीवनरक्षक कार्य जानेवारी २०२६ मध्ये खडकवासला धरण परिसरात घडलेल्या एका घटनेत हरिदास वऱ्हाड यांनी धाडस दाखवत बुडणाऱ्या महिलेचे प्राण वाचवले. वृत्तानुसार, संबंधित महिला खोल पाण्यात गेल्यानंतर बुडू लागली होती. त्या वेळी हरिदास वऱ्हाड यांनी प्रसंगावधान राखून तात्काळ पाण्यात उडी घेतली आणि महिलेपर्यंत पोहोचून तिला सुरक्षितपणे किनाऱ्यावर आणले. या बचावकार्यात त्यांच्या सोबत इतर सुरक्षारक्षकांनीही मदत केली. या कार्याबद्दल स्थानिक नागरिक व अधिकाऱ्यांनी त्यांच्या तत्परतेचे आणि धाडसाचे कौतुक केले. सामाजिक योगदान हरिदास वऱ्हाड यांनी खडकवासला धरण परिसरात अनेक वेळा आत्महत्येचा प्रयत्न करणाऱ्या व्यक्तींना वाचवण्याचे कार्य केले असल्याचे स्थानिक स्तरावर नमूद केले जाते. तसेच आपत्तीजन्य परिस्थितीत नागरिकांना मदत करण्यासाठी ते सातत्याने कार्यरत आहेत. गौरव व दखल त्यांच्या जीवनरक्षक कार्याची दखल विविध स्थानिक वृत्तपत्रांनी घेतली असून, त्यांच्या कार्यामुळे सुरक्षारक्षक सेवेबद्दल नागरिकांमध्ये विश्वास दृढ झाला आहे. संदर्भ सकाळ दैनिक, १८ जानेवारी २०२६ — “सुरक्षारक्षकाने वाचविले बुडणाऱ्या महिलेचे प्राण” सकाळ दैनिक, १८ जानेवारी २०२६ — “सुरक्षारक्षकाने वाचविले बुडणाऱ्या महिलेचे प्राण” हरिदास कुंडलिकराव वऱ्हाड हे महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील खडकवासला धरण परिसरात कार्यरत असलेले एक कर्तव्यदक्ष आणि धाडसी सुरक्षारक्षक म्हणून ओळखले जातात. त्यांनी आपल्या सेवाकाळात अनेक आपत्कालीन घटनांमध्ये तत्परता दाखवत नागरिकांचे प्राण वाचविण्याचे कार्य केले आहे. खडकवासला धरणाच्या पाणलोट क्षेत्रात घडणाऱ्या दुर्घटना, आत्महत्येचे प्रयत्न, बुडीत प्रकरणे आणि इतर आपत्कालीन प्रसंगांमध्ये हरिदास वऱ्हाड यांनी वेळोवेळी सक्रिय सहभाग घेतला आहे. स्थानिक प्रशासन, पोलीस यंत्रणा आणि पाटबंधारे विभाग यांच्या समन्वयाने त्यांनी अनेक बचाव मोहिमा यशस्वीपणे पार पाडल्या आहेत. मार्च २०२६ मध्ये खडकवासला पाटबंधारे विभागाच्या कर्मचाऱ्यांच्या मदतीने एका तरुणाचा मृतदेह बाहेर काढण्यात आला होता. या कारवाईत हरिदास कुंडलिकराव वऱ्हाड यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावल्याची नोंद स्थानिक वृत्तमाध्यमांत करण्यात आली. या घटनेमुळे त्यांच्या कार्याची अधिक व्यापक दखल घेण्यात आली. हरिदास वऱ्हाड यांचे कार्य केवळ सुरक्षा सेवापुरते मर्यादित नसून, सामाजिक जबाबदारी आणि मानवतेच्या भावनेतून त्यांनी अनेक कुटुंबांना मदतीचा हात दिला आहे. त्यांच्या धाडस, सतर्कता आणि सेवाभावामुळे ते स्थानिक पातळीवर “जीवन रक्षक सुरक्षारक्षक” म्हणून ओळखले जातात. पुढारी खडकवासलाच्या पाणलोट क्षेत्रात तरुणाचा मृतदेह वेल्हे : पुढारी वृत्तसेवा सुमीत पवळे पुणे-पानशेत रस्त्यावरील गो-हे बुद्रुक गावच्या हद्दीत खडकवासला धरणाच्या पाणलोट क्षेत्रात दुपारच्या सुमारास एका तरुणाचा मृतदेह आढळला. सुमित पंढरीनाथ पवळे (वय २९, सध्या रा. मोरया स्पर्श सोसायटी, कोल्हेवाडी, मूळ रा. सोनापूर, ता. हवेली) असे मृत्युमुखी पडलेल्या तरुणाचे नाव आहे. माहितीनुसार, मिळालेल्या शनिवारी (दि. २८ फेब्रुवारी) दुपारच्या सुमारास खडकवासला धरण परिसरातील डीआयटी कॉर्नरजवळील धरणाच्या चौपाटी परिसरात फिरणाऱ्या पर्यटकांना पाण्यामध्ये मृतावस्थेत असेलला युवक तरंगताना दिसला. पर्यटकांनी त्वरित ११२वर संपर्क साधून पोलिसांना घटनेची माहिती दिली. घटनेची माहिती निळतान खडकवासला पाटबंधारे विभागाचे कर्मचारी हरिदास वऱ्हाड, हवेलीचे पोलिस उपनिरीक्षक सुभाष गिरे, हवालदार अशोक तारू, नांदेड सिटीचे दीपक सपकाळ व हवेली आपत्ती व्यवस्थापनचे सदस्य तानाजी भोसले. संजय चोरघे, योगेश गोपी व स्थानिकांनी मृत सुमित पवळे याचा मृतदेह पाण्याबाहेर काढला. सुमित हा पुणे मनपामध्ये रोजंदारीवर कामास होता. तो कोल्हेवाडी येथे आई, वडील, भाऊ व भावजय यांच्यासमवेत राहत होता. माझी पुणे ग्रामीण आवृत्ती ०१ मार्च, २०२६ पान क्र. १ सुरक्षारक्षकाच्या सतर्कतेमुळे युवती सुखरूप परतली घरी हरिदास कुंडलिकराव वऱ्हाड हे भारतीय समाज सुधारक तसेच समाजरत्न पुरस्कार प्राप्त वेक्तिमहत्व आहेत.महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील खडकवासला धरण परिसरात कार्यरत असलेले सुरक्षारक्षक व आपत्ती व्यवस्थापन कार्यकर्ते आहेत. त्यांनी धोकादायक परिस्थितीत अनेक नागरिकांना मदत करून जीवितहानी टाळण्याचे कार्य केले आहे. विशेषतः आत्महत्येच्या प्रयत्नांतून नागरिकांना वाचवणे, अपघातग्रस्तांना मदत करणे तसेच पाण्यात वाहून आलेल्या मृतदेहांचा शोध घेऊन संबंधित यंत्रणांना सहकार्य करणे, या कामांमुळे त्यांची दखल घेण्यात आली आहे. मार्च २०२६ मध्ये जुन्नर येथे आयोजित एका विशेष कार्यक्रमात महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांवरील आपत्ती व्यवस्थापनात कार्य करणाऱ्या व्यक्तींचा सन्मान करण्यात आला. या कार्यक्रमात हरिदास वऱ्हाड यांचा समावेश होता. या कार्यक्रमाचे वृत्तांकन मराठी दैनिक प्रभात मध्ये प्रकाशित झाले होते. खडकवासला धरण परिसरात त्यांनी वेळोवेळी केलेल्या बचावकार्यामुळे स्थानिक नागरिकांमध्ये त्यांची ओळख एक कर्तव्यदक्ष व तत्पर सुरक्षारक्षक म्हणून निर्माण झाली आहे. कार्य खडकवासला धरण परिसरात बचावकार्य आत्महत्येच्या प्रयत्नांतील नागरिकांचे जीव वाचवणे अपघातग्रस्तांना तातडीची मदत पोलिस व स्थानिक प्रशासनाला आपत्ती व्यवस्थापनात सहकार्य गौरव व सन्मान गड-किल्ल्यांवरील आपत्ती व्यवस्थापन कार्यासाठी सन्मान (२०२६) संदर्भ दैनिक प्रभात, पुणे ग्रामीण आवृत्ती, २० मार्च २०२६, पृष्ठ १६. cafvi09it76nyyl48jwoeyqxoydp7k5 2692441 2692439 2026-07-03T16:31:26Z Haridas Varhad 184577 /* */ Khadakwasla Dam Pune खडकवासला धरणावर माणुसकीचा हात; सुरक्षारक्षकाच्या सतर्कतेने युवती सुखरूप घरी 2692441 wikitext text/x-wiki <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://newsflashmarathi.com/crime/khadakwasla-dam-pune/|title=Khadakwasla Dam Pune खडकवासला धरणावर माणुसकीचा हात; सुरक्षारक्षकाच्या सतर्कतेने युवती सुखरूप घरी - newsflashmarathi.com|date=2026-03-14|language=en-US|access-date=2026-07-03}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/pune/humanity-prevails-alert-security-guard-haridas-varhad-rescues-stranded-girl-at-khadakwasla-pjp78|title=Pune News : खडकवासला येथे रात्री एकटे सोडलेल्‍या युवतीला मिळाला माणुसकीचा हात; सुरक्षा रक्षकाच्‍या सतर्कतेने पोचली सुखरूप|last=वृत्तसेवा|first=सकाळ|date=2026-03-14|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-07-03}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.mhtimes.in/bahadur-suraksha-rakshak-khadakwasla-dam-woman-life-saved/|title=बहादूर सुरक्षा रक्षकाची उडी ; खडकवासला धरणात बुडणाऱ्या महिलेचे प्राण वाचले|language=en-US}}</ref> हरिदास कुंडलिकराव वऱ्हाड हे महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील खडकवासला धरण परिसरात कार्यरत असलेले सुरक्षारक्षक व जीव रक्षक म्हणून ओळखले जातात. त्यांनी अनेक आपत्कालीन प्रसंगी नागरिकांचे प्राण वाचवून विशेष कार्य केले आहे. जीवनरक्षक कार्य जानेवारी २०२६ मध्ये खडकवासला धरण परिसरात घडलेल्या एका घटनेत हरिदास वऱ्हाड यांनी धाडस दाखवत बुडणाऱ्या महिलेचे प्राण वाचवले. वृत्तानुसार, संबंधित महिला खोल पाण्यात गेल्यानंतर बुडू लागली होती. त्या वेळी हरिदास वऱ्हाड यांनी प्रसंगावधान राखून तात्काळ पाण्यात उडी घेतली आणि महिलेपर्यंत पोहोचून तिला सुरक्षितपणे किनाऱ्यावर आणले. या बचावकार्यात त्यांच्या सोबत इतर सुरक्षारक्षकांनीही मदत केली. या कार्याबद्दल स्थानिक नागरिक व अधिकाऱ्यांनी त्यांच्या तत्परतेचे आणि धाडसाचे कौतुक केले. सामाजिक योगदान हरिदास वऱ्हाड यांनी खडकवासला धरण परिसरात अनेक वेळा आत्महत्येचा प्रयत्न करणाऱ्या व्यक्तींना वाचवण्याचे कार्य केले असल्याचे स्थानिक स्तरावर नमूद केले जाते. तसेच आपत्तीजन्य परिस्थितीत नागरिकांना मदत करण्यासाठी ते सातत्याने कार्यरत आहेत. गौरव व दखल त्यांच्या जीवनरक्षक कार्याची दखल विविध स्थानिक वृत्तपत्रांनी घेतली असून, त्यांच्या कार्यामुळे सुरक्षारक्षक सेवेबद्दल नागरिकांमध्ये विश्वास दृढ झाला आहे. संदर्भ सकाळ दैनिक, १८ जानेवारी २०२६ — “सुरक्षारक्षकाने वाचविले बुडणाऱ्या महिलेचे प्राण” सकाळ दैनिक, १८ जानेवारी २०२६ — “सुरक्षारक्षकाने वाचविले बुडणाऱ्या महिलेचे प्राण” हरिदास कुंडलिकराव वऱ्हाड हे महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील खडकवासला धरण परिसरात कार्यरत असलेले एक कर्तव्यदक्ष आणि धाडसी सुरक्षारक्षक म्हणून ओळखले जातात. त्यांनी आपल्या सेवाकाळात अनेक आपत्कालीन घटनांमध्ये तत्परता दाखवत नागरिकांचे प्राण वाचविण्याचे कार्य केले आहे. खडकवासला धरणाच्या पाणलोट क्षेत्रात घडणाऱ्या दुर्घटना, आत्महत्येचे प्रयत्न, बुडीत प्रकरणे आणि इतर आपत्कालीन प्रसंगांमध्ये हरिदास वऱ्हाड यांनी वेळोवेळी सक्रिय सहभाग घेतला आहे. स्थानिक प्रशासन, पोलीस यंत्रणा आणि पाटबंधारे विभाग यांच्या समन्वयाने त्यांनी अनेक बचाव मोहिमा यशस्वीपणे पार पाडल्या आहेत. मार्च २०२६ मध्ये खडकवासला पाटबंधारे विभागाच्या कर्मचाऱ्यांच्या मदतीने एका तरुणाचा मृतदेह बाहेर काढण्यात आला होता. या कारवाईत हरिदास कुंडलिकराव वऱ्हाड यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावल्याची नोंद स्थानिक वृत्तमाध्यमांत करण्यात आली. या घटनेमुळे त्यांच्या कार्याची अधिक व्यापक दखल घेण्यात आली. हरिदास वऱ्हाड यांचे कार्य केवळ सुरक्षा सेवापुरते मर्यादित नसून, सामाजिक जबाबदारी आणि मानवतेच्या भावनेतून त्यांनी अनेक कुटुंबांना मदतीचा हात दिला आहे. त्यांच्या धाडस, सतर्कता आणि सेवाभावामुळे ते स्थानिक पातळीवर “जीवन रक्षक सुरक्षारक्षक” म्हणून ओळखले जातात. पुढारी खडकवासलाच्या पाणलोट क्षेत्रात तरुणाचा मृतदेह वेल्हे : पुढारी वृत्तसेवा सुमीत पवळे पुणे-पानशेत रस्त्यावरील गो-हे बुद्रुक गावच्या हद्दीत खडकवासला धरणाच्या पाणलोट क्षेत्रात दुपारच्या सुमारास एका तरुणाचा मृतदेह आढळला. सुमित पंढरीनाथ पवळे (वय २९, सध्या रा. मोरया स्पर्श सोसायटी, कोल्हेवाडी, मूळ रा. सोनापूर, ता. हवेली) असे मृत्युमुखी पडलेल्या तरुणाचे नाव आहे. माहितीनुसार, मिळालेल्या शनिवारी (दि. २८ फेब्रुवारी) दुपारच्या सुमारास खडकवासला धरण परिसरातील डीआयटी कॉर्नरजवळील धरणाच्या चौपाटी परिसरात फिरणाऱ्या पर्यटकांना पाण्यामध्ये मृतावस्थेत असेलला युवक तरंगताना दिसला. पर्यटकांनी त्वरित ११२वर संपर्क साधून पोलिसांना घटनेची माहिती दिली. घटनेची माहिती निळतान खडकवासला पाटबंधारे विभागाचे कर्मचारी हरिदास वऱ्हाड, हवेलीचे पोलिस उपनिरीक्षक सुभाष गिरे, हवालदार अशोक तारू, नांदेड सिटीचे दीपक सपकाळ व हवेली आपत्ती व्यवस्थापनचे सदस्य तानाजी भोसले. संजय चोरघे, योगेश गोपी व स्थानिकांनी मृत सुमित पवळे याचा मृतदेह पाण्याबाहेर काढला. सुमित हा पुणे मनपामध्ये रोजंदारीवर कामास होता. तो कोल्हेवाडी येथे आई, वडील, भाऊ व भावजय यांच्यासमवेत राहत होता. माझी पुणे ग्रामीण आवृत्ती ०१ मार्च, २०२६ पान क्र. १ सुरक्षारक्षकाच्या सतर्कतेमुळे युवती सुखरूप परतली घरी हरिदास कुंडलिकराव वऱ्हाड हे भारतीय समाज सुधारक तसेच समाजरत्न पुरस्कार प्राप्त वेक्तिमहत्व आहेत.महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील खडकवासला धरण परिसरात कार्यरत असलेले सुरक्षारक्षक व आपत्ती व्यवस्थापन कार्यकर्ते आहेत. त्यांनी धोकादायक परिस्थितीत अनेक नागरिकांना मदत करून जीवितहानी टाळण्याचे कार्य केले आहे. विशेषतः आत्महत्येच्या प्रयत्नांतून नागरिकांना वाचवणे, अपघातग्रस्तांना मदत करणे तसेच पाण्यात वाहून आलेल्या मृतदेहांचा शोध घेऊन संबंधित यंत्रणांना सहकार्य करणे, या कामांमुळे त्यांची दखल घेण्यात आली आहे. मार्च २०२६ मध्ये जुन्नर येथे आयोजित एका विशेष कार्यक्रमात महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांवरील आपत्ती व्यवस्थापनात कार्य करणाऱ्या व्यक्तींचा सन्मान करण्यात आला. या कार्यक्रमात हरिदास वऱ्हाड यांचा समावेश होता. या कार्यक्रमाचे वृत्तांकन मराठी दैनिक प्रभात मध्ये प्रकाशित झाले होते. खडकवासला धरण परिसरात त्यांनी वेळोवेळी केलेल्या बचावकार्यामुळे स्थानिक नागरिकांमध्ये त्यांची ओळख एक कर्तव्यदक्ष व तत्पर सुरक्षारक्षक म्हणून निर्माण झाली आहे. कार्य खडकवासला धरण परिसरात बचावकार्य आत्महत्येच्या प्रयत्नांतील नागरिकांचे जीव वाचवणे अपघातग्रस्तांना तातडीची मदत पोलिस व स्थानिक प्रशासनाला आपत्ती व्यवस्थापनात सहकार्य गौरव व सन्मान गड-किल्ल्यांवरील आपत्ती व्यवस्थापन कार्यासाठी सन्मान (२०२६) संदर्भ दैनिक प्रभात, पुणे ग्रामीण आवृत्ती, २० मार्च २०२६, पृष्ठ १६. sxle2p4frqvvd90oulevhhu87jqud9r 2692442 2692441 2026-07-03T16:35:22Z Haridas Varhad 184577 /* */ रात्री अंधारात एकटी उभी असलेली मुलगी; खडकवासला धरणातील सुरक्षा रक्षकाने दाखवली माणुसकी 2692442 wikitext text/x-wiki <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mhtimes.in/khadakwasla-dam-girl-rescued-by-security-guard-pune-news/|title= रात्री अंधारात एकटी उभी असलेली मुलगी; खडकवासला धरणातील सुरक्षा रक्षकाने दाखवली माणुसकी|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://newsflashmarathi.com/crime/khadakwasla-dam-pune/|title=Khadakwasla Dam Pune खडकवासला धरणावर माणुसकीचा हात; सुरक्षारक्षकाच्या सतर्कतेने युवती सुखरूप घरी - newsflashmarathi.com|date=2026-03-14|language=en-US|access-date=2026-07-03}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/pune/humanity-prevails-alert-security-guard-haridas-varhad-rescues-stranded-girl-at-khadakwasla-pjp78|title=Pune News : खडकवासला येथे रात्री एकटे सोडलेल्‍या युवतीला मिळाला माणुसकीचा हात; सुरक्षा रक्षकाच्‍या सतर्कतेने पोचली सुखरूप|last=वृत्तसेवा|first=सकाळ|date=2026-03-14|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-07-03}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.mhtimes.in/bahadur-suraksha-rakshak-khadakwasla-dam-woman-life-saved/|title=बहादूर सुरक्षा रक्षकाची उडी ; खडकवासला धरणात बुडणाऱ्या महिलेचे प्राण वाचले|language=en-US}}</ref> हरिदास कुंडलिकराव वऱ्हाड हे महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील खडकवासला धरण परिसरात कार्यरत असलेले सुरक्षारक्षक व जीव रक्षक म्हणून ओळखले जातात. त्यांनी अनेक आपत्कालीन प्रसंगी नागरिकांचे प्राण वाचवून विशेष कार्य केले आहे. जीवनरक्षक कार्य जानेवारी २०२६ मध्ये खडकवासला धरण परिसरात घडलेल्या एका घटनेत हरिदास वऱ्हाड यांनी धाडस दाखवत बुडणाऱ्या महिलेचे प्राण वाचवले. वृत्तानुसार, संबंधित महिला खोल पाण्यात गेल्यानंतर बुडू लागली होती. त्या वेळी हरिदास वऱ्हाड यांनी प्रसंगावधान राखून तात्काळ पाण्यात उडी घेतली आणि महिलेपर्यंत पोहोचून तिला सुरक्षितपणे किनाऱ्यावर आणले. या बचावकार्यात त्यांच्या सोबत इतर सुरक्षारक्षकांनीही मदत केली. या कार्याबद्दल स्थानिक नागरिक व अधिकाऱ्यांनी त्यांच्या तत्परतेचे आणि धाडसाचे कौतुक केले. सामाजिक योगदान हरिदास वऱ्हाड यांनी खडकवासला धरण परिसरात अनेक वेळा आत्महत्येचा प्रयत्न करणाऱ्या व्यक्तींना वाचवण्याचे कार्य केले असल्याचे स्थानिक स्तरावर नमूद केले जाते. तसेच आपत्तीजन्य परिस्थितीत नागरिकांना मदत करण्यासाठी ते सातत्याने कार्यरत आहेत. गौरव व दखल त्यांच्या जीवनरक्षक कार्याची दखल विविध स्थानिक वृत्तपत्रांनी घेतली असून, त्यांच्या कार्यामुळे सुरक्षारक्षक सेवेबद्दल नागरिकांमध्ये विश्वास दृढ झाला आहे. संदर्भ सकाळ दैनिक, १८ जानेवारी २०२६ — “सुरक्षारक्षकाने वाचविले बुडणाऱ्या महिलेचे प्राण” सकाळ दैनिक, १८ जानेवारी २०२६ — “सुरक्षारक्षकाने वाचविले बुडणाऱ्या महिलेचे प्राण” हरिदास कुंडलिकराव वऱ्हाड हे महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील खडकवासला धरण परिसरात कार्यरत असलेले एक कर्तव्यदक्ष आणि धाडसी सुरक्षारक्षक म्हणून ओळखले जातात. त्यांनी आपल्या सेवाकाळात अनेक आपत्कालीन घटनांमध्ये तत्परता दाखवत नागरिकांचे प्राण वाचविण्याचे कार्य केले आहे. खडकवासला धरणाच्या पाणलोट क्षेत्रात घडणाऱ्या दुर्घटना, आत्महत्येचे प्रयत्न, बुडीत प्रकरणे आणि इतर आपत्कालीन प्रसंगांमध्ये हरिदास वऱ्हाड यांनी वेळोवेळी सक्रिय सहभाग घेतला आहे. स्थानिक प्रशासन, पोलीस यंत्रणा आणि पाटबंधारे विभाग यांच्या समन्वयाने त्यांनी अनेक बचाव मोहिमा यशस्वीपणे पार पाडल्या आहेत. मार्च २०२६ मध्ये खडकवासला पाटबंधारे विभागाच्या कर्मचाऱ्यांच्या मदतीने एका तरुणाचा मृतदेह बाहेर काढण्यात आला होता. या कारवाईत हरिदास कुंडलिकराव वऱ्हाड यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावल्याची नोंद स्थानिक वृत्तमाध्यमांत करण्यात आली. या घटनेमुळे त्यांच्या कार्याची अधिक व्यापक दखल घेण्यात आली. हरिदास वऱ्हाड यांचे कार्य केवळ सुरक्षा सेवापुरते मर्यादित नसून, सामाजिक जबाबदारी आणि मानवतेच्या भावनेतून त्यांनी अनेक कुटुंबांना मदतीचा हात दिला आहे. त्यांच्या धाडस, सतर्कता आणि सेवाभावामुळे ते स्थानिक पातळीवर “जीवन रक्षक सुरक्षारक्षक” म्हणून ओळखले जातात. पुढारी खडकवासलाच्या पाणलोट क्षेत्रात तरुणाचा मृतदेह वेल्हे : पुढारी वृत्तसेवा सुमीत पवळे पुणे-पानशेत रस्त्यावरील गो-हे बुद्रुक गावच्या हद्दीत खडकवासला धरणाच्या पाणलोट क्षेत्रात दुपारच्या सुमारास एका तरुणाचा मृतदेह आढळला. सुमित पंढरीनाथ पवळे (वय २९, सध्या रा. मोरया स्पर्श सोसायटी, कोल्हेवाडी, मूळ रा. सोनापूर, ता. हवेली) असे मृत्युमुखी पडलेल्या तरुणाचे नाव आहे. माहितीनुसार, मिळालेल्या शनिवारी (दि. २८ फेब्रुवारी) दुपारच्या सुमारास खडकवासला धरण परिसरातील डीआयटी कॉर्नरजवळील धरणाच्या चौपाटी परिसरात फिरणाऱ्या पर्यटकांना पाण्यामध्ये मृतावस्थेत असेलला युवक तरंगताना दिसला. पर्यटकांनी त्वरित ११२वर संपर्क साधून पोलिसांना घटनेची माहिती दिली. घटनेची माहिती निळतान खडकवासला पाटबंधारे विभागाचे कर्मचारी हरिदास वऱ्हाड, हवेलीचे पोलिस उपनिरीक्षक सुभाष गिरे, हवालदार अशोक तारू, नांदेड सिटीचे दीपक सपकाळ व हवेली आपत्ती व्यवस्थापनचे सदस्य तानाजी भोसले. संजय चोरघे, योगेश गोपी व स्थानिकांनी मृत सुमित पवळे याचा मृतदेह पाण्याबाहेर काढला. सुमित हा पुणे मनपामध्ये रोजंदारीवर कामास होता. तो कोल्हेवाडी येथे आई, वडील, भाऊ व भावजय यांच्यासमवेत राहत होता. माझी पुणे ग्रामीण आवृत्ती ०१ मार्च, २०२६ पान क्र. १ सुरक्षारक्षकाच्या सतर्कतेमुळे युवती सुखरूप परतली घरी हरिदास कुंडलिकराव वऱ्हाड हे भारतीय समाज सुधारक तसेच समाजरत्न पुरस्कार प्राप्त वेक्तिमहत्व आहेत.महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील खडकवासला धरण परिसरात कार्यरत असलेले सुरक्षारक्षक व आपत्ती व्यवस्थापन कार्यकर्ते आहेत. त्यांनी धोकादायक परिस्थितीत अनेक नागरिकांना मदत करून जीवितहानी टाळण्याचे कार्य केले आहे. विशेषतः आत्महत्येच्या प्रयत्नांतून नागरिकांना वाचवणे, अपघातग्रस्तांना मदत करणे तसेच पाण्यात वाहून आलेल्या मृतदेहांचा शोध घेऊन संबंधित यंत्रणांना सहकार्य करणे, या कामांमुळे त्यांची दखल घेण्यात आली आहे. मार्च २०२६ मध्ये जुन्नर येथे आयोजित एका विशेष कार्यक्रमात महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांवरील आपत्ती व्यवस्थापनात कार्य करणाऱ्या व्यक्तींचा सन्मान करण्यात आला. या कार्यक्रमात हरिदास वऱ्हाड यांचा समावेश होता. या कार्यक्रमाचे वृत्तांकन मराठी दैनिक प्रभात मध्ये प्रकाशित झाले होते. खडकवासला धरण परिसरात त्यांनी वेळोवेळी केलेल्या बचावकार्यामुळे स्थानिक नागरिकांमध्ये त्यांची ओळख एक कर्तव्यदक्ष व तत्पर सुरक्षारक्षक म्हणून निर्माण झाली आहे. कार्य खडकवासला धरण परिसरात बचावकार्य आत्महत्येच्या प्रयत्नांतील नागरिकांचे जीव वाचवणे अपघातग्रस्तांना तातडीची मदत पोलिस व स्थानिक प्रशासनाला आपत्ती व्यवस्थापनात सहकार्य गौरव व सन्मान गड-किल्ल्यांवरील आपत्ती व्यवस्थापन कार्यासाठी सन्मान (२०२६) संदर्भ दैनिक प्रभात, पुणे ग्रामीण आवृत्ती, २० मार्च २०२६, पृष्ठ १६. b4x1x4mg126mplgnz8nu1b25l7bgfkj 2692447 2692442 2026-07-03T16:57:02Z Haridas Varhad 184577 /* */ "माझ्यासमोर कोणाचा जीव जाताना मी पाहू शकत नाही. ज्या नोकरीमुळे माझ्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह चालतो, त्या कामाला प्राधान्य देत जीवाची पर्वा न करता मी ही महिला वाचवली. याचे मला समाधान आहे.” – हरिदास पुंडलिक वऱ्हाड, सुरक्षा रक्षक, खडकवासला धरण 2692447 wikitext text/x-wiki <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mhtimes.in/khadakwasla-dam-girl-rescued-by-security-guard-pune-news/|title= रात्री अंधारात एकटी उभी असलेली मुलगी; खडकवासला धरणातील सुरक्षा रक्षकाने दाखवली माणुसकी|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://newsflashmarathi.com/crime/khadakwasla-dam-pune/|title=Khadakwasla Dam Pune खडकवासला धरणावर माणुसकीचा हात; सुरक्षारक्षकाच्या सतर्कतेने युवती सुखरूप घरी - newsflashmarathi.com|date=2026-03-14|language=en-US|access-date=2026-07-03}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/pune/humanity-prevails-alert-security-guard-haridas-varhad-rescues-stranded-girl-at-khadakwasla-pjp78|title=Pune News : खडकवासला येथे रात्री एकटे सोडलेल्‍या युवतीला मिळाला माणुसकीचा हात; सुरक्षा रक्षकाच्‍या सतर्कतेने पोचली सुखरूप|last=वृत्तसेवा|first=सकाळ|date=2026-03-14|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-07-03}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.mhtimes.in/bahadur-suraksha-rakshak-khadakwasla-dam-woman-life-saved/|title=बहादूर सुरक्षा रक्षकाची उडी ; खडकवासला धरणात बुडणाऱ्या महिलेचे प्राण वाचले|language=en-US}}</ref> हरिदास कुंडलिकराव वऱ्हाड हे महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील खडकवासला धरण परिसरात कार्यरत असलेले सुरक्षारक्षक व जीव रक्षक म्हणून ओळखले जातात. त्यांनी अनेक आपत्कालीन प्रसंगी नागरिकांचे प्राण वाचवून विशेष कार्य केले आहे. जीवनरक्षक कार्य जानेवारी २०२६ मध्ये खडकवासला धरण परिसरात घडलेल्या एका घटनेत हरिदास वऱ्हाड यांनी धाडस दाखवत बुडणाऱ्या महिलेचे प्राण वाचवले. वृत्तानुसार, संबंधित महिला खोल पाण्यात गेल्यानंतर बुडू लागली होती. त्या वेळी हरिदास वऱ्हाड यांनी प्रसंगावधान राखून तात्काळ पाण्यात उडी घेतली आणि महिलेपर्यंत पोहोचून तिला सुरक्षितपणे किनाऱ्यावर आणले. या बचावकार्यात त्यांच्या सोबत इतर सुरक्षारक्षकांनीही मदत केली. या कार्याबद्दल स्थानिक नागरिक व अधिकाऱ्यांनी त्यांच्या तत्परतेचे आणि धाडसाचे कौतुक केले. सामाजिक योगदान हरिदास वऱ्हाड यांनी खडकवासला धरण परिसरात अनेक वेळा आत्महत्येचा प्रयत्न करणाऱ्या व्यक्तींना वाचवण्याचे कार्य केले असल्याचे स्थानिक स्तरावर नमूद केले जाते. तसेच आपत्तीजन्य परिस्थितीत नागरिकांना मदत करण्यासाठी ते सातत्याने कार्यरत आहेत. गौरव व दखल त्यांच्या जीवनरक्षक कार्याची दखल विविध स्थानिक वृत्तपत्रांनी घेतली असून, त्यांच्या कार्यामुळे सुरक्षारक्षक सेवेबद्दल नागरिकांमध्ये विश्वास दृढ झाला आहे. संदर्भ सकाळ दैनिक, १८ जानेवारी २०२६ — “सुरक्षारक्षकाने वाचविले बुडणाऱ्या महिलेचे प्राण” सकाळ दैनिक, १८ जानेवारी २०२६ — “सुरक्षारक्षकाने वाचविले बुडणाऱ्या महिलेचे प्राण” हरिदास कुंडलिकराव वऱ्हाड हे महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील खडकवासला धरण परिसरात कार्यरत असलेले एक कर्तव्यदक्ष आणि धाडसी सुरक्षारक्षक म्हणून ओळखले जातात. त्यांनी आपल्या सेवाकाळात अनेक आपत्कालीन घटनांमध्ये तत्परता दाखवत नागरिकांचे प्राण वाचविण्याचे कार्य केले आहे. खडकवासला धरणाच्या पाणलोट क्षेत्रात घडणाऱ्या दुर्घटना, आत्महत्येचे प्रयत्न, बुडीत प्रकरणे आणि इतर आपत्कालीन प्रसंगांमध्ये हरिदास वऱ्हाड यांनी वेळोवेळी सक्रिय सहभाग घेतला आहे. स्थानिक प्रशासन, पोलीस यंत्रणा आणि पाटबंधारे विभाग यांच्या समन्वयाने त्यांनी अनेक बचाव मोहिमा यशस्वीपणे पार पाडल्या आहेत. मार्च २०२६ मध्ये खडकवासला पाटबंधारे विभागाच्या कर्मचाऱ्यांच्या मदतीने एका तरुणाचा मृतदेह बाहेर काढण्यात आला होता. या कारवाईत हरिदास कुंडलिकराव वऱ्हाड यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावल्याची नोंद स्थानिक वृत्तमाध्यमांत करण्यात आली. या घटनेमुळे त्यांच्या कार्याची अधिक व्यापक दखल घेण्यात आली. हरिदास वऱ्हाड यांचे कार्य केवळ सुरक्षा सेवापुरते मर्यादित नसून, सामाजिक जबाबदारी आणि मानवतेच्या भावनेतून त्यांनी अनेक कुटुंबांना मदतीचा हात दिला आहे. त्यांच्या धाडस, सतर्कता आणि सेवाभावामुळे ते स्थानिक पातळीवर “जीवन रक्षक सुरक्षारक्षक” म्हणून ओळखले जातात. पुढारी खडकवासलाच्या पाणलोट क्षेत्रात तरुणाचा मृतदेह वेल्हे : पुढारी वृत्तसेवा सुमीत पवळे पुणे-पानशेत रस्त्यावरील गो-हे बुद्रुक गावच्या हद्दीत खडकवासला धरणाच्या पाणलोट क्षेत्रात दुपारच्या सुमारास एका तरुणाचा मृतदेह आढळला. सुमित पंढरीनाथ पवळे (वय २९, सध्या रा. मोरया स्पर्श सोसायटी, कोल्हेवाडी, मूळ रा. सोनापूर, ता. हवेली) असे मृत्युमुखी पडलेल्या तरुणाचे नाव आहे. माहितीनुसार, मिळालेल्या शनिवारी (दि. २८ फेब्रुवारी) दुपारच्या सुमारास खडकवासला धरण परिसरातील डीआयटी कॉर्नरजवळील धरणाच्या चौपाटी परिसरात फिरणाऱ्या पर्यटकांना पाण्यामध्ये मृतावस्थेत असेलला युवक तरंगताना दिसला. पर्यटकांनी त्वरित ११२वर संपर्क साधून पोलिसांना घटनेची माहिती दिली. घटनेची माहिती निळतान खडकवासला पाटबंधारे विभागाचे कर्मचारी हरिदास वऱ्हाड, हवेलीचे पोलिस उपनिरीक्षक सुभाष गिरे, हवालदार अशोक तारू, नांदेड सिटीचे दीपक सपकाळ व हवेली आपत्ती व्यवस्थापनचे सदस्य तानाजी भोसले. संजय चोरघे, योगेश गोपी व स्थानिकांनी मृत सुमित पवळे याचा मृतदेह पाण्याबाहेर काढला. सुमित हा पुणे मनपामध्ये रोजंदारीवर कामास होता. तो कोल्हेवाडी येथे आई, वडील, भाऊ व भावजय यांच्यासमवेत राहत होता. माझी पुणे ग्रामीण आवृत्ती ०१ मार्च, २०२६ पान क्र. १ सुरक्षारक्षकाच्या सतर्कतेमुळे युवती सुखरूप परतली घरी हरिदास कुंडलिकराव वऱ्हाड हे भारतीय समाज सुधारक तसेच समाजरत्न पुरस्कार प्राप्त वेक्तिमहत्व आहेत.महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील खडकवासला धरण परिसरात कार्यरत असलेले सुरक्षारक्षक व आपत्ती व्यवस्थापन कार्यकर्ते आहेत. त्यांनी धोकादायक परिस्थितीत अनेक नागरिकांना मदत करून जीवितहानी टाळण्याचे कार्य केले आहे. विशेषतः आत्महत्येच्या प्रयत्नांतून नागरिकांना वाचवणे, अपघातग्रस्तांना मदत करणे तसेच पाण्यात वाहून आलेल्या मृतदेहांचा शोध घेऊन संबंधित यंत्रणांना सहकार्य करणे, या कामांमुळे त्यांची दखल घेण्यात आली आहे. मार्च २०२६ मध्ये जुन्नर येथे आयोजित एका विशेष कार्यक्रमात महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांवरील आपत्ती व्यवस्थापनात कार्य करणाऱ्या व्यक्तींचा सन्मान करण्यात आला. या कार्यक्रमात हरिदास वऱ्हाड यांचा समावेश होता. या कार्यक्रमाचे वृत्तांकन मराठी दैनिक प्रभात मध्ये प्रकाशित झाले होते. खडकवासला धरण परिसरात त्यांनी वेळोवेळी केलेल्या बचावकार्यामुळे स्थानिक नागरिकांमध्ये त्यांची ओळख एक कर्तव्यदक्ष व तत्पर सुरक्षारक्षक म्हणून निर्माण झाली आहे. कार्य खडकवासला धरण परिसरात बचावकार्य आत्महत्येच्या प्रयत्नांतील नागरिकांचे जीव वाचवणे अपघातग्रस्तांना तातडीची मदत पोलिस व स्थानिक प्रशासनाला आपत्ती व्यवस्थापनात सहकार्य गौरव व सन्मान गड-किल्ल्यांवरील आपत्ती व्यवस्थापन कार्यासाठी सन्मान (२०२६) संदर्भ दैनिक प्रभात, पुणे ग्रामीण आवृत्ती, २० मार्च २०२६, पृष्ठ १६. <references /> hp0mp81s8vgzu9rbh6pvbxurox7ljm8 0 381015 2692415 2691856 2026-07-03T14:14:17Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2692415 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''दयानंद रायू मांद्रेकर'''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindustantimes.com/interactives/election-candidates-2017/goa/siolim/|title=Find out who is contesting from Siolim, Goa|access-date=2026-06-30|archive-date=2024-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20241130153653/https://www.hindustantimes.com/interactives/election-candidates-2017/goa/siolim/|url-status=dead}}</ref> हे एक भारतीय राजकारणी आहेत ज्यांनी [[शिवोली विधानसभा मतदारसंघ|शिवोली मतदारसंघाचे]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news9live.com/elections/goa-state-assembly-election-2022/siolim-election-result-2022-live-updates-goa-mla-vidhan-sabha-vote-counting-today-party-candidate-constituency-wise-winner-loser-158106|title=Siolim Election Final Result 2022: Congress' Delilah Lobo defeats four-time MLA Dayanand Mandrekar of BJP|last=News9 Staff|date=2022-03-10|website=NEWS9LIVE|language=en|access-date=2022-07-31}}{{मृत दुवा|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> प्रतिनिधित्व करत [[गोवा विधानसभा|गोवा विधानसभेचे]] चार वेळा सदस्य म्हणून काम केले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/Mandrekar-backs-panchayats-opposing-relocation-of-casinos/articleshow/48519776.cms|title=Mandrekar backs panchayats opposing relocation of casinos|website=timesofindia.indiatimes.com|access-date=13 May 2016}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.myneta.info/goa2012/candidate.php?candidate_id=7|title=Dayanand Mandrekar (Winner) SIOLIM (NORTH GOA)|website=myneta.info|access-date=13 May 2016}}</ref> ते [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षत]] आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:गोव्याचे आमदार]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:शिवोलीचे आमदार]] qtf1przisv5qozhow8z2kg99ymjw299 0 381045 2692530 2692051 2026-07-04T06:35:32Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2692530 wikitext text/x-wiki {{बदल}} चिन्हे आणि लक्षणे हे एखाद्या [[रोग|आजार]], दुखापत किंवा स्थितीचे निदानात्मक निर्देशक असतात. चिन्हे वस्तुनिष्ठ स्वरूपाची असून ती बाह्यतः निरीक्षण करता येतात, तर लक्षणे ही रुग्णाने स्वतः अनुभवलेल्या आणि सांगितलेल्या व्यक्तिनिष्ठ तक्रारी असतात. ==निदर्शने व लक्षणे-उपसर्ग== वैद्यकशास्त्रात '''निदर्शने व लक्षणे-उपसर्ग''' ({{lang-en|Signs and symptoms}}) म्हणजे एखादा आजार, रोग, दुखापत, रोगावस्था किंवा असामान्य शारीरिक स्थिती यांची निरीक्षणातून किंवा तपासणीतून ओळखता येणारी निदर्शने (Signs) आणि रुग्णाला स्वतः अनुभवास येणारी लक्षणे-उपसर्ग (Symptoms) होय. शरीराचे तापमान सामान्यापेक्षा जास्त किंवा कमी असणे, रक्तदाब वाढलेला किंवा कमी असणे अथवा वैद्यकीय प्रतिमांकन (Medical imaging) तपासणीत दिसणारी असामान्यता ही निदर्शनांची उदाहरणे आहेत. याउलट, एखाद्या व्यक्तीला ताप आल्यासारखे वाटणे, डोकेदुखी होणे किंवा शरीराच्या इतर भागात वेदना जाणवणे, ही लक्षणे-उपसर्ग मानली जातात.<ref>{{Cite book |last1=Sadock |first1=Benjamin J. |url=https://books.google.com/books?id=ubG51n2NgfwC&pg=PA21 |title=Kaplan & Sadock's Concise Textbook of Clinical Psychiatry |last2=Sadock |first2=Virginia A. |date=2008 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |isbn=978-0-7817-8746-8 |language=en |access-date=6 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106230403/https://books.google.com/books?id=ubG51n2NgfwC&pg=PA21 |archive-date=6 January 2023 |url-status=live}}</ref> <ref>https://www.nhsinform.scot/symptoms-and-self-help/body-parts</ref> वैद्यकीय '''निदर्शन''' (Sign) म्हणजे एखाद्या रोग, दुखापत, विकार किंवा असामान्य शारीरिक स्थितीचे वस्तुनिष्ठ सूचक, जे वैद्यकीय तपासणीदरम्यान आरोग्यतज्ज्ञ निरीक्षण करून ओळखू शकतात, परंतु जे रुग्णाच्या वैयक्तिक अनुभवातून आवश्यकच जाणवत नाही.<ref>{{Cite web |title=How Infection Works, How Pathogens Make Us Sick — The National Academies |url=http://needtoknow.nas.edu/id/infection/how-pathogens-make-us-sick/#:~:text=White%20blood%20cells,%20antibodies,%20and,the%20infection%20from%20the%20body. |access-date=2024-11-29 |website=needtoknow.nas.edu |archive-date=2020-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416102129/http://needtoknow.nas.edu/id/infection/how-pathogens-make-us-sick/#:~:text=White%20blood%20cells,%20antibodies,%20and,the%20infection%20from%20the%20body. |url-status=dead }}</ref> <ref>[यूआरएल=https://www.merriam-webster.com/dictionary/sign]</ref> ही निदर्शने प्रत्यक्ष दिसणारी असू शकतात किंवा त्वचेवरील पुरळ, निळसर डाग (Bruise) यांसारखी तपासणीत आढळू शकतात. योग्य रोगनिदान करण्यात निदर्शने महत्त्वाची भूमिका बजावतात. उच्च रक्तदाब, बोटांच्या नखांचा गदांगुली (Clubbing) प्रकार, डळमळीत चाल, नेत्रस्वच्छवलय (Corneal arcus) ही वैद्यकीय निदर्शनांची काही उदाहरणे आहेत. निदर्शन (Sign) आणि [[वैद्यकातील निदर्शक (Indication)|निदर्शक (Indication)]] या संज्ञा वेगळ्या आहेत. निदर्शक (Indication) म्हणजे एखादी विशिष्ट वैद्यकीय उपचारपद्धती वापरण्याचे कारण. याउलट '''लक्षण''' किंवा '''उपसर्ग''' (Symptom) म्हणजे रुग्णाला स्वतः जाणवणारा किंवा अनुभवास येणारा असामान्य बदल. उदाहरणार्थ, वेदना, चक्कर येणे, डोके हलके वाटणे इत्यादी. रुग्ण ज्या तक्रारींमुळे वैद्यकीय सल्ला घेतो, त्यांना [[प्रस्तुत लक्षण]] ({{lang-en|Presenting symptom}}) असे म्हणतात. निदर्शने आणि लक्षणे-उपसर्ग यांच्यात पूर्णपणे स्पष्ट अशी विभागणी नेहमीच नसते. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला ताप आल्याची जाणीव होणे हे लक्षण आहे; परंतु थर्मामीटरने शरीराचे तापमान वाढलेले मोजले गेल्यास तेच ताप हे रोगाचे वस्तुनिष्ठ निदर्शन ठरते.<ref>Marie T. O'Toole, ed., ''Mosby's Medical Dictionary'', 9th ed. (St. Louis, MO: Elsevier/Mosby, 2013), Kindle loc. 154641. {{ISBN|9780323085410}}</ref> सामान्यतः निदर्शने आणि लक्षणे-उपसर्ग एखाद्या विशिष्ट रोगापुरते मर्यादित नसतात. तथापि, काही विशिष्ट निदर्शने व लक्षणे एकत्र आढळल्यास त्यांवरून विशिष्ट रोगाचे निदान करण्यात मदत होते तसेच शरीराच्या कोणत्या भागात विकृती असू शकते याचा अंदाज बांधता येतो. जेव्हा काही वैशिष्ट्यपूर्ण निदर्शने आणि लक्षणे विशिष्ट स्वरूपात एकत्र दिसून एखाद्या अंतर्निहित रोग, विकार किंवा रोगावस्थेचे ठराविक चित्र निर्माण करतात, तेव्हा त्या समूहाला [[संलक्षण]] ({{lang-en|Syndrome}}) म्हणतात. एखाद्या वैद्यकीय संशोधकाने अशा संलक्षणामागील एक किंवा अधिक कारणांचे स्पष्टीकरण दिल्यास त्या संशोधकाच्या नावावरून संलक्षणाचे नामकरण केले जाऊ शकते, जसे [[डाउन संलक्षण]] किंवा [[नूनान संलक्षण]]. इतर काही संलक्षणांना, उदा. [[तीव्र हृदयावरण संलक्षण]] (Acute coronary syndrome), एकापेक्षा अधिक कारणे असू शकतात. निदर्शने आणि लक्षणे-उपसर्ग या संज्ञांचा उपयोग केवळ रोगांसाठीच नव्हे, तर इतर शारीरिक अवस्थांचे वर्णन करण्यासाठीही केला जातो. उदाहरणार्थ, [[गर्भधारणेची निदर्शने व लक्षणे]] किंवा [[निर्जलीकरण]]ाची लक्षणे. काही वेळा एखादा रोग कोणतीही निदर्शने किंवा लक्षणे न दाखवता शरीरात अस्तित्वात असू शकतो; अशा अवस्थेला [[लक्षणविरहित]] ({{lang-en|Asymptomatic}}) असे म्हणतात.<ref name="MW">{{वेब संदर्भ |शीर्षक=Definition of ASYMPTOMATIC |यूआरएल=https://www.merriam-webster.com/dictionary/asymptomatic |संकेतस्थळ=www.merriam-webster.com |भाषा=en}}</ref> अशा प्रकारचे रोग किंवा विकार तपासण्यांद्वारे, विशेषतः प्रतिमांकन (Imaging) तपासण्यांद्वारे, शोधले जाऊ शकतात. [[संसर्गजन्य रोग]] लक्षणविरहित असला तरी तो इतर व्यक्तींमध्ये प्रसारित होऊ शकतो.<ref name="MW"/> संदर्भ {{संदर्भसूची}} {{रोगावस्थांचे वर्णन करणाऱ्या वैद्यकीय संज्ञा}} [[वर्ग:वैद्यकीय निदर्शने]] [[वर्ग:लक्षणे व उपसर्ग]] ea3dmwzuj4izydiryytmdeu1wywtsbo 0 381071 2692496 2692133 2026-07-03T22:56:44Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2692496 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of England.svg | team1_name = इंग्लंड | team2_image = Flag of India.svg | team2_name = भारत | from_date = १ | to_date = १९ जुलै २०२६ | team1_captain = [[हॅरी ब्रूक]] | team2_captain = [[शुभमन गिल]] (आं.ए.दि.)<br />[[श्रेयस अय्यर]] (आं.टी२०) | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = | team2_ODIs_won = | team1_ODIs_most_runs = | team2_ODIs_most_runs = | team1_ODIs_most_wickets = | team2_ODIs_most_wickets = | player_of_ODI_series = | no_of_twenty20s = 5 | team1_twenty20s_won = | team2_twenty20s_won = | team1_twenty20s_most_runs = | team2_twenty20s_most_runs = | team1_twenty20s_most_wickets = | team2_twenty20s_most_wickets = | player_of_twenty20_series = }} [[भारतीय क्रिकेट संघ]] [[इंग्लंड क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध खेळण्यासाठी जुलै २०२६ मध्ये इंग्लंडचा दौरा करत आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/england-unveil-blockbuster-schedule-for-summer-of-2026 |trans-title= इंग्लंडतर्फे २०२६ च्या उन्हाळी हंगामासाठी भव्य क्रिकेट वेळापत्रक जाहीर|title=England unveil blockbuster schedule for summer of 2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=२ जुलै २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/135107/india-to-tour-england-again-in-2026-for-white-ball-series |trans-title=२०२६ मध्ये भारत पुन्हा एकदा 'व्हाईट-बॉल' मालिकेसाठी इंग्लंडचा दौरा करणार आहे. |title=India to tour England again in 2026 for white-ball series |work=[[क्रिकबझ्झ]] |access-date=२ जुलै २०२६}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि पाच [[आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२०]] सामने खेळवले जातील.<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/13401037/england-to-host-five-countries-in-blockbuster-2026-summer-of-international-cricket |trans-title=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटच्या ब्लॉकबस्टर २०२६ उन्हाळ्यात इंग्लंड पाच देशांचे यजमानपद भूषवणार |title=England to host five countries in blockbuster 2026 summer of international cricket |work=स्काय स्पोर्ट्स |access-date=२ जुलै २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title=पुरुषांचा भविष्यातील दौऱ्याचा कार्यक्रम |title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=२ जुलै २०२६ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |archive-date=2022-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |url-status=dead }}</ref> जुलै २०२५ मध्ये, [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाने २०२६ च्या घरच्या आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा एक भाग म्हणून या दौऱ्याच्या सामन्यांची पुष्टी केली.<ref>{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4320034/england-cricket-fixtures-for-2026-international-summer-announced |trans-title=२०२६ च्या आंतरराष्ट्रीय उन्हाळ्यासाठी इंग्लंड क्रिकेट सामने जाहीर|title=England Cricket fixtures for 2026 international summer announced |work=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=२ जुलै २०२६}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left" |- !colspan="2" |{{cr|ENG}} !colspan="2" |{{cr|IND}} |- !आं.ए.दि. !आं.टी२०<ref>{{cite web |access-date=26 June 2025 |trans-title= भारताविरुद्धच्या 'वायटॅलिटी' आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यांसाठी इंग्लंडच्या पुरुष संघाची घोषणा |title=England Men's squad named for Vitality IT20s against India|url=https://www.ecb.co.uk/news/4525017/england-mens-squad-named-for-vitality-it20s-against-india |work=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]}}</ref> !आं.ए.दि.<ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2026/news/55556358/|trans-title= इंग्लंड दौऱ्यासाठी भारताचा एकदिवसीय संघ जाहीर |title=India’s ODI squad for the England tour announced |work=[[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date=२ जुलै २०२६}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2026/news/55556347/team-india-senior-men-and-india-a-squads-announced|trans-title= टीम इंडिया (वरिष्ठ पुरुष) आणि इंडिया 'अ' संघांची घोषणा |title=Team India (Senior Men) and India A squads announced |work=[[ भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date= २ जुलै २०२६}}</ref> |- style="vertical-align:top" | | * [[हॅरी ब्रूक]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आदिल रशीद]] * [[जेकब बेथेल]] * [[जेम्स कोल्स]] * [[जॉर्डन कॉक्स]] * [[जोफ्रा आर्चर]] * [[जॉश टँग]] * [[जोस बटलर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[टॉम बँटन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[फिल सॉल्ट]] * [[रेहान अहमद]] * [[लियाम डॉसन]] * [[ल्यूक वुड]] * [[विल जॅक्स]] * [[साकिब महमूद]] * [[सॅम कुरन]] * [[सोनी बेकर]] | * [[शुभमन गिल]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अक्षर पटेल]] * [[अर्शदीप सिंग]] * [[इशान किशन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[कुलदीप यादव]] * [[केएल राहुल]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[गुरनूर ब्रार]] * [[जसप्रीत बुमराह]] * <s>[[नितीशकुमार रेड्डी]]</s> * [[प्रसिद्ध कृष्ण]] * [[रोहित शर्मा]] * [[विराट कोहली]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[हर्षित राणा]] | * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[टिळक वर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अक्षर पटेल]] * [[अभिषेक शर्मा]] * [[अर्शदीप सिंग]] * [[इशान किशन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[नितीशकुमार रेड्डी]]</s> * [[प्रिन्स यादव]] * [[मोहम्मद सिराज]] * [[रवी बिश्नोई]] * [[वरुण चक्रवर्ती]] * [[वैभव सूर्यवंशी]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[शिवम दुबे]] * [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[सुर्यांश शेडगे]] * [[हर्षित राणा]] |} २३ जून रोजी, डाव्या मांडीच्या स्नायूंच्या दुखापतीमुळे [[नितीश कुमार रेड्डी]] मालिकेतून बाहेर पडला आणि त्याच्या जागी [[सूर्यांश शेडगे]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web|url=https://www.bcci.tv/articles/2026/news/55556360/suryansh-shedge-replaces-nitish-kumar-reddy-in-india-s-squads-for-ireland-and-england-series |trans-title= आयर्लंड आणि इंग्लंड मालिकांसाठीच्या भारतीय संघात नितीश कुमार रेड्डीच्या जागी सूर्यांश शेडगेची निवड. |title=Suryansh Shedge replaces Nitish Kumar Reddy in India's squads for Ireland and England series |work=[[ भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] |access-date= २ जुलै २०२६}}</ref> == आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका == ===१ला आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १ जुलै २०२६ | time = १७:३० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = {{cr|ENG}} | score1 = १८९/७ (२० षटके) | runs1 = [[श्रेयस अय्यर]] ६८ (४७) | wickets1 = [[सकीब महमुद]] ३/३३ (४ षटके) | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = अनिर्णित | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496574.html धावफलक] | venue = [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ल-स्ट्रीट]] | umpires = [[माइक बर्न्स]] (इं) आणि [[ग्रॅहाम लॉइड]] (इं) | motm = | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही. | notes = [[अभिषेक शर्मा]]ने (भारत) आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यांमध्ये आपला १०० वा षटकार ठोकला. तसेच, हा पराक्रम करणारा तो सर्वात वेगवान फलंदाज ठरला.<ref>{{cite web |access-date=1 जुलै २०२६ |trans-title=अभिषेक शर्माचा आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये विक्रम; १०० षटकार ठोकणारा सर्वात जलद फलंदाज ठरला. |title=Abhishek Sharma breaks T20I record, becomes fastest batter to hit 100 sixes feat|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/abhishek-sharma-t20i-record-fastest-batter-100-sixes-10761337 |website=द इंडियन एक्सप्रेस}}</ref> }} ===२रा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ४ जुलै २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|ENG}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496575.html धावफलक] | venue = [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] | umpires = [[ग्रॅहाम लॉइड]] (इं) आणि [[मार्टिन सॅगर्स]] (इं) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===३रा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ७ जुलै २०२६ | time = १७:३० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|ENG}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496576.html धावफलक] | venue = [[ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] | umpires = [[मार्टिन सॅगर्स]] (इं) आणि [[रसेल वॉरेन]] (इं) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===४था आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ जुलै २०२६ | time = १७:३० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|ENG}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496577.html धावफलक] | venue = [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] | umpires = [[माइक बर्न्स]] (इं) आणि [[रसेल वॉरेन]] (इं) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===५वा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ११ जुलै २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|ENG}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496578.html धावफलक] | venue = [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)| रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] | umpires = [[ग्रॅहाम लॉइड]] (इं) आणि [[रसेल वॉरेन]] (इं) | motm = | toss = | rain = | notes = }} == आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका== ===१ला आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १४ जुलै २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|ENG}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496579.html धावफलक] | venue = [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान| एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] | umpires = [[माइक बर्न्स]] (इं) आणि [[कुमार धर्मसेना]] (श्री) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===२रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १६ जुलै २०२६ | time = १३:०० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|ENG}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496580.html धावफलक] | venue = [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] | umpires = [[सॅम नोजास्की]] (ऑ) आणि [[रसेल वॉरेन]] (इं) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===३रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १९ जुलै २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|ENG}} | team2 = {{cr|IND}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496581.html धावफलक] | venue = [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] | umpires = [[कुमार धर्मसेना]] (श्री) आणि [[मार्टिन सॅगर्स]] (इं) | motm = | toss = | rain = | notes = }} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/india-in-england-2026-1496488 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे इंग्लंड दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट संघाचे इंग्लंड दौरे]] [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|इंग्लंड]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे इंग्लंड दौरे]] n0d64yz0bhmpu8s75u4mwffbydcrr6m 0 381095 2692454 2692385 2026-07-03T17:42:49Z अभय नातू 206 /* निकाल */ 2692454 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''गोवा विधानसभा निवडणूका''' जून १९९९ मध्ये झाल्या.<ref>{{cite news|url=https://www.proquest.com/docview/741844291|title=Goa polls become prestige issue as curtain-raiser to LS elections|date=1999-05-28|work=The Times of India|id={{ProQuest|741844291}}|access-date=29 February 2024}}</ref><ref>[https://www.goavidhansabha.gov.in/member_past_list.php?srch_mode=QUERY&cmbassemblyid=3 Goa Vidhan Sabha]</ref><ref>[https://eci.gov.in/files/file/3852-goa-1999/ Election Commission India]</ref> == निवडणुकीतील पक्ष == {| class="wikitable" !क्र. ! पक्ष ! ध्वज ! चिन्ह ! नेता ! जागांसाठी स्पर्धा !जागा जिंकल्या |- | style="background:{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | १ | style="text-align:center" | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |[[चित्र:INC_Flag_Official.jpg|50x50अंश]] |[[चित्र:INC_Logo.png|58x58अंश]] | style="text-align:center" | [[लुइझिनो फलेरो]] | style="text-align:center" | ४० |२१ |- | style="background:{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | २ | style="text-align:center" | [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पार्टी]] |[[चित्र:BJP_flag.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Lotus_flower_symbol.svg|50x50अंश]] | style="text-align:center" | [[मनोहर पर्रीकर]] | style="text-align:center" | ३९ |१० |- | style="background:{{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | ३ | style="text-align:center" | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]] |[[चित्र:Blank.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Indian_Election_Symbol_Lion.svg|50x50अंश]] | style="text-align:center" | [[शशिकला काकोडकर]] | style="text-align:center" | १७ |४ |- | style="background:{{गोवा राजीव काँग्रेस पार्टी/meta/color}}" | ४ | style="text-align:center" | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष]] |[[चित्र:Blank.svg|50x50अंश]] | | style="text-align:center" | [[विल्फ्रेड डिसूझा]] | style="text-align:center" | १४ |२ |- | style="background:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | ५ | style="text-align:center" | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष]] |[[चित्र:Blank.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Indian_Election_Symbol_Two_Leaves.png|50x50अंश]] | style="text-align:center" | [[चर्चिल आलेमाव]] | style="text-align:center" | ११ |२ |} == निकाल == निवडणुकीत विजयी झालेल्या आमदारांची यादी खालीलप्रमाणे आहे.<ref>[http://www.elections.in/goa/assembly-constituencies/1999-election-results.html List of Successful Candidates in Goa Assembly Election in 1999]</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ! colspan="२" |मतदारसंघ !! मतदान !! colspan="५" |विजेता !! colspan="५" |उप-विजेता !! rowspan="२" data-sort-type="number" |अंतर |- !क्र. !!नाव !!% !!उमेदवार !! colspan="२" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% !!उमेदवार !! colspan="२" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% |- |१ |[[मांद्रे विधानसभा मतदारसंघ|मांद्रे]] |७३.३२% |[[रमाकांत खलप]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" width="४px" | |५,४०१ |३९.६% |परब संगीता गोपाळ | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" width="४px" | |४,२१९ |३०.९४% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | १,१८२ |- |२ |[[पेडणे विधानसभा मतदारसंघ|पेडणे]] |७२.७२% |[[जितेंद्र देशप्रभू|जितेंद्र रघुराज देशप्रभू]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,१२९ |४१.३२% |कोतकर परशुराम नागेश | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,९६३ |३१.९३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,१६६ |- |३ |दर्गाळी |६८.२४% |[[मनोहर आजगावकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,३२८ |४२.९२% |धारगळकर बाळकृष्ण आत्माराम | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,२३२ |३२.०५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,०९६ |- |४ |[[थिविम विधानसभा मतदारसंघ|थिविम]] |६७.४३% |[[दयानंद नार्वेकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,९८९ |४१.१७% |हलर्णकर नीलकांत रामनाथ | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष|राजीव काँग्रेस]] | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |४,३३३ |२५.५३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,६NT६ |- |५ |[[म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ|म्हापसा]] |६१.०६% |[[फ्रान्सिस डिसूझा]] | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष|राजीव काँग्रेस]] | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |५,६०२ |३६.२% |नाटेकर गुरुदास भालचंद्र | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,०२७ |२६.०२% | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" |१,५७५ |- |६ |[[शिवोली विधानसभा मतदारसंघ|शिवोली]] |६७.०६% |[[दयानंद मांद्रेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,४५५ |२७.१३% |मार्क्स मिल्टन ऑलिंपियो | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,६६३ |२२.३% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |७९२ |- |७ |[[कळंगुट विधानसभा मतदारसंघ|कळंगुट]] |६६.३३% |[[सुरेश परुळेकर|सुरेश विश्वनाथ परुळेकर]] | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |७,६७० |४६.३६% |[[तोमाझिन्हो कार्डोझो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,९२१ |४१.८३% | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | ७४९ |- |८ |[[साळगांव विधानसभा मतदारसंघ|साळगांव]] |६७.६७% |[[विल्फ्रेड डिसूझा]] | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष|राजीव काँग्रेस]] | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |५,००६ |३५.९४% |कलंगुटकर दिलीप सोनू | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,५४२ |३२.६१% | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" |४६४ |- |९ |[[हळदोणे विधानसभा मतदारसंघ|हळदोणे]] |६१.३३% |[[उल्हास असनोडकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,५८७ |३६.६९% |हळणकर विश्वनाथ रोहिदास | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,७३८ |१५.२५% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३,८४९ |- |१० |[[पणजी विधानसभा मतदारसंघ|पणजी]] |५६.२७% |[[मनोहर पर्रीकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,३९६ |५१.५३% |केशव प्रभू | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,६४७ |२५.२८% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |२,७४९ |- |११ |[[ताळगांव विधानसभा मतदारसंघ|ताळगांव]] |६०.३६% |[[सोमनाथ जुवारकर|सोमनाथ दत्ता झुवरकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,२८८ |५२.७१% |सुभाष साळकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,४६१ |४१.०९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | १,८२७ |- |१२ |[[सांता क्रुझ विधानसभा मतदारसंघ|सांता क्रुझ]] |६६.९७% |[[व्हिक्टोरिया फर्नांडिस]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,८२९ |५०.७८% |अनिल होबळे | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,४४२ |१९.८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस}} " |५,३८७ |- |१३ |[[सेंट आंद्रे विधानसभा मतदारसंघ|सेंट आंद्रे]] |७२.०७% |[[फ्रान्सिस्को सिल्वेरा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस}}" | |७,०८० |४५.५% |अविनाश कामत | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,३७६ |२८.१२% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,७०४ |- |१४ |[[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंभारजुवा]] |६४.७६% |[[निर्मला सावंत|निर्मला प्रभाकर सावंत]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,००४ |३७.१८% |गोविंद पार्वतकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,१५४ |३१.९२% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | ८५० |- |१५ |[[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|डिचोली]] |७३.१३% |[[पांडुरंग राऊत]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,०८९ |३३.०४% |[[राजेश पाटणेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,९९९ |३२.४६% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | ९० |- |१६ |[[मये विधानसभा मतदारसंघ|मये]] |७२.७३% |[[प्रकाश फडते]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,४२० |२७.१६% |मुरारी चोपडेकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,५८२ |२०.५१% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |८३८ |- |१७ |पाले |७१.४८% |[[सुरेश आमोणकर (राजकारणी)|सुरेश आमोणकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,१NT६ |४४.४१% |गुरुदास गवस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,८०५ |२९.८२% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |२,३५१ |- |१८ |[[पर्ये विधानसभा मतदारसंघ|पर्ये]] |७४.६२% |[[प्रतापसिंह राणे]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,८६५ |५२.९३% |संतोबा देसाई | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,४०७ |२२.९३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | ४,४५८ |- |१९ |[[वाळपाई विधानसभा मतदारसंघ|वाळपाई]] |७१.१२% |[[व्यंकटेश देसाई]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,१७७ |३८.०१% |[[नरहरी हळदणकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,३२३ |३०.२४% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |८५४ |- |२० |[[फोंडा विधानसभा मतदारसंघ|फोंडा]] |६६.७९% |[[रवी नाईक]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,३४९ |४८.७२% |यशवंत खेडेकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,३१३ |२७.६९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४,०३६ |- |२१ |[[प्रियोळ विधानसभा मतदारसंघ|प्रियोळ]] |७३.०१% |[[विश्वास सातारकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,NT३ |३७.२९% |[[काशिनाथ जाल्मी]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,५९३ |२६.१% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | १,९७० |- |२२ |[[मडकाई विधानसभा मतदारसंघ|मडकई]] |७३.८४% |[[सुदिन ढवळीकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,५३७ |३८.९४% |[[श्रीपाद नाईक]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,८४३ |३४.८% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |६९४ |- |२३ |[[शिरोडा विधानसभा मतदारसंघ|शिरोडा]] |७५.७९% |[[सुभाष शिरोडकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,५४८ |५६.५६% |मनोहर नाईक | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,३३९ |३७.५५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |३,२०९ |- |२४ |[[मुरगांव विधानसभा मतदारसंघ|मुरगांव]] |५२.४३% |[[शेख हसन हारून]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,७२१ |२९.६५% |अर्चना कोचरेकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,६९८ |२३.२३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,०२३ |- |२५ |[[वास्को द गामा विधानसभा मतदारसंघ|वास्को द गामा]] |५१.८९% |[[जोस फिलिप डिसूझा]] | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |५,६९१ |३३.११% |[[राजेंद्र आर्लेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,१८३ |२४.३४% | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" |१,५०८ |- |२६ |[[कुठ्ठाळी विधानसभा मतदारसंघ|कुठ्ठाळी]] |६२.४% |[[माविन गुदिन्हो| canम्हणून मॉविन गोडिन्हो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,२३० |४१.०६% |दौरादो हर्कुलानो टी. | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |६,१२९ |३४.८१% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,१०१ |- |२७ |Loutolim | - |[[अलेक्सो सिक्वेरा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | colspan="८" style="background:#dcdcdc; text-align:center;" |'''''बिनविरोध निवडून आले''''' |- |२८ |[[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|बाणावली]] |६०.९९% |[[चर्चिल आलेमाव]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,६२५ |६६.८% |राधाराव ग्रासियस | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |३,७८८ |२९.३४% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४,८३७ |- |२९ |[[फातोर्डा विधानसभा मतदारसंघ|फातोर्डा]] |५५.३८% |[[लुईस ॲलेक्स कार्डोज|कार्डोज लुईस ॲलेक्स फ्लोरेन्स]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,१६४ |४७.७६% |अशोक कोरगावकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,४२१ |२९.४८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,७४३ |- |३० |[[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|मडगांव]] |५२.७२% |[[दिगंबर कामत]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,५४९ |५८.४५% |एम.के. शेख | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,२७२ |३३.०८% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३,२७७ |- |३१ |[[कुडतरी विधानसभा मतदारसंघ|कुडतरी]] |५९.% |[[फ्रांसिस्को सार्डिन्हा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |१०,८४३ |८३.६६% |ॲन्टोनियो गौनकर | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |१,२९३ |९.९८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | ९,५५० |- |३२ |[[naवेली विधानसभा मतदारसंघ|नावेली]] |५६.३% |[[लुइझिनो फलेरो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |१२,०५४ |७५.४८% |जिना शेख | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |२,२९३ |१४.३६% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |९,७६१ |- |३३ |[[वेळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|वेळ्ळी]] |५९.३१% |[[फिलिप नेरी रॉड्रिग्ज]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,८२९ |६५.८३% |[[मनू फर्नांडिस (राजकारणी)|मनू फर्नांडिस]] | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष|राजीव काँग्रेस]] | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |२,५NT७ |२१.५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |५,२७२ |- |३४ |[[कुंकळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|कुंकळ्ळी]] |५६.६५% |[[अरेसियो डिसूझा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,४८१ |४३.९३% |जुलिओ डिसील्व्हा | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,२६७ |२६.१९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,२१४ |- |३५ |[[सावर्डे विधानसभा मतदारसंघ|सावर्डे]] |६६.८८% |[[विनय दिनू तेंडुलकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,६०० |२९.२८% |गणेश गावकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,९२४ |२४.९७% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | ६७६ |- |३६ |[[सांगे विधानसभा मतदारसंघ|सांगे]] |६८.६% |[[प्रभाकर गावकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,४९८ |२८.७९% |सत्यवान देसाई | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,७११ |२२.३१% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |७८७ |- |३७ |[[कुडचडे विधानसभा मतदारसंघ|कुडचडे]] |६६.४३% |[[रामराव देसाई]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,६४० |४६.९५% |डॉम्नीक फर्नांडीस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,२७१ |४४.६८% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३६९ |- |३८ |[[केपें विधानसभा मतदारसंघ|केपें]] |६६.६४% |[[प्रकाश वेळीप]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,६४८ |३६.६२% |राऊल परेरा | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,५०९ |३५.७२% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | १३९ |- |३९ |[[काणकोण विधानसभा मतदारसंघ|काणकोण]] |७४.१७% |[[संजय बांदेकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,८४९ |३७.३७% |विजय पै खोत | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,६७८ |३६.०५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | १७१ |- |४० |Poinguinim |७६.३५% |[[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |४,८६० |४५.०४% |[[गोविंद रघुचंद्र आचार्य]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,२०१ |२९.६६% | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" |१,६५९ |- |} == सरकारची स्थापना == [[लुइझिनो फलेरो]] यांच्या नेतृत्वाखाली [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने]] सरकार स्थापन केले, जे १६९ दिवस टिकले. [[फ्रांसिस्को सार्डिन्हा]] यांनी [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] फोडून [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाच्या]] मदतीने सरकार स्थापन केले, जे ३३४ दिवस टिकले. २४ ऑक्टोबर २००० रोजी, [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाने]] [[मनोहर पर्रीकर]] यांच्या नेतृत्वाखाली [[गोवा|गोव्यात]] आपले पहिले सरकार स्थापन केले, जे [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २००२|पुढील निवडणुका (२००२)]] होईपर्यंत १ वर्ष आणि २२३ दिवस टिकले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गोवा विधानसभा निवडणुका]] 4ndxtugmvreteyjlvnl00ivlmbe0x8n 2692455 2692454 2026-07-03T17:44:00Z अभय नातू 206 /* निकाल */ 2692455 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''गोवा विधानसभा निवडणूका''' जून १९९९ मध्ये झाल्या.<ref>{{cite news|url=https://www.proquest.com/docview/741844291|title=Goa polls become prestige issue as curtain-raiser to LS elections|date=1999-05-28|work=The Times of India|id={{ProQuest|741844291}}|access-date=29 February 2024}}</ref><ref>[https://www.goavidhansabha.gov.in/member_past_list.php?srch_mode=QUERY&cmbassemblyid=3 Goa Vidhan Sabha]</ref><ref>[https://eci.gov.in/files/file/3852-goa-1999/ Election Commission India]</ref> == निवडणुकीतील पक्ष == {| class="wikitable" !क्र. ! पक्ष ! ध्वज ! चिन्ह ! नेता ! जागांसाठी स्पर्धा !जागा जिंकल्या |- | style="background:{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | १ | style="text-align:center" | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |[[चित्र:INC_Flag_Official.jpg|50x50अंश]] |[[चित्र:INC_Logo.png|58x58अंश]] | style="text-align:center" | [[लुइझिनो फलेरो]] | style="text-align:center" | ४० |२१ |- | style="background:{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | २ | style="text-align:center" | [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पार्टी]] |[[चित्र:BJP_flag.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Lotus_flower_symbol.svg|50x50अंश]] | style="text-align:center" | [[मनोहर पर्रीकर]] | style="text-align:center" | ३९ |१० |- | style="background:{{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | ३ | style="text-align:center" | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]] |[[चित्र:Blank.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Indian_Election_Symbol_Lion.svg|50x50अंश]] | style="text-align:center" | [[शशिकला काकोडकर]] | style="text-align:center" | १७ |४ |- | style="background:{{गोवा राजीव काँग्रेस पार्टी/meta/color}}" | ४ | style="text-align:center" | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष]] |[[चित्र:Blank.svg|50x50अंश]] | | style="text-align:center" | [[विल्फ्रेड डिसूझा]] | style="text-align:center" | १४ |२ |- | style="background:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | ५ | style="text-align:center" | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष]] |[[चित्र:Blank.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Indian_Election_Symbol_Two_Leaves.png|50x50अंश]] | style="text-align:center" | [[चर्चिल आलेमाव]] | style="text-align:center" | ११ |२ |} == निकाल == निवडणुकीत विजयी झालेल्या आमदारांची यादी खालीलप्रमाणे आहे.<ref>[http://www.elections.in/goa/assembly-constituencies/1999-election-results.html List of Successful Candidates in Goa Assembly Election in 1999]</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ! colspan="2" |मतदारसंघ !! मतदान !! colspan="5" |विजेता !! colspan="5" |उप-विजेता !! rowspan="2" data-sort-type="number" |अंतर |- !क्र. !!नाव !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% |- |१ |[[मांद्रे विधानसभा मतदारसंघ|मांद्रे]] |७३.३२% |[[रमाकांत खलप]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" width="4px" | |५,४०१ |३९.६% |परब संगीता गोपाळ | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" width="4px" | |४,२१९ |३०.९४% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | १,१८२ |- |२ |[[पेडणे विधानसभा मतदारसंघ|पेडणे]] |७२.७२% |[[जितेंद्र देशप्रभू|जितेंद्र रघुराज देशप्रभू]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,१२९ |४१.३२% |कोतकर परशुराम नागेश | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,९६३ |३१.९३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,१६६ |- |३ |दर्गाळी |६८.२४% |[[मनोहर आजगावकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,३२८ |४२.९२% |धारगळकर बाळकृष्ण आत्माराम | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,२३२ |३२.०५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,०९६ |- |४ |[[थिविम विधानसभा मतदारसंघ|थिविम]] |६७.४३% |[[दयानंद नार्वेकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,९८९ |४१.१७% |हलर्णकर नीलकांत रामनाथ | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष|राजीव काँग्रेस]] | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |४,३३३ |२५.५३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,६०६ |- |५ |[[म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ|म्हापसा]] |६१.०६% |[[फ्रान्सिस डिसूझा]] | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष|राजीव काँग्रेस]] | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |५,६०२ |३६.२% |नाटेकर गुरुदास भालचंद्र | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,०२७ |२६.०२% | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" |१,५७५ |- |६ |[[शिवोली विधानसभा मतदारसंघ|शिवोली]] |६७.०६% |[[दयानंद मांद्रेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,४५५ |२७.१३% |मार्क्स मिल्टन ऑलिंपियो | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,६६३ |२२.३% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |७९२ |- |७ |[[कळंगुट विधानसभा मतदारसंघ|कळंगुट]] |६६.३३% |[[सुरेश परुळेकर|सुरेश विश्वनाथ परुळेकर]] | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |७,६७० |४६.३६% |[[तोमाझिन्हो कार्डोझो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,९२१ |४१.८३% | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | ७४९ |- |८ |[[साळगांव विधानसभा मतदारसंघ|साळगांव]] |६७.६७% |[[विल्फ्रेड डिसूझा]] | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष|राजीव काँग्रेस]] | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |५,००६ |३५.९४% |कलंगुटकर दिलीप सोनू | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,५४२ |३२.६१% | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" |४६४ |- |९ |[[हळदोणे विधानसभा मतदारसंघ|हळदोणे]] |६१.३३% |[[उल्हास असनोडकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,५८७ |३६.६९% |हळणकर विश्वनाथ रोहिदास | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,७३८ |१५.२५% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३,८४९ |- |१० |[[पणजी विधानसभा मतदारसंघ|पणजी]] |५६.२७% |[[मनोहर पर्रीकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,३९६ |५१.५३% |केशव प्रभू | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,६४७ |२५.२८% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |२,७४९ |- |११ |[[ताळगांव विधानसभा मतदारसंघ|ताळगांव]] |६०.३६% |[[सोमनाथ जुवारकर|सोमनाथ दत्ता झुवरकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,२८८ |५२.७१% |सुभाष साळकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,४६१ |४१.०९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | १,८२७ |- |१२ |[[सांता क्रुझ विधानसभा मतदारसंघ|सांता क्रुझ]] |६६.९७% |[[व्हिक्टोरिया फर्नांडिस]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,८२९ |५०.७८% |अनिल होबळे | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,४४२ |१९.८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस}} " |५,३८७ |- |१३ |[[सेंट आंद्रे विधानसभा मतदारसंघ|सेंट आंद्रे]] |७२.०७% |[[फ्रान्सिस्को सिल्वेरा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस}}" | |७,०८० |४५.५% |अविनाश कामत | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,३७६ |२८.१२% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,७०४ |- |१४ |[[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंभारजुवा]] |६४.७६% |[[निर्मला सावंत|निर्मला प्रभाकर सावंत]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,००४ |३७.१८% |गोविंद पार्वतकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,१५४ |३१.९२% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | ८५० |- |१५ |[[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|डिचोली]] |७३.१३% |[[पांडुरंग राऊत]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,०८९ |३३.०४% |[[राजेश पाटणेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,९९९ |३२.४६% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | ९० |- |१६ |[[मये विधानसभा मतदारसंघ|मये]] |७२.७३% |[[प्रकाश फडते]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,४२० |२७.१६% |मुरारी चोपडेकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,५८२ |२०.५१% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |८३८ |- |१७ |पाले |७१.४८% |[[सुरेश आमोणकर (राजकारणी)|सुरेश आमोणकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,१NT६ |४४.४१% |गुरुदास गवस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,८०५ |२९.८२% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |२,३५१ |- |१८ |[[पर्ये विधानसभा मतदारसंघ|पर्ये]] |७४.६२% |[[प्रतापसिंह राणे]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,८६५ |५२.९३% |संतोबा देसाई | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,४०७ |२२.९३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | ४,४५८ |- |१९ |[[वाळपाई विधानसभा मतदारसंघ|वाळपाई]] |७१.१२% |[[व्यंकटेश देसाई]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,१७७ |३८.०१% |[[नरहरी हळदणकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,३२३ |३०.२४% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |८५४ |- |२० |[[फोंडा विधानसभा मतदारसंघ|फोंडा]] |६६.७९% |[[रवी नाईक]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,३४९ |४८.७२% |यशवंत खेडेकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,३१३ |२७.६९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४,०३६ |- |२१ |[[प्रियोळ विधानसभा मतदारसंघ|प्रियोळ]] |७३.०१% |[[विश्वास सातारकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,NT३ |३७.२९% |[[काशिनाथ जाल्मी]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,५९३ |२६.१% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | १,९७० |- |२२ |[[मडकाई विधानसभा मतदारसंघ|मडकई]] |७३.८४% |[[सुदिन ढवळीकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,५३७ |३८.९४% |[[श्रीपाद नाईक]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,८४३ |३४.८% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |६९४ |- |२३ |[[शिरोडा विधानसभा मतदारसंघ|शिरोडा]] |७५.७९% |[[सुभाष शिरोडकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,५४८ |५६.५६% |मनोहर नाईक | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,३३९ |३७.५५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |३,२०९ |- |२४ |[[मुरगांव विधानसभा मतदारसंघ|मुरगांव]] |५२.४३% |[[शेख हसन हारून]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,७२१ |२९.६५% |अर्चना कोचरेकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,६९८ |२३.२३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,०२३ |- |२५ |[[वास्को द गामा विधानसभा मतदारसंघ|वास्को द गामा]] |५१.८९% |[[जोस फिलिप डिसूझा]] | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |५,६९१ |३३.११% |[[राजेंद्र आर्लेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,१८३ |२४.३४% | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" |१,५०८ |- |२६ |[[कुठ्ठाळी विधानसभा मतदारसंघ|कुठ्ठाळी]] |६२.४% |[[माविन गुदिन्हो| canम्हणून मॉविन गोडिन्हो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,२३० |४१.०६% |दौरादो हर्कुलानो टी. | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |६,१२९ |३४.८१% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,१०१ |- |२७ |Loutolim | - |[[अलेक्सो सिक्वेरा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | colspan="८" style="background:#dcdcdc; text-align:center;" |'''''बिनविरोध निवडून आले''''' |- |२८ |[[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|बाणावली]] |६०.९९% |[[चर्चिल आलेमाव]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,६२५ |६६.८% |राधाराव ग्रासियस | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |३,७८८ |२९.३४% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४,८३७ |- |२९ |[[फातोर्डा विधानसभा मतदारसंघ|फातोर्डा]] |५५.३८% |[[लुईस ॲलेक्स कार्डोज|कार्डोज लुईस ॲलेक्स फ्लोरेन्स]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,१६४ |४७.७६% |अशोक कोरगावकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,४२१ |२९.४८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,७४३ |- |३० |[[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|मडगांव]] |५२.७२% |[[दिगंबर कामत]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,५४९ |५८.४५% |एम.के. शेख | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,२७२ |३३.०८% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३,२७७ |- |३१ |[[कुडतरी विधानसभा मतदारसंघ|कुडतरी]] |५९.% |[[फ्रांसिस्को सार्डिन्हा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |१०,८४३ |८३.६६% |ॲन्टोनियो गौनकर | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |१,२९३ |९.९८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | ९,५५० |- |३२ |[[naवेली विधानसभा मतदारसंघ|नावेली]] |५६.३% |[[लुइझिनो फलेरो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |१२,०५४ |७५.४८% |जिना शेख | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |२,२९३ |१४.३६% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |९,७६१ |- |३३ |[[वेळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|वेळ्ळी]] |५९.३१% |[[फिलिप नेरी रॉड्रिग्ज]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,८२९ |६५.८३% |[[मनू फर्नांडिस (राजकारणी)|मनू फर्नांडिस]] | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष|राजीव काँग्रेस]] | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |२,५NT७ |२१.५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |५,२७२ |- |३४ |[[कुंकळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|कुंकळ्ळी]] |५६.६५% |[[अरेसियो डिसूझा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,४८१ |४३.९३% |जुलिओ डिसील्व्हा | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,२६७ |२६.१९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,२१४ |- |३५ |[[सावर्डे विधानसभा मतदारसंघ|सावर्डे]] |६६.८८% |[[विनय दिनू तेंडुलकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,६०० |२९.२८% |गणेश गावकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,९२४ |२४.९७% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | ६७६ |- |३६ |[[सांगे विधानसभा मतदारसंघ|सांगे]] |६८.६% |[[प्रभाकर गावकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,४९८ |२८.७९% |सत्यवान देसाई | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,७११ |२२.३१% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |७८७ |- |३७ |[[कुडचडे विधानसभा मतदारसंघ|कुडचडे]] |६६.४३% |[[रामराव देसाई]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,६४० |४६.९५% |डॉम्नीक फर्नांडीस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,२७१ |४४.६८% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३६९ |- |३८ |[[केपें विधानसभा मतदारसंघ|केपें]] |६६.६४% |[[प्रकाश वेळीप]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,६४८ |३६.६२% |राऊल परेरा | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,५०९ |३५.७२% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | १३९ |- |३९ |[[काणकोण विधानसभा मतदारसंघ|काणकोण]] |७४.१७% |[[संजय बांदेकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,८४९ |३७.३७% |विजय पै खोत | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,६७८ |३६.०५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | १७१ |- |४० |Poinguinim |७६.३५% |[[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |४,८६० |४५.०४% |[[गोविंद रघुचंद्र आचार्य]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,२०१ |२९.६६% | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" |१,६५९ |- |} == सरकारची स्थापना == [[लुइझिनो फलेरो]] यांच्या नेतृत्वाखाली [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने]] सरकार स्थापन केले, जे १६९ दिवस टिकले. [[फ्रांसिस्को सार्डिन्हा]] यांनी [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] फोडून [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाच्या]] मदतीने सरकार स्थापन केले, जे ३३४ दिवस टिकले. २४ ऑक्टोबर २००० रोजी, [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाने]] [[मनोहर पर्रीकर]] यांच्या नेतृत्वाखाली [[गोवा|गोव्यात]] आपले पहिले सरकार स्थापन केले, जे [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २००२|पुढील निवडणुका (२००२)]] होईपर्यंत १ वर्ष आणि २२३ दिवस टिकले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गोवा विधानसभा निवडणुका]] 72lgxj4gjlwv4kec3mx2eaanyjedac5 2692456 2692455 2026-07-03T17:46:03Z अभय नातू 206 /* निकाल */ 2692456 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''गोवा विधानसभा निवडणूका''' जून १९९९ मध्ये झाल्या.<ref>{{cite news|url=https://www.proquest.com/docview/741844291|title=Goa polls become prestige issue as curtain-raiser to LS elections|date=1999-05-28|work=The Times of India|id={{ProQuest|741844291}}|access-date=29 February 2024}}</ref><ref>[https://www.goavidhansabha.gov.in/member_past_list.php?srch_mode=QUERY&cmbassemblyid=3 Goa Vidhan Sabha]</ref><ref>[https://eci.gov.in/files/file/3852-goa-1999/ Election Commission India]</ref> == निवडणुकीतील पक्ष == {| class="wikitable" !क्र. ! पक्ष ! ध्वज ! चिन्ह ! नेता ! जागांसाठी स्पर्धा !जागा जिंकल्या |- | style="background:{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | १ | style="text-align:center" | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |[[चित्र:INC_Flag_Official.jpg|50x50अंश]] |[[चित्र:INC_Logo.png|58x58अंश]] | style="text-align:center" | [[लुइझिनो फलेरो]] | style="text-align:center" | ४० |२१ |- | style="background:{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | २ | style="text-align:center" | [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पार्टी]] |[[चित्र:BJP_flag.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Lotus_flower_symbol.svg|50x50अंश]] | style="text-align:center" | [[मनोहर पर्रीकर]] | style="text-align:center" | ३९ |१० |- | style="background:{{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | ३ | style="text-align:center" | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]] |[[चित्र:Blank.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Indian_Election_Symbol_Lion.svg|50x50अंश]] | style="text-align:center" | [[शशिकला काकोडकर]] | style="text-align:center" | १७ |४ |- | style="background:{{गोवा राजीव काँग्रेस पार्टी/meta/color}}" | ४ | style="text-align:center" | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष]] |[[चित्र:Blank.svg|50x50अंश]] | | style="text-align:center" | [[विल्फ्रेड डिसूझा]] | style="text-align:center" | १४ |२ |- | style="background:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | ५ | style="text-align:center" | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष]] |[[चित्र:Blank.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Indian_Election_Symbol_Two_Leaves.png|50x50अंश]] | style="text-align:center" | [[चर्चिल आलेमाव]] | style="text-align:center" | ११ |२ |} == निकाल == निवडणुकीत विजयी झालेल्या आमदारांची यादी खालीलप्रमाणे आहे.<ref>[http://www.elections.in/goa/assembly-constituencies/1999-election-results.html List of Successful Candidates in Goa Assembly Election in 1999]</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ! colspan="2" |मतदारसंघ !! मतदान !! colspan="5" |विजेता !! colspan="5" |उप-विजेता !! rowspan="2" data-sort-type="number" |अंतर |- !क्र. !!नाव !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% |- |१ |[[मांद्रे विधानसभा मतदारसंघ|मांद्रे]] |७३.३२% |[[रमाकांत खलप]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" width="4px" | |५,४०१ |३९.६% |परब संगीता गोपाळ | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" width="4px" | |४,२१९ |३०.९४% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | १,१८२ |- |२ |[[पेडणे विधानसभा मतदारसंघ|पेडणे]] |७२.७२% |[[जितेंद्र देशप्रभू|जितेंद्र रघुराज देशप्रभू]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,१२९ |४१.३२% |कोतकर परशुराम नागेश | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,९६३ |३१.९३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,१६६ |- |३ |दर्गाळी |६८.२४% |[[मनोहर आजगावकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,३२८ |४२.९२% |धारगळकर बाळकृष्ण आत्माराम | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,२३२ |३२.०५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,०९६ |- |४ |[[थिविम विधानसभा मतदारसंघ|थिविम]] |६७.४३% |[[दयानंद नार्वेकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,९८९ |४१.१७% |हलर्णकर नीलकांत रामनाथ | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष|राजीव काँग्रेस]] | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |४,३३३ |२५.५३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,६०६ |- |५ |[[म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ|म्हापसा]] |६१.०६% |[[फ्रान्सिस डिसूझा]] | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष|राजीव काँग्रेस]] | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |५,६०२ |३६.२% |नाटेकर गुरुदास भालचंद्र | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,०२७ |२६.०२% | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" |१,५७५ |- |६ |[[शिवोली विधानसभा मतदारसंघ|शिवोली]] |६७.०६% |[[दयानंद मांद्रेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,४५५ |२७.१३% |मार्क्स मिल्टन ऑलिंपियो | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,६६३ |२२.३% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |७९२ |- |७ |[[कळंगुट विधानसभा मतदारसंघ|कळंगुट]] |६६.३३% |[[सुरेश परुळेकर|सुरेश विश्वनाथ परुळेकर]] | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |७,६७० |४६.३६% |[[तोमाझिन्हो कार्डोझो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,९२१ |४१.८३% | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | ७४९ |- |८ |[[साळगांव विधानसभा मतदारसंघ|साळगांव]] |६७.६७% |[[विल्फ्रेड डिसूझा]] | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष|राजीव काँग्रेस]] | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |५,००६ |३५.९४% |कलंगुटकर दिलीप सोनू | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,५४२ |३२.६१% | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" |४६४ |- |९ |[[हळदोणे विधानसभा मतदारसंघ|हळदोणे]] |६१.३३% |[[उल्हास असनोडकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,५८७ |३६.६९% |हळणकर विश्वनाथ रोहिदास | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,७३८ |१५.२५% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३,८४९ |- |१० |[[पणजी विधानसभा मतदारसंघ|पणजी]] |५६.२७% |[[मनोहर पर्रीकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,३९६ |५१.५३% |केशव प्रभू | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,६४७ |२५.२८% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |२,७४९ |- |११ |[[ताळगांव विधानसभा मतदारसंघ|ताळगांव]] |६०.३६% |[[सोमनाथ जुवारकर|सोमनाथ दत्ता झुवरकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,२८८ |५२.७१% |सुभाष साळकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" ||६,४६१ |४१.०९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | १,८२७ |- |१२ |[[सांता क्रुझ विधानसभा मतदारसंघ|सांता क्रुझ]] |६६.९७% |[[व्हिक्टोरिया फर्नांडिस]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" ||८,८२९ |५०.७८% |अनिल होबळे | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" ||३,४४२ |१९.८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस}} " |५,३८७ |- |१३ |[[सेंट आंद्रे विधानसभा मतदारसंघ|सेंट आंद्रे]] |७२.०७% |[[फ्रान्सिस्को सिल्वेरा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस}}" | |७,०८० |४५.५% |अविनाश कामत | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,३७६ |२८.१२% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,७०४ |- |१४ |[[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंभारजुवा]] |६४.७६% |[[निर्मला सावंत|निर्मला प्रभाकर सावंत]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,००४ |३७.१८% |गोविंद पार्वतकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,१५४ |३१.९२% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | ८५० |- |१५ |[[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|डिचोली]] |७३.१३% |[[पांडुरंग राऊत]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,०८९ |३३.०४% |[[राजेश पाटणेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,९९९ |३२.४६% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | ९० |- |१६ |[[मये विधानसभा मतदारसंघ|मये]] |७२.७३% |[[प्रकाश फडते]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,४२० |२७.१६% |मुरारी चोपडेकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,५८२ |२०.५१% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |८३८ |- |१७ |पाले |७१.४८% |[[सुरेश आमोणकर (राजकारणी)|सुरेश आमोणकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,१NT६ |४४.४१% |गुरुदास गवस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,८०५ |२९.८२% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |२,३५१ |- |१८ |[[पर्ये विधानसभा मतदारसंघ|पर्ये]] |७४.६२% |[[प्रतापसिंह राणे]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,८६५ |५२.९३% |संतोबा देसाई | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,४०७ |२२.९३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | ४,४५८ |- |१९ |[[वाळपाई विधानसभा मतदारसंघ|वाळपाई]] |७१.१२% |[[व्यंकटेश देसाई]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,१७७ |३८.०१% |[[नरहरी हळदणकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,३२३ |३०.२४% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |८५४ |- |२० |[[फोंडा विधानसभा मतदारसंघ|फोंडा]] |६६.७९% |[[रवी नाईक]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,३४९ |४८.७२% |यशवंत खेडेकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,३१३ |२७.६९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४,०३६ |- |२१ |[[प्रियोळ विधानसभा मतदारसंघ|प्रियोळ]] |७३.०१% |[[विश्वास सातारकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,NT३ |३७.२९% |[[काशिनाथ जाल्मी]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,५९३ |२६.१% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | १,९७० |- |२२ |[[मडकाई विधानसभा मतदारसंघ|मडकई]] |७३.८४% |[[सुदिन ढवळीकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,५३७ |३८.९४% |[[श्रीपाद नाईक]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,८४३ |३४.८% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |६९४ |- |२३ |[[शिरोडा विधानसभा मतदारसंघ|शिरोडा]] |७५.७९% |[[सुभाष शिरोडकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,५४८ |५६.५६% |मनोहर नाईक | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,३३९ |३७.५५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |३,२०९ |- |२४ |[[मुरगांव विधानसभा मतदारसंघ|मुरगांव]] |५२.४३% |[[शेख हसन हारून]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,७२१ |२९.६५% |अर्चना कोचरेकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,६९८ |२३.२३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,०२३ |- |२५ |[[वास्को द गामा विधानसभा मतदारसंघ|वास्को द गामा]] |५१.८९% |[[जोस फिलिप डिसूझा]] | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |५,६९१ |३३.११% |[[राजेंद्र आर्लेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,१८३ |२४.३४% | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" |१,५०८ |- |२६ |[[कुठ्ठाळी विधानसभा मतदारसंघ|कुठ्ठाळी]] |६२.४% |[[माविन गुदिन्हो| canम्हणून मॉविन गोडिन्हो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,२३० |४१.०६% |दौरादो हर्कुलानो टी. | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |६,१२९ |३४.८१% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,१०१ |- |२७ |Loutolim | - |[[अलेक्सो सिक्वेरा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | colspan="8" style="background:#dcdcdc; text-align:center;" |'''''बिनविरोध निवडून आले''''' |- |२८ |[[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|बाणावली]] |६०.९९% |[[चर्चिल आलेमाव]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,६२५ |६६.८% |राधाराव ग्रासियस | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |३,७८८ |२९.३४% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४,८३७ |- |२९ |[[फातोर्डा विधानसभा मतदारसंघ|फातोर्डा]] |५५.३८% |[[लुईस ॲलेक्स कार्डोज|कार्डोज लुईस ॲलेक्स फ्लोरेन्स]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,१६४ |४७.७६% |अशोक कोरगावकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,४२१ |२९.४८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,७४३ |- |३० |[[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|मडगांव]] |५२.७२% |[[दिगंबर कामत]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,५४९ |५८.४५% |एम.के. शेख | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,२७२ |३३.०८% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३,२७७ |- |३१ |[[कुडतरी विधानसभा मतदारसंघ|कुडतरी]] |५९.% |[[फ्रांसिस्को सार्डिन्हा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |१०,८४३ |८३.६६% |ॲन्टोनियो गौनकर | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |१,२९३ |९.९८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | ९,५५० |- |३२ |[[naवेली विधानसभा मतदारसंघ|नावेली]] |५६.३% |[[लुइझिनो फलेरो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |१२,०५४ |७५.४८% |जिना शेख | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |२,२९३ |१४.३६% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |९,७६१ |- |३३ |[[वेळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|वेळ्ळी]] |५९.३१% |[[फिलिप नेरी रॉड्रिग्ज]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,८२९ |६५.८३% |[[मनू फर्नांडिस (राजकारणी)|मनू फर्नांडिस]] | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष|राजीव काँग्रेस]] | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |२,५NT७ |२१.५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |५,२७२ |- |३४ |[[कुंकळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|कुंकळ्ळी]] |५६.६५% |[[अरेसियो डिसूझा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,४८१ |४३.९३% |जुलिओ डिसील्व्हा | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,२६७ |२६.१९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,२१४ |- |३५ |[[सावर्डे विधानसभा मतदारसंघ|सावर्डे]] |६६.८८% |[[विनय दिनू तेंडुलकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,६०० |२९.२८% |गणेश गावकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,९२४ |२४.९७% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | ६७६ |- |३६ |[[सांगे विधानसभा मतदारसंघ|सांगे]] |६८.६% |[[प्रभाकर गावकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,४९८ |२८.७९% |सत्यवान देसाई | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,७११ |२२.३१% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |७८७ |- |३७ |[[कुडचडे विधानसभा मतदारसंघ|कुडचडे]] |६६.४३% |[[रामराव देसाई]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,६४० |४६.९५% |डॉम्नीक फर्नांडीस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,२७१ |४४.६८% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३६९ |- |३८ |[[केपें विधानसभा मतदारसंघ|केपें]] |६६.६४% |[[प्रकाश वेळीप]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,६४८ |३६.६२% |राऊल परेरा | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,५०९ |३५.७२% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | १३९ |- |३९ |[[काणकोण विधानसभा मतदारसंघ|काणकोण]] |७४.१७% |[[संजय बांदेकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,८४९ |३७.३७% |विजय पै खोत | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,६७८ |३६.०५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | १७१ |- |४० |Poinguinim |७६.३५% |[[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |४,८६० |४५.०४% |[[गोविंद रघुचंद्र आचार्य]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,२०१ |२९.६६% | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" |१,६५९ |- |} == सरकारची स्थापना == [[लुइझिनो फलेरो]] यांच्या नेतृत्वाखाली [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने]] सरकार स्थापन केले, जे १६९ दिवस टिकले. [[फ्रांसिस्को सार्डिन्हा]] यांनी [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] फोडून [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाच्या]] मदतीने सरकार स्थापन केले, जे ३३४ दिवस टिकले. २४ ऑक्टोबर २००० रोजी, [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाने]] [[मनोहर पर्रीकर]] यांच्या नेतृत्वाखाली [[गोवा|गोव्यात]] आपले पहिले सरकार स्थापन केले, जे [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २००२|पुढील निवडणुका (२००२)]] होईपर्यंत १ वर्ष आणि २२३ दिवस टिकले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गोवा विधानसभा निवडणुका]] rfdw89qyy8iuugwqg5iht38gyjli1i9 2692458 2692456 2026-07-03T17:49:49Z अभय नातू 206 /* निकाल */ 2692458 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''गोवा विधानसभा निवडणूका''' जून १९९९ मध्ये झाल्या.<ref>{{cite news|url=https://www.proquest.com/docview/741844291|title=Goa polls become prestige issue as curtain-raiser to LS elections|date=1999-05-28|work=The Times of India|id={{ProQuest|741844291}}|access-date=29 February 2024}}</ref><ref>[https://www.goavidhansabha.gov.in/member_past_list.php?srch_mode=QUERY&cmbassemblyid=3 Goa Vidhan Sabha]</ref><ref>[https://eci.gov.in/files/file/3852-goa-1999/ Election Commission India]</ref> == निवडणुकीतील पक्ष == {| class="wikitable" !क्र. ! पक्ष ! ध्वज ! चिन्ह ! नेता ! जागांसाठी स्पर्धा !जागा जिंकल्या |- | style="background:{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | १ | style="text-align:center" | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |[[चित्र:INC_Flag_Official.jpg|50x50अंश]] |[[चित्र:INC_Logo.png|58x58अंश]] | style="text-align:center" | [[लुइझिनो फलेरो]] | style="text-align:center" | ४० |२१ |- | style="background:{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | २ | style="text-align:center" | [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पार्टी]] |[[चित्र:BJP_flag.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Lotus_flower_symbol.svg|50x50अंश]] | style="text-align:center" | [[मनोहर पर्रीकर]] | style="text-align:center" | ३९ |१० |- | style="background:{{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | ३ | style="text-align:center" | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]] |[[चित्र:Blank.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Indian_Election_Symbol_Lion.svg|50x50अंश]] | style="text-align:center" | [[शशिकला काकोडकर]] | style="text-align:center" | १७ |४ |- | style="background:{{गोवा राजीव काँग्रेस पार्टी/meta/color}}" | ४ | style="text-align:center" | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष]] |[[चित्र:Blank.svg|50x50अंश]] | | style="text-align:center" | [[विल्फ्रेड डिसूझा]] | style="text-align:center" | १४ |२ |- | style="background:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | ५ | style="text-align:center" | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष]] |[[चित्र:Blank.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Indian_Election_Symbol_Two_Leaves.png|50x50अंश]] | style="text-align:center" | [[चर्चिल आलेमाव]] | style="text-align:center" | ११ |२ |} == निकाल == निवडणुकीत विजयी झालेल्या आमदारांची यादी खालीलप्रमाणे आहे.<ref>[http://www.elections.in/goa/assembly-constituencies/1999-election-results.html List of Successful Candidates in Goa Assembly Election in 1999]</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ! colspan="2" |मतदारसंघ !! मतदान !! colspan="5" |विजेता !! colspan="5" |उप-विजेता !! rowspan="2" data-sort-type="number" |अंतर |- !क्र. !!नाव !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% |- |१ |[[मांद्रे विधानसभा मतदारसंघ|मांद्रे]] |७३.३२% |[[रमाकांत खलप]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" width="4px" | |५,४०१ |३९.६% |परब संगीता गोपाळ | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" width="4px" | |४,२१९ |३०.९४% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | १,१८२ |- |२ |[[पेडणे विधानसभा मतदारसंघ|पेडणे]] |७२.७२% |जितेंद्र रघुराज देशप्रभू | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,१२९ |४१.३२% |कोतकर परशुराम नागेश | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,९६३ |३१.९३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,१६६ |- |३ |दर्गाळी |६८.२४% |[[मनोहर आजगावकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,३२८ |४२.९२% |धारगळकर बाळकृष्ण आत्माराम | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,२३२ |३२.०५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,०९६ |- |४ |[[थिविम विधानसभा मतदारसंघ|थिविम]] |६७.४३% |[[दयानंद नार्वेकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,९८९ |४१.१७% |हलर्णकर नीलकांत रामनाथ | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष|राजीव काँग्रेस]] | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |४,३३३ |२५.५३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,६५६ |- |५ |[[म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ|म्हापसा]] |६१.०६% |[[फ्रान्सिस डिसूझा]] | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष|राजीव काँग्रेस]] | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |५,६०२ |३६.२% |नाटेकर गुरुदास भालचंद्र | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,०२७ |२६.०२% | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" |१,५७५ |- |६ |[[शिवोली विधानसभा मतदारसंघ|शिवोली]] |६७.०६% |[[दयानंद मांद्रेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,४५५ |२७.१३% |मार्क्स मिल्टन ऑलिंपियो | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,६६३ |२२.३% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |७९२ |- |७ |[[कळंगुट विधानसभा मतदारसंघ|कळंगुट]] |६६.३३% |सुरेश विश्वनाथ परुळेकर | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |७,६७० |४६.३६% |[[तोमाझिन्हो कार्डोझो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,९२१ |४१.८३% | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | ७४९ |- |८ |[[साळगांव विधानसभा मतदारसंघ|साळगांव]] |६७.६७% |[[विल्फ्रेड डिसूझा]] | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष|राजीव काँग्रेस]] | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |५,००६ |३५.९४% |कलंगुटकर दिलीप सोनू | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,५४२ |३२.६१% | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" |४६४ |- |९ |[[हळदोणे विधानसभा मतदारसंघ|हळदोणे]] |६१.३३% |[[उल्हास असनोडकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,५८७ |३६.६९% |हळणकर विश्वनाथ रोहिदास | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,७३८ |१५.२५% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३,८४९ |- |१० |[[पणजी विधानसभा मतदारसंघ|पणजी]] |५६.२७% |[[मनोहर पर्रीकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,३९६ |५१.५३% |केशव प्रभू | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,६४७ |२५.२८% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |२,७४९ |- |११ |[[ताळगांव विधानसभा मतदारसंघ|ताळगांव]] |६०.३६% |सोमनाथ दत्ता झुवरकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,२८८ |५२.७१% |सुभाष साळकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,४६१ |४१.०९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | १,८२७ |- |१२ |[[सांता क्रुझ विधानसभा मतदारसंघ|सांता क्रुझ]] |६६.९७% |[[व्हिक्टोरिया फर्नांडिस]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,८२९ |५०.७८% |अनिल होबळे | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,४४२ |१९.८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |५,३८७ |- |१३ |[[सेंट आंद्रे विधानसभा मतदारसंघ|सेंट आंद्रे]] |७२.०७% |[[फ्रान्सिस्को सिल्वेरा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,०८० |४५.५% |अविनाश कामत | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,३७६ |२८.१२% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,७०४ |- |१४ |[[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंभारजुवा]] |६४.७६% |निर्मला प्रभाकर सावंत | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,००४ |३७.१८% |गोविंद पार्वतकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,१५४ |३१.९२% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | ८५० |- |१५ |[[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|डिचोली]] |७३.१३% |[[पांडुरंग राऊत]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,०८९ |३३.०४% |[[राजेश पाटणेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,९९९ |३२.४६% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | ९० |- |१६ |[[मये विधानसभा मतदारसंघ|मये]] |७२.७३% |[[प्रकाश फडते]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,४२० |२७.१६% |मुरारी चोपडेकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,५८२ |२०.५१% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |८३८ |- |१७ |पाले |७१.४८% |[[सुरेश आमोणकर (राजकारणी)|सुरेश आमोणकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,१NT६ |४४.४१% |guruदास गवस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,८०५ |२९.८२% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |२,३५१ |- |१८ |[[पर्ये विधानसभा मतदारसंघ|पर्ये]] |७४.६२% |[[प्रतापसिंह राणे]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,८६५ |५२.९३% |संतोबा देसाई | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,४०७ |२२.९३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | ४,४५८ |- |१९ |[[वाळपाई विधानसभा मतदारसंघ|वाळपाई]] |७१.१२% |[[व्यंकटेश देसाई]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,१७७ |३८.०१% |[[नरहरी हळदणकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,३२३ |३०.२४% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |८५४ |- |२० |[[फोंडा विधानसभा मतदारसंघ|फोंडा]] |६६.७९% |[[रवी नाईक]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,३४९ |४८.७२% |यशवंत खेडेकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,३१३ |२७.६९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४,०३६ |- |२१ |[[प्रियोळ विधानसभा मतदारसंघ|प्रियोळ]] |७३.०१% |[[विश्वास सातारकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,५६३ |३७.२९% |[[काशिनाथ जाल्मी]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,५९३ |२६.१% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | १,९७० |- |२२ |[[मडकाई विधानसभा मतदारसंघ|मडकई]] |७३.८४% |[[सुदिन ढवळीकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,५३७ |३८.९४% |श्रीपाद नाईक | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,८४३ |३४.८% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |६९४ |- |२३ |[[शिरोडा विधानसभा मतदारसंघ|शिरोडा]] |७५.७९% |[[सुभाष शिरोडकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,५४८ |५६.५६% |मनोहर नाईक | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,३३९ |३७.५५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |३,App९ |- |२४ |[[मुरगांव विधानसभा मतदारसंघ|मुरगांव]] |५२.४३% |[[शेख हसन हारून]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,७२१ |२९.६५% |अर्चना कोचरेकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,६९८ |२३.२३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,०२३ |- |२५ |[[वास्को द गामा विधानसभा मतदारसंघ|वास्को द गामा]] |५१.८९% |[[जोस फिलिप डिसूझा]] | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |५,६९१ |३३.११% |[[राजेंद्र आर्लेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,१८३ |२४.३४% | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" |१,५०८ |- |२६ |[[कुठ्ठाळी विधानसभा मतदारसंघ|कुठ्ठाळी]] |६२.४% |[[मॉविन गोडिन्हो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,२३० |४१.०६% |दौरादो हर्कुलानो टी. | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |६,१२९ |३४.८१% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,१०१ |- |२७ |Loutolim | - |अलेक्सो सिक्वेरा | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | colspan="8" style="background:#dcdcdc; text-align:center;" |'''''बिनविरोध निवडून आले''''' |- |२८ |[[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|बाणावली]] |६०.९९% |[[चर्चिल आलेमाव]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,६२५ |६६.८% |राधाराव ग्रासियस | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |३,७८८ |२९.३४% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४,८३७ |- |२९ |[[फातोर्डा विधानसभा मतदारसंघ|फातोर्डा]] |५५.३८% |कार्डोज लुईस ॲलेक्स फ्लोरेन्स | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,१६४ |४७.७६% |अशोक कोरगावकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,४२१ |२९.४८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,७४३ |- |३० |[[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|मडगांव]] |५२.७२% |[[दिगंबर कामत]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,५४९ |५८.४५% |एम.के. शेख | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,२७२ |३३.०८% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३,२७७ |- |३१ |[[कुठरी विधानसभा मतदारसंघ|कुडतरी]] |५९.% |[[फ्रांसिस्को सार्डिन्हा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |१०,८४३ |८३.६६% |ॲन्टोनियो गौनकर | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |१,२९३ |९.९८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | ९,५५० |- |३२ |[[नावेली विधानसभा मतदारसंघ|नावेली]] |५६.३% |[[लुइझिनो फलेरो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |१२,०५४ |७५.४८% |जिना शेख | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |२,२९३ |१४.३६% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |९,७६१ |- |३३ |[[वेळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|वेळ्ळी]] |५९.३१% |[[फिलिप नेरी रॉड्रिग्ज]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,८२९ |६५.८३% |[[मनू फर्नांडिस (राजकारणी)|मनू फर्नांडिस]] | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष|राजीव काँग्रेस]] | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |२,५NT७ |२१.५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |५,२७२ |- |३४ |[[कुंकळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|कुंकळ्ळी]] |५६.६५% |[[अरेसियो डिसूझा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,४८१ |४३.९३% |जुलिओ डिसील्व्हा | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,२६७ |२६.१९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,२१४ |- |३५ |[[सावर्डे विधानसभा मतदारसंघ|सावर्डे]] |६६.८८% |[[विनय दिनू तेंडुलकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,६०० |२९.२८% |गणेश गावकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,९२४ |२४.९७% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | ६७६ |- |३६ |[[सांगे विधानसभा मतदारसंघ|सांगे]] |६८.६% |[[प्रभाकर गावकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,४९८ |२८.७९% |सत्यवान देसाई | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,७११ |२२.३१% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |७८७ |- |३७ |[[कुडचडे विधानसभा मतदारसंघ|कुडचडे]] |६६.४३% |रामराव देसाई | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,६४० |४६.९५% |डॉम्नीक फर्नांडीस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,२७१ |४४.६८% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३६९ |- |३८ |[[केपें विधानसभा मतदारसंघ|केपें]] |६६.६४% |[[प्रकाश वेळीप]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,६४८ |३६.६२% |राऊल परेरा | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,५०९ |३५.७२% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | १३९ |- |३९ |[[काणकोण विधानसभा मतदारसंघ|काणकोण]] |७४.१७% |sanjay बांदेकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,८४९ |३७.३७% |vijay पै खोत | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,६७८ |३६.०५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | १७१ |- |४० |Poinguinim |७६.३५% |[[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |४,८६० |४५.०४% |[[गोविंद रघुचंद्र आचार्य]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,२०१ |२९.६६% | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" |१,६५९ |- |} == सरकारची स्थापना == [[लुइझिनो फलेरो]] यांच्या नेतृत्वाखाली [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने]] सरकार स्थापन केले, जे १६९ दिवस टिकले. [[फ्रांसिस्को सार्डिन्हा]] यांनी [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] फोडून [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाच्या]] मदतीने सरकार स्थापन केले, जे ३३४ दिवस टिकले. २४ ऑक्टोबर २००० रोजी, [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाने]] [[मनोहर पर्रीकर]] यांच्या नेतृत्वाखाली [[गोवा|गोव्यात]] आपले पहिले सरकार स्थापन केले, जे [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २००२|पुढील निवडणुका (२००२)]] होईपर्यंत १ वर्ष आणि २२३ दिवस टिकले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गोवा विधानसभा निवडणुका]] ckc8t8a25sare9r4cjbr86ud906gask 2692460 2692458 2026-07-03T17:52:54Z अभय नातू 206 /* निकाल */ 2692460 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''गोवा विधानसभा निवडणूका''' जून १९९९ मध्ये झाल्या.<ref>{{cite news|url=https://www.proquest.com/docview/741844291|title=Goa polls become prestige issue as curtain-raiser to LS elections|date=1999-05-28|work=The Times of India|id={{ProQuest|741844291}}|access-date=29 February 2024}}</ref><ref>[https://www.goavidhansabha.gov.in/member_past_list.php?srch_mode=QUERY&cmbassemblyid=3 Goa Vidhan Sabha]</ref><ref>[https://eci.gov.in/files/file/3852-goa-1999/ Election Commission India]</ref> == निवडणुकीतील पक्ष == {| class="wikitable" !क्र. ! पक्ष ! ध्वज ! चिन्ह ! नेता ! जागांसाठी स्पर्धा !जागा जिंकल्या |- | style="background:{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | १ | style="text-align:center" | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |[[चित्र:INC_Flag_Official.jpg|50x50अंश]] |[[चित्र:INC_Logo.png|58x58अंश]] | style="text-align:center" | [[लुइझिनो फलेरो]] | style="text-align:center" | ४० |२१ |- | style="background:{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | २ | style="text-align:center" | [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पार्टी]] |[[चित्र:BJP_flag.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Lotus_flower_symbol.svg|50x50अंश]] | style="text-align:center" | [[मनोहर पर्रीकर]] | style="text-align:center" | ३९ |१० |- | style="background:{{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | ३ | style="text-align:center" | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]] |[[चित्र:Blank.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Indian_Election_Symbol_Lion.svg|50x50अंश]] | style="text-align:center" | [[शशिकला काकोडकर]] | style="text-align:center" | १७ |४ |- | style="background:{{गोवा राजीव काँग्रेस पार्टी/meta/color}}" | ४ | style="text-align:center" | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष]] |[[चित्र:Blank.svg|50x50अंश]] | | style="text-align:center" | [[विल्फ्रेड डिसूझा]] | style="text-align:center" | १४ |२ |- | style="background:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | ५ | style="text-align:center" | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष]] |[[चित्र:Blank.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Indian_Election_Symbol_Two_Leaves.png|50x50अंश]] | style="text-align:center" | [[चर्चिल आलेमाव]] | style="text-align:center" | ११ |२ |} == निकाल == निवडणुकीत विजयी झालेल्या आमदारांची यादी खालीलप्रमाणे आहे.<ref>[http://www.elections.in/goa/assembly-constituencies/1999-election-results.html List of Successful Candidates in Goa Assembly Election in 1999]</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ! colspan="2" |मतदारसंघ !! मतदान !! colspan="5" |विजेता !! colspan="5" |उप-विजेता !! rowspan="2" data-sort-type="number" |अंतर |- !क्र. !!नाव !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% |- |१ |[[मांद्रे विधानसभा मतदारसंघ|मांद्रे]] |७३.३२% |[[रमाकांत खलप]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" width="4px" | |५,४०१ |३९.६% |परब संगीता गोपाळ | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" width="4px" | |४,२१९ |३०.९४% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | १,१८२ |- |२ |[[पेडणे विधानसभा मतदारसंघ|पेडणे]] |७२.७२% |[[जितेंद्र देशप्रभू|जितेंद्र रघुराज देशप्रभू]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,१२९ |४१.३२% |कोतकर परशुराम नागेश | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,९६३ |३१.९३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,१६६ |- |३ |दर्गाळी |६८.२४% |[[मनोहर आजगावकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,३२८ |४२.९२% |धारगळकर बाळकृष्ण आत्माराम | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,२३२ |३२.०५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,०९६ |- |४ |[[थिविम विधानसभा मतदारसंघ|थिविम]] |६७.४३% |[[दयानंद नार्वेकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,९८९ |४१.१७% |हलर्णकर नीलकांत रामनाथ | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष|राजीव काँग्रेस]] | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |४,३३३ |२५.५३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,६५६ |- |५ |[[म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ|म्हापसा]] |६१.०६% |[[फ्रान्सिस डिसूझा]] | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष|राजीव काँग्रेस]] | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |५,६०२ |३६.२% |नाटेकर गुरुदास भालचंद्र | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,०२७ |२६.०२% | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" |१,५७५ |- |६ |[[शिवोली विधानसभा मतदारसंघ|शिवोली]] |६७.०६% |[[दयानंद मांद्रेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,४५५ |२७.१३% |मार्क्स मिल्टन ऑलिंपियो | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,६६३ |२२.३% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |७९२ |- |७ |[[कळंगुट विधानसभा मतदारसंघ|कळंगुट]] |६६.३३% |[[सुरेश परुळेकर|सुरेश विश्वनाथ परुळेकर]] | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |७,६७० |४६.३६% |[[तोमाझिन्हो कार्डोझो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,९२१ |४१.८३% | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | ७४९ |- |८ |[[साळगांव विधानसभा मतदारसंघ|साळगांव]] |६७.६७% |[[विल्फ्रेड डिसूझा]] | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष|राजीव काँग्रेस]] | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |५,००६ |३५.९४% |कलंगुटकर दिलीप सोनू | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,५४२ |३२.६१% | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" |४६४ |- |९ |[[हळदोणे विधानसभा मतदारसंघ|हळदोणे]] |६१.३३% |[[उल्हास असनोडकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,५८७ |३६.६९% |हळणकर विश्वनाथ रोहिदास | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,७३८ |१५.२५% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३,८४९ |- |१० |[[पणजी विधानसभा मतदारसंघ|पणजी]] |५६.२७% |[[मनोهر पर्रीकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,३९६ |५१.५३% |केशव प्रभू | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,६४७ |२५.२८% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |२,७४९ |- |११ |[[ताळगांव विधानसभा मतदारसंघ|ताळगांव]] |६०.३६% |[[सोमनाथ जुवारकर|सोमनाथ दत्ता झुवरकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,२८८ |५२.७१% |सुभाष साळकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,४६१ |४१.०९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | १,८२७ |- |१२ |[[सांता क्रुझ विधानसभा मतदारसंघ|सांता क्रुझ]] |६६.९७% |[[व्हिक्टोरिया फर्नांडिस]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,८२९ |५०.७८% |अनिल होबळे | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,४४२ |१९.८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |५,३८७ |- |१३ |[[सेंट आंद्रे विधानसभा मतदारसंघ|सेंट आंद्रे]] |७२.०७% |[[फ्रान्सिस्को सिल्वेरा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,०८० |४५.५% |अविनाश कामत | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,३७६ |२८.१२% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,७०४ |- |१४ |[[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंभारजुवा]] |६४.७६% |[[निर्मला सावंत|निर्मला प्रभाकर सावंत]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,००४ |३७.१८% |गोविंद पार्वतकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,१५४ |३१.९२% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | 850 |- |१५ |[[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|डिचोली]] |७३.१३% |[[पांडुरंग राऊत]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,०८९ |३३.०४% |[[राजेश पाटणेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,९९९ |३२.४६% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | ९० |- |१६ |[[मये विधानसभा मतदारसंघ|मये]] |७२.७३% |[[प्रकाश फडते]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,४२० |२७.१६% |मुरारी चोपडेकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,५८२ |२०.५१% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |८३८ |- |१७ |पाले |७१.४८% |[[सुरेश आमोणकर (राजकारणी)|सुरेश आमोणकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,१NT६ |४४.४१% |guruदास गवस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,८०५ |२९.८२% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |२,३५१ |- |१८ |[[पर्ये विधानसभा मतदारसंघ|पर्ये]] |७४.६२% |[[प्रतापसिंह राणे]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,८६५ |५२.९३% |संतोबा देसाई | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,४०७ |२२.९३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | ४,४५८ |- |१९ |[[वाळपाई विधानसभा मतदारसंघ|वाळपाई]] |७१.१२% |[[व्यंकटेश देसाई]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,१७७ |३८.०१% |[[नरहरी हळदणकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,३२३ |३०.२४% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |८५४ |- |२० |[[फोंडा विधानसभा मतदारसंघ|फोंडा]] |६६.७९% |[[रवी नाईक]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,३४९ |४८.७२% |यशवंतखेडेकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,३१३ |२७.६९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४,०३६ |- |२१ |[[प्रियोळ विधानसभा मतदारसंघ|प्रियोळ]] |७३.०१% |[[विश्वास सातारकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,५६३ |३७.२९% |[[काशिनाथ जाल्मी]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,५९३ |२६.१% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | १,९७० |- |२२ |[[मडकाई विधानसभा मतदारसंघ|मडकई]] |७३.८४% |[[सुदिन ढवळीकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,५३७ |३८.९४% |[[श्रीपाद नाईक]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,८४३ |३४.८% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |६९४ |- |२३ |[[शिरोडा विधानसभा मतदारसंघ|शिरोडा]] |७५.७९% |[[सुभाष शिरोडकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,५४८ |५६.५६% |मनोहर नाईक | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,३३९ |३७.५५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |३,App९ |- |२४ |[[मुरगांव विधानसभा मतदारसंघ|मुरगांव]] |५२.४३% |[[शेख हसन हारून]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,७२१ |२९.६५% |अर्चना कोचरेकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,६९८ |२३.२३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,०२३ |- |२५ |[[वास्को द गामा विधानसभा मतदारसंघ|वास्को द गामा]] |५१.८९% |[[जोस फिलिप डिसूझा]] | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |५,६९१ |३३.११% |[[राजेंद्र आर्लेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,१८३ |२४.३४% | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" |१,५०८ |- |२६ |[[कुठ्ठाळी विधानसभा मतदारसंघ|कुठ्ठाळी]] |६२.४% |[[माविन गुदिन्हो|गोडिन्हो मौविन]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,२३० |४१.०६% |दौरादो हर्कुलानो टी. | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |६,१२९ |३४.८१% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,१०१ |- |२७ |Loutolim | - |[[अलेक्सो सिक्वेरा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | colspan="8" style="background:#dcdcdc; text-align:center;" |'''''बिनविरोध निवडून आले''''' |- |२८ |[[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|बाणावली]] |६०.९९% |[[चर्चिल आलेमाव]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,६२५ |६६.८% |राधाराव ग्रासियस | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |३,७८८ |२९.३४% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |4,837 |- |२९ |[[फातोर्डा विधानसभा मतदारसंघ|फातोर्डा]] |५५.३८% |[[लुईस ॲलेक्स कार्डोज|कार्डोज लुईस ॲलेक्स फ्लोरेन्स]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,१६४ |४७.७६% |अशोक कोरगावकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,४२१ |२९.४८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,७४३ |- |३० |[[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|मडगांव]] |५२.७२% |[[दिगंबर कामत]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,५४९ |५८.४५% |एम.के. शेख | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,२७२ |३३.०८% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३,२७७ |- |३१ |[[कुठरी विधानसभा मतदारसंघ|कुडतरी]] |५९.% |[[फ्रांसिस्को सार्डिन्हा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |१०,८४३ |८३.६६% |ॲन्टोनियो गौनकर | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |१,२९३ |९.९८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | ९,५५० |- |३२ |[[नावेली विधानसभा मतदारसंघ|नावेली]] |५६.३% |[[लुइझिनो फलेरो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |१२,०५४ |७५.४८% |जिना शेख | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |२,२९३ |१४.३६% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |९,७६१ |- |३३ |[[वेळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|वेळ्ळी]] |५९.३१% |[[फिलिप नेरी रॉड्रिग्ज]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,८२९ |६५.८३% |[[मनू फर्नांडिस (राजकारणी)|मनू फर्नांडिस]] | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष|राजीव काँग्रेस]] | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |२,५५७ |२१.५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |५,२७२ |- |३४ |[[कुंकळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|कुंकळ्ळी]] |५६.६५% |[[अरेसियो डिसूझा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,४८१ |४३.९३% |जुलिओ डिसील्व्हा | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,२६७ |२६.१९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,२१४ |- |३५ |[[सावर्डे विधानसभा मतदारसंघ|सावर्डे]] |६६.८८% |[[विनय दिनू तेंडुलकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,६०० |२९.२८% |गणेश गावकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,९२४ |२४.९७% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | ६७६ |- |३६ |[[सांगे विधानसभा मतदारसंघ|सांगे]] |६८.६% |[[प्रभाकर गावकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,४९८ |२८.७९% |सत्यवान देसाई | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,७११ |२२.३१% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |७८७ |- |३७ |[[कुडचडे विधानसभा मतदारसंघ|कुडचडे]] |६६.43% |[[रामराव देसाई]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,६४० |४६.९५% |डॉम्नीक फर्नांडीस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,२७१ |४४.६८% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३६९ |- |३८ |[[केपें विधानसभा मतदारसंघ|केपें]] |६६.६४% |[[प्रकाश वेळीप]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,६४८ |३६.६२% |राऊल परेरा | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,५०९ |३५.७२% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | १३९ |- |३९ |[[काणकोण विधानसभा मतदारसंघ|काणकोण]] |७४.१७% |[[संजय बांदेकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,८४९ |३७.३७% |[[विजय पै खोत]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,६७८ |३६.०५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | १७१ |- |४० |Poinguinim |७६.३५% |[[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |४,८६० |४५.०४% |[[गोविंद रघुचंद्र आचार्य]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,२०१ |२९.६६% | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" |१,६५९ |- |} == सरकारची स्थापना == [[लुइझिनो फलेरो]] यांच्या नेतृत्वाखाली [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने]] सरकार स्थापन केले, जे १६९ दिवस टिकले. [[फ्रांसिस्को सार्डिन्हा]] यांनी [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] फोडून [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाच्या]] मदतीने सरकार स्थापन केले, जे ३३४ दिवस टिकले. २४ ऑक्टोबर २००० रोजी, [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाने]] [[मनोहर पर्रीकर]] यांच्या नेतृत्वाखाली [[गोवा|गोव्यात]] आपले पहिले सरकार स्थापन केले, जे [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २००२|पुढील निवडणुका (२००२)]] होईपर्यंत १ वर्ष आणि २२३ दिवस टिकले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गोवा विधानसभा निवडणुका]] kbkbk9u666sm2de0qqage2avdcqy4ux 2692463 2692460 2026-07-03T17:54:07Z अभय नातू 206 /* निकाल */ 2692463 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''गोवा विधानसभा निवडणूका''' जून १९९९ मध्ये झाल्या.<ref>{{cite news|url=https://www.proquest.com/docview/741844291|title=Goa polls become prestige issue as curtain-raiser to LS elections|date=1999-05-28|work=The Times of India|id={{ProQuest|741844291}}|access-date=29 February 2024}}</ref><ref>[https://www.goavidhansabha.gov.in/member_past_list.php?srch_mode=QUERY&cmbassemblyid=3 Goa Vidhan Sabha]</ref><ref>[https://eci.gov.in/files/file/3852-goa-1999/ Election Commission India]</ref> == निवडणुकीतील पक्ष == {| class="wikitable" !क्र. ! पक्ष ! ध्वज ! चिन्ह ! नेता ! जागांसाठी स्पर्धा !जागा जिंकल्या |- | style="background:{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | १ | style="text-align:center" | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |[[चित्र:INC_Flag_Official.jpg|50x50अंश]] |[[चित्र:INC_Logo.png|58x58अंश]] | style="text-align:center" | [[लुइझिनो फलेरो]] | style="text-align:center" | ४० |२१ |- | style="background:{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | २ | style="text-align:center" | [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पार्टी]] |[[चित्र:BJP_flag.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Lotus_flower_symbol.svg|50x50अंश]] | style="text-align:center" | [[मनोहर पर्रीकर]] | style="text-align:center" | ३९ |१० |- | style="background:{{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | ३ | style="text-align:center" | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]] |[[चित्र:Blank.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Indian_Election_Symbol_Lion.svg|50x50अंश]] | style="text-align:center" | [[शशिकला काकोडकर]] | style="text-align:center" | १७ |४ |- | style="background:{{गोवा राजीव काँग्रेस पार्टी/meta/color}}" | ४ | style="text-align:center" | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष]] |[[चित्र:Blank.svg|50x50अंश]] | | style="text-align:center" | [[विल्फ्रेड डिसूझा]] | style="text-align:center" | १४ |२ |- | style="background:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | ५ | style="text-align:center" | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष]] |[[चित्र:Blank.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Indian_Election_Symbol_Two_Leaves.png|50x50अंश]] | style="text-align:center" | [[चर्चिल आलेमाव]] | style="text-align:center" | ११ |२ |} == निकाल == निवडणुकीत विजयी झालेल्या आमदारांची यादी खालीलप्रमाणे आहे.<ref>[http://www.elections.in/goa/assembly-constituencies/1999-election-results.html List of Successful Candidates in Goa Assembly Election in 1999]</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ! colspan="2" |मतदारसंघ !! मतदान !! colspan="5" |विजेता !! colspan="5" |उप-विजेता !! rowspan="2" data-sort-type="number" |अंतर |- !क्र. !!नाव !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% |- |१ |[[मांद्रे विधानसभा मतदारसंघ|मांद्रे]] |७३.३२% |[[रमाकांत खलप]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" width="4px" | |५,४०१ |३९.६% |परब संगीता गोपाळ | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" width="4px" | |४,२१९ |३०.९४% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | १,१८२ |- |२ |[[पेडणे विधानसभा मतदारसंघ|पेडणे]] |७२.७२% |[[जितेंद्र देशप्रभू|जितेंद्र रघुराज देशप्रभू]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,१२९ |४१.३२% |कोतकर परशुराम नागेश | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,९६३ |३१.९३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,१६६ |- |३ |दर्गाळी |६८.२४% |[[मनोहर आजगावकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,३२८ |४२.९२% |धारगळकर बाळकृष्ण आत्माराम | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,२३२ |३२.०५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,०९६ |- |४ |[[थिविम विधानसभा मतदारसंघ|थिविम]] |६७.४३% |[[दयानंद नार्वेकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,९८९ |४१.१७% |हलर्णकर नीलकांत रामनाथ | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष|राजीव काँग्रेस]] | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |४,३३३ |२५.५३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,६५६ |- |५ |[[म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ|म्हापसा]] |६१.०६% |[[फ्रान्सिस डिसूझा]] | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष|राजीव काँग्रेस]] | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |५,६०२ |३६.२% |नाटेकर गुरुदास भालचंद्र | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,०२७ |२६.०२% | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" |१,५७५ |- |६ |[[शिवोली विधानसभा मतदारसंघ|शिवोली]] |६७.०६% |[[दयानंद मांद्रेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,४५५ |२७.१३% |मार्क्स मिल्टन ऑलिंपियो | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,६६३ |२२.३% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |७९२ |- |७ |[[कळंगुट विधानसभा मतदारसंघ|कळंगुट]] |६६.३३% |[[सुरेश परुळेकर|सुरेश विश्वनाथ परुळेकर]] | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |७,६७० |४६.३६% |[[तोमाझिन्हो कार्डोझो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,९२१ |४१.८३% | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | ७४९ |- |८ |[[साळगांव विधानसभा मतदारसंघ|साळगांव]] |६७.६७% |[[विल्फ्रेड डिसूझा]] | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष|राजीव काँग्रेस]] | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |५,००६ |३५.९४% |कलंगुटकर दिलीप सोनू | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,५४२ |३२.६१% | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" |४६४ |- |९ |[[हळदोणे विधानसभा मतदारसंघ|हळदोणे]] |६१.३३% |[[उल्हास असनोडकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,५८७ |३६.६९% |हळणकर विश्वनाथ रोहिदास | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,७३८ |१५.२५% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३,८४९ |- |१० |[[पणजी विधानसभा मतदारसंघ|पणजी]] |५६.२७% |[[मनोहर पर्रीकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,३९६ |५१.५३% |केशव प्रभू | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,६४७ |२५.२८% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |२,७४९ |- |११ |[[ताळगांव विधानसभा मतदारसंघ|ताळगांव]] |६०.३६% |[[सोमनाथ जुवारकर|सोमनाथ दत्ता झुवरकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,२८८ |५२.७१% |सुभाष साळकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,४६१ |४१.०९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | १,८२७ |- |१२ |[[सांता क्रुझ विधानसभा मतदारसंघ|सांता क्रुझ]] |६६.९७% |[[व्हिक्टोरिया फर्नांडिस]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,८२९ |५०.७८% |अनिल होबळे | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,४४२ |१९.८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |५,३८७ |- |१३ |[[सेंट आंद्रे विधानसभा मतदारसंघ|सेंट आंद्रे]] |७२.०७% |[[फ्रान्सिस्को सिल्वेरा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,०८० |४५.५% |अविनाश कामत | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,३७६ |२८.१२% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,७०४ |- |१४ |[[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंभारजुवा]] |६४.७६% |[[निर्मला सावंत|निर्मला प्रभाकर सावंत]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,००४ |३७.१८% |गोविंद पार्वतकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,१५४ |३१.९२% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | 850 |- |१५ |[[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|डिचोली]] |७३.१३% |[[पांडुरंग राऊत]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,०८९ |३३.०४% |[[राजेश पाटणेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,९९९ |३२.४६% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | ९० |- |१६ |[[मये विधानसभा मतदारसंघ|मये]] |७२.७३% |[[प्रकाश फडते]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,४२० |२७.१६% |मुरारी चोपडेकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,५८२ |२०.५१% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |८३८ |- |१७ |पाले |७१.४८% |[[सुरेश आमोणकर (राजकारणी)|सुरेश आमोणकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,१NT६ |४४.४१% |guruदास गवस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,८०५ |२९.८२% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |२,३५१ |- |१८ |[[पर्ये विधानसभा मतदारसंघ|पर्ये]] |७४.६२% |[[प्रतापसिंह राणे]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,८६५ |५२.९३% |संतोबा देसाई | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,४०७ |२२.९३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | ४,४५८ |- |१९ |[[वाळपाई विधानसभा मतदारसंघ|वाळपाई]] |७१.१२% |[[व्यंकटेश देसाई]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,१७७ |३८.०१% |[[नरहरी हळदणकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,३२३ |३०.२४% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |८५४ |- |२० |[[फोंडा विधानसभा मतदारसंघ|फोंडा]] |६६.७९% |[[रवी नाईक]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,३४९ |४८.७२% |यशवंतखेडेकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,३१३ |२७.६९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४,०३६ |- |२१ |[[प्रियोळ विधानसभा मतदारसंघ|प्रियोळ]] |७३.०१% |[[विश्वास सातारकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,५६३ |३७.२९% |[[काशिनाथ जाल्मी]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |४,५९३ |२६.१% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | १,९७० |- |२२ |[[मडकाई विधानसभा मतदारसंघ|मडकई]] |७३.८४% |[[सुदिन ढवळीकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,५३७ |३८.९४% |[[श्रीपाद नाईक]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,८४३ |३४.८% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |६९४ |- |२३ |[[शिरोडा विधानसभा मतदारसंघ|शिरोडा]] |७५.७९% |[[सुभाष शिरोडकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,५४८ |५६.५६% |मनोहर नाईक | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,३३९ |३७.५५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |३,App९ |- |२४ |[[मुरगांव विधानसभा मतदारसंघ|मुरगांव]] |५२.४३% |[[शेख हसन हारून]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,७२१ |२९.६५% |अर्चना कोचरेकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,६९८ |२३.२३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,०२३ |- |२५ |[[वास्को द गामा विधानसभा मतदारसंघ|वास्को द गामा]] |५१.८९% |[[जोस फिलिप डिसूझा]] | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |५,६९१ |३३.११% |[[राजेंद्र आर्लेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,१८३ |२४.३४% | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" |१,५०८ |- |२६ |[[कुठ्ठाळी विधानसभा मतदारसंघ|कुठ्ठाळी]] |६२.४% |[[माविन गुदिन्हो|गोडिन्हो मौविन]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,२३० |४१.०६% |दौरादो हर्कुलानो टी. | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |६,१२९ |३४.८१% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,१०१ |- |२७ |Loutolim | - |[[अलेक्सो सिक्वेरा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | colspan="8" style="background:#dcdcdc; text-align:center;" |'''''बिनविरोध निवडून आले''''' |- |२८ |[[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|बाणावली]] |६०.९९% |[[चर्चिल आलेमाव]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,६२५ |६६.८% |राधाराव ग्रासियस | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color:{{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |३,७८८ |२९.३४% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |4,837 |- |२९ |[[फातोर्डा विधानसभा मतदारसंघ|फातोर्डा]] |५५.३८% |[[लुईस ॲलेक्स कार्डोज|कार्डोज लुईस ॲलेक्स फ्लोरेन्स]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,१६४ |४७.७६% |अशोक कोरगावकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,४२१ |२९.४८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,७४३ |- |३० |[[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|मडगांव]] |५२.७२% |[[दिगंबर कामत]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,५४९ |५८.४५% |एम.के. शेख | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,२७२ |३३.०८% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३,२७७ |- |३१ |[[कुठरी विधानसभा मतदारसंघ|कुडतरी]] |५९.% |[[फ्रांसिस्को सार्डिन्हा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |१०,८४३ |८३.६६% |ॲन्टोनियो गौनकर | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |१,२९३ |९.९८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | ९,५५० |- |३२ |[[नावेली विधानसभा मतदारसंघ|नावेली]] |५६.३% |[[लुइझिनो फलेरो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |१२,०५४ |७५.४८% |जिना शेख | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |२,२९३ |१४.३६% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |९,७६१ |- |३३ |[[वेळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|वेळ्ळी]] |५९.३१% |[[फिलिप नेरी रॉड्रिग्ज]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,८२९ |६५.८३% |[[मनू फर्नांडिस (राजकारणी)|मनू फर्नांडिस]] | [[गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष|राजीव काँग्रेस]] | style="background-color: {{गोवा राजीव काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |२,५५७ |२१.५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |५,२७२ |- |३४ |[[कुंकळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|कुंकळ्ळी]] |५६.६५% |[[अरेसियो डिसूझा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,४८१ |४३.९३% |जुलिओ डिसील्व्हा | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,२६७ |२६.१९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,२१४ |- |३५ |[[सावर्डे विधानसभा मतदारसंघ|सावर्डे]] |६६.८८% |[[विनय दिनू तेंडुलकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,६०० |२९.२८% |गणेश गावकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,९२४ |२४.९७% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | ६७६ |- |३६ |[[सांगे विधानसभा मतदारसंघ|सांगे]] |६८.६% |[[प्रभाकर गावकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,४९८ |२८.७९% |सत्यवान देसाई | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,७११ |२२.३१% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |७८७ |- |३७ |[[कुडचडे विधानसभा मतदारसंघ|कुडचडे]] |६६.43% |[[रामराव देसाई]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,६४० |४६.९५% |डॉम्नीक फर्नांडीस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |७,२७१ |४४.६८% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३६९ |- |३८ |[[केपें विधानसभा मतदारसंघ|केपें]] |६६.६४% |[[प्रकाश वेळीप]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |५,६४८ |३६.६२% |राऊल परेरा | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,५०९ |३५.७२% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | १३९ |- |३९ |[[काणकोण विधानसभा मतदारसंघ|काणकोण]] |७४.१७% |[[संजय बांदेकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,८४९ |३७.३७% |[[विजय पै खोत]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,६७८ |३६.०५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | १७१ |- |४० |Poinguinim |७६.३५% |[[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |४,८६० |४५.०४% |[[गोविंद रघुचंद्र आचार्य]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |३,२०१ |२९.६६% | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" |१,६५९ |- |} == सरकारची स्थापना == [[लुइझिनो फलेरो]] यांच्या नेतृत्वाखाली [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने]] सरकार स्थापन केले, जे १६९ दिवस टिकले. [[फ्रांसिस्को सार्डिन्हा]] यांनी [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] फोडून [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाच्या]] मदतीने सरकार स्थापन केले, जे ३३४ दिवस टिकले. २४ ऑक्टोबर २००० रोजी, [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाने]] [[मनोहर पर्रीकर]] यांच्या नेतृत्वाखाली [[गोवा|गोव्यात]] आपले पहिले सरकार स्थापन केले, जे [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २००२|पुढील निवडणुका (२००२)]] होईपर्यंत १ वर्ष आणि २२३ दिवस टिकले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गोवा विधानसभा निवडणुका]] izj043ya0kec29zfd7rvm43pa6bw0xz 0 381097 2692465 2692340 2026-07-03T17:59:20Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2692465 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = बेनी प्रसाद वर्मा | चित्र नाव = The_Union_Steel_Minister,_Shri_Beni_Prasad_Verma_briefing_the_media_after_reviewing_the_performance_of_NMDC,_in_New_Delhi_on_October_23,_2012.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[राज्यसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = उत्तर प्रदेश | कार्यकाळ_आरंभ = २०१६ | कार्यकाळ_समाप्ती = २०२० | मागील = | पुढील = | पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = [[गोंडा लोकसभा मतदारसंघ|गोंडा]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = मे २००९ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = मे २०१४ | मागील1 = [[कीर्तिवर्धन सिंग]] | पुढील1 = [[कीर्तिवर्धन सिंग]] | मतदारसंघ2 = [[कैसरगंज लोकसभा मतदारसंघ|कैसरगंज]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = १९९६ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २००९ | मागील2 = लक्ष्मीनारायण मणी त्रिपाठी | पुढील2 = [[ब्रिज भूषण शरण सिंह]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक|1941|2|11}} | जन्मस्थान = [[बाराबंकी]] | मृत्युदिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2020|3|27|1941|2|11}} | मृत्युस्थान = [[लखनौ]] | पक्ष = [[समाजवादी पक्ष]]<br>[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''बेनी प्रसाद वर्मा''' हे एक भारतीय राजकारणी, केंद्रीय मंत्री, [[लोकसभा]] सदस्य व [[उत्तर प्रदेश विधानसभा]] सदस्य होते. ते [[समाजवादी पक्ष]]ाचे संस्थापक मानले जातात. ते [[समाजवादी पक्ष]]ातर्फे १९९६, १९९८, १९९९ व २००४ लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[उत्तर प्रदेश]]च्या [[कैसरगंज लोकसभा मतदारसंघ|कैसरगंज]] मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून आले. २००९ मध्ये त्यांनी सपा सोडून पुन्हा [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]मध्ये प्रवेश केला व २००९ साली [[गोंडा लोकसभा मतदारसंघ|गोंडा]] मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेले. ते २०१६ ते २०२० दरम्यान राज्यसभा सदस्य होते. {{Commons category|Beni Prasad Verma|बेनी प्रसाद वर्मा}} [[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:राज्यसभा सदस्य]] [[वर्ग:कैसरगंजचे आमदार]] nma5bepwbdusb7txh3gvwfntxd3st7a 2692466 2692465 2026-07-03T17:59:34Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2692466 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = बेनी प्रसाद वर्मा | चित्र नाव = The_Union_Steel_Minister,_Shri_Beni_Prasad_Verma_briefing_the_media_after_reviewing_the_performance_of_NMDC,_in_New_Delhi_on_October_23,_2012.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[राज्यसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = उत्तर प्रदेश | कार्यकाळ_आरंभ = २०१६ | कार्यकाळ_समाप्ती = २०२० | मागील = | पुढील = | पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = [[गोंडा लोकसभा मतदारसंघ|गोंडा]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = मे २००९ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = मे २०१४ | मागील1 = [[कीर्तिवर्धन सिंग]] | पुढील1 = [[कीर्तिवर्धन सिंग]] | मतदारसंघ2 = [[कैसरगंज लोकसभा मतदारसंघ|कैसरगंज]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = १९९६ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २००९ | मागील2 = लक्ष्मीनारायण मणी त्रिपाठी | पुढील2 = [[ब्रिज भूषण शरण सिंह]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक|1941|2|11}} | जन्मस्थान = [[बाराबंकी]] | मृत्युदिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2020|3|27|1941|2|11}} | मृत्युस्थान = [[लखनौ]] | पक्ष = [[समाजवादी पक्ष]]<br>[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | अपत्ये = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''बेनी प्रसाद वर्मा''' हे एक भारतीय राजकारणी, केंद्रीय मंत्री, [[लोकसभा]] सदस्य व [[उत्तर प्रदेश विधानसभा]] सदस्य होते. ते [[समाजवादी पक्ष]]ाचे संस्थापक मानले जातात. ते [[समाजवादी पक्ष]]ातर्फे १९९६, १९९८, १९९९ व २००४ लोकसभा निवडणुकांमध्ये [[उत्तर प्रदेश]]च्या [[कैसरगंज लोकसभा मतदारसंघ|कैसरगंज]] मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून आले. २००९ मध्ये त्यांनी सपा सोडून पुन्हा [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]मध्ये प्रवेश केला व २००९ साली [[गोंडा लोकसभा मतदारसंघ|गोंडा]] मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेले. ते २०१६ ते २०२० दरम्यान राज्यसभा सदस्य होते. {{Commons category|Beni Prasad Verma|बेनी प्रसाद वर्मा}} [[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:राज्यसभा सदस्य]] [[वर्ग:कैसरगंजचे आमदार]] [[वर्ग:गोंडाचे आमदार]] rl7m29un8jbpawkf96kmgmee3apsw3e 0 381098 2692451 2692387 2026-07-03T17:19:14Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2692451 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = न्यूझीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा २०२६ | team1_image = Flag of Bangladesh.svg | team1_name = बांगलादेश | team2_image = Flag of New Zealand.svg | team2_name = न्यूझीलंड | from_date = १७ एप्रिल | to_date = २ मे २०२६ | team1_captain = {{nowrap|[[मेहेदी हसन मिराझ]] <small>(आं.ए.दि.)</small><br>[[लिटन दास]] <small>(आं.टी२०)</small>}} | team2_captain = {{nowrap|[[टॉम लॅथम]] <small>(आं.ए.दि.)</small><br>[[निक केली]] <small>(आं.टी२०)</small>}} | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 2 | team2_ODIs_won = 1 | team1_ODIs_most_runs = [[नजमुल हुसैन शान्तो]] (१५५) | team2_ODIs_most_runs = [[निक केली]] (१४९)<br>[[डीन फॉक्सक्रॉफ्ट]] (१४९) | team1_ODIs_most_wickets = [[नाहिद राणा]] (८) | team2_ODIs_most_wickets = [[विल्यम ओ'रुर्क]] (५)<br>[[जेडन लेनॉक्स]] (५) | player_of_ODI_series = [[नाहिद राणा]] (बां) | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = 1 | team2_twenty20s_won = 1 | team1_twenty20s_most_runs = [[तौहीद ह्रिदोय]] (८४) | team2_twenty20s_most_runs = [[बेव्हॉन जेकब्स]] (६३) | team1_twenty20s_most_wickets = [[शोरिफुल इस्लाम]] (४) | team2_twenty20s_most_wickets = [[जॉश क्लार्कसन]] (४) | player_of_twenty20_series = [[तौहीद ह्रिदोय]] (बां) }} [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ]]ाने एप्रिल आणि मे २०२६ मध्ये [[बांगलादेश]]चा दौरा केला. ह्या दौऱ्यावर तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] व तीन [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळवले गेले.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/venues-confirmed-for-new-zealand-s-tour-of-bangladesh |trans-title= न्यूझीलंडच्या बांगलादेश दौऱ्यासाठीची ठिकाणे निश्चित |title=Venues confirmed for New Zealand's tour of Bangladesh |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=३ जुलै २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/new-zealand-to-tour-bangladesh-in-april-for-odis-and-t20is-1529540 |trans-title=न्यूझीलंड एप्रिलमध्ये एकदिवसीय आणि टी२० सामन्यांसाठी बांगलादेशचा दौरा करणार. |title=New Zealand to tour Bangladesh in April for ODIs and T20Is |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=३ जुलै २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= |title=पुरुषांचे भविष्यकालीन दौऱ्यांचे कार्यक्रम |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=३ जुलै २०२६ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |archive-date=2022-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |url-status=dead }}</ref> मार्च २०२६ मध्ये, [[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड]]ाने या दौऱ्यातील सामन्यांचे वेळापत्रक निश्चित केले.[<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/138180/tanzim-sakib-nears-full-intensity-return-targets-april-comeback |trans-title=तन्झिम साकिब पूर्ण क्षमतेने पुनरागमनाच्या उंबरठ्यावर; एप्रिलमध्ये परतण्याचे लक्ष्य |title=Tanzim Sakib nears full intensity return, targets April comeback |work=क्रिकबझ्झ |access-date=३ जुलै २०२६}}</ref> तथापि, ऊर्जा संकटामुळे वीज वाचवण्यासाठी दोन्ही मालिकांमधील सामन्यांच्या वेळा आधीच्या वेळेपेक्षा लवकर करण्यात आल्या.<ref>{{cite news |trans-title=ऊर्जा संकटामुळे वीज वापर कमी करण्यासाठी बांगलादेशने न्यूझीलंडविरुद्धच्या आगामी मालिकेतील सामन्यांच्या वेळा बदलल्या.|title=Bangladesh changes match timings for upcoming New Zealand series to cut power use amid energy crisis |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/bangladesh-changes-match-timings-for-upcoming-new-zealand-series-to-cut-power-use-amid-energy-crisis-101775811676328.html |access-date=३ जुलै २०२६|work=Hindustan Times |date=१० एप्रिल २०२६|language=en}}</ref> बांगलादेशने एकदिवसीय मालिका २-१ अशा फरकाने जिंकली; ऑक्टोबर २०२५ पासून मायदेशात जिंकलेली ही त्यांची सलग तिसरी एकदिवसीय मालिका ठरली. <ref>{{cite news |last1=इसाम|first1=मोहम्मद|trans-title= शांतोचे शतक आणि मुस्तफिजुरचे पाच बळी; बांगलादेशचा मालिका विजय निश्चित |title=Shanto century, Mustafizur five-for seals series win for Bangladesh |url=https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-in-bangladesh-2026-1528267/bangladesh-vs-new-zealand-3rd-odi-1528274/match-report |access-date=३ जुलै २०२६|work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]}}</ref> दुसरी आंतरराष्ट्रीय टी२० लढत पावसामुळे रद्द झाल्यामुळे टी२० मालिका १-१ अशी बरोबरीत सुटली.<ref>{{cite news |last1= इसाम |first1= मोहम्मद |trans-title= जेकब्सच्या धडाकेबाज नाबाद ६२ धावांचे शोरिफुलच्या तीन बळींना प्रत्युत्तर; न्यूझीलंडने मालिकेत साधली बरोबरी. |title=Jacobs' blazing 62* counters Shoriful three-for as NZ level series |url=https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-in-bangladesh-2026-1528267/bangladesh-vs-new-zealand-3rd-t20i-1528277/match-report |access-date=३ जुलै २०२६|work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left" |- !colspan=2|{{cr|BAN}} !colspan=2|{{cr|NZ}} |- !आं.ए.दि.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/bangladesh-name-unchanged-15-man-squad-for-first-two-odis-against-new-zealand-1531352 | work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] | access-date=३ जुलै २०२६ |trans-title= न्यूझीलंडविरुद्धच्या पहिल्या दोन एकदिवसीय सामन्यांसाठी बांगलादेशचा १५ सदस्यांचा संघ कायम. |title=Bangladesh name unchanged 15-man squad for first two ODIs against New Zealand}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/new-look-bangladesh-pace-attack-for-t20is-against-black-caps | work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]| access-date=३ जुलै २०२६|trans-title= 'ब्लॅक कॅप्स' विरुद्धच्या टी२० सामन्यांसाठी बांगलादेशचे नवीन स्वरूपातील वेगवान गोलंदाजी पथक |title=New-look Bangladesh pace attack for T20Is against Black Caps}}</ref> !आं.ए.दि.<ref>{{cite web| url=https://www.nzc.nz/news-items/fisher-o-rourke-and-tickner-return-to-blackcaps/ |work=[[न्यू झीलंड क्रिकेट]]| access-date= ३ जुलै २०२६|trans-title= फिशर, ओ'रूर्क आणि टिकनर यांचे 'ब्लॅककॅप्स'मध्ये पुनरागमन |title=Fisher, O’Rourke, and Tickner return to BLACKCAPS}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web| url=https://www.espncricinfo.com/story/ban-vs-nz-fisher-o-rourke-tickner-return-from-injuries-for-white-ball-tour-of-bangladesh-1529894 |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] | access-date= ३ जुलै २०२६|trans-title= बांगलादेशच्या व्हाईट-बॉल दौऱ्यासाठी फिशर, ओ'रूर्क आणि टिकनर दुखापतीतून सावरून परतले. |title=Fisher, O'Rourke, Tickner return from injuries for white-ball tour of Bangladesh}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[मेहेदी हसन मिराझ]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[नजमुल हुसैन शान्तो]]([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अफीफ हुसैन]] * [[तन्वीर इस्लाम]] * [[तांझिद हसन]] * [[तास्किन अहमद]] * [[तौहीद ह्रिदोय]] * [[नाहिद राणा]] * [[महिदुल इस्लाम अंकोन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मुस्तफिझुर रहमान]] * [[रिशाद हुसेन]] * [[लिटन दास]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[शोरिफुल इस्लाम]] * [[सैफ हसन]] * [[सौम्य सरकार]] | * [[लिटन दास]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[सैफ हसन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अब्दुल गफर साकलेन]] * [[तंझीम हसन साकिब]] * [[तांझिद हसन]] * [[तौहीद ह्रिदोय]] * [[नसुम अहमद]] * [[नुरुल हसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[परवेझ हुसेन इमॉन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[महेदी हसन]] * [[मोहम्मद सैफूद्दीन]] * [[रिपन मंडोल]] * [[रिशाद हुसेन]] * [[शमीम होसेन]] * [[शोरिफुल इस्लाम]] | * [[टॉम लॅथम]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आदित्य अशोक]] * <s>[[क्रिस क्लार्क]]</s> * [[जेडन लेनॉक्स]] * [[जॉश क्लार्कसन]] * [[डीन फॉक्सक्रॉफ्ट]] * [[डेन क्लीव्हर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[निक केली]] * [[नेथन स्मिथ]] * [[बेन लिस्टर]] * <s>[[बेन सियर्स]]</s> * [[ब्लेर टिकनर]] * [[मुहम्मद अब्बास]] * [[विल यंग]] * [[विल्यम ओ'रुर्क]] * [[हेन्री निकोल्स]] | * [[टॉम लॅथम]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[इश सोधी]] * <s>[[क्रिस क्लार्क]]</s> * [[केटन क्लार्क]] * [[जेडन लेनॉक्स]] * [[जॉश क्लार्कसन]] * [[टिम रॉबिन्सन (न्यू झीलंडचा क्रिकेट खेळाडू)|टिम रॉबिन्सन]] * [[डीन फॉक्सक्रॉफ्ट]] * [[डेन क्लीव्हर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[निक केली]] * [[नेथन स्मिथ]] * [[बेन लिस्टर]] * [[बेन सियर्स]] * [[बेव्हॉन जेकब्स]] * [[ब्लेर टिकनर]] * [[मॅथ्यू फिशर (क्रिकेट खेळाडू)|मॅट फिशर]] |} या दौऱ्यापूर्वी, दुखापतीमुळे बाहेर पडलेल्या क्रिस्टियन क्लार्कच्या जागी [[बेन लिस्टर]]चा न्यू झीलंडच्या संघात समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite web |url=https://www.nzc.nz/news-items/lister-called-up-for-bangladesh-to-replace-injured-clarke/ |trans-title=दुखापतग्रस्त क्लार्कच्या जागी बांगलादेशसाठी लिस्टरची निवड |title=Lister called up for Bangladesh to replace injured Clarke |work= [[न्यू झीलंड क्रिकेट]]|access-date= ३ जुलै २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/ben-lister-called-up-for-bangladesh-tour-after-kristian-clarke-injury-1531217 |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=३ जुलै २०२६|trans-title=क्लार्कच्या दुखापतीनंतर बांगलादेश दौऱ्यासाठी लिस्टरची निवड |title=Lister called up for Bangladesh tour after Clarke injury}}</ref> तसेच, २०२६ च्या पाकिस्तान सुपर लीगसाठी बोलावणे आल्यामुळे [[बेन सियर्स]]ही एकदिवसीय मालिकेसाठी उपलब्ध राहू शकला नाही.<ref>{{cite web |url=https://www.tapmad.com/blog/rawalpindiz-signs-ben-sears-nz-pacer-replaces-injured-naseem/4914-5-0 |trans-title= पीएसएल (PSL) २०२६ मोहिमेदरम्यान वेगवान गोलंदाजांच्या टंचाईचा सामना करत असलेल्या 'रावळपिंडीझ'ने दुखापतग्रस्त नसीम शाहच्या जागी बेन सियर्सला केले करारबद्ध. |title=RawalPindiz Signs Ben Sears to Replace Injured Naseem Shah as Pace Crisis Hits PSL 2026 Campaign |work=टॅपमॅड |access-date=३ जुलै २०२६}}</ref> ==आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका== === १ला आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १७ एप्रिल २०२६ | time = ११:०० | daynight = y | team1 = {{cr-rt|NZ}} | team2 = {{cr|BAN}} | score1 = २४७/८ (५० षटके) | runs1 = [[हेन्री निकोल्स]] ६८ (८३) | wickets1 = [[शोरिफुल इस्लाम]] २/२७ (१० षटके) | score2 = २२१ (४८.३ षटके) | runs2 = [[सैफ हसन]] ५७ (७६) | wickets2 = [[ब्लेर टिकनर]] ३/४५ (९.३ षटके) | result = न्यूझीलंड २६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528272.html धावफलक] | venue = [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] | umpires = [[तन्वीर अहमद]] (बां) आणि [[नितीन मेनन]] (भा) | motm = [[डीन फॉक्सक्रॉफ्ट]] (न्यू) | toss = न्यूझीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===२रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २० एप्रिल २०२६ | time = ११:०० | daynight = y | team1 = {{cr-rt|NZ}} | team2 = {{cr|BAN}} | score1 = १९८ (४८.४ षटके) | runs1 = [[निक केली]] ८३ (१०२) | wickets1 = [[नाहिद राणा]] ५/३२ (१० षटके) | score2 = १९९/४ (३५.३ षटके) | runs2 = [[तांझिद हसन]] ७६ (५८) | wickets2 = [[जेडन लेनॉक्स]] २/३६ (९ षटके) | result = बांगलादेश ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528273.html धावफलक] | venue = [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] | umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इं) आणि [[गाझी सोहेल]] (बां) | motm = [[नाहिद राणा]] (बां) | toss = न्यूझीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[लिटन दास]]चा (बां) हा १००वा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना होता.<ref>{{cite news |trans-title= राणाचे पाच बळी; बांगलादेशचा मालिका बरोबरीत आणणारा विजय {{!}} द डेली स्टार |title=Rana’s five-for powers Bangladesh to series-levelling win {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/sports/cricket/news/litton-marks-100th-odi-new-zealand-bat-first-again-mirpur-4155856 |access-date=२३ एप्रिल २०२६ |work=द डेली स्टार}}</ref> }} ===३रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २३ एप्रिल २०२६ | time = ११:०० | daynight = y | team1 = {{cr-rt|BAN}} | team2 = {{cr|NZ}} | score1 = २६५/८ (५० षटके) | runs1 = [[नजमुल हुसैन शान्तो]] १०५ (११९) | wickets1 = [[विल्यम ओ'रुर्क]] ३/३२ (७ षटके) | score2 = २१० (४४.५ षटके) | runs2 = [[डीन फॉक्सक्रॉफ्ट]] ७५ (७२) | wickets2 = [[मुस्तफिझुर रहमान]] ५/४३ (९ षटके) | result = बांगलादेश ५५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528274.html धावफलक] | venue = [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] | umpires = [[मसुदुर रहमान]] (बां) आणि [[नितीन मेनन]] (भा) | motm = [[नजमुल हुसैन शान्तो]] (बां) | toss = न्यूझीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== ===१ला आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २७ एप्रिल २०२६ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZ}} | team2 = {{cr|BAN}} | score1 = १८२/६ (२० षटके) | runs1 = [[डेन क्लीव्हर]] ५१ (२८) | wickets1 = [[रिशाद हुसेन]] २/३२ (४ षटके) | score2 = १८३/४ (१८ षटके) | runs2 = [[तौहीद ह्रिदोय]] ५१[[नाबाद|*]] (२७) | wickets2 = [[इश सोधी]] २/४० (४ षटके) | result = बांगलादेश ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528275.html धावफलक] | venue = [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] | umpires = [[मोर्शेद अली खान]] (बां) आणि [[गाझी सोहेल]] (बां) | motm = [[तौहीद ह्रिदोय]] (बां) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[मॅथ्यू फिशर (क्रिकेट खेळाडू)|मॅट फिशर]] आणि [[नेथन स्मिथ]] (न्यू) ह्या दोघांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. }} ===२रा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २९ एप्रिल २०२६ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|BAN}} | team2 = {{cr|NZ}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामना रद्द | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528276.html धावफलक] | venue = [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] | umpires = [[तन्वीर अहमद]] (बां) आणि [[मसुदुर रहमान]] (बां) | motm = | toss = नाणेफेक नाही. | rain = पावसामुळे खेळ होऊ शकला नाही. | notes = }} ===३रा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २ मे २०२६ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|BAN}} | team2 = {{cr|NZ}} | score1 = १०२ (१४.२ षटके) | runs1 = [[तौहीद ह्रिदोय]] ३३ (२४) | wickets1 = [[जॉश क्लार्कसन]] ३/९ (२ षटके) | score2 = १०४/४ (११.४ षटके) | runs2 = [[बेव्हॉन जेकब्स]] ६२[[नाबाद|*]] (३१) | wickets2 = [[शोरिफुल इस्लाम]] ३/१९ (३ षटके) | result = न्यूझीलंड ६ गडी राखून विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528277.html धावफलक] | venue = [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] | umpires = [[मसुदुर रहमान]] (बां) आणि [[गाझी सोहेल]] (बां) | motm = [[बेव्हॉन जेकब्स]] (न्यू) | toss = न्यूझीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी १५ षटकांचा खेळविण्यात आला. | notes = [[जेडन लेनॉक्स]]ने (न्यू) आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. }} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ===बाह्यदुवे=== * [https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-in-bangladesh-2026-1528267 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{बांगलादेशचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे बांगलादेश दौरे|२०२६]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|बांगलादेश]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे बांगलादेश दौरे]] 7dc51c3lzif6tpymu37bk8zwilsvnpw 2692467 2692451 2026-07-03T18:00:06Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[न्यूझीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६]] वरुन [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६]] ला हलविला: शुद्धलेखन 2692451 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = न्यूझीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा २०२६ | team1_image = Flag of Bangladesh.svg | team1_name = बांगलादेश | team2_image = Flag of New Zealand.svg | team2_name = न्यूझीलंड | from_date = १७ एप्रिल | to_date = २ मे २०२६ | team1_captain = {{nowrap|[[मेहेदी हसन मिराझ]] <small>(आं.ए.दि.)</small><br>[[लिटन दास]] <small>(आं.टी२०)</small>}} | team2_captain = {{nowrap|[[टॉम लॅथम]] <small>(आं.ए.दि.)</small><br>[[निक केली]] <small>(आं.टी२०)</small>}} | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 2 | team2_ODIs_won = 1 | team1_ODIs_most_runs = [[नजमुल हुसैन शान्तो]] (१५५) | team2_ODIs_most_runs = [[निक केली]] (१४९)<br>[[डीन फॉक्सक्रॉफ्ट]] (१४९) | team1_ODIs_most_wickets = [[नाहिद राणा]] (८) | team2_ODIs_most_wickets = [[विल्यम ओ'रुर्क]] (५)<br>[[जेडन लेनॉक्स]] (५) | player_of_ODI_series = [[नाहिद राणा]] (बां) | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = 1 | team2_twenty20s_won = 1 | team1_twenty20s_most_runs = [[तौहीद ह्रिदोय]] (८४) | team2_twenty20s_most_runs = [[बेव्हॉन जेकब्स]] (६३) | team1_twenty20s_most_wickets = [[शोरिफुल इस्लाम]] (४) | team2_twenty20s_most_wickets = [[जॉश क्लार्कसन]] (४) | player_of_twenty20_series = [[तौहीद ह्रिदोय]] (बां) }} [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ]]ाने एप्रिल आणि मे २०२६ मध्ये [[बांगलादेश]]चा दौरा केला. ह्या दौऱ्यावर तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] व तीन [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळवले गेले.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/venues-confirmed-for-new-zealand-s-tour-of-bangladesh |trans-title= न्यूझीलंडच्या बांगलादेश दौऱ्यासाठीची ठिकाणे निश्चित |title=Venues confirmed for New Zealand's tour of Bangladesh |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]|access-date=३ जुलै २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/new-zealand-to-tour-bangladesh-in-april-for-odis-and-t20is-1529540 |trans-title=न्यूझीलंड एप्रिलमध्ये एकदिवसीय आणि टी२० सामन्यांसाठी बांगलादेशचा दौरा करणार. |title=New Zealand to tour Bangladesh in April for ODIs and T20Is |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=३ जुलै २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title= |title=पुरुषांचे भविष्यकालीन दौऱ्यांचे कार्यक्रम |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=३ जुलै २०२६ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |archive-date=2022-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |url-status=dead }}</ref> मार्च २०२६ मध्ये, [[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड]]ाने या दौऱ्यातील सामन्यांचे वेळापत्रक निश्चित केले.[<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/138180/tanzim-sakib-nears-full-intensity-return-targets-april-comeback |trans-title=तन्झिम साकिब पूर्ण क्षमतेने पुनरागमनाच्या उंबरठ्यावर; एप्रिलमध्ये परतण्याचे लक्ष्य |title=Tanzim Sakib nears full intensity return, targets April comeback |work=क्रिकबझ्झ |access-date=३ जुलै २०२६}}</ref> तथापि, ऊर्जा संकटामुळे वीज वाचवण्यासाठी दोन्ही मालिकांमधील सामन्यांच्या वेळा आधीच्या वेळेपेक्षा लवकर करण्यात आल्या.<ref>{{cite news |trans-title=ऊर्जा संकटामुळे वीज वापर कमी करण्यासाठी बांगलादेशने न्यूझीलंडविरुद्धच्या आगामी मालिकेतील सामन्यांच्या वेळा बदलल्या.|title=Bangladesh changes match timings for upcoming New Zealand series to cut power use amid energy crisis |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/bangladesh-changes-match-timings-for-upcoming-new-zealand-series-to-cut-power-use-amid-energy-crisis-101775811676328.html |access-date=३ जुलै २०२६|work=Hindustan Times |date=१० एप्रिल २०२६|language=en}}</ref> बांगलादेशने एकदिवसीय मालिका २-१ अशा फरकाने जिंकली; ऑक्टोबर २०२५ पासून मायदेशात जिंकलेली ही त्यांची सलग तिसरी एकदिवसीय मालिका ठरली. <ref>{{cite news |last1=इसाम|first1=मोहम्मद|trans-title= शांतोचे शतक आणि मुस्तफिजुरचे पाच बळी; बांगलादेशचा मालिका विजय निश्चित |title=Shanto century, Mustafizur five-for seals series win for Bangladesh |url=https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-in-bangladesh-2026-1528267/bangladesh-vs-new-zealand-3rd-odi-1528274/match-report |access-date=३ जुलै २०२६|work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]}}</ref> दुसरी आंतरराष्ट्रीय टी२० लढत पावसामुळे रद्द झाल्यामुळे टी२० मालिका १-१ अशी बरोबरीत सुटली.<ref>{{cite news |last1= इसाम |first1= मोहम्मद |trans-title= जेकब्सच्या धडाकेबाज नाबाद ६२ धावांचे शोरिफुलच्या तीन बळींना प्रत्युत्तर; न्यूझीलंडने मालिकेत साधली बरोबरी. |title=Jacobs' blazing 62* counters Shoriful three-for as NZ level series |url=https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-in-bangladesh-2026-1528267/bangladesh-vs-new-zealand-3rd-t20i-1528277/match-report |access-date=३ जुलै २०२६|work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left" |- !colspan=2|{{cr|BAN}} !colspan=2|{{cr|NZ}} |- !आं.ए.दि.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/bangladesh-name-unchanged-15-man-squad-for-first-two-odis-against-new-zealand-1531352 | work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] | access-date=३ जुलै २०२६ |trans-title= न्यूझीलंडविरुद्धच्या पहिल्या दोन एकदिवसीय सामन्यांसाठी बांगलादेशचा १५ सदस्यांचा संघ कायम. |title=Bangladesh name unchanged 15-man squad for first two ODIs against New Zealand}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/new-look-bangladesh-pace-attack-for-t20is-against-black-caps | work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]| access-date=३ जुलै २०२६|trans-title= 'ब्लॅक कॅप्स' विरुद्धच्या टी२० सामन्यांसाठी बांगलादेशचे नवीन स्वरूपातील वेगवान गोलंदाजी पथक |title=New-look Bangladesh pace attack for T20Is against Black Caps}}</ref> !आं.ए.दि.<ref>{{cite web| url=https://www.nzc.nz/news-items/fisher-o-rourke-and-tickner-return-to-blackcaps/ |work=[[न्यू झीलंड क्रिकेट]]| access-date= ३ जुलै २०२६|trans-title= फिशर, ओ'रूर्क आणि टिकनर यांचे 'ब्लॅककॅप्स'मध्ये पुनरागमन |title=Fisher, O’Rourke, and Tickner return to BLACKCAPS}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web| url=https://www.espncricinfo.com/story/ban-vs-nz-fisher-o-rourke-tickner-return-from-injuries-for-white-ball-tour-of-bangladesh-1529894 |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] | access-date= ३ जुलै २०२६|trans-title= बांगलादेशच्या व्हाईट-बॉल दौऱ्यासाठी फिशर, ओ'रूर्क आणि टिकनर दुखापतीतून सावरून परतले. |title=Fisher, O'Rourke, Tickner return from injuries for white-ball tour of Bangladesh}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[मेहेदी हसन मिराझ]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[नजमुल हुसैन शान्तो]]([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अफीफ हुसैन]] * [[तन्वीर इस्लाम]] * [[तांझिद हसन]] * [[तास्किन अहमद]] * [[तौहीद ह्रिदोय]] * [[नाहिद राणा]] * [[महिदुल इस्लाम अंकोन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[मुस्तफिझुर रहमान]] * [[रिशाद हुसेन]] * [[लिटन दास]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[शोरिफुल इस्लाम]] * [[सैफ हसन]] * [[सौम्य सरकार]] | * [[लिटन दास]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[सैफ हसन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अब्दुल गफर साकलेन]] * [[तंझीम हसन साकिब]] * [[तांझिद हसन]] * [[तौहीद ह्रिदोय]] * [[नसुम अहमद]] * [[नुरुल हसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[परवेझ हुसेन इमॉन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[महेदी हसन]] * [[मोहम्मद सैफूद्दीन]] * [[रिपन मंडोल]] * [[रिशाद हुसेन]] * [[शमीम होसेन]] * [[शोरिफुल इस्लाम]] | * [[टॉम लॅथम]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आदित्य अशोक]] * <s>[[क्रिस क्लार्क]]</s> * [[जेडन लेनॉक्स]] * [[जॉश क्लार्कसन]] * [[डीन फॉक्सक्रॉफ्ट]] * [[डेन क्लीव्हर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[निक केली]] * [[नेथन स्मिथ]] * [[बेन लिस्टर]] * <s>[[बेन सियर्स]]</s> * [[ब्लेर टिकनर]] * [[मुहम्मद अब्बास]] * [[विल यंग]] * [[विल्यम ओ'रुर्क]] * [[हेन्री निकोल्स]] | * [[टॉम लॅथम]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[इश सोधी]] * <s>[[क्रिस क्लार्क]]</s> * [[केटन क्लार्क]] * [[जेडन लेनॉक्स]] * [[जॉश क्लार्कसन]] * [[टिम रॉबिन्सन (न्यू झीलंडचा क्रिकेट खेळाडू)|टिम रॉबिन्सन]] * [[डीन फॉक्सक्रॉफ्ट]] * [[डेन क्लीव्हर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[निक केली]] * [[नेथन स्मिथ]] * [[बेन लिस्टर]] * [[बेन सियर्स]] * [[बेव्हॉन जेकब्स]] * [[ब्लेर टिकनर]] * [[मॅथ्यू फिशर (क्रिकेट खेळाडू)|मॅट फिशर]] |} या दौऱ्यापूर्वी, दुखापतीमुळे बाहेर पडलेल्या क्रिस्टियन क्लार्कच्या जागी [[बेन लिस्टर]]चा न्यू झीलंडच्या संघात समावेश करण्यात आला.<ref>{{cite web |url=https://www.nzc.nz/news-items/lister-called-up-for-bangladesh-to-replace-injured-clarke/ |trans-title=दुखापतग्रस्त क्लार्कच्या जागी बांगलादेशसाठी लिस्टरची निवड |title=Lister called up for Bangladesh to replace injured Clarke |work= [[न्यू झीलंड क्रिकेट]]|access-date= ३ जुलै २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/ben-lister-called-up-for-bangladesh-tour-after-kristian-clarke-injury-1531217 |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=३ जुलै २०२६|trans-title=क्लार्कच्या दुखापतीनंतर बांगलादेश दौऱ्यासाठी लिस्टरची निवड |title=Lister called up for Bangladesh tour after Clarke injury}}</ref> तसेच, २०२६ च्या पाकिस्तान सुपर लीगसाठी बोलावणे आल्यामुळे [[बेन सियर्स]]ही एकदिवसीय मालिकेसाठी उपलब्ध राहू शकला नाही.<ref>{{cite web |url=https://www.tapmad.com/blog/rawalpindiz-signs-ben-sears-nz-pacer-replaces-injured-naseem/4914-5-0 |trans-title= पीएसएल (PSL) २०२६ मोहिमेदरम्यान वेगवान गोलंदाजांच्या टंचाईचा सामना करत असलेल्या 'रावळपिंडीझ'ने दुखापतग्रस्त नसीम शाहच्या जागी बेन सियर्सला केले करारबद्ध. |title=RawalPindiz Signs Ben Sears to Replace Injured Naseem Shah as Pace Crisis Hits PSL 2026 Campaign |work=टॅपमॅड |access-date=३ जुलै २०२६}}</ref> ==आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका== === १ला आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १७ एप्रिल २०२६ | time = ११:०० | daynight = y | team1 = {{cr-rt|NZ}} | team2 = {{cr|BAN}} | score1 = २४७/८ (५० षटके) | runs1 = [[हेन्री निकोल्स]] ६८ (८३) | wickets1 = [[शोरिफुल इस्लाम]] २/२७ (१० षटके) | score2 = २२१ (४८.३ षटके) | runs2 = [[सैफ हसन]] ५७ (७६) | wickets2 = [[ब्लेर टिकनर]] ३/४५ (९.३ षटके) | result = न्यूझीलंड २६ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528272.html धावफलक] | venue = [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] | umpires = [[तन्वीर अहमद]] (बां) आणि [[नितीन मेनन]] (भा) | motm = [[डीन फॉक्सक्रॉफ्ट]] (न्यू) | toss = न्यूझीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===२रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २० एप्रिल २०२६ | time = ११:०० | daynight = y | team1 = {{cr-rt|NZ}} | team2 = {{cr|BAN}} | score1 = १९८ (४८.४ षटके) | runs1 = [[निक केली]] ८३ (१०२) | wickets1 = [[नाहिद राणा]] ५/३२ (१० षटके) | score2 = १९९/४ (३५.३ षटके) | runs2 = [[तांझिद हसन]] ७६ (५८) | wickets2 = [[जेडन लेनॉक्स]] २/३६ (९ षटके) | result = बांगलादेश ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528273.html धावफलक] | venue = [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] | umpires = [[रिचर्ड इलिंगवर्थ]] (इं) आणि [[गाझी सोहेल]] (बां) | motm = [[नाहिद राणा]] (बां) | toss = न्यूझीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[लिटन दास]]चा (बां) हा १००वा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना होता.<ref>{{cite news |trans-title= राणाचे पाच बळी; बांगलादेशचा मालिका बरोबरीत आणणारा विजय {{!}} द डेली स्टार |title=Rana’s five-for powers Bangladesh to series-levelling win {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/sports/cricket/news/litton-marks-100th-odi-new-zealand-bat-first-again-mirpur-4155856 |access-date=२३ एप्रिल २०२६ |work=द डेली स्टार}}</ref> }} ===३रा आं.ए.दि. सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २३ एप्रिल २०२६ | time = ११:०० | daynight = y | team1 = {{cr-rt|BAN}} | team2 = {{cr|NZ}} | score1 = २६५/८ (५० षटके) | runs1 = [[नजमुल हुसैन शान्तो]] १०५ (११९) | wickets1 = [[विल्यम ओ'रुर्क]] ३/३२ (७ षटके) | score2 = २१० (४४.५ षटके) | runs2 = [[डीन फॉक्सक्रॉफ्ट]] ७५ (७२) | wickets2 = [[मुस्तफिझुर रहमान]] ५/४३ (९ षटके) | result = बांगलादेश ५५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528274.html धावफलक] | venue = [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] | umpires = [[मसुदुर रहमान]] (बां) आणि [[नितीन मेनन]] (भा) | motm = [[नजमुल हुसैन शान्तो]] (बां) | toss = न्यूझीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== ===१ला आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २७ एप्रिल २०२६ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|NZ}} | team2 = {{cr|BAN}} | score1 = १८२/६ (२० षटके) | runs1 = [[डेन क्लीव्हर]] ५१ (२८) | wickets1 = [[रिशाद हुसेन]] २/३२ (४ षटके) | score2 = १८३/४ (१८ षटके) | runs2 = [[तौहीद ह्रिदोय]] ५१[[नाबाद|*]] (२७) | wickets2 = [[इश सोधी]] २/४० (४ षटके) | result = बांगलादेश ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528275.html धावफलक] | venue = [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] | umpires = [[मोर्शेद अली खान]] (बां) आणि [[गाझी सोहेल]] (बां) | motm = [[तौहीद ह्रिदोय]] (बां) | toss = बांगलादेशने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[मॅथ्यू फिशर (क्रिकेट खेळाडू)|मॅट फिशर]] आणि [[नेथन स्मिथ]] (न्यू) ह्या दोघांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. }} ===२रा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २९ एप्रिल २०२६ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|BAN}} | team2 = {{cr|NZ}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामना रद्द | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528276.html धावफलक] | venue = [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] | umpires = [[तन्वीर अहमद]] (बां) आणि [[मसुदुर रहमान]] (बां) | motm = | toss = नाणेफेक नाही. | rain = पावसामुळे खेळ होऊ शकला नाही. | notes = }} ===३रा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २ मे २०२६ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|BAN}} | team2 = {{cr|NZ}} | score1 = १०२ (१४.२ षटके) | runs1 = [[तौहीद ह्रिदोय]] ३३ (२४) | wickets1 = [[जॉश क्लार्कसन]] ३/९ (२ षटके) | score2 = १०४/४ (११.४ षटके) | runs2 = [[बेव्हॉन जेकब्स]] ६२[[नाबाद|*]] (३१) | wickets2 = [[शोरिफुल इस्लाम]] ३/१९ (३ षटके) | result = न्यूझीलंड ६ गडी राखून विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528277.html धावफलक] | venue = [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] | umpires = [[मसुदुर रहमान]] (बां) आणि [[गाझी सोहेल]] (बां) | motm = [[बेव्हॉन जेकब्स]] (न्यू) | toss = न्यूझीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी १५ षटकांचा खेळविण्यात आला. | notes = [[जेडन लेनॉक्स]]ने (न्यू) आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. }} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ===बाह्यदुवे=== * [https://www.espncricinfo.com/series/new-zealand-in-bangladesh-2026-1528267 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{बांगलादेशचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे बांगलादेश दौरे|२०२६]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|बांगलादेश]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे बांगलादेश दौरे]] 7dc51c3lzif6tpymu37bk8zwilsvnpw 1 381110 2692431 2692398 2026-07-03T16:07:20Z संतोष गोरे 135680 या पानावरील सगळा मजकूर काढला 2692431 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 381112 2692411 2026-07-03T12:39:16Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1355829913|2002 Goa Legislative Assembly election]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2692411 wikitext text/x-wiki भारतीय पश्चिमेतील राज्य [[गोवा|गोव्याच्या]] विधानसभेच्या निवडणुका मे २००२ मध्ये झाल्या.<ref>[https://www.goavidhansabha.gov.in/member_past_list.php?srch_mode=QUERY&cmbassemblyid=4 Goa Vidhan Sabha]</ref><ref>[https://eci.gov.in/files/file/3853-goa-2002/ Election Commission India]</ref> == निकाल == निवडणुकीत विजयी झालेल्या आमदारांची यादी खालीलप्रमाणे आहे.<ref>[http://www.elections.in/goa/assembly-constituencies/2002-election-results.html List of Successful Candidates in Goa Assembly Election in 2002]</ref><ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|title=Statistical Report on General Election, 2002 to the Legislative Assembly of Meghalaya|website=eci.gov.in|publisher=[[Election Commission of India]]|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007072027/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" |Assembly Constituency !Turnout ! colspan="5" |Winner ! colspan="5" |Runner Up ! rowspan="2" data-sort-type="number" |Margin |- !#k !Names !% !Candidate ! colspan="2" |Party ! data-sort-type="number" |Votes !% !Candidate ! colspan="2" |Party ! data-sort-type="number" |Votes !% |- |१ |[[मांद्रे विधानसभा मतदारसंघ|Mandrem]] |78.34% |[[लक्ष्मीकांत पार्सेकर|Laxmikant Parsekar]]||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |5,955 |39.05% |रमाकांत खलप||{{party name with color|Indian National Congress}} |5,047 |33.1% | style="background:{{party color|Bharatiya Janata Party}}" |<span style="color:white;">'''908'''</span> |- |२ |[[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|Bicholim]] |78.27% |[[राजेश पाटणेकर|Rajesh Patnekar]]||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |8,960 |54.28% |[[पांडुरंग राऊत|Pandurang Raut]]||{{party name with color|Maharashtrawadi Gomantak Party}} |6,400 |38.77% | style="background:{{party color|Bharatiya Janata Party}}" |<span style="color:white;">'''2,560'''</span> |- |३ |[[पणजी विधानसभा मतदारसंघ|Panaji]] |65.82% |[[मनोहर पर्रीकर|Manohar Parrikar]]||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |5,700 |55.58% |सिलीमखान रमेश||{{party name with color|Indian National Congress}} |4,408 |42.98% | style="background:{{party color|Bharatiya Janata Party}}" |<span style="color:white;">'''1,292'''</span> |- |४ |[[केपें विधानसभा मतदारसंघ|Quepem]] |73.09% |[[चंद्रकांत कवळेकर|Babu Kavlekar]]||{{party name with color|Indian National Congress}} |8,913 |47.04% |[[प्रकाश वेळीप|Prakash Velip]]||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |7,058 |37.25% | style="background:{{party color|Indian National Congress}}" |<span style="color:white;">'''1,855'''</span> |- |५ |[[कुडचडे विधानसभा मतदारसंघ|Curchorem]] |73.31% |रामराव देसाई||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |9,806 |53.29% |डॉमनिक फर्नांडिस||{{party name with color|Indian National Congress}} |8,027 |43.62% | style="background:{{party color|Bharatiya Janata Party}}" |<span style="color:white;">'''1,779'''</span> |- |६ |[[मुरगांव विधानसभा मतदारसंघ|Mormugao]] |54.52% |वाझ जिओव्हानी कार्ल||{{party name with color|Indian National Congress}} |4,635 |30.91% |[[शेख हसन हारून|Sheikh Hassan Haroon]]||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |4,192 |27.95% | style="background:{{party color|Indian National Congress}}" |<span style="color:white;">'''443'''</span> |- |७ |[[पेडणे विधानसभा मतदारसंघ|Pernem]] |77.06% |देशप्रभू जितेंद्र रघुराज||{{party name with color|Indian National Congress}} |6,778 |48.27% |दयानंद रघुनाथ सोपटे||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |4,449 |31.68% | style="background:{{party color|Indian National Congress}}" |<span style="color:white;">'''2,329'''</span> |- |८ |[[शिवोली विधानसभा मतदारसंघ|Siolim]] |70.76% |[[दयानंद मांद्रेकर|Dayanand Mandrekar]]||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |7,152 |40.49% |फर्नांडिस फ्रान्सिस ग्रेगोरियो||{{party name with color|Indian National Congress}} |5,245 |29.69% | style="background:{{party color|Bharatiya Janata Party}}" |<span style="color:white;">'''1,907'''</span> |- |९ |[[कळंगुट विधानसभा मतदारसंघ|Calangute]] |68.52% |ॲग्नेलो फर्नांडिस||{{party name with color|Indian National Congress}} |9,711 |53.32% |सुरेश विश्वनाथ परुळेकर||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |7,641 |41.96% | style="background:{{party color|Indian National Congress}}" |<span style="color:white;">'''2,070'''</span> |- |१० |[[म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ|Mapusa]] |61.93% |[[फ्रान्सिस डिसूझा|Francis D'Souza]]||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |8,378 |52.18% |आर्मिंडो ब्रागांझा||{{party name with color|Indian National Congress}} |6,271 |39.06% | style="background:{{party color|Bharatiya Janata Party}}" |<span style="color:white;">'''2,107'''</span> |- |११ |[[थिविम विधानसभा मतदारसंघ|Tivim]] |70.93% |[[सदानंद शेट तनावडे|Sadanand Shet Tanavade]]||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |6,961 |38.38% |निळकंठ हालरणकर||{{party name with color|Nationalist Congress Party}} |6,440 |35.51% | style="background:{{party color|Bharatiya Janata Party}}" |<span style="color:white;">'''521'''</span> |- |१२ |[[सांता क्रुझ विधानसभा मतदारसंघ|St. Cruz]] |64.16% |[[व्हिक्टोरिया फर्नांडिस|Victoria Fernandes]]||{{party name with color|Indian National Congress}} |6,658 |40.13% |अनिल होबळे||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |6,618 |39.89% | style="background:{{party color|Indian National Congress}}" |<span style="color:white;">'''40'''</span> |- |१३ |[[सेंट आंद्रे विधानसभा मतदारसंघ|St. Andre]] |70.49% |[[फ्रान्सिस्को सिल्वेरा|Francisco Silveira]]||{{party name with color|Indian National Congress}} |6,982 |44.6% |पेगाडो कार्मो राफेल||{{party name with color|Nationalist Congress Party}} |4,196 |26.8% | style="background:{{party color|Indian National Congress}}" |<span style="color:white;">'''2,786'''</span> |- |१४ |[[फोंडा विधानसभा मतदारसंघ|Ponda]] |67.51% |[[रवी नाईक|Ravi Naik]]||{{party name with color|Indian National Congress}} |10,745 |50.29% |नाईक श्रीपाद यासो||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |9,425 |44.11% | style="background:{{party color|Indian National Congress}}" |<span style="color:white;">'''1,320'''</span> |- |१५ |[[शिरोडा विधानसभा मतदारसंघ|Siroda]] |78.28% |[[सुभाष शिरोडकर|Subhash Shirodkar]]||{{party name with color|Indian National Congress}} |9,738 |51.92% |प्रभू विश्वनाथ तुकाराम||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |8,603 |45.87% | style="background:{{party color|Indian National Congress}}" |<span style="color:white;">'''1,135'''</span> |- |१६ |[[कुंकळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|Cuncolim]] |62.44% |जोकिम आलेमाव||{{party name with color|Indian National Congress}} |6,426 |44.48% |[[अरेसियो डिसूझा|Arecio D'Souza]]||{{party name with color|Nationalist Congress Party}} |4,038 |27.95% | style="background:{{party color|Indian National Congress}}" |<span style="color:white;">'''2,388'''</span> |- |१७ |[[कुडतरी विधानसभा मतदारसंघ|Curtorim]] |66.12% |[[फ्रांसिस्को सार्डिन्हा|Francisco Sardinha]]||{{party name with color|Indian National Congress}} |8,907 |56.37% |लॉरेन्को ब्रुनो सँटोस||{{party name with color|Independent politician}} |6,056 |38.33% | style="background:{{party color|Indian National Congress}}" |<span style="color:white;">'''2,851'''</span> |- |१८ |[[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|Cumbarjua]] |67.84% |पांडुरंग मडकैकर||{{party name with color|Maharashtrawadi Gomantak Party}} |6,546 |37.58% |निर्मला पी. सावंत||{{party name with color|Indian National Congress}} |5,938 |34.09% | style="background:{{party color|Maharashtrawadi Gomantak Party}}" |<span style="color:white;">'''608'''</span> |- |१९ |[[साळगांव विधानसभा मतदारसंघ|Saligao]] |70.59% |[[विल्फ्रेड डिसूझा|Wilfred de Souza]]||{{party name with color|Nationalist Congress Party}} |4,263 |28.69% |डी मेलो ट्रेजानो ॲग्रीसिओ||{{party name with color|Indian National Congress}} |3,537 |23.8% | style="background:{{party color|Nationalist Congress Party}}" |<span style="color:white;">'''726'''</span> |- |२० |[[ताळगांव विधानसभा मतदारसंघ|Taleigao]] |67.07% |अतानासियो मॉन्सेरात||{{party name with color|United Goans Democratic Party}} |7,237 |42.31% |झुवारकर सोमनाथ दत्ता||{{party name with color|Indian National Congress}} |4,976 |29.09% | style="background:{{party color|United Goans Democratic Party}}" |<span style="color:white;">'''2,261'''</span> |- |२१ |[[मये विधानसभा मतदारसंघ|Maem]] |71.88% |[[हरीश झांट्ये|Harish Narayan Prabhu Zantye]]||{{party name with color|Indian National Congress}} |6,430 |48.22% |प्रकाश जे फडते||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |4,474 |33.55% | style="background:{{party color|Indian National Congress}}" |<span style="color:white;">'''1,956'''</span> |- |२२ |[[प्रियोळ विधानसभा मतदारसंघ|Priol]] |75.16% |[[विश्वास सातारकर|Vishwas Satarkar]]||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |8,071 |41.62% |आमोणकर श्रीकांत सगुण||{{party name with color|Indian National Congress}} |6,409 |33.05% | style="background:{{party color|Bharatiya Janata Party}}" |<span style="color:white;">'''1,662'''</span> |- |२३ |[[पर्ये विधानसभा मतदारसंघ|Poriem]] |77.11% |[[प्रतापसिंह राणे|Pratapsingh Rane]]||{{party name with color|Indian National Congress}} |9,126 |55.78% |संतोबा कृष्णराव देसाई||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |6,557 |40.08% | style="background:{{party color|Indian National Congress}}" |<span style="color:white;">'''2,569'''</span> |- |२४ |[[सावर्डे विधानसभा मतदारसंघ|Sanvordem]] |71.42% |[[विनय दिनू तेंडुलकर|Vinay Dinu Tendulkar]]||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |8,195 |48.3% |साळगावकर अनिल वासुदेव||{{party name with color|Independent politician}} |5,084 |29.96% | style="background:{{party color|Bharatiya Janata Party}}" |<span style="color:white;">'''3,111'''</span> |- |२५ |Dargalim |72.93% |[[मनोहर आजगावकर|Manohar Ajgaonkar]]||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |8,467 |74.08% |धारगळकर बाळकृष्ण आत्माराम||{{party name with color|Indian National Congress}} |2,705 |23.67% | style="background:{{party color|Bharatiya Janata Party}}" |<span style="color:white;">'''5,762'''</span> |- |२६ |[[हळदोणे विधानसभा मतदारसंघ|Aldona]] |65.61% |[[दयानंद नार्वेकर|Dayanand Narvekar]]||{{party name with color|Indian National Congress}} |9,957 |50.73% |[[उल्हास असनोडकर|Ulhas Asnodkar]]||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |7,944 |40.48% | style="background:{{party color|Indian National Congress}}" |<span style="color:white;">'''2,013'''</span> |- |२७ |Pale |76.58% |[[सुरेश आमोणकर (राजकारणी)|Suresh Amonkar]]||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |8,519 |49.84% |गुरुदास गवस||{{party name with color|Indian National Congress}} |6,965 |40.75% | style="background:{{party color|Bharatiya Janata Party}}" |<span style="color:white;">'''1,554'''</span> |- |२८ |[[वाळपाई विधानसभा मतदारसंघ|Valpoi]] |77.04% |[[नरहरी हळदणकर|Narahari Haldankar]]||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |6,137 |49.54% |[[व्यंकटेश देसाई|Venkatesh Desai]]||{{party name with color|Indian National Congress}} |5,785 |46.7% | style="background:{{party color|Bharatiya Janata Party}}" |<span style="color:white;">'''352'''</span> |- |२९ |[[मडकई विधानसभा मतदारसंघ|Marcaim]] |75.89% |[[सुदिन ढवळीकर|Sudin Dhavalikar]]||{{party name with color|Maharashtrawadi Gomantak Party}} |11,587 |63.91% |संतोश नाईक||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |3,737 |20.61% | style="background:{{party color|Maharashtrawadi Gomantak Party}}" |<span style="color:white;">'''7,850'''</span> |- |३० |[[वास्को द गामा विधानसभा मतदारसंघ|Vasco Da Gama]] |56.22% |[[राजेंद्र आर्लेकर|Rajendra Arlekar]]||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |5,605 |35.6% |[[जोस फिलिप डिसूझा|Jose Philip D'Souza]]||{{party name with color|Nationalist Congress Party}} |4,509 |28.64% | style="background:{{party color|Bharatiya Janata Party}}" |<span style="color:white;">'''1,096'''</span> |- |३१ |[[कुठ्ठाळी विधानसभा मतदारसंघ|Cortalim]] |64.61% |मतान्य साल्दान्हा||{{party name with color|United Goans Democratic Party}} |6,741 |37.93% |[[मॉविन गोडिन्हो]] ||{{party name with color|Indian National Congress}} |5,891 |33.15% | style="background:{{party color|United Goans Democratic Party}}" |<span style="color:white;">'''850'''</span> |- |३२ |Loutolim |66.75% |अलेक्सो सिक्वेरा||{{party name with color|Indian National Congress}} |8,873 |62.88% |ग्राशियस राधाराव सॉक्रेटिस||{{party name with color|United Goans Democratic Party}} |4,119 |29.19% | style="background:{{party color|Indian National Congress}}" |<span style="color:white;">'''4,754'''</span> |- |३३ |[[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|Benaulim]] |67.56% |मिकी पाशेको||{{party name with color|United Goans Democratic Party}} |7,752 |51.52% |[[चर्चिल आलेमाव|Churchill Alemao]]||{{party name with color|Indian National Congress}} |6,703 |44.54% | style="background:{{party color|United Goans Democratic Party}}" |<span style="color:white;">'''1,049'''</span> |- |३४ |[[फातोर्डा विधानसभा मतदारसंघ|Fatorda]] |61.04% |दामोदर नाईक||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |5,695 |34.97% |कार्डोझ लुईस ॲलेक्स फ्लोरेंसी||{{party name with color|Indian National Congress}} |5,107 |31.36% | style="background:{{party color|Bharatiya Janata Party}}" |<span style="color:white;">'''588'''</span> |- |३५ |[[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|Margao]] |55.05% |[[दिगंबर कामत|Digambar Kamat]]||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |8,525 |65.37% |चोडणकर गिरीश राया||{{party name with color|Indian National Congress}} |3,781 |28.99% | style="background:{{party color|Bharatiya Janata Party}}" |<span style="color:white;">'''4,744'''</span> |- |३६ |[[नावेली विधानसभा मतदारसंघ|Navelim]] |58.7% |[[लुइझिनो फलेरो|Luizinho Faleiro]]||{{party name with color|Indian National Congress}} |10,245 |59.5% |रायकर जॉन लॉरेन्स||{{party name with color|Independent politician}} |5,668 |32.92% | style="background:{{party color|Indian National Congress}}" |<span style="color:white;">'''4,577'''</span> |- |३७ |[[वेळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|Velim]] |64.02% |[[फिलिप नेरी रॉड्रिग्ज|Filipe Nery Rodrigues]]||{{party name with color|Independent politician}} |8,664 |67.35% |डिसिल्व्हा मार्कस सेबॅस्टियानो||{{party name with color|Indian National Congress}} |3,148 |24.47% | style="background:{{party color|Independent politician}}" |<span style="color:black;">'''5,516'''</span> |- |३८ |[[सांगे विधानसभा मतदारसंघ|Sanguem]] |71.32% |वासूदेव गावकर||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |5,747 |43.46% |सत्यवान भद्रू देसाई||{{party name with color|Indian National Congress}} |4,910 |37.13% | style="background:{{party color|Bharatiya Janata Party}}" |<span style="color:white;">'''837'''</span> |- |३९ |[[काणकोण विधानसभा मतदारसंघ|Canacona]] |78.62% |विजय पै खोत||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |8,531 |58.95% |संजय बांदेकर||{{party name with color|Indian National Congress}} |5,648 |39.03% | style="background:{{party color|Bharatiya Janata Party}}" |<span style="color:white;">'''2,883'''</span> |- |४० |Poinguinim |77.66% |[[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|Isidore Fernandes]]||{{party name with color|Indian National Congress}} |5,641 |49.42% |रमेश तवडकर||{{party name with color|Bharatiya Janata Party}} |3,773 |33.05% | style="background:{{party color|Indian National Congress}}" |<span style="color:white;">'''1,868'''</span> |} == पोटनिवडणुका == {| class="wikitable sortable" border="1" !क्र. ! मतदारसंघ ! विजेता ! colspan="2" | पक्ष ! मार्जिन ! टिप्पणी |- |- | १ | [[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|बेनाउलिम]] | मिकी पाचेको | bgcolor="{{party color|Nationalist Congress Party}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | | मिकी पाचेको यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | २ | [[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंबारजुआ]] | पांडुरंग मडकैकर | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | | पांडुरंग मडकईकर यांच्या राजीनाम्यामुळे आ |- | ३ | [[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|मडगाव]] | [[दिगंबर कामत]] | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | | [[दिगंबर कामत]] यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | ४ | पोइंग्विनिम | [[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] | bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पार्टी]] | | [[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | ५ | पोइंग्विनिम | रमेश तावडकर | bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पार्टी]] | | [[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | ६ | [[ताळगांव विधानसभा मतदारसंघ|तळेगाव]] | बाबश मॉन्सेरेट | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | | बाबश मॉन्सेरेट यांच्या राजीनाम्यामुळे |- |} == सरकारची स्थापना == ३ जून २००२ रोजी, [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाने]] [[मनोहर पर्रीकर]] यांच्या नेतृत्वाखाली [[गोवा|गोव्यात]] पहिले सरकार स्थापन केले, जे २ वर्षे आणि २४४ दिवस टिकले. नंतर [[दिगंबर कामत]] यांच्यासोबतच्या मतभेदांमुळे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षातील]] हे सरकार कोसळले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गोवा विधानसभा निवडणुका]] bq9cl92n5dtqvr3rv0swdvq0l0uq0zj 2692417 2692411 2026-07-03T14:36:02Z Dharmadhyaksha 28394 2692417 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} भारतीय पश्चिमेतील राज्य [[गोवा|गोव्याच्या]] विधानसभेच्या निवडणुका मे २००२ मध्ये झाल्या.<ref>[https://www.goavidhansabha.gov.in/member_past_list.php?srch_mode=QUERY&cmbassemblyid=4 Goa Vidhan Sabha]</ref><ref>[https://eci.gov.in/files/file/3853-goa-2002/ Election Commission India]</ref> == निकाल == निवडणुकीत विजयी झालेल्या आमदारांची यादी खालीलप्रमाणे आहे.<ref>[http://www.elections.in/goa/assembly-constituencies/2002-election-results.html List of Successful Candidates in Goa Assembly Election in 2002]</ref><ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|title=Statistical Report on General Election, 2002 to the Legislative Assembly of Meghalaya|website=eci.gov.in|publisher=[[Election Commission of India]]|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007072027/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" |मतदारसंघ !! मतदान !! colspan="5" |विजेता !! colspan="5" |उप-विजेता !! rowspan="2" data-sort-type="number" |अंतर |- !क्र. !!नाव !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% |- |१ |[[मांद्रे विधानसभा मतदारसंघ|मांद्रे]] |78.34% |[[लक्ष्मीकांत पार्सेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" width="4px" | |5,955 |39.05% |रमाकांत खलप | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" width="4px" | |5,047 |33.1% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | 908 |- |२ |[[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|डिचोली]] |78.27% |[[राजेश पाटणेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |8,960 |54.28% |[[पांडुरंग राऊत]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |6,400 |38.77% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |2,560 |- |३ |[[पणजी विधानसभा मतदारसंघ|पणजी]] |65.82% |[[मनोहर पर्रीकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |5,700 |55.58% |सिलीमखान रमेश | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |4,408 |42.98% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |1,292 |- |४ |[[केपें विधानसभा मतदारसंघ|केपें]] |73.09% |[[चंद्रकांत कवळेकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |8,913 |47.04% |[[प्रकाश वेळीप]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |7,058 |37.25% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |1,855 |- |५ |[[कुडचडे विधानसभा मतदारसंघ|कुडचडे]] |73.31% |रामराव देसाई | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |9,806 |53.29% |डॉमनिक फर्नांडिस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |8,027 |43.62% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |1,779 |- |६ |[[मुरगांव विधानसभा मतदारसंघ|मुरगांव]] |54.52% |वाझ जिओव्हानी कार्ल | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |4,635 |30.91% |[[शेख हसन हारून]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |4,192 |27.95% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |443 |- |७ |[[पेडणे विधानसभा मतदारसंघ|पेडणे]] |77.06% |देशप्रभू जितेंद्र रघुराज | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |6,778 |48.27% |दयानंद रघुनाथ सोपटे | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |4,449 |31.68% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |2,329 |- |८ |[[शिवोली विधानसभा मतदारसंघ|शिवोली]] |70.76% |[[दयानंद मांद्रेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |7,152 |40.49% |फर्नांडिस फ्रान्सिस ग्रेगोरियो | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |5,245 |29.69% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |1,907 |- |९ |[[कळंगुट विधानसभा मतदारसंघ|कळंगुट]] |68.52% |ॲग्नेलो फर्नांडिस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |9,711 |53.32% |सुरेश विश्वनाथ परुळेकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |7,641 |41.96% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |2,070 |- |१० |[[म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ|म्हापसा]] |61.93% |[[फ्रान्सिस डिसूझा]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |8,378 |52.18% |आर्मिंडो ब्रागांझा | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |6,271 |39.06% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |2,107 |- |११ |[[थिविम विधानसभा मतदारसंघ|थिविम]] |70.93% |[[सदानंद शेट तनावडे]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |6,961 |38.38% |निळकंठ हालरणकर | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |6,440 |35.51% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |521 |- |१२ |[[सांता क्रुझ विधानसभा मतदारसंघ|सांता क्रुझ]] |64.16% |[[व्हिक्टोरिया फर्नांडिस]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |6,658 |40.13% |अनिल होबळे | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |6,618 |39.89% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |40 |- |१३ |[[सेंट आंद्रे विधानसभा मतदारसंघ|सेंट आंद्रे]] |70.49% |[[फ्रान्सिस्को सिल्वेरा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |6,982 |44.6% |पेगाडो कार्मो राफेल | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |4,196 |26.8% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |2,786 |- |१४ |[[फोंडा विधानसभा मतदारसंघ|फोंडा]] |67.51% |[[रवी नाईक]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |10,745 |50.29% |नाईक श्रीपाद यासो | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |9,425 |44.11% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |1,320 |- |१५ |[[शिरोडा विधानसभा मतदारसंघ|शिरोडा]] |78.28% |[[सुभाष शिरोडकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |9,738 |51.92% |प्रभू विश्वनाथ तुकाराम | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |8,603 |45.87% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |1,135 |- |१६ |[[कुंकळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|कुंकळ्ळी]] |62.44% |जोकिम आलेमाव | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |6,426 |44.48% |[[अरेसियो डिसूझा]] | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |4,038 |27.95% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |2,388 |- |१७ |[[कुडतरी विधानसभा मतदारसंघ|कुडतरी]] |66.12% |[[फ्रांसिस्को सार्डिन्हा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |8,907 |56.37% |लॉरेन्को ब्रुनो सँटोस | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |6,056 |38.33% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |2,851 |- |१८ |[[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंभारजुवा]] |67.84% |पांडुरंग मडकैकर | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |6,546 |37.58% |निर्मला पी. सावंत | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |5,938 |34.09% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |608 |- |१९ |[[साळगांव विधानसभा मतदारसंघ|साळगांव]] |70.59% |[[विल्फ्रेड डिसूझा]] | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |4,263 |28.69% |डी मेलो ट्रेजानो ॲग्रीसिओ | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |3,537 |23.8% | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" |726 |- |२० |[[ताळगांव विधानसभा मतदारसंघ|ताळगांव]] |67.07% |अतानासियो मॉन्सेरात | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |7,237 |42.31% |झुवारकर सोमनाथ दत्ता | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |4,976 |29.09% | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" |2,261 |- |२१ |[[मये विधानसभा मतदारसंघ|मये]] |71.88% |[[हरीश झांट्ये]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |6,430 |48.22% |प्रकाश जे फडते | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |4,474 |33.55% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |1,956 |- |२२ |[[प्रियोळ विधानसभा मतदारसंघ|प्रियोळ]] |75.16% |[[विश्वास सातारकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |8,071 |41.62% |आमोणकर श्रीकांत सगुण | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |6,409 |33.05% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |1,662 |- |२३ |[[पर्ये विधानसभा मतदारसंघ|पर्ये]] |77.11% |[[प्रतापसिंह राणे]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |9,126 |55.78% |संतोबा कृष्णराव देसाई | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |6,557 |40.08% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |2,569 |- |२४ |[[सावर्डे विधानसभा मतदारसंघ|सावर्डे]] |71.42% |[[विनय दिनू तेंडुलकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |8,195 |48.3% |साळगावकर अनिल वासुदेव | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |5,084 |29.96% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |3,111 |- |२५ |दर्गाळी |72.93% |[[मनोहर आजगावकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |8,467 |74.08% |धारगळकर बाळकृष्ण आत्माराम | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |2,705 |23.67% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |5,762 |- |२६ |[[हळदोणे विधानसभा मतदारसंघ|हळदोणे]] |65.61% |[[दयानंद नार्वेकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |9,957 |50.73% |[[उल्हास असनोडकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |7,944 |40.48% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |2,013 |- |२७ |पाले |76.58% |[[सुरेश आमोणकर (राजकारणी)|सुरेश आमोणकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |8,519 |49.84% |गुरुदास गवस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |6,965 |40.75% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |1,554 |- |२८ |[[वाळपाई विधानसभा मतदारसंघ|वाळपाई]] |77.04% |[[नरहरी हळदणकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |6,137 |49.54% |[[व्यंकटेश देसाई]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |5,785 |46.7% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |352 |- |२९ |[[मडकई विधानसभा मतदारसंघ|मडकई]] |75.89% |[[सुदिन ढवळीकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |11,587 |63.91% |संतोश नाईक | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |3,737 |20.61% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |7,850 |- |३० |[[वास्को द गामा विधानसभा मतदारसंघ|वास्को द गामा]] |56.22% |[[राजेंद्र आर्लेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |5,605 |35.6% |[[जोस फिलिप डिसूझा]] | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |4,509 |28.64% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |1,096 |- |३१ |[[कुठ्ठाळी विधानसभा मतदारसंघ|कुठ्ठाळी]] |64.61% |मतान्य साल्दान्हा | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |6,741 |37.93% |[[मॉविन गोडिन्हो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |5,891 |33.15% | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" |850 |- |३२ |Loutolim |66.75% |अलेक्सो सिक्वेरा | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |8,873 |62.88% |ग्राशियस राधाराव सॉक्रेटिस | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |4,119 |29.19% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |4,754 |- |३३ |[[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|बाणावली]] |67.56% |मिकी पाशेको | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |7,752 |51.52% |[[चर्चिल आलेमाव]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |6,703 |44.54% | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" |1,049 |- |३४ |[[फातोर्डा विधानसभा मतदारसंघ|फातोर्डा]] |61.04% |दामोदर नाईक | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |5,695 |34.97% |कार्डोझ लुईस ॲलेक्स फ्लोरेंसी | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |5,107 |31.36% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | 588 |- |३५ |[[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|मडगांव]] |55.05% |[[दिगंबर कामत]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |8,525 |65.37% |चोडणकर गिरीश राया | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |3,781 |28.99% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | 4,744 |- |३६ |[[नावेली विधानसभा मतदारसंघ|नावेली]] |58.7% |[[लुइझिनो फलेरो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |10,245 |59.5% |रायकर जॉन लॉरेन्स | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |5,668 |32.92% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |4,577 |- |३७ |[[वेळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|वेळ्ळी]] |64.02% |[[फिलिप नेरी रॉड्रिग्ज]] | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |8,664 |67.35% |डिसिल्व्हा मार्कस सेबॅस्टियानो | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |3,148 |24.47% | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" |5,516 |- |३८ |[[सांगे विधानसभा मतदारसंघ|सांगे]] |71.32% |वासूदेव गावकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |5,747 |43.46% |सत्यवान भद्रू देसाई | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |4,910 |37.13% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |837 |- |३९ |[[काणकोण विधानसभा मतदारसंघ|काणकोण]] |78.62% |विजय पै खोत | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |8,531 |58.95% |संजय बांदेकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |5,648 |39.03% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |2,883 |- |४० |Poinguinim |77.66% |[[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |5,641 |49.42% |रमेश तवडकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |3,773 |33.05% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |1,868 |- |} == पोटनिवडणुका == {| class="wikitable sortable" !क्र. ! मतदारसंघ ! विजेता ! colspan="2" | पक्ष ! टिप्पणी |- |- | १ | [[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|बेनाउलिम]] | मिकी पाचेको | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | मिकी पाचेको यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | २ | [[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंबारजुआ]] | पांडुरंग मडकैकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | पांडुरंग मडकईकर यांच्या राजीनाम्यामुळे आ |- | ३ | [[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|मडगाव]] | [[दिगंबर कामत]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[दिगंबर कामत]] यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | ४ | पोइंग्विनिम | [[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | ५ | पोइंग्विनिम | रमेश तावडकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | ६ | [[ताळगांव विधानसभा मतदारसंघ|तळेगाव]] | बाबश मॉन्सेरेट | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | बाबश मॉन्सेरेट यांच्या राजीनाम्यामुळे |- |} == सरकारची स्थापना == ३ जून २००२ रोजी, [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाने]] [[मनोहर पर्रीकर]] यांच्या नेतृत्वाखाली [[गोवा|गोव्यात]] पहिले सरकार स्थापन केले, जे २ वर्षे आणि २४४ दिवस टिकले. नंतर [[दिगंबर कामत]] यांच्यासोबतच्या मतभेदांमुळे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षातील]] हे सरकार कोसळले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गोवा विधानसभा निवडणुका]] pffs3ywza9guthhlkg5vjdq00ztoaux 2692471 2692417 2026-07-03T18:16:57Z अभय नातू 206 /* निकाल */ 2692471 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} भारतीय पश्चिमेतील राज्य [[गोवा|गोव्याच्या]] विधानसभेच्या निवडणुका मे २००२ मध्ये झाल्या.<ref>[https://www.goavidhansabha.gov.in/member_past_list.php?srch_mode=QUERY&cmbassemblyid=4 Goa Vidhan Sabha]</ref><ref>[https://eci.gov.in/files/file/3853-goa-2002/ Election Commission India]</ref> == निकाल == निवडणुकीत विजयी झालेल्या आमदारांची यादी खालीलप्रमाणे आहे.<ref>[http://www.elections.in/goa/assembly-constituencies/2002-election-results.html List of Successful Candidates in Goa Assembly Election in 2002]</ref><ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|title=Statistical Report on General Election, 2002 to the Legislative Assembly of Meghalaya|website=eci.gov.in|publisher=[[Election Commission of India]]|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007072027/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" |मतदारसंघ !! मतदान !! colspan="5" |विजेता !! colspan="5" |उप-विजेता !! rowspan="2" data-sort-type="number" |अंतर |- !क्र. !!नाव !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% |- |१ |[[मांद्रे विधानसभा मतदारसंघ|मांद्रे]] |७८.३४% |[[लक्ष्मीकांत पार्सेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" width="4px" | |५,९५५ |३९.०५% |रмаकांत खलप | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" width="4px" | |5,047 |33.1% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | ९०८ |- |२ |[[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|डिचोली]] |७८.२७% |[[राजेश पाटणेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,९६० |५४.२८% |[[पांडुरंग राऊत]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |6,400 |38.77% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |२,५६० |- |३ |[[पणजी विधानसभा मतदारसंघ|पणजी]] |६५.८२% |[[मनोहर पर्रीकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,७०० |५५.५८% |सिलीमखान रमेश | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |4,408 |42.98% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,२९२ |- |४ |[[केपें विधानसभा मतदारसंघ|केपें]] |७३.०९% |[[चंद्रकांत कवळेकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,९१३ |४७.०४% |[[प्रकाश वेळीप]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |7,058 |37.25% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,८५५ |- |५ |[[कुडचडे विधानसभा मतदारसंघ|कुडचडे]] |७३.३१% |[[रामराव देसाई]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |९,८०६ |५३.२९% |डॉमनिक फर्नांडिस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |8,027 |43.62% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,७७९ |- |६ |[[मुरगांव विधानसभा मतदारसंघ|मुरगांव]] |५४.५२% |[[वाझ जिओव्हानी कार्ल]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,६३५ |३०.९१% |[[शेख हसन हारून]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |4,192 |27.95% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४४३ |- |७ |[[पेडणे विधानसभा मतदारसंघ|पेडणे]] |७७.०६% |[[जितेंद्र देशप्रभू|देशप्रभू जितेंद्र रघुराज]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,७७८ |४८.२७% |दयानंद रघुनाथ सोपटे | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |4,449 |31.68% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,३२९ |- |८ |[[शिवोली विधानसभा मतदारसंघ|शिवोली]] |७०.७६% |[[दयानंद मांद्रेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,१५२ |४०.४९% |फर्नांडिस फ्रान्सिस ग्रेगोरियो | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |5,245 |29.69% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,९०७ |- |९ |[[कळंगुट विधानसभा मतदारसंघ|कळंगुट]] |६८.५२% |[[ॲग्नेलो फर्नांडिस]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,७११ |५३.३२% |सुरेश विश्वनाथ परुळेकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |7,641 |41.96% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,०७० |- |१० |[[म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ|म्हापसा]] |६१.९३% |[[फ्रान्सिस डिसूझा]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,३७८ |५२.१८% |आर्मिंडो ब्रागांझा | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |6,271 |39.06% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |२,१०७ |- |११ |[[थिविम विधानसभा मतदारसंघ|थिविम]] |७०.९३% |[[सदानंद शेट तनावडे]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,९६१ |३८.३८% |निळकंठ हालरणकर | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |6,440 |35.51% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |५२१ |- |१२ |[[सांता क्रुझ विधानसभा मतदारसंघ|सांता क्रुझ]] |६४.१६% |[[व्हिक्टोरिया फर्नांडिस]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,६५८ |४०.१३% |अनिल होबळे | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |6,618 |39.89% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४० |- |१३ |[[सेंट आंद्रे विधानसभा मतदारसंघ|सेंट आंद्रे]] |७०.४९% |[[फ्रान्सिस्को सिल्वेरा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,९८२ |४४.६% |पेगाडो कार्मो राफेल | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |4,196 |26.8% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,७८६ |- |१४ |[[फोंडा विधानसभा मतदारसंघ|फोंडा]] |६७.५१% |[[रवी नाईक]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |१०,७४५ |५०.२९% |नाईक श्रीपाद यासो | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |9,425 |44.11% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,३२० |- |१५ |[[शिरोडा विधानसभा मतदारसंघ|शिरोडा]] |७८.२८% |[[सुभाष शिरोडकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,७३८ |५१.转换% -> ५१.९२% |प्रभू विश्वनाथ तुकाराम | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |8,603 |45.87% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,१३५ |- |१६ |[[कुंकळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|कुंकळ्ळी]] |६२.४४% |[[जोकिम आलेमाव]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,४२६ |४४.४८% |[[अरेसियो डिसूझा]] | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |4,038 |27.95% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,३८८ |- |१७ |[[कुडतरी विधानसभा मतदारसंघ|कुडतरी]] |६६.१२% |[[फ्रांसिस्को सार्डिन्हा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,९०७ |५६.३७% |लॉरेन्को ब्रुनो सँटोस | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |6,056 |38.33% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,८५१ |- |१८ |[[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंभारजुवा]] |६७.८४% |[[पांडुरंग मडकैकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,५४६ |३७.५८% |निर्मला पी. सावंत | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |5,938 |34.09% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |६०८ |- |१९ |[[साळगांव विधानसभा मतदारसंघ|साळगांव]] |७०.५९% |[[विल्फ्रेड डिसूझा]] | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |४,२६३ |२८.६९% |डी मेलो ट्रेजानो ॲग्रीसिओ | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |3,537 |23.8% | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" |७२६ |- |२० |[[ताळगांव विधानसभा मतदारसंघ|ताळगांव]] |६७.०७% |[[अतानासियो मॉन्सेरात]] | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |७,२३७ |४२.३१% |झुवारकर सोमनाथ दत्ता | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |4,976 |29.09% | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" |२,२६१ |- |२१ |[[मये विधानसभा मतदारसंघ|मये]] |७१.८८% |[[हरीश झांट्ये]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,४३० |४८.२२% |प्रकाश जे फडते | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |4,474 |33.55% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,९५६ |- |२२ |[[प्रियोळ विधानसभा मतदारसंघ|प्रियोळ]] |७५.१६% |[[विश्वास सातारकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,०७१ |४१.६२% |आमोणकर श्रीकांत सगुण | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |6,409 |33.05% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,६६२ |- |२३ |[[पर्ये विधानसभा मतदारसंघ|पर्ये]] |७७.११% |[[प्रतापसिंह राणे]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,१२६ |५५.७८% |संतोबा कृष्णराव देसाई | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |6,557 |40.08% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,५६९ |- |२४ |[[सावर्डे विधानसभा मतदारसंघ|सावर्डे]] |७१.४२% |[[विनय दिनू तेंडुलकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,१९५ |४८.३% |साळगावकर अनिल वासुदेव | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |5,084 |29.96% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३,१११ |- |२५ |दर्गाळी |७२.९३% |[[मनोहर आजगावकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,४६७ |७४.०८% |धारगळकर बाळकृष्ण आत्माराम | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |2,705 |23.67% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |५,७६२ |- |२६ |[[हळदोणे विधानसभा मतदारसंघ|हळदोणे]] |६५.६१% |[[दयानंद नार्वेकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,९५७ |५०.७३% |[[उल्हास असनोडकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |7,944 |40.48% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,०१३ |- |२७ |पाले |७६.५८% |[[सुरेश आमोणकर (राजकारणी)|सुरेश आमोणकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,५१९ |४९.८४% |गुरुदास गवस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |6,965 |40.75% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,५५४ |- |२८ |[[वाळपाई विधानसभा मतदारसंघ|वाळपाई]] |७७.०४% |[[नरहरी हळदणकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,१३७ |४९.५४% |[[व्यंकटेश देसाई]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |5,785 |46.7% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३५२ |- |२९ |[[मडकाई विधानसभा मतदारसंघ|मडकई]] |७५.८९% |[[सुदिन ढवळीकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |११,५८७ |६३.९१% |संतोश नाईक | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |3,737 |20.61% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |७,८५० |- |३० |[[वास्को द गामा विधानसभा मतदारसंघ|वास्को द गामा]] |५६.२२% |[[राजेंद्र आर्लेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,६०५ |३५.६% |[[जोस फिलिप डिसूझा]] | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |4,509 |28.64% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,०९६ |- |३१ |[[कुठ्ठाळी विधानसभा मतदारसंघ|कुठ्ठाळी]] |६४.६१% |[[मतान्य साल्दान्हा]] | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |६,७४१ |३७.९३% |[[मॉविन गोडिन्हो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |5,891 |33.15% | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" |८५० |- |३२ |Loutolim |६६.७५% |[[अलेक्सो सिक्वेरा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,८७३ |६२.८८% |ग्राशियस राधाराव सॉक्रेटिस | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |4,119 |29.19% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४,७५४ |- |३३ |[[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|बाणावली]] |६७.५६% |[[मिकी पाशेको]] | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |७,७५२ |५१.५२% |[[चर्चिल आलेमाव]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |6,703 |44.54% | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" |१,०४९ |- |३४ |[[फातोर्डा विधानसभा मतदारसंघ|फातोर्डा]] |६१.०४% |[[दामोदर नाईक]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,६९५ |३४.९७% |कार्डोझ लुईस ॲलेक्स फ्लोरेंसी | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |5,107 |31.36% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | ५८८ |- |३५ |[[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|मडगांव]] |५५.०५% |[[दिगंबर कामत]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,५२५ |६५.३७% |चोडणकर गिरीश राया | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |3,781 |28.99% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | ४,७४४ |- |३६ |[[नावेली विधानसभा मतदारसंघ|नावेली]] |५८.७% |[[लुइझिनो फलेरो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |१०,२४५ |५९.५% |रायकर JOHN लॉरेन्स | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |5,668 |32.92% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४,५७७ |- |३७ |[[वेळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|वेळ्ळी]] |६४.०२% |[[फिलिप नेरी रॉड्रिग्ज]] | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |८,६६४ |६७.३५% |डिसिल्व्हा मार्कस सेबॅस्टियानो | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |3,148 |24.47% | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" |५,५१६ |- |३८ |[[सांगे विधानसभा मतदारसंघ|सांगे]] |७१.३२% |[[वासूदेव गावकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,७ND७ -> ५,७४७ |४३.४६% |सत्यवान भद्रू देसाई | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |4,910 |37.13% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |८३७ |- |३९ |[[काणकोण विधानसभा मतदारसंघ|काणकोण]] |७८.६२% |[[विजय पै खोत]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,५३१ |५८.९५% |संजय बांदेकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |5,648 |39.03% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |२,८८३ |- |४० |Poinguinim |७७.६६% |[[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,६४१ |४९.४२% |रमेश तवडकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |3,773 |33.05% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,८६८ |- |} == पोटनिवडणुका == {| class="wikitable sortable" !क्र. ! मतदारसंघ ! विजेता ! colspan="2" | पक्ष ! टिप्पणी |- |- | १ | [[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|बेनाउलिम]] | मिकी पाचेको | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | मिकी पाचेको यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | २ | [[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंबारजुआ]] | पांडुरंग मडकैकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | पांडुरंग मडकईकर यांच्या राजीनाम्यामुळे आ |- | ३ | [[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|मडगाव]] | [[दिगंबर कामत]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[दिगंबर कामत]] यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | ४ | पोइंग्विनिम | [[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | ५ | पोइंग्विनिम | रमेश तावडकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | ६ | [[ताळगांव विधानसभा मतदारसंघ|तळेगाव]] | बाबश मॉन्सेरेट | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | बाबश मॉन्सेरेट यांच्या राजीनाम्यामुळे |- |} == सरकारची स्थापना == ३ जून २००२ रोजी, [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाने]] [[मनोहर पर्रीकर]] यांच्या नेतृत्वाखाली [[गोवा|गोव्यात]] पहिले सरकार स्थापन केले, जे २ वर्षे आणि २४४ दिवस टिकले. नंतर [[दिगंबर कामत]] यांच्यासोबतच्या मतभेदांमुळे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षातील]] हे सरकार कोसळले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गोवा विधानसभा निवडणुका]] it46cpna456sau1epyuhx107wm3s437 2692472 2692471 2026-07-03T18:18:27Z अभय नातू 206 /* निकाल */ 2692472 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} भारतीय पश्चिमेतील राज्य [[गोवा|गोव्याच्या]] विधानसभेच्या निवडणुका मे २००२ मध्ये झाल्या.<ref>[https://www.goavidhansabha.gov.in/member_past_list.php?srch_mode=QUERY&cmbassemblyid=4 Goa Vidhan Sabha]</ref><ref>[https://eci.gov.in/files/file/3853-goa-2002/ Election Commission India]</ref> == निकाल == निवडणुकीत विजयी झालेल्या आमदारांची यादी खालीलप्रमाणे आहे.<ref>[http://www.elections.in/goa/assembly-constituencies/2002-election-results.html List of Successful Candidates in Goa Assembly Election in 2002]</ref><ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|title=Statistical Report on General Election, 2002 to the Legislative Assembly of Meghalaya|website=eci.gov.in|publisher=[[Election Commission of India]]|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007072027/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" |मतदारसंघ !! मतदान !! colspan="5" |विजेता !! colspan="5" |उप-विजेता !! rowspan="2" data-sort-type="number" |अंतर |- !क्र. !!नाव !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% |- |१ |[[मांद्रे विधानसभा मतदारसंघ|मांद्रे]] |७८.३४% |[[लक्ष्मीकांत पार्सेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" width="4px" | |५,९५५ |३९.०५% |रमाकांत खलप | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" width="4px" | |५,०४७ |३३.१% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | ९०८ |- |२ |[[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|डिचोली]] |७८.२७% |[[राजेश पाटणेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,९६० |५४.२८% |[[पांडुरंग राऊत]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,४०० |३८.७७% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |२,५६० |- |३ |[[पणजी विधानसभा मतदारसंघ|पणजी]] |६५.८२% |[[मनोहर पर्रीकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,७०० |५५.५८% |सिलीमखान रमेश | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,४०८ |४२.९८% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,२९२ |- |४ |[[केपें विधानसभा मतदारसंघ|केपें]] |७३.०९% |[[चंद्रकांत कवळेकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,९१३ |४७.०४% |[[प्रकाश वेळीप]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,०५८ |३७.२५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,८५५ |- |५ |[[कुडचडे विधानसभा मतदारसंघ|कुडचडे]] |७३.३१% |[[रामराव देसाई]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |९,८०६ |५३.२९% |डॉमनिक फर्नांडिस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,०२७ |४३.६२% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,७७९ |- |६ |[[मुरगांव विधानसभा मतदारसंघ|मुरगांव]] |५४.५२% |[[वाझ जिओव्हानी कार्ल]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,६३५ |३०.९१% |[[शेख हसन हारून]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,१९२ |२७.९५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४४३ |- |७ |[[पेडणे विधानसभा मतदारसंघ|पेडणे]] |७७.०६% |[[जितेंद्र देशप्रभू|देशप्रभू जितेंद्र रघुराज]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,७७८ |४८.२७% |दयानंद रघुनाथ सोपटे | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,४४९ |३१.६८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,३२९ |- |८ |[[शिवोली विधानसभा मतदारसंघ|शिवोली]] |७०.७६% |[[दयानंद मांद्रेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,१५२ |४०.४९% |फर्नांडिस फ्रान्सिस ग्रेगोरियो | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,२४५ |२९.६९% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,९०७ |- |९ |[[कळंगुट विधानसभा मतदारसंघ|कळंगुट]] |६८.५२% |[[ॲग्नेलो फर्नांडिस]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,७११ |५३.३२% |सुरेश विश्वनाथ परुळेकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,६४१ |४१.९६% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,०७० |- |१० |[[म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ|म्हापसा]] |६१.९३% |[[फ्रान्सिस डिसूझा]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,३७८ |५२.१८% |आर्मिंडो ब्रागांझा | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,२७१ |३९.०६% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |२,१०७ |- |११ |[[थिविम विधानसभा मतदारसंघ|थिविम]] |७०.९३% |[[सदानंद शेट तनावडे]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,९६१ |३८.३८% |निळकंठ हालरणकर | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |६,४४० |३५.५१% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |५२१ |- |१२ |[[सांता क्रुझ विधानसभा मतदारसंघ|सांता क्रुझ]] |६४.१६% |[[व्हिक्टोरिया फर्नांडिस]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,६५८ |४०.१३% |अनिल होबळे | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,६१८ |३९.८९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४० |- |१३ |[[सेंट आंद्रे विधानसभा मतदारसंघ|सेंट आंद्रे]] |७०.४९% |[[फ्रान्सिस्को सिल्वेरा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,९८२ |४४.६% |पेगाडो कार्मो राफेल | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |४,१९६ |२६.८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,७८६ |- |१४ |[[फोंडा विधानसभा मतदारसंघ|फोंडा]] |६७.५१% |[[रवी नाईक]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |१०,७४५ |५०.२९% |नाईक श्रीपाद यासो | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |९,४२५ |४४.११% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,३२० |- |१५ |[[शिरोडा विधानसभा मतदारसंघ|शिरोडा]] |७८.२८% |[[सुभाष शिरोडकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,७३८ |५१.९२% |प्रभू विश्वनाथ तुकाराम | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,६०३ |४५.८७% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,१३५ |- |१६ |[[कुंकळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|कुंकळ्ळी]] |६२.४४% |[[जोким आलेमाव]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,४२६ |४४.४८% |[[अरेसियो डिसूझा]] | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |४,०३८ |२७.运行% -> २७.९५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,३८८ |- |१७ |[[कुडतरी विधानसभा मतदारसंघ|कुडतरी]] |६६.१२% |[[फ्रांसिस्को सार्डिन्हा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,९0७ |५६.३७% |लॉरेन्को ब्रुनो सँटोस | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |६,०५६ |३८.३३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,८५१ |- |१८ |[[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंभारजुवा]] |६७.८४% |[[पांडुरंग मडकैकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,५४६ |३७.५८% |निर्मला पी. सावंत | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,९३८ |३४.०९% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |६०८ |- |१९ |[[साळगांव विधानसभा मतदारसंघ|साळगांव]] |७०.५९% |[[विल्फ्रेड डिसूझा]] | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |४,२६३ |२८.६९% |डी मेलो ट्रेजानो ॲग्रीसिओ | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,५३७ |२३.८% | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" |७२६ |- |२० |[[ताळगांव विधानसभा मतदारसंघ|ताळगांव]] |६७.०७% |[[अतानासियो मॉन्सेरात]] | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |७,२३७ |४२.३१% |झुवारकर सोमनाथ दत्ता | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,९७६ |२९.०९% | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" |२,२६१ |- |२१ |[[मये विधानसभा मतदारसंघ|मये]] |७१.८८% |[[हरीश झांट्ये]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,४३० |४८.२२% |प्रकाश जे फडते | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,४७४ |३३.५५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,९५६ |- |२२ |[[प्रियोळ विधानसभा मतदारसंघ|प्रियोळ]] |७५.१६% |[[विश्वास सातारकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,०७१ |४१.६२% |आमोणकर श्रीकांत सगुण | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,४०९ |३३.०५% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/भाजप}}" |१,६६२ |- |२३ |[[पर्ये विधानसभा मतदारसंघ|पर्ये]] |७७.११% |[[प्रतापसिंह राणे]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,१२६ |५५.७८% |संतोबा कृष्णराव देसाई | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,५५७ |४०.०८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,५६९ |- |२४ |[[सावर्डे विधानसभा मतदारसंघ|सावर्डे]] |७१.४२% |[[विनय दिनू तेंडुलकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,१९५ |४८.३% |साळगावकर अनिल वासुदेव | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |५,०८४ |२९.९६% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३,१११ |- |२५ |दर्गाळी |७२.९३% |[[मनोहर आजगावकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,४६७ |७४.०८% |धारगळकर बाळकृष्ण आत्माराम | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,७०५ |२३.६७% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |५,७६२ |- |२६ |[[हळदोणे विधानसभा मतदारसंघ|हळदोणे]] |६५.६१% |[[दयानंद नार्वेकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,९५७ |५०.७३% |[[उल्हास असनोडकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,९४४ |४०.४८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,०१३ |- |२७ |पाले |७६.५८% |[[सुरेश आमोणकर (राजकारणी)|सुरेश आमोणकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,५१९ |४९.८४% |गुरुदास गवस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,९६५ |४०.७५% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,५५४ |- |२८ |[[वाळपाई विधानसभा मतदारसंघ|वाळपाई]] |७७.०४% |[[नरहरी हळदणकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,१३७ |४९.५४% |[[व्यंकटेश देसाई]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,७८५ |४६.७% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३५२ |- |२९ |[[मडकाई विधानसभा मतदारसंघ|मडकई]] |७५.८९% |[[सुदिन ढवळीकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |११,५८७ |६३.९१% |संतोश नाईक | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,७३७ |२०.६१% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |७,८५० |- |३० |[[वास्को द गामा विधानसभा मतदारसंघ|वास्को द गामा]] |५६.२२% |[[राजेंद्र आर्लेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,६०५ |३५.६% |[[जोस फिलिप डिसूझा]] | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |४,५०९ |२८.६४% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,०९६ |- |३१ |[[कुठ्ठाळी विधानसभा मतदारसंघ|कुठ्ठाळी]] |६४.६१% |[[मतान्य साल्दान्हा]] | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |६,७४१ |३७.९३% |[[मॉविन गोडिन्हो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,८९१ |३३.१५% | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" |८५० |- |३२ |Loutolim |६६.७५% |[[अलेक्सो सिक्वेरा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,८७३ |६२.८८% |ग्राशियस राधाराव सॉक्रेटिस | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |४,११९ |२९.१९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४,७५४ |- |३३ |[[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|बाणावली]] |६७.५६% |[[मिकी पाशेको]] | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |७,७५२ |५१.५२% |[[चर्चिल आलेमाव]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,७०३ |४४.५४% | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" |१,०४९ |- |३४ |[[फातोर्डा विधानसभा मतदारसंघ|फातोर्डा]] |६१.०४% |[[दामोदर नाईक]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,६९५ |३४.९७% |कार्डोझ लुईस ॲलेक्स फ्लोरेंसी | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,१०७ |३१.३६% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | ५८८ |- |३५ |[[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|मडगांव]] |५५.०५% |[[दिगंबर कामत]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,५२५ |६५.३७% |चोडणकर गिरीश राया | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,७८१ |२८.९९% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | ४,७४४ |- |३६ |[[नावेली विधानसभा मतदारसंघ|नावेली]] |५८.७% |[[लुइझिनो फलेरो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |१०,२४५ |५९.५% |रायकर JOHN लॉरेन्स | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |५,६६८ |३२.९२% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४,५७७ |- |३७ |[[वेळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|वेळ्ळी]] |६४.०२% |[[फिलिप नेरी रॉड्रिग्ज]] | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |८,६६४ |६७.३५% |डिसिल्व्हा मार्कस सेबॅस्टियानो | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,१४८ |२४.४७% | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" |५,५१६ |- |३८ |[[सांगे विधानसभा मतदारसंघ|सांगे]] |७१.३२% |[[वासूदेव गावकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,७४७ |४३.४६% |सत्यवान भद्रू देसाई | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,९१० |३७.१३% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |८३७ |- |३९ |[[काणकोण विधानसभा मतदारसंघ|काणकोण]] |७८.६२% |[[विजय पै खोत]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,५३१ |५८.९५% |sanjay बांदेकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,६४८ |३९.०३% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |२,८८३ |- |४० |Poinguinim |७७.६६% |[[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,६४१ |४९.४२% |रमेश तवडकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,७७३ |३३.०५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,८६८ |- |} == पोटनिवडणुका == {| class="wikitable sortable" !क्र. ! मतदारसंघ ! विजेता ! colspan="2" | पक्ष ! टिप्पणी |- |- | १ | [[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|बेनाउलिम]] | मिकी पाचेको | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | मिकी पाचेको यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | २ | [[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंबारजुआ]] | पांडुरंग मडकैकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | पांडुरंग मडकईकर यांच्या राजीनाम्यामुळे आ |- | ३ | [[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|मडगाव]] | [[दिगंबर कामत]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[दिगंबर कामत]] यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | ४ | पोइंग्विनिम | [[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | ५ | पोइंग्विनिम | रमेश तावडकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | ६ | [[ताळगांव विधानसभा मतदारसंघ|तळेगाव]] | बाबश मॉन्सेरेट | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | बाबश मॉन्सेरेट यांच्या राजीनाम्यामुळे |- |} == सरकारची स्थापना == ३ जून २००२ रोजी, [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाने]] [[मनोहर पर्रीकर]] यांच्या नेतृत्वाखाली [[गोवा|गोव्यात]] पहिले सरकार स्थापन केले, जे २ वर्षे आणि २४४ दिवस टिकले. नंतर [[दिगंबर कामत]] यांच्यासोबतच्या मतभेदांमुळे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षातील]] हे सरकार कोसळले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गोवा विधानसभा निवडणुका]] n0h87lciq485bm3bt4lb6v2rvymw4oa 2692473 2692472 2026-07-03T18:18:58Z अभय नातू 206 /* निकाल */ 2692473 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} भारतीय पश्चिमेतील राज्य [[गोवा|गोव्याच्या]] विधानसभेच्या निवडणुका मे २००२ मध्ये झाल्या.<ref>[https://www.goavidhansabha.gov.in/member_past_list.php?srch_mode=QUERY&cmbassemblyid=4 Goa Vidhan Sabha]</ref><ref>[https://eci.gov.in/files/file/3853-goa-2002/ Election Commission India]</ref> == निकाल == निवडणुकीत विजयी झालेल्या आमदारांची यादी खालीलप्रमाणे आहे.<ref>[http://www.elections.in/goa/assembly-constituencies/2002-election-results.html List of Successful Candidates in Goa Assembly Election in 2002]</ref><ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|title=Statistical Report on General Election, 2002 to the Legislative Assembly of Meghalaya|website=eci.gov.in|publisher=[[Election Commission of India]]|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007072027/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" |मतदारसंघ !! मतदान !! colspan="5" |विजेता !! colspan="5" |उप-विजेता !! rowspan="2" data-sort-type="number" |अंतर |- !क्र. !!नाव !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% |- |१ |[[मांद्रे विधानसभा मतदारसंघ|मांद्रे]] |७८.३४% |[[लक्ष्मीकांत पार्सेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" width="4px" | |५,९५५ |३९.०५% |रमाकांत खलप | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" width="4px" | |५,०४७ |३३.१% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | ९०८ |- |२ |[[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|डिचोली]] |७८.२७% |[[राजेश पाटणेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,९६० |५४.२८% |[[पांडुरंग राऊत]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,४०० |३८.७७% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |२,५६० |- |३ |[[पणजी विधानसभा मतदारसंघ|पणजी]] |६५.८२% |[[मनोहर पर्रीकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,७०० |५५.५८% |सिलीमखान रमेश | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,४०८ |४२.९८% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,२९२ |- |४ |[[केपें विधानसभा मतदारसंघ|केपें]] |७३.०९% |[[चंद्रकांत कवळेकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,९१३ |४७.०४% |[[प्रकाश वेळीप]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,०५८ |३७.२५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,८५५ |- |५ |[[कुडचडे विधानसभा मतदारसंघ|कुडचडे]] |७३.३१% |[[रामराव देसाई]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |९,८०६ |५३.२९% |डॉमनिक फर्नांडिस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,०२७ |४३.६२% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,७७९ |- |६ |[[मुरगांव विधानसभा मतदारसंघ|मुरगांव]] |५४.५२% |[[वाझ जिओव्हानी कार्ल]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,६३५ |३०.९१% |[[शेख हसन हारून]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,१९२ |२७.९५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४४३ |- |७ |[[पेडणे विधानसभा मतदारसंघ|पेडणे]] |७७.०६% |[[जितेंद्र देशप्रभू|देशप्रभू जितेंद्र रघुराज]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,७७८ |४८.२७% |दयानंद रघुनाथ सोपटे | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,४४९ |३१.६८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,३२९ |- |८ |[[शिवोली विधानसभा मतदारसंघ|शिवोली]] |७०.७६% |[[दयानंद मांद्रेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,१५२ |४०.४९% |फर्नांडिस फ्रान्सिस ग्रेगोरियो | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,२४५ |२९.६९% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,९०७ |- |९ |[[कळंगुट विधानसभा मतदारसंघ|कळंगुट]] |६८.५२% |[[ॲग्नेलो फर्नांडिस]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,७११ |५३.३२% |सुरेश विश्वनाथ परुळेकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,६४१ |४१.९६% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,०७० |- |१० |[[म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ|म्हापसा]] |६१.९३% |[[फ्रान्सिस डिसूझा]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,३७८ |५२.१८% |आर्मिंडो ब्रागांझा | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,२७१ |३९.०६% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |२,१०७ |- |११ |[[थिविम विधानसभा मतदारसंघ|थिविम]] |७०.९३% |[[सदानंद शेट तनावडे]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,९६१ |३८.३८% |निळकंठ हालरणकर | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |६,४४० |३५.५१% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |५२१ |- |१२ |[[सांता क्रुझ विधानसभा मतदारसंघ|सांता क्रुझ]] |६४.१६% |[[व्हिक्टोरिया फर्नांडिस]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,६५८ |४०.१३% |अनिल होबळे | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,६१८ |३९.८९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४० |- |१३ |[[सेंट आंद्रे विधानसभा मतदारसंघ|सेंट आंद्रे]] |७०.४९% |[[फ्रान्सिस्को सिल्वेरा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,९८२ |४४.६% |पेगाडो कार्मो राफेल | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |४,१९६ |२६.८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,७८६ |- |१४ |[[फोंडा विधानसभा मतदारसंघ|फोंडा]] |६७.५१% |[[रवी नाईक]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |१०,७४५ |५०.२९% |नाईक श्रीपाद यासो | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |९,४२५ |४४.११% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,३२० |- |१५ |[[शिरोडा विधानसभा मतदारसंघ|शिरोडा]] |७८.२८% |[[सुभाष शिरोडकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,७३८ |५१.९२% |प्रभू विश्वनाथ तुकाराम | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,६०३ |४५.८७% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,१३५ |- |१६ |[[कुंकळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|कुंकळ्ळी]] |६२.४४% |[[जोким आलेमाव]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,४२६ |४४.४८% |[[अरेसियो डिसूझा]] | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |४,०३८ |२७.运行% -> २७.९५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,३८८ |- |१७ |[[कुडतरी विधानसभा मतदारसंघ|कुडतरी]] |६६.१२% |[[फ्रांसिस्को सार्डिन्हा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,९0७ |५६.३७% |लॉरेन्को ब्रुनो सँटोस | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |६,०५६ |३८.३३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,८५१ |- |१८ |[[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंभारजुवा]] |६७.८४% |[[पांडुरंग मडकैकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,५४६ |३७.५८% |निर्मला पी. सावंत | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,९३८ |३४.०९% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |६०८ |- |१९ |[[साळगांव विधानसभा मतदारसंघ|साळगांव]] |७०.५९% |[[विल्फ्रेड डिसूझा]] | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |४,२६३ |२८.६९% |डी मेलो ट्रेजानो ॲग्रीसिओ | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,५३७ |२३.८% | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" |७२६ |- |२० |[[ताळगांव विधानसभा मतदारसंघ|ताळगांव]] |६७.०७% |[[अतानासियो मॉन्सेरात]] | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |७,२३७ |४२.३१% |झुवारकर सोमनाथ दत्ता | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,९७६ |२९.०९% | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" |२,२६१ |- |२१ |[[मये विधानसभा मतदारसंघ|मये]] |७१.८८% |[[हरीश झांट्ये]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,४३० |४८.२२% |प्रकाश जे फडते | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,४७४ |३३.५५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,९५६ |- |२२ |[[प्रियोळ विधानसभा मतदारसंघ|प्रियोळ]] |७५.१६% |[[विश्वास सातारकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,०७१ |४१.६२% |आमोणकर श्रीकांत सगुण | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,४०९ |३३.०५% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,६६२ |- |२३ |[[पर्ये विधानसभा मतदारसंघ|पर्ये]] |७७.११% |[[प्रतापसिंह राणे]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,१२६ |५५.७८% |संतोबा कृष्णराव देसाई | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,५५७ |४०.०८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,५६९ |- |२४ |[[सावर्डे विधानसभा मतदारसंघ|सावर्डे]] |७१.४२% |[[विनय दिनू तेंडुलकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,१९५ |४८.३% |साळगावकर अनिल वासुदेव | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |५,०८४ |२९.९६% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३,१११ |- |२५ |दर्गाळी |७२.९३% |[[मनोहर आजगावकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,४६७ |७४.०८% |धारगळकर बाळकृष्ण आत्माराम | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,७०५ |२३.६७% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |५,७६२ |- |२६ |[[हळदोणे विधानसभा मतदारसंघ|हळदोणे]] |६५.६१% |[[दयानंद नार्वेकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,९५७ |५०.७३% |[[उल्हास असनोडकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,९४४ |४०.४८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,०१३ |- |२७ |पाले |७६.५८% |[[सुरेश आमोणकर (राजकारणी)|सुरेश आमोणकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,५१९ |४९.८४% |गुरुदास गवस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,९६५ |४०.७५% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,५५४ |- |२८ |[[वाळपाई विधानसभा मतदारसंघ|वाळपाई]] |७७.०४% |[[नरहरी हळदणकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,१३७ |४९.५४% |[[व्यंकटेश देसाई]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,७८५ |४६.७% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३५२ |- |२९ |[[मडकाई विधानसभा मतदारसंघ|मडकई]] |७५.८९% |[[सुदिन ढवळीकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |११,५८७ |६३.९१% |संतोश नाईक | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,७३७ |२०.६१% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |७,८५० |- |३० |[[वास्को द गामा विधानसभा मतदारसंघ|वास्को द गामा]] |५६.२२% |[[राजेंद्र आर्लेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,६०५ |३५.६% |[[जोस फिलिप डिसूझा]] | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |४,५०९ |२८.६४% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,०९६ |- |३१ |[[कुठ्ठाळी विधानसभा मतदारसंघ|कुठ्ठाळी]] |६४.६१% |[[मतान्य साल्दान्हा]] | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |६,७४१ |३७.९३% |[[मॉविन गोडिन्हो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,८९१ |३३.१५% | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" |८५० |- |३२ |Loutolim |६६.७५% |[[अलेक्सो सिक्वेरा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,८७३ |६२.८८% |ग्राशियस राधाराव सॉक्रेटिस | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |४,११९ |२९.१९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४,७५४ |- |३३ |[[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|बाणावली]] |६७.५६% |[[मिकी पाशेको]] | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |७,७५२ |५१.५२% |[[चर्चिल आलेमाव]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,७०३ |४४.५४% | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" |१,०४९ |- |३४ |[[फातोर्डा विधानसभा मतदारसंघ|फातोर्डा]] |६१.०४% |[[दामोदर नाईक]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,६९५ |३४.९७% |कार्डोझ लुईस ॲलेक्स फ्लोरेंसी | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,१०७ |३१.३६% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | ५८८ |- |३५ |[[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|मडगांव]] |५५.०५% |[[दिगंबर कामत]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,५२५ |६५.३७% |चोडणकर गिरीश राया | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,७८१ |२८.९९% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | ४,७४४ |- |३६ |[[नावेली विधानसभा मतदारसंघ|नावेली]] |५८.७% |[[लुइझिनो फलेरो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |१०,२४५ |५९.५% |रायकर JOHN लॉरेन्स | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |५,६६८ |३२.९२% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४,५७७ |- |३७ |[[वेळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|वेळ्ळी]] |६४.०२% |[[फिलिप नेरी रॉड्रिग्ज]] | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |८,६६४ |६७.३५% |डिसिल्व्हा मार्कस सेबॅस्टियानो | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,१४८ |२४.४७% | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" |५,५१६ |- |३८ |[[सांगे विधानसभा मतदारसंघ|सांगे]] |७१.३२% |[[वासूदेव गावकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,७४७ |४३.४६% |सत्यवान भद्रू देसाई | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,९१० |३७.१३% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |८३७ |- |३९ |[[काणकोण विधानसभा मतदारसंघ|काणकोण]] |७८.६२% |[[विजय पै खोत]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,५३१ |५८.९५% |sanjay बांदेकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,६४८ |३९.०३% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |२,८८३ |- |४० |Poinguinim |७७.६६% |[[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,६४१ |४९.४२% |रमेश तवडकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,७७३ |३३.०५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,८६८ |- |} == पोटनिवडणुका == {| class="wikitable sortable" !क्र. ! मतदारसंघ ! विजेता ! colspan="2" | पक्ष ! टिप्पणी |- |- | १ | [[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|बेनाउलिम]] | मिकी पाचेको | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | मिकी पाचेको यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | २ | [[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंबारजुआ]] | पांडुरंग मडकैकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | पांडुरंग मडकईकर यांच्या राजीनाम्यामुळे आ |- | ३ | [[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|मडगाव]] | [[दिगंबर कामत]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[दिगंबर कामत]] यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | ४ | पोइंग्विनिम | [[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | ५ | पोइंग्विनिम | रमेश तावडकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | ६ | [[ताळगांव विधानसभा मतदारसंघ|तळेगाव]] | बाबश मॉन्सेरेट | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | बाबश मॉन्सेरेट यांच्या राजीनाम्यामुळे |- |} == सरकारची स्थापना == ३ जून २००२ रोजी, [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाने]] [[मनोहर पर्रीकर]] यांच्या नेतृत्वाखाली [[गोवा|गोव्यात]] पहिले सरकार स्थापन केले, जे २ वर्षे आणि २४४ दिवस टिकले. नंतर [[दिगंबर कामत]] यांच्यासोबतच्या मतभेदांमुळे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षातील]] हे सरकार कोसळले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गोवा विधानसभा निवडणुका]] hhul0czk9gd93uzib5rogrl2cj93fqj 2692474 2692473 2026-07-03T18:19:21Z अभय नातू 206 /* निकाल */ 2692474 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} भारतीय पश्चिमेतील राज्य [[गोवा|गोव्याच्या]] विधानसभेच्या निवडणुका मे २००२ मध्ये झाल्या.<ref>[https://www.goavidhansabha.gov.in/member_past_list.php?srch_mode=QUERY&cmbassemblyid=4 Goa Vidhan Sabha]</ref><ref>[https://eci.gov.in/files/file/3853-goa-2002/ Election Commission India]</ref> == निकाल == निवडणुकीत विजयी झालेल्या आमदारांची यादी खालीलप्रमाणे आहे.<ref>[http://www.elections.in/goa/assembly-constituencies/2002-election-results.html List of Successful Candidates in Goa Assembly Election in 2002]</ref><ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|title=Statistical Report on General Election, 2002 to the Legislative Assembly of Meghalaya|website=eci.gov.in|publisher=[[Election Commission of India]]|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007072027/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" |मतदारसंघ !! मतदान !! colspan="5" |विजेता !! colspan="5" |उप-विजेता !! rowspan="2" data-sort-type="number" |अंतर |- !क्र. !!नाव !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% |- |१ |[[मांद्रे विधानसभा मतदारसंघ|मांद्रे]] |७८.३४% |[[लक्ष्मीकांत पार्सेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" width="4px" | |५,९५५ |३९.०५% |रमाकांत खलप | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" width="4px" | |५,०४७ |३३.१% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | ९०८ |- |२ |[[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|डिचोली]] |७८.२७% |[[राजेश पाटणेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,९६० |५४.२८% |[[पांडुरंग राऊत]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,४०० |३८.७७% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |२,५६० |- |३ |[[पणजी विधानसभा मतदारसंघ|पणजी]] |६५.८२% |[[मनोहर पर्रीकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,७०० |५५.५८% |सिलीमखान रमेश | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,४०८ |४२.९८% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,२९२ |- |४ |[[केपें विधानसभा मतदारसंघ|केपें]] |७३.०९% |[[चंद्रकांत कवळेकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,९१३ |४७.०४% |[[प्रकाश वेळीप]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,०५८ |३७.२५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,८५५ |- |५ |[[कुडचडे विधानसभा मतदारसंघ|कुडचडे]] |७३.३१% |[[रामराव देसाई]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |९,८०६ |५३.२९% |डॉमनिक फर्नांडिस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,०२७ |४३.६२% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,७७९ |- |६ |[[मुरगांव विधानसभा मतदारसंघ|मुरगांव]] |५४.५२% |[[वाझ जिओव्हानी कार्ल]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,६३५ |३०.९१% |[[शेख हसन हारून]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,१९२ |२७.९५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४४३ |- |७ |[[पेडणे विधानसभा मतदारसंघ|पेडणे]] |७७.०६% |[[जितेंद्र देशप्रभू|देशप्रभू जितेंद्र रघुराज]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,७७८ |४८.२७% |दयानंद रघुनाथ सोपटे | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,४४९ |३१.६८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,३२९ |- |८ |[[शिवोली विधानसभा मतदारसंघ|शिवोली]] |७०.७६% |[[दयानंद मांद्रेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,१५२ |४०.४९% |फर्नांडिस फ्रान्सिस ग्रेगोरियो | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,२४५ |२९.६९% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,९०७ |- |९ |[[कळंगुट विधानसभा मतदारसंघ|कळंगुट]] |६८.५२% |[[ॲग्नेलो फर्नांडिस]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,७११ |५३.३२% |सुरेश विश्वनाथ परुळेकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,६४१ |४१.९६% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,०७० |- |१० |[[म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ|म्हापसा]] |६१.९३% |[[फ्रान्सिस डिसूझा]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,३७८ |५२.१८% |आर्मिंडो ब्रागांझा | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,२७१ |३९.०६% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |२,१०७ |- |११ |[[थिविम विधानसभा मतदारसंघ|थिविम]] |७०.९३% |[[सदानंद शेट तनावडे]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,९६१ |३८.३८% |निळकंठ हालरणकर | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |६,४४० |३५.५१% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |५२१ |- |१२ |[[सांता क्रुझ विधानसभा मतदारसंघ|सांता क्रुझ]] |६४.१६% |[[व्हिक्टोरिया फर्नांडिस]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,६५८ |४०.१३% |अनिल होबळे | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,६१८ |३९.८९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४० |- |१३ |[[सेंट आंद्रे विधानसभा मतदारसंघ|सेंट आंद्रे]] |७०.४९% |[[फ्रान्सिस्को सिल्वेरा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,९८२ |४४.६% |पेगाडो कार्मो राफेल | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |४,१९६ |२६.८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,७८६ |- |१४ |[[फोंडा विधानसभा मतदारसंघ|फोंडा]] |६७.५१% |[[रवी नाईक]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |१०,७४५ |५०.२९% |नाईक श्रीपाद यासो | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |९,४२५ |४४.११% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,३२० |- |१५ |[[शिरोडा विधानसभा मतदारसंघ|शिरोडा]] |७८.२८% |[[सुभाष शिरोडकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,७३८ |५१.९२% |प्रभू विश्वनाथ तुकाराम | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,६०३ |४५.८७% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,१३५ |- |१६ |[[कुंकळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|कुंकळ्ळी]] |६२.४४% |[[जोकिम आलेमाव]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,४२६ |४४.४८% |[[अरेसियो डिसूझा]] | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |४,०३८ |२७.运行% -> २७.९५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,३८८ |- |१७ |[[कुडतरी विधानसभा मतदारसंघ|कुडतरी]] |६६.१२% |[[फ्रांसिस्को सार्डिन्हा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,९0७ |५६.३७% |लॉरेन्को ब्रुनो सँटोस | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |६,०५६ |३८.३३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,८५१ |- |१८ |[[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंभारजुवा]] |६७.८४% |[[पांडुरंग मडकैकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,५४६ |३७.५८% |निर्मला पी. सावंत | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,९३८ |३४.०९% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |६०८ |- |१९ |[[साळगांव विधानसभा मतदारसंघ|साळगांव]] |७०.५९% |[[विल्फ्रेड डिसूझा]] | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |४,२६३ |२८.६९% |डी मेलो ट्रेजानो ॲग्रीसिओ | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,५३७ |२३.८% | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" |७२६ |- |२० |[[ताळगांव विधानसभा मतदारसंघ|ताळगांव]] |६७.०७% |[[अतानासियो मॉन्सेरात]] | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |७,२३७ |४२.३१% |झुवारकर सोमनाथ दत्ता | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,९७६ |२९.०९% | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" |२,२६१ |- |२१ |[[मये विधानसभा मतदारसंघ|मये]] |७१.८८% |[[हरीश झांट्ये]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,४३० |४८.२२% |प्रकाश जे फडते | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,४७४ |३३.५५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,९५६ |- |२२ |[[प्रियोळ विधानसभा मतदारसंघ|प्रियोळ]] |७५.१६% |[[विश्वास सातारकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,०७१ |४१.६२% |आमोणकर श्रीकांत सगुण | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,४०९ |३३.०५% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,६६२ |- |२३ |[[पर्ये विधानसभा मतदारसंघ|पर्ये]] |७७.११% |[[प्रतापसिंह राणे]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,१२६ |५५.७८% |संतोबा कृष्णराव देसाई | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,५५७ |४०.०८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,५६९ |- |२४ |[[सावर्डे विधानसभा मतदारसंघ|सावर्डे]] |७१.४२% |[[विनय दिनू तेंडुलकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,१९५ |४८.३% |साळगावकर अनिल वासुदेव | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |५,०८४ |२९.९६% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३,१११ |- |२५ |दर्गाळी |७२.९३% |[[मनोहर आजगावकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,४६७ |७४.०८% |धारगळकर बाळकृष्ण आत्माराम | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,७०५ |२३.६७% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |५,७६२ |- |२६ |[[हळदोणे विधानसभा मतदारसंघ|हळदोणे]] |६५.६१% |[[दयानंद नार्वेकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,९५७ |५०.७३% |[[उल्हास असनोडकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,९४४ |४०.४८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,०१३ |- |२७ |पाले |७६.५८% |[[सुरेश आमोणकर (राजकारणी)|सुरेश आमोणकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,५१९ |४९.८४% |गुरुदास गवस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,९६५ |४०.७५% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,५५४ |- |२८ |[[वाळपाई विधानसभा मतदारसंघ|वाळपाई]] |७७.०४% |[[नरहरी हळदणकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,१३७ |४९.५४% |[[व्यंकटेश देसाई]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,७८५ |४६.७% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३५२ |- |२९ |[[मडकाई विधानसभा मतदारसंघ|मडकई]] |७५.८९% |[[सुदिन ढवळीकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |११,५८७ |६३.९१% |संतोश नाईक | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,७३७ |२०.६१% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |७,८५० |- |३० |[[वास्को द गामा विधानसभा मतदारसंघ|वास्को द गामा]] |५६.२२% |[[राजेंद्र आर्लेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,६०५ |३५.६% |[[जोस फिलिप डिसूझा]] | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |४,५०९ |२८.६४% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,०९६ |- |३१ |[[कुठ्ठाळी विधानसभा मतदारसंघ|कुठ्ठाळी]] |६४.६१% |[[मतान्य साल्दान्हा]] | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |६,७४१ |३७.९३% |[[मॉविन गोडिन्हो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,८९१ |३३.१५% | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" |८५० |- |३२ |Loutolim |६६.७५% |[[अलेक्सो सिक्वेरा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,८७३ |६२.८८% |ग्राशियस राधाराव सॉक्रेटिस | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |४,११९ |२९.१९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४,७५४ |- |३३ |[[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|बाणावली]] |६७.५६% |[[मिकी पाशेको]] | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |७,७५२ |५१.५२% |[[चर्चिल आलेमाव]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,७०३ |४४.५४% | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" |१,०४९ |- |३४ |[[फातोर्डा विधानसभा मतदारसंघ|फातोर्डा]] |६१.०४% |[[दामोदर नाईक]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,६९५ |३४.९७% |कार्डोझ लुईस ॲलेक्स फ्लोरेंसी | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,१०७ |३१.३६% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | ५८८ |- |३५ |[[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|मडगांव]] |५५.०५% |[[दिगंबर कामत]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,५२५ |६५.३७% |चोडणकर गिरीश राया | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,७८१ |२८.९९% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | ४,७४४ |- |३६ |[[नावेली विधानसभा मतदारसंघ|नावेली]] |५८.७% |[[लुइझिनो फलेरो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |१०,२४५ |५९.५% |रायकर JOHN लॉरेन्स | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |५,६६८ |३२.९२% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४,५७७ |- |३७ |[[वेळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|वेळ्ळी]] |६४.०२% |[[फिलिप नेरी रॉड्रिग्ज]] | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |८,६६४ |६७.३५% |डिसिल्व्हा मार्कस सेबॅस्टियानो | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,१४८ |२४.४७% | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" |५,५१६ |- |३८ |[[सांगे विधानसभा मतदारसंघ|सांगे]] |७१.३२% |[[वासूदेव गावकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,७४७ |४३.४६% |सत्यवान भद्रू देसाई | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,९१० |३७.१३% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |८३७ |- |३९ |[[काणकोण विधानसभा मतदारसंघ|काणकोण]] |७८.६२% |[[विजय पै खोत]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,५३१ |५८.९५% |sanjay बांदेकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,६४८ |३९.०३% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |२,८८३ |- |४० |Poinguinim |७७.६६% |[[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,६४१ |४९.४२% |रमेश तवडकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,७७३ |३३.०५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,८६८ |- |} == पोटनिवडणुका == {| class="wikitable sortable" !क्र. ! मतदारसंघ ! विजेता ! colspan="2" | पक्ष ! टिप्पणी |- |- | १ | [[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|बेनाउलिम]] | मिकी पाचेको | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | मिकी पाचेको यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | २ | [[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंबारजुआ]] | पांडुरंग मडकैकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | पांडुरंग मडकईकर यांच्या राजीनाम्यामुळे आ |- | ३ | [[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|मडगाव]] | [[दिगंबर कामत]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[दिगंबर कामत]] यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | ४ | पोइंग्विनिम | [[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | ५ | पोइंग्विनिम | रमेश तावडकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | ६ | [[ताळगांव विधानसभा मतदारसंघ|तळेगाव]] | बाबश मॉन्सेरेट | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | बाबश मॉन्सेरेट यांच्या राजीनाम्यामुळे |- |} == सरकारची स्थापना == ३ जून २००२ रोजी, [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाने]] [[मनोहर पर्रीकर]] यांच्या नेतृत्वाखाली [[गोवा|गोव्यात]] पहिले सरकार स्थापन केले, जे २ वर्षे आणि २४४ दिवस टिकले. नंतर [[दिगंबर कामत]] यांच्यासोबतच्या मतभेदांमुळे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षातील]] हे सरकार कोसळले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गोवा विधानसभा निवडणुका]] jnsuz43dby5ljpl8vwz49xlcmdvzbbg 2692475 2692474 2026-07-03T18:21:00Z अभय नातू 206 /* निकाल */ 2692475 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} भारतीय पश्चिमेतील राज्य [[गोवा|गोव्याच्या]] विधानसभेच्या निवडणुका मे २००२ मध्ये झाल्या.<ref>[https://www.goavidhansabha.gov.in/member_past_list.php?srch_mode=QUERY&cmbassemblyid=4 Goa Vidhan Sabha]</ref><ref>[https://eci.gov.in/files/file/3853-goa-2002/ Election Commission India]</ref> == निकाल == निवडणुकीत विजयी झालेल्या आमदारांची यादी खालीलप्रमाणे आहे.<ref>[http://www.elections.in/goa/assembly-constituencies/2002-election-results.html List of Successful Candidates in Goa Assembly Election in 2002]</ref><ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|title=Statistical Report on General Election, 2002 to the Legislative Assembly of Meghalaya|website=eci.gov.in|publisher=[[Election Commission of India]]|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007072027/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" |मतदारसंघ !! मतदान !! colspan="5" |विजेता !! colspan="5" |उप-विजेता !! rowspan="2" data-sort-type="number" |अंतर |- !क्र. !!नाव !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% !!उमेदवार !! colspan="2" |पक्ष !! data-sort-type="number" |मते !!% |- |१ |[[मांद्रे विधानसभा मतदारसंघ|मांद्रे]] |७८.३४% |[[लक्ष्मीकांत पार्सेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" width="4px" | |५,९५५ |३९.०५% |रमाकांत खलप | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" width="4px" | |५,०४७ |३३.१% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | ९०८ |- |२ |[[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|डिचोली]] |७८.२७% |[[राजेश पाटणेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,९६० |५४.२८% |[[पांडुरंग राऊत]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,४०० |३८.७७% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |२,५६० |- |३ |[[पणजी विधानसभा मतदारसंघ|पणजी]] |६५.८२% |[[मनोहर पर्रीकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,७०० |५५.५८% |सिलीमखान रमेश | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,४०८ |४२.९८% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,२९२ |- |४ |[[केपें विधानसभा मतदारसंघ|केपें]] |७३.०९% |[[चंद्रकांत कवळेकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,९१३ |४७.०४% |[[प्रकाश वेळीप]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,०५८ |३७.२५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,८५५ |- |५ |[[कुडचडे विधानसभा मतदारसंघ|कुडचडे]] |७३.३१% |[[रामराव देसाई]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |९,८०६ |५३.२९% |डॉमनिक फर्नांडिस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,०२७ |४३.६२% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,७७९ |- |६ |[[मुरगांव विधानसभा मतदारसंघ|मुरगांव]] |५४.५२% |[[वाझ जिओव्हानी कार्ल]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,६३५ |३०.९१% |[[शेख हसन हारून]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,१९२ |२७.९५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४४३ |- |७ |[[पेडणे विधानसभा मतदारसंघ|पेडणे]] |७७.०६% |[[जितेंद्र देशप्रभू|देशप्रभू जितेंद्र रघुराज]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,७७८ |४८.२७% |दयानंद रघुनाथ सोपटे | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,४४९ |३१.६८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,३२९ |- |८ |[[शिवोली विधानसभा मतदारसंघ|शिवोली]] |७०.७६% |[[दयानंद मांद्रेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,१५२ |४०.४९% |फर्नांडिस फ्रान्सिस ग्रेगोरियो | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,२४५ |२९.६९% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,९०७ |- |९ |[[कळंगुट विधानसभा मतदारसंघ|कळंगुट]] |६८.५२% |[[ॲग्नेलो फर्नांडिस]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,७११ |५३.३२% |सुरेश विश्वनाथ परुळेकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,६४१ |४१.९६% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,०७० |- |१० |[[म्हापसा विधानसभा मतदारसंघ|म्हापसा]] |६१.९३% |[[फ्रान्सिस डिसूझा]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,३७८ |५२.१८% |आर्मिंडो ब्रागांझा | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,२७१ |३९.०६% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |२,१०७ |- |११ |[[थिविम विधानसभा मतदारसंघ|थिविम]] |७०.९३% |[[सदानंद शेट तनावडे]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,९६१ |३८.३८% |निळकंठ हालरणकर | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |६,४४० |३५.५१% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |५२१ |- |१२ |[[सांता क्रुझ विधानसभा मतदारसंघ|सांता क्रुझ]] |६४.१६% |[[व्हिक्टोरिया फर्नांडिस]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,६५८ |४०.१३% |अनिल होबळे | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,६१८ |३९.८९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४० |- |१३ |[[सेंट आंद्रे विधानसभा मतदारसंघ|सेंट आंद्रे]] |७०.४९% |[[फ्रान्सिस्को सिल्वेरा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,९८२ |४४.६% |पेगाडो कार्मो राफेल | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |४,१९६ |२६.८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,७८६ |- |१४ |[[फोंडा विधानसभा मतदारसंघ|फोंडा]] |६७.५१% |[[रवी नाईक]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |१०,७४५ |५०.२९% |नाईक श्रीपाद यासो | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |९,४२५ |४४.११% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,३२० |- |१५ |[[शिरोडा विधानसभा मतदारसंघ|शिरोडा]] |७८.२८% |[[सुभाष शिरोडकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,७३८ |५१.९२% |प्रभू विश्वनाथ तुकाराम | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,६०३ |४५.८७% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,१३५ |- |१६ |[[कुंकळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|कुंकळ्ळी]] |६२.४४% |[[जोकिम आलेमाव]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,४२६ |४४.४८% |[[अरेसियो डिसूझा]] | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |४,०३८ |२७.९५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,३८८ |- |१७ |[[कुडतरी विधानसभा मतदारसंघ|कुडतरी]] |६६.१२% |[[फ्रांसिस्को सार्डिन्हा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,९0७ |५६.३७% |लॉरेन्को ब्रुनो सँटोस | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |६,०५६ |३८.३३% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,८५१ |- |१८ |[[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंभारजुवा]] |६७.८४% |[[पांडुरंग मडकैकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |६,५४६ |३७.५८% |निर्मला पी. सावंत | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,९३८ |३४.०९% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |६०८ |- |१९ |[[साळगांव विधानसभा मतदारसंघ|साळगांव]] |७०.५९% |[[विल्फ्रेड डिसूझा]] | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |४,२६३ |२८.६९% |डी मेलो ट्रेजानो ॲग्रीसिओ | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,५३७ |२३.८% | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" |७२६ |- |२० |[[ताळगांव विधानसभा मतदारसंघ|ताळगांव]] |६७.०७% |[[अतानासियो मॉन्सेरात]] | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |७,२३७ |४२.३१% |झुवारकर सोमनाथ दत्ता | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,९७६ |२९.०९% | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" |२,२६१ |- |२१ |[[मये विधानसभा मतदारसंघ|मये]] |७१.८८% |[[हरीश झांट्ये]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,४३० |४८.२२% |प्रकाश जे फडते | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |४,४७४ |३३.५५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,९५६ |- |२२ |[[प्रियोळ विधानसभा मतदारसंघ|प्रियोळ]] |७५.१६% |[[विश्वास सातारकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,०७१ |४१.६२% |आमोणकर श्रीकांत सगुण | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,४०९ |३३.०५% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,६६२ |- |२३ |[[पर्ये विधानसभा मतदारसंघ|पर्ये]] |७७.११% |[[प्रतापसिंह राणे]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,१२६ |५५.७८% |संतोबा कृष्णराव देसाई | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,५५७ |४०.०८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,५६९ |- |२४ |[[सावर्डे विधानसभा मतदारसंघ|सावर्डे]] |७१.४२% |[[विनय दिनू तेंडुलकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,१९५ |४८.३% |साळगावकर अनिल वासुदेव | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |५,०८४ |२९.९६% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३,१११ |- |२५ |दर्गाळी |७२.९३% |[[मनोहर आजगावकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,४६७ |७४.०८% |धारगळकर बाळकृष्ण आत्माराम | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |२,७०५ |२३.६७% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |५,७६२ |- |२६ |[[हळदोणे विधानसभा मतदारसंघ|हळदोणे]] |६५.६१% |[[दयानंद नार्वेकर]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |९,९५७ |५०.७३% |[[उल्हास असनोडकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |७,९४४ |४०.४८% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |२,०१३ |- |२७ |पाले |७६.५८% |[[सुरेश आमोणकर (राजकारणी)|सुरेश आमोणकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,५१९ |४९.८४% |गुरुदास गवस | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,९६५ |४०.७५% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,५५४ |- |२८ |[[वाळपाई विधानसभा मतदारसंघ|वाळपाई]] |७७.०४% |[[नरहरी हळदणकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |६,१३७ |४९.५४% |[[व्यंकटेश देसाई]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,७८५ |४६.७% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |३५२ |- |२९ |[[मडकाई विधानसभा मतदारसंघ|मडकई]] |७५.८९% |[[सुदिन ढवळीकर]] | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|गोमंतक]] | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" | |११,५८७ |६३.९१% |संतोश नाईक | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,७३७ |२०.६१% | style="background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}" |७,८५० |- |३० |[[वास्को द गामा विधानसभा मतदारसंघ|वास्को द गामा]] |५६.२२% |[[राजेंद्र आर्लेकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,६०५ |३५.६% |[[जोस फिलिप डिसूझा]] | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |४,५०९ |२८.६४% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |१,०९६ |- |३१ |[[कुठ्ठाळी विधानसभा मतदारसंघ|कुठ्ठाळी]] |६४.६१% |[[मतान्य साल्दान्हा]] | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |६,७४१ |३७.९३% |[[मॉविन गोडिन्हो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,८९१ |३३.१५% | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" |८५० |- |३२ |Loutolim |६६.७५% |[[अलेक्सो सिक्वेरा]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |८,८७३ |६२.८८% |ग्राशियस राधाराव सॉक्रेटिस | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |४,११९ |२९.१९% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४,७५४ |- |३३ |[[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|बाणावली]] |६७.५६% |[[मिकी पाशेको]] | [[संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष|संयुक्त गोवा]] | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | |७,७५२ |५१.५२% |[[चर्चिल आलेमाव]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |६,७०३ |४४.५४% | style="background-color: {{संयुक्त गोवा लोकशाही पक्ष/meta/color}}" |१,०४९ |- |३४ |[[फातोर्डा विधानसभा मतदारसंघ|फातोर्डा]] |६१.०४% |[[दामोदर नाईक]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,६९५ |३४.९७% |कार्डोझ लुईस ॲलेक्स फ्लोरेंसी | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,१०७ |३१.३६% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | ५८८ |- |३५ |[[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|मडगांव]] |५५.०५% |[[दिगंबर कामत]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,५२५ |६५.३७% |चोडणकर गिरीश राया | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,७८१ |२८.९९% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | ४,७४४ |- |३६ |[[नावेली विधानसभा मतदारसंघ|नावेली]] |५८.७% |[[लुइझिनो फलेरो]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |१०,२४५ |५९.५% |रायकर JOHN लॉरेन्स | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |५,६६८ |३२.९२% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |४,५७७ |- |३७ |[[वेळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ|वेळ्ळी]] |६४.०२% |[[फिलिप नेरी रॉड्रिग्ज]] | [[अपक्ष]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |८,६६४ |६७.३५% |डिसिल्व्हा मार्कस सेबॅस्टियानो | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |३,१४८ |२४.४७% | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" |५,५१६ |- |३८ |[[सांगे विधानसभा मतदारसंघ|सांगे]] |७१.३२% |[[वासूदेव गावकर]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |५,७४७ |४३.४६% |सत्यवान भद्रू देसाई | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |४,९१० |३७.१३% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |८३७ |- |३९ |[[काणकोण विधानसभा मतदारसंघ|काणकोण]] |७८.६२% |[[विजय पै खोत]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |८,५३१ |५८.९५% |sanjay बांदेकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,६४८ |३९.०३% | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" |२,८८३ |- |४० |Poinguinim |७७.६६% |[[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |५,६४१ |४९.४२% |रमेश तवडकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |३,७७३ |३३.०५% | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" |१,८६८ |- |} == पोटनिवडणुका == {| class="wikitable sortable" !क्र. ! मतदारसंघ ! विजेता ! colspan="2" | पक्ष ! टिप्पणी |- |- | १ | [[बाणावली विधानसभा मतदारसंघ|बेनाउलिम]] | मिकी पाचेको | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | मिकी पाचेको यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | २ | [[कुंभारजुवा विधानसभा मतदारसंघ|कुंबारजुआ]] | पांडुरंग मडकैकर | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | पांडुरंग मडकईकर यांच्या राजीनाम्यामुळे आ |- | ३ | [[मडगांव विधानसभा मतदारसंघ|मडगाव]] | [[दिगंबर कामत]] | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[दिगंबर कामत]] यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | ४ | पोइंग्विनिम | [[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | ५ | पोइंग्विनिम | रमेश तावडकर | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[इसिडोर फर्नांडिस (राजकारणी)|इसिडोर फर्नांडिस]] यांच्या राजीनाम्यामुळे |- | ६ | [[ताळगांव विधानसभा मतदारसंघ|तळेगाव]] | बाबश मॉन्सेरेट | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | बाबश मॉन्सेरेट यांच्या राजीनाम्यामुळे |- |} == सरकारची स्थापना == ३ जून २००२ रोजी, [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाने]] [[मनोहर पर्रीकर]] यांच्या नेतृत्वाखाली [[गोवा|गोव्यात]] पहिले सरकार स्थापन केले, जे २ वर्षे आणि २४४ दिवस टिकले. नंतर [[दिगंबर कामत]] यांच्यासोबतच्या मतभेदांमुळे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षातील]] हे सरकार कोसळले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गोवा विधानसभा निवडणुका]] 8szec85pkif7oqflptwmj5jjkmjo9o9 3 381113 2692413 2026-07-03T14:02:28Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2692413 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Atul Abhimanew deshmukh}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १९:३२, ३ जुलै २०२६ (IST) s4kh794ddry3cbue5rmnj21t6ij6uw4 3 381114 2692416 2026-07-03T14:34:19Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2692416 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Er.Sudhakar N. Mhatre}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २०:०४, ३ जुलै २०२६ (IST) b9wg78nm122cwr2go3vmch5k2mgztbt 11 381115 2692421 2026-07-03T15:34:48Z HyBoxwood 184842 /* Dear Administrator, please consider replacing it with File:中華人民共和國國徽.svg. */ नवीन विभाग 2692421 wikitext text/x-wiki == Dear Administrator, please consider replacing it with [[:File:中華人民共和國國徽.svg]]. == Reasons for modifications described in English: [[w:Talk:National_emblem_of_China#About_the_svg_file_of_National_emblem_of_China]] Chinese Wikipedia's [[W:WP:CON|Consensus]]: [[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]] from: <code><nowiki>| image = [[चित्र:National Emblem of the People's Republic of China.svg|70px]]</nowiki></code> to: <code><nowiki>| image = [[चित्र:中華人民共和國國徽.svg|70px]]</nowiki></code> [[सदस्य:HyBoxwood|HyBoxwood]] ([[सदस्य चर्चा:HyBoxwood|चर्चा]]) २१:०४, ३ जुलै २०२६ (IST) 7hcx22ysfljullh9hfcmnjd1lm0itw7 3 381116 2692423 2026-07-03T15:56:19Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2692423 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=विजयकुमार मोटे}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २१:२६, ३ जुलै २०२६ (IST) fjvachzg0hwg9eove8fxzq95h1lj753 3 381117 2692440 2026-07-03T16:29:59Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2692440 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Dilip Yashwant Gaikwad}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २१:५९, ३ जुलै २०२६ (IST) 9s5yaplmgyzwuimqs2egcs73t7ff1ri 0 381118 2692450 2026-07-03T17:03:38Z Revyang 184288 नवीन लेख तयार केला 2692450 wikitext text/x-wiki == कामिल पारखे == कामिल पारखे चाळीस वर्षापासून पत्रकार आहेत. ते अत्यंत प्रभावी लेखक आहेत. कुठल्याही लेखाचे किंवा बातमिचे पहिले वाक्य किंवा पहिली काही वाक्ये ते अशा पद्धतीने लिहितात की वाचकाला आता पुढे काय असावे अशी उत्सुकता निर्माण होते व ते वाचतच रहावे असे वाटते. हे कसब त्यांनी आपल्या पत्रकारितेच्या अनुभवातून तर निश्चितच अवगत केलेले आहे, परंतु पत्रकारितेचे मूळ प्रशिक्षण त्यांनी बल्गेरिया देशामध्ये जाऊन घेतले हे विसरून चालणार नाही. 1i1z7lnzccadwfurw26tpz9k0ufryto 2692452 2692450 2026-07-03T17:19:36Z Revyang 184288 नवीन माहिती व संदर्भ जोडला 2692452 wikitext text/x-wiki == कामिल पारखे == कामिल पारखे चाळीस वर्षापासून पत्रकार आहेत. ते अत्यंत प्रभावी लेखक आहेत. कुठल्याही लेखाचे किंवा बातमिचे पहिले वाक्य किंवा पहिली काही वाक्ये ते अशा पद्धतीने लिहितात की वाचकाला आता पुढे काय असावे अशी उत्सुकता निर्माण होते व ते वाचतच रहावे असे वाटते. हे कसब त्यांनी आपल्या पत्रकारितेच्या अनुभवातून तर निश्चितच अवगत केलेले आहे, परंतु पत्रकारितेचे मूळ प्रशिक्षण त्यांनी बल्गेरिया देशामध्ये जाऊन घेतले हे विसरून चालणार नाही. मागील चाळीस वर्षांमध्ये त्यांनी नवहिंद टाइम्स, इंडियन एक्सप्रेस, टाइम्स ऑफ इंडिया, महाराष्ट्र हेराल्ड, सकाळ टाइम्स या वृत्तपत्रांमध्ये बातमीदार पदावर आणि इतरही पदांवर काम केलेले आहे. त्यांनी काही महत्वाची पुस्तके मराठी आणि इंग्रजीमध्ये सुद्धा लिहिलेली आहेत, त्यांची यादी खालील प्रमाणे आहे:<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=शतकातील मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलने|last=पारखे|first=कामिल|publisher=व्हाईट लाईट पब्लिकेशन्स|year=२०२५|isbn=9789347581748|location=पुणे}}</ref> # सावित्रीबाई, जोतिबांचे शिक्षक मिचेल दाम्पत्य आणि स्त्रीशिक्षणातील पूर्वसुरी. # गोवा आणि महाराष्ट्रातील पत्रकारितेतल्या कथा. # चर्चबेल, पोळा सण, ख्रिसमस, डान्स आणि सोरपोतेल. # डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि डॉ. मार्टिन ल्युथर किंग (ज्युनियर): भारतातील अस्पृश्यता आणि अमेरिकेतील वर्णभेद. # शतकातील मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलने. == संदर्भ == <references /> j4hq0palqsc97fou340tgewtui03n23 2692453 2692452 2026-07-03T17:38:24Z Revyang 184288 नवीन माहिती व संदर्भ जोडले 2692453 wikitext text/x-wiki == कामिल पारखे == कामिल पारखे चाळीस वर्षापासून पत्रकार आहेत. ते अत्यंत प्रभावी लेखक आहेत. कुठल्याही लेखाचे किंवा बातमिचे पहिले वाक्य किंवा पहिली काही वाक्ये ते अशा पद्धतीने लिहितात की वाचकाला आता पुढे काय असावे अशी उत्सुकता निर्माण होते व ते वाचतच रहावे असे वाटते. हे कसब त्यांनी आपल्या पत्रकारितेच्या अनुभवातून तर निश्चितच अवगत केलेले आहे, परंतु पत्रकारितेचे मूळ प्रशिक्षण त्यांनी बल्गेरिया देशामध्ये जाऊन घेतले हे विसरून चालणार नाही. मागील चाळीस वर्षांमध्ये त्यांनी नवहिंद टाइम्स, इंडियन एक्सप्रेस, टाइम्स ऑफ इंडिया, महाराष्ट्र हेराल्ड, सकाळ टाइम्स या वृत्तपत्रांमध्ये बातमीदार पदावर आणि इतरही पदांवर काम केलेले आहे. त्यांनी काही महत्वाची पुस्तके मराठी आणि इंग्रजीमध्ये सुद्धा लिहिलेली आहेत, त्यांची यादी खालील प्रमाणे आहे:<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=शतकातील मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलने|last=पारखे|first=कामिल|publisher=व्हाईट लाईट पब्लिकेशन्स|year=२०२५|isbn=9789347581748|location=पुणे}}</ref> # सावित्रीबाई, जोतिबांचे शिक्षक मिचेल दाम्पत्य आणि स्त्रीशिक्षणातील पूर्वसुरी. # गोवा आणि महाराष्ट्रातील पत्रकारितेतल्या कथा. # चर्चबेल, पोळा सण, ख्रिसमस, डान्स आणि सोरपोतेल. # डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि डॉ. मार्टिन ल्युथर किंग (ज्युनियर): भारतातील अस्पृश्यता आणि अमेरिकेतील वर्णभेद. # शतकातील मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलने. मराठी विश्वकोशातही त्यांनी लिहिलेले लेख समाविष्ट आहेत. # मदर तेरेसा.<ref>https://marathivishwakosh.org/48717/</ref> # फादर मॅथ्यू लेदर्ले.<ref>https://marathivishwakosh.org/48599/</ref> == संदर्भ == <references /> 81qmcm9g4d8yb3c3qtf4uf08pg3eohd 2692457 2692453 2026-07-03T17:46:15Z Revyang 184288 नवीन माहिती जोडली 2692457 wikitext text/x-wiki == कामिल पारखे == कामिल पारखे चाळीस वर्षापासून पत्रकार आहेत. ते अत्यंत प्रभावी लेखक आहेत. कुठल्याही लेखाचे किंवा बातमिचे पहिले वाक्य किंवा पहिली काही वाक्ये ते अशा पद्धतीने लिहितात की वाचकाला आता पुढे काय असावे अशी उत्सुकता निर्माण होते व ते वाचतच रहावे असे वाटते. हे कसब त्यांनी आपल्या पत्रकारितेच्या अनुभवातून तर निश्चितच अवगत केलेले आहे, परंतु पत्रकारितेचे मूळ प्रशिक्षण त्यांनी बल्गेरिया देशामध्ये जाऊन घेतले हे विसरून चालणार नाही. मागील चाळीस वर्षांमध्ये त्यांनी नवहिंद टाइम्स, इंडियन एक्सप्रेस, टाइम्स ऑफ इंडिया, महाराष्ट्र हेराल्ड, सकाळ टाइम्स या वृत्तपत्रांमध्ये बातमीदार पदावर आणि इतरही पदांवर काम केलेले आहे. त्यांनी काही महत्वाची पुस्तके मराठी आणि इंग्रजीमध्ये सुद्धा लिहिलेली आहेत, त्यांची यादी खालील प्रमाणे आहे:<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=शतकातील मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलने|last=पारखे|first=कामिल|publisher=व्हाईट लाईट पब्लिकेशन्स|year=२०२५|isbn=9789347581748|location=पुणे}}</ref> # सावित्रीबाई, जोतिबांचे शिक्षक मिचेल दाम्पत्य आणि स्त्रीशिक्षणातील पूर्वसुरी. # गोवा आणि महाराष्ट्रातील पत्रकारितेतल्या कथा. # चर्चबेल, पोळा सण, ख्रिसमस, डान्स आणि सोरपोतेल. # डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि डॉ. मार्टिन ल्युथर किंग (ज्युनियर): भारतातील अस्पृश्यता आणि अमेरिकेतील वर्णभेद. # शतकातील मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलने. # गावकुसाबाहेरचा ख्रिस्ती समाज. # क्रुसाभोवतालचा ख्रिस्ती समाज. # गोवा अॅज आय सॉ इट. # संस्कृतीची विविध रूपे. # Dalit Christian Right to Reservation. मराठी विश्वकोशातही त्यांनी लिहिलेले लेख समाविष्ट आहेत. # मदर तेरेसा.<ref>https://marathivishwakosh.org/48717/</ref> # फादर मॅथ्यू लेदर्ले.<ref>https://marathivishwakosh.org/48599/</ref> == संदर्भ == <references /> rhlbcfsm0ap7xra1h1qcq4c4n052jx1 2692459 2692457 2026-07-03T17:49:52Z Revyang 184288 नवीन माहिती जोडली 2692459 wikitext text/x-wiki == कामिल पारखे == कामिल पारखे चाळीस वर्षापासून पत्रकार आहेत. ते अत्यंत प्रभावी लेखक आहेत. कुठल्याही लेखाचे किंवा बातमिचे पहिले वाक्य किंवा पहिली काही वाक्ये ते अशा पद्धतीने लिहितात की वाचकाला आता पुढे काय असावे अशी उत्सुकता निर्माण होते व ते वाचतच रहावे असे वाटते. हे कसब त्यांनी आपल्या पत्रकारितेच्या अनुभवातून तर निश्चितच अवगत केलेले आहे, परंतु पत्रकारितेचे मूळ प्रशिक्षण त्यांनी बल्गेरिया देशामध्ये जाऊन घेतले हे विसरून चालणार नाही. मागील चाळीस वर्षांमध्ये त्यांनी नवहिंद टाइम्स, इंडियन एक्सप्रेस, टाइम्स ऑफ इंडिया, महाराष्ट्र हेराल्ड, सकाळ टाइम्स या वृत्तपत्रांमध्ये बातमीदार पदावर आणि इतरही पदांवर काम केलेले आहे. त्यांनी काही महत्वाची पुस्तके मराठी आणि इंग्रजीमध्ये सुद्धा लिहिलेली आहेत, त्यांची यादी खालील प्रमाणे आहे:<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=शतकातील मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलने|last=पारखे|first=कामिल|publisher=व्हाईट लाईट पब्लिकेशन्स|year=२०२५|isbn=9789347581748|location=पुणे}}</ref> # सावित्रीबाई, जोतिबांचे शिक्षक मिचेल दाम्पत्य आणि स्त्रीशिक्षणातील पूर्वसुरी. # गोवा आणि महाराष्ट्रातील पत्रकारितेतल्या कथा. # बदलती पत्रकारीता. # चर्चबेल, पोळा सण, ख्रिसमस, डान्स आणि सोरपोतेल. # डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि डॉ. मार्टिन ल्युथर किंग (ज्युनियर): भारतातील अस्पृश्यता आणि अमेरिकेतील वर्णभेद. # शतकातील मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलने. # गावकुसाबाहेरचा ख्रिस्ती समाज. # क्रुसाभोवतालचा ख्रिस्ती समाज. # गोवा अॅज आय सॉ इट. # संस्कृतीची विविध रूपे. # Dalit Christian Right to Reservation. मराठी विश्वकोशातही त्यांनी लिहिलेले लेख समाविष्ट आहेत. # मदर तेरेसा.<ref>https://marathivishwakosh.org/48717/</ref> # फादर मॅथ्यू लेदर्ले.<ref>https://marathivishwakosh.org/48599/</ref> == संदर्भ == <references /> mmq8hq34fjwj6eb0j816ln6k426u3i6 2692461 2692459 2026-07-03T17:52:59Z Revyang 184288 दुवे जोडले 2692461 wikitext text/x-wiki == कामिल पारखे == कामिल पारखे चाळीस वर्षापासून पत्रकार आहेत. ते अत्यंत प्रभावी लेखक आहेत. कुठल्याही लेखाचे किंवा बातमिचे पहिले वाक्य किंवा पहिली काही वाक्ये ते अशा पद्धतीने लिहितात की वाचकाला आता पुढे काय असावे अशी उत्सुकता निर्माण होते व ते वाचतच रहावे असे वाटते. हे कसब त्यांनी आपल्या पत्रकारितेच्या अनुभवातून तर निश्चितच अवगत केलेले आहे, परंतु पत्रकारितेचे मूळ प्रशिक्षण त्यांनी बल्गेरिया देशामध्ये जाऊन घेतले हे विसरून चालणार नाही. मागील चाळीस वर्षांमध्ये त्यांनी नवहिंद टाइम्स, इंडियन एक्सप्रेस, टाइम्स ऑफ इंडिया, महाराष्ट्र हेराल्ड, सकाळ टाइम्स या वृत्तपत्रांमध्ये बातमीदार पदावर आणि इतरही पदांवर काम केलेले आहे. त्यांनी काही महत्वाची पुस्तके मराठी आणि इंग्रजीमध्ये सुद्धा लिहिलेली आहेत, त्यांची यादी खालील प्रमाणे आहे:<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=शतकातील मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलने|last=पारखे|first=कामिल|publisher=व्हाईट लाईट पब्लिकेशन्स|year=२०२५|isbn=9789347581748|location=पुणे}}</ref> # सावित्रीबाई, जोतिबांचे शिक्षक मिचेल दाम्पत्य आणि स्त्रीशिक्षणातील पूर्वसुरी. # गोवा आणि महाराष्ट्रातील पत्रकारितेतल्या कथा. # बदलती पत्रकारीता. # चर्चबेल, पोळा सण, ख्रिसमस, डान्स आणि सोरपोतेल. # डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि डॉ. मार्टिन ल्युथर किंग (ज्युनियर): भारतातील अस्पृश्यता आणि अमेरिकेतील वर्णभेद. # शतकातील मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलने. # गावकुसाबाहेरचा ख्रिस्ती समाज.[https://www.amazon.in/GAVKUSABAHERCHA-KHRITSI-SAMAJ-Camil-Parkhe/dp/B09HTWLVYR/ref=sr_1_5?dib=eyJ2IjoiMSJ9.dLLCBdBxHkw7C8h1bZ-imc1GjG0znLqeN3grw0HuM0rXoClywogLwcN0RAh4TuoX4lusGyWl_72VNFcvO8ROI5jPEW0foW_pNkHDLlRoo-ulRfNN9R02hf6jPmu_WG6g28PpR1-EsBGpZl1Ui6YNUySIXYCW9jt3RThN4UpUukQ.OxsL61GubUTaJDELYIwJQySY4GC2GepuPLVeAJ9o530&dib_tag=se&qid=1783101052&refinements=p_27%3ACamil+Parkhe&s=books&sr=1-5#detailBullets_feature_div] # क्रुसाभोवतालचा ख्रिस्ती समाज.[https://www.amazon.in/KRUSABHOWATALCHA-MARATHI-SAMAJ-Marathi-Parkhe-ebook/dp/B09JZNZMLV/ref=sr_1_6?dib=eyJ2IjoiMSJ9.dLLCBdBxHkw7C8h1bZ-imc1GjG0znLqeN3grw0HuM0rXoClywogLwcN0RAh4TuoX4lusGyWl_72VNFcvO8ROI5jPEW0foW_pNkHDLlRoo-ulRfNN9R02hf6jPmu_WG6g28PpR1-EsBGpZl1Ui6YNUySIXYCW9jt3RThN4UpUukQ.OxsL61GubUTaJDELYIwJQySY4GC2GepuPLVeAJ9o530&dib_tag=se&qid=1783101052&refinements=p_27%3ACamil+Parkhe&s=books&sr=1-6] # गोवा अॅज आय सॉ इट. # संस्कृतीची विविध रूपे. # Dalit Christian Right to Reservation. मराठी विश्वकोशातही त्यांनी लिहिलेले लेख समाविष्ट आहेत. # मदर तेरेसा.<ref>https://marathivishwakosh.org/48717/</ref> # फादर मॅथ्यू लेदर्ले.<ref>https://marathivishwakosh.org/48599/</ref> == संदर्भ == <references /> 89qj9qnwfrgj6kzm3qw863ltd57gp3f 0 381119 2692462 2026-07-03T17:53:22Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2692462 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मॉविन गोडिन्हो]] prkb3ns9yfgbc2e8rcn7igqu2w1bqc5 0 381120 2692464 2026-07-03T17:54:40Z अभय नातू 206 नामभेद 2692464 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[कुडतरी विधानसभा मतदारसंघ]] sqo5odj2czrc9ckg4ibui8qnluneyht 0 381121 2692468 2026-07-03T18:00:06Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[न्यूझीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६]] वरुन [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६]] ला हलविला: शुद्धलेखन 2692468 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६]] rdfneb4htxy8xokyr6ator3ko91jnql 0 381122 2692469 2026-07-03T18:00:27Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2692469 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६]] rdfneb4htxy8xokyr6ator3ko91jnql 0 381123 2692470 2026-07-03T18:04:21Z अभय नातू 206 नामभेद 2692470 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २००२]] 8zd0r309dgrenmk3xvonpveknn2uikd 1 381124 2692509 2026-07-04T04:45:49Z विजयकुमार मोटे 184900 नवीन पान: ONLINE (ऑनलाइन) या इंग्रजी शब्दाला मराठी मध्ये 'आंतरजालस्पर्शी' हा शब्द आहे.. (Internet ) इंटरनेट म्हणजे आंतरजाल.. स्पर्शी" म्हणजे स्पर्श करणारा, संपर्कात असलेला, संपर्कात येणार म्हणून ऑनला... 2692509 wikitext text/x-wiki ONLINE (ऑनलाइन) या इंग्रजी शब्दाला मराठी मध्ये 'आंतरजालस्पर्शी' हा शब्द आहे.. (Internet ) इंटरनेट म्हणजे आंतरजाल.. स्पर्शी" म्हणजे स्पर्श करणारा, संपर्कात असलेला, संपर्कात येणार म्हणून ऑनलाईन (Online) साठी व्याख्या -"इंटरनेटवरून (आंतरजालामार्फत) संपर्कात असलेला म्हणजे आंतरजालस्पर्शी' अशी व्याख्या आपल्याला 'ऑनलाईन' साठी मराठीत वापरल्या जाणाऱ्या शब्दासाठी करता येईल. यावरून एकापेक्षा जास्त लोक ( मर्यादा असलेल्या) आंतरजालावरून संपर्कात येत असतील तर त्यावेळी 'कक्षीय आंतरजालस्पर्शी' असा शब्द वापरता येईल. खालीलप्रमाणे 'आंतरजालस्पर्शी' या शब्दाची व्याकरण, शब्दरचना आणि अर्थ यांच्या दृष्टीने औपचारिक नोंद करता येईल. 📢 'आंतरजालस्पर्शी' या शब्दाची व्याकरण, शब्दरचना आणि अर्थ यांच्या दृष्टीने औपचारिक नोंद करता येईल. 🎈आंतरजालस्पर्शी 📍शब्दप्रकार : विशेषण (आवश्यकतेनुसार नाम म्हणूनही वापरता येतो) 📍व्युत्पत्ती : आंतरजाल = इंटरनेट (Inter + Net → आंतरजाल) स्पर्शी = स्पर्श करणारा, संपर्कात असलेला, संलग्न असलेला. समास : तत्पुरुष समास (आंतरजालाशी स्पर्श/संपर्क असलेला) 📍उदाहरणे 👉आज सर्व शासकीय सेवा आंतरजालस्पर्शी पद्धतीने उपलब्ध आहेत. 👉विद्यार्थ्यांनी अर्ज आंतरजालस्पर्शी प्रणालीद्वारे भरावेत. 👉बँकेची आंतरजालस्पर्शी व्यवहार सेवा चोवीस तास सुरू असते. 🌼भाषिक वैशिष्ट्य 'स्पर्शी' हा प्रत्यय मराठीत संपर्क किंवा संलग्नता दर्शवितो. त्यामुळे आंतरजालस्पर्शी म्हणजे "आंतरजालाशी (इंटरनेटशी) संपर्कात असलेला किंवा आंतरजालाद्वारे कार्य करणारा" असा अर्थ स्पष्ट होतो. हा शब्द इंग्रजीतील Online या संकल्पनेचा अर्थपूर्ण, मराठी व्याकरणाशी सुसंगत आणि सहज समजणारा प्रतिशब्द मानता येईल. qh60f8m4azm4ocokud9swe4tp9cilds 2692510 2692509 2026-07-04T04:46:43Z विजयकुमार मोटे 184900 2692510 wikitext text/x-wiki ONLINE (ऑनलाइन) या इंग्रजी शब्दाला मराठी मध्ये 'आंतरजालस्पर्शी' हा शब्द आहे.. (Internet ) इंटरनेट म्हणजे आंतरजाल.. स्पर्शी" म्हणजे स्पर्श करणारा, संपर्कात असलेला, संपर्कात येणार म्हणून ऑनलाईन (Online) साठी व्याख्या -"इंटरनेटवरून (आंतरजालामार्फत) संपर्कात असलेला म्हणजे आंतरजालस्पर्शी' अशी व्याख्या आपल्याला 'ऑनलाईन' साठी मराठीत वापरल्या जाणाऱ्या शब्दासाठी करता येईल. यावरून एकापेक्षा जास्त लोक ( मर्यादा असलेल्या) आंतरजालावरून संपर्कात येत असतील तर त्यावेळी 'कक्षीय आंतरजालस्पर्शी' असा शब्द वापरता येईल. खालीलप्रमाणे 'आंतरजालस्पर्शी' या शब्दाची व्याकरण, शब्दरचना आणि अर्थ यांच्या दृष्टीने औपचारिक नोंद करता येईल. 📢 'आंतरजालस्पर्शी' या शब्दाची व्याकरण, शब्दरचना आणि अर्थ यांच्या दृष्टीने औपचारिक नोंद करता येईल. 🎈आंतरजालस्पर्शी 📍शब्दप्रकार : विशेषण (आवश्यकतेनुसार नाम म्हणूनही वापरता येतो) 📍व्युत्पत्ती : आंतरजाल = इंटरनेट (Inter + Net → आंतरजाल) स्पर्शी = स्पर्श करणारा, संपर्कात असलेला, संलग्न असलेला. समास : तत्पुरुष समास (आंतरजालाशी स्पर्श/संपर्क असलेला) 📍उदाहरणे 👉आज सर्व शासकीय सेवा आंतरजालस्पर्शी पद्धतीने उपलब्ध आहेत. 👉विद्यार्थ्यांनी अर्ज आंतरजालस्पर्शी प्रणालीद्वारे भरावेत. 👉बँकेची आंतरजालस्पर्शी व्यवहार सेवा चोवीस तास सुरू असते. 🌼भाषिक वैशिष्ट्य 'स्पर्शी' हा प्रत्यय मराठीत संपर्क किंवा संलग्नता दर्शवितो. त्यामुळे आंतरजालस्पर्शी म्हणजे "आंतरजालाशी (इंटरनेटशी) संपर्कात असलेला किंवा आंतरजालाद्वारे कार्य करणारा" असा अर्थ स्पष्ट होतो. हा शब्द इंग्रजीतील Online या संकल्पनेचा अर्थपूर्ण, मराठी व्याकरणाशी सुसंगत आणि सहज समजणारा प्रतिशब्द मानता येईल. शब्दाचा उगम (निर्मिती):मराठी भाषेमध्ये 'ऑनलाइन' या शब्दाऐवजी योग्य आणि अर्थपूर्ण शब्द असावा, म्हणून या शब्दाची निर्मिती झाली. हा शब्द मराठी भाषेचे अभ्यासक आणि लेखक 'विजयकुमार मोटे' यांनी तयार केला असून, सर्वप्रथम त्यांच्या लेखनात याचा वापर झाला आहे 4txk6c2gfz0ev9zgrs80o9ryj99p0sl 2692511 2692510 2026-07-04T04:55:41Z विजयकुमार मोटे 184900 2692511 wikitext text/x-wiki ONLINE (ऑनलाइन) या इंग्रजी शब्दाला मराठी मध्ये 'आंतरजालस्पर्शी' हा शब्द आहे.. (Internet ) इंटरनेट म्हणजे आंतरजाल.. स्पर्शी" म्हणजे स्पर्श करणारा, संपर्कात असलेला, संपर्कात येणार म्हणून ऑनलाईन (Online) साठी व्याख्या -"इंटरनेटवरून (आंतरजालामार्फत) संपर्कात असलेला म्हणजे आंतरजालस्पर्शी' अशी व्याख्या आपल्याला 'ऑनलाईन' साठी मराठीत वापरल्या जाणाऱ्या शब्दासाठी करता येईल. यावरून एकापेक्षा जास्त लोक ( मर्यादा असलेल्या) आंतरजालावरून संपर्कात येत असतील तर त्यावेळी 'कक्षीय आंतरजालस्पर्शी' असा शब्द वापरता येईल. खालीलप्रमाणे 'आंतरजालस्पर्शी' या शब्दाची व्याकरण, शब्दरचना आणि अर्थ यांच्या दृष्टीने औपचारिक नोंद करता येईल. 'आंतरजालस्पर्शी' या शब्दाची व्याकरण, शब्दरचना आणि अर्थ यांच्या दृष्टीने औपचारिक नोंद करता येईल. आंतरजालस्पर्शी शब्दप्रकार : विशेषण (आवश्यकतेनुसार नाम म्हणूनही वापरता येतो) व्युत्पत्ती : आंतरजाल = इंटरनेट (Inter + Net → आंतरजाल) स्पर्शी = स्पर्श करणारा, संपर्कात असलेला, संलग्न असलेला. समास : तत्पुरुष समास (आंतरजालाशी स्पर्श/संपर्क असलेला) उदाहरणे आज सर्व शासकीय सेवा आंतरजालस्पर्शी पद्धतीने उपलब्ध आहेत. विद्यार्थ्यांनी अर्ज आंतरजालस्पर्शी प्रणालीद्वारे भरावेत. बँकेची आंतरजालस्पर्शी व्यवहार सेवा चोवीस तास सुरू असते. भाषिक वैशिष्ट्य 'स्पर्शी' हा प्रत्यय मराठीत संपर्क किंवा संलग्नता दर्शवितो. त्यामुळे आंतरजालस्पर्शी म्हणजे "आंतरजालाशी (इंटरनेटशी) संपर्कात असलेला किंवा आंतरजालाद्वारे कार्य करणारा" असा अर्थ स्पष्ट होतो. हा शब्द इंग्रजीतील Online या संकल्पनेचा अर्थपूर्ण, मराठी व्याकरणाशी सुसंगत आणि सहज समजणारा प्रतिशब्द मानता येईल. n8f7fbz6w1janc00kqx7ya177tprwoc 2692535 2692511 2026-07-04T07:12:01Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2692535 wikitext text/x-wiki == ऑनलाईन (online) == ONLINE (ऑनलाइन) या इंग्रजी शब्दाला मराठी मध्ये 'आंतरजालस्पर्शी' हा शब्द आहे.. (Internet ) इंटरनेट म्हणजे आंतरजाल.. स्पर्शी" म्हणजे स्पर्श करणारा, संपर्कात असलेला, संपर्कात येणार म्हणून ऑनलाईन (Online) साठी व्याख्या -"इंटरनेटवरून (आंतरजालामार्फत) संपर्कात असलेला म्हणजे आंतरजालस्पर्शी' अशी व्याख्या आपल्याला 'ऑनलाईन' साठी मराठीत वापरल्या जाणाऱ्या शब्दासाठी करता येईल. यावरून एकापेक्षा जास्त लोक ( मर्यादा असलेल्या) आंतरजालावरून संपर्कात येत असतील तर त्यावेळी 'कक्षीय आंतरजालस्पर्शी' असा शब्द वापरता येईल. खालीलप्रमाणे 'आंतरजालस्पर्शी' या शब्दाची व्याकरण, शब्दरचना आणि अर्थ यांच्या दृष्टीने औपचारिक नोंद करता येईल. 'आंतरजालस्पर्शी' या शब्दाची व्याकरण, शब्दरचना आणि अर्थ यांच्या दृष्टीने औपचारिक नोंद करता येईल. आंतरजालस्पर्शी शब्दप्रकार : विशेषण (आवश्यकतेनुसार नाम म्हणूनही वापरता येतो) व्युत्पत्ती : आंतरजाल = इंटरनेट (Inter + Net → आंतरजाल) स्पर्शी = स्पर्श करणारा, संपर्कात असलेला, संलग्न असलेला. समास : तत्पुरुष समास (आंतरजालाशी स्पर्श/संपर्क असलेला) उदाहरणे आज सर्व शासकीय सेवा आंतरजालस्पर्शी पद्धतीने उपलब्ध आहेत. विद्यार्थ्यांनी अर्ज आंतरजालस्पर्शी प्रणालीद्वारे भरावेत. बँकेची आंतरजालस्पर्शी व्यवहार सेवा चोवीस तास सुरू असते. भाषिक वैशिष्ट्य 'स्पर्शी' हा प्रत्यय मराठीत संपर्क किंवा संलग्नता दर्शवितो. त्यामुळे आंतरजालस्पर्शी म्हणजे "आंतरजालाशी (इंटरनेटशी) संपर्कात असलेला किंवा आंतरजालाद्वारे कार्य करणारा" असा अर्थ स्पष्ट होतो. हा शब्द इंग्रजीतील Online या संकल्पनेचा अर्थपूर्ण, मराठी व्याकरणाशी सुसंगत आणि सहज समजणारा प्रतिशब्द मानता येईल. : सदरील विभाग [[सदस्य:विजयकुमार मोटे|विजयकुमार मोटे]] यांनी ४ जुलै २०२६ रोजी निर्माण केल्याचे दिसते. bl06k1uvdegz5n1fp65x2rz3wgprjfp 2692536 2692535 2026-07-04T07:13:40Z संतोष गोरे 135680 /* ऑनलाईन (online) */ 2692536 wikitext text/x-wiki == ऑनलाईन (online) == ONLINE (ऑनलाइन) या इंग्रजी शब्दाला मराठी मध्ये 'आंतरजालस्पर्शी' हा शब्द आहे.. (Internet ) इंटरनेट म्हणजे आंतरजाल.. स्पर्शी" म्हणजे स्पर्श करणारा, संपर्कात असलेला, संपर्कात येणार म्हणून ऑनलाईन (Online) साठी व्याख्या -"इंटरनेटवरून (आंतरजालामार्फत) संपर्कात असलेला म्हणजे आंतरजालस्पर्शी' अशी व्याख्या आपल्याला 'ऑनलाईन' साठी मराठीत वापरल्या जाणाऱ्या शब्दासाठी करता येईल. यावरून एकापेक्षा जास्त लोक ( मर्यादा असलेल्या) आंतरजालावरून संपर्कात येत असतील तर त्यावेळी 'कक्षीय आंतरजालस्पर्शी' असा शब्द वापरता येईल. खालीलप्रमाणे 'आंतरजालस्पर्शी' या शब्दाची व्याकरण, शब्दरचना आणि अर्थ यांच्या दृष्टीने औपचारिक नोंद करता येईल. 'आंतरजालस्पर्शी' या शब्दाची व्याकरण, शब्दरचना आणि अर्थ यांच्या दृष्टीने औपचारिक नोंद करता येईल. आंतरजालस्पर्शी शब्दप्रकार : विशेषण (आवश्यकतेनुसार नाम म्हणूनही वापरता येतो) व्युत्पत्ती : आंतरजाल = इंटरनेट (Inter + Net → आंतरजाल) स्पर्शी = स्पर्श करणारा, संपर्कात असलेला, संलग्न असलेला. समास : तत्पुरुष समास (आंतरजालाशी स्पर्श/संपर्क असलेला) उदाहरणे आज सर्व शासकीय सेवा आंतरजालस्पर्शी पद्धतीने उपलब्ध आहेत. विद्यार्थ्यांनी अर्ज आंतरजालस्पर्शी प्रणालीद्वारे भरावेत. बँकेची आंतरजालस्पर्शी व्यवहार सेवा चोवीस तास सुरू असते. भाषिक वैशिष्ट्य 'स्पर्शी' हा प्रत्यय मराठीत संपर्क किंवा संलग्नता दर्शवितो. त्यामुळे आंतरजालस्पर्शी म्हणजे "आंतरजालाशी (इंटरनेटशी) संपर्कात असलेला किंवा आंतरजालाद्वारे कार्य करणारा" असा अर्थ स्पष्ट होतो. हा शब्द इंग्रजीतील Online या संकल्पनेचा अर्थपूर्ण, मराठी व्याकरणाशी सुसंगत आणि सहज समजणारा प्रतिशब्द मानता येईल. : सदरील विभाग [[सदस्य:विजयकुमार मोटे|विजयकुमार मोटे]] यांनी ४ जुलै २०२६ रोजी निर्माण केल्याचे दिसते. -[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">. संतोष गोरे .</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) १२:४३, ४ जुलै २०२६ (IST) 35yh7uv9q6h27zqhlck6gan05dsu5o7 2692537 2692536 2026-07-04T07:15:53Z संतोष गोरे 135680 /* ऑनलाईन (online) */ Reply 2692537 wikitext text/x-wiki == ऑनलाईन (online) == ONLINE (ऑनलाइन) या इंग्रजी शब्दाला मराठी मध्ये 'आंतरजालस्पर्शी' हा शब्द आहे.. (Internet ) इंटरनेट म्हणजे आंतरजाल.. स्पर्शी" म्हणजे स्पर्श करणारा, संपर्कात असलेला, संपर्कात येणार म्हणून ऑनलाईन (Online) साठी व्याख्या -"इंटरनेटवरून (आंतरजालामार्फत) संपर्कात असलेला म्हणजे आंतरजालस्पर्शी' अशी व्याख्या आपल्याला 'ऑनलाईन' साठी मराठीत वापरल्या जाणाऱ्या शब्दासाठी करता येईल. यावरून एकापेक्षा जास्त लोक ( मर्यादा असलेल्या) आंतरजालावरून संपर्कात येत असतील तर त्यावेळी 'कक्षीय आंतरजालस्पर्शी' असा शब्द वापरता येईल. खालीलप्रमाणे 'आंतरजालस्पर्शी' या शब्दाची व्याकरण, शब्दरचना आणि अर्थ यांच्या दृष्टीने औपचारिक नोंद करता येईल. 'आंतरजालस्पर्शी' या शब्दाची व्याकरण, शब्दरचना आणि अर्थ यांच्या दृष्टीने औपचारिक नोंद करता येईल. आंतरजालस्पर्शी शब्दप्रकार : विशेषण (आवश्यकतेनुसार नाम म्हणूनही वापरता येतो) व्युत्पत्ती : आंतरजाल = इंटरनेट (Inter + Net → आंतरजाल) स्पर्शी = स्पर्श करणारा, संपर्कात असलेला, संलग्न असलेला. समास : तत्पुरुष समास (आंतरजालाशी स्पर्श/संपर्क असलेला) उदाहरणे आज सर्व शासकीय सेवा आंतरजालस्पर्शी पद्धतीने उपलब्ध आहेत. विद्यार्थ्यांनी अर्ज आंतरजालस्पर्शी प्रणालीद्वारे भरावेत. बँकेची आंतरजालस्पर्शी व्यवहार सेवा चोवीस तास सुरू असते. भाषिक वैशिष्ट्य 'स्पर्शी' हा प्रत्यय मराठीत संपर्क किंवा संलग्नता दर्शवितो. त्यामुळे आंतरजालस्पर्शी म्हणजे "आंतरजालाशी (इंटरनेटशी) संपर्कात असलेला किंवा आंतरजालाद्वारे कार्य करणारा" असा अर्थ स्पष्ट होतो. हा शब्द इंग्रजीतील Online या संकल्पनेचा अर्थपूर्ण, मराठी व्याकरणाशी सुसंगत आणि सहज समजणारा प्रतिशब्द मानता येईल. : सदरील विभाग [[सदस्य:विजयकुमार मोटे|विजयकुमार मोटे]] यांनी ४ जुलै २०२६ रोजी निर्माण केल्याचे दिसते. -[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">. संतोष गोरे .</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) १२:४३, ४ जुलै २०२६ (IST) :@[[सदस्य:विजयकुमार मोटे|विजयकुमार मोटे]] नमस्कार, आपण online या इंग्लिश शब्दाची व्याख्या देत आहात की internet? याच सोबत "आंतरजालस्पर्शी" हा शब्द आपल्याला आंतरजालावर कुठे आढळला? याचा खुलासा कराल का?-[[User:संतोष गोरे|<span style="color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)">. संतोष गोरे .</span>]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|<span style="text-shadow:grey 3px 3px 1px;"> ✉️</span>]] ) १२:४५, ४ जुलै २०२६ (IST) m1dpadsomskryl4b6pirrcdyabwqb6o 2692544 2692537 2026-07-04T09:06:41Z विजयकुमार मोटे 184900 2692544 wikitext text/x-wiki ONLINE (ऑनलाइन) या इंग्रजी शब्दाला मराठी मध्ये 'आंतरजालस्पर्शी' हा शब्द आहे.. (Internet ) इंटरनेट म्हणजे आंतरजाल.. स्पर्शी" म्हणजे स्पर्श करणारा, संपर्कात असलेला, संपर्कात येणार म्हणून ऑनलाईन (Online) साठी व्याख्या -"इंटरनेटवरून (आंतरजालामार्फत) संपर्कात असलेला म्हणजे आंतरजालस्पर्शी' अशी व्याख्या आपल्याला 'ऑनलाईन' साठी मराठीत वापरल्या जाणाऱ्या शब्दासाठी करता येईल. यावरून एकापेक्षा जास्त लोक ( मर्यादा असलेल्या) आंतरजालावरून संपर्कात येत असतील तर त्यावेळी 'कक्षीय आंतरजालस्पर्शी' असा शब्द वापरता येईल. खालीलप्रमाणे 'आंतरजालस्पर्शी' या शब्दाची व्याकरण, शब्दरचना आणि अर्थ यांच्या दृष्टीने औपचारिक नोंद करता येईल. 'आंतरजालस्पर्शी' या शब्दाची व्याकरण, शब्दरचना आणि अर्थ यांच्या दृष्टीने औपचारिक नोंद करता येईल. आंतरजालस्पर्शी शब्दप्रकार : विशेषण (आवश्यकतेनुसार नाम म्हणूनही वापरता येतो) व्युत्पत्ती : आंतरजाल = इंटरनेट (Inter + Net → आंतरजाल) स्पर्शी = स्पर्श करणारा, संपर्कात असलेला, संलग्न असलेला. समास : तत्पुरुष समास (आंतरजालाशी स्पर्श/संपर्क असलेला) उदाहरणे आज सर्व शासकीय सेवा आंतरजालस्पर्शी पद्धतीने उपलब्ध आहेत. विद्यार्थ्यांनी अर्ज आंतरजालस्पर्शी प्रणालीद्वारे भरावेत. बँकेची आंतरजालस्पर्शी व्यवहार सेवा चोवीस तास सुरू असते. भाषिक वैशिष्ट्य 'स्पर्शी' हा प्रत्यय मराठीत संपर्क किंवा संलग्नता दर्शवितो. त्यामुळे आंतरजालस्पर्शी म्हणजे "आंतरजालाशी (इंटरनेटशी) संपर्कात असलेला किंवा आंतरजालाद्वारे कार्य करणारा" असा अर्थ स्पष्ट होतो. हा शब्द इंग्रजीतील Online या संकल्पनेचा अर्थपूर्ण, मराठी व्याकरणाशी सुसंगत आणि सहज समजणारा प्रतिशब्द मानता येईल. 759szda44oi3a965mgr0gm7sz41yz20 2692546 2692544 2026-07-04T09:26:55Z विजयकुमार मोटे 184900 2692546 wikitext text/x-wiki ONLINE (ऑनलाइन) या इंग्रजी शब्दाला मराठी मध्ये 'आंतरजालस्पर्शी' हा शब्द आहे.. (Internet ) इंटरनेट म्हणजे आंतरजाल.. स्पर्शी" म्हणजे स्पर्श करणारा, संपर्कात असलेला, संपर्कात येणार म्हणून ऑनलाईन (Online) साठी व्याख्या -"इंटरनेटवरून (आंतरजालामार्फत) संपर्कात असलेला म्हणजे आंतरजालस्पर्शी' अशी व्याख्या आपल्याला 'ऑनलाईन' साठी मराठीत वापरल्या जाणाऱ्या शब्दासाठी करता येईल. यावरून एकापेक्षा जास्त लोक ( मर्यादा असलेल्या) आंतरजालावरून संपर्कात येत असतील तर त्यावेळी 'कक्षीय आंतरजालस्पर्शी' असा शब्द वापरता येईल. खालीलप्रमाणे 'आंतरजालस्पर्शी' या शब्दाची व्याकरण, शब्दरचना आणि अर्थ यांच्या दृष्टीने औपचारिक नोंद करता येईल. 'आंतरजालस्पर्शी' या शब्दाची व्याकरण, शब्दरचना आणि अर्थ यांच्या दृष्टीने औपचारिक नोंद करता येईल. आंतरजालस्पर्शी शब्दप्रकार : विशेषण (आवश्यकतेनुसार नाम म्हणूनही वापरता येतो) व्युत्पत्ती : आंतरजाल = इंटरनेट (Inter + Net → आंतरजाल) स्पर्शी = स्पर्श करणारा, संपर्कात असलेला, संलग्न असलेला. समास : तत्पुरुष समास (आंतरजालाशी स्पर्श/संपर्क असलेला) उदाहरणे आज सर्व शासकीय सेवा आंतरजालस्पर्शी पद्धतीने उपलब्ध आहेत. विद्यार्थ्यांनी अर्ज आंतरजालस्पर्शी प्रणालीद्वारे भरावेत. बँकेची आंतरजालस्पर्शी व्यवहार सेवा चोवीस तास सुरू असते. भाषिक वैशिष्ट्य 'स्पर्शी' हा प्रत्यय मराठीत संपर्क किंवा संलग्नता दर्शवितो. त्यामुळे आंतरजालस्पर्शी म्हणजे "आंतरजालाशी (इंटरनेटशी) संपर्कात असलेला किंवा आंतरजालाद्वारे कार्य करणारा" असा अर्थ स्पष्ट होतो. हा शब्द इंग्रजीतील Online या संकल्पनेचा अर्थपूर्ण, मराठी व्याकरणाशी सुसंगत आणि सहज समजणारा प्रतिशब्द मानता येईल. शब्दाचा उगम (निर्मिती):मराठी भाषेमध्ये 'ऑनलाइन' या शब्दाऐवजी योग्य आणि अर्थपूर्ण शब्द असावा, म्हणून या शब्दाची निर्मिती झाली. हा शब्द स्वतः ‍ ‍(विजयकुमार मोटे) तयार केला असून, सर्वप्रथम त्यांच्या लेखनात याचा वापर झाला आहे 4wrzxyq9ysexgy2g3w0f0r9fcrastmu 2692547 2692546 2026-07-04T09:42:46Z विजयकुमार मोटे 184900 /* आंतरजालस्पर्शी हा मराठी शब्द ऑनलाईन या इंग्रजी शब्दासाठी सर्वप्रथम कोणी वापरला */ नवीन विभाग 2692547 wikitext text/x-wiki ONLINE (ऑनलाइन) या इंग्रजी शब्दाला मराठी मध्ये 'आंतरजालस्पर्शी' हा शब्द आहे.. (Internet ) इंटरनेट म्हणजे आंतरजाल.. स्पर्शी" म्हणजे स्पर्श करणारा, संपर्कात असलेला, संपर्कात येणार म्हणून ऑनलाईन (Online) साठी व्याख्या -"इंटरनेटवरून (आंतरजालामार्फत) संपर्कात असलेला म्हणजे आंतरजालस्पर्शी' अशी व्याख्या आपल्याला 'ऑनलाईन' साठी मराठीत वापरल्या जाणाऱ्या शब्दासाठी करता येईल. यावरून एकापेक्षा जास्त लोक ( मर्यादा असलेल्या) आंतरजालावरून संपर्कात येत असतील तर त्यावेळी 'कक्षीय आंतरजालस्पर्शी' असा शब्द वापरता येईल. खालीलप्रमाणे 'आंतरजालस्पर्शी' या शब्दाची व्याकरण, शब्दरचना आणि अर्थ यांच्या दृष्टीने औपचारिक नोंद करता येईल. 'आंतरजालस्पर्शी' या शब्दाची व्याकरण, शब्दरचना आणि अर्थ यांच्या दृष्टीने औपचारिक नोंद करता येईल. आंतरजालस्पर्शी शब्दप्रकार : विशेषण (आवश्यकतेनुसार नाम म्हणूनही वापरता येतो) व्युत्पत्ती : आंतरजाल = इंटरनेट (Inter + Net → आंतरजाल) स्पर्शी = स्पर्श करणारा, संपर्कात असलेला, संलग्न असलेला. समास : तत्पुरुष समास (आंतरजालाशी स्पर्श/संपर्क असलेला) उदाहरणे आज सर्व शासकीय सेवा आंतरजालस्पर्शी पद्धतीने उपलब्ध आहेत. विद्यार्थ्यांनी अर्ज आंतरजालस्पर्शी प्रणालीद्वारे भरावेत. बँकेची आंतरजालस्पर्शी व्यवहार सेवा चोवीस तास सुरू असते. भाषिक वैशिष्ट्य 'स्पर्शी' हा प्रत्यय मराठीत संपर्क किंवा संलग्नता दर्शवितो. त्यामुळे आंतरजालस्पर्शी म्हणजे "आंतरजालाशी (इंटरनेटशी) संपर्कात असलेला किंवा आंतरजालाद्वारे कार्य करणारा" असा अर्थ स्पष्ट होतो. हा शब्द इंग्रजीतील Online या संकल्पनेचा अर्थपूर्ण, मराठी व्याकरणाशी सुसंगत आणि सहज समजणारा प्रतिशब्द मानता येईल. शब्दाचा उगम (निर्मिती):मराठी भाषेमध्ये 'ऑनलाइन' या शब्दाऐवजी योग्य आणि अर्थपूर्ण शब्द असावा, म्हणून या शब्दाची निर्मिती झाली. हा शब्द स्वतः ‍ ‍(विजयकुमार मोटे) तयार केला असून, सर्वप्रथम त्यांच्या लेखनात याचा वापर झाला आहे == आंतरजालस्पर्शी हा मराठी शब्द ऑनलाईन या इंग्रजी शब्दासाठी सर्वप्रथम कोणी वापरला == शब्दाचा उगम (निर्मिती):मराठी भाषेमध्ये 'ऑनलाइन' या शब्दाऐवजी योग्य आणि अर्थपूर्ण शब्द असावा, म्हणून या शब्दाची निर्मिती झाली. हा शब्द स्वतः ‍ ‍(विजयकुमार मोटे) तयार केला असून, सर्वप्रथम त्यांच्या लेखनात याचा वापर झाला आहे [[सदस्य:विजयकुमार मोटे|विजयकुमार मोटे]] ([[सदस्य चर्चा:विजयकुमार मोटे|चर्चा]]) १५:१२, ४ जुलै २०२६ (IST) n7j9lwsidabyuhp0aase53sh0yw73qz 0 381125 2692515 2026-07-04T05:42:35Z Abhijitsathe 4193 नवीन पान: {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = वीरेंद्र सिंह | चित्र नाव = Virendra_Singh.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[चंदौली लोकसभा मतदारसंघ|चंदौली]] | कार्यकाळ_आरंभ = जून २०२४ | कार्यकाळ_स... 2692515 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = वीरेंद्र सिंह | चित्र नाव = Virendra_Singh.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[चंदौली लोकसभा मतदारसंघ|चंदौली]] | कार्यकाळ_आरंभ = जून २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[महेंद्र नाथ पांडे]] | पुढील = | पद1 = [[उत्तर प्रदेश विधानसभा]] सदस्य | मतदारसंघ1 = | कार्यकाळ_आरंभ1 = २००३ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = २००७ | मागील1 = | पुढील1 = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1958|7|31}} | जन्मस्थान = [[वाराणसी]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[समाजवादी पक्ष]] | वडील = | निवास = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''राजीव कुमार राय''' हे एक भारतीय राजकारणी व विद्यमान [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते [[समाजवादी पक्ष]]ातर्फे [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ लोकसभा निवडणुकांमध्ये]] [[उत्तर प्रदेश]]च्या [[चंदौली लोकसभा मतदारसंघ|चंदौली]] मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून आले. [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] rki37i96zds8jdpt1ebrg8ibophcbil 0 381126 2692519 2026-07-04T06:10:30Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[जलौन जिल्हा]] वरुन [[जालौन जिल्हा]] ला हलविला 2692519 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[जालौन जिल्हा]] 389kf7ike9ji9rsooror9tv320zjgl2 14 381127 2692522 2026-07-04T06:17:55Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[वर्ग:जलौन जिल्हा]] वरुन [[वर्ग:जालौन जिल्हा]] ला हलविला 2692522 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[:वर्ग:जालौन जिल्हा]] o6p2fl6qbr15czfxdcr37u7xsscs54l 0 381128 2692525 2026-07-04T06:19:35Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[जलौन लोकसभा मतदारसंघ]] वरुन [[जालौन लोकसभा मतदारसंघ]] ला हलविला 2692525 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[जालौन लोकसभा मतदारसंघ]] m4fksn2fzeehi2y3eu63twhp1r8fsbu 3 381129 2692541 2026-07-04T08:10:23Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2692541 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Bhaipramod}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १३:४०, ४ जुलै २०२६ (IST) 0roap4avmgnbfo5f30ubef1u30ya3ym 3 381130 2692542 2026-07-04T08:24:23Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2692542 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Vaishali Ritesh Panchwatkar}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १३:५४, ४ जुलै २०२६ (IST) mexr4s0xa2bf6z76miag25pymw08s06 3 381131 2692543 2026-07-04T08:51:06Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2692543 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=बाळासाहेब यशवंत रास्ते}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १४:२१, ४ जुलै २०२६ (IST) ethluqbrnn9c5msjg30d20juaz8wwb2 2 381132 2692548 2026-07-04T10:14:04Z Parth hingmire 184433 no 2692548 wikitext text/x-wiki <nowiki>= Welcome =</nowiki> Hello! My name is <nowiki>'''</nowiki>Parth Hingmire<nowiki>'''</nowiki>. I am from Maharashtra, India, and I contribute to Wikipedia by improving articles, adding reliable sources, and helping expand freely accessible knowledge. <nowiki>== About Me ==</nowiki> I have completed a '''Diploma in Computer Engineering''' under the '''Maharashtra State Board of Technical Education (MSBTE)'''. I am currently pursuing a '''Bachelor of Technology (B.Tech.) in Computer Science and Engineering''' through lateral entry. My academic and technical interests include: * Artificial Intelligence (AI) * Flutter Application Development * Web Development * Data Analytics * Open Source Software * Wikipedia Editing <nowiki>== Wikipedia ==</nowiki> I enjoy contributing to Wikipedia by: * Creating and improving articles * Adding reliable references * Correcting grammar and formatting * Following Wikipedia's content policies and guidelines <nowiki>== Projects ==</nowiki> I work on software development projects, particularly in Flutter, AI-powered applications, and web technologies. I enjoy building practical solutions that address real-world problems while continuing to develop my technical skills. <nowiki>== External Links ==</nowiki> * LinkedIn: <nowiki>https://www.linkedin.com/in/parth-hingmire-8216312b2/</nowiki> srch4i5s961qew3f3qkmf9e0tnaelwm 0 381133 2692559 2026-07-04T11:34:13Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[श्याम सिंग यादव]] वरुन [[श्याम सिंह यादव]] ला हलविला 2692559 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[श्याम सिंह यादव]] ocfp0dkq15o48u43oddizy5lm5df9vs 0 381134 2692561 2026-07-04T11:35:14Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[कृष्ण प्रताप सिंग]] वरुन [[कृष्ण प्रताप सिंह]] ला हलविला 2692561 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[कृष्ण प्रताप सिंह]] qn809qz9ydntt22yujzj3ylitny4tkm 0 381135 2692563 2026-07-04T11:38:12Z Abhijitsathe 4193 [[पारसनाथ यादव]] कडे पुनर्निर्देशित 2692563 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[पारसनाथ यादव]] 7p61rt2p7o9pz3aijejv6bknzbnxwc9