विकिस्रोत mrwikisource https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिस्रोत विकिस्रोत चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा साहित्यिक साहित्यिक चर्चा पान पान चर्चा अनुक्रमणिका अनुक्रमणिका चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 104 5881 238162 15668 2026-10-26T12:58:17Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 238162 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१३८'''|}}</noinclude>{{gap}}२५६ अुज्ज्वला (हे २/१६७), चपलनेत्रा (हे), "ननभरसहिता गदितोज्ज्वला" (गछ २/८४). पणव, अुपस्थिता, विदुषी, अुज्ज्वला या चार वृत्तांत आद्यतालकपूर्व गण द्विमात्रक घेतला तर अन्त्य गण (।_ ऽ ‿ _) असा राहतो. पणव, हंसी, अुपस्थिता, विदुषी आणि अुज्ज्वला या वृत्तांत आवर्तनारम्भ चरणारम्भींहि धरितां येअील. २५७ अच्युत, मागे ५९ पहा. २५८ द्रुतविलम्बित, मागे ६१ पहा. २५९ पङि्क्तका, "र्यज्गाः पङि्क्तका" (हे २/१०८); रो यजौच पथ्या गुरूत्तरा" (पि ९४ टीप). या लगावलीची मोडणी (१) [_ ‿ _।‿ _ _ ‿ _। ‿ _], (२) [_ ।‿ _ ‿ _ _। ‿ _ ‿ _] (३) [_ ‿ _ ‿ _। _ ‿ _ ‿ _] (४) [_ ‿ _ ‿। _ ऽ _ ‿ ।_ ‿ _] (५) [_ ‿ _ ‿। _ ऽ ऽ ऽ ऽ ।_ ‿ _ ‿। _ ऽ ऽ ऽ ऽ]अशी पाच प्रकारची असू शकते. पहिले तीन प्रकार पद्मावर्तनी आणि पुढील दोन भृङ्गावर्तनी आहेत. ४ थ्या प्रकारास सुपथ्या आणि ५ व्या प्रकारास मरालिका म्हणावें; "मरालिका रयजगाः शिवातनशरैर्यतिः" (ममच १४). या वृत्ताची जाति होते तेव्हा तिला कामदा म्हणावें.<br> {{center|१८ विद्युछेखा-वर्ग}} {| |+ |- | २६० || विद्युल्लेखा || [।_ _ _ _।_ _] |- | २६१ || मदलेखा || [।_ _ _ ‿ ‿।_ _] |- | २६२ || 'मणिचित्र' || [।‿ ‿ _ _ ‿ ‿।_ _] |- | २६३ || चित्रपदा || [।_ ‿ ‿ _ ‿ ‿।_ _] |- | २६४ || शशिलेखा || [।‿ ‿ ‿ ‿ _ ‿ ‿।_ _] |- | २६५ || भुजगशिशुसृता || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ _।_ _] |- | २६६ || नीलतोया || [।_ ऽ ‿ _ _।_ _] |- | २६७ || अुद्धता || [।_ ऽ ‿ _ ‿ ‿।_ _] |- | २६८ || सरल || [।_ _ _ _।‿ ‿ _] |- | २६९ || "शार्ङ्गी" || [।‿ ‿ ‿ ‿ _ _।‿ ‿ _] |- | २७० || "गुण"-रुचिरा || [।_ ‿ ‿ _ ‿ ‿।‿ ‿ _] |- | २७१ || अमृतगति || [।‿ ‿ ‿ ‿ _ ‿ ‿।‿ ‿ _]<noinclude>{{nopt}} |}</noinclude> oahh41xkirxhw3p6ihfykm9qgb4lw1e 238163 238162 2026-10-26T12:58:47Z कल्पनाशक्ती 3813 238163 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१३८'''|}}</noinclude>{{gap}}२५६ अुज्ज्वला (हे २/१६७), चपलनेत्रा (हे), "ननभरसहिता गदितोज्ज्वला" (गछ २/८४). पणव, अुपस्थिता, विदुषी, अुज्ज्वला या चार वृत्तांत आद्यतालकपूर्व गण द्विमात्रक घेतला तर अन्त्य गण (।_ ऽ ‿ _) असा राहतो. पणव, हंसी, अुपस्थिता, विदुषी आणि अुज्ज्वला या वृत्तांत आवर्तनारम्भ चरणारम्भींहि धरितां येअील. २५७ अच्युत, मागे ५९ पहा. २५८ द्रुतविलम्बित, मागे ६१ पहा. २५९ पङि्क्तका, "र्यज्गाः पङि्क्तका" (हे २/१०८); रो यजौच पथ्या गुरूत्तरा" (पि ९४ टीप). या लगावलीची मोडणी (१) [_ ‿ _।‿ _ _ ‿ _। ‿ _], (२) [_ ।‿ _ ‿ _ _। ‿ _ ‿ _] (३) [_ ‿ _ ‿ _। _ ‿ _ ‿ _] (४) [_ ‿ _ ‿। _ ऽ _ ‿ ।_ ‿ _] (५) [_ ‿ _ ‿। _ ऽ ऽ ऽ ऽ ।_ ‿ _ ‿। _ ऽ ऽ ऽ ऽ]अशी पाच प्रकारची असू शकते. पहिले तीन प्रकार पद्मावर्तनी आणि पुढील दोन भृङ्गावर्तनी आहेत. ४ थ्या प्रकारास सुपथ्या आणि ५ व्या प्रकारास मरालिका म्हणावें; "मरालिका रयजगाः शिवातनशरैर्यतिः" (ममच १४). या वृत्ताची जाति होते तेव्हा तिला कामदा म्हणावें.<br> {{center|१८ विद्युछेखा-वर्ग}} <center> {| |+ |- | २६० || विद्युल्लेखा || [।_ _ _ _।_ _] |- | २६१ || मदलेखा || [।_ _ _ ‿ ‿।_ _] |- | २६२ || 'मणिचित्र' || [।‿ ‿ _ _ ‿ ‿।_ _] |- | २६३ || चित्रपदा || [।_ ‿ ‿ _ ‿ ‿।_ _] |- | २६४ || शशिलेखा || [।‿ ‿ ‿ ‿ _ ‿ ‿।_ _] |- | २६५ || भुजगशिशुसृता || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ _।_ _] |- | २६६ || नीलतोया || [।_ ऽ ‿ _ _।_ _] |- | २६७ || अुद्धता || [।_ ऽ ‿ _ ‿ ‿।_ _] |- | २६८ || सरल || [।_ _ _ _।‿ ‿ _] |- | २६९ || "शार्ङ्गी" || [।‿ ‿ ‿ ‿ _ _।‿ ‿ _] |- | २७० || "गुण"-रुचिरा || [।_ ‿ ‿ _ ‿ ‿।‿ ‿ _] |- | २७१ || अमृतगति || [।‿ ‿ ‿ ‿ _ ‿ ‿।‿ ‿ _]<noinclude>{{nopt}} |}</noinclude> 9zc954kj4m79aqwqbnf27ht9edn1qqg 104 5882 238164 15669 2026-10-26T13:19:57Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 238164 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''१३९'''|<u>'''वृत्तविस्तार'''</u>}} {| |-</noinclude>{{nopt}} |- | २७२ || "मदनदमन" || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿।‿ ‿ _] |- | २७३ || 'तृष्णा' || [।_ _ ‿ ‿ _।_ ‿ ‿] |- | २७४ || 'सञ्चल' || [।_ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ।_ ‿ ‿] |- | २७५ || अलोला || [मदलेखा द्विरावृत्ता] |} </center> {{gap}}२६० "विद्युल्लेखा मो मः" (के ३/९), सावित्री (हे २/२८), शेषा (प्रापै २/४१), मातङ्गी (निस ३३). तिसऱ्या अक्षरानन्तर यति कोणीहि साङ्गितला नाही; तो पाळला तर वृत्त [।_ _ _!_ _ _] असें भृङ्गावर्तनी होअील. त्या वृत्ताला मातङ्गी म्हणावें.<br>{{gap}}२६१ मदलेखा (श्रुबो ९, विवृ ५/७, हे २/५१, कद ४/११,), 'म्सौ गः स्यान् मदलेखा" (के ३/११). २६२ 'मणिचित्र;' या वृत्ताला अतिमोहा (रपि २८४) असें नाव आढळतें, पण आधार नाही. [।‿ ‿ _ _!‿ ‿ _ _]अशा भृङ्गावर्तनी मोडणीच्या वृत्ताला अतिमोहा म्हणावें. २६३ चित्रपदा (पि ६/५, हे २/७१), "भौ गिति चित्रपदा गः" (के ३/१२), कविदर्पणांत चौथ्या अक्षरानन्तर यति साङ्गितल्यामुळे मोडणी [।_ ‿ ‿ _!‿ ‿ _ _] अशी भृङ्गावर्तनी होते; पण हेमचन्द्राचें अुदाहरण पहातां वृत्त पद्मावर्तनीच वाटतें. २६४ शशिलेखा (भ ३२/२०४), "नज्या शशिलेखा" (हे २/१०३). २६५ भुजगशिशुसृता (पि ६/७), "भुजगशिशुभृता नौ मः" (के ३/२०), मधुकरिका (भ १६/१८, हे). असा आम्नाय आहे म्हणून हलायुध सातव्या अक्षरानन्तर याति साङ्गतो.<Br>{{gap}}२६६ मौं नीलतोया (भ ३२/९८), मालिनी (भ १६/६, हे २/३५). या वृत्ताची मोडणी [।_ ‿ ‿ _ _।_ ऽ _] अशी धरल्यास तें अग्न्यावर्तनी होतें. २६७ "सौं ग अुद्धता" (हे २/५२). या वृत्ताची मोडणी [।_ ‿ _ ‿। ‿ _ _] अशी भृङ्गावर्तनी घेतल्यास प्लुताचा अुपयोग करावा लागत नाही. २६८ "म्भौ गः सरलं" (हे २/५७), चित्र (ना ८६). २६९ न्यौ स् "शार्ङ्गी", सरगिक्का (प्रापै २/७८), सारसा, शार्ङि्गका (पि ९२ टीप). २७० भौ सो "गुण-"रुचिरा; रुचिरा (भ ३२/१४२), प्रियतिलका (रपि ४००).{{nop}}<noinclude></noinclude> smek5nmy28mvl23gp3i4ueufsexdrtk 104 5883 238165 15670 2026-10-26T17:26:07Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 238165 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१४०'''|}}</noinclude>{{gap}}२७१ न्जौ न्गौ अमृतगति (प्रापै २/९८); चरणमध्यावर यति असला म्हणजे जें [।‿ ‿ ‿ ‿ _!‿ ‿ ‿ ‿ _] भृङ्गावर्तनी वृत्त होतें त्याला कुलटा (ममच १६) आणि त्वरितगति (विवृ ५/१७, हे २/११२) अशीं दोन नावें आहेत. २७२ नौ न्लौ ग् "मदनदमन;" दमनक (प्रापै २/१०८) याची मोडणी [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ । ‿ ‿ ‿ ‿ _] अशी भृङ्गावर्तनीहि होअू शकते. २७३ 'तृष्णा', सम्फुल्लक त्यौ लौ; सम्फुल्लक ह नाव स्तवमालेचा भाष्यकार जीवदेव हा देते. पिङ्गल या वृत्ताचा समावेश वितानांतच करितो. या वृत्ताची मोडणी [।_ _ ‿ ‿ !_ _ ‿ ‿ ] अशी भृङ्गावर्तनी घेणें बरें वाटतें; तेव्हा त्याला सम्फुल्लक म्हणावें. २७४. म्नौ ज्लौ 'सञ्चल'. २७५ म्सौ म्भौ अलोला छैः (हे २/२२२) हें मदलेखाच्या द्विरावृत्तीने होतें.<br> {{center|'''१९ तार-वर्ग'''}} <center> {| |+ |- | २७६ || तार || [‿ ‿। _ ‿ ‿ _ _। _ _] |- | २७७ || सम्बुद्धि || [‿ ‿। _ _ _ ‿ ‿। _ _] |- | २७८ || मेघवितान || [‿ ‿। _ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ _] |- | २७९ || "विधु"माला || [‿ ‿। _ ‿ _ ‿ ‿ ‿। _ _] |- | २८० || 'रामा'|| [_ _। ‿ _ ‿ _ _। _ _] |- | २८१ || "नवशालिनी"|| [_ ‿ ‿। _ ‿ _ ‿ ‿ ‿। _ _] |- | २८२ || नवमालिनी || [‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ _ ‿ ‿ ‿। _ _] |- | २८३ || कलिका || [_ ‿ _। _ _ _ ‿ ‿। _ _] |- | २८४ || अुत्थापनी || [_ _। ‿ _ ‿ ‿ ‿ _। ‿ ‿ _] |- | २८५ || प्रमिताक्षरा || [‿ ‿ _। ‿ _ ‿ ‿ ‿ _। ‿ ‿ _] |- | २८६ || अभ्युदिता || [‿ ‿ ‿ _। ‿ ‿ _ ‿ ‿ _। ‿ ‿ _] |} </center> {{gap}}२७६ "सौ मः तारं" (हे २/९८); या वृत्ताची मोडणी [‿ ‿ _ ‿ ‿ _। _ _ _] अशीहि होअू शकेल. २७७ स्ता य् सम्बुद्धि (रपि ३७०);'अुत्तमवंशा' नामक अर्धसमवृत्तांत समाचरण सम्बुद्धीचे असतात. २७८ मेघवितान (वबृ १०३/४६); "त्रिसगा अपि मेघवितानम्" (केनिआ पृ. ३८);<noinclude></noinclude> su8ac35grli2695ysv3rya4sxw8lgw1 104 5884 238174 15671 2026-10-27T08:06:54Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 238174 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''१४१'''|<u>'''वृत्तविस्तार'''</u>}}</noinclude>पण अुत्पल "त्रिसगैरपि विद्धि वितानम्।" अेवढेच म्हणतो. २७९ "विधु"-माला; "स्जस्गा माला" (हे २/१२६), मागे ५५ प्रमिता पहा. २८० त्रौ म् 'रामा'.<br>{{gap}}२८१ भर्नगगा "नवशालिनी"; हें वृत्त आढळांत नाही; परन्तु केतुमती या अर्धसमवृत्तांतील समचरण या लगावलीचे असतात; ही मोडणी नवमलिनी सारखी आहे म्हणून "नवशालिनी" हें नाव दिलें आहे. २८२ नवमालिनी (पि ६/४३), "न्जौ भ्यौ नवमालिनी जैः" (हे २/१८०), नवमालिका (गछ २/८५), "वनमालनीति सोक्ता नजभययुक्तार्वसायकैश्छिन्ना" (ममच १७). "नवशालिनी" आणि नवमलिनी या दोन्ही वृत्तांची मोडणी पहिल्या गणांत सहा सशब्द मात्रा घेअून अनुक्रमें [_ ‿ ‿ _ ऽ ऽ। ‿ _ ‿ ‿ ‿ _। _] आणि [‿ ‿ ‿ ‿ _ ऽ ऽ। ‿ _ ‿ ‿ ‿ _। _] अशी करितां येअील. २८३ "र्मस्गाः कलिका" (हे २/१२०); या वृत्तांत छन्दोभङ्ग होतो; पण [।_ ऽ ‿ _ _ । _ _ ‿ ‿ _। _] अशी मोडणी घेतल्यास तो टळतो. २८४-२८५ अुत्थापनी-प्रमिताक्षरा मागे ५६, ५४ वरील टीपा पहा. २८६ न्भौ भा ग् अभ्युदिता (ना १४०) या वृत्तातहि छन्दोभङ्ग होतो.<br> {{center|'''२० गान्धर्वी-वर्ग'''}} <center> {| |+ |- | २८७ || गान्धर्वी || [।_ _ _ _। _ _ _] |- | २८८ || मेरुरूपा || [।_ _ _ ‿ ‿। _ _ _] |- | २८९ || तार || [।‿ ‿ _ ‿ ‿ _। _ _ _] |- | २९० || कलह || [।‿ ‿ _ _ ‿ ‿। _ _ _] |- | २९१ || कनकलता || [।_ _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ _ _] |- | २९२ || विपुलभुजा || [।‿ ‿ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ _ _] |- | २९३ || "सद्"-वृत्ता || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _ _ _] |- | २९४ || "अभिरामा" || [।_ _ ‿ ‿ _। ‿ ‿ _ _] |- | २९५ || मकरलता || [।_ _ _ ‿ ‿। ‿ ‿ _ _] |- | २९६ || मणिबन्ध || [।_ ‿ ‿ _ _। _ ‿ ‿ _] |- | २९७ || कनक || [।_ _ _ ‿ ‿। _ ‿ ‿ _]<noinclude>{{nopt}} |}</noinclude> smkhfuxnk5qt4g4qbx83krd54m5bmy4 104 5885 238175 15672 2026-10-27T10:28:17Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 238175 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१४२'''|}} {| |-</noinclude>{{nopt}} |- | २९८ || चित्रगति || [।_ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ ‿ ‿ _] |- | २९९ || वनज || [।_ ऽ ‿ _ ‿ ‿। _ ‿ ‿ _] |- | ३०० || द्रुतपादगति || [।‿ ‿ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ ‿ ‿ _] |- | ३०१ || सिंहाक्रान्ता || [।_ _ _ _। ‿ ‿ ‿ ‿ _] |- | ३०२ || सुरदयिता || [।_ ‿ ‿ _ _। ‿ ‿ ‿ ‿ _] |- | ३०३ || विकचकुमुदिनी || [।_ _ _ ‿ ‿। ‿ ‿ ‿ ‿ _] |- | ३०४ || कमलदलाक्षी || [।‿ ‿ ‿ ‿ _ _। ‿ ‿ ‿ ‿ _] |- | ३०५ || मुखचपला || [।_ _ ‿ ‿ ‿ ‿। ‿ ‿ ‿ ‿ _] |- | ३०६ || त्वरितगति || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। ‿ ‿ ‿ ‿ _] |- | ३०७ || "सुलोचना" || [।_ _ ‿ ‿ _। ‿ _ ‿ _] |- | ३०८ || 'चारुलोचना' || [।‿ ‿ _ ‿ ‿ _। ‿ _ ‿ _] |- | ३०९ || प्रसभ || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ _। ‿ _ ‿ _] |- | ३१० || 'नृपात्मजा' || [।‿ _ ‿ _ _। ‿ _ ‿ _] |- | ३११ || 'कटाक्षललिता' || [।‿ _ ‿ ‿ ‿ _। ‿ _ ‿ _] |- | ३१२ || मनोरमा || [।‿ ‿ ‿ _ ‿ _। ‿ _ ‿ _] |- | ३१३ || 'पिच्छ'|| [।_ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ ‿ _ ‿] |- | ३१४ || अुत्सुक || [।_ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ ऽ ‿ _] |- | ३१५ || "संस्तुति" || [।_ ‿ _ ‿ _। _ ऽ ‿ _] |- | ३१६ || कुसुमिता || [।‿ ‿ ‿ _ ‿ _। _ ऽ ‿ _] |- | ३१७ || भद्रिका || [।_ ‿ _ ‿ ‿ ‿। _ ऽ ‿ _] |} </center> {{center|टीपा}} {{gap}}२८७ "मौ गो गान्धर्वी" (हे २/४७), शीर्षरूपक (प्रापै २/६४), हेमाक्षी (निस ३८). २८८ "मः सो गुरुयुग्मं मेरुरूपा" (पि ९८ टीप). २८९ तार, मागे २७६ पहा. २९० स्भौ म् कलह (रपि ३६३), भिजी २८० या कवितेवर सरला हे नाव दिलें आहे तें निराधार आणि अग्राह्य आहे.<br>{{gap}}२९१ तन्माः कनकलता (भ ३२/२००), मकरलता (हे २/१०२). २९२ "नज्यगा विपुलभुजा" (हे २/१२५, भ ३२/२२१). ५९३<noinclude></noinclude> 79p96za8ne6pmjqzoru6vcapdueebla 104 5886 238176 15673 2026-10-27T10:50:59Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 238176 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''१४३'''|<u>'''वृत्तविस्तार'''</u>}}</noinclude>"सद्"-वृत्ता; "ननसगगुरुरचिता वृत्ता" (गछ २/५४), चित्रा (कद ४/३३), वक्त्रा (ममच १७). मागे २३० वृन्ता पहा. २९४ त्जौ य् "अभिरामा", हें वृत्त स्वतन्त्रपणें आढळांत नाही; परन्तु 'सुविनीता' नामक अर्धसमवृत्तांत विषमचरण या लगावलीचे असतात. २९५ मकरलता; "मो नो यो मगरलया अे" (कद ४/२१).<br>{{gap}}२९६ मणिबन्ध (श्रुबो १६), "स्यान्मणिमध्यं चेद्भमसः" (गछ २/२५). २९७ "मः सौ कनकं" (हे २/९७). २९८ "भिगौ चित्रगतिः" (हे २/११३), सारवती (प्रापै २/९४), हारवती (पि ९४ टीप), चित्रपद (ना ११०). नागवर्म्याच्या वृत्ताची मोडणी [_ ‿ ‿। _ ‿ ‿ _ ‿ ‿! _] अशी दिसते. २९९ सौं स् वनज (ना १०१). ३०० न्जौ ज्लौ ग् दुतपादगति (भ ३२/२२९), सुमुखी (हे २/१४५), "पृषत्कऋतुभिर्यतिः" (ममच १६).<br>{{gap}}३०१ "मभ्साः सिंहाक्रान्ता" (हे २/१०५, भ ३२/२१०), पवित्रा (प्रापै २/८०), कुसुमवती (पि ९२ टीप). ३०२ भ्तौ न्गौ सुरदयिता (भ ३२/२१३), मृगचपला (हे २/१२१). ३०३ म्नौ न्गौ विकचकुमुदिनी वा कुसुमसमुदिता (भ ३२/२१५), कुमुदिनी (हे २/१२२). ३०४ "न्यनल्गाः कमलदलाक्षी" (हे २/१५०), रुचिरमुखी वा कमललताक्षी (भ ३२/२२५), कमलनिभा (भ ३२/२३१). ३०५ "तो नौ ल्गौ मुखचपला" (हे २/१४९).<br>{{gap}}३०६ "नीगौ त्वरितगतिः" (हे २/२२०), लघुगति, चपला(हे). या वृत्ताची [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _] अशी भृङ्गावर्तनी घेतल्यास त्याला लघुगति म्हणावें. ३०७ त्जौ र् "सुलोचना", रवोन्मुखी (रापि ३८१). 'श्रुतकीर्ति'नामक अर्धसमवृत्तांत विषमचरण या लगावलीचे आहेत. ३०८ सौ ज्गौ 'चारुलोचना.' ३०९ "प्रसभमपि ननौ रलौ गुरुः" (अवबृ १०३/१३), भद्रिका (हे २/१४३, कद ४/३०), अुत्तरान्तिका (हे), चन्द्रिका (ना ११८). "अपरवक्त्रमिति भरतः" (हे): या वृत्ताची मोडणी [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ _ ‿। _] अशी भूङ्गावर्तनी असेल तेव्हा त्याला "चित्तचन्द्रिका" म्हणावे. "कुपुरुषजनिताच्च सङ्गमात् प्रसभमपि करोति<noinclude></noinclude> 4dnx0b0g18cpm9xffkzn26g3browtiw 104 5887 238177 15674 2026-10-27T11:32:04Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 238177 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१४४'''|}}</noinclude>चाशुभम्" (वबृ १०३/१३) या श्लोकार्धाच्या आद्यशब्दावरून तर कुपुरुष जनिता हे नाव सुचले नसेल? "कुपुरुषजनिता ननौ गौ गः" (गछ २।५९) यांत "ननौ र्लगाः, अशी सुधारणा मात्र हवी. ३१० ज्तौ र् नृपात्मजा.'<br>{{gap}}३११ ज्सौ ज्गौ 'कटाक्षललिता.' ३१२ मनोरमा (हे २/११८), "नरजगैर्भवेन्मनोरमा" (के ३/२६), मनोहरा (निस ५०). 'शास्त्रसागरैः' म्हणून (ममच १६) यति साङिगतला आहे. जेव्हा या वृत्ताची मोडणी [।‿ ‿ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] अशी भृङ्गावर्तनी असेल तेव्हा त्या वृत्तास मनोहरा म्हणावे. ३१३ भौ लौ 'पिच्छ'. ३१४-३१७ अुत्सुक, "संस्तुति," कुसुमिता, भद्रिका; मागे तटी वर्गात २४६-२४९ पहा.<br> {{center|२१ पणवक-वर्ग}} <center> {| |+ |- | ३१८ || पणवक || [_। _ _ ‿ ‿ ‿ ‿!_ _ _] |- | ३१९ || मोटक || [_। _ ‿ ‿ _ ‿ ‿।_ ‿ ‿ _] |- | ३२० || तोटक || [‿ ‿। _ ‿ ‿ _ ‿ ‿।_ ‿ ‿ _] |- | ३२१ || अुत्थापनी || [_। _ ‿ _ ‿ ‿ ‿।_ ‿ ‿ _] |- | ३२२ || प्रतिमाक्षरा || [‿ ‿। _ ‿ _ ‿ ‿ ‿।_ ‿ ‿ _] |- | ३२३ || "अति"-विमला || [‿ ‿। _ _ _ _।‿ ‿ ‿ ‿ _] |- | ३२४ || पङि्क्तका || [_। ‿ _ ‿ _ _। ‿ _ ‿ _] |- | ३२५ || अुषिता || [‿। _ ‿ ‿ _ ‿ ‿।_ ऽ ‿ _] |- | ३२६ || विदुषी || [‿ ‿। _ ‿ ‿ _ ‿ ‿।_ ऽ ‿ _] |- | ३२७ || पणव || [_। _ _ ‿ ‿ ‿ ‿।_ ऽ ‿ _] |- | ३२८ || अुज्ज्वला || [‿ ‿। ‿ ‿ ‿ ‿ _ ‿ ‿।_ ऽ ‿ _] |- | ३२९ || मौक्तिकदाम || [‿। _ ‿ ‿ _ ‿ ‿।_ ‿ ‿ _ ‿] |- | ३३० || 'तेजस्पति' || [। _ _ _ _!_ _ ‿ _] |- | ३३१ || पणव || [।_ _ _ ‿ ‿ ।‿ ‿ _ ‿ _ ऽ] |- | ३३२ || विदुषी || [।‿ ‿ _ ‿ ‿ _ ।‿ ‿ _ ‿ _ ऽ] |- | ३३३ || अुज्ज्वला || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ _ ।‿ ‿ _ ‿ _ ऽ] |- | ३३४ || हंसी || [।_ _ _ _ !‿ ‿ ‿ ‿ ‿ _] |} </center> {{nop}}<noinclude></noinclude> 6ng3e10zvgwk54onjgrn6lmizivpcer 104 112374 238158 238129 2026-10-26T12:13:25Z JayashreeVI 4058 238158 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''अनुक्रमणिका'''}}}} <center> {| |+ |- | || प्रास्ताविक || || || एक सिंहावलोकन|| ६५ |- | १. || सरस्वतीचा कोप? ||style="border-right:1px solid;" |०७ || १५. || बदलते कुटुंब || ७५ |- | २. || कहाणी भुकेल्या सुनेची || style="border-right:1px solid;"|१० || १६. || एका व्यक्तीचे कुटुंब || ८२ |- | ३. || हिमालय चढा, पण.. || style="border-right:1px solid;"|१५ ||१७ || अपघात कधी असे कधी तसे || ८७ |- | ४. || गाना आये ना आये. || style="border-right:1px solid;"|२० || १८ ||स्त्री शिक्षण आणि समाज सुधारणा || ९१ |- | ५ || सुंदर मुली ||style="border-right:1px solid;"|२५ || १९ || कुंपणावरून ||९५ |- | ६ || औषध न लगे मजला ||style="border-right:1px solid;"|२९ || अक्षर दिवाळी ||९८ |- | ७ || सती, सवत आणि चेअरमन||style="border-right:1px solid;"| ३३ || मातृत्व: पुनर्विचार ||२१ |- | ८ || कुटुंब व्यवस्था:थोडे मुळाकडे ||style="border-right:1px solid;"|३५ || २२. ||पायवाटेची रंगरूपे || १०७ |- |९. || जननी आणि माता ||style="border-right:1px solid;"| ४० ||२३.||एक अवघड वळण ||१११ |- |१०.|| पुरुषी दहशतवाद ||style="border-right:1px solid;"| ४४ ||२४.|| कडू करंजाचं झाड ||११४ |- |११. || महाराष्ट्रातील ग्रामीण स्त्रीची वाटचाल||style="border-right:1px solid;"|५० ||२५.|| कळतं पण वळत नाही ||११९ |- |१२.|| नवसहस्त्रक परंपरा आणि परिवर्तन||style="border-right:1px solid;"|५६ ||२६.||तारुण्य तेव्हा आणि आता||१२४ |- |१३.|| चिंताजनक परिवर्तन ||style="border-right:1px solid;"|६१ || २७.|| घरची अर्थमंत्री|| १३२ |- |१४. मध्यमवर्गीय स्त्री ||style="border-right:1px solid;"| ||२८.|| असेही अनुभव||१३६ |} </center> ६५ १. ०७ . بای २. १० ३. . १६. २०. १०३<noinclude></noinclude> c3358wjogbeeqxgz5317j7e0al9vd2s 238159 238158 2026-10-26T12:20:30Z JayashreeVI 4058 238159 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''अनुक्रमणिका'''}}}} <center> {| |+ |- | || प्रास्ताविक || || || एक सिंहावलोकन|| ६५ |- | १. || सरस्वतीचा कोप? ||style="border-right:1px solid;" |०७ || १५. || बदलते कुटुंब || ७५ |- | २. || कहाणी भुकेल्या सुनेची || style="border-right:1px solid;"|१० || १६. || एका व्यक्तीचे कुटुंब || ८२ |- | ३. || हिमालय चढा, पण.. || style="border-right:1px solid;"|१५ ||१७ || अपघात कधी असे कधी तसे || ८७ |- | ४. || गाना आये ना आये. || style="border-right:1px solid;"|२० || १८ ||स्त्री शिक्षण आणि समाज सुधारणा || ९१ |- | ५ || सुंदर मुली ||style="border-right:1px solid;"|२५ || १९ || कुंपणावरून ||९५ |- | ६ || औषध न लगे मजला ||style="border-right:1px solid;"|२९ ||२० || अक्षर दिवाळी ||९८ |- | ७ || सती, सवत आणि चेअरमन||style="border-right:1px solid;"| ३३ || मातृत्व: पुनर्विचार ||२१ |- | ८ || कुटुंब व्यवस्था:थोडे मुळाकडे ||style="border-right:1px solid;"|३५ || २२. ||पायवाटेची रंगरूपे || १०७ |- |९. || जननी आणि माता ||style="border-right:1px solid;"| ४० ||२३.||एक अवघड वळण ||१११ |- |१०.|| पुरुषी दहशतवाद ||style="border-right:1px solid;"| ४४ ||२४.|| कडू करंजाचं झाड ||११४ |- |११. || महाराष्ट्रातील ग्रामीण स्त्रीची वाटचाल||style="border-right:1px solid;"|५० ||२५.|| कळतं पण वळत नाही ||११९ |- |१२.|| नवसहस्त्रक परंपरा आणि परिवर्तन||style="border-right:1px solid;"|५६ ||२६.||तारुण्य तेव्हा आणि आता||१२४ |- |१३.|| चिंताजनक परिवर्तन ||style="border-right:1px solid;"|६१ || २७.|| घरची अर्थमंत्री|| १३२ |- |१४. मध्यमवर्गीय स्त्री ||style="border-right:1px solid;"| ||२८.|| असेही अनुभव||१३६ |} </center> ६५ १. ०७ . بای २. १० ३. . १६. २०. १०३<noinclude></noinclude> bqriw9ze5j5u6b0axvq2hgbr91eylzp 238160 238159 2026-10-26T12:25:54Z JayashreeVI 4058 238160 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''अनुक्रमणिका'''}}}} <center> {| |+ |- | || प्रास्ताविक || || || एक सिंहावलोकन|| ६५ |- | १. || सरस्वतीचा कोप? ||style="border-right:1px solid;" |०७ || १५. || बदलते कुटुंब || ७५ |- | २. || कहाणी भुकेल्या सुनेची || style="border-right:1px solid;"|१० || १६. || एका व्यक्तीचे कुटुंब || ८२ |- | ३. || हिमालय चढा, पण.. || style="border-right:1px solid;"|१५ ||१७ || अपघात कधी असे कधी तसे || ८७ |- | ४. || गाना आये ना आये. || style="border-right:1px solid;"|२० || १८ ||स्त्री शिक्षण आणि समाज सुधारणा || ९१ |- | ५ || सुंदर मुली ||style="border-right:1px solid;"|२५ || १९ || कुंपणावरून ||९५ |- | ६ || औषध न लगे मजला ||style="border-right:1px solid;"|२९ ||२० || अक्षर दिवाळी ||९८ |- | ७ || सती, सवत आणि चेअरमन||style="border-right:1px solid;"| ३३ ||२१ || मातृत्व: पुनर्विचार ||१०३ |- | ८ || कुटुंब व्यवस्था:थोडे मुळाकडे ||style="border-right:1px solid;"|३५ || २२. ||पायवाटेची रंगरूपे || १०७ |- |९. || जननी आणि माता ||style="border-right:1px solid;"| ४० ||२३.||एक अवघड वळण ||१११ |- |१०.|| पुरुषी दहशतवाद ||style="border-right:1px solid;"| ४४ ||२४.|| कडू करंजाचं झाड ||११४ |- |११. || महाराष्ट्रातील ग्रामीण स्त्रीची वाटचाल||style="border-right:1px solid;"|५० ||२५.|| कळतं पण वळत नाही ||११९ |- |१२.|| नवसहस्त्रक परंपरा आणि परिवर्तन||style="border-right:1px solid;"|५६ ||२६.||तारुण्य तेव्हा आणि आता||१२४ |- |१३.|| चिंताजनक परिवर्तन ||style="border-right:1px solid;"|६१ || २७.|| घरची अर्थमंत्री|| १३२ |- |१४.|| मध्यमवर्गीय स्त्री ||style="border-right:1px solid;"| ||२८.|| असेही अनुभव||१३६ |} </center> ६५ १. ०७ . بای २. १० ३. . १६. २०. १०३<noinclude></noinclude> 4kbg35okta6yznd9x6yv4w2khljwj6b 238161 238160 2026-10-26T12:29:13Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 238161 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''अनुक्रमणिका'''}}}} <center> {| |+ |- | || प्रास्ताविक || || || एक सिंहावलोकन|| ६५ |- | १. || सरस्वतीचा कोप? ||style="border-right:1px solid;" |०७ || १५. || बदलते कुटुंब || ७५ |- | २. || कहाणी भुकेल्या सुनेची || style="border-right:1px solid;"|१० || १६. || एका व्यक्तीचे कुटुंब || ८२ |- | ३. || हिमालय चढा, पण.. || style="border-right:1px solid;"|१५ ||१७ || अपघात कधी असे कधी तसे || ८७ |- | ४. || गाना आये ना आये. || style="border-right:1px solid;"|२० || १८ ||स्त्री शिक्षण आणि समाज सुधारणा || ९१ |- | ५ || सुंदर मुली ||style="border-right:1px solid;"|२५ || १९ || कुंपणावरून ||९५ |- | ६ || औषध न लगे मजला ||style="border-right:1px solid;"|२९ ||२० || अक्षर दिवाळी ||९८ |- | ७ || सती, सवत आणि चेअरमन||style="border-right:1px solid;"| ३३ ||२१ || मातृत्व: पुनर्विचार ||१०३ |- | ८ || कुटुंब व्यवस्था:थोडे मुळाकडे ||style="border-right:1px solid;"|३५ || २२. ||पायवाटेची रंगरूपे || १०७ |- |९. || जननी आणि माता ||style="border-right:1px solid;"| ४० ||२३.||एक अवघड वळण ||१११ |- |१०.|| पुरुषी दहशतवाद ||style="border-right:1px solid;"| ४४ ||२४.|| कडू करंजाचं झाड ||११४ |- |११. || महाराष्ट्रातील ग्रामीण स्त्रीची वाटचाल||style="border-right:1px solid;"|५० ||२५.|| कळतं पण वळत नाही ||११९ |- |१२.|| नवसहस्त्रक परंपरा आणि परिवर्तन||style="border-right:1px solid;"|५६ ||२६.||तारुण्य तेव्हा आणि आता||१२४ |- |१३.|| चिंताजनक परिवर्तन ||style="border-right:1px solid;"|६१ || २७.|| घरची अर्थमंत्री|| १३२ |- |१४.|| मध्यमवर्गीय स्त्री ||style="border-right:1px solid;"| ||२८.||असेही अनुभव||१३६ |} </center><noinclude></noinclude> lm13gk0zdknfu9a3knszb7kah0mqa36 104 112540 238178 238136 2026-10-27T11:45:10Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 238178 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''बदलते कुटुंब'''}}}} {{gap}}आपण भारतीय मंडळी सतत खंडित मानसिकता घेऊन जगतो आहोत, की काय? अशी शंका गेली अनेक वर्षे मनात होती. पण आता मात्र शंकेचे खात्रीत रूपांतर व्हावे असे झाले आहे. <br>{{gap}}एकाच वेळी आपण भूतकाळाचे गोडवे गातो आणि वर्तमानाची निंदा करतो तर कधी भूतकाळाची निंदा करतो आणि वर्तमानाचे गोडवे गातो. 'सुधारणां' बद्दल तर आपल्या मनात आकर्षण आणि अढी एकाच वेळी असते. आपल्या कुटुंबव्यवस्थेबद्दल माणसे जेव्हा बोलतात, लिहितात, तेव्हा ही विसंगती प्रबळपणे जाणवते. एकत्र (संयुक्त) कुटुंबव्यवस्थेबद्दल आकर्षण असते. (हिंदी मालिका व हम आपके... सिनेमापुरते) आणि त्याचवेळी आपल्या घरात मात्र आपले आई-वडीलही अडचणीचे होत असतात. मग अनेक बहीण भावंडांचे त्यांच्या कुटुंब-कबिल्यासह एकत्र राहणे दूरच. कारण आपल्यापैकी प्रत्येकजण आपल्या व्यक्तिस्वातंत्र्याबद्दल खूप संवेदनशील असतो. एकत्र कुटुंबपद्धती आणि व्यक्तिस्वातंत्र्य एकत्र नांदणे कठीण असते, हे वास्तव आपण कसे टाळणार असतो? <br>{{gap}}'कुटुंबसंस्था मोडत आहे,' ही तक्रार गेली सुमारे शंभर-दीडशे वर्षे चालू आहे. ती मोडत आहे की नाही, हा वादाचा विषय असला तरी ती बदलत आहे हे खरे आहे. हा बदल आपल्या स्थितिशील भूतकाळाच्या गाभ्यात रमणाऱ्या (नॉस्टेल्जिक) मनाच्या एका कोपऱ्याला धोकादायक वाटतो; पण आपल्याला मिळालेले नव्या व्यवस्थेतले स्वातंत्र्य मात्र हवेसे वाटते. नव्या वस्तुरूप सुखसोयी हव्याशा वाटतात. {{gap}}या वस्तुरूप सुखसोयींची सुरुवात इंग्रजोत्तर यंत्रयुगाबरोबरच झाली आणि तेथपासून कुटुंबव्यवस्थेबद्दल तक्रारीही सुरू झाल्या. इंग्रजोत्तर काळात झपाट्याने आपण शेतीकेंद्री जीवनपद्धतीपासून दुरावत गेलो. आपली जीविकोपार्जनाची<noinclude>{{center|७५}}</noinclude> 1l87wkz5t4xly3g2kpukmgpa8jnwmrp 104 112556 238166 2026-10-27T06:06:53Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ रिकामे पान बनविले 238166 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude><noinclude></noinclude> 6ihlhzkbmyd078n7ht5qjoain40hde3 104 112557 238167 2026-10-27T06:07:30Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ रिकामे पान बनविले 238167 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude><noinclude></noinclude> 6ihlhzkbmyd078n7ht5qjoain40hde3 104 112558 238168 2026-10-27T06:11:19Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ रिकामे पान बनविले 238168 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude><noinclude></noinclude> 6ihlhzkbmyd078n7ht5qjoain40hde3 104 112559 238169 2026-10-27T06:36:36Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ रिकामे पान बनविले 238169 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude><noinclude></noinclude> 6ihlhzkbmyd078n7ht5qjoain40hde3 104 112560 238170 2026-10-27T06:37:12Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ रिकामे पान बनविले 238170 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude><noinclude></noinclude> 6ihlhzkbmyd078n7ht5qjoain40hde3 104 112561 238171 2026-10-27T06:37:36Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ रिकामे पान बनविले 238171 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude><noinclude></noinclude> 6ihlhzkbmyd078n7ht5qjoain40hde3 104 112562 238172 2026-10-27T06:38:27Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ रिकामे पान बनविले 238172 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude><noinclude></noinclude> 6ihlhzkbmyd078n7ht5qjoain40hde3 238173 238172 2026-10-27T06:40:47Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 238173 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>मूलत क उदज प्राणवायु ( १७ ) अन्नद्रव्ये. नत्र नत्रिल गंधक फॉस्फरस) केव्हां लोह केव्हां गंधक फॉस्फरस सोडियम क्लोरिन खनिज द्रव्य ( हीं कांहीं अशीं पोटॉशयम खनिज क्षाराच्या रूपाने असतात; कॅल्शियम आणि कांहीं अंशी कर्बोदित, मॅग्नेशियम स्नेह, नत्रिल आणि दुसऱ्या लोह सेंद्रिय संयुक्त पदार्थात असतात. आयोडिन फ्लुअरिन सिलिकॉन अन्नद्रव्यांचे सद्रिय आणि निरिंद्रिय असे दोन वर्ग केलेले आहेत. अन्न जाळले असतां, त्यांतील जीं अन्नद्रव्ये जळून 2<noinclude></noinclude> qmxapljf0zai7ecqmw57u2pnbhzpttk 104 112563 238179 2026-10-27T11:46:06Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ साधने शहरात केंद्रित होत गेली. किंबहुना यंत्र-तंत्राधिष्ठित साधनांमुळेच शहरे वाढली. खेड्यातील पारंपरिक उद्योग व्यवसाय बंद पडल्याने लोक शहरात आले आणि गेल्या दीडशे वर्ष..." 238179 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ साधने शहरात केंद्रित होत गेली. किंबहुना यंत्र-तंत्राधिष्ठित साधनांमुळेच शहरे वाढली. खेड्यातील पारंपरिक उद्योग व्यवसाय बंद पडल्याने लोक शहरात आले आणि गेल्या दीडशे वर्षात त्यांची मुळेच खेड्यातून उखडली गेली. एकेकाळी "उत्तम शेती, मध्यम व्यापार, कनिष्ट नोकरी" असा जनमानसात क्रम होता; तर आता शेतकरी मंडळींना आत्महत्या करण्याची वेळ आली आहे आणि बहुराष्ट्रीय कंपनीतल्या किंवा सिलिकॉन व्हॅलीतल्या नोकऱ्या म्हणजे स्वर्गाची दारे खुली झाल्यासारखी वाटत आहेत. कुटुंबव्यवस्था बदलते आहे हे निश्चित; पण त्याचे मूळ कारण बदलती अर्थोत्पादन व्यवस्था आहे आणि ती पुरुषांनी घडवलेली आहे, याकडे अनेकदा सोयीस्कर दुर्लक्ष केले जाते. बदलत्या कुटुंबव्यवस्थेवर बोट ठेवून त्याचे अपश्रेय मात्र स्त्रीला दिले जाते. ही परंपराही शे-दीडशे वर्षांइतकी जुनी असल्याचे पुरावे साहित्यातून भरपूर मिळतात. बायका नोकरीसाठी 'घराबाहेर' पडल्या, म्हणून कुटुंबव्यवस्था ढासळली. ही तक्रार फार जुनी आहे. बायका घराबाहेर पडल्यामुळे कुटुंबव्यवस्था बदलली 'हे खरे. 'ढासळली' की नाही हा वादाचा मुद्दा घटकाभर बाजूला ठेवला तरी बाई नोकरीसाठी उंबरठ्याबाहेर कधी पडली ? तर यंत्रयुगात पहिल्या महायुद्धानंतर बदललेल्या शहरी जीवनसरणीत एकट्या पुरुषाच्या उत्पन्नात प्रपंच सावरणे कठीण होऊ लागले तेव्हा. म्हणजे पुरुषाची गरज म्हणून बाई प्रथम शिकली आणि पुरुषाची गरज म्हणूनच बाई प्रथम कामधंद्यासाठी घराबाहेर पडली. मग तो पुरुष स्त्रीचा पिता असेल, पती असेल किंवा भाऊ असेल. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धाकडे नजर टाकली तर हे सार्वत्रिक दृश्य दिसते.. स्त्रीची कमाई पुरुषाला पूरक म्हणून सुरू झाली तरी तिच्या मागची पारंपरिक गृहकर्तव्ये अजूनही चुकली नाहीत. त्यात थोडेफार बदल झाले, यंत्रामुळे काबाडकष्ट थोडे उणावले एवढेच; पण त्याच वेळी तिच्या शिक्षितपणामुळे नोकरी खेरीजही घराबाहेरची पण घरासाठीची पोस्ट, बँक, बाजार, मुलांची शिक्षणे इत्यादीविषयीची तिची कामे वाढतच गेली. विसावे शतक संपताना दृश्य फारसे बदलले नाही. उलट याप्रकारे अष्टभुजेसारख्या अनेक आघाड्यांवर कामे करणाऱ्या गृहिणींचा संख्यात्मक विस्तार फार मोठ्या प्रमाणावर झालेला दिसतो. पन्नासेक वर्षांपूर्वी शहरी उच्चवर्णीय स्त्रीची जी अवस्था होती ती आता बहुजन समाजातल्या अनेक शिक्षित स्त्रियांची आणि कुटुंबांची आहे. सर्व जाती जमातीत आणि ग्रामीण भागातही स्त्री शिक्षण ही नित्य सवयीची बाब झाल्यानंतर तालुका पातळीवरच्या लग्नाळू मुलालाही शिकलेली बदलते कुटुंब / ७६<noinclude></noinclude> kgc4av2xgo39309rajzmlsb2a4q2lgf 238180 238179 2026-10-27T11:54:27Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 238180 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>साधने शहरात केंद्रित होत गेली. किंबहुना यंत्र-तंत्राधिष्ठित साधनांमुळेच शहरे वाढली. खेड्यातील पारंपरिक उद्योग व्यवसाय बंद पडल्याने लोक शहरात आले आणि गेल्या दीडशे वर्षात त्यांची मुळेच खेड्यातून उखडली गेली. <br>{{gap}}एकेकाळी "उत्तम शेती, मध्यम व्यापार, कनिष्ट नोकरी" असा जनमानसात क्रम होता; तर आता शेतकरी मंडळींना आत्महत्या करण्याची वेळ आली आहे आणि बहुराष्ट्रीय कंपनीतल्या किंवा सिलिकॉन व्हॅलीतल्या नोकऱ्या म्हणजे स्वर्गाची दारे खुली झाल्यासारखी वाटत आहेत. <br>{{gap}}कुटुंबव्यवस्था बदलते आहे हे निश्चित; पण त्याचे मूळ कारण बदलती अर्थोत्पादन व्यवस्था आहे आणि ती पुरुषांनी घडवलेली आहे, याकडे अनेकदा सोयीस्कर दुर्लक्ष केले जाते. बदलत्या कुटुंबव्यवस्थेवर बोट ठेवून त्याचे अपश्रेय मात्र स्त्रीला दिले जाते. ही परंपराही शे-दीडशे वर्षांइतकी जुनी असल्याचे पुरावे साहित्यातून भरपूर मिळतात. <br>{{gap}}बायका नोकरीसाठी 'घराबाहेर' पडल्या, म्हणून कुटुंबव्यवस्था ढासळली. ही तक्रार फार जुनी आहे. बायका घराबाहेर पडल्यामुळे कुटुंबव्यवस्था बदलली हे खरे. 'ढासळली' की नाही हा वादाचा मुद्दा घटकाभर बाजूला ठेवला तरी बाई नोकरीसाठी उंबरठ्याबाहेर कधी पडली? तर यंत्रयुगात पहिल्या महायुद्धानंतर बदललेल्या शहरी जीवनसरणीत एकट्या पुरुषाच्या उत्पन्नात प्रपंच सावरणे कठीण होऊ लागले तेव्हा. म्हणजे पुरुषाची गरज म्हणून बाई प्रथम शिकली आणि पुरुषाची गरज म्हणूनच बाई प्रथम कामधंद्यासाठी घराबाहेर पडली. मग तो पुरुष स्त्रीचा पिता असेल, पती असेल किंवा भाऊ असेल. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धाकडे नजर टाकली तर हे सार्वत्रिक दृश्य दिसते. <br>{{gap}}स्त्रीची कमाई पुरुषाला पूरक म्हणून सुरू झाली तरी तिच्या मागची पारंपरिक गृहकर्तव्ये अजूनही चुकली नाहीत. त्यात थोडेफार बदल झाले, यंत्रामुळे काबाडकष्ट थोडे उणावले एवढेच; पण त्याच वेळी तिच्या शिक्षितपणामुळे नोकरी खेरीजही घराबाहेरची पण घरासाठीची पोस्ट, बँक, बाजार, मुलांची शिक्षणे इत्यादीविषयीची तिची कामे वाढतच गेली. {{gap}}विसावे शतक संपताना दृश्य फारसे बदलले नाही. उलट याप्रकारे अष्टभुजेसारख्या अनेक आघाड्यांवर कामे करणाऱ्या गृहिणींचा संख्यात्मक विस्तार फार मोठ्या प्रमाणावर झालेला दिसतो. पन्नासेक वर्षांपूर्वी शहरी उच्चवर्णीय स्त्रीची जी अवस्था होती ती आता बहुजन समाजातल्या अनेक शिक्षित स्त्रियांची आणि कुटुंबांची आहे. सर्व जाती जमातीत आणि ग्रामीण भागातही स्त्री शिक्षण ही नित्य सवयीची बाब झाल्यानंतर तालुका पातळीवरच्या लग्नाळू मुलालाही शिकलेली<noinclude>{{right|बदलते कुटुंब / ७६}}</noinclude> jigc7ypsyqu62dm9lhkik0bdcfrdxfh 104 112564 238181 2026-10-27T11:55:04Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ आणि नोकरी-व्यवसाय करणारी किमानपक्षी काहीना काही अर्थार्जन करणारी मुलगी वधू म्हणून हवी असते. कुटुंबव्यवस्थेतील फार मोठ्या जबाबदाऱ्या आजही स्त्रीच्याच खांद्यावर ! आहेत...." 238181 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ आणि नोकरी-व्यवसाय करणारी किमानपक्षी काहीना काही अर्थार्जन करणारी मुलगी वधू म्हणून हवी असते. कुटुंबव्यवस्थेतील फार मोठ्या जबाबदाऱ्या आजही स्त्रीच्याच खांद्यावर ! आहेत. स्त्रीनेच मुला-बाळांकडे पहायचे, स्वयंपाकपाणी करायचे हे स्त्रीच्याही मनात घट्ट रुजलेले असल्याने तिची ओढाताण चालूच असते. घरातले दुर्लक्ष ही जणु आपलीच चूक आहे, असा अपराधगंड शिक्षित स्त्रीच्या मनात घट्ट असतो. त्याचे मूळ कारण परंपरेने निर्माण झालेली पुरुषप्रधान अशी स्त्रियांचीही मानसिकता हे आहे. गृहिणीकर्तव्ये म्हणून जी कामे स्त्रिया वर्षानुवर्षे विनातक्रार करीत आल्या आहेत. तीच कामे अर्थकेंद्री व्यवस्थेत पुरुष करू लागले की तो 'व्यवसाय' होतो. तेथे पुरुष म्हणून कमीपणा नसतो. उदा. शिलाई काम, स्वयंपाक यांचे 'टेलरिंग फर्म' आणि 'हॉटेल्स' झाली की पुरुषांचे स्वामित्व येते. समाजाच्या ज्या उच्चवर्णीय समाजातल्या स्त्रिया नोकरीसाठी प्रथम बाहेर पडल्या त्यांची आता दुसरी-तिसरी पिढी आहे. त्यामुळे अनुभवाने त्या आता अपराधगंडातून बाहेर पडत आहेत. घराबाहेरचे काम ही काही लोकविलक्षण पुरुषी मक्तेदारी नाही, हे तिला अनुभवाने उमगले आहे. संधी मिळाली की क्षमता वाढते. मग काम कोणतेही असो. शिवाय पारंपरिक जीवनसरणीच बदलली असल्याने घराबाहेरच्या स्त्री-पुरुषांच्या कामात फारशी तफावत राहिलेली नाही. त्यामुळे घरातही आपण अकारण अपराधगंड बाळगून घराच्या कामात गुरफटून जायचे कारण नाही. हे तिला उमगले आहे आणि त्या स्तरातल्या पुरुषांनाही उमगून घेणे भाग पडले आहे. त्यामुळे या स्तरात स्त्री-पुरुषांच्या घरातल्या व बाहेरच्या कामांविषयी निदान सैद्धांन्तिक पातळीवर तरी एकमत होत असल्याचे दृश्य दिसू लागले आहे. कुटुंबाचा आकार हा एक महत्त्वाचा बदल सर्वत्र दिसतो आहे. पन्नासेक वर्षांपूर्वीच त्याचा प्रारंभ झाला होता. आज तर समाजाच्या एका स्तरात एक दाम्पत्य- एक अपत्य हे समीकरण रूजले आहे. स्वाभाविकच कौटुंबिक जबाबदाऱ्यांचा पसारा कमी झाला तरी त्या एखाद-दुसऱ्या अपत्याच्या संगोपन- सोबतीचा नवा प्रश्न निर्माण झाला आहे. बहुजन समाजात नोकरी करणाऱ्या पहिल्या पिढीतल्या स्त्रीला मात्र अजून आपल्या कुटुंबाच्या आकारावर आपली इच्छा प्रस्थापित करता आलेली नाही. तिच्या पुरुष सहचराच्या समंजसपणावरच तिला अवलंबून राहणे भाग पडते आहे. पण ही परिस्थितीही झपाट्याने बदलते आहे. यंत्रोत्पादनामुळे उपभोगसाधने अमाप वाढली. स्वाभाविकच मोहही वाढले. निरगाठ सुरगाठ / ७७ -<noinclude></noinclude> nm1ns77z8mb1806z29gh2xo8acny5xw