विकिस्रोत mrwikisource https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिस्रोत विकिस्रोत चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा साहित्यिक साहित्यिक चर्चा पान पान चर्चा अनुक्रमणिका अनुक्रमणिका चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 104 5895 238210 15682 2026-10-29T12:04:40Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 238210 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१५२'''|}} {| |-</noinclude>{{nopt}} |- | ४१६ || अङ्गरुचि || [।_ ‿ ‿ _ ‿ ‿! _ ‿ ‿ _ ‿ ‿ । _] |- | ४१७ || चन्द्रिका || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ _। ‿ _ ‿ _ _। _] |- | ४१८ || अेकरूप || [।_ _ _ ‿ ‿। _ ‿ _ ‿ _। _] |- | ४१९ || बधिरा || [।‿ ‿ _ _ ‿ ‿। _ ‿ _ ‿ _। _] |- | ४२० || हंसमत्ता || [।_ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ ‿ _ ‿ _। _] |- | ४२१ || कुमुदनिभा || [।‿ ‿ ‿ ‿ _ _। _ ‿ _ ‿ _। _] |- | ४२२ || सुवक्त्रा || [।‿ ‿ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ ‿ _ ‿ _। _] |- | ४२३ || "चारु"चन्द्रिका || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ _। _ ‿ _ ‿ _। _] |- | ४२४ || कलिका || [।_ ऽ ‿ _ _ । _ _ ‿ ‿ _। _] |- | ४२५ || 'महर्षि' || [।_ _ _ ऽ ऽ। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ _। _] |- | ४२६ || नवशालिनी || [।_ ‿ ‿ _ ऽ ऽ। ‿ _ ‿ ‿ ‿ _। _] |- | ४२७ || नवमालिनी || [।‿ ‿ ‿ ‿ _ ऽ ऽ। ‿ _ ‿ ‿ ‿ _। _] |- | ४२८ || रोचक || [।_ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ ऽ ‿ _ _। _] |- | ४२९ || "प्रतिष्ठित" || [।‿ _ ‿ ‿ ‿ _। _ _ ‿ _ ऽ। _] |- | ४३० || सारणी || [।‿ ‿ _ ‿ _ ऽ। ‿ ‿ _ _ ऽ ‿। _] |- | ४३१ || "सु"रति असें पाहिजे || [।‿ ‿ _ _ ‿ ‿। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ _ ऽ। _] |- | ४३२ || मोहप्रलाप || [_। _ _ _ ‿ ‿। _ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _] |- | ४३३ || भ्रमरावलि || [‿ ‿। _ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _] |- | ४३४ || वलना || [_। ‿ _ ‿ ‿ ‿ _। ‿ ‿ _ ‿ ‿ _। _] |- | ४३५ || 'अुडुपथ' || [‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ _ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _] |- | ४३६ || "सुरसरिता" || [_ ‿ ‿। _ ‿ _ ‿ ‿ ‿। ‿ _ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _] |} </center> {{center|टीपा}} {{gap}}४१० मौ म् "रूपोन्मत्ता"; रूपमाला (प्रापै २/८८). ४११ नौ सौ गौ विभ्रमा (भ ३२/१६८). ४१२ म्भौ स्गौ ग् पीनश्रोणी वा रुचिरविचित्रा (भ ३२/२०२). ४१३ र्यन्याः कुमुदिनी (हे २/१८६), कुमुदप्रभा (भ १५/५६ कुमुदनिभा भ १५/५७ गाप्राग्रमा), पण अुदाहरणांत कुमुदवती आहे. भरताचें अुदाहरण पाहतां मोडणी [।_ ‿ _ ‿। _ ऽ ऽ _! ‿ ‿ ‿ ‿ _। _] अशी भृङ्गावर्तनी बरी वाटते. सहाव्या अक्षरानन्तर<noinclude></noinclude> 49xu8ua3f43xjj511n8u4setbl2qi9x 104 5896 238340 15683 2026-10-30T09:12:26Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 238340 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''१५३'''|<u>'''वृत्तविस्तार'''</u>}}</noinclude>यति घेतला म्हणजे चरणाचे जे तुकडे पडतात त्याच्या अुलटापालटीनेच 'कुमुदनिभा' ४२१ हें वृत्त होतें. ४१४ म्भौ भ्गौ ग् "वाताली" घैः, वातोर्मी (हे २/१३७). ४१५ ललना, "पञ्चमुनि भ्मौ सात् सयुता ललना" (गछ २/८६).<br>{{gap}}४१६ "भीगौ अङरुचिः" (हे २/१९७, ना), कोमलरुचिरा (ना १४१). ४१७ "नौ र्यौ गश्चन्द्रिका" (हे २/२०६), ४१८ "मस्जा गौ अेकरूपं" (हे २/१४६). "मः सो जो गुरुयुग्ममेकरूपं" (केनिआ ३९). ४१९ स्भौ र्यौ बधिरा (रपि ६८१). ४२० भौ र्यौ हंसमत्ता (ना १३४).<br>{{gap}}४२१ न्यौ र्यौ कुमुदनिभा (भ १६/४०). ४२२ "न्जौ ज्रौ गः सुवक्त्रा" (हे २/१९६), अचला (हे), मृगेन्द्रमुख (गछ २/१०३), प्रभातमिश्र (ना १४३). ४२३ नौ त्रौ ग् "चारु" चन्द्रिका, चन्द्रिका कद (४/६१), "ननतरगुरुभिश्चन्द्रिकाश्वषङ्गि" (केनिआ ५६). ४२४ कलिका, मागे २८३ पहा. छन्दोभङ्गापेक्षा प्लुताचा अवलम्ब श्रेयस्कर होय. ४२५ म्नौ न्गौ ग् 'महर्षि' गैः.<br>{{gap}}४२६-४२७ नवशालिनी-नवमालिनी २८१, २८२ पहा. ४२८ "भौ रो गौ रोचकं" (हे २/१२७). ४२९ "प्रतिष्ठित", मागे १७ पहा. ४३० "सज्या ल्गौ सारणी" (हे २/१५३). या मोडणीपेक्षा [। ‿ ‿ _ ‿। _ ऽ ‿ ‿। _ _ ‿। _] ही हरावर्तनी मोडणी बरी वाटते.<br>{{gap}}४३१ "सु"-रति; "चतुर्भिर्नवभिश्छिन्ना रतिः सभनसा गुरुः" (ममच १७), या वृत्ताची मोडणी [‿ ‿ _ _! ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। ‿ _ ऽ _] अशी भृङ्गावर्तनीहि होअू शकेल. ४३२ मोहप्रलाप (ममच १८); पुढे ४५३ टीप पहा. ४३३ भ्रमरावलि (प्रापै २/१५४). "सगणैः शिववक्त्रमितैर्गदिता नलिनी"(?)(गछ २/१४६). ४३४ "र्नौ भौ गौ वलना" (हे २/२३३), लता (हे). हेमचन्द्राचें अुदाहरण वाचून ही मोडणी निश्चित केली आहे; नाही तर [।_ ‿ _ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ _] अशीहि मोडणी होअू शकते. ४३५ न्जभजनसा 'अुडुपथ' याची मोडणी [।‿ ‿ ‿ ‿ _ ऽ ऽ। ‿ _ ‿ ‿ ‿ _। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ _] अशीहि होअू शकते.<br>{{gap}}४३६ भ्रन्जनल्गाः "सुरसरिता" हें समवृत्त आढळांत नाही; पण 'अुडुपथ' आणि "सुरसरिता" यांच्या मिश्रणाने मानिनी हें अर्धसमवृत्त सिद्ध होतें.{{nop}}<noinclude></noinclude> mysbh0ufovvv5fd1fwif0f5wg240x94 104 5897 238390 15684 2026-10-30T09:46:27Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 238390 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१५४'''|}}</noinclude>{{center|'''२४ गो-वर्ग'''}} <center> {| |+ |- | ४३७ || गौ || [। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ _। ‿ ‿ _ ‿ ‿ _। ‿ _] |- | ४३८ || "नृप"-ललना || [। _ ‿ _ ‿ ‿ ‿। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। ‿ _] |- | ४३९ || "सहचरी" || [। ‿ ‿ _ ‿ _ ऽ। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। ‿ _] |- | ४४० || मञ्जुहासिनी || [। ‿ _ ‿ _ _! ‿ ‿ ‿ _ ‿ _। ‿ _] |- | ४४१ || सुकेसर || [। ‿ ‿ ‿ _ ‿ _। ‿ ‿ ‿ _ ‿ _। ‿ _] |- | ४४२ || कुटजगति || [‿ । ‿ ‿ ‿ _ ‿ _! _ _ _ _। ‿ _] |- | ४४३ || चन्द्रौरस || [_ । _ _ _ ‿ ‿। ‿ ‿ ‿ ‿ _ _। ‿ _] |- | ४४४ || मणिभूषण || [_ । ‿ _ ‿ ‿ ‿ _। ‿ ‿ _ ‿ ‿ _। ‿ _] |- | ४४५ || मङ्गला || [‿ ‿ । ‿ _ ‿ ‿ ‿ _। ‿ ‿ _ ‿ ‿ _। ‿ _] |} </center> {{center|टीपा}} {{gap}}४३७ "नान्नभभ्रा गौः" (हे २/२५८). ४३८ "नृप"ललना, "र्नींगा ललना' (हे २/२८४). ४३९ स्जौ नौ स् "सहचरी"; सहदळा (निस १०३). ४४० मञ्जुहासिनी "जतौ सजौ गो भवति मञ्जुहासिनी" (गछ २/१०७); मागे मञ्जुभाषिणी २९ पहा.<Br>{{gap}}४४१ सुकेसर (हे २/२३४), "नरनरैर्लगौच रचित सुकेसरं" ( गछ २/१२७). ४४२ "कुटजगतिर्नजौ सप्तर्तुम्तौ गुरुः" (गछ २/१०८). ४४३ "म्भौ न्यौ ल्गौ चेदिह भवति च चन्द्रौरसः" (गछ २/१२८). या वृत्ताची पद्यावर्तनीच पण निराळी मोडणी [।_ _ _ _। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ _। _ ऽ ‿ _] अशी होअू शकेल. ४४४ मणिभूषण, मागे सुन्दर ६४ पहा. ४४५ मङ्गला, मागे ६५ पहा.<br> {{center|'''२५ पद्मावर्त-वर्ग'''}} <center> {| |+ |- | ४४६ || पद्मावर्त || [।_ _ _ _। _ _ _ _। _ _] |- | ४४७ || कान्तोत्पीडा || [।_ ‿ ‿ _ _। _ ‿ ‿ _ _। _ _] |- | ४४८ || पुष्पविचित्रा || [।_ _ ‿ ‿ _। _ _ _ ‿ ‿। _ _] |- | ४४९ || जलधरमाला || [।_ _ _ _। ‿ ‿ ‿ ‿ _ _। _ _] |- | ४५० || कासारक्रान्ता || [।_ _ _ _। _ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ _]<noinclude>{{nopt}} |}</noinclude> q3qzek9ecz0q00r8uwhq4kxj9r0wr2c 104 112535 238377 238105 2026-10-30T09:31:31Z Debasmitadeb 6273 238377 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>( १२० ) उतीर्ण काय व्हावे व हे याजवर उत्तरास लाच्यार हे मनांत न आणिता गरीब आम्हासारखे अनेक सर्व ज्ञातीस हरतऱ्हेने दाबावे येकामागे येक लच्यांड लावून उपहास करून आपण सर्व कते बाहेर येऊ देऊ नये आमची पाठच घ्यावी असे होते. लहाना तोंडी थोर कर्ज घेउ नये ते फारच बरे वाईट केले असता त्यास दोष कोणी ठेवावा परंतु मनांत समजोन करावे ते न होता फक्त द्वेषबुद्धीने होते की नाही हे मनापुर्त निर्मछरपणे पाहिले असता दिलात येईल कर्मे बंद जाहली असता ज्याचे ते कसे चालवितील म्हणतात त्यास हा मार्ग काही ज्ञातीत त्याणीच दाखविला आहे की पुणतांब्यास नाहाव्याचे तटानी कसे केले हे विदितच आहे आम्हास मात्र दाबल्यास उपाय काय ज्ञातीतील सदरी सारा मजकूर लिहिला आहे परंतु तो मनात काहीच न आणिता ब्राह्मणानी केले हे फारच आनुचित हे मनात न वागविता दुराग्रह बुद्धीनें विचार न करिता तटच माजवून ब्राह्मणानी आपल्यास सोडिल्यास आपली कर्मे आपण यथामतीने जसे चालले तसे ब्राह्म- णाची गरज न ठेविता चालवावी लागतील त्यास ब्राह्मण जो ब्राह्मणाचा बहिष्कार बेआबाचा दरकार न ठेविता आपली गरज बाळगतील आमचा बच्याव करा असे न म्हणता निसीकपणे जो घरी येऊन कार्य वगैरे वेदोक्त कर्मे यथासांग चालविल्यास मनाई न करिता येऊ द्यावे परंतु त्याचे हातुन कर्म चालवावे. परंतु ब्राह्मणास भुलथाप देऊन आपले हाते संरक्षण न होता त्याचे कुटुंबघात करून ब्राह्मणास बोलावून आणून त्याचे हाते कर्म करूं नये. आपण आपले कर्म यथा ज्ञाने जसी होतील तसी चालवावी. येविसी सरकारास स्वज्ञातीने विनंती करून आज्ञा घेऊन ब्राह्मणाचा आटक न धरिता षट्कर्मातील यजन आध्यायन दान ही तीन कर्मे पुरवीपासोन वेदोक्त आपली चालत आली आहेत ती व हाली ब्राह्मण न येण्यामुळे याजन आध्यापन प्रतिग्रह ही तीन कर्मे नवीन करणे प्राप्त जाहली येकूण पट् कर्मे आपली आपण स्वज्ञा- तीतच करीत जावी दुसरे अन्य ज्ञातीत जाऊन त्याचे कर्म स्पष्ट चालवू नये व त्याचा प्रतिग्रह घेऊ नये. ही यादी सर्वानुमते ठरली असे. या प्रो जो न वर्तेल तो ज्ञातिबाह्य मि॥ ज्येष्ठ शु॥ १० इंदुवासर मु॥ शाहुनगर नजिक किले सातारा छ. ९ जिलकाद सु ॥ सबा आशरीन मया तैन व आलफ. असला महत्वाचा ठराव नुसता पसार करूनच चिटणीसप्रमुख सातारकर<noinclude></noinclude> h2lemqw0gwg3yyn9zc1q70cp34vl3n1 104 112537 238231 238111 2026-10-30T07:48:31Z Debasmitadeb 6273 या पानावरील सगळा मजकूर काढला 238231 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude><noinclude></noinclude> 6ihlhzkbmyd078n7ht5qjoain40hde3 104 112543 238230 238143 2026-10-30T07:47:57Z Debasmitadeb 6273 238230 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१४ प्रकरण १३ वें : भाजीपाला व फळफळावळ. ७७ मकरण १४ वे : अंडीं ८९ प्रकरण १५ वें : मांसान्न ९४ प्रकरण १६ वें : तेल तूप व साखर ९९ प्रकरण १७ वें : मसाले १०४ प्रकरण १८ : पेये १०८ प्रकरण १९ वे : अन्नसंरक्षण ११३ भाग ३ रा आहार नियमन प्रकरण २० वें : आहाराचे प्रमाण १२१ प्रकरण २१ वें : आहार आणि आरोग्य १४० परिशिष्ट अ : अन्नांतील अन्नद्रव्यांची शेकडेवारी १४८ परिशिष्ट बः प्रजीवक द्रव्यांचा पट १५४ परिभाषा १५५<noinclude></noinclude> qe5l6gq38h4jjc8wn9an2mqqe7yd32u 104 112545 238229 238145 2026-10-30T07:47:38Z Debasmitadeb 6273 238229 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>आहारशास्त्रप्रवेश. भाग १ ला. +15++ पोषणविज्ञान. प्रकरण १ लें. शरीर आणि त्याचे कोश. मनुष्याचे शरीर अतिसूक्ष्म अशा भागांचे बनलेले असतें. अ क आ. १. अ हा सूक्ष्मदर्शक यंत्रामधून दिसणारा एक कोश आहे. नं. १ है कोशकवच होय. नं. २ हा कोशेश आहे. व हा कोश, कोशाला लांबी, रुंदी, व जाडी असते हे दाखवितो. क हैं कोशांचे जाळे आहे.<noinclude></noinclude> 3twyjd890s78bhygds6llyis6e73cth 104 112546 238228 238146 2026-10-30T07:47:07Z Debasmitadeb 6273 238228 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( २ ) त्या भागांस कोश अशी संज्ञा आहे. हे कोश इतके सूक्ष्म असतात कीं, ते आपणांस सूक्ष्मदर्शक यंत्राचे साहाय्यावांचून दिसूं शकत नाहींत. परंतु, आपण त्वचेचा किंवा शरीराच्या दुसऱ्या कोणत्याहि भागाचा एकादा लहानसा तुकडा घेऊन तो सूक्ष्मदर्शक यंत्रांतून पाहिला तर, तो ज्या कोशांचा बनलेला आहे, ते आपणांस दिसतील. त्वचा, स्नायू, यकृत्, जठर, मेंदू आणि शरीराचे दुसरे सर्व भाग ह्या सूक्ष्म कोशांचे बनलेले असतात. ते इतके सूक्ष्म असतात कीं, एक इंच लांब सरळ रेपेत एकाला लागून एक, अशा रीतीने कोश ठेविले, तर त्यांची संख्या २५०० होईल. रक्ताच्या एका लहानशा थेंबांत सुमारे ५० लक्ष कोश असतात. साधारण मनुष्याच्या शरीरांत सुमारे ४००० कोटी कोश असतात. कोशामध्ये पारदर्शक व बिलबिलि असा जीवनरस असतो. कोशासभोंवतीं एक पातळ वेष्टन असते. त्यास कोशकवच असे म्हणतात. थोडक्यांत सांगावयाचे म्हटले म्हणजे, कोश ही एक पारदर्शक व अर्धप्रवाही पदार्थाने भरलेली पिशवी आहे. जीवन- रस हा कोशांतील सजीव पदार्थ आहे. जीवनरसाचा मध्य भाग जरासा घट्ट असतो; त्याला कोशेश अशी संज्ञा आहे. कोशेश व त्याच्या भोवतालचा रस हे दोन्ही अन्न घेऊन वृद्धि पावतात. सर्व सजीव सृष्टि कोशांची बनलेली असते:---सर्व सजीव सृष्टि अतिसूक्ष्म अशा कोशांचीच बनलेली असते. झाडाचे<noinclude></noinclude> 12pjco4in3vbm8yx40ca7susjdykky7 104 112547 238227 238147 2026-10-30T07:46:42Z Debasmitadeb 6273 238227 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ३ ) . प्रत्येक पान, प्रत्येक फूल, अथवा झाडाचा कोणताहि भाग कोशां- चाच बनलेला असतो कोणताहि प्राणी - लहान असो, कीं, मोठा असो; तो जमीनीवरचा अमो, पाण्यांत राहणारा असो, किंवा हवेत उडणारा असो - तो कोशांचाच बनलेला असतो. निर्जीव सृष्टीतील पदार्थ - उ. माती, दगड, पाणी, हवा, वगैरे कोशांची झालेली नमतात. परंतु, सजीव सृष्टींत अशी एकहि वस्तु दाख- वितां येणार नाहीं, की जी कोशांची बनलेली नाहीं. शरीराचा प्रत्येक कोश सजीव अमतो प्रत्येक कोश अन्न घेऊन वाढतो. कोश निरोगी असले, म्हणजे शरीर निरोगी असते. . कोश मृत झाले, म्हणजे शरीर मृत होते. कारण ज्या कोशांचे · शरीर बनलेले असते, त्या कोशांतच शरीराचा जीव असतो. कोश कसे तयार होतात:- लहानशा मुंगीपासून त आ. २ कोश विभाजन कोशेशाचे हळूहळू दोन भाग होतात, व ते दोन टोकांला जातात. नंतर कोशाच्या मध्यभागी एक पडदा तयार होतो. अशा रीतीनं एकाचे दोन कोश होतात. सर्व नवे कोश अशा रीतीनेंच बनतात.<noinclude></noinclude> d413hi6z4cb0zc6cu6bux233l1ofviv 104 112548 238226 238148 2026-10-30T07:46:13Z Debasmitadeb 6273 238226 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>(8) मोठ्या हत्तीपर्यंत सर्व सजीव सृष्टि कोशांचीच बनलेली असते. आतां एका कोशाची उत्पत्ति दुसऱ्या सनीव कोशापासूनच होते; निर्जीव पदार्थापासून होणे शक्य नाहीं. कोशांतील कोशेशाचे हळू हळू दोन भाग होतात. व ते कोशाच्या दोन टोकाला जातात. नंतर, कोशाच्या मध्यभागी एक पडदा तयार होऊन त्याचे दोन भाग होतात. याप्रमाणे, एका कोशाचे दोन भाग होतात, ते दोन स्वतंत्र कोश बनतात. दरेकांत त्याचा त्याचा निराळा कोशेश असतो. नवे बनलेले कोश मूळच्या कोशा इतके वाढतात. अशा रीतीनें नवे नवे कोश बनतात. एका कोशाचे आणि अनेक कोशाचे प्राणोः -- सांच- लेल्या पाण्याच्या एका थेंबांत कधीं कधीं आपणांस शेंकडों लहान प्राणी असलेले आढळून येतात. ते इतके सूक्ष्म असतात कीं, आपणांस सूक्ष्मदर्शक यंत्रांतूनच दिसूं शकतात. त्यांतले कांही प्राणी एकाच कोशाचे बनलेले असतात. अनेक कोशांच्या प्राण्याला जे व्यवहार करावे लागतात, ते सर्व या प्राण्याच्या एकट्या कोशाला करावे लागतात. या एक कोशाच्या प्राण्याच्या कोशाचेहि दोन भाग होऊन, एकाचे दोन कोश होतात. परंतु ते दोन कोश निराळे होऊन ते दोन प्राणी बनतात. अनेक कोशांच्या मोठया प्राण्याच्या शरीराचा आरंभ • सुद्धा एकाच कोशापासून होतो. त्या कोशाचे विभाजन होऊन एकाचे दोन, दोनाचे चार, याप्रमाण अनेक कोश बनतात. हे<noinclude></noinclude> oftnlt0o7nkeph7gvxsarfubglr4zqi 104 112549 238225 238150 2026-10-30T07:45:55Z Debasmitadeb 6273 238225 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ५ ) कोश एक कोशाच्या प्राण्याप्रमाणे निराळे होत नाहींत. या प्रमाणे अनेक कोश बनून ते एकत्र राहतात. मनुष्यदेहांत असे कोटयावधि कोश असतात. अशा रीतीनें मनुष्य देह ही एक कोशांची मोठी वसाहत असते व त्यांतील प्रत्येक कोश एका कोशाच्या प्राण्याच्या कोशाप्रमाणेच असतो. हे सर्व कोश एकत्र राहतात. ते निराळे केले तर, जीवंत राहू शकणार नाहीत; व हे सर्व कोश मिळून एक मोठा प्राणी होतो. fafe प्रकारचे कोश त्यांची भिन्नभिन्न कार्य:- एका कोशाच्या प्राण्याच्या कोशाला जीवंत राहण्यासाठी भिन्न भिन्न प्रकारची पुष्कळ कामे करावी लागतात. अन्न मिळविण्याला त्याला हात नाहींत ; ने चावण्यासाठी त्याला दांत नाहीत; त्याचे पचन करण्याला त्याला जठर नाहीं; प्राणवायु श्वासरूपाने घेण्याला त्याला फुपु नाहींत, अपायकारक आणि निरुपयोगी पदार्थाचा त्याग करण्याला, त्याला मूत्रपिंड नाहींत. हीं सर्व कार्य त्याच्या एका कोशालाच करावी लागतात एका कोशाच्या प्राण्याच्या एका कोशाला ज्या वस्तूंची जरूरी आहे, त्याच वस्तूंची जरूरी शरीरांतील प्रत्येक कोशालाहि आहे. प्रत्येक कोशाला अन्न आणि हवेतील प्राणवायु पाहिजेत; व निरुपयोगी वस्तूंचा त्याग केला पाहिजे. शरीरांतील पुष्कळसे कोश अशा जागीं आहेत कीं, तेथे त्यांना अन्न अथवा प्राणवायु स्वतः करितां स्वतंत्ररीतीनें मिळविणे शक्य नाहीं; तसेंच, निरुपयोगी व अपायकारक<noinclude></noinclude> cigac5s47zasgi8uzfkg0wptbr8p5ip 104 112550 238224 238151 2026-10-30T07:45:36Z Debasmitadeb 6273 238224 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ६ ) पदार्थाचा त्याग करण्याची जर स्वतंत्र व्यवस्था नसेल, तर त्या कोशांना व त्यांच्या जवळच्या कोशांना अपाय होईल. एका कोशाच्या प्राण्याचा कोश जशी आपढी स्वतःची काळजी घेऊं शकतो, तशी शरीरांतील प्रत्येक कोश घेऊं शकत नाहीं. शरीरांतील कोशांनी कामाची विभागणी केलेली आहे. प्रत्येक कोशानें स्वतः साठीं कांहीं विशिष्ट काम नेमून घेतलें आहे. जठरांतील कोश अन्न पचविण्याचे काम करतात; स्नायूचे कोश शरीराची हालचाल करतात. मूत्रपिंडाचे कोश निरुपयोगी पदार्थांचा त्याग करतात. फुप्पुसाचे कोश होतून प्राणवायु घेण्याचे काम करतात. रक्ताचे कोश शरीराच्या इतर कोशांना प्राणवायु पुरविण्यासाठी तो वाहून नेण्याचे काम करितात. या वरून असे दिसून येईल कीं, शरीरांतील कोश एकमेकांवर अवलंबून असतात धातु आणि इंद्रियें:- एका प्रकारचे काम करणारे कोश शरीरांत समूह करून असतात. स्नायूचे कोश स्नायूंमध्ये एकत्र झालेले असतात. मूत्रपिंडाचे कोश मूत्रपिंडांत समूह करून राहिलेले असतात. अम्यीचे कोश अस्मीत समुदाय करून राहिलेले असतात. एका प्रकारचे कोश एका ठिकाणी एकत्र झालेले असल म्हणजे त्यांच्या समुदायास वातु असे म्हणतात. अर्थात् धातु म्हणजे एकाच प्रकारचे काम करणाऱ्या कोशांचा समुदाय होय. विशिष्ट प्रकारचे काम करणारा शरीराचा जो भाग त्यास<noinclude></noinclude> 3jq76t7zr48lo1zhxxx9cdq39xd99jn 104 112552 238223 238154 2026-10-30T07:45:15Z Debasmitadeb 6273 238223 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ७ ) इंद्रिय ही संज्ञा आहे. मूत्रपिंड हैं निरुपयोगी पदार्थाचा त्याग कुण्डसं हृदय छाती व पोर्ट ग्रामधील प्लीहा पडदा आतडों पोट समोरून दिसणारी पोटाची पोकळी. करण्याचे इंद्रिय आहे. नेत्र हे पाहण्याचे इंद्रिय आहे; आणि जठर हे अन्न सांठविण्याने आणि त्याने पचन करण्याचें इंद्रिय आहे. कांहीं इंद्रिये एकाच प्रकारच्या धातूची बनलेलीं असतात. उ. यकृत, मूत्रपिंड, हृदय वगैरे. दुसरीं कांहीं इंद्रिय अशीं असतात की, त्यांत अनेक प्रकारचे धातु अमतात. उ. हात है। इंद्रिय असे आहे कीं, त्यांत अस्थि, संधायक धातु, स्नायू, त्वचा, हे धातु एकत्र मिळून ते झाले आहे.<noinclude></noinclude> 0ekfkehphwofjig11zmsg5pop8i6my0 104 112553 238222 238155 2026-10-30T07:43:43Z Debasmitadeb 6273 238222 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>(८) प्रकरण २ रें. कोशांच्या गरजा. सर्व सजीव सृष्टींत एकसारखी घडामोड होत असतं. कोशांतील सजीव जीवनरसाचा सतत हाम होत असतो. शरी- राच्या कांहीं भागाचे कोश सतत नाश पावत असतात. दररोज रक्ताचे लाखों रक्तगोलक शरीरांत नाश पावतात. त्वचेच्या पृष्ठ भागावरील हजारों कोशांचा रोज नाश होत असतो. नाश पाव- लेल्या कोशांच्या जागी नवे कोश येतात. तसेच, शरीराची वाढ होत असतांना, आणखी नवीन कोशांची जरूरी असते. म्हणून, कोशांची झीज भरून काढण्याकरितां आणि त्यांची वाढ होण्य करितां नवीन जीवनरस एकसारखा तयार होत असतो; आणि हा जीवनरस अन्नांतील द्रव्यांपासून तयार होतो. म्हणून को- शांची झीज भरून काढण्याकरितां व त्यांची वाढ होण्याकरितां अन्नाची आवश्यकता आहे. , आपले शरीर सतत काम करित असतें. एकादा मनुष्य स्वस्थ पडून राहिला आहे, व विश्रांति घेत आहे, असे दिसले तरी त्याचे हृदय रक्ताभिसरणाची क्रिया करित असतें. छाती आणि मध्यपटल हीं फुप्पुसा करितां प्राणवायूचा पुरवठा कायम ठेवण्यासाठी, सतत काम करित असतात. अन्नमार्ग अन्न ढकल-<noinclude></noinclude> 4s60tsa6pb8ld75i5tlbnn87okiy0u3 104 112554 238221 238156 2026-10-30T07:43:24Z Debasmitadeb 6273 238221 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ९ ) ण्याचे, त्याचे पचन करण्याने, आणि त्यांतील निरुपयोगी भा - गाचा त्याग करण्याचे कार्य सतत करित असतो. हीं सर्व कामे . आपल्याला न समजतां घडत असतात. त्यांस अनैच्छिक कामें म्हणतात. या शिवाय दुसरी ऐच्छिक कामें शरीर करित असते. बोलणे, नुसता हात वर करणे, अथवा भारी वजन उचलणे या सर्वाचा ऐच्छिक कामांत समावेश होतो. हीं सर्व ऐच्छिक व अनैच्छिक कामे करण्याला कार्यशक्तीची जरूरी असते; व ती आपणांला अन्नापासून मिळतं. निरोगी स्थितींत शरीराचे उष्णता मान सुमारे ९८ ४ फॅ. असते. आणि ही उष्णता शरीराला कायम ठेवावी लागते. ही उष्णता आपणांस अन्नापासून मिळते. याप्रमाणे शरीराला म्हणजे शरीराच्या कोशांना कार्यशक्ति व उष्णता मिळण्याकरितां अन्नाची जरूरी असते. अन्नाशिवाय कोशांना आणखी दोन पदार्थांची आवश्यकता असते. ते प्राण- वायु आणि पाणी हे होत. प्राणवायु हा हवेचा एक घटक आहे. आपण श्वासरूपाने जी हवा घेतो त्यापासून कोशांना प्राण- वायु मिळतो. प्राणवायू वांचन आपण जीवंत राहणें शक्य नाहीं. पाणी हा पदार्थ सुद्धां कोशांना अत्यावश्यक आहे. आपण पाणी पितों त्याशिवाय, अन्नामध्येहि पाण्याचा बराच अंश असतो; अनांच्या कोष्टकांवरून दिसून येईल.<noinclude></noinclude> 6rd7tp1um6tt1zuih3jzmft4kcy7wc2 104 112555 238220 238157 2026-10-30T07:42:52Z Debasmitadeb 6273 238220 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>(१०) प्रकरण ३ रें. मनुष्यदेहांतील मूलतत्वें. अणु आणि परमाणु: - ज्ञानेंद्रियांच्या योगाने ज्या पदा- आपणांस ज्ञान होते, ते पदार्थ अणूंचे बनलेले असतात, असें रसायनशास्त्राच्या अभ्यासामुळे आपणांस कळले आहे. मोठ्या सूक्ष्मदर्शक यंत्राच्या साहाय्याने दिसूं शकणारा लहान पदार्थ हा लाखों अणूंचा झालेला असतो, इतके हे अणु सूक्ष्म असतात. रसायनशास्त्रवेत्त्यांनीं असाहि शोध लाविला आहे कीं, हे अणु अतीशय सूक्ष्म अशा भागांचे बनलेले असतात. अशा भागांना त्यांनी परमाणु अशी संज्ञा दिलेली आहे. असे सुमारें ८० प्रकारचे परमाणु आहेत. मूलतत्वं आणि संयुक्त पदार्थ:- ज्या पदार्थाचे अणु एकाच प्रकारच्या परमाणूंचे बनलेले असतात त्यांस मूलतत्व म्हणतात. ज्या पदार्थाचे अणु दोन अथवा अधिक प्रकारच्या परमाणूंचे बनलेले असतात, त्यांस संयुक्त पदाथ अशी संज्ञा आहे. कोही सामान्य मूलतत्वें आणि संयुक्त पदार्थ:- सुमारे ८० प्रकारचे परमाणु असल्याने, मूलतत्वांची संख्याहि सुमारे ८० आहे. सुवर्ण, रौप्य, ताम्र, शिसें, कथिल, जस्त, Sir, कर्ब, वगैरे घनरूप मूलतत्वें आपणांस परिचित आहेत.<noinclude></noinclude> lyhzk1xhyft0eohk4t9bahbl8lyqs8i 104 112556 238219 238166 2026-10-30T07:42:25Z Debasmitadeb 6273 238219 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ११ ) पारा है द्रवरूप मूलतत्व आहे. प्राणवायु, उदजवायु, नत्रवायु हीं वायुरूप मूलतत्वांचीं उदाहरणे होत. ऐशी प्रकारची मूलत भिन्न भिन्न रीतीने संयोग पावतात; आणि अशा रीतीनें भिन्न भिन्न प्रकारचे हजारों संयुक्त पदाथ बनतात. लांकूड, दगड, माती, पाणी वगैरे सयुक्त पदार्थ आहेत. आपले खाण्याचे पदाय आणि वस्त्रे, हे मुद्धां संयुक्त पदार्थच होत. संयुक्त पदार्थ आणि त्यांतील मूलतत्वं यांच्या गुणांचं असादृश्यः --मयुक्त पदार्थ आणि तो ज्या मूलतत्वांचा झालेला असतो, तीं मूलतत्त्रे यांच्या गुणधर्मात सादृश्य नसतें. प्राणवायु आणि लोह यांचा संयोग होऊन लोखंडाचा गंज बनतो. तो एक संयुक्त पदार्थ आहे. तो व त्याची घटक मूरत- प्राणवायु आणि लोह - यांच्यामध्ये साधर्म्य नसते, हे सर्वास माहित आहेच. पाणी हाहि एक संयुक्त पदार्थ आहे. तो उदजवायु व प्राणवायु या दोन तत्वांचा बनलेला आहे. हीं दोनही तत्वे वायुरूप स्थितींत असतात. परंतु जेव्हां त्यांचा संयोग होतो तेव्हां त्यांच्यापासून एक द्रवरूप पदार्थ- पाणी बनतो. कर्ज आणि प्राणवायु यांच्यापासून कर्बवायु बनतो. कोळशां- मध्ये बराचसा भाग कर्जाचा असतो. तो जळतो तेव्हां त्याचा प्राणवायूशी संयोग होऊन कर्त्रवायु बनतो. कर्बवायु हा एक विषारी पदार्थ आहे. घनरूप कर्ज, आणि जीविताधार प्राणवायु हे दोन्ही<noinclude></noinclude> m4r9i3pyl6bud96ko7o2k4q72e0tnu0 104 112557 238218 238167 2026-10-30T07:41:44Z Debasmitadeb 6273 238218 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १२ ) पदा विषारी कर्ब वायूपासून किती भिन्न आहेत, हे सांगावयास नकोच. आपल्या शरीरांतील मूलतत्रैः -- आपल्या शरीरांत १५ मूलत आढळून येतात. शास्त्रवेत्त्यांनी जे शोध लावले आहेत, त्यांवरून, आपल्या शरीरांतील रासायनिक मूलतत्वं आणि त्यांची सरासरी शेकडेवारी हीं खाली दिलेली आहेत:- - शेकडो. शेकडा. १ प्राणवायु ६५. ९. मोडियम ०.१९ २ क ?<" १० क्लोरीन 0989 ३. उदज ?oi ११ मॅग्नेशियम 0009 ४ नत्र १२ लोह ००४ ५ कॅल्शियम १३ आयोडिन ६ फॉस्फरस ७ पोटॅशियम १. १४ फ्लुअरिन अतिसूक्ष्म ०३५ १५ सिलिकॉन प्रमाणांत. ८ गंधक ०.२५ आपल्या शरीरांत असलेलीं हीं मूलतत्त्वें आपल्याला नेहमी मिळत गेली पाहिजेत तीं आपणांस अन्नापासून मिळतात.<noinclude></noinclude> 0vdgyugaonk8r2oj5j1dpk4heboqp5c 104 112558 238217 238168 2026-10-30T07:41:19Z Debasmitadeb 6273 238217 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १३ ) प्रकरण ४ थें. उद्भिज सृष्टि आणि मनुष्याचें जीवन. शरीराला आवश्यक असलेली मूलतत्वे सृष्टींत भरपूर आहेत. परंतु तीं मूलतत्वांच्या स्थितीत असतां शरीराला त्यांचा उप- योग करून घेतां येत नाहीं तीं कांहीं विशिष्ट संयुक्त पदार्थाच्या रूपाने मिळाली तरच शरीर त्यांचा उपयोग करूं शकते. हे विशिष्ट संयुक्त पदार्थ खाली दिल्याप्रमाणे होत; नत्रिल, स्नेह, कर्बोदित, खनिजद्रव्य आणि पाणी. या विशिष्ट संयुक्त पदार्थांस — अन्नद्रव्ये ' म्हणतात. आपण जीं निरनिराळीं अन्न खातों त्यांत वर सांगितलेली अन्नद्रव्ये आढळून येतात. कांहीं अन्नांत हीं सर्व अन्नद्रव्ये असतात; उ दूध. कांहीं अन्नांत एकच अन्नद्रव्य आढळून येते. उ. साखर किंवा तूप. वर सांगितल्याप्रमाणे आपल्या शरीराला आवश्यक अस लेली मूलतत्वें विशिष्ट संयुक्त पदार्थापासूनच मिळतात हवेमध्ये नत्र मूलतत्वाच्या स्थितीत भरपूर आहे. परंतु त्याचा अन्ना प्रमाणें उपयोग करण्याला आपले शरीर असमर्थ आहे. घासलेटांत कर्ज आणि उदज हीं दोन मूलतत्वें आहेत. हीं दोन्ही मूलतर्फे आपल्या शरीराला आवश्यक आहेत. परंतु तीं मिळण्यासाठीं आपले शरीर घासलेटाचा अन्नाप्रमाण उपयोग करूं शकत नाहीं.<noinclude></noinclude> mib4smy4igxa6rmfdu7hlb2i3u9lvd5 104 112559 238216 238169 2026-10-30T07:40:54Z Debasmitadeb 6273 238216 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १४ ) उद्भिज्ज सृष्टीचे कार्य:-- वर नमूद केलेल्या अन्नद्रव्यां करितां मनुष्याला उद्भिज्ज सृष्टीवर अवलंबून राहवें लागतें. हवें- तील आणि जमीनींतील कांहीं मूलतत्वें आपल्या शरीराला ज्या स्थितीत पाहिजे असतात, त्या स्थितींत तीं उद्भिज्ज सृष्टी कडून आणदीं जाता वनस्पतीचे मूळ जमीनींतून पाणी शोषून घेते. ते झाडाच्या खोडांतून वर येऊन, फांद्यांमध्ये जाते; व तेथून ते टोतून पानांमध्ये वेश करते सूर्य- प्रकाशांत, वनस्पतीची हिरवी पानें, प्राणीमात्रानें आपल्या शरीरांतून हवेत टांकलेला निरुपयोगी पदार्थ- कर्बवायु, शोषून घेतात. सूर्यप्रकाशामुळे, पाणी आणि कर्बवायु यांच्यामध्ये पर- स्पर क्रिया होऊन कर्बवायूचे पृथक्करण होतें. कर्व पानांत राहून, प्राणवायु हवेत टांकला जातो. प्राणवायु हा मनुष्याच्या जीव- नाला अत्यावश्यक आहे. नंतर पाणी व कब यांचे संयोगीकरण होते या संयोगीकरणापासून मंडद्रव्य तयार होते. मंड झाडाच्या निरनिराळ्या भागांच्या वाढीला मदत करते. कांहीं मंडद्रव्याचा पुढें उपयोग होण्याकरितां, संग्रह केला जातो. झाडांच्या कोशां- तील जीवनरसाच्या साहाय्याने, कांहीं मंडाची, साखर व स्नेह हीं बनतात. अशा रीतीने कर्बवायूंतील कर्ब व पाण्यांतील प्राण- वायु आणि उदज या तीन मूलतत्वांच्या संयोगापासून मंड बनते. साखर व स्नेह ह्यांमध्येंहि तींच मूलतत्वें निरनिराळ्या प्रमा- नांत असतात.<noinclude></noinclude> bgych7r0iv4q7j770nzvhisacjfebtk 104 112560 238215 238170 2026-10-30T07:40:25Z Debasmitadeb 6273 238215 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १५ ) कांहीं मंड व जमीनींतून पाण्याबरोबर आलेले क्षार एकत्र होतात. ह्या क्षारांत नत्र, गंधक वगैरे मूलतत्वे असतात. नत्रतत्व प्राण्यांच्या मलमूत्रादिकांपासून जमीनीला मिळते. तसेच, प्राण्यां- च्या मृत्यूनंतर त्यांच्या शरीरापासूनहि जमीनीला नत्रतत्वाचा पुरवठा होतो. जीवनरसाच्या साहाय्यानें मंडांतील मूलतत्वें, नत्र व गंधक यांचे संयोगीकरण होऊन, नत्रिल बनते. याप्रमाणे नत्रिलमध्ये, मंडांतील कर्ब, प्राणवायु, व उदज व दुसरीं दोन नत्र व गंधक अशीं पांच मूलतत्वे असतात. वरील विवेचनावरून असे दिसून येईल कीं, हवेंतील क- वायु आणि जमीनीतील पाणी व नत्रतत्व असलेले कांहीं विशिष्ट संयुक्त पदार्थ हे घेऊन उद्भिज्ज सृष्टि त्यांपासून आपणांस आव श्यक असणारी अन्नद्रव्ये तयार करतात. आतां प्राण्यांनीं त्याग केलेले निरुपयोगी पदार्थ - कर्बवायु, व कांहीं नत्रविशिष्ट संयुक्त पदार्थ - हे उद्भिज्ज सृष्टीचे अन्न बनतात. उलटपक्षी, उद्भिज्ज सृष्टि आपणांला अन्न देते. याप्रमाणे, प्राणी आणि वनस्पति आपल्या अस्तित्वांसाठी, एकमेकांवर अवलंबून असतात.<noinclude></noinclude> 4rj0hk9ack1j0tp98gehajzi2anb0yc 104 112561 238214 238171 2026-10-30T07:40:01Z Debasmitadeb 6273 238214 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १६ ) प्रकरण ५ वें . अन्नद्रव्यांची कायें. मागील प्रकरणांत, शरीरांत असणारी मूलतत्वे कोणत्या विशिष्ट संयुक्त पदार्थाच्या रूपाने शरीराला हवी असतात, व ते संयुक्त पदार्थ - म्ह. अन्नद्रव्ये उद्भिज्ज सृष्टीकडून कशी तयार केलीं जातात हे सांगितले आहे. आतां या प्रकरणात अन्नद्रव्यांच्या कार्याविषयीं विचार करूं. अन्नांत एकंदर पांच अन्नद्रव्ये आढळून येतात. त्यांना पोषक द्रव्ये असेहि म्हणतात. तीं अन्नद्रव्ये व तीं ज्या मूलतत्वांचीं झालेली आहेत, तीं खाली दिलीं आहेत. मूलत अन्नद्रव्ये. उदज पाणी प्राणवायु क कर्षोदित (मंड व साखर ) उदज स्नेह प्राणवायु केव्हां केव्हां सेंद्रिय आम्लद्रव्ये<noinclude></noinclude> 9koot85br0jzevpu28tws4o2bozomur 104 112570 238211 2026-10-29T17:51:22Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 238211 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>( १२१ ) प्रभु मंडळी स्वस्थ बसली नाहींत. त्यांनी एकेक यादी प्रत्यक्ष आचरणा- करितां ठिकठिकाणच्या ज्ञातिबांधवांस पाठविली. ही यादी येणेंप्रमाणे:- श्री राजश्री याविराजित राजमान्य राजश्री समस्त यद्रसेनीय कायस्थ प्रभु -मंडळी वास्तव्य तासगांव व मिरज व करवीर शाहापुर बेळगांव स्वामीचे शेवेसी . पोष्य बलवंतराव मल्हार चिटणीस साष्टांग नमस्कार विनंती येथील कुशल ता छ २१ रजब पावेतो येथास्थित जाणोन स्वकीये कुशल लिहीत जावे विशेष पेशजी ज्ञातीप्रकर्णी मार लिहिलाच आहे त्यास ब्राह्मण मंडली येक होऊन तट जाला आहे त्यास स्वछे वेदोग्त कर्मे म्हणून यादी लिहून चालत आल्याप्रमाणे चालऊ जैसी समतांची यादी करून करितात असे होत नाही तर मोडत नाही कोणी ममतेतील वगैरे जेथे येथील स्वामीत्वाची जरब वगैरे तेथे चालत आले तसे चालले उगेच का वाढविता असे म्हणून लेपट मारून चालते ते चालवितात परंतु चहूंकडे बखेडा मोडतो असे नाही हूल करणे तंटे करणे व ज्याचा जोर जसा जेथे पडेल तेथे तसे दंगा वगैरे तंटे करणार त्यास हाली तट आहेच व पडला आहे त्यास सरकार आनकूल आहे कंपनी सरकारची यादी आली तिची नकल पाठविली आहे सरकारंची यादी तपसीलवार तंटा आमुक कारणाचा पडला व वारंवार पडत आला व पडतो त्यास सदरहू कुंपनीची यादीचा म॥र जमेस धरून तुमचे तुम्ही कार्ये वगैरे याज्ञिक विषय करावा चालवावे ब्राम्हणाची गरज ठेऊ नये. मुख्तियारपणे करावे यैसे सिक्यानसी करून घ्यावे व प्राप्त होणे हा समय आहे. तीन कर्मेस आधिकार आहेच व तीन कर्मे आणखी तीही या कर- ण्यानी प्राप्त होऊन शटकर्मे करणे मिळतात व होतात त्यास दान देणे व घेणे आपले आपणात करणे येईल वगैरे तुटक जाल्यावरी करावे लागेल त्यास मग त्यास विचार वगैरे नाही हा आपले ज्ञातीचा समाजला पाहिजे. गरज न ठेवता चालले पाहिजे पुढे ब्राम्हण उमजून वृत्ती व... डू लागले सबब चालत आले तसे आम्ही चालवितो असे जाल्यास समताची यादी करून घेऊन त्यावर सरकारचा सिका करून घेऊन करावे परंतु वारंवार झाकून हारवक्त तंटे व लाथा घेणे व लजीत होऊन आडून वागणे नीट नाही आसे वाटते व सरकार आनुकूल वगैरे प्रसंग वारंवार प्राप्त होतात असे नाही याचा सर्वानी विचार करून सर्वांनीं येकसारखे<noinclude></noinclude> jm48wcmn14s760uga28hmhf8xkvd66v 104 112571 238212 2026-10-29T17:51:49Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 238212 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>( १२२ ) वागले पाहिजे ज्ञातिचे काम येकानी येक वोढणें करणे न व्हावे असे जाले पाहिजे येविसी सर्वांचा विचार पोक्त करून जलद उत्तर यावे ते संमत याद करून उतर यावे परंतु फाट घेऊन तुटक करून यासमई साधून ब्राम्हणावाचून आडत नाही याची कर्मे करितात आसे होऊन पुढे ते ब्राम्हण आनकुल होऊन जाल्यास पुढे वारंवार तंटा नाही नीट चालले नाहीपेक्षा त्यांची गरज नाही ये कर्म ब्राम्हणाप्रमाणे आपले ज्ञाती चालतात चालवितात येविसी सरकार हुकमानी जाले असे होऊन होते येकवेल तुटक व्हावे हे फार चांगले आसे इकडील सर्वाचे विचारे ठरते लिहिले आहे. निरंतर पत्र पाठवून संतोषवीत जावे. बहुत काय लिहीणे लोभ कीजे हे विनंती. आधुनिक बोलघेवड्या कायस्थ प्रभू कॉन्फरन्सवाल्यांप्रमाणें यादी काढूनच चिटणीस स्वस्थ राहिले नाहींत. यादीप्रमाणें व सातारकर मंडळीच्या ठरावाप्रमाणें वागण्यास इतरत्र लोकांना धीर यावा म्हणून त्यांनीं स्वतः अग्नीहोत्र घेतलें. चिटणीसांनी ( परभूनें ) अग्नीहोत्र घेतलेलें पाहून व ऐकून महाराष्ट्रांतील ब्राम्हणांत हाहाकार उडाला. हिंदुधर्म बुडाला, प्रळयाची वेळ आली ! असें ब्राह्मण्याभिमान्यांस वाटून त्यांनी महाराजांस अर्जी केली:- चिटणीस यानीं अग्नी सिध्ध केला आहे तो काढून टाकावा, असी त्यांची वहि- वाट नाहीं. कै० शिवाजीमहाराज शाहुमहाराज व पेशवे यांचे कारकीर्दीत असी चाल नव्हती. चिटणीस नवी पाडू पाहतात. तर त्याचा बंदोबस्त व्हावा. ( कार्तिक व ॥ २ शके १७५० ) त्यावर चिटणीस यांनी महाराजांस कळविलें कीं :- ब्राम्हण आमचे गर्भादानादि संस्कार पूर्ववत वेदोक्त चालवीत नाहींत व चालू देत नाहींत नवीन ग्रंथरचना करितात आम्ही नेहमीप्रमाणें जो अभी सिद्ध केला आहे तोच ठेविला आहे यांत कांहीं नवीन प्रकार नाहीं तेव्हां स्वामीनीं चौकसी करून निकाल लावावा. ( कार्तिक शु || १ शके १७५० सर्वधारी नाम संवत्सरे ) ब्राम्हणांनी महाराजांस आधीं देखील एक यादी पाठविली होती:- अलीकडे परभु आपला ज्ञातीधर्म सोडून वेदकर्म करण्याविसी ब्राम्हणास लोभा- विष्ट करितात तेव्हा त्यास सिक्षा करून बंदोबस्त व्हावा जे ब्राम्हण त्यांचे घरी वेदोक्तकर्म करतील त्यास बहिष्कृत करावे तंटे होऊन मारामान्य होतात त्याचा<noinclude></noinclude> b8p22vg1sd65iwpqpkby2i16v01yrgk 104 112572 238213 2026-10-29T17:52:17Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 238213 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>श्रीमंत २३-५ वाचनालय, बंदोबस्त व्हावा नाहीतर कांहीं ब्राम्हण मरतील बंदोबस्त जाला म्हणजे आम्ही. जयजयकार करू ते महाराजास श्रयस्कर ( आश्वीन शु || १ शके १७४९ ) यापुढील हकिकत प्रो. डोंगरे यांच्याच शब्दांत येथे देतों:- वर सांगितल्याप्रमाणे प्रभू व ब्राम्हण जातींत ग्रामण्य चालूं असतांच, सांगली- करानीं प्रभूविरुद्ध शके १७४७ सालीं श्रीशंकराचार्याकडून मिळविलेल्या यादीत 'कलींत क्षत्रिय नाहींत ; कै. शिवाजीमहाराज, संभाजीमहाराज व शाहुमहाराज यांनीं क्षत्रिय मुळींच नाहींत असें ठरविल्याचे दाखले महाराजांच्या दप्तरांत बार झालेले आहेत.' असा सर्वथैव खोटा मजकूर घुसडून दिला होता. म्हणून क्षत्रिय मराठे मंडळीनें ता. २७ जुलई सन १८२७ रोजी राजमंडळास अर्ज केला कीं, 'यादी परत आणवून किंवा दुसऱ्या रीतीनें ब्राम्हणांनी खोटीं विधानें करून लोकांचा मुद्दाम गैरसमज केला आहे तो घालवावा; नाहींतर आम्हास आपला विचार करणे भाग पडेल वगैरे.' पण समोर असलेल्या कागदपत्रांवरून राजमंडळाने ह्या बाबतीत मन घातलें असें दिसत नाहीं. पुढे सन १८३० साली महाराजांस पूर्ण मुखत्यारी मिळाली. त्यानंतर महाराजांनी क्षत्रिय मराठ्यांच्या वेदोक्ताच्या हक्कासंबंधाचा विषय हातीं घेऊन ७१८ वर्षे अव्याहत श्रम करून सर्व वादग्रस्त मुद्यांचा पंडितांकडून निकाल करवून, आपले व आपल्या आप्तस्वकीयांचे क्षत्रियत्व सर्वमान्य रीतीनें स्थापित केलें. "कलींत क्षत्रिय मुळींच नाहींत म्हणून ब्राम्हणांखेरीज इतरांस वेदोक्ताचा अधिकार नाहीं ” हा वादाचा मुख्य मुद्दा असल्यामुळे क्षत्रिय मराठे व चां. का. प्रभू ह्या जातीचे लोक पंडितांच्या सभेत वाद करून आपल्या जातीचें क्षत्रियत्व सिद्ध करण्याकरितां एकत्र झाले हें अगदी स्वाभाविकच आहे. श्रीमन्महा- राजांनी वे. शा. विल सखाराम उर्फ आबा पारसनीस, चां. का. प्रभू ह्या विद्वान गृहस्थास क्षत्रियांच्या तर्फे वकीलपत्र दिलें होतें. व विरुद्ध पक्षानें वे, शा. राघवाचार्य गजेंद्रगडकर ह्या अत्यंत विद्वान पंडितास आपल्या तर्फे वाद कर- ण्याकरितां नेमिलें होतें. आबा पारसनीस जसे फारशींत निपूण होते तसेंच संस्कृतांतही असून त्यांचे दोन शास्त्रांचे अध्ययन झालें होतें. सातान्यास हल्लीं ज्या वाड्यांत शहर फौजदार कचेरी आहे. त्या ठिकाणीं त्या वेळीं संस्कृत पाठशाळा असून ही जागा वादाकरितां पसंत केली होती. ह्या पाठशाळेत उभयपक्षांचा वाद कित्येक दिवस लेखी पूर्वपक्ष-उत्तर- पक्ष-पद्धतीने चालला होता. ज्या-<noinclude></noinclude> dbdodjr0k0o5yu0r51jugpkamv6cto5 238376 238213 2026-10-30T09:30:31Z Debasmitadeb 6273 238376 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>श्रीमंत २३-५ वाचनालय, बंदोबस्त व्हावा नाहीतर कांहीं ब्राम्हण मरतील बंदोबस्त जाला म्हणजे आम्ही. जयजयकार करू ते महाराजास श्रयस्कर ( आश्वीन शु || १ शके १७४९ ) यापुढील हकिकत प्रो. डोंगरे यांच्याच शब्दांत येथे देतों:- वर सांगितल्याप्रमाणे प्रभू व ब्राम्हण जातींत ग्रामण्य चालूं असतांच, सांगली- करानीं प्रभूविरुद्ध शके १७४७ सालीं श्रीशंकराचार्याकडून मिळविलेल्या यादीत 'कलींत क्षत्रिय नाहींत ; कै. शिवाजीमहाराज, संभाजीमहाराज व शाहुमहाराज यांनीं क्षत्रिय मुळींच नाहींत असें ठरविल्याचे दाखले महाराजांच्या दप्तरांत बार झालेले आहेत.' असा सर्वथैव खोटा मजकूर घुसडून दिला होता. म्हणून क्षत्रिय मराठे मंडळीनें ता. २७ जुलई सन १८२७ रोजी राजमंडळास अर्ज केला कीं, 'यादी परत आणवून किंवा दुसऱ्या रीतीनें ब्राम्हणांनी खोटीं विधानें करून लोकांचा मुद्दाम गैरसमज केला आहे तो घालवावा; नाहींतर आम्हास आपला विचार करणे भाग पडेल वगैरे.' पण समोर असलेल्या कागदपत्रांवरून राजमंडळाने ह्या बाबतीत मन घातलें असें दिसत नाहीं. पुढे सन १८३० साली महाराजांस पूर्ण मुखत्यारी मिळाली. त्यानंतर महाराजांनी क्षत्रिय मराठ्यांच्या वेदोक्ताच्या हक्कासंबंधाचा विषय हातीं घेऊन ७१८ वर्षे अव्याहत श्रम करून सर्व वादग्रस्त मुद्यांचा पंडितांकडून निकाल करवून, आपले व आपल्या आप्तस्वकीयांचे क्षत्रियत्व सर्वमान्य रीतीनें स्थापित केलें. ...... "कलींत क्षत्रिय मुळींच नाहींत म्हणून ब्राम्हणांखेरीज इतरांस वेदोक्ताचा अधिकार नाहीं ” हा वादाचा मुख्य मुद्दा असल्यामुळे क्षत्रिय मराठे व चां. का. प्रभू ह्या जातीचे लोक पंडितांच्या सभेत वाद करून आपल्या जातीचें क्षत्रियत्व सिद्ध करण्याकरितां एकत्र झाले हें अगदी स्वाभाविकच आहे. श्रीमन्महा- राजांनी वे. शा. विल सखाराम उर्फ आबा पारसनीस, चां. का. प्रभू ह्या विद्वान गृहस्थास क्षत्रियांच्या तर्फे वकीलपत्र दिलें होतें. व विरुद्ध पक्षानें वे, शा. राघवाचार्य गजेंद्रगडकर ह्या अत्यंत विद्वान पंडितास आपल्या तर्फे वाद कर- ण्याकरितां नेमिलें होतें. आबा पारसनीस जसे फारशींत निपूण होते तसेंच संस्कृतांतही असून त्यांचे दोन शास्त्रांचे अध्ययन झालें होतें. सातान्यास हल्लीं ज्या वाड्यांत शहर फौजदार कचेरी आहे. त्या ठिकाणीं त्या वेळीं संस्कृत पाठशाळा असून ही जागा वादाकरितां पसंत केली होती. ह्या पाठशाळेत उभयपक्षांचा वाद कित्येक दिवस लेखी पूर्वपक्ष-उत्तर- पक्ष-पद्धतीने चालला होता. ज्या-<noinclude></noinclude> ddiarsg17f22hitwqnf9vin79yxpcq7 104 112573 238232 2026-10-30T07:50:00Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १८ ) जातात, त्यांम सेंद्रिय अन्नद्रव्ये असे म्हणतात. नत्रिल, स्नेह आणि कर्बोदित हीं सेंद्रिय अन्नद्रव्ये होत; जीं अन्नद्रव्ये जळून जात नाहींत त्यांस निरिंद्रिय अन्नद्रव्ये म्ह..." 238232 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १८ ) जातात, त्यांम सेंद्रिय अन्नद्रव्ये असे म्हणतात. नत्रिल, स्नेह आणि कर्बोदित हीं सेंद्रिय अन्नद्रव्ये होत; जीं अन्नद्रव्ये जळून जात नाहींत त्यांस निरिंद्रिय अन्नद्रव्ये म्हणतात. पाणी व खनिज पदार्थ हीं निरिंद्रिय अन्नद्रव्ये होत. , , नत्रिलः - अन्नांतील ज्या संयुक्त पदार्थांमध्ये नत्र हैं मूल तत्व असते, त्यास नत्र असे म्हणतात. कोशांतील जीवनरस है। सजीव नविल होय. जीवनरसांत नत्र हें एक तत्व नेहमी असते; म्हणून कोशांची झीज भरून काढण्याकरितां व त्यांची वाद होण्याकरितां जें अन्न आवश्यक असते, त्यांत नत्रतत्व असलेच पाहिजे. सर्व अन्नद्रव्यांपैकीं, फक्त नत्रिलमध्येच नत्र असते. म्हणून कोशांची झीज भरून काढण्याच व त्यांची वाढ करण्याचे काम मुख्यत्वेकरून नत्रिल करूं शकते अन्नाचा दुसरा उपयोग- शरीराला उष्णता व कार्यशक्ति देणें, है कार्यहि नत्रिल करूं शकर्ते म्हणून अन्नामध्ये नत्रिलत्रे अतिशय महत्व आहे. कारण कीं, तेंत्र फक्त अन्नाचीं मुख्य दोन कार्ये करूं शकते. पाणी आणि नत्रिल यांच्या साहाय्याने मनुष्य बराच काळ जगूं शकतो दूध, द्विदलधान्ये, अंडी, मांस वगैरे पदार्थात नत्रिल विशेष असतें नत्रिलच्या पुष्कळ जाती आहेत, त्यांतील मुख्य मुख्य खाली दिल्या आहेत. केसिन:- दुधांतील मुख्य नत्रिल होय.<noinclude></noinclude> qshdbg6vgh6lr2t4wek6xosu6v6x1w5 104 112574 238233 2026-10-30T07:50:40Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १९ ) मायोमिनः हे मांसांतील मुख्य नत्रिल होय - आल्ब्युमिनः --- अंड्यांतील पांढऱ्या भागांत असते. ग्लटेन. -- हें मुख्य वेकरून गव्हांत असतें. लेग्युमिनः - विशेषतः द्विदल धान्यांत असते. म..." 238233 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १९ ) मायोमिनः हे मांसांतील मुख्य नत्रिल होय - आल्ब्युमिनः --- अंड्यांतील पांढऱ्या भागांत असते. ग्लटेन. -- हें मुख्य वेकरून गव्हांत असतें. लेग्युमिनः - विशेषतः द्विदल धान्यांत असते. मीनः -- है मक्यांत असते. जिलेटिन: -- हे प्राण्यांची त्वचा, अस्थि वगैरेपासून मिळते. कवदितः कर्षोदत है अन्नद्रव्य उद्भिज्ज अन्नांमध्ये विपुल असते. मनुष्य प्राण्याच्या रोजच्या आहारांत, त्यांचे प्रमाण बरेच असते. कर्वोदिताने काम शरीराला उष्णता व कार्य- शक्ति देणे है होय. कवितामध्ये मंड, साखर, व काष्ठकवच यांचा समावेश होतो. कवदित है अन्नद्रव्य खालील अन्नांमध्ये विशेष प्रमाणांत आढळून येते. तांदूळ, बाजरी, ज्वार, गहूं वगैरे एकदल धान्ये आरारूट, साबुदाणा, चाटे, गोड फळे, गूळ, साखर (केवळ कर्बोदित ) वगैरे. 1 स्नेहः --- कर्वादितामध्ये ज्याप्रमाणे कर्ब, उदज, व प्राण- वायु ही तीन मूलत असतात, त्याचप्रमाणे तीं स्नेह द्रव्यांत हि असतात. त्यांचे प्रमाण मात्र भिन्न असते. स्नेहाचेहि कार्य शरीराला उष्णता व कार्यशक्ति देणे हे असते. कोणत्याहि अन्नाचे उष्णता देण्याचे सामर्थ्य हे त्यांतील कर्जाच्या प्रमाणावर अवलं बून असतें. कारण कीं, अन्नांतील कर्त्र आणि हवेंतील प्राणवायु, यांच्या संयोगीकरणापासून ( म्ह. दहनापासून ) उष्णता आणि<noinclude></noinclude> qh1v0hxt95gzn3zgpspv3af9kgnu2pm 104 112575 238234 2026-10-30T07:50:59Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( २० ) कार्यशक्ति उत्पन्न होते. कर्बाचे प्रमाण नत्रिल व कर्बोदित ह्यां पेक्षां स्नेहद्रव्यांत अधिक असतें. म्हणून, स्नेहाच्या दहन क्रियेला अधिक प्राणवायूची आवश्यकता असते; त्यामु..." 238234 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( २० ) कार्यशक्ति उत्पन्न होते. कर्बाचे प्रमाण नत्रिल व कर्बोदित ह्यां पेक्षां स्नेहद्रव्यांत अधिक असतें. म्हणून, स्नेहाच्या दहन क्रियेला अधिक प्राणवायूची आवश्यकता असते; त्यामुळे स्नेह- द्रव्यापासून अधिक उष्णता उत्पन्न होते. म्हणून स्नेहद्रव्याची उष्णता देण्याची शक्ति नत्रिल किंवा कर्वोदित ह्यांपेक्षा जास्त असते. स्नेहद्रव्य खालील अन्नांमध्ये विशेष आढळून येते. तूप व तेल हीं केवळ स्नेह होत. मलई, लोणी, पनीर, अंडीं, कत्रत्रीचीं फळे वगैरे पदार्थात स्नेहाचे प्रमाण बरेच असते. खनिजद्रव्ये :- मनुष्याच्या शरीराला पंधरा मूलतत्वांची आवश्यकता असते; त्यांपैकीं नत्रिल, कर्बोदित, व स्नेह या तीन अन्नद्रव्यांपासून आपणांस फक्त पांच मूलतत्वे मिळतात. बाकी राहिलेली दहा मूलतत्वं आपणांस खनिज द्रव्यांच्या रूपानें मिळतात कॅल्शियम: - शरीरांतील खनिज द्रव्याचा सुमारें भाग अस्थीमध्ये असतो. कॅल्शियमचे कार्य मुख्यत्वेकरून अस्थि तयार करण्याचें असतें. शरीरांतील कॅल्शियमचा शेकडा ९९ भाग अस्थीमध्ये असतो. तेव्हां शरीराची वाढ होत असतांना, अस्थिपंजर बनविण्यासाठी शरीराला कॅल्शियमची विशेष प्रमा- णांत आवश्यकता असते. मुलांच्या अन्नामध्ये कॅल्शियमचे प्रमाण पुरेसे नसले तर त्यांना अस्थिमार्दव रोग होतो. दूध, अंडी, वाल, बदाम वगैरे पदार्थात कॅल्शियम विशेष प्रमाणांत आढळून येते.<noinclude></noinclude> lmlk019qhcsklx42irsl6tsqexwom17 104 112576 238235 2026-10-30T07:51:24Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( २१ ) फॉस्फरसः --- फॉस्फरस हैं सर्व धातूंना आवश्यक आहे. अस्थि व मज्जा हे धातु तयार होण्याकरितां शरीराला त्याची विशेष आवश्यकता असते. म्हणून अन्नांत त्याचा योग्य पुरवटा झाला पाहिजे. म..." 238235 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( २१ ) फॉस्फरसः --- फॉस्फरस हैं सर्व धातूंना आवश्यक आहे. अस्थि व मज्जा हे धातु तयार होण्याकरितां शरीराला त्याची विशेष आवश्यकता असते. म्हणून अन्नांत त्याचा योग्य पुरवटा झाला पाहिजे. मुलांच्या अन्नांत त्यांचे योग्य प्रमाण असले पाहिजे. नाहीतर, त्यांच्या वाढीवर वाईट परिणाम होतो फॉस्फरस अंडी, दूध, गहूं, बदाम, भुईमूग, आक्रोड वगैर पदार्थात विशेष आढळून येते. लोह: --- रक्तांतील तांबड्या गोलकांचा लोह हा एक मुख्य घटक आहे. हे लोह प्राणवायु वाहून नेण्याचे काम करते; आणि या प्राणवायूवर शरीरांतीत दहनक्रिया कार्यशक्ति देणारी- अवलंबून आहे. अन्नांत लोह पुरेसे नसल्यास, रक्तक्षय हा रोग होतो. अंडी, गहूं, मनुका, बदाम, पालाभाजी, व डाळी या मध्ये लोहाचे प्रमाण विशेष असते. मीठ :- मीठामध्ये सोडियम व कोरिन हीं दोन मूलत असतात. मीठ है रक्त व शरीरांतील इतर रस ह्यांचा महत्वाचा व अत्यावश्यक घटक आहे. जठररसांतील आम्लपदार्थ मीठा पासून तयार होतो. पोटॅशियम: - पोटॅशियम है विशेषतः रक्त व स्नायू आढळते. हे मांसान्नापेक्षां उद्भिज्ज अन्नांत विशेष असतें. यांत गंधक: --- गंधक हैं शरीरांतल्या नत्रिलाचा एक घटक आहे. तेव्हां त्याचा योग्य पुरवठा झाला पाहिजे. आतां अन्नांतील<noinclude></noinclude> 4i698aqwhwmtgv9892jslf3qogcta50 104 112577 238236 2026-10-30T07:51:45Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( २२ ) नत्रिलाचाहि तो एक घटक आहेच. तेव्हां नत्रिलअन्नाबरोबर गंधकहि शरीराला मिळते मॅग्नेशियम:- शरीरांतल्या मॅग्नेशियमचा पुष्कळसा भाग अस्थत असतो स्नायूमध्ये कॅल्शियमपेक्षां मॅग..." 238236 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( २२ ) नत्रिलाचाहि तो एक घटक आहेच. तेव्हां नत्रिलअन्नाबरोबर गंधकहि शरीराला मिळते मॅग्नेशियम:- शरीरांतल्या मॅग्नेशियमचा पुष्कळसा भाग अस्थत असतो स्नायूमध्ये कॅल्शियमपेक्षां मॅग्नेशियम अधिक प्रमाणांत सतें. सारांश खनिज द्रव्ये विशेषत दूध, अंडी, पालाभाजी, व धान्ये यांमध्ये असतात वरील विवेचनावरून, वाचकांचे ध्यानांत येईल कीं, नत्रिल प्रमाणे खनिज द्रव्ये सुद्धा शरीराची झीज भरून काढण्यासाठीं, आणि त्याची वाढ करण्यासाठी आवश्यक आहेत. शरीराचे अंतर्गत व्यापार सुरळीतपणे चालविणें हें अन्नाचे एक कार्य आहे. हे कार्य मुख्यत्वेकरून खनिज द्रव्यांवें आहे. खनिज पचनक्रियेस मदत करतात; रक्त चांगल्या स्थितींत ठेवतात; शरीराचे पोषण ज्या अंतर्गत व्यापारांवर अवलंबून असतें, ते सर्व नीट सुरळीत चालण्यासाठीं, खनिज द्रव्ये, आणि पाणी यांची आवश्यकता आहे. अन्नांत खनिज द्रव्यांची इतकी आवश्यकता आहे कीं, त्यांपैकी एकाचीहि (उ. मीठाची ) उत्र असली तर मनुष्य अशक्त व निरुत्साही होऊन शेवटीं मृत्युवश होईल. खनिज द्रव्यांच्या अभावी मुलांची वाढच होणार नाहीं. आम्लकारकता व अल्कलिकारकताः -- अन्नांतील खं-<noinclude></noinclude> o2jfqhkdss22fjtyl688yocofpz10ub 104 112578 238237 2026-10-30T07:52:07Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( २३ ) निज पदार्थापैकीं कांहीं मूलतत्वे आम्लकारक व कांहीं अल्कलि- कारक असतात. शरीर निरोगी स्थितीत ठेवण्यासाठी रक्त आणि इतर धातु समभाव - वस्तुतः किंचित् अल्कलिकारक - असले पाहि- जेत स..." 238237 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( २३ ) निज पदार्थापैकीं कांहीं मूलतत्वे आम्लकारक व कांहीं अल्कलि- कारक असतात. शरीर निरोगी स्थितीत ठेवण्यासाठी रक्त आणि इतर धातु समभाव - वस्तुतः किंचित् अल्कलिकारक - असले पाहि- जेत समभावस्थिति म्हणजे आम्लयुक्त किंवा अल्कलियुक्त नसणे. खनिज पदार्थाच्या आम्लकारक आणि अल्कलिकारक गुणांमुळ अन्नाचे तीन वर्ग पडतात. ते तीन वर्ग आणि त्यांत समावेश होणारी कांहीं अन्ने खाली दिलीं आहेत. आम्लकारक समभाव अल्कलिकारक मांस साखर दूध अंडीं तेल डाळी गहूं तूप व इतर भाजीपाला तांदूळ प्राणिज चरबी फळे मका बाजरी ज्वार पाणी :- पाणी हे जीवनाला अत्यावश्यक आहे. शरी- राच्या वजनाचा भाग पाण्याचा आहे. पाण्याशिवाय शरीराचे अंतर्गत व्यापार चालणे शक्य नाहीं. पोषक द्रव्यांचें द्रावक म्हणून पाणी आवश्यक आहे. पाणी पोषक द्रव्यांना शरीराच्या एका भागांतून दुसऱ्या भागांत नेण्याचे, व निरनिराळ्या कोशांना तीं पुरविण्याचे काम करते पाणी शरीरांतील निरुपयोगी पदार्थांचा.<noinclude></noinclude> b5hbg4mhi53snel9n1etxvt2veaxokx 104 112579 238238 2026-10-30T07:52:31Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "(. २४ ) त्याग करण्याचे काम आवश्यक आहे. याप्रमाणे पाणी हे शरी- राच्या वाढीला व शरीराचे अंतर्गत व्यापार चालविण्याला आव- श्यक आहे. अन्नद्रव्यांचे कार्य पर खालीलप्रमाणे वर्गीकरण करतां..." 238238 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>(. २४ ) त्याग करण्याचे काम आवश्यक आहे. याप्रमाणे पाणी हे शरी- राच्या वाढीला व शरीराचे अंतर्गत व्यापार चालविण्याला आव- श्यक आहे. अन्नद्रव्यांचे कार्य पर खालीलप्रमाणे वर्गीकरण करतां येईल. शरीरवर्धक उष्णता व कार्यशक्ति शरीरांतील अंत- र्गत व्यापारांच देणारी नियमन करणारी नत्रिल नत्रिल खनिज द्रव्य खनिज द्रव्ये कर्बोदित पाणी पाणी स्नेह अन्नापासून मिळणाऱ्या उष्णतेनें परिमाण मोजण्याचे कॅलरी हे सोयीचे माप आहे. एक लिटर ( २·४ रत्तल ) पाण्याचे उष्णतामान १ सेंटिमेड वाढण्यास जी उष्णता लागते तिला कॅलरी असे म्हणतात नत्रिलच्या एक ग्रॅमपासून ४ कॅलरी उष्णता मिळते. स्नेहाच्या एक ग्रॅमपासून ९ कॅलरी उष्णता मिळते; कर्बोदिताच्या एक ग्रॅमपासून ४ कॅलरी उष्णता मिळते. प्रजीवनकः नवीन शोधांतीं असे सिद्ध झाले आहे कीं, वर दिलेल्या अन्नद्रव्यांशिवाय आणखी कांहीं पदाथ आरो- ग्याला व शरीराच्या वृद्धीला आवश्यक आहेत. अशा पदार्थाना प्रजीवनक अशी संज्ञा देतां येईल. रसायनशास्त्रवेत्त्यांना त्यांची घटना कशा प्रकारची आहे, हे अजून समजले नाहीं. परतु प्राण्यां- -<noinclude></noinclude> 62ovpvld5q3ip1gek5twy978scvl0jp 104 112580 238239 2026-10-30T07:52:57Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "(२५) वर पोषणाचे प्रयोग करून, व मनुष्याच्या कांहीं रोगांसंबंधीं विशेष अभ्यास करतो, असे आढळून आले आहे कीं, अन्नांत तीन प्रकारचे प्रजीवनक असतात. ते खाली दिले आहेत:- अ प्रजीवनकः- हे द्रव..." 238239 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>(२५) वर पोषणाचे प्रयोग करून, व मनुष्याच्या कांहीं रोगांसंबंधीं विशेष अभ्यास करतो, असे आढळून आले आहे कीं, अन्नांत तीन प्रकारचे प्रजीवनक असतात. ते खाली दिले आहेत:- अ प्रजीवनकः- हे द्रव्य स्नेहद्रव्यांत द्राव्य असतें. हैं अन्नांत नसले तर, शरीराची वाढ होत नाहीं; नेत्रविकार होतात; मुलांना अस्थिमादेव रोग होतो. है यखालील अन्नांत विशेष आढळून येते : दूध, (मलई) लोणी, तूप, अंड्यांतील पिवळा भाग, कॉडलिहर ऑईल, पालाभाजी. व जीवनक:- हे द्रव्य पाण्यांत द्राव्य असतं. हे आरो- ग्याला व शरीराच्या वाढीला आवश्यक आहे. हे नसल्याने वेरिवेरि नांवाचा रोग होतो. है मांसान्नापेक्षां उद्भिज अन्नांत विशेष असते तें विशेषतः धान्य ( म्ह त्यांतील बीजांकुर ) पालाभाजी, कोबी, बटाटे, कांदे, टोमॅटो यांत असते. -- क प्रजीवनकः - हें पाण्यांत द्राव्य आहे. याच्या अभावीं रक्तपित्त नांवाचा रोग होतो; आणि त्यामुळे अतिशय अशक्तता येते, हिरड्या सुजून त्यांतून रक्त पडते. पालाभाजी, ताजी फळे, आणि कच्ची कोबी यांत ते विशेष असतें नारिंगाच्या रसांत हैं विशेष आढळते. प्रजीवनक द्रव्याच्या न्यूनतेमुळे, हुशारी न वाटणे, काम करण्याबद्दल उत्साह नसणें, सांसर्गिक रोगाला सहज बळी पडण्या सारखी शरीरची स्थिति होणे, वगैरे प्रकार घडतात.<noinclude></noinclude> 0neksruiqkhmopf1tudo1znsa9womft 104 112581 238240 2026-10-30T07:53:16Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( २६ ) प्रकरण ६ वें . अन्नाचे पचन आपल्या कोशांना अन्नाची आवश्यकता आहे हे आपणांस माहित आहेच. परंतु पोळीचा किंवा भाकरीचा तुकडा शरीरांतील कोशांना उपयुक्त होण्यासारख्या स्थितीत येण्य..." 238240 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( २६ ) प्रकरण ६ वें . अन्नाचे पचन आपल्या कोशांना अन्नाची आवश्यकता आहे हे आपणांस माहित आहेच. परंतु पोळीचा किंवा भाकरीचा तुकडा शरीरांतील कोशांना उपयुक्त होण्यासारख्या स्थितीत येण्याला त्यामध्ये पुष्कळ फेरफार व्हावे लागतात अन्नांतील पुष्कळसे घट्ट पदार्थ आहेत त्या स्थितीत पाण्यांत किंवा अन्नमार्गातील रसांत द्राव्य नसतात. त्यांच्या अणूंमध्ये योग्य ते फेरफार झाले नाहींत तर ते अन्नमार्गात तसेच पडून राहतील. म्हणून, ते जठरांत आणि आंतड्यांत विरघळतील अशा प्रकारचे त्यांचे रूपांतर झाले पाहिजे. हे रूपांतर पचनक्रियेमुळे होते. तेव्हां अन्नांतील पदार्थाना द्राव्यरूप देऊन ते अन्नमार्गातील पडद्यांतून रक्तांत जातील अशा स्थितीत आणण्याची जी क्रिया तिला पचनक्रिया असे म्हणतात. ( १ ) पचनेंद्रियें. अन्नमार्गाची लांबी सुमारे ३० फूट असते. तोंड, गळा, अन्ननळी, जठर, लहान आंतडीं व मोठीं आंतडीं हे त्याचे मुख्य भाग होत. अन्नमार्गाच्या पडद्यांतील स्नायू संकोचन पावून, अन्न<noinclude></noinclude> 8dog5esl6v3i4vv0ucsgzilr9fnr449 104 112582 238241 2026-10-30T07:53:55Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( २७ ) पुढे ढकलण्याचे कार्य करतात. ओंठांपासून गुदद्वारापर्यंत अन्नमार्गाला आंतून गुळगुळीत अशा श्लेष्मल त्वचेचे वेष्टन असते. शरीराची बाह्य - अनमंत्री पोट यकृत पित्ताशय पंकी आसची..." 238241 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( २७ ) पुढे ढकलण्याचे कार्य करतात. ओंठांपासून गुदद्वारापर्यंत अन्नमार्गाला आंतून गुळगुळीत अशा श्लेष्मल त्वचेचे वेष्टन असते. शरीराची बाह्य - अनमंत्री पोट यकृत पित्ताशय पंकी आसची नळी प्लीहा पैन्कीला मोठी आंतडी -लहान पचनेंद्रिये आ. ४ पचनेंद्रियें. त्वचा व ही श्लेष्मल त्वचा रंग किंचित् गुलाबी असतो; ह्यांमध्ये फरक आहे. श्लेष्मल त्वचेचा आणि चिकट अशा श्लेष्मल द्रव्याने<noinclude></noinclude> rzk5edrp5srw8bzlivo8tdtwpyh3d7t 104 112583 238242 2026-10-30T07:54:12Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "ती आई असते. या अन्नाला जाण्यास सोपे पडते. ( २८ ) मल द्रव्याच्यायोगाने अन्नमार्गातून दांत, लालापिंड, स्वादुपिंड, यकृत् हीं अन्नपचनाला मदत करणारी दुसरी इंद्रिये होत. तोंड: -- अन्नमार्ग..." 238242 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>ती आई असते. या अन्नाला जाण्यास सोपे पडते. ( २८ ) मल द्रव्याच्यायोगाने अन्नमार्गातून दांत, लालापिंड, स्वादुपिंड, यकृत् हीं अन्नपचनाला मदत करणारी दुसरी इंद्रिये होत. तोंड: -- अन्नमार्गाचा पहिला भाग तोंड हा होय. तोडन दांताच्या दोन रांगा असतात वयांत आलेल्या मनुष्यांच्या तोंडांत ३२ दांत असतात. वरच्या जबड्यांत १६, आणि खालच्या जड्यांत १६ दांत असतात. प्रत्येक जबड्यांतील पुढच्या चार दांतांस छेदक दांत असे म्हणतात. या प्रमाणे आठ छेदक दांत असतात. ते चपटे आणि तीक्ष्ण असल्यामुळे अन्नाचे तुकडे करण्याचे काम करतात. दोन्ही जबड्यांत छेदक दांतांच्या दोहों बाजूंस एक एक, या प्रमाणें चार दांत असतात, त्यांस सुळे दांत असे म्हणतात. ते छेदक दांतांना कांपण्याचे कामी मदत करतात. दोन्ही जबड्यांत सुळ्यांच्या मार्गे दोन्ही बाजूंस दोन दोन या प्रमाणे आठ दांत असतात, त्यांस उपदाढा म्हणतात. त्याच प्रमाणे, दोन्ही जड्यांत दोन्ही बाजूस मार्गे तीन तीन या प्रमाणे बारा दांत असतात; त्यांस दाढा असे म्हणतात. दाढा व उपदाढा यांना रुंद सपाटी असून त्या अन्नाचे बारीक बारीक भाग कर- तात; आणि अन्नाची लाळेबरोबर चांगला मिलाफ करतात.<noinclude></noinclude> gio0ubdipazl5x83ard7s1oo9mixrlt 104 112584 238243 2026-10-30T07:54:35Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( २९ ) लालापिंड: तोंडांत सहा लालापिंड असतात. दोन जीभे - खाली अस तात; दोन खालच्या ज. बड्याच्य नलिका कानाच्या मुळाशी दोहों बाजूस जीभ असलेला मांसपिंड नलिका मार्गे अस "इनुवटीखालील मांसपि..." 238243 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( २९ ) लालापिंड: तोंडांत सहा लालापिंड असतात. दोन जीभे - खाली अस तात; दोन खालच्या ज. बड्याच्य नलिका कानाच्या मुळाशी दोहों बाजूस जीभ असलेला मांसपिंड नलिका मार्गे अस "इनुवटीखालील मांसपिंडतात. दुसरे लाळ उत्पन्न करणारे मांसपिट दोन का आ. ५. लालापिंड, नाच्या पुढे असतात. या लाला पिंडांतून या लालापिंडांतून सूक्ष्मनलिकांच्या वाटे लाळ तोंडांत येते. भूक लागली असतांना, एकाद्या खाद्य पदार्थाचा वास आला, अथवा तो दृष्टीस पडला, फार तर काय पण त्याची नुसती कल्पना मनांत आली, तरी देखील तोंडाला कसे पाणी सुटते हैं आपणांस माहित आहे. या पाण्यालाच शास्त्रीय परि भाषेत लाळ असे म्हणतात. लाळेचा मुख्य घटक म्हटला म्हणजे टायलिन नांवाचे फेनक द्रव्य होय. टायलिनची अांतील मंड द्रव्यावर पचनक्रिया घडते. सुमारे वीस औंस लाळेने दररोज स्त्रवण होतें. अन्ननळी: --- अन्ननळी सुमारे दहा इंच लांबीची स्नायूंची<noinclude></noinclude> ja5ysx1cdyeyuod90iacpd3mhuh7wvp 104 112585 238244 2026-10-30T07:54:53Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ३० ) बनलेली एक नळी असते. अन्न तोंडांतून जठरांत चटकन् जात नाहीं. ते अन्ननळींतील स्नायूंच्या आकुंचन प्रसरणामुळे जठरांत जाते. यामुळेच, खाली डोके वर पाय केले असतांहि मनुष्या अन्नपाण..." 238244 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ३० ) बनलेली एक नळी असते. अन्न तोंडांतून जठरांत चटकन् जात नाहीं. ते अन्ननळींतील स्नायूंच्या आकुंचन प्रसरणामुळे जठरांत जाते. यामुळेच, खाली डोके वर पाय केले असतांहि मनुष्या अन्नपाणी मिळतां येतें. तसेच, गाई, घोडे वगैरे जनावरें खाली तोंड करून चरत असतांहि त्यांची गिळण्याची क्रिया होउ शकते. जठरः ---- अन्ननळीच्या खालीं जठर असते. हे जठर म्हणजे एक पिशवीच होय. जठरांत सुमारे तीन रत्तल अन्न राहूं शकर्ते. ते अन्नानें पूर्ण भरले जाते तेव्हां त्याची लांबी सुमारे १२ इंच होते व जास्त रुंद असलेला भाग ४ इंच होतो. ले रिकामे असते तेव्हां आकुंचन पावून फारच थोडी जागा व्यापते. जठराचे पहिले काम अन्नाचा संग्रह करणें हैं होय. असा संग्रह करण्याचा हेतु हा कीं, कित्येक तासपर्यंत शरीराला अन्नाचा पुरवठा होण्यासाठी एका वेळी, पुरेसे अन्न खातां यात्रे. जठराचे दुसर काम जठररस में स्वण करणे हे होय. जठराचे अंग मुख्यत्वेकरून स्नायूंचे बनलेले असतें. जठ- रात्री पिशवी ज्या स्नायूंची बनलेली असते, त्या स्नायूंत पुष्कळसे सूक्ष्म जठररसपिंड असतात. त्यांच्या नळ्यांतून जठररम नांवाचा एक रस झिरपतो. जठररसांत पेप्सिन है फेनकद्रव्य हायड्रोक्लोरिक अॅसिड हीं असतात. पेप्सिनची क्रिया अन्नांती<noinclude></noinclude> lpqztfx9yar6stb95eu78wezaymin1b 104 112586 238245 2026-10-30T07:55:12Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ३१ ) नत्रिलवर होते. व अॅसिडमुळे अन्नाबरोबर गेलेल्या रोग जंतूचा नाश होतो. असिड पेप्सिनला पचनक्रियेतहि मदत करते. जठरांतील स्नायू आकुंचन पावून अन्नाला पुढे ढकलतात. विशेषतः जठराच्य..." 238245 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ३१ ) नत्रिलवर होते. व अॅसिडमुळे अन्नाबरोबर गेलेल्या रोग जंतूचा नाश होतो. असिड पेप्सिनला पचनक्रियेतहि मदत करते. जठरांतील स्नायू आकुंचन पावून अन्नाला पुढे ढकलतात. विशेषतः जठराच्या खालच्या भागांत स्नायूंच्या आकुंचन प्रसरणा मुळे अन्न एकसारखे पुष्कळ वेळ घुमत राहते. या घुसळण्या मुळे अन्नाने जठररसाशी चांगले मिश्रण होतें. व अन्न अधिक बारीक होते. जठराला दोन द्वारे असतात. एक अन्ननळीच्या टोकाशी, आणि दुसरे ज्या ठिकाणी लहान आतड्याचा आरंभ होतो, त्या ठिकाणी असते. ह्या दोन्ही तोंडांशी स्नायूंचे पट्टे असतात आणि त्यांच्या आकुंचनामुळे हीं तो बहुतेक बंद झालेलीं असतात. स्नायूंच्या प्रसरणामुळे ती उघडतात. ह्या पट्ट्यांस जठराच्या तोंडावरची कवाडे असे नांव देतां येईल. वरचे कवाड अन्न- नळींतून जठराकडे अन्न जाते तेव्हां उघडते. जठरात अन्नावर पचनक्रिया चालू असतांना मधून मधून खालचे कवाड उघडते, आणि त्यांतून पचन झालेले अन्न लहान आंतड्यांत जोराने लोटले जाते.<noinclude></noinclude> h5au3d4rk10i8s29mh48ciuwd6ou0tb 104 112587 238246 2026-10-30T07:55:37Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ३२ ) लहान आतडे : लहान आंतड्याचीं वेटाळीं वेटाळीं असतात. त्याची लांबी आ. S आंबलब. सुमारे २२ फूट असते. आंतड्यांच्या अंगांत, जठरांतील पिंडांप्रमाणे, पिंड असतात. त्यांस आंत्रपिंड म्हणत..." 238246 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ३२ ) लहान आतडे : लहान आंतड्याचीं वेटाळीं वेटाळीं असतात. त्याची लांबी आ. S आंबलब. सुमारे २२ फूट असते. आंतड्यांच्या अंगांत, जठरांतील पिंडांप्रमाणे, पिंड असतात. त्यांस आंत्रपिंड म्हणतात. या पिंडातून आंत्ररम नांवाचा रस स्रवतो. आंतड्याच्या आंतील अंगाच्या पृष्ठभागावर पुष्कळसे लहान लहान पुढे आलेले भाग असतात. त्यांस आंत्र- लव अशी संज्ञा देतां येईल ते पचन झालेल्या अन्नांत जणूं काय उभे राहून अन्नाचे शोषण करतात. आंचल इतके त्रिपुल अस- तात कीं, त्यामुळे आंतड्याचा आंतील पृष्ठभाग मखमलीसारखा बनलेला असतो. ह्या आंत्र लवांमुळे आतड्यांतील अन्न शोषण करणाऱ्या पृष्ठभागाचे क्षेत्रफल अनेक पटीने वाढते. त्यामुळे अन्न शोषणाच काम अधिक जलदीने होते. आंतड्यांत अन्न मुख्यत्वे- करून प्रवाही स्थितींत असते; आणि ते आंतड्याच्या स्नायुमय अंगाच्या आकुंचन प्रसरणामुळे एकसारखे पुढे ढकलले जाते. पचनाची क्रिया लहान आतड्यांत संपते; आणि पचन झालेल्या<noinclude></noinclude> lryn3q5185fxnhp78276b9a8v68xs8k 104 112588 238247 2026-10-30T07:56:03Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ३३ ) बहुतेक अन्नाचे शोपणहि येथेच होते. अन्नाचा थोडासा भाग मोठ्या आतड्यांत जातो; आणि त्यांचे तेथे शोषण होते. मोठ्या आंतड्यांतील स्नायू, न पचण्याजोगा अन्नाचा भाग पुढे ढक लण्याचे का..." 238247 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ३३ ) बहुतेक अन्नाचे शोपणहि येथेच होते. अन्नाचा थोडासा भाग मोठ्या आतड्यांत जातो; आणि त्यांचे तेथे शोषण होते. मोठ्या आंतड्यांतील स्नायू, न पचण्याजोगा अन्नाचा भाग पुढे ढक लण्याचे काम करीत असतात. मोठ आंतर्डे: -- लहान आतड्याच्या खालीं, उजव्या बा- जूला मोठ्या आतड्याचा आरंभ होऊन, ते वर जाते, व जठराला समांतर होऊन, नंतर ते डाव्या बाजूकडे खाली येते. हें आंतडें लहान आतड्यापेक्षां अधिक रुंद असून, त्याची लांबी सुमारे पांच फूट असते. लहान आतड्याप्रमाणे ह्यांत आंत्रव नसतात. ह्यांतील पिंडांतून मलय स्रवते व त्याच्या योगाने विष्ठा- पुढे जाण्यास सुलभ पडते. सुगंती दुसरे काहीं निरुपयोगी पदा ह्या पिंडांतून मोठ्या आतड्यांत टांकले जातात. लहान f आंतड्यांतून मोठ्या आंतत्र्यांत गेलेल्या निरुपयोगी अन्नांतील बराचसा पाण्याचा भाग मोठ्या आतड्यांत शोषला जातो. व त्यामुळे तो घट्ट बनतो. आंतड्याच्या स्नायूंच्या संकोचनामुळे हा निरुपयोगी भाग पुढे पुढे ढकलला जातो; आणि सरतेशेवटीं तो त्याच्या टोकाला म्हणजे गुदद्वाराशीं जाऊन पोहोंचला म्हणजे शरीरांतून विष्टेच्या रूपाने बाहेर पडतो. - स्वादुपिंड : – स्वादुपिंड जठर आणि लहान आतड्याचा वरचा भाग यांच्यामध्ये असतो. त्यांतून, स्वादुरस नांवाचा रस लवतो. तो एका लहान नळीवाटें लहान आतड्याच्या वरच्या. 3<noinclude></noinclude> htkao3g6g77nbphy34cx7ur0m41zax1 104 112589 238248 2026-10-30T07:56:20Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ३४ ) भागांत अन्नाला येऊन मिळतो. स्वादुरस हा सर्व पाचक रसांत महत्वाचा आहे; कारण, त्यांतील ट्रिप्सिन नांवाचें फेनक द्रव्य नत्रिलचे पचन करते. अॅमिलाप्सिन मंडद्रव्याचे पचन करते; व ला..." 238248 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ३४ ) भागांत अन्नाला येऊन मिळतो. स्वादुरस हा सर्व पाचक रसांत महत्वाचा आहे; कारण, त्यांतील ट्रिप्सिन नांवाचें फेनक द्रव्य नत्रिलचे पचन करते. अॅमिलाप्सिन मंडद्रव्याचे पचन करते; व लायपेस स्नेहद्रव्याचे पचन करते. याप्रमाणे स्वादुरस तीन्ही प्रकारच्या अन्नद्रव्यांचे जलदीनें पचन करतो. मुख्यत्वेकरून या रसाच्या कार्यामुळेच लहान आतड्यांतील पचनाला विशेष महत्व दिले जाते. यकृत् : - यकृत् हा सर्वांत मोठा पिंड आहे. त्याचे वजन ३॥ पासून ४ रत्तल पर्यंत असते. यकृत् जठराच्या उजव्या बाजू- ला मध्यपटलाच्या खालीं असते. यकृतमधून पित्तरस स्त्रवत असतो. यकृतामध्ये लहान लहान पित्तरस एका मोठ्या नळींत येतो. नळ्या आहेत; त्यांमधून पित्तरसाची ही मोठी नळी व स्वादुररसाची मुख्य नळी एकत्र होऊन बनलेली नळी ह्या लहान आंतड्याच्या वरच्या भागांत उघडते. यकृताच्या खालीं एक लहानशी पिशवी असते. पचनक्रिया चालू नसते तेव्हां पित्तरस आंतड्याकडे न जातां या पिशवीकडे जातो; व तेथे तो सांठविला जातो. या पिशवीस पित्ताशय म्हणतात. लहान आंत यांत अन्न येते तेव्हां पित्ताशय संकोचन पावून हा रस पित्त रसाच्या नळीवाटे येऊन अन्नाला मिळतो. हा पित्तरस हिरवट पिवळसर रंगाचा असून कडू असतो. पित्तामुळे अन्नांतील स्नेह द्रव्याचे पचन होण्यास मदत होते.<noinclude></noinclude> 8zpqwd7q26d7n5b5ezot2oa46dkbxla 104 112590 238249 2026-10-30T07:57:51Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ३५ ) (२) पचनक्रिया. पचनक्रियेमुळे अन्नाचे होणारे फेरफार :-- अन्नाचे अणु मोठे असतात. मंडव्याचा अणु ४५० परमाणूंचा झालेला असतो नत्राचे कांहीं अणु इतके मोठे असतात कीं त्यांपैक एक अणु २..." 238249 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ३५ ) (२) पचनक्रिया. पचनक्रियेमुळे अन्नाचे होणारे फेरफार :-- अन्नाचे अणु मोठे असतात. मंडव्याचा अणु ४५० परमाणूंचा झालेला असतो नत्राचे कांहीं अणु इतके मोठे असतात कीं त्यांपैक एक अणु २००० पेक्षाहि जास्त परमाणूंचा बनलेला असतो. पचनक्रियेमध्ये हे मोठे अणु भंग पावून त्यांचे लहान लहान अणु बनतात मंडाचा प्रत्येक अणु भंग पावून त्यापासून दुहेरी साख- रेचे दहा अणु होतात. नंतर दुहेरी साखरेचा दरेक अणु रंग पावून क्यापासून एकेरी साखरचे दोन अणु बनतात क्रियेमध्ये, पाण्यांत द्राव्य नसलेल्या मंडाचा मोठा अणु भंग पावून त्याचे एकेरी साखरचे २० अणु बनतात ते द्राव्य असून लहान आतड्यांतील पडद्यांतून रक्तांत जाऊं शकतात. नत्रिल आणि स्नेह यांचे मोठे अहि पचनक्रियेमध्ये भंग पावून त्यांचे लहान अणु बनतात. या लहान अणूंचे अभिशोषण होऊं शकते. याप्रमाणे पचन- अणु कशा रीतीनें भंग पावतात:- पाचक रसांत कांहीं विशिष्ट द्रव्ये असतात; त्यांस फेनक द्रव्ये अशी संज्ञा दिलेली आहे. टायलिन, पेप्सिन, ट्रिप्सिन, अॅमिलाप्सिन, लायपेस हीं मुख्य फेनक द्रव्ये होत. ह्या फेनक द्रव्यांमध्ये अन्नाचे अणु मंग करण्याची शक्ति असते. यांपैकीं प्रत्येक फेनक इत्याकडे, एका विशिष्ट अन्नद्रव्याचे अणु भंग करण्याचे काम दिलेले असते.<noinclude></noinclude> o317ifda26qa460xqzin1g4mtcse1ia 104 112591 238250 2026-10-30T07:58:57Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ३६ ) अर्थात् नलि, कर्बोदित, आणि स्नेह, यांचे पचन करण्यासाठी निरनिराळी फेनक द्रव्ये असतात. तोंडांत अन्नावर होणारी क्रियाः- तोंडांत अन्न गेल्या- दर त्यावर चर्वणाची क्रिया घडते. ही क..." 238250 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ३६ ) अर्थात् नलि, कर्बोदित, आणि स्नेह, यांचे पचन करण्यासाठी निरनिराळी फेनक द्रव्ये असतात. तोंडांत अन्नावर होणारी क्रियाः- तोंडांत अन्न गेल्या- दर त्यावर चर्वणाची क्रिया घडते. ही क्रिया चालू असतांना लाला पिंडांतून लाळेने झपाट्याने स्रवण होत असते. लाळेमुळे अन्न ओलसर होऊन चर्वणानी क्रिया सुलभ होते. लाळेतील टायलिन अन्नांतील मंडळयावर कार्य होऊन त्यांतील कांहीं भागा दुहेरी साखरेत रूपांतर होते. नविल व स्नेह यांवर लाळेने कांहीं कार्य होत नाहीं. अन्नाने मावकाश कण केल्याने ते चांगले बारीक होऊन त्याच्यावर टायलिनची क्रिया चांगल्या प्रकारें होऊं शकते. एवढेच नव्हे तर, त्यामुळे बालापिंडाना लाळेचे aaण जास्त प्रमाणांत करण्याला अवसर मिळतो. यामुळे मंड- द्रव्याचे पचन जात प्रमाणांत होते. वरील विवेचना- वरून वाचकांस सावकाशपणे अन्न चावून खाणे, शरीराला किती फायदेशीर आहे, याची कल्पना होईल. जठरात अन्नावर होणारी क्रियाः तोंडांतून यावाटे अन्ननळीत प्रवेश करते. चर्वणानंतर अन्न तेथून ते जठरांत जाते. अन्न जठरांत १ पासून ४ तास पर्यंत राहते. नंत्रिलचे पेप्सिन वर होणारे पचन है जठरांतील मुख्य काम होय. पेप्सिन हैं फेनक द्रव्य त्रिलचे अणु भंग करून त्याचे लहान अणु बनविते. या लहान अणूंस पेप्टोन अशी संज्ञा आहे. पेप्टोन जठररसांत<noinclude></noinclude> e031vp36p6asj74rl317n9s2a6hm4sl 104 112592 238251 2026-10-30T07:59:23Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ३७ ) अॅसिड है पेप्सिनला द्राव्य असते. अॅसिड हें अन्नाबरोबर जाण्याऱ्या जंतूंचा नाश करते. व अशा रीतीनें जंतूंचा आंतड्यांत शिरकाव होत नाहीं; व त्यापासून आतड्यांस होणारा त्रास वाचत..." 238251 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ३७ ) अॅसिड है पेप्सिनला द्राव्य असते. अॅसिड हें अन्नाबरोबर जाण्याऱ्या जंतूंचा नाश करते. व अशा रीतीनें जंतूंचा आंतड्यांत शिरकाव होत नाहीं; व त्यापासून आतड्यांस होणारा त्रास वाचतो. पचनक्रियेतहि मदत करते. स्नायूंच्या जठरांत अन्न पुष्कळ वेळपर्यंत आकुंचन प्रसरणामुळे जाऊन ते बारीक होते; व त्याचा जठररसाशी चांगला मिलाफ होतो हे कार्य विशेषतः जठराच्या खालच्या भागांत होने. सुमारे १ तामानंतर जठरांत्र खाने तो उड़ने व पचन झालेला मन्नाना भाग लहान आंतड्यांत जातो. जठरांत राहिलेल्या अनावर पेप्सिनची क्रिया चालू असते; आणि होत जाते तपेन अन्न जठराच्या खालच्या तोंडांमधून आतड्यांतले जाते. याप्रमाणे जठरांन पचन झालेला अन्न तयांत जातो, त्यास आम म्हणतात. जयरांतील अॅमिडमुळे मंडावर टायल तोडांत सुरू झालेले कार्य बंद पहने. परंतु जठरांच्या वरच्या भागांतील अन्नावर अॅसिडचा परिणाम एकदम होत नाहीं. कवीं कधीं तो होण्याला १ तासहि लागतो. अशा रीतीने तोंडांतून अन्न जठरांत आल्यावरहि टायलिन याचशा मंडव्याचे पचन करते जठ रांतील उष्णतेमुळे अन्नांतील सर्व स्नेहद्रव्य वितळते. आधुनिक शोधाप्रमाणे जठररसांत लायपेस नांवाने एक फेनक द्रव्य असून, त्याची स्नेहयावर थोडीशी पचनक्रिया घडते. ras' अन्नावर होणारी क्रिया:--अन्न जठरांतून<noinclude></noinclude> 8rr3hy6fecmoakzcbpb4x0ii3vfljfg 104 112593 238252 2026-10-30T07:59:46Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "(३८) आमरसाच्या रूपाने आंतडयांत आल्यावर आंत्रपिंडांतून आंत्ररस, यकृतामधून पित्तरस, आणि स्वादुपिंडांतून स्वादुरस, स्रवतात. ये स्वादुरमः - टायलिनचे कार्य न होतां जें मंडद्रव्य आंत..." 238252 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>(३८) आमरसाच्या रूपाने आंतडयांत आल्यावर आंत्रपिंडांतून आंत्ररस, यकृतामधून पित्तरस, आणि स्वादुपिंडांतून स्वादुरस, स्रवतात. ये स्वादुरमः - टायलिनचे कार्य न होतां जें मंडद्रव्य आंतडयांत अॅमिसिन पचनकार्य घडून त्याची दुहेरी साखर ना जठरांतील पेप्सिनच्या तडाक्यांतून सुटलेल्या नबिल द्रव्या- वर ट्रिपचाडून त्याने पेप्टोन बनते व कांहीं पेण्टोनचे यापुढेहि रूपांतर होऊन, त्याची अॅमिनो अॅसिडे बनतात. लायपेस ह्या फेनकद्रव्याचे स्नेहावर पचनकार्य पडते -- पिचर:- पित्तरस हा वास्तविक पाचक रस नव्हे, कारण स्यांत कोणतीह फेनकद्रव्य नसते; परंतु स्वादुरसांतील लायपेसला पित्तरस स्नेहाच्या पचनक्रियेमध्ये मदत करतो. तसेच, स्नेहाच्या अभिशोषणाची क्रिया पित्तरसामुळे जलदीने होते. आंत्रासः -- आंत्ररसांत चार फेनकद्रव्ये असतात. त्या पैकीं एरप्सिनचे पेप्टोनवर कार्य होऊन त्याची अॅमिनो अॅसिडें बनतात. आंत्ररसांत दुसरी तीन फेनकद्रव्ये असतात; त्यांचे दुहेरी साखरेवर पचनकार्य होऊन, त्याची एकेरी साखर बनते. जठरांतून लहान आतड्यांत आलेल्या आमरसावर स्वादु- रस, पित्तरस, आणि आंत्ररस, या तीन पाचकरसांची क्रिया होऊन, पचनक्रिया पूर्ण दशेला पोहोंचते.<noinclude></noinclude> bo15xdxjt7nq2dzkalr2sfxvk2ny8ko 104 112594 238253 2026-10-30T08:00:24Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ३९ ) निरनिराळ्या अन्नद्रव्यांवर पचनकार्य कसे घडते हे थोड- क्यांत खाली दिले आहे:.. ( १ ) लाळेतील टायलिन, स्वादुरसांतील अॅमिलाप्सिन, आणि आंत्ररसांतील तीन फेनक द्रये यांची कर्बोदित या..." 238253 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ३९ ) निरनिराळ्या अन्नद्रव्यांवर पचनकार्य कसे घडते हे थोड- क्यांत खाली दिले आहे:.. ( १ ) लाळेतील टायलिन, स्वादुरसांतील अॅमिलाप्सिन, आणि आंत्ररसांतील तीन फेनक द्रये यांची कर्बोदित यावर क्रिया होऊन, शेवटीं त्या कर्बोदित द्रव्याचे एकेरी साखरेत रूपांतर होते. (२) जठररसातील पेप्सिन, स्वादुरमांतील ट्रिप्सिन व आंत्ररमांतील ट्रिप्सिन यांची नत्रिलवर किया होऊन शेवटीं त्या aftarai मुख्यत: अॅमिनो अॅसिडे बनतात. (३) पित्तरसाच्या मदतीने, स्वादुरसांतील लायपेसची नेहावर क्रिया होऊन शेवटी त्या स्नेहद्रव्याची ग्लिसरिन आणि फॅटि ॲसिर्डे बनतात. पाणी व खनिज द्रव्ये यांच्यावर पचनक्रिया घडण्याची जरूरी नमते. त्यांचे रूपांतर झाल्याशिवाय त्यांचे शोषण होते.<noinclude></noinclude> 1bhn2l4r8eic8cn3wydpwrnjkf6mhar 104 112595 238254 2026-10-30T08:01:01Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ४० ) प्रकरण ७ वें . रक्त आणि त्याचे अभिसरण. पचन झालेल्या अन्नाचे रक्ताकडून शोषण होऊन, रक्त है अन्न शरीरांतील निरनिराळ्या कोशांना पुरविते. तेव्हां शोषणाची क्रिया कशी पडते हैं सांग..." 238254 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ४० ) प्रकरण ७ वें . रक्त आणि त्याचे अभिसरण. पचन झालेल्या अन्नाचे रक्ताकडून शोषण होऊन, रक्त है अन्न शरीरांतील निरनिराळ्या कोशांना पुरविते. तेव्हां शोषणाची क्रिया कशी पडते हैं सांगण्यापूर्वी आपण रक्त आणि त्यांचे अमिसर या प्रथम विचार करूं रक्त कार्य शरीराच्या मोठ्या आणि अतिसूक्ष्म विभागांतूनहि रक्त सतत फिरत असते. रक्ताने कार्य योडक्यांत सांगावयाचे म्हटले म्हणजे, रक्त है एक वाहक ( म्ह. शरीरांतील उपयोगी व निरुपयोगी वाहून नेण्याचे काम करणारे ) आहे. अन्नमार्गातून पचलेले अन्न आणि पाणी शोधून घेऊन, तीं शरीरांतील सर्व कोशांना मिळावीत म्हणून त्यांचेकडे वाहून नेणे, हे एक रक्ताचे काम होय. फुप्फुसांमध्ये हवेतील प्राणवायु शोषून घेऊन तो शरीरांतील सर्व कोशांना पुरविण्यासाठी त्यांचे क 'वाहून नेणे, हे रक्ताचे दुसरे काम होय. अन्न, पाणी, आणि प्राणवायु हीं रक्ताकडून कोशांना पुरविलीं गेल्यानंतर कोशांमध्ये त्या पदार्थावर क्रिया घडल्यामुळे उत्पन्न झालेले निरुपयोगी पदार्थ हे मलोत्सर्गक इंद्रियांकडे वाहून नेणे हें रक्ताचे तिसरे काम होय. कोशांत अन्नावर दहनक्रिया होऊन, उष्णता उत्पन्न<noinclude></noinclude> m9zjsju61dwjboq5enbye07f6rtui8b 104 112596 238255 2026-10-30T08:01:31Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ४१ ) होते. शरीरांतील यकृत्, स्नायू वगैरे आंतील भागांत फाजील उष्णता असते. त्वचेमधून उष्णता बाहेर जात असल्या कारणाने, शरीराच्या बाहेरच्या भागांचे कोश आंतील भागांतील कोशांपेक्षा क..." 238255 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ४१ ) होते. शरीरांतील यकृत्, स्नायू वगैरे आंतील भागांत फाजील उष्णता असते. त्वचेमधून उष्णता बाहेर जात असल्या कारणाने, शरीराच्या बाहेरच्या भागांचे कोश आंतील भागांतील कोशांपेक्षा कमी उष्ण असतात. म्हणून शरीराच्या सर्व भागांची उष्णता एकसारखी राहण्यासाठीं, या कमी उष्ण असलेल्या कोशांकडे उष्णता वाहून नेणे, हे रक्ताचे चार्थे काम होय. रक्ताची घटना :- शरीराच्या वजनाचा सुमारे एक एकी- णीसांश भाग रक्ताचा आहे. रक्ताचा एक थेंब घेऊन, तो जर आपण एकाद्या सूक्ष्मदर्शक यंत्रांतून पाहिला तर त्यांत रक्तरस नांवाचा एक द्रवरूप पदार्थ असून, त्यांत तांबडे आणि पांढर रक्तगोक तरंगत आहेत, असे दिसून येईल. साधारणतः टांचणीच्या डोक्या एवढ्या रकाच्या क्षेत्रांत सुमारे ५० लाख तांबडे रक्तगोलक आणि १० हजार पांढरे रक्तगोलक असतात. याप्रमाणे, दर ५०० तांड्या रक्तगोलकांम १ पांढरा रक्तगोलक, असे प्रमाण पडते. रक्तरस:- रक्तरसांत पुष्कळसा पाण्याचा भाग असतो. रक्ताकडून शोषण झालेलें, पचन झालेले अन्न रक्तरसांत विर- घळलेले असते. अन्न आणि निरुपयोगी पदार्थ वाहून नेणें, व रक्तगोलक तरंगवून नेणे, ही रक्तरसाचीं कामें होत. तांबडे रक्तगोलकः -- सूक्ष्मदर्शक यंत्रामधून पाहिले असतो, हे तांबडे रक्तगोलक रुपयासारखे गोल दिसतात. त्यांचा<noinclude></noinclude> gt1207hgtpw9ykfu4vjj5urfjzsio5r 104 112597 238256 2026-10-30T08:01:57Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ४२ ) समुदाय रुपयांच्या चळथीप्रमाणे दिसतो. हे रक्तगोलक तांबडे असल्याने रक्ताचा रंग तांबडा दिसतो. तांबडे रक्तगोलक प्राण- वायु वाहून नेण्याचे काम करतात; आणि ते रक्तरसाप्रमाणे कर्ब..." 238256 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ४२ ) समुदाय रुपयांच्या चळथीप्रमाणे दिसतो. हे रक्तगोलक तांबडे असल्याने रक्ताचा रंग तांबडा दिसतो. तांबडे रक्तगोलक प्राण- वायु वाहून नेण्याचे काम करतात; आणि ते रक्तरसाप्रमाणे कर्बवायु हैं निरुपयोगी द्रव्य वाहून नेण्याचेहि काम करतात; या तांबड्या रक्तगोलकांत रक्तरंजक द्रव्य असते; त्या द्रव्यामुळे रक्ताला तांबडा रंग आलेला असतो. या द्रव्यामुळेच तांबड्या रक्तगोलकांना प्राणवायु वाहून नेण्याची शक्ति आलेली असते. प्राणवायुयुक्त असे रक्त लाल भडक दिसते. प्राणवायूच्या अभाव रक्त निळसर दिसतें. पांढरे रक्तगालक :- पांढरे रक्तगोलक आपला आकार बदलू शकतात. स्नायूंच्या कोशांखेरीज हालचाल करण्याची शक्ति असलेले फक्त हेच कोश होत. पांढरे रक्तगोलक है। शरीरांत गेलेल्या विजातीय द्रव्यांचा अथवा रोगजंतूंचा नाश करण्याचे काम करतात. रक्ताभिसरणः- रक्ताचे कार्य आणि त्याची घटना या बाबी आपल्या प्रस्तुत विषयाला उपयुक्त असल्यामुळे त्यांचा आपण विशेष विचार केला; आतां रक्ताचा प्रवाह शरीरांतून सतत कसा वहात असतो, व त्या प्रवाहाला गति कशी मिळते ह्याचा आपण थोडक्यांत विचार करूं, रक्त हें हृदय आणि रक्तवाहिन्या यांमध्ये असतें. रक्तवाहिन्या तीन तीन प्रकारच्या आहेत. धमन्या, शिरा व केशवाहिन्या ज्या रक्तवाहिन्यांतून, रक्त हृदयांतून<noinclude></noinclude> 0bxv0d0wr7g5yiv4qxyap5718ufehz8 104 112598 238257 2026-10-30T08:02:26Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ रिकामे पान बनविले 238257 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude><noinclude></noinclude> 6ihlhzkbmyd078n7ht5qjoain40hde3 104 112599 238258 2026-10-30T08:02:47Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "छायामा [क्तः खाली वाहवारी गृह फुफुसात शिरा सवें ए तिला उमा क फफुस डी जयसिद्धा रक्तव बाविणारी वृदतशीर यकृतातील सा दादी अ या शिरा यति गा शरिरीक रुधिराभिसरणारी कृतांतील ) शिराधमन्या..." 238258 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>छायामा [क्तः खाली वाहवारी गृह फुफुसात शिरा सवें ए तिला उमा क फफुस डी जयसिद्धा रक्तव बाविणारी वृदतशीर यकृतातील सा दादी अ या शिरा यति गा शरिरीक रुधिराभिसरणारी कृतांतील ) शिराधमन्या. नाव्या = केशवाहिन्या नसा (लाल ) = धमन्या नसा (जांभळ्या) = अधराशय, (येणेप्रमाणे वरील चित्रांत शब्दयोजना समजावी ) याद<noinclude></noinclude> mkh3qn0vkr7gfww3grl9ce00yfsqbfh 104 112600 238259 2026-10-30T08:03:06Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ४३ ) शरीराच्या निरनिराळ्या भागांकडे तें भागांकडे जाते त्यांस धमन्या असे म्हणतात. शरीरांतील निरनिराळ्या भागांतून रक्त ज्या रक्त- वाहिन्यांवाटे हृदयांत परत येते त्यांस शिरा असे..." 238259 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ४३ ) शरीराच्या निरनिराळ्या भागांकडे तें भागांकडे जाते त्यांस धमन्या असे म्हणतात. शरीरांतील निरनिराळ्या भागांतून रक्त ज्या रक्त- वाहिन्यांवाटे हृदयांत परत येते त्यांस शिरा असें म्हणतात. धमन्यांमधून ज्या अतिसूक्ष्म रक्तवाहिन्यांच्या वाटे रक्त शिरांत जाते, त्यांस केशवाहिन्या असे म्हणतात. हृदय हे सर्व शरीरांतून रक्त फिरविण्याचे काम करते; हृदय है स्नायूंचे बनलेले असून, पाण्याच्या पंपाप्रमाणे काम करते. त्यामुळे रक्त सर्व शरीरभर रक्तवाहिन्यांतून फिरविले जाते. हृदयाचे चार खण असतात; वरच्या दोन्ही खणांस ऊर्ध्वाशय, व खालच्या दोन्ही खणांस अधराशय असे म्हणतात. उजव्या बाजूचे दोन खण, व डाव्या बाजूचे दोन खण यांमध्ये स्नायूंचा एक पडदा असतो. उजव्या बाजूच्या वरच्या खालच्या खणांमधील पडद्यांत, त्याचप्रमाणे डाव्या बाजूच्या वरच्या खालच्या खणांमधील पडद्यांत, एकेक उघडझांक होणारे दार असतें. डाया अधराशयापासून सुरुवात करून रक्ताचा मार्ग खालीं दिल्याप्रमाणे आहे, असें आकृतीवरून दिसून येईल:- डाव्या अधराशयामधून शुद्ध रक्त मोठ्या धमनींत जातें. मोठ्या धमनीच्या शाखा उपशाखांमधून रक्त केशवाहि- न्यांत जाते. केशवाहिन्यांतून अशुद्ध झालेले रक्त शिरांच्या उपशाखा व शाखांमधून शिरांमध्यें जातें.<noinclude></noinclude> sini5fogylqnk0klss72w39sb5rp7jc 104 112601 238260 2026-10-30T08:03:32Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "जाते. ( ४४ ) शिरांतून रक्त उजव्या ऊर्ध्वाशयांत येते. उजव्या ऊर्ध्वाशयांतून रक्त उजव्या अधराशयांत येतें. उजव्या अधराशयांतून रक्त एका धमनीवाटे फुप्फुसांत फुप्फुमांतून रक्त शुद्ध..." 238260 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>जाते. ( ४४ ) शिरांतून रक्त उजव्या ऊर्ध्वाशयांत येते. उजव्या ऊर्ध्वाशयांतून रक्त उजव्या अधराशयांत येतें. उजव्या अधराशयांतून रक्त एका धमनीवाटे फुप्फुसांत फुप्फुमांतून रक्त शुद्ध होऊन, शिरांच्या वाटे डाव्या उर्जा- शयांत येते. डाया ऊर्जाशयांतून रक्त डाच्या अवयांत येते. अभिसरणामध्ये रक्त केव्हांहि रक्त वाहिन्यांच्या बाहेर जात नाहीं; ते हृदयांतून धमन्यांत; धमन्यांतून, केशवाहिन्यामार्फत, शिरांत शिरांतून परत हृदयांत याप्रमाणे एकसारखे बहान असते. लसिकाः केशवाहिन्यांच्या पातळ पडद्यांतून, रक्तरस बाहेर झिरपतो, आणि कोशांसभोवती असतो. या झिरपून आलेल्या रक्तरसाला लसिका अशी संज्ञा आहे. शरीरांतील सर्व कोशासभोवती ही लसिका पसरलेली असते; आणि कोशांकोशां nate लहानशा रिकाम्या जागाहि या रसाने भरलेल्या असतात. रक्तांतून अन्न व प्राणवायु घेऊन तीं कोशांना देणें, आणि कोशांतून निरुपयोगी पदार्थ घेऊन रक्ताला देणे, हें लसिकेन कार्य होय. रक्तगोलकांशिवाय ( रक्तगोलक हे कोशच आ हेत ) शरीराचे सर्व कोश केशवाहिन्यांच्या बाहेर असतात. अन्न व प्राणवायु केशवाहिन्यांतून बाहेर आल्याशिवाय तीं कोशांना<noinclude></noinclude> l97cce3ko0x8qwvwyssr3s9vrsbuxcf 104 112602 238261 2026-10-30T08:03:59Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ४५ ) मिळू शकणार नाहींत. तेव्हां अन्न व प्राणवायु केशवाहिन्यांतून झिरपून लसिकेत प्रवेश करतात; नंतर तीं लसिकेकडून कोशांना दिल्ली जातात. त्याचप्रमाणे कोशांतील निरुपयोगी पदार्थ क..." 238261 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ४५ ) मिळू शकणार नाहींत. तेव्हां अन्न व प्राणवायु केशवाहिन्यांतून झिरपून लसिकेत प्रवेश करतात; नंतर तीं लसिकेकडून कोशांना दिल्ली जातात. त्याचप्रमाणे कोशांतील निरुपयोगी पदार्थ कोशां- तून लसिकेत व लसिकेतून केशवाहिन्यांच्या रक्तांत येऊन मिळतात. केशवाहिन्यांत रक्त आल्यानंतरच ही देवघेव होउं शकते; कारण केशवाहिन्यांचे पडदे अतिशय पातळ असतात. धमन्या व शिरा यांचे पडदे जाड असल्यामुळे, त्यांत रक्त असतांना हे कार्य होऊं शकत नाहीं - लसिकाभिसरणः केशवाहिन्यांतून रक्तरस सतत झिर- पत असतो. त्यास लसिका असे म्हणतात, हे मार्गे मांगितलेच आहे. शरीराच्या कोशांमध्ये सूक्ष्म लमिकावाहिन्यांचे दाट जाळे परले आहे. या सूक्ष्म सिकावाहिन्या एकत्र होऊन, मोठ्या लसिकावाहिन्या होतात. लसिका, सूक्ष्म लसिका वाहिन्यांतून जाऊन ती मोठ्या लसिकावाहिन्यांमध्ये जाते. नंतर लसिका या मोठ्या लसिका वाहिन्यांमधून डाव्या उजव्या खांद्यांमध्ये असणाऱ्या शिरा मील रक्तांत जाऊन मिळते. लहान आतड्यामधील लसिका- वाहिन्यांना पचन झालेल्या स्नेहद्रव्याचे शोषण करण्याचे आणखी दुसरे एक कार्य करावे लागते. हे कार्य कसे होते हे पुढील प्रक- रणांत सांगण्यांत येईल.<noinclude></noinclude> hnaygtybew6ds7xnxlnrlyikjekp1hw 104 112603 238262 2026-10-30T08:04:20Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ४६ ) प्रकरण ८ वें. पचन झालेल्या अन्नद्रव्यांचे अभिशोषण. अन्नमार्गातील निरनिराळ्या फेनकद्रव्यांची निरनिराळ्या अद्रव्यांवर क्रिया घडून त्या अन्नद्रव्यांचे शोषण होण्यास योग्य..." 238262 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ४६ ) प्रकरण ८ वें. पचन झालेल्या अन्नद्रव्यांचे अभिशोषण. अन्नमार्गातील निरनिराळ्या फेनकद्रव्यांची निरनिराळ्या अद्रव्यांवर क्रिया घडून त्या अन्नद्रव्यांचे शोषण होण्यास योग्य अशा पदार्थात रूपांतर होत असते. ते पदार्थ, पेप्टोन व अॅमिनो ॲसिडें, ग्लिसरिन व फॅट अॅमिडे, आणि एकेरी साखर हे होत. पेप्टोन व अॅमिनो असिडें, आणि एकेरी साखर हीं आंत्रवत असलेल्या केशवाहिन्यांकडून शोषली जातात. जठर, आतडी, आणि स्वादुपिंड यांच्यांतील केशवाहिन्यां- तून जाणारें रक्त एका शिरेवायें यकृतामध्ये शिरते. यकृतामध्ये असलेल्या केशवाहिन्यांत ने पुन्ह: पसरतें. तेथून ते यकृताच्या दुसऱ्या बाजूस असलेल्या दुसऱ्या एका शिरेंत जाऊन मोठ्या शिरेत शिरते. तेथून ते हृदयांत जाते. याप्रमाणे, आंत्रलवांतील केशवाहिन्यांकडून शोषली गेलेली अन्नद्रव्यें- पेप्टोन व अॅमिनो ॲसिडे आणि एकेरी साखर यकृतामधून जाऊन, हृदयाकडे जातात. पचन झालेल्या नत्रिल व कर्बोदित द्रव्यांप्रमाणे स्नेहद्रव्य आंत्र लवांतील केशवाहिन्यांकडून शोषले जात नाहीं. भिन्न मार्गाने जाऊन रक्ताला मिळते. ग्लिसरिन व फॅटि ॲसिडें हीं आंत्र लवांतील सूक्ष्म लसिकावाहिन्यांकडून शोषली जाऊन<noinclude></noinclude> qczctw5xzfyal7kta16vsvxh8bwq3z2 104 112604 238263 2026-10-30T08:04:40Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ४७ ) मोठ्या लसिकावाहिनींत जातात. ही मोठी लसिकावाहिनी ( उरोनलिका) मानेजवळ असलेल्या एका रक्ताच्या शिरेला जाऊन मिळते; अशा रीतीनें स्नेहद्रव्य रक्तांत मिसळते. पाणी व खनिजद्रव्ये या..." 238263 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ४७ ) मोठ्या लसिकावाहिनींत जातात. ही मोठी लसिकावाहिनी ( उरोनलिका) मानेजवळ असलेल्या एका रक्ताच्या शिरेला जाऊन मिळते; अशा रीतीनें स्नेहद्रव्य रक्तांत मिसळते. पाणी व खनिजद्रव्ये यांचे रूपांतर न होतां तीं केशवाहिन्या- कडून शोपली जातात. याप्रमाणे अभिशोषणाची क्रिया मुख्यतः लहान आतड्यांत होते. तरी पण, जठरांत पेन्टोन आणि माम्वर यांचे थोडेसे शोषण होते. प्रकरण ९ वें. - अन्नाचे परिणयन. पचन झाल्यानंतर, अन्नाच्या ज्या घडामोडीमुळे अन्नाचा शरीराला प्रत्यक्ष उपयोग होतो, व निरुपयोगी भागाचा त्याग केला जातो त्या सर्व घडामोडीस परिणयन अशी संज्ञा देतां येईल. पचन झालेलीं अन्नद्रव्ये आंतड्यांमधून, हृदयाकडे जाणाऱ्या रक्तप्रवाहाला मिळतात. हें रक्त हृदयाच्या उजव्या बाजू- कडे जाऊन, नंतर ते फुप्फुसांकडे पाठविले जाते. तेथून ते प्राण- वायु घेऊन, डाव्या बाजूकडे येते. नंतर हे अन्न व प्राणवायु- युक्त रक्त शरीराच्या सर्व भागांकडे पाठविले जाते; आणि<noinclude></noinclude> ozdtgbvi6bppamh20ptydd2e20lktdz 104 112605 238264 2026-10-30T08:06:27Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ४८ ) लसिकेमार्फत अन्न व प्राणवायु हीं कोशांना दिली जातात. है सर्व मार्गे सांगण्यांत आलेच आहे. कोशांमध्ये नेहमी घडामोड होत असते. कोशांतील जीव- नरसाचा सारखा हास होत असतो. ही सतत होणा..." 238264 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ४८ ) लसिकेमार्फत अन्न व प्राणवायु हीं कोशांना दिली जातात. है सर्व मार्गे सांगण्यांत आलेच आहे. कोशांमध्ये नेहमी घडामोड होत असते. कोशांतील जीव- नरसाचा सारखा हास होत असतो. ही सतत होणारी झीज भरून काढण्याकरित, व शरीराच्या वाढीसाठी नवीन कोश तयार करण्याकरितां कोशांना नविलद्रव्यानी जरूरी असते. कारण, जीवनरसाचा नत्र हा मुख्य वटक आहे. रक्तगत अन्नद्रव्यांमधून होश नत्रिय घेतात; आणि अशा रीतीनें शरीराची झीज भरून नित्याची वाढ होते. नत्राचे पचन होऊन त्यापासून बनलेली निरनिराळी अॅमिनो अॅसिडे रक्तांत मिसळलेली असतात. अस्थि, मांस, गैर निरनिराळे कोशममुदाय ( म्ह. धातु हे त्यांना जरूर ती अॅमिनो अॅसिडे घेऊन, तांच्या संयोगापासून नत्रिल बन वितात. थोडक्यात सांगावयाचे म्हणजे, रक्तांतून निरनिराळी अॅमिनो अॅसिडें घेऊन शरीराचे निरनिराळे धातु आपापली नत्रिले बनवितात. याप्रमाणे अॅमिनो अॅसिडे इमारतीच्या दगडांप्रमाणे असून त्यांच्या पुनर्रचनेपासून शरीराचे धातु आपापली नत्रिले बनवितात. शरीराचें नविल बनविण्याकरितां जीं अमिनो अॅसिडे लागतात, त्यांपैकीं कांहीं नसल्याने कित्येक नत्रिले हलक्या दर्जाची समजली जातात कित्येक नत्रिलामध्ये तीं असल्याने तीं<noinclude></noinclude> 68ywaojbae5djauk94dkb7vs5ss3opa 104 112606 238265 2026-10-30T08:06:50Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ४९ ) भारी समजले जातात. अशा प्रकार नत्रिलाचे मुख्य तीन वर्ग केलेले आहेत. ( १ ) पहिल्या प्रकारची नत्रिले शरीराची झीज- भरून काढून त्याची वाट करूं शकतात. (२) दुसऱ्या प्रका- रवीं त्रिले शरी..." 238265 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ४९ ) भारी समजले जातात. अशा प्रकार नत्रिलाचे मुख्य तीन वर्ग केलेले आहेत. ( १ ) पहिल्या प्रकारची नत्रिले शरीराची झीज- भरून काढून त्याची वाट करूं शकतात. (२) दुसऱ्या प्रका- रवीं त्रिले शरीराची फक्त बीज भरून काढूं शकतात; पण त्याची वाट करूं शकत नाहींत. (३) तिसन्या प्रकारची नत्र या दोन्ही कामी निरुपयोगी असतात. शरीराचे नविल बनल्यानंतर जी अॅमिनो अमिडे शिल्लक हतात, ती रक्तामध्ये फिरत असतात. रक्त जेव्हां यकृतामधून जातें, तेव्हां या अॅमिनो अॅसिडांवर यकृताच्या कोशांची क्रिया होऊन, तीं भंग पावतात. ही भंग पावण्याची क्रिया शरीराच्या इतर धातूंमध्येहि होत असते. याप्रमाणे अॅमिनो अॅसिडें भंग पासून, त्यांपासून दोन पदार्थ तयार होतात. एका पदार्थात नत्र मूलतत्व असते; तो पदार्थ यूरिआ हा होय. तो शरीराला निरुपयोगी व अपायकारक असल्याने टकला जातो. दुसऱ्या पदार्थात नत्र है पदार्थ एकेरी साखर हा होय. ही साखर उष्णता देते. - मूत्रद्वारे शरीराबाहेर मूलतत्व नसते. तो शरीराला कार्यशक्ति दहनक्रियाः – शरीराला कार्यशक्ति व उष्णता देणे, हे अन्नाचे दुसरे कार्य आहे. हें कार्य, एकेरी साखर व स्नेह- करतात. रक्तांत असलेली एकेरी साखर, स्नेह द्रव्य, आणि प्राणवायु हीं कोशांना मिळाल्यानंतर कोशांकडून या दोन 4<noinclude></noinclude> dht8wwgtw0pcwub2lsd4udyzhx5dqau 104 112607 238266 2026-10-30T08:07:14Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "(१०) अन्नद्रव्यांचे प्राणवायूशी संयोगीकरण केले जाते. हें संयोगी- करण होणे म्हणजे, अन्नाची दहनक्रिया होय. या दहनक्रिये- मध्ये अन्नाचे अणु भंग पावतात. आणि त्यांच्या परमाणूंचा अन्न..." 238266 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>(१०) अन्नद्रव्यांचे प्राणवायूशी संयोगीकरण केले जाते. हें संयोगी- करण होणे म्हणजे, अन्नाची दहनक्रिया होय. या दहनक्रिये- मध्ये अन्नाचे अणु भंग पावतात. आणि त्यांच्या परमाणूंचा अन्न प्राणवायु प्राणवायूच्या परमाणूंशी संयोग होतो म्हणजे अन्नाचे अणु नाहींसे हो- ऊन नवीन प्रकारचे अणु व तयार होतात. अशा- पाणी रीतीनें या संयोगीकरणा- यूरिक अॅसिड बगैर पदार्थ. मुळे अन्नद्रव्यें नाहींशीं होऊन, त्यांपासून दुसरे नवीन पदार्थ बनतात. हे नवीन पदार्थ म्हटले म्ह- आ. ८ णजे, शरीरांत उत्पन्न झालेले त्याज्य पदार्थ होत. एकेरी साखर आणि कोश रक्तांमधून अन्न व प्राणवायु घेतात; आणि त्यांच्या संयोगीकरणापासून उत्पन्न झालेले निरुपयोगी पदार्थ——–कर्ववायु, पाणी, युरिक असिड वगेरे टांकले जातात. स्नेहद्रव्य यांच्या दहन क्रियेमुळे उत्पन्न होणारे त्याज्य पदार्थ, कर्बवायु व पाणी हे होत. एकेरी साखर आणि स्नेहद्रव्य यांच्यां तील कर्बाचा प्राणवायूशी संयोग होऊन कर्बवायु बनतो; आणि त्यांच्यांतील उदनाचा प्राणवायूशी संयोग होऊन, पाणी बनते. शिवाय नत्रिल द्रव्याच्या फेरफारामुळे, आणि कोशांतील जीवन-<noinclude></noinclude> hwbpm45v2jy1e2r2ifyoqgxh0eugmh4 104 112608 238267 2026-10-30T08:07:35Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ५१ ) रसाच्या घडामोडीमुळे यूरिआ, यूरिक अॅसिड वगैरे त्याज्य पदार्थ उत्पन्न होतात. हे सर्व त्याज्य पदार्थ शरीराला निरुपयोगी अस- तात; इतकेच नव्हे तर ते शरीराला अपायकारकहिं असतात. म्ह..." 238267 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ५१ ) रसाच्या घडामोडीमुळे यूरिआ, यूरिक अॅसिड वगैरे त्याज्य पदार्थ उत्पन्न होतात. हे सर्व त्याज्य पदार्थ शरीराला निरुपयोगी अस- तात; इतकेच नव्हे तर ते शरीराला अपायकारकहिं असतात. म्हणून ते फुल्फु आणि मूत्रपिंड यांच्या हारे शरीराबाहेर टांकले जातात. याप्रमाणे कोलांना मिळालेल्या अन्नाचा प्राणवायूशी संयोग होऊन शरीरांत त्याज्य पदार्थ बनतात. या सर्व वडामोडीमुळे अन्नांतील बीजरूप शक्ति मोकळी होऊन, तिचा शरीराची उष्णता कायम ठेवण्याकडे आणि शरीराची सर्व ऐच्छिक व अनैच्छिक कामे करण्याकडे उपयोग केला जातो. शरीराने नविल बनल्यानंतर अवशिष्ट राहिलेल्या अॅमिनो ॲसिडांची एकेरी साखर कशी होते, हे मार्गे सांगण्यांत आले आहे. कर्बोदिताचे पचन होऊन, त्याचे एकेरी साखरेच्या रूपांत रक्ताकडून अभिशोपण आल्यानंतर ते रक्त यकृतामधून ज- तांना, यकृतामध्ये पुष्कळशी साखर टायकोजिनच्या रूपाने सांट- विली जाते ग्लायकोजन हे मंडव्य आहे. त्यास प्राणिन मंड असे म्हणतां येईल. रक्त प्रवाहांत साखरेचे प्रमाण फारच थोडे असून, त्यांत फारसा बदल होत नाहीं. आणि जशीजशी या साखरेवर दहन क्रिया होऊन तिचा शरीराकडून उपयोग केला जातो, तसेतसे सांठविलेल्या ग्लायकोजिनचे पुन्हः एकेरी साख- ति रूपांतर होऊन ती रक्ताला मिळते. कर्बोदित द्रव्यापासून<noinclude></noinclude> iv0rz1umvxkr2k9hw42j0pkq294qndt 104 112609 238268 2026-10-30T08:07:57Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १२ ) बनलेली साखर शरीराच्या जरुरीपेक्षां जास्त असेल तर ति स्नेहामध्ये रूपांतर होतें. शरीराच्या जरुरीपेक्षा जास्त असलेले स्नेह, स्नेहाच्याच रूपाने शरीरांत सांठविले जाते. आंतडीं..." 238268 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १२ ) बनलेली साखर शरीराच्या जरुरीपेक्षां जास्त असेल तर ति स्नेहामध्ये रूपांतर होतें. शरीराच्या जरुरीपेक्षा जास्त असलेले स्नेह, स्नेहाच्याच रूपाने शरीरांत सांठविले जाते. आंतडीं, मूत्रपिंड वगेरे शरीरां- तीe rararanian स्नेहाचे थर असतात. स्नेहवत्र्य स्नायू- मध्ये असते, त्याचप्रमाणे त्वचेच्या खालींहि त्याचे थर अस- तात. शरीरांत अन्नाचा स्नेहाचा रूपाने असलेला सांठा आप- म आजारी स्थितीत व उपासमारीच्या वेळी उपयोगी पडतो. साधारणतः शरीराचा शेकडा ६४ भाग पाणी, १६ भाग नत्रिल, १९४ भाग चरबी, १ भाग खनिज पदार्थ, आणि १ भाग कर्षोदित हीं असतात. प्रकरण १० वें. ++SI शरीरांतील त्याज्य पदार्थांची व्यवस्था. शरीरांत अन्न गेल्यावर त्याच्या कांहीं भागाचा शरीराची झीज भरून काढण्याकडे व त्याची वृद्धि करण्याकडे कसा उप- योग होतो; तसेच, अन्नांतील कांहीं भागांतील बीजरूप शक्तीचा शरीराचे उष्णतामान कायम ठेवण्याकडे व शरीराला कार्यशक्ति देण्याकडे कसा उपयोग केला जातो, हे मागे सांगितलेच आहे. शरीरांत होणाऱ्या या सर्व क्रियांमुळे कर्बवायु, पाणी,<noinclude></noinclude> 0usgezi62jwz3el2dtmm6u1xinfoh2o 104 112610 238269 2026-10-30T08:08:23Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ५३ ) यूरिआ, यूरिक अॅसिड वगैरे त्याज्य पदार्थ उत्पन्न होतात. हे सर्व त्याज्य पदार्थ शरीराला निरुपयोगी व अपायकारक असल्याने त्यांचा फुप्फुमें, मूत्रपिंड, त्वचा व आंतडीं यांजकडून उ..." 238269 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ५३ ) यूरिआ, यूरिक अॅसिड वगैरे त्याज्य पदार्थ उत्पन्न होतात. हे सर्व त्याज्य पदार्थ शरीराला निरुपयोगी व अपायकारक असल्याने त्यांचा फुप्फुमें, मूत्रपिंड, त्वचा व आंतडीं यांजकडून उत्सर्ग केला जातो. फुप्फुस :- वासरूपाने घेतलेल्या होतील प्राणामुळे नाकाची 200 जीभ घसा कंठनाला घसा ऊंटनाल श्रासनळी- कमंत्री पृधवंशाची था. ९ अन्नांतील कर्बाच्या होणान्या दहनक्रियेमुळे, कर्बवायू तयार होतो. प्राणवायु शरीरांत घेण्याचे व वायु बाहेर टाकण्याचे काम फुप्फुसांचे असतं. आरण नाकावाटे जी हवा घेतों ती श्वासनळींत जाते. ही श्वासनळी अन्ननळीच्या पुढे असते. श्वासनळीच्या पुढे दोन शाखा होऊन एक शाखा उजव्या<noinclude></noinclude> bt3nvkcuyxplot9iz00kqkenu52l83a 104 112611 238270 2026-10-30T08:08:53Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ५४ ) फुप्फुसांत व दुसरी डाव्या फुप्फुसांत जाते. नंतर या शाखांच्या लहान लहान उपशाखा होत जाऊन त्यांचे जाळे फुप्फुसांत सर्वत्र पसरते. शेवटी झालेल्या उपशाखा अतिसूक्ष्म अस- तात. या शा..." 238270 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ५४ ) फुप्फुसांत व दुसरी डाव्या फुप्फुसांत जाते. नंतर या शाखांच्या लहान लहान उपशाखा होत जाऊन त्यांचे जाळे फुप्फुसांत सर्वत्र पसरते. शेवटी झालेल्या उपशाखा अतिसूक्ष्म अस- तात. या शाखा उपशाखांना वायुवाहिन्या असें नांव आहे. दरेक अतिसूक्ष्म अशी उपशाखा टोकाशीं पसरून तेथे एक आ. १० १ श्रासनळी २-३ वायुवाहिन्या ४ वायूच्या पिशव्या. पिशवीच बनते. या पिशव्यांना वायूच्या पिशव्या म्हणतात. या पिशव्या असंख्य असून, त्या सूक्ष्मदर्शक यंत्राच्या साहाय्या- च दिसू शकतात. या पिशव्यांचे अंग अतिशय पातळ असून, त्यांच्यामधून अतिसूक्ष्म अशा केशवाहिन्या पसरलेल्या असतात.<noinclude></noinclude> c3p9moh05djm0kh87y094ta2dvb8aeu 104 112612 238271 2026-10-30T08:09:16Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "(१५) कोशांतील दहनक्रियेमुळे उत्पन्न झालेला कर्बवायु लसिकेच्या मार्फत केशवाहिन्यांच्या रक्तांत येऊन मिसळतो. अशा रीतीनें अशुद्ध झालेले रक्त शिरांच्यावाटे येऊन हृदयाच्या उजव्य..." 238271 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>(१५) कोशांतील दहनक्रियेमुळे उत्पन्न झालेला कर्बवायु लसिकेच्या मार्फत केशवाहिन्यांच्या रक्तांत येऊन मिसळतो. अशा रीतीनें अशुद्ध झालेले रक्त शिरांच्यावाटे येऊन हृदयाच्या उजव्या भागांत येते. तेथून ते फुप्फुसांत येते. हें अशुद्ध रक्त फुप्फुसांतील केशवाहिन्यांत जाते. फुप्फुसांतील केशवाहिन्यामध्य एक प्रकारची देवघेव सुरू होते केशवाहिन्यांतील रक्त, व सरूपाने घेतलेल्या हवेंतील प्राणवायु, वायूच्या पिशव्यांतून शोधून घेते; आणि केशवाहि- न्याच्या रक्तांत आलेला कर्बवायु वायूच्या पिशव्यांतील हवे- मध्ये टाकला जातो. शिवाय पाण्याची बाफ व दुसरीं कांहीं अशुद्ध रक्तामधून वायूच्या पिशव्यांमधील हवेमध्ये टांकलीं जातात. नंतर हीं सर्व अशुद्ध द्रयें उच्छासरूपार्ने निणाऱ्या हवेवरोवर बाहेर जातात. मूत्रपिंड : -- नत्राच्या फेरकारांपासून शरीरांत उत्पन्न झालेले त्याज्य पदार, सूरिआ, यूरिक असिड वगैरे टांकण्याचे काम मूत्रपिंडाचे आहे. मूत्रपिंड वादाच्या आकाराचे दोन अवयव असून ते पोटाच्या पोकळींत पृष्ठवंशाच्या दोन्ही बाजूस एक, याप्रमाणे असतात. दरेक मूत्रपिंडाला एक नत्री जोडलेली असते; या नळ्यांना मृत्रनळ्या म्हणतात. या मूत्रनळ्या खालीं एका पिशवीला जोडलेल्या असतात; या पिशवीला मूत्राशय अशी संज्ञा आहे. मूत्रपिंडांत पुष्कळ केशवाहिन्या असतात.<noinclude></noinclude> bhe0sv0w0wbht0ed8slardou6t9mi1n 104 112613 238272 2026-10-30T08:09:53Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "(१६) १ ४ १ १ त्यांमधन रक्त जाते तेव्हां रक्तांतील यूरिआ, यूरिक अॅसिड हीं मूत्र- पिंडांकडून शोषली जातात; नंतर तीं मूत्रनळ्यांच्या वाटें मूत्राशयांत जातात; आणि तीं लघवीच्या रू- पार्न..." 238272 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>(१६) १ ४ १ १ त्यांमधन रक्त जाते तेव्हां रक्तांतील यूरिआ, यूरिक अॅसिड हीं मूत्र- पिंडांकडून शोषली जातात; नंतर तीं मूत्रनळ्यांच्या वाटें मूत्राशयांत जातात; आणि तीं लघवीच्या रू- पार्ने बाहेर पडतात. मूत्रपिंडांकडून कांहीं खनिज द्रव्यांचाहि त्याग होतो. कांहीं खनिज द्रव्ये व त्रि- लाच्या फेरफारांपासून झालेले कांहीं त्याज्य पदार्थ विष्टेबरोबरहि जा- तात. त्याचप्रमाणे पाणी व कांहीं खनिज द्रव्ये घामाच्या रूपाने त्वचे वाहि निघून जातात. २ मूत्राशय. ३ मूत्रनळ्या. ४ मूत्र- आ.११ १ मूत्रपिंड. पिंडाची शीर. ५ मूत्रपिंडाची धमनी.<noinclude></noinclude> ee7btnbuc2e9r5ycj0vocc5rsw3akoo 104 112614 238273 2026-10-30T08:10:25Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "भाग २ रा. अन्नमीमांसा. प्रकरण ११ वें. 000 दूध आणि तज्जन्य पदार्थ. सस्तन प्राण्याच्या अर्भकाने दूध हे नैसर्गिक अन्न होय. आईबाप से अन्न खातात त्याच अन्नाचा अनेकांना उपयोग करता येत नाही..." 238273 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>भाग २ रा. अन्नमीमांसा. प्रकरण ११ वें. 000 दूध आणि तज्जन्य पदार्थ. सस्तन प्राण्याच्या अर्भकाने दूध हे नैसर्गिक अन्न होय. आईबाप से अन्न खातात त्याच अन्नाचा अनेकांना उपयोग करता येत नाही; ते अन्न खाण्याला ती लायक होईपर्यंत निसर्गानें त्यांच्या पोषणासाठी दुधाची योजना केलेली आहे. मनुष्याच्या असे ध्यानांत आलें कीं, इतर कांहीं प्राण्यांच्या दुधाचाहि आपणांस उपयोग करून वेतां येईल; व त्याप्रमाणे गाई, म्हशी वगैरे जनावरांचे दूध तो उपयोगांत आणूं लागला. मनुष्याच्या उपयोगासाठी दुधाची पैदास करण्याकरितां जगाच्या निरनि- राळया भागांत, गाई, म्हशी, बकन्या, उंटिणी वगैरे जनावरें पाळून, त्यांचे संवधन करतात. आपल्या भरतखंडांत आपण दुधासाठी गाई, म्हशी व बकन्या यांना पाळतो. घटना :- सर्व प्राण्यांच्या दुधांत शरीराला लागणारी सर्व<noinclude></noinclude> 2cqdj95wd3tz8uq4bdr38ftry5ms9s6 104 112615 238274 2026-10-30T08:10:43Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "(५८) अन्नद्रव्यें—–नत्रिल, स्नेह, कर्षोदित, पाणी व खनिजपदार्थ असून तीं शरीराच्या वाढीला अनुकूल अशा प्रमाणांत असतात. गाईच्या व म्हशीच्या दुधांतील अन्नद्रव्ये व त्यांची शेकडेवार..." 238274 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>(५८) अन्नद्रव्यें—–नत्रिल, स्नेह, कर्षोदित, पाणी व खनिजपदार्थ असून तीं शरीराच्या वाढीला अनुकूल अशा प्रमाणांत असतात. गाईच्या व म्हशीच्या दुधांतील अन्नद्रव्ये व त्यांची शेकडेवारी खाली दिली आहेत. अन्नद्रव्ये गाईच्या दुधांत म्हशीच्या दुधांत. पाणी ८७.२ ८२.२ नत्रिल ३.३ ४.३ स्नेह ४० ८·१ कर्षोदित ४ ८ ४६ खनिज पदार्थ 60 "L ४९१ उष्णता जनकशक्ति ३९४ पाणी हा दुधाचा सर्वात मोठा घटक होय. दुधाचे दुसरे घटक या पाण्यांत विरघळलेले किंवा तरंगत असतात. गाईच्या दुधा पेक्षां म्हशीच्या दुषांत नत्राचे प्रमाण जास्त असतें, असं वरील कोष्टकावरून दिसून येईल. दुधांत मुख्यत्वेकरून केसिन नांवानें नत्रिल असतें. गाईच्या दुधांपेक्षां म्हशीच्या दुधांत स्नेहाने प्रमाण दुप्पट असते, हें वरच्या कोष्टकावरून ध्यानांत येईल. म्हशीच्या दुधाची उष्णताजनकशक्ति जास्त असण्याचे मुख्य कारण त्यांतील स्नेहाचे जास्त प्रमाण हेंच होय. दुधामधील स्नेहद्रव्याचे लहान लहान असे कण असतात. ते इतके सूक्ष्म असतात की, दुधाच्या एका लहानशा थेंबांत लाखों स्नेहकण<noinclude></noinclude> a4bdvv2vrvrazk26k231q3zvzttjqqb 104 112616 238275 2026-10-30T08:11:03Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १९ ) मसतात. ते दुधांतील पाण्यांत तरंगत असतात. गाईच्या दुधांत भाणि म्हशीच्या दुधांत कर्षोदिताचे प्रमाण जवळ जवळ सारखेच मसते. दुधांतील कर्बोदित साखरेच्या रूपांत असते. या साखरेला ल..." 238275 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १९ ) मसतात. ते दुधांतील पाण्यांत तरंगत असतात. गाईच्या दुधांत भाणि म्हशीच्या दुधांत कर्षोदिताचे प्रमाण जवळ जवळ सारखेच मसते. दुधांतील कर्बोदित साखरेच्या रूपांत असते. या साखरेला लॅक्टोज किंवा दुग्धशर्करा असे म्हणतात. ही द्विमूलक किंवा दुहेरी साखर होय. गाईच्या दुधांत आणि म्हशीच्या दुधांत द्रियांचे प्रमाण जवळ जवळ सारखेच असते. दुधांत शरी- राच्या पोषणासाठी लागणारी सर्व खनिज द्रव्ये असतात. -- पोकशक्तिः दुधाच्या घटनेचा आणि त्याच्या पोषक- शक्तीचा विचार करतां, दूध हे पृथ्वीवरील अमृत आहे, असे म्हणण्यांत कांहीं अतिशयोक्ति होणार नाहीं. दुधाला में है महत्व दिले जाते, ते त्याच्या घटकांच्या विशेष गुणांमुळेच होय. शरीराची झीज भरून काढण्याकरितां व त्याची वाढ करण्या- करितां ज्या अॅमिनो असिडांची आवश्यकता असते, तीं सर्व दुधाच्या नविलामध्ये असतात. त्यामुळे दुधांतील नत्रिल भारी दर्जाचे समजले जाते. ते इतर सर्व नत्रिलांपेक्षां श्रेष्ठ प्रतीचे नत्रिल गणण्यांत आले आहे. दुधांतील नत्रिलाचा शेकडा ९७-९८ भाग पचला जाऊन, त्यांचे अभिशोषण होते. दुधां- तील नत्राचा आणखी एक विशेष गुण असा आहे कीं, त्या- पासून शरीराला अपायकारक असे यूरिक असिड उत्पन्न होत नाहीं. दुधांतील स्नेहकण अतिशय सूक्ष्म असल्यामुळे दुधां- नील स्नेहद्रव्य पचनाला सोपे जाते. दुग्धशर्करेचा विशेष हा<noinclude></noinclude> nc3vir3qle6qcmdlxaxzn7u4ndquvjp 104 112617 238276 2026-10-30T08:11:28Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ६० ) आहे कीं, इतर साखरेप्रमाणे या साखरेपासून जठराला त्रा होत नाहीं. शिवाय दुग्धशर्करा फारशी गोड नसते. ती उंसाच्य साखरेप्रमाणे गोड असती तर दुधाचा आपणांस लवकर कंटाळ आला असता. इतर सा..." 238276 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ६० ) आहे कीं, इतर साखरेप्रमाणे या साखरेपासून जठराला त्रा होत नाहीं. शिवाय दुग्धशर्करा फारशी गोड नसते. ती उंसाच्य साखरेप्रमाणे गोड असती तर दुधाचा आपणांस लवकर कंटाळ आला असता. इतर साखरेप्रमाणे या साखरेलाहि पचनासाठ लाळेची व स्वादुरसाची जरूरी नसते. तिचे पचन आंत्ररसामु होतें. शरीराच्या पोषणासाठी लागणारी सर्व खनिजद्रव्ये दुधां असतात. अस्थिधातूला आवश्यक असे कॅल्शियम दुधांत वि शेप असते. स्नायू आणि अस्थि यांना आवश्यक असणारी फॉस्फरस आणि पोटॅशियम हीं दोन्ही तत्वें दुषांत चांगल्य प्रमाणांत असतात दुधांत लोहाचे प्रमाण फारच थोडे असते हीच्या धीने फार महत्वाचे आहे पण दुधा अन्न याने आणखी एक कारण ओ आहे कीं, त्यांत वृद्धिकारक आणि आरोग्यकारक अर्श जीं प्रजीवनक क्रयें, तीं असतात. दुधांत अ प्रजीवना विशेष प्रमाणांत असते. या सर्व विवेचनावरून असे दिसून येईल की, रोजच्या आहारांत दुधात्री जागा दुसरे कोणतेह अन्न घेऊ शकणार नाही. मुलांची वाढ होत असतांना त्यांच्या आहारात दुवाचे प्रमाण विशेष असले पाहिजे. नाहींतर त्यांच वाढ बरोबर होणे शक्य नाहीं. मुलांच्या रोजच्या आहारात - दुधाचे प्रमाण निदान दोत रत्तल असावयास पाहिजे, आं आहारशास्त्रज्ञांचे मत आहे.<noinclude></noinclude> 5uhynip5m2bkp1124zhlt44imkbv1ff 104 112618 238277 2026-10-30T08:11:50Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ११ ) दुधाला पूर्णान्न अशी जी संज्ञा आहे, ती बऱ्याच अंशीं आहे. कारण कीं, अर्भकावस्थेत, दूध हेच आपले अन्न सते. तसेच रुग्णावस्थेत हि दुधाने महत्व अतिशय असतें. या माणसाला केवळ वावर राहण..." 238277 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ११ ) दुधाला पूर्णान्न अशी जी संज्ञा आहे, ती बऱ्याच अंशीं आहे. कारण कीं, अर्भकावस्थेत, दूध हेच आपले अन्न सते. तसेच रुग्णावस्थेत हि दुधाने महत्व अतिशय असतें. या माणसाला केवळ वावर राहणे हितावह नसले, तरी च्या रोजच्या आहारामध्ये दुधाने बरेच प्रमाण असले हिजे, ही गोष्ट विसरता कामा नये. केवळ दुधावरच राहावयाचे 'सल्यास कार्यशक्तीच्या दृष्टीने साधारणतः मनुष्याला म्हशीचं च शेर दूध अथवा गाईचें आठ शेर दूध दररोज प्यावे लागेल. वामध्ये पाण्याचा बराच मोठ्या भाग असल्याने इतके दूध पिण्याने ण्याचे वाजवीपेक्षां फाजील प्रमाण शरीरांत जाईल. व तें शरी- ला हितावह होणार नाहीं. दुधाचे अभिशोषण चांगल्या प्रकारे त असल्याकारणाने त्याचा फारच थोडा भाग मलरूपाने हेर पडण्यास आंतड्यांत शिल्लक राहतो. हा अवशेष थोडा सल्याने तो आंतड्यांतून मलरूपार्ने बाहेर पडण्यास वेळ लागतो; शारीतीने मलावरोध होणें शरीराला हितावह नाहीं यावरून दिसून येईल कीं, प्रौढ मनुष्याच्या दृष्टीनें दूध हें पूर्णान्न त नाहीं. प्रौढ मनुष्यास कार्यशक्तीकरितां विशेषतः कर्बोदित यावर अवलंबून रहावे लागते. हे अन्नद्रव्य दुधांत कमी प्रमा- त असते; तेव्हां कर्बोदित द्रव्य ज्या अन्नांत विशेष प्रमाणांत तर्ते, त्या अन्नाबरोबर दूध घेणे श्रेयस्कर होते. तीं अन्ने ली म्हणजे आपल्या रोजच्या आहारांतील भात, भाकरी,<noinclude></noinclude> mz76fhtf2gx37fpdjp97ytzk9z7c5q9 104 112619 238278 2026-10-30T08:12:09Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १२ ) पोळी हीं होत प्रौढ मनुष्याच्या रोजच्या आहारांत निदान एक रत्तल दूध असावें असे आहारशास्त्रज्ञ सांगतात. दूध हे द्रवरूप आणि मंडरहित अन्न असल्यामुळे ते तोंडांन फार वेळ ठेवण्याच..." 238278 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १२ ) पोळी हीं होत प्रौढ मनुष्याच्या रोजच्या आहारांत निदान एक रत्तल दूध असावें असे आहारशास्त्रज्ञ सांगतात. दूध हे द्रवरूप आणि मंडरहित अन्न असल्यामुळे ते तोंडांन फार वेळ ठेवण्याची जरूरी नाहीं, असे वाटण्याचा संभव आहे, परंतु सावकाशपणे थोडे थोडे दूध पिणे श्रेयस्कर आहे. कारण दूध तोंडांतून जठरांत गेल्यावर जठररसांतील रेनिनचे त्याच्यावर कार्य घडून दुधांतील नत्रिलद्रव्याच्या गुठळ्या बनतात. दूध घटघट प्याल्याने या गुठळ्या मोठ्या बनतात. परंतु ते सावकाश थोडे थोडे प्यालाने या गुठळ्या लहान लहान बनतात; आणि या लहान गुठळ्या मोठ्या गुठळ्यापेक्षां पचण्यास सुलभ जातात. त्याचप्रमाणे इतर अन्नांबरोवर दूध घेतले असतां ते पचनास सुलभ जाते; कारण अशा रीतीनें दूध घेतले असतां त्याच्या गुठळ्या नरम बनतात. दूध आणि स्वच्छताः - दूध हे रोगजंतूंच्या वाढीला फारच अनुकूल आहे. दुधांत त्यांची झपाट्याने वाढ होते. अशा बिघडलेल्या दुवामुळे त्रिषमज्वर, क्षय, पटकी, हगवण वगैरे रोग पसरतात, असे सिद्ध झाले आहे. दूध अनेक प्रकारांनीं दूषित होते. दुभत्या जनावरांना कित्येक वेळां भयंकर रोग झालेले अस तात. अशा जनावरांचे दूध दूषित असतें हें सांगावयास नकोच गोठ्यांच्या आणि गुरांच्या अस्वच्छतेपासूनहि दूध दूषित होण्याच संभव असतो. गवळ्याच्या गलिच्छपणामुळे दूध खराब होण्याच पुष्कळ संभव असतो. कित्येक वेळां दुधाची भांडी घाणेरड<noinclude></noinclude> cwrcpveszq9bisvre9g7ng3hdws4h0y 104 112620 238279 2026-10-30T08:12:29Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "- ( ३ ) असतात, किंवा ती घाणेरड्या पाण्याने धुतलीं असतात. दूष ढतांना, आणि दुधात्रीं भांडीं उघडी ठेऊन डोक्यावरून नेतांना, यांत हवेतील धूळ जाऊन दूध दूषित होते. दुधांत पाण्याची सळ करण्या..." 238279 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>- ( ३ ) असतात, किंवा ती घाणेरड्या पाण्याने धुतलीं असतात. दूष ढतांना, आणि दुधात्रीं भांडीं उघडी ठेऊन डोक्यावरून नेतांना, यांत हवेतील धूळ जाऊन दूध दूषित होते. दुधांत पाण्याची सळ करण्याची वाईट चाल पाहण्यांत येते. हे पाणी स्वच्छ सेल तर दुधाची पोषकशक्ति कमी होईल. परंतु हे पाणी खराब असल्यास आणि तें बहुधा तसेच असतें - दुधाची पोषकशक्ति मी होईल, इतकेंच नव्हें तर ते दूषितहि होईल. मुलांच्या आ- रामध्ये दुधाचा बराचसा भाग असतो. लहान मुलांत रोग- तिकारकशक्ति कमी प्रमाणांत असते. अशा वेळीं, दूषित दुधाच्या 'बनाने, मुळे रोगाला बळी पडण्याचा फारच संभव असतो. रुग्णा- स्तहि, दूध हे रोग्याचे मुख्य अन्न असतें. म्हणून, दुधासंबंधीं एवढी स्वच्छता ठेवता येईल तेवढी ठेवणें हें अत्यंत जरूरीचे आहे. स्वच्छ दूध मिळण्याकरितां खाली दिलेल्या बाबीसंबंधाने ळजी घेतली पाहिजे. ( १ ) गुरांचा गोठा चांगला बांधलेला स्वच्छ असून त्यांत भरपूर हवा व उजेड हीं खेळली पाहिजेत. २ ) दुमनीं जनावरे निरोगी असून तीं स्वच्छ असली पाहिजेत. ३ ) दूध काढणारा मनुष्य स्वच्छ असून त्याने आपले हात, काढण्यापूर्वी स्वच्छ धुतले पाहिजेत ( ४ ) दुधाची भांडीं वच्छ करून त्यांना उष्णता देऊन अथवा उन्हांत ठेऊन तीं ळविली पाहिजेत. ( ५ ) दूध गिन्हाइकांकडे नेतांना त्यांत जाऊं नये म्हणून चांगल्या रीतीने झांकले पाहिजे.<noinclude></noinclude> jtk2q2pmhb846vai64smwz9nrgsxgdu 104 112621 238280 2026-10-30T08:13:01Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ६४ ) दुधासंबंधानं वर ज्या सूचना केलेल्या आहेत त्या सवस्वी पाळल्या जाणे शक्य असेल तरच कसे दूध योग्य होईन्ट पण शक्य नगल्यापर्ण आरोग्याला हितकारक होणार नाही. एकदा शिवालिको के बरें,..." 238280 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ६४ ) दुधासंबंधानं वर ज्या सूचना केलेल्या आहेत त्या सवस्वी पाळल्या जाणे शक्य असेल तरच कसे दूध योग्य होईन्ट पण शक्य नगल्यापर्ण आरोग्याला हितकारक होणार नाही. एकदा शिवालिको के बरें, उल्यामुळे त्यांनी माते तापवून चालणार नाही. कारण तेवहा उष्णतेनाश होत नाहीं.. रोगजंतूंचा नाश होण्याला आतां उकळल्यामुळे दुधांतील कांहीं प्रतीवनाचा नाश होण्याचा संभव असतो, पण त्याला इाज नाही. www पाहिजे संचाचे दूध: यंत्राच्या साहाय्याने दुधामधील स्नेहव्य काढून घेतल्यावर में दूध राहते, त्यास मंचाचे दूध राहते, त्याम मंचाचे दूध असे म्हणतात. त्याची घटना येणेप्रमाणे आहे:- पाणी नत्रिल स्नेह ९०१ कर्षोदित ३.४ खनिज पदार्थ ०३ ०७ उष्णताजनक शक्ति १६७ दुर्भातील स्नेह संचाचे दुधांत जवळ जवळ नसते, हाच दूध आणि संचाचे दूध यांमधील मुख्य फरक होय. स्नेहद्रव्याशिवाय दुधाचे इतर सर्व घटक संचाचे दुधांत जसेच्या तसेच असल्याने त्यां घटकांविषयीं मार्गे जे सांगण्यांत आले आहे, तें सर्व यामहि लागू आहे. संचाचे दूध मुळींच पौष्टिक नाहीं अशी सामान्य समजूत आहे, ती बरोबर नाहीं. संचाच्या दुधाच्या किंमतीचे<noinclude></noinclude> j0w1sr7t2022v70np9f8i739bk6exz4 104 112622 238281 2026-10-30T08:13:22Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "(६५) मान लक्षांत घेतां, साधारण स्थितीच्या लोकांना त्याचा उपयोग करणे सोईस्कर होईल. दहीं आणि त्याची निवळ: दुधांत कांहीं आंबट पदार्थ मिसळल्यास त्यांतील केसिन गोठते; त्यामुळे दहीं तय..." 238281 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>(६५) मान लक्षांत घेतां, साधारण स्थितीच्या लोकांना त्याचा उपयोग करणे सोईस्कर होईल. दहीं आणि त्याची निवळ: दुधांत कांहीं आंबट पदार्थ मिसळल्यास त्यांतील केसिन गोठते; त्यामुळे दहीं तयार होतें. दहीं तयार झाल्यावर खालीं जे पाणी राहते त्यास दह्याची निवल असे म्हणतात. अन्नद्रव्ये दह्यांत निवळींत पाणी ३४-२ ९३.६ नत्रिल २६.९ ०८ स्नेह ३३.७ ०.२ कर्बोदित २ ४ ४.७ खनिज पदार्थ. ३.८ 6.0 उष्णताजनकशक्ति १९१० १०८ दह्याच्या निवळींत पौष्टिक द्रव्ये फारच थोडी आहेत, हें वरील कोष्टकावरून दिसून येईलच. दह्याची निवळ रुचकर असून सारक असते. त्यामुळे मलावरोध असणाऱ्या लोकांस ती हितावह होते. परंतु हगवणीचा विकार असला तर ती घेऊं नये. ती मूत्ररेचक असल्याने, मूत्रपिंडासंबंधाने कांहीं रोगांत ती घेण्यास डॉक्टरलोक सांगतात. काविळ झाली असतां, निवळ घेर्णे हिता- वह होते. तसेच विषमज्वर झाला असतां, जर विष्ठेबरोबर 5<noinclude></noinclude> 282fg2l8lvqz7anc1mzn62wtvhdk4f9 104 112623 238282 2026-10-30T08:13:42Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ६६ ) दुधाच्या गुठळ्या पडूं लागल्या तर दुधाऐवजी दह्याची निवळ घेण्यास डॉक्टरलोक सांगतात. - ताकः दही घुसळून त्यांतले लोणी काढून घेतले म्हणजे राहते ते ताक होय. त्याची घटना येणेप्रमा..." 238282 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ६६ ) दुधाच्या गुठळ्या पडूं लागल्या तर दुधाऐवजी दह्याची निवळ घेण्यास डॉक्टरलोक सांगतात. - ताकः दही घुसळून त्यांतले लोणी काढून घेतले म्हणजे राहते ते ताक होय. त्याची घटना येणेप्रमाणे:- पाणी नत्रिल स्नेह ९०४ कर्बोदित ४.८ ३.६ खनिज पदार्थ ०.५ उष्णताजनक शक्ति १६५ संनाने दूध आणि ताक यांची घटना जवळ जवळ एक सारखीच आहे. नत्रासाठीं ताकाचा उपयोग करणे स्वस्त पडते. ताकांतील नविल सुपचनीय असल्याने ताक पचनास फारच सुलभ जाते. ज्यांची पचनशक्ति कमी झालेली असते, अशा लोकांस ताक पिणे हितावह होते. निरोगी स्थितींत सुद्धां ताक पिणे हितावह होते. यावरून रोजच्या जेवणाचे शेवटीं ताकभात खाण्याची जी कित्येक लोकांची चाल आहे ती किती चांगली आहे हे दिसून येईल. मलई : -- मलईमध्ये मुख्यत्वेकरून स्नेहद्रव्य असतें. ते जवळजवळ शेकडा ६० या प्रमाणांत असते. दुधापेक्षां मलई- मध्ये पाण्याचा अंश कमी असतो. मलईमध्ये साखरेचे प्रमाण दुधापेक्षां कमी असल्याने मधुमेहाचे रोग्यांना ती फार उप- योगी पडते.<noinclude></noinclude> brqvcyrqwso9w0cfozd5i3qey82mizx 104 112624 238283 2026-10-30T08:14:00Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ६७ ) लोणी:-- दूध किंवा दही घुसळून लोणी काढतात. लो- ण्याची घटना येणेप्रमाणें आहे:- पाणी नत्रिल स्नेह १३५ कर्बोदित क्षार ०.४ ८५.१ उष्णताजनक शक्ति ३४९१ लोणी विडूं नये म्हणून त्यांत थोडे..." 238283 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ६७ ) लोणी:-- दूध किंवा दही घुसळून लोणी काढतात. लो- ण्याची घटना येणेप्रमाणें आहे:- पाणी नत्रिल स्नेह १३५ कर्बोदित क्षार ०.४ ८५.१ उष्णताजनक शक्ति ३४९१ लोणी विडूं नये म्हणून त्यांत थोडेसे मीठ घालतात. लोण्याचे पचन व अभिशोषण हीं चांगल्या रीतीने होतात. तूप - तूप हें शुद्ध स्नेहव्य आहे. लोण्यामध्ये इतर द्रव्ये असल्याकारणानें लोगी फार दिवस चांगले राहू शकत नाहीं. म्हणून लोणी कढवून त्यांचे तूप करतात आपल्या रो- जच्या आहारांत तूप ही एक आवश्यक वस्तु गणली गेली आहे. बहुतेक पक्वान्नांत तूप हे मुख्यत्वेकरून असते युरोपियन लोक लोण्याचा विशेष उपयोग करतात. आपण या देशांत तुपाचा विशेष उपयोग करतो. तूप हैं शुद्ध स्नेहद्रव्य असून, त्याची उष्णताजनकशक्ति ४०८२ कॅलरी आहे.<noinclude></noinclude> 7etj1alf5grwnb5kznuxy6sdbgjvplx 104 112625 238284 2026-10-30T08:14:31Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ६८ ) प्रकरण १२ वें. धान्यें. सर्व प्रकारच्या उद्भिज्ज अन्नांमध्ये धान्ये फार महत्वाची आहेत. दूध, अंडी, मांस वगैरे प्राणिज अन्नापेक्षां धान्यांत पाण्याचा अंश कमी असल्यानें वान्य..." 238284 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ६८ ) प्रकरण १२ वें. धान्यें. सर्व प्रकारच्या उद्भिज्ज अन्नांमध्ये धान्ये फार महत्वाची आहेत. दूध, अंडी, मांस वगैरे प्राणिज अन्नापेक्षां धान्यांत पाण्याचा अंश कमी असल्यानें वान्ये लवकर नासत नाहीत; तीं पुष्कळ दिवस टिकतात; आणि वाटेल तिकडे पाठवितां येतात. ध्रुवाजवळच्या अति थंड प्रदेशांशिवाय पृथ्वीच्या पाठीवर सर्व भागांत धान्याची उपज मोठ्या प्रमाणांत करतात मुख्य अन्न म्हणून धान्याची निज करित नाहीत असे फारच थोडे देश आढळतील. गहू, तांदूळ, बाजरी, ज्वारी, ओट्स, जव, राय, डाळी, वगैरे धान्याची निपज विशेष करण्यांत येते. भरतखंडांत, गहूं, तांदूळ, बाजरी, ज्वारी, व डाळी या धान्यांची विशेष निपज करण्यांत येते. वान्याचा दाणा है त्री असून, त्यामध्ये बीजांकुर असतो. बीजांकुर वाढून त्याला पार्ने फुटेपर्यंत ( म्हणजे त्यांचे अगदी लहान रोपटे होईपर्यंत ) न्याला आवश्यक असलेले अन्न बी- मध्ये असते. याप्रमाणे धान्याचा दाणा म्हणजे, त्रीजांकुर व बीजांकुराच्या अन्नांचा सांठा हीं होत. दुसऱ्या शब्दांत सांगाव - याचे म्हटले म्हणजे, धान्याचा दाणा हे एक उद्भिज्न अंडे ' होय. कारण कीं, कारण कीं, ज्याप्रमाणें प्राणिज अंड्यामध्ये<noinclude></noinclude> n9ua5xq119o7pny27s5pip3azprgi67 104 112626 238285 2026-10-30T08:14:52Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ६९ ) सूक्ष्मावस्थेतला प्राणी व त्यांचे अन्न हीं असतात, त्याचप्रमाणे धान्याच्या दाण्यांत सजीव बीजांकुर व त्याचे अन्न हीं असतात. याप्रमाणे, सजीव बीजांकुर व त्याचा अन्नाचा सांठा ह..." 238285 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ६९ ) सूक्ष्मावस्थेतला प्राणी व त्यांचे अन्न हीं असतात, त्याचप्रमाणे धान्याच्या दाण्यांत सजीव बीजांकुर व त्याचे अन्न हीं असतात. याप्रमाणे, सजीव बीजांकुर व त्याचा अन्नाचा सांठा हीं खाऊन आपण आपली उपजीविका करतो. एकदल धान्ये. गहूं, तांदूळ, बाजरी, ज्वारी वगैर धान्यांच्या त्रीमध्यें एकच दळ असल्याने त्यांत एकदल धान्ये असे म्हणतात. एकदल धान्यांमध्ये पाणी, नत्रिल, स्नेह, कर्बोदित व खनिज पाही सर्वात प्रमाणांत असतात. एकदल धान्यांची घटना खाली दिली आहे गहूं चाजरी ज्वारी तांदूळ पाणी ११४ ११.३ १२.५ १२.३ नत्रिल १३.८ १०.४ ९३ ८' ० स्नेह १९ ३.३ २.० कर्षोदित ७१९ ७३.० ७४५ ७९.० खनिजपदाथ १.० २० १.७ ०४ उष्णताजनक १६३० १६४७ १६५४ १५९१ शक्ति<noinclude></noinclude> nwwjueqddsxllyam7ciep2mkt4hdmtk 104 112627 238286 2026-10-30T08:15:21Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "(06) एकदल धान्यांचे सर्व साधारण वर्णन करावयाचे म्हटले म्हणजे, एकदल धान्य हे नत्रिलाच्या जाळ्यामध्ये गुरफटलेले आणि कोंड्याच्या टरफलाने वेष्टित असे मंडद्रव्य होय. एकदल धान्याचा थ..." 238286 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>(06) एकदल धान्यांचे सर्व साधारण वर्णन करावयाचे म्हटले म्हणजे, एकदल धान्य हे नत्रिलाच्या जाळ्यामध्ये गुरफटलेले आणि कोंड्याच्या टरफलाने वेष्टित असे मंडद्रव्य होय. एकदल धान्याचा थोडासा भाग त्रीजांकुर हा होय. बीजांकुरांत धान्याच्या गीरापेक्षां मंडयाचा भाग कमी असून नत्रिल व स्नेह जास्त प्रमाणांत असतात. आपण घरी किंवा दळण्याच्या गिरणीमधून गहू, बाजरी वगैर दळून आणल्यानंतर त्यांतील कोंडा काढून टांकतों. आतां बाजारांत ह्या धान्यांचीं जीं पिठे मिळतात, ती मोठमोठ्या कारखान्यांत विशेष पद्धतीनें दळून तयार केलेली असतात. या पद्धतीनें पिठांतील कोंडा अधिक प्रमाणांत काढला जातो, एवढेच नव्हे तर, वान्याच्या बीजां- कुराचा पुष्कळसा भाग काढून टांकला जातो. बीजांकुरांत स्नेहाचे प्रमाण जास्त असल्याने, बीजांकुर न काढला तर पीठ लवकर खराब होतें. तें खराब न होतां पुष्कळ दिवस टिका म्हणून बीजांकुर काढण्यांत येतो. आतां बीजांकुर काढल्याने, पीठ पुष्कळ दिवस टिकतें ही गोष्ट खरी; परंतु त्यामुळे, धान्याची पोषकशक्ति कमी होते हैं विसरता कामा नये. धान्यांतील कोंडा आणि बीजांकुर ही काढल्याने नत्रिल, स्नेह आणि खनिज पदार्थ हीं बरीचशी कमी होतात. गहूं: - गव्हाचा एक दाणा घेऊन तो उभा कापून आपण त्याची एक पातळशी चकती घेतली आणि ती सूक्ष्मदर्शक<noinclude></noinclude> crt06ii6eivzww6zi7euzhve99itn1o 104 112628 238287 2026-10-30T08:15:41Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ७१ ) यंत्रांतून पाहिली तर ती तीन भागांची बनली आहे, असें दिसून येईल. (१) टरफल हा अगदीं बाहेरचा भाग असून तो खनिजद्रव्ययुक्त काष्टकाचा टरफल बनलेला असतो. ते दाण्याचे संरक्षक कवच होय. दळ-..." 238287 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ७१ ) यंत्रांतून पाहिली तर ती तीन भागांची बनली आहे, असें दिसून येईल. (१) टरफल हा अगदीं बाहेरचा भाग असून तो खनिजद्रव्ययुक्त काष्टकाचा टरफल बनलेला असतो. ते दाण्याचे संरक्षक कवच होय. दळ- गीर ण्याच्या पाश्चिमात्य पद्धतीच्या योगाने या टरफलाचा पुष्कळसा भाग काढला जातो. (२) टरफलाच्या खालीं, त्याला लागून गीर असतो. संध दाण्याचा शेकडा ८५ बीजांकुर भाग गीर असतो यांत मुख्यत्वें- करून, नत्रिल व मंड हीं आ. १२ गव्हाचा दाणा उभा असतात. गीर हाच बीजां कापून, त्याची एक पातळ चकती सूक्ष्मदर्शक यंत्रांतून पाहिली असतां, कुराच्या अन्नाचा सांठा होय. दिसणार भाग. (३) बीजांकुर एका टोकाशीं असतो बीजांकुर है ' उद्भिज्ज अर्भकच ' होय त्याचेच पुढे झाड बनते. त्यांत नत्रिल व स्नेह यांचे प्रमाण विशेष असतें. दळण्याच्या पाश्चात्य पद्धतीमुळे हा भाग काढून टांकला जातो.<noinclude></noinclude> c0tr6k5380ltnx00yiywpdr8us2od9u 104 112629 238288 2026-10-30T08:16:03Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ७२ ) गव्हाच्या दाण्याच्या भागांची घटना. टरफल गीर बीजांकुर संबंध दाणा पाणी १२.५ १३.० १२५ ११·४ नत्रिल १६.४ १०५ ३५७ १३.८ स्नेह ३.५ १३ १ १९ मंड व मावर ४३.६ ७४.३ ३१.२ ६९.० काष्टक १८० 62 < खनिजपदा..." 238288 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ७२ ) गव्हाच्या दाण्याच्या भागांची घटना. टरफल गीर बीजांकुर संबंध दाणा पाणी १२.५ १३.० १२५ ११·४ नत्रिल १६.४ १०५ ३५७ १३.८ स्नेह ३.५ १३ १ १९ मंड व मावर ४३.६ ७४.३ ३१.२ ६९.० काष्टक १८० 62 < खनिजपदार्थ ° ५७ १० एकंदर जगामधील गव्हाची उत्पत्ति आणि मनुष्याच्या आहारामध्ये त्याने घेतलेले स्थान, यांचा विचार करतां, गहूं हा ' धान्यांचा राजा ' आहे, असे म्हणण्यांत येते ते सार्थ आहे. गव्हामध्ये इतर एकदल धान्यांपेक्षां नत्रिलाचे प्रमाण जास्त असते. गव्हांतील ग्लटन नांवाच्या नत्रिल द्रव्याच्या विशेष गुणधर्मामुळे पाव बिस्किटे वगैरे पचण्यास हलके असे पदार्थ गव्हापासून तयार करतां येतात. हे पदार्थ दुसऱ्या धान्यांपासून तयार होऊं शकत नाहीत; कारण त्यांच्यांत ग्लटनच्या जातीचे नविल नसतें.<noinclude></noinclude> 3hfex37xxhn4yagri61iqunbqgvf06m 104 112630 238289 2026-10-30T08:16:23Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ७३ ) तांदूळ:- मोठ्या प्रमाणांत ज्या वान्यांची निपज होते, त्यांपैकीं तांदूळ हे एक होय. जगाच्या लोकसंख्येच्या एक तृतीयांश भागाचे तांदुळ हैं एक मुख्य अन्न आहे. तांदुळांत नत्राचे प्र..." 238289 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ७३ ) तांदूळ:- मोठ्या प्रमाणांत ज्या वान्यांची निपज होते, त्यांपैकीं तांदूळ हे एक होय. जगाच्या लोकसंख्येच्या एक तृतीयांश भागाचे तांदुळ हैं एक मुख्य अन्न आहे. तांदुळांत नत्राचे प्रमाण कमी असते परंतु आधुनिक शोधाने असे सिद्ध झाले आहे की, तांदुळांतील नविल सर्व वान्यांमध्ये श्रेष्ठ दर्जाचे आहे. योग्यतेच्या दृष्टीने ते मांस व दूध यांच्या नत्रिलाच्या खा- लोखाल आहे. तांदूळ पचनास हलके असून त्यांचे अभिशोषणहि चांगले होते म्हणून नाजुक प्रकृतीच्या लोकांस तांदुळ चांगले मानवतात. भाताची पेज काढून टांकण्याची चाल चुकीची आहे. कारण पेजेबरोबर तांदुळांतील कांहीं पोषकद्रव्ये निवून जातात. दांतांचे कार्य बरोबर तीने न होतां भात पुढे ढकलण्याची प्रवृत्ति चांगली नाहीं. त्यामुळे तांदुळाने पचन बरोबर होत नाहीं भात अर्धवट चावून खाण्यापेक्षां तांदुळाच्या भाकरी खाणे चांगले; कारण भाकरी आपणांस चांगल्या रीतीने चावतां येतात. तांदुळांत नविल व स्नेह कमी प्रमाणांत असल्याने हीं दोन द्रव्ये ज्या अन्नांत जास्त प्रमाणांत आहेत, त्या अन्नांबरोबर तांदुळ खाणं चांगले होय. म्हणूनच आपण भाताबरोबर वरण आणि तूप खातों. --- बाजरी आणि ज्वारी: - बाजरी आणि ज्वारी यांची घटना वर दिलेलीच आहे. गहू आणि तांदूळ यांपेक्षां बाजरी आणि ज्वारी स्वम्न असल्याने साधारण स्थितीच्या लोकांचीं हीं मुख्य अन्न होतात<noinclude></noinclude> 5z2oiecrlyi3snsx5xkkw94l1hzsvy0 104 112631 238290 2026-10-30T08:16:46Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ७४ ) पोपकशक्ति:- एकदल धान्यांमध्ये नत्रिलाचे प्रमाण साधा- रणपणे कमी असल्याने त्यांबरोबर द्विदलधान्यें ( डाळी ) खावीं लागतात. कारण द्विदल धान्यांमध्ये नविलाचे प्रमाण पुष्कळ असते..." 238290 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ७४ ) पोपकशक्ति:- एकदल धान्यांमध्ये नत्रिलाचे प्रमाण साधा- रणपणे कमी असल्याने त्यांबरोबर द्विदलधान्यें ( डाळी ) खावीं लागतात. कारण द्विदल धान्यांमध्ये नविलाचे प्रमाण पुष्कळ असतें. धान्यांतील नत्रिलद्रव्यांमध्ये शरीराच्या वाढीला आव- श्यक अशी सर्व अॅमिनो अॅसिडे नसतात. तसेच धान्यांतील नत्राची पचनीयता कमी असते; ( म्हणजे कांहीं भाग न पच- ल्यामुळे त्याचे अभिशोषण होत नाहीं. ) हे दोन दोप टाळण्या- साठीं वान्याबरोबर दूध उपयोगांत आणले पाहिजे, धान्यांमध्ये स्नेहद्रव्य अल्प प्रमाणांत असल्याने त्यांचे बरोबर तेलतूपांचा उपयोग केला पाहिजे. एकदल धान्यांतील खनिज पदार्थ व प्रजी- वनकद्रव्ये त्यांच्या टरफलांत आणि बीजांकुरांत विशेष प्रमाणांत असतात. दूध, अंडी, भाजीपाला व फळफळावळ हे पदार्थ खनिज- ये व प्रजीवनक द्रव्ये यांकरितां भारी दर्जाची समजली आहेत. परंतु किंमतीच्या दृष्टीनें धान्यांपेक्षां तीं महाग पडतात. तेव्हां ज्या लोकांना आहारामध्ये हीं अन्न घेतां येत नाहींत, त्यांनीं धान्यांतील ज्या भागांत तीं द्रव्यें विपुल आहेत त्यांचा त्याग करूं नये; म्हणजे गहू, तांदूळ, बाजरी व ज्वारी यांच्या कोंड्याचा शक्य तितका उपयोग करावा. आहारांत कोंड्याचा उपयोग करणे हे कांहीं लोकांचे बाबतींत दुसऱ्या एका दृष्टीनेहि हितावह होते. ज्यांना मलावरोध होण्याची संवय आहे, अशा लोकांनीं आहारांत कोंड्याचा उपयोग केला असतां, शौचास साफ होते.<noinclude></noinclude> repkkbbe61ikyccd2unaome4s8xvzmr 104 112632 238291 2026-10-30T08:17:11Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ७५) द्विदल धान्यें. द्विदल धान्यांत तूर, मूग, उडीद, मसूर, चवळ्या, मठ, हरबरा, वाटाणे, वाल यांचा समावेश होतो. यांच्यां दाण्यांत दोन दळ असल्यामुळे यांस द्विदल धान्ये म्हणतात. द्विदल वान..." 238291 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ७५) द्विदल धान्यें. द्विदल धान्यांत तूर, मूग, उडीद, मसूर, चवळ्या, मठ, हरबरा, वाटाणे, वाल यांचा समावेश होतो. यांच्यां दाण्यांत दोन दळ असल्यामुळे यांस द्विदल धान्ये म्हणतात. द्विदल वान्यांत मंडद्रव्याचे प्रमाण बरेच असतें. पण द्विदलधान्याचा विशेष हा आहे कीं, त्यांत नत्रिलाचे प्रमाण विशेष असते. डाळींची घटना पुढे दिली आहे. डाळींतील नविलास लेग्युमिन अशी संज्ञा आहे. नत्रिलाच्या प्रमाणाच्या दृष्टीने डाळी उद्भिज्ज अन्नांत श्रेष्ठ ठरतात, इतकेंच नव्हे, तर मांसापेक्षाहि डाळींत नत्राचे प्रमाण अधिक आहे. शिवाय डाळीमध्ये बरेच मंडद्रव्य असल्याने मांसापेक्षां डाळींत उष्णताजनक शक्तिहि अधिक असते. डाळीपासून लोह आणि फॉस्फरस यांचा चांगला पुरवठा होतो. डाळींत अल्कलिकारक गुण आहे. प्राणिज नत्रिलापेक्षां डाळींतील नत्रिलाची पचनीयता कमी असते. प्राणिज नत्रिलापेक्षां डाळींतील नत्रिल कमी दर्जा असते. कांहीं द्विदल धान्यांत विशेषतः वालांत गंधक जास्त प्रमाणांत असते; त्यामुळे अन्नमार्गात वायु तयार होतात अशा रीतीने कांहीं द्विदल धान्यें वातुळ गणली जातात. द्विदल धान्यें भिजवून त्यांना मोड आल्यानंतर खाणे श्रेयस्कर होते; कारण मोड आल्याने प्रजीवनकाचे प्रमाण द्विदल धान्यांत जास्त होते.<noinclude></noinclude> bvlphas61j02xg15iw6ie8pgv4c6h2j 104 112633 238292 2026-10-30T08:17:31Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "पाणी तूर मूग उडीद मसूर चवळ्या मंत्र हरबरा वाटाणे वाल १० ५ १०८ १२.६ ११.८ १२.७ ११-२ ११.५ १२२ १२-१ २२.३२२.२ २२.५ २९.१२ २३.१ २३.८ २१.७ २३.६२२४ ( ७६ ) नत्रिल स्नेह २-१ २७ १.८ १.३) १.१५ १३/ १ ४ कर्चादित ६..." 238292 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>पाणी तूर मूग उडीद मसूर चवळ्या मंत्र हरबरा वाटाणे वाल १० ५ १०८ १२.६ ११.८ १२.७ ११-२ ११.५ १२२ १२-१ २२.३२२.२ २२.५ २९.१२ २३.१ २३.८ २१.७ २३.६२२४ ( ७६ ) नत्रिल स्नेह २-१ २७ १.८ १.३) १.१५ १३/ १ ४ कर्चादित ६२.१ १९९ २९९६ १९.५ ६०८ ६० ६०.२ ६०७ खनिज ३.०१ ४४ ३.२ V ३.६ ar २.४ | ३.४ पदार्थ उष्णता १६१७ १९९९ १६० १९० १४३ १९९९ १६५४ १९७४ | १९६४ जनकशक्ति<noinclude></noinclude> cfdcnnpunqshuysfuip0aijiqiikyzp 104 112634 238293 2026-10-30T08:17:49Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ७७ ) प्रकरण १३ वें. 491 भाजीपाला आणि फळफळावळ. भाजीपाला- भाज्यांचे अनेक प्रकार आहेत. (१) शेंगा (उ. बाल- पापडी, तुरीच्याशेंगा व . ) (२) फळभाजी; ( उ. तोंडली, वांगी व ) (३) पालाभाजी; ( उ. मेथी, तांदुळजा व..." 238293 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ७७ ) प्रकरण १३ वें. 491 भाजीपाला आणि फळफळावळ. भाजीपाला- भाज्यांचे अनेक प्रकार आहेत. (१) शेंगा (उ. बाल- पापडी, तुरीच्याशेंगा व . ) (२) फळभाजी; ( उ. तोंडली, वांगी व ) (३) पालाभाजी; ( उ. मेथी, तांदुळजा व.) (४) कंद; (उ. सुरण, बटाटा व.) (५) मुळे, ( उ मुळा, गाजर व ) फळभाज्या:-- फळभाज्यांत कंदमुळांपेक्षां मंडाने प्रमाण कमी असते डाळीच्या शेंगांचाहि फळभाज्यांत समावेश होतो डाळीच्या शेंगांत इतर भाज्यांपेक्षां मंड व नत्रिल अधिक प्रमा- शांत असतात. डाळीपेक्षां डाळीचे ओले दाणे पचनास सुलभ असतात. -- कंदमुळे ज्याप्रमाणे धान्याच्या दाण्यांतील गीर हा सूक्ष्मावस्थेत असलेल्या झाडाचा अन्नाचा सांठा असतो, त्याच- प्रमाणे कंदमुळे ही वाढलेल्या झाडाचा शिल्लक ठेवलेला अन्नाचा सांठा होय. समृद्धिकारक ऋतूंत झाडे त्यांच्या जरुरीपेक्षां अधिक असलेला अन्नाचा सांठा आपत्कालासाठी उपयोगी पडावा म्हणून शिल्लक ठेवतात हे शिल्लक ठेवलेले अन्न मुख्यत्वेकरून मंडरूपानें असतें. त्यांत नत्रिल व स्नेह अल्प प्रमाणांत असतात. त्र<noinclude></noinclude> 4ozt1ae8yhxgxf4uv8vvje25ukllxzn 104 112635 238294 2026-10-30T08:18:06Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ७८ ) " अशा रीतीनें, सुरण, बटाटे, रताळी, गाजर, वगैरे कंदमुळांच्या भाज्यांचा आपण उपयोग करतो, तेव्हां आपणांस कार्यशक्ति व उष्णता देणाऱ्या मंडाचा कांहींसा पुरवठा होतो पालाभाज्या:--- भाज..." 238294 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ७८ ) " अशा रीतीनें, सुरण, बटाटे, रताळी, गाजर, वगैरे कंदमुळांच्या भाज्यांचा आपण उपयोग करतो, तेव्हां आपणांस कार्यशक्ति व उष्णता देणाऱ्या मंडाचा कांहींसा पुरवठा होतो पालाभाज्या:--- भाज्यांचीं पाने हीं कंदमुळे व फळे यां- प्रमाणे अन्नाचे सांठा करण्याचे स्थान नव्हे. पार्ने झाडाकरितां अन्न तयार करण्याचे स्थान आहे हे मा 'उद्भिज्न सृष्टि आणि मनु- प्याचे जीवन' या प्रकरणांत सांगितले आहे. म्हणून, पालाभाजी मधून विशेष पोषक द्रव्ये मिळतील अशी अपेक्षा ठेवण्याचे कारण नाहीं. याचा अर्थ, पालाभाजीमध्ये पाण्याचे प्रमाण विशेष असून, आपणांस नलि, स्नेह, व मंड हीं फारशी मिळत नाहींत. परंतु खनिज पदार्थ व प्रजीवनक हीं मात्र पालाभाजीमधून आपणांस विशेष प्रमाणांत मिळत असल्याने, पालाभाजीला आहारशास्त्रांत विशेष महत्व दिले गेले आहे. फळफळावळ. फळांचा झाडाला प्रत्यक्ष उपयोग नसतो फळांमुळे पक्षी, फुलपांखरें वगैरे प्राण्यांचे आकर्षण होऊन फळांतील बी बाहेर पडावे व इकडे तिकडे टांकले जावें असा निसर्गाचा हेतु दिसतो. याकरितां फळांतील पोषकशक्तिपेक्षां फळांतील आल्हादकारक गुणांवर - म्हणजे बाह्य सौंदर्य, माधुर्य, स्वाद, यांवर निसर्गाने विशेष भर दिला आहे.<noinclude></noinclude> arvzq8d3oakjt4t9edvwwepe3ns8l9g 104 112636 238295 2026-10-30T08:18:28Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ७९ ) फळांमध्ये पाण्याचे प्रमाण विशेष असतें. बहुतेक ताज्या फळांत पाणी शेकडा ८० पासून ९० पर्यंत असतें. खारका, वाळलेले अंजीर, बेदाणा, मनुका वगैरे फळांतील पाण्याचे वाष्पीभवन होऊन ती..." 238295 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ७९ ) फळांमध्ये पाण्याचे प्रमाण विशेष असतें. बहुतेक ताज्या फळांत पाणी शेकडा ८० पासून ९० पर्यंत असतें. खारका, वाळलेले अंजीर, बेदाणा, मनुका वगैरे फळांतील पाण्याचे वाष्पीभवन होऊन ती वाळलेलीं असतात, त्यामुळे अर्थात्त्र अन्नद्रव्यांचे प्रमाण त्यांत जास्त होते. वाळलेल्या फळांत साखरेचें प्रमाण शेकडा ६० पासून ७० पर्यंत असते. सामान्यरीत्या, ताज्या फळांत बरेचसे पाण्याचे प्रमाण असून, साधारणपणे चांगल्या प्रमाणांत कर्बोदित - मुख्यत्वेकरून साखर - थोड्याशा प्रमाणांत नत्रिल व खनिज द्रव्ये हीं असतात. पापकशक्तिः निरनिराळ्या भाज्या व फळे याच्यां घट- पुष्कळसा फरक असून, सामान्यरीत्या त्यांच्यांत नलव कार्यशक्ति देणारी अन्नद्रव्ये थोड्या प्रमाणांत असतात हैं कोष्टकांवरून दिसून येईल. परंतु भाज्या व फळे यांना आहारशास्त्रांत जे महत्व प्राप्त झाले आहे, तें त्यांच्यांतील खनिज पदार्थामुळे होय. आतां बटाटे, रताळी, केळीं वगैरे पदा- र्थात इतर भाज्या व फळे यांचे विशिष्ट गुणधर्म असूनहि त्यांचे पासून आपणांस कार्यशक्ति देणाऱ्या अन्नद्रव्यांचाहि चांगला पुरवठा होऊं शकतो. फळांतील पुष्कळसा कर्बोदिताचा भाग साखरेच्या रूपाने असतो. बऱ्याचशा फळांत ही साखर एकेरी साखरेच्या रूपांत असते. एकेरी साखरेवर पचनक्रिया होण्याची जरूरी नसते, हे मागे सांगण्यांत आलेच आहे.<noinclude></noinclude> ev1w1i6jceg0hka8pueo7g2mi36cdcj 104 112637 238296 2026-10-30T08:20:27Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ८० ) भाज्या व फळे यांच्यांतील खनिज पदार्थ शरीरपोषणाला विशेष अनुकूल अशा स्थितींत असतात लोह देणाऱ्या अन्नां- मध्ये, पालाभाज्यांना प्रमुखस्थान दिले जाते. दुसऱ्या भाज्या व फळे ही द..." 238296 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ८० ) भाज्या व फळे यांच्यांतील खनिज पदार्थ शरीरपोषणाला विशेष अनुकूल अशा स्थितींत असतात लोह देणाऱ्या अन्नां- मध्ये, पालाभाज्यांना प्रमुखस्थान दिले जाते. दुसऱ्या भाज्या व फळे ही देखील लोहाच्या दृष्टीने महत्वाची आहेत. भाज्या व फळे यांत लोहाचे प्रमाण पुष्कळ असते, इतकेच अभिशोपणहि विशेष चांगल्या प्रकारे होऊन, त्यापासून चांगली मदत होते. नन्हें तर त्याचे शरीरपोषणाला भाज्या व फळे यांपासून शरीरांतील रक्त व इतर धातु अल्कलिगुणयुक्त राहण्यास मदत होते. अशा प्रकारची शरी रात्री स्थिती शरीराच्या आरोग्याच्या दृष्टीने किती महत्वाची आहे हैं मांगें सांगितलेच आहे. भाज्या आणि फळे यांच्या सेवनाने मलोत्सर्ग साफ होण्याला मदत होते. तेव्हां मलावरोध असणाऱ्या लोकांनां ह्या पदार्थांचा विशेष उप- योग करणे फायदेशीर होते. भाज्या व फळें यांना विशेष महत्व असण्याचे आणखी एक कारण असे आहे कीं, त्यांच्यांमध्ये प्रजीवनकद्रव्ये विशेष प्रमाणांत असतात. शिजविण्याच्या क्रियेमुळे प्रजीवनक द्रव्यांचा कांहींसा नाश होणाऱ्या संभव असल्यामुळे, कोशिंबिरीच्या रूपाने कच्च्या भाज्यांचा जितका उपयोग करतां येईल तितका चांगला. भाजी ही जेवणाला एक रुचि आणणारा पदार्थ असे<noinclude></noinclude> njdm3ttvik9xttdw1u7la0ada6l4fb6 104 112638 238297 2026-10-30T08:20:46Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ८१ ) समजून त्याला कांहीं लोक आहारांत गौणस्थान देतात; ते चुकीचे आहे, हे वरील विवेचनावरून वाचकांचे ध्यानांत येईलच. फळे आपण शिजविल्यावांचून खातों; तेव्हां त्यांच्यातील प्रजीवनक ना..." 238297 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ८१ ) समजून त्याला कांहीं लोक आहारांत गौणस्थान देतात; ते चुकीचे आहे, हे वरील विवेचनावरून वाचकांचे ध्यानांत येईलच. फळे आपण शिजविल्यावांचून खातों; तेव्हां त्यांच्यातील प्रजीवनक नाश पावण्याचा संभव नसतो. तेव्हां फळे प्रजी- नकांच्या दृष्टीने, तसेच इतर कारणांसाठी, आपल्या रोजच्या खाण्यांत शक्य तितकीं यावत हैं इष्ट आहे. कवचीची फळे. कवचीचीं फळें आणि सावीं फळ यांच्यांमध्ये अक्रयांच्या दृष्टीने महदंतर आहे. कात्रीच्या फळांमध्ये कविता प्रमाण साधारण वर असून, नविल आणि स्नेह हीं विशेष प्रमाणांत असतात, हे कोष्टकावरून दिसून येईलच, तेव्हां त्यांचा मुख्य अन्नांप्रमाणे ( भात, वरण, पोळी यांचेबद्दल ) उपयोग केल्यास शरीरांच्या गरजा भागू शकतील हे सांगावयास नकोच. कांहीं भाज्या व फळे यांच्या विशेष गुणधर्मासंबंधाने, देशी आंग्ल वैद्यकाच्या दृष्टीने जी कांहीं माहिती उपलब्ध झाली, ती संकलित करून येथे थोडक्यांत दिली आहे. सुरण, बटाटे व रताळी : ह्या भाज्यांत मंडाचे प्रमाण विशेष असते. रताळ्यांत साखरेचाहि कांहीं भाग असतो. आपल्या रोजच्या आहारांत जसा तांदूळ असतो, तसा आयर्लंड 6<noinclude></noinclude> s3dv4za1otoyfc9n56ur7j927m8wk2v 104 112639 238298 2026-10-30T08:22:05Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ८२ ) देशांत कांहीं लोक बटाट्याचा उपयोग करतात. रताळीं पचनाल थोडीं जड असतात. सुरणाचा उपयोग मूळव्याधीवर करतात. गाजरः -- गाजरांचा रंग मांसासारखा दिसतो, म्हणून काह लोक र्ते निषिद्ध मान..." 238298 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ८२ ) देशांत कांहीं लोक बटाट्याचा उपयोग करतात. रताळीं पचनाल थोडीं जड असतात. सुरणाचा उपयोग मूळव्याधीवर करतात. गाजरः -- गाजरांचा रंग मांसासारखा दिसतो, म्हणून काह लोक र्ते निषिद्ध मानतात. पण ही चूक आहे. गाजरांत साखरे प्रमाण सुमारे शेकडा १० असते. महाराष्ट्रांत कांहीं लो गाजराचे लोणचे घालतात. गाजरे पचनास थोडीं जड असतात गाजरांत लोहाचे प्रमाण चांगलें असतें. प्लीहा मोठी झाल असल्यास गाजरे खाण्यास हकीम लोक सांगतात. मुळा :- मुळा तिखट असतो. मुळा पाचक, क्षुधादीपक रुचिकर असतो. तो कृमींचा नाश करतो. मुळयांत हे व इतर vat गुण असल्याने त्याचा उपयोग करणे हितावह आहे. मुळ्यांत लोहाचे प्रमाण चांगलें असतें. -- कांदा :- कांद्यामध्ये लोहाचे प्रमाण चांगले असतें. कांद सारक असल्याने मलावरोधावर तो पथ्यकारक असतो. संधि विकारांत कांदा वर्ज्य करावा. कोबी : - - कोबीमध्ये प्रजीवनकद्रव्ये चांगल्या प्रमाण असतात. शिजविल्यामुळे कांहीं प्रजीवनकाचा नाश हो असल्याने कधीं कधीं कोबी कोशिंबिरीच्या रूपानेहि खावी. टोमॅटो : टोमॅटो दिसण्यांत मांसासारखे लालभडक अ ल्याने कित्येक लोक ते निषिद्ध मानतात. कांहीं ठिकाणीं त्यां भरपूर पीक असून देखील त्यांना कुजूं देतात; पण त्या<noinclude></noinclude> ik1494a29jv1n4nx033nvz5bjhqs4r2 104 112640 238299 2026-10-30T08:22:41Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ८३ ) उपयोग लोक करीत नाहींत. पण तसे करणे चुकीचें आहे. अलीकडे अशा प्रकारची गैरसमजूत कमी होऊं लागली आहे. ही भाजी आंबट असून, स्वादिष्ट लागते. टोमॅटोमध्ये तीनहि प्रजीवनकद्रव्ये विशेष च..." 238299 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ८३ ) उपयोग लोक करीत नाहींत. पण तसे करणे चुकीचें आहे. अलीकडे अशा प्रकारची गैरसमजूत कमी होऊं लागली आहे. ही भाजी आंबट असून, स्वादिष्ट लागते. टोमॅटोमध्ये तीनहि प्रजीवनकद्रव्ये विशेष चांगल्या प्रमाणांत असतात. कारले:-कारले पाचक असून क्षुधादीपक असते. ते संधि- विकार, यकृत् व प्लीहा यांचे रोगांवर विशेष उपयोगी असते. ज्वरनाशक आहे. त्याचा रस ज्वरावर देतात. दुध्या भोंपळाः -- आर्यवैद्यकांत दुध्याभोंपळ्याची भाजी पथ्यकारक मानली आहे, म्हणून आजारी माणसास ती खावयास सांगतात. ही रक्तशुद्धिकारक आहे. दोडके :- दोडक्याच्या भाजीच्या बियांपासून अमांश होतो, असे म्हणतात. ही भाजी वातुळ आहे. घोसाळे: - हैं पित्तशामक असून पोटांतील सर्व विकारावर उपयोगी असतें. पडवळ :- दुध्याभोपळ्याप्रमाणे पडवळाची भाजीसुद्धां सर्व रोगांत उत्तम पथ्यकारक समजली आहे. यांत पाण्याचे प्रमाण विशेष असतें. कांकडी:-कांकडींत पुष्कळसा भाग पाण्याचा असतो. ही पाचक असून क्षुवादीपक आहे. कांकडी मूत्रविकारावर उपयोगी असते. भेंडी : मेंड्यांची भाजी पथ्यकारक मानली आहे.<noinclude></noinclude> pkeubsbkq0fraabephj327p3qea19vg 104 112641 238300 2026-10-30T08:23:03Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ८४ ) भेंड्यांतील चिकट रसाचा प्रमेह व मूत्रविकारावर उपयोग करतात. उष्ण प्रकृतीच्या लोकांना भेंड्या उपयोगी आहेत, असें हकीम लोकांचे मत आहे. खोकल्यावर भेड्यांच्या रसाचा उपयोग होतो अ..." 238300 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ८४ ) भेंड्यांतील चिकट रसाचा प्रमेह व मूत्रविकारावर उपयोग करतात. उष्ण प्रकृतीच्या लोकांना भेंड्या उपयोगी आहेत, असें हकीम लोकांचे मत आहे. खोकल्यावर भेड्यांच्या रसाचा उपयोग होतो असे कांहीं आंग्ल वैद्यांचे मत आहे. परवरः --- परवराची भाजी पहिल्या प्रतीची पथ्यकर समजली आहे. गोवारः -- ही भाजी पौष्टिक आहे, पण पचनास चा as असून, वातकारक असते. - कालीफ्लावरः ही भाजी पचनास फारच चांगली असते. यांत फॉस्फरस व लोह चांगल्या प्रमाणांत असतात. कर्टुलें: -- याची भाजी पथ्यकारक असून क्षुधादीपक आहे. तोंडलें: ही भाजी पचनाला जड आहे. ही भाजी बुद्धीला मंदता आणते असे मानले आहे. तांदुळजा :- ही भाजी सारक असल्याने मलावरो असणाऱ्या लोकांना हितावह होते. या भाजींत लोहाचे प्रमाण भरपूर असतें. प्रजीवनकद्रव्येहि यांत फारच चांगल्या प्रमाणांत असतात. मेथी : ही भाजी पथ्यकारक आहे. बाळंत बायकांस ही भाजी गुणकारक मानली आहे. मेथी रुचकर असून, पाचक<noinclude></noinclude> 829fcom89dwmcbg9uju0zpg15mzw533 104 112642 238301 2026-10-30T08:23:22Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ८५ ) असते. तिच्या बियांचाहि आपण उपयोग करतो. बिया फारच सारक असतात त्यांचे लाडू करून बाळंत बायकांस देतात. चुका:- ही पालाभाजी पाचक असून सारक आहे. शेपुः - ही पालाभाजी पाचक असून बाळंतिणीस..." 238301 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ८५ ) असते. तिच्या बियांचाहि आपण उपयोग करतो. बिया फारच सारक असतात त्यांचे लाडू करून बाळंत बायकांस देतात. चुका:- ही पालाभाजी पाचक असून सारक आहे. शेपुः - ही पालाभाजी पाचक असून बाळंतिणीस गुणदा- क मानली आहे. टाकळा :- याची कोवळी पानें खरूज व कंडु यांजवर गुणदायक मानली असून कृमि व ज्वर यांचा नाश करणारी समजली आहेत. आंबा: - देशी वैद्यकाच्या दृष्टीने आंबा हे उत्कृष्ट फळ आहे. पक व मधुर आंबा, आरोग्यकारक समजला आहे. केळे :--- पोषकशक्तीचे दृष्टीने, याची कार्यशक्ति देणाऱ्या अन्नांत गणना करता येईल. कारण कीं, त्यांत कर्वोदिताचे बरेचसे प्रमाण असते. मेह व नेत्ररोग यांजवर केळे हितावह आहे. सोनकेळे हे जास्त गुणदायक समजले आहे, अंजीरः - अंजीराचाहि केळांप्रमाणे अन्नांतच समावेश होतो. कारण कीं, यांत साखरेचे प्रमाण पुष्कळसे असतें. अंजीर थोडे सारक आहेत. सुक्या अंजीरांत शेकडा ५० साखर असते. अरब लोक शक्ति येण्याकरितां अंजीराचा उपयोग करतात. क्या अंजीरांत खनिज द्रव्यांचे प्रमाणहि फार चांगले असते. द्राक्षः -- द्राक्षांत साखरेचे प्रमाण फार असते. पिकलेली द्राक्षे रोग्यांस फारच हितावह होतात. कारण कीं, तीं पचण्यास<noinclude></noinclude> 9v2gc84sf1q1i5guhakfrsjwd7qnys7 104 112643 238302 2026-10-30T08:23:56Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "(<4) सोपी जातात. द्राक्षे रक्तशुद्धिकारक आहेत. वाळलेलीं द्रादों सारक असतात. द्राक्षाच्या वेली काश्मीर प्रांतांत विपुल आहेत. तिकडे द्राक्षे सुकविल्यावर त्यांस खिसमिस ( मनुका) म्हण..." 238302 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>(<4) सोपी जातात. द्राक्षे रक्तशुद्धिकारक आहेत. वाळलेलीं द्रादों सारक असतात. द्राक्षाच्या वेली काश्मीर प्रांतांत विपुल आहेत. तिकडे द्राक्षे सुकविल्यावर त्यांस खिसमिस ( मनुका) म्हणतात. लिंबूः– लिंबू विशेष पाचक असून त्याच्यांत रक्तशुद्धि- कारक गुण आहे. संधिवायु, अमांश, हगवण, वगैरे रोगांत लिंबू गुणकारक होतें. लिंबू पित्तशामक असल्याने पित्ताने होत अस- लेल्या उलट्या लिंबाचा रस घेतला असतां बंद होतात. लिंबू रुचिकर असून अजीर्ण व कृमि यांचा नाश करते. नारिंग:- नारिंग क्षुधाप्रदीपक असून, रक्तशुद्धिकारक आहे. तसेच ते थंड व पित्तशामक असते. उलट्या बंद करण्या- साठीं हकीम लोक नारिंगाची साल देतात. तापांत तृषा शांत करण्यासाठीं नारिंगाचा रस देतात. नागपूरची नारिंगें फार प्रसिद्ध आहेत. महाळुगः -- महाळुंग हें रुचिकर व पाचक असून, पित्त आणि खोकला यांजवर गुणावह मानले आहे. - डाळिंब : डाळिंब हें एक उत्कृष्ट फळ आहे. ते कोण- त्याहि स्थितींत - रोगी किंवा निरोगी - हितकारक होतें. डाळिंब फार पित्तशामक आहे. ते वांति बंद करते. ते ज्वरांत खाणे फाय- देशीर होते. सर्व डाळियांत मस्कती डाळिंब श्रेष्ठ दर्जाचें असतें. सफरचंद :- सफरचंद हे रुचिकर असून, थोडेसे सारक हैं आहे. पाश्चात्य फलाहारी लोकांनी याला फलराज अशी संज्ञा<noinclude></noinclude> 9noxa83hznm8in5k79lons6mpa5xo3u 104 112644 238303 2026-10-30T08:24:34Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "(८७) देली आहे. कारण कीं, शरीरांतील विजातीय द्रव्यांचा नाश रण्याचा जो फळांमध्ये गुण आहे, तो सफरचंदांत विशेष आहे. फणसः - फणसामध्ये साखरेचा बराच भाग असल्याने याची अन्नामध्ये गणना होते..." 238303 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>(८७) देली आहे. कारण कीं, शरीरांतील विजातीय द्रव्यांचा नाश रण्याचा जो फळांमध्ये गुण आहे, तो सफरचंदांत विशेष आहे. फणसः - फणसामध्ये साखरेचा बराच भाग असल्याने याची अन्नामध्ये गणना होते. ज्या ठिकाणीं फणस फार पिक- तेथे लोक न्याहारीचे ऐवजीं फणसाचा उपयोग करतात. कोकणांत पुष्कळ लोक फणसाचे दिवसांत फणसावर निर्वाह करून राहतात. पपनस :-हें फळ थंड असून, आंकडी आपस्मार, गांवर ते गुणदायक मानले आहे. वगैरे सीताफळ - हें फळ रुचिकर असून, थंड असतें. डांग्या खोकल्यावर हे गुणावह आहे. - पोपयाः कच्च्या पोपयाची भाजी करतात. पिकलेला पोपया स्वादिष्ट लागतो. पेप्सिनप्रमाणे, पोपयांत नत्रिलचे पचन करणारे एक द्रव्य असते; त्यामुळे पोपया फारच पाचक गणला गेला आहे. पोपया थोडासा सारक असून कृमिनाशक आहे. पोपयांमधून काढलेले पाचक द्रव्य " पपैयेन ", है बाजारांत विकत मिळते. पोपयांमधील चिकाचा हल्लीं आंग्लवैद्यकांत औसाठी उपयोग केला जातो. जांभूळ:-- जुलाब किंवा उलट्या बंद करण्यासाठीं, जांभ ळाचा रस किंवा बिया देतात. प्लीहा वाढली असल्यास, मूत्रा श्मरीमर्थ्ये, अजीर्ण, पोटशूळ बरे रोगांत जांभळाचा रस गुण कारक आहे.<noinclude></noinclude> 86ib1pkttleh8ln429d3j9s6gkvza06 104 112645 238304 2026-10-30T08:25:46Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "- (<<) करवंदः --- करवंद आम्लपित्तावर व रक्तशुद्धीसाठीं उप- योगांत आणतात. कफावर याचा चांगला उपयोग होतो. याच्या झाडाच्या मुळांचा औषधांकडे उपयोग होतो. कवठः --- कवठ क्षुधाप्रदीपक आहे. युनान..." 238304 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>- (<<) करवंदः --- करवंद आम्लपित्तावर व रक्तशुद्धीसाठीं उप- योगांत आणतात. कफावर याचा चांगला उपयोग होतो. याच्या झाडाच्या मुळांचा औषधांकडे उपयोग होतो. कवठः --- कवठ क्षुधाप्रदीपक आहे. युनानी वैद्यकांत कव- ठाला फार महत्व दिले गेले आहे. हकीमलोक यांचे सरबत करून देतात जुलाब, अमांश यामध्ये हे फार गुणकारी मानले आहे. गोड कवठ, साखर व जिरे यांची चटणी फार पथ्यकारक मानली आहे. नारळ:- नारळांत स्नेह व कर्बोदित हीं बरींच असतात. थोड लिहि त्यांत असते. कोंवळ्या नारळांतील पाणी गोड व थंड असून, मूत्रविकारांत तें उपयोगांत आणतात. कोंवळे खोबरें मूत्रसारक व थंड असते. बोरः - बोरांमध्ये सारक गुण आहे. नेपाळ व काशीकडील बोरं मोठी असून फार गोड असतात. अननसः -- हा रुचिकारक असून, पाचक, पित्तशामक आणि कृमिनाशक मानला आहे. खजूर:--- आपले भात हें एक मुख्य अन्न आहे, तर्फे ईजिप्शियन लोकांचे खजूर हे एक मुख्य अन्न आहे तांदुळां- तील कर्बोदित मंडाच्या रूपाने असतें. तर्फे खजुरांतील कर्बोदित साखरेच्या रूपाने असते. खजूर है पथ्यकारक अन्न मानले आहे.<noinclude></noinclude> 60djj985xnf04hk0omkokmjkekinsj1 104 112646 238305 2026-10-30T08:31:42Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ८९ ) प्रकरण १४ वें . अंडीं. जगांमध्ये ज्या प्राणिज अन्नांचा उपयोग केला जातो, त्यांत अंड्यांना प्रमुखस्थान देण्यांत आले आहे. कोंबडी, बदके, हंस वगैरे पक्ष्यांच्या अंड्याचा खाण्याकड..." 238305 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ८९ ) प्रकरण १४ वें . अंडीं. जगांमध्ये ज्या प्राणिज अन्नांचा उपयोग केला जातो, त्यांत अंड्यांना प्रमुखस्थान देण्यांत आले आहे. कोंबडी, बदके, हंस वगैरे पक्ष्यांच्या अंड्याचा खाण्याकडे उपयोग केला जातो. त्यांतले त्यांत कोंबडीची अंडीं विशेष खाण्यांत येतात. एकादे अंडे घेऊन ते आपण फोडले तर, त्याच्या कवचीत एक पांढरा पदार्थ, व एक पिवळा पदार्थ, असे दोन पदार्थ अस- तात. अंड्यांतील पांढरा पदार्थ आणि पिवळा पदार्थ है अंड्या- मध्ये सूक्ष्मावस्थत असलेल्या ( वाढणाऱ्या) प्राण्याचे अन्न असून, त्या सर्वाचे, कवच संरक्षण करते. पांढरा पदार्थ व पिवळा पदार्थ मिळून जो अंड्यांतील बलक असतो त्याची घटना खाली दिली आहे:- सर्व बलक पांढरा बलक पिवळा बलक पाणी ७३.७ ८६-२ ४९.२ नत्रिल १३.४ १२.३ १५.७ स्नेह १०.५ ३३.३ कर्बोदित खनिजपदाथ १.० 00€ १.१ उष्णताजनकशक्ति ६७९ २३१ ३४३<noinclude></noinclude> n2hjrzevt7suxbzzkxwwsz07fn2j4iz 104 112647 238306 2026-10-30T08:32:01Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ९० ) अंड्यांतील बलकाचा सुमारें ु भाग पिवळा बलक असून, सुमारे ३ भाग पांढरा बलक असतो. त्यांच्या घटनेमध्ये बराच फरक असतो हे वरील कोष्टकावरून दिसून येईल. पांढऱ्या बल- कांत त्रिल व थोडे..." 238306 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ९० ) अंड्यांतील बलकाचा सुमारें ु भाग पिवळा बलक असून, सुमारे ३ भाग पांढरा बलक असतो. त्यांच्या घटनेमध्ये बराच फरक असतो हे वरील कोष्टकावरून दिसून येईल. पांढऱ्या बल- कांत त्रिल व थोडेसे खनिज पदार्थ असतात; त्यांत स्नेहद्रव्यांचे प्रमाण अल्प असतें. पिवळ्या भागांत स्नेह, नत्रिल व खनिज पदार्थ हीं सर्व चांगल्या प्रमाणांत असतात अंड्यांत कर्बोदित मुळींच नसते. कर्बोदिताचा मुख्य उपयोग स्नायूंना कार्यशक्ति देणे हा होय. परंतु अंड्याच्या संकुचित क्षेत्रामध्ये चलनवलनादि क्रिया होणे शक्य नसते. त्यामुळे अंड्यामध्ये कर्बोदित अस- ण्याचे प्रयोजन नाहीं. पोषकशक्ति:- अंड्यांतील पोषकद्रव्यांच्या प्रमाणामुळे अंड्याला महत्व आले आहेच; परंतु तितकेच किंबहुना त्याहूनहि जास्त महत्व त्याला त्याच्यांतील पोषक द्रव्यांच्या विशिष्ट स्थिति- मुळे देण्यांत येते. अंड्याला बाहेरून माफक उष्णतेशिवाय दुसरें कांहींहि न मिळता तीन आठवड्यांनीं पिल्लं त्यांतून बाहेर पडते, आणि त्याची इतकी चांगली वाढ झालेली असते कीं, ते त्वरित चालू लागते, इतकेच नव्हे तर ते आपले आईबाप जे अन्न खातात तेच अन्न खाऊं लागतें. या गोष्टींचा विचार केला म्हणजे अंड्यांत शरीराच्या वाढीला विशेष अनुकूल अशीं द्रव्ये असलीं पाहिजेत असे उघडच दिसते. अंड्यांतील बहुतेक सर्व स्नेहद्रव्य पिवळ्या बलकांत असतें.<noinclude></noinclude> 7uusn46vh1sl6mobi8nbg9a6tizsbd0 104 112648 238307 2026-10-30T08:33:13Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "(९१) त्याचे कण दुधांतील स्नेहाप्रमाणेच अतीशय सूक्ष्म असल्याने तें पचनास सुलभ जाते. पिवळ्या बलकांतील स्नेहामध्ये अ प्रजीवनक द्रव्य असते. अंड्यांतील नत्रिल द्रव्य भारी दर्जाचे अ..." 238307 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>(९१) त्याचे कण दुधांतील स्नेहाप्रमाणेच अतीशय सूक्ष्म असल्याने तें पचनास सुलभ जाते. पिवळ्या बलकांतील स्नेहामध्ये अ प्रजीवनक द्रव्य असते. अंड्यांतील नत्रिल द्रव्य भारी दर्जाचे असते. त्याच्यांत शरीराची झीज भरून काढण्याकरितां व वाढ करण्या- करितां जीं अॅमिनो अॅसिडें लागतात, तीं असतात. पिवळ्या वलकांतील नत्र जवळनवळ दुधांतील नत्रिलाच्या दर्जाचे असते. अंड्यांतील नत्राप्रमाणेच त्यांतील खनिज द्रव्यें शरी- राचे धातु बनविण्याचे कामी फारच चांगल्या प्रकारची असतात. स्नायू, अस्थि, आणि रक्त हीं बनविण्यासाठीं लागणारी खनिज द्रव्यें अंड्यांत विपुल असतात. शरीरपोषणाचे कामीं विशेष महत्वाचीं गणली जाणारी खनिज द्रव्यें, कॅल्शियम, फॉस्फरस आणि लोह पांढऱ्या बलकापेक्षां पिवळ्या बलकांत विशेष प्रमाणांत असतात. पिवळ्या बलकांमधील फॉस्फरस आणि लोह हीं सेंद्रिय स्थितीत असल्याने शरीरपोषणाचे कामी त्यांचा फारच चांगला उपयोग होतो. पिवळ्या बलकांतील या उत्तम दर्जाच्या लोहामुळे, रक्तक्षयी लोकांना पिवळा बलक घेणे अत्यंत हितावह होर्ते. त्याच प्रमाणे पिवळ्या बलकांत अस्थि बनविण्यासाठी आवश्यक असे कॅल्शियम पुष्कळ असून, त्याचाहि शरीराला चांगला उपयोग होतो. अंड्याचे अभिशोषण फारेच चांगल्या प्रकारें होतें. अपचनीय असा अवशेष फारच थोडा राहतो. याप्रमाणे अंड्यांतील पोषक द्रव्यांचा विचार करतां, अंडे<noinclude></noinclude> hyjw7tn7381aogpelhy8ux1uh84x2ad 104 112649 238308 2026-10-30T08:34:43Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "(९२) व दूध यांत बरेचसे साम्य आहे, असे दिसून येईल. शिवाय, अंड्यांत दुधापेक्षां लोहाचे प्रमाण जास्त असते. या सर्व कारणां- मुळे मुलांचे आहारांत अंड्याला महत्वाचे स्थान देण्यांत येते...." 238308 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>(९२) व दूध यांत बरेचसे साम्य आहे, असे दिसून येईल. शिवाय, अंड्यांत दुधापेक्षां लोहाचे प्रमाण जास्त असते. या सर्व कारणां- मुळे मुलांचे आहारांत अंड्याला महत्वाचे स्थान देण्यांत येते. म्हणून मुलांचे आहारांत दुधाप्रमाणेच अंड्याचाहि समावेश करणे हितावह होते. हाडकुळ्या ( रिकेटी ) मुलाला अंड्यांतील पिवळा भाग दिल्याने त्याच्या शरीरांत आश्चर्यकारक फरक होतो. एकाद्या मोठ्या दुखण्यानंतर किंवा इतर कोणत्याहि कारणाने शरीर खालावले असतां अंड्याचा उपयोग करणे फार फायदेशीर होते. अशा स्थितींत डॉक्टर लोक एमिक्श्चर घ्यावयास सांगतात आणि अलीकडे ते घेण्यासंबंधाने बरेच लोक हरकत घेत नाहींत. खनिजद्रव्यांपैकीं गंधक हे अंड्यांतील पांढऱ्या बलकांत विशेष प्रमाणांत असते. ते इतक्या जास्त प्रमाणांत असणं मनु- घ्याच्या शरीरपोषणाच्या दृष्टीने इष्ट नाहीं. कारण, त्यामुळे संडे हे आम्लकारक अन्न बनते. व तसे होणे शरीराला हितावह होत नाहीं. यामुळेच कित्येकांना अंडे मानवत नाहीं. अशा लोकांनी पांढरा बलक टोकून देऊन पिवळ्या बलकाचा उपयोग करावा. कारण पांढया बलकांतच गंधकाचे प्रमाण विशेष असतें. दूध हैं अल्कfearth अन्न असल्यानें, अंड्याबरोबर दुधाचा अल्कलिकारक आहारांत समावेश करणे फायदेशीर होते. त्यामुळे अंड्याचा लकारक गुण कमी होतो. कर्बोदिताच्या अभावामुळे अंडे हैं<noinclude></noinclude> lqd384p3vbuet3cyi05qvlttm176c31 104 112650 238309 2026-10-30T08:35:27Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "(९३) पूर्णान्न या संज्ञेस पात्र नाहीं; तेव्हां तें विशेष कर्बोदित असलेल्या अनाबरोबर खाणे श्रेयस्कर होते; अशीं अने तांदूळ व इतर एकदल धान्ये हीं होत. पाश्चिमात्य देशांतील आपल्याला..." 238309 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>(९३) पूर्णान्न या संज्ञेस पात्र नाहीं; तेव्हां तें विशेष कर्बोदित असलेल्या अनाबरोबर खाणे श्रेयस्कर होते; अशीं अने तांदूळ व इतर एकदल धान्ये हीं होत. पाश्चिमात्य देशांतील आपल्याला वनस्प त्याहारी म्हणणारे लोक वनस्पत्याहारांतच अंड्याचाहि समा- वेश करतात- अंडी आणि स्वच्छताः--- अंड्याचे कवच छिद्रमय अस ल्याने त्यांतून रोगोत्पादक किंवा कुजण्याची क्रिया उत्पन्न करणारे जंतु शिरण्याचा संभव असतो. त्यामुळे अंडी फार दिवस ठेवल्यानें खाण्याचे काम निरुपयोगी होण्याचा संभव असतो. अंडीं ताजीं आहेत किंवा नाहींत हे जाणण्याच्या दोन साध्या रीती आहेत. अगदी तानें अंडं अपारदर्शक असून तें उजेडाकडे वरले तर आपल्याला एकनात गुलाबी रंग दिसतो. मधूनमधून काळे डाग दिसले म्हणजे अंडे शिळे झाले आहे असें समजावें. अंड्यांत थोडीशी जागा मोकळी असून, त्यांत हवा असते. ताज्या अंड्यांत ही हवेची जागा थोडी असते. अड जसे जसे शिळे होत जाते, तसे तसे ते काळसर दिसू लागते, आणि त्यामुळे शेवटी ते अपारदर्शक बनते. तसेच हवेंर्ने व्यापलेली जागा वाढते. अंडे पाण्यांत टांकून त्याचा ताजेपणा पहाण्याची दुसरी एक रीत आहे. ताज्या अंड्यांत हवा कमी असल्यानें तें तळाला जाऊन बसते. शिळया अंड्यांत हवा जास्त असल्याने तें पाण्यावर तरंगते.<noinclude></noinclude> hl4g5rb4f2gngoux2x08jochko16tqh 104 112651 238310 2026-10-30T08:38:58Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ९४ ) प्रकरण १५ वै. मांसान्न. आपण आपल्या अन्नासाठीं उद्भिज सृष्टीवर अवलंबून असतो, हे मार्गे सांगण्यांत आलेच आहे. आतां कित्येक पशु- पक्ष्यादिकांच्या मांसाचा अन्नाप्रमाणे उपयोग कर..." 238310 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ९४ ) प्रकरण १५ वै. मांसान्न. आपण आपल्या अन्नासाठीं उद्भिज सृष्टीवर अवलंबून असतो, हे मार्गे सांगण्यांत आलेच आहे. आतां कित्येक पशु- पक्ष्यादिकांच्या मांसाचा अन्नाप्रमाणे उपयोग करण्यांतहि आपण अप्रत्यक्ष रीतीने उद्भिज्य सृष्टीवर अवलंबून असतो, हे थोड्याशा विचाराने वाचकांस कळून येईल. पशुपक्षी उद्भिज सृष्टीवर आपले पोपण करतात, व त्या उद्भिज अन्नाला ते निराळे रूप देतात. म्हणजे, पशुपक्षी उद्भिज अन्न खाऊन आपल्या शरीरांतील निरनिराळे पदार्थ बनवितात. यांपैकीं कांहीं पदार्थांचा मनुष्य अन्नाप्रमाण उपयोग करतो. गाई म्हशी उद्भिज्ज अन्नांवर आपले पोषण करून में दूध बनवितात त्याचा आपण अन्नाप्रमाणे उप- योग करतों. कांहीं पशुपक्षांनी उद्भिज अन्नावर आपली उप- जीविका करून आपल्या शरीरांत मांस, रक्त, चरबी वगैरे बन- विलेल्या कांहीं पदार्थांचा मनुष्य अन्नाप्रमाणे उपयोग करतो. याप्रमाणे अन्नाच उद्भिज्ज आणि प्राणिज असे दोन वर्ग असून दूध, अंडी, मांस, चरबी यांचा प्राणिज अन्नांमध्ये समावेश होतो. कांहीं जनावरांचे मांस खाण्यांत येत नाहीं, हें कांहीं अंश रिवाजावर अवलंबून आहे. कांहीं जनावरांचे मांस खातं<noinclude></noinclude> jl0dlwllovdi6vxaj76z6y92m9p0rnm 104 112652 238311 2026-10-30T08:39:31Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ९५ ) नाहींत, याचे कारण ते चवीला वाईट लागते. उ. हिंस्रपशूंचे मांस. कांहीं जनावरांचे मांस न खाण्याचे कारण, त्या जनावरांचा दुसऱ्या रीतीनें उपयोग करणे फायदेशीर होते. उ. घोडा. जनावरांच्..." 238311 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ९५ ) नाहींत, याचे कारण ते चवीला वाईट लागते. उ. हिंस्रपशूंचे मांस. कांहीं जनावरांचे मांस न खाण्याचे कारण, त्या जनावरांचा दुसऱ्या रीतीनें उपयोग करणे फायदेशीर होते. उ. घोडा. जनावरांच्या शरीरांतील स्नायू म्हणजेच मांस होय. मांस संधायक धातूने एकत्र बांधलेली अनेक स्नायूंच्या तंतूची जुडी होय. यापैकी प्रत्येक जुडी लहान जुड्यांची बनलेली असते. स्नायूंचे तंतु म्हणजेच स्नायूंचे कोश होत. ते कोश लांबट अस- ल्याने त्यांस आपण तंतु म्हणतो. हे तंतु सूक्ष्मदर्शक यंत्राचे साहाय्यावांचून दिसूं शकत नाहींत. स्नायुकोशांतील जीवनरसाचा त्रिल हा मुख्य घटक असून तो पाण्यांत असतो. शिवाय, या पाण्यांत खनिजद्रव्ये आणि मांसार्क वगैरे पदार्थ असतात. मांसांतील मुख्य नत्रिलाला मायोसिन अशी संज्ञा आहे. मांसातील स्नेहद्रव्य म्हणजे चरत्री थोडीशी कोशांमध्ये असते; परंतु पुष्कळसे चरबीचे जाड थर संधायक धातूंमध्ये आढळून येतात. मांस शिजविल्या- नंतर या संवायक धातूपासून जिलेटिन नांवांचे नत्रिल मिळते; हैं तिसऱ्या वर्गाचें नत्रिल होय. मांसांतील मुख्य खनिजपदार्थ फॉस्फरस व पोटॅशियम हे होत. उकळत्या पाण्याचे साहाय्याने मांसांतून जे पदार्थ काढले जातात. त्यांस मांसार्क म्हणतात. त्यांच्यांत पोषकशक्ति बिलकुल नसते, परंतु त्यांच्यामुळे मांसाला एक विशेष प्रकारचा स्वाद येतो. माशांमध्ये इतर मांसापेक्षां मांसा- र्काचे प्रमाण थोडे असते. त्यामुळे मासे कमी स्वादिष्ट लागतात,<noinclude></noinclude> 0unl5d8i33oy4x86j0pmnrx1m8xdtnf 104 112653 238312 2026-10-30T08:40:10Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ९६ ) मांसाची घटना खाली दिल्या प्रमाणे आहे: मटन कोंकराचे कोंबड्या वगैर सालमन मांस पक्षांचे मांस मासा पाणी ५३.६ ५८'२ ६३७ ६४६ नत्रिल १६० १७.६ १९.२ २१.६ चरत्री २९.८ २३.१ १६'३ १२.८ कर्बोदित..." 238312 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ९६ ) मांसाची घटना खाली दिल्या प्रमाणे आहे: मटन कोंकराचे कोंबड्या वगैर सालमन मांस पक्षांचे मांस मासा पाणी ५३.६ ५८'२ ६३७ ६४६ नत्रिल १६० १७.६ १९.२ २१.६ चरत्री २९.८ २३.१ १६'३ १२.८ कर्बोदित खनिजपदार्थ ०८ १.१ १० १.४ ९१९ उष्णताजनक | १५०८ १२६३ १०१३ शक्ति जनावराचे वय, जात, त्याच्या शरीराची स्थिती, त्याचा खुराक, या सर्व बाबींचा मांसाच्या घटनेवर परिणाम होतो. शरीरा- च्या सर्व भागांतील मांस सारख्याच घटनेचे नसते; अशा रीतीनें मांसाची घटना शरीरांतील त्याच्या स्थानावरहि अवलंबून असते. पोषकशक्तिः --- मांसांतील मुख्य पोषकद्रव्य नत्रिल हे होय. हें नत्रिल पहिल्या दर्जाचे आहे, कारण यांत शरीराची झीज<noinclude></noinclude> p2resj0azmx54ppx9xcw4mm7lcuvr5i 104 112654 238313 2026-10-30T08:42:59Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "(९७) भरून काढण्यासाठी व शरीराची वाढ करण्यासाठी लागणारी अॅमिनो ॲसिडे असतात. याप्रमाणे मांस हे शरीराची वृद्धि करणाऱ्या अन्नां- पैकी एक होय. मांसांतील नत्रिलाचे सुलभ रीतीने पचन होत..." 238313 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>(९७) भरून काढण्यासाठी व शरीराची वाढ करण्यासाठी लागणारी अॅमिनो ॲसिडे असतात. याप्रमाणे मांस हे शरीराची वृद्धि करणाऱ्या अन्नां- पैकी एक होय. मांसांतील नत्रिलाचे सुलभ रीतीने पचन होते, व त्याचे अभिशोषण फारच चांगल्या प्रमाणांत होतं. दूध, अंडी आणि मांस यांच्यातील नवलाच्या शेकडा ९७-९८ भागाचे अभि- शोषण होत मांसामुळे जठररसाचे स्रवण चांगल्या प्रकारे होते. त्यामुळे मांसातील नत्राचे चांगले पचन होणास मदत होते. मांसातील चरबी पचण्यास कठीण असते, खनिज द्रव्ये व प्रजीवनक यांच्या दीने मांसाला फारसे महत्व नाहीं. मांस है आम्लकारक अन्न आहे. मांसार्क उतनक असून त्यामुळे पाचक रसांचे चांगले वण होते त्यामुळे मार्क वापदीपक व पाचक समजले आहेत. मांस आणि स्वच्छता: --- सर्व अन्नत मांग है असे अन्न आहे की, त्याच्या स्वच्छतेबद्दल अत्यंत काळजी घ्यावी ला गते. त्याच्या स्वच्छतेसंबंधाने योग्य काळजी न घेतली तर ते लवकर घडून अपायकारक होते; त्यामुळे केव्हां केव्हां त्या- पासून फार भयंकर परिणाम होतात. ज्या जनावरांच्या मांसांचा आपण उपयोग करतों, तीं जनावरे रोगी असली तर, त्यांचे रोग आपणाला होण्याचा संभव असतो. कसाईखान्यांतील अस्वच्छ- तेमुळे, धुळीच्या किंवा माशांच्या संसर्गानें, रोगी माणसाच्या हस्तस्पर्शाने, व इतर कारणांनी मांस अपायकारक बनण्याचा<noinclude></noinclude> c9bdxzxs9sj9m2xmtf2y4ob56sajrgv 104 112655 238314 2026-10-30T08:48:19Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ९८ ) फार संभव असतो. कांहीं रोगजंतु असे असतात कीं, त्यांचा मांस शिजविण्याला लागणाऱ्या उष्णतेनेंहि नाश होत नाहीं. मांसाच्या स्वच्छतेबद्दल योग्य काळजी न घेतल्यानें, जर अशा प्रकारच..." 238314 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ९८ ) फार संभव असतो. कांहीं रोगजंतु असे असतात कीं, त्यांचा मांस शिजविण्याला लागणाऱ्या उष्णतेनेंहि नाश होत नाहीं. मांसाच्या स्वच्छतेबद्दल योग्य काळजी न घेतल्यानें, जर अशा प्रकारच्या रोगजंतूंचा मांसांत शिरकाव झाला तर ते शरीराला हानिकारक होतात आतां हिंदुस्थानांत मांसाची पैदास करण्यांत आरोग्यशास्त्रदृष्टया जशा प्रकारची काळजी घ्यावयास पाहिजे तशी घेतली जात नाहीं, असें दुःखाने म्हणावे लागतें मंड प्रदेशापेक्षां हिंदुस्तानसारख्या उष्ण प्रदेशांत मांस लवकर यास सुरुवात होते, तेव्हां अशा परिस्थितीत आपण मांसाच्या स्वच्छतेसंबंधी विशेष काळजी व्यावसास पाहिजे. मांसाहारी लोकांनी या संबंधाने संघटित प्रयत्न करणे जरूर आहे. माजाविषय सामान्य विवाद- मांसाना सादिष्ट- पणा व त्याने शरीरावर होणारे उत्तेजक कार्य ह्यामुळे कळ लोकांना मांस शरीरसामर्थ्य, जोम, उत्साह ह्यांच्या मांस हैं एक महत्वाचे अन्न आहे परंतु आहारांत मांसा प्रमाण वाजवीपेक्षां फानील असणे अपायकारक होते. कारण मांस हे मुख्यत्वेकरून नविल अन्न असल्याने मांसाच्या अधिक सेवनांचे त्रिला वाजवीपेक्षा फाजील सेवन होते तसे झाल्याने यकृत व मूत्रपिंड ह्यांचे काम वाढून त्यांच्यांत विघाड होतो. त्यामुळे शरीरांतील निरुपयोगी द्रव्यांचा त्याग करण्याचे काम बरोबर रीतीने होत नाहीं; व त्यामुळे कित्येक रोग होतात.<noinclude></noinclude> ncfej3jxhh55aolc7bpjaa9yc70cezn 104 112656 238315 2026-10-30T08:48:45Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ९९ ) मति आम्लकारक पदार्थ असल्याने, ते मांसाच्या अतिसेवनाने शरीरांत जास्त प्रमाणांत जाऊन, शरीराचे आरोग्य बिघडवितात. याकरितां पाश्चात्य आहारशास्त्रज्ञ त्यांच्या लोकांम आहारां..." 238315 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ९९ ) मति आम्लकारक पदार्थ असल्याने, ते मांसाच्या अतिसेवनाने शरीरांत जास्त प्रमाणांत जाऊन, शरीराचे आरोग्य बिघडवितात. याकरितां पाश्चात्य आहारशास्त्रज्ञ त्यांच्या लोकांम आहारांतील मांसाचे प्रमाण कमी करून त्या ऐवजीं दूब व उद्भिज अन्नांचा उपयोग करण्याचा उपदेश करूं लागले आहेत. अशा आहारास ते मिश्राहार अशी संज्ञा देतात. सुदैवाने आपल्या देशांत मांसाने फाजील सेवन करणारे लोक फार नाहींत. मांसाचे अतिसेवन काम, क्रोध, दांडगाई, और मनोविकारांना उत्तेजक होते. ज्यांना शारीरिक काम कमी असून, गानधिक काम असते अशा लोकांना उद्विज आहार (दूध, तूप गोसहित ) येणे विशेष चांगले होते. त्याचप्रमाणे मन है उनक असल्याने लहान मुलांना ते देणे श्रेयस्कर होत नाहीं प्रकरण १६ वें . तेल, तूप व साखर. तेल, तूप वगैरे :- तेल, तूप वगैरे स्नेहवये हीं क उदन, आणि प्राणवायु यांची बनलेली असतात. स्नेहाने कार्य, कार्यशक्ति व उष्णता देणे हे होय. स्नेहाचा शरीरांत बऱ्याचशा प्रमाणांत संग्रह केला जातो. स्नेहांत इतर अन्नद्रव्यांपेक्षां कर्बाचे<noinclude></noinclude> n4wr0vplt26bh7n8gudvx7d0q2xd9ky 104 112657 238316 2026-10-30T08:49:32Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १०० ) प्रमाण अधिक असते. म्हणून स्नेहापासून नविल किंवा कर्बोदित यांपेक्षां दोन पट कार्यशक्ति मिळते. स्नेह हें प्राण्यापासून तमन उद्भिज पदार्थापासून मिळते. लोणी, तूप, मांसांतील च..." 238316 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १०० ) प्रमाण अधिक असते. म्हणून स्नेहापासून नविल किंवा कर्बोदित यांपेक्षां दोन पट कार्यशक्ति मिळते. स्नेह हें प्राण्यापासून तमन उद्भिज पदार्थापासून मिळते. लोणी, तूप, मांसांतील चरबी, हीं प्राणिज स्नेह होत. तिळाचे तेल, भुईगुगाचे तेल, खोबरेल काशीचे तेल वगैरे उद्भिज स्नेहे होत. तेलपपेक्षां मांसांतील नरवी पचण्यास कठीण असते. स्नेह पदार्थ जास्त कार्यशक्ति व उष्णता देणार असल्याने ज्यांना विशेष शारीरिक मेहनतीने काम करावयाचे असते, त्यांना ते जास्त प्रमाणात सेवन करणे फायदेशीर असते. त्याचप्रमाणे थंड प्रदेशांत, तर्फेच थंड ऋतूंमध्ये त्यांचे सेवन विशेष करावे लागते. स्नेह पदार्थ जठरांतील पचनाला थोडाबहुत अडथळा करतात. तेव्हां ज्यांची पचनशक्ति नाजूक असेल त्यांनी दुसऱ्या पचण्यास कठीण अशा अन्नांबरोबर स्नेह पदार्थ सेवन न करण्या- बद्दल काळजी घ्यावी. अशा लोकांनी तळलेले पदार्थ खाऊं नयेत. कारण तळलेल्या पदार्थासभवती स्नेहाचे थर बसून, ते पदार्थ पचनाला जड जातात. जे लोक विशेष स्नेहयुक्त अन्नांचा उपयोग करतात, त्यांनी अगमेहनतीची कामे करावीत, अथवा व्यायाम घ्यावा. स्नेहद्रव्याचा एक विशेष गुण असा आहे कीं, त्यांच्यांत नवल, मंड किंवा साखर यांच्याप्रमाणे आतड्यामध्ये, नास- ण्याची क्रिया होत नाहीं. जरी सर्व स्नेहद्रव्यांची उष्णताजनकशक्ति सारखी असते,<noinclude></noinclude> 7mzhhibosd6lng2nryyj1ktjp9rpvbm 104 112658 238317 2026-10-30T08:49:53Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १०१ ) तरी लोणी, तूप अंड्यांतील चरबी, काडमाशाचे तेल, यांमध्ये अप्रजीवनद्रव्य असल्यामुळे ती उच्च दर्जाची ठरतात, अप्रनी- नक द्रव्ये उद्भिज तेलांत नसतात साखर. साखर आपणांस उद्भिज सृष्..." 238317 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १०१ ) तरी लोणी, तूप अंड्यांतील चरबी, काडमाशाचे तेल, यांमध्ये अप्रजीवनद्रव्य असल्यामुळे ती उच्च दर्जाची ठरतात, अप्रनी- नक द्रव्ये उद्भिज तेलांत नसतात साखर. साखर आपणांस उद्भिज सृष्टीपासून मिळते ती निर- निराळ्या फळांमध्ये आणि कांहीं वनस्पतीच्या रसांमध्ये आढळते. साखरच्या पुष्कळ जाती आहेत. त्यांचे मुख्य दोन वर्ग करता येतील. (१) एकमूलक अथवा एकेरी साखर. (२) दिमूलक अथवा दुहेरी साखर दुहेरी साखर योग्य अशा फेनक द्रव्यांमुळे आंतड्यांत रूपांतर पावून, तिची एकेरी साखर बनते, अशा या एकरी साखरेने रक्ताकडून अभिशोषण होते. एकमूल कसाखर. फरशर्करा: फळांतील साखरेस फलशर्करा असे म्हणतात. ही फळांत असल्याने फळें आपणांस गोड लागतात. फलशर्करा ही एकेरी भावर होय फळांत एकेरी साखर असल्याने फळांना एक प्रकारचे महत्व प्राप्त आहे. कारण कीं, फळांतील साखरेवर पचनक्रिया घडल्यावांचून तिचे अभिशोषण होनें दुहेरी साखरपासून जठराला जो त्रास होण्याचा संभव असतो, तो एकेरी साखरेपासून होत नाहीं; त्यामुळे निचे पचनास कोणताहि अडथळा येत नाहीं. यासाठी लहान मुले व आजारी माणसे फलशर्करा विशेष महत्वाची ठरते. यांचे<noinclude></noinclude> 15qeifsy5di7jd6kzexoczsfjea0kwk 104 112659 238318 2026-10-30T08:50:37Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १०२ ) मधः -- मधमाशा फळांतून साखर घेऊन ती मधाच्या रूपाने संग्रह करून ठेवतात. मध ही फलशकराच होय. त्यामुळे फळांतील साखरेइतकेच मधाला महत्व आहे. या विशेष गुणा- मुळेच मधाचा आपण औषधाचे काम..." 238318 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १०२ ) मधः -- मधमाशा फळांतून साखर घेऊन ती मधाच्या रूपाने संग्रह करून ठेवतात. मध ही फलशकराच होय. त्यामुळे फळांतील साखरेइतकेच मधाला महत्व आहे. या विशेष गुणा- मुळेच मधाचा आपण औषधाचे कामी उपयोग करतों. द्विमूलक साखर. इक्षुशर्कराः - ही उसांपासून तयार करतात उसाचे मूलस्थान हिंदुस्तान है होय. इशर्करा ही दुहेरी साखर होय. दुहेरी साखरेचे आंतड्यांत पचन होऊन, तिच्या एम अणूचे, एकेरी साखरेचे दोन अणु बनतात. उसाचा रम आटविला म्हणजे गूळ तयार होतो. या गुळांतून इतर द्रव्ये काढली म्हणजे साखर होते. उसाच्या साखरेमध्ये आंतड्यांत आंबण्याचा गुण आहे. कंदशर्कराः - उसाप्रमाणेच बीट नांवाच्या कंदापासून साखर तयार करतात. ही उसाच्या साखरेप्रमाणेच दुहेरी साखर होय. दोहोंची रासायनिक घटना सारखीच आहे. कंदशर्करेचे इतर गुणधर्मही उसाच्या साखरेप्रमाणेच आहेत. दुग्धशर्करा :- दुधांतील साखरेस दुग्धशर्करा असे म्हण- तात. ही दुहेरी साखर होय. ही इतर दुहेरी साखरेप्रमाणे आंतड्यांत आंबत नाहीं. ही इतर सर्व साखरांपेक्षां कमी गोड असते. दुधांतून काढलेली दुग्धशर्करा ( लॅक्टोज ) आपणांस केमिस्टचे दुकान मिळू शकते.<noinclude></noinclude> h79k33sqzy1aum9bhaj3u7xfjfy2k4x 104 112660 238319 2026-10-30T08:51:09Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १०३ ) पोषकशक्ति. साखर है तेलतुपांप्रमाणें निवळ कार्यशक्ति देणारे अन्न आहे. साखर हैं निवळ कर्वोदित द्रव्य असून, त्यांत इतर अन्न- द्रव्ये मुळींच नसतात. साखरेचा एक ग्रॅम चार कॅलरी उ..." 238319 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १०३ ) पोषकशक्ति. साखर है तेलतुपांप्रमाणें निवळ कार्यशक्ति देणारे अन्न आहे. साखर हैं निवळ कर्वोदित द्रव्य असून, त्यांत इतर अन्न- द्रव्ये मुळींच नसतात. साखरेचा एक ग्रॅम चार कॅलरी उष्णता देतो. एक रत्तल साखरेपासून १८१४ कॅलरी उष्णता मिळते. अती- शय साखर खाल्लयाने अन्नमार्गात साखरेचे पृथक्करण होऊन, त्यापासून कांहीं वाईट आम्ल पदार्थ आणि वायु उत्पन्न होतात. तसेच जठराला अपाय होऊन त्रास होतो. दुसऱ्या पदार्थांबरोबर चांगल्या रीतीने मिलाफ करून साखर खाल्ल्याने ती अपायकारक होण्याचा संभव कमी होतो; मात्र ती त्या पदार्थाच्या मानाने कमी असावी, गोड पदार्थ फार खाण्याची संवय चांगली नाहीं, कारण तशी संवय झाल्याने साहजीकपणेच शरीराला आवश्यक अशा इतर अन्नद्रव्यांचे प्रमाण कमी होण्याचा संभव असतो. साखर है स्नायूंना कार्यशक्ति देणारे अन्न असून त्याची पचनी- यताहि शेकडा ९७-९८ असते. त्यामुळे ज्यांना विशेष अंग- मेहनतीचे काम असेल त्यांनी आहारांत साखरेचे बरेचसे प्रमाण ठेवणे फायदेशीर होते साखर श्रमहारक आहे, त्यामुळे श्रम करण्यापूर्वी साखर खाल्ली असतां, बराच वेळ श्रम केले असतांहि थकवा वाटत नाहीं. थकवा आल्यावर ती खाल्ली असतां, थकवा लवकर जातो. थकून भागून आलेल्या मनुष्यास साखरपाणी<noinclude></noinclude> 4ceqjb67248wk43xptcx1hh8c2zot6j 104 112661 238320 2026-10-30T09:03:40Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १०४ ) देण्याची आपणांत जी पद्धति आहे, ती वाखाणण्यासारखी आहे सांगावयास नकोच. प्रकरण १७ वें . मसाले. आपण ज्यांस मसाले म्हणतों त्यांचा उपयोग आपण पोषकशक्तीच्या दृष्टीने करीत नसून, त्य..." 238320 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १०४ ) देण्याची आपणांत जी पद्धति आहे, ती वाखाणण्यासारखी आहे सांगावयास नकोच. प्रकरण १७ वें . मसाले. आपण ज्यांस मसाले म्हणतों त्यांचा उपयोग आपण पोषकशक्तीच्या दृष्टीने करीत नसून, त्यांच्यामुळे अन्नाला जी एक प्रकारची रुचि येते तिजकरतां आपण त्यांचा उपयोग करतों. बहुतेक मसाल्याच्या पदार्थामध्ये पोषकद्रव्ये जवळ जवळ नसतातच अन्नामध्यें मसाले घातल्याने अन्नाला रुचि येऊन क्षुधा प्रदीप्त होते; आणि पचनास मदत होते मसाले घातलेले पदार्थ खातांना मनास आल्हाद होतो. आणि त्यांच्यामुळे पाचक रसांचे स्रवण अधिक होतें मसाल्यांचा फाजील उपयोग करणे शरीराला अपायकारक होते. निरोगी मनुष्य - ज्याची भूक अर्थातच चांगली अस त्याला मसाल्यांचा उपयोग करण्याची फारशी आवश्यकता वाटत नाही. मसाले घातल्यावांचून सुद्धां त्याला अन्न स्वादिष्ट लागते, व त्याचे पचनहि चांगले होते. ज्यांची भूक मंद असते, ज्यांना शरीरमांध आले आहे, अथवा जे आजारांतून नुकतेच<noinclude></noinclude> 86773xv00il6tjlexv3tabgn6u71mjq 104 112662 238321 2026-10-30T09:04:02Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १०५ ) उठले आहेत, अशा लोकांना मसाले पचनाचे बाबतींत चांगली मदत करतात प्राचीनकाळापासून, अन्नाला स्वाद येण्याकरितां मसाल्यांचा उपयोग लोक करीत आले आहेत. आधुनिक शास्त्रीय शोधानें अस..." 238321 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १०५ ) उठले आहेत, अशा लोकांना मसाले पचनाचे बाबतींत चांगली मदत करतात प्राचीनकाळापासून, अन्नाला स्वाद येण्याकरितां मसाल्यांचा उपयोग लोक करीत आले आहेत. आधुनिक शास्त्रीय शोधानें असेहि सिद्ध झाले आहे कीं, मसाले घातलेले पदार्थ मसाल्यामुळे टिकण्यास मदत होते; कारण कीं, मसाल्यांमध्ये जंतुनाशक द्रव्ये असतात. मसाल्याच्या कांही पदार्थाच्या विशेष गुणधर्मासंबंधानें देशी व आंग्ल वैद्यकाच्या दृष्टीने जी माहिती उपलब्ध झाली ती येथे थोडक्यांत दिली आहे:--- कोथिंबिरः - कोथिंचिर स्वादिष्ट व रुचकर असून पाचक आहे. ही क्षुधादीपक व ज्वरनाशक आहे पणे हे कोथिंबिरीचे त्री होय. धण्यांचा उपयोग ज्याप्रमाणे आर्यवैद्य काढ्यामध्ये करतात त्याप्रमाणे आंग्लवैद्यहि आतां धण्यांतील पाचक गुणामुळे त्यांचा औषधामध्यें उपयोग करतात. जिरें : -- जिरे वातहारक व क्षुधाप्रदीपक आहे. ते रुचका- रक असून ज्वर, कृमि आणि पित्त यांचा नाश करते. शहाजि- त्र्यांतहि हेच गुण असतात. दालचिनी: ही एका झाडाची साल होय. ती क्षुबादीपक, - बल्य ( tonic ) व वातनाशक आहे. ही फार उष्ण व स्वेद कारक आहे.<noinclude></noinclude> cj27s5li339jiq1ivs0nh1mucq58stq 104 112663 238322 2026-10-30T09:04:59Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १०६ ) लवंगः -- लवंग है फुलांतील कोंवळें देंठ होय. लवंग उष्ण ब पाचक असून, वांती व उमासा यांचा नाश करते. हिंग - हिंग हा एका वनस्पतीचा चीक आहे. तो तिच्या पानांपासून व तिच्या कंदापासून व ति..." 238322 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १०६ ) लवंगः -- लवंग है फुलांतील कोंवळें देंठ होय. लवंग उष्ण ब पाचक असून, वांती व उमासा यांचा नाश करते. हिंग - हिंग हा एका वनस्पतीचा चीक आहे. तो तिच्या पानांपासून व तिच्या कंदापासून व तिच्या कंदास चोंचे मारून काढतात. तो शुत्रादीपक व प्लीहेच्या रोगावर गुणकारक आहे. मिरे:- उष्ण, रुचिकर, क्षुधादीपक व वायुनाशक आहे. ज्वरनाशक व कृमिनाशकहि मानले आहे. मोहरी --- मोहरी उष्ण व वातनाशक असून विषन्न मानली आहे. चमचाभर मोहन्यांची मुकी दिल्याने त्वरित उलटी होतेः म्हणून विषप्रयोग झाल्यास उलटी होण्यासाठीं मोहरीचा उपयोग करतात. हळद : --- चरकाचे मताप्रमाणे हळद विषनाशक आहे. ती रक्तशुद्धिकारक मानली आहे. ---- ओवा:-धादीपक व अरुचिनाशक आहे. अपचना- पासून होणाऱ्या शूलांत ओंवा गुणकारी आहे. ओव्यांत जंतु- -नाशक गुण आहे. कोकम (आमसल) : आमसूल हैं पाचक असून मलाला घट्ट करते संग्रहणीवर हैं गुणावह आहे. याच्या फळांच्या बियांतून तेल निघते, त्यास कोकमतेल म्हणतात. थंडीमुळे अंग फुटते तेव्हां त्वचेवर लावल्यानें गुणात्रह होते.<noinclude></noinclude> 9k5fip7oqm7h9hy91h3xbvy7oegqfk6 104 112664 238323 2026-10-30T09:05:19Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १०७ ) चिचः - सारक व क्षुधादीपक आहे. ती दाह व तृष्णा शांत करणारी आहे. आले :--- आले पाचक असून पोटांतील वायु काढण्यावर याचा चांगला उपयोग होतो. आले, पोट दुखणे, पडसे वगैरे विका वर गुणावह होते...." 238323 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १०७ ) चिचः - सारक व क्षुधादीपक आहे. ती दाह व तृष्णा शांत करणारी आहे. आले :--- आले पाचक असून पोटांतील वायु काढण्यावर याचा चांगला उपयोग होतो. आले, पोट दुखणे, पडसे वगैरे विका वर गुणावह होते. आले वाळवून त्याची सुंठ बनवितात वेलदोडा - वेलदोडा पाचक असुन वायुहारक आहे. इतर उग्र वासाच्या औषधांचा दर्प मोडावा म्हणून त्यांच्या बरोबर याची योजना करतात. केशरः - केशर हे एका फुलांतील केसर आहे. हे काश्मी- शांत होते. हा एक रुचि देणारा व रंजनीय पदार्थ आहे हे उष्ण, वादीपक, कृमिनाशक व रक्तशुद्धिकारक मान आहे. , पुदिना :- पुदिना हा पाचक व कृमिनाशक आहे. तो रुचि, अजीर्ण व खोकला यांजवर गुणावह मानला आहे. लमूणः -- लसू" उष्ण व पाचक असून, वातनाशक आहे. यांतील अर्काचा हल्लीं ज्वरनाशक औषध म्हणून उपयोग करण्याचा प्रघात पडला आहे. वैद्यकांत जायफळ : - जायफळ हे पाचक असून उष्ण व मादक आहे. कढ निब:- कढीनिंबाची पार्ने क्षुधादीपक असून, कफ-- नाशक मानली आहेत.<noinclude></noinclude> po1mdk7ju7r10mgbzxw2gv9cy6vdpl4 104 112665 238324 2026-10-30T09:05:49Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १०८ ) प्रकरण १८ वें. पेयें. चहा, कॉफी व कोको या पेयांचा हल्लीं विशेष उपयोग करण्यांत येतो. या पेयांचा विशेष उपयोग होण्याचे कारण त्यांचा स्वादिष्टपणा व त्यांच्यांतील उत्तेजक गुण हे..." 238324 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १०८ ) प्रकरण १८ वें. पेयें. चहा, कॉफी व कोको या पेयांचा हल्लीं विशेष उपयोग करण्यांत येतो. या पेयांचा विशेष उपयोग होण्याचे कारण त्यांचा स्वादिष्टपणा व त्यांच्यांतील उत्तेजक गुण हे होय. चहांत थीन, कॉफीमध्ये केफिन, आणि कोकोमध्ये थिओब्रोमिन, ह्या नां- वाची उत्तेजक द्रव्ये असतात. ह्या द्रव्यांचे मंदू व मज्जातंतु यांवर उत्तेजक कार्य घडते, व त्यामुळे तात्पुरती हुशारी वाटते. पण अशा प्रकारे वारंवार मेंदू व मज्जातंतूंवर उत्तेजक कार्य घडल्याने शरीरा- वर अनिष्ट परिणाम होतात. या पेयांचा पचनक्रियेवर थोडा बहुत वाईट परिणाम झाल्यावांचून रहात नाहीं. चहा कॉफी मध्ये टॅनिक अॅसिड नांवाचे एक अपायकारक द्रव्य असतें. पुष्कळ वेळ चहा कॉफी उकळण्यांत आली तर, किंवा उकळत्या पाण्यांत बराच वेळ तीं राहिल्याने टॅनिक अॅसिड विशेप प्रमाणांत पाण्यांत उतरते. टॅनिक अॅसिडचा पचनक्रियेवर व पोटांतील त्वचेवर वाईट परिणाम होतो. अशा रीतीने चहा कॉफी घेतल्याने पचन क्रियेवर व मज्जातंतूंवर वाईट परिणाम होतात, क्षुधा मंद होते, मलावरोध होतो, व निद्रानाश होतो. तेव्हां अशा पेयांचा उप- योग फार विचारपूर्वक करावा हे बरें मुलें व विद्यार्थी यांनी अशा<noinclude></noinclude> q9gpncuv2ivmbgmxo509ffnbaynkqu1 104 112666 238325 2026-10-30T09:06:08Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १०९ ) पेयांचे सेवन मुळींच करूं नये. तसेच नाजुक प्रकृतीच्या लोकांनीं चहा कॉफी अजीबात वर्ज्य करणे चांगले. पोषकशक्तीच्या दृष्टीने चहा कॉफीस मुळींच महत्व नाहीं. बालतों, त्यांपासून..." 238325 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १०९ ) पेयांचे सेवन मुळींच करूं नये. तसेच नाजुक प्रकृतीच्या लोकांनीं चहा कॉफी अजीबात वर्ज्य करणे चांगले. पोषकशक्तीच्या दृष्टीने चहा कॉफीस मुळींच महत्व नाहीं. बालतों, त्यांपासून त्यांच्यांत कांही आपण त्यांत दूवसाखर पोषकशक्ति येते. कोको- मध्ये मात्र स्नेहाचे कांहीं प्रमाण असल्याने तेवढ्यापुरते त्यास अन्न म्हणतां येईल. चहा :- चहा म्हणजे चहाच्या झाडाची पाने होत च- हाची लागवड मुख्यत्वें करून चीन, जपान, हिंदुस्तान व सीलोन ह्या देशांत करण्यांत येते. हिंदुस्तानांत चहा आसाम आणि नीलगिरी येथे होतो. बाजारांत पुष्कळ जातींचा चहा मिळतो. चहाच्या जाती त्याच्या पानाच्या कमी जास्त कोंवळेपणावर व लहान मोठया आकारावर अवलंबून आहेत. अति कोवळ्या पानांपासून होणारा चहा उच्च दर्जाचा समजला जातो. दरेक डहाळीवरील अति कोवळ्या पानांचा जो चहा, त्यास फ्लावर पिको असे म्हणतात. त्याच्या खालच्या पानापासून ( वरून दुसरें ) होणाऱ्या चहाला ऑरेंज पिको अशी संज्ञा आहे. तिसऱ्या पानापासून होणाऱ्या चहाला पिको म्हणतात. चवथ्या व पांचव्या पानापासून होणाऱ्या चहाला सूचंग असे म्हणतात. सहाव्या पानापासून कांगो नांवाचा चहा मिळतो. व सातव्या पानापासून ( हें मोठें असून जून असते) आपणांस बोहिओ नांवाचा चहा मिळतो. पहिल्या पांच जातीच्या चहाच्या मिश्रणास पिको सूचंग अशी संज्ञा आहे.<noinclude></noinclude> 9nild65kogx8r6kbv926u2zp9vdhu4t 104 112667 238326 2026-10-30T09:06:26Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "चहा उकळलेल्या ( ११० ) पाण्यामध्ये पांच मिनिटांपेक्षा ' अधिक वेळ ठेवणे अपायकारक होते. कारण तसे केल्याने चहाच्या पानांतील अपायकारक असे टॅनिक अॅसिड अधिक प्रमाणांत पाण्यांत उतरते. ती..." 238326 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>चहा उकळलेल्या ( ११० ) पाण्यामध्ये पांच मिनिटांपेक्षा ' अधिक वेळ ठेवणे अपायकारक होते. कारण तसे केल्याने चहाच्या पानांतील अपायकारक असे टॅनिक अॅसिड अधिक प्रमाणांत पाण्यांत उतरते. तीन मिनिटेच चहा उकळलेल्या पाण्यांत ठेवणे हे अधिक श्रेयस्कर होय. उकळत्या पाण्यांत चहा टांकून, तो उकळत ठेवणे हे तर या दृष्टीने फारच अपायकारक होय. चहा घेणेंच असेल तर तो निदान चांगल्या प्रकारे तयार करून घ्यावा व तो ताजा असावा; एकवेळ वापर- लेलीं चहाची पानें पुन्हः उपयोगांत आणू नयेत; कारण त केल्याने पानांतील मागे राहिलेली अपायकारक द्रव्ये विशेष- प्रमाणात पाण्यांत उतरतात, रिकाम्या पोटीं चहा घेणे चांगले नाहीं, असें आहारशास्त्रज्ञांचे मत आहे. थोडे खाऊन चहा प्यावा. तरीपण पोटभर जेवणानंतर चहा कॉफी घेणें हेंहि चांगले नाहीं. कारण त्यापासून पचनाचे काम अडथळा होतो. कॉफी: -- कॉफीच्या झाडाच्या बियांपासून कॉफी तयार करतात कॉफीची झाडे मद्रास इलाख्यामध्ये कांहीं ठिकाणी आहेत. कॉफीची पक्क झालेली फळे सुकवून त्यांची साले काढून टाकतात. नंतर आंतील बी सुकवितात. बी तुपांत तळून काढतात. त्यामुळे कॉफीला एक प्रकारचा स्वाद व सुगंध हीं येतात. ह्या बिया त्यांची भुकी करतात. तीच कॉफी होय. कॉफी उकळ दळून<noinclude></noinclude> 1lw3lvkunznr2yq5dlcct51lq1l1oiq 104 112668 238327 2026-10-30T09:06:42Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १११ ) चांगले नाहीं. कारण त्यांतील अपायकारक द्रव्ये त्यामुळे पाण्यांत उतरतात. चहा प्रमाणेच कॉफी तयार करावी. कोकोः -- कोको हा कोकोच्या झाडाच्या बियांपासून तयार करतात. कोकोम स्नेहद्..." 238327 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १११ ) चांगले नाहीं. कारण त्यांतील अपायकारक द्रव्ये त्यामुळे पाण्यांत उतरतात. चहा प्रमाणेच कॉफी तयार करावी. कोकोः -- कोको हा कोकोच्या झाडाच्या बियांपासून तयार करतात. कोकोम स्नेहद्रव्य बऱ्याच प्रमाणांत असतें. त्यांत मंड व नविल हींहि बरीचशी असतात चहा कॉफीपेक्षां कोको कमी अपायकारक असतो. कारण त्यांतील अपायकारक क्रय थिओब्रोमिन थोड्या प्रमाणांत असते. मद्य ज्या पेयांमध्ये मद्यार्क (अथवा अल्कोहल) असते, त्यास मद्य असे म्हणतात. मधे पुष्कळ प्रकारची असून तीं निरनिराळ्या गोड फळांपासून आणि धान्यांपासून तयार करतात. गोड फळे व वान्ये आंबवून त्यांपासून मधे तयार करतात. ही विण्याची क्रिया यीस्ट नांवाच्या उद्भिज जंतूंच्या साखरेवर होणाऱ्या कार्यामुळे होते धान्यांतील मंडाचे साखरेत रूपांतर होऊन साखरेवर या यीस्टची आंबविण्याची क्रिया होते. या यीस्टमुळे होणाऱ्या आंबविण्याच्या कार्यामुळे साखरेपासून कर्ज- वायु व मद्यार्क उत्पन्न होतात मद्य हैं एक उत्तेजक पेय आहे. मद्याच्या या उत्तेजक कार्या- मुळे मनुष्याला ते घेण्याचा मोह पडतो. परंतु हे ध्यानांत ठेविल पाहिजे की, शरीरावर होणारे अशा प्रकारचे उत्तेजक कार्य हैं<noinclude></noinclude> jsxihwgihus6a1uttnhiebp4wypyzu9 104 112669 238328 2026-10-30T09:07:03Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ११२ ) तात्पुरते असून त्यानंतर शरीराला शैथिल्य येते. शरीरांत म द्याची दहनक्रिया होऊन कांहीं कार्यशक्ति शरीराला मिळतें, हैं खरे आहे; परंतु मद्यार्काच्या दहनक्रियेपासून, शरीराच्..." 238328 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ११२ ) तात्पुरते असून त्यानंतर शरीराला शैथिल्य येते. शरीरांत म द्याची दहनक्रिया होऊन कांहीं कार्यशक्ति शरीराला मिळतें, हैं खरे आहे; परंतु मद्यार्काच्या दहनक्रियेपासून, शरीराच्या कोशांवर भयकर वाईट परिणाम होतात. शारीरिक व मानसिक कार्यक्षमतेची मद्यापासून हानि होते. दारुबाजीच्या व्यसनामुळे शरीराची रोगप्रतिकारकशक्ति कमी होऊन, शरीर रोगांना लवकर बळी पडते. सांसर्गिक रोगांपासून होणाऱ्या मृत्यूच्या संख्ये मध्ये दारुबाज लोकांची संख्या बरीच असते. थंडीपासून बचाव होणे, श्रम परिहार होणे, वगैरे मद्यावर लादलेले गुण शास्त्रज्ञांनी आतां फोल ठरविले आहेत इंग्लंड मील एका प्रख्यात विमाकंपनीने पन्नास वर्षाच्या अनुभवाने पुराव्यानिशी असे सिद्ध केले आहे कीं, दारु पिणाऱ्या लोकांची आयुर्मर्यादा इतर लोकांपेक्षां कमी असते वेड लागण्याची जीं कांहीं कारणे आहेत त्यांपैकीं दारुबाजी है एक कारण होय दारूबाजांच्या दारुबाजीमुळे शरीरावर व मनावर होणारे दुष्परि- णाम त्यांच्यापासून होणाऱ्या संततीमध्येहि दृग्गोचर होतात. अर्थात् अशा आईबापांच्या पापांचे प्रायश्चित्त त्यांच्या मुला- बाळांना -- किंबहुना त्यांच्या वंशजांना भोगावे लागते. दारुबाजीमुळे शरीराचा ह्रास होतो, इतकेंच नव्हे तर पशु आणि मनुष्य यांमध्ये ज्या विचारशक्तीच्या योगाने फरक पडला आहे, त्या विचारशक्तीचा लोप होऊन, मनुष्य पशुतुल्य बनतो...<noinclude></noinclude> t02z60d6rrujrorpd0dhanuaotrlcym 104 112670 238329 2026-10-30T09:07:23Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ११३ ) " दारूबाजीमुळे मनुष्याच्या शरीराचा -हास होतो, इतकेच नव्हे तर, आपणांस भर्से दिसून येईल कीं, दारूबाज मनुष्याच्या नैतिक दृष्टीला कांहींसा बोथटपणा आलेला असतो; आणि विशेषतः त्याच..." 238329 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ११३ ) " दारूबाजीमुळे मनुष्याच्या शरीराचा -हास होतो, इतकेच नव्हे तर, आपणांस भर्से दिसून येईल कीं, दारूबाज मनुष्याच्या नैतिक दृष्टीला कांहींसा बोथटपणा आलेला असतो; आणि विशेषतः त्याची सत्यप्रियतेची चाड नाहींशी झालेली असते, " ( डॉ. हचीसन ) हल्लीं पाश्चात्य राष्ट्रांतहि मद्यपानाचे विरुद्ध चळवळ चाललेली आपण ऐकतों. त्यांत अमेरिकेत ती विशेष प्रमाणांत आहे. त्या देशांत कायद्यानेच मद्यपानबंद करण्यांत आले आहे. मद्यपानाविरुद्ध धार्मिक बंधने असतांहि हिंदुस्तानांत या व्यसनाची झपाट्याने वाढ व्हावी ही मोठ्या दुःखाची गोष्ट आहे. आपल्या देशाची सर्व बाजूंनीं उन्नति व्हावी अशी जर इच्छा असेल तर या व्यसनाची आपल्या देशांतून, शक्य तितक्या लवकर हकालपट्टी झाली पाहिजे, हे आपण विसरता कामा नये. प्रकरण १९ वें. 9000 अन्नसंरक्षण. निरनिराळे खाद्य पदार्थ कमी अधिक वेळांत बिघडतात; हे सर्वास माहित आहेच. ते बिघडण्याचे कारण थोडक्यांत सांगावयाचे म्हटले म्हणजे, कित्येक सूक्ष्म जीव असे आहेत कीं, आपण जे 8<noinclude></noinclude> 6nx23kiecmcho9lakgkn9jlwf85m5qk 104 112671 238330 2026-10-30T09:07:42Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ११४) अन्न खातों तें त्यांनाहि आवडते, व ते त्या अन्नावर हल्ला करण्याची संधी वायां जाऊं देत नाहींत. ह्या सूक्ष्मजीवांचा जर आपणांस प्रतिकार करतां आला, तर अन्न हवे तितके दिवस चांगल्य..." 238330 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ११४) अन्न खातों तें त्यांनाहि आवडते, व ते त्या अन्नावर हल्ला करण्याची संधी वायां जाऊं देत नाहींत. ह्या सूक्ष्मजीवांचा जर आपणांस प्रतिकार करतां आला, तर अन्न हवे तितके दिवस चांगल्या रीतीने टिकू शकेल. ह्या आगंतुक सूक्ष्म जीवांचा अन्नामध्ये शिरकाव होऊन, त्या अन्नावर ताव मारणे म्हणजेच अन्न बिघडणे होय. कुत्री, मांजर, उंदीर वगैरे प्राण्यांपासून आपण आपल्या खाद्य पदार्थाचे संरक्षण करण्याची काळजी घेतों. परंतु दुसरे कित्येक सूक्ष्म जीव आपल्या अन्नावर हल्ला करतात, ह्याची पुष्कळ लोकांना, कल्पना नसते. हे सूक्ष्मजीव आपल्या अन्नावर ताव मारतात, व त्यांच्या खाण्याच्या क्रियेमुळे अन्न आपणांस खाण्यास निरुपयोगी व धोक्याचे होते. ह्या सूक्ष्मजीवांस जंतु अशी संज्ञा आहे. ते इतके सूक्ष्म असतात कीं, ते आपणांस सूक्ष्मदर्शक यंत्राच्या साहाय्यावांचून दिसूं शकत नाहींत. कांहीं जंतु प्राणिज वर्गात येतात, तर कांहीं जंतूंचा उद्भिज्ज वर्गात समावेश होतो. बुरशी: --- अन्नसंरक्षणाचा विचार करतांना बुरशी, किण्व व बॅक्टेरिआ या तीन प्रकारच्या उद्भिज जंतूंशीं मुख्यतः संबंध येतो. ज्यास आपण बुरशी म्हणतों, तो बुरशीच्या जंतूंचा समुदाय होय. भाकर, चामडे वगैरे पदार्थोवर बुरशी आलेली आपणाला<noinclude></noinclude> 4cas042k8g4jcdzg2307x3hxl4mnhdo 104 112672 238331 2026-10-30T09:08:04Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ११५ ) वारंवार दिसते. बुरशी दिसण्यांत बारीक पांढऱ्या तंतूंच्या समुदाया- सारखी दिसते. बुरशीचे बीजकण हवेमध्यें नेहमीं असतात. किण्व जंतुः - किण्वजंतु आपणांस सूक्ष्मदर्शक यंत्राच्य..." 238331 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ११५ ) वारंवार दिसते. बुरशी दिसण्यांत बारीक पांढऱ्या तंतूंच्या समुदाया- सारखी दिसते. बुरशीचे बीजकण हवेमध्यें नेहमीं असतात. किण्व जंतुः - किण्वजंतु आपणांस सूक्ष्मदर्शक यंत्राच्या साहाय्यावांचून दिसूं शकत नाहींत. किण्वनंतु एक कोशाचा बनलेल असून, आपल्या शरीरांतील कोशाप्रमाणेच त्याची एकाचे दोन, दोनाचे चार, या प्रमाणे वाढ होते. परंतु शरीरांतील कोशांप्रमाणे ते एकत्र राहत नाहींत. ते निरनिराळे जंतु बनतात किण्वनंतु हवेमध्ये नेहमी आढळतात. किण्वजंतूंच्या योगाने आंबविण्याची क्रिया होते. आंबविण्याच्या क्रियेमध्ये साखरेचे पृथक्करण होऊन, त्यापासून मद्यार्क ( अल्कोहोल ), आणि कर्चवायु हे दोन नवीन पदार्थ बनतात. त्यामुळे निरनिराळीं बनविण्याचे विजंतु हे साधन होत, कर्बवायूच्यायोगानें पाव बिस्किटे फुगविण्याच्या कामहि किण्वजंतु उपयोगी पडतात. वर दिलेल्या दोन बाबतींत किण्वनंतु हे आपले उपकारक आहेत. दुसऱ्या कित्येक बाबतींत ते अपायकारक आहेत. उदाहरणार्थ मोरंगा वगैरे पदार्थ कित्येक वेळां नासतात ते किण्वजंतूंच्या मुळेच होय. बॅक्टेरिआः– बॅक्टेरिआ हे एक कोशाचे सूक्ष्मजीव होत. विजंतूंपेक्षां पुष्कळच लहान असतात. ते मोठ्या सूक्ष्मद- शक यंत्राच्या साहाय्याने दिसू शकतात. सृष्टीमध्ये किण्वजंतूं - पेक्षां बॅक्टेरिया संख्येने जास्त आहेत. ते जमीनींत, हर्खेत,<noinclude></noinclude> p04yc7zlen0wb8wec2c0nbbztcopsv9 104 112673 238332 2026-10-30T09:08:25Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "(११६ ) ते पाण्यति सर्वत्र आढळतात. आतां, हवेचा कोणत्याहि अन्नाशी नेहमीं संसर्ग होत असल्याने, हे बॅक्टेरिआ अन्नामध्ये शिरणार हे उघडच आहे. हे बुरशीच्या जंतूंपेक्षां अधिक अपकारक असता..." 238332 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>(११६ ) ते पाण्यति सर्वत्र आढळतात. आतां, हवेचा कोणत्याहि अन्नाशी नेहमीं संसर्ग होत असल्याने, हे बॅक्टेरिआ अन्नामध्ये शिरणार हे उघडच आहे. हे बुरशीच्या जंतूंपेक्षां अधिक अपकारक असतात. ह्याची दोन कारणे आहेत. ( १ ) बॅक्टेरिआंची वाढ फार झपाट्याने होते. ( २ ) नुसत्या डोळयांनी दिसत नाहींत, व त्यांची झपाट्याने वाढ होऊन ते एकाद्या पदार्थांचा विचाड करतात, तेव्हांच आपणास त्यांच्या अस्तित्वाबद्दल खबर मिळते. बॅक्टेरिआ कांहीं बाब- तींत आपणांस अपकारक असतात, तरी दुसऱ्या कित्येक बाब - ते आपणांस उपकारकहि होतात. उद्भिज्ज सृष्टीच्या पोष- णाचे काम बॅक्टेरिआ उपयुक्त काम करतात. तसेच कांहीं बाब- तींत, खाद्य पदार्थाना विशेष रुचि आणण्यांत, अथवा त्यांचे विशिष्ट रूपांतर करण्यांत ते आपणास मदत करतात. माफक उष्णता, पाणी आणि अन्न यामुळे सर्व सजीव सृष्टीची - प्राणिज आणि उद्भिज - वाढ होते. हवेचीहि जरूर असते, परंतु कांहीं सूक्ष्मजंतूंना हवेची जरूरी नसते. अशा प्रकारें जंतूना अनुकूल अशा सर्व गोष्टी मिळाल्या, म्हणजे त्यांची झपाट्याने वाढ होते. त्यांच्या वाढीला प्रतिबंध करण्यासाठी, अथवा त्यांचा नाश करण्यासाठी त्यांना अनुकूल अशी जी परिस्थिती ती बदलून, त्यांना प्रतिकूल अशी परिस्थिति उत्पन्न<noinclude></noinclude> sd8b7dd8240mf1wlvnr09p8r6v92tng 104 112674 238333 2026-10-30T09:08:58Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ११७ ) केली पाहिजे. अशा रीतीने अन्न संरक्षण करणे म्हणजे सूक्ष्म- जंतूंच्या वाढीला प्रतिबंध होऊन, त्यांचा नाश होईल अशी परि- स्थिति उत्पन्न करणे हे होय. अन संरक्षणाच्या रीती. सुकविणः..." 238333 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ११७ ) केली पाहिजे. अशा रीतीने अन्न संरक्षण करणे म्हणजे सूक्ष्म- जंतूंच्या वाढीला प्रतिबंध होऊन, त्यांचा नाश होईल अशी परि- स्थिति उत्पन्न करणे हे होय. अन संरक्षणाच्या रीती. सुकविणः -- सुकविण्याच्या क्रियेत खाद्य पदार्थातील ज़- लांश काढून टाकला जातो. पदार्थ उन्हांत वाळवून ठेवण्याची रीत पूर्वापार चालत आली आहे. बाजारांत सुकीं फळे मिळतात ती वाळविलेली ताजी फळे होत. भाज्या सर्व ऋतूंत सारख्या मिळत नाहींत, व कांहीं ठिकाणीं दुर्मिळ असतात. तेव्हां भाज्या - वाळवून त्यांचा सर्व ठिकाणीं व सर्व ऋतूंत आपणांस उपयोग व्हावा म्हणून आपण त्या वाळवितों. वाळविलेल्या भाज्यांत प्रजीवनकाचा अभाव असणारच. तरीपण, मुळींच भाजी न खाण्यापेक्षां वाळविलेली भाजी खाणे चांगले. दूध, अंडी, मांस वगेरे पदार्थ सुद्धां वाळवून उपयोगांत आणतात. थोडासा ओलसरपणा हि बुरशीच्या वाढीला अनुकूल होतो. ओलसर पदार्थावर बुरशी आलेली आपणांस वारंवार दृष्टीस पडते. पावसाळ्याची दमट हवा बुरशीच्या वाढीला अनुकूल असते, हे सर्वास माहित आहेच. बॅक्टेरिआंच्या वाढीला बऱ्याच पाण्याची आवश्यकता असते. वस्तुतः द्रवरूप पदार्थामध्येच त्यांची वाढ होऊ शकते. कारण, द्रवरूपस्थितीत असलेला पदार्थच ते खाऊं शक-<noinclude></noinclude> qvakv4wy7g395ru8dbi07aq4n0b1xqt 104 112675 238334 2026-10-30T09:09:24Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ११८ ) तात. म्हणून सुकलेल्या खाद्य पदार्थातील जलांश पुष्कळ कमी झाल्याने, त्यांत सूक्ष्मजंतूची वाढ होऊं शकत नाहीं. साखरेत मुरविणें:- निवळ साखरेच्या द्रावणामध्ये बॅक्टे रिआ वाढत न..." 238334 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ११८ ) तात. म्हणून सुकलेल्या खाद्य पदार्थातील जलांश पुष्कळ कमी झाल्याने, त्यांत सूक्ष्मजंतूची वाढ होऊं शकत नाहीं. साखरेत मुरविणें:- निवळ साखरेच्या द्रावणामध्ये बॅक्टे रिआ वाढत नाहींत. साखरेचें द्रावण तीव्र असेल तर त्यांची त्यांत मुळींच वाढ होत नाहीं. तसेंच बुरशी व किण्वजंतूहि साखरेच्या अशा तीव्र द्रावणांत वाहूं शकत नाहींत. मोरंबा, मोरावळा वगैरे पदार्थ याच रीतीचा उपयोग केल्यानें टिकतात. आंबे, आंवळे वगैरे फळे आपण साखरेच्या पाकांत घालतों. साखरेचा पाक है साखरेचे तीव्र द्रावण होय. खारविः -- कोणताहि पदार्थ मिठांत ठेवल्याने तो नासत नाहीं, हे सर्वोस विदित आहेच. मिठामध्यें खाद्य पदार्थ खार- विण्याची पद्धति फार प्राचीनकाळापासून चालत आली आहे. अगदी चांगल्या प्रकारें पदार्थ खारविले असतां, त्यांच्यांत जंतूंची वाढ बिलकुल होत नाहीं. आपण लोणचे घालतांना त्यांत बरेंच मीठ घालण्याचा उद्देश हाच होय. मसाले वगैरे :- मसाल्यांमुळे अन्नास विशेष प्रकारची रुचि येते, इतकेच पूर्वी आपणांस माहित होते. परंतु त्यांचा अन्नसंरक्षणाच्या कामीहि उपयोग होतो, असे आपणांस आतां कळून आले आहे. लोणचे घालण्यांत मीठ, मसाले व तेल यांचा आपण उपयोग करतों. तेलांतहि अन्नसंरक्षण करण्याचा गुण आहे. डाळी बरेच दिवस ठेवावयाच्या असल्या तर त्यांना थोडेसे तेल लावतात, ते याच कारणासाठी.<noinclude></noinclude> iyhx9ecpsnxt25gastnt9lrlk11tzx6 104 112676 238335 2026-10-30T09:09:47Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ११९ ) शीतकरणः -बर्फीत पदार्थ ठेवल्याने ते बिघडत नाहींत; याचे कारण असे आहे कीं, जंतूंच्या वाढीला प्रतिकूल अर्से में उष्णतामान तें बर्फामुळे उत्पन्न होते. थंडीच्या दिवसांत पदार्थ..." 238335 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ११९ ) शीतकरणः -बर्फीत पदार्थ ठेवल्याने ते बिघडत नाहींत; याचे कारण असे आहे कीं, जंतूंच्या वाढीला प्रतिकूल अर्से में उष्णतामान तें बर्फामुळे उत्पन्न होते. थंडीच्या दिवसांत पदार्थ लवकर नासत नाहींत, याचे कारण हेंच उन्हाळयांत ते लवकर नासतात; ते तसे नासूं नयेत म्हणून आपण अन्नाची भांडीं पाण्यांत ठेऊन जंतूंच्या वाढीला प्रतिकूल असे उष्णतामान उत्पन्न करतो. बर्फाच्या साहाय्याने, मांस, अंडी, ताजी फळे गैरे पदार्थ पुष्कळ दिवस टिकवितां येतात. कांहीं अनसंरक्षक रासायनिक पदार्थ:- टांकणखार, बोरिक अॅसिड, सॅलिसिलिक अॅसिड वैगैरे रासायनिक पदार्थ घालून अन्नसंरक्षण करण्याची एक पद्धति आहे. त्यामुळे, अन्न बिघड विण्यास कारणीभूत होणाऱ्या जंतूंच्या वाढीला प्रतिबंध होतो. ह्या रासायनिक द्रव्यांचे प्रमाण जास्त झाल्याने शरीरांस अपाय होण्याचा संभव असतो. कांहीं अन्नसंरक्षक द्रव्यांचा मुलींच उपयोग करणे शरीरास अपायकारक होते, असे हल्लीं सिद्ध झाले आहे. तेव्हां या द्रव्यांचा मुळींच उपयोग करूं नये हे चांगले. हवेश संसर्ग न होऊं देणें:- हवेत इतस्ततः फिरणारे जंतु खाद्य पदार्थात शिरून ते बिघडवितात. तेव्हां पदार्थाचा वेश असलेला संबंध तोडून टांकगे हाहि अन्नसंरक्षणाचा एक मार्ग आहे. मात्र असे करण्यापूर्वी त्या पदार्थात असलेल्या<noinclude></noinclude> 3laf4lvtgv5bpov9hq9532lusweh892 104 112677 238336 2026-10-30T09:10:09Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १२० ) अंतूंचा प्रथम नाश केला पाहिजे. तो त्या पदार्थाला माफक उष्णता देऊन करतात. ज्या डब्यांत किंवा बाटलीत एकादा पदार्थ ठेवावयाचा असेल, त्यांतील हवा काढून, झांकण पक्के बस- वितात. विल..." 238336 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १२० ) अंतूंचा प्रथम नाश केला पाहिजे. तो त्या पदार्थाला माफक उष्णता देऊन करतात. ज्या डब्यांत किंवा बाटलीत एकादा पदार्थ ठेवावयाचा असेल, त्यांतील हवा काढून, झांकण पक्के बस- वितात. विलायती मोरंबे व दुसन्या कित्येक खाद्य पदार्थाचे डबे अशाच रीतीनें हवाविरहित केलेले असतात.<noinclude></noinclude> ke7mkm7epw0mcqfw7zal14t72z5audm 104 112678 238337 2026-10-30T09:10:28Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "भाग ३ रा. आहारनियमन प्रकरण २० वें. आहाराचं प्रमाण. अन्नाविषयीं आतांपर्यंत जे कांहीं सांगण्यांत आले आहे, त्यावरून आपणांस आतां अन्नाची व्याख्या करतां येईल. ज्या पदार्थाचे पचन होऊं..." 238337 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>भाग ३ रा. आहारनियमन प्रकरण २० वें. आहाराचं प्रमाण. अन्नाविषयीं आतांपर्यंत जे कांहीं सांगण्यांत आले आहे, त्यावरून आपणांस आतां अन्नाची व्याख्या करतां येईल. ज्या पदार्थाचे पचन होऊं शकर्ते, जो शरीराच्या रचनेसाठीं अथवा शरीराला कार्यशक्ति देण्याचे कामी उपयोगी पडतो आणि जो शरीराच्या कोशांना इजा करीत नाहीं, त्यास अन्न असे म्हण- तात. कोळशांमध्ये कर्ब असून तो कर्ब व हवेतील प्राणवायु यांच्या संयोगामुळे आपणांला त्यांतील कार्यशक्ति, प्रकाश व उष्णता यांच्या रूपाने मिळते. परंतु आपण कोळशांचा शरीराला कार्यशक्ति देण्यासाठी अन्नाप्रमाणे उपयोग करूं शकत नाहीं. कारण, त्यांच्यावर पाचक रसांचे कार्य होत नसल्याने, ते आपण पचवू शकत नाहीं; म्हणून आपण कोळशांतील कार्यशक्तीचा<noinclude></noinclude> 9l351gddb4hyu3kup0dhga5pjcnmcbt 104 112679 238338 2026-10-30T09:10:49Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १२२ ) शरीरासाठी उपयोग करूं शकत नाहीं. अफू, दारू वगैरे पदार्थह शरीराच्या कोशांमध्ये 'दहन पावून, ते शरीराला कार्यशक्ति देऊ शकतात. परंतु ते शरीराच्या कोशांवर भयंकर वाईट परिणाम करीत..." 238338 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १२२ ) शरीरासाठी उपयोग करूं शकत नाहीं. अफू, दारू वगैरे पदार्थह शरीराच्या कोशांमध्ये 'दहन पावून, ते शरीराला कार्यशक्ति देऊ शकतात. परंतु ते शरीराच्या कोशांवर भयंकर वाईट परिणाम करीत असल्याने ते अन्न या सदराखालीं येऊं शकत नाहींत. शरीराच्या गरजा भागविण्यासाठी आहारामध्यें निरनिराळीं अन्नद्रव्ये योग्य प्रमाणांत व योग्य जातीचीं असली पाहिजेत. त्या आहारांत शरीराला लागणारी कार्यशक्ति असली पाहिजे, शरीराच्या रचनेसाठी पुरेसें व योग्य जातीचे नत्रिल त्यांत असले पाहिजे. त्याचप्रमाणे, शरीराला आवश्यक असलेले खनिज पदार्थ व प्रजीवनक द्रव्ये ही त्यांत असली पाहिजेत. अन्नाचा न पचलेला अवशिष्ट भाग सहजरीतीनें आंतड्यांमधून बाहेर पडेल इतके आहारांत एकंदर अन्नाचे प्रमाण असले पाहिजे. यावरून आप- णांस असे दिसून येईल कीं, शरीराला योग्य असा आहार ठरविणे, हे कांहीं अगदीच सोपे काम नाहीं. तेव्हां आहारशा स्त्राच्या अध्ययनापासून कोणांसहि योग्य तो आहार ठरविण्यास व अशा रीतीने आपले शरीर सशक्त व निरोगी स्थितीत ठेवण्यास मदत होते. - कार्यशक्तीचे प्रमाणः – कार्यशक्ति ही वजमाने अथवा मापाने मोजता येत नाहीं. कार्यशक्तीपासून, किती उष्णता मिळू शकर्ते, अथवा तिच्यापासून किती काम होऊं शकते, यावरून कार्यशक्तीचे प्रमाण ठरवितां येतें. उष्णतेचा एकं कॅलरी<noinclude></noinclude> d3b0hrwfylnryj87dg5p6nu0hkz4a29 104 112680 238339 2026-10-30T09:12:12Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १२३ ) हा आहे, हे मार्गे सांगण्यांत आलेच आहे कोणत्याहि पदार्थाचे विशिष्ट प्रमाण घेऊन, तो कॅलरिमिटर नांवाच्या यंत्रांत जाळण्यांत येतो. व त्यापासून किती उष्णता मिळते, हें पाहून त्य..." 238339 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १२३ ) हा आहे, हे मार्गे सांगण्यांत आलेच आहे कोणत्याहि पदार्थाचे विशिष्ट प्रमाण घेऊन, तो कॅलरिमिटर नांवाच्या यंत्रांत जाळण्यांत येतो. व त्यापासून किती उष्णता मिळते, हें पाहून त्या पदार्थाची उष्णताजनकशक्ति ठरविण्यांत येते. नत्रिल व मंड यांच्या एक ग्रॅम पासून ४ कॅलरी उष्णता मिळते; व स्नेहाच्या १ ग्रॅमपासून ९. कॅलरी उष्णता मिळते. कोणत्याहि अन्नांत नत्र, मंड व स्नेह ह्यांचें प्रमाण किती आहे, हे समजले म्हणजे त्यावरून त्या अन्नाची उष्णताजनकशक्ति किती आहे हे काढतां येते. मनुष्याच्या आहाराचे प्रमाण किती असावें हें शास्त्रज्ञांनी निरीक्षण व प्रयोग करून ठरविण्याचे प्रयत्न केले आहेत. निर- निराळ्या परिस्थितींत निरनिराळ्या व्यक्तींच्या आहारांचे निरी- क्षण करून साधारणपणे मनुष्याचा आहार ठरविण्यास मदत होते. शिवाय, एक प्रकारच्या कॅलरिमिटरच्या साहाय्याने मनुष्याला एकंदर किती कार्यशक्तीची आवश्यकता आहे, हे ठरवितां येतें. कॅलरिमिटरच्या खोलींत मनुष्याला ठेऊन, त्याच्या निरनिराळ्या हालचालीपासून शरीरातील कार्यशक्ति उष्णतेच्या रूपानें किती खर्च होते, हे अजमावण्यांत येते. शरीरांतील कार्यशक्ति अन्ना- पासून मिळते हे मार्गे सांगण्यांत आलेच आहे. अशा रीतीनें कार्यशक्तीच्या दृष्टीने, आहाराचे प्रमाण नक्की करता येते. . 'मनुष्याला किती कार्यशक्तीची जरूर आहे, याचा विचार करण्यासाठी मुख्यत्वेकरून त्याचे काम, वय व शरीराचे एक-<noinclude></noinclude> d88zff7h5ju9ko9o3v7wvud8i7gkrd3 104 112681 238341 2026-10-30T09:12:41Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १२४ ) - दर आकारमान हीं ध्यानांत घ्यावी लागतात स्वस्थ बसून राह- या मनुष्याला अर्थातच कमी कार्यशक्तीची जरूर असते. ज्या मानाने शारीरिक काम जास्त असतें, त्या मानाने अधिक कार्यशक्तीची..." 238341 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १२४ ) - दर आकारमान हीं ध्यानांत घ्यावी लागतात स्वस्थ बसून राह- या मनुष्याला अर्थातच कमी कार्यशक्तीची जरूर असते. ज्या मानाने शारीरिक काम जास्त असतें, त्या मानाने अधिक कार्यशक्तीची मनुष्यास जरुर असते. निरनिराळी कामे करण्यांत साधारणतः मनुष्याची दर तासास किती कार्यशक्ति खर्च होते, प्रयोगांत ठरवण्यांत आले आहे. त्यावरून प्रौढ मनुष्याच्या रोजच्या आहारांत खाली दिल्याप्रमाण कार्यशक्तीचे प्रमाण साधारणतः ठरविण्यांत आले आहे. ज्यांना फारतें शारीरिक मेहनतीचे काम नसते असे लोक उ. कारकून, शिक्षक वगैरे थोडेसे शारीरिक काम करणारे लोक. } कॅलरी २७०० ३००० - अधिक शारीरिक काम करणारे लोक. ३५०० अतिशय शारीरिक मेहनतीचे काम करणारे लोक. ४५०.० } ६००० - लांकूडफोडे वगैरे मोकळ्या हवेत श्रमाचे काम करणारे लोक. तुलना करतां वज . भुर्ले व प्रौढ मनुष्य ह्यांच्या वजनांची नाचे मानाने मुलांस अधिक अन्न लागते. ह्याची कारणे, मुलांच धांवणे, उड्या मारणे, खेळणे वगैरे बाबतीमुळे होणाऱ्या विशेष हालचाली, त्यांची झपाट्याने होणारी वाढ व एकंदर परिणयनाची चीनता. हीं होत. वृद्ध मनुष्याच्या बाबतीत, परिणयनाची तीव्रता<noinclude></noinclude> 5kj3c6mauxuc4wf9lh6qx5hq0xt2xzk 104 112682 238342 2026-10-30T09:13:03Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १२१ ) कमी होते, इतकेच नव्हे तर शरीर फाजील अन्नाची विल्हेवाट लावण्यास दुर्बल झालेले असल्याने त्याचा आहार साहजीकपणेंच बराच कमी होतो. सामान्यतः, बायकांना पुरुषांपेक्षा कमी अन्नाच..." 238342 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १२१ ) कमी होते, इतकेच नव्हे तर शरीर फाजील अन्नाची विल्हेवाट लावण्यास दुर्बल झालेले असल्याने त्याचा आहार साहजीकपणेंच बराच कमी होतो. सामान्यतः, बायकांना पुरुषांपेक्षा कमी अन्नाची आवश्य- कता असते. स्त्रियांना कमी अन्न लागण्याचे मुख्य कारण, त्यांचे शारीरिक मेहनतीचे काम पुरुष पेक्षा कमी असतें, हैं होय. शिवाय सारखेच काम करणारे पुरुष व स्त्री हीं घेतलीं तरी, पुरुषापेक्षां स्त्रीचे वजन कमी असल्याने, स्त्रियांना कमी कार्यशक्ति देणारा आहार लागतो. सारख्याच वजनाचे स्त्रीपुरुष घेतले तरीहि स्त्रियांना कमी अन्न लागतें हैं सप्रयोग सिद्ध झाले आहे. ह्याचे कारण पुरुष आणि स्त्री ह्यांच्या शरीरांतील घटकांचा फरक हें होय. स्त्रियांच्या शरीरांत इतर धातूंच्या मानानें पुरुषापेक्षां चरबी जास्त असते. आतां, शरीरांत होणारे परिणयन शरीराच्या सजीव धातूंमध्ये होत असतें. शरीरांतील चरबी हा सजीव धातु नसल्यानें, तो परिणयनांत भाग घेत नाहीं. त्यामुळे स्त्रियांना पुरुषांपेक्षां कमी अन्न लागते. गरोदरपणांत व मूल अंगावर असतां, स्त्रियांना नेहमींपेक्षां अधिक अन्नाची जरूरी असते, हैं सांगावयास नकोच. हवामान, ऋतु व कपडे ह्यांचाहि आहाराच्या प्रमांणाशीं संबंध असतो. थंड प्रदेशांत किंवा थंडीच्या ऋतूमध्ये शरीरांतील उष्णता' 'नास्त प्रमाणांत बाहेर जात असल्याने शरीराची उष्णता<noinclude></noinclude> jz8ok3obp3su3vu8t06y5eu6d2cuki8 104 112683 238343 2026-10-30T09:13:26Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १२६ ) कायम ठेवण्यासाठी शरीरांत जास्त अन्न दहन करावे लागते, म्हणून जास्त कार्यशक्तीची आपणांला आवश्यकता असते. 'डीच्या दिवसांत उन्हाळयापेक्षां आपणांला जास्त अन्न लागते, ह्यार्चे..." 238343 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १२६ ) कायम ठेवण्यासाठी शरीरांत जास्त अन्न दहन करावे लागते, म्हणून जास्त कार्यशक्तीची आपणांला आवश्यकता असते. 'डीच्या दिवसांत उन्हाळयापेक्षां आपणांला जास्त अन्न लागते, ह्यार्चे हेच कारण होय. ह्याच कारणांसाठी, थंडीच्या दिवसांत, थंडीच निवारण करण्याला लायक कपडे नसले तर अधिक अन्न लागते. मानसिक श्रमासाठी अन्नाचे प्रमाण वाढवावयास पाहिजे किंवा काय असा एक प्रश्न उपस्थित होतो. प्रयोगाने अमे सिद्ध झाले आहे कीं, मानसिक श्रम आणि आहाराचे प्रमाण ह्यांचा फारसा संबंध नाहीं. त्याकरितां, मानसिक श्रमासाठी अधिक अन्नाची जरूरी नसते. नत्रिलाचें पमाणः - पोषकशक्तीच्या दृष्टीने सर्व ि -सारख्या दर्जाचीं नसतात हे मार्गे सांगण्यांत आलेच आहे. तेव्हां आहात, त्रिला किती प्रमाण असावे, हे कोणत्या दर्जाचे नत्रिल आहारांत आहे, हें कळल्याशिवाय सांगणे कठीण आहे. ह्यासंबंधाने शास्त्रज्ञांनी सूक्ष्म निरीक्षण व अनेक प्रयोग केले आहेत. तरी अद्यापि त्यांच्यांत एकवाक्यता झाली नाहीं. नत्र समताः -- -- जीवनरसाचा नत्रिल हा एक घटक असून, नत्रिलामध्ये नत्र हे एक तत्व असते, हँ मार्गे सांगण्यांत आलेच आहे. नत्रिलाच्या परिणयनापासून, कांहीं नत्र मूत्रद्वारे शरीरांतून बाहेर टांकले जाते. उपासमारीच्या वेळीं<noinclude></noinclude> lceqr33xn9cbbmfprw7mu0zz9xtt1tr 104 112684 238344 2026-10-30T09:13:46Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १२७ ) देखील शरीरांतील कांहीं नत्रिलाची घडामोड होऊन, कांहीं नत्र शरीरांतून बाहेर टांकले जाते. शरीराच्या वजनाचा सरासरीने शेकडा १६ भाग, इतके नत्रिल असतें. उपासमारीच्या वेळीं त्यां..." 238344 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १२७ ) देखील शरीरांतील कांहीं नत्रिलाची घडामोड होऊन, कांहीं नत्र शरीरांतून बाहेर टांकले जाते. शरीराच्या वजनाचा सरासरीने शेकडा १६ भाग, इतके नत्रिल असतें. उपासमारीच्या वेळीं त्यांतून दररोज शेकडा ५ ( दर हजारौं ५ भाग ) नत्रिल कमी होते. आतां, आहारांत स्नेह व कर्बोदित ह्यांचे बरेचसे प्रमाण असून नत्रिल मुळींच नसले तर दररोज दर हजारी २ || भाग नत्रिल कमी होते. शरीरांच्या नत्रिलाची ही कमींत कमी होणारी झीज होय. ह्याचा अर्थ इतके नत्रिल आहारांत नसले तर शरी- राची झीज होईल. शरीराची झीज न होऊं देण्याइतकेंच नत्रिल आहारामध्ये असेल तर आहारांतील नत्र व मूत्रद्वारे शरीरा- बाहेर टाकले जाणारे नत्र ह्यांचे प्रमाण एक सारखे असते. ह्यालाच नत्र समता असे म्हणतात. जेव्हां आहारांबरोबर घेतलेले नत्र शरीराबाहेर पडणाऱ्या नत्राहून जास्त असते, तेव्हां नत्राचा (अर्थात् नबिलाचा) शरीरांत संग्रह होतो, असे समजावे. शरीरा- बाहेर पडणारे नत्र आहाराबरोबर घेण्यांत येणाऱ्या नत्रापेक्षां जास्त असले तर, शरीराचे नत्रिल कमी होत आहे असे समजावे. नत्रसमता ठेवण्यासाठी निरनिराळ्या प्रकारच्या नत्रिलांचें प्रमाण एकच असू शकणार नाहीं. शरीरांतील नत्रिल व अन्नां- तील नत्र ह्यांच्यांतील घटनेचे साम्य ज्या मानानें अधिक असेल, त्या मानाने, अन्नांतील नत्रिलचे प्रमाण कमी लागते. नत्रसमता ठेवण्यासाठी, एकाद्या प्रकारचे नत्रिल थोडया प्रमाणांत<noinclude></noinclude> cp58x86p2xjy63ifxjgl163640qsuvm 104 112685 238345 2026-10-30T09:14:40Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १२८ ) लागते तर, दुसऱ्या प्रकारचे नत्रिल बन्याच अधिक प्रमाणांत लागते, असा अनुभव आहे. यासंबंधाने जे प्रयोग करण्यांत आले, त्यांत आहारामध्ये कर्बोदित व स्नेह ह्यांचे प्रमाण भरपूर ठे..." 238345 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १२८ ) लागते तर, दुसऱ्या प्रकारचे नत्रिल बन्याच अधिक प्रमाणांत लागते, असा अनुभव आहे. यासंबंधाने जे प्रयोग करण्यांत आले, त्यांत आहारामध्ये कर्बोदित व स्नेह ह्यांचे प्रमाण भरपूर ठेऊन निरनिराळ्या प्रकारच्या नत्रिलां पैकीं एक नत्रिल, नत्रसमता ठेवण्या पुरतेच ठेवण्यांत आले. हे नत्रिलाचे कमीत कमी लागणारे प्रमाण खाली दिल्याप्रमाणे आढळून आले. मांसांतील नत्रिल ३० ग्रॅम दुवांतील नत्रिल ३१ ग्रॅम तांदुळांतील नत्रल ३४ ग्रॅम बटाट्यांतील नत्रिल ३८ ग्रॅम वालांतील नत्रिल ५४ ग्रॅम गव्हांतील नत्रिल ७६ ग्रॅम मक्यांतील नत्रिल १०२ ग्रॅम मांस आणि दूध ह्यांना या बाबतींत अग्रस्थान देण्यांत आलें आहे त्यांत आश्चर्य करण्याचे कारण नाहीं. मांस व त्यापासून पोषण मिळविणारे शरीराचे नत्रिल ह्यांमध्ये साहजीकपर्णेच घटनेत बरेच साम्य असते; आणि दूध हे वाढण्याऱ्या प्राण्याचे निसर्गदत्त अन्न अस ल्याने त्यांतील नत्रिल भारी दर्जाचे असणे हे स्वाभाविकच होय. या दृष्टीने तांदूळ व बटाटे हे मांस व दूध ह्यांच्या खालोखाल महत्वाचे आहेत हे मात्र पाश्चात्य शोधकांस अनपेक्षित होते. जगाच्या<noinclude></noinclude> qmy23dy2uwuztsvjmvrzmy2kbiumwbu 104 112686 238346 2026-10-30T09:15:14Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १२९ ) लोकसंख्येचा बराच मोठा भाग, तांदुळाचा मुख्य अन्नाप्रमाणे उपयोग करतो है सकारण होय, असे त्यांचे मत झाले. आहारांतील नत्राचे प्रमाण हलके हलके वाढवून सुद्धां संवयीने शरीर नत्रस..." 238346 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १२९ ) लोकसंख्येचा बराच मोठा भाग, तांदुळाचा मुख्य अन्नाप्रमाणे उपयोग करतो है सकारण होय, असे त्यांचे मत झाले. आहारांतील नत्राचे प्रमाण हलके हलके वाढवून सुद्धां संवयीने शरीर नत्रसमता राखू शकते. अशा रीतीनें नत्रिला प्रमाण बरेच वाढवितां येतें मात्र हे काम कालावधीने होते. अशा रीतीनें नत्रिला अतिसेवन झाले तर, अंतड्यांत एक प्रकारची कुजण्याची क्रिया होते. नत्रिलापासून उत्पन्न होणारे निरुपयोगी पदार्थ शरीरांत जास्त प्रमाणांत उत्पन्न होऊन, त्यांचा त्याग करण्याचा अधिक बोजा शरीरावर पडतो; आणि मूत्रपिंड व यकृत् यांचे रोग होतात. मांसाचे अतिसेवन करण्यांत, नत्रिलाचे फाजील प्रमाण आहारांत होते. अर्थात् मांस हे ज्यांच्या आहारांत मुख्य अन्न असतें, त्यांना वरील गोष्टी विशेषतः लागू आहेत; तेव्हां त्यांनी आहारांतील मांसाचे प्रमाण कमी करावें हें बरें. आतां नत्राचें आहारांत अगदी कमी प्रमाण असर्णे हि हितावह नाहीं. नत्रसमता कायम ठेवण्यासाठी कमीत कमी लागणारे नत्राचे प्रमाण हें आहारांतील नत्रिलाचें योग्य प्रमाण होऊं शकत नाहीं. त्याच्याहून बरेचसें अधिक नत्रिलाचे प्रमाण आहारांत असले पाहिजे. शरीरसामर्थ्य, जोम, रोगप्रतिकारक शक्ति, ह्यांच्या दृष्टीने नत्रिला बरेंच प्रमाण आहारांत असले पाहिजे, असे पुष्कळशा शास्त्रज्ञाचे मत आहे. शरीराच्या आव- श्यक गरजा भागवून, थोडेसे अधिक नत्रिल शरीरांत अस 9<noinclude></noinclude> 3uirvzq4psujj4hd8wlug34ha8vj1iy 104 112687 238347 2026-10-30T09:15:44Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "आ. १३ (१२० ) या आकृतींत दोन उंदरांचीं चित्र दिलीं आहेत. तीं एकाच उंदरिणीचीं, एकाच वयाच पिल्ले आहेत. डाव्याबाजूकडील उंदराच्या आहारांत भारी दर्जाच्या नत्रिलाचा समावेश झाला होता. त्य..." 238347 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>आ. १३ (१२० ) या आकृतींत दोन उंदरांचीं चित्र दिलीं आहेत. तीं एकाच उंदरिणीचीं, एकाच वयाच पिल्ले आहेत. डाव्याबाजूकडील उंदराच्या आहारांत भारी दर्जाच्या नत्रिलाचा समावेश झाला होता. त्याची वाढ उत्तम प्रकारे झाली. उजव्याबाजूकडील उंदराच्या आहारांत हलक्या दर्जाच्या नत्रिलाचा समावेश केला होता. त्याची वाढ बरोबर झाली नाहीं.<noinclude></noinclude> 1rl33ti9zcv5rpax3v440rg22uexduo 104 112688 238348 2026-10-30T09:16:09Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १३१ ) हितावह होते, अधिक नत्रिल शरीरांत असल्याने शरीराचा जोम कायम राहून, त्याचे रोगाशी झगडण्याचे सामर्थ्य कायम राहते. आपल्या देशाचे हवामान, उद्भिज्ज नत्रिलाची पचनीयता, वगैरे बाब..." 238348 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १३१ ) हितावह होते, अधिक नत्रिल शरीरांत असल्याने शरीराचा जोम कायम राहून, त्याचे रोगाशी झगडण्याचे सामर्थ्य कायम राहते. आपल्या देशाचे हवामान, उद्भिज्ज नत्रिलाची पचनीयता, वगैरे बाबती लक्षांत घेतां, आपल्या आहारांत ७५ पासून १०० पर्यंत ग्रॅम नत्र असले पाहिजे. चांगल्या दर्जाचें नत्रिल दूध, अंडीं, मासे, मांस ह्यामध्ये असते, तेव्हां आपल्यासारख्या वनस्पत्या- हारी लोकांच्या आहारांत दूध हे किती महत्वाचे अन्न आहे, सांगावयास नकोच. खनिज पदार्थ व जीवनक द्रव्येंः- इतर अन्नद्रव्यांच्या मानाने पाहतां, खनिज पदार्थाचे आहारांतील प्रमाण अगदी थोडे असतें. तरी, तेवढे लहान प्रमाणच कां होईना, पण तें नत्रिल वगैरे अन्नद्रव्यांइतकेच शरीराच्या सुस्थितीसाठी आवश्यक आहे. आहारांत नत्र व कार्यशक्ति देणारी अन्ने, ह्यांचे योग्य प्रमाण असले म्हणजे, बहुतेक खनिजद्रव्ये आपणांस भरपूर मिळ- तात. तरीपण, कॅल्शियम, फॉस्फरस व लोह ह्यांच्या वाक्तींत तसे होत नाहीं. त्यांचे आहारांत भरपूर प्रमाण ठेवण्याविषयीं आपणांस खास काळजी घ्यावी लागते, नत्रिलच्या ७५ ग्रॅम प्रमाणाला अनुसरून, ० ६८ ग्रॅम कॅल्शियम १.४४ ग्रॅम फॉस्फरस ००११ ग्रॅम लोह<noinclude></noinclude> 0z775oy7n7x0em7da4h67rrqhc3c8qr 104 112689 238349 2026-10-30T09:16:45Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १३२ ) आहारांत कमीत कमी असली पाहिजेत. नत्रिला प्रमाण १०० ग्रॅम धरले तर या खनिज पदार्थाचे प्रमाणहि ने वाढ विले पाहिजे. सर्व साधारणपणे भाजीपाला, फळफळावळ, अंडी, दूध व धान्यांचा कोंडा ह..." 238349 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १३२ ) आहारांत कमीत कमी असली पाहिजेत. नत्रिला प्रमाण १०० ग्रॅम धरले तर या खनिज पदार्थाचे प्रमाणहि ने वाढ विले पाहिजे. सर्व साधारणपणे भाजीपाला, फळफळावळ, अंडी, दूध व धान्यांचा कोंडा ह्यांत हें खनिज पदार्थ असतात; मांसांत ह्यांचा जवळवळ अभाव असतो. आहारांतील खनिजद्रव्यांसंबंधानें निष्काळजी राहणे सुरक्षित नाहीं. पुष्कळशा लोकांना खनिज द्रव्ये योग्य प्रमाणांत मिळत नाहींत. व त्यामुळे शरीराच्या वाढीवर व आरोग्यावर दुष्परिणाम झालेले आढळतात. कॅल्शि यमसाठी पालाभाजी व दूव हीं आहारांत असणे आवश्यक होय. कॅल्शियम दुधांत विशेष असते. म्हणून ज्या मुलांना दूध पुरेर्स मिळत नाहीं, त्यांना कॅल्शियम कमी मिळाल्यानें तीं हाडकुळीं बनतात. प्रजीवनक द्रव्यें हीं अन्नांत सूक्ष्म प्रमाणांत असतात. पण पोषणाच्या दृष्टीने त्यांचे अत्यंत महत्व आहे. प्रजीवनक द्रव्यांसाठी आपल्या आहारांत दूध, फळफळावळ, भाजी- पाला, विशेषत: पालाभाजी, ह्यांचा ह्यांचा समावेश झाला पाहिजे. भारी दर्जाचें नत्रिल, खनिज द्रव्य व प्रजीवनक ह्यांच्या दृष्टीनें दूध हें अत्यंत महत्वाचे असल्याने गाईम्ह- शींचे संवर्धन चांगल्या रीतीनें होणे आवश्यक आहे, हें<noinclude></noinclude> pvunvl0maj9471sy5hv1j3wy8udx421 104 112690 238350 2026-10-30T09:17:20Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १३३ ) सांगावयास नकोच. तसेच, खनिज पदार्थ व प्रजीवनक द्रव्ये ह्यांचे त्व किती आहे, ह्याबद्दल जर लोकांत जाणीव उत्पन्न होईल, र घरासभोंवतीं मोकळी जागा ठेऊन, तिच्यांत भाजीपाला यार करण्..." 238350 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १३३ ) सांगावयास नकोच. तसेच, खनिज पदार्थ व प्रजीवनक द्रव्ये ह्यांचे त्व किती आहे, ह्याबद्दल जर लोकांत जाणीव उत्पन्न होईल, र घरासभोंवतीं मोकळी जागा ठेऊन, तिच्यांत भाजीपाला यार करण्याची प्रवृत्ति त्यांच्यामध्ये खास उत्पन्न होईल. रिशिष्ट ( ब ) ह्यांत प्रजीवनक द्रव्ये कोणत्या अन्नांत शेष असतात हे दिले आहे. फळे व भाज्या सुकविल्या असतां यांच्यातील प्रजीवनक द्रव्यांचा नाश होतो. अन्न लवकर शिजण्या- करितां त्यांत सोडा, पापडखार या सारखे अल्कलि पदार्थ तिल्यामुळे त्यांच्यातील प्रजीवनक द्रव्यांचा नाश होतो. अन्नद्रव्यांचे प्रमाणः --- आहारांतील अन्नद्रव्यांचे प्रमाण श्चित करण्याचे प्रयत्न अनेक शास्त्रज्ञांनी केले आहेत. फारसे शारीरिक मेहनतीचे काम नसणान्या मनुष्याच्या रोजच्या आहारांत अन्नद्रव्यांचे प्रमाण निरनिराळे शास्त्रज्ञ पुढे दिल्या- माणे देतात. व्हाईट ( जर्मन ): -- ग्रॅम कॅलरी नत्रिल ११८ ४७२ स्नेह ५६ ५०४ कर्बोदित ५०० २००० २९७६<noinclude></noinclude> icbnoatd2bwgu24pl2lxi1wew64yo37 104 112691 238351 2026-10-30T09:17:43Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १३४ ) लेफेअर (इंग्लिश ):-- नत्रिल ११९ ४७६ स्नेह ५१ ४५९ कर्बोदित ५३१ २१२४ ३०५९ गॉटियर (फ्रेंच):--- नत्रिल १०७ ४२८ स्नेह ६५ ५८९ कर्बोदि ४०७ १६२८ २६४१ आपले हवामान, व आहारांतील मुख्य पदार्थ..." 238351 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १३४ ) लेफेअर (इंग्लिश ):-- नत्रिल ११९ ४७६ स्नेह ५१ ४५९ कर्बोदित ५३१ २१२४ ३०५९ गॉटियर (फ्रेंच):--- नत्रिल १०७ ४२८ स्नेह ६५ ५८९ कर्बोदि ४०७ १६२८ २६४१ आपले हवामान, व आहारांतील मुख्य पदार्थ घ्यानांत घेतां, आपल्या रोजच्या आहारांत अन्नद्रव्यांचे प्रमाण पुढील प्रमाणे असावयास पाहिजे:- - ग्रॅम कलरी नत्रिल ७५ ३०० स्नेह ५० ४५० केदित ५०० २००० २७५०<noinclude></noinclude> tv3kzgaz5y973i8bst5j4vqgj3f6od3 104 112692 238352 2026-10-30T09:18:18Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १३५ ) नत्रामध्ये उष्णतोत्तेजक गुण असल्याने शरीरांत नत्रिला- मुळे उष्णता उत्पन्न करण्याची क्रिया विशेष जोराने चालुन शरीरांत उष्णतेचे फाजील प्रमाण होते; आणि असें होणे आपल्या हि..." 238352 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १३५ ) नत्रामध्ये उष्णतोत्तेजक गुण असल्याने शरीरांत नत्रिला- मुळे उष्णता उत्पन्न करण्याची क्रिया विशेष जोराने चालुन शरीरांत उष्णतेचे फाजील प्रमाण होते; आणि असें होणे आपल्या हिंदुस्तानसारख्या उष्ण प्रदेशांत इष्ट नसल्याने, थंड प्रदेशांतील आहारांतील नत्रिलाच्या प्रमाणापेक्षां येथे नत्रिलाचे प्रमाण थोडेसे कमी असणे इष्ट आहे. परंतु हे प्रमाण फार कमी करणेंहि इष्ट नाहीं. कारण उद्भिज्ज नत्रिलाची पचनीयता प्राणिज नत्रिलाच्या पचनीयतेपेक्षां कमी असते, ही गोष्ट विसरतां येत नाहीं. या खाली नमुन्यादाखल रोजच्या आहाराचे पत्रक दिले आहे. अर्थात् प्रत्येकाचा आहार येवढाच असावा, असे म्हणण्याचा हेतु नाहीं, हे मार्गे आहाराच्या प्रमाणासंबंधाने जे कांहीं सांगण्यांत आले आहे त्यावरून वाचकांचे ध्यानीं येईलच. प्रत्येकाला आपला आहार ठरविण्याचे बाबतींत या पत्रका- पासून मदत होईल.<noinclude></noinclude> h4jz41mq52zcmg4ifhokq41qwn67fhd 104 112693 238353 2026-10-30T09:18:39Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "प्रौढ मनुष्याच्या रोजच्या आहाराचे प्रमाण. ( १३६ ) अ. नं. अन्न. रुपये भार ग्रॅम कॅलरी नत्रिलाचे | स्नेहाचे कर्बोदि- किंमत ग्रॅम ग्रॅम ताचे ग्रॅम दरमहा १ तांदूळ २० २२७ ७९२ १७ १ १७९ १-१४-०..." 238353 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>प्रौढ मनुष्याच्या रोजच्या आहाराचे प्रमाण. ( १३६ ) अ. नं. अन्न. रुपये भार ग्रॅम कॅलरी नत्रिलाचे | स्नेहाचे कर्बोदि- किंमत ग्रॅम ग्रॅम ताचे ग्रॅम दरमहा १ तांदूळ २० २२७ ७९२ १७ १ १७९ १-१४-० २ गहू १० ११३ ३९६ १५ १ ८००- १२-० ३ बाजरी, ज्वारी १० ११३ ४१२ ११ ४ डाळी १० ११३ ३९० २६ २ ५ तूप, तेल २॥ २८ २५४ ६ साखर, गूळ ५ ५७ २२७ ७ म्हशीचे दूध २० २२७ २४९ १० 112 २८ ... .... ८ भाजीपाला २० ९ फळफळावळ .... ८३०- ८-० ६८ १०- १२-० .... १-८-० ५७ १. १८ १० ११-१४-० २- -0-0 00 010 १० मीठ, मसालें. |०-१२-० ७९ ५३ ४७७<noinclude></noinclude> mubz1zmft8zqjt2o8q5f76000r15r1s 104 112694 238354 2026-10-30T09:18:56Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १३७ ) दररोजच्या आहारांत शक्य तेवढे निरनिराळे पदार्थ असावेत. या दृष्टीने आहारात गहू, बाजरी, व ज्वारी या सर्वाचा उपयोग करणे बरें. डाळींमध्ये सर्व द्विदल धान्यांचा समावेश केलेला आह..." 238354 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १३७ ) दररोजच्या आहारांत शक्य तेवढे निरनिराळे पदार्थ असावेत. या दृष्टीने आहारात गहू, बाजरी, व ज्वारी या सर्वाचा उपयोग करणे बरें. डाळींमध्ये सर्व द्विदल धान्यांचा समावेश केलेला आहे. डाळींचा आपण मुख्यत्वेकरून वरण आणि उसळींच्या रूपाने उपयोग करतों. द्विदल धान्ये भिजवून, त्यांना मोड आल्यावर त्यांच्या उसळी करणे श्रेयस्कर आहे. उष्णताजनक शक्तीच्या दृष्टीने, तूप व तेल हीं सारखींच होत मात्र प्रजीव- नकाच्या दृष्टीने तूप महत्वाचे आहे. तरीपण दुधाचा आहारांत नियमितपणे समावेश केला तर त्याबरोबर इतर चांगल्या प्रका- रची अन्नद्रव्ये मिळून आपणांस स्नेहद्रव्यहि ( म्हणजे तूपत्र ) मिळते. तूपतेलाचा कांहीं लोक व्यर्थ फाजील उपयोग करतात. रोज तळलेले पदार्थ खाणे, पचनाचे दृष्टीने इष्ट नाहीं; आणि तसे करण्यांत, आपण स्नेहद्रव्याचे फाजील प्रमाणांत सेवन करतो. रोजच्या आहारांत, ताकाचा समावेश करणे हे फायदेशीर आहे. साखर व गूळ हीं आहारांत आवश्यकच आहेत, असें समज- ण्याचे कारण नाहीं. कारण आपणांस धान्यापासून कर्बोदित मिळतेच. साखरेचे विशेष सेवन केल्याने इतर अन्नद्रव्यांचें विशे- पतः नत्राचे प्रमाण आहारांत कमी होते. या दृष्टीने गोड खाण्याची संवय फारशी लावून घेऊं नये. नियमितपणे दोन वेळां चहा पिणारे लोक साखरेचें रोज विशिष्ट प्रमाण घेतात. तरी अशा लोकांनी आहारांत आणखी साखरेचा समावेश करण्याची आव-<noinclude></noinclude> k3ioljnsjo9kbjdqiedvwvlv71av08x 104 112695 238355 2026-10-30T09:19:16Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १३८ ) श्यकता नाहीं. आपल्यांतील मध्यम स्थितीच्या लोकांच्या परि- स्थितीचा विचार करून दुधाचे २० रुपयेभार म्हणजे अर्धा रत्तल प्रमाण येथे घातले आहे. तरी शक्य असल्यास पाऊण किंवा एक रत..." 238355 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १३८ ) श्यकता नाहीं. आपल्यांतील मध्यम स्थितीच्या लोकांच्या परि- स्थितीचा विचार करून दुधाचे २० रुपयेभार म्हणजे अर्धा रत्तल प्रमाण येथे घातले आहे. तरी शक्य असल्यास पाऊण किंवा एक रत्तलपर्यंत, दूध घेतल्यास ते इष्टच आहे. तसे करण्यांत आहारां- तील धान्यांचे प्रमाण कमी होईल. व तूप तेलाचेंहि प्रमाण कमी केल्यास चालेल. अर्थात्, दूध उत्तम प्रकारचे असले पाहिजे. त्यांत पाण्याचा बराच भाग असल्यास, त्यामानाने दुधाचे प्रमाण जास्त घ्यावे लागेल. भाजीपाल्यांत पालाभाजी विशेष महत्वाची आहे. तरी बारंवार पालाभाजीचा उपयोग करण्यास विसरूं नये. ज्या कच्च्या भाज्यांचा आपण कोशिंबिरींच्या रूपानें उपयोग करतों, त्यांचा आहारांत वारंवार समावेश करावा. भाजीपाला व फळफळावळ यांच्यापासूनहि आपणांस अन्नद्रव्ये थोडथोड्या प्रमाणांत मिळून, १००-१२५ कॅलरी उष्णता मिळेल. परंतु एकंदरीनें उद्भिज्ज आहाराची पचनीयता कमी असल्याने होणारा तोटा त्यांपासून भरून निघेल. भुईमुगाचे दाणे, व खोबरे यांचा उपयोग करण्या- पासून, स्नेहद्रव्यांचें कांहीं प्रमाण आहारांत वाढते. याप्रमाणे थोडेसेंहि प्रमाण वाढले तर ते अनिष्ट आहे, असे समजूं नये. वर दिलेल्या आहारापासून, खनिजद्रव्ये योग्य प्रमाणांत मिळतील. अशा आहाराचा दरमहा खर्च, बडोदें येथील मार्च १९२४ मधील भाव लक्षांत घेऊन, दिला आहे. अर्थात्, त्यांत देश- कालभेदाने फरक पडेल. त्यांत सर्पणाचा समावेश केलेला नाहीं.<noinclude></noinclude> k9rg5ye4yag6lkhg8ud278jdsczq5rt 104 112696 238356 2026-10-30T09:19:43Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १३९ ) आहाराच्या प्रमाणासंबंधानें में कांहीं सांगण्यांत आले आहे, तें वेदवाक्याप्रमाणे मानणे चुकीचे होईल. कारण, ते ठर- विण्यांत अनेक बाबतींचा विचार करावा लागतो. यासंबंधाने जे साम..." 238356 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १३९ ) आहाराच्या प्रमाणासंबंधानें में कांहीं सांगण्यांत आले आहे, तें वेदवाक्याप्रमाणे मानणे चुकीचे होईल. कारण, ते ठर- विण्यांत अनेक बाबतींचा विचार करावा लागतो. यासंबंधाने जे सामान्य विवेचन केले आहे, त्याचा कोणाहि व्यक्तीला उपयोग करून घेतां येईल. मात्र, ज्याला अशाप्रकारें उपयोग करून घ्यावयाचा त्याने प्रथम स्वतःच्या स्थितीचे सूक्ष्म निरीक्षण करावे; आपण आहारांत कोणत्या वस्तूंचा समावेश करतों, त्या किती घेत, त्यांच्यांत अन्नद्रव्यांचे प्रमाण किती आहे, त्यापासून किती उष्णता आपणांस मिळते, हें पहावे. नंतर सर्वसाधारण प्रमाणाशी त्याची तुलना करावी. व फरक असल्यास हळूहळू आहारामध्ये योग्य ते फरक करावेत. आहारांत एकदम फरक करूं नये. मुख्य ध्यानांत ठेवावयाची गोष्ट म्हटली म्हणजे, जेणें- करून, तरुणपणांत शरीराची वाढ होईल, व प्रौढावस्थेत वजन कायम राहील, कामाचा फाजील थकवा वाटणार नाहीं, शरी- राचा जोम, उत्साह व काम करण्याची शक्ति हीं कायम राह- तील, आणि एकंदरीनें शरीर सुस्थितीत राहील ते आहाराचे प्रमाण शरीराला योग्य होय. अशा प्रकारचा आहार नक्की कर ण्यासंबंधाने विचार करतां यावा, म्हणून वर रोजच्या आहाराचा पट दिलेला आहे. त्यासंबंधांत जें कांहीं लिहिलें आहे, त्याचा लक्षपूर्वक विचार केला असतां, कोणालाहि आपल्या आहारा- विषयीं स्वतंत्रपणे विचार करतां येईल अशी आशा आहे.<noinclude></noinclude> eywwtzowz8aq6dl3gj6aclfljw1e2qx 104 112697 238357 2026-10-30T09:20:17Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १४० ) प्रकरण २१ वें. आहार आणि आरोग्य. शरीरांचे आरोग्य कायम ठेवण्यासाठी आहारासंबंवाने खालील नियम पाळले पाहिजेत. १. अन्न सावकाशपणे नीट चावून खावेंः – असे केल्याने अन्नाचे पचन नीट ह..." 238357 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १४० ) प्रकरण २१ वें. आहार आणि आरोग्य. शरीरांचे आरोग्य कायम ठेवण्यासाठी आहारासंबंवाने खालील नियम पाळले पाहिजेत. १. अन्न सावकाशपणे नीट चावून खावेंः – असे केल्याने अन्नाचे पचन नीट होते. कारण चावल्याने अन्न बारीक होऊन, लाळेने अनाशी चांगले मिश्रण होते व पचनेंद्रियांचे काम सुकर होऊन अन्नाचे अभिशोषण चांगले होते. अन्न नीट चावून खाल्लयाने अन्नात्रे आवश्यकतेपेक्षां फाजील सेवन होत नाहीं. अशा रीतीने मनाचे समाधान लवकर होऊन अन्न थोडे लागते; त्याचप्रमाणे पचनेंद्रियांवर व निरुपयोगी पदार्थाचा त्याग करणाऱ्या इंद्रियावर विनाकारण कामाचा बोजा पडत नाहीं. च- णाची क्रिया चांगली होण्यास दांत चांगल्या स्थितींत असले पाहिजेत. तेव्हां ते स्वच्छ व मजबूत ठेवण्याची काळजी घेतली पाहिजे. दांत अस्वच्छ व बिघडलेले असले तर त्यांच्यामध्ये अन्नाचे अवशेष राहून, त्यांमध्ये रोगजंतूची वाढ होते. हे जंतु व त्यांनी तयार केलेले विष हीं अन्नाबरोबर अन्नमार्गात जातात; व त्यामुळ अन्नाचे पचन नीट न होऊन एकंदरीने आरोग्यावर वाईट परिणाम होतात. लहान मुले स्वभावतःच सावकाशपणें जेवीत<noinclude></noinclude> 8k15416sc8nyvn7qq5j8v0c8fh7dslk 104 112698 238358 2026-10-30T09:20:47Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १४१ ) असतां, त्यांना मोठी माणसे कित्येक वेळां तसें न करण्याबद्दल बजावतात; व अशा रीतीने त्यांचा सावकाशपणें जेवण्याकडे जो नैसर्गिक कल असतो, तो नाहींसा होऊन, घाईने जेवण्याची वातुक स..." 238358 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १४१ ) असतां, त्यांना मोठी माणसे कित्येक वेळां तसें न करण्याबद्दल बजावतात; व अशा रीतीने त्यांचा सावकाशपणें जेवण्याकडे जो नैसर्गिक कल असतो, तो नाहींसा होऊन, घाईने जेवण्याची वातुक संवय त्याना लागते. २ आहारांत भिन्न भिन्न अन्नं असली पाहिजेत:-- नचिल, स्नेह वगैरे अद्रव्ये आहारांत योग्य प्रमाणांत व योग्य जातीचीं कां असली पाहिजेत हैं मार्गे सांगण्यांत आलेच आहे. आतां हीं सर्व एकाच अन्नांतून योग्य प्रमाणांत व योग्य जा- तीचीं अशीं मिळू शकत नाहींत. दूध हे सर्वोत्कृष्ट अन्न असून सुद्धां केवळ दुधावर अवलंबून राहणे कसे हितावह होत नाहीं, हैं मार्गे सांगण्यांत आच आहे. म्हणून, आपल्या रोजच्या जेव- गांत शक्य तितक्या निरनिराळ्या अन्नांचा समावेश करणे इष्ट आहे. रोजच्या आहारांत भिन्न भिन्न अन्ने असावीत, इतकेच नन्हें तर प्रत्येक जेवणाचे वेळींहि भिन्न भिन्न अन्नं जेवणांत आव श्यक आहेत. एका जेवणाचे वेळीं एकाच प्रकारचे अन्न खाण्याने एकाच जातीच्या फेनक द्रव्यावर कामाचा बोजा पडतो. तेव्हां प्रत्येक जेवणांत सर्व प्रकारची अन्नद्रव्ये मिळतील अशी शक्य तेवढी काळजी घ्यावी. ३ जेवणाच्या वेळाः - जेवण केव्हां घ्यावें. है वस्तुतः मनुष्याच्या व्यवसायावर अवलंबून आहे. या संबंधार्ने मुख्य<noinclude></noinclude> 8jmvndpg4woqs89kh5g4q20y28l95e4 104 112699 238359 2026-10-30T09:21:09Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १४२) ध्यानांत ठेवण्याची गोष्ट म्हटली म्हणजे, नंतर, निदान १ तासभर शारीरिक किंवा पोटभर जेवण झाल्या मानसिक श्रम करणे आरोग्याला हितावह नसतें. कारण, जेवण झाल्यानंतर अशा प्रकारचे श्र..." 238359 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १४२) ध्यानांत ठेवण्याची गोष्ट म्हटली म्हणजे, नंतर, निदान १ तासभर शारीरिक किंवा पोटभर जेवण झाल्या मानसिक श्रम करणे आरोग्याला हितावह नसतें. कारण, जेवण झाल्यानंतर अशा प्रकारचे श्रम केले तर पचनेंद्रियाकडे जो रक्ताचा प्रवाह जावयास पाहिजे तो तिकडे न जाता, ज्या अवयवांना श्रम करावयाचे असतात तिकडे तो जातो. व अशा रीतीने पचनाचे कामी अडथळा येतो. ९-१० वाजतां घाईघाईनें आकंठ जेऊन लागलीच स्वरेने कामावर जाण्यापेक्षां त्या वेळेस अल्पाहार करून पुन्हः दोन प्रहरी खाणे हे श्रेयस्कर होते. तसेच जेवण झाल्यावर, निदान तीन तास झाल्याशिवाय निजणे अन्नपचनाच्या दृष्टीने बरोबर नाहीं. तेव्हां निजण्याच्या वेळेपूर्वी ३ तास अगोदर जेवण घ्यावे, जेवणाच्या वेळा साधारणतः नियमित असाव्यात. त्यासंबंधाने नियमितपणा नसणें हेंहि अन्नपचनास अपाय - कारक होते, जेवणाच्या वेळेखेरीज मध्येच सहसा कांही खाउं नये. कारण, अन्नाचे पचन झाल्यावर पचनेंद्रियांस विश्रांति आव- श्यक असते. शिवाय, वाटेल तेव्हां वाटेल ते खाल्ल्याने जेवणाच्या वेळीं चांगली भूक लागत नाहीं; आणि भूक चांगली लागली नाहीं म्हणजे, पाचकरसांचे स्रवण चांगल्या रीतीने होत नाहीं ; व त्यामुळे अन्नाचे पचन बरोबर होत नाहीं. किती वेळां जेवण जेवावे, या संबंधाने एकच नियम सांगतां येणार नाहीं, तें मनु- याचा शरीर प्रकृती वर व परिस्थितीवर अवलंबून आहे.<noinclude></noinclude> swk4rh1yb4lr360erx5n6rjlyaqn5qk 104 112700 238360 2026-10-30T09:21:30Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १४३ ) - ४ जेवतांना मनाची स्थिती आनंदित असावी:- जेवतांना मन शांत ठेऊन कोणत्याहि चिंताजनक गोष्टीविषयीं विचार करूं नये. तसेच जेवावयास बसलेल्या दुसऱ्या मनुष्यास ज्यायोगाने राग अथवा..." 238360 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १४३ ) - ४ जेवतांना मनाची स्थिती आनंदित असावी:- जेवतांना मन शांत ठेऊन कोणत्याहि चिंताजनक गोष्टीविषयीं विचार करूं नये. तसेच जेवावयास बसलेल्या दुसऱ्या मनुष्यास ज्यायोगाने राग अथवा दुःख होईल असें कांहीं बोलूं नये. तसे केल्याने पाचकरसाच्या कार्याला अडथळा येतो. जेवतांना मजेखातर एकमेकांशी बोलतांना, जेवणाकडे दुर्लक्ष होणार नाहीं, अशी काळजी घेतली पाहिजे. कारण जेवणाकडे दुर्लक्ष असल्याने अन्नाच्या स्वादापासून होणाऱ्या सुखाला आपण कांहीं से आंच- वतों; व त्यामुळे पाचकरसांचे स्रवण बरोबर होत नाहीं. एकंदरीनें, आनंदित वृत्तीचा पचनावर चांगला परिणाम होतो. ५ आहारांत दुधाचा समावेश झाला पाहिजे:- दुधाच्या पोषकशक्तीसंबंधाने मार्गे जे सांगण्यांत आले आहे, त्यामुळे दूध हैं किती महत्वाचे अन्न आहे हे वाचकांचे ध्यानीं आले असेलच. उत्तम प्रकारचे नत्रिल, कॅल्शियम आणि अ प्रजीवनक यांचे साठीं दूध हें आवश्यक अन्न आहे. -- ६ आहारांत भाजीपाला व फळें यांचा समावेश झाला पाहिजे: - भाजीपाला व फळफळावळ ह्यांच्यापासून आपणांस खनिज पदार्थ व प्रजीवनक द्रव्ये ह्यांचा चांगला पुरवठा होतो. त्यांतले त्यांत पालाभाजी खाणे हैं विशेष फायदेशीर आहे. भाजी हा एक तोंडी लावण्याचा पदार्थ समजून आहारांत त्याला विशेष महत्व दिले जात नाहीं. पण ही चूक आहे. दूध, भाजी-<noinclude></noinclude> ly598rha5bjubpy3afhsbkj1uesgetn 104 112701 238361 2026-10-30T09:22:16Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १४६ ) प्रथम मज्जातंत्राचा बिघाड होतो. आणि मज्जातंत्राचे बरोबर नियमन नसल्यामुळे पचनेंद्रिये बिघडतात. १० साफ मलविसर्जन होणे अत्यंत आवश्यक आहे. कारण आंतड्यांत फार वेळ मळ राहिला अस..." 238361 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १४६ ) प्रथम मज्जातंत्राचा बिघाड होतो. आणि मज्जातंत्राचे बरोबर नियमन नसल्यामुळे पचनेंद्रिये बिघडतात. १० साफ मलविसर्जन होणे अत्यंत आवश्यक आहे. कारण आंतड्यांत फार वेळ मळ राहिला असतां, त्या- पासून अनेक विषारी पदार्थ तयार होतात. व ते रक्ताकडून शोषले जाऊन, शरीराच्या एकंदर आरोग्याचा बिघाड करतात. ११ नियमितपणे व्यायाम घेणे अवश्य आहे:- व्यायामामुळे पचनेंद्रिये चांगलीं राहून, त्यांचेकडून अन्नाचे नीट पचन होतें. व शरीराचे आरोग्य चांगले राहते. मोकळ्या हवेत शारीरिक खेळ खेळणे अथवा व्यायाम करणे हे विशेष फायदे- शीर होते.<noinclude></noinclude> 1n28dpav84zlln6aqv7tvyjn3me1fuj 104 112702 238362 2026-10-30T09:22:35Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "परिशिष्टे." 238362 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>परिशिष्टे.<noinclude></noinclude> ckxkeoswyqm0ytl9agqf3pj1sb1b6cc 104 112703 238363 2026-10-30T09:22:57Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १५० ) टाकाऊ अन्न पाणी नविल स्नेह स्नेह कर्बोदित भाग द्रव्ये खनिज उष्णताजनक शक्ति, दर रतली, कॅलरी. ज्वारी १२.५ ९.३ २०० ७४.५ १.७ १६५४ तांदूळ १२.३ ८० ०३ ७९० ४ ११९१ तुरी १०.५२२.३ २·१ ६२.१ ३० १..." 238363 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १५० ) टाकाऊ अन्न पाणी नविल स्नेह स्नेह कर्बोदित भाग द्रव्ये खनिज उष्णताजनक शक्ति, दर रतली, कॅलरी. ज्वारी १२.५ ९.३ २०० ७४.५ १.७ १६५४ तांदूळ १२.३ ८० ०३ ७९० ४ ११९१ तुरी १०.५२२.३ २·१ ६२.१ ३० १६१७ नाचणी १३.२ ७३ १.५ ७५७ २.३ १५७६ बाजरी मठ मसूर मूग राळी वाटाणे वाल हरबरे 2 1 1 1ª 1 * 11 ११.३ | १०.४ ३.३ ७३० २० १६४७ १२.५ ९.९ ३.६ ७२७ १७ १६३८ ११.२ २३.८ ०६ ६०१८ ३.६ १५५९ ११.८ २५.१ १.३ १९.६ २·२ १५९० १०.८ | २२-२ २७ १९.९ ४४ १९९९ १०.२ १०.८ २९ ७४९ १२ १६७३ १२.५ २३.६ १.३ ६०२ २४ १९७४ १२.१ २२·४ १·४ ६०७ ३.४ १५६४ ११.५२१७ ४.२ ६०० २.६ १६५४<noinclude></noinclude> 71au48si0elvhgywxkfb2sp9arogp9n 104 112704 238364 2026-10-30T09:23:16Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १५१ ) भाजीपाला. कांकडी कालीफ्लावर 18900 १५.० 1८१.१ ०७ ०२ २·६ ०४ ६८ ९२३ १.८ 09 ४७ ०७ १३८ कांदे १०.० ७८९ १.४ ०३ ८९ ०५ २०० कोबी १५.० 61.66 १.४ ०२ ४ ८ १२१ गाजरे २०.० ७०६ ९ ०२ ७४ ०९ १५९ टोमॅटो ९४३ ०४ ३९ ०५ १०..." 238364 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १५१ ) भाजीपाला. कांकडी कालीफ्लावर 18900 १५.० 1८१.१ ०७ ०२ २·६ ०४ ६८ ९२३ १.८ 09 ४७ ०७ १३८ कांदे १०.० ७८९ १.४ ०३ ८९ ०५ २०० कोबी १५.० 61.66 १.४ ०२ ४ ८ १२१ गाजरे २०.० ७०६ ९ ०२ ७४ ०९ १५९ टोमॅटो ९४३ ०४ ३९ ०५ १०४ तांदुळजा ९२.३ २९ ०३ ३.२ २.१ १०९ नवलकोल ९१·१ २० ०१ ५.५ १.३ १४० बटाटे २०.० ६२.६ १.८ ०.१ १४७ ०८ ३०२ बीटकंद २०० 0.06. १.३ ०१ ७७ १६७ भेडी १२.५ ७८९ १.४ ०२ ६.५ ०५ १५२ भोपळा, लाल ५०.० ४६.५ ०.५ ०१ २.६ ०३ ५९ मुळे ३०.० ६४.३ ०१ 8˚0 ०७ ९१ रताळीं २०० ५५.२ १.४ ०६ २१९ ० ४४७ वांगीं (खा. भा. ) ९२.९ १.२ ०३ ५.१ १२७ वालपापडी ५०० २९.४ ४७ ०३ | १४६ १० ३६१<noinclude></noinclude> g4b4s284olbob7xhy295r5rb21zoh6z 104 112705 238365 2026-10-30T09:23:35Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "टाकाऊ अन्न पाणी नत्रिल स्नेह कर्वोदित खनिज भाग उष्णताजनक शक्ति, दर रतली, कॅलरी. |२०० | ६२७ | ०९ : ०१ । ५७ । फळफळावळ. • T १२४ सलगम ( १५२ ) अक्रोड (खा. भा. ) २·५ | १८·४ ६५४ १३.० अंजीर ओले ७९.१ १.५ -- १८.८..." 238365 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>टाकाऊ अन्न पाणी नत्रिल स्नेह कर्वोदित खनिज भाग उष्णताजनक शक्ति, दर रतली, कॅलरी. |२०० | ६२७ | ०९ : ०१ । ५७ । फळफळावळ. • T १२४ सलगम ( १५२ ) अक्रोड (खा. भा. ) २·५ | १८·४ ६५४ १३.० अंजीर ओले ७९.१ १.५ -- १८.८ | १७ ३२०० ०६ ३६८ अंजीर वाळलेले १८८ ४.३ ०३ ७४२ २.४ १४३७ अननस (खा.भा.) ८९.३ ०४ ०३ ९७ ०३ १९६ 'कलिंगड ५९.४ ३७५ ०२ १ २७ ०.१ ५७ केळे, (खा. भा. ) ७९.३ १.३ ०६ २२० ४४७ खजूर (खा. भा. ) १५.४ २.१ २.८ ७८४ १.३ १९७५ खरबूज ५०.० ४४ ८ ०३ - ४ ६ ०३ ९० खारीक (खा.भा.) २०.८ ६६. ०२ ७०.८ १६ १४१३ खाबरे ३.५ ६ ३ ५७.४ ३१५ १·३ | ३०२८<noinclude></noinclude> 08f8frybzm6omj0yha9c4vnfc40ssya 104 112706 238366 2026-10-30T09:23:53Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १५३ ) जांभूळ ( खा.भा.) ८६ ३ १.३ १० १०.९ ०५ २६२ डाळिंब (खा.भा.) ७६.८ १.५ १.६ १९५ ०६ ४४७ द्राक्षे (खा. भा. ) ७७४ १.३ १९.२ ०.५ ४३७ नारिंग २७.० ६३.४ ०६ ०.१ ८.५ ०४ १६९ पिस्ते (खा. भा. ) ४.२२२३ ५४.० १६.३ ३२ २९०५ बद..." 238366 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १५३ ) जांभूळ ( खा.भा.) ८६ ३ १.३ १० १०.९ ०५ २६२ डाळिंब (खा.भा.) ७६.८ १.५ १.६ १९५ ०६ ४४७ द्राक्षे (खा. भा. ) ७७४ १.३ १९.२ ०.५ ४३७ नारिंग २७.० ६३.४ ०६ ०.१ ८.५ ०४ १६९ पिस्ते (खा. भा. ) ४.२२२३ ५४.० १६.३ ३२ २९०५ बदाम ( खा. भा. ) ४८ २१० १४.९ ११७३ २० २९४० बेदाणा (खा.भा.) १४.६ २.६ ३३ ७६.१ ३.४ १९६२ मनुका ( खा. भा. ) २२.३ २.१ - ७३.३ २.३ १३६८ लिंबू ६२५ 610 ०५ १९ ०४ १४० सफरचंद ( खा. भा. ८४.६ चाकोलेट ०४ इतर अन्नं. १९ १२.९ ४८७ ३०३ ०५ १४.२ ०३ २८५ २२ २७७२ तेल - - १००० - - ४०८२ भुईमुगाचे दाणे ९२ २९.८ ३८'६ २४.४ २.० २४९० साखर - --- - साबुदाणे १२.२ ९.० १००.० ०४ १७८५ - १८१४ ०३ १६३५ खा. भा. खाद्यभाग.<noinclude></noinclude> 4f1asfhz0bsz13aqmsuqw2b457x1pfb 104 112707 238367 2026-10-30T09:24:16Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "कोरी अन्न गाजरे कालीफ्लावर कांदे . ओले वाटाणे बटाटे रताळीं तांदुळजा एकदल वान्यें लोणी काडमाशाचे तेल ( १५४ ) परिशिष्ट ब. प्रजीवनक द्रव्यांचा पट. अड्याचा पिवळा बलक अ | ब क प्रजीवनक प्र..." 238367 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>कोरी अन्न गाजरे कालीफ्लावर कांदे . ओले वाटाणे बटाटे रताळीं तांदुळजा एकदल वान्यें लोणी काडमाशाचे तेल ( १५४ ) परिशिष्ट ब. प्रजीवनक द्रव्यांचा पट. अड्याचा पिवळा बलक अ | ब क प्रजीवनक प्रजीवनक प्रजीवनक +++ +++ +++ +++ ++++ ++ +++ ++ +++ ++ ° +++ +++ +++ ++ + ० +++ +++ + ++++ ++++ ++++ ++ ++ ° +++ o +++ +++ o c ० ० ° ० ° दूध दह्याची निवळ वाल, भुईमूग फळे टोमॅटो कवचीचीं फळे ° +++ +++ ++ + +++ + साधारण विपुल अभाव; परंतु मोड आल्यास. थोडेसे असते. अभाव बरेचसे विपुल पुष्कळ विपुल विपुल + ++ o +++ = चांगले प्रमाण ++ = साधारण प्रमाण + = थोडेसे प्रमाण.<noinclude></noinclude> fvjabqoazj6zi0jcq15xjfgznf23fok 104 112708 238368 2026-10-30T09:24:38Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अणु Molecule. अधराशय Ventricle. अन्नद्रव्य Food stuff. अननळी Gullet. परिभाषा. अन्नमार्ग Alimentary oanal अभिशोषण Absorption. अल्कलिकारकता Alkalinity. अस्थिमार्दव Rickets. आंत्रपिंड Intestinal glands. आंत्ररस Intestinal juice. लब Villi. अवर्णे (नाम) Fermentation आम्ल..." 238368 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अणु Molecule. अधराशय Ventricle. अन्नद्रव्य Food stuff. अननळी Gullet. परिभाषा. अन्नमार्ग Alimentary oanal अभिशोषण Absorption. अल्कलिकारकता Alkalinity. अस्थिमार्दव Rickets. आंत्रपिंड Intestinal glands. आंत्ररस Intestinal juice. लब Villi. अवर्णे (नाम) Fermentation आम्लकारकता Acidity. आम्लद्रव्य Acid. क्षुशर्करा Cane Sugar. इंद्रिय Organ. उदज Hydrogen. उपदाढा Bicuspids. ऊर्ध्वाशय Auricle. एकमूलक साखर Monosacc- haride. एकेरी साखर Simple sugar. कर्ब Carbon. कषायु Carbonic Acid gas affe Carbohydrate. | कार्यशक्ति Energy. काटक Cellulose. किण्वजंतु Veast. केशवाहिनी Capillary. कोश Celt कोशेश Nucleus. कंदशर्करा Beet sugar. खनिज क्षार Mineral salt. खनिज द्रव्य Mineral matter. छेदक दांत Incisors. जठररस Gastric juice. जीवनरस Protoplasm. टरफल Bran. तांबडे रक्कगोलक Red blood. corpuscles. दद्दनक्रिया Oxidation. दाढा Cuspide दुग्धशर्करा Lactose. दुहेरी साखर Double sugar. द्रावकशक्ति Solubility. द्राषण Solution. द्विमूलकसाखर Disaccharide... धमनी Artery. धातु Tissue नत्र Nitrogen.<noinclude></noinclude> 2o1krbd37m3djivcnspihkh67w0geev 104 112709 238369 2026-10-30T09:25:00Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १५६ ) नत्रलसमता Nitrogen balance शकृत् Liver. पचनीयता Digestibility. नत्रिल Protein. निरिंद्रिय Inroganic. परमाणु Atom. पांढरे रक्तगोलक परिणयन Metabolism. White blood corpuscles. पित्ताशय Gall bladder. पृष्टवंश Vertebral Column. पोषकद्रव्य Nutritive principle पोषकशक्त..." 238369 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १५६ ) नत्रलसमता Nitrogen balance शकृत् Liver. पचनीयता Digestibility. नत्रिल Protein. निरिंद्रिय Inroganic. परमाणु Atom. पांढरे रक्तगोलक परिणयन Metabolism. White blood corpuscles. पित्ताशय Gall bladder. पृष्टवंश Vertebral Column. पोषकद्रव्य Nutritive principle पोषकशक्ति Nutritive value. प्राणवायु Oxygen. फलशर्करा Fructose & रक्तक्षय Aenamia. रक्तरस Plasma. रक्तवाहिनी Blood vessel. लसिका Lymph. afararहिनी Lymphati Vesse. लालापिंड Salivary gland. लोह Iron. घायुकोश Air sac agafat Bronchial tub sitz Vein श्लेष्मल त्वचा Mucous Men brane. श्वासनळी Trachea Gluense. फेनकद्रव्य Enzyme बीजांकुर Germ. बुरशी Mould. मंड Starch. संधायक धातु Connectiv tissue. समभाव Nentral.. मज्जातंत्र Nervous System. संयुक्त पदार्थ Compound. मद्यार्क Alcohol. सुळे [Canines. मध्यपटल Diapharagm सेंद्रिय Organic. मांसार्क Meat extractive. स्थितिस्थापकता Elasticit मूत्रनंळी Ureter. स्वादुपिंड Pancreas मूत्रपिंड Kidneys. स्वादुरस Pancreatic juice मूत्राशय Bladder. स्नायू Muscle, मूलतत्व Element. स्नेह Fat.<noinclude></noinclude> 7qhcen3vvydsiwilxd598dna5pqo6d7 104 112710 238370 2026-10-30T09:26:50Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १२४ ) दिवशी र्पचांचा ठराव व्हावयाचा ते विवर्शी पुण्याहून बेळगांव पर्येतच्या प्रांतातील हजारळो ब्राम्हण साताऱ्यास निकाल ऎकफ्याकळिरतां पाठशालेपुढें जमले झेतै॰ आपल्याविल्द्व..." 238370 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १२४ ) दिवशी र्पचांचा ठराव व्हावयाचा ते विवर्शी पुण्याहून बेळगांव पर्येतच्या प्रांतातील हजारळो ब्राम्हण साताऱ्यास निकाल ऎकफ्याकळिरतां पाठशालेपुढें जमले झेतै॰ आपल्याविल्द्व निकाल देणारांचो लावल्यास डोंक’व् फोडून पूड येण्याची विद्या भिक्षुक वगोंस चांगली अवगत असल्यामुळे, निकालाच्या दिक्र्शी कदाचित ’ क्षत्रियफ्क्षामिमानों पंडितांचा अपमान होईंल ह्या भीतीनें महाराज स्वत: नागव्या ॰तरवारळीने' पाठशाळेंपुर्ढे बंदोबस्त करीत होते. …सिर्दातविजप, प्रस्तावना, ष्ट- ९|१०० क्षत्रियांचे क्षत्रियत्व प्रस्थापित करून यशस्वी झाल्यावर आबा पारसनीसाचा महारार्जानळी‘ फार मोठा गौरव केला. महाराजांचा राज्याभिषेक समारंभ निर्विघ्नपणें पार पडल्यानंतर आबा पारसनोंसर्रन्या विनंतविरून ’महारार्जानीं त्यांस अप्रतीम कप्मा‘गेंर’व्चा उलेरव करून आपस्यप् प्तिक्यप्- ॰ मोत्वृवप्निशीं आज्ञापत्र स. १८३८ व करून दिठें श्रीमंत चिंतामणराव आणा पटवर्धन आणि ‘ तरकटप्चे सिरळोमणी’ बांळाजळीर्पत नातू या राट्पुल्षांनीं सातारकर छत्रपति महाराज यांच्या उच्चप्टणाबद्दल जे जे अनन्वित अत्याचार केले त्यार्चा साधारण कल्पना उपोद्घातांत दिलेळी आहे; येथें फक्त श्रळीम’तांनीं नीळ्कठशाखो थरयासप्रस्च्या यिवे॰ कम्रष्टाला हातीं घरून छत्रपतींचे आ"मम।नळो जे चां. का. प्रभू यांचा नायनाट करण्यासप्ठीं आणि त्यांचा राजकॉँय, धार्मिक किया सामाजिक द्बों कव॰ डळीमोंल ठरविण्यासाठो’च केवळ नव्हे, तर त्यांना ढोकद्दष्टीर्नेहि पाण्य प्पेंक्षां उडेख . ॰पातळ वनविंण्यप्साठीं तीं जीं कप्रस्थानें. कैंडीं त्गांचाच करावयाचा आहे. चांद्र्सैनोंयांना शूट्रप्घप ठरविण्याकरिंतां श्रीमंत अण्णा- साहेबांनीं आपल्या विवेकत्रून्प शास्त्रळोहृस्तकप्च्या हृखें चां. कप्. प्नर्मूच्या उत्त्पत्तींवद्दल जो नवळीन परंचवप् वेद निमाँण केला त्याची एक नकल आ-॰ म्हांस उपलब्ध झाली आहे. ती आम्ही जगाच्या तशी स्वळालाँ मुद्रित करव्त आहोत. त्यावरून इतके सिद्ध होते कीं श्रीमंत आणासळाहेब जसे तरवप्रबहाद्दर होते, तसे वेद्शांस्त्रपा'रगतद्दि होते आणि सुप्रसिद्ध शाहीर अनंतफंद्ळीनें आपल्या कटावांत त्यांच्यास’ब'यानें “कमैंमप्गौमप्जळोमुलक्षणी, १: * ज्यप्ला जितुके पाजतळील पाणी, त्याला प्पणें प्राप्त मुपगांनीं ” वगैरे "<noinclude></noinclude> nema4wpftztv98wqj05142bg5nnxyh5 238375 238370 2026-10-30T09:29:52Z Debasmitadeb 6273 238375 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १२४ ) दिवशी पंचांचा ठराव व्हावयाचा ते दिवशीं पुण्याहून बेळगांव पर्यंतच्या प्रांतांतील हजारों ब्राम्हण साता-यास निकाल ऐकण्याकरितां पाठशाळेपुढें जमले होते. आपल्याविरुद्ध निकाल देणारांची साधल्यास डोकीं फोडून सूड घेण्याची विद्या भिक्षुक वर्गास चांगली अवगत असल्यामुळे, निकालाच्या दिवशीं कदाचित क्षत्रियपक्षाभिमानी पंडितांचा अपमान होईल ह्या भीतीनें महाराज स्वतः नागव्या तरवारीने पाठशाळेपुढे बंदोबस्त करीत होते. - सिद्धांतविजय, प्रस्तावना, पृ. ९/१०. क्षत्रियांचे क्षत्रियत्व प्रस्थापित करून यशस्वी झाल्यावर आबा पारसनी- साचा महाराजांनी फार मोठा गौरव केला. महाराजांचा राज्याभिषेक समारंभ निर्विघ्नपणें पार पडल्यानंतर आबा पारसनीसांच्या विनंतविरून महाराजांनीं त्यांस अप्रतीम कामगिरीचा उल्लेख करून आपल्या शिक्या- मोर्तबानिशीं आज्ञापत्र स. १८३८ त करून दिलें. श्रीमंत चिंतामणराव आप्पा पटवर्धन आणि 'तरकटाचे शिरोमणी' बाळाजीपंत नातू या राष्ट्रपुरुषांनीं सातारकर छत्रपति महाराज यांच्या उच्चाटणाबद्दल जे जे अनन्वित अत्याचार केले त्याची साधारण कल्पना उपो- द्धातांत दिलेली आहे; येथें फक्त श्रीमंतांनीं नीळकंठशास्त्री थत्यासारख्या विवे- कभ्रष्टाला हात धरून छत्रपतींचे अभिमानी जे चां. का. प्रभू यांचा नायनाट करण्यासाठी आणि त्यांचा राजकीय, धार्मिक किंवा सामाजिक दर्जा कव- डीमोल ठरविण्यासाठींच केवळ नव्हे, तर त्यांना लोकदृष्टीनेंहि पाण्यापेक्षां पातळ बनविण्यासाठीं जीं जीं कारस्थानें केलीं त्यांचाच उल्लेख करावयाचा आहे. चांद्रसेनीयांना शूद्राधम ठरविण्याकरितां श्रीमंत आप्पा- साहेबांनी आपल्या विवेकशून्य शास्त्रीहस्तकाच्या हस्ते चां. का. प्रभूंच्या उत्पत्तीबद्दल जो नवीन पांचवा वेद निर्माण केला त्याची एक नकल आ- म्हांस उपलब्ध झाली आहे. ती आम्ही जशाच्या तशी खालीं मुद्रित करीत आहोत. त्यावरून इतकें सिद्ध होतें कीं श्रीमंत आप्पासाहेब जसे तरवारबहाद्दर होते, तसे वेदशास्त्रपारंगतहि होते आणि सुप्रसिद्ध शाहीर अनंतफंदीनें आपल्या कटावांत त्यांच्यासंबंधानें " कर्ममार्गामाजी सुलक्षणी, * * ज्याला जितुके पाजतील पाणी, त्याला पिणें प्राप्त मुक्यांनीं " वगैरे '<noinclude></noinclude> jvowbmopma312hhw0k1lirkoke6ppdm 104 112711 238371 2026-10-30T09:27:07Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "(१२५) जे रतुळितपप्ठ गायले आहेत, ते अस्थानीं होते अर्धे कळोण म्इणेल ? श्रीमंत आणासाहेंबांच्या खास आश्नयाखालच्यप् ‘घळी सांगली न्यू *शास्त्र मैत्युफे क्चारें‘ग फॅ’क्टरळी ’ तल्या स..." 238371 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>(१२५) जे रतुळितपप्ठ गायले आहेत, ते अस्थानीं होते अर्धे कळोण म्इणेल ? श्रीमंत आणासाहेंबांच्या खास आश्नयाखालच्यप् ‘घळी सांगली न्यू *शास्त्र मैत्युफे क्चारें‘ग फॅ’क्टरळी ’ तल्या स्वदेशी मालाचा एक मासला तर पहा:* या वेळीं“ झोनस्त शात्नांव्या ग्रंथांतूनळाद्दे नपींन शोक घुप्तडून देपें’ग् किंवा त्यांतील कहीं मजकूर गाळणें अथवा व्पेगार्थी करून ठेत्रणें' अशा प्रकारचाळा’हैं यत्न झाला असावा, असा आम्हाला जबरदस्त संशय येतो, कारण छापखान्पांचा ब वर्तेमप्नपत्रांचा प्रसार झाव्याबरसुद्वा संस्कृत ग्रंथांत घप्लघुसङ करण्यास ज्या समाजांतील मंडळींची छाती अझुनाद्दे कचरत नाहीं, त्पांनीं निनळ् हस्तलिखित कॅले असतील ते ईंश्वराला न त्यांनाच नाहींत, पोय्पांव्या काळांत काय काय अत्याचार सन १८६४ सालीं श्रीघर श्विवलाल पार- वाडीं यांच्या ज्ञानसागर छापरवान्पांत ‘बृइव्यारारार रमृलि’ नावाचा ग्रंथ छापत होता. त्या छत्पखान्पांतले पुफरॉडर कुष्ण्ळाथार्तां साठे पांनीं त्यांतल्या १२ व्या अव्यापांत ब्रह्माने’ रूपणाच्पा मजकूरात खालील २ बनावट भोक खुसाल दडपून दिले:- इत्येतत्ध्यळानमप्मँतु’ वद’त्ति कवथी द्दिबा: ।। वतेंकणाश्वित्तपूणींत्तें घित्तपप्वन संज्ञकाऱ् ।। ४२ ।। याहाणेपुच सर्वेपुं यतस्ते उत्तमप्नताऱ् । एतेंषां बँशजा: सर्वे ।‘वेहँया ब्राह्मणाऱ् रवलन् ।। ४३ ।। मप्र्थ्यदिनाश्च देरारथा गौड द्राविड गुज्व्राऱ् ।। कार्णांठावैल’गत्म्यपि ळिचत्तपूर्णस्य वॅ’राजाऱ् ।। ५४ ।। अत: चितस्य पूर्णे गो मिंद्यातस्य क्षयों भवेलू ।। हाँबनावव्गोष्ट प्रथम ॰इद्रुप्रकाशचे संपादक के० विष्णुशार्वा पंडीत यांनीं उघडकाप्त आणली; 'न्हृफूग्‘ ज्पा.मूळ ग्र'थावरून छाप‘रॅल प्रत तयार झाली होतां ती वावा फप्टकांची बुनळी हस्तलिखित प्रत पागत्रून शळोघ केला तों त्यांतहि कृष्णंमट साठ्यानें अळाघी’च हे नवीन ›सोक घुसडून व्या अव्यायाचे अथपामून इतिपपेंत कमांका’हैं खोडून बदलून ठेवले होतेंऱ् हें प्रकरण पुढें कोंटोंपय्पँत गेले होते,… असाच प्रकारचा दुसरा एक प्रयत्न घाटे आणि माहे या नावाच्या गृइरथांनळो केव्याबें आमच्या फ्राकवात^हुंपद्दि^त्रैसैसँ साठे भाटे घाटे रवटपटे अन्द्र कों०चा हा रवोडताळ्पणळा जक्लिह्माग्र्ने वहाँक्याक्ई आंणला` नसता“, तर आमच्या सजवाड्यांची‘ क्षितिपावन असती, ज्ञानकोशांताद्दे बिनदिंकत जांडेंन्न वसली झी, ^ अझुनाह बसणार नाहीं अ ‘नप्हा ( मळा० ३० सं० _म० सारखी राष्टांप संस्था कॄष्ळंर्णां ^,- प्चा विधि ट्रसंफाँईंर्ते‘ रर्वेरै’स उरकून घेद्देल्त्रु, अट्रॅरा अपेक्षा करण्यात पुष्कळ जागा आहे ’ जून…क्ष्यभ्’रैशृं ट ् र ड ् ता० स्व: ±द्देदुप्रकारा क्विष्ठार्क्सष्टांट्यग्/ ’ भोर<noinclude></noinclude> 2hmjqr6u1f6d3ve16psekqfpzkc05j6 238374 238371 2026-10-30T09:29:15Z Debasmitadeb 6273 238374 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>- ( १२५ ) जे स्तुतिपाठ गायले आहेत, ते अस्थानी होते असें कोण म्हणेल ? श्रीमंत आप्पासाहेबांच्या खास आश्रयाखालच्या 'धी सांगली न्यू * शास्त्र मॅन्युफॅ- क्चरिंग फॅक्टरी' तल्या स्वदेशी मालाचा एक मासला तर पहा:- - * या वेळीं दरोबस्त शास्त्रांच्या ग्रंथांतूनहि नवीन श्लोक घुसडून देणें किंवा त्यांतील कांहीं मजकूर गाळणें अथवा व्यंगार्थी करून ठेवणें अशा प्रकारचाहि यत्न झाला असावा, असा आम्हांला जबरदस्त संशय येतो. कारण छापखान्यांचा व वर्तमानपत्रांचा प्रसार झाल्यावरसुद्धां संस्कृत ग्रंथांत घालघुसड करण्यास ज्या समाजांतील मंडळीची छाती अझूनहि कचरत नाहीं, त्यांनीं निव्वळ हस्तलिखित पोथ्यांच्या काळांत काय काय अत्याचार केले असतील ते ईश्वराला व त्यांनाच माहीत. सन १८६४ सालीं श्रीधर शिवलाल मार- वाडी यांच्या ज्ञानसागर छापखान्यांत ' बृहत्पाराशर स्मृति' नांवाचा ग्रंथ छापत होता. न्या छापखान्यांतले प्रुफरीडर कृष्णशास्त्री साठे यांनीं त्यांतल्या १२ व्या अध्यायांत ब्रह्मनि- रूपणाच्या मजकुरांत खालील ३ बनावट श्लोक खुशाल दडपून दिले:- इत्येतत्ध्यानमार्गंतु वदंति कवयो द्विजाः ॥ कौंकणाश्रित्तपूर्णास्ते चित्तपावन संज्ञकाः ॥ ४२ ॥ ब्राह्मणेषुच सर्वेषु यतस्ते उत्तमामताः ॥ एतेषां वंशजाः सर्वे विज्ञेया ब्राह्मणाः खलुः ॥ ४३ ॥ माध्यंदिनाश्च देशस्था गौड द्राविड गुर्जराः ॥ कार्णाटातैलंगाद्यपि चित्तपूर्णस्य वंशजाः ॥ ४४ ॥ अतः चित्तस्य पूर्ण यो निंद्यातस्य क्षयो भवेत् ॥ ही बनावट गोष्ट प्रथम इंदुप्रकाशचे संपादक कै० विष्णुशास्त्री पंडीत यांनी उघडकीस आणली; म्हणून ज्या. मूळ ग्रंथावरून छापील प्रत तयार झाली होती ती बाबा फाटकांची जुनी हस्तलिखित प्रत मागवून शोध केला तों त्यांतहि कृष्णभट साठ्यानें आधींच हे नवीन श्लोक घुसडून त्या अध्यायाचे अथपासून इतिपर्यंत क्रमांकहि खोडून बदलून ठेवले होते. हें प्रकरण पुढें कोर्टापर्यंत गेले होतें. अशाच प्रकारचा दुसरा एक प्रयत्न घाटे आणि भाटे या नांवाच्या गृहस्थांनी केल्याचें आमच्या ऐकिवात आहे. मेसेर्स साठे भाटे घाटे. खटपटे अॅन्ड को०चा हा खोडसाळपणा जर इदुप्रकाशने चव्हाट्यावर आणला नसता, तर आमच्या राजवाड्यांची 'क्षितिपावन' व्युत्पात ज्ञानकोशांतहि बिनदिक्कत जाऊन बसली असती. अझूनहि बसणार नाहीं असे नाही. मा० इ० सं० मं० सारखी राष्ट्रीय संस्था . तरी पुढेमागें हा क्षितिपावन- बाप्तिस्म्याचा विधि सफाईत खास उरकून घेईल, अशी अपेक्षा करण्यास पुष्कळ जागा आहे. [महा:-इदुप्रकाश ता० १६ जून १८०३. भोर<noinclude></noinclude> dab4u5lb4xwtm0blvjnpzkgz9zll3sr 104 112712 238372 2026-10-30T09:27:25Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "(१२६) “संकर ज्याति परभु कायस्छो उत्पत्ति ।। शयाद्विरबेडेपि कमलाकरँण चित: .माद्दिष्य वनिता सुनुवेदेहाय प्नमुयते । सकास्छ इति प्रळोक्त तस्य कमैं विधीयते ।। १ ।। ळिपिनां देशज्यात..." 238372 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>(१२६) “संकर ज्याति परभु कायस्छो उत्पत्ति ।। शयाद्विरबेडेपि कमलाकरँण चित: .माद्दिष्य वनिता सुनुवेदेहाय प्नमुयते । सकास्छ इति प्रळोक्त तस्य कमैं विधीयते ।। १ ।। ळिपिनां देशज्यातिनां लेखन ससमाचरेंतूं गणकत्व" विचित्रेच विज पाटिं प्रयेद ता:…म तुद्र् ज्यातिम्या प'च संस्कार वानसौं चतुरवर्णे दप् ईंळावाद्दि लिपि लेखन सायन ।। सिखा यहोपा‘वेतंच वस्त्र प्रारक मंमसा स्पशैर्न देवता नाव काय- स्छोयं निवबँत: क्षेन्नाद्शांयाममाद्दिष्य ।। विप्रौहि प्रानौ वेदेहा इति ।। अथ नृळिसव्ह पारादप्र निळक'ठ मटेन ।। राम उवाच ।। प्रमूग्रँत ।। स कायस्छ है।ते प्रळिक्त: सिघुतिर निवासक: ॰ळिपिलेरवक: ।। तन्ममा चक्ष्व मगवान्माया पानुष रामेण निहूंत: कार्लिविर्यो महवल: तदा माहिष्मति माहिप्य वनिता सुन वेदेहाय दालम्याश्रमं प्राप्त: कायस्छो विप्रह ।। राम उवाच ।। पुरा ले।का: पलायन परामवमू ।। माद्दिप यस्य कन्या तु सरूपा तनुमच्यमा ।। दालभ्'याश्नम मनुप्राप्तप् त्राद्दि न्नाद्दिति वादिनि ।। तदा दाल्म्यों मह्यतेज: क्कपथा ।क्केव मानस: ।। एप्ह वाले ममववे तत्र त्राणं भविष्यत्ति ।। तद। प्रभूति सा तंत्र वास चके ळिचरं मुद्दा ।। कन्या त्वे स्छापया मास दाव्भ्'यो वेद विदोवर: कदोनिद्देवयोतेन वैदेहप् रन्यस्य समति ।। वेद्टेंत उवाच ।। की सौ वेदेह कस्तत्र कथंत स्याश्व संगति तन्ममाच स्वेदवरेळा राम राजिव लौचन ।। राम उवाच ।। ब्राप्इण्यां वेरैयतेंप् जाती ॥वेदेहो नामत: किला ।। त्तिर्थार्भि पयैटन्पु’स्थिव तियैस्ना(ना)थैम।गत: ।। मगिं द्वाद्वा श्रम पुण्य नाना द्रुम समाकुर्ल ।। नाना पक्षि समस्किवैप्मतू कोळिकलनादिते ॰सुवासितं ।। सुछाय मुतल रम्य नाना पुष्प ।। श्रम।पनोंदक द्वादूवा वास चकेलि हृर्षित: । कदाचित्फल पुष्पार्थ समा- याता ॰तुकन्यका ।। साद्रय तेन सश्रोणि नवयोवन *शप्प्’लेनों ।। मुकेशिं चंद्रवद्ना चूत्तप्रिनद्यतस्तनि ।। तुनासाकुंद्द्शना मुघरा पद्मलौचना ।। र्बिबोंष्टी तनुमव्याच मतद्दिरदगामिनळी ।। मुखपद्मसुंगयेन पुष्पोचाळिलन पइदप् ।। कर पल्लव कात्याद्दि ॰जित पल्लव कोमला ।। नित्रवस्त्रपरितांनि पुष्पहोर विमूषिता ।। कणरेंवतंस .विन्यास जित हेम विभुषण ।। एकाकि निवते दृघुवा मदविन्हल मानसा ।। साधित चारू सर्वीगं दृष्ठहां कामेन पिडिता । एव ती सगतेप् तत्र कामाहैठला निमोंहितो ॥ तस्मप् तस्यां तवा जप्त: कायस्ठो परनामक: ।। सदा दप्ल्म्यो नसा, पुबूवा कस्मात वमूतों भवैत्प्! तन्ममा चरेंव कल्याणि यथग्'तथ्प मगांपत: ।। कन्यों … या एकदरवणंनरौलीवरून श्रीरंत सांगलाकरर्मोठे प्रप्तमप्सफाकावेकेस ।।हि होतेतअसे' दिसते.<noinclude></noinclude> o1cphy0xksbkb4ap1qz4dyatcjphc4u 238373 238372 2026-10-30T09:28:49Z Debasmitadeb 6273 238373 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १२६ ) " संकर ज्याति परभु कायस्छो उत्पत्ति ॥ शयाद्रिखंडेपि कमलाकरेण चितः माहिष्य वनिता सुनु वैदेहाय प्रसुयते ॥ सकास्छ इति प्रोक्त तस्य कर्म विधी - यते ॥ १ ॥ लिपिनां देशज्यातिनां लेखनं ससमाचरेत् गणकत्वं विचित्रच बिज पाटि प्रमेद ताः...म सुद्र ज्यातिभ्या पंच संस्कार वानसौ चतुरवर्ण श शेवाहि लिपि लेखन साधनं ॥ सिखा यज्ञोपवितंच वस्त्र प्रारक मंभसा स्पर्शनं देवता नाच काय- स्छोयं विवर्जेतः क्षेत्राद्दशायाममाहिष्य ॥ विप्रोहि प्राजौ वेदेहा इति ॥ अथ नृसिव्ह पाराशर निळकंठ भटेन ॥ राम उवाच ॥ माहिष्य वनिता सुनं वैदेहाय प्रसूयते ॥ स कायस्छ ईति प्रोक्तः सिंधुतिर निवासकः दालभ्याश्रमं प्राप्तः कायस्छो लिपिलेखकः ॥ तन्ममा चक्ष्व भगवान्माया मानुष विग्रह ॥ राम उवाच ॥ पुरा रामेण निहतः कार्तिविर्यो महबलः तदा माहिष्मति लोकाः पलायन पराभवन् ॥ माहि यस्य कन्या तु सरूपा तनुमध्यमा ।। दालभ्याश्रम मनुप्राप्ता त्राहि त्राहिति वादिनि ॥ तदा दात्म्यो महातेजः लपथा क्लिन्न मानसः ॥ एहि बाले ममवने तत्र त्राणं भविष्यति ॥ तदा प्रभूति सा तंत्र वास चक्रे चिरं मुदा ॥ कन्या त्वे स्छापयो मास दाभ्यो वेद विदावरः कदाचिद्दैवयोगेन वैदेहा रन्यस्य संगति ॥ वेदवृत उवाच ॥ कौ सौ वैदेह कस्तत्र कथंत स्याश्च संगति तन्ममाच स्वेदवश राम राजिव लोचन ॥ राम उवाच ॥ ब्राम्हण्यां वैश्यतो जातो ॥ वैदेहो नामतः किला ॥ तिर्थार्थि पर्यटन्पृथ्वि तिर्थस्ना (ना)र्थमागतः ॥ मार्गे वा श्रमं पुण्यं नाना द्रुम समाकुलं ॥ नाना पक्षि समाकिर्णमत् कोकिलनादितं ॥ सुछाय सुतलं रम्यं नाना पुष्पं सुवासितं ॥ श्रमापनोदक द्रद्वा वासं चक्रेति हर्षितः ॥ कदाचित्फल पुष्पार्थ समा- याता सुकन्यका || साद्रय तेन सश्रोणि नवयोवन शालिनी || सुकेशि चंद्रवदना वृत्तपिनद्यतस्तनि ॥ सुनासाकुंददशना सुधरा पद्मलोचना ॥ बिंबोष्टी तनुमध्याच मतद्दिरदगामिनी ॥ मुखपद्मसुंगंधेन पुष्पोचालिन पद्ददा ॥ कर पहव कात्याहि जित पल्लव कोमला | चित्रवत्रपरितांगि पुष्पहार विभूषिता ॥ कर्णावतंस . विन्यास जित हेम विभुषण || एकाकि निवने दृष्ट्वा मदविन्दल मानसा ॥ सापितं चारू सर्वांगं दृष्ट्वा कामेन पिडिता ॥ एवं तौ सगतौ तत्र कामलिला विमोहि- तौ ॥ तस्मा तस्यां तदा जात: कायस्छो परनामकः ॥ सदा दाल्भ्यो नसा पृष्ट्वा कस्मात वसूतो भवेत् ॥ तन्ममाचक्ष्व कल्याणि यथातथ्य मगागतः ॥ कन्यो - 'या एकंदर वर्णनशैलीवरून श्रीमंत सांगलीकर मोठे प्रतिभासंपन्न कवि केसरीहि होते असं दिसतें.<noinclude></noinclude> j3cis0uoes9r7dy3xsq3su9ouykmxhc 104 112713 238378 2026-10-30T09:32:00Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १२७ ) चाच ॥ कश्चिद्दैदेहको नाम तवाश्रमपदे गुरौ ॥ आगतो मुनिरूपेण सिंधुस्नानार्थ मादरात ॥ तत्संगाजनितः पुत्री रूपोदार्य गुणान्वितः ॥ पालनीयः प्रयत्नेन पुत्र वत् तमुने ॥ तदा प्र..." 238378 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १२७ ) चाच ॥ कश्चिद्दैदेहको नाम तवाश्रमपदे गुरौ ॥ आगतो मुनिरूपेण सिंधुस्नानार्थ मादरात ॥ तत्संगाजनितः पुत्री रूपोदार्य गुणान्वितः ॥ पालनीयः प्रयत्नेन पुत्र वत् तमुने ॥ तदा प्रोवाच समुनिः परक्षेत्रोद्भवः सूतः ॥ परभूरिति संज्ञाच लोके ख्यातिर्भविष्यति ॥ प्रोक्तोपजिविका तेन कर्मे तस्य विधायते ॥ लिपिनां देशजातानां लेखनं स समाचरेत ॥ गणकत्वं विचित्रत्वं बिजपाठि प्रभेदतः ॥ आधम शुद्र जातिभ्यः पंचसंस्कार वानसी अष्टमांग लयमाद्य स्यातंन्नामकरणं तथा अन्नप्राशनं चौलंच विवाहः पंचमस्मृतः ॥ चातुर्वर्ण* सेवादि लिपि लेखन साधनं । व्यवसायः शिल्पीकर्म सज्जीवन मुदाहृतं ॥ शिखा यज्ञोपवितंच वस्त्रमास्तु मंभसां || स्पर्शनं देवतानांच कायस्छोयो विवर्जयत् ॥ इति निलकंट कृत निबंध ग्रंथेषु निहितं ॥ अवि ॥ कायस्छ भार्याया परेण व्यभिचारिताः उत्पादितः स परभु कायस्छ परिकिर्तितः ॥ शुद्रधर्मो धर्महिनो लिपिलेखन वृत्तिमान ईति शयाद्रि खंडे | चिंतामणराय कृत सारांष निबंधेषु लिखितं ॥ ॥ प्रस्तुत राष्ट्रीय महाकाव्य आम्हांला जसें मिळालें तसें अक्षरशः छापलें आहे. यांतील नकलकाराच्या शेकडा शंभर चुका जरी बाद केल्या, तरी काव्यकर्त्यांच्या अगाध पांडित्याचा व संस्कृतभाषापारंगतत्वाचा पराक्रम त्यांत किती उज्वल रीतीनें झळकत आहे, हें आंधळयांसहि दिसेल. सदहू महाकाव्य सांगलीकर श्रीमंतांचे आधुनिक अवतार इतिहास - संशोधनेश्वर विश्वनाथ काशिनाथ राजवाडे यांच्या तडाक्यांत कसें सांपडलें नाहीं कोण जाणे ! नाहींतर त्यांनी " शिवराज प्रशस्ति व कायस्थ- धर्मदीप" या आपल्या निबंधाला अशी कांहीं चुरचुरीत फोडणी दिली असती कीं ज्याचें नांव तें ! असो. प्रस्तुत महाकाव्यांतील प्रलाप किती निरर्गल आहेत हैं कोणास सांगण्याची अवश्यकता नाहींच; तेव्हां त्याबद्दल अधिक विवेचन करून आम्ही आमची लेखणी विटाळविण्याचें साफ नाकारतों. तथापि, सदद्दू काव्याचा कर्ता आणि त्याची जात यांच्या दर्जाला, शीलाला व ऐतिहासिक लौकीकाला न शोभण्यासारखें एक अक्ष- राहे त्यांत नाहीं, इतकी मात्र शिफारस केल्याशिवाय पुढे जाणें बरें नाहीं. * येथें मात्र चिंतामणराव सपशेल घसरले. कायस्थ प्रभूंना शूद्राधम उरविण्याच्या मोहिमेच्या धामधूमीत त्यांनीं चतुर्वर्णाच्या अस्तित्वाबद्दल चुकून साक्ष दिली आहे.<noinclude></noinclude> 66tqv0rdan9vcradaegb1nqtza7qxoq 104 112714 238379 2026-10-30T09:33:54Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १२८ ) सदाशिवराव भाऊ आणि नारायणराव पेशवा यांच्या अपुऱ्या इच्छा पुण्या करण्यासाठीं श्रीमंत चिंतामणरावासारखा नेता कंबर कसून सज्ज झाल्यावर ग्रामण्याच्या नाटकास रंग कां चढणार ना..." 238379 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १२८ ) सदाशिवराव भाऊ आणि नारायणराव पेशवा यांच्या अपुऱ्या इच्छा पुण्या करण्यासाठीं श्रीमंत चिंतामणरावासारखा नेता कंबर कसून सज्ज झाल्यावर ग्रामण्याच्या नाटकास रंग कां चढणार नाहीं ? हां हां म्हणतां सांगली फॅक्टरीतला शास्त्रांचा माल चहूंकडे प्रसार पावला आणि चां. का. प्रभूंना ठिकठिकाणी जेथें सांपडतील तेथें वेदोक्ताच्या वरवंट्याखालीं ठेंच- ण्याच्या राष्ट्रीय चळवळींना ऊत आला. निःक्षत्रीय पृथ्वी करणाऱ्या पर- शुरामाची कथा अझून जरी कल्पित कादंबरीच मानली जाते; तरी त्याच्या नांवाच्या अभिमानी श्रीमंतांनीं निःकायस्थ पृथिवी करण्याचा जणूं काय संकल्पच सोडला होता. पण क्षत्रिय बेटे पडले लुच्चे ! त्यांनीं एक नाहीं दोन नाहीं एकवीस वेळां परशुरामाला चकवून पुन्हां उरले ते उरलेच. तेव्हां आमच्या आप्पांना तरी यश कसें येणार ? त्यांनी सोडलेल्या नवीन स्वकृत शास्त्राचे फर्मान देशोदेशीं व गांवोगांवीं पाठवून क्षत्रिय कायस्थ प्रभूंना शूद्राधम ठरविण्याचा आटोकाट प्रयत्न केला. या फर्मानांपैकी एकाची नकल आम्हाला मिळाली असून तिच्यांतील मजकुरावरून चिंता- मणरावांनी खुद्द श्रीमंत पेशव्यावरहि तिप्पट सरशी केली, असें आढळून आलें. बिचारा उल्लू नारायणराव पेशवा कायस्थ प्रभूंना फक्त नऊ कल- मीच कतबा मान्य करावयास सांगत होता; पण या वेळच्या ठिकठिकाण- च्या फर्मानांत चार कम नऊ त्रिक सत्ताविस कलमांचा कतबा कायस्थ प्रभूंच्या छाताडावर भिरकावून देण्यांत आला होता. हा तेवीस* कलमी कतबा येणेंप्रमाणे:- १ एकेरी धोत्रे नेसू नये. २ दुहेरी धोत्रे नेसावी. ३ उभे आडवे गंध लावू नये. * ४ गंधाचा टिळा लावावा. ५ ब्राम्हणासारखे आसन घालून बसू नये. 'साखरेचा खाणार त्याला देव देणार ! भारत-इतिहास संशोधक मंडळाचे एक संशोधक रा. रा. पांडुरंग नरसिंह पटवर्धन यांनी मोठ्या श्रमानीं कुठें नऊ कलमी कतव्याची याद पैदा केली आणि ती त्यांनी “प्रभूप्रकरणी दोन निवाडपत्रे" या मथळ्याखालीं मंडव्याच्या दिग्विजयी अहवालांत छापूनहि काढली. घ्या म्हणावें ही २३ कलमी याद ! शोधा एखाद्या वांईकर भटजीचा गळाठा आणि ठेवा त्याचें अस्सल मंडळाच्या दप्तरांत शाबूद ! किती झालें तरी निवाडपत्रच ना तें<noinclude></noinclude> esj3xmb7v2o2smv0ifs3ljrlnj22tf2 104 112715 238380 2026-10-30T09:34:17Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "६ सॉवळी नेसूं नये. ( १२९ ) ७ पक्षास अथवा श्राद्धास भाताचे पिंड देऊ नये. ८ शालीग्राम व बाण व मृत्तिकेचे पार्थिव करून पुजा करू नये. ९ रुद्राक्षधारण करू नये. १० याचे घरी जातिजेवण जाले तरी..." 238380 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>६ सॉवळी नेसूं नये. ( १२९ ) ७ पक्षास अथवा श्राद्धास भाताचे पिंड देऊ नये. ८ शालीग्राम व बाण व मृत्तिकेचे पार्थिव करून पुजा करू नये. ९ रुद्राक्षधारण करू नये. १० याचे घरी जातिजेवण जाले तरी साखळीनें गंध लावू नये. ११ ब्राम्हणभोजन कर्णे तरी ब्राम्ह णाचे घरी सिधा देऊन ब्राम्ह णाचे घरी जेवावयास जावे. १२ ब्राम्हण शागीर्द अथवा स्वैपाकी ठेवू नये. १३ याचे घरीं रात्रीस कोणी जाऊं नये. १४ कोणी ब्राम्हणाचे घरी व रस्त्यांत ब्राम्हणदर्शन जाले असता दीर्घ दंडवत घालावे. १५ याचे घरी नवरा मरेल तिचे केस काढू नये गंधर्व पाट लावावा. १६ याचे घरी दही व दुध सर्व प्रजा- तीनें घेऊं नये. १७ ब्राम्हण सोवळे नेसून देवाची पुजा करतील त्या देवाची पुजा क.रू नये. १८ तुळसीबेल तोडू नये. १९ नवरात्रांत होम व सप्तसतीचा पाठ करूं नये. २० ब्राम्हणाचे हाताने रुद्राभिषक करू नये. २१ देव ब्राम्हण व गाय यांची पुजा करावी. २२ देव ब्राम्हणाची अवकृपा करू नये. मन्याचा अभिशक करावा. २३ याचे घरी अठरा जाती व विलम जाती सकरज्याती कोणी याच- घरी जिवनपाणी घेत असल्यास आजपासून घेऊं नये. ह्या तेवीस कलमी कतब्यावर कायस्थ प्रभूंच्या सह्या घेण्याचा उपद्वयाप या खेपेस न करितां त्या सर्व- देशांत व राज्यांत हे परभु जेथे राहतील ते स्थळी वर लिहिले अन्वय तुम्ही सर्वत्र जातीनें वर्तावे याप्रमाणे देशोदेशी आज्ञा खाना केली आहे. जोसी उपाध्ये धर्माधिकारी राज्याधिकारी देशपांडे व कारभारी व कुळकर्णी व पाटील व सेटे महाजन मुकादम याणे आज्ञाप्रमाणें ताकीद प्रजातीस एक एक पत्राची नकल देऊन गांवोगांवी नकल खाना करून जेथे देवस्थान नाक्यापर असेल त्या देवळाचे खांबावर नकल करून खांब्यास चिकटऊन ठेवावी ही आज्ञा आमान्य केल्यास दश पुरवज व दश परमपरा नरक.<noinclude></noinclude> gv4o2r1livcfkte102pi0vr31c2w1l2 104 112716 238381 2026-10-30T09:34:49Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १३० ) अशी ग्रामण्यप्रचारकांची आज्ञा होती. इतके सगळे झालें तरी क्षत्रिय कायस्थ प्रभू आपल्या प्राचीन परंपरेच्या इतिहासाची जणूं काय पुनरावृत्ति करण्यासाठी शिल्लक उरले ते उरलेच !..." 238381 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १३० ) अशी ग्रामण्यप्रचारकांची आज्ञा होती. इतके सगळे झालें तरी क्षत्रिय कायस्थ प्रभू आपल्या प्राचीन परंपरेच्या इतिहासाची जणूं काय पुनरावृत्ति करण्यासाठी शिल्लक उरले ते उरलेच ! ज्यांनीं परशुरामाला दाद दिली नाहीं ते चिंतामणराव आप्पांना कसची देतात ? या ग्रामण्याची बहुतेक सर्व उपलब्ध माहिती येथवर दिली. आतां शेवटीं श्रीशंकराचार्यांचीं कांहीं उपलब्ध आज्ञापत्रे येथें नमूद करून या ग्रामण्याची रजा घेऊं. [ 9 ] शिक्का श्रीमत् परमहंस परिव्राजकाचार्य .........श्रीशृंगेरी श्रीविद्या शंकर पादपद्मा राधक श्री शृंगेरी शंकर भारति स्वामिभिः । अस्मदत्यंत प्रियशिष्य गुरुभक्तिपरायण राजमान्य राजेश्री देश व कोकण राहणार चांद्रसेनीय कायस्थप्रभु क्षत्रिय यांसी आशिर्वादपूर्वक श्री नारायण स्मर- णानी तुंगभद्रातीर कुंडलिस्थानिं सिवपुजातत्पर आहो. तुम्ही पत्र राजश्री अमृतराव कृष्ण प्रभु क्षेत्रि देशपांडे प्रांत चेऊल याजबरोबर पाठविले ते संस्थानी ज्येष्ठ वद्य पंचमी प्रविष्ठ जाहाले. त्यांतील अर्थ आपले स्वज्ञातींत तीन कर्माचा अधिकार आहे त्यास ब्राह्मण बखेडे करतात येविसी पुरवी श्रीमंत छत्रपति महा- राज शाहूराजे यांचे कारकिर्दीत पंत प्रतिनिधी यांचे कारभारी यमाजी सिवदेव यणी त्रिकर्माचा अधिकार नाही म्हणोन कलह वाढविला त्याजविसी छत्रपती महाराज याणी सिष्टाचार सभा करून ग्रंथातरीचे शोध पाहून चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभु क्षेत्रिय कर्माचे आधिकारी हे खरे असे ठरल्यानंतर येमाजी सिवदेव याणी आग्रह सोडिला पुढे पेशवाईत श्रीमंत माधवराव नारायण प्रधान यांचे कारभारी नाना फडणवीस व हरीपंत फडके यांचे आश्रयानें कोंकणस्थ ब्राम्हणानीं ग्रामण्य करून पुणे मुकामी रामशास्त्री प्रभृती सिष्टाचार सभा होऊन ग्रंथांतरी निर्णय पहातां स्पष्ट न सांगवे कारण सरकारचे लक्ष समजोन श्री क्षेत्र वाराणसी येथे लिहून पाठविले तेथे निश्चय ठरोन येईल त्याप्रमाणे चालावे नंतर श्री क्षेत्रीहून पत्रे आली त्यांत निश्चय चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभु क्षेत्री त्रिकर्माचे आधिकारी हे समजोन कलह वाढू दिला नाहीं. नंतर वेदशास्त्रसंपन्न रा. रा. निळकंठ शास्त्री थथे यांस बडोद्याहून राजश्री विठ्ठलराव देवाजी निसबत गाईकवाड<noinclude></noinclude> kownat23b8ruoajkb15t7i2iuzb9k4u 104 112717 238382 2026-10-30T09:35:13Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १३१ ) याणी पत्र पाठविले की आमचे ज्ञातीस त्रिकर्माचा अधिकार असता ब्राम्हण तंटे करितात येविसी ज्ञातीचा निर्णय कसा आहे तो लेहून पाठवावा त्यावरून थथे याणी लिहिले की मी कांहीं ग्रंथ..." 238382 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १३१ ) याणी पत्र पाठविले की आमचे ज्ञातीस त्रिकर्माचा अधिकार असता ब्राम्हण तंटे करितात येविसी ज्ञातीचा निर्णय कसा आहे तो लेहून पाठवावा त्यावरून थथे याणी लिहिले की मी कांहीं ग्रंथ पाहिले त्यांत तुमचे ज्ञातीस तीन कर्माचा अधिकार आहे आणखीही ग्रंथ अवलोकन करितों असे उत्तर पाठविले हे वर्त- मान ब्राम्हणास समजले त्यावरून त्याणी ग्रामण्य केले तेव्हां पुण्यांत कोल्हापुरकर स्वामी पर्वतीवे मुकामी आले होते त्याचे समक्ष सिष्टाचार सभा करून वे. सं. रा. रा. राघवाचार्य व वज्रटंक शास्त्री याणी ग्रंथाचे निर्णयावरून हे चां. का. प्रभु क्षेत्रीय त्रिकर्माचे अधिकारी असी खातरजमा करून देऊन स्वामीजवळोन याद ठरावोन घेतली त्यावर कन्यागती वाई क्षेत्री चिटणीस पंडित सुमंत हे तीर्थ विधि करणे गानों यांस वेदोक्त कर्माचा अधिकार नाही कृष्णातिरी रा. बळवंतराव मल्हार याकरिता आले होते क्षेत्रस्थ ब्राम्ह- म्हणोन ग्रामण्य करोन हागामा केला छत्रपती माहाराज यास समजाऊन असे पुढे चिटणीस सातारा मुकामी जाऊन श्री. तेथे सिष्टाच्या सभा केल्या त्यांत ग्रंथांतरीच्या पुरवण्या करून दिल्या त्याजवरून ब्राम्हण समुदाय याची खातरजमा जाइली की हे त्रिकर्माचे अधिकारी हे सम- जोन चिटणीस यास स्मार्त अभी सिद्ध करावयास सांगोन चालता केला. असतां ब्राम्हण अनावर त्यास स्वामीनी ग्रंथांतरीचा शोध पाहून ज्ञातीस्वधर्मास कर्म ते करून देण्यास स्वामी समर्थ आहेत. म्हणोन लिहिले आहे ते अवगत जाहाले ऐसीयास तुमचे ज्ञातीविसी आम्ही येथे ग्रंथातरी शोध पाहिला ते ग्रंथ:- १ रेणुकामाहात्म्य, १ कात्यायनी तंत्र १ कालीपुराण १ पद्मपुराण १ भविष्योत्तरपुराण १ शूद्रकमलाकर १ गागाभट्टी १ शयाद्रिखंड १ नारदपुराण १ परशरामस्मृती १ जातिविवेक १ स्कंदपुराण १ गोविंदभट्टी १ परशरामप्रताप १४ इत्यादि ग्रंथ पाहिले तेही पाहता तुम्ही चां. निर्णय केले व पूर्वी स्वामीनी वर्णाश्रम धर्म स्थापन केले का. प्रभु क्षेत्रीय त्रिकर्माचे अधिकारी येविसीचे निर्णय श्रीक्षेत्र वाराणसी येथे सिष्ट समुदायाच्या सभा होऊन पत्रे लिहिली. श्रीपरश- रामाने निक्षत्री पृथ्वी केली तत्रापि त्रेतायुगापासोन द्वापार कलयुगावे आदी पर-<noinclude></noinclude> 0mmwn7hyqwwc5resg1oh9n9pn48etkt 104 112718 238383 2026-10-30T09:35:38Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १३२ ) यंत क्षेत्रीय राजे राज्य करीत होते तेव्हा निक्षत्री पृथ्वी जाली असा संभव होत नाहीं. कारण कलीयुगांत जन्मजय राजा क्षत्रीय याणी सर्पसत्र केले हा इतिहास भारती प्रसिद्धच आहे प..." 238383 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १३२ ) यंत क्षेत्रीय राजे राज्य करीत होते तेव्हा निक्षत्री पृथ्वी जाली असा संभव होत नाहीं. कारण कलीयुगांत जन्मजय राजा क्षत्रीय याणी सर्पसत्र केले हा इतिहास भारती प्रसिद्धच आहे पुढे कलीयुगाचे प्रारंभापासून माहानंद राजापर्यंत वर्षे ३१४७ पावेतों क्षेत्री व पुढे दिलस राजे व रजपुत राजे व यवन जाहाले त्याचा तपशील शके १६१९ ईश्वर नाम संवत्सरे पर्यंतः- ( येथें तपशील दिला आहे तो वगळला आहे ) याप्रमाणें ग्रंथांचे आवलोकन करून व श्रीवाराणसी येथील सिष्टांची पत्रे क गोत्रे व हस्तिनापुर राज्याची परिनालिका व स्वामीनें वर्णाश्रम धर्म स्थापन केले त्यांतही अवलोकन करितां नंद राजा क्षेत्री कलयुगाचे ३१४७ वर्षे बंगालीयातून जौसेंग रजपुत येऊन पदचुत केला ते रजपुत क्षेत्री राजे याजपासून अन्यक्षेत्री उत्पन्न जाहले ते बलोतर फार होऊन उत्तर दिसेस राज्य करू लागले तेव्हा क्षेत्री पराभव होऊन पळोन माळवदेसी मांडवगडास आले तेथेही रजपुताने उप- द्रव केला त्याकाळी तेथुनही पळोन दक्षिण देसी आले क्षत्र धर्मानी वागावे तरी रजपुतापुढे उपाय न चाले उदार निर्वाहा चालला पाहिजे तेव्हा कलीमध्ये माहा- लय वीरभोग्य वसुंधरा याचे मनन करून क्षेत्र धर्म सोडून प्राणरक्षणास्तव पुरवी परशरामाने चांद्रसेनाचे पुत्रास कायेत गर्भरक्षण केला म्हणोन कायस्त म्हण- तात व दाल्भ्य ऋषीनें रक्षण केले म्हणोन दालभ्य गोत्र व लेखन विद्येचा अधिकार लावून दिल्हा आहे त्यांचे कुल राजे यांचा अमात्य मंत्रीपणा करीत होते त्यास प्रभु म्हणत होते असे ग्रंथांतरी प्रसिद्ध आहे हे समजोन तोच धर्म चालवन उपजीविका चालवीत आले त्यांतील काही क्षेत्रीय कर्नाटक प्रांत गेले * तीन अनभ्यस्त लेखकांनीं पौराणिक घाटणीवर एक बखरवजा लिहिलेलें भारूड ठाणें येथील ' मराठी दप्तरांतील १ ला रुमाल' म्हणून सन १९१७ सालीं प्रसिद्ध झालें आहे. संशोधकानें व प्रकाशकानें या भारुडाचें महत्व प्रस्थापित करण्यासाठीं सर्टिफिकीटांचा वगैरे बराच फार्स केला आहे. परंतु हें भारूड म्हणजे निवळ ऐकीव ऐतिहासिक गप्पांचे एक अव्यवस्थित व अविश्वसनीय पोळे आहे. यांत ऐतिहासिक सत्यापेक्षां हरदासी गप्पांचा भरणाच रगड आहे. अशा चोपड्याच्या अभिमानी संशोधकानें - रा. रा. पांडुरंग नरसिंह पटवर्धनांनी त्यांतल्याच चारदोन ओळींच्या दिमाखावर प्रभु वीरांगना सावित्रीबाई ठाणेदारणीचा इतिहास कादंबरी ठरविण्याचा उपद्व्याप केला आहे. रा. पटवर्धनांचा<noinclude></noinclude> 1qy27fj34fwa795wlqssipgh0w308kt 104 112719 238384 2026-10-30T09:36:20Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १३३ ) त्यांची व या प्रांतांतील क्षेत्रिय राजे आहेत त्यांचे व यांचे कर्म ग्रंथाचे आधारा- प्रमाणे आहे. कांहीं क्षेत्री कोकणप्रांती आले ते चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभु क्षेत्रीय - म्ह..." 238384 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १३३ ) त्यांची व या प्रांतांतील क्षेत्रिय राजे आहेत त्यांचे व यांचे कर्म ग्रंथाचे आधारा- प्रमाणे आहे. कांहीं क्षेत्री कोकणप्रांती आले ते चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभु क्षेत्रीय - म्हणून तुम्ही हाली वेदोक्त त्रिकर्माचे अधिकारी लेखन विद्येनें निरवहा करिता हे विदितच आहे. व दुसरे कोकणप्रांती समुद्रतीरी परभु म्हणोन म्हणतात त्यास तिकडे असी चाल आहे की जो कोणी इंग्रजी लिहितो त्यास कोणतेही जातीचा असो त्यास परभु म्हणतात, परंतु चांद्रसेनीय कायस्त प्रभु दालभ्य गोत्री क्षेत्री म्हणतात, या भावे ते परभु होत नाहीं. तुमचा क्षत्रधर्म सुटला म्हणोन वेदोक्त त्रिकर्माच्या अधिकाराचा लोप जाहला नाही याप्रमाणे मठांत सिद्धांत ठरला याप्रमाणे प्रांतांत वेदशास्त्रसंपन्न धर्माधिकारी व जोतिषी व उपाध्ये व समस्त ब्राम्हण यांस आलाहिदा पत्र दिले आहे तुमचे क्षेत्रीय धर्माचे अहनिकाचे पुस्तक आच्यार्यांने केले ते पाठविले आहे त्याधर्माने चालावे हे सर्वांस - मान्य करणे. शके १७५२ विकृति संवच्छरे आषाढ व ॥ १०, - सारा भर इतक्याच मुद्यावर कीं ( १ ) एक दोन बखरीशिवाय सावित्रीबाईची माहिती इतरत्र छापलेली नाहीं व (२) कर्नाटकात कायस्थ प्रभ कथिं त्या काळापूर्वी गेल्याचें या खंद्या संशोधकमहाराजांस विदीत नाहीं ; आणि म्हणून त्यांच्या मतें हा इतिहास खोटा. या आज्ञापत्रांत खुद्द श्रीशंकराचार्य चां. का. प्रभूंचा इतिहास थोडक्यांत देऊन असें स्पष्ट नमुद करीत आहेत की "त्यांतील कांहीं क्षेत्री कर्नाटक प्रांतीं गेले." या शेऱ्याचा रा. पटवर्धनांच्या संशोधन दृष्टीवर कांहीं उजेड पडेल असा भरंवसा आहे. रा. पटवर्धनांच्या डोळ्यांपुढें पंडलेला अंधार घालविण्याचें हें स्थळ नव्हे. पटवर्धनांनी हा वाद उपस्थित करतांच मुंबईचे कोणी शहाणे वाळींबे यांनी तर 'ज्ञानप्रकाशांत 'सावित्रीबाई ही चित्तपावन वीरांगना' म्हणून कणी फुंकला आणि सातारा जिल्ह्यांत भोसे गांवीं भिकंभट अग्रिहोत्र्यांच्या घरीं यासंबंधानें कागदपत्र आहेत असें प्रसिद्ध केलें. म्हणून आम्ही प्रत्यक्ष तपास करतां रा. वाळींब्यांनीं ही नुसती लोणकढी गप्प मारली असे उघडकीस आलें. तेथे कोणीहि त्या नांवाचा अग्रिहोत्री नव्हता व नाहीं. प्रकारचा हलकटपणा करून इतिहासाची साधनें तयार होत नसतात हे रा. वाळींब्यासारख्या उपद्व्याप्यांनी खूप लक्षांत ठेवावें. अशा<noinclude></noinclude> 0gi3g30owzddat8y6hme3y6du6ueq58 104 112720 238385 2026-10-30T09:37:03Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "[ २ ] ( १३४ ) ॥ श्री ॥ श्री नारायणस्मरणानि शिक्का श्रीमत्परमहंस परिव्राजकाचार्य * * * शृंगेरी श्री विद्याशंकर देवदिव्य श्री करकमल संजात पादपद्माराधक श्रीशंकराचार्यान्वित श्री बाळक..." 238385 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>[ २ ] ( १३४ ) ॥ श्री ॥ श्री नारायणस्मरणानि शिक्का श्रीमत्परमहंस परिव्राजकाचार्य * * * शृंगेरी श्री विद्याशंकर देवदिव्य श्री करकमल संजात पादपद्माराधक श्रीशंकराचार्यान्वित श्री बाळकृष्ण भारथी स्वामिभिः श्री मदुमारमण चरणसेवाधुरिण दानधर्म परोपकार समाराधनादिकंत विख्यातः प्रसिद्ध हरि गुरु भक्ति सेवा तत्पर सकल नीतशास्त्र प्रविण गोब्राह्मण प्रतिपालक लक्ष्मीनिवासविलाससंपन्न नित्य अन्नदानकीर्तिप्रसिद्ध अस्मदत्यंत प्रेमप्रिय श्री गुरु- भक्तिपरायण राजमान्य राजश्री समस्त चांद्रशेनीय कायस्थ प्रभू विषईकृत संप्रीति विनयार्थ आशीर्वादपूर्वक कृत आधीक वैशाख वद्य ७ सप्तमी तदनंतर समस्त जोशी व उपाध्ये यांचा व तुमचे ज्ञातीचा वेदोक्त कर्मावरून तंटा पडिला ह्मणोन तुम्ही आपले कुळ उपाध्ये टकले यांस आणोन आपलेकडील कर्मे चालउन जोशी उपाध्ये यांजकडील वृत्ती बंद जाहाली मेहनत माहाडकर जोशी उपाध्ये याणी आपला मजकुर माहाड मुकामी समजाविला येविशी चौकशीपाहातां चांद्रसेनीय कायस्त प्रभु यांची वहिवाट पूर्वापार चालत आली त्या प्रमाणे चालत आहेत दरम्यान पेशवे श्रीमंताचे कारकीर्दीत येक दोन वेळां ब्राह्मणानी व्यर्थ तंटा केला त्याचा नीर्णय ते काळींच सरकारातुन शीष्ट समतें होऊन निर्वाह जाल्याचे दाखले व श्री वाराणशी क्षत्रचिं पत्र इत्यादि अन्वयें वहिवाट असोन हाली ब्राह्मण आपल्यात तट करून त्या ज्ञातीवर दोषादोष पाहातात याचा विचार पाहातां त्या ज्ञातीकडे वेदोक्त कर्मों व्हावी येविशी आपण अनकुळ अशा साधनाचें नीळकंठ शास्त्री थथे यांचे स्वदस्तुर पुणियाहुन राजश्री विठलराव देवाजी यांस वडोद्यास पत्र गेलें है दाखउन दाख (डांक ? ) उत्तर येविशी वाद सांगणार नाहीं व अज्ञेप्रमाणे प्राय- श्चित घेउ दस्तुर खुद म्हणोन करवीरकर स्वामीकडे कतबा वज्रटंकशास्त्री याणी दिल्हा त्याजवर थथे शास्त्री यांस आज्ञा केली कीं तुम्ही या प्रमाणे कतबा देउन निर्वाह करून घेणे यावरून वैशाख शुद्ध ७ शके १७४८ याणीहि कतत्रा दिल्हा त्यांतील मजकूर आमचा लेख निघाल्यास स्वदस्तुर आमचा असी स्वामीची व राजश्री चिंतामणराव आपा यांची खातरी जाहाल्यास स्वामी आज्ञा करितील त्यास .<noinclude></noinclude> rzb05hb7uyh2set7u35gyhuqsl6rts5 104 112721 238386 2026-10-30T09:37:43Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १३५ ) मान्य म्हणोन त्याजवरून उभयतांचें नीर्णयास थथे यांचे हातचे असल पत्र पाहिजे तें राजश्री विठलराव देवाजी यांजपाशी बडोद्यास आहे ते येण्यास दिवस गत लागली कांहीं दिवसांनीं थथे..." 238386 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १३५ ) मान्य म्हणोन त्याजवरून उभयतांचें नीर्णयास थथे यांचे हातचे असल पत्र पाहिजे तें राजश्री विठलराव देवाजी यांजपाशी बडोद्यास आहे ते येण्यास दिवस गत लागली कांहीं दिवसांनीं थथे शास्त्री यांचे हातचे असल पत्र रुजुवातीस प्रविष्ट जाहालें तें राजश्री चिंतामणराव मिरजकर व आनंदराव टोके फळकर वकील निसबत चिमणाजी आपा व खंडो शीताराम वकील निसबत आंगरे प्रभृती थथे व नातु यांचे तर्फेने तिराईत आले ह्यांचे विचारें पत्र पाहिलें तो चिरंजीव म्हणोन पितापुत्रवत् त्यांत मजकूर चिरंजीव राजश्री आमृतराव बाबा राजश्री जीवनराव दिवाणजी याशी विदित केला ब्राह्मणाकडील पत्र आलें होतें तें दिवाणजीस दाखविलें त्याविशी ग्रंथ शोध करीत आहो या प्रांति याविशी ग्रंथ शोध करीत आहो त्या प्रांति याविशी शोध आपला असेलच शोध करून इकडे रवानगी करावी त्या ग्रंथावरून विचार करून ठेविला असतां उपयोग फार होयील येविशी लेहून काय कळवावें म्हणोन निळकंठ शास्त्री यांचें हातचे निखालस पत्र खरें असे ठरोन ते तिरायित गेले निळकंठ शास्त्री तो चिरंजीव ह्मणोन पत्र लेहोन अगत्यवादे लिहितात व पणवेलकर ब्रह्म- णाचें पत्र दाखवितात व ग्रंथ पाठवावे म्हणोन लिहितात तेव्हां थथे शास्त्री अन- कुळ होतात जर करीतां हे चांद्रशेनीय नाहींत तरी हे ज्ञाते त्यास अनकुळ कसे होतील त्याजवरून वेदशास्त्र संपन्न राजश्री राघवाचार्य प्रभृतीनें त्रिविध कायस्ताचा शास्त्रार्थ त्यासच निवडुन दिल्हा त्या अर्थी चांद्रशेनीय ज्ञाती हीच असें निश्चयांत आलें तत्रापि या ज्ञातीची परंपरा आचार पाहातां जातकर्मादारभ्य मुंजीबंधन सह संस्कार चालतच आहेत तेव्हां चांद्रसेनीय हेच ज्ञाती म्हणवितात ते खरें परंतु पूर्वी एकदोन वेळां ब्राम्हणानी तंटे काय समजोन केले ते काळीं काय ठरले याचा नीर्णय पाहातां जा काळी ब्राम्हणानी तंटा निर्माण केला त्या काळीं शास्त्रसमतें निर्वाह- करून हे ज्ञाती आपले आचरणानी चालत आहेत त्यांत पेणकर याणी आठ नउ वर्षे ग्रामण्य पेशवाई अमलात केलें त्याचा निर्वाह कसा जाहाला त्याचा दाखला पाहातां पुणे मुकामी शिष्ट समत्तें पाचच्यार सभा होऊन पूर्वापार चालत आल्या- प्रमाणे चालवावें असें ठरून बाळाजी ज्यनार्द्दन फडणीस यांची देवावयाची यादी त्याप्रमाणे दुसरे शके १७१९ साचे सालीं राजश्री बाजीराव रघुनाथ प्रधान याचे देण्याची यादि होऊन त्या प्रमाणे शिक्यानशी सनदा प्रांतोप्रांति मामलेदार व ज्योतिषी व धर्माधिकारी याशि गेल्या किं समस्त दालभ्य कायस्थ प्रभु यांज- कडील कर्मों पेणकर याणी खटला करून सरकारची पत्रे पाठउन बंद केली त्याज- 18 APR 1990<noinclude></noinclude> oh4qk4tkop9p4gzcg7rpd121x4nynr0 104 112722 238387 2026-10-30T09:38:23Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १३६ ) चरून प्रभु व ब्राम्हण हे सरकारांत फिर्याद आले त्याजवरून उभयतांचें लेहून घेऊन शिष्टसमतें मनास आणितां पूर्वि चालत आले याप्रमाणे चालवावें त्यापेक्षां पूर्ववत् ठरलें तेव्ह..." 238387 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १३६ ) चरून प्रभु व ब्राम्हण हे सरकारांत फिर्याद आले त्याजवरून उभयतांचें लेहून घेऊन शिष्टसमतें मनास आणितां पूर्वि चालत आले याप्रमाणे चालवावें त्यापेक्षां पूर्ववत् ठरलें तेव्हां वादासहि ज्ञाती खरी जाहाली याजकडील कर्मे बंद केलीं ती वेदोक्त चालत होतीं म्हणोन बंद केलीं पुढे चौकशी अंती पूर्वापार वहिवाटी अन्वयें सनदा यांशि होतात तेव्हां दालभ्य कायस्त म्हणजे चांद्रशेनीय प्रभुची अपरंपर्याय २कारभिन्नत्वे परभुमात्र लोकोपवाद असें त्याहि सनदेवरून सिद्ध होतें यास प्रमाण पाहातां कीं वाराणशी क्षेत्रीचें समतपत्र प्रमुख भट प्रभृति त्र्यांशि पंडित मंडळी याचे ज्याचे त्याचे सहीचें स्वदस्तुर पत्र असल धर्माधिकारी व आठघरे याचे नावे त्यांत लिहिले की तुह्मीं पत्र पाठविलें तें पावलें वेदशास्त्रसंपन्न बाळशास्त्री बावाप्रभृति पंडीत मंडळींची पत्रे आलीं तीं पावलीं तेथें लिहिलें कीं पांच चार वेळां श्रीमंताचे आज्ञेवरून मिळोन गागाभट्टीकृत्मार्गावलं प्रभु यांजकडे करें चालवावी असें ठरलें प्रांतात सनदाहि गेल्या त्याजवरून वेदमूर्ती आबाशास्त्री टकले यांशि आम्ही विचारिलें कीं या ज्ञातीचे कुळ उपाध्ये तुम्हीं याचा विषय कसा आहे पुण्यात ठराव कोणत्या ग्रंथावरून केला त्याणी उत्तर केलें कीं गागाभट्ट- कृत कायस्तप्रदीप गोंदभटकृत गोविंदभट्टीस्कंद पुराणांत्तर रेणुकामाहात्म कमळा- करभट्टकृत शूद्रकमळाकर ज्ञातीविवेक इत्यादि निबंध्ध ग्रंथ पाहावे म्हणजे आपले ध्यानास येईल त्याजवरून आम्ही हे सर्व ग्रंथ पाहिले तों हे क्षेत्रीय अन्वय चांद्रशेनीय कायस्त प्रभु दालभ्य ऋषिने पालन करून उपनयनादि संस्कार केले भार्गवरामाचे आग्रहास्तव शस्त्रधारणरूप शस्त्रविद्या टाकून कायस्त धर्मलेखन- वृत्ती यांस दिल्ही दालभ्य गोत्र असा निर्णय पूर्वोक्त ग्रंथ पाहातां होतो म्हणोन याप्रमाणे श्रीक्षेत्रीचे पंडीत मंडळीचे असल पत्र ज्याचे त्याचे सहीचे प्रत्यक्ष पाहिलें तेव्हां या ज्ञातीची पूर्वापार वहिवाट समक्रम षोडश संस्कार चालत आले त्यावरून हे चांद्रसेनीय कायस्त प्रभु खरे व त्याप्रमाणे पुढें पेणकराचे ग्रामण्य अंती निर्णय होउन दालभ्य कायस्त ह्मणोन प्रत्यक्ष सनदा व येथे जा ग्रंथावरून नीर्णय केले ते ग्रंथ प्रत्येयास श्री काशीक्षेत्रस्थ याणी पाहुन चान्द्रसेनीय कायस्त प्रभु ह्मणोन लिहितात व प्राचीन दाखले पाहाता राजपत्री व बाळाजी बाजीराव प्रधान यांचे पत्रांत प्रभु असंच आहे तेव्हां हे चांद्रसेनीय प्रभु कर्मत्रयाधिकारी असें सिध्धच आहे त्याप्रमाणे अनकूळ ते विशी नीलकंठ शास्त्री पत्र लेहुन स्वद- स्तुर देतात त्याप्रमाणे राघवाचार्य प्रभृतीनेहि शास्त्रार्थ पाहुन निवडुन दिल्हा त्याची<noinclude></noinclude> ibqx5u8p9x31ry6m63ju8wdvprlfmna 104 112723 238388 2026-10-30T09:38:53Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १३७ ) पुरवणी त्यांत ज्ञातीचें पारंपर्य आचरणावरून व सनदापत्रे व क्षेत्रीची समतें त्यांतः जे ग्रंथ लिहिले त्यावरून पाहातां हे ज्ञाती क्षेत्री चान्द्रसेनीय कायस्त प्रभु कर्मत्..." 238388 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १३७ ) पुरवणी त्यांत ज्ञातीचें पारंपर्य आचरणावरून व सनदापत्रे व क्षेत्रीची समतें त्यांतः जे ग्रंथ लिहिले त्यावरून पाहातां हे ज्ञाती क्षेत्री चान्द्रसेनीय कायस्त प्रभु कर्मत्रया- •धिकारी खरे व वज्रटंक शास्त्री वादास खरे जाहाले व निळकंठ शास्त्रीचाहि पूर्वीचा लेख खरा पुढें उगेच विपर्यास बुध्धीनें ब्राह्मणास प्रायश्चित्तें दिल्ही तें खोटें असें -ठरले असे म्हणोन श्रीमत्परमहंस श्रीविद्या नृसिंहभारथी संस्थान मठ करवीर यांही पुण्यासंन्निध पर्वतीचे मुकामी सारांश करून राज्यश्री विठलराव देवाजी यांस दिल्हा तो हाली आह्मांस दाखविला त्या अन्वये आम्हीं ग्रंथ शोधुन पाहिलें तों हे क्षेत्री चांद्रशेनीय कायस्त प्रभु कर्मत्रयाधिकारी खरे याचा शास्त्रार्थ पारंपर्य वहिवाट पाहातां वेदोक्त कर्मे यांजकडे चालत आल्याप्रमाणे करावी उगाच आग्रह बुद्धीनें चाम्हण कोण्ही तंटा खोटा करितात तो करूं नये सर्वा ब्राम्हणानी वेदोक्त कमैं यांजकडे चालवावी म्हणोन हैं पत्र तुम्हास दिल्हे असे. संवछरे सेवा धुरीण विषई विशेष कीं लेखन इत्यलं. [ ३ ] शिक्का. शके १७५३ खरनाम श्री मत्परमहंस परिव्राजकाचार्य * * * श्री विद्या शंकर देवदिव्य श्रीपादपद्मा- राधक शृंगेरी श्रीनृसिंहभारती स्वामिभिः ॥ श्री श्री * * * सांप्रत श्रीमाहून श्रीमुखसाद केले जातोजे. विशेष पूर्वी चंनपटण यथून लाट साहेबबाधूर याणे श्री शृंगेरी मठास पत्र पाठविले आहे. कोंकणस्थ ब्राम्हणा व चांद्रसेनी कायस्थ प्रभु या उभयथाचा जातीविषई तंठा पार दिवस आहे. ब्राह्मण पाराधुखी (?) होउन अम्हचे घरात् दाह वक्रे ( वर्षे ? ) पर्यंत सहस्रा... ध्य परम प्रयासे करितात म्हणहून राजेश्री चिंतामणिराव पटवर्धन याणी धवलत्नद्दार कुंफगी सरकारत् परस्परा अर्ज केले की सदरी दोन जातीचा तंटा कुंफणी सरकाराकडून पैसल करून घ्यावी. या विशई कुंफणी सरकारा होत नाहीं कायदेस विरुत्ध मणहून श्रीमत्छंकराचार्य स्वामी मठास ज्यातीचा तंटा पैसल करून उत्रे पाठवावे मणहून कुंफणी सरकाराथून लिहिले आले नंतर सर्व वेदशस्त्र पुराण ब्राम्हण महान राजे याचे संम्मत घेऊन सर्व ब्राम्हणास आज्ञा श्री मठाहून केले तो जे आसेतुहिमाचल परियंत संपूर्ण ब्राम्हणानी- वेदोक्त कर्म चांद्रसेनी कायस्छ प्रभु : यांचे घरी तीन कर्म चलवावे त्यास राजे सुभे राज निक्षेत्रपट प्रात परगणे कसबे मौजे विद्वान महान् ब्राम्हण राजाधिका ...<noinclude></noinclude> 3vsei823aikm0tmli5oph4twkkv6tjm 104 112724 238389 2026-10-30T09:39:21Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १३८ ) मामलेधार जमीधार व ईतर अशे व जातीवाले याणे श्रीमुखा आज्ञेप्रमाणे भूयो भूयो क्रितभिः सन्मानियः कलुधर्म संस्थापनायां साभिमानीषु विशेष किं लेकनं ईतोप्यधिक श्रेयः इति नाराण..." 238389 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १३८ ) मामलेधार जमीधार व ईतर अशे व जातीवाले याणे श्रीमुखा आज्ञेप्रमाणे भूयो भूयो क्रितभिः सन्मानियः कलुधर्म संस्थापनायां साभिमानीषु विशेष किं लेकनं ईतोप्यधिक श्रेयः इति नाराणस्मृतिः श्रीशालीनृपपराक्रमी सेके १७६१ चैत्र शुक्ल प्रतीपदा. श्री.. ——:0:- ग्रामण्य अकरावें. ब्रह्मनाळकर बुवांचें ग्रामण्य. शके १८२५ सन १९०४. पेशव्यांच्या नोकरशाही बंडाच्या मृत्यूबरोबर ग्रामण्य - प्रकरणहि ओंकारेश्वरावर गेलें असेल आणि इंग्रेजांच्या एकछत्री राज्यांत महारा- ट्रांतील ब्राह्मण म्हणविणारा वर्ग पूर्वीच्या राष्ट्रविनाशक संकुचित कल्पना पार विसरून गेला असेल, अशा कल्पनेचा उदय विसाव्या शतकाच्या उद- याबरोबर होतो न होतो तोंच कायस्थ प्रभुंच्या हितशत्रूंनीं आपल्या पेशवाई राजवटीचा धडा पुन्हा घोटाळण्यास सुरुवात केली. हिंग तर गेलाच पण गोणत्याचा वास कांहीं जात नाहीं. आतांपर्यंतच्या ग्रामण्यांत कोणीतरी अलबत्या गलबत्या पुढारी असे. परंतु निःकायस्थ पृथिवी कर- ण्याचा चित्पावनांचा जो परशुरामी बाणा तो ते अझून विसरले नाहींत आणि म्हणूनच यावेळेस ग्रामण्याच्या चळवळ्यांनी स्वतःच्या तोंडांवर अज्ञातपणाचा बुरखा घेऊन खुद्द शंकराचार्यांच्या हस्ते हा निःकायस्थ - विधि उरकविण्याचा उपव्द्याप केला ! संकेश्वर मठाधिष्ठित श्रीशंकराचार्य (पूर्वाश्रमीचे ब्रह्मनाळकर हरदास) हे सन १९०४ सालीं संचारार्थ निघाले असतां त्यांचा मुकाम महाड येथें झाला. त्या वेळीं महाडकर चां. का. प्रभु मंडळीनें श्रीची पाद्यपूजा करावयाचें ठरवून, रा. द्वारकानाथ गणेश देशमूख वकील यांचे मार्फत श्रीस विनंती केली असतां पुराणोक्त पूजा करीत असल्यास पूजा ग्रहण करूं असा श्रीकडून जबाब मिळाला. महाड येथें ज्ञातिबांधवांची जी सभा झाली तिचे अध्यक्षांनीं समस्त ज्ञातीबांधवांस विनंतिपत्र काढलें होतें तेंच येथें देतों:- श्री. राजश्री याविराजित राजमान्य राजश्री समस्त चां. का. प्रभुमंडळी वास्तव्य यांचें सेवेसीं:- माहाड येथील चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभु मंडळीचा कृतानेक सिरसाष्टांग नम- स्कार विनंती विशेष. श्रीमत् शंकराचार्य स्वामी मठ संकेश्वर यांची स्वारी माहाङ<noinclude></noinclude> 3i5kpstxwytnysj6014l4cjocyzvwmm