विकिस्रोत mrwikisource https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिस्रोत विकिस्रोत चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा साहित्यिक साहित्यिक चर्चा पान पान चर्चा अनुक्रमणिका अनुक्रमणिका चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 104 5898 238393 15685 2026-10-30T12:18:49Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 238393 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''१५१'''|<u>'''वृत्तविस्तार'''</u>}} {| |-</noinclude>{{nopt}} |- | ४५१ || वलना || [।_ ‿ _ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ _] |- | ४५२ || अेला || [।‿ ‿ _ ‿ _ऽ! ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _ _] |- | ४५३ || मोहप्रलाप || [।_ _ _ _!‿ ‿ _ ‿ ‿ _।‿ ‿ _] |- | ४५४ || जलमाला || [।_ ‿ ‿ _ ऽऽ!‿ ‿ _ _ _। ‿ ‿ _] |- | ४५५ || प्रमदा || [। ‿ ‿ ‿ ‿ _ ऽऽ। ‿ _ ‿ ‿ ‿ _। ‿ ‿ _] |- | ४५६ || कलहंसी || [_ । _ ‿ ‿ _ _! ‿ ‿ _ _ ‿ ‿। _ _] |- | ४५७ || कामुकी || [‿ ‿। _ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ _] |- | ४५८ || असम्बाधा || [_ । _ _ _ _! ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ _। _ _] |- | ४५९ || पङ्कजवक्त्रा || [‿ ‿ ‿ ‿! ‿ ‿ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ _ _ ‿ ‿। _ _] |- | ४६० || "गृह"लक्ष्मी || [ _ _। _ ‿ ‿ _ _। _ ऽ ‿ _ ‿ ‿। _ _] |} </center> {{center|टीपा}} {{gap}}४४६ मौ म्गौ पद्मावर्त (रपि ४१९). ४४७ "कान्तोत्पीडा भ्मौ स्मौ" (पि ६/४०). ४४८ "त्यौ त्यौ पुष्पविचित्रा" (हे २/१९०), यति स्वाभाविकपणें पाचव्या अक्षरानन्तर येतो. मागे मणिमाला २२२ पहा. ४४९ "जलधरमाला म्भौ स्मौ समुद्रवसवः" (पि ८/४). "अब्ध्यष्टाभिर्जलधरमाला म्भौ स्मौ" (के ३/६३). या वृत्तालाच क्वचित् कोठे कान्तोत्पीडा म्हणतात असें हेमचन्द्र म्हणतो, अुदाहरणार्थ मल्लिनाथ (किरात ५/२३) या ठिकाणीं टीकेंत कान्तोत्पीडा म्हणतो तर (शिशु ४/३०) या ठिकाणीं जलधरमाला म्हणतो. ४५० म्तौ ज्यौ कासारक्रान्ता (राप ६९५).<br>{{gap}}४५१ वलना, मागे ४३४ पहा. ४५२ अेला (हे २/२५३), रेखा (ममच १८), अतिरेखा (केनिआ ६०), "सजना नयौ शरदशयतिरियमेला" (के ३/८९). ४५३ "मोहप्रलापः श्रुतिभिर्ग्रहैर्भिन्नो मभत्रिगाः" (ममच १८). पण या वृत्ताची मोडणी [_। _ _ _ ‿ ‿। _ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _] अशी अधिक श्रुतिसुखद लागते. ४५४ "जलमाला भभमसाः सागरैर्वसुभिर्यतिः" (ममच्च १७). ४५५ प्रमदा, "नजभजला गुरुश्च भवति प्रमदा" (गछ २/१२४); मागे मणिकटक ५७ पहा.<br>{{gap}}४५६ "कलहंसी तयसभा गौ यती रससिद्धिभिः" (ममच १८). ४५७ "सुगौ कामुकी" (हे २/२६८), सोमडक (हे), कलधौतपद (रपि १०७३).<noinclude></noinclude> jz4vhpusrcukxdp3b6b4v94xremp2on 104 5899 238394 15686 2026-10-30T14:21:20Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 238394 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१५६'''|}}</noinclude>४५८ असम्बाधा (पि ७/५), असम्बन्धा (ममच १८), "म्तौ न्सौ गावक्षग्रहविरतिरसम्बाधा" (के ३/७६). ४५९ नौ सौ त्यौ पङ्कजवक्त्रा घझैः (हे २/३१६). आवर्तनारम्भ चरणारम्भीं धरिला तर या वृत्ताची मोडणी [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ _ _! _ ‿ ‿ _ _] होअील; दोन्ही यती अेकावेळीं आवर्तनान्तीं घेतां येत नाहीत. ४६० "गृहलक्ष्मी"; "लक्ष्मीरष्टविरामा म्सौ तभौ गुरुयुग्मम्" (गछ २/१२०). आठव्या अक्षरानन्तर यति न पाळला तर मोडणी [। _ _ _ ‿ ‿। _ _ _ ऽ ‿। _ ‿ ‿ _ _] अशी होअील. {{center|'''२६ माल्यश्री-वर्ग'''}} <center> {| |+ |- | ४६१ || "माल्यश्री" || [।_ _ _ _। _ _ _ _। _ _ _] |- | ४६२ || मध्यक्षामा || [।_ _ _ _! ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ _। _ _ _] |- | ४६३ || वेल्लित || [।‿ ‿ _ ‿ ‿ _। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ _। _ _ _] |- | ४६४ || मत्तमयूरी || [।_ _ _ _! _ ‿ ‿ _ _। ‿ ‿ _ _] |- | ४६५ || शरमाला || [।_ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ ‿ ‿ _ ‿ ‿। ‿ ‿ _ _] |- | ४६६ || "स्व"र्विक्रान्ता || [।_ _ _ _। _ _ _ _। _ ‿ ‿ _] |- | ४६७ || सङ्गत || [।_ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ ‿ ‿ _] |- | ४६८ || मदनवती || [।_ _ _ _। _ _ _ _। ‿ ‿ ‿ ‿ _] |- | ४६९ || स्खलितगति || [।_ _ _ _। _ ‿ ‿ _ _। ‿ ‿ ‿ ‿ _] |- | ४७० || भूतलतन्वी || [।_ ‿ ‿ _ _। _ ‿ ‿ _ _। ‿ ‿ ‿ ‿ _] |- | ४७१ || रुचिरमुखी || [।‿ ‿ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ ‿ ‿ _ _। ‿ ‿ ‿ ‿ _] |- | ४७२ || हंसक || [।‿ ‿ _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿ _। ‿ ‿ ‿ ‿ _] |- | ४७३ || करकलता || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। ‿ ‿ ‿ ‿ _ _। ‿ ‿ ‿ ‿ _] |- | ४७४ || घनमयूर || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ _! ‿ ‿ ‿ ‿ _ _! ‿ _ ‿ _] |- | ४७५ || कुटिल || [।‿ ‿ _ _ ऽ ऽ। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ _। _ _ _] |- | ४७६ || गजविलसित || [।_ ‿ ‿ _ ऽ ऽ। ‿ _ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। ‿ ‿ ‿ ‿ _] |- | ४७७ || "सौरभी" || [।‿ ‿ _ ‿ _ ऽ। ‿ ‿ _ _ _। ‿ _ ‿ _] |- | ४७८ || प्रभद्रक || [।‿ ‿ ‿ ‿ _ ऽ ऽ! ‿ _ ‿ ‿ ‿ _। ‿ _ ‿ _] |- | ४७९ || कुमारी || [।‿ ‿ ‿ ‿ _ ऽ ऽ। ‿ _ ‿ ‿ ‿ _। ‿ _ ऽ _]<noinclude>{{nopt}} |}</noinclude> qkq4r9kqbfx2fp9enol2r93nwpt48f3 104 5900 238395 15687 2026-10-30T14:28:58Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ 238395 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''१५७'''|<u>'''वृत्तविस्तार'''</u>}} {| |-</noinclude>{{nopt}} |- | ४८० || रमणीय || उदाहरण |- | ४८१ || मङ्गला || उदाहरण |- | ४८२ || चन्द्रौरस || उदाहरण |- | ४८३ || दर्दुरक || उदाहरण |- | ४८४ || कलभाषिणी || उदाहरण |- | ४८५ || "सेमन्ती" || उदाहरण |- | ४८६ || अरविन्द || उदाहरण |- | ४८७ || 'चक्रवर' || उदाहरण |} </center> {{center|टीपा}} {{gap}}४६१ मैौ म्गौ गू*माल्यश्री?, मालती (प्रापै २/११२). ४६२ *मध्यक्षामा युगदशविरमा म्भौ न्यौं गौ “ (गछ २/१२२), कुटिला (पि ८/१० ), कुटिल () हे २/२४२), हंसश्येनी ( हे ). पिङ्गलहेमचन्द्र यती साङ्गतात त्याप्रमाणे या वृत्ताची मोडणी [- । --- ! • • • • • • !---। -] अशी भूङ्गावर्तनी असेल तेव्हा त्याला हंसश्येनी म्हणावें. ४६३ ،، 希 मो गो वेल्लितं ?” (हे マ/R2k );'हेमचन्द्राच्या अधुदाहरणावरून ही मोडणी निश्चित केली आहे नाहीतर [७ ७ । - ~ ७ - ७ ७ । ७ ७ ७ ७ --।--] अशीहि ती होधूं शकेल. ४६४ मतमयूर (पि ७/३, वबृ १०३/२६), माया ( प्रापै २/१४१ ), “वेदैरन्त्रै म्तौं यसगा मत्तमयूरम्” (के ३/७२). ४६५ *भीः स्गी शरमाला” (हे २/२६५). ४६६ मौ म्सी स्वर्विक्रान्ता, विक्रान्ता (भ ३२/१६२). ४६७ * भुगो सङ्गतं” (हे २/२६६), नील (प्रापै २/१७०), अश्वगति (गछ २/१५८), पद्यमुखी, सुरता (हे), पद्म, पद्ममुखी, जगद्वन्दित (ना १६१). ४६८ मैी त्नौ गू, मदनवती (भ ३२/१६४ काव्यमाला आवृत्ति). ४६९ म्ती य्र्नौ ल्गौ स्खलितगति ( भूतलतन्वी (?) भ ३२/१६६). ४७० भ्मौ स्भौ स् भूतलतन्वी ( भ ३२/१७० ). ४७१ न्जौ ज्यौ न्ली गू रुचिरमुखी वा विकसितपडकजपत्रनिभाक्षी (भ ३२/१७५). ४७२ स्नौ ज्नौ भ्सौं हंसक (ना, किटेल पृ. ५५), सुरभि<noinclude></noinclude> 1huk7po2456bqbb5j2odgqato558025 238396 238395 2026-10-30T15:00:05Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 238396 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''१५७'''|<u>'''वृत्तविस्तार'''</u>}} {| |-</noinclude>{{nopt}} |- | ४८० || रमणीय || [।_ ‿ _ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ ऽ ‿ _] |- | ४८१ || मङ्गला || [।‿ ‿ ‿ _ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ ऽ ‿ _] |- | ४८२ || चन्द्रौरस || [।_ _ _ _। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ _। _ ऽ ‿ _] |- | ४८३ || दर्दुरक || [।_ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ ऽ ‿ _ ‿ ‿। _ ऽ ‿ _] |- | ४८४ || कलभाषिणी || [।‿ ‿ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ ऽ ‿ _ ‿ ‿। _ ऽ ‿ _] |- | ४८५ || "सेमन्ती" || [_ ।_ _ _ _। ‿ ‿ ‿ ‿ _ _। _ _ _] |- | ४८६ || अरविन्द || [‿ ‿ ।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ _! ‿ ‿ _ _ _। ‿ ‿ _ _] |- | ४८७ || 'चक्रवर' || [‿ ‿ ।_ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ ‿ ‿ _] |} </center> {{center|टीपा}} {{gap}}४६१ मौ म्गौ ग् "माल्यश्री", मालती (प्रापै २/११२). ४६२ "मध्यक्षामा युगदशविरमा म्भौ न्यौ गौ “(गछ २/१२२), कुटिला (पि ८/१०), कुटिल (हे २/२४२), हंसश्येनी (हे). पिङ्गलहेमचन्द्र यती साङ्गतात त्याप्रमाणे या वृत्ताची मोडणी [_ । _ _ _! ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿! _ _ _। _] अशी भृङ्गावर्तनी असेल तेव्हा त्याला हंसश्येनी म्हणावें. ४६३ "सौ नौ मो गो वेल्लितं" (हे २/२८५); हेमचन्द्राच्या अुदाहरणावरून ही मोडणी निश्चित केली आहे नाहीतर [‿ ‿। _ ‿ ‿ _ ‿ ‿। ‿ ‿ ‿ ‿ _ _। _ _] अशीहि ती होअू शकेल. ४६४ मत्तमयूर (पि ७/३, वबृ १०३/२६), माया (प्रापै २/१४१), "वेदैरन्ध्रै र्म्तौ यसगा मत्तमयूरम्" (के ३/७२). ४६५ "भीः स्गौ शरमाला" (हे २/२६५).<br>{{gap}}४६६ मौ म्सौ स्वर्विक्रान्ता, विक्रान्ता (भ ३२/१६२). ४६७ "भुगौ सङ्गतं" (हे २/२६६), नील (प्रापै २/१७०), अश्वगति (गछ २/१५८), पद्यमुखी, सुरता (हे), पद्म, पद्ममुखी, जगद्वन्दित (ना १६१). ४६८ मौ त्नौ ग् मदनवती (भ ३२/१६४ काव्यमाला आवृत्ति). ४६९ म्तौ य्नौ ल्गौ स्खलितगति (भूतलतन्वी (?) भ ३२/१६६). ४७० भ्मौ स्भौ स् भूतलतन्वी (भ ३२/१७०).<br>{{gap}}४७१ न्जौ ज्यौ न्लौ ग् रुचिरमुखी वा विकसितपङ्कजपत्रनिभाक्षी (भ ३२/१७५). ४७२ स्नौ ज्नौ भ्सौ हंसक (ना, किटेल पृ. ५५), सुरभि<noinclude></noinclude> 3jejdh4cyjwzyohlm0zhi05ow72ji1y 104 5901 238495 15688 2026-10-31T08:44:15Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 238495 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१५८'''|}}</noinclude>स्त्रिङैः (हे २/३१७), शुभ (ममच १९). त्या वृत्ताची मोडणी [।‿ ‿ _ ‿ ‿। ‿ ‿ _ ‿ ‿। ‿ ‿ _ ‿ ‿। ‿ ‿। _] अशी भृङ्गावर्तनीहि होअील. ४७३ नौ नौ त्नौ ग् करकलता (३२/१७७). ४७४ घनमयूर, " कथितं च घनमयूरं ननभसरलगं स्वरै रसैश्छिन्नं (ममच १८). ४७५ कुटिल, "युगदिग्भिःकुटिलमिति सभौ न्यौ गौ चेत्" (गछ २/१२३).<br>{{gap}}४७६ "गजविलसित"; ऋषभगजविलसित (पि ७/१५), गजवरविलसित (स्वछ ४७), मत्तगजविलसित अितिभरतः (हे). येथे साङ्गितलेली मोडणी ही [_। ‿ ‿ _ ‿ _ ‿! ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _] या पिङ्गलाच्या मोडणीहून अधिक चाङ्गली आहे. ४७७ स्जौ य्रौ ल्गौ "सौरभी"; हें समवृत्त आढळांत नाही; पण मञ्जुसौरभवृत्ताचे समचरण या लगावलीचे असतात. ४७८ प्रभद्रक (हे २/२५४), "भवति नजौ भजौ रसहितौ प्रभद्रकं" (गछ २/१४०), सुकेसर, सुरङ्गकेसर (ना १५६). "नजभजरैर्विराजितमिदं सुकेसरं" असें अेक सूत्र वृतरत्नाकरपरिशिष्टांत आहे; पण सुकेसर नावाचें निराळे वृत्तहि आहे. मन्दारमरन्दचम्पूत यति पाचव्या अक्षरानन्तर साङ्गितला आहे. ४७९ कुमारी, "नजभजगैर्गुरुश्च वसुषट् कुमारी" (गछ २/१२६). यांतील यति गाजविलसितांतील यतीप्रमाणेच अस्वाभाविक वाटतो. ४८० रमणीय; मागे सुन्दर ६४ टीप पहा.<br>{{gap}}४८१ मङ्गला मागे ६५ पहा. ४८२ चन्द्रौरस, मागे ४४३ पहा. ४८३ दर्दुरक, मागे १३० पहा. ४८४ कलभाषिणी, मागे १३१ पहा. ४८५ म्तौ न्मौ गौ "सेमन्ती" ङैः या वृत्ताचा लगक्रम वासन्ती वृत्तासारखाच आहे. आद्यताप्लकपूर्व गण द्विमात्रक ठेवून विद्याधर वा. भिडे यांनी रचना केली असल्याने या निराळ्या वृत्ताला सेवन्ती हें नाव दिलें आहे. ४८६ नौ सौ त्यौ अरविन्द (ना १७०). ४८७ सू'चक्रवर'. {{center|'''२७ कल्याण-वर्ग'''}} <center> {| |+ |- | ४८८ || कल्याण || [।_ _ _ _। _ _ _ _। _ _ _ _] |- | ४८९ || वासन्ती || [।_ _ _ _। _ ‿ ‿ ‿ ‿ _। _ _ _ _] |- | ४९० || बाला || [।_ _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ _ _। ‿ ‿ _ _ _]<noinclude>{{nopt}} |}</noinclude> ah8e720g05hd8r2c2ffcr6a5zq8e348 104 5902 238496 15689 2026-10-31T09:11:20Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 238496 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''१५९'''|<u>'''वृत्तविस्तार'''</u>}} {| |-</noinclude>{{nopt}} |- | ४९१ || पङ्कजवक्त्रा || [। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ _ _! _ ‿ ‿ _ _] |- | ४९२ || गृहलक्ष्मी || [। _ _ _ ‿ ‿। _ _ _ ऽ ‿। _ ‿ ‿ _ _] |- | ४९३ || स्खलितविक्रमा || [।‿ ‿ _ _ ‿ ‿। _ _ _ ‿ ‿। _ _ ‿ ‿ _] |- | ४९४ || भङि्ग || [।_ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ ‿ ‿ _ ‿ ‿। ‿ ‿ ‿ ‿ _ _] |- | ४९५ || चकिता || [।_ ‿ ‿ ‿ ‿ _। _ _ _ _। _ ‿ ‿ ‿ ‿ _] |- | ४९६ || अश्वगति || [। _ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿ _] |- | ४९७ || अतिशायिनी || [। ‿ ‿ _ ‿ ‿ _। ‿ _ ‿ _ ‿ ‿। ‿ _ ‿ _ _] |- | ४९८ || विलम्बितगति || [। ‿ _ ‿ ‿ ‿ _! ‿ _ ‿ ‿ ‿ _। ‿ _ _ ‿ _] |} </center> {{center|टीपा}} {{gap}}४८८ "मीः कल्याणं" (हे २/१७४), विद्याधर (प्रापै २/१२२), काञ्चन (हे); या वृत्ताची मोडणी जेव्हा [।_ _ _। _ _ _। _ _ _। _ _ _] अशी भृङ्गावर्तनी होते तेव्हा त्याला श्रीलीला हें नांव आहे. ४८९ "मात्तो नो मो गौ यदि गदिता वासन्तीयं" (गछ २/११५), मागे सेमन्ती ४८२ पहा. "वासन्तीयं स्यादिह खलु मतौ न्यौ गौ चेत् (गछ २/१२९) असेंहि अेक सूत्र आहे. याची माण्डणी [। _ _ _ _। _ ऽ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _ _ _ _] अशी घ्यावी लागेल. या सूत्रांतील शेवटला भाग मूळांत 'मो त्नौ म्गौ गश्चेत्' असा तर नसेल? ४९० "तो नो भतयगकारयुतश्चेदिह बालाख्या" (गछ २/१६२).<br>{{gap}}४९१ पङ्कजवक्त्रा मागे ४५९ पहा. ४९२ "गृह"लक्ष्मी मागे ४६० पहा. ४९३ स्भौ म्सौ भ्गौ स्खलितविक्रमा (भ ३२/१७२-३). ४९४ "भीन्या भङ्गिः" (हे २/३२०), विच्छित्ति (हे). ४९५ चकिता, "भात् समतनगैरप्टच्छेदे स्यादिह चकिता" (गछ २/१५०), यति दहाव्या अक्षरानन्तर घ्यावा असें मला वाटतें.<Br>{{gap}}४९६ अश्वगति, "पञ्चभकारयुताश्वगतिर्यदि चान्त्यसरचिता" (गछ २/ १८२). ४९७ अतिशायिनी (पि ८/१३, हे २/२९०), यादवी (हे), "ससजा भजतोऽतिशायिनी भवति गौ दिगश्वैः" हे सूत्र मल्लिनाथ टीकेंत अुद्धृत करितो (शिशु ८/७१). "ससजा भजगा गु दिक्स्वरैर्भवति चित्रलेखा" (के परिशिष्ट). ४९८ विलम्बितगति, मागे पृथ्वी १६४ पहा.{{nop}}<noinclude></noinclude> 6exywwjjpiwm0zjxbvwa5npgwcq08gz 104 5903 238498 15690 2026-10-31T10:12:47Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ 238498 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१६०'''|}}</noinclude>{{center|'''२८ मणिकल्पलता-वर्ग'''}} <center> {| |+ |- | ४९९ || मणिकल्पलता || [। ‿ ‿ ‿ ‿ _ ऽ ऽ। ‿ _ ‿ _ _। ‿ ‿ _ ‿ ‿ _] |- | ५०० || अुन्माल्या || [। _ _ _ ऽ ऽ! ‿ _ ‿ ‿ ‿ _! ‿ ‿ _ ‿ ‿ _] |- | ५०१ || शैलशिखा || [। _ ‿ ‿ _ ऽ ऽ। ‿ _ ‿ ‿ ‿ _! ‿ ‿ _ ‿ ‿ _] |- | ५०२ || अवितथ || [। ‿ ‿ ‿ ‿ _ ऽ ऽ। ‿ _ ‿ ‿ ‿ _! ‿ ‿ _ ‿ ‿ _] |- | ५०३ || वरयुवती || [। _ ‿ ‿ _ ऽ ऽ। ‿ _ ‿ _ _। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ _] |- | ५०४ || वंशदल || [। _ ‿ ‿ _ ऽ ऽ। ‿ _ ‿ ‿ ‿ _! ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ _] |- | ५०५ || 'अुडुपथ' || [। ‿ ‿ ‿ ‿ _ ऽ ऽ। ‿ _ ‿ ‿ ‿ _। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ _] |- | ५०६ || भ्रमरपद || [। _ ‿ ‿ _ ऽ ऽ। ‿ _ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ _] |- | ५०७ || dyu|| उदाहरण |- | ५०८ || उदाहरण || उदाहरण |- | ५०९ || उदाहरण || उदाहरण |- | ५१० || उदाहरण || उदाहरण |- | ५११ || उदाहरण || उदाहरण |- | ५१२ || मालाधर || उदाहरण |} </center> {{gap}}४९९ मणिकल्पलता (हे २/२६४, कद ४/७८); नजरभभेन गेन च स्यान् मणिकल्पलता" (गछ २/१५९). ५०० म्जौ सौ स् अुन्माल्या गचैः है वृत्त आणि हें नाव ही विद्याधर वा. भिडे यांनी दिलीं आहेत.<br>{{gap}}५०१ "शैलशिखा भ्रौ न्भौ भ्गौ भूतरसेन्द्रियाः" (पि ८/११) हे अस्वाभाविक यती हेमचन्द्र (हे २/२८२) साङ्गत नाही. ५०२ "अवितथं न्जौ भ्जौ ज्लौ ग्" (पि ८/१४, हे २/२९८), नर्कुटक (वबृ १०३/५२, विवृ ५/३८, जयदेव), नर्दटक (गछ २/१६८), कनकाब्जिनी (ना १६५) कोणीहि यति साङ्गत नाही. "नजभजजा लगौ च यदि नर्कुटकं तु तदा" (अुवबृ १०३/५२); याच लगक्रमाच्या कोकिलक वृत्तांत मात्र पिङ्गल 'वस्विन्द्रियसमुद्राः' (पि ८/१५) आणि हेमचन्द्र "छचैः" (हे २/२९९) असे निरनिराळे यति साङ्गतात. ५०३ वरयुवति (पि ८/१२, हे २/२८३); "भो रयना नगौ च यस्यां वरयुवतिरियम्" (गछ २/१६१). ५०४ वंशादल (स्वछ ६१), वंशपत्रललित (स्वछ ६३), वंशपत्रपतित<noinclude></noinclude> 08zfodc6swoji7aon5mbv2sfa8o8b4i 104 102957 238472 207910 2026-10-31T06:07:32Z Debasmitadeb 6273 238472 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="2401:4900:5027:9CD9:CF5B:19E4:5F05:8189" /></noinclude>( २ ) (२) चित्पावनांचा वर्ण, त्यांचे डोळे वगैरे यहुदी लोकांशी मिळती दिसतात. स्कंदपुराणांतील त्यांच्या उत्पत्तीचें जें बीज कीं, पश्चिम समुद्रांतून वाहून आलेल्या चौदा प्रेतांपासून चित्पावन केलें तें बीजही अलिकडील शोधांस बळकटी आणते. मलबार प्रांतीं परशुरामशक म्हणून चालू आहे त्याला " कोल्लम आंडु " असें म्हणतात. त्याचा अर्थ ' पत्रिमेकडील वर्ष ' असा आहे. हिंदुस्तानांतील अगदीं पश्चिमेकडील लोकांत चित्पावनांचा म्हणून जो परशुरामशक तो 'पश्चि- मेकडील वर्ष ' या नांवानें ज्या अर्थी चालू आहे त्या अर्थी त्यांत ध्वनित केलेला पश्चिमेकडील प्रदेश म्हणजे पश्चिम (अरबी) समुद्राच्या पलिकडचाच असला पाहिजे असें मानावें लागतें. तेव्हां यावरूनही चित्पावन हे हिंदुस्तानाबाहेरून आलेले लोक असावेत असें दिसतें. शिवाय परशुरामशकाचा आरंभ व नोहाच्या जलप्रलयाचा काल हेही जुळतात, हे लक्षांत ठेवण्यासारखें आहे. ( ३ ) चित्पावनांसंबंधानें पूर्वापार ग्रह काय आहेत यासंबंधानें पाहिलें तर हे लोक मोठे हुशार, बुद्धिमान व मोठे कल्पक, त्याचप्रमाणे अधिकारी व संपत्तिवान असतां व ब्राह्मणधर्माचे नियम मोठ्या काळजीपूर्वक पाळीत असतांही देशस्थ वैगेरे ब्राह्मण त्यांस कमी मानीत; व अजूनही थोड्या बहुत प्रमाणानें मानतात. पूर्वी त्यांचा धंदाही हलक्या प्रतीचा होता. हरकारू किंवा गुप्त बातमीदार हे लोक असत. बाळाजी विश्वनाथ यास पेशवाई मिळाल्यापासून या जातीचा वास्तविक उदय व उद्धार झाला. देशस्थ ब्राह्मण यांजबरोबर अन्नव्यवहार करीत नसत. पेशव्यांनीं पंत प्रतिनिधींच्या मार्फत तैलंगी ब्राह्मणांस दुप्पट दक्षिणा वगैरे देऊन अन्नव्यवहाराची सुरुवात केली. तथापि पुरंधरे यांचे एथें पेशव्यांचें पान निराळेंच मांडले होते. पेशव्यांनी पुढे इतर ब्राह्मणांशी शरीरसंबंध घडवून आणण्याच्याही खटपटी केल्या. संपत्ति व अधिकार हातीं असल्यामुळे त्या खटपटींत त्यांना यश आलें हे स्वाभाविकच आहे. या कृतीनें पेशव्यांचा सुधारणा करण्याचा उच्च हेतु होता असे अलिकडे दर्शविण्यांत येते. परंतु आपल्यांतील कमीपणा घालविण्याकरितां या खटपटी होत्या असेंच इतिहासावरून दिसतें. देशस्थ वगैरे जुमानिनात म्हणून त्यांचीं वतनेंहि पेशव्यांनी काढिलीं. शेवटचा बाजीराव पेशवा यास नाशिक एथें गंगेवर एका विशेष घाटावरून ( गणेश टेकडीवरून ) गंगेचे स्नानास उतरूं दिलें नाहीं असें अँटडफ म्हणतो.<noinclude></noinclude> exckbl9ctcgxnyvzcdo3ntb4n3qq76n 104 104861 238391 231327 2026-10-30T12:09:20Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* मुद्रितशोधन */ 238391 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>{{center|<poem>{{xx-larger|'''THE ESSENCE OF TRUTH'''}} '''by''' '''Jotirao Govindrao Phuley''' {{xx-larger|'''सत्सार'''}} '''हे लहानसे पुस्तक''' '''जोतीराव गोविंदराव फुले''' '''यांनी''' '''लोक हितार्थ केले''' '''कटाव''' ॥ धूर्त आर्यांची मति खुंटली ॥ ॥ रमा पंडिता बरि बाटली || ॥ मद्य पिउशी आतां वाटली || || दे ब्रांडिची मला बाटली ॥ ॥ ज्ञान गेलें, चक्षु थिजले ॥ ॥ आता कैचें वैभव मेलें ॥ ॥ दास तुकाचे चेले बनती ॥ ॥ शूद्र शिवाचे गळी लागती || {{x-larger|पुणे सौजन्यमित्र छापखान्यात छापिले.}} '''१८८५''' पुस्तकाची सर्व मालकी पुस्तककर्त्याने ठेविली आहे. '''किंमत एक आणा.'''</poem>}}<noinclude></noinclude> b6giiyec2yr5zw8zg0lgoxgr8z1fha9 104 104863 238392 231329 2026-10-30T12:13:39Z सुबोध कुलकर्णी 1231 /* मुद्रितशोधन */ 238392 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="सुबोध कुलकर्णी" /></noinclude>{{center|<big>'''उपोद्घात'''</big>}} {{gap}}इंग्रज बाहादरचे राज्याच्या प्रतापानें अज्ञानी शूद्रादि अतिशूद्रांस तुरळक तुरळक लिहितां वाचतां येऊं लागलें आहे, म्हणून आज हजारों वर्षांपासून धूर्त आर्यांकडून शूद्रादि अतिशूद्र चहूंकडून नाडले जातात, याविषयीं सत्सार या नांवाचे छोटेखानी पुस्तकांत नित्य वाटाघाट करून जगद्वेष्ट्या आर्य ब्राह्मणांची खात्री करावी, म्हणून हा पहिला अंक वाचकांपुढें आणिला आहे. या पुस्तकाचे पुढचे अंक आम्ही अमक्या वेळी प्रसिद्ध करीत जाऊं, म्हणून आम्ही वचनानें बांधले जात नाहीं. परंतु या आमच्या अल्पशा प्रयत्नास आमचे निःपक्षपाती विचारशील महंमदी, ख्रिस्ती व हिंदू बांधवांनी उदार आश्रय दिल्यास या पुढचे अंक दर आठवड्याससुद्धां सादर केले जातील. {{right|'''पुस्तककर्ता'''}} {{nop}}<noinclude></noinclude> 2bdmv1xfirkwccsnnragnsdaoj3outm 104 112725 238397 2026-10-31T04:53:26Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १३९ ) येथें आली असतां मिती माघ व ॥ १४ सोमवार शके १८२५ ता. १५ फेब्रु- वारी १९०४ इसवी रोजी श्रीस रा. रा. द्वारकानाथ गणेश देशमुख वकील यांही पाद्य पुजेकरितां निमंत्रण केलें. तें श्रीनीं..." 238397 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १३९ ) येथें आली असतां मिती माघ व ॥ १४ सोमवार शके १८२५ ता. १५ फेब्रु- वारी १९०४ इसवी रोजी श्रीस रा. रा. द्वारकानाथ गणेश देशमुख वकील यांही पाद्य पुजेकरितां निमंत्रण केलें. तें श्रीनीं मान्य करून पुजेची तयारी होऊन मंडळी जमा झाली असतां स्वामीनीं पुराणोक्त पुजा कराल तर पुजेस येऊ असा पूर्वापार वहिवाटीविरुद्ध आणि पूर्वीच्या स्वामीच्या आज्ञापत्रास अमान्य असा जबाब दिला. त्यावरून त्या पुजेचा विचार रहित करून सदर तारखेस येथील ज्ञातिबांधवांची सभा भरवून त्यांत ठराव जाहला कीं :- " सभेपुढें जाहलेल्या जबान्या व एकंदर घडलेली हकीकत पाहतां असें स्पष्ट होत आहे की प्रत्येक ज्ञातीस कायकाय अधिकार आहेत याची माहीती स्वामीस असली पाहिजे. आपल्या ज्ञातीस पूर्ण अधिकार कायकाय आहेत त्याबद्दल फार वर्षापासून जुने ग्रंथाच्या आधारे शास्त्रीपंडित वगैरे यांच्या अभिप्रायानें स्वामीकडून निर्णय होऊन त्याप्रमाणें फार वर्षे वेदोक्तकमैं करण्याची आपले ज्ञातींत वहिवाट चालत असोन पुरा तपास न करितां अगदीं अन्यायानें स्वामीनीं पुराणोक्त पुजा कराल तर येऊं असें सांगितले हे स्वामीचे करणें ज्याजकडून योग्य न्याय व्हाव याचा त्यांजकडून अदूरदर्शीपणाचे व अन्यायाचे व जुलमाचे जाहले आहे. " असा ठराव करण्यांत आला आहे. यासाठीं आपल्यास विनंती करण्यांत येते कीं आज कित्येक शतकें आपल्या ज्ञातीकडे वेदोक्त कर्मे होत असतां कांहीं उपद्वद्यापी मंडळीच्या आग्रहावरून स्वामीनीं ज्याअर्थी आपल्या अधिकारास न शोभण्या- सारखा जबाब दिला आहे त्याअर्थी या कामाचा निर्णय श्रीकडून पूर्वापार पद्धतीस अनुसरून असा मिळेपर्यंत येथील मंडळीनी त्यांस धर्मगुरु या दृष्टीनें जे मान द्यावयाचे ते देण्याचे रहित केले आहेत. तरी सदहू ठराव पाहून श्रीची स्वारी आपले तिकडे गेल्यास ज्ञातीच्या अपमानाची वरील गोष्ट लक्षांत घेऊन श्रीशी आपले वर्तन राहील अशी उमेद आहे. पूर्वीच्या आज्ञापत्राविरुद्ध हालीं स्वामीकडून कां सांगणेंत आलें याबद्दल स्वामी- कडे खुलासा विचारावा असें आमचें मत आहे. याबद्दल आपला अभिप्राय लिहून यावा. कळावे हे विनंती. सिताराम वासुदेव कारखानीस सभेचे प्रेसिडेंट.<noinclude></noinclude> as9mnqro66pcszec9bsohj1b6eprw6c 104 112726 238398 2026-10-31T04:54:00Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १४० ) याप्रमाणें विनंतीपत्रे ठिकठिकाणीं रवाना झालीं असतां इकडे वर्तमान- पत्रांतून या प्रकरणासंबंधानें चर्चा सुरू झाली. त्यांतून एकदोन उतारे - येथें वेतों :- -- (१) हहीं संकेश्वर पी..." 238398 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १४० ) याप्रमाणें विनंतीपत्रे ठिकठिकाणीं रवाना झालीं असतां इकडे वर्तमान- पत्रांतून या प्रकरणासंबंधानें चर्चा सुरू झाली. त्यांतून एकदोन उतारे - येथें वेतों :- -- (१) हहीं संकेश्वर पीठाधीष्ठित श्रीशंकराचार्य - पूर्वाश्रमीचे ब्रम्हनाळकर हरि- - दास - संचारासाठीं कोंकणप्रांतीं मेले आहेत. श्रीनें शिखासूत्राचा त्याग केला, परंतु त्याबरोबर पूर्वाश्रमींच्या मायापाशांचा त्याग केलेला दिसत नाहीं. स्वारी- बरोबर त्यांचे गोत कधीं घोड्यावर तर कधीं हत्तीवर मिरवत जात असते. त्यांच्या कथेकरी वृत्तीचाही त्यांस अद्यापि विसर पडला नाहीं. भाषणांत शृंगारादि रसांनी व कोटिक्रमांनीं शोभा आणण्यांत ते कारण आपल्या कमीपणा मानीत - नाहींत आणि मठाच्या परंपरेविरुद्ध उपदेश करण्यासही कमी करीत नाहीं ... स्वामींना दोष देण्यास एवढी एकच जागा असती तर त्याबद्दल लेख लिहिण्याचे कारण नव्हतें. परंतु स्वामीनीं आपल्या वर्तनांत नवीन स्थितीस अनुलक्षून थोडा साळढाळपणा धरावयाचा तो न धरितां जुन्याकाळीं मान्य ठरलेल्या वहि- वाटीसही हरताळ लावण्याचा क्रम ठेविला आहे हे पाहून फार वाईट वाटतें. महाड येथें रा. द्वारकानाथ गणेश देशमुख वकील ( हे कायस्थ प्रभु ज्ञातीचे आहेत ) यानीं स्वामीस पाद्यपुजेस पाचारण केलें होतें. पादपुजेची सर्व तयारी झाल्या- - नंतर कित्येक दुराग्रही लोकांच्या सहयानें स्वामीनीं हट्ट धरिला कीं पुराणोक्त मंत्रानें पूजा कराल तर येऊं. रा. देशमुख यांनीं नानाप्रकारें समजून सांगितलें कीं काय- स्थांस वेदोक्ताचा अधिकार आहे याबद्दल हवातितका पुरावा देतों व वहिवाट दाखवितों. पण स्वामीनों त्याकडे लक्ष दिलें नाहीं. उलट शिवाजीमहाराज क्षत्रिय नसतां गागाभट्टास लांच देऊन त्याकडून क्षत्रिय म्हणवून घेतले यामुळे - त्याच्या वंशाचा· अधःपात झाला असे अपवित्र उद्गार काढून स्वामीनीं आपल्या श्रोत्यांस दुखविलें. त्याशिवाय कायस्थ प्रभूंचे आपण गुरू म्हणून म्हणवीत असतां त्यांच्या ज्ञातीबद्दल अगदीं अक्षम्य अज्ञान दाखविलें. अशा रीतीनें स्वामी आपल्या संचारांत जेथें जातील तेथें तेथें कलीचा संचार करीत चालले आहेत. . 1 सुधारक, सोमवार, मि || फाल्गुन शु || ६ शके १८२५. ( २ ) करवीर संकेश्वर मठाधीश श्रीशंकराचार्यासारख्यांनीं आपला मठ सोडून - देशसंचार करूं लागणे यांत जरी कांहीं विशेष नाहीं तरी हा संचार होत असतां<noinclude></noinclude> 65byji98h9zoc44su2yh3g7bth5bg00 104 112727 238399 2026-10-31T04:54:39Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १४१ ) याबद्दल श्रीचें अभिनंदन करणे देण्याचा नाद सोडून देतील तर श्रीनीं व्याख्यानें देणें ही गोष्ट विशेष आहे. अवश्य आहे. परंतु एकार्थी श्री ह्रीं व्याख्याने बरें ! कारण नुकर्तेच त..." 238399 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १४१ ) याबद्दल श्रीचें अभिनंदन करणे देण्याचा नाद सोडून देतील तर श्रीनीं व्याख्यानें देणें ही गोष्ट विशेष आहे. अवश्य आहे. परंतु एकार्थी श्री ह्रीं व्याख्याने बरें ! कारण नुकर्तेच त्यांनीं महाडास में व्याख्यान दिलें तें वाचून पाहतां त्यावरून त्यांचा दुराग्रही स्वभाव इतर धर्म व मतें यांविषयीं अनुदार वृत्ती इतिहासज्ञानाचा अभाव, प्रस्तुत धर्मविषयक चळवळी विषयीं अक्षम्य अज्ञान इत्याद्यनेक गोष्टीं दिसून येतात. दुसरें असें कीं श्रीची स्वारी वैदिक पौराणिकांच्या लक्षांत मन घालून आपल्या अनुयायांस दुखवीत असल्याचे प्रसिद्ध झालें आहे. श्रीशंक- राचार्याची गादी आपण चालविणारे असें सांगणारांनीसुद्धा एका उच्च वर्णाच्या गृहस्थाच्या येथें जावयाच्या वेळीं वैदिक पौराणिकांचें घोडें पुढे आणावें ही किती शोचनीय गोष्ट आहे ! " सुबोध पत्रिका, ता. २८।२।१९०४ : ( ३ ) स्वामीमहाराज हे आपल्या लवाजम्यानिशीं व पूर्वाश्रमीची मुलेबाळें, जामातादि करून सर्व गोतवळा बरोबर घेऊन फिरतात है कांहीअंशी गैर आहे हें। स्वामींच्या लक्षांत आलें पाहिजे. तसेंच नुसत्या पुड्या मिळविण्याकरितां किंवा दक्षिणा मिळविण्याकरितां देशोदेशी हिंडावयाचे नाहीं तर जातीजातीतील तंटे मिटविण्याकरितां तसेंच खऱ्या धर्मतत्वाची माहिती देण्याकरितां व हल्लींच्या काळी आर्यधर्माचें पालन कशा रीतीनें करितां येईल हैं लोकांस शिकविण्याकरितां फेरी करा- वयाची हेंहि स्वामीनीं विसरता कामा नये. आमच्या विश्वसनीय बातमीदाराकडून असें कळतें कीं स्वामीनीं आपल्या वर्तनाने एका जातीला विनाकारण दुखविलें आहे.. कायस्थ प्रभु यांना वेदाधिकार आहे किंवा नाहीं याचा निकाल पेशवाईतच ठरून गेला आहे. कायस्थ प्रभु जात क्षत्रियापासून झालेली आहे असा ऐतिहासिक पुरावा त्यांनीं जमविलेला आहे. त्यांचीं धर्मकृत्ये वेदोक्त रीतीनें चाललेली आपण पाहतों. प्रभुज्ञातीचीं धर्मकृत्यें चालविणारे ब्राम्हणच आहेत हैं सर्वविश्रुत आहे. अशा स्थितिमध्यें स्वामीमहाराजानीं त्या जातीचा अपमान करावा व त्यांना 'पुराणोक्त पूजेचा फक्त अधिकार आहे असा आग्रह धरून एका प्रभूचे येथील आयते वेळी निमंत्रण नाकारावें हें आमचे मतें फार गैर आहे. आम्हांस वेदोक्ताचा अधि- कार आहे असें त्या जातीचे लोक सिद्ध करावयास तयार असतां स्वामीनी आप- लाच आग्रह चालवावा हें स्वामींच्या समबुद्धीला गैर दिसतें. स्वामीनों आपण सर्वजातीचे गुरू आहोत हैं विसरता कामा नये.' गागाभट्टानें चोवीस लाख रुपये लांच खाऊन छत्रपती शिवाजीमहाराजांना शुद्ध मराठे असतांना<noinclude></noinclude> 7tpp9bilcqe61w5jr9tapueisl7on5u 104 112728 238400 2026-10-31T04:55:45Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १४२ ) - क्षत्रिय बनविलें व म्हणूनच शिवाजीच्या वंशाचा नायनाट झाला' अशा प्रकारचा अव्यापारेषुव्यापार स्वामीनी करणे गैर आहे. या योगाने ते आपल्यास हास्या- सुबोधपत्रिका, ता. २७ ३ । १९०४...." 238400 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १४२ ) - क्षत्रिय बनविलें व म्हणूनच शिवाजीच्या वंशाचा नायनाट झाला' अशा प्रकारचा अव्यापारेषुव्यापार स्वामीनी करणे गैर आहे. या योगाने ते आपल्यास हास्या- सुबोधपत्रिका, ता. २७ ३ । १९०४. • स्पद करून घेतील. ( ४ ) " " आचार्यास प्रश्न. रा. रा. सुधारककर्ते यांसः- " वि. विः- नुकतेच संकेश्वरचे श्रीशंकराचार्य महाडास गेले होते त्यावेळी त्यांनी कायस्थ प्रभु ज्ञातींतील लोकांना वेदोक्त ( कर्मे ) करण्याचा अधिकार नाहीं असें आपलें मत दिलें, त्यावर माझे खालील प्रश्न आहेत. (१) जीं गोत्रें ब्राम्हण व क्षत्रिय याना समान आहेत तीं कायस्थ प्रभूंचीही आहेत अस जर आहे, तर ते ब्राह्मण की क्षत्रिय ? ( २ ) वेदोक्ताचा अधिकार ब्राह्मण क्षत्रिय व वैश्य या तीन वर्णाना आहे. या तिन्ही वर्णांपैकीं कायस्थप्रभु नव्हेत हे श्रीशंकराचार्य कोणत्या आधारावर ठरवूं शकतात ? ( ३ ) कायस्थ प्रभूंच्या घरीं हल्लीं वेदोक्त चालविणारे ब्राह्मण आहेत त्यांच्या मतास कांहींच मान नाहीं काय ? ( ४ ) श्रीशं- कराचार्यांची गादी ही ब्राह्मणांतल्या कांहीं विशिष्ट मताच्या लोकांकरितां जर असेल -तर गादीचें जगद्गुरुत्व कसें राहतें ? आंग्र्याची वाडी, गिरगांव मुंबई. } आपला, दामोदर रामचंद्र चिपळूणकर, ( कोकणस्थ ब्राह्मण ). सुधारक, ता. ९ मे सन १९०४. याप्रमाणें महाडास ग्रामण्याचें बीज पेरून श्रीजगद्गुरूंची स्वारी संचा- रार्थ पुढे निघाली असतां ज्या ज्या ठिकाणीं गेली त्या त्या ठिकाणीं त्यांनीं हे प्रकरण उपस्थित केले. त्यामुळे सर्व चां. का. प्रभु समाज अगदीं बेदील होऊन गेला. ठिकठिकाणीं या प्रकरणाची चळवळ चालू असतां श्रींची स्वारी भिवंडी येथें गेली. त्या वेळीं तेथील चां. का. प्रभू ज्ञातीचे पुढारी वकील रा. महादेव बाळकृष्ण ताम्हणे यांनीं श्रींना पाद्यपूजेचें आमंत्रण केले आणि स्वामींनींही त्याचा स्वीकार केला. परंतु महाड येथें जो . प्रकार झाला त्याचीच पुनरावृत्ति याहि ठिकाणी झाली. 'वेदोक्ताचा तुम्हांस अधिकार नाहीं तेव्हां पुराणोक्त पूजा कराल तर येऊं ' असा जबाब श्रीनीं दिला. तेव्हां पाद्यपूजेचा बेत रहित करून महाडकरांप्रमाणेच - .<noinclude></noinclude> tw68ej89q51yhwr98c8a6logxvkjq1j 104 112729 238401 2026-10-31T04:56:11Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १४३ ) भिवंडीकरांनी श्रीस जगद्गुरू समजावयाचें नाहीं असें ठरविलें. या वेळीं स्वामीनीं जातीचा अपमान करून पूर्वापार वहिवाट व आज्ञापत्रे याविरुद्ध चर्तन केल्याबद्दल स्वामीवर काय..." 238401 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १४३ ) भिवंडीकरांनी श्रीस जगद्गुरू समजावयाचें नाहीं असें ठरविलें. या वेळीं स्वामीनीं जातीचा अपमान करून पूर्वापार वहिवाट व आज्ञापत्रे याविरुद्ध चर्तन केल्याबद्दल स्वामीवर कायदेशीर तजवीज करावी असा भिवंडी येथील प्रभुमंडळीचा विचार होता. परंतु एकानें मूर्खपणानें गाय मारली म्हणून दुसऱ्यानें वांसरूं मारूं नये आणि जगद्गुरूच्या गादीवर असलेल्या व्यक्तीला कोर्टाची पायरी चढण्याचा प्रसंग कायस्थ प्रभूंनीं आणला हा निष्कारण अपवाद आपणांवर येऊ नये, म्हणून उदार मनानें हा विचार त्यांनी सोडून दिला. इतक्या अवधीत श्रीची स्वारी ठाण्यास आली. ठाणे येथील प्रभुमंडळीनें त्यांच्याबद्दल तीव्र उदासीनता दाखविली व श्रींच्या स्वारीची गावांत मिरवणूक येत असतां प्रभुमंडळीनी आपापल्या घरांची दारें बंद ठेवून त्यांचा निषेध व्यक्त केला. त्यानंतर स्वामींची स्वारी मुंबईस येऊन परत गेली व हें ग्रामण्य - प्रकरण तसेंच राहिलें. परंतु कायस्थ प्रभुसमाज स्वस्थ मात्र बसला नाहीं. श्रीजगद्गुरुस्वामी विद्याशंकर भारती यांची स्वारी मुंबईस सन १९१३ सालीं आली असतां ठाणे येथील मंडळीनें पुढाकार घेऊन श्रींची मुलाखत घेतली व त्यांना हैं सर्व प्रकरण समजाऊन दिलें. त्यावरून स्वामींची खात्री झाली कीं त्यावरून त्यानीं आज्ञापत्र दिलें. तें कायस्थ प्रभूचें म्हणणें रास्त आहे. खाली दिले आहे:- ॥ श्री ॥ यादी रावबहादूर प्रभाकरराव गुप्ते वास्तव्य ठाणे यांजकडे सर्वाधिकारी नि ॥ श्री जगद्गुरू संस्थान पीठ करवीर ( मठ करवीर, संकेश्वर, पैठण इ० ) यांजकडून. सुमारें १० वर्षांपूर्वी श्रीगुरूस्वामी विद्या नरसिंह भारती जगदगुरू शंकराचार्य यांची स्वारी माहाडास गेल्या वेळीं चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभु ज्ञातीवर्गाकडून वेदोक्त पाद्यपूज्या घेण्याचे ठरले असतां सदरहू वर्गाविरुद्ध असलेल्या लोकांनीं अनेक अडचणीं श्री पुढें आणिल्यामुळे त्यावेळीं वेदोक्त पायपूज्या जाहाली नाहीं यामुळे चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभु ज्ञातीवर्गाचा जो अपमान जाहला व त्यामुळे तो वर्ग उदासीन जाहला ही गोष्ट सांप्रतचे करवीर पिठाधिष्टित जगत्गुरू श्री विद्याशंकर भारती स्वामी शंकराचार्य महाराजानां चांगली वाटली नाहीं. यामुळे सदरहू हकी-<noinclude></noinclude> ttsuie77zr51jv6jkls675e2diyw22t 104 112730 238402 2026-10-31T04:56:34Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १४४ ) १७ कती संबंधानें संस्थानाकडूनच खुलासा होणें इष्ट वाटल्यामुळे श्री जगद्गुरू स्वामी महाराजांनीं सकळ शिष्यवृंदास जाहीर आज्ञापत्र बार अंक काढले आहे. त्याची अस्सल प्रत आपलेक..." 238402 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १४४ ) १७ कती संबंधानें संस्थानाकडूनच खुलासा होणें इष्ट वाटल्यामुळे श्री जगद्गुरू स्वामी महाराजांनीं सकळ शिष्यवृंदास जाहीर आज्ञापत्र बार अंक काढले आहे. त्याची अस्सल प्रत आपलेकडे दाखल्यास पाठविली आहे. ती समस्त चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभु वर्गातील मंडळींत प्रसिद्ध करण्याची तजविज मेहेरबानीने करावी. आपण संस्थानचे पूर्ण साभिमानी अगत्यवादी आहांत विस्तारे ल्याहावे असे नाहीं. २०/७/१३. ( सही इंग्रजी ) जी. एस्. पिशवीकर, सर्वाधिकारी नि॥ जगद् गुरू. - आज्ञापत्र- श्रीमत्करवीर धर्मपिटाच्या चातुर्वर्ण्य शिष्यवृन्दांतील चान्द्रसेनीय कायस्थ प्रभू ज्ञातिवर्ग क्षत्रियवर्णाचा असून या ज्ञातिवर्गात वैदिक कर्माधिकार पूर्वापार चालत आलेला आहे. मध्यंतरी शके १७४७ चे सुमारास वस्तुस्थितीचा विपर्यास करून चान्द्रसेनीय कायस्थ प्रभूनां वेदाधिकार नाहीं म्हणून ग्रामण्य माजलें होतें. तत्कालीन करवीर पीठाधिष्टित जगद्गुरु श्री विद्यानृसिंह भारती ( मठ करवीर, संकेश्वर, खिद्रापूर, पैठण इत्यादि. ) यांची स्वारी पुण्यास पर्वतीच्या मुकामी झाल्या वेळीं त्या वेळच्या कांहीं राजकीय पुढाऱ्यांच्या दुराग्रहामुळे श्री संस्थानास अपाय होऊ नये ह्मणून चान्द्रसेनीय वर्गाविरुद्ध असलेल्या मंडळींचा शास्त्रार्थ मान्य करून तदनुरोधानें श्रीसंस्थानांतून आज्ञापत्र दिलें गेलें होतें. पुढें चान्द्रसेनीय वर्गातील लोकांकडून त्या संबंधानें श्री संस्थानाकडे विनंति करण्यांत आल्यावरून त्यांच्या ज्ञातिविषयीं सर्व प्रकारचा शास्त्रार्थ योग्य प्रकारें पाहून चान्द्रसेनियांना वेदाधिकार नाहीं हणून दिलेलें आज्ञापत्र रद्द करून ते वैदिक धर्माधिकारी अस- ल्याचा निर्णय श्रीविद्यानृसिंह भारती स्वामिपादांनों करून आज्ञापत्रे पाठविलीं त्यांतील मुख्यतः मजकूर असा आहे:-- वेदशास्त्रसंपन्न राघवाचार्य यांना श्री संस्थानाकडून आज्ञापत्र गेलें त्यांत या ग्रामण्यासंबंधानें चान्द्र सेनियांना वेदाधिकार असल्याबद्दल राघवाचार्यांनी शास्त्रार्थ दिला होता पण त्याचा विचार न होता तत्कालीन राजकीय पुढाऱ्यांकडून श्रीसं- स्थानास अपाय होईल या भीतीनें चान्द्रसेनियांच्या वैदिक कर्मास बाधक असें आज्ञापत्र कसें दिलें गेलें याची साद्यन्त हकीकत लिहून पत्राच्या शेवटीं आज्ञा- पिलें आहे कीं, “यदूग्रंथानुरोधेन चान्द्रसेनीय कायस्थानां वैदिककर्माधिकार<noinclude></noinclude> 4896ptj53ty6hfzrdzvlty52b7jf3ql 104 112731 238403 2026-10-31T04:57:02Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १४५ ) बाधकं पत्रं प्रतिपक्षी अस्मत्सकाशात् गृहीतवान् तादृश्यग्रंथीयवचनैरेव चान्द्रसेनी- यानां वैदिककर्माधिकार बोधनसंभवात् भवदीयः शास्त्रार्थः सत्यः चान्द्रसेनीय विद्वे-..." 238403 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १४५ ) बाधकं पत्रं प्रतिपक्षी अस्मत्सकाशात् गृहीतवान् तादृश्यग्रंथीयवचनैरेव चान्द्रसेनी- यानां वैदिककर्माधिकार बोधनसंभवात् भवदीयः शास्त्रार्थः सत्यः चान्द्रसेनीय विद्वे- षिणान्तु संस्थानोपद्रव भीत्यादत्तंशासनपत्रं वचनार्थ पर्यालोचनेन मिथ्यैव " श्रीविद्यानृसिंह भारती शंकराचार्य यांचें समस्त ब्राह्मणास पत्र शके १७५२ सालचे यांत " जी पत्रे व सारांशाच्या यादी चान्द्रसेनीय प्रभूज्ञातीकडील वैदिक कर्मों उच्छेदाविसी आम्हापासून घेऊन जागोजागीं पाठविलीं तीं दरोबस्त खोटी सबब रद्द करून हल्लीं हे पत्र लिहिलें आहे. तरी चान्द्रसेनीय कायस्थ प्रभूज्ञातस शास्त्रग्रंथानुमते वेदकर्माधिकार आहे हें त्रिवाच्य सत्ये श्रीदेवागृहीं बसून हॅ पत्र लिहून सर्वास कळावयाकरितां पाठविलें आहे, तरी प्रभुज्ञातीकडे वैदिकक में परं परागत चालवीत जाणे " याप्रमाणें वरील ग्रामण्यसंबंधानें श्रीविद्यानृसिंह भारती स्वामी जगद्गुरु यांनीं योग्य प्रकारें निकाल केला होता. अर्थातच चांद्रसेनीयांचे प्रतिपक्षी ब्राह्मणांना तो शेवटचा निर्णय बरा वाटला नाहीं तरी इतर ब्राह्मणांस तो निर्णय मान्य होऊन चान्द्रसेनीय कायस्थ प्रभुज्ञातीतील वैदिक परंपरा कायम राहिली ही समाधानाची गोष्ट आहे. सुमारें १० वर्षापूर्वी इकडील श्री गुरुस्वामिपादांचें संचारोद्देशें महाडास जाणें झाल्या वेळीं तेथील चान्द्रसेनीय कायस्थ प्रभु मंडळीनी मोठ्या प्रेमभावानें श्रीची पाद्यपूजा करण्याचे ठरवून श्रीस विनंति केली व श्रीगुरुपादांनीही विनंतीस मान देऊन वेदोक्त पाद्यपूजा घेण्याचे मान्य केलें. पण चान्द्रसेनीयांच्या विरुद्ध पक्षांतील लोकांनीं श्री पुढे अनेक प्रकारच्या अडचणी हट्टानें आणिल्यामुळे व त्यास श्रीबरोबर असलेल्या कार्यकारी मंडळीचेंही अनुकूल मत पडल्यामुळे श्रीगुरुंच्या मनांतून चान्द्रसेनीयांची वेदोक्त पाद्यपूजा घेण्याचें असतांही ती वेदोक्त पाद्यपूजा झाली नाहीं त्यामुळे चान्द्रसेनीय कायस्थ प्रभू वर्गाचा संस्थानाकडून अपमान झाला व तो वर्ग श्रीसंस्थानाविषयीं उदास झाला ही गोष्ट चांगली झाली नाहीं. त्यावेळीं श्रीगुरुमहाराजाबरोवर संस्थानांतील कागदपत्राचा पुरावा असतां तर प्रतिपक्षीयांच्या व संस्थानचे कार्यकारी मंडळीच्या आग्रही सल्याचा कांहीं उपयोग न होतां प्रभु मंडळीकडून वेदोक्त पायपूजा श्रीगुरुमहाराजांनी घेतलीच असती यांत तिलप्राय शंका नाहीं. १०<noinclude></noinclude> mq7eko93mbftqkndwxfprovvuv4hs0n 104 112732 238404 2026-10-31T04:57:25Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १४६ ) अलीकडे इकडील संस्थानचे सर्वाधिकारी रा. रा. गुंडो सखाराम पिशवीकर यांनीं संस्थानच्या दप्तरांतील अवशिष्ट राहिलेले कागदपत्र शोधून काढून ते व इतर पुरावा संस्थानदेवतेपुढे मां..." 238404 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १४६ ) अलीकडे इकडील संस्थानचे सर्वाधिकारी रा. रा. गुंडो सखाराम पिशवीकर यांनीं संस्थानच्या दप्तरांतील अवशिष्ट राहिलेले कागदपत्र शोधून काढून ते व इतर पुरावा संस्थानदेवतेपुढे मांडला. तो अवलोकन करून आणि शास्त्रीय ग्रंथ पाहि- त्यावरून इकडील पूर्ण खात्री झाली कीं, चान्द्रसेनीय कायस्थ प्रभुज्ञातीस वेदा- धिकार आहे इतकेंच नव्हे तर विरुद्धपक्षीयांनी इतकी खटपट केली तरी त्यांच्यांत वैदिक कर्माची परंपरा आजवर अबाधितपणे चालू राहिली आहे. आतां महाड येथें चान्द्रसेनी कायस्थ प्रभुज्ञातीचा जो अपमान झाला व त्या ज्ञातींत श्रीसंस्थानाबद्दल जी उदासीनता उत्पन्न झाली ती दूर होण्याकरितां श्री - संस्थानाकडूनच खऱ्या हकीगतीचा खुलासा होणें इष्ट आहे असें संस्थानदेवतेस वाटल्यावरून या पिठाच्या चातुर्वर्ण्य शिष्यवृंदास अशी आज्ञा करण्यांत येतें कीं :- 66 चान्द्रसेनीय कायस्थ प्रभुज्ञातिवर्ग या पीठाच्या चातुर्वर्ण्य शिष्यवृंदांतील क्षत्रिय वर्णाचा असून त्यांस वैदिक कर्माचा पूर्ण अधिकार आहे. त्यांच्यांत वैदिक कर्मपरंपरा चालत आलेली आहे व ती तशीच अबाधितपणे चालवीत जावी अशी संस्थानदेवतेची आज्ञा आहे. ' " ब्रह्मक्षत्रविशःशूद्राः सर्वे वर्णाः परस्परम् । प्रीतिमंतो धर्मरतानन्दन्तुसुखशालिनः ॥ १ ॥ इति शिवम्. मिति आषाढ वद्य २ शके १८३५ प्रमादिनाम संवत्सरे ता० २० माहे जुलई सन १९१३ इ० मुक्काम शहर मुंबई. महानुशासनंवरीवर्ति. १७ बारअंक पटेवप १८३५<noinclude></noinclude> ivmbpkapa9vqiu3ghu4gv4usudz5v1i 104 112733 238405 2026-10-31T04:57:54Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "<< ग्रामण्यांचा साद्यंत इतिहास. (क्षत्रिय मराठे.) www ब ४१५ १४८० जर महाराष्ट्र ब्राह्मण खोटा ब्राह्मणत्वाचा हट्ट धरून क्षत्रियास लोळविण्यास पहातील, तर जी आमची महाराष्ट्रभूमी आजपर्..." 238405 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude><< ग्रामण्यांचा साद्यंत इतिहास. (क्षत्रिय मराठे.) www ब ४१५ १४८० जर महाराष्ट्र ब्राह्मण खोटा ब्राह्मणत्वाचा हट्ट धरून क्षत्रियास लोळविण्यास पहातील, तर जी आमची महाराष्ट्रभूमी आजपर्यंत कधींच तदभिमत दुराग्रही जातिभेदाचें माहेर झाली नाहीं, ती तशी पुढे होण्याचा संभव नाहीं. तेव्हां क्षत्रियच त्यास उलट लोळवून टाकतील." , कै० भागवतांचे 'महाठ्यांच्या संबंधानें चार उद्गार पृ. १८४. मराठे क्षत्रिय आहेत कीं ना- हींत, असल्यास त्यांना वे- दोक्त कर्मे करण्याचा अधिकार कां नसावा, हा वाद अगदीं अर्वा- चीन आहे. महाराष्ट्रांतील हिंदू राजवराण्यांचा इतिहास पाहिला तर त्यांत एकच गोष्ट अगदी ठळक- पणानें दिसून येते कीं क्षात्रधर्माचें परिपालन पूर्वापार तों आजपर्यंत जर कोणी एकनिष्ठेनें केलें असेल तर तें क्षत्रिय मराठ्यांनींच. महा- राष्ट्रांतील प्राचीन जुनें मराठ्यांचें राजघराणें म्हटलें म्हणजे जाधवांचें. जाधव म्हणजेच यादव. राजसत्ताधारी यादव हे श्रीकृष्ण परमात्म्याच्या थोर कुळांतले. श्रीकृष्ण हा सर्वसंमत क्षत्रिय होता. तेव्हां अर्थातच यादव व त्यांपासून उत्पन्न झालेले जाधव हेही क्षत्रियच होत. जाधवांच्या काळीं क्षत्रिय मराठे खास होते. खुद्द ज्ञानेश्वरानी देवगिरीच्या रामदेव- रावाला "क्षत्रिय कुलावतंस " म्हटलें आहे. जाधवांच्या राजकीय सत्तेचा<noinclude></noinclude> s1kgiab7rs716jlobqxxf8ni3nariew 104 112734 238406 2026-10-31T04:58:48Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १४८ ) अस्त झाल्यावर मुसलमानांची सत्ता महाराष्ट्रांत अप्रतिबंध चालू झाली. मुसलमानांच्या अव्वलीपासून तों श्रीशिवाजीमहाराजांची सत्ता दृढमूल होईपर्यंत दक्षिण हिंदुस्थानांतील..." 238406 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १४८ ) अस्त झाल्यावर मुसलमानांची सत्ता महाराष्ट्रांत अप्रतिबंध चालू झाली. मुसलमानांच्या अव्वलीपासून तों श्रीशिवाजीमहाराजांची सत्ता दृढमूल होईपर्यंत दक्षिण हिंदुस्थानांतील साऱ्या हिंदूसमाजाला परधर्मीयांसी टक्कर देण्यांत गुंतल्यामुळे आपापल्या धार्मिक आचारांचें यथाशास्त्र पालन करणें केव्हांही शक्य नव्हतें. त्यामुळे हिंदुधर्मानुयायी लोकांना प्रसंग पडेल त्याप्रमाणें वारा वाहील तशी पाठ फिरवून धर्मजागृतीपुरता आचार व विचार जिवंत राखण्यापलीकडे अधिक कांहीं करतां येत नसे व तें त्यांनीं प्राणैः कंठेर्गतेरपि केलें, हेंच अधिक स्तुत्य केलें. मुसलमानी अमदानींत क्षत्रिय हिंदू पैकीं अग्रेसरत्वानें पुढे आलेल्या जाती कायत्या दोन, एक चां. का. प्रभु व दुसरे मराठे. पैकीं चां. का. प्रभूंची संख्याच मुळीं अल्प असल्यामुळे त्या काळच्या इतिहासांत त्यांचा उल्लेख व्हावा तितका झालेला नाहीं; कदाचित् थोडाफार झाला असल्यास तो तुरळक तुरळक नामनिर्देशापलीकडे अधिक उपलब्ध तरी नाहीं. संख्येनें व ऐतिहासिक महत्वाने मराठे अधिक, यामुळे त्यांचा निर्देश इतिहासांत पुष्कळ आढळून येतो. श्रीकृष्णदेवाच्या अवताराने पुनित झालेल्या देवगिरीच्या जाधवाच्या कुळांत उत्पन्न झालेली जीजाबाई आणि श्रीरामावतारानें अलंकृत झालेल्या मेवाडच्या भोंसले घरा- ण्यांतील शहाजी या जगद्वंद्य मातापित्याच्या उदरीं श्रीशिवाजीमहाराजांचा जन्म झाला. त्यांनी अविश्रांत परिश्रम करून खरोखरच शून्यापासून ब्रह्म उत्पन्न करावें त्याप्रमाणें स्वराज्यस्थापना करून मराठ्यांचा क्षात्रधर्म अधिक उज्वल केला व स्वपराक्रमाचा चौखंडीं धौशा गाजविला. हा काळ उत्क्रांतीचा होता. हिंदूधर्म आणि हिंदूसाम्राज्य यांच्या उन्नतीचा होता. प्रतापसूर्य श्रीशिवाजीमहाराज यांचा महाराष्ट्रीय क्षितिजावर उदय होतांच क्षात्रवृत्तीचीं स्तवनें गात गात त्याचे स्वागत करायला जे दोन चंडोल आत्म- स्फूर्तीनें पुढें सरसावले ते मराठे (मावळे) आणि चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभू समाज हे होत. एकदील झालेल्या या दोन समाजांच्या एकीनें शिवाजी महाराजांच्या हिंदवी स्वराज्याच्या महत्वाकांक्षेला न भूतो न भविष्यति असें चैतन्य प्राप्त होऊन हां हां ह्मणतां मयाच्या नगरीप्रमाणें सह्याद्रीच्या धुळीच्या कणांतून स्वराज्याचा टोलेजंग प्रासाद निर्माण झाला. हृदयांत<noinclude></noinclude> beeci7jtywnase1x7rftykavneotd3o 104 112735 238407 2026-10-31T04:59:10Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १४९ ) सदैव खेळत असलेली स्वराज्यस्थापनेची गुजगोष्ट श्रीशिवाजी महाराजांनी प्रथम दादजी नरस प्रभू देशपांडे या चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभूच्या कानांत सांगितली आणि दादोजी कोंडदेवाच..." 238407 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १४९ ) सदैव खेळत असलेली स्वराज्यस्थापनेची गुजगोष्ट श्रीशिवाजी महाराजांनी प्रथम दादजी नरस प्रभू देशपांडे या चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभूच्या कानांत सांगितली आणि दादोजी कोंडदेवाच्या विद्यमानें रोहीडेश्वराच्या स्वयंभू पिंडीसमक्ष शिवाजी व दादजी प्रभू यांच्या परस्पर आणाभाका झाल्या, ही गोष्ट लक्षांत ठेवण्यासारखी आहे. कायस्थ प्रभूंच्या अनुवंशिक मुल्स- देगिरीचा धनुर्धारी मराठ्यांच्या तलवारीशीं संयोग होतांच, यक्षिणीच्या कांडीप्रमाणें साऱ्या महाराष्ट्राचा नूर बदलून गेला. एकसमयावच्छेदें- करून स्वराज्याचा चौघडा सर्व हिंदूंच्या हृदयांत रात्रंदिवस झडूं लागला. डोईजड झालेलें गुलामगिरीचें कवच धाडकन् कोसळून पडल्यामुळे, त्याच्या दणक्याखालींच स्वार्थी भावनांचा चुराडा उडून, सर्व महाराष्ट्रीय हिंदू समाजांत स्वार्थत्यागाची कल्पना विद्युत्वेगानें सणसणाट करूं लागली. मुसलमानी सत्तेच्या गुळचट मानपानाची तोंडास मिट्टी बसल्यामुळे, कडूच कां होईना पण स्वयंनिर्णय-तत्त्वाचा अक्कलकाढा चोखण्यास राष्ट्राची जिभली वळवळ करूं लागली; आणि सन १६४६ त तोरणगडावर शिव- बानें स्वराज्याचें तोरण बांधून महाराष्ट्राच्या राष्ट्रीय स्वातंत्र्याचे निशाण उंच फडकवितांच, त्याच जिभल्यांनी " श्रीशिवाजीमहाराजांचा विजय असो" अशा गगनकटाहभेदी आरोळ्या ठोकल्या. या आरोळ्यांचा प्रतिध्वनि सह्याद्रीच्या दन्याखोऱ्यांत आपला स्फूर्तिदायक पडसाद उमटवूं लागतांच सर्व दर्जाचे व सर्व जातीचे हिंदू लोक भराभर शिवाजीच्या निशाणाखाली जमा झाले आणि त्यांनीं आपल्या संघटित शक्तीनें शिवा- जीच्या स्वराज्यस्थापनेच्या कल्पनेला व्यापक स्वरूप आणले. मराठी राज्याचा अंमल चोहीकडे बसून हिंदूंच्या राष्ट्रीय स्वातंत्र्याचा वचक केवळ हिंदुस्थानांतच नव्हे, तर रूमशामच्या यवनी सिंहासनाच्या पायथ्याशी जाऊन भिडतांच, शिवाजीमहाराज व त्यांचे मुत्सद्दी यांना यवनी अंमलाखालीं मलीन झालेले हिंदूंचे धार्मिक आचारविचार पुनरु- जीवन करण्याची इच्छा सहाजीकच झाली. शिवाय, महाराष्ट्रीय हिंदूंचा ओढा निसर्गतःच धर्मप्रवृत्तीकडे असल्यामुळें, राजकीय स्वातंत्र्याची इमा रत चिरंजीव करण्याकरितां धर्मस्थापनेच्या उद्देशाची कोनशिळा तिच्या<noinclude></noinclude> da1l4m1rzwphoqzxxzazblo8jks8ssp 104 112736 238408 2026-10-31T04:59:38Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १५० ) पायांत प्रथम बसविणें हेंच आपलें आद्यकर्तव्य आहे, असें शिवाजी- सारख्या चाणाक्ष राष्ट्रपुरुषानें ताडलें, यांत त्यांची दूरदृष्टीच विशेष दिसून येते. महाराष्ट्राच्या धर्मप्र..." 238408 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १५० ) पायांत प्रथम बसविणें हेंच आपलें आद्यकर्तव्य आहे, असें शिवाजी- सारख्या चाणाक्ष राष्ट्रपुरुषानें ताडलें, यांत त्यांची दूरदृष्टीच विशेष दिसून येते. महाराष्ट्राच्या धर्मप्रेमाच्या मर्मालाच याप्रमाणें चेतना देतांच, शिवाजी महाराज हे अवतारी पुरुष आहेत, ही पवित्र भावना चारी वर्णांच्या आबालवृद्धांत जागृत झाली आणि शिवाजीनें तारुण्याच्या पूर्व- रंगांत हृदयावर कोरून ठेवलेल्या प्रतिपच्चंद्ररेखेव वर्धिष्णुर्विश्ववंदिता । शाहसुनोः शिवस्यैषा मुद्रा भद्राय राजते ॥ या उद्देशमुद्रेप्रमाणें “हिंदुधर्म प्रतिपालक" ही कीर्ती प्रतिपच्चंद्ररेखेव वृद्धिंगत होऊं लागली. शहाजी राजांची मुत्सद्देगिरी व शौर्य हीं जितकी शिवाजीमहाराजांत प्रतिबिंबित झाली होती, तितकीच किंबहुना त्याच्या शतपट त्यांच्या मातोश्रीची धार्मिक प्रवृत्तीहि त्यांच्यांत रसरसलेली होती; म्हणजे राजकीय क्षेत्रांत महाराज जरी सवाई सिंह होते तरी धार्मिक क्षेत्रांत त्यांच्याइतके मनाचे मवाळ तेच होते. धार्मिक प्रवृत्तीकडे जात्याच ओढा असल्यामुळे आणि तो ओढा शंभर नंबरी कसाचा अस- ल्यामुळेच समर्थ रामदासासारख्या निस्पृही वैरागी आणि सत्यप्रिय महा- पुरुषानें त्यांना पट्टशिष्यत्वाचा अग्रमान दिला व तुकारामासारख्या सिद्धानें त्यांना " निश्चयाचा महामेरू " अशी संज्ञा दिली. अर्थात् “ हिंदुधर्मसंस्थापन” व “गोब्राह्मण प्रतिपालन ” या उद्देशाविषयीं जन- तेला लवमात्रहि संशय न येण्याइतकें महाराजांचें अंतर्बाह्य वर्तन शुद्ध होतें. 66 स्वराज्याचा पाया शिवाजीसारख्या महापुरुषाच्या हातून ठाकठीक बस- ल्यावर हिंदूधर्माचाही पाया पुनःश्च ठाकठीक बसवून धर्म व राजकारण यांची अभेद्य जोडी एकत्र करण्याचा विचार निघाला आणि त्याचें पर्य- वसान शिवाजीमहाराजांना शास्त्रोक्त राज्याभिषेक करावा या बेतांत झालें. हा राज्याभिषेकाचा प्रश्न त्या काळच्या परिस्थितीचा विचार करतां इतका महत्वाचा व अत्यावश्यक होता कीं, त्याला विरोध करण्याची नुसती कल्पना करणारें मस्तक महाराजांनी जरी तत्काळ छाटून टाकलें असतें तरी<noinclude></noinclude> a71s5gvcarcq0f0ojrowlnornxkfup9 104 112737 238409 2026-10-31T05:00:00Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १५१ ) त्यांनी अफझुलखानाच्या वधाइतकेंच महत्वाचें राष्ट्रीय कार्य केलें, असा इतिहासकारांचा शेरा खात्रीनें पडला असता. परंतु शेवटीं त्या मह- त्वाच्या कार्यात " भटच पडला. " राज्याभिष..." 238409 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १५१ ) त्यांनी अफझुलखानाच्या वधाइतकेंच महत्वाचें राष्ट्रीय कार्य केलें, असा इतिहासकारांचा शेरा खात्रीनें पडला असता. परंतु शेवटीं त्या मह- त्वाच्या कार्यात " भटच पडला. " राज्याभिषेक फक्त क्षत्रियाला होतो, इत- रांस नाहीं, असें पडलें शास्त्र; आणि शिवाजी पडला 'मराठा'. मराठा म्हणजे कोण ? लागलीं शाख्यांची डोकीं एकमेकांवर फुटायला. झालें. ठरलें. मराठा ह्मणजे शूद्र. शूद्राला राज्याभिषेक व्हावयाचा नाहीं. मराठा ह्मणजे शूद्र ? बरोबर. मुळीं, सध्यांच्या युगांत ब्राह्मण व शूद्र हे * दोनच वर्ण कायते शिल्लक, बाकीचे कधींच गेले विलायतेच्या सफरीला निघून. ही धडधडीत शास्त्रप्रणित मल्लीनाथी. जर शिवाजी ब्राह्मण नाहीं तर तो शुद्राशिवाय आणखी कोणत्या वर्णाचा असेल ? अर्थात् ब्राह्मणांनीं व पिंगळ्यासारख्या स्वामिनिष्ठ ब्राह्मण मुत्सद्यांनींसुद्धां राज्याभिषेकाची कल्पना समूळ हाणून पाडण्यासाठीं कांस मारली. परंतु महाराष्ट्राचें " नंदतिं क्षत्रियकुलं हें हवें असल्यास मगध देशास लागूं होईल. पण आमच्या महाराष्ट्रमंडळास कदापि लागू होणार नाहीं. आमचे पूर्वज कांहीं आम्हांपेक्षा कमी ब्राह्मण होते असें नाहीं. एका प्रकाराने त्यांचें ब्राह्मण्य निःसंशय आमच्यापेक्षा अधिक जाज्वल्य होतें. तरी ते सर्व ह्रीं कुळें अस्सल क्षत्रिय समजत. गागाभट्टानें शिवाजीची मुंज केली, ती असला विचार केल्याशिवाय नव्हे. असें असतां दुराग्रहानें त्यांस 'कुळंबट किंवा कुळंबी' किंवा 'शूद्र' म्हणणें, वरील ब्राह्मण मंडळीचे जर आम्ही अस्सल वंशज खरे तर, आम्हांस बिलकूल शोभत नाहीं " कै. प्रो. भागवत म. सं. चा. उद्गार पृ. १९३ “ , + " शिवाजीसारख्या अवतारी पुरुषानें ज्या जातींत जन्म घेतला, ती जात जरी चांडा- ळांपेक्षांहि हलकी असली, तरी ब्राह्मणांस वंद्य झाली, असें आम्हीं समजतों. पण शिवाजीची आई जाधव कुळांतली व जाधव हे यादव, अर्थात् अस्सल क्षत्रिय. ज्या कुळाचा व याद- वांचा संबंध झाला तेंहि अस्सल क्षत्रिय कुळ असले पाहिजे. * * * तेव्हां भोंसले वगैरे सर्व 6 , महाठे' म्हणविणारी जात अस्सल क्षत्रिय होय. त्यांस शूद्र म्हणून किंवा कुळंबट म्हणून जर अविचाराने आमचे ब्राह्मणबंधू गालिप्रदान करतील, तर फुकट मोठ्या वाग्दोषास पात्र होतील व देवाच्या घरीं निःसंशय अपराधी ठरतील. कित्ता - पृ० १८७ " विद्वान देशभक्त महादेवराव राजाराम बोडस, एम्. ए. एलेल्बी यांना 'चित्रमय जगत् ' (जाने. १९१९ ) च्या अंकांतील त्यांच्या ' वर्णाश्रम व्यवस्था' लेखाप्रत्यिर्थ प्रस्तुत टीपेंतील कै० भागवतांचे विचार आम्ही मोठ्या नम्रपणानें आहेर करतों.<noinclude></noinclude> pcnk8q989m3lhd64unhlvrxqy5oy457 104 112738 238410 2026-10-31T05:01:00Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १५२ ) भाग्य ह्मणून ह्मणा किंवा त्याला स्वतंत्र राज्यस्थापनेचा ऐतिहासिक सुख- सोहळा याच जन्मीं याच डोळा पहावयाचा होता ह्मणून ह्मणा, या लेखाच्या शिरोभागीं उद्धृत केलेले कै. भागवता..." 238410 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १५२ ) भाग्य ह्मणून ह्मणा किंवा त्याला स्वतंत्र राज्यस्थापनेचा ऐतिहासिक सुख- सोहळा याच जन्मीं याच डोळा पहावयाचा होता ह्मणून ह्मणा, या लेखाच्या शिरोभागीं उद्धृत केलेले कै. भागवतांचे स्पष्टोद्गारच अखेरीस खरे झाले ! तत्कालीन् ब्राह्मणांच्या दुराभिमानाला लोळवून सपशेल चीत करायला अखेर एक क्षत्रिय वीरच पुढे सरसावला ! ! श्रीशिवजयंति किंवा श्रीशिवराज्याभिषेकोत्सव करणाऱ्या आधुनिक पुर्णेकर देशभक्तांना शिवकालीन चां० कायस्थ प्रभू वीर व वीरांगना यांची जरी किंमत वाटत नसली आणि इतिहासविषयक नवीन ग्रंथांतून त्यांना सफाई चाट देण्याचा त्यांचा मनोदय पेशव्यांच्या पायांच्या पुण्याईनें तडीस गेला, तरी खरा इतिहास ज्यावेळीं श्रीछत्रपतीचा जयजयकार करतो त्या- वेळी बाळाजी आवजी चिटणीसाचाहि जयजयकार करतो. प्रभू बाळाजी आवजी चिटणीस हा दुसरा शिवाजीच होता असें ह्मणण्यांत लवमात्र अतिशयोक्ति व्हावयाची नाहीं. शिवाजीमहाराजांना शास्त्रोक्त राज्याभि- षेक करण्याची प्रतिज्ञा पार पाडतांना त्यानें दुराग्रही ब्राह्मणांचा छळ कसा सोसला आणि सरतेशेवटीं आपल्या निश्चयी व ओजस्वी बुद्धिप्रभावानें ती प्रतिज्ञा कशी पार पडली, त्याचा इत्थंभूत मजकूर चां० का० प्रभू- वरील चवथ्या ग्रामण्यांच्या इतिहासांत दिलेला असल्यामुळे त्याचा पुन- रुच्चार येथें करीत नाहीं. स्वतःच्या कोरड्या ब्राह्मण्याच्या अभिमानापुढें प्रत्यक्ष राष्ट्रहिताचा आणि कृतज्ञतेचाहि बळी देण्यास त्या वेळच्या ब्राह्मण म्हणविणारांनीं मागेंपुढें कसें पाहिलें नाहीं आणि कांहीं काळपर्यंत जरी त्यांनीं राष्ट्रैक्याचे पोवाडे इतर महाराष्ट्रीयांबरोबर गाण्यास कांकूं केलें नाहीं तरी परोत्कर्षाची वेळ येतांच त्यांच्या कपाळाच्या शिरा कशा ठणकूं लागल्या, हैं वाचकांस त्या मजकुरावरून स्पष्ट दिसून येईल. ज्या शिवाजीमहा- राजांनी केवळ सार्वजनिक राष्ट्रीय भावनेनें स्वराज्य स्थापनेचा जगड्व्याळ उपक्रम केला, चारहि वर्णाना 'महाराष्ट्रीय' या एकाच सूत्रांत ओंवण्याचा उदात्त प्रयत्न केला, त्याच शिवाजीवर आणि त्याच्या निस्सीम पक्षपाती चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभू मुत्सद्यांवर ग्रामण्यांचा हल्ला चढवून ब्राह्मण म्हणविणाऱ्यांनी अशा रीतीनें स्वराज्याच्या जरीपटक्याशेजारींच जाती- भेदाचा उलटा खराटा बांधण्याचा नीच उपद्व्याप केला.<noinclude></noinclude> 7ye7d737pcobrl7sxitr6wgyb2v2pzc 104 112739 238411 2026-10-31T05:01:24Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १५३ ) शिवावतारापूर्वीच्या देशकालपरिस्थितीचा विचार केला असतां, त्या वेळीं महाराष्ट्रांत छोटेखानी राज्यक्रांत्यांच्या लाटांवर लाटा इतक्या त्वरेनें एकतएक मिसळून उसळत येत होत..." 238411 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १५३ ) शिवावतारापूर्वीच्या देशकालपरिस्थितीचा विचार केला असतां, त्या वेळीं महाराष्ट्रांत छोटेखानी राज्यक्रांत्यांच्या लाटांवर लाटा इतक्या त्वरेनें एकतएक मिसळून उसळत येत होत्या कीं खुद्द ब्राह्मण ह्मणविणारांनाहि आपल्या ब्राह्मण्याची दाद नव्हती; मग नेहमींच हातांत शस्त्र धारण करून शत्रूंपासून देशाचा बचाव करण्यांत पिढानपिढ्या गुंतलेल्या क्षत्रिय मराठे वीरांना क्षत्रियांच्या धर्मकर्माचरणाविषयीं विसर पडला असल्यास त्यांत काय नवल? चारी वर्णाच्या धर्माचरणावर कालगतीनें पडलेला विस्मृतीचा उकीरडा साफ झाडून महाराष्ट्रांत त्याचा जीर्णोद्धार करण्यास वैदिक सनातन धर्माच्या खजिन्याच्या किल्ल्यांचा जुडगा कडोसरीस बाळ- गिणारा ब्राह्मणबच्चा कोणीच पुढे येईना. हें कार्य करण्यास भगव- हिच्छेनें शिवाजी हा क्षत्रिय मराठा पुढें आला, त्यानें धर्म व राजकारण ही अभेद्य जोडी पुनरुज्जीवित व निगडित केली आणि क्षत्रियांच्या पूर्वापार प्राचीन वहिवाटीप्रमाणे स्वतःस राज्याभिषेक करून घेण्याचा निश्चय केला असतां, ब्राह्मणांनी पुनश्च त्याच विस्मृतीच्या उकीरड्यांत लोळावें व शिवा- जीसारख्या राष्ट्रपुरुषावरहि तो उकीरडा उधळण्याची दिक्कत बाळगूं नये, इतकें नीच कृतघ्नतेचें उदाहरण जगाच्या इतिहासांत हेंच ! मराठे जात्याच क्षत्रिय असल्यामुळे त्यांना वेदविहित कर्मे आचरण्याचा अधिकार निःसंशय होताच; परंतु त्यांना त्यांची जाणीव मात्र उरली नव्हती. मराठे क्षत्रिय असल्यामुळे वेदाधिकारीच आहेत व शिवाजीमहाराजांना राज्याभिषेक वेदोक्तच झाला पाहिजे असें प्रतिपादन करून बाळप्रभूनें आपल्या सर्व प्रतिपक्षियांस निरुत्तर केलें. विरुद्ध पक्षियांच्या दुराग्रहामुळे बाळाजीचे सर्व प्रयत्न फुकट जातात की काय असा सुमार वाटू लागला. परंतु संकटाची परंपरा जसजशी जास्त येईल तसतशीं अंगीकृत कार्य पार पाडण्याची धीमंताची उमेद वाढतच जाते. त्याप्रमाणें बाळाजीनें शिवाजी- महाराजांच्या वंशावळीचा पत्ता लावला. त्यांचें मूळ मेवाडच्या राज- घराण्यांतून श्रीरामचंद्रापर्यंत अस्खलीत सिद्ध केलें. गागाभट्टासारख्या * " पेशवाई होण्याच्या पूर्वी एकट्या ब्राह्मण जातीनें म्हणून महाराष्ट्रांत कांहीं केलेलें नाहीं" कै. प्रो. भागवत. उद्गार पृ० १८२<noinclude></noinclude> jkiztvkt3c84scc1fzg0fd3wds2exsf 104 112740 238412 2026-10-31T05:01:47Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १५४ ) बृहस्पतीला अनुकूल करून घेऊन आपले क्षत्रियत्व व त्याबरोबर दरोबस्त मराठ्यांचे क्षत्रियत्व बाळाजी आवजीनें पुनश्च प्रस्थापित केलें. अशां रीतीनें मराठ्यांच्या वेदोक्त कर्म..." 238412 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १५४ ) बृहस्पतीला अनुकूल करून घेऊन आपले क्षत्रियत्व व त्याबरोबर दरोबस्त मराठ्यांचे क्षत्रियत्व बाळाजी आवजीनें पुनश्च प्रस्थापित केलें. अशां रीतीनें मराठ्यांच्या वेदोक्त कर्माधिकारांची व क्षत्रियत्वाची प्रस्थापना करण्याच्या कामी एका चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभू वीराचाच स्वार्थत्याग खर्ची पडलेला आहे. जातिभेदाचे बीजारोपण करण्याचा मान ब्राह्मणांकडे जातो. खुद्द शिवाजी विरुद्धच वेदोक्ताचें बंड उभारून जातिभेदाच्या जोडीनेंच कृतघ्नतेचेंहि पातक तत्कालीन् ब्राह्मणवर्गाकडून घडलें, हें नमूद करायला आमच्या लेखणीस फार कष्ट होत आहेत. शिवाजी महाराजांच्या व्यापक राष्ट्रीय भावनेचा, उदात्त विचारसरणीचा व कनवाळूपणाचा गैरफायदा घेऊन, ही वेदोक्ताची बंडाळी ब्राह्मणांनी ठिकठिकाणीं या नाहीं त्या रूपानें चालूच ठेवली होती, असें इतिहासावरून दिसतें. या बंडाळीमुळे महाराष्ट्रांतील एकदील झालेल्या जातीजातीत फूट पडेल आणि एवढ्या दुर्घट परिश्रमानें हजारों वीर - कलिजांचे बळी देऊन स्थापन केलेली मराठेशाही हां हां म्हणतां पुनश्च परक्या लांडग्यांच्या भक्षस्थानीं पडेल, ही विवंचना शिवाजी महा- राजांना रात्रंदिवस त्रस्त करीत होती, असें त्यांच्या खाली दिलेल्या फर्मा- नावरून उघड होत आहे. प्रतिपच्चंद्र रेखेव वर्धिष्णुर्विश्ववंदिता ॥ शाहसुनोः शिवस्यैषा मुद्रा भद्राय राजते ॥ स्वस्ति श्री राज्याभिषेक शके ३ नलनाम संवत्सरे माघ शुक्ल ५ क्षेत्रीये कुलावतंस श्री राजा सिवाजी छत्रपती स्वामी याणी समस्त ब्राह्मण वेदपाटी व ग्रह- स्थान व क्षेत्रीय मंडली तथा प्रभु प्रहस्थान व वैश्य ज्ञाती व शुद्रादी लोकान तथा जमेदार व वतनदार व रयेत वगैरे सर्व ज्ञाती हिंदु महाराष्ट्रान तथा महालानि<noinclude></noinclude> mpeczv0qly5ceyv8zsljbnilfnotprd 104 112741 238413 2026-10-31T05:02:16Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १५५ ) व देश व तालुके व प्रांतानिहाय वगैरे यांस आज्ञा केली असिजे. हिंदु ज्ञातीत आनादि परंपरागत धर्मशास्त्राप्रमाणे धर्म चालत अले असतां अलीकडे काही दिवसात येवनी आमल जाहल्यामुळे क..." 238413 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १५५ ) व देश व तालुके व प्रांतानिहाय वगैरे यांस आज्ञा केली असिजे. हिंदु ज्ञातीत आनादि परंपरागत धर्मशास्त्राप्रमाणे धर्म चालत अले असतां अलीकडे काही दिवसात येवनी आमल जाहल्यामुळे काही ज्ञातीतील लोकास बलात्कारे धरून भ्रष्ट केले व कितेक जागीची दैवते जबरीने छिन्नभिन्न केली. हिंदु ज्ञातीत आहाकार जाहला. गाय ब्राह्मणसह धर्म उत्छद होण्याचा समये प्राप्त जाहला.. त्याजवरून श्री ईश्वरी कृपेने आमचे हाते श्रीसांबजीने यवन वगैरे दुष्टास शासन करऊन पराभवाते गेले व राहिले ते शत्रु पादाक्रात होतील. परंतु लिहिण्याचे कारण की या सरकारांत राज्याभिषेक समई क्षेत्रक्षेत्रादि क्षेत्रस्थ ब्राह्मण बहुत ग्रंथ अनादि सर्व जमा करून धर्मस्थापना जाहली त्यांत श्री कासी क्षत्रस्थ सिष्ट ब्राह्मणांत काही तड पडून हाली ग्रंथ पाहता भटजीकडून तफावत जाहली आहे. ठरले त्याजवरून हली पुन्हा शास्त्री पंडित व मुदसदी व कारकून यांस आज्ञा होऊन ज्ञातिविवेक व स्कंद पुराणांतरगत श्याद्रीखंड अदी माहन ग्रंथी निरणय सर्व ज्ञातीविसी जाहले आहेत ते वगैरे सर्व ग्रंथानुमते व जसे ज्याचे धर्म अनादी चालत आले त्याप्रमाणे निरवेध चालावे अगर ज्या ज्या ज्ञातीस वेदकर्माचा अधि. कार असून येवनी नाहल्यामुले आथवा ब्राह्मणानी काही द्वेषबुध्धीने शास्त्रांनरूप कर्मे न चालविता मलीन जाहली असतील ती त्या ज्ञातीचे मंडलीनी पुरी पाहून ज्याची त्याणी नीट वहिवाट आचरणे. ज्या ज्ञातीत जसी परंपरा चालत आली त्याप्रो चालवावी. जो कोणी द्वेषबुध्धीने द्रव्येलोभास्तव ब्राह्मण शास्त्रविरहीत नवीन तंटे करून खलेल करील येविसी त्या ज्ञातीवाले यानी सरकारांत अर्ज करावा. म्हणजे शास्त्राचे समते व रुढीपरंपरा व ग्रंथ पाहून सरकारांतून निरंतर निरमत्छरपणे धर्मस्थापना कोणाचा उजूर न धरीता परनिष्ट जेव्हांचे तेव्हांच त्वरीत बंदोबस्त होत जाईल. हली येवन उतर देसीहून येत आहे. तरी सर्व ज्ञातीने यक दिल राहून कस्त मेहनत करून सरकारवी सेवा करून शत्रू पराभवाते न्यावा. यात कल्याण तुमचे सरका रचे ईश्वर करील. जाणिजे. मर्यादेयं विराजते यावरून स्वराज्याइतकीच स्वधर्माची काळजी करणारेद शिवाजी महाराज होते हैं जरी सिद्ध होत असले तरी राज्याभिषेकप्रसंगी ब्राह्मणांनी रुजत घातलेल्या जातिभेदाचीं जाळीं पुढेंपुढें राजकारणांतहि अडथळा आणं- भोर<noinclude></noinclude> 1yoyfcjnl7ap226ti3m5cao3fvv88oq 104 112742 238414 2026-10-31T05:02:41Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १५६ ) लागली होतीं, हैंहि विशेष स्पष्ट होत आहे. तरीदेखील आमचे ' मराठे आणि इंग्रज' कर्ते दडपून सांगायला तयारच आहेत कीं, "शिवा- जीनें ज्यावेळी महाराष्ट्रमंडळांत एकी करून मुसलमानांपास..." 238414 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १५६ ) लागली होतीं, हैंहि विशेष स्पष्ट होत आहे. तरीदेखील आमचे ' मराठे आणि इंग्रज' कर्ते दडपून सांगायला तयारच आहेत कीं, "शिवा- जीनें ज्यावेळी महाराष्ट्रमंडळांत एकी करून मुसलमानांपासून देशाचें संरक्षण करावयाचें योजिलें त्यावेळीं त्यानें जातिभेदाविरुद्ध व्याख्यानें दिलेली आढळत नाहींत.” बिचारा शिवाजी ! त्याच्या नशिबावर अक्षर- शत्रुत्वाचा मारलेला शिक्का अझून निघतां निघत नाहीं, तर त्याला अलिकडच्या मनूंतील बोलघेवड्या शिवाजीसारखीं व्याख्यानें देण्याची कला कसली अवगत असणार? असो. गागाभट्टासारख्या पंडीतानें दरोबस्त महाराष्ट्रीय ब्राह्मणांच्या समक्ष शिवाजीची मुंज वेदोक्त मंत्रांनी लावली आणि राज्याभिषेकहि वेदोक्त मंत्रांनीच केला. या ऐतिहासिक सुप्रसंगाने मराठ्यांच्या क्षत्रियत्वाचा आणि वेदोक्त कर्माधिकाराचा पाया ठाम बसविला आणि तसें ब्राह्मण ह्मणविणारांना कबूलहि करावयास लावले. ही वेदोक्त कर्माची परंपरा संभाजीमहाराज, राजाराम व शाहू यांच्या कारकीर्दीपर्यंत अबाधित चालली होती. परंतु शाहूच्या अमदानींत चित्पावन भटाचें पाऊल राजकारणाच्या क्षेत्रांत पडतांच त्या परंपरेला पुन्हा ग्रामण्याच्या बंडाळीचा शह लागला. एकवार हडसून खडसून सिद्ध झालेल्या परंपरेचें वास्तविक उच्चाटन करून ब्राह्मणांना काय लभ्यांश मिळणार होता? त्यांनीं जर क्षत्रिय मराठ्यांच्या क्षत्रियत्वाबद्दल आणि वेदोक्त कर्माबद्दल विरोध केला असेल तर तो खालीलपैकीं एखाद्या कारणामुळें केला असेल:- ( १ ) मराठ्यांना आपले क्षत्रियत्व व कर्माधिकार नीटसे सिद्ध करतां आले नसतील; (२) त्यांच्या पुराव्यांचा पाया ब्राह्मणांचा Bona fide विश्वास बस- ण्याइतका भक्कम नसेल; (३) ब्राह्मणांना हिंदुधर्माच्या संरक्षणाची विशेष काळजी असल्यामुळे धर्मसंकर किंवा वर्णसंकर न होऊं देण्याबद्दल त्यांनीं शुद्ध प्रामाणिकपणानें मराठ्यांच्या धार्मिक व वार्णिक आचारविचारांबद्दल without prejudice आक्षेप घेतला असेल; त्यांत त्यांना दोष ठेवतां येत नाहीं, 17<noinclude></noinclude> e7qsu3kohzd173rkkaal5jsmq6ajkad 104 112743 238415 2026-10-31T05:03:31Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १५७ ) যথ Q अशा प्रकारची वकिली करणारे विद्वान आजलाहि पुण्यामुंबईच्या फडांत आढळतात. प्रत्येक गोष्ट परिस्थितीचा आणि ऐतिहासिक परंपरेचा नीटसा विचार न करितां त्रयराशिकाच्या प्रमाणा..." 238415 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १५७ ) যথ Q अशा प्रकारची वकिली करणारे विद्वान आजलाहि पुण्यामुंबईच्या फडांत आढळतात. प्रत्येक गोष्ट परिस्थितीचा आणि ऐतिहासिक परंपरेचा नीटसा विचार न करितां त्रयराशिकाच्या प्रमाणांत जर ठरविण्याचा प्रयत्न केला तर खऱ्या इतिहासाचें रूप कसें सफाई पालटून जातें आणि वकिली बाण्याच्या भाषाशैलीच्या झोतामुळे भलभलत्या अनैतिहासिक विधानांची कालवाकालव बिचाऱ्या वाचकांना कशी भुरळ पाडते, याचें प्रत्यंतर रा. रा.. केळकर विरचित " मराठे व इंग्रज " हैं पुस्तक किंचित् काळजीपूर्वक वाच- ल्यास खात्रीनें सांपडेल. शिवाजीच्या घराण्याच्या किंबहुना यच्चावत् मरा- ठ्यांच्या क्षत्रियत्वाबद्दल व वेदकर्माबद्दल आक्षेप घेणाऱ्या वरील तीन कलमांपैकी एकीचाही आश्रय ब्राह्मण म्हणविणान्यांना घेतां येणें शक्य दिसत नाहीं. बाळाजी आवजी चिटणीसाने राज्याभिषेकोपक्रमाची प्रतिज्ञा पार पाडण्यासाठी व शिवाजीचें क्षत्रियत्व सिद्ध करण्यासाठीं जे पुरावे गोळा करून तत्कालीन् ब्राह्मणांच्या तोंडावर फेंकले आणि ज्यांनीं गागाभट्टा- सारख्या बृहस्पतीलाहि संशयछिन्न करून सोडलें, त्यांच्यपुढें कलमें १ व २ हीं तेव्हांच वितळून नष्ट झालीं. बाकी राहिलें कलम तिसरें. त्यांतला वकिली विधानांचा नाटकी भूस झाडला तर नुसतें ब्राह्मण हैं नांवच शिल्लक राहतें. ब्राह्मण म्हणविणारे आपल्या ब्राह्मण्यांत किती पारंगत होते आणि अनुवंशिक ब्रह्मकर्माचा निदान प्रामाणिक तरी अभिमान जागृत रहाण्याइतकें त्यांचें स्वतःचें वर्तन, अभ्यास व अंत- शुद्धि किती जागृतावस्थेत होती, हे धुंडायला इतिहास - संशोधक मंडळाचे लोखंडी पिंजरेच हुडकायला नकोत. चित्पावनांचे राज्य सर्वत्र होऊन जिकडेतिकडे ब्राह्मण्याला एवढा ऊत आला होता तरी पेशवाईच्या अखेरअखेरसुद्धां बिचाऱ्या *परशरामभाऊ पटवर्धनाला वेदोक्त मंत्र म्हण- *." पेशवाईसारखें ब्राह्मणी राज्य असतांना, नेहमीं लागणारे धर्मकृत्यांतील मंत्रतंत्र म्हणावयाला येत नाहींत असे ब्राह्मण असावेत हें बरेंच चमत्कारीक दिसतें. परशुरामभाऊ पटवर्धनाच्या अंतकाळाचा इतिहास आहे... त्यांत खालील हकिकत आहे. ह्या जवानमर्द लढवय्या ब्राह्मणवीराचें प्रेत दहन करण्याकरितां चिता वगैरे सर्व तयारी करण्यांत आली व जवळच्या खेड्यांतून कांहीं ब्राह्मणहि आणविले. पटवर्धनांचे कारकून नारो हरि करंदीकर यांचे मनांत आलें कीं, यथाविधि मंत्रोचार होऊन नंतर चितेस अग्नि द्यावा, पण त्यावेळेस<noinclude></noinclude> o193hxs3bljtg95v4pns1lsr1l7avy8 104 112744 238416 2026-10-31T05:04:21Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १५८ ) णाऱ्या भटांच्या दुष्काळामुळे भडाग्नीवरच स्वर्गाचा रस्ता सुधारावा लागला ना ? त्याचप्रमाणें तत्कालीन् संत महासाधु श्रीधावडशीकर महा- राज यांच्या समाधीच्या वेळीं तर खेडेगा..." 238416 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १५८ ) णाऱ्या भटांच्या दुष्काळामुळे भडाग्नीवरच स्वर्गाचा रस्ता सुधारावा लागला ना ? त्याचप्रमाणें तत्कालीन् संत महासाधु श्रीधावडशीकर महा- राज यांच्या समाधीच्या वेळीं तर खेडेगांव नव्हते ना ? शाहू महाराजांच्या समक्ष स्वामींची उत्तर क्रिया होणार म्हणून हजारों शास्त्री विद्वत्तेच्या शालजोड्या पांघरून तेथें जमा झाले होते; पण स्वामींचें मस्तक शंखानें फोडण्याचा विधि अखेर एकाहि शंखाला सुचला नाहीं तो नाहींच असल्या अकटोविकटो ब्राह्मणांच्या पदरीं धर्मसंकराच्या आणि वर्णसंकराच्या फाजील काळजीचें गांठोडे बांधणें किंवा त्यांच्या Bonafide ची व without prejudice ची सबब पुढे आणणें निवळ बाष्कळपणाचें ठरेल. शिवाजीच्या वेळीं गागाभट्टानेंच निर्णय लावल्यामुळे तत्कालीन् ब्राह्म- णांची तोंडें बंद झालीं तीं महाराष्ट्रीय राजकारणांत चित्पावनांचा प्रवेश होतांच पुन्हा उघडण्याची कारणें वरील तीन कलमांतलीं नसून, त्यांचें मूळ चित्पावनांच्या परोत्कर्षासहिष्णुतेंत बिनचूक सांपडतें. चित्पा- वनांच्या ब्राह्मण्याचा वादविवाद करण्याचें हें स्थळ नव्हे खरें, तथापि त्यांच्या वैभव-नाटकाच्या नांदीला अब्राह्मणत्वाचे भेसूर स्वर कांहीं काळ तरी बेसूर करीत होते यांत संशय नाहीं. कांहीं कां असेना ' लवकरच ' ते राजवैभवाच्या प्रत्येक अंकाच्या प्रगतिबरोबर ब्राह्मण बनत गेले, आणि इतर महाराष्ट्रीय ब्राह्मणांच्या हातांत हात घालून त्यांनीं क्षत्रिय मरा- व्यांचा व क्षत्रिय कायस्थ प्रभूंचा तेजोभंग करण्याचा विडा उचलला. ही परशुरामी प्रतिज्ञा पार पाडण्याच्या कामी कोदंडाचा टणत्कार करून भर- समरांगणांत क्षत्रियाशीं टक्कर देणें तर शक्य नव्हतेंच नव्हते; पण पर- शुरामी आख्यायिकेची परंपरा तर पुनरुज्जीवित करण्याची महत्वाकांक्षा फार. अशा परिस्थितींत त्यांनीं ग्रामण्याची चळवळ फार दूरदृष्टीनें हातीं घेतली. याची मिमांसा करतांना प्रो. रा. ब. डोंगरे ह्मणतात, प्रथम सर्व मंत्रविधी अवगत असणारा ब्राह्मण पैदा होईना. त्या गांवचे जोशी म्हणजे पक्के . त्यांना एक मंत्र म्हणता येईल तर शपथ. अखेरीस अनि मंत्रसिद्ध न होतां प्रेत दहन कर- श्यांत आलें. ” म. स. उत्कर्ष पृ० १७०<noinclude></noinclude> ia7tqmhkgapbc77nho6tuvnc44vpgk2 104 112745 238417 2026-10-31T05:05:17Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १५९ ) ब्राह्मण आणि क्षत्रिय या दोन उच्च जातींमध्यें वैमनस्य पडून, ब्राह्मण क्षत्रियांचा पाडाव करण्याच्या उद्योगास लागले. एखाद्या जातीचा नायनाट करण्याचे दोन मार्ग आहेत- ( १ ) शरीर..." 238417 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १५९ ) ब्राह्मण आणि क्षत्रिय या दोन उच्च जातींमध्यें वैमनस्य पडून, ब्राह्मण क्षत्रियांचा पाडाव करण्याच्या उद्योगास लागले. एखाद्या जातीचा नायनाट करण्याचे दोन मार्ग आहेत- ( १ ) शरीरवध, किंवा ( २ ) नीचतर जातींत समावेश. त्यापैकीं पहिल्या मार्गानें क्षत्रिय जातीचा नाश करणें ब्राह्मण जातीस शक्य नसल्यामुळे, ह्यांनी दुसन्या मार्गाचा अवलंब करून, क्षत्रियांचें वैदिककर्म हिरावून घेऊन, त्यांस शूद्र बनविण्याचा प्रयत्न सुरू केला. ग्रामण्यांची ही सर्वमान्य मिमांसा होय. अर्थात् मिमांसेच्या स्पष्टीकरणार्थ आपण किंचित् धर्मचर्चेचा प्रदेश सोडून प्रत्यक्ष राजकारणांतील घडामोडीकडे लक्ष दिले पाहिजे; ह्मणजे ब्राह्मणेतर जातींचा नायनाट करून स्वतःचे स्तोम माजविण्याकरितां त्यांच्या- वर ग्रामण्यांचा हल्ला वारंवार चढविण्यांत चित्पावन नोकरशाहीचा हेतू काय होता त्याची स्पष्टता अधिक खुलासेवार होईल. चित्पावनांच्या इतिहासाचे धागे कितीहि प्राचीन काळापर्यंत भिडलेले असले किंवा मुद्दाम नेऊन भिडविलेले असले तरी, त्यांच्या जागरूक इति- हासाची खरीखुरी सुरुवात बाळाजी विश्वनाथापासून होते. हा गृहस्थ मूळचा श्रीवर्धन येथील कायस्थ प्रभू कुळकर्ण्याचा कारकून. तो आपले दैव कसोटीस लावण्याकरितां कोंकण सोडून घांटावर आला. हरयत्नानें त्यानें प्रथम धनाजी जाधवाची सेवावृत्ति पत्करून थोड्याच वेळांत त्यानें सातारच्या राजकारणी पुरुषांशी आपली जानपछान करून घेतली; इत- केंच नव्हे, तर शाहूमहाराजांच्या नाटकशाळा गुलबाई आणि विरुबाई त्यांच्यापर्यंतहि त्यानें आपल्या ओळखीचें क्षेत्र वृद्धिंगत केलें. प्रसंगाचा सोळा आणें फायदा करून कसा घ्यावा आणि उद्दीष्ट हेतूंपुढें कसल्याह उच्च तत्त्वाला कोपरखळी देऊन पुढें कसें सरकावें, यांत आधींच चित्पावन समाज चांगला प्रख्या पावलेला आहे. त्या बाळकडूप्रमाणे शिकारीच्या क्षुल्लक कारणावरून बाळाजी विश्वनाथ धनाजी जाधवावर उलटला आणि अन्नदात्या धन्याशीं बेइमानी करणें हें महापाप आहे किंवा नाहीं वगैरे वेदांत गुंडाळून ठेवून, त्यानें चिटणीसाच्या शिफारशीच्या व विरूबाईच्या वशिल्याच्या जोरावर शाहूमहाराजापासून पेशवाईची वस्त्रे पटकावली. बहिरोपंत पिंगळ्याला कान्होजी आंग्र्याकडून 'रक्ताचा थेंब हि न गमा-<noinclude></noinclude> a88df6966k1acq1pjbli2nrvz9dkcs6 104 112746 238418 2026-10-31T05:05:39Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १६० ) . वतां केवळ युक्तीनें' सोडवून आणल्याबद्दल पेशवाईचीं वस्त्रे बाळाजी विश्वनाथास शाहूनें दिलीं, असें म्हणण्यांत खरी * परिस्थिति व्यक्त न होतां, उलट लिलावांत ठेवलेल्या टेबलाख..." 238418 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १६० ) . वतां केवळ युक्तीनें' सोडवून आणल्याबद्दल पेशवाईचीं वस्त्रे बाळाजी विश्वनाथास शाहूनें दिलीं, असें म्हणण्यांत खरी * परिस्थिति व्यक्त न होतां, उलट लिलावांत ठेवलेल्या टेबलाखुर्चीइतकीच पेशवाईच्या पदाची किंमत होती, असें म्हणावें लागेल. या बाळंभटाचे विशेष गुण म्हटले म्हणजे आर्जवी स्वभाव व कापट्यपटुता हेच होत. याच्या- मागें याचा शूर व पराक्रमी पुत्र बाजीराव यानें क्षात्रवृत्तीची परमावधि करून मराठेशाहीचा दरारा बराच वाढविला व मराठ- मंडळाची कल्पना अस्तित्वांत आणून हिंदवी स्वराज्याचा शामियाना भक्कम पायावर उभा राहण्याकरितां हिंदुस्थानाच्या चारी कोपऱ्यांत जबाबदार सुभेदारांच्या ठाण्यांच्या मेखा मारण्याचा अभिनंदनीय उद्योग केला. परंतु त्याच्या चरित्राचें सूक्ष्म अवलोकन करणाराला मात्र कबूल करणें भाग पडतें कीं त्याच्या सर्व पराक्रमाच्या मुळाशीं राष्ट्रीय भावने- पेक्षां स्वार्थाचा चिखलच फार सांचल्यामुळे त्याच्या सर्व पराक्रमाबद्दल उत्पन्न होणारा पूज्यभाव ऐतिहासिक दृष्टीच्या भट्टींत शून्यवत् ठरतो. हा पेशवा मोठा + शूर, ओजस्वी वक्ता, धाडसी मुत्सद्दी आणि अत्यंत भाग्यवानहि होता. यानें थोड्याच काळाच्या अवधींत मुख्य प्रधान व मुख्य सेनापति हे अधिकार शाहूपासून हस्तगत केले आणि पुणे ही स्वतःची स्वतंत्र' राज- धानी करून तेथून तो राज्यकारभार पाहूं लागला. कै. प्रो० भागवत * " बाळाजी विश्वनाथानें पेशवाई मिळविली ती आपल्या कारकुनीच्या बळावर, पराक्र- माच्या किंवा शौर्याच्या बळावर नव्हे. म. चा. उ. पृ. ५१ " ↑ "बाजीरावानें भरेतुरेची लढाई काय ती दाभाड्याबरोबर मारली ती. बाकी त्यानें निझामास कोंडलें त्यांत त्याचें सैनापत्य दिसून येतें, यांत कांहीं संशय नाहीं. तरी महाठ्या शिपायांनीं खरोखर अभिमान बाळगण्यासारख्या लढाया बाजीरावानें किंवा त्याच्या वंशजांनी फारशा मारख्या नाहींत, इतकें येथें म्हटल्याशिवाय रहावत नाहीं मारल्या प्रतापराव गुजरानें हंबीरराव मोहित्यानें व संताजी घोरपड्यानें त्या अवरंग- झेबाच्या वेळच्या दांडग्या लढाया कोर्डे, व निझामासारख्या जेव्हां तेव्हां लढाई टाळणाऱ्या सरदारांबरोबर झालेल्या बाजीरावाच्या चकमकी कोठें ! ! ! " कै. प्रो. भागवतकृत उद्गार पृ. ४९ लढाया<noinclude></noinclude> 8031vp8sz69w7ejawn1e14l7fvdidbt 104 112747 238419 2026-10-31T05:06:01Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१६१ बाजनाळत यांनी या पेशव्याच्या कारकीर्दीबद्दल जें संशोधन केले आहे त्यांतील कांहीं मुख्यमुख्य कलमें येथें देतों:-- ( १ ) पेशव्यांस स्वतंत्र रीतीनें पुण्यास राहूं दिलें, ही शाहूच..." 238419 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१६१ बाजनाळत यांनी या पेशव्याच्या कारकीर्दीबद्दल जें संशोधन केले आहे त्यांतील कांहीं मुख्यमुख्य कलमें येथें देतों:-- ( १ ) पेशव्यांस स्वतंत्र रीतीनें पुण्यास राहूं दिलें, ही शाहूची मोठी चूक. छत्रपतीच्या अष्टप्रधानांनीं राजधानींतच असावें. साता-यास पेशव्यांस ठेविलें असतें, म्हणजे त्यांस इतकें स्वातंत्र्य मिळालें नसतें. पण शाहू पडला ऐष- आरामी; व बाळाजी विश्वनाथ मोठा कारकून. पहिला बाजीराव बाळाजीचाच मुलगा. त्यास महाराष्ट्र मंडळांत जितकी अव्यवस्था होईल तितकी इष्ट होती. व्यवस्था लागली, म्हणजे सातारकराकडे लागलाच लोकांचा व फौजेचाहि ओघ वळायाचा तो तसा न वळावा व सर्व लगाम आपल्या हातांत रहावी म्हणून बाजी - रावाचा महाठ्यांस जिकडेतिकडे पसरविण्याविषयीं भगीरथ प्रयत्न. (२) बाजीरा- वानें महाठ्यांचा देशाभिमान किंवा धर्माभिमान तरी जागरूक करावा होता. पण तेंहि त्याच्या हांतून झालें नाहीं. निझामाच्या पदरीं जाऊन राहूं नये म्हणून शिलेदारांचा पगार वाढवून बाजीरावास महाठ्यांच्या लुटारूपणास भर घालावी लागली. (३) महाठ्यांचा लुटारूपणा नाहींसा करणें, हें * रावबाजीचे पहिले कर्तव्य होतें. पण तसें न करितां उलट महाठ्यांचा लुटारूपणा वाढविला, म्हणून ग्रांटडफ बाजीरावाची तारीफ करितो ! स्वार्थपर होऊन म-हाठ्यांचा लुटारूपणा वाढविला, ही बाजीरावाची मोठीच चूक निदान आम्ही समजतों. हा लुटारूपणा वाढविल्यामुळे सर्वत्र अव्यवस्था झाली, व अव्यवस्थेने सर्व लुटून फन्ना करण्याचे दुर्निवार व्यसन लागल्यामुळे महाराष्ट्रमंडळाचा अखेरीस घात झाला. (४) बाजीरावाची व त्याच्या बंधूची ( चिमाजी आप्पाची ) स्वामीभक्तीहि तितपतच होती. दोनदां तीनदा शाहूचा चिमणाजी आप्पानें उपमर्द केला. ( ५ ) ज्या खाणींतून राम- चंद्रपंत, पुरंदरी नावाजलेला मुरारबाजी व चाकणास नांवाजलेला फिरंगोजी नरसाळा असली अमोलिक रत्ने निघालीं ती खाण निराळी व रावबाजीची खाण निराळी. (६) उभय बंधूंमध्ये स्वामिभक्ती मुळींच नव्हती व ते परार्थतेच्या गांवीं स्वप्नींहि गेलेले नव्हते. अनेक उद्गारांपैकीं वरील सहा उद्गारांवरून वाचकांस बाजीरावच्या कारकीर्दीची बरीच कल्पना होईल, असा भरंवसा वाटतो. * प्रो. भागवत पहिल्या बाजीरावालासुद्धा 'रावबाजी ' च म्हणत असत. ११ शाहूमहा-<noinclude></noinclude> 6z1wl4saru9etgz1861kqehfxwerklo 104 112748 238420 2026-10-31T05:06:25Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १६२ ) राजसुद्धां बाजीरावाच्या चित्पावनी काव्याला उमगून नव्हते असें नव्हे, किंवा शाहूला देवळांतला नुसता महादेव करून हे पेशवे नंदी सारा राज्य- कारभार आपल्याच शिंगावर घेऊन स्वतं..." 238420 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १६२ ) राजसुद्धां बाजीरावाच्या चित्पावनी काव्याला उमगून नव्हते असें नव्हे, किंवा शाहूला देवळांतला नुसता महादेव करून हे पेशवे नंदी सारा राज्य- कारभार आपल्याच शिंगावर घेऊन स्वतंत्र बनण्याचा उपद्व्याप करीत आहेत अशी बित्तंबातमी टोपकरादि शेजाऱ्यापाजाऱ्यांना माहीतच नव्हती, अशांतलाहि प्रश्न नव्हे. ह्मणूनच सन १७४० मध्ये बाजीरावचा मृत्यू होतांच पेशवाईची झूल ताबडतोब नानासाहेबांच्या आंगावर न चढतां, प्रधानकीच्या पदाचा वारसा घड्याळाच्या लंबकाप्रमाणें कांहीं काळ इत- स्ततः हेलकावे खात होता. परंतु महाराष्ट्राच्या व त्याबरोबरच अखिल हिंदुस्थानच्या राष्ट्रीय स्वातंत्र्याचा नाश भवितव्यतेनेंच ठरवून ठेवलेला असल्यामुळे पुढे सरकविलेलें बाबूजी नाईक बारामतीकराचें यादें रघुजी भोसल्याला मागें घेणें भाग पडून शाहूराजाच्या मर्जीला बाळाजी बाजीरावाचाच शह लागला आणि पेशवाईची वस्त्रें पटकावून त्यानें अखेर सर्वांवर मात केली. • कै० " भागवत म्हणतात " पहिल्या रावबाजीनें बाहेरून सर्व व्यवस्था नीट ठेवून आंतून शाहू छत्रपतीस * कसपटासारखें गणण्यास आरंभ केला. नानासाहेबाच्या कारकीर्दीच्या आरंभींच शाहू वारला. तेव्हां तर पेशव्यांनीं सगळीच सत्ता बळकावली, व सातारकरांस बाहुलें करून ठेविलें. ( उद्गार पृ. ५१ ) " नानासाहेबाच्या कारकीर्दीच्या बाह्य भपक्यावरून. त्याच्या अमदानीत महाराष्ट्रीयांची विशेष भरभराट झाली असें भासतें खरें; परंतु वस्तुस्थिति मात्र त्याच्या अगदीं उलट होती. क्षत्रिय मराठ्यांना नामोहरम करून ब्राह्मणांना ऊर्जीतावस्थेला - - किंबहुना अत्युच्च वैभवाच्या कळसाला नेऊन पोहचविण्याची स्वतःची वंशपरंपरागत अंतस्थ महत्वाकांक्षा सिद्धीला नेण्यासाठीं या पेशव्यानें “ From the best intelligence procurable there appears no_rea- -son to doubt of Bajirao's disregard of any subjection to the Shahu Raja, whom he acknowledges only for form's sake whilst his views tend apparently to fortify himself in a state of independence on him of which the Shahu Raja himself does not seem ignorant." p. 83 Forrest's Selections.<noinclude></noinclude> qttzn7s0tnpbi80y393dvpf2yte04o6 104 112749 238421 2026-10-31T05:07:03Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १६३ ) स्वतःच्या धोरणांची गति मंदविपाप्रमाणें (slow poison ) ठेवण्यांत खरोखरच मोठें चातुर्य दाखविलें. संधि साधून त्यानें आसन्नमरण शाहू- पासून सर्व मराठी साम्राज्याच्या कुलमुखत्यारीची..." 238421 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १६३ ) स्वतःच्या धोरणांची गति मंदविपाप्रमाणें (slow poison ) ठेवण्यांत खरोखरच मोठें चातुर्य दाखविलें. संधि साधून त्यानें आसन्नमरण शाहू- पासून सर्व मराठी साम्राज्याच्या कुलमुखत्यारीची सनद पटकविण्यांत तर लोकोत्तर कपटपाटव गाजविलें. शाहूची पट्टराणी सकवारबाई ही शिवाजीच्या भोंसले राजघराण्याला शोभेसी राजकारणी मुत्सद्दणि होती. शाहूच्या मागें ती पेशव्याच्या कारस्थानाला बळी पडली नसती तर मराठ्यांच्या इतिहासाला कांहीं निराळेंच रूप येण्याचा फार संभव होता. परंतु तो संभव कधिं संभवूच नये म्हणून ज्याची रात्रं- दिवस धडपड तो नानासाहेब पेशवा थोडाच स्वस्थ बसणार ? त्यानें शास्त्रपुराणांचा आधार दाखवून, राणीच्या भावाला नरकप्राप्तीच्या पवित्र भीतीनें वश करून घेऊन, त्याच्याच हातानें सकवारबाईला शाहूराजाच्या पादुकांच्या सरणावर जिवंत जाळविली. ग्रँट डफनें या पेशव्याच्या कार- कीर्दीबद्दल जे उद्गार काढले आहेत ( Vol. II p. 158 ) ते जशाचे तसे येथेंच नमूद करणें श्रेयस्कर आहे. " His measures are marked by an excessive cunning, which Bramins, in general, mistake for wisdom ; he practised all the arts of dissimulation, and was a perfect adept in every species of intrigue. A strong example of the worst species of Bramin character is shown in the manner by which he compassed the destruction of Suckwar Bye Sirkay. * * * On the whole, he may be regarded as rather a favourable specimen of a Bramin in power." पुण्याचे हे श्रीमंत पेशवे स्वतःस 'महाठे। ' म्हणवीत, पण सातारच्या 66 , नानासाहेबानें राजपत्नीशी केलेला कावा खरोखरींच आम्हा ब्राह्मणांना खालीं पहायास लाविणारा आहे. " प्रो. भागवत. "The wily Brahman-the Peshva by these arts secured his victim. Sir James Campbell. + हल्लींसुद्धां 'मराठा' या शब्दाच्या अर्थाच्या लवचिकपणाचा पुरा फायदा घेऊन त्याचा निरनिराळ्या लपंडावानें कसा उपयोग करतां येणें शक्य आहे, याचा उत्कृष्ट मासला<noinclude></noinclude> rt1z9t7uou9t98x7zu4stdtrsh36t63 104 112750 238422 2026-10-31T05:07:31Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "* ( १६४ ) - महाठा छत्रपतीचा पदोपदीं अपमान करण्यास मात्र कधींहि मागेंपुढें पहात नसत. कुलीन व जातिवंत मराठ्यांस व मावळ्यांस पेशवे आपल्या नोकरींत मुळींच ठेवीत नसत; उद्देश हाच कीं न जाण..." 238422 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>* ( १६४ ) - महाठा छत्रपतीचा पदोपदीं अपमान करण्यास मात्र कधींहि मागेंपुढें पहात नसत. कुलीन व जातिवंत मराठ्यांस व मावळ्यांस पेशवे आपल्या नोकरींत मुळींच ठेवीत नसत; उद्देश हाच कीं न जाणो, त्यांचा ओढा सातारकरांकडे - मूळरक्ताच्या वळणावर गेला तर ? फार काय पण खुद्द पेश- व्यांनी शिंदे होळकरासारखे जे नवीन मराठे सरदार उदयास आणले, ते पुढे शिरजोर होऊन आपल्याच डोक्यावर नाचूं लागतील आणि वेळीं रक्ताचा ओढा रक्ताकडे खेचला जाऊन सातारकर छत्रपतीला सामील, • होतील या भीतीनें त्यांना निरनिराळ्या दूरदूरच्या सुभेदाच्या देऊन पांगून पांगून ठेवले. कोल्हापूरकर भोसल्यांच्या उरावर पेशव्यांच्या सत्तेचा वरवंटा कायमचा रहावा म्हणून कोल्हापूरच्या मुलखास लागून असणारा मिरजचा मोठा मुलूख पटवर्धनांच्या घराण्यास जहागीर देण्याचा मतलब हाच की अस्सल क्षत्रिय मराठ्यांना कधींच डोके वर काढतां येऊ नये. अशा अनेक धोरणांनी सातारकर छत्रपति आणि त्यांच्या सिंहासनाचा अभिमान बाळगिणाऱ्या क्षत्रिय मराठ्यांचा पेशव्यांनी तेजोभंग करण्याचा निंद्य आणि चिळस आणण्यासारखा यत्न केला. याबद्दल कै. प्रौ. भागव- ' मराठे आणि इंग्रज ' या पुस्तकांत पाह्यला मिळेल. कोठें मराठे म्हणजे क्षत्रिय मराठे, तर लगेच पुढच्याच वाक्यार्धात मराठे म्हणजे महाराष्ट्रतिले महाराष्ट्रीय किंवा सरसकट महाराष्ट्रीय हिंदू अशा निरनिराळ्या अर्धसंभवाच्या पडद्यामागे बसून रा. केळकरांनी 'मराठे' शब्दाला सर्कशीतल्या घोड्याप्रमाणे वाटेल तसा नाचविला आहे. पेशव्यांच्या किंवा ब्राह्मणांच्या आंगांवर बाजू शेकते असें वाटतांच एक सर्वसामान्य 'मराठे' शब्द तोंडावर फेंकून मोकळे होण्यांत ग्रंथकार मोठें वाकबगार आहेत. शब्दांवर कोट्या लढवून साध्या सरळ विधानांना- सुद्धा इंद्रधनुष्याप्रमाणे निरनिराळे रंग कसे देता येतात, निदान देता येणें शक्य आहे, हें मराठे आणि इंग्रज ' पुस्तक नीट बारकाईने वाचल्यास समजेल. “ * , पानपतच्या मोहिमेवर निघालेल्या सरदार मंडळींची यादी पाहिली तर त्यांत बहुतेक ब्राह्मण सरदारच प्रामुख्याने दिसतात. मराठे नव्हते अशतिला प्रश्न नाहीं; होते; परंतु ते सारे पेशव्यांनींच उदयास आणलेले नवीन मराठे सरदार होते. खास छत्रपतींच्या आश्र याखालच्या मराठे सरदारांना पेशव्यांच्या अमदानींत विशेषसें प्रामुख्य नव्हतें... The old Mahratta families were now but secondary personages · in the Deccan, owing the power of the Peishwas, and the consequent ascendency of the Bramins.' Grant Duff. vol. II p. 140.<noinclude></noinclude> tpf3ftds1p0rc4dd1t70t0yj9jh7pej 104 112751 238423 2026-10-31T05:08:23Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १६५ ) तांनी जे उद्गार काढले आहेत ते लपंडावी विधानांची चटक लागलेल्या पुणेकर संशोधकांनी अवश्य मनन करण्यासारखे आहेत. प्रो. भागवत म्हणतातः - क्षत्रिय गादीची सगळी सत्ता बळकावून गादी..." 238423 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १६५ ) तांनी जे उद्गार काढले आहेत ते लपंडावी विधानांची चटक लागलेल्या पुणेकर संशोधकांनी अवश्य मनन करण्यासारखे आहेत. प्रो. भागवत म्हणतातः - क्षत्रिय गादीची सगळी सत्ता बळकावून गादीच्या मालकास कस- पटासारखे लेखण्याचा पाया अशा रीतीनें पेशव्यांसारख्या आमच्या जातिबंधूंनीं महाराष्ट्रमंडळांत पहिल्याने घातला, हॅ कबूल करण्यास आमच्या लेखणीस फार कष्ट होत आहेत. अशा रीतीनें ब्राह्मण व क्षत्रिय या दोन फळ्या महाराष्ट्रमंड- ळामध्यें करून, घरफूट म्हणजे काय ते महाठ्यांस या काळी पेशव्यांनी स्पष्ट करून दाखविलें. या काळाच्या पूर्वी या प्रकारचा जातिभेद किंवा आपमतलब, महाराष्ट्र मंडळांत तरी निःसंशय नव्हता; म्हणूनच शाहुछत्रपतीस अभिषेक होईपर्यंत महाराष्ट्रमंडळाचे स्वातंत्र्य कायम राहिलें होतें. असो. कान्होजी आंगण्याच्या नेतृत्वाखालीं युरोपीयन राष्ट्रांनाही भारी झालेल्या मरा- ठ्यांच्या आरमाराचा नानासाहेब पेशव्यानें मुंबईच्या टोपीवाल्यांची मदत घेऊन नाश केला आणि इंग्रेजांची टोपी मराठ्यांना डोईजड करून ठेविली. कोल्हापुरकर छत्रपती सातारच्या छत्रपतींचे अगदीं निकट संबंधी असतां या दोन घराण्यांत नानासाहेबाने शक्य तितका बेबनाव उत्पन्न केला आणि आपल्या चित्पावन सरदारांना मिरजेच्या देवडीवर कायमचे स्थापन करून कोल्हापुरकरांच्या सत्तेला कायमचा पायबंद लावला. मराठे सरदारांना घरी बसवून स्वतःच्या आप्तेष्ट चित्पावनांना सरदार बनविले. रघोजी भोसले इत्यादि क्षत्रिय मराठे सरदारांना मोठमोठी वचनें व मुलूख देऊन गार केले व मराठेशाहींतून त्यांचें नकळत उच्चाटण केलें. सारांश, मराठे सरदारांची जूट फोडून त्यांना अलग करण्यांत व त्यांची सत्ता कमी करून आपल्या जातभाईंची सत्ता व वैभव वाढविण्यांत नानासाहेबाने शक्य ते प्रयत्न केले. शाहूच्या मृत्यूनंतर छत्रपतीच्या गादीवर तलख स्वभावाचा राजा कधींहि बसणार नाहीं, अशी अंतस्थ व्यवस्था व त्याला अनुलक्षून चालविलेलीं नानासाहेबाचीं कारस्थानें पाहिलीं कीं डांवपेंचाचे निरनिराळे फांसे टाकून छत्रपतींच्या साम्राज्यशक्तीला संपूर्ण हस्तगत करण्यांत त्यानें शकुनीमामा- च्याहि वर ताण केली यांत संशय नाहीं. तथापि चटकन तोंडांत टाक- लेली साम्राज्यसत्तेची गोळी पटकन् पचविणें लहानसहान काम नव्हतें !<noinclude></noinclude> 1b7laxa20ca21sf4lzaftci5vftcp22 104 112752 238424 2026-10-31T05:08:47Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १६६ ) , या बाबतींत नानासाहेबाला अत्यंत परिश्रम करावे लागले. अर्थातच त्याला महाराजांच्या किंवा त्यांच्या जातीच्या धार्मिक आचारांत लक्ष घालण्यास सवड नव्हती. का. प्रभूंवर ग्रामण्..." 238424 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १६६ ) , या बाबतींत नानासाहेबाला अत्यंत परिश्रम करावे लागले. अर्थातच त्याला महाराजांच्या किंवा त्यांच्या जातीच्या धार्मिक आचारांत लक्ष घालण्यास सवड नव्हती. का. प्रभूंवर ग्रामण्याच्या उभारणीस फूस; आपल्या जातीचें श्रेष्ठत्व ठरविण्यासाठीं देशस्थ व चित्पावन यांत रोटी बेटीव्यवहार सुरू व्हावा म्हणून त्यानें स्वतांच देशस्थादि ब्राह्मणांच्या मुलींशीं केलेलीं लग्ने, पाताणे प्रभूंवरील ग्रामण्य, व नानासाहेबाचें इतर जातींबरोबर झालेलें वर्तन हीं लक्षांत घेतां, नानासाहेबानें सातारकर महाराजांच्या धार्मिक हक्कांकडे आपली वक्रदृष्टी फिरविण्यास दुर्लक्ष केलें असेल असें म्हणतां येत नाहीं. परंतु घशांत उतरलेलें राज्य त्याला पचनीं पाडावयाचें होतें म्हणून आणि इतर अनेक राजकारणी व्यत्ययामुळे तिकडे लक्ष देतां आलें नाहीं. लवकरच छत्रपतींच्या नशिबीं पेशव्यांचा कैदखाना लागला आणि पानपतला फुटलेल्या ' तीन लाख बांगडी ' ची हैबत खाऊन छाती फुटून नानासाहेब मरण पावल्यामुळें सर्वच गोष्टींना निराळे वळण लागण्याची वेळ जवळ आली. थोरला माधवराव अल्पायू होऊन अकालीं न मरता, तर महाराष्ट्राच्या इतिहा- साला कांहीं निराळें स्वरूप येण्याचा बराच संभव होता. त्यानें चित्पावन व इतर शिरजोर झालेल्या ब्राह्मण सरदारांस दाबांत ठेवून क्षत्रिय मराठे मंडळाची प्रीति संपादन करण्याचा यत्न केला; परंतु आजानें आणि बापानें करून ठेवलेल्या पातकांचा सांठा धुतां धुतांच बिचाऱ्याच्या कंठीं प्राण आले. इतकें झालें तरी सातारच्या महाराजांचा कैदखाना कांहीं सुटला नाहीं. धन्याच्या संपत्तीचा अपहार केल्यामुळे व साध्वी ताराबाईच्या शापानच जणूं काय निर्वेश होण्याच्या पंथाला लागलेल्या पेशव्यांच्या घराण्याला कीड * लागली. म्हणून या शहाण्या पेशव्यानें महाराजांना • पेशवाईच्या बाहेरून विस्तीर्ण दिसणान्या वृक्षाची स्थिति व्यांतून भोंवर लागलेल्या माडाप्रमाणें झाली होती, हें माधवराव पेशव्यांच्या देखील लक्षांत येऊन चुकलें होतें. " अंतकाळच्या समयीं पश्चाताप होऊन त्यांनीं विद्वान शास्त्री व पंडित यांस विचारिलें कीं पेशव्यांचे राज्यांत धर्मोत्कर्ष होत आहे; दौलतींतील सर्व लोक सुखी आहेत, प्रजापालन चांगलें होत आहे, असें असतां पेशव्यांचे वंशास क्षय लागला व पानपती फौज गार होऊन<noinclude></noinclude> gp7djw29b75ebfz000ieuwogqzizcys 104 112753 238425 2026-10-31T05:09:11Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १६७ ) आणखी ५ लाखांचा मुलूख तैनातीला दिला ! नारायणराव पेशव्यानें तर सातारच्या महाराजांजवळून धमकीनें पेशवाईची वस्त्रे घेतळीं आणि ताराबाईच्या शापांत ' माजोया निसंतान होऊन मरशील' ह..." 238425 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १६७ ) आणखी ५ लाखांचा मुलूख तैनातीला दिला ! नारायणराव पेशव्यानें तर सातारच्या महाराजांजवळून धमकीनें पेशवाईची वस्त्रे घेतळीं आणि ताराबाईच्या शापांत ' माजोया निसंतान होऊन मरशील' हा छत्रचामर- धारी राजपुरुषाचा शाप भरीस घातला. ही शापवाणी लवकरच खरी झाली व नारायणराव मारला गेला. त्यानंतर 'प्रतिसृष्टी उत्पन्न करणार' म्हणून चित्पावनांनीं ज्याला अगदीं ब्रह्मदेवाच्या तोडीला बस- विलें आहे, त्या नानाफडणीसाची कृपादृष्टी सातारच्या महाराजांवर फिरली. नानानें सातारच्या महाराजांवर बाबुराव कृष्णाजीला जेलर नेमला होता. नानाच्या सूचनांप्रमाणें जुलूम जबरदस्तीनें त्यानें महा- दौलत बुडाली याचें कारण काय ? तेव्हां काशीकर शास्त्री यांनी स्पष्ट उत्तर केलें कीं स्वामीद्रोहापेक्षा थोर पातक नाहीं. घन्यास प्रधान प्रतिबंधांत ठेवून राज्याचा उपभोग करूं इच्छितात, याच कारणानें वंशक्षय व अपकीर्ति होत चालली आहे ( पृ० ६३ उत्तरार्ध, भाग १, कोल्हापूर राज्याचा इतिहास रा. रा. बाळाजी प्रभाकर मोडक यांनी केलेला. )” तेव्हां शाख्यांमध्यें व पंडितांमध्यें अर्थात् विद्वान् ब्राह्मणांमध्ये पेशव्यांची कृति अनन्वित समजणारे पूर्वीही पुष्कळ होते, हें आम्हां ब्राह्मणांस एक मोठं भूषणच आहे. हें विद्वानांचें म्हणणें ऐकून “ माधवरावांनी आपले कनिष्ठ बंधु नारायणराव यांस बोलावून सांगितलें कीं, सातारकर महाराजांकडे पांच लक्षांचा नवीन तालुका साताभ्याजवळ नेमून देऊन त्यास सुप्रसन्न ठेवावें. येणें करून संतोष न झाल्यास आणखी दोन लक्षांचा प्रांत जास्ती देऊन मर्जी सुप्रसन्न करून घ्यावी. " स्वामीद्रोहाच्या पापाची निष्कृति करण्याची जी ही तोड माधवरावांनी काढली, तीवरून माधवरावास मनाचे थोर म्हणता येईल काय ? जी सर्व सत्ता सातारकरांची पेशव्यांनी बळकाविली तिचा मोबदला काय पांच लक्षांचा - किंवा फार झाल्यास सात लक्षांचा मुलुख ? उदार व निष्कपट धन्याची सर्व दौलत सवड सांपडतांच चाकरानें बळकावून, घन्यास पहिल्यानें जेम तेम जाड्या भरड्या भाकरीची सोई करून ठेवावी व पुढे पाप नडूं लागेल तेव्हां पूर्वीच्या धन्यास दोन शेर दाणे मिळत होते ते तीन शेर किंवा हवे असल्यास चार शेर दाणे देण्यास हुकुम करावा; व इतकें उदारपणाचें काम केल्यानें पापाची निष्कृति होऊन पूर्वीच्या धन्याची मर्जी आपणावर सुप्रसन्न राहील, अशी जो चाकर आशा बाळगतो, त्यास आपण काय बरें म्हणूं ? सारांश, स्वामिद्रोहाचा व आत्यंतिक स्वार्थपरतेचा, असे जे दोन आरोप आम्हीं आमच्या पेशवेमंडळीवर आणिले आहेत, ते कांहीं स्वकपोलकल्पित किंवा आजचे नव्हत. दरोबस्त कृती लक्षांत घेऊन हे आरोप पूर्वीही पेशवे मडळीवर आमच्याच पूर्वजांनीं आणिले होते, इतकें म्हणणें येथें पुरे आहे. कै. भागवतकृतं म. स. चा. उ. पृ. ५६-५७ 18 APR 19900<noinclude></noinclude> qdp9u3upov5f1mb7slnrat0lcoxe2c3 104 112754 238426 2026-10-31T05:09:59Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १६८ ) राजांच्या घराण्यांतील पूर्वापार वेदोक्तकर्मे बंद करून पुराणोक्त चालू केली. राजकीय हक्कांची आधींच वाट लागली होती; आतां धार्मिक हक्कही संपुष्टांत आणले ! यासंबंधांत नाना फड..." 238426 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १६८ ) राजांच्या घराण्यांतील पूर्वापार वेदोक्तकर्मे बंद करून पुराणोक्त चालू केली. राजकीय हक्कांची आधींच वाट लागली होती; आतां धार्मिक हक्कही संपुष्टांत आणले ! यासंबंधांत नाना फडणीसाचें आपल्या जेलरला गेलेलें पत्र ( चां. का. प्र. ग्रा० पृ० ७३ ) वर दिलेलेच आहे. सवाई माधवरावाच्या कारकीर्दीतले [ मि. फाल्गुन शु० ७ शके १६९९ ता. ६ मार्च १७७८ चें ] एक पत्र उपलब्ध झालें आहे. तें पाहिलें म्हणजे नानाला अर्धा शहाणासुद्धां मानण्याची पंचाईतच पडते. पत्र जरी सवाई माधवरावाचें आहे तरी तें नानानेंच 'डिक्टेट् ' केले असले पाहिजे:- अखंडीत लक्ष्मी अलंकृत राजमान्य राजश्री बाबूराव कृष्ण गोसावी यांसी— सेवक माधवराव नारायेण प्रधान नमस्कार सु ॥ समान सबैन मया व आलफ राजश्रीस राज्याभिषक आगोधर होऊन उपरांत मुंजी होती किंवा अगोधर मुंजी होऊन राज्याभिषेक होतो याची पुर्वील पधत कसी आहे व राज्याभिषकास व मुंजीस साहीत्य कापड अदीकरून काय लागते याचा तपसीलवार लिहून लौकर पाठविणे, येविखी राजश्री कृष्णराव आनंत यासही पत्र लिहिले आहे. तरी तुम्ही ते मिळोन सदरहू लिहिल्याप्रो करणें. जाणिजे. हरहर ! ज्या नानानें सारी पेशवाई अवलपासून अखेरपर्यंत पाहिली स्याला मराठे छत्रपतीची मुंज आधीं लागते कीं आधीं राज्याभिषेक होतो हें सुद्धां माहीत नसावें काय ? पुढें, नानानें सवाई माधवरावाचा अप्रत्यक्ष रीतीनें खून केल्यानंतर रावबाजी पेशवे झाले. या पेशव्याने जरी का. प्रभूंच्या धार्मिक हक्कांच्या मान्यतेबद्दल व रक्षणाबद्दल फर्मान दिलें तरी सातारच्या महाराजांविषयीं मात्र त्याने अत्यंत नीच वर्तन केलें. १. सातारेयाचे राजे यांस राज्याभिषेक करावयाच्या पूर्वी मुंज करून मग राज्याभिषेक व्हावा अशी शिवाजी महाराजांची पासून चाल होती ती श्रीमंतांनीं यावेळेस मना करून मुंज्य केल्याशिवाय राज्याभिषेक केला. (शके १७३० सन १८०८-०९. पेशवाईची अखेर : पृ. १४४. इ. आणि ऐ. ) नाना फडणीसानें वेदोक्ताऐवजीं पुराणोक्त मंत्रांनीं तरी मुंजी राहूं दिल्या पण रावबाजीनें तर मुंजीच बंद केल्या! आणि हे पेशवे बहादुर<noinclude></noinclude> oibjohh24zr85ptgeahq8k8mhgmbsij 104 112755 238427 2026-10-31T05:10:21Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १६९ ) महाराजांचे सनदशीर नोकर ! सातारचे महाराज जर त्यांच्या मतें शूद्र होते तर त्या शूद्राचे नोकर ह्मणून पेशवाईच्या सनदा घेण्यास या वेदोना- रायण ब्राह्मणवीरांना लाज कशी वाटली ना..." 238427 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १६९ ) महाराजांचे सनदशीर नोकर ! सातारचे महाराज जर त्यांच्या मतें शूद्र होते तर त्या शूद्राचे नोकर ह्मणून पेशवाईच्या सनदा घेण्यास या वेदोना- रायण ब्राह्मणवीरांना लाज कशी वाटली नाहीं हें कळत नाहीं. आणि शूद्र धन्याची नोकरी करणाऱ्या ब्राह्मणाचें ब्राह्मण्य तरी कोणत्या स्मृतीनें वा श्रुतीनें मान्य केलेलें आहे याचा खुलासा एखादा आधुनिक इतिहास- पंडित करील काय? असो. रावबाजींची कारकीर्द लवकरच समाप्त होऊन इंग्रेज बहादुरांनीं जिकडे तिकडे स्थिरस्थावर केलें आणि शाहूच्या मृत्यूपासून म्हणजे सन १७४९ ते १८१८ पर्यंत सुमारे ६९ वर्षे हाल अपेष्टा भोगीत पडलेल्या सातारच्या राजघराण्याला पुन्हां एकदां चांगले दिवस आले. सातारकर छत्रपति आणि त्यांचे जातभाई क्षत्रिय मराठे यांचा तेजोभंग करण्याकरितां पेशव्यांनीं कसकसा उपक्रम केला, याची रूपरेषा वरील विवेचनावरून वाचकांच्या ध्यानांत येईल अशी आशा आहे. वरील त्रोटक विवेचनांचा यथास्थित विकास करण्याचें हें स्थल नव्हे; तरीपण कोणी ग्रंथकार हैं कार्य हातीं घेईल, तर महाराष्ट्राच्या इतिहासांतील कित्येक गुंतागुंतीचीं प्रमेयें सोडविण्याचें श्रेय त्याला खास मिळेल. असो. शत्रूचा नाश करण्याच्या ज्या दोन रूढ पद्धति आम्ही वर दिल्या, त्यापैकीं पहिली म्हणजे शरीरनाश ही तर पेशव्यांना शक्यच नव्हती, म्हणून त्यांनी दुसरीचा म्हणजे नीचत्वांत समावेश हिचा अंगिकार केला आणि ई. इं. कंपनीनें पेशवाईला रावबाजीच्या हांतून भडाग्नी देववून सातारच्या महाराजांना आपल्या खांकेंत मारीपर्यंत, क्षत्रिय मराठे सर्वतोपरी हीना- वस्थेला पोहोचले होते. यावरून चित्पावनांची परशुरामी तपश्चर्या-थोड्या- प्रमाणांतच कां होईना ! - फलद्रुप झाली, यांत संशय नाहीं. यानंतर श्रीमच्छत्रपति प्रतापसिंह महाराज यांची कारकीर्द सुरू झाली. कंपनी सरकारने त्यांना प्रथम राज्यकारभाराची कुलमुखत्यारी न देतां सर्व कारभार कौंसिल ऑफ अॅडमिनिस्ट्रेशन या मंडळाच्या मार्फत चालविला. खाजगीकडील सर्व व्यवस्था व कारभार मात्र महाराजांच्या हातीं ठेवला होता. याप्रमाणें किंचित् स्वस्थता व स्वातंत्र्य मिळतांच क्षत्रिय मरा-<noinclude></noinclude> tpxko9g3ot1fvk561kn9nao1z6xuvey 104 112756 238428 2026-10-31T05:10:51Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १७० ) ठ्यांच्या धार्मिक हक्कांबद्दल महाराजांना कळकळ वाटून, त्यांचें पुनरुज्जीवन करण्याचा त्यांनीं निश्चय केला. खरोखर, प्रतापसिंह महाराजांनी हा पुनरुज्जीवनाचा प्रश्न जर त्या..." 238428 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १७० ) ठ्यांच्या धार्मिक हक्कांबद्दल महाराजांना कळकळ वाटून, त्यांचें पुनरुज्जीवन करण्याचा त्यांनीं निश्चय केला. खरोखर, प्रतापसिंह महाराजांनी हा पुनरुज्जीवनाचा प्रश्न जर त्यावेळीं हातीं घेतला नसता तर क्षत्रिय मरा- ठ्यांच्या धर्मकर्माबद्दलच्या इतिहासाचे धागे सध्यांच्या विपर्यासी संशोधन - बंडाच्या धामधुमीत संकलीत करण्याचे काम फार कठीण होतें, यांत मुळींच संशय नाहीं. त्यांनीं चतुरसिंग भोंसले व बापु कान्होबा फडणीस यांना सातारच्या रेसिडेंटाचें पत्र देऊन सन १८१९ त उदेपुरास पाठविलें. या दोघांनीं उदेपूर, जयपूर, जोधपूर वगैरे ठिकाणच्या राणाजींची भेट घेऊन खुलासा विचारला आणि " सातारीयाचे माहाराज सिसोदे हे आपले घराण्यांतील असे ते समजूनच आहेत " असें छत्रपतीस कळविलें. पुढें शके १७४४ (सन १८२२ ) सालीं उदेपूरचा सुप्रसिद्ध भाट दीपविजय साताज्यास आला. महारा- जांच्या विनंतीवरून त्याने सर्व वंशावळीची माहिती देऊन, सातारच्या राजघराण्याचा मेवाडच्या शिसोदे राजवंशाशीं निकट संबंध पुनश्च सिद्ध करून दाखविला. राजपुतान्यांत जेवढीं म्हणून क्षत्रिय राज - घराणी आहेत, त्यांत मेवाडचें राजघराणें पहिल्या प्रतीचें अझूनहि मानण्यांत येतें. एक तर हैं उदेपूरचें सिंहासन अयोध्याधीश श्रीरामचंद्राचे ज्येष्ठ युवराज लवराज यांच्या वंशजानें राजपुतान्यांत मिळविलेलें आहे. शिवाय मुसलमानी अंमदानींत मुसलमानी बादशहांची मर्जी संपादन करण्यांतच जीवितसाफल्य समजणाऱ्या कित्येक जोधपूर जयपूर वगैरे रजपूत क्षत्रियांनीं आपल्या मुली मुसलमान बादशाहाला राण्या करून दिल्या, तरी सुद्धां ज्या मानी उदेपुराधिपतीनें बादशहाच्या रोषाची पर्वा न करितां आपलें राजकूळ निष्कलंक राखिलें त्यानें शिवाजी महाराजांचें कुळ खरोखरच शिसोदेवंशाची अस्सल शाखा आहे अशी खात्री पटल्या- शिवाय त्यांची वंशावळ आपल्या वंशावळींत सामील करूं दिली असेल काय ? , यानंतर सन १८२५ सालीं सांगलीचे चिंतामणराव आप्पा पटवर्धन यांच्या आंगांत नारायणराव पेशव्यांचा संचार होऊन त्यांनी चां. का.<noinclude></noinclude> 0qdcb85sao411zcafi087tm1a8tack1 104 112757 238429 2026-10-31T05:11:25Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १७१ ) प्रभूंवर ग्रामण्याची तरवार उपसली. त्यावेळीं त्यांनीं कायस्थ प्रभूंच्या विरुद्ध, जगद्गुरू श्रीशंकराचार्यांना दमदाटी दाखवून जी यादी लिहवून घेतली त्यांत " कलींत क्षत्रिय न..." 238429 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १७१ ) प्रभूंवर ग्रामण्याची तरवार उपसली. त्यावेळीं त्यांनीं कायस्थ प्रभूंच्या विरुद्ध, जगद्गुरू श्रीशंकराचार्यांना दमदाटी दाखवून जी यादी लिहवून घेतली त्यांत " कलींत क्षत्रिय नाहींत " इत्यादि खोटा मजकूर घुसडून दिला. परंतु क्षत्रिय मराठे यावेळीं तरी निजलेले नव्हते. त्यांनी ताबडतोब सातारच्या राजमंडळाकडे खालील अर्ज रवाना केला:- यादी १. -- यादी सरकार श्रीमन्महाराज राजश्री छत्रपती सातारा राजमंडळ हुजूर सातारा सु ॥ तीसा आशरीन मयातैन व आलफ क्षत्रिय मराठा मंडळी याणी आम्ही क्षत्रिय व महाराज क्षत्रियकुलावतंस आसले तरी बंदोबस्त करावा नाहीं तरी हे आसे लिहितात ते लीहिणे चांगले नाहीं कलमे बी तपशील. ( १ ) ब्राह्मणाचा व चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभु यांचा खटला दोन तीन वर्षे पडला आहे. उभयतानी परस्परे लीहिणे असले ते लिहावे परंतु पुण्याहून ब्राह्मणानी पत्रे पाठविली त्यांत क्षत्रिय नाहीत असे भाव तेव्हांच येविसी बोलावे तरी सामीलता दिसेल सबब न बोललो या पत्रांत चांद्रसेनीय व आपला मज -- कूर ल्याहावा ते मोघम क्षत्रिय नाहीत आसे लिहीले ती पत्रे सारी माघारी आणऊन त्यांतील ही अक्षरे काढून टाकून 8 JAN 1994 (२) हाली चिंतामणराव पटवर्धन याणी शंकराचार्य करवीरकर याचे समते यादी करून यादी व पत्रे केली त्याचे मनांत येकंदर क्षत्रियच नाहीत असें समजानी केले नाहीसे वाटते सबब मोघम क्षत्रिय नाहीत हे लिहीले परंतु सर्व समजदार असतात आसे सर्व ठिकाणी देशोदेसी आहे आसे नाहीं व हालीचे यादींत कैलासवासी शीवाजीमहाराज व संभाजीमहाराज व शाहूमहाराज पत्रे व निर्णय ठरविला आसे जमेस धरून लिहितात त्यास सरकारी दप्तरी कोणतेही ज्ञातीविषयी निर्णय ठरून बार जाले हे नाही कोणतेही ज्ञातीत आपली कमी आहे तरी सावरून नीट दाखविणे असी चाल आहे तेव्हा ज्याणी निर्णय केल ते आपली जात नाही आसे कसे लिहितील तेव्हा पत्रे खोटी असतील असे वाटते यद्यपि असले तरी ज्ञातीप्रकर्णात सरकार पाहणे नाही तेव्हा ह्या पत्राचे समत लिहीणे गरज नाही दक्षण हिंदुस्थानांत चाल इकडील सहीची पत्र मान- -<noinclude></noinclude> ree23kqwq2p0ujr9auf7ymcv6yhevd9 104 112758 238430 2026-10-31T05:11:50Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १७२ ) तात त्याअर्थी लिहू नये लिहिली गेली असतील तरी दुसरी पत्रे तितके जागी पाठवावी की हा मजकूर चांद्रसेनीय प्रभूचा व ब्राह्मणाचा आहे क्षत्रिय आहेत त्याचा नाहीं किंवा सारांष यादी..." 238430 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १७२ ) तात त्याअर्थी लिहू नये लिहिली गेली असतील तरी दुसरी पत्रे तितके जागी पाठवावी की हा मजकूर चांद्रसेनीय प्रभूचा व ब्राह्मणाचा आहे क्षत्रिय आहेत त्याचा नाहीं किंवा सारांष यादी येकंदर सारे आणवून कैलासवासी महाराजाचे निर्णय ठरले व पत्र बार केले हे व क्षत्रिय नाहींत हे काढून पाहिजे तरी रवाना करावी येविसी कसे ठरले ते ठरून उत्तर यावे हे कंपनी सरकाराकडे करणे आहे. ( ३ ) सदरहुप्रमार्णे न झाले तरी ज्ञातीवाले आपले ज्ञातीविसी मुखत्यार आहेत तेव्हां खटला नसता जो काढील त्यास पुसणे ज्ञातीविशयाने होईल सबब हे व्हावे हे चांगले आहे हा विचार कंपनी सरकारास कळवावा असे नाहीं सबब लिहिले आहे व सरकारही ज्ञातीप्रकर्णात पाहत नाहीं त्यास चांद्रसेनीय प्रभु- विसीही सरकारी कागदांत सड लिहीली आहे हे नसावे परस्परें आपले ज्ञातींत मुखत्यार आहेत सड राहिली असता सरकारी मदत ब्राह्मणाकडे आहे आसे दिसते व मुखत्यार म्हणण्यास दोष सरकारास येतो व आमचे ज्ञातीचा मार्ग पुसणे तो ब्राह्मणास पुसू किंवा आम्ही पाहू परंतु हे काही नसता लिहिणे गरज नाही सबब लिहिले आहे लिहिल्याप्रो ठरवून व्हावे. ... येकूण कलमे चार ४ लिहिली आहेत पकेपणे ठरवून पुन्हा न होय आसे व्हावे - वगैरे तारीख २७ जुलई सन १८२८ इ ॥ . प्रो. डोंगरे कृत सि. वि. परिशिष्ट ५ पृ० १०२, १०३ या पत्राचा विचार राजमंडळाने काय केला तें समजण्यासारखे कांगद पत्र उपलब्ध नाहींत. इ. स. १८३० मध्ये प्रतापसिंह महाराजांस पूर्ण मुखत्यारी मिळाळी. याच सुमारास कायस्थ प्रभूंवरील ग्रामण्याचें स्वरूप अत्यंत उग्र झालेलें होतें. तेव्हां महाराजांनीं क्षत्रिय मराठ्यांच्या वेदो- क्ताचा प्रश्न हातीं घेऊन ७।८ वर्षे अव्याहत परिश्रम करून आपले व आपल्या आप्त स्वकीयांचें क्षत्रियत्व पुनश्च प्रस्थापित केलें. तें कसें केलें याची हकीकत विशेष लक्षांत ठेवण्यासारखी असल्यामुळे ती खालीं देतों. " कलींत क्षत्रिय मुळींच नाहींत, म्हणून ब्राह्मणांखेरीज इतरांस वेदो- क्ताचा अधिकार नाहीं " हा वादाचा मुख्य * प्रश्न उद्भवल्यामुळे क्षत्रिय * हा वाद उपस्थित करणार कोण ? तर ज्यांच्या चित्पावन जातीला आपलें ब्राह्मणत्व अझूनहि धडपणे सिद्ध करता आलें नाहीं, ते चिंतामणराव आप्पा पटवर्धन.<noinclude></noinclude> 9jnojixwkp4aas0jdhhzfkw7z7t87f4 104 112759 238431 2026-10-31T05:12:21Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १७३ ) - मराठे व चां. का. प्रभू या दोघांना आपलें अनादिसिद्ध क्षत्रियत्व सिद्ध करण्याकरितां - पूर्वापार वहिवाटीप्रमाणेंच — एकत्र व्हावें लागलें. क्षत्रिय मराठे हे शौर्यात जसे श्रेष..." 238431 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १७३ ) - मराठे व चां. का. प्रभू या दोघांना आपलें अनादिसिद्ध क्षत्रियत्व सिद्ध करण्याकरितां - पूर्वापार वहिवाटीप्रमाणेंच — एकत्र व्हावें लागलें. क्षत्रिय मराठे हे शौर्यात जसे श्रेष्ठ तसे चां. का. प्रभू हे शौर्यात आणि विशेषतः बुद्धिमत्तेतहि श्रेष्ठ. याकरितां जेव्हां जेव्हां म्हणून क्षत्रिय मरा- व्यांच्या धार्मिक हक्कांवर हल्ले होत गेले तेव्हां तेव्हां का. प्रभूनींच ते सर्व आपल्या बुद्धिमत्तेच्या ढालीवर वरचेवर झेलून अक्कलहुशारीच्या समशेरीनें त्यांचा फडशा पाडलेला आहे. या वादांत क्षत्रियांच्या तर्फे लढण्या- करितां विठ्ठल सखाराम ऊर्फ आबासाहेब पारसनीस या विद्वान चां. का. प्रभू शास्याची निवडणूक महाराजांनीं केली, व विरुद्ध पक्षानें वे० शा० राघवाचार्य गजेंद्रगडकर या अत्यंत विद्वान् पंडितास आपल्या तर्फे वाद करण्याकरितां वकीलपत्र दिलें होतें. आबा पारसनीस हे जसे फार- शींत निपूण होते तसेच संस्कृतांतहि पारंगत होते; इतकेंच नव्हे, तर त्यांचे दोन शास्त्रांचें अध्ययनहि झालेलें होतें. साताज्यास हल्लीं ज्या वाढ्यांत शहर फौजदार कचेरी आहे त्या ठिकाणी त्यावेळीं संस्कृत पाठ- शाळा होती. ही जागा वादाकरितां पसंत केली होती. ह्या पाठशाळेत उभय पक्षांचा वाद कित्येक दिवस पूर्वपक्ष उत्तरपक्ष लेखी पद्धतीनें चालला होता. ज्या दिवशीं पंच निकाल देणार त्यादिवशीं पुण्यापासून बेळगांवपर्यंतच्या प्रांतांतील हजारों ब्राह्मण साताज्यास निकाल ऐकण्या- करितां पाठशाळेपुढें जमले होते. आपल्या विरुद्ध निकाल देणारांचीं साधल्यास डोकी फोडून सूड घेण्याची विद्या भिक्षुकवर्गास चांगली अव- गत असल्यामुळे, निकालाच्या दिवशीं कदाचित् रक्तपाताचाहि प्रसंग येईल, म्हणून महाराज स्वतः नागव्या तरवारीनें पाठशाळेच्या पुढें बंदोबस्ताकरितां फिरत होते. सरतेशेवटीं पंचांनीं क्षत्रियांच्या तर्फे निकाल देऊन आबा पारसनीस यांच्या विद्वत्तेची मोठी वहावा केली. त्यावेळीं क्षत्रियांच्या अस्तित्वाबद्दल एकंदर २४ सिद्धांत पंचांनी मान्य केले त्यांपैकी थोडे खालीं नमूद करतों:- . ( १ ) श्रीपरशुरामानें एकवीस वेळां पृथ्वी नि:क्षत्रिय करण्याचा प्रयत्न केला, तरी केव्हांहि क्षत्रियांचा अभाव झाला नाहीं. ( २ ) ज्या क्षत्रियांचा परशु-<noinclude></noinclude> tu07q3nugvt4xn7354blyblfj7bn8uk 104 112760 238432 2026-10-31T05:20:04Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १७४ ) रामानें वध केला नाहीं त्यांचें वैदिक कर्म त्यानें सोडविलें नाहीं. ( ३ ) नंदा- नंतर क्षत्रियांचें अस्तित्व होतें. ( ४ ) सुमित्रानंतर क्षत्रियांचे अस्तित्व होतें. (५) राज्यकर्ता..." 238432 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १७४ ) रामानें वध केला नाहीं त्यांचें वैदिक कर्म त्यानें सोडविलें नाहीं. ( ३ ) नंदा- नंतर क्षत्रियांचें अस्तित्व होतें. ( ४ ) सुमित्रानंतर क्षत्रियांचे अस्तित्व होतें. (५) राज्यकर्ता जो राजा त्यास वैदिक मंत्रांनी राज्याभिषेक होतो, सबब त्यानें तेवढें वैदिक कर्म करावें व इतर क्षत्रियांनीं करूं नये, असें नाहीं; तर कोणत्याही क्षत्रियास वैदिक कर्म विहित आहे. ( ६ ) सातारा, चंदी ( तंजावर) नागपूर व करवीर येथील राजघराण्यांचें मूळ एकच असून यांचेकडे ऋग्वेदावरून कर्म चालतें. चंदीस अग्निसिद्ध असून, स्वतः राजे (शिवाजीमहाराज ) ब्राह्मणांस अग्नौकरण देतात व शास्त्राध्ययन करितात. करवीरींहि वेदोक्त कर्म चालत आहे. ( इ. स. १८३० ). ( ७ ) नर्मदेपलीकडे क्षत्रियांकडे यजुर्वेदावरून कर्म चालतें. उदेपुरास अशीच वहिवाट आहे. सातान्यास यजुर्वेदी कर्म महाराजांनी सुरूं करावें. ( ८ ) क्षत्रियांस मातुलकन्याविवाह वर्ज्य नाहीं. ( ९ ) क्षत्रियांत स्वज्ञातींत एकपात्रीं भोजन करण्याची चाल आहे, तरी वैदिक कर्मास बाध येत नाहीं. याप्रमाणे मराठे क्षत्रिय व चां. का. प्रभु यांच्या क्षत्रियत्वाचा वाद उघड- पणें जिंकून विजयी होतांच रा. आबा पारसनीस यांनी त्याप्रसंगी काढलेले सर्व सिद्धांत व त्यांचे आधार यावरून “सिद्धांत विजय" नामें एक उत्कृष्ट संस्कृत ग्रंथ तयार केला. हा ग्रंथ व आबापारसनिसांचे दुसरे कांहीं ग्रंथ महाराजांनीं रोसेडेटांच्या पत्रासह उदेपुरास पाठविले. तेथील सर्व मोठ- मोठ्या व्युत्पन्न शाख्यांनी पारसनीसांच्या विद्वत्तेबद्दल व शास्त्रपारंगत- तेबद्दल वाहवा करून त्या सर्व ग्रंथांवर आपापल्या मान्यतेचे शिक्के मारले व सातारच्या महाराजांची वंशावळी उदेपुरच्या वंशावळींत दाखल करून तिची एक प्रत कंपनी सरकारच्या शिक्यानिशीं सातान्यास पाठविली. उदेपुरच्या पंडितांनी राणाजींच्या आज्ञेवरून महाराजांस पत्र दिलें कीं, आपल्याकडील शास्त्रार्थाचा राणाजीनी ब्राह्मणपंडितांकडून निर्णय करवून शिवानंदापाशीं दिला आहे. राणाजी व आपण पूर्वीपासून एकच वंशांतील असून व्यवहारांत कांहींएक भेद नाहीं यास्तव आम्ही आपलें शुभचिंतन करीत असतो. इकडे वैदिक कर्माधिकारी क्षत्रिय पुष्कळ असतांही दक्षिणी ब्राह्मण क्षत्रियांचा अभाव म्हणतात, ह्यावरून त्यांचे ठिकाणीं मत्सबुद्धी वास करीत<noinclude></noinclude> gajpzitbibfwr6xmp4qx8g6wa0pvlk2 104 112761 238433 2026-10-31T05:20:43Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १७५ ) आहे असें म्हटलें पाहिजे. या प्रमाणें उदेपुराहून पत्र येतांच महाराजांनीं सन १८३२ मध्ये सर्व मराठे क्षत्रियांस यादी पाठवून क्षत्रियांचे धार्मिक हक्क कोणते, व कसे हैं खुलासे..." 238433 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १७५ ) आहे असें म्हटलें पाहिजे. या प्रमाणें उदेपुराहून पत्र येतांच महाराजांनीं सन १८३२ मध्ये सर्व मराठे क्षत्रियांस यादी पाठवून क्षत्रियांचे धार्मिक हक्क कोणते, व कसे हैं खुलासेवार कळविलें. हैं पत्र फारच मोठें व विस्तृत असून तें रावबहादुर प्रो० डोंगरे यांनीं छापिलेल्या " सिद्धांतविजय " ग्रंथाच्या परिशिष्टांत ( पृ०१ - १६ ) समग्र दिलेले आहे. त्यानंतर महाराजांनी आबा पारसनीसांचे सर्व ग्रंथ कर्नाटक प्रांती रवाना केले. तिकडील विद्वान् पंडितांनीं त्यांवर आपापल्या मान्यतेचें मोर्तब केले व क्षत्रिय मराठ्यांच्या धार्मिक हक्कांबद्दल आणि ग्रंथकर्त्याच्या विद्वत्तेबद्दल प्रशंसापूर्ण पत्रे महाराजांकडे रवाना केलीं. मान्यतेच्या याद्या आलेली ठिकाणें. ( १ ) तंजावर संस्थान, ( २ ) आनेगोंदी संस्थान, (३) कोच्ची संस्थान, आणि ( ४ ) म्हैसूर संस्थान. मान्यतेची पत्रे देणारे प्रमुख पंडीत. नांव. (१) पांडुरंगाचार्य भागवत ( २ ) कट्टि गोविंदाचार्य ( ३ ) नरसिंहाचार्य ( ४ ) रघुपत्याचार्य ठिकाण. अंकलूज. ... ... ... कुरुंदवाड. ... आनेगोंदी. ... अरणी संस्थान. (५) पांडुरंगाचार्य ... ... ... ( ६ ) आणाशास्त्री राजपुरोहीत 0 ... चांद्रायणपट्टण. म्हैसूर. (७) व्यंकट रमणाचार्य ... ... ( ८ ) बाबाचार्य ... ... म्हैसूर. तंजावर. ( ९ ) श्रीनिवासाचार्य (१०) बल्लाळ नारायणाचार्य ( ११ ) तर्मणशास्त्री ... ... ... म्हैसूर. तोळव देश. ( १२ ) भीमाचार्य (१३) दासाचार्य (१४) रामाचार्य ... ... ... ... : ... : ... चरकल संस्थान. आनेगोंदी. ... ... ... म्हैसूर. कोच्ची.<noinclude></noinclude> lmqnmv5l09ivgdy7cdzgb7byzvsp8es 104 112762 238434 2026-10-31T05:21:49Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "(१५) माधवाचार्य ( १७६ ) ... ( १६ ) माधवमताच्या तीर्थाच्या मठाचे श्रीमदाचार्यांचे शिष्यस्वामी ( १७ ) शृंगेरी शंकराचार्य } ... ... कोच्ची. बेंकीपूर ( म्हैसूर संस्थान. ) शेडबाळ मुक्कामाहून. (१८ ) उ..." 238434 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>(१५) माधवाचार्य ( १७६ ) ... ( १६ ) माधवमताच्या तीर्थाच्या मठाचे श्रीमदाचार्यांचे शिष्यस्वामी ( १७ ) शृंगेरी शंकराचार्य } ... ... कोच्ची. बेंकीपूर ( म्हैसूर संस्थान. ) शेडबाळ मुक्कामाहून. (१८ ) उडपी संस्थानांतील आठ मठांचे स्वादीकर स्वामी. कोच्ची राज्य. ( १९ ) लक्ष्मीकांत स्वामी ... विद्यानगर. याशिवाय क्षत्रिय मराठ्यांच्या वेदोक्त कर्माच्या प्राचीन परिपाठाबद्दल विजयानगर, तंजावर, म्हैसूर, आनेगोंदी व कोच्ची येथील शास्त्र्यांच्या रिवाजपट्ट्याहि आल्या. याप्रमाणे सातारचे ग्रंथ सर्वत्र मान्य झाले, तरीसुद्धां ब्राह्मणांकडून वारंवार अडथळे उत्पन्न होत. तेव्हां सन १८३५ सालीं क्षत्रिय मराठे मंडळींच्या सभा होऊन सर्वानुमतें ठरलें कीं दक्षिणीब्राह्मण वेदोक्तकर्मास अडथळे आणतात त्याअर्थी त्यांची गरज न ठेवतां उत्तरहिंदुस्थानांतून ब्राह्मण आणून कर्मे चालवावीं. त्याचप्रमाणें दक्षिणी व हिंदुस्थानी क्षत्रि- यांचा शरीरसंबंधहि सुरू करावा. ह्याप्रमाणें वागण्यास पुष्कळ क्षत्रिय मराठे कबूल झाले व त्यांजकडून त्याप्रमाणें कबुलायतीही लिहून घेतल्या. परंतु या ठरावाची अम्मलबजावणी झालेली दिसत नाहीं. क्षत्रिय मरा- ठ्यांचें क्षत्रियत्व याप्रमाणें पुनः प्रस्थापित करूनच प्रतापसिंह महाराज स्वस्थ बसले नाहींत. त्यांनी स्वतः आपल्या धार्मिक हक्कांप्रमाणे वाग- ण्यास सुरवात केली. सन १८३६ साली त्यांनीं पंडितराव व राजोपाध्ये यांचा तंटा लागला असतां, मागील वहिवाटीची चौकशी करून उभय. तांच्या कामाचे पंचामार्फत जाबते पाडून दिले. स्वतः महाराज व त्यांचे बंधु शहाजी राजे हे उभयतां स्नानसंध्यादि कर्मे नित्य करीत असत. राजघराण्यांतील गृह्यकृत्याची याप्रमाणें व्यवस्था लागल्यानंतर श्री छत्रपती शिवाजीमहाराजांप्रमाणें राज्याभिषेक यथाविधी करून घेण्याचा विचार प्रतापसिंह महाराजांनी केला. अभिषेक प्रयोगाची नवी पोथी तयार करवून हा समारंभ यथाशास्त्र व यथाविधी साजरा करण्यांत आला.<noinclude></noinclude> mye28be4zrefuup6swq0sy04jksgq6n 104 112763 238435 2026-10-31T05:23:55Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १७७ ) राज्याभिषेकानंतर महाराजांनी रा. आबा पारसनीस यांस सन १८३८ त त्यांच्या अप्रतीम कामगिरीबद्दल प्रशंसापर आज्ञापत्र दिलें. , . यावेळी प्रतापसिंह महाराजांच्या मेहनतीनें क्षत्र..." 238435 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १७७ ) राज्याभिषेकानंतर महाराजांनी रा. आबा पारसनीस यांस सन १८३८ त त्यांच्या अप्रतीम कामगिरीबद्दल प्रशंसापर आज्ञापत्र दिलें. , . यावेळी प्रतापसिंह महाराजांच्या मेहनतीनें क्षत्रिय मराठ्यांचें क्षत्रियत्व प्रस्थापित झालें हें खरें पण त्या योगानें सारा ब्राह्मण समाज महाराजांच्या विरुद्ध झाला. क्षत्रिय मराठ्यांना सर्वस्वीं चिरडून टाकण्याचा ब्राह्मणांचा इतका हातातोंडाशी आलेला यत्न फुकट गेला. मग कां नाहीं त्यांचा तड- फडाट उडणार ? छत्रपतीला बुडवितां बुडवितां पेशव्यांनाच राम म्हणावें लागले आणि कोल्हापूरकर भोसल्यांचा नायनाट करतांकरतांच परशुराम- भाऊ पटवर्धनास परलोकचा रस्ता सुधारावा लागला, तरीहि निराश न होतां शेवटचें परशुरामास्त्र सोडण्याचा चिंतामणराव पटवर्धन व बाळा- जीपंत नातू यांनी उपक्रम केला आणि तो मात्र परशुरामाच्या कृपेनें सण- सणीत फळास आला. चिंतामणराव पटवर्धन व बाळाजीपंत नातु यांनीं अनेक उलटसुलट कारस्थानें उभी करून करून महाराजांवर कंपनी सरकाराविरुद्ध फितूर केल्याचा आरोप आणला; त्या भानगडींत प्रतापसिंह महाराज पदच्युत होऊन पुढे लवकरच सातारची गादीहि खालसा झाली. यावेळी बाळाजीपंतानें आणि चिंतामणरावानें जे जे अत्याचार केले त्यांचा इतिहास वाचला तर आंगावर शहारे येतात, आणि स्वार्थाकरितां मनुष्य किती नीचपणाचीहि कृत्ये करण्यास भीत नाहीं, याच्या प्रत्यंतरानें मन क्षुब्ध होतें. बाळाजीपंत नातु यांचें नांव मराठ्यांच्या इतिहासांत काळ्या कुट्ट बॉर्डरीमध्येच लिहिल्याशिवाय गत्यंतर नाहीं. कारण पेशवाई बुडवि- ण्याच्या कामी अप्रेसर होऊन स्वराज्य बुडविण्याचें श्रेय त्याने घेतले व तेवढ्याने या प्राण्याची तृप्ती न होऊन स्वतःच्या तीव्र द्वेषाला व ज्वलजहाल स्वार्थाला सातारच्या संस्थानाचाहि बळी घेतला! ' राष्ट्रीय ' चिप्पा- वनांनीं या महापुरुषाच्या चरित्राचें जरूर अध्ययन करावें. सातारचें राज्यच खलास झाले तेव्हां क्षत्रिय मराठ्यांच्या वेदोक्ताधिका- राचा प्रश्नहि निकालांत निघाला. परंतु कोल्हापूर येथें मात्र सर्व कर्मों वेदोक्त मंत्रांनीच चालूं होतीं. ही पद्धत कै. बाबासाहेब महाराज यांच्या कार- किर्दीपर्यंत अव्याहत चालू होती. त्यांच्या कारकिर्दीत ( सन १८३७- १२<noinclude></noinclude> cku4c3382mtqwsw8vccbyntq15sx66k 104 112764 238436 2026-10-31T05:24:18Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १७८ ) ६६) वे. शा. रघुनाथ शास्त्री पर्वते यांनी महाराजांस (बद) सल्ला दिला कीं वेदोक्त मंत्रांचा उपयोग इतर आचरणांशीं विरुद्ध असल्यानें श्रेय- स्कर नाहीं. त्यावरून वाड्यांत वेदोक्त क..." 238436 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १७८ ) ६६) वे. शा. रघुनाथ शास्त्री पर्वते यांनी महाराजांस (बद) सल्ला दिला कीं वेदोक्त मंत्रांचा उपयोग इतर आचरणांशीं विरुद्ध असल्यानें श्रेय- स्कर नाहीं. त्यावरून वाड्यांत वेदोक्त कर्मविधी बंद होऊन सर्व कर्मे पुराणोक्त मंत्रांनी चालू झालीं तीं विद्यमान श्रीमन्म- हाराज शाहू छत्रपती यांच्या कारकीर्दीपर्यंत तशींच चालत होतीं. महाराज शाहूमहाराजांच्या मनांत आपलीं सर्व कर्मे आपल्या क्षत्रिय धर्माप्रमाणें वेदप्रणित मंत्रांनी व्हावीं असें आलें, व त्याप्रमाणें त्यांनी हुकूम फर्माविले. परंतु राजोपाध्ये यांनीं त्या हुकुमाप्रमाणें वाग- ण्याचे साफ नाकारतांच महाराजांनीं एक कमिटी नेमून तिला राजवाड्यांत पूर्वी कर्मे कोणत्या पद्धतीनें होत होतीं त्याबद्दल रिपोर्ट करावयास आज्ञा केली. या कमिटीत आपासाहेब राजोपाध्ये, रा. बा. कृष्णाजी नारायण पंडितराव सर न्यायाधीश, व रा. सा. वि. ब. गोखले हे गृहस्थ होते. या कमिटीने सुमारें २० इसमांच्या जबान्या घेतल्या व इतर रीतीनें तपास करून, वे. शा. पर्वतेबुवांच्या उपद्व्यापापूर्वी सर्व कर्मे वेदोक्त पद्धतीनेंच करण्यांत येत असत, असा रिपोर्ट हुजूर सादर केला. राजोपाध्ये यांनीं आपला रिपोर्ट दिला नाहीं. या कमिटीच्या अभिप्रायाप्रमाणें वागण्याचें राजोपाध्ये यांनीं नाकारतांच त्यांस कामावरून दूर करून त्यांना राजोपाध्येपणाबद्दल दिलेली जहागीर महाराजांनी जप्त केली. यावेळी मराठे क्षत्रियांवर ब्राह्मणांनीं ग्रामण्यच उभे केलेलें होतें. महा- राजांच्या वाड्यांत वेदोक्त कर्मे केल्यास समाज बहिष्कृत करतो व न केल्यास महाराजांकडून उत्पन्नाची जप्ती होते अशा पेचांत राजोपाध्ये व त्यांचे आश्रित होते. यावर सन १९०५ मध्ये करवीर मठाधिपति श्रीशंक- राचार्य स्वामीनी पुन्हा सर्व कागदपत्रे व मठांतील आधार पाहून आज्ञापत्र काढले. त्यांतील कांहीं महत्वाचे उद्गार खाली दिले आहेत:- -- ( १ ) श्री छत्रपति शिवाजीमहाराज हे क्षत्रिय वंशांतील असल्याबद्दल वंश- वृक्षावरून पूर्णपणे सिद्ध होत आहे व त्यास वेदशास्त्रसंपन्न गागाभट्ट पंडित यांणीं क्षत्रिय कुलोचित वेदमार्गानें राज्याभिषेक केल्यासंबंधाची माहिती इतिहासप्रसिद्धच<noinclude></noinclude> gbdjwnamotu1cgz5whxf2q2z99uc1hz 104 112765 238437 2026-10-31T05:24:40Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १७९ ) आहे. शिवाय राज्याभिषेक झाले वेळचें वर्णन केल्याची यादी पाहिली त्यावरून क्षत्रिय कुलास योग्य असा वेदमार्गविहित राज्याभिषेक केल्याचे पूर्णपणे सिद्ध होत आहे. यावरून श्रीशि..." 238437 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १७९ ) आहे. शिवाय राज्याभिषेक झाले वेळचें वर्णन केल्याची यादी पाहिली त्यावरून क्षत्रिय कुलास योग्य असा वेदमार्गविहित राज्याभिषेक केल्याचे पूर्णपणे सिद्ध होत आहे. यावरून श्रीशिवछत्रपति महाराज यांचे घराणे क्षत्रिय असून, वेदोक्तक- र्मांचा त्यास पूर्ण अधिकार आहे यांत शंका नाहीं. हा अधिकार शिवाजीमहाराज यांचे वंशासही असल्याची माहिती मिळते. ( २ ) श्रीमन्महाराज छत्रपति कोल्हापूर यांचे घराणें * क्षत्रिय असोन, त्यांचे घराण्यांत वेदोक्त कर्म करण्यास कांहीं हरकत नाहीं असें इकडून ठरविण्यांत येत आहे. श्रीमत्शंकराचार्यांचा याप्रमाणे ठराव होतांच कोल्हापुरास बन्याच ब्राह्मणांची संशयनिवृत्ती होऊन त्यांनी सभा भरविली आणि ठराव पास केला कीं :- :- क्षेत्रस्थ ब्रह्मवृंदाकडून असा निर्णय करणेत येत आहे कीं, श्रीजगद्गुरु मठ करवीर व संकेश्वर यांनी या प्रकरणाचा केलेला निर्णय क्षेत्रस्थांस पूर्ण संमत असून करवीर ब्रह्मवृंदाचीही याविषयीं अशी आज्ञा आहे की : - श्रीशाहू छत्रपति महाराज सरकार करवीर हे क्षत्रिय आहेत. या राजघराण्यांतील नित्य नैमित्तिक गृह्यकृत्यें व हव्यकव्यादि धर्मकृत्यें मन्वादिस्मृतिप्रतिपादित पूर्वापार वहिवाटीस अनुसरून क्षत्रियोचित वेदोक्त पद्धतीनें होत जावींत. याविषयीं कोणीही संदेह घेणेंचा नाहीं. मि॥ मार्गशीर्ष कृ० ९ शके १८२७ विश्वावसुनाम संवत्सरे. / याच सुमारास श्री काशी क्षेत्राचे प्रसिद्ध पंडित श्री कृष्णानंदसरस्वती स्वामी कोल्हापुरास आले. त्यांनींहि करवीरकर शंकराचार्योचा ठराव बरोबर आहे अशा मान्यतेचें पत्र लिहून दिलें. याप्रमाणे हकिकत होऊन कोल्हापुरच्या मराठे क्षत्रियांवरील ग्रामण्य निकालांत आलें. सत्यप्रतिपादनाच्या बाबतींत सगळेच चित्पावन कांहीं मत्सरग्रस्त नस- तात. आजलाहि चित्पावन समाजांत शुद्ध सत्याचा अभिमान धरून आपल्या मत्सरग्रस्त जातभाईंचे कान उपटणारे 'लोकहितवादि ' मुळींच * 'तंजावरच्या कोर्टानें कोल्हापुरच्या महाराजांना शुद्र झटक्याबद्दल श्रीयुत महादेव राजाराम बोडस यांना जो ब्रह्मानंद झाला त्याच्याशी करवीरकर मठाधिपतीचे हे उद्गार ताडल्यास शहाणपणाचा वांटा रा. बोडसांना द्यावा कीं तंजावरच्या जज्जाला द्यावा हें एक मोठें कोर्डेच पडते.<noinclude></noinclude> 3kqhpnoufqexe1uugs6c7d1jzbavmsn 104 112766 238438 2026-10-31T05:25:11Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १८० ) नाहींत असें नाहीं. सुप्रसिद्ध निस्पृह आणि भारदस्त विविधज्ञानविस्तार मासिकांत ( एप्रील १९१९) ग्वालेरचे स्पष्टवक्ते रा. रा. माधवरावजी लेलेसाहेब यांनी 'नंदान्तं क्षत्रियकुल..." 238438 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १८० ) नाहींत असें नाहीं. सुप्रसिद्ध निस्पृह आणि भारदस्त विविधज्ञानविस्तार मासिकांत ( एप्रील १९१९) ग्वालेरचे स्पष्टवक्ते रा. रा. माधवरावजी लेलेसाहेब यांनी 'नंदान्तं क्षत्रियकुलं ' बद्दल विवेचन करतांना जे उद्गार काढले आहेत, ते येथेंच समाविष्ट करण्यासारखे आहेत. “शिवाजी महारा- जांची शास्त्रोक्त विधीनें मुंज वगैरे करवून त्यांना ' क्षत्रियकुलावतंस ' असे म्हणून, त्यांचे क्षत्रियत्व सिद्ध करून घेऊन, नंतर त्यांचा यथाशास्त्र राज्याभिषेक कर- विला गेला. त्यावेळी किंवा त्यानंतरही या गोष्टीबद्दल आक्षेप घेऊन गागा- भट्टाला किंवा तत्पक्षीय दाक्षिणात्य ब्राह्मणांना बहिष्कृत करण्याचा उपक्रमही कोणीं केल्याचे दिसत नाही. अशा स्थितींत कायस्थ प्रभूंच्याच क्षत्रियत्वासंबंधानें हा आक्षेप पुढे आणणे, आणि त्याला चित्पावनासारख्या संशयित व वादग्रस्त उत्पत्ति असलेल्या, आणि त्यामुळेच यांची राजकीय उन्नति होईपर्यंत इतर ब्राह्मणवर्गानी कमी दर्जाच्या मानलेल्या - पोटब्राह्मण जातीनें महत्व देणे, बरेंच चमत्कारिक दिसतें. कोणच्याही पीठांचे शंकराचार्य चित्पावन जातीचे कधींही झालेले नाहीत, पेशव्यांच्या वेळींसुद्धां त्यांच्याशीं रोटीबेटीव्यवहार करण्यांत देशस्थ ब्राह्मणमंडळी अनमान करीत असे. शिवाय प्रत्यक्ष बाजीराव पेशव्यांना नाशिकांतील परंपरागत ब्राह्मणघाटावर गोदास्नानास जाण्याला आक्षेप घेण्यांत आला होता. या गोष्टींचें योग्य निराकरण होईपर्यंत निदान चित्पावन ब्राह्मणांनीं तरी या बाबतींत पुढाकार घेऊन दुसऱ्यांना नांवें ठेवणें योग्य नाहीं." क्षत्रिय मराठ्यांवरील ठळक ठळक ग्रामण्यांचा इतिहास येथपर्यंत दिला. याशिवाय ठिकठिकाणीं जेथें जेथें त्यांची वस्ती आहे तेथें तेथें त्यांना धार्मिक बाबतीत अडथळे आणून त्रास देण्याचें राष्ट्रीय कर्म ब्राह्मण म्हणविणारे हलहि प्रामाणिकपणानें बजावीत असतातच. याचे अगदी तानें उदा- हरण म्हटले म्हणजे क्षत्रिय मराठ्यांच्या उमरावती येथील श्रावणीचें होय. उमरावती येथे गुदस्त सालीं ( सन १९१८ ) तेथील 'सुबोधमाला नामक मासिक पुस्तकाच्या कचेरींत क्षत्रिय मराठ्यांनीं श्रावणीचा विधि सुरू केला. ही बातमी स्वतः स ब्राह्मण समजणाऱ्या कित्येक प्राण्यांस समजतांच ते जूट करून श्रावणीच्या ठिकाणाला वेढा घालण्याकरितां ,<noinclude></noinclude> n86z9p1js17ko6ag63f1mcngbj43v22 104 112767 238439 2026-10-31T05:25:37Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १८१०) धांवून आले आणि हत्यारांच्या कायद्यामुळे त्यांना तलवार बंदुकीची चढाई करतां येणें शक्य नसल्यामुळे, मनोभावें श्रावणी करण्यांत तल्लीन झालेल्या श्रीशिवाजी महाराजांच्या जा..." 238439 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १८१०) धांवून आले आणि हत्यारांच्या कायद्यामुळे त्यांना तलवार बंदुकीची चढाई करतां येणें शक्य नसल्यामुळे, मनोभावें श्रावणी करण्यांत तल्लीन झालेल्या श्रीशिवाजी महाराजांच्या जातभाईवर या महात्राह्मणांनी धोंड्यांचा वर्षाव करण्याची सुरुवात केली. कित्येक समंजस मराठयांनी या महा- ब्राह्मणांच्या भडकलेल्या मेंदूला चार समजुतीच्या मात्रेचे वळसे देऊन ताळ्यावर आणण्याचा प्रयत्न केला; परंतु पेशवाई नोकरशाहीच्या या अभिमानी प्रवर्तकांचा क्रोध कांहीं केल्या आंवरेना! अखेरीस मराठ्यांनी आपल्या अस्तन्या वर सारतांच ही ब्राह्मणसेना पळून गेली आणि क्षत्रिय मराठ्यांच्या वेदोक्त श्रावणीचा समारंभ यथासांग पार पडला. सुबोध मालेचे संपादक रा. के. बी. देशमुख यांनी " आमची श्रावणी हिन्दुधर्म- शास्त्राच्या विरुद्ध आहे असें धर्मग्रंथांच्या आधारे निर्विवाद कोणीहि ठर- वून द्यावें; आम्ही त्यांच्या सशास्त्र निर्णयाचा साभार स्वीकार करूं. " असे आव्हाहन केलें. परंतु नेहमींच उलट्या पावलांनीं चालण्याची खोड आगींमासीं खिळलेले ब्राह्मण सरळ प्रश्नांना सरळ उत्तर थोडेच देणार ! वेशासंपन्न पुरुषोत्तम, शौचे, पोंक्षे वगैरे शिखंडी लेखकांनीं ' कर्तव्य ' नांवाच्या एका स्थानिक पत्रांतून क्षत्रिय मराठ्यांना शिव्यांची आणि अपशब्दांची लाखोली वाहण्यास सुरुवात केली. त्या लाखोलींत शूद्र, श्वान, डोमकावळे, अशुद्ध बीजाचे वगैरे शेलकी ब्राह्मणी बिल्वपत्रें चमकत होतीं. पुढें हैं प्रकरण कोर्टापर्यंत गेलें होतें. परंतु प्रतिपक्षानें माफी मागितश्यावरून तें निकालांत निघालें. सुबोधमाला मासिक नसतें तर हा खोडसाळपणा ठिकच्या ठिकाणींच जिरला असता आणि या स्थानिक जुलमाचा इतिहास बहुजनसमाजाच्या नजरेस न पडतां स्थानिक स्मशानांतच त्यास मूठमाती मिळाली असती. यावरून नियतकालिक वृत्तपत्रांची अवश्यकता किती असते हें वाचकांस नीट पटेल असे छोटे- खानी दंगेधोपे ठिकठिकाणी किती तरी होत असतील !!! असो. क्षत्रिय मराठ्यांच्या ग्रामण्यांत एक विशेष गोष्ट वाचकांच्या नजरेस आणण्याची आम्ही अत्यंत नम्रतेने परवानगी घेतो. आद्य छत्रपति श्रीशिवाजी महाराज यांच्या अमदानीत क्षत्रिय मराठ्यांच्या धार्मिक भोर<noinclude></noinclude> 8mgyjvcwpn3sqq5my1r9vwg5rp0cdhp 104 112768 238440 2026-10-31T05:26:09Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १८२ ) हक्कांचें पुनरुज्जीवन करण्याच्या काम बाळाजी आवजी चिटणीस या चां. का. प्रभूचे भगिरथ यत्न खर्ची पडले आणि प्रतापसिंह महाराजांच्या वेळीं तोच प्रश्न पुनश्च हडसून खडसून कायमचा क..." 238440 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १८२ ) हक्कांचें पुनरुज्जीवन करण्याच्या काम बाळाजी आवजी चिटणीस या चां. का. प्रभूचे भगिरथ यत्न खर्ची पडले आणि प्रतापसिंह महाराजांच्या वेळीं तोच प्रश्न पुनश्च हडसून खडसून कायमचा करण्यांत आबा पारसनीस या शास्त्रपट्ट चां. का. प्रभूची विद्वत्ता छत्रपतीच्या चरणसेवेंत खर्ची पडली. अलीकडच्या कोल्हापूर प्रकरणांतहि चां. का. प्रभू मंडळीनींच छत्रपतींची सेवा एकनिष्ठपणानें बजावलेली आहे. राजकीय बाबतीतसुद्धां ही गोष्ट अशीच दिसून येते. श्रीशिवाजी महाराजांनी ज्या दादजी नरसप्रभू देशपांड्याजवळ स्वराज्यस्थापनेची आणभाक केली, त्याच्याच खास पांचव्या वंशजानें - रंगो बापूजी प्रभूनें— शेवटच्या प्रतापसिंह छत्रपतीच्या स्वरा- ज्याकरितां खुद्द विलायतेंत जाऊन पार्लमेंटाशीं छातिठोक झगडा द्यावा, हा आश्चर्योत्पादक योगायोग फार विचार करण्यासारखा आहे. अशा रीतीनें क्षत्रिय मराठे आणि चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभू यांची ही जोडी गेल्या अडीचशे वर्षे हातांत हात घालून वागत आली आहे. हें ऐक्य असेंच चिरकाल टिको आणि उभयतांच्या निर्विकार व निःसीम ' बिराद- रकी'चें पर्यवसान या भरतखंडाच्या विपुल सौभाग्यप्राप्तींत होवो, अशी सद्गतित अंतःकरणानें त्या जगच्चालक परमेश्वराची अनन्यभावानें प्रार्थना करून हें प्रकरण पुरें करतों. श्री शिवाजी महाराजकी जय ! 1<noinclude></noinclude> 3euw24dj5q5j87utnd31uaangv3r7pr 104 112769 238441 2026-10-31T05:26:53Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "ग्रामण्यांचा साद्यंत इतिहास. [ पंचाल ( दैवज्ञ ) ब्राह्मण. ] दैवज्ञ ब्राह्मण ही जात सांप्रत लोकव्यवहारांत 'सोनार या सर्वसामान्य संज्ञेनें ओळखिली जाते. या वर्गातील बहुतेक लोक सोनें च..." 238441 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>ग्रामण्यांचा साद्यंत इतिहास. [ पंचाल ( दैवज्ञ ) ब्राह्मण. ] दैवज्ञ ब्राह्मण ही जात सांप्रत लोकव्यवहारांत 'सोनार या सर्वसामान्य संज्ञेनें ओळखिली जाते. या वर्गातील बहुतेक लोक सोनें चांदी व जडजवाहीर यांचा धंदा करीत असते, परंतु वास्तवीक यांचा मुख्य ब्राह्मणवर्गातच होतो. काराचे काम करणारे सर्वच समावेश पंचाल ब्राह्मण या सोनार म्हणतात, तरी सुवर्ण- धंद्यामुळे जरी यांना सोनार कांहीं दैवज्ञ ब्राह्मण नसतात. , मात्र पंचाल ब्राह्मण म्हणून यांच्यांतील जो मुख्य ब्राह्मणवर्ग घांटावर आहे, त्याचे अंतर्बाह्य वर्तन शुद्ध ब्राह्मणांप्रमाणेच असतें. त्यांतीलहि बरेच लोक अझून आपला प्राचीन पूर्वपरंपरेचा सुवर्णकाराचा धंदा करीत असून, ब्राह्मणकर्मामर्थ्येसुद्धां ते फार निष्णात असल्याचे आढळते. कोंकण व मुंबई लत्याकडील देवज्ञांची हो ब्राह्मणकर्माची परंपरा सांप्रत अवनत होत चालली आहे आणि याला कारण सांप्रतची परिस्थितीच होय. तथापि त्यांचीं नित्यनैमित्तिक धर्मकृत्ये त्यांचेच देवज्ञ * ब्राह्मण चालवीत असतात. शैवागम ग्रंथावरून पंचाळांची उत्पति प्रत्यक्ष विश्वकर्म्यापासून झाल्याचें सिद्ध होत आहे. मनु, मय, त्वष्टा, दैवज्ञ, आणि शिल्पी हे विश्वकर्म्याचे पांच पुत्र होत. याच पांच पुत्रांच्या संततीस पंचाल म्हणतात. या पंचाळांत विश्वकर्मी संततीय लोहार, सुतार, व कासार यांचाहि समावेश होतो. या विश्वकर्मा-कुलांत उत्पन्न झालेले ब्राह्मण शुद्ध असल्याबद्दल दैवज्ञ ब्राह्मण फार अभिमान बाळगितात. ** 'केवळ पोपटपंची मूळ मिक्षुकांच्या अज्ञानाबद्दल सर्वत्र तक्रार सुरू झालेली आहे. धर्म- कृत्यें यथासांग व्हावींत व तीं चांगल्या सुशिक्षित धर्मपारंगतांनांच करावी, अशा कल्पनेचा प्रादुर्भाव होत आहे. आज देवज्ञांतहि धर्माभिमानी सुशिक्षित व पदवीधर विद्वान बरेच निपजत आहेत. त्यांनीं ही ब्राह्मणवृत्तीची प्राचीन परंपरा पुनरुज्जीवित करण्याचे मनति आणल्यास दैवज्ञांतहि पुनश्च मोठमोठे पंडित निर्माण होतील व जातीच्या लौकिकाची उज्वल परंपरा चिरंजीव होईल, अशी आशा आहे.<noinclude></noinclude> bhpx9iedruukkkosgfz38qkaxdgirur 104 112770 238442 2026-10-31T05:27:37Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १८४ ) सध्यांप्रमाणे पूर्वकाली ब्राह्मण्य हॅ जातिविशिष्ट नव्हते, गुणकर्माविर अवलंबून होर्ते; म्हणून पुष्कळ हीनोत्पत्तीय व्यक्ती व समाज ब्राह्मणपणाला पोहचले. मूळचे जे ब्राह्म..." 238442 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १८४ ) सध्यांप्रमाणे पूर्वकाली ब्राह्मण्य हॅ जातिविशिष्ट नव्हते, गुणकर्माविर अवलंबून होर्ते; म्हणून पुष्कळ हीनोत्पत्तीय व्यक्ती व समाज ब्राह्मणपणाला पोहचले. मूळचे जे ब्राह्मण किंवा ज्यांनी प्रथमतः ब्राह्मण्य मिळविलें त्यांच्यामागून इतरही लोक जेव्हां ब्राह्मण होऊं लागले तेव्हां अर्थातच त्या उभयपक्षांत स्पर्धा उत्पन्न झाली. या स्पर्धेची हकिकत विश्वकर्मपुराण अध्याय ३ मध्ये दिलेली आहे. ही जी स्पर्धा पौराणिक काळीं उत्पन्न झाली ती अद्यापपर्यंत चालूंच आहे. या स्पर्धेचा जो इतिहास तोच ग्रामण्यांचा इतिहास असे म्हणावयास हरकत नाहीं. बौद्धधर्माचा उदय प्रसार व उत्कर्ष होऊन सनातन हिंदुधर्माचा बहुतेक लोप झाला असतां, पंचाल ब्राह्मणांनी गंगेत उभे राहून श्रीशंकराची आरा- धना केली. तेव्हां धर्माच्या रक्षणार्थ शंकराचा अवतार श्रीशंकराचार्य उत्पन्न, होऊन त्यांनी बौद्ध धर्माचा पाडाव करून सनातन धर्म पुन्हा प्रस्थापित केला. यावेळी पांचाळांचे बरेच वर्चस्व झाल्याचे दिसतें. श्रीमदाचार्यांनीं विश्वकर्मा जगद्गुरु आहे असें जाणून त्याच्या स्तुतीचे एक स्तोत्रही केलेले आहे. परंतु पंचालांना यापुढे राजाश्रय मिळाला नाहीं व दिवसेंदिवस त्यांची अधोगतीच होत गेली. यानंतर यवनी अंमल होऊन एकंदर हिंदुधर्माची फार दुर्दशा उडाली. त्यांत इतरांप्रमाणेच दैवज्ञहि निराश्रित व विपन्नावस्थेत काळ कंटू लागले. पेशव्यांचा अंमल महाराष्ट्रावर बसेपर्यंत पंचाल दैवज्ञांच्या ब्राह्मणवृत्तिबद्दल किंवा वेदोक्ताबद्दल कोणी आक्षेप घेतल्याचे आढळत नाहीं. आधछत्रपति शिवाजी महाराजापासून तों शाहू महाराजांच्या अंतापर्यंत ते आपल्या ज्ञात- तीलच वृत्ति चालवून आपापले व्यवसाय करीत सुखासमाधानाने काळ- क्रमणा करीत होते. शाहूच्या मृत्यूनंतर चित्पावन नोकरशाहीला उच्चीचे ग्रह आले आणि त्यांनी ग्रामण्याच्या बोल्शेविझमच्या घरटांत या जाती- लाहि भरडून काढण्यास कमी केलें नाहीं. वास्तवीक दैवज्ञ ब्राह्मण राज- कीय क्षेत्रांत कधींच पडले नाहींत किंवा चित्पावन नोकरशाहीच्या राज- कीय खटाऱ्याच्या कानखिळा काढण्याचाहि त्यांनी कधिं उपद्याप केला नाहीं. ते आपला सुवर्णकाराचा आणि याज्ञिकी व्यवसाय करीत स्वस्थ बसले होते. परंतु ब्राह्मणपणाचा वज्रलेप बाप्तिस्मा पटकविण्यासाठीं धाधावलेल्या तत्कालीन चित्पावनांना या दैवज्ञांचे ब्राह्मण्यहि फुकाचे पहावलें नाहीं. सर्व जगांत ब्राह्मण<noinclude></noinclude> hfu2334qzm6w30inr19o25g4a3nb4me 104 112771 238443 2026-10-31T05:28:17Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १८५ ) • काय ते आम्ही, बाकीचे सारे शूद्र, हैं ठरविण्यासाठीं चित्पावन नोकरशाहीनें ग्रामण्यांच्या बुरख्याखालीं जे जे अत्याचार केले, त्यांतील दैवज्ञांवर केलेले फारच राक्षसी व भयंक..." 238443 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १८५ ) • काय ते आम्ही, बाकीचे सारे शूद्र, हैं ठरविण्यासाठीं चित्पावन नोकरशाहीनें ग्रामण्यांच्या बुरख्याखालीं जे जे अत्याचार केले, त्यांतील दैवज्ञांवर केलेले फारच राक्षसी व भयंकर होते. चां. का. प्रभू आणि क्षत्रिय मराठे हे दोन समाज जात्याच तरवारबहाद्दर आणि राजकारणी असल्यामुळे त्यांतल्या लोकांना पकडणे, हाणमार करणें, उपाशीतापाशी फरासखान्यांत कोंडून ठेवणें, घरांची जप्ती करणे, बायकामुलांची अब्रू घेर्णे वैगेरे प्रकार करण्याची खुद्द नोकरशा- हीचे दंडधारक पेशवे यांची छाती नव्हती, मग त्यांच्या नांवाखालीं वाटेल तो सांवळागोंधळ घालणाऱ्या भुत्यांची ती कथा काय ? पण बिचारे दैवज्ञ पडले गरीब आणि एकमार्गी ! आणि गरीबाचे काळ सगळेच असतात !! दैवज्ञोवर चित्पावनांनी पेशवे नोकरशाहींत कायकाय अत्याचार केले त्यांचा इतिहास कोण- त्याहि समंजस मनुष्याचे हृदय विदारण करण्याइतकाच तीव्र आहे. म्हणून तो होईल तितक्या सौम्य भाषेत येथे ग्रथित करण्याचा यत्न केला आहे. ग्रामण्य पहिलें. 66 हैं ग्रामण्य दुसरे पेशवे बाजीराव बल्लाळ पेशवे यांच्या कारकीर्दीत झालेले आहे. याची समग्र तपशीलवार हकिकत उपलब्ध नाहीं व या ग्रामण्याचा सुगावाहि सन १८२५ सालच्या दैवज्ञांवरील एका खटल्यांत आलेल्या पुराव्यांच्या कागदांवरून लागला. त्यांत वेव्हारे जोशी यानों चंद्र २७ रविलाखर सन इहिदे सल्लासिन मयातैन व अल्लफ सन ११४० फसलीची बाजीराव बल्लाळची एक सनद दाखल केली होती. तत अतः पर सोनारांनी आपल्या सोनार- भटाकडून उपाध्यायिक कर्मे करूं नयेत, वेव्हारे जोशी यांचे हातून काम घेत जावें. वेदोक्त ब्रह्मकर्म सोडून देऊन पुराणोक्त कर्मे चालवीत जावीं. भाताचे पिंड करण्याची वहिवाट बंद करून कणकीचे पिंड करीत जावे " वगैरे मजकूर होता. या कतव्यावर सोनार पंचालांच्या सह्या घेण्याची खूप खटपट झाली, परंतु त्यांनी सह्या केल्या नाहीत; आणि याचा परिणाम त्यांना पेशवाई अमदानीत उत्तरोत्तर फार छळ सोसावा लागला. या ग्रामण्यांत दैवज्ञ पंचालांवर फार अमानुष अत्याचार करण्यांत आले होते असे म्हणतात. 1<noinclude></noinclude> qu8cz6kw05ronpje73srhj811l1jet0 104 112772 238444 2026-10-31T05:29:07Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १८६ ) ग्रामण्य दुसरें , शके १७१७ भाद्रपद वद्य नवमीच्या दिवशीं पुण्यातील प्रमुखप्रमुख दैवज्ञांच्या घरांवर एकदम पेशव्यांच्या गारद्यांची धाड आली. त्यांनीं ठिकठिकाणीं घरांना वेढ..." 238444 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १८६ ) ग्रामण्य दुसरें , शके १७१७ भाद्रपद वद्य नवमीच्या दिवशीं पुण्यातील प्रमुखप्रमुख दैवज्ञांच्या घरांवर एकदम पेशव्यांच्या गारद्यांची धाड आली. त्यांनीं ठिकठिकाणीं घरांना वेढे दिले व सरकारी कारकुनांनीं दैवज्ञांना खडाखड बेड्या ठोकून गारद्यांच्या पहाऱ्यांत दिवसाढवळ्या भर बाजारांतून अय्या शाख्याकडे रवाना केले. घरांची झडती घेऊन पोथ्या, देव्हाऱ्यांतील देव व इतर धार्मिक विधीच्या चीज वस्तु जप्त करून नेल्या. अय्याशाख्यानें मध्य रात्रीच्या सुमारास कैद्यांची भेट घेतली व जातीतील धर्मकर्मे कशी चालवितात याबद्दल त्यांच्या लेखी जबान्या घेतल्या. आपण स्नान, संध्या, तर्पण, वैश्वदेव, गर्भादानादि सर्व संस्कार वेदोक्त मंत्रांनी करतो असे त्यांनीं जबाब दिले. नंतर त्यांस गारद्यांच्या ताब्यांत देऊन कोठड्यांत कोंडून ठेवलें. दुसऱ्या दिवशीं आणखी कांहीं दैवज्ञांस पकडून आणले. प्रथम त्यांस खरपूस हाणमार करून गारद्यांच्या पहाऱ्यांत नाना फडणीसाचे दिवाण राघोपंत यांच्या वाड्यांत रवाना केले. अय्याशाख्याच्या कारकुनाने आरोपींच्या आरोपाची कानसुनावणी केल्यावर राघोपंतानेंहि आरोपीस चौदाव्या रत्नाचा प्रताप दाखवून आपल्या हाताला भाग्यवान् केलें. धर्मकर्मादि प्रघाताची लेखी जबानी घेतल्यावर त्या हतभागी आणि हतबल दैवज्ञांची रवानगी मुसक्या बांधून निर- निराळ्या चौक्यांवर करण्यांत आली. बिचाऱ्यांना दोन दोन दिवस अन्नोदक सुद्धां मिळालें नाहीं. या भयंकर शिक्षेचें कारण काय तर दैवश आपणांस " ब्राह्मण " म्हणवीत आणि वेदोक्त पद्धतीनें स्वज्ञातियांच्या वृत्ति चालवीत ! पांचव्या दिवशी पुन्हा राघोपंताकडचें आमंत्रण आलें. तेथें आरोपींच्या धर्मकर्माविषयीं पुन्हा लेखी जबान्या घेण्यांत आल्या. नंतर सर्वाच्या जेवणा- खाणाची व्यवस्था लावण्याबद्दल सरकारी हुकूम झाला. रविवार पेठेत जपतीचे घर होतें तेथें चौकीवरून एकेका आरोपीस आणीत, त्याने स्वयंपाक करून जेवल्यावर, दुसन्याला आणावयाचें. आरोपींपैकीं कोणाचीहि परस्पर नजरभेट होऊं नये, हा यांतील मुख्य कटाक्ष होता. पुढे कांहीं दिवसांनीं नाना फडणीसाकडे अय्या शाख्यांची खारी गेली अस- तांना, त्यांनी दैवज्ञ प्रकरणाचा मजकूर नानांच्या कानावर घातला. सर्व बंदि - वान दैवज्ञांस मुसक्या बांधून नानांच्या पुढे उभे करण्याचा हुकूम सुटला.<noinclude></noinclude> 4zndgexruoejnn4h8no6kxq0k006rgw 104 112773 238445 2026-10-31T05:29:42Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १८७ ) नानांनी सर्व आरोपीपासून त्यांच्या धार्मिक हक्कांबद्दलच्या जबान्या पुन्हा एकदां लिहून घेतल्या, व त्यासंबंधीं तुमचे काय शास्त्राधार आहेत ते दाखवा म्हणून आज्ञा केली. आम्हा..." 238445 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १८७ ) नानांनी सर्व आरोपीपासून त्यांच्या धार्मिक हक्कांबद्दलच्या जबान्या पुन्हा एकदां लिहून घेतल्या, व त्यासंबंधीं तुमचे काय शास्त्राधार आहेत ते दाखवा म्हणून आज्ञा केली. आम्हाला जामिनावर मोकळे केल्यास सर्व शास्त्रार्थ दाखवूं, अर्से दैवज्ञ ब्राह्मणांनीं विनविलें. परंतु ही त्यांची विनवणी नोकरशाहीनें अमान्य करून, त्यांना पुनश्च तुरुंगांत रवाना केलें. ही झोटिंगपाच्छाई पाहून दैवज्ञ समाज फार घाबरून गेला. शहरांत जिकडे तिकडे गडबड सुरू झाली. कित्येक पळून गेले, कित्येक लपून बसले आणि कित्येकांच्या घरांवर तर चौक्याच बसल्या. नंतर एका प्रतिष्ठित मातबर गृहस्थाच्या मध्यस्तीनें अय्याशास्यानें आश्विन व० १३ स कांहीं आरोपास जामिनावर सोडण्याची मेहेरबानी केली. तथापि इतके होईपर्यंत बिचाऱ्यांची रोजची हाणमार कांहीं चुकली नव्हती. बंधमुक्त होतांच प्रत्येक आरोपीच्या घरावर दुसरे दिवशीं पोलीसच्या चौक्या बसल्या. मोरभट महामुनी, धर्माचार्य- बुवा, बाळंभट, नाना पंडीत, सदाशिव पंडीत, जानोजी नसरापुरकर, बाळा क्षीर- सागर, बाळा जीतकर वगैरे प्रमुख प्रमुख दैवज्ञ मंडळी अझून कैदेतच होती. त्यांना मोरोबादादा फडणीसांच्या वाड्यांत रोज रात्रीं हाणमार करण्यांत येत असे. या बिचाऱ्यांना कोणाचाच वशिला नव्हता, त्यामुळे श्रीमंतापर्यंत त्यांची दाद कशी लागणार ? आमची श्रीमंताकडे दाद लागावी, आमच्या धर्मकर्माची वाजवी चौकशी व्हावी, आम्ही शास्त्रार्थ दाखविण्यास तयार आहोत; पण अय्या-- शास्त्री याजकडून रोज रोज होणारी प्राणांतिक मारहाण आम्हाला आतां सहन होत नाहीं, वगैरे मजकुराची त्यांनी नाना फडणीसाकडे फिर्याद करविली. ही गोष्ट अय्याशास्त्री यांस समजतांच त्यांच्या तळपायाची आग मस्तकास गेली. मला न विचारतां परस्पर नानाकडे फिर्याद केली, या गोष्टीनें खवळून जाऊन अय्याशाख्याने सदहू दैवज्ञांस इतक्या अमानुष व अनिर्वाच्य तऱ्हेनें मारहाण केली कीं त्यापैकीं धर्माचार्यबुवा मार खातांखातांच मरण पावला आणि बाळंभट अत्यवस्थ आजारी पडला. नानाकडे फिर्याद जातांच त्यांनीं देवज्ञांच्या जबान्या घेऊन त्यांस जामिनावर मोकळे केले. मात्र ही अट घातली कीं. फिर्यादीचा निकाल लागेपर्यंत सर्वांनीं रोज सकाळीं अय्याशाख्यास मुजरा ( नमस्कार नव्हे ! ) करण्यास आले पाहिजे. , दैवज्ञांनीं ठिकठिकाणांहून शास्त्राचे ग्रंथ मागविले. मार्गशीर्ष वद्य नवमीस श्रीमंतांच्या वाड्यांत सभा झाली. त्यावेळीं गारदी पाठवून एकूणएक दैवज्ञास<noinclude></noinclude> bdn3p3qodv5qgqv37l5nftf9o1und9g 104 112774 238446 2026-10-31T05:30:06Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १८८ ) बोलावून आणून दरवाज्याकडे बसविले. सर्भेत वादाची भवति न भवति होऊन अखेर निर्णय झाला कीं सोनार पंचाल जातीस ब्रह्मकर्म करावयास अधिकार आहे. सर्व शिष्ठशिष्ठ विद्वान पंडीतांनी एक..." 238446 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १८८ ) बोलावून आणून दरवाज्याकडे बसविले. सर्भेत वादाची भवति न भवति होऊन अखेर निर्णय झाला कीं सोनार पंचाल जातीस ब्रह्मकर्म करावयास अधिकार आहे. सर्व शिष्ठशिष्ठ विद्वान पंडीतांनी एकमतानें हा निर्णय दिला खरा, परंतु त्यानें अय्याशाख्याचे मात्र समाधान झालें नाहीं. भलभलता वितं- डवाद करून रागारागानें तो सभा सोडून जळफळत घरी निघून गेला. पुढे दहाबारा दिवसांनीं अय्याशाख्यानें आपल्या मताचे चौघे शास्त्री बोलावून आणून आपल्या वाड्यांतच एक सभा केली आणि गारदी व कारकून पाठवून सर्व देवज्ञांस तेथें बोलावून आणले. तेथेंहि अय्याशाख्याचा पक्ष व दैवज्ञ यांत बराच वादविवाद झाला. परंतु कोही महत्वाचीं वचर्ने गाळून स्वतः तयार केलेल्या जातिविवेकग्रंथ व शूद्रकमलाकर ग्रंथाधारें अय्याशाख्यानें निर्णय दिला कीं सोनार ह्यांना कर्मधर्माचा अधिकार ते म्हणतात किंवा सध्यां आचरतात तसा नाहीं. ताबडतोब गारदी यांजकडून देवज्ञांचीं जानवीं तोडविलों व कांहींचीं काढून घेतलीं. धोतरें फाडून त्यांचे पंचे करवून नेसविले व गंधे पुसून टाकविली. ही गोष्ट पौष शुद्ध एकादशीस घडली. नंतर सर्वत्रांस गारदी यांचे ताब्यांत देऊन घरों फक्त जेवणास जाण्याची परवानगी दिली. असा क्रम चालला असतां एके दिवशीं कांहीं दैवज्ञ मंडळी हट्टाने घरीच राहिली. त्यांना पुन्हां पकडून नेऊन पिचोडे बांधून तोंडावर मारले व पुन्हां कोठडीत कोंबून ठेवले. पुढे कांहीं दिवसांनीं सर्वानी मिळून श्रीमंताकडे या कहराचा अर्ज केला. त्यावर अय्याशाख्याचा जबाब मागितला असतां शास्त्रीबोवानें प्रतिज्ञेचें उत्तर दिलें कीं, सोनारांस जर वेदाधिकार निघाला तर मी यज्ञोपविताचा त्याग करीन. पुढे एक महिन्यानें दैवज्ञांनी पैठणाहून विद्वानांचे संमतिपत्र व परांड्याहून श्रीशंकरा- चार्याचे संमतिपत्र आणिलें, मोरभट महामुनि यानें तैत्तिरीय ब्राह्मणभाष्य आपस्तंबसूत्र आणि गोविंदार्णव वगैरे ग्रंथ आणून कचेरींत हजर केले. अय्या- शास्त्री हा आपला दुराग्रह सोडीत नाहीं असें पाहून व दैवज्ञांनी दिलेल्या पुरा- व्याने खात्री झाल्यामुळे नाईलाज होऊन, नाना फडणीसानें अय्याशास्त्री यांस एकच उत्तर केलें कीं, या श्रुतिस्मृतिसंमत श्रीचे पत्रावर आणि शुद्रकमलाकर ग्रंथांतील वचनांवर शाईचा बोळा पुसावा किंवा आपण प्रतिज्ञेप्रमाणे यज्ञोपविताचा त्याग करावा. तेव्हां अय्याशास्त्री याचा उपाय हरला व त्यानीं संन्यास घेतला आणि दैवज्ञ ब्राह्मणांची या नाचांतून अखेर मुक्तता झाली.<noinclude></noinclude> mty8jhwi0w9fsqicdbekfz5heyxmylo 104 112775 238447 2026-10-31T05:30:32Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १८९ ) ग्रामण्य तिसरें. मार्गे झालेल्या ग्रामण्याच्या वेळीं स्वतःची लंगडी व कुझकी धार्मिक बाजू सांवरून भरभक्कम करण्याकरितां आणि इतर समाजांच्या धर्मकमीबद्दलचा शास्त्रीय आधार..." 238447 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १८९ ) ग्रामण्य तिसरें. मार्गे झालेल्या ग्रामण्याच्या वेळीं स्वतःची लंगडी व कुझकी धार्मिक बाजू सांवरून भरभक्कम करण्याकरितां आणि इतर समाजांच्या धर्मकमीबद्दलचा शास्त्रीय आधार पोकळ करून टांकण्याकरितां, नव्हे, अन्नीबात नष्ट करण्यासाठीं प्राचीन शास्त्र धर्मग्रंथांत चित्पावनांनी बरीच खोडाखोड, मोडामोड व झोडाझोड करून ठेवली. मागें पृ० १२५ वर सांगितल्याप्रमाणे, आजलाहि मनुस्मृतीची किंवा कोणत्याहि धर्म- ग्रंथाची शुद्ध प्रत मिळण्याची पंचाईत पडते. चित्पावन नोकरशाहीनें चित्पावनांची उत्पत्ति लपविण्यासाठीं व ब्राह्मण्याचें स्तोम प्राचीन ठरविण्यासाठीं सह्याद्रीखंडाचा नाश करण्याची जी शक्कल काढली त्यामुळे इतरहि अनेक निरपराधी व बहुमोल हस्तलेखांचा सत्यानाश झाला. निरनिराळ्या धर्मग्रंथांतून जी बरीच उपटसुंभ शास्त्रवचनांनीं घालघुसड झाली त्यांत दैवज्ञाबद्दलचे एक चित्पावनसूत्र मासल्या- करितां देतोंः— सर्वकंटक पापिष्टं हेमकारन्तु पार्थिवः ॥ प्रवर्तमान मन्याये छेदयेल्लवशः क्षुरैः ॥ २९२ ॥ मनुस्मृति, याशिवाय दैवज्ञ सोनारांनों वेदोच्चार करूं नये, देवळांत शिरूं नये, वेदोच्चार केल्यास जिव्हा छेदून टाकावी. संध्या केल्यास शेंडी कापावी. यज्ञोपवीत घालूं नये. घातल्यास रेड्याच्या पाठीवर मळवून घालावें. उभी निरी काढू नये. आडवें उर्भे गंध लावूं नये. मौंजीबंधन करूं नये पुराण सांगूं नये, कथा करूं नये, वृत्ति चालवूं नये. , केल्यास हद्दपार करावें. वरात मिरवू नये, यांची वरात पाहील त्यास ६ महिने दरिद्र येईल. ज्या गांवांत वरात मिरवेल तेथे महामारीची सांथ येईल. अवर्षण पडेल. अशी एक का दोन अनेक क्षेपकें धर्म- ग्रंथांत घुसडलेलीं आहेत. हीं सर्व क्षेपके पुराव्यास घेऊन वेळोवेळी पंचाल ब्राह्मणांच्या ब्राह्मण्यावर चित्पावनांनी हल्ले चढविले. परंतु त्यांच्या हातों अलोट राज- कीय सत्ता असताही त्यांत त्यांना केव्हांच जय आलेला नाहीं, ही गोष्ट लक्षांत ठेवण्यासारखी आहे. अय्याशास्त्री यांची विल्हेवाट लागतांच मागील ग्रामण्य विझालें खरें; परंतु चित्पावनांच्या मनांतील तेढ मात्र कायम होती. अनेक कारणांमुळे बाजीरावाच्या कारकिर्दीच्या अखेरीपर्यंत दैवज्ञांना धार्मिक पहा इंग्रजी उतारा नं. ११ परिशिष्ठ ( चित्पावन ) *<noinclude></noinclude> e3vqxu92bglmx7zce01p20xp5jeztnj 104 112776 238448 2026-10-31T05:31:01Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १९० ) बाबतीत पूर्ण शांतता लाभली असेल असें वाटत नाहीं. या कालावधीतहि एक बखेडा झालाच. पण सर्वसाधारण दैवज्ञ ज्ञातीचा त्यांत समावेश करण्यांत आला नव्हता. तो प्रकार असा:- - आपल्या विधवा..." 238448 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १९० ) बाबतीत पूर्ण शांतता लाभली असेल असें वाटत नाहीं. या कालावधीतहि एक बखेडा झालाच. पण सर्वसाधारण दैवज्ञ ज्ञातीचा त्यांत समावेश करण्यांत आला नव्हता. तो प्रकार असा:- - आपल्या विधवा मुलीचा पुनर्विवाह लावण्यासाठीं धर्मशास्त्रे व धर्मगुरुं यांची संमती मिळविण्यासाठी धडपड करणारे तत्कालिन महाधार्मिक वेदोनारायण परशुरामभाऊ पटवर्धन यांची स्वारी एकदां तासगांवाजवळ भिलवडी येथे गेली होती. तेथें कृष्णेच्या तीरावर एक देऊळ आहे, त्यांत दैवज्ञ ब्राह्मणांपैकी कांहीं- जण अनुष्ठानास बसले होते. भाऊ देवळांत गेले व त्यांनीं त्यांस नमस्कार केला असतां या दैवज्ञ ब्राह्मणांनी त्यांना उलट नमस्कार केला नाहीं. तेव्हां परशरामभाऊंस मोठा राग येऊन त्यांनीं तुम्ही कोण असें त्या ब्राह्मणांस विचारलें. आम्हीं दैवज्ञ सोनार ब्राह्मण असें त्यांनीं उत्तर देतांच, भाऊंनीं आपल्या सनिकांकडून त्यांना मरेमरेतों मारावलें. मारहाणीमुळे प्राण कासावीस होतांच त्या दैवज्ञ ब्राह्मणांनी पाणी प्यावयास मागितलें. भाऊंनीं पाणी आणून दिले पण तें त्यांनीं घेतलें नाहीं. दैवज्ञ ब्राह्मणाच्या हातचें पाणी आणविल्यास पिऊं इतरांच्या हातचें पिणार नाहीं अर्से त्यांनीं म्हणतांच भाऊंचा क्रोध भडकला. आम्हां ब्राह्मणांच्या हातचं पाणी पीत नाहीं आणि सोनारांच्या हातचें पाणी पिणार म्हणतात ! श्रेष्ठ चित्पावन ब्राह्मणांचा केवढा तरी अपमान ! भाऊ तरवारबहाद्दरच पडले. त्यांनी त्या दैवज्ञांस ताबडतोब ठार मारावें असा हुकूम फर्माविला. त्या सर्व इसमांस ठार मारण्यांत आले व आजूबाजूंच्या गावांतील सोनारांच्या जिभा कापून टाकण्यांत आल्या. पुढे या जवानमर्द पटवर्धन ब्राह्मणवीराची शास्त्रीमंडळीने चांगलीच कानउघाडणी केली व त्यांची खात्री करून दिली कीं सोनार हे खरे ब्राह्मण होत. तेव्हां ब्राह्मण- हत्येच्या पातकाचें क्षालन व्हावे ह्मणून भाऊंनीं सोनारांवर मेहेरनजर करून त्यांना वेदोक्तकर्म करण्याचे आज्ञापत्र दिलें ! हा प्रकार झाला तेव्हां पेशवे, त्यांचे अधिकारी व त्यांचे मुत्सद्दी जातभाई हे काय करीत होते व त्यांनीं भाऊंच्या या अत्याचाराबद्दल गुन्हेगारांस काय शिक्षा दिल्या याचा तपास करून कोणी चित्पावन संशोधक जगापुढे ठेविल काय ? सवाई माधवरावाच्या जन्मानंतर पुण्यास दैवज्ञ मंडळीस नोकरशाही दरबाराचा कांहीं उपसर्ग लागल्याचें इतिहासांत नमूद नाहीं; उलट सवाई माधवरावाचा जन्<noinclude></noinclude> royboobdzy92fb5rrposylv3ih1bgq4 104 112777 238449 2026-10-31T05:31:32Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १९१ ) झाल्यापासून त्यांची पुण्यांत बरीच चलती झाली व पुष्कळशा सवलतीहि मिळाल्या. उत्सवमूर्ती नारायणराव पेशव्याचा खून झाल्यावर त्याची विधवा पत्नी गंगाबाई प्रसूत होण्याच्या वेळ..." 238449 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १९१ ) झाल्यापासून त्यांची पुण्यांत बरीच चलती झाली व पुष्कळशा सवलतीहि मिळाल्या. उत्सवमूर्ती नारायणराव पेशव्याचा खून झाल्यावर त्याची विधवा पत्नी गंगाबाई प्रसूत होण्याच्या वेळीं जें राजकारस्थान रचलें, त्यांत बऱ्याच निर- निराळ्या जातींच्या समान मुदतीच्या गरोदर स्त्रिया गंगाबाईबरोबर पुरंदरास पाठविण्याचे कलम मुख्य होतें. या स्त्रियांच्या घोळक्यांत रावजीभाई दिवेकर नांवाच्या दैवज्ञ सोनाराची बायको होती. देवाची करणी आणि नारळांत पाणी ह्मणून कर्म, धर्म, वर्म, मर्म संयोगानें दिवेकराची बायको व गंगाबाई या दोघी एकाच वेळीं प्रसूत होऊन दिवेकराच्या बायकोला मुलगा व गंगाबाईला मुलगी झाली. नाना फडणीसाचे राजकारण पार पाडण्याकरितां दाते आडनांवाची एक भटीण नेमलेली होती, तिनें मुलांची आदलाबदल करतांच सोनाराच्या पोटीं जन्माला आलेला मुलगा निमिषार्धात चित्तपावन वेदोनारायणाचा पुत्र झाला व पेशव्यांच्या राजगादीचा मालक ठरला आणि खुद्द पेशव्यांच्या पोटी जन्मलेली मुलगी खाडकन् सोनाराची गरीब मुलगी झाली. राजकारण काय करणार नाहीं ? हल्लीं या राजकारणी घडा- मोडीवर पांघरूण घालण्यासाठी अलीकडील विद्वान बरेच परीश्रम करीत आहेत. परंतु या गोष्टी नेहमींच राजकारणी वातावरणांत घडून येत असतात; नाहीं असें नाहीं. तेव्हां ऐतिहासिक सत्याचा निखारा कादंबरीच्या किंवा नाटकाच्या रेशमी रुमालांत सफाईनें लपविण्याचा यत्न करण्याची वास्तविक कांहीं अवश्यकता नाहीं. लहिरी मुकुंदा नांवाच्या एका शाहीरानें नारायणराव पेशव्याच्या मृत्यूबद्दल जो पोवाडा रचला आहे, त्यांतला एक चौक असा आहे :- दिस मास उदास झाला । मग चिंता पडली गंगाबाईला ॥ रंगमहालीं करमेना जाये पुरंदराला । दाहा बाळंतिणी झाल्या खबर नाहीं कळली गंगाबाईला ॥ काय नालख्या पालख्या चालल्या पुरंदराला । शुद्ध सोमवार दिवशीं वेळ घटका आली तिला ॥ दाइ म्हणे नाना फडनवीसाला । गंगाबाईचा प्रसूत व्हायचा वखत आला । एक सोबतीण मिळाली तिला ॥ # 66 ......... बाई ही दोन महिनेची गरोदर आहे. तीस पुत्र जाहाला तर मालकच होईल. जर करिता कन्या जाहाली तर त्या मुलीस मेणाचे.. • लाऊन राज्यकारभार चालउं. " मराठी दप्तर - पृ० १३८. + हा शब्द 'सोनारीण' असाच असला पाहिजे. मूळची हस्तलिखित प्रत वाचतांना चूक झाली असावी असें वाटतें.<noinclude></noinclude> 3ocksf5zdp7u2hy8dvfx7yb502w985b 104 112778 238450 2026-10-31T05:31:58Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १९२ ) दोघींची वेळ घटका कळली भगवंताला । नाना फडनवीस बोले त्या दाईला || सोन्याच्या वेळा चढवीन बाई तुला । तुझें माझें इमान ठावें भगवानाला ॥ काढा वस्त्र डोळे दोघींचे बांधा या समयाला ।..." 238450 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १९२ ) दोघींची वेळ घटका कळली भगवंताला । नाना फडनवीस बोले त्या दाईला || सोन्याच्या वेळा चढवीन बाई तुला । तुझें माझें इमान ठावें भगवानाला ॥ काढा वस्त्र डोळे दोघींचे बांधा या समयाला । कन्या झाली गंगाबाईला । पुत्र झाला दुसरे बाईला ॥ ही अदलाबदल कळली नाना फडनवीसाला । दाई म्हणे नानासाहेबाला || गंगाबाईला पुत्र झाला । सवाई माधवराव नांव शोभे त्याला ॥ सोळा वर्षे राज्य भोगलें पुणे शहराला । सत्रावें वर्षी कलिप्रहर आला ॥ शिलंघन खेळोनि माधवराव घराला आला । तेथें नाना फडनवीस त्याला उणा शब्द बोलिला ॥ कारंज्यावरी उडी टाकिली प्राण त्याचा गेला । तेथून ब्राह्मणांचा आचारधर्म लोपला ॥ १४ ॥ 'अॅक्वर्थ' शालीग्राम पोवाडे. आवृत्ति १ ली सन १८९१. * 1 गंगाबाईला झालेली मुलगी दुर्गाबाई नांवानें रावजीभाई दिवेकराच्या घरीं वाढली. पुढे तिचें लग्न एका गरीब स्थितीतल्या सोनाराबरोबर लागले व थोड्याच दिवसांत ती मूलबाळ वगैरें कांहीं न होतां स्वर्गवासी झाली. दुर्गाबाईला आपल्या राजकारणामुळे भोगाव्या लागलेल्या आपत्तींचा थोडाबहुत तरी परामर्ष घ्यावा म्हणून नाना फडणीसानें तिच्या स्मारकासाठी नारायणपेठेत दुर्गादेवीचें एक देऊळ बांधविलें. त्याचा वार्षिक खर्च ४०-१-० अझूनहि पर्वति संस्थानांतून चालू असून, हे देवालय व त्याच्या आसपासची जागा तेथील स्थानिक देवज्ञ ब्राह्मणांच्याच ताब्यांत आहे. पेशव्यांच्या अंमदानींत दैवज्ञ ब्राह्मणांवर झालेल्या धर्मसंबंधों छलाचा इतिहास येथवर दिला. आणखीहि बरींच लहान मोठीं प्रामण्ये झालीं नाहींतच असें कांहीं निश्चित सांगतां येणार नाहीं. या बाबतींत अझूनहि इतिहास संशोधन झालें पाहिजे. विश्वब्रह्मकुलोत्साह पुस्तकाच्या तिसऱ्या संग्रहांत श्रीशंकराचार्यांनीं दैवज्ञ ब्राह्म- णांस आज्ञापत्रे दिलेलीं प्रसिद्ध आहेत. त्यांच्या निरनिराळ्या वेळच्या तारखा पाहिल्या म्हणजे सबंध पेशवाईभर या नाहीं त्या सबबीखालीं दैवज्ञांवर ग्रामण्यांचा स्कीमरोल फिरतच असावा असे स्थूल मानानें मानण्यास कांहीं हरकत नाहीं. प्रस्तुत पुस्तकाच्या २ प्या आवृत्तीत ( सन १९१२) या कडव्याला रा. शालीग्राम यांनीं अज्जीबात चाट दिला आहे. तरीहि प्रस्तावनेंत ही दुसरी आवृत्ति ' कांहीं फरक न करिता छापण्याचे सांगायला मात्र ते मुळींच विसरले नाहींत. ,<noinclude></noinclude> na4a0riexwzm39i7q8if2yak5s9p3ox 104 112779 238451 2026-10-31T05:32:22Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १९३ ) मार्गे वर्णन केलेल्या परशरामभाऊ पटवर्धनांच्या पराक्रमानंतर पेशवाईचा लय झाला व पेशव्यांच्या ' श्रीमंत' पदवीचा मान आपणच घेऊन धर्म- रक्षणार्थ स्वयंसिद्ध तयार झालेल्या चिंत..." 238451 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १९३ ) मार्गे वर्णन केलेल्या परशरामभाऊ पटवर्धनांच्या पराक्रमानंतर पेशवाईचा लय झाला व पेशव्यांच्या ' श्रीमंत' पदवीचा मान आपणच घेऊन धर्म- रक्षणार्थ स्वयंसिद्ध तयार झालेल्या चिंतामणराव आपा पटवर्धनांनी सोनारांवर ग्रामण्य केलें. सोनारांविषयींचा उल्लेख त्यांनीं शंकराचार्याकडून बळजबरीनें घेतलेल्या आज्ञापत्रांत केलेला आहे. तेव्हां त्यांचा वरप्रसाद दैवज्ञांना लाभला नसे- लच असें म्हणतां येत नाहीं. परंतु या ग्रामण्याची सविस्तर हकिकत उपलब्ध नाहीं. कदाचित कायस्थप्रभु व क्षत्रिय मराठे यांच्यावरील प्रामण्यांच्या झगड्यांत देवशां- कडे लक्ष पोचविण्यास वेदमुर्तीत्रय नातु, पटवर्धन व थत्ते यांना फावलें नसेल व त्यामुळेच दैवज्ञब्राह्मणांचें हें ग्रामण्य तसेंच राहिलें असावें. ग्रामण्य चवथें. ( पंढरपूरचें ) पंचालांनी वेदोक्त कर्म करूं नये म्हणून पुण्याच्या चित्पावनांचा आग्रह पाहून पंढरपूर, सातारा वगैरे ठिकाणीं त्यांच्याशीं इतर ब्राह्मण मोठमोठे तंटे करीत असत. शके १७०० पासून पंढरपूर येथील पंचालांमधील व्रतबंध व विवाह ब्राह्मणांच्या अनन्वित त्रासामुळे शहराबाहेर होत असत. पुढे शके १७४२ साली आश्विन महिन्यांत पंढरपुरच्या कज्जेदलाल ब्राह्मणांनीं पंचालांविरुद्ध ग्रामण्य उभारून तेथील प्रमुख पंचालांस पकडून सातारच्या महाराजाकडे निर्णयासाठीं नेलें. महाराजांनी या तंट्याचा निर्णय लावण्याचे काम एका विद्वान् शाख्याकडे सोंपविलें. परंतु असूयेची कावीळ झालेल्या शाख्यांना प्राचीन ग्रंथां- तील आधार व वचनें हीं काय होत ? त्यानीं पंचालांच्या विरुद्ध निकाल दिला व सोनार ब्राह्मण म्हणवितात म्हणून त्यांची गाढवावर बसवून धिंड काढावी व हत्तीच्या पायांशीं बांधून त्यांस ठार मारवावे अशी सौम्य शिक्षा देण्यास शिफारस केली. परंतु पंचालांनीं योग्य न्याय मिळण्याविषयीं महाराजां- कडे स्वतः अर्ज केल्यावरून न्यायदानाच्या बाबतींत कांहीं तरी कपट झालें असावें असा महाराजांस संशय आला व आपल्यासमक्ष ग्रंथांचा पुरावा व्हावा असा महाराजांनीं हुकुम केला. तेव्हां शास्त्रीबुवांनी आपला चष्मा साफ करून पुरावे पाहिले व राघवाचार्य यांच्या मदतीने पंचालप्रमुख मंडळींचें व शामशास्त्री द्रवीड वगैरे विद्वानांचे पुरावे व अभिप्राय घेतले व फेर निकाल दिला कीं "विश्व- १३<noinclude></noinclude> 8ja940r0r52uozdcv9e034i4f3mdsex 104 112780 238452 2026-10-31T05:32:44Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १९४ ) कर्मसंततीय ब्रम्हपंचालांस वेदादि प्राचीन ग्रंथांवरून ब्रह्मकर्म करण्याचा अधिकार असून ते पूर्वीपासून चालत आलेल्या वहिवाटीप्रमाणे ब्रह्मकर्म करीत आहेत. त्यास कोणीही प्..." 238452 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १९४ ) कर्मसंततीय ब्रम्हपंचालांस वेदादि प्राचीन ग्रंथांवरून ब्रह्मकर्म करण्याचा अधिकार असून ते पूर्वीपासून चालत आलेल्या वहिवाटीप्रमाणे ब्रह्मकर्म करीत आहेत. त्यास कोणीही प्रतिबंध करूं नये. " या निर्णयपत्रावरून सातारा व क्षेत्र पंढरपूर येथील उपद्व्यापी लोकांस खालील ताकीदपत्राचें फर्मान देण्यांत आलें:- शिक्का सातारचे महाराजांचा राजश्री रंगू नरसिंह मामलेदार पेटा पंढरपूर. आपल्या स्वकर्माविषयों सोनार व्यंकाजी नाइक अरणगांवकर व सोनार भट्टजी वगैरे पंढरपूर वेदार्थ हुजूर निर्णयपत्र महाराजांची आज्ञा - सोनार कानडे पांचाल विश्वकर्मसंततीय यांसीं ब्रह्मकर्म करण्याची अर्हता आहे. त्यांस कोणी दूषण ठेवण्यास गरज नाहीं. आपलें सत्य स्मरून दूषण ठेवल्यास वतनास जप्ति केली जाईल. जाणिजे चंद्र १५ जमादिलावल सुरुसन अशरीन मयातैन व अलफ. मुरजत ता. १ मार्च सन १८२० इसवी. मोर्तबसुद्धां हस्ताक्षर बाळाराव चिटणीस. यानंतर दैवज्ञ ब्राह्मणांवर ठिकठिकाणीं कांहीं त्रोटक व स्थानिक ग्रामण्यें झाली. त्या त्या वेळीं श्रीशंकराचार्यांनीं दैवज्ञांच्या तर्फे संमतपत्रे देऊन त्यांचे निराकरण केलें. ह्रीं सर्व संमतपत्र स्थलसंकोचास्तव येथे समाविष्ट करतां येत नाहींत. जिज्ञासनीं तीं वे शा. सं. बाळशास्त्री रावजीशास्त्री क्षीर- सागर यांच्या विश्वब्रह्म कुलोत्साह ( संग्रह तिसरा) येथे पहावीं. या सर्व संमतपत्रांवर दैवज्ञांच्या वेदोक्त कर्माधिकाराबद्दल पूर्ण मान्यता दिलेली आहे इतकें सांगितले म्हणजे पुरे शृंगेरी मठाच्या शंकराचार्याच्या सन १८२३ च्या आज्ञापत्रांत आणि काशी येथील पंडितांच्या सन १७८८ च्या संमतपत्रांत दैवज्ञ हे पंचाल अर्थात् ब्राह्मण आहेत, असा स्पष्ट खुलासा केलेला आहे.<noinclude></noinclude> re7g3g82xud8t85wgvk9wtc073hba1m 104 112781 238453 2026-10-31T05:33:19Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १९५ ) थोडाबहुत त्रास झाल्याचे मुक्कामी प्रथम उपस्थित करण्यास शास्त्राची परवानगी ज्या अर्थी ते ब्राह्मण आहेत, इंग्रजी झाल्यावर सुद्धां दैवज्ञांस धार्मिक बाबतीत दिसतें. अव्वल इ..." 238453 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १९५ ) थोडाबहुत त्रास झाल्याचे मुक्कामी प्रथम उपस्थित करण्यास शास्त्राची परवानगी ज्या अर्थी ते ब्राह्मण आहेत, इंग्रजी झाल्यावर सुद्धां दैवज्ञांस धार्मिक बाबतीत दिसतें. अव्वल इंग्रजीमध्यें वेदोक्ताचा तंटा नगर झाला. तो निकालासाठीं पुण्यास आला त्यावेळेस चित्पावन व क-हाडे ब्राह्मणांच्या सभा झाल्या. देवज्ञ पक्षाकडचे शास्त्री त्रिमलाचार्य होते त्यांनीं सोनार हे ब्राह्मण आहेत तेव्हां येथे वेदोक्त कर्म आहे व इतर प्रांतीं वेदोक्त करण्याची चाल आहे, त्या अर्थी वेदोक्त करण्याचा त्यांना अधिकार आहे, असे सांगितलें. त्या वादांचा निकाल त्या सर्भेत लागणे अशक्य होतें. कारण जे ब्राह्मण अहंकार आणि स्वार्थ या दोन पिशाचानी पछाडले गेलेले तेथे विवेक आणि सत्य कसें जागृत राहणार ? ज्यानां घरांतील अन्याय किंवा जुलूम दिसत नाहीत ते इतरास न्याय देतील काय अथवा आपण जुलुम करित आहों हैं त्यांच्या लक्षांत येईल काय ? तो वाद अखेरीस डि. ज. मेहेरबान राबिनसनसाहेब यांच्या पुढे गेला. त्यांनीं देवांचा पुरावा घेतला. त्या पुराव्यामध्ये काशींतील शास्त्री व पंडित लोकांची संमति नानाशंकरशेट यांनी मिळविली होती. त्याचप्रमाणे सर्व क्षेत्रां- तील पंडित व शास्त्री यांची संमति आणविली होती. त्रिमलाचार्य शास्त्री व कै० बाबाजी आण्णा पावसकर यांच्याकडून ग्रंथांचा पुरावा घेऊन साहेबानीं देवज्ञांच्या तर्फे निकाल दिला कीं, सोनारांनी आपलीं धर्मकृत्ये वेदोक्त करावी; इतर ब्राह्मण लोक जर अडथळा करतील तर त्यांस कायद्याप्रमाणें शिक्षा होईल. या कामा- साठीं जगन्नाथ शंकरशेट यांनीं निरनिराळ्या ठिकाणी मंडळी पाठविली आणि शास्त्री लोकांकडून वाद करविले. मुंबईचे सुप्रसिद्ध दैवज्ञ नागरीक श्रीमंत जगन्नाथ उर्फ नाना शंकरशेट हे कृष्णेच्या स्नानाकरितां वांईस गेले असतांना, तेथच्या भटांनी त्यांना शुद्र शूद्र म्हणून त्यांचा फार उपमर्द केला व तुम्हांला कृष्णानदींत उतरून देणार नाहीं असा दम भरला. नानांनीं स्वतःच मंत्र म्हणून स्नानविधि यथासांग उरकला व ता. १९ डिसेंबर सन १८२६ रोजी सातारचे महाराज प्रतापसिंह यांजकडे फिर्याद दाखल केली. महाराजांनी या प्रकरणाची ताबडतोब चौकशी करून आरोपींना शिक्षा ठोठावल्या. नंतर मोठा दरबार भरवून महाराजांनीं नानाशंकरशेटचा मोठा गौरव केला व एक बहुमोल भरजरी शाल त्यांना नजर केली. या संबंधानें ' सातारा केस ' प्रक-<noinclude></noinclude> 96gjd2288wxqgorx7s04ojp3liq2vp9 104 112782 238454 2026-10-31T05:33:50Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १९६ ) रणाच्या विलायतेंतील प्रोसिडिंगांत ( पृ० २७८) खालीलप्रमाणे उद्गार आहेत:- "In this manner did they ( Brahmins) annoy other persons when in the performance of their religious rites and ceremonies, enjoined by their respective castes." , यानंतर नाशीक येथेंहि नाना शंकरशेटवर अस..." 238454 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १९६ ) रणाच्या विलायतेंतील प्रोसिडिंगांत ( पृ० २७८) खालीलप्रमाणे उद्गार आहेत:- "In this manner did they ( Brahmins) annoy other persons when in the performance of their religious rites and ceremonies, enjoined by their respective castes." , यानंतर नाशीक येथेंहि नाना शंकरशेटवर असाच प्रसंग आला. किती झालें तरी नाशीककर भट वांईकर भटजींपेक्षां अधिक जहाल आणि सवाई राष्ट्रीय असतात. त्यांनीं नानांशीं जेव्हां दोन हात करण्यासाठीं आपल्या धाबळ्या कंबरेला कसल्या, तेव्हां नानांनाहि तेथच्या कलेक्टराला चिठ्ठी पाठवून हत्यारी पोलीसची पार्टी बोलावून आणून या गंगापुत्र ' कारट्यां ' चा बंदोबस्त करावा लागला. इ. स. १८७८ मध्ये हैद्राबाद (दक्षिण) रेसीडेन्सीच्या शिक्यानिश सोनारांस ब्राह्मणत्वाचें संमति पत्र मिळालेले आहे. याप्रसंगी सन. १७५६ मधील विजयानगरच्या विजय रामराजाचें अस्सल संमतिपत्र दाखल करण्यांत आलेले होतें, इ. स. १८७४ मध्ये मद्रास इलाख्यांत वृंदावन येथे वाद उत्पन्न होऊन पंचालांस संमति पत्र मिळाले व अग्निहोत्र, चालू राहिलें. सन १८५३ मध्ये मिरज येथें सरकारवाड्यांत जें दत्ताचें देऊळ बांधिलें त्यांतील मूर्तीची स्थापना पंचाल ब्राह्मणांच्या हातीं करविण्यांत आली. म्हैसूरसरकारच्या राजगृहीं सर्व - याशिवाय ब्रिटिश अमदानीत धार्मिक कर्मे करणारे उपाध्याय पंचालच आहेत. न्यायकोर्टात फिर्यादी होऊन दैवज्ञांच्या तर्फे निवाडे झालेले आहेत. त्यापैकीं मुख्य येणेंप्रमाणे:— इ. स. १८१८ सालीं चितूर जिल्हा अदालत कोर्टाचा हुकुम- नामा पंचालांचे तर्फे झाला असून तो मद्रास हायकोर्टानें कायम केलेला आहे. इ. स. १८७१ मध्ये जुन्नर येथील कोर्टात असाच एक खटला उपस्थित झाला होता. यावेळींही त्यांच्याच तर्फे निकाल झाला. पुणे येथील कोर्टात या निका- लावर अपील झाले पण तेथेही हा निकाल कायम झाला. सन १८८३ मध्ये पाटण जिल्हा सातारा येथील कोर्टात एक खटला झाला. याही वेळीं सोनारांचीच फत्ते झाली. याहि निकालावर सातारा जिल्हा कोर्टात अपील झाले; पण निकाल कायमच झाला.<noinclude></noinclude> luvqt1naeifqt7hfbta45ii898tv0wy 104 112783 238455 2026-10-31T05:34:17Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १९७ ) प्रस्तुत विषयासंबंधानें आणखीही पुष्कळच माहिती देतां येण्यासारखी आहे. परंतु स्थलाभावामुळे तसें करितां येत नाहीं. तथापि प्रस्तुत विषयाची रजा घेण्यापूर्वी दैवज्ञांच्या व..." 238455 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १९७ ) प्रस्तुत विषयासंबंधानें आणखीही पुष्कळच माहिती देतां येण्यासारखी आहे. परंतु स्थलाभावामुळे तसें करितां येत नाहीं. तथापि प्रस्तुत विषयाची रजा घेण्यापूर्वी दैवज्ञांच्या वादप्राविण्याबद्दल थोडी माहिती दिली पाहिजे. ज्या ज्या वेळी दैवज्ञांना बाद करण्याची संधि मिळाली त्या त्या वेळीं त्यांच्यांतील पंडितांपुढे मोठमोठ्या आचार्यांनींहि हात टेकल्याचे दाखले त्यांच्या इतिहासांत पदोपद आढळतात. सन १८७५ मध्ये देवज्ञांनीं शंकराचार्यास खंडणी देण्याचें नाकारलें. तेव्हां शंकराचार्यानीं असें करण्याचे कारण विचारतांच, "आम्ही स्वतः शुद्ध बीज ब्राह्मण असून आम्हांस वेदोक्त कर्माचा पूर्ण अधिकार आहे. म्हणून तुम्हास खंडणी देण्याचे कारण नाहीं. उलट आम्ही विश्वकर्मा कुलोत्पन्न अस- ल्यामुळे तुम्हीच आम्हां आद्यब्राह्मणांना खंडणी दिली पाहिजे. " खडीत जाब दिला. यावर प्रत्यक्ष श्रीशंकराचार्याशीं मार्गसहाचार्य या दैवज्ञ पंडितानें वाद करून त्यांना वादांत जिंकलें. हा वाद मोठा वाचनीय असून ब्राह्मण्याचा सुका डौल मारणाऱ्या मंडळींना मननीय असा आहे. त्यांनीं तो विश्वब्रह्मकुलोत्साह ” संग्रह ४ पृ० ८-१० येथें अवश्य पहावा, इतकी शिफा- रस करून हे प्रकरण येथे समाप्त करतो. 66 " असा खड-<noinclude></noinclude> ofxe072n9wt876km1et4aijh2piczyp 104 112784 238456 2026-10-31T05:54:47Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १९८ ) ग्रामण्यांचा साद्यंत इतिहास. [ देशस्थ शुक्लयजुर्वेदी माध्यंदिन वाजसनेय ब्राह्मण. ] देशस्थ शुक्लयजुर्वेदीय ब्राह्मणांना नुसते शुक्लयजुर्वेदी किंवा वाजसनेय ब्राह्मण असे..." 238456 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १९८ ) ग्रामण्यांचा साद्यंत इतिहास. [ देशस्थ शुक्लयजुर्वेदी माध्यंदिन वाजसनेय ब्राह्मण. ] देशस्थ शुक्लयजुर्वेदीय ब्राह्मणांना नुसते शुक्लयजुर्वेदी किंवा वाजसनेय ब्राह्मण असेंहि म्हणतात व पेशवे नोकरशाहीच्या अंमलामुळे तर्र झालेल्या चित्पा- वनांच्या द्वेषाचा वरवंटा या जातीवर फिरेपर्यंत हाच नांवें लोकप्रचारांत आणि सरकार दरबारांत रूढ होती. परंतु त्यानंतर यांना पळशीकर, पळशे व सरतेशेवटीं पळश्या अशा कुत्सित शब्दप्रयोगाचा प्रसाद चित्पावनांकडून अली- कडे मिळत असतो, आणि या महाप्रसादाच्या पुष्टीकरणार्थ त्यांनीं बऱ्याच काल्पनिक दंतकथा निर्माण केल्या आहेत, स्मृत्यादि ग्रंथांतून खोडसाळ वचनांची घुसडाघुसड करण्यांत आली आहे आणि या जातीसंबंधीं गैरसमज उत्पन्न करणारे लेख अझूनहि नियतकालिकांतून वारंवार लिहिण्याचा मोह चित्पावन विद्वानांस आंवरत नाहीं. यांच्यावरील ग्रामण्यांचा इतिहास मागील प्रकरणांइतकाच चित्पावनांच्या असूयेच्या द्योतक असून, त्यांत एकंच गोष्ट प्रथम लक्षांत ठेवणें अवश्य आहे. या एकाच गोष्टीला जर शु० यजुर्वेद्यांनीं 'हूं ' म्हटले असतें, तर त्यांच्यांत व चित्पावनांत कोणत्याहि प्रकारची तेढ उत्पन्न झाली नसती व यावेळीं कदाचित् एकतर शु० यजुर्वेद्यांची चित्पावनांच्या दर- बारांत मोठी मान्यमान्यता तरी असती किंवा ते चित्पावनांत समरस तरी होऊन गेले असते. ती गोष्ट म्हटली म्हणजे हीच की राजकीय सत्तेच्या वाढत्या जोरावर ज्यावेळीं चित्पावन पेशव्यांनी इतर प्राचीन महाराष्ट्रीय ब्राह्मणांत आपला समावेश करून घेण्यासाठी रोटीबेटीव्यवहाराचें बळजबरीचें कलम पुढे आणलें त्यावेळी इतर ब्राह्मणांप्रमाणें शु० यजुर्वेदी पेशव्यांच्या दमघाटीला किंवा आर्ज- वाला न वंगतां त्यांनीं त्या कलमास कस्सून विरोध केला. शु० यजुर्वेद्यांना चित्पावनांचें ब्राह्मण्य मान्य होईना किंवा पेशव्यांच्या शुद्ध आधिभौतिक वैभ- वाला बळी पडून स्वतःचे शुद्ध ब्राह्मण्य गमाऊन बसण्याची इच्छा होईना ! अर्थात् राजकीय सत्तेशी विरोध करणारांना जे छळ व जे ताप सहन करावे लागतात, ते सर्व त्यांना सहन करणे भागच पडले, यांत आश्चर्य नाहीं. असो. शु० यजुर्वेद्यांच्या ग्रामण्यांच्या इतिहासाकडे वळण्यापूर्वी त्यांच्या प्राचीन इतिहासाचे<noinclude></noinclude> czzmgq5m5pd0vsulmj7cxrjaribuufw 104 112785 238457 2026-10-31T05:55:13Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( १९९ ) त्रोटक सिंहावलोकन वाचकांच्या सोयीसाठीं करूं. या सिंहावलोकनाच्या कामी विशेषतः वेदशास्त्रसंपन्न पंडित यज्ञेश्वर दिक्षित भिंगारकर यांनीं शके १८०७ ( सन १८८५ ) सालीं प्रसिद्..." 238457 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( १९९ ) त्रोटक सिंहावलोकन वाचकांच्या सोयीसाठीं करूं. या सिंहावलोकनाच्या कामी विशेषतः वेदशास्त्रसंपन्न पंडित यज्ञेश्वर दिक्षित भिंगारकर यांनीं शके १८०७ ( सन १८८५ ) सालीं प्रसिद्ध केलेल्या इतिहासाचा आधार घेतलेला आहे. , . श्रीयाज्ञवल्क्यानें पुण्य स्तंभ, जनस्थान वगैरे गोदातटाकींच्या क्षेत्रस्थानीं यज्ञ केले, त्यावेळीं त्याच्याबरोबर कित्येक अन्तर्वेदनिवासी शुक्लयजुर्वेदी ब्राह्मण आले, ते तेथेंच स्थाईक झाले. पुढे १३ व्या शतकाच्या प्रारंभास मुसलमानांची सत्ता कुरुक्षेत्रादि ठिकाणीं उत्तरोत्तर वाढत जाऊन त्यांच्या स्वाऱ्या गोदावरीच्या काठच्या प्रदेशावरहि होऊं लागल्या आणि त्यांनी अखेरीस पैठणावर हल्ला करून तें काबीज केलें. इ. स. १२९४ मध्ये अल्लाउद्दीन खिलजीनें रामदेवराव जाधवाचा पराभव करून स्याला ठार मारिलें. रामदेवरावाचा मुलगा बिंबदेव ही बातमी कळतांच देवगिरीस आला. परंतु पैठण हैं देखील जेव्हां अल्लाउद्दीनाच्या ताब्यांत गेलें, तेव्हां आपला इलाज चालणार नाहीं असें समजून बिंबदेव आन्हिलवाड्यास आला. लवकरच तेंही ठाणें अल्लाउद्दीनाच्या स्वाधीन झालें. तेव्हां बिंबदेव समुद्रमार्गानें उत्तर कोकणांत पळून गेला. कोकणांत उतरतांच बिंबदेवाने प्रथमतः डभोई काबीज केली. पुढे दमण चिंचणी, तारापूर इत्यादि शहरें एकामागून एक हस्तगत करून घेऊन, त्यानें महिमाद्दिम किंवा हल्लींचें मुंबई माहिम काबीज केलें. लवकरच बिंबदेवानें ठाणें, साष्टी, चेऊल इत्यादि शहरें हस्तगत करून घेतलीं व सारा अष्टागर प्रांत सर केला. त्यानें मालाड येथें आपली राजधानी त्याने आपल्या राज्याचे एकंदर ११ करून राज्यकारभार सुरळीत चालविला. भाग करून बरोबर अकरा उमराव आले होते त्यांना एकेक भाग देऊन कारभार चालविला. - बिंबराजाबरोबर जे ११ उमराव आले त्यांत पुरुषोत्तमपंत कावळे हे शुक्ल यजुर्वेदी ब्राम्हण गृहस्थ प्रमुख होते. पुरुषोत्तम कावळे हा बिंबराजाचा बाळाजी आवजी होता. बिंबराजाच्या सर्व मोहिमा फत्ते करण्याच्या कामी पुरुषोत्तम कावळ्यांचीच बुद्धिमत्ता व शौर्य फार कामी आलें. पुरुषोत्तमपंताची ही कामगिरी लक्षांत घेऊन बिंबदेवानें त्यांला १४ महालांची वृत्ती वंशपरंपरा दान दिली. त्यांत सरदेसाईपणा सरदेशपांडेपणा आणि अष्टाधिकार * * जलाधिकारश्च स्थलाधिकारो ग्रामाधिकारः कुललेखनं च । ब्रह्मासनं दण्डविधेर्नियोगं पौरोहितं ज्योतिषमष्टमेवम् ॥<noinclude></noinclude> mdtc8z8shab20yzq9anygqtmzwn0iq7 104 112786 238458 2026-10-31T05:55:36Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( २०० ) त्यांस प्राप्त झाले. त्यावरून त्यांना व त्यांच्या वंशजांना नाईकराव असे नामा- भिधान पडलें. ही दान दिलेली वृत्ती प्रथम गोविंद मिटकरी गोळक याची होती. तो निर्वतल्यावर त्याची बा..." 238458 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( २०० ) त्यांस प्राप्त झाले. त्यावरून त्यांना व त्यांच्या वंशजांना नाईकराव असे नामा- भिधान पडलें. ही दान दिलेली वृत्ती प्रथम गोविंद मिटकरी गोळक याची होती. तो निर्वतल्यावर त्याची बायको चांगुणा हिनें चोवीस हजार होन घेऊन ती आत्मसंतोषें बिंबराजास विकत दिली. राजानें १ वर्ष तीन महिने त्या वृत्तीचा उपभोग घेऊन सन १२९९ मध्ये पुरुषोत्तमपंतास दान दिली. याप्रमाणें बिंबराजाबरोबर उत्तर कोंकणांत शुक्लयजुर्वेदीयांची वसाहत झाली. बिंबाबरोबर एकंदर ११ वाजसनेयी. ब्राह्मण होते. त्यांची बिंबानें उत्तम व्यवस्था लावून दिली तेव्हां ते तेथेच स्थाईक झाले. पुढे त्यांचे नातलग वगैरे मंडळी येतां येतां उत्तर कोकणांत त्यांची वस्ति वाढली. , या जातींत पूर्वी मोठमोठे चिरस्मरणीय असे नामांकित पुरुष होऊन गेले. सूर्यवंशी विक्रमादित्याचा वंशज शूरसेन याचे पाठक नांवाचे जे शुक्लयजुर्वेदी राजगुरू होते त्यांच्याच पोटीं सुप्रसिद्ध विज्ञानेश्वर महाराज अवतीर्ण झाले. याच शूरसेनाच्या आग्रहावरून विज्ञानेश्वराने याज्ञवल्क्यस्मृतीवर मिताक्षरा नामक सुबोध टीका लिहिली. जगविख्यात 'निवृत्ति ज्ञानदेव सोपान मुक्ताबाई ' हाँ कोहीनूररत्न महाराष्ट्राला याच शुक्लयजुर्वेद्यांच्या खाणींत लाभली. आद्य श्रीशंक- राचार्यांशीं पैठणास वाद करणारा हस्तामलक उपासने हा शु. य. ब्राह्मण होता. श्रीशिवाजी महाराजांचे वंशपरंपरेचे राजगुरू व मंत्री हे गंगातीरस्थ शुक्लयजुर्वेदीय ब्राह्मणच होते, असे इतिहासावरून दिसतें. यांपैकींच मोरोपंत पिंगळे हे होत. ते शिवाजी महाराजांचे पेशवे होते, व या पिंगळ्यांचा पाडाव पुढें बाळाजी विश्वनाथानें केला हैं इतिहासप्रसिद्धच आहे. सख्या देवा विठ्ठला या सुप्रसिद्ध साडेतीन शहाण्यांतले विठ्ठल सुंदर हे शु. य. होते. आजलाहि या ज्ञातींत श्रीमंत दादासाहेब खापर्डे, रा. ब. वासुदेवराव पंडीत, श्रीमंत बाळासाहेब पंत प्रति- निधी औंध, श्रीमंत आबाजीराव पंडीत पं. प्र. विशाळगड, रा. बा. पी. बी. जोशी जे. पी., नागपूरचे डॉ. मुंजे, राजगुरु हरेश्वर महादेव पंडीत, मुंबईचे डॉ० पुरंदरे, डॉ० दीनानाथ बाळकृष्ण नाईक दांडेकर, इत्यादि बरींच विद्वद्वत्ने आहेत आणि नामांकित पुरुषांची परंपरा अस्खलीत कायम आहे याबद्दल कोणीहि या समाजाची पाठच थोपटील ,<noinclude></noinclude> q0i6cy1siahc54debmmytoc62e13eug 104 112787 238459 2026-10-31T05:56:35Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( २०१ ) on या शु० य० ब्राह्मणांची कोकणांत वस्ती झाल्यावर त्यांना सामवेदी, किरवंत, पाठारे प्रभू इ० अनेक जातींच्या वृत्त्या मिळाल्या. त्याबद्दलच्या प्राचीन सनदा व लेख अनेक आहेत. त्या..." 238459 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( २०१ ) on या शु० य० ब्राह्मणांची कोकणांत वस्ती झाल्यावर त्यांना सामवेदी, किरवंत, पाठारे प्रभू इ० अनेक जातींच्या वृत्त्या मिळाल्या. त्याबद्दलच्या प्राचीन सनदा व लेख अनेक आहेत. त्याशिवाय अनेक मुसलमान बादशहांनी वेळोवेळीं त्यांना वतनें व अभयपत्रॆहि दिलेलीं आहेत. त्यांची त्रोटक त्रोटक माहितीसुद्धां सहज १५/१६ पृष्ठांची जागा पटकावील इतकी ती विस्तृत आहे. तेव्हां थोड- क्यांत एवढे सांगितले म्हणजे पुरें कीं यांचा राजोपाध्येपणा व वृत्तीचा अधिकार पेशवे नोकरशाहीचा उपसर्ग लागेपर्यंत सर्वत्र मान्य केला जात असे. याप्रमाणे आपापले व्यवसाय व वृत्त्या संभाळून हे लोक सुखासमाधानानें कालक्रमणा करीत असतां उत्तर कोंकणांत पोर्च्यूगीजांचा अंमल बसून हिंदुधर्मावर हल्ले होऊ लागले. धर हिंदु कीं कर बाटवून ख्रिस्ती, असा सर्वत्र हलकल्लोळ उडाला. जेथें हिंदुधर्माची मानच फांसावर चढली तेथें या वृत्तिवान ब्राह्मणांची काय दुर्दशा उडाली असेल, याची कल्पनाच करावी हैं चांगलें. या प्रसंगी सुप्र- सिद्ध पुरुषोत्तमपंत कावळे यांचे वंशज अंताजी रघुनाथ व त्यांचे बंधू रामचंद्रपंत यांनीं पुण्यास जाऊन श्रीमंत पेशव्यांची भेट घेतली व वसईचें राजकारण उभे केलें. पुढें सन १७३९ त चिमाजी आप्पानें वसईचा किल्ला सर केला. या मोहिमेत कावळे बंधूंनीं आपल्या प्रयत्नांची फार शिकस्त केली. पेशव्यांचा अंमल वसई प्रांतावर बसतांच हिंदुधर्माच्या मानेवरची तरवार दूर झाली, पण थोडयाच काळांत पेशव्यांच्या चित्पावनी वर्चस्वाचा वरवंटा सगळ्यांच्याच छाती- वर आदळू लागल्याची प्रचिती आली. वसई व साष्टी प्रांतांत चित्पावन पेशव्यांचा अंमल बसतांच हजारों चित्पावन त्या प्रांतीं येऊन कॉसळले व तेथें स्थायिक झाले. त्यांना राजकीय सत्तेचा पूर्ण पाठिंबा असल्यामुळे त्यांनी सर्वच ठिकाणीं आपापले हातपाय पसरण्यास सुरवात केली आणि या शु० यजुर्वेद्यांच्या वृत्त्या बळकविण्यास प्रारंभ केला. बळी तो कान पिळी ! बिचाऱ्या शु० यजुर्वेद्यांना दे माय धरणी ठाय होऊन गेलें. या वेळीं चित्पावन जरी सत्ताधारी होते तरी त्यांचा ब्राह्मणपणा कोणी मान्य करीत नसे आणि इतर ठिकाणीं जरी त्यांनी दंडुकेशाहीच्या जोरावर इतर महाराष्ट्रीय ब्राह्मणांबरोबर रोटीबेटी व्यवहाराचा उपक्रम सुरू केला होता, तरी तेवढ्याने या शु. य. चें समाधान होईना. त्यांनी त्यांचा ब्राह्मणपणा तर केव्हांच मान्य केला .<noinclude></noinclude> ld7dm5akkbi7d0l68z830oidzen5muj 104 112788 238460 2026-10-31T05:57:29Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( २०२ ) नाहीं आणि रोटीबेटीव्यवहाराला तर कस्सून विरोध केला. साम्राज्यसत्ता- धाऱ्यांच्या ज्ञातिबांधवांशी विरोध ? आणि तो शु. य. सारख्या अल्पसंख्यांक समाजानें ? मग त्यांचे पीठ कां होणा..." 238460 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( २०२ ) नाहीं आणि रोटीबेटीव्यवहाराला तर कस्सून विरोध केला. साम्राज्यसत्ता- धाऱ्यांच्या ज्ञातिबांधवांशी विरोध ? आणि तो शु. य. सारख्या अल्पसंख्यांक समाजानें ? मग त्यांचे पीठ कां होणार नाहीं ? ठिकठिकाणीं उपऱ्या चित्पावनांनी त्यांच्या वृत्या बळजबरीने हिसकावून घेण्याचा धूमधडाका चालू केला, व स्वतःचें ब्राह्मण्य हिणकस असतांहि ' हे शुक्लयजुर्वेदी ब्राह्मणच नव्हत' असा उलटा शंख फुंकण्यास सुरुवात केली. अर्थात् पेशवे नोकरशाहीनें ठिकठिकाणीं ग्रामण्यांचा जो वणवा पेटविला होता, त्यांत या शु. यजुर्वेद्यांचीहि आहुती पडली व त्यांचा अतोनात छळ झाला. इ. स. १७४२ मध्ये अशीच एक फिर्याद पेशव्यांकडे गेली. त्यांत पळशीकर सुकंभट धर्मभट जावळे यांनी नमूद केलें आहे की जोगळेकर व फडणीस वगैरे वसई येथील चित्पावन ब्राह्मणांनीं अग्निहोत्र उच्छेद करून श्रौतानी कुंडांचा उच्छेद केला. त्यावरून पळशीकरांनी श्रीक्षेत्र नासिक व त्र्यंबक येथील ब्राह्मणांचे संमति पत्र आणून आपला श्रौताम्नी साधन करण्याचा अधिकार प्रस्थापित केला. त्यावरून त्यांचें अग्निहोत्र पुन्हां चालूं झालें. यावेळीं श्रीमंत पेशव्यांनी दिलेल्या आज्ञापत्रांत खालील खुलासा केलेला आहे: - " तुम्ही यजुः शाखीय ब्राह्मण. तुमचा श्रौताग्नि गोविंदभट जोगळेकर व महादाजीपंत फडणीस यांनी विच्छिन्न करून तुम्हास अग्निहोत्राचा अधिकार नाहीं हें त्यांचे म्हणणें निराधार आहे. तुम्हीं पूर्वापार प्रमाणें अग्निहोत्रादि सर्व कर्मों चालू करावीं व वसईकर ब्राह्मणांनीं तुम्हांस उपसर्ग करूं नये म्हणून त्यांस ताकीद केली आहे जाणिजे. आज्ञा प्रमाण. " इ. स. १७४८ त पेशव्यांनी करार करून ठाणे येथील वृत्ती शु. य. वा. ब्राह्मणांस दिल्याचा दाखला आहे. त्याच वर्षी वसई बेलापूर वगैरे ठिकाणची वृत्ती त्यांना पेशव्यांनी करार करून दिली व मालाडच्या वृत्तीविषयींहि अभय पत्र दिलें. इ. स. १७५४ मध्यें कोहरें येथील वृत्ती चालण्याविषयीं पेशव्यांचीं आज्ञापत्रिका मिळाली. इ. स. १७६४ मध्ये मालाड येथील श्रीहनुमं ताच्या देवालयाची प्राणप्रतिष्ठा पेशव्यांनी हुकूम देऊन तेथील शु. य. वाजसनेयी उपाध्यायांकडूनच करविली. इतर ब्राह्मणांस त्यांनीं मनाई केली होती. इ. स. १७६५ सालीं चित्पावनांनी अग्निहोत्राचा दुसरा खटला उपस्थित केला.<noinclude></noinclude> hco3iymvfn7wz0n0wej9buc2304r785 104 112789 238461 2026-10-31T05:58:14Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( २०३ ) वसई येथील अनंत जोशी भास्कर यांजकडे कोणी एक नारायण जोशी नांवाचा चित्पावन राहावयास जागा मागूं लागला. परंतु स्थलसंकोचास्तव त्याचें म्हणणें अनंत जोशी यानें कबूल केलें नाहीं...." 238461 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( २०३ ) वसई येथील अनंत जोशी भास्कर यांजकडे कोणी एक नारायण जोशी नांवाचा चित्पावन राहावयास जागा मागूं लागला. परंतु स्थलसंकोचास्तव त्याचें म्हणणें अनंत जोशी यानें कबूल केलें नाहीं. तेव्हां नारायण जोशाने घरांत शिरून दांडगाई करून अनंत जोशाची हौत्रानीकुंडे विच्छिन्न केली. तेव्हां पेशव्यांकडे फिर्याद गेली असतां अनंत जोशास हौत्रस्थापन पुन्हां करण्याचा पेशव्यांनी हुकूम दिला. परंतु नारायण जोशी जोशी जातभाई पडला, तेव्हां त्यास कोणत्याही प्रकारें त्यांनीं शिक्षा केली नाहीं, हें सरळच झालें. इ. स. १७७५ सालीं श्री त्र्यंबकेश्वराचें देवालय बांधून पूर्ण झालें. प्रासाद- प्रतिष्ठेत दक्षिणद्वार शु० य० वाजसनेयांस द्यावयाचें तें चित्पावनांस देण्याचा पेशव्यांचा मानस होता. त्यावरून मोठा कलह माजून राहिला. वाजसनेय पेशव्यांच्या म्हणण्यास कबूल होईनात. तेव्हां सुमारें शेंसवारों शु० यजुर्वेद्यांस कैद करून कर्नाटकांत रवाना केले. याविषयीं एक आर्या प्रसिद्ध आहे ती अशी :- कर्नाटकांत नेले क्षेत्रींचे द्विज धरूनिया तेरा । यवनादि शत्रु म्हणती बाजीराया नहीं धरम तेरा ॥ या प्रकरणांत सरकारी उल्लेख असा आहे: It seems that Bajirao ordered a Temple at Trimbak to be consec- rated by Konkanasths Black Yajurvedis and not by the local White Yajurvedis. The White Yajurvedis gathered in a mob to stop the consecration and were dispersed by Bajirao's orders, several of them being sent to prison ; for this the community cursed him and at Nasik the Yajurvedis' curse is believed to have been one of the chief causes of Bajirao's mistakes and ruin. Bombay Gazetteer Nasik. Vol. XVI. PP. 40. इतकी दंडेली करून पेशवे व त्यांचे जातभाई यांनीं आपली इच्छा तृप्त करून घेतली खरी, पण श्री त्र्यंबकेश्वराच्या पुढील नंदीस प्रतिष्ठासंस्कार न झाल्यामुळे. त्यांस पेंढ्यांत गुंडाळून कुलुपांत ठेविलेला आहे व तो आजपर्यंत आहे तसाच तुरं- गांत आहे. केव्हां बेट्याची कैद सुटेल ती सुटो !<noinclude></noinclude> kkacozhhon2i6wcp3ulitoe227yucgt 104 112790 238462 2026-10-31T06:00:04Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( २०४ ) इ. स. १७७७ त सामवेद्यांस पेशव्यांनी जें अभयपत्र दिले आहे त्यांत त्यांची वृत्ती शु. य, वाजसनेय ब्राह्मणांनीच चालविण्याबद्दल स्पष्ट अनुज्ञा नमूद केलेली आहे. इ. स. १७९७ सालीं रा..." 238462 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( २०४ ) इ. स. १७७७ त सामवेद्यांस पेशव्यांनी जें अभयपत्र दिले आहे त्यांत त्यांची वृत्ती शु. य, वाजसनेय ब्राह्मणांनीच चालविण्याबद्दल स्पष्ट अनुज्ञा नमूद केलेली आहे. इ. स. १७९७ सालीं राघोबादादा पेशव्यांचा मुक्काम मुंबईस असतां शु. य. वाजसनेय ब्राह्मणांची पूजा करून त्यांस ते दक्षिणा देत असत व त्यांचा वेदोक्त आशिर्वाद घेत असत. शेवटले बाजीराव पेशवे वैतरणासंगमीं स्नानास गेले असतां त्यांना स्नानसंकल्प सांगण्यास शु. य. वाजसनेय ब्राह्मणच होते. याप्रमाणें खुद्द पेशव्यांनी वेळोवेळीं सनदा, आज्ञापत्रे, अभयपत्रे दिलीं असतांहि वेळोवेळीं त्यांच्या जातभाईनीं शु. यजुर्वेद्यांना छळण्याचें आपलें पवित्र काम चालूंच ठेवलें होतें. पण या प्रकारच्या बखेड्यांत चित्पावनांचा दुराग्रह व अन्याय अस- तांना व त्यांनी पेशव्यांच्या जोरावर अत्याचार केले असतांना एकाहि प्रकरणांत कोणा चित्पावनास पेशव्यांनीं शिक्षा दिल्याचा दाखला कोठेंच नमूद नाहीं, ही गोष्ट विशेषेकरून लक्षांत ठेविली पाहिजे. इ. स. १८०० च्या सुमारास यादव नाईक शु. य. यांची सून रमाबाई हिनें शिरगांवास श्री सिद्धेश्वराची लिंगस्था- पना पंचायतनसुद्धां केली होती व त्या देवाची पूजाअर्चा यजुर्वेदी व चित्पावन हे उभयतां एकत्र करीत असतां सन १८०८ मध्ये वसई येथील एकोणीस चित्पावन उपद्व्याप्यांनीं एके दिवशीं पहाटेस देवालयांत शिरून ते पंचायतन लिंगासुद्धां पहारांनीं खणूं लागले. तेव्हां त्यांना श्रीमंत पेशव्यांच्या व गाई ब्राह्मणांच्या शपथा घालून दें कर्म न करण्यास शु. य. ब्राह्मणांनीं विनविले असतांही त्यांनीं लिंगासुद्धां शाळुंकेसहित पंचायतन पहारांनीं खणून काढून तें निर्मळास नेले. तेव्हां पेशव्यांकडे फिर्याद गेली. त्यावेळी पेशव्यांनी चौकशीचा मोठाच डौल घालून दोन्ही पक्षांकडून पुष्कळ साक्षीदारांच्या जबान्या वगैरे घेतल्या. त्यांत शेवटीं असें निष्पन्न झालें कीं शु. य. ब्राह्मणांस अधिकार संपूर्ण असून त्यांना विनाकारण छळण्यासाठी हा सारा प्रकार चित्पावन उपद्व्याप्यांनी केला. त्यावरून पेशव्यांनी आज्ञापत्रे देऊन श्रीसिद्धेश्वराची पुन्हां प्रस्थापना करण्यास सांगितलें. या खटल्यांत बाजीराव रघुनाथ पेशवे यांनीं वे रा. गंबा नाईक जावळे वगैरे शु. य. मंडळीनां जें निवाडपत्र दिलें त्यांतील उद्गार येणेंप्रमाणे आहेत:- "तुम्ही नृत्यंशी पेशजीपासून वृत्ती अनुभवीत आलां, ब्राह्मण तुम्हांस विडा दक्षिणा देतात व तुम्ही ब्राह्मणांस देतां व तुम्ही जागजागीं देवालये बांधोन श्रीची स्थापना<noinclude></noinclude> fx93uqx40ezl2zc3r1x6w06sjo3bq1h 104 112791 238463 2026-10-31T06:00:35Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( २०५ ) करीत आलां. याची चौकशी करितां पूर्वी बिम्बराजे यांनीं वतनें तुम्हांस दान देऊन शिलालेख करून ठेविले ते व सड, साक्ष, भोगवटा व वसईकर ब्राह्मण तुम्हांस कागदोपत्रीं 'वेदमूर्ती' म्..." 238463 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( २०५ ) करीत आलां. याची चौकशी करितां पूर्वी बिम्बराजे यांनीं वतनें तुम्हांस दान देऊन शिलालेख करून ठेविले ते व सड, साक्ष, भोगवटा व वसईकर ब्राह्मण तुम्हांस कागदोपत्रीं 'वेदमूर्ती' म्हणोन नमस्कार लिहितात. याप्रमाणें कैलासवासी चिमणाजी बल्लाळ व भाऊसाहेब यांचे पत्रीं नमस्कार लिहिण्यांत व प्रथांतरीचा आशय पाहतां तेर्थेही पळशे ज्ञाती भिन्न आहे असें लागत नाहीं. सदहू अन्वयें ब्राह्मण कर्माची पुरवणी दिसण्यांत येते. " असे छळांचे प्रकार शु. य. ब्राह्मणांवर ठिकठिकाणी कितीक तरी झाले. त्यांची उपलब्ध असलेली सान माहिती येथें छापणे शक्य नाहीं, तथापि ती वाचून मन खिन्न होतें, आणि असें वाटू लागतें कीं धर्माच्या नांवाखालीं असले अत्या- चार करणाऱ्या त्या पूर्वजांपेक्षां सध्यांची धर्मलंड पिढी बरी; कारण ती एकमे- कांचा सध्यां तसा छळ करण्यास तरी प्रवृत्त होत नाहीं. असो. त्या काळ्याकुट्ट आणि पेशव्यांच्या खऱ्याखुऱ्या कलीयुगांत चित्पावनांनीं शु० यजुर्वेद्यांस राज- सत्तेच्या धमकीनें माजी करण्याकरितां ज्या अनेक खटपटी केल्या, त्यांच्या बुडांशीं शु० यजुर्वेद्यांनीं चित्पावनांशीं रोटीबेटी व्यवहार करावा व त्यांनीं आपल्या वृत्त्या निमूटपणे चित्पावनांच्या हवाली कराव्या, हा मुख्य हेतू होता, हें पुन्हां सांग- ण्याचे कारण नाहीं. शु० यजुर्वेद्यांनी चित्पावनांचा हा डांव प्रथमपासूनच ओळ- खला होता आणि त्यांनीं अनंत हालअपेष्टा, अपमान व नुकसान सोसूनहि त्या डांवाला आपली मान मुळींच वांकविली नाहीं. यावरून या समाजाच्या मनो- निग्रहाची व चिकाटीची कोण तारीफ करणार नाहीं ? पेशव्यांच्या अंमदानत शु. यजुर्वेद्यांवर जेवढी म्हणून प्रामण्ये झालीं, त्यांत एक विशेष गोष्ट लक्षांत ठेवण्या- सारखी आहे; ती हीच कीं स्वतः पेशव्यांनीं या भानगडींत आपलें आंग आहेसे कधींहि दाखविलें नाहीं आणि वेळोवेळी त्यांनीं जरी शु. यजुर्वेद्यांना अभयपत्रे, करारपत्रे व आज्ञापत्रे देण्यांत कसूर केली नाहीं, तरीपण त्यांचा छळ करणा-या चित्पावन आरोपींस त्यांनीं कधींहि शिक्षा केल्या नाहींत. या मासल्याची एकदोन ठळकठळक उदाहरणें येथें नमूद करून या प्रकरणाची रजा घेऊ. श्रीमंत सवाई माधवराव पेशव्यांच्या कारकिर्दीत गोदावरीच्या तीरीं टोके येथे पेशव्यांनीं व चित्पावनांनी मोठेमोठे इमारती वाडे बांधून वस्ती वाढविली, व तेथील सिद्धेश्वराचे देवालयाचा जीर्णोद्धार करावयाचें ठरविलें. यावेळीं देवाची<noinclude></noinclude> so2d49fksxrln97qrvp8adeaq36muzj 104 112792 238464 2026-10-31T06:01:06Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( २०६ ) , पुन्हां स्थापना करावी व त्यांत शुक्ल यजुर्वेद्यांस वृत्यंश देऊं नये आणि तें कार्य उरकण्यासही त्यांना बोलाऊं नये असे त्यांनी ठरविलें. ही बातमी प्रवरा संग- मावर राहणारे वे...." 238464 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( २०६ ) , पुन्हां स्थापना करावी व त्यांत शुक्ल यजुर्वेद्यांस वृत्यंश देऊं नये आणि तें कार्य उरकण्यासही त्यांना बोलाऊं नये असे त्यांनी ठरविलें. ही बातमी प्रवरा संग- मावर राहणारे वे. शा. सं. शिवराम दिक्षित यांना समजली. तेव्हां दिक्षित मजकूर हे नाना फडणवीसांचे भेटीस पुण्यास गेले. त्यावेळीं नानांच्या जवळ असलेल्या चित्पावनांनीं दिक्षितांचा उघड उपमर्द करून त्यांस म्हटलें कीं तुम्हांस यजमानांचें पाचारण असल्यास या. तेव्हां दिक्षित हे नानांचा सत्कार न घेतांच उठून गेले व त्यांनी नानास सांगून पाठविलें कीं प्रतिष्ठेचें कर्म आग्रहानें करूं नये. मर्जी असल्यास शास्त्रार्थ करा, नाहींतर अनर्थास पात्र व्हाल. तेव्हां नानाने उलट सांगून पाठविलें कीं तुह्मांपाशीं काय पुरावा असेल तो दाखवावा. त्यावरून दिक्षितांनीं सनदा कागदपत्रे नानाकडे पाहण्यास पाठ- विलीं. तेव्हां आपला पक्ष वुडतो असें पाहून चित्पावन फारच चिडले. खुद्द नानाफडणीसाचा सासरा हिरण्यकेशी शास्त्री चवताळून शु. य. च्या प्रतिनिधींस म्हणाला ८८ ह्या सनदा व कागद पत्रांच्या वळकुट्या करून *** त ठेवा. अशा प्रकारें कोलाहल करून कागद पत्र आणणाऱ्या गृह- स्थांची हेटाळणी करतांच ते बिचारे परत निघून गेले. सवाई माधवरावांस है वर्तमान कळवावें तर ते पेशवे खरे, पण नानाच्या हातांतलें बाहुलें. तेव्हां दिक्षितांनीं नानाचीच पुन्हां एकदां समजूत घालण्याचा प्रयत्न केला. नानानें चित्पावनांची समजूत घालण्याचा वरवर प्रयत्न केला. हा प्रयत्न वरवर आहे हे ओळखण्याइतकी चाणाक्ष बुद्धी चित्पावन ब्राह्मणांत असल्यामुळे त्यांनी नानालाच उलटा दम भरला आणि स्वज्ञातीच्या हिताहिताचा तो प्रश्न पडल्यामुळे, नानानीहि त्यावर विशेष डोके खाजविलें नाहीं. " त्यावरून दुसरे दिवशीं टोकें येथें प्रतिष्ठासमारंभ सुरू झाला. तेव्हां शु. यजुर्वेद्यांची खात्री झाली कीं आपली वृत्ती आतां कांहीं रहात नाहीं. तेव्हां त्यांनीं चित्पावनांकडे जाऊन त्यांची प्रार्थना केली कीं " हे भूदेवहो, तुम्ही सर्वसमर्थ आहांत, सत्ताधीश आहांत, तेव्हां तुम्ही जें कराल तें होईलच परंतु आम्हांस गंध लावावें व आमचा सत्कार करावा. या विनवणीनें उलट अधिकं खवळून जाऊन वेदोनारायण चित्पावनांनी जवळच्या यवन व शूद्र शिपायांस हुकूम करून - साय शुक्ल यजुर्वेद्यांस तेथून धक्के मारून बाहेर घालविलें. "<noinclude></noinclude> sudj2fwtdizses1dggg49bdiuhb8w4u 104 112793 238465 2026-10-31T06:01:46Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( २०७ ) ही कागाळी शिवराम भट्ट दिक्षितांस कळतांच त्यांनी सर्व शु. यजुर्वेद्यांस सांगितलें कीं, बाबानों शास्त्रार्थाचा प्रश्न असल्यास मी एकटा सगळ्यांस पुरा पडेन. परंतु या ठिकाणीं म..." 238465 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( २०७ ) ही कागाळी शिवराम भट्ट दिक्षितांस कळतांच त्यांनी सर्व शु. यजुर्वेद्यांस सांगितलें कीं, बाबानों शास्त्रार्थाचा प्रश्न असल्यास मी एकटा सगळ्यांस पुरा पडेन. परंतु या ठिकाणीं मी काय करावें ? तुमची तयारी असल्यास प्रतिष्ठा समारंभांत जाऊन दक्षयज्ञासारखा सत्कार करावा. त्यावरून सर्व शु. यजुर्वेदी समारंभाच्या मंडपांत शिरले. चित्पावन व त्यांचे अनुयायी यांजवर त्यांनी यथेष्ट हस्तप्रहार चालविले. “ कोणाचे भोजनपात्रांची दुर्दशा, कोणाची शेंडी, कोणाचें धोत्र, कोणाचें यज्ञोपवीत इत्यादि धरधरून थत्ते, भिडे, फडके शास्त्री इत्यादि कोंक- णस्थांस चापटपोळ्या मुष्टी मोदकांचे देहधर्म पुरीषोत्सर्जन धोत्रांत होईपर्यंत यथा- स्थित भोजन दिलें व त्यांनीं कुंडांत पात्रप्रक्षेप केला. पळून जाऊं लागल्या कारणानें कित्येकांस गणेशटोपी घालून सर्व गात्रांचें कदन हस्त स्वराने केले कित्येक नागवे उघडे होऊन बसले. तेव्हां ग्रामस्थ स्त्रिया व मुलांची जी हांशी झाली ती लिहितां पुरवत नाहीं. " हा ठोकाठोकीचा प्रकार झाल्यावर चित्पावन अगदीं दीनवदन करून म्हणूं लागले कीं बाबानों आम्हांला मारूं नका, असें आम्हीं पुन्हां केव्हांहि करणार नाहीं. तेव्हां क्षेत्रस्थ शु. य. नीं समिधाहोमद्रव्यादि त्या कुंडांत घालून अग्नि प्रज्वलित करून ते घरोघर गेले. तेव्हां लज्जित झालेले चित्पावन मुकाट्यानें आपापल्या घरी चालते झाले. यावेळीं श्रीमंत सवाईमाधवराव पेशवे आपल्या महालांत स्वस्थ बसले होते, पण चित्पावन बसले रुसून. तेव्हां श्रीमंतांनीं शिव- राम दिक्षितास पालखी पाठवून बोलावून नेलें व उभयपक्षांचा समेट करून देऊन सिद्धेश्वराची प्रतिष्ठा केली. वरील प्रकारामुळे चित्पावन जरी हतवीर्य झाले तरी त्यांनीं शु. यजुर्वेद्यांशीँ वरवर गोड वर्तन ठेवून, त्यांच्या सूडाचा निराळाच एक पंथ शोधून काढला.. ते त्यांचा जेथें तेथें मोठा आदरसत्कार करूं लागले, मेजवान्या देऊ लागले, परंतु अंदरकी बात रामालासुद्धां न कळण्याइतकी गुप्त ठेवली. शु. यजुर्वेदी हे जसे मनानें खंबीर व शास्त्राध्ययनांत वरचढ होते, तसे श्रीमंतीच्या बाबतींतहि ते चित्पावनापेक्षां सवाई खंबीर आणि वरचढ होते. यांच्या वायका व मुलीं ज्या वेळी गोदातटाकी पाणी भरण्यास किंवा कपडे धुण्यास जात असत, त्यावेळी त्या आपल्या आंगांवर भरगच्च सोन्यामोत्यांचे दागदागिने घालून जात असत. भोर 18 APR 1990<noinclude></noinclude> gi0a7bo0n039ctyu8ofjnqx535yu7dl 104 112794 238466 2026-10-31T06:02:10Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( २०८ ) अझूनहि ही पद्धत त्यांच्यांत आहे. अर्थात् त्यांच्या श्रीमंतीचा अजमास वाटेल त्याला घरबसल्या करण्यास अडचण पडत नसे. शु. य. पैशाच्या बाबतींत धनत्तर असल्यामुळे ते कोणाचीच फारशी..." 238466 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( २०८ ) अझूनहि ही पद्धत त्यांच्यांत आहे. अर्थात् त्यांच्या श्रीमंतीचा अजमास वाटेल त्याला घरबसल्या करण्यास अडचण पडत नसे. शु. य. पैशाच्या बाबतींत धनत्तर असल्यामुळे ते कोणाचीच फारशी पर्वा करीत नसत. ही त्यांची संपत्ति लुटवून त्यांना भिकेस लावल्याशिवाय ते वठणीला येणार नाहींत, असा चित्पावनांनीं बेत केला. पुढे लवकरच संधान बांधून हरीबा होळकराच्या पेंढार सैन्याकडून गोदा- तटाकीची सारी क्षेत्र लुटविलीं. शु. यजुर्वेद्यांस राखेचे व मिरचांचे तोबरे देऊन त्यांजकडून पैकाअडका व सोनें पिळून काढलें, त्यांच्या बायकांच्या आंगावरील दागिने लुटले, असा एकच हाहाकार उडाला. पुढे शु. यजुर्वेदी जेव्हां पेशव्यांकडे फिर्याद घेऊन गेले, तेव्हां त्यांनीं व सर्व चित्पावनांनी मोठा खेद प्रदर्शित केला. " हरहर ! काय हो हा अनर्थ या धनगराने केला ! आमच्या राज्यांत ब्राह्मणांस त्रास ? मग आम्ही कशाचे ब्राह्मण ! " इत्यादि बोलून शु. यजुर्वेद्यांचें समाधान केले व त्यांचा मोठा सत्कार केला. पण हे सारे पुण्यांतल्या पुण्यांत. बाहेर गंगथडीची लुटालूट चाललीच होती. या लुटालुटींत शु. यजुर्वेद्यांचे कागद वगैरेचा नाश फार झाला आणि गंगातीर उजाड होऊन शु. य. दशदिशांस सनदा निघून गेले. शुक्ल यजुर्वेदी वाजसनेय ब्राह्मणांमध्ये पोटभेद नाहींत, तथापि उत्तर कोंकणांतील वसाहतवाल्या शु. य. शीं चित्पावनांचा द्वेष अझूनहि कडकडीत असल्यामुळे ते ‘पळश्यां 'ना मूळजातीपासून भिन्न किंबहुना अभ्रष्ट भासवि- ण्याचा यत्न नेहमीं करीत असतात. फार दूर कशाला ? ' राष्ट्रीय' चमूचे एक कप्तान विद्वद्वर्य रा. रा. महादेवरावजी बोडस यांनी 'वर्णव्यवस्था' (चित्रमय- जगत् जाने ० १९) लेखांत, “मुंबईतील पळशे लोकांनीं ब्राह्मण म्हणण्याकरितां कित्येकदां कोर्टाचे उंबरे झिजविले” असा कुत्सित व इतिहासाचें गाढ अज्ञान दाखविणारा शेरा ठोकलाच आहे ना ? हा शेरा वादार्थ घटकाभर खरा मानला तरी त्यांतसुद्धां शु०यजुर्वेद्यांची उर्फ 'पळश्यां'ची माणुसकी चित्पावनांपेक्षां कांकण- भर अधिक सरस ठरते. स्वतःला ब्राह्मण ' म्हणण्याकरितां' पळश्यांनीं कोर्टाचे टंबरे झिजविले त्यांत त्यांची कायदेप्रीति व सनदशीरपणा तरी दिसून येतो; पण स्वतः सनदशीरपणाचे चौघडे अलीकडे त्रिकाळ बडविणाऱ्या चित्पावनांच्या पूर्वजांनी स्वतःला ब्राह्मण ' ठरविण्याकरितां' आपल्या अत्याचारी स्वार्थाला साऱ्या मराठे- शाहीचा बळी दिला, त्यांत त्यांचा कोणता सद्गुण सिद्ध होत असेल तो सध्यांच्या<noinclude></noinclude> lchrt6onhgaus2h4w3wz4gqgh4ghjfk 104 112795 238467 2026-10-31T06:02:55Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( २०९ ) चित्पावन बृहस्पतीनींच जगाला समजाऊन द्यावा हें बरें ! स्वतः एखाद्यावर हल्ला करावा आणि तो धडपडूं लागला किंवा रडूं लागला म्हणजे आपण म्हणावें " कायहो, कितीहो हा व्रात्य ? एकसारख..." 238467 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( २०९ ) चित्पावन बृहस्पतीनींच जगाला समजाऊन द्यावा हें बरें ! स्वतः एखाद्यावर हल्ला करावा आणि तो धडपडूं लागला किंवा रडूं लागला म्हणजे आपण म्हणावें " कायहो, कितीहो हा व्रात्य ? एकसारखा रडून ओरडून आकांडतांडव करीत आहे! ' अशांतलाच रा. बोडसांच्या विधानाचा झोंक आहे. शु०यजुर्वेद्यांनीं आपलें ब्राह्मण्य सिद्ध करण्याकरितां कधींहि कोर्टाची पायरी चढल्याचें ऐकिवात नाहीं किंवा त्यांच्या इतिहासावरूनहि तसें दिसून येत नाहीं. त्यांच्या वृत्त्या हरण करण्यास सो- कावलेल्या चित्पावनांनीं जेव्हां जेव्हां त्यांच्यावर हल्ले चढविले तेव्हां तेव्हां मात्र त्यांनी त्यांस कोर्टाचे पिंजरे दाखवून आपले हक्क सिद्ध करून घेतले आहेत. वास्तविक ज्या चित्पावनांनीं आगाशीच्या श्रीभवानीशंकराच्या लिंगाससुद्धां प्रायश्चित्त देण्यास सोडलें नाहीं, ते काय या भोळ्या कायदेप्रिय 'पळशां'ची पर्वा थोडेच करितात ? बरें, पळशे नांव तरी कोणी काढलें ? तेंहि या अद्वितीय चित्पावन - टांकसाळींतून अलीकडेच बाहेर पडलेले आहे. अगदी प्राचीन अंधाराचा इतिहास बाद केला तरी शके १२२१ त राजा बिंबानें या गंगातीरस्थ ब्राह्मणांस कोकणप्रांत आणून स्थायिक केल्यापासून तो शके १६६८ पर्यंत यांना ' यजुर्वेदी ब्राह्मण' हीच संज्ञा होती. पोर्च्यूगीजांच्या राज्यांतसुद्धां त्यांना हेंच नांव होतें. फार काय पण चित्पावन पेशव्यांनीसुद्धां आपल्या कागदोपत्री यांना 'यजुर्वेदान्तर्गत वाजसनेय ब्राह्मण ' असेंच म्हटलें आहे. अर्थात् 'पळशे" ही संज्ञा शु० यजुर्वेद्यांवर बळजबरीनें लादण्याचें पुण्य कृत्य त्यांच्याशीं अहोरात्र चुरस करणाऱ्या उपय चित्पावनांनींच संपादिलेलें आहे व या पुण्याईच्या समर्थनार्थ :- -- कैवर्तकस्य भिल्लस्य पिता भवति यो नरः । मातायां गोलकी नारी पालाश ज्ञातिरुच्यते ॥ 1 हा असंस्कृत व अशुद्ध श्लोक धर्मग्रंथांतहि घुसडण्यास त्यांनी कमी केलेलें नाहीं. परंतु इतर ऐतिहासिक पुरावा जरी बाजूला ठेवला तरी श्रीमच्छंकराचा- यांनीं शके १७४५ ( सन १८२३) साठीं दिलेल्या आज्ञापत्रांत असे स्पष्टच म्हटलें आहे कीं " हे यजुर्वेदी देशस्थ ब्राह्मण यांस कोंकणप्रांतीं येऊन भूपप्रसन्नतानुग्रहें वृत्ति संपादन करून बहुत वर्षे राहिले. तदनंतर कोंक- णस्थचित्पावन यांचे ज्ञातीनें तुमच्या वृत्तिहरणार्थ इतर ज्ञाती यांस अनृत द्वेष समजावून विद्वेषता वाढवून 'पळशे ब्राह्मण' असें सांगो लागले. १४<noinclude></noinclude> 8c5nr6y6qk31k3azm25v7su9urdrnfu 104 112796 238468 2026-10-31T06:03:36Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "ब 59 ७ ( २१० ) परंतु तुमचे 'पळशे' असें नांव ज्ञातीस नाहीं व शास्त्रांतही हें नांव नाहीं, द्वेषानें म्हणतात. 99 चित्पावनांनीं शु. यजुर्वेद्यांचा बराच छळ केला. तरी सुद्धां इंग्रजी अंमल अस..." 238468 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>ब 59 ७ ( २१० ) परंतु तुमचे 'पळशे' असें नांव ज्ञातीस नाहीं व शास्त्रांतही हें नांव नाहीं, द्वेषानें म्हणतात. 99 चित्पावनांनीं शु. यजुर्वेद्यांचा बराच छळ केला. तरी सुद्धां इंग्रजी अंमल असलेल्या मुंबई बेटांतील शु. य. रहिवाश्यांवर मात्र त्यांच्या परशुरामास्त्राचा कांहींहि परिणाम झाला नाहीं. याचे कारण वे शामाचार्य नांवाच्या यजुर्वेदी ब्राह्मणास ता. १ ऑगष्ट १७२३ इ. रोजी इंग्रज कंपनीनें एक 'पेटंट' उर्फ सनदपट्टा वंशवतनी करून दिला होता. त्या सनद पट्ट्याने मुंबई बेटांतील हिंदुलोकांकडील धर्मसंबंधों हक्काचें स्वामित्व त्याच्या हातीं असल्यानें चित्पावनां- 'सारख्या उपय ब्राह्मणांची ढवळाढवळ तेथें कांहीं चालत नसे. उलट, कोणी त्याच्या अधिकारमर्यादेत अपराध केल्यास टाऊन हॉलच्या पटांगणांत त्याच्या हातचे बारबारा फटके खाऊन हद्दपार व्हावें लागत असे, असें म्हणतात पेशवाईचा अस्त होऊन इंग्रजांचा अंमल झाल्यावरसुद्धां चित्पावनांनी शु. य. नां उपसर्ग देण्याचें आपलें पवित्र ब्राह्मणकर्म ठिकठिकाणी चालू ठेवलेंच होतें; व आजदिनतागायतसुद्धां या प्राचीन परंपरेची री ओढणारे परशुरामाचे अवतार चित्पावन समाजांत मधून मधून दृष्टीस पडतच असतात. इ. स. १८२३ साली ठाणे येथील श्रीसिद्धेश्वराच्या अर्चेबद्दल चित्पावनांनी वाद उत्पन्न केला. त्यावरून हे प्रकरण फिर्यादीपर्यंत जाऊन अखेर निवाडा शु. यजुर्वेदी यांच्याच तर्फे झाला. इ. स. १८५९ सालीँ वसईस असाच एक खटला निघाला. तेथील शु. यजुर्वेदी ब्राह्मण ज्योतिष व उपाध्येपणाची वृत्ती चालवीत असतां चित्पावन व क-हाडे यांनीं त्यांची वृत्ती बंद करण्याचा उपक्रम केला. लग्नांत वृत्तीवाले ब्राह्मणांस मुद्दाम वगळून दुसऱ्याच जोशाकडून घटिका मांडवून पत्रिकापूजन केलें. त्यावरून चौकशी होऊन नृत्यंशी शु. यजुर्वेदी यांचे तर्फे निवाडा झाला. इ. स. १८७३ सालों आगाशीसही वरील प्रमाणेंच प्रकार झाला. तेव्हां तेंही प्रकरण कोर्टापर्यंत जाऊन निकाल शु. यजुर्वेदी वृत्यंशी यांचे तर्फे झाला. पेशवाईत आगाशी येथे श्रीभवानीशंकराचे देऊळ बांधिलें होतें. तें बांधि- ल्यापासून शु. यजुर्वेदी व चित्पावन हे देवालयांत एकत्र बसून पूजा अर्चा करीत<noinclude></noinclude> fmoylfr3s4k3au89hbebzytb6kitvvk 104 112797 238469 2026-10-31T06:04:23Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( २११ ) असतां इ. स. १८७२ मध्ये पर्जन्यानिमित्त संततधाराभिषेक व्हावा म्हणून उभय जातींनीं विचार केला. परंतु चित्पावन आपला अभिषेक प्रथम व्हावा असें म्हणूं लागले व वाजसनेयी तें कबूल क..." 238469 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( २११ ) असतां इ. स. १८७२ मध्ये पर्जन्यानिमित्त संततधाराभिषेक व्हावा म्हणून उभय जातींनीं विचार केला. परंतु चित्पावन आपला अभिषेक प्रथम व्हावा असें म्हणूं लागले व वाजसनेयी तें कबूल करीनात ! तेव्हां चित्पावनांनीं देवालयास कुलूप लावून टाकलें. हैं प्रकरण कोर्टात जातां शु. यजुर्वेदी यांच्या तर्फे निकाल झाला. या खटल्यांत एका चित्पावनाने अशी खोटी साक्ष दिली कीं बर्डे या नांवाच्या एका इसमास वाजसनेयाकडे जेवल्यामुळे प्रायश्चित दिलें ! वास्तविक बर्डे हा कैक वर्षे वाजसनेयांकडे जेवीत होता व त्याजबरोबर ज्या त्याच्या इतर आप्तेष्टांनीं व जातभाई चित्पावनांनीं पंक्तिव्यवहार केला त्यांना कोणी केव्हां प्रायश्चित दिले त्याचा कांहींच पत्ता नाहीं ! शु. य. ब्राह्मणांच्या ग्रामण्यांचा इतिहास अत्यंत विस्तृत आहे. त्याचा या थोडक्या जागेत समावेश करतां येणें शक्य नाहीं. तथापि शितावरून भाताची परीक्षा करतां येण्याजोगा मजकूर आम्ही दिला आहे. सरतेशेवटीं याच ज्ञातींतील लोकप्रिय कविराज कै० मोगरे यांच्या प्रासादिक काव्यशब्दांत भरत- वाक्य करून आम्ही या प्रकरणाची रजा घेतों. आर्या. आज उद्यां वा कार्ले तुमचे उद्देश सिद्ध होती है 8 JAN 1994 माध्यंदिनचि न इतरहि युष्ममलाभ विप्र घेतील ॥ २१ ॥ शमुनी कालवशें हैं सर्वहि लोकापवाद वावटळ ॥ जनमतवातावरण अविचाराचा नुरेल लेश मळ ॥ २२ ॥ सदसद्विचार सूर्य प्रगटुनिया लोकमानसाकाशीं ॥ अज्ञानध्वान्ताच्या विलया नेईल सर्वथा राशी ।। २३ ।। अन्योन्यवैर सोडुनि भेटाया आपआपल्या भावां ॥ गौड द्राविड सारे प्रेमानें मारतील हो धांवा ॥ २४ ॥ आनन्दाश्रुजलानें अन्योन्यांच्या तनूस म्हाणून ॥ म्हणतिल चुकलों मुकलों होतो निजबांधवां न जाणून ॥ २५ ॥<noinclude></noinclude> qc0p2lufxsg5rr83qsyhhn7i9ibur6h 104 112798 238470 2026-10-31T06:06:30Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( २१२ ) गौड सारस्वत ब्राह्मण व पाठारे प्रभू. या ज्ञातींवरील ग्रामण्यांची हकिकत आमच्याजवळ बरीच आहे. परंतु इतर ज्ञातींप्रमाणें आपापल्या ज्ञातीच्या ग्रामण्यप्रकरणाचा इतिहास स्वत..." 238470 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( २१२ ) गौड सारस्वत ब्राह्मण व पाठारे प्रभू. या ज्ञातींवरील ग्रामण्यांची हकिकत आमच्याजवळ बरीच आहे. परंतु इतर ज्ञातींप्रमाणें आपापल्या ज्ञातीच्या ग्रामण्यप्रकरणाचा इतिहास स्वतः तपासून पहा- ण्यास यांच्यापैकीं कोणी इतिहासज्ञ वेळेवर न आल्यामुळे तीं प्रकरण तशींच ठेवावीं लागलीं, याबद्दल फार दिलगिरी वाटते. * परमेश्वराची प्रार्थना. * जावो लयाला मतभेद सारा एका वरो भारत या विचारा महाराष्ट्र जाणो झणिं ऐक्यवर्म देवा ! जनीं चेतवि राष्ट्रधर्म. 896/9860<noinclude></noinclude> 6w7avedh009fkmob2geu19q1ihwhgpp 104 112799 238471 2026-10-31T06:07:00Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "• परिशिष्ट = चित्पावनांचा इतिहास. ग्रामण्यांच्या इतिहासावरून वाचकांच्या ध्यानांत आलेंच असेल की त्यांतील मुख्य चळवळये चित्पावन हे होत. अमक्याला वेदोक्ताचा अधिकार आहे आणि तमक्य..." 238471 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>• परिशिष्ट = चित्पावनांचा इतिहास. ग्रामण्यांच्या इतिहासावरून वाचकांच्या ध्यानांत आलेंच असेल की त्यांतील मुख्य चळवळये चित्पावन हे होत. अमक्याला वेदोक्ताचा अधिकार आहे आणि तमक्याला नाहीं; हा ब्राह्मण हा शूद्र; हा अनुलोम हा प्रतिलोम इत्यादि नाना प्रकारच्या सबबी काढून इतर समाजांचा ज्यांनीं सत्तामदाच्या धुंदीत अनिर्वाच्य छळ केला, ते हे चित्पावन तरी कोण ? यांचे अधिकार तरी कोणते ? यांची उत्पत्ति काय ? आणि यांना इतकें धर्मगुरुत्वाचें साम्राज्य - सिंहासन कधिं व कोण दिलें ? हे किंवा असलेच प्रश्न साहजीकच उद्भवतात. या प्रश्नांना समर्पक उत्तरें देणें किंवा त्या प्रश्नांची चर्चा करणें हैं आमच्या ताकदी बाहेरचें आहे; म्हणून ज्यांना हा अधिकार होता, इतिहासशास्त्री किंवा विद्वान् पंडीत म्हणून ज्यांची मान्यता आधुनिक एकाहि चित्पावनाला किंवा कोणालाहि अमान्य करतां याव- याची नाहीं, अशाच मंडळींचे उद्गार व त्यांनीं चित्पावनांच्या इतिहासाबद्दल लावलेले शोध यांचा येथें परामर्ष घेण्याचे ठरविलें आहे. खालील उतायत नमूद होणाऱ्या मतांबद्दल आमचे स्वतःचें असें निश्चित मत कांहींहि नाहीं. लोक काय बोलतात हैं आम्हीं नमूद करीत आहोत, तें मान्य करणे किंवा खोडून टाकणें हें इतिहाससंशोधक म्हणविणाऱ्या आधुनिक विद्वानांचे काम आहे; तें त्यांनीं खुशाल करावें, आमची कांहीं हरकत नाहीं. (१) कै. जीवनराव चिटणीस:- (१) सह्याद्रिखंडांत चित्पावनांची उत्पत्ति परशुरामानें कोळ्यांपासून केली अशी कथा आहे. या कथेंतील बीज अलिकडील शोधांवरून जी माहिती मिळते तिला जुळतें असें आहे; परंतु एकंदर कथा बनावट दिसते. परशुराम आणि चित्पावन हे समकालीन असते तर द्रविडांप्रमाणे चित्पावनांचा उल्लेख भारतांत भारतांत चित्पावनांचा उल्लेख नाहीं. तो सह्याद्रिखंडांत मात्र आहे. हा ग्रंथ स्कंदोवाच या नांवाखालीं लिहिला गेला आहे म्हणून तो भारतानंतरचा होय. आला असता.<noinclude></noinclude> e1c5be6umndt5tt8lz3dpdt5cfuzmmu 104 112800 238473 2026-10-31T06:07:59Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ३ ) ( ४ ) चित्पावनांचे पूर्वजांची माहिती व त्यांचे ठिकाण यासंबंधानें लोकांत एकदां शंका उत्पन्न झाली. तेव्हां मलबार प्रांतांतील लोकांनीं चित्पावनांच्या उत्पत्तीसंबंधी माहिती म..." 238473 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ३ ) ( ४ ) चित्पावनांचे पूर्वजांची माहिती व त्यांचे ठिकाण यासंबंधानें लोकांत एकदां शंका उत्पन्न झाली. तेव्हां मलबार प्रांतांतील लोकांनीं चित्पावनांच्या उत्पत्तीसंबंधी माहिती मिळविण्याकरितां जाहीरनामे प्रसिद्ध केले. ठिकठिकाणी जाहीरनामे लाविले असून सभेस चित्पावन हजर होते. त्यांना आपण हिंदु आहत हैं सिद्ध करतां आलें नाहीं व त्यांच्या ब्राह्मण्यासंबंधानें कोणत्याही ब्राह्मणांनीं आपली संमति दिली नाहीं. सभेत हे लोक आफ्रिका खंडांतून आलेले आहेत असें सिद्ध झालें. चित्पावनासंबंधानें जो जाहीरनामा लावला होता तो कानडी भाषेत आहे. त्यांतील बराच महत्वाचा भाग 'सामाजिक धर्मसुधारणा' पृ. २७५ वरून खाली देतो:-- आफ्रिका खण्डद इजिप्त देशदिन्द बन्दिरुव इजिप्तवान् जिप्तवान या चित - पावन (कोंकणस्थ ) एवं जातिय निर्णयवु चितपावन जातीय विषयवागी नड- दिरुव रिकार्टूनु साद्यंत वागि सभेयवरु विमर्शे माडिनोडिद्दा यितु मत्तु प्रतिबंदु विषयद मेलु विचार माडि सभेयवरु पट्टिरुव अभिप्रायवु सत्पददे इवुगळंनु पर्या - कोचीसलु चितपावन जातियु भरतखंड इह आफ्रिका खण्डदेन्दु निर्णय वागित्ते. मत्तु अवर जातियवराद शोधकरु ओपिरुवन्ते ये सभेय वरिगू निजवागि कण्डु बन्दद्दरिन्द भरतखण्डद ब्राह्मणरल एन्दु निर्णयवागुत्तदे. ई आफ्रिका खण्ड हअर संसर्गदल्लि भरतखण्डद दशविरुद्ध शेरदे इरुवदु सदाचार के योग्य वागिधे. ई चितपावन जातीय विषय वागि इष्टु खण्डित वाद निर्णय ईवरिगु यारिन्दलु माडल्यट्टिर लिल्ल चितपावनरिन्द ईंग सभेगे बन्दिश्व जबाबिनही निराधारवागि बरेयल्ल पट्टिरुत्तदे आधारवु इलदे होदरे यल्ला ब्राह्मणर संमति यन्नादरू कळूविस बेकेन्दु सभेइन्द केळल्ल पट्टित्तु अदरन्ते संमति यन्नु अथवा आधारवन्नुसुद्धा कळु- विस हिल, आद्दरिन्द सभेयवरु विचारमाडी चितपावन जातीय आफ्रिकाखण्ड मुन्ताद द्वीपान्तर दिन्द बन्दद्देन्दु निर्णइसल्ल पट्टितु. चितपावनरु भरतखण्डद ब्राह्मण रोळगे शेर बेक्यन्दु असत्य साधन वन्नु माडु- तारे, आदकारण भरतखण्डद ब्राह्मणादि चातुर्वर्ण दवरु इन्था असत्यके अवकाश उण्टागद हागे दक्षतेइन्द सत्यसाधनवन्नु माड बेकागिरुत्तदे. सत्यमेव जयते नानृतम्<noinclude></noinclude> 39l7iabhb42mph7hf6ovor3b2296jwg 104 112801 238474 2026-10-31T06:08:38Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ४ ) भावार्थ: – चित्पावन जातीच्या संबंधानें आलेल्या साद्यंत कागद पत्रावर व त्याचप्रमाणें आणखी ऐतिहासिक गोष्टी व अन्य विषय यावर सभेच्या लोकांन विचार करून जे कांहीं अभिप्राय ठरवि..." 238474 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ४ ) भावार्थ: – चित्पावन जातीच्या संबंधानें आलेल्या साद्यंत कागद पत्रावर व त्याचप्रमाणें आणखी ऐतिहासिक गोष्टी व अन्य विषय यावर सभेच्या लोकांन विचार करून जे कांहीं अभिप्राय ठरविले ते चांगल्या प्रकारें अवलोकन केले असतां चित्पावन जात ही भरतखंडांतील मूळची नव्हे, तर आफ्रिका खंडांतील इजिप्त देशांतील होय, हें सिद्ध होतें. शिवाय त्यांच्या ज्ञातींतील शोधक लोकांनीं कबूल केल्याप्रमाणें व सभेच्या सभासदांनाही खरोखर दिसून आल्यावरून हे भरत खंडांतील ब्राह्मण नव्हेत असें सिद्ध होतें. आफ्रिका खंडांतील या लोकांबरोबर हिंदुस्तानांतील दशविध लोकांनीं मिसळून रहाणें हें सदाचारास योग्य नाहीं. या चित्पावन जातीच्या संबंधानें कोणताही निश्चयात्मक ठराव अजून झाला नाहीं. चित्पावन लोकांकडून या सभेस जें कांहीं लिहून आलेलें आहे त्यास कांहीं आधार नाहीं. आधार जरी नाहीं तरी सर्व ब्राह्मणांची संमति निदान पाठवावी असें सभेकडून कळविलें होतें. तथापि संमति किंवा आधारसुद्धां पाठविला नाहीं. याकरितां सभेनें विचार करून चित्पावन जातीचे लोक आफ्रिकाखंड नामक द्वीपांतरांतून आलेले आहेत असें ठरविण्यांत आलें आहे. चित्पावन लोक हे भरतखंडांतील ब्राह्मण लोकांत मिसळण्याकरितां अधर्मी व मतलबी आचार विचार लोकांच्या मनांत बिंबविण्याकरितां खोट्यानाट्या युक्तिप्रयुक्तीनें प्रयत्न चालवितात. तस्मात् भरतखंडांतील ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र या चारी वर्णानीं चित्पावनांच्या खोडसाळपणाकडे वेळेवर मोठ्या दक्षतेनें व सावधगिरीनें असावें. सत्याचा जय होईल. (२) कै० प्रो. राजाराम रामकृष्ण भागवत : - (उद्गार.) सन १८८७ ( १ ) कोंकणस्थ परशुरामाबरोबर आपला संबंध लावितात, तो केवळ आपलें अतिप्राचीनत्व सिद्ध व्हावे म्हणून दुसरा अर्थ त्यांत मुळींच नाहीं. पू. १०६. (२) कोंकणस्थ हे मूळचे प्रायः शेतकी करणारे लोक. हे थोडेबहुत कुळकर- णाच्या संबंधानें पसरलेले दिसतात. पण यांस बरकत आली. बाळाजी विश्व- नाथास पेशवाई मिळाल्या दिवसापासून. पृ. १०८. (३) पूर्वी कोंकणस्थ, देशस्थ व कऱ्हाडे यांचा संकर अष्टागर प्रांतीं बराच झालेला सुप्रसिद्ध आहे. पृ. ११०. (४) चित्पावन हे मूळचे शेणवी लोकांप्रमाणें गोकर्णाच्या जवळचे असल्यामुळे, जेथें हे गेले तेथे यांनीं आपलें अतिप्राचीनत्व स्थापन करण्यासाठीं म्हणून गोकर्णा -<noinclude></noinclude> 6s3z8ogms1non7ndlzmlta8w9ggy9np 104 112802 238475 2026-10-31T06:09:09Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( ५ ) जवळ विशेष माहात्म्य माजलेल्या परशुरामाचा आपणाबरोबर संबंध जाहीर केला. पण खरोखरी पहातां हे मूळचे पूर्वी लिहिल्याप्रमाणें प्रायः शेतकी करणारे लोक असून, शंकेश्वरच्या शंकराचार..." 238475 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( ५ ) जवळ विशेष माहात्म्य माजलेल्या परशुरामाचा आपणाबरोबर संबंध जाहीर केला. पण खरोखरी पहातां हे मूळचे पूर्वी लिहिल्याप्रमाणें प्रायः शेतकी करणारे लोक असून, शंकेश्वरच्या शंकराचार्यांच्या वेळीं यांस ब्राह्मणपणाचा लाभ झाला. पृ. ११०. (३) कै. रा. रा. रामचंद्र भिकाजी गुंजीकर, " सरस्वति मंडळ " सन १८८४. (१) पूर्वी घांटावरील देशस्थ ब्राह्मण चित्पावन ब्राह्मणांचे पंक्तीस जेवावयास बसत नसत. परंतु त्यांनीं खटपट करून एक पंगत करविली. तथापि विद्ये - मध्ये हे मूढ असल्यामुळे देशस्थ त्यांचा तिरस्कार करीत. म्हणून त्यांनीं नाशीक, काशी, इत्यादि स्थळी आपले लोक पाठवून त्यांजकडून विद्या करविली. वांई, त्र्यंबकेश्वर, इत्यादि स्थळीं स्वजातीयांचीं क्षेत्रं केलीं. तेलंगणांतून तैलंग ब्राह्मण आणवून, त्यांना इतरांपेक्षां दुप्पट दक्षिणा देण्याचा कायदा करून, त्यांजकडून स्वजातीय मुलांना वेदाध्ययन करविलें. (२) हे लोक मनाचे सरळ नसतात; आणि अल्पस्वल्प स्वार्थासाठीं राज्याचीं राज्यें धुळीस मिळविण्याला मार्गेपुढे न पहाणारे लोक या जातीमध्ये आजपर्यंत पुष्कळ उत्पन्न झाले, आणि त्यांनीं आपले पराक्रमही त्या रीतीनें दाखविले. (३) स्वजातीच्या हितासाठीं अन्यजातींशीं द्वेष करून त्यांचे जे वास्तविक हक्क किंवा अधिकार त्यांकडे दुर्लक्ष करणें, किंवा ते दाबून टाकणें हें मात्र वाईट. यद्यपि चित्पावन ब्राह्मणांमध्ये अशा प्रकारचे कित्येक लोक झाले खरे, आणि अझूनहि असल्या कोत्या मनाचे कित्येक त्यांच्या- मध्ये आहेत, हेंहि खरें. (४) यांच्या आंगीं आर्जवशक्ति हैं मोठे कसब आहे आणि तेणेंकरून ते कसलेही मोठे काम सहज तडीस नेतात. (५) या चित्पावन ब्राह्मणजातीमध्ये मुली विकून पैसे घेण्याचा धंदा फार चालतो आणि कोकणामध्ये तर तो फारच आहे. (६) या लोकांनी 'चित्पा- वन' हा शब्द भाषेतून मुळींच गाळून टाकण्याचा प्रयत्न केला आहे. जर त्या शब्दामध्यें कांहीं वाईट नाहीं, तर तो शब्द गाळून टाकण्याचा त्यांनी प्रयत्न कां बरें करावा ? आणि ही गोष्ट खरी आहे कीं, पुण्यामध्ये 'चित्पावन ब्राम्हण' म्हणजे कोण, हें बहुशः अलीकडील मुलांना माहीतही नाहीं. अलीकडील चित्पावन सर्व आपणास ' कोकणस्थ ब्राह्मणच म्हणवितात. वास्तविकपणे पाहतां कोंकणांतील चित्पावन, देवरुखे, किरवंत, ,<noinclude></noinclude> d547mzelsyzzv92r2a8s1iorvirex4y 104 112803 238476 2026-10-31T06:09:38Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "" , ( ६ ) ( ७ ) [ अ ] फार गोरे असतात; क-हाडे, वगैरे सर्वांस ' कोंकणस्थ ' कोंकणस्थ' हा शब्द लावावा. पण तसे न करतां चित्पावनांनीं आपणापुर्ताच हा शब्द पक्का करून घेतला. यावरून चित्पावन या शब्दापा..." 238476 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>" , ( ६ ) ( ७ ) [ अ ] फार गोरे असतात; क-हाडे, वगैरे सर्वांस ' कोंकणस्थ ' कोंकणस्थ' हा शब्द लावावा. पण तसे न करतां चित्पावनांनीं आपणापुर्ताच हा शब्द पक्का करून घेतला. यावरून चित्पावन या शब्दापासून त्यांच्या मनामध्यें कांहीं तरी वाईट अर्थ येत होता असें दिसतें. परंतु कित्येकांनीं ज्यांचें चित्त पवित्र ते ' चित्तपावन' असा अर्थ बसविला आहे. परंतु असा विलक्षण शब्द उत्पन्न होण्याला प्रसंग काय झाला, हॅ कोठेही प्रसिद्ध नाहीं. आणि तसें त्यांचें पवित्र चित्त असल्याचे प्रमाणही दिसत नाहीं. पावन ' म्हणजे पवित्र हाही अर्थ पुनः ओढाताणीचाच आहे. चित्पावन ब्राह्मण हिदुस्थानांतील इतर ब्राह्मण लोकांपेक्षां त्यांचे डोळे घारे, बांधा प्रायः उंच आणि नाक सरळ असते. [ब] चित्पावन ब्राह्मण ज्या प्रदेशामध्यें पूर्वीपासून राहत आले आहेत, त्या प्रदेशाला 'बर्बर' कोंकण हें नांव आहे. [ क. ] बर्बर कोंकणाच्या थेट पश्चिमेस समुद्राच्या पलि- कडे समोर आफ्रिका खंडांतला ' इजिप्त' म्हणून देश आहे, तेथें समुद्र किनाऱ्या- पासून पश्चिमेस पन्नास कोसांवर 'बर्बर' या नांवाचें प्राचीन नगर आहे आणि त्या सर्व प्रदेशालाही ' बर्बरीदेश ' अशी सामान्य संज्ञा आहे. [ड. ] बर्बरी देशांतील लोक हिदुस्थानांतील लोकांपेक्षां फार गोरे, त्यांचे डोळे घारे, बांधा उंच आणि नाक सरळ असतें. (८) ' चित्पावन ' हा शब्द 'जिप्तवान ' म्हणजे ईजिप्तवाला याचा अपभ्रंश आणि ' बर्बर कोंकण' म्हणजे कोंक- णाच्या ज्या प्रदेशांत बर्बर देशचे हे लोक येऊन राहिले तो प्रदेश. (९) या प्रदेशांतील चित्पावन ब्राह्मण आपणांस ' कोकणस्थ ब्राह्मण म्हणवितात. परंतु दक्षिणेत कानडा आणि मलबार या प्रदेशीं ' कोंकणस्थ ब्राह्मण ' हें नांव वैष्णव सारस्वतांसच आहे, चित्पावनांस नाहीं. तेथें चित्पावनांस 'चित्पावन' हेंच नांव आहे, दुसरें नाहीं. (१०) गोमांतक मलबार इत्यादि स्थळीं पाहतां चित्पावनादिकांना ब्राह्मण हा शब्द कोणी लावीत नाहींत. ब्राह्मण ' आणि कुळंबी लोकांच्या भाषणांतील 'बामण' हे दोन्ही शब्द तेथें केवळ सारस्वत ब्राह्मणानांच लावतात, आणि चित्पावनादिकांना केवळ गुरवाप्रमाणें मानतात. मलबार प्रांतों कोची, मंजेश्वर, इत्यादि स्थळीं सारस्वतांच्या देवळांमध्ये चित्पावना- दिकांना मुळींच येऊं देत नाहींत. तेथे कित्येक स्थळीं तर सारस्वत ब्राह्मण चित्पावनांना विहिरीसही शिवूं देत नाहींत. ' “ ,<noinclude></noinclude> qqcka33ehfg7vb5uavkdx4a26mn6qdm 104 112804 238477 2026-10-31T06:10:26Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "(7) (4) The Peshwas, who attained sovereign anthority in the Maratha Nation, were of this class (Chitpawan, Co- canist) from this circumstance, and the power which it naturally threw into their hands, pretend to some superio- rity in castes; but these pretentions are not well founded. They are termed Chitpawun which, amongst other significa- tions, means 'a dead body raised.' Their origin, according to what is mentioned in a Sanskrit work entitled. The Sy... 238477 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>(7) (4) The Peshwas, who attained sovereign anthority in the Maratha Nation, were of this class (Chitpawan, Co- canist) from this circumstance, and the power which it naturally threw into their hands, pretend to some superio- rity in castes; but these pretentions are not well founded. They are termed Chitpawun which, amongst other significa- tions, means 'a dead body raised.' Their origin, according to what is mentioned in a Sanskrit work entitled. The Syhadree Kind was 14 dead bodies of different castes that had been drowned in the sea, whence they were trans- ported by Vishnu in his outar of Pareshram, after he had forced the sea to give up the Concan, or Pareshram Ksheter and re-animated to people his new country. From these 14 families sprang the Concani Brahmins, who are now distinguished by 60 surnames. The Deshist Brah- mins, although they have surnames, prefer the distinction of their father's name, or the place of their residence, to their surname, which they will seldom mention. The Concanists Brahmins, before the elevation of Balaji Vishwanath, commonly called the first, though in fact the fifth Peshwa, were not employed as clerks and men of business, but as " HARKAROOS" and spies. They carefully suppress or destroy all copies of the Syhadri Kind, where their origin is mentioned and a res- pectable Brahmin of Waee was, a few years ago, disgraced by Baji Rao for having a copy of it. Grant Duff's "HISTORY OF THE MAHARATTAS. " Cambray Edition, Page 9, Footnote. (5) Mr. JAMES BURGES says as follows :- :- Trichur is the capital of Cochin, southward Cran- ganore, where Jews and Syrian Christians have been established since the third or fourth Century A. D. It is<noinclude></noinclude> 2ec6uoj84mjkqaiydeclutgmnc5u401 104 112805 238478 2026-10-31T06:10:53Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( 8 ) the principle residence of the Black and the White Jews. BENNI ISRAELS say that their ancestors came to India about 16 or 18 hundred years ago, from a country north- ward (See Lands of the BIBLE-Volume 2nd, page 667) or from the northern Province to avoid persecution that followed in the train of its constant invasions by a host of conquerers. They were in number seven men and seven women who were saved from a watery grave, on the occa- sion of ship... 238478 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( 8 ) the principle residence of the Black and the White Jews. BENNI ISRAELS say that their ancestors came to India about 16 or 18 hundred years ago, from a country north- ward (See Lands of the BIBLE-Volume 2nd, page 667) or from the northern Province to avoid persecution that followed in the train of its constant invasions by a host of conquerers. They were in number seven men and seven women who were saved from a watery grave, on the occa- sion of ship-wreck, which took place near Chewl () about thirty miles to the south-east of Bombay. The place where they found the refuge is named Naugon ( नागांव ). They and their descendents met with considerable favour from the Native Princes, though they conceived themselves to be sometimes forced to conceal their principles. As they increased they spread themselves among the villages of the Konkan, particularly those near the coast lying between the Bankot river, and the road which traversers the Country between Panwel and Bhor Ghaut. In their locality and also in Bombay in which they began to settle after it came into the possession of the English: their des- cendents are still to be found. ( Vide page 667 Lands of BIBLE Vol. II. by John Wilson, D. D. F. R. S.) Thus their motive in coming to India was the safety of their lives and property, but although they went to a new place or to a new country they brought with them their misfortunes, and consequently the ship in which they came to their Indian refuge was wrecked near Hennery and Kennery Islands in the Indian ocean. These islands are about fif- teen miles distant from Chewl which was a great empo- rium of trade with the Red Sea about 2,000 year ago. Of the ship-wrecked only seven women and seven men were saved and took refuge on the shores of Nagaon a village on the coast about six miles from Hennery and Kennery<noinclude></noinclude> iazzim9km0v75noskkr7t2zl9kcpiq8 104 112806 238479 2026-10-31T06:13:52Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( 9 ) islands. Many of the drowned were washed away to the shores of the very village where the seven pairs took re- fuge, while others were carried to other shores, of which nothing was known until recent times. Recent researches have discovered that the ancesters of the Konkanastha or Chitpawun Brahmins were proba- bly some ship-wrecked foreigners who were cast ashore at the foot of the Sahyadri Hills. The 14 corpses of these foreigners were according t... 238479 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( 9 ) islands. Many of the drowned were washed away to the shores of the very village where the seven pairs took re- fuge, while others were carried to other shores, of which nothing was known until recent times. Recent researches have discovered that the ancesters of the Konkanastha or Chitpawun Brahmins were proba- bly some ship-wrecked foreigners who were cast ashore at the foot of the Sahyadri Hills. The 14 corpses of these foreigners were according to a Hindu Legend animated with life on a pyre or Chita by Parashuram as mentioned in the Hindu Paranas. The colony of these Chitpawans was established at Chiplon. It seems that the ancestors of the Chitpawuns did not enter Konkan by land but came in from far beyond the sea. Their fair complexion, their light and grey eyes, and the legend of their ship-wreck corroborate the statement. Some say that the ancestors of this tribe have probably come by ships either from Egypt or through Egypt, while others maintain that they are the descendents of Jews from Barbary a province in Africa and that they came through Egypt. (6) Such was their exalted position that the Peshwa at the head of the Maratha Confideracy, who held the most commanding station of any Indian sovereign, was long ex- cluded from eating at table with any Brahmins of high caste. Ward's India and the Hindoos. pp. 199-200. (7) Under the rise of Balaji Wishwanath Peshwa, who belonged to their (Chitpawan) class, the Chitpawans held a low position, and were known chiefly as spies or harkaroos. Even after several generations of power and wealth with strict attention to Brahmin rules, the purer<noinclude></noinclude> hi3a8659ovyp5ztn7uey570m9zy0bqd 104 112807 238480 2026-10-31T06:15:26Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( 10 ) classes of Brahmins refuse to eat with them, and it is said that when Bajirao the last Peshwa (1796-1818) was at Nasik, he was not allowed to go down to the water by the same flight of steps as the priests. Bombay Gazetteer, (Poona) p. 101. (8) The late Peshwa Bajiraw is the son of the famous Ragoba. Although his family is Brahminical, yet not be- ing of the highest order, the purer classes of Brahmins. refuse to eat with them; and at Nassick, a pl... 238480 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( 10 ) classes of Brahmins refuse to eat with them, and it is said that when Bajirao the last Peshwa (1796-1818) was at Nasik, he was not allowed to go down to the water by the same flight of steps as the priests. Bombay Gazetteer, (Poona) p. 101. (8) The late Peshwa Bajiraw is the son of the famous Ragoba. Although his family is Brahminical, yet not be- ing of the highest order, the purer classes of Brahmins. refuse to eat with them; and at Nassick, a place of Pil- grimage near the source of Godavery, he was not allowed to descend. by the same flight of steps used by the holy priests. The Poona Brahmins affect an extreme purity, and abstain from animal food, and some of them object to eating carrots; but notwithstanding their sanctified absti- nence, they are held in extreme contempt by their carnivo- rous brethren of Bengal and upper Hindoostan. Description of Hindustan, By Mr. Hamilton. Vol. II, p. 197. (9) At length when sitting on the mountains of Con- can (i. e. the Sayhadree range or Western Ghauts) he (Parashuram) espied on the shore below, the putrefied corpses of fourteen Mlenchhas (any people not Hindoos), which had floated there, borne by tides from distant lands to the Westward. Rama restored them to life, taught them religious knowledge and after converting them into Brahmins, performed his sacrifice. He, afterwards, by means of his fiery darts compelled Samudra, the Indian Neptune, to retire several miles from the foot of the Ghauts and allotted to his protegees the strip of land thus re- covered from the sea. From these fourteen men sprang the Kukanastas or Concanes tribe of Maratha, and the pions Hindoo still discovers in their leneaments trace of a<noinclude></noinclude> prclu5z96ky84js3accam95ij83s7wm 104 112808 238481 2026-10-31T06:15:52Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( 11 ) corpse-like expression of countenance inherited from their forefathers. Goa and The Blue Mountains, By Richard F. Burton. pp. 14-15. (10) This word is revillingly or jocosely derived from chita (a) the pyre, and Pavan (a) or pure. The two together signifying pure from the pyre. This rendering is based on Puranic legend which relates that Parashuram, the sixth incarnation of Vishnu, recovered miraculously from the sea the strip of land now forming t... 238481 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( 11 ) corpse-like expression of countenance inherited from their forefathers. Goa and The Blue Mountains, By Richard F. Burton. pp. 14-15. (10) This word is revillingly or jocosely derived from chita (a) the pyre, and Pavan (a) or pure. The two together signifying pure from the pyre. This rendering is based on Puranic legend which relates that Parashuram, the sixth incarnation of Vishnu, recovered miraculously from the sea the strip of land now forming the Konkan, the Sawantwadi Territory, Goa, Kanara and Malabar and made it over to Brahmans converted into that state from corpses placed on the pyre. Others would resolve the word into Chitta (चित्त) and Pavan (पावन) the pure of heart. Both of these may be true, but the first has a historical value, as it seems to me and indicate that the first ancestors of this tribe have probably come by ships either from some other part in India or from the opposite coast of Africa. This is a section of the Kaun- kana sub-division of the Dravidic class. Late Rao Saheb Vishwanath Narayen Mandlik, Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society January 1865. (11) His new dominions being provided with no separate order of priesthood, Parshuram founded the caste of the Concan Brahmins, who are to this day dis- claimed as such by those of the rest of India. They compose a large portion of the ruling characters in the Maratha State and in their various predatory incursions into other countries started to seek with avidity for the copies of a work containing the history of their origin, for the purpose of destroying it and the Eastern Brahmans-<noinclude></noinclude> 38zbrt4x3kqt5yyqeocj1j41wvupqyo 104 112809 238482 2026-10-31T06:16:13Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( 12 ) affirm that the orders for this purpose given to their illiterate troops have produced a large and indiscriminate destruction of manuscript. According to the fable, he created them by restoring to life the putrid bodies of some men drowned in a river or according to more general tradition of ship-wreck mariners; indicating apparently the act of foreign origin, which appearance at this day does not much discredit. Historical Sketch of India, By Lt.... 238482 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( 12 ) affirm that the orders for this purpose given to their illiterate troops have produced a large and indiscriminate destruction of manuscript. According to the fable, he created them by restoring to life the putrid bodies of some men drowned in a river or according to more general tradition of ship-wreck mariners; indicating apparently the act of foreign origin, which appearance at this day does not much discredit. Historical Sketch of India, By Lt. Col. Mark Wilks Vol. I, pp. 157-58. (12) According to the Paranics, Parsuram, having extirpated the Cshettris and filled the earth with blood, wanted to perform a sacrifice, but could find no Brahman to assist, on account of his being defiled with the effusion of so much human blood. As he was standing on the summit of the mountains of Kuncan, he spied fourteen Dead Bodies stranded on the adjacent shores below; these were the corpses of so many Mlenchhas, who had been flung into the sea by their enemies in distant countries in the west. They had been wafted by the winds and were then in a high state of putrefaction. Rama recalled them to life, imparted knowledge to them, and conferred on them the Brahminical ordination; and bid perform the sacrifice. From these fourteen dead men is descended the Kucanastha tribe of Marahtas: thus called, because, since that time, they have always stayed and remained in the Kucan. The Hindu Pantheon, By Edward Moor, F. R. S. p. 351. (13) The destruction of the Kshetriyas by Parasu- rama; his disgust with the Brahmins, and retiring to a hermitage: several rishes followed; and looking on the<noinclude></noinclude> hxu9clsa63e4tjzgpi96j57buoh6850 104 112810 238483 2026-10-31T06:16:37Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( 13 ) Western sea, advised him to reclaim land from it. The sea-king promised to render to him land, as far as he could cast an arrow.. He thus reclaimed a tract of land of three yojanas (30 miles) in breadth westward; and in length from Nisica to Canyacumari 300 yojanas southward, or more than 3,000 miles. He located Brahmans therein, turning the Boyijati(a) into Brahmans; settling one thousand of them there; and appointing to them lands for their sup-... 238483 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( 13 ) Western sea, advised him to reclaim land from it. The sea-king promised to render to him land, as far as he could cast an arrow.. He thus reclaimed a tract of land of three yojanas (30 miles) in breadth westward; and in length from Nisica to Canyacumari 300 yojanas southward, or more than 3,000 miles. He located Brahmans therein, turning the Boyijati(a) into Brahmans; settling one thousand of them there; and appointing to them lands for their sup- port. He told them that if they had any cause of sorrow, or regret, they might think on him, and he would appear. He then retired to the fane at Gokernam. mins, to test his veracity, recalled him, without cause; whereupon being angry he condemned them to lose the power of assembling together in council; and to become servile. They accodingly mingled with Sudra females; and became a degraded race. Connections with Sudra women have produced the meanest caste Chitpawans. Taylor's Oriental Mss. Vol. III, p. 705. The said Brah- अलेक्झांड्रीयांतून मुसलमानांच्या छळामुळे देशत्याग करून निघालेल्या प्राचीन ज्यू (यहुदी ) लोकांबद्दलचा खालील उतारा चित्पावन नोकरशाहीच्या भक्तांच्या धांगडधिंग्याशीं किती जुळता येतो ते पाहण्यासारखे आहे. (14) They first piqued themselves upon an exact ob- servance of law: to which they added a great number of traditions that they pretended to have received from their ancestors, and to which they much more strictly adhered than to the Law itself though contrary to each other. They acknowledged the immortality of the Soul and in conse- quence another life after this. The affected an outside virtue, regularity and austerity, which acquired them great consideration with the people, but under that impositions appearance they concealed the greatest vices, sordid avarice,<noinclude></noinclude> 0sb5atynm9v9t6znkmye7ptebv8turu 104 112811 238484 2026-10-31T06:16:58Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( 14 ) insupportable pride, an insatiable thirst of honours and dis- tinctions, a violent desire for ruling above and envy that rose almost to fury against all merit but their own; an irre- conciliable hatred for all who presumed to contradict them: a spirit of revenge capable of the most horrid excesses and what was still there a more distinguished characteristic and outdid all the rest, a black hypocracy which always wore the mark of religion. Ancient H... 238484 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( 14 ) insupportable pride, an insatiable thirst of honours and dis- tinctions, a violent desire for ruling above and envy that rose almost to fury against all merit but their own; an irre- conciliable hatred for all who presumed to contradict them: a spirit of revenge capable of the most horrid excesses and what was still there a more distinguished characteristic and outdid all the rest, a black hypocracy which always wore the mark of religion. Ancient History, By C. Rolin. pp. 299. खालील मजकूर एका एथ्नोग्राफीप्रवीण इतिहासज्ञाकडून आलेला आहे. यांतील मुद्दे चूक आहेत कीं बरोबर आहेत, हैं इतिहासप्रविणांचे पहाण्याचें काम आहे. THE IMMIGRATIONS OF THE CHITPAWUNS. There are many proofs and corroborative facts to show that the Chitpawuns have come to India from Egypt through Persia, Baluchistan and the Makran coast. (1) Sanskrit Texts. (a) See Sahyadri Khund, Chapter 81, where they say that they are Kaivartas from the banks of the Indus, experts in Vyadha Karma (fishery ). (6) Late Vishnu Shastree Pandit, Editor of Inda- Prakash (16th June 1873) exposed the mischief of frauda- lent interpolation of 3 Shlokas composed by Messrs. Sathe and Ghate (Chitpawans ). (c) The Hon. Rao Saheb (late) Vishwanath Narayan Mandlik published an essay in R. A. S. Journal Bombay Vol. VIII page, 3, in which he maintains that the ances- tors of Chitpawans must have probably come from opposite coast of Africa.<noinclude></noinclude> k4svl0kwjn9hqvf10ahpf21lr4te89y 104 112812 238485 2026-10-31T06:17:20Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( 15 ) (d) That they (Chitpawuns) are Berbers, p. 67 ibid. (2) Berbers. (a) See Ratzel's History of Mankind, p. 12. (6) J. H. Leewe's Ethnography, pp. 156-160. (c) S. Laing's Origin of Man, p. 399. (d) That Berbicon or Berberic was a tract in Sindh at the mouth of the Indus. (3) Possible stages of immigration:-are visible in family names which Mr. Bal Gangadhar Tilak says in his "Arctic Home page 292, are usually place names. (a) Bam " a river and ancient... 238485 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( 15 ) (d) That they (Chitpawuns) are Berbers, p. 67 ibid. (2) Berbers. (a) See Ratzel's History of Mankind, p. 12. (6) J. H. Leewe's Ethnography, pp. 156-160. (c) S. Laing's Origin of Man, p. 399. (d) That Berbicon or Berberic was a tract in Sindh at the mouth of the Indus. (3) Possible stages of immigration:-are visible in family names which Mr. Bal Gangadhar Tilak says in his "Arctic Home page 292, are usually place names. (a) Bam " a river and ancient town in Persia. (6) Gokhale-Gokhalan is the name of a tribe in Persia. (Vide Lord Curzon's "Persia" Vol. I, page 270.) (c) Lele-Lale is a place in Baluchistan, (d) Gadre-Gadrocia was a province in Baluchistan, like Kirman, (Ibid, Vol. I, 228.) The Gadras of Baluchi- stan represent a mixed race born of the Baluchis from Egyptian women seized and sold as slaves. (e) About female slaves imported to India, Mr. Edwardes says in his Census Report 1901, that "Hand- some young women of Hellas (the Mediterranean Coast) destined to attend upon the King of the Country and cry "charoh" in his court. It is presumed that they were im- ported by these Kaivartas, who are or were themselves fair." Slaves were treated like poor relations. (Ratzel, Vol. I, p. 446 ). (g) Slaves not inferior to poor relations, (Ibid p.477). (g) Supply of slaves from Persia, (Lord Curzon's Persia page 520). (4) Traces of Egyptian Origin.<noinclude></noinclude> i26f9iqa3vh3o9w9y1v7s5gl9iukr6r 104 112813 238486 2026-10-31T06:17:43Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( 16 ) (a) Compare the Egyptian features of the figures in the Elephanta caves near Sopara or Bombay, where they possibly worked. (b) Worship. Ball (and the Gemini). The bull has been held to be the most sacred animal in Egypt, because between 2426 B. C. and 266 B. C. the equinox was retrograding through the constellation Taurus the bull. (Brennand's Hindu Astronomy, page 12). (5) Anthroponetry. They are broad-headed, grey-eyed and often blond like the Eg... 238486 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( 16 ) (a) Compare the Egyptian features of the figures in the Elephanta caves near Sopara or Bombay, where they possibly worked. (b) Worship. Ball (and the Gemini). The bull has been held to be the most sacred animal in Egypt, because between 2426 B. C. and 266 B. C. the equinox was retrograding through the constellation Taurus the bull. (Brennand's Hindu Astronomy, page 12). (5) Anthroponetry. They are broad-headed, grey-eyed and often blond like the Egyptians. (6) NOTE:-There is no mention of the Chitpawuns in the Vedas or in the earliest Sanskrit texts for the simple reason that they represent a later immigration. They themselves say that they went to the Konkan coast from Sind, and Sind records show that the worship of Gemini (as Shiva and Parvati) and the ball (as Nundi) was imported from Egypt in the first Century B. C. The fact that there are no grey-eyed, blond, curly-haired and broad-headed Brahmans in the interior of the Great Indian Peninsula implies the immigration of these people by sea. There is the additional corroboration of the family place- names from Lower Persia and Lower Baluchistan, added to the surname Tivarekar which clearly shows connection with the sea-weed known as Tivare (Ougeinia Dalber- gioides). 424 326 HISTORICUS.<noinclude></noinclude> 3lyqh45vhkzphrpth8kcytuo3g763j7 104 112814 238487 2026-10-31T08:13:32Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ असे दिसत आहे की, कुटुंबसंस्था शाबूत राहू नये असाच सर्व पसारा भोवती वाढतो आहे. तरीही कुटुंबव्यवस्था बदलत्या स्वरूपात का होईना अजून टिकून आहे ती त्या व्यवस्थेतल्या काही अं..." 238487 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ असे दिसत आहे की, कुटुंबसंस्था शाबूत राहू नये असाच सर्व पसारा भोवती वाढतो आहे. तरीही कुटुंबव्यवस्था बदलत्या स्वरूपात का होईना अजून टिकून आहे ती त्या व्यवस्थेतल्या काही अंगभूत बलस्थानांमुळेच टिकून राहिली आहे. आई-वडील-मुले हा स्थूलमानाने कुटुंबाचा विस्तार असला, तरी स्त्री शिवाय कुटुंब असू शकत नाही. पन्नासेक वर्षांपूर्वी तर पत्नीसाठीच 'कुटुंब' शब्द वापरला जाई. स्त्री-पुरुषांमधील नाते पती-पत्नी खेरीज आई मुलगा, बाप- मुलगी, भाऊ-बहीण काहीही असले तरी कोणत्याही कुटुंबात किमान एक स्त्री असल्याखेरीज कुटुंब होऊ शकत नाही. दोन स्त्रिया एकत्र राहिल्या तर घर- - कुटुंब होते; पण दोन पुरुष एकत्र राहिले तर ती 'खोली' (राहण्याची फक्त जागा) होते. विवाहसंस्था हा कुटुंबसंस्थेचा आधार आहे. ती टिकवायची जबाबदारी मात्र इथून पुढे एकट्या स्त्रीवर राहणार नाही. स्त्री ते चालवून घेणार नाही. कुटुंबसंस्थेची ऊब हवी असेल तर ती जबाबदारी कुटुंबातील सर्वच स्त्री-पुरुष सदस्यांना डोळसपणे घ्यावी लागेल. तशी जर घेतली नाही तर स्त्री आपले एककेंद्री कुटुंब करील. तसे ती करू लागल्याची उदाहरणे विसावे शतक संपतानाच दिसत आहेत. किल्लारीच्या भूकंपानंतर पाच वर्षांनी केलेल्या पाहणीचा निष्कर्ष नुकताच वाचनात आला. त्यात सर्व विधुर पुरुषांनी वर्षभराच्या आत कुमारिकांशी लग्ने केली; पण दोन अपवाद वगळता विधवा स्त्रियांनी पुनर्विवाह केले नाहीत. रूढीमुळे अनेकींना तसे वाटले नाही; पण अनेकजणी म्हणाल्या, 'पुन्हा लग्न करून तेच कष्ट, नवऱ्यांचा व्यसनीपणा सहन करण्यापेक्षा एकटीनं कष्ट करून राहिलेलं बरं." हे उत्तर फार बोलकं आहे. या स्त्रिया श्रमकरी वर्गातल्या आहेत, हेही महत्त्वाचे आहे. कुटुंबाची सुरक्षितता सर्वांनाच हवी असेल तर कुटुंबातील सर्व घटकांना (स्त्रिया-पुरुष, मुले) परस्पराबद्दल आदर (विशेषतः आपल्याकडे दुर्मिळ असा पुरुषाला स्त्रीविषयी आदर), विश्वास अपरिहार्य आहे. तो असेल तर सर्व स्तरावर सहकार्य आपोआप येते. विवाहसंस्था नसली तरी जेव्हा एकत्र राहणाऱ्या सदस्यांमध्ये परस्पर आदर आणि विश्वास असतो, असेल तर ते कुटुंब टिकविण्यासाठी मंत्राक्षतांच्या कृत्रिम संस्काराचीही गरज नसेल. कदाचित अशा कुटुंबातून रक्तसंबंधी नातेसंबंधही नसतील. समानशील व्यक्तींचे ते कुटुंब असेल. कदाचित ते अधिक सखोल जाणिवांचेही असेल; कारण बदलत्या जननविषयक संशोधनातून जन्माला येणाऱ्या अपत्यांबाबत रक्तसंबंधी नात्यालाही फारसा अर्थ राहीलच याची खात्री नाही. बदलते कुटुंब / ८०<noinclude></noinclude> 0m9scdo177yjytn80uuirhdiy1p35qs 238488 238487 2026-10-31T08:23:25Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 238488 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{gap}}असे दिसत आहे की, कुटुंबसंस्था शाबूत राहू नये असाच सर्व पसारा भोवती वाढतो आहे. <br>{{gap}}तरीही कुटुंबव्यवस्था बदलत्या स्वरूपात का होईना अजून टिकून आहे ती त्या व्यवस्थेतल्या काही अंगभूत बलस्थानांमुळेच टिकून राहिली आहे. <br>{{gap}}आई-वडील-मुले हा स्थूलमानाने कुटुंबाचा विस्तार असला, तरी स्त्री शिवाय कुटुंब असू शकत नाही. पन्नासेक वर्षांपूर्वी तर पत्नीसाठीच 'कुटुंब' शब्द वापरला जाई. स्त्री-पुरुषांमधील नाते पती-पत्नी खेरीज आई मुलगा, बाप-मुलगी, भाऊ-बहीण काहीही असले तरी कोणत्याही कुटुंबात किमान एक स्त्री असल्याखेरीज कुटुंब होऊ शकत नाही. दोन स्त्रिया एकत्र राहिल्या तर घर-कुटुंब होते; पण दोन पुरुष एकत्र राहिले तर ती 'खोली' (राहण्याची फक्त जागा) होते. <br>{{gap}}विवाहसंस्था हा कुटुंबसंस्थेचा आधार आहे. ती टिकवायची जबाबदारी मात्र इथून पुढे एकट्या स्त्रीवर राहणार नाही. स्त्री ते चालवून घेणार नाही. कुटुंबसंस्थेची ऊब हवी असेल तर ती जबाबदारी कुटुंबातील सर्वच स्त्री-पुरुष सदस्यांना डोळसपणे घ्यावी लागेल. तशी जर घेतली नाही तर स्त्री आपले एककेंद्री कुटुंब करील. तसे ती करू लागल्याची उदाहरणे विसावे शतक संपतानाच दिसत आहेत. किल्लारीच्या भूकंपानंतर पाच वर्षांनी केलेल्या पाहणीचा निष्कर्ष नुकताच वाचनात आला. त्यात सर्व विधुर पुरुषांनी वर्षभराच्या आत कुमारिकांशी लग्ने केली; पण दोन अपवाद वगळता विधवा स्त्रियांनी पुनर्विवाह केले नाहीत. रूढीमुळे अनेकींना तसे वाटले नाही; पण अनेकजणी म्हणाल्या, "पुन्हा लग्न करून तेच कष्ट, नवऱ्यांचा व्यसनीपणा सहन करण्यापेक्षा एकटीनं कष्ट करून राहिलेलं बरं." हे उत्तर फार बोलकं आहे. या स्त्रिया श्रमकरी वर्गातल्या आहेत, हेही महत्त्वाचे आहे. <br>{{gap}}कुटुंबाची सुरक्षितता सर्वांनाच हवी असेल तर कुटुंबातील सर्व घटकांना (स्त्रिया-पुरुष, मुले) परस्पराबद्दल आदर (विशेषतः आपल्याकडे दुर्मिळ असा पुरुषाला स्त्रीविषयी आदर), विश्वास अपरिहार्य आहे. तो असेल तर सर्व स्तरावर सहकार्य आपोआप येते. {{gap}}विवाहसंस्था नसली तरी जेव्हा एकत्र राहणाऱ्या सदस्यांमध्ये परस्पर आदर आणि विश्वास असतो, असेल तर ते कुटुंब टिकविण्यासाठी मंत्राक्षतांच्या कृत्रिम संस्काराचीही गरज नसेल. कदाचित अशा कुटुंबातून रक्तसंबंधी नातेसंबंधही नसतील. समानशील व्यक्तींचे ते कुटुंब असेल. कदाचित ते अधिक सखोल जाणिवांचेही असेल; कारण बदलत्या जननविषयक संशोधनातून जन्माला येणाऱ्या अपत्यांबाबत रक्तसंबंधी नात्यालाही फारसा अर्थ राहीलच याची खात्री नाही.<noinclude>{{right|बदलते कुटुंब / ८०}}</noinclude> ion944s79346yecke2l5cowvxhu47hz 104 112815 238489 2026-10-31T08:29:41Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 238489 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{gap}}तरीही 'कुटुंब' राहील; कारण माणूस कुठेही गेला तरी माणसाला माणसाची विश्वासाची सोबत हवीच असणार आहे. ती जिथे मिळेल तिथे 'कुटुंबाचा सुरक्षाकोश' निर्माण होईल. <br>{{gap}}रक्तसंबंधी नात्यातल्या वर्षानुवर्षे चालत आलेल्या कुटुंबव्यवस्थेतील माणसांना जर परस्पर आदर व विश्वास नसेल, सुरक्षितता वाटत नसेल, द्वेषातून किंवा स्वार्थातून परस्परांच्या हत्या होत असतील तर अशी दिखाऊ कुटुंबव्यवस्था लवकर कोसळलेलीच बरी. <br>{{gap}}त्यानंतर माणूस पुन्हा अधिक समंजसपणे आपले उबदार घरटे निर्माण करील. त्यात कुणा एकाचा त्याग, उपमर्द किंवा अरेरावी नसेल. अधिक जबाबदार असे मनुष्यत्व असेल अशी आशा विसावे शतक संपताना एकविसाव्या शतकाच्या प्रारंभपर्वात करावी आणि घराचे हे सुंदर वर्णन सत्यात आलेले अनुभवावे. <br> {{block center|<poem>घर असावे घरासारखे,<br> नकोत नुसत्या भिंती ।<br> जिथे असावा प्रेम जिव्हाळा,<br> नकोत नुसती नाती ॥</poem}}<noinclude>{{left|निरगाठ-सुरगाठ / ८१}}</noinclude> sc8za48txb10dhjlrvcrgxbopgc5zop 238490 238489 2026-10-31T08:31:06Z JayashreeVI 4058 238490 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{gap}}तरीही 'कुटुंब' राहील; कारण माणूस कुठेही गेला तरी माणसाला माणसाची विश्वासाची सोबत हवीच असणार आहे. ती जिथे मिळेल तिथे 'कुटुंबाचा सुरक्षाकोश' निर्माण होईल. <br>{{gap}}रक्तसंबंधी नात्यातल्या वर्षानुवर्षे चालत आलेल्या कुटुंबव्यवस्थेतील माणसांना जर परस्पर आदर व विश्वास नसेल, सुरक्षितता वाटत नसेल, द्वेषातून किंवा स्वार्थातून परस्परांच्या हत्या होत असतील तर अशी दिखाऊ कुटुंबव्यवस्था लवकर कोसळलेलीच बरी. {{gap}}त्यानंतर माणूस पुन्हा अधिक समंजसपणे आपले उबदार घरटे निर्माण करील. त्यात कुणा एकाचा त्याग, उपमर्द किंवा अरेरावी नसेल. अधिक जबाबदार असे मनुष्यत्व असेल अशी आशा विसावे शतक संपताना एकविसाव्या शतकाच्या प्रारंभपर्वात करावी आणि घराचे हे सुंदर वर्णन सत्यात आलेले अनुभवावे. <br> {{block center|<poem>घर असावे घरासारखे,<br> नकोत नुसत्या भिंती ।<br> जिथे असावा प्रेम जिव्हाळा,<br> नकोत नुसती नाती ॥</poem}}<noinclude>{{left|निरगाठ-सुरगाठ / ८१}}</noinclude> c0630nn9o0l8eyqfcexzh4f6n5mpqk3 238491 238490 2026-10-31T08:31:52Z JayashreeVI 4058 238491 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{gap}}तरीही 'कुटुंब' राहील; कारण माणूस कुठेही गेला तरी माणसाला माणसाची विश्वासाची सोबत हवीच असणार आहे. ती जिथे मिळेल तिथे 'कुटुंबाचा सुरक्षाकोश' निर्माण होईल. <br>{{gap}}रक्तसंबंधी नात्यातल्या वर्षानुवर्षे चालत आलेल्या कुटुंबव्यवस्थेतील माणसांना जर परस्पर आदर व विश्वास नसेल, सुरक्षितता वाटत नसेल, द्वेषातून किंवा स्वार्थातून परस्परांच्या हत्या होत असतील तर अशी दिखाऊ कुटुंबव्यवस्था लवकर कोसळलेलीच बरी. {{gap}}त्यानंतर माणूस पुन्हा अधिक समंजसपणे आपले उबदार घरटे निर्माण करील. त्यात कुणा एकाचा त्याग, उपमर्द किंवा अरेरावी नसेल. अधिक जबाबदार असे मनुष्यत्व असेल अशी आशा विसावे शतक संपताना एकविसाव्या शतकाच्या प्रारंभपर्वात करावी आणि घराचे हे सुंदर वर्णन सत्यात आलेले अनुभवावे. <br> {{block center|<poem>घर असावे घरासारखे,<br> नकोत नुसत्या भिंती ।<br> जिथे असावा प्रेम जिव्हाळा,<br> नकोत नुसती नाती ॥</poem>}}<noinclude>{{left|निरगाठ-सुरगाठ / ८१}}</noinclude> b8xhtkeewa5o2yn50j80o1zau9jg1l6 238492 238491 2026-10-31T08:32:27Z JayashreeVI 4058 238492 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{gap}}तरीही 'कुटुंब' राहील; कारण माणूस कुठेही गेला तरी माणसाला माणसाची विश्वासाची सोबत हवीच असणार आहे. ती जिथे मिळेल तिथे 'कुटुंबाचा सुरक्षाकोश' निर्माण होईल. <br>{{gap}}रक्तसंबंधी नात्यातल्या वर्षानुवर्षे चालत आलेल्या कुटुंबव्यवस्थेतील माणसांना जर परस्पर आदर व विश्वास नसेल, सुरक्षितता वाटत नसेल, द्वेषातून किंवा स्वार्थातून परस्परांच्या हत्या होत असतील तर अशी दिखाऊ कुटुंबव्यवस्था लवकर कोसळलेलीच बरी. {{gap}}त्यानंतर माणूस पुन्हा अधिक समंजसपणे आपले उबदार घरटे निर्माण करील. त्यात कुणा एकाचा त्याग, उपमर्द किंवा अरेरावी नसेल. अधिक जबाबदार असे मनुष्यत्व असेल अशी आशा विसावे शतक संपताना एकविसाव्या शतकाच्या प्रारंभपर्वात करावी आणि घराचे हे सुंदर वर्णन सत्यात आलेले अनुभवावे. <br> {{block center|<poem>घर असावे घरासारखे,<br> नकोत नुसत्या भिंती । जिथे असावा प्रेम जिव्हाळा,<br> नकोत नुसती नाती ॥</poem>}}<noinclude>{{left|निरगाठ-सुरगाठ / ८१}}</noinclude> ojxk8lvz4qxd8hv6msqfv6idz0eoqey 104 112816 238493 2026-10-31T08:34:17Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ एका व्यक्तीचे कुटुंब 'एका व्यक्तीचे कुटुंब' किंवा 'एक सदस्यीय कुटुंब' हाच मुळी एक वदतोव्याघात आहे. पती-पत्नी आणि त्यांची अपत्ये ही सर्वसामान्यपणे 'कुटुंब' शब्दात अभिप्रेत..." 238493 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ एका व्यक्तीचे कुटुंब 'एका व्यक्तीचे कुटुंब' किंवा 'एक सदस्यीय कुटुंब' हाच मुळी एक वदतोव्याघात आहे. पती-पत्नी आणि त्यांची अपत्ये ही सर्वसामान्यपणे 'कुटुंब' शब्दात अभिप्रेत असलेली व्याप्ती आहे. मग त्यात पतीचे सर्व नातेवाईक, प्रसंगपरत्वे पत्नीचे नातेवाईकही येतात. त्यामुळे कुटुंब शब्द व्याकरणदृष्ट्या एकवचनी असला तरी त्यातील सदस्यसंख्या एकाधिक गृहीतच असते. गेला बाजार पती आणि पत्नी अशा दोन व्यक्ती! त्यातही किमान एक पुरुष आणि एक स्त्री हे रूढीचे गणित आहे. अशा परिस्थितीत एका व्यक्तीचे कुटुंब हा विरोधाभास नाही कां? 'कुटुंब' या शब्दाच्या व्युत्पत्तीत मात्र हे अभिप्रेत नाही. कुटुंब शब्दाचा मूळ धातू 'कुं' माती किंवा जमीन या अर्थाचा आहे. 'जमिनीच्या आधाराने (उपजीविकेचे साधन म्हणून ) राहिलेला स्त्रियांचा आणि मुलांचा समूह" अशा आशयाची व्युत्पत्ती वि. का. राजवाडे यांनी दिली आहे. यात पुरुष घटक अपरिहार्य असल्याचे दिसत नाही. माझ्या मागच्या पिढीत बरीच प्रौढ पुरुष मंडळी आपल्या पत्नीचा (एकवचनी) उल्लेख "आमचं कुटुंब " असा करीत असत. म्हणजे स्त्री हा कुटुंबाचा मूलभूत घटक गृहीत होता. त्यामुळे कुटुंबाच्या सदस्यात कोणत्याही नात्याने एक स्त्री असली की ते कुटुंब होते. आई आणि अपत्ये असली की ते कुटुंब झाले. नाहीतरी आदिम शिकारी भटक्या अवस्थेत पुरुष घटक हा कुटुंबातला स्थिर आणि स्थायी घटक नव्हताच. कालांतराने समाज रचना, अर्थोत्पादन व्यवसाय बदलत गेले आणि पुरुष घटक कुटुंबात सामावला गेला. इतकेच नाही तर "कानामागून आला आणि तिखट झाला," असे म्हणता येण्याजोगी परिस्थिती निर्माण झाली. तो 'कुटुंबप्रमुख' झाला आणि आज तर पुरुष घटकाशिवाय कुटुंब ही कल्पनाच दुरापास्त वाटते. ८२<noinclude></noinclude> r9pvk0tcxp9x5o0k6oqx0bealrghmpl 238494 238493 2026-10-31T08:37:50Z JayashreeVI 4058 238494 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''एका व्यक्तीचे कुटुंब'''}}}} {{gap}}''''ए'''का व्यक्तीचे कुटुंब' किंवा 'एक सदस्यीय कुटुंब' हाच मुळी एक वदतोव्याघात आहे. पती-पत्नी आणि त्यांची अपत्ये ही सर्वसामान्यपणे 'कुटुंब' शब्दात अभिप्रेत असलेली व्याप्ती आहे. मग त्यात पतीचे सर्व नातेवाईक, प्रसंगपरत्वे पत्नीचे नातेवाईकही येतात. त्यामुळे कुटुंब शब्द व्याकरणदृष्ट्या एकवचनी असला तरी त्यातील सदस्यसंख्या एकाधिक गृहीतच असते. गेला बाजार पती आणि पत्नी अशा दोन व्यक्ती! त्यातही किमान एक पुरुष आणि एक स्त्री हे रूढीचे गणित आहे. अशा परिस्थितीत एका व्यक्तीचे कुटुंब हा विरोधाभास नाही कां? <br>{{gap}}'कुटुंब' या शब्दाच्या व्युत्पत्तीत मात्र हे अभिप्रेत नाही. कुटुंब शब्दाचा मूळ धातू 'कुं' माती किंवा जमीन या अर्थाचा आहे. 'जमिनीच्या आधाराने (उपजीविकेचे साधन म्हणून ) राहिलेला स्त्रियांचा आणि मुलांचा समूह" अशा आशयाची व्युत्पत्ती वि. का. राजवाडे यांनी दिली आहे. यात पुरुष घटक अपरिहार्य असल्याचे दिसत नाही. <br>{{gap}}माझ्या मागच्या पिढीत बरीच प्रौढ पुरुष मंडळी आपल्या पत्नीचा (एकवचनी) उल्लेख "आमचं कुटुंब " असा करीत असत. म्हणजे स्त्री हा कुटुंबाचा मूलभूत घटक गृहीत होता. त्यामुळे कुटुंबाच्या सदस्यात कोणत्याही नात्याने एक स्त्री असली की ते कुटुंब होते. आई आणि अपत्ये असली की ते कुटुंब झाले. नाहीतरी आदिम शिकारी भटक्या अवस्थेत पुरुष घटक हा कुटुंबातला स्थिर आणि स्थायी घटक नव्हताच. {{gap}}कालांतराने समाज रचना, अर्थोत्पादन व्यवसाय बदलत गेले आणि पुरुष घटक कुटुंबात सामावला गेला. इतकेच नाही तर "कानामागून आला आणि तिखट झाला," असे म्हणता येण्याजोगी परिस्थिती निर्माण झाली. तो 'कुटुंबप्रमुख' झाला आणि आज तर पुरुष घटकाशिवाय कुटुंब ही कल्पनाच दुरापास्त वाटते.<noinclude>{{center|८२}}</noinclude> bfyxwsjcvmpte4i6jjftvfvgtmsyb8s 104 112817 238497 2026-10-31T09:21:06Z ~2026-57976-93 6278 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "53 अमृतानुभव- देंहूं, सौ, पुत्र, गूहृप्दि पळिरग्नहूंळाविषर्थी दोषदृष्ठि झाल्यामुळे, त्यांच्या उपभोगांत-सुखप्तमाघान वाटत नाही व त्यांचा त्याग करण्याइतकॅ तीव्र वैराग्यहृळी अंगो..." 238497 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="49.15.86.0" /></noinclude>53 अमृतानुभव- देंहूं, सौ, पुत्र, गूहृप्दि पळिरग्नहूंळाविषर्थी दोषदृष्ठि झाल्यामुळे, त्यांच्या उपभोगांत-सुखप्तमाघान वाटत नाही व त्यांचा त्याग करण्याइतकॅ तीव्र वैराग्यहृळी अंगों असत नाहीं. “त्यागात्रया नाहीं सामर्थ्य- शक्ति । त्यासळी विषयमोग तेव्हां येतो । ते भोगी ऐशिया रळीती । जेवळी शृंमाळिरतो सुळीं द्यात्रया ।। ४६ ।। तयासी वेळे साखर चोखटी । दूध तूप लावितां ओठीं । गूळ मरखिया भोगापाठीं । तो धाक पोर्टी घुकघुकी ।। ४७ ।। तेंयों विषय मोंगितां जाण । पुढें निरय अति द्प्रुण । मज कां विसरला नारायण । मधुसूदन माधव ।। ४८ ।। मी पडिलों विषयबंदिखानीं! त्रैगीं पावें गरुडा नळंपोनळी । कूपाळुना चक्तपप्णी । मज्ञलागोंनी सोडनीं ।। ४९ ।। विषयमहृळाग्नहृप्चे तोंडी । मी सांप-डलों वडिशर्पिडों । गजेंद्राचेंपरळी तांतडी । घाळीं उडी मजलागीं ।। ३५० ॥ थांब पान या गोविंदा ।त्तिनारीं माझी विपययाया ।उपेंधूं नको मुकुंद्दा । घेऊनि गदा घांत्र वैगों ।। ५२ ।। तूंअङळियाचा सहाकारीं! मक्तफाजकैंत्रारळी! मज बुङतां विषयसागरळी । वेगें उद्धरीं गोविंदा ।।५२ ।। मी पडिटों विषयसागरळी । बुङप्झॅ कामक्रौंघळहृरों । कोने' विसंत्विकॉँ भारी । अभिमान- सुसरीं गिळियलों ।। ५३ ।। तूं दीनदयाळ श्रोहृरी | हें आपुले विरुद्साच करीं । मज दोनातें उद्धरळी । निजवोघफरीं घरोनियां ।। ५४ ।। दे बिषयचाघा अति गहृन । कां पां न पवें जनादेंन । येणें अट्टहूंप्खें जाण । करीं स्मरण हृरळीर्वे ॥ ५५ ।। न सुटे विषयवजमिठी । फ्डिबों क्रळामदंट्रांचिये पोर्टी । कांहीं केल्फिप्नसुटे मिठी । आतां जगजेंठी थांब वेगीं ।। ५६ ।। एकनाथी भागवत आयाय २० स्रोक्र २८ ओव्या ३४६…३५६॰ अशा प्रकारें पूर्ण विषयासक्त व पूर्ण विपयों विरक्त नसून, ह्या संसारांतून आपली सुटका व्ळावो, म्हृप्क्का जो रात्रंदिवस हृरळीचा घांत्रा करित आहे, त्याफांरेतांशास्रानें मा’केयोंगांची योजना केली आहे. “ यापरळी जो नव्हे चिषयासक्तप् ना निघडा जोनव्द्दे विरक्त! यालागो माझा भक्तिपंथ| मी वोळिलों निश्चित वेद वाक्यें॥” ए० भा० अ० २० स्रोप् ८ ओं० ८६, अशा प्रकारचा अंगी अधिकार नसतांही, कितींएक मूखँ लोक नित्य'नै. मिन्तिकक्रर्मीचा त्याग करून, मगक्द्भळंक्तींकडे प्नवुत्त होतात. य्हृण्ऱ्श्प् त्यांच्या…<noinclude></noinclude> br8051m8000dqybodx6dre768hyjnt7 104 112818 238499 2026-10-31T11:14:42Z ~2026-57983-75 6279 /* तपासणी करायचे साहित्य */ रिकामे पान बनविले 238499 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="2409:40C2:7015:46BE:15B7:11AB:E268:51C6" /></noinclude><noinclude></noinclude> 1j2vlk2diqzkohyvkcej8766e9ef1u9 104 112819 238500 2026-10-31T11:28:59Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 238500 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{gap}}पण प्रत्यक्षात काय दिसते? <br>{{gap}}अनेक घरात पुरुष पती या नात्याने नसतो. समजा आई-मुलगा, बहीण-भाऊ, दीर-भावजय, सासरा सून, किंवा भाचे पुतणे आणि त्यांची मामी किंवा चुलती असे सदस्य एका छपराखाली नांदताना दिसतात. त्यातले कोणी अर्थार्जन करतात, क्वचित स्त्रियाही अर्थार्जन करतात. कुटुंबात अभिप्रेत असलेले सर्वांचे पालन-पोषण, खाणे-पिणे, शिक्षण व्यवसाय, सण-वार, अन्य सण उत्सवांच्या निमित्ताने इष्ट स्नेही नातेवाईकांचा राबता असे सर्व अशा घरांतून चालू असते. मग अशा घरांना कुटुंब म्हणायचे की नाही? <br>{{gap}}उलट केवळ स्त्री घटक असलेली घरेही तुरळक का होईना जुन्या काळापासून आढळतात. विधवा / परित्यक्ता, सासू-सून, आई-मुलगी, बहिणी-बहिणी, नणंद-भावजय अशा नात्यातील केवळ स्त्रियांच्या घरांना कुटुंब म्हणायचे की नाही? <br>{{gap}}कधी कधी बाप-मुलगा, भाऊ-भाऊ, मित्र मित्र एका छपराखाली राहत असतील तर त्याला कुटुंब म्हणायचे की नाही? <br>{{gap}}माझ्या अवती भवती लहानपणापासून मी अशा सर्व प्रकारचे 'सहनिवास' पाहत आले आहे. मात्र एका व्यक्तीचे कुटुंब म्हणताना कोणत्या ना कोणत्या कारणामुळे विभक्त झालेले पती-पत्नी किंवा अविवाहित स्त्री-पुरुषच अभिप्रेत असतात. तसे पाहिले तर अशा व्यक्तीही काही अपवाद वगळता केवळ एक व्यक्ती = एक घर अशा नसतात. अन्य कोणी नातेवाईक घरात असतात. मग त्या व्यक्तीचे एका व्यक्तीचे कुटुंब कसे होईल? की पती पत्नी नात्यांखेरीजच्या जिव्हाळ्याच्या नात्यातील "सहनिवास" 'कुटुंब' संज्ञेला मान्यच नाही? <br>{{gap}}मला स्वतःला असे अजिबात वाटत नाही. अन्य नातेवाईकांसह पती-पत्नी नात्यांखेरीजही व्यक्तींचा एका घरातील जीवनक्रम कोणत्याही रूढ चाकोरीबद्ध कुटंबाइतकाच सुखाचा/ दु:खाचा / सामंजस्यपूर्ण किंवा ताणतणावाचा असू शकतो. <br>{{gap}}माझ्या पाहण्यातले असे काही नमुने येथे नोंदवीत आहे. असे नमुने इतरांच्याही पाहण्यात असतील. <br>{{gap}}लग्न झाल्यावर जेमतेम ४/५ वर्षे पती-पत्नींचे सहजीवन झाले. तीन अपत्ये झाली. पती परागंदा झाला. नंतरचे पूर्ण जीवन ती स्त्री, धाकटा दीर आणि अपत्ये यांचेच ते कुटुंब आहे. मुलांची लग्नकार्ये, सण सोहळे सगळे या कुटुंबात सामान्यपणे होतात, तसेच झाले. {{gap}}पत्नीच्या निधनानंतर दोन मुलांना सावत्रपणाचा जाच नको म्हणून पिता आणि दोन मुलगे यांचे कुटुंब गेली पंचवीस वर्षे नांदते आहे. या कुटुंबात कोणत्याही नात्याने एकही स्त्रीसदस्य नाही. मोठ्या मुलाचे यथावकाश लग्न<noinclude>{{left|निरगाठ-सुरगाठ / ८३}}</noinclude> angn0htvfjm4zzxc0dvhxuopjk3a3ma 104 112820 238501 2026-10-31T11:36:52Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 238501 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>झाले. तो स्वतंत्र राहू लागला. आजही धाकट्या मुलासह पिता राहतो आहे. अन्य घरांप्रमाणे घरात स्वयंपाक - पाण्यासह सर्व गृहकृत्ये होतात. मात्र केवळ पुरुष सदस्यांच्या घरात हे दृश्य दुर्मिळ आहे. केवळ पुरुष सदस्य एकत्र राहत असतील तर "घरपणाची" स्वयंपाक वगैरे कोणतीही तसदी सहसा घेतली जात नाही. म्हणून ते “घर” नसते, खोली किंवा इमारत असते. हे कुटुंब मात्र त्याला अपवाद आहे. <br>{{gap}}उलट कोणत्याही नात्याने जेव्हा एकाधिक स्त्री सदस्य एकत्र राहतात तेव्हा "घर" पणाचा सर्व पसारा, जिव्हाळा आणि सुरक्षाकोश तिथे असतो. हाही अनुभव आहे. <br>{{gap}}माणूस समाजप्रिय प्राणी आहे असे म्हटले जाते. त्याची सुरुवात कुटुंबापासून होते. माणसाच्या जातीला जेवढी कुटुंबसंस्थेची गरज असते, तेवढी क्वचितच दुसऱ्या प्राण्याला असते. माणसाच्या आहार, निद्रा, भयमुक्ती या गरजा कुटुंबात जास्त सुलभतेने, आस्थेने भागू शकतात. अर्थातच (कोणत्याही नात्याने) एकत्र राहत असलेल्या कुटुंबातल्या सदस्यांना परस्परांविषयी आस्था, प्रेम असेल तरच हे होऊ शकते. सजीवाच्या वंशसातत्याच्या प्राकृतिक गरजेसाठी आवश्यक अशी गरज म्हणजे “मैथुन"! स्त्री-पुरुष समागम ही गरज मात्र पती-पत्नी नात्यातच निर्वेधपणे पूर्ण होऊ शकते. अर्थात् त्यातूनच पुढे नात्यांचा, कर्तव्यांचा विस्तार वाढत गेलेला दिसतो. माता-पिता व अपत्ये असा या कुटुंबाचा आकार होतो. <br>{{gap}}अविवाहित किंवा अन्य काही कारणाने (उदा. सहचराचा मृत्यू, त्याग इत्यादी) एकटे राहणारे स्त्री-पुरुष आधी म्हटल्यानुसार अन्य नातेवाईकांच्या सहवासात राहत असल्याने त्यांचे कुटुंबही तसे एकसदस्य कुटुंब नसतेच. {{gap}}जागतिकीकरण, मुक्त अर्थव्यवस्था, परंपराशील स्त्री जीवनाचा बदलता प्रवाह, स्त्रियांचे अर्थोत्पादन आणि आर्थिक सबलीकरण, एका लहान ( वरच्या) स्तरात का होईना स्त्री-पुरुषांचे करियरिस्ट (खऱ्या अर्थाने) असणे या व अशासारख्या कारणांनी स्त्री-पुरुषांची विवाहाची वये वाढताना दिसतात. कुटुंब (लग्न) केले की कुटुंबातल्या सहचरासाठी, मुलाबाळांसाठी वेळ द्यावा लागतो, हा विक्षेपही क्वचित नकोसा वाटतो. म्हणून विवाहच न करण्याची प्रवृत्ती अमेरिकेसारख्या देशात वाढते आहे. अन्य नात्यांच्या गुंतवणुकीतून हा समाज कधीच मोकळा झाला आहे. आपल्याकडे परस्परांवरचे आर्थिक अवलंबन राहत्या जागांची टंचाई यामुळे अनेकदा कुटुंबातील सदस्य एकत्र राहतात. आर्थिक सुबत्ता असलेल्या अमेरिकेत ही गरज नसल्याने अक्षरशः एक सदस्यीय घरे असतात. याला कुटुंब म्हणायचे की नाही?<noinclude>{{right|एका व्यक्तीचे कुटुंब / ८४}}</noinclude> 833e8yvjvy3wikh2t468zy4yj5mfytu 104 112821 238502 2026-10-31T11:37:51Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ भारतातल्या महानगरात आता तरुणांमध्ये ही प्रवृत्ती येऊ लागली आहे. नोकरी-व्यवसायानिमित्त रूढ कुटुंबे सोडून दुसऱ्या शहरात गेल्यावर समवयस्क एकत्र राहू लागले आहेत. यात मुलग..." 238502 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ भारतातल्या महानगरात आता तरुणांमध्ये ही प्रवृत्ती येऊ लागली आहे. नोकरी-व्यवसायानिमित्त रूढ कुटुंबे सोडून दुसऱ्या शहरात गेल्यावर समवयस्क एकत्र राहू लागले आहेत. यात मुलगे, मुली किंवा स्त्री-पुरुष दोघेही अशी समलिंगीयांची घरे करून राहतात. रूढार्थाने रक्तसंबंधी नाते नसूनही समान परिस्थितीमुळे त्यांच्यात जिव्हाळा, स्नेह निर्माण होतो. सुख-दुःखात ते परस्परांचे सहकारी होतात. आधुनिक महानगरी जीवनात ही एक नवी कुटुंबव्यवस्था आकार घेते आहे. क्वचित विवाहाखेरीज स्त्री-पुरुषांनी एकत्र राहण्याचे प्रमाणही आता अपवादापलीकडे जात आहे. अर्थात हे महानगरामध्ये होते आहे. असे सहनिवास विवाह नसल्याने एकसदस्यीय म्हणायचे की एकत्र राहत असल्याने बहुसदस्यीय म्हणायचे ? विवाहाखेरीज अशा अनेक प्रकारांनी स्त्री-पुरुष विविध प्रकारे एकत्र राहतात, ही वस्तुस्थिती आहे. अशा विवाहित जोडीदाराखेरीज राहणाऱ्या स्त्री-पुरुषांना रूढ विवाहित जोडप्यांच्या कुटुंबासारखी सोबत, जिव्हाळा मिळू शकत नाही. मुला-बाळांच्या सहवासात राहिल्याने जगण्याला हेतू व समाधान मिळते. वृद्धांना अशा कुटुंबात आसरा मिळतो. हे सामान्यपणे खरे आहे. शिवाय पिढ्यानपिढ्या भारतासारख्या देशात ही व्यवस्था समाज स्वास्थ्यकारक मानली जाते. ती सुप्रतिष्ठित मानली जाते. त्यामुळे जरी पती-पत्नींमध्ये मतभेद झाले तरी शक्यतो तडजोडी करीत अशी बहुसदस्यीय कुटुंबव्यवस्था टिकवून ठेवावी असा सामान्यतः कल असतो. परंतु औद्योगिकीकरणाच्या प्रथम पर्वापासूनच आपल्याकडील कुटुंबव्यवस्था विस्कटू लागली आहे. प्रथम संयुक्त कुटुंबव्यवस्था मोडीत निघाली. शेतीनिष्ठ जीवनातल्या शहरी यंत्रयुगाची ही देणगी होती. वाढत्या औद्योगिकीकरणानंतरच्या युगात विभक्त कुटुंबव्यवस्थेच्या चौकटीही खिळखिळ्या होत गेल्या. घटस्फोटांचे प्रमाण वाढत गेले. कुटुंबातील वृद्धांचा आश्रय अनिश्चित होत गेला. आता तर विज्ञान-तंत्रज्ञानोत्तर विश्व हे महाग्राम होत असताना कुटुंबाचा आकार मात्र लघुत्तम होत तो एकसदस्यत्वाकडे चाललेला दिसतो. जी उघड उघड एकसदस्यी कुटुंबे आहेत, त्यांनी निदान जाणीवपूर्वक तिचा स्वीकार केला आहे. मात्र त्यामुळे कामाखेरीजच्या काळात एकाकीपणामुळे काही नवीन समस्या. विशेषतः मानसिक समस्या निर्माण होत आहेत असे म्हणतात. - दुसरीकडे रूढ पती-पत्नी अपत्ये अशी कुटुंबे तरी पूर्ण "स्वस्थ" आहेत निरगाठ सुरगाठ / ८५<noinclude></noinclude> 6o3686jflac9zkkeddrauetvt7vcgx4 238503 238502 2026-10-31T11:45:00Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 238503 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{gap}}भारतातल्या महानगरात आता तरुणांमध्ये ही प्रवृत्ती येऊ लागली आहे. नोकरी-व्यवसायानिमित्त रूढ कुटुंबे सोडून दुसऱ्या शहरात गेल्यावर समवयस्क एकत्र राहू लागले आहेत. यात मुलगे, मुली किंवा स्त्री-पुरुष दोघेही अशी समलिंगीयांची घरे करून राहतात. रूढार्थाने रक्तसंबंधी नाते नसूनही समान परिस्थितीमुळे त्यांच्यात जिव्हाळा, स्नेह निर्माण होतो. सुख-दुःखात ते परस्परांचे सहकारी होतात. आधुनिक महानगरी जीवनात ही एक नवी कुटुंबव्यवस्था आकार घेते आहे. <br>{{gap}}क्वचित विवाहाखेरीज स्त्री-पुरुषांनी एकत्र राहण्याचे प्रमाणही आता अपवादापलीकडे जात आहे. अर्थात हे महानगरामध्ये होते आहे. असे सहनिवास विवाह नसल्याने एकसदस्यीय म्हणायचे की एकत्र राहत असल्याने बहुसदस्यीय म्हणायचे? <br>{{gap}}विवाहाखेरीज अशा अनेक प्रकारांनी स्त्री-पुरुष विविध प्रकारे एकत्र राहतात, ही वस्तुस्थिती आहे. अशा विवाहित जोडीदाराखेरीज राहणाऱ्या स्त्री-पुरुषांना रूढ विवाहित जोडप्यांच्या कुटुंबासारखी सोबत, जिव्हाळा मिळू शकत नाही. मुला-बाळांच्या सहवासात राहिल्याने जगण्याला हेतू व समाधान मिळते. वृद्धांना अशा कुटुंबात आसरा मिळतो. हे सामान्यपणे खरे आहे. शिवाय पिढ्यानपिढ्या भारतासारख्या देशात ही व्यवस्था समाज स्वास्थ्यकारक मानली जाते. ती सुप्रतिष्ठित मानली जाते. त्यामुळे जरी पती-पत्नींमध्ये मतभेद झाले तरी शक्यतो तडजोडी करीत अशी बहुसदस्यीय कुटुंबव्यवस्था टिकवून ठेवावी असा सामान्यतः कल असतो. <br>{{gap}}परंतु औद्योगिकीकरणाच्या प्रथम पर्वापासूनच आपल्याकडील कुटुंबव्यवस्था विस्कटू लागली आहे. प्रथम संयुक्त कुटुंबव्यवस्था मोडीत निघाली. शेतीनिष्ठ जीवनातल्या शहरी यंत्रयुगाची ही देणगी होती. <br>{{gap}}वाढत्या औद्योगिकीकरणानंतरच्या युगात विभक्त कुटुंबव्यवस्थेच्या चौकटीही खिळखिळ्या होत गेल्या. घटस्फोटांचे प्रमाण वाढत गेले. कुटुंबातील वृद्धांचा आश्रय अनिश्चित होत गेला. आता तर विज्ञान-तंत्रज्ञानोत्तर विश्व हे महाग्राम होत असताना कुटुंबाचा आकार मात्र लघुत्तम होत तो एकसदस्यत्वाकडे चाललेला दिसतो. जी उघड उघड एकसदस्यी कुटुंबे आहेत, त्यांनी निदान जाणीवपूर्वक तिचा स्वीकार केला आहे. मात्र त्यामुळे कामाखेरीजच्या काळात एकाकीपणामुळे काही नवीन समस्या, विशेषतः मानसिक समस्या निर्माण होत आहेत असे म्हणतात. {{gap}}दुसरीकडे रूढ पती-पत्नी अपत्ये अशी कुटुंबे तरी पूर्ण "स्वस्थ" आहेत<noinclude>{{left|निरगाठ-सुरगाठ / ८५}}</noinclude> anh1dz2buq39vjbe9i0rk3er579pycs 104 112822 238504 2026-10-31T11:45:27Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ असे म्हणता येईल का? कामानिमित्त दीर्घकाळ पती फिरतीवर, परदेशात निदान कामाच्या ठिकाणीच १६ ते २० तास राहण्याचे प्रमाण जेथे वाढते आहे, त्या कुटुंबातील पत्नी आणि मुले यांची अ..." 238504 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ असे म्हणता येईल का? कामानिमित्त दीर्घकाळ पती फिरतीवर, परदेशात निदान कामाच्या ठिकाणीच १६ ते २० तास राहण्याचे प्रमाण जेथे वाढते आहे, त्या कुटुंबातील पत्नी आणि मुले यांची अवस्था काय होते? बाहेरच्या अतिरिक्त ताणाने पती अनेकदा रिकाम्या वेळात मद्याच्या अमलाखाली असतात. अशावेळी तथाकथित दांपत्य सुखाचे (?) काय होते? मानसिकदृष्ट्या कुटुंबातले सगळेच घटक परस्परांपासून दुरावलेले, एकेकटे आणि एकाकी होत जातात. रूढार्थाने ते सहनिवासी असतात, अशी दृश्ये आणि उदाहरणे आता दुर्मिळ राहिलेली नाहीत. पत्नीही नोकरी व्यवसाय सांभाळून पती असूनही पतिविरहित घर सांभाळताना अकालीच थकून जाते. केवळ गृहिणी असेल तर वैफल्यग्रस्त होत जाते. मुलांचे जग लवकरच स्वतंत्र होत जाते. अशा कुटुंबात वृद्धांना आसरा क्वचितच मिळतो. सर्वच आर्थिक स्तरात वृद्ध - पतीपत्नींचे स्वतंत्र राहणे हे सार्वत्रिक झाले आहे. वृद्धपणी जोडीदार गेला तर मुला-मुलीकडे आश्रितासारखे किंवा वृद्धाश्रमात राहणे अटळ होते. यातून येणारी भावनिक उध्वस्तता एकाकीपणा अटळ होतो आहे. अस म्हणतात की विश्वाच्या प्रारंभी परमेश्वर एकटाच होता. त्याला करमेना म्हणून मग त्याने विश्वाच्या पसाऱ्यातली एकेक चीज निर्माण करीत सगळा विश्वसंसार उभा केला. मग त्याला बरे वाटले. तो म्हणाला, "एकोऽहं बहुस्याम।" मी एक होतो आणि आता अनेक झालो. हा सगळा पसारा त्याच्या करमणुकीसाठी. माणसानेही मग त्याचीच नक्कल केली आणि कुटुंबव्यवस्थेचा पसारा वाढवला; पण त्याबाहेरच्या अनेक व्यापात परत त्या कुटुंबातही तो एकाकीच होत गेलेला दिसतो. भोवती रूढार्थाने 'आपली' म्हणवणारी माणसे असूनही 'आतून' एकाकी, एकटे होत जाणे हे अधिक दयनीय नाही कां? "समुद्री चहुंकडे पाणी पिण्याला थेंबही नाही" ही अवस्था किती वाईट ! नात्यांच्या पसाऱ्यात असून माणूस एकाकी, एकटा होत जातो आहे. एक परीने सगळे जगच एक सदस्यीय कुटुंबअवस्थेकडे जात नाही ना ? एका व्यक्तीचे कुटुंब / ८६<noinclude></noinclude> jzeb9gr96oppf0cksx4qcq46ypinntg 104 112823 238505 2026-10-31T11:45:54Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ अपघात : कधी असे, कधी तसे एखाद्या इमारतीचा वळणदार जिना, विशेषतः महाविद्यालयाच्या किंवा एखाद्या तालेवार ऑफिसचा ! ती उशीर झाला म्हणून घाईगर्दीने पावलांकडे पहात जिना चढते आह..." 238505 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ अपघात : कधी असे, कधी तसे एखाद्या इमारतीचा वळणदार जिना, विशेषतः महाविद्यालयाच्या किंवा एखाद्या तालेवार ऑफिसचा ! ती उशीर झाला म्हणून घाईगर्दीने पावलांकडे पहात जिना चढते आहे आणि काय होते कोण जाणे अचानक काहीतरी अंगावर धडकते हातातील पर्स, पुस्तके उधळली जातात. 'ती' दचकून समोर पाहते. तर तिच्यासारखाच घाई गर्दीने उतरणारा कोणीतरी रूबाबदार 'तो' धडकलेला असतो; आणि त्या क्षणी मग दोघांच्याही हृदयात धडकन सुरू होते, तो क्षण आठवून 'कसंतरी' होत रहातं आणि त्या अकस्मिक अपघाताचा शेवट म्हणजे आपल्याला उभयतांच्या शुभमंगल प्रसंगी हजर राहण्याचं निमंत्रण येतं. या प्रसंगातले स्थळ-काळ थोडेसे बदलून हे प्रसंग कुठेही घडू शकतात रस्त्यात, बसस्टॉपवर, बाजारात किंवा आणखीही कुठे कुठे ! काही ध्यानी मनी नसताना अचानक अशी धडक होते. सरळ चाललेल्या आयुष्यात काही उलथापालथ होते. वाटा बदलाव्या लागतात. म्हणून तर त्यांना अपघात म्हणायचं पण हा एक गोड अपघात ठरतो. आयुष्यात होणारे बदल दोघांनाही आनंददायक ठरतात. आमच्या एका मैत्रिणीचं प्रपंचाच्या जनसंख्येचं नियोजन बिघडवून तिच्या घरात एक चिंटी आली आणि मोठा बाळ्या आठ वर्षांचा झाल्यावर घरात खूप दिवस मध्ये जाणवणारं काहीसं सुनेपण जाऊन चैतन्य संचारलं. मग चिंटीचे आई-बाबा म्हणाले खरं तर हा एक अपघातच होता. आमच्या थोड्या दुर्लक्षानं घडलेला. प्रथम आम्ही जरा धास्तावलो; पण चिंटींच्या बाळलीलांनी आमच्या घरात जाणवू लागलेला एकसुरीपणा एकदम नाहीसा झाला. एकपरीनं हाही अपघात खरा, पण अंतिमतः गोड अपघातच ठरला. कमल आणि तिचा भाऊ लहानपणीच आई-वडिलांवाचून पोरकी झालेली मुलं! कोणाचा आधार नाही. कष्ट करून आपआपली रांगेला लागली आणि एकदिवशी अचानक तिचा पत्ता शोधीत एक पत्र आलं. तिच्या आजोबांची गावाकडची वडिलोपार्जित जमीन तिच्या एका चुलत चुलत्यानं विकली. जमिनीवर ८७<noinclude></noinclude> oipxnmxxcxzz603pkby2okfqf6gm1w9 104 112824 238506 2026-10-31T11:46:17Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ या मुलांच्या वडिलांनी वारस म्हणून या मुलांच्या नावांची नोंद केल्याचं मुलांनाही माहीत नव्हतं पण हा चुलता बरी नियत असलेला म्हणून म्हणा यांच्या वाटणीची जमिनीची रक्कम त्य..." 238506 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ या मुलांच्या वडिलांनी वारस म्हणून या मुलांच्या नावांची नोंद केल्याचं मुलांनाही माहीत नव्हतं पण हा चुलता बरी नियत असलेला म्हणून म्हणा यांच्या वाटणीची जमिनीची रक्कम त्यांना देण्यासाठी शोध घेत होता. त्याचं हे आकस्मिक पत्र हाही एक गोड अपघात, अगदी हिंदी सिनेमात घडावा असा. पण प्रत्यक्ष घडलेला सुखावह ! अचानक सुख देणारे अपघातही घडतच नाहीत असं नाही घडतातच. फारसा अभ्यास केलेला नसला तरी बऱ्या मार्कांनी पास झालं की एक धक्का बसतोच, असं कसं झालं बुवा! पण हा सुखद धक्का असतो. ध्यानी मनी नसताना एखाद्या लेखकाला, कलावंताला एखादा पुरस्कार मिळतो, एखाद्या आडगावी राहून कंटाळलेल्या, सुरुवातीला बदलीचे प्रयत्न करूनही ती होत नाही म्हणून स्वस्थ बसून नाकासमोर नोकरी करणाऱ्याला अचानक हवा तिथला बदली हुकूम मिळतो, नको असलेल्या पाहुण्यांचं येणं अचानक रद्द होतं, परदेश प्रवासाचा अकस्मात योग येतो. हेही सगळे एकपरीने अपघातच की! पण हवेहवेसे वाटणारे, सुखदायक अपघात. पण माणसाची सवय अशी असते की, अशा अकस्मात घडणाऱ्या सुखद घटनांची आठवण माणूस आवर्जून ठेवत नाही आणि दुःखद घटनांची आठवण सहज विसरत नाही. म्हणून मग कवी मंडळी म्हणतात. वेड्या मना कर विचार । सुख थोडे दुःख फार ॥ पण हे खरंच असं असतं का? एकाच मार्गावरचे शंभर प्रवास विनाअडथळा सुखरूप झालेले असतात; पण काही कारणानं एखाद्या प्रवासात रखडपट्टी झाली की, 'हे कायम असंच असतं या गाड्यांचं,' म्हणून वैताग येतो आणि हा प्रवास मात्र दीर्घकाळ आठवून त्रास होत राहतो. माणसाचं जीवन खरोखरच सुखापेक्षा दुःखाचीच बेरीज करणारं आहे का ? तसं असेल तर माणूस मग जगण्याची आणि जिवंत राहण्याची तरी एवढी धडपड का करतो ? ज्या अर्थी सामान्य मनःस्थिती असलेल्या माणसांना अडीअडचणींतूनही जगावसं वाटतं त्या अर्थी जीवन काही पूर्णपणे दुःखमय नाही. शेवटी सुख म्हणजे तरी काय आणि दुःख म्हणजे तरी काय ? अनुकूल संवेदनीयम् सुखम् । प्रतिकूल संवेदनीयम् दुःखम् ।। अनुकूल, आपल्या हिताची संवेदना म्हणजे सुख! आणि प्रतिकूल, आपल्या अनहिताची संवेदना म्हणजे दुःख ! पण ही अनुकूलता आणि प्रतिकूलता तरी ठरवायची कोणी आणि कशी? परीक्षेत ९० टक्के, ९५ टक्के गुणांची अपेक्षा करणाऱ्याला जर ८५ टक्के गुण मिळाले तर त्याच्या दृष्टीने ती प्रतिकूलच घटना ती दुःखकारक ! म्हणून अपघात: कधी असे कधी तसे / ८८<noinclude></noinclude> 2mv2xqv2fttnaphy3dovicqg0nsqfdg