विकिस्रोत mrwikisource https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिस्रोत विकिस्रोत चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा साहित्यिक साहित्यिक चर्चा पान पान चर्चा अनुक्रमणिका अनुक्रमणिका चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 104 5908 238569 15695 2026-11-02T06:46:17Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 238569 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''१६५'''|<u>'''वृत्तविस्तार'''</u>}}</noinclude>{{center|टीपा}} {{gap}}५३५ "मुः कामक्रीडा" (हे २/२६३), लीलाखेल (गछ २/१३५), सारङि्गका (प्रापै २/१५६). आठव्या अक्षरानन्तर यति साङ्गितलेला नाही पण तो स्वाभाविकपणें हवा. ५३६ "भृगौ मदिरा" (हे २/३५६, स्वछ ११९), लताकुसुम (हे, कद ४/९३), वनमञ्जरी (ना १८५); "सप्तभकारयुतैक गुरुर्गदितेयमुदारतरा मदिरा" (गछ २/२१३). वृत्तदर्पणकार मदिरावृत्तालाच अुमा म्हणतात; तर निरञ्जनमाधव म्हणतो की पुष्कळ लोक हेमकलावृत्तालाच अुमा म्हणतात. ५३७ "नाज्जूल्गा हंसगतिः" (हे २/३६२), महातरुणीदयित (हे), सोमकला (निस १२५). ५३८ "नीसभिगा हंसलयो जछैः" (हे २/३७४), हंसपदा (ना १९६), बन्धुर (निस १२७). ५३९ "न्जौ न्सौ नौ न्जौ ल्गौ मुनिमत वा सरल छछैः" (ना १९८). ५४० "अु"न्मत्तक्रीडा, "मौ तनिसा मत्तक्रीडा जङैः" (हे २/३४९). दुसऱ्या यतीची आवश्यकता नाही; असलाच तर तोहि "जैः" असावा.<br>{{gap}}५४१ "मत्यनीगा वरतनुः" (हे २/३५७), क्रौञ्चा (ना ३२/३००), यति झैः असलेला बरा. ५४२ "भ्मौ स्भौ निल्गाश्चपलगतिः" (हे २/३६४), पुष्पसमृद्धा (भ ३२/२९०); यति ञैः असलेला बरा. ५४३ न्यौ भ्तौ निसौ सम्भ्रान्ता (भ ३२/२९४). ५४४ "भितनिसा द्रुतलघुपदगतिः," (हे २/३७०), स्खलित (भ ३२/२८७-८). ५४५ "न्जज्या नीगौ चपल" (हे २।३७६).<br>{{gap}}५४६ न्जौन्सौ भनिल्गाः "सुयवमती," वेगवती (हे २/३८०). ५४७ भ्रौ नौ जौ य् नरेन्द्र (प्रापै २/२०२); अुदाहरणावरून ही मोडणी निश्चित होते असें मात्र नाही. ५४८ "भ्रौ न्भौ भ्रौ ल्गौ कामलता" (हे २/३४३), अुत्पलमाला (ना १७७), अुत्पलमालिका (हे, ममच १९). श्रीकृष्ण कवि 'ग्रहैरुद्रैः' म्हणून यति साङ्गतो ते स्वाभाविक वाटत नाहीत, ते 'घचः' असे हवेत. ५४९ "शशिवदना न्जौ भ्जौ ज् ज्रौ रुद्रदिशः" (पि ८/१९), सिद्धक (स्वछ ११४), सिद्धि (हे २/३५१), सरसी (गछ २/२१३), चित्रलता, रुचिरा (हे), धृतश्री, सलिलनिधि, पञ्चकावलि (मल्लिनाथ),<noinclude></noinclude> rpy8pe7nvfc7cimlgthftniaa7z25hy 104 5909 238584 15696 2026-11-02T07:14:20Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 238584 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१६६'''|}}</noinclude>चम्पकमाला (ना १७९). ५५० "सुरनर्तकी रनरना रनरा विरती रसर्तुशास्त्रगुणैः" (ममच १९), मागे तरङ्ग ५२७ पहा.<br>{{gap}}५५१ मत्तविलासिनी, "भौ भभभाश्च भरौ यदि कीर्तय पुत्रक मत्तविलासिनीम्" (केनिआ ६७). ५५२ "रः सौ तो जौ ग अूर्जितं ञैः" (हे २/३३१), खचरप्लुता (ना १७४). ५५३ "नो भौ मः सौ ल्गौ मुद्रा टैः" (हे २/३३८), अुज्ज्वल (हे). ५५४ "भीरसल्गा नन्दकं" (हे २/३४२), नगरञ्जित, वनमञ्जरी, वनवल्लरी (ना १७८). ५५५ "नजीभ्रा वनमञ्जरी" (हे २/३५२), मागे १३२ पहा.<br> {{center|'''३२ ब्रह्माणी-वर्ग'''}} <center> {| |+ |- | ५५६ || "ब्रह्माणी" || [_ । विद्युन्माला ! गान्धर्वी] |- | ५५७ || शम्भु || [ ‿ ‿। _ _ _ ‿ ‿। _ _ _ ‿ ‿! गान्धर्वी] |- | ५५८ || शङ्ख || [_ । मदिरा ] |- | ५५९ || दुर्मिल || [‿ ‿ । मदिरा ] |- | ५६० || सुन्दरिका || [‿ ‿ । कुड्मलदन्ती । चित्रगति ] |- | ५६१ || style="vertical-align:top;"|रघुवीर || style="vertical-align:top;"|[‿ ‿ । _ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ । _ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ । _ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ । _ ‿ ‿ _] |- | ५६२ || शालूर || [_ । _ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ । ८ ल । ८ ल । ‿ ‿ ‿ ‿ _] |- | ५६३ || 'रघुरमण' || [ ‿ ‿। अचलधृति । त्वरितगति ] |- | ५६४ || दीपार्चि || [_। _ _ ‿ ‿ _। जलोद्धतगति । ‿ _ ‿ _] |- | ५६५ || चित्रक || [_ । जलोद्धतगति । कटाक्षललिता ] |} </center> {{center|टीपा}} {{gap}}५५६ मुगा "ब्रम्हाणी झैः," ब्रम्हरूपक (प्रापै २/१७४).५५७ स्तौ य्भौ मौ ग् शम्भु ठैः (प्रापै २/१९४) ५५८ "ताज्जूल्गाः शङ्खः" (हे २/३६१) ५५९ दुर्मिल (प्रापै २/२०८),घोटक(ममच १९), "सगणैरपि वृत्तवरं वसुभिः किल दुर्मिल मुक्तमिदं कविभिः" (गछ २/२२२). ५६० सुन्दरिका (प्रापै २/ २०६), "अिह सुन्दरिका पिङ्गलमुनिनोक्ता सद्वयतो भसता ज्लभगाः" (गछ<noinclude></noinclude> g4mczc573cb7lojuc2vvahb9fevq59u 238585 238584 2026-11-02T07:14:58Z कल्पनाशक्ती 3813 238585 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१६६'''|}}</noinclude>चम्पकमाला (ना १७९). ५५० "सुरनर्तकी रनरना रनरा विरती रसर्तुशास्त्रगुणैः" (ममच १९), मागे तरङ्ग ५२७ पहा.<br>{{gap}}५५१ मत्तविलासिनी, "भौ भभभाश्च भरौ यदि कीर्तय पुत्रक मत्तविलासिनीम्" (केनिआ ६७). ५५२ "रः सौ तो जौ ग अूर्जितं ञैः" (हे २/३३१), खचरप्लुता (ना १७४). ५५३ "नो भौ मः सौ ल्गौ मुद्रा टैः" (हे २/३३८), अुज्ज्वल (हे). ५५४ "भीरसल्गा नन्दकं" (हे २/३४२), नगरञ्जित, वनमञ्जरी, वनवल्लरी (ना १७८). ५५५ "नजीभ्रा वनमञ्जरी" (हे २/३५२), मागे १३२ पहा.<br> {{center|'''३२ ब्रह्माणी-वर्ग'''}} <center> {| |+ |- | ५५६ || "ब्रह्माणी" || [_ । विद्युन्माला ! गान्धर्वी] |- | ५५७ || शम्भु || [ ‿ ‿। _ _ _ ‿ ‿। _ _ _ ‿ ‿! गान्धर्वी] |- | ५५८ || शङ्ख || [_ । मदिरा ] |- | ५५९ || दुर्मिल || [‿ ‿ । मदिरा ] |- | ५६० || सुन्दरिका || [‿ ‿ । कुड्मलदन्ती । चित्रगति ] |- | style="vertical-align:top;"|५६१ || style="vertical-align:top;"|रघुवीर || style="vertical-align:top;"|[‿ ‿ । _ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ । _ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ । _ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ । _ ‿ ‿ _] |- | ५६२ || शालूर || [_ । _ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ । ८ ल । ८ ल । ‿ ‿ ‿ ‿ _] |- | ५६३ || 'रघुरमण' || [ ‿ ‿। अचलधृति । त्वरितगति ] |- | ५६४ || दीपार्चि || [_। _ _ ‿ ‿ _। जलोद्धतगति । ‿ _ ‿ _] |- | ५६५ || चित्रक || [_ । जलोद्धतगति । कटाक्षललिता ] |} </center> {{center|टीपा}} {{gap}}५५६ मुगा "ब्रम्हाणी झैः," ब्रम्हरूपक (प्रापै २/१७४).५५७ स्तौ य्भौ मौ ग् शम्भु ठैः (प्रापै २/१९४) ५५८ "ताज्जूल्गाः शङ्खः" (हे २/३६१) ५५९ दुर्मिल (प्रापै २/२०८),घोटक(ममच १९), "सगणैरपि वृत्तवरं वसुभिः किल दुर्मिल मुक्तमिदं कविभिः" (गछ २/२२२). ५६० सुन्दरिका (प्रापै २/ २०६), "अिह सुन्दरिका पिङ्गलमुनिनोक्ता सद्वयतो भसता ज्लभगाः" (गछ<noinclude></noinclude> qodhbh6x7y9m7pqw5w48zwqecqxa3jo 104 112531 238529 238088 2026-11-02T05:12:20Z JayashreeVI 4058 238529 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ फर्मावतो. तेव्हा त्यात कोणालाच काही गैर वाटत नाही. आजही स्त्री शिक्षणाविषयीची ही पुरुषी मानसिकता पाहिली की सुधारक पुरुषांना जे वाटत होते, ते चूक होते की काय असेच वाटते. स्त्री शिकली की सुधारेल. मग समाज सुधारणा आपोआप होईल, असे त्यांना वाटत होते; पण शिक्षित स्त्रीची सर्व स्तरावर चाललेली ससेहोलपट पाहिली की, शिक्षणाने सुधारणा होईल हा आशावाद खोटा होता असे वाटते. खरे तर त्या त्या समाजस्तरात स्त्रीच्या आधी पुरुष शिकला. शिक्षणाने माणूस प्रगल्भ होतो. व्हावा. आपल्या इतकाच इतर कोणत्याही व्यक्तीचा त्याने आदर करावा. त्यालाच सुसंस्कृतपणा म्हणतात. शिकलेल्या पुरुषाला हे माहीत नसते का ? की स्त्रीच्या संदर्भात त्याचा विचारच करायचा नसतो, असे त्याला वाटते ! स्त्री ही पुरुषाबरोबरीची माणूस आहे. मग ती शिक्षित-अशिक्षित कशीही असो, हे आमच्या शिक्षित पुरुषाच्या गावीच नसते का? नसेल तर त्याला खऱ्या अर्थाने शिक्षित म्हणायचे का ? शिक्षणाने विषमता दूर व्हावी हे जसे नोकरीची संधी, अर्थोत्पादन याबाबत खरे आहे, त्याहीपेक्षा दैनंदिन जीवनात कोणत्याही नात्याने विषमता मनात नसावी, म्हणजे आचरणातून ती आपोआपच हद्दपार होईल, हे खरे आहे. गेल्या दीडशे वर्षांत शिक्षणाने स्त्री जेवढी उदार आणि प्रगल्भ झाली आहे, तेवढ्या प्रमाणात पुरुष प्रगल्भ झालेला दिसत नाही. त्यामुळे असे वाटते की, केवळ अक्षरांची साक्षरता पुरेशी नसते. मानसिक जडणघडणीची भावसाक्षरता आणि विचारसाक्षरता जास्त महत्त्वाची असते. स्त्रीबाबत पुरुषाची ही साक्षरता कमी पडते, असे नाईलाजाने म्हणावे लागते. म्हणूनच आता समाजसुधारणेसाठी स्त्रीला लक्ष्य करण्यापेक्षा स्त्रीविषयक भावसाक्षरतेसाठी आणि विचारसाक्षरतेसाठी निदान भारतीय समाजात तरी पुरुषाला लक्ष्य करायला हवे. समाजसुधारणेचे केंद्र पुरुषी मानसिकता बदलणारे हवे आहे. एका नव्या सुधारणापर्वाची प्रबोधन दिशेची गरज आहे. तरच सुधारणेच्या आदिपर्वातील समाज सुधारकांचे स्वप्न पूर्ण होईल. स्त्री शिक्षण आणि समाजसुधारणा / ९४<noinclude></noinclude> i153yl3xmvuct5yc4s67t4zsxrvdtlf 238531 238529 2026-11-02T05:17:22Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 238531 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>फर्मावतो. तेव्हा त्यात कोणालाच काही गैर वाटत नाही. <br>{{gap}}आजही स्त्री शिक्षणाविषयीची ही पुरुषी मानसिकता पाहिली की सुधारक पुरुषांना जे वाटत होते, ते चूक होते की काय असेच वाटते. स्त्री शिकली की सुधारेल. मग समाज सुधारणा आपोआप होईल, असे त्यांना वाटत होते; पण शिक्षित स्त्रीची सर्व स्तरावर चाललेली ससेहोलपट पाहिली की, शिक्षणाने सुधारणा होईल हा आशावाद खोटा होता असे वाटते. <br>{{gap}}खरे तर त्या त्या समाजस्तरात स्त्रीच्या आधी पुरुष शिकला. शिक्षणाने माणूस प्रगल्भ होतो. व्हावा. आपल्या इतकाच इतर कोणत्याही व्यक्तीचा त्याने आदर करावा. त्यालाच सुसंस्कृतपणा म्हणतात. शिकलेल्या पुरुषाला हे माहीत नसते का? की स्त्रीच्या संदर्भात त्याचा विचारच करायचा नसतो, असे त्याला वाटते! स्त्री ही पुरुषाबरोबरीची माणूस आहे. मग ती शिक्षित-अशिक्षित कशीही असो, हे आमच्या शिक्षित पुरुषाच्या गावीच नसते का? नसेल तर त्याला खऱ्या अर्थाने शिक्षित म्हणायचे का? <br>{{gap}}शिक्षणाने विषमता दूर व्हावी हे जसे नोकरीची संधी, अर्थोत्पादन याबाबत खरे आहे, त्याहीपेक्षा दैनंदिन जीवनात कोणत्याही नात्याने विषमता मनात नसावी, म्हणजे आचरणातून ती आपोआपच हद्दपार होईल, हे खरे आहे. <br>{{gap}}गेल्या दीडशे वर्षांत शिक्षणाने स्त्री जेवढी उदार आणि प्रगल्भ झाली आहे, तेवढ्या प्रमाणात पुरुष प्रगल्भ झालेला दिसत नाही. त्यामुळे असे वाटते की, केवळ अक्षरांची साक्षरता पुरेशी नसते. मानसिक जडणघडणीची भावसाक्षरता आणि विचारसाक्षरता जास्त महत्त्वाची असते. स्त्रीबाबत पुरुषाची ही साक्षरता कमी पडते, असे नाईलाजाने म्हणावे लागते. {{gap}}म्हणूनच आता समाजसुधारणेसाठी स्त्रीला लक्ष्य करण्यापेक्षा स्त्रीविषयक भावसाक्षरतेसाठी आणि विचारसाक्षरतेसाठी निदान भारतीय समाजात तरी पुरुषाला लक्ष्य करायला हवे. समाजसुधारणेचे केंद्र पुरुषी मानसिकता बदलणारे हवे आहे. एका नव्या सुधारणापर्वाची प्रबोधन दिशेची गरज आहे. तरच सुधारणेच्या आदिपर्वातील समाज सुधारकांचे स्वप्न पूर्ण होईल.<noinclude>{{{right|स्त्री शिक्षण आणि समाजसुधारणा / ९४}}</noinclude> 9m08hy3pyxshrk4rpl32fc5jf7ixk7u 104 112824 238518 238506 2026-11-01T12:01:25Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 238518 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>या मुलांच्या वडिलांनी वारस म्हणून या मुलांच्या नावांची नोंद केल्याचं मुलांनाही माहीत नव्हतं पण हा चुलता बरी नियत असलेला म्हणून म्हणा यांच्या वाटणीची जमिनीची रक्कम त्यांना देण्यासाठी शोध घेत होता. त्याचं हे आकस्मिक पत्र हाही एक गोड अपघात, अगदी हिंदी सिनेमात घडावा असा. पण प्रत्यक्ष घडलेला सुखावह! <br>{{gap}}अचानक सुख देणारे अपघातही घडतच नाहीत असं नाही घडतातच. फारसा अभ्यास केलेला नसला तरी बऱ्या मार्कांनी पास झालं की एक धक्का बसतोच, असं कसं झालं बुवा! पण हा सुखद धक्का असतो. <br>{{gap}}ध्यानी मनी नसताना एखाद्या लेखकाला, कलावंताला एखादा पुरस्कार मिळतो, एखाद्या आडगावी राहून कंटाळलेल्या, सुरुवातीला बदलीचे प्रयत्न करूनही ती होत नाही म्हणून स्वस्थ बसून नाकासमोर नोकरी करणाऱ्याला अचानक हवा तिथला बदली हुकूम मिळतो, नको असलेल्या पाहुण्यांचं येणं अचानक रद्द होतं, परदेश प्रवासाचा अकस्मात योग येतो. हेही सगळे एकपरीने अपघातच की! पण हवेहवेसे वाटणारे, सुखदायक अपघात. <br>{{gap}}पण माणसाची सवय अशी असते की, अशा अकस्मात घडणाऱ्या सुखद घटनांची आठवण माणूस आवर्जून ठेवत नाही आणि दुःखद घटनांची आठवण सहज विसरत नाही. म्हणून मग कवी मंडळी म्हणतात. <br>{{gap}}''वेड्या मना कर विचार। सुख थोडे दुःख फार॥'' <br>{{gap}}पण हे खरंच असं असतं का? एकाच मार्गावरचे शंभर प्रवास विनाअडथळा सुखरूप झालेले असतात; पण काही कारणानं एखाद्या प्रवासात रखडपट्टी झाली की, 'हे कायम असंच असतं या गाड्यांचं,' म्हणून वैताग येतो आणि हा प्रवास मात्र दीर्घकाळ आठवून त्रास होत राहतो. <br>{{gap}}माणसाचं जीवन खरोखरच सुखापेक्षा दुःखाचीच बेरीज करणारं आहे का? तसं असेल तर माणूस मग जगण्याची आणि जिवंत राहण्याची तरी एवढी धडपड का करतो? ज्या अर्थी सामान्य मनःस्थिती असलेल्या माणसांना अडीअडचणींतूनही जगावसं वाटतं त्या अर्थी जीवन काही पूर्णपणे दुःखमय नाही. शेवटी सुख म्हणजे तरी काय आणि दुःख म्हणजे तरी काय? <br>{{gap}}''अनुकूल संवेदनीयम् सुखम् । प्रतिकूल संवेदनीयम् दुःखम्।।'' {{gap}}अनुकूल, आपल्या हिताची संवेदना म्हणजे सुख! आणि प्रतिकूल, आपल्या अनहिताची संवेदना म्हणजे दुःख! पण ही अनुकूलता आणि प्रतिकूलता तरी ठरवायची कोणी आणि कशी? परीक्षेत ९० टक्के, ९५ टक्के गुणांची अपेक्षा करणाऱ्याला जर ८५ टक्के गुण मिळाले तर त्याच्या दृष्टीने ती प्रतिकूलच घटना म्हणून ती दुःखकारक!<noinclude>{{right|अपघात: कधी असे कधी तसे / ८८}}</noinclude> 5sheda9n86ifvxkdb57zofknqgdbdtf 104 112825 238519 2026-11-01T12:02:02Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ उलट ज्याला उत्तीर्ण होऊ की नाही? हीच धास्ती वाटत असते, त्याला ५० टक्के गुण मिळाले तरी ते हितकारक ठरल्याने आनंदच वाटतो. अनेकदा सुखकारक घटना जशा अनपेक्षितपणे घडतात, तशाच प्र..." 238519 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ उलट ज्याला उत्तीर्ण होऊ की नाही? हीच धास्ती वाटत असते, त्याला ५० टक्के गुण मिळाले तरी ते हितकारक ठरल्याने आनंदच वाटतो. अनेकदा सुखकारक घटना जशा अनपेक्षितपणे घडतात, तशाच प्रतिकूल घटनाही अकस्मातच घडतात. म्हणून तर त्यांना अपघात म्हणायचं असे दुःख देणारे अपघात घडावेत असं कुणालाच वाटत नाही; पण ते घडू नयेत म्हणूनही काही खबरदारी घ्यावी लागते, सावधानता बाळगावी लागते. कधी कधी थोडेसेच दुर्लक्ष किंवा आळस फार मोठी किंमत वसूल करणारा अपघात ठरतो. सुरवातीला सांगितलेले 'तो' आणि 'ती' यांची भेट जरी आकस्मिक अपघाताने झालेली असली तरी पुढे विवाहाचा निर्णय घेताना परस्परांचे पूर्वजीवन (भौतिक, शारीरिक आजार इत्यादी ) तपासून पाहण्याची सावधगिरी मात्र बाळगावीच लागते. नाहीतर फसवणूक होऊन जन्मभर पश्चाताप करण्याची वेळ येते. मग हा अपघात फार महागात पडतो 'तो टाळता येणं शक्य होतं.' असा नंतर कितीही पश्चाताप झाला तरी इलाज नसतो. लहान मुलांचे अवखळ खेळ जसे मोठ्यांना बाललीलांनी प्रमुदित करीत असतात, तसेच त्यांच्याकडे थोडे दुर्लक्ष झाले तर त्या आनंदावर कायमचे विरजण घालणारेही ठरतात. मुलांच्या खेळात अनेक वस्तूंचा संग्रह असतो. एखादे मूल सहज म्हणून एखादी काचेची गोटी, एखादे नाणे, किल्ली अशी वस्तू तोंडात घालते आणि कधी कधी त्यातून प्राणसंकट ओढवते, असे अनुभव वारंवार येतात. घरात गॅस चालू असतो ४/५ वर्षांचे एखादे अवखळ मूल आईच्या आगे- मागे घोटाळत असताना कुतूहल म्हणून रेग्युलेटरची फिरवा फिरव करते आणि जीवघेणा अपघात घडतो. असे कितीतरी छोटे-मोठे दुःखद अपघात आधी थोडी काळजी घेतली तर टाळता येणे शक्य असते; पण काही अपघात हे मात्र खरोखर दुर्दैवाचे आघात ठरतात. मती गुंग करणारे असतात. रस्त्यावर होणारे वाहनांचे अपघात अशा प्रकारचे असतात. खरे तर सर्वांनीच थोडी सावधानता बाळगली, वाहने तंदुरुस्त ठेवली, घाई गर्दी टाळली तर हे अपघातही टळू शकतात. निदान काही अंशी टळू शकतात. अशा जीवघेण्या अपघाताचे एक रूप शारीरिक व्यंग घेऊन येते. कधी उपजतच ही व्यंगे असतात तर कधी अपघातामुळे, शस्त्रक्रियेनंतरचे परिणाम म्हणून तर अनेकदा वृद्धावस्थेत इंद्रियेच क्रमाने दुबळी होत जातात, म्हणूनही एखादा अवयव बाद होतो. सर्व अवयव सदैव सुस्थितीत असणे हेच केवढे मोठे सुखनिधान आहे, याचा प्रत्यय अशी व्यंगे पाहिल्यावर येतो. पण त्या उणीवेवर निरगाठ सुरगाठ / ८९<noinclude></noinclude> iseqhl7ig25v03jfxfx89jpw9yiwmuv 238520 238519 2026-11-01T12:07:32Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 238520 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude> उलट ज्याला उत्तीर्ण होऊ की नाही? हीच धास्ती वाटत असते, त्याला ५० टक्के गुण मिळाले तरी ते हितकारक ठरल्याने आनंदच वाटतो. <br>{{gap}}अनेकदा सुखकारक घटना जशा अनपेक्षितपणे घडतात, तशाच प्रतिकूल घटनाही अकस्मातच घडतात. म्हणून तर त्यांना अपघात म्हणायचं असे दुःख देणारे अपघात घडावेत असं कुणालाच वाटत नाही; पण ते घडू नयेत म्हणूनही काही खबरदारी घ्यावी लागते, सावधानता बाळगावी लागते. कधी कधी थोडेसेच दुर्लक्ष किंवा आळस फार मोठी किंमत वसूल करणारा अपघात ठरतो. <br>{{gap}}सुरवातीला सांगितलेले 'तो' आणि 'ती' यांची भेट जरी आकस्मिक अपघाताने झालेली असली तरी पुढे विवाहाचा निर्णय घेताना परस्परांचे पूर्वजीवन (भौतिक, शारीरिक आजार इत्यादी) तपासून पाहण्याची सावधगिरी मात्र बाळगावीच लागते. नाहीतर फसवणूक होऊन जन्मभर पश्चाताप करण्याची वेळ येते. मग हा अपघात फार महागात पडतो 'तो टाळता येणं शक्य होतं.' असा नंतर कितीही पश्चाताप झाला तरी इलाज नसतो. {{gap}}लहान मुलांचे अवखळ खेळ जसे मोठ्यांना बाललीलांनी प्रमुदित करीत असतात, तसेच त्यांच्याकडे थोडे दुर्लक्ष झाले तर त्या आनंदावर कायमचे विरजण घालणारेही ठरतात. मुलांच्या खेळात अनेक वस्तूंचा संग्रह असतो. एखादे मूल सहज म्हणून एखादी काचेची गोटी, एखादे नाणे, किल्ली अशी वस्तू तोंडात घालते आणि कधी कधी त्यातून प्राणसंकट ओढवते, असे अनुभव वारंवार येतात. <br>{{gap}}घरात गॅस चालू असतो ४/५ वर्षांचे एखादे अवखळ मूल आईच्या आगे-मागे घोटाळत असताना कुतूहल म्हणून रेग्युलेटरची फिरवा फिरव करते आणि जीवघेणा अपघात घडतो. <br>{{gap}}असे कितीतरी छोटे-मोठे दुःखद अपघात आधी थोडी काळजी घेतली तर टाळता येणे शक्य असते; पण काही अपघात हे मात्र खरोखर दुर्दैवाचे आघात ठरतात. मती गुंग करणारे असतात. <br>{{gap}}रस्त्यावर होणारे वाहनांचे अपघात अशा प्रकारचे असतात. खरे तर सर्वांनीच थोडी सावधानता बाळगली, वाहने तंदुरुस्त ठेवली, घाई गर्दी टाळली तर हे अपघातही टळू शकतात. निदान काही अंशी टळू शकतात. {{gap}}अशा जीवघेण्या अपघाताचे एक रूप शारीरिक व्यंग घेऊन येते. कधी उपजतच ही व्यंगे असतात तर कधी अपघातामुळे, शस्त्रक्रियेनंतरचे परिणाम म्हणून तर अनेकदा वृद्धावस्थेत इंद्रियेच क्रमाने दुबळी होत जातात, म्हणूनही एखादा अवयव बाद होतो. सर्व अवयव सदैव सुस्थितीत असणे हेच केवढे मोठे सुखनिधान आहे, याचा प्रत्यय अशी व्यंगे पाहिल्यावर येतो. पण त्या उणीवेवर<noinclude>{{left|निरगाठ सुरगाठ / ८९}}</noinclude> h7wmbz8n22ap0qxirxe6llgl9d4n87f 104 112826 238521 2026-11-01T12:11:32Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "मात करूनही प्रतिकूल ते अनुकूल करून घेण्याची जिद्द असलेल्या माणसांचीही शेकडो उदाहरणे अवती-भवती दिसतात. <br>{{gap}}ज्या शारीरिक-मानसिक आघाताने उध्वस्त व्हावे, त्या आघातांवरही मात करणा..." 238521 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>मात करूनही प्रतिकूल ते अनुकूल करून घेण्याची जिद्द असलेल्या माणसांचीही शेकडो उदाहरणे अवती-भवती दिसतात. <br>{{gap}}ज्या शारीरिक-मानसिक आघाताने उध्वस्त व्हावे, त्या आघातांवरही मात करणाऱ्या व्यक्ती हे खरे जीवनादर्श होत. दुःखावर मात करून त्या दुःखालाच ते सुख रूप देतात. <br>{{gap}}दोन्ही हात-पायांनी अधू असलेला एखादा कलावंत केवळ तोंडात ब्रश धरून सुंदर चित्रांची दुनिया उभी करतो. एखादा पायांनीच केवळ यंत्रे चालवून उत्पादन करतो तर एखादा थोट्या हातांनी ते काम कतो. उपजत अपघाताने असो वा अन्य कारणाने असो प्रतिकूलतेवर मात करीत ही माणूस जगणे सुखमय करण्याचा, आनंदम करण्याचा प्रयत्न करतो. <br>{{gap}}हे सांगत असतानाच मराठीतले पहिले ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते कादंबरीकार कै. वि. स. खांडेकर यांची आठवण येते. त्यांची प्रकृती तशी लहानपणापासूनच तोळामासा होती. नजर तर अधू होतीच. वृद्धावस्थेत तर दृष्टी जवळ जवळ नाहीशी झाली होती. अशा वेळी एकदा त्यांच्या घरी जाण्याचा योग आला. बरोबर माझे ज्येष्ठ गुरू प्रा. आंबेकर होते. त्यांनी दृष्टीमुळे येणाऱ्या अडचणींबद्दल हळहळ व्यक्त केली. तेव्हा खांडेकर म्हणाले, 'वाचनाची अडचण होते खरी पण एक मुलगा मला वाचून दाखविण्यासाठी येतो; पण माझ्या लक्षात आलंय की, आंधळेपणाचे काही फायदेही आहेत. ' <br>{{gap}}'असं कसं असेल?' मी अगदीच भाबडेपणाने उद्गारले होते. तेव्हा भाऊ (खांडेकर) जरा हसले आणि म्हणाले, 'अग खरंच, आता माझ्या घराची मला खरी ओळख पटत चालली आहे. जिन्याला पायऱ्या किती हे तीस वर्षांनंतर मला कळलं ते दृष्टी गेल्यावर माझ्या घराच्या जिन्याचा कठडा, त्यावरची नक्षी, माझ्या लेखण्यांची लांबी, रुंदी, कपाटांचे आकार एक की दोन अनेक वस्तू स्पर्शामुळे मला जास्त जवळच्या, जास्त ओळखीच्या वाटतात, त्यांच्याबद्दल ममत्व वाटतं.' त्या वेळी (सुमारे ४५ वर्षांपूर्वी) मला हे सगळं अजब आणि चमत्कारिक वाटलं होतं आता ते काय म्हणाले होते ते थोडं थोडं कळतय् असं वाटतं. {{gap}}प्रतिकूलातही जमेची बाजू शोधली की तेवढ्या प्रमाणात दु:ख उणावतं आणि सुख दुणावतं. शेवटी सुखद अपघातांबरोबर दुःखद अपघातांनाही सामोरे जावेच लागते. त्या दुःखाचीही एखादी रूपेरी कड शोधली की जगणे सुसह्य होते. अर्धा पेला रिकामा आहे म्हणण्यापेक्षा अर्धा तर भरलेला आहे ना! छान ! हाच मोठा दिलासा ठरतो. अ<noinclude>{{right|पघात: कधी असे कधी तसे / ९०}}</noinclude> 0qwwz4nimmey3bh47xjtdj5qrfqrbly 238525 238521 2026-11-02T04:55:51Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 238525 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>मात करूनही प्रतिकूल ते अनुकूल करून घेण्याची जिद्द असलेल्या माणसांचीही शेकडो उदाहरणे अवती-भवती दिसतात. <br>{{gap}}ज्या शारीरिक-मानसिक आघाताने उध्वस्त व्हावे, त्या आघातांवरही मात करणाऱ्या व्यक्ती हे खरे जीवनादर्श होत. दुःखावर मात करून त्या दुःखालाच ते सुख रूप देतात. <br>{{gap}}दोन्ही हात-पायांनी अधू असलेला एखादा कलावंत केवळ तोंडात ब्रश धरून सुंदर चित्रांची दुनिया उभी करतो. एखादा पायांनीच केवळ यंत्रे चालवून उत्पादन करतो तर एखादा थोट्या हातांनी ते काम कतो. उपजत अपघाताने असो वा अन्य कारणाने असो प्रतिकूलतेवर मात करीत ही माणूस जगणे सुखमय करण्याचा, आनंदम करण्याचा प्रयत्न करतो. <br>{{gap}}हे सांगत असतानाच मराठीतले पहिले ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते कादंबरीकार कै. वि. स. खांडेकर यांची आठवण येते. त्यांची प्रकृती तशी लहानपणापासूनच तोळामासा होती. नजर तर अधू होतीच. वृद्धावस्थेत तर दृष्टी जवळ जवळ नाहीशी झाली होती. अशा वेळी एकदा त्यांच्या घरी जाण्याचा योग आला. बरोबर माझे ज्येष्ठ गुरू प्रा. आंबेकर होते. त्यांनी दृष्टीमुळे येणाऱ्या अडचणींबद्दल हळहळ व्यक्त केली. तेव्हा खांडेकर म्हणाले, 'वाचनाची अडचण होते खरी पण एक मुलगा मला वाचून दाखविण्यासाठी येतो; पण माझ्या लक्षात आलंय की, आंधळेपणाचे काही फायदेही आहेत. ' <br>{{gap}}'असं कसं असेल?' मी अगदीच भाबडेपणाने उद्गारले होते. तेव्हा भाऊ (खांडेकर) जरा हसले आणि म्हणाले, 'अग खरंच, आता माझ्या घराची मला खरी ओळख पटत चालली आहे. जिन्याला पायऱ्या किती हे तीस वर्षांनंतर मला कळलं ते दृष्टी गेल्यावर माझ्या घराच्या जिन्याचा कठडा, त्यावरची नक्षी, माझ्या लेखण्यांची लांबी, रुंदी, कपाटांचे आकार एक की दोन अनेक वस्तू स्पर्शामुळे मला जास्त जवळच्या, जास्त ओळखीच्या वाटतात, त्यांच्याबद्दल ममत्व वाटतं.' त्या वेळी (सुमारे ४५ वर्षांपूर्वी) मला हे सगळं अजब आणि चमत्कारिक वाटलं होतं आता ते काय म्हणाले होते ते थोडं थोडं कळतय् असं वाटतं. {{gap}}प्रतिकूलातही जमेची बाजू शोधली की तेवढ्या प्रमाणात दु:ख उणावतं आणि सुख दुणावतं. शेवटी सुखद अपघातांबरोबर दुःखद अपघातांनाही सामोरे जावेच लागते. त्या दुःखाचीही एखादी रूपेरी कड शोधली की जगणे सुसह्य होते. अर्धा पेला रिकामा आहे म्हणण्यापेक्षा अर्धा तर भरलेला आहे ना! छान! हाच मोठा दिलासा ठरतो.<noinclude>{{right|पघात: कधी असे कधी तसे / ९०}}</noinclude> 9rjhkt01ke926i7vkofinky0vrlyazk 104 112827 238522 2026-11-01T12:12:04Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ स्त्री शिक्षण आणि समाजसुधारणा स्त्रियांविषयी समाजाची मानसिकता नेहमी दुहेरी आणि तीही परस्परविरोधी राहिली आहे. स्त्री शिक्षण आणि स्त्री सुधारणा एवढ्यापुरताच येते विचा..." 238522 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ स्त्री शिक्षण आणि समाजसुधारणा स्त्रियांविषयी समाजाची मानसिकता नेहमी दुहेरी आणि तीही परस्परविरोधी राहिली आहे. स्त्री शिक्षण आणि स्त्री सुधारणा एवढ्यापुरताच येते विचार करायचा आहे. एकूणच समाज सुधारणेचा विचार भारतात इंग्रजोत्तर काळात आला. साता समुद्रापलीकडून आलेल्या मूठभर गोऱ्या लोकांनी भारतासारख्या प्राचीन आणि अवाढव्य देशावर कशाच्या जोरावर कब्जा मिळविला ? याचा विचार जेव्हा या देशातील विचारवंत करू लागले तेव्हा युरोपियन ( इंग्रज, फ्रेंच, पोर्तुगीज इ.) आपल्यापेक्षा उद्योगधंद्यात, व्यापारात पुढारलेले ओहत. अर्थात् आपण मागासलेले आहोत, हे उत्तर स्थूलमानाने मिळाले. मग या मागासलेपणाच्या कारणांचा शोध घेताना आपल्या समाजात फार मोठ्या प्रमाणावर अज्ञान आहे, असे जाणवले. आपल्याकडे ज्याला ज्ञान म्हटले जाई, ते प्रामुख्याने धार्मिक, आध्यात्मिक मानले जाई. दैनंदिन जगण्यासाठी भौतिक जीवनात त्याचा काही उपयोग नसे. त्या स्तरावरचे ज्ञान त्या त्या उद्योग व्यवसाय करणाऱ्यांना त्यांच्या पारंपरिक अनुभवातून मिळे. ते कृतिशील असे. लेखन-वाचनादि व्यवहारातून मिळणारे ज्ञान काही ठराविक उच्च जातीच्या पुरुषांनाच फक्त मिळे म्हणूनच आपल्या देशातील सर्वसामान्य जनतेला लेखन वाचन यायला हवे आणि त्याच्या साहाय्याने नवीन भौतिक विषयांचे ज्ञान सर्वांना मिळावे असा विचार इंग्रजोत्तर काळात प्रथमच आला. ज्यांना लेखन वाचन येत असे त्यांना शेती, सुतारकाम, लोहारकाम, विणकाम असे जगण्यासाठी आवश्यक काम येत नसे, तर ज्यांना हे येत असे त्यांना लेखन-वाचन येत नसे. नवीन शिक्षण विचाराने ही विषमता दूर करण्याला प्रारंभ झाला. ही फार मोठी सुधारणा होती. या देशात धर्म, जात, व्यवसाय, लिंग यावर आधारित विविध प्रकारच्या विषमता असल्याने मागासलेपण मोठ्या प्रमाणावर होते. म्हणून या विविध ९१<noinclude></noinclude> a3i49qvdbeal1o0ziafb0dw4emm5tdz 238526 238522 2026-11-02T05:01:07Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 238526 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''स्त्री शिक्षण आणि समाजसुधारणा'''}}}} {{gap}}स्त्रियांविषयी समाजाची मानसिकता नेहमी दुहेरी आणि तीही परस्परविरोधी राहिली आहे. स्त्री शिक्षण आणि स्त्री सुधारणा एवढ्यापुरताच येथे विचार करायचा आहे. <br>{{gap}}एकूणच समाज सुधारणेचा विचार भारतात इंग्रजोत्तर काळात आला. साता समुद्रापलीकडून आलेल्या मूठभर गोऱ्या लोकांनी भारतासारख्या प्राचीन आणि अवाढव्य देशावर कशाच्या जोरावर कब्जा मिळविला? याचा विचार जेव्हा या देशातील विचारवंत करू लागले तेव्हा युरोपियन (इंग्रज, फ्रेंच, पोर्तुगीज इ.) आपल्यापेक्षा उद्योगधंद्यात, व्यापारात पुढारलेले ओहत. अर्थात् आपण मागासलेले आहोत, हे उत्तर स्थूलमानाने मिळाले. मग या मागासलेपणाच्या कारणांचा शोध घेताना आपल्या समाजात फार मोठ्या प्रमाणावर अज्ञान आहे, असे जाणवले. आपल्याकडे ज्याला ज्ञान म्हटले जाई, ते प्रामुख्याने धार्मिक, आध्यात्मिक मानले जाई. दैनंदिन जगण्यासाठी भौतिक जीवनात त्याचा काही उपयोग नसे. त्या स्तरावरचे ज्ञान त्या त्या उद्योग व्यवसाय करणाऱ्यांना त्यांच्या पारंपरिक अनुभवातून मिळे. ते कृतिशील असे. लेखन-वाचनादि व्यवहारातून मिळणारे ज्ञान काही ठराविक उच्च जातीच्या पुरुषांनाच फक्त मिळे म्हणूनच आपल्या देशातील सर्वसामान्य जनतेला लेखन वाचन यायला हवे आणि त्याच्या साहाय्याने नवीन भौतिक विषयांचे ज्ञान सर्वांना मिळावे असा विचार इंग्रजोत्तर काळात प्रथमच आला. ज्यांना लेखन वाचन येत असे त्यांना शेती, सुतारकाम, लोहारकाम, विणकाम असे जगण्यासाठी आवश्यक काम येत नसे, तर ज्यांना हे येत असे त्यांना लेखन-वाचन येत नसे. नवीन शिक्षण विचाराने ही विषमता दूर करण्याला प्रारंभ झाला. ही फार मोठी सुधारणा होती. {{gap}}या देशात धर्म, जात, व्यवसाय, लिंग यावर आधारित विविध प्रकारच्या विषमता असल्याने मागासलेपण मोठ्या प्रमाणावर होते. म्हणून या विविध<noinclude>{{center|९१}}</noinclude> pleabugdnk4e6v912vzpvm8e68t4i0h 104 112828 238523 2026-11-01T12:12:32Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ विषमता दूर करण्याचा प्रयत्न करणे, म्हणजे सुधारणा करणे आणि त्याचा प्रारंभ सर्वांना समान शिक्षण देऊन करणे याला प्राधान्य मिळाले. स्वाभाविकच धर्माच्या नावावर विषमतेचे पो..." 238523 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ विषमता दूर करण्याचा प्रयत्न करणे, म्हणजे सुधारणा करणे आणि त्याचा प्रारंभ सर्वांना समान शिक्षण देऊन करणे याला प्राधान्य मिळाले. स्वाभाविकच धर्माच्या नावावर विषमतेचे पोषण करून आपले लाभ उठवणाऱ्यांना हे गैरसोयीचे असल्याने त्यांचा विरोध होता; परंतु संपूर्ण समाज खऱ्या अर्थाने सबळ करायचा असेल तर आधुनिक ज्ञानाला पर्याय नाही, हे विवेकी मंडळींनी ओळखले. विविध विषमतांमध्ये स्त्री-पुरुष विषमता सर्वात मोठी आहे. अजून आहे. निसर्गाने स्त्री-पुरुषांची शारीरिक घडण काही बाबतीत वेगळी केली आहे. निसर्गानेच विषमता निर्माण केली आहे, असा याचा सोयीस्कर अर्थ घेतला जातो, पण वेगळेपण म्हणजे वैगुण्य अथवा कमीपणा नव्हे, हे बरेचदा कळलं तरी वळत नाही. एकोणीसाव्या शतकाच्या प्रारंभी नवशिक्षणाचा सार्वत्रिक शिक्षणाचा विचार आला तरी लगेच आचार सुरू झाला नाही. ब्राह्मणेतर पुरुषांचे शिक्षणही हळूहळू प्रसार पावत गेले; मग स्त्री शिक्षणाची गती किती मंद असेल याची कल्पनाच केलेली बरी! इंग्रज सरकारने काही शाळा सुरू केल्या; पण केवळ मुलींना शिक्षण देणारी पहिली शाळा महाराष्ट्रात म. जोतिबा फुले खरे तर सावित्रीबाई फुले यांनी सुरू केली, हे सर्वांना माहितच आहे. त्यालाही आता दीडशे वर्षे होऊन गेली. दादोबा पांडुरंग तर्खडकर, भाऊ दाजी लाड, नी. भ. भवाळकर, लोकहितवादी उर्फ गोपाळ हरि देशमुख, म. जोतिबा फुले हे इंग्रजोत्तर काळातील पहिल्या पिढीचे स्त्रीकैवारी, उदारमतवादी पुरुष सुधारक होते. त्यांच्याच पाठोपाठ न्या. महादेव गोविंद रानडे, ना. गोपाळ कृष्ण गोखले, महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांची पिढी स्त्री सुधारकांची पिढी म्हणूनच प्रसिद्ध आहे. एक म. जोतिबा फुले सोडले तर अन्य सर्व सुधारकांचा भर उच्चवर्णीय स्त्रियांच्या सुधारणांवर होता. ते स्वाभाविकही होते. एक तर त्यांचा अनुभवही त्यांच्या समाज-जातीपुरताच होता. दुसरे म्हणजे बालविवाह, केशवपन, विधवा पुनर्विवाहाला प्रतिबंध अशी बंधने याच स्तरात जास्त होती. ब्राह्मणेतर उच्चवर्णीयात (खानदानी मराठा) केशवपन वगळता इतर सर्व बंधने होती; पण सुधारकांच्या प्रारंभपर्वात त्या स्तरातील उदारमतवादी सुधारक पुरुष स्त्री प्रश्नावर असे एकत्र आलेले दिसत नाहीत, म्हणूनही असेल की स्त्री शिक्षण आणि स्त्री सुधारणेच्या चळवळी, चर्चा, लेखन प्रामुख्याने उच्चवर्णीय शहरी स्त्रियांच्या संदर्भातच फार मोठ्या प्रमाणात झाले. याच वर्गातील स्त्रियांमध्ये शिक्षणाचा आणि सुधारणांचाही स्त्री शिक्षण आणि समाजसुधारणा / ९२<noinclude></noinclude> 4m60h463pirjb1t30h8ucfskre18nqp 238527 238523 2026-11-02T05:05:59Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 238527 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>विषमता दूर करण्याचा प्रयत्न करणे, म्हणजे सुधारणा करणे आणि त्याचा प्रारंभ सर्वांना समान शिक्षण देऊन करणे याला प्राधान्य मिळाले. <br>{{gap}}स्वाभाविकच धर्माच्या नावावर विषमतेचे पोषण करून आपले लाभ उठवणाऱ्यांना हे गैरसोयीचे असल्याने त्यांचा विरोध होता; परंतु संपूर्ण समाज खऱ्या अर्थाने सबळ करायचा असेल तर आधुनिक ज्ञानाला पर्याय नाही, हे विवेकी मंडळींनी ओळखले. <br>{{gap}}विविध विषमतांमध्ये स्त्री-पुरुष विषमता सर्वात मोठी आहे. अजून आहे. निसर्गाने स्त्री-पुरुषांची शारीरिक घडण काही बाबतीत वेगळी केली आहे. निसर्गानेच विषमता निर्माण केली आहे, असा याचा सोयीस्कर अर्थ घेतला जातो, पण वेगळेपण म्हणजे वैगुण्य अथवा कमीपणा नव्हे, हे बरेचदा कळलं तरी वळत नाही. <br>{{gap}}एकोणीसाव्या शतकाच्या प्रारंभी नवशिक्षणाचा सार्वत्रिक शिक्षणाचा विचार आला तरी लगेच आचार सुरू झाला नाही. ब्राह्मणेतर पुरुषांचे शिक्षणही हळूहळू प्रसार पावत गेले; मग स्त्री शिक्षणाची गती किती मंद असेल याची कल्पनाच केलेली बरी! <br>{{gap}}इंग्रज सरकारने काही शाळा सुरू केल्या; पण केवळ मुलींना शिक्षण देणारी पहिली शाळा महाराष्ट्रात म. जोतिबा फुले खरे तर सावित्रीबाई फुले यांनी सुरू केली, हे सर्वांना माहितच आहे. त्यालाही आता दीडशे वर्षे होऊन गेली. <br>{{gap}}दादोबा पांडुरंग तर्खडकर, भाऊ दाजी लाड, नी. भ. भवाळकर, लोकहितवादी उर्फ गोपाळ हरि देशमुख, म. जोतिबा फुले हे इंग्रजोत्तर काळातील पहिल्या पिढीचे स्त्रीकैवारी, उदारमतवादी पुरुष सुधारक होते. त्यांच्याच पाठोपाठ न्या. महादेव गोविंद रानडे, ना. गोपाळ कृष्ण गोखले, महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांची पिढी स्त्री सुधारकांची पिढी म्हणूनच प्रसिद्ध आहे. {{gap}}एक म. जोतिबा फुले सोडले तर अन्य सर्व सुधारकांचा भर उच्चवर्णीय स्त्रियांच्या सुधारणांवर होता. ते स्वाभाविकही होते. एक तर त्यांचा अनुभवही त्यांच्या समाज-जातीपुरताच होता. दुसरे म्हणजे बालविवाह, केशवपन, विधवा पुनर्विवाहाला प्रतिबंध अशी बंधने याच स्तरात जास्त होती. ब्राह्मणेतर उच्चवर्णीयात (खानदानी मराठा) केशवपन वगळता इतर सर्व बंधने होती; पण सुधारकांच्या प्रारंभपर्वात त्या स्तरातील उदारमतवादी सुधारक पुरुष स्त्री प्रश्नावर असे एकत्र आलेले दिसत नाहीत, म्हणूनही असेल की स्त्री शिक्षण आणि स्त्री सुधारणेच्या चळवळी, चर्चा, लेखन प्रामुख्याने उच्चवर्णीय शहरी स्त्रियांच्या संदर्भातच फार मोठ्या प्रमाणात झाले. याच वर्गातील स्त्रियांमध्ये शिक्षणाचा आणि सुधारणांचाही<noinclude>{{right|स्त्री शिक्षण आणि समाजसुधारणा / ९२}}</noinclude> m6tgnig9ywgedehfyclwhzsf4otnsvu 104 112829 238524 2026-11-01T12:12:52Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ प्रसार झपाट्याने झाला. नोकरी करून अर्थार्जनही याच स्त्रियांत प्रथम सुरू झाले. क्रमाने ते अन्य स्तरात पाझरत आज सर्व स्तरातील स्त्रियांपर्यंत पोचले आहे. काही असले तरी स्त..." 238524 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ प्रसार झपाट्याने झाला. नोकरी करून अर्थार्जनही याच स्त्रियांत प्रथम सुरू झाले. क्रमाने ते अन्य स्तरात पाझरत आज सर्व स्तरातील स्त्रियांपर्यंत पोचले आहे. काही असले तरी स्त्रियांमध्ये शिक्षणाचे प्रमाण जसजसे वाढेल, तसतशा बाकीच्या सुधारणाही होत जातील, हा आशावाद पूर्वीही होता, आजही आहे. असे असले तरी शिक्षित स्त्रीविषयी समाजमन नेहमीच साशंक राहिले आहे. प्रारंभी तर ही साशंकता फार मोठ्या प्रमाणावर होती. कारण स्त्रीशिक्षणाची सांगड समाजाने नेहमीच उथळ, उद्धट दिखाऊपणाशी घातलेली दिसते. अगदी विसावे शतक संपेपर्यंतच्या लोकप्रिय नाटक-सिनेमांमधून शिक्षित स्त्रीची अशीच उथळ, स्वार्थी, आक्रस्ताळी प्रतिमा रंगवलेली दिसते. एकोणिसाव्या शतकाअखेरच्या नाटकांतून तर शिक्षित स्त्री म्हणजे धर्मभ्रष्ट, नटवी, मोठ्यांचा आदर न राखणारी, नवऱ्याची किंमत न ठेवणारी, खर्चिक आणि क्वचित सैल चारित्र्याची अशीही रंगवली जाई. उलट न शिकलेली स्त्री साधीभोळी, सत्वस्थ, सोज्वळ त्यागी वगैरे दाखवली जाई. जणु काही शिकलेल्या स्त्रीची समाजाला भीती वाटते की काय? असे वाटण्याजोगी ही परिस्थिती आहे. त्यामुळे शिक्षित स्त्रीला विनोदाचे लक्ष्य मोठ्या प्रमाणावर केले जाते. शिकलेली असूनही आज्ञाधारक स्त्री हा समाजाचा आदर्श असतो. आज्ञाधारक म्हणजे काय ? तर इतर कोणी (विशेषत: भोवतालच्या पुरुष घटकांनी किंवा सासरच्या स्त्री-पुरुषांनी) कितीही बिनडोक मूर्खपणा केला, उद्दामपणा केला, तिचा अपमान केला तरी निमूटपणे सहन करणारी स्त्री ही आदर्श ठरते. तिला जरी भोवतालच्यांच्या उणिवा दिसत असतील तरी तिने जाणीव करून द्यायची नाही. मग शिक्षण कशाला घ्यायचे? शिक्षणाने आलेले शहाणपण, विचारक्षमता, आत्मविश्वास हे जर सगळे गुंडाळूनच ठेवायचे असेल तर शिकायचे कशाला? केवळ शिक्षित नवऱ्याच्या प्रतिष्ठेसाठी पदवीधर बायको मिरवता यावी म्हणून ? "शिक्षणाचा फार टेंभा मिरवू नकोस." - "आपलं शहाणपण आपल्यापाशी ठेव. मला शिकवायच्या फंदात पडू नकोस." अशा आशयाचे उद्गार शिक्षित स्त्रियांना नेहमीच ऐकावे लागतात. सार्वजनिक ठिकाणी एखादी स्त्री कायदेशीर नियम दाखवू लागली तर अल्पशिक्षित पुरुषालाही राग येतो. "उगीच आम्हाला शाळा शिकवायच्या फंदात पडू नका.' म्हणून एखादा वयाने, शिक्षणाने लहान असलेला पुरुष प्रौढ शिक्षित बाईलही दमात घेतो. हिंदी मालिका आणि चित्रपटातील पुरुष तर उठता बसता- "औरत हो ! औरत बनके रहो । मर्द बननेकी कोशिश मत करो। " म्हणून उद्धटपणे निरगाठ सुरगाठ / ९३<noinclude></noinclude> fq1a4u221jaxw5es1p4n8rwxpw0tbu8 238528 238524 2026-11-02T05:11:33Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 238528 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>प्रसार झपाट्याने झाला. नोकरी करून अर्थार्जनही याच स्त्रियांत प्रथम सुरू झाले. क्रमाने ते अन्य स्तरात पाझरत आज सर्व स्तरातील स्त्रियांपर्यंत पोचले आहे. <br>{{gap}}काही असले तरी स्त्रियांमध्ये शिक्षणाचे प्रमाण जसजसे वाढेल, तसतशा बाकीच्या सुधारणाही होत जातील, हा आशावाद पूर्वीही होता, आजही आहे. <br>{{gap}}असे असले तरी शिक्षित स्त्रीविषयी समाजमन नेहमीच साशंक राहिले आहे. प्रारंभी तर ही साशंकता फार मोठ्या प्रमाणावर होती. कारण स्त्रीशिक्षणाची सांगड समाजाने नेहमीच उथळ, उद्धट दिखाऊपणाशी घातलेली दिसते. अगदी विसावे शतक संपेपर्यंतच्या लोकप्रिय नाटक-सिनेमांमधून शिक्षित स्त्रीची अशीच उथळ, स्वार्थी, आक्रस्ताळी प्रतिमा रंगवलेली दिसते. एकोणिसाव्या शतकाअखेरच्या नाटकांतून तर शिक्षित स्त्री म्हणजे धर्मभ्रष्ट, नटवी, मोठ्यांचा आदर न राखणारी, नवऱ्याची किंमत न ठेवणारी, खर्चिक आणि क्वचित सैल चारित्र्याची अशीही रंगवली जाई. उलट न शिकलेली स्त्री साधीभोळी, सत्वस्थ, सोज्वळ त्यागी वगैरे दाखवली जाई. जणु काही शिकलेल्या स्त्रीची समाजाला भीती वाटते की काय? असे वाटण्याजोगी ही परिस्थिती आहे. त्यामुळे शिक्षित स्त्रीला विनोदाचे लक्ष्य मोठ्या प्रमाणावर केले जाते. शिकलेली असूनही आज्ञाधारक स्त्री हा समाजाचा आदर्श असतो. <br>{{gap}}आज्ञाधारक म्हणजे काय? तर इतर कोणी (विशेषत: भोवतालच्या पुरुष घटकांनी किंवा सासरच्या स्त्री-पुरुषांनी) कितीही बिनडोक मूर्खपणा केला, उद्दामपणा केला, तिचा अपमान केला तरी निमूटपणे सहन करणारी स्त्री ही आदर्श ठरते. तिला जरी भोवतालच्यांच्या उणिवा दिसत असतील तरी तिने जाणीव करून द्यायची नाही. मग शिक्षण कशाला घ्यायचे? शिक्षणाने आलेले शहाणपण, विचारक्षमता, आत्मविश्वास हे जर सगळे गुंडाळूनच ठेवायचे असेल तर शिकायचे कशाला? केवळ शिक्षित नवऱ्याच्या प्रतिष्ठेसाठी पदवीधर बायको मिरवता यावी म्हणून? <br>{{gap}}"शिक्षणाचा फार टेंभा मिरवू नकोस." {{gap}}"आपलं शहाणपण आपल्यापाशी ठेव. मला शिकवायच्या फंदात पडू नकोस." अशा आशयाचे उद्गार शिक्षित स्त्रियांना नेहमीच ऐकावे लागतात. सार्वजनिक ठिकाणी एखादी स्त्री कायदेशीर नियम दाखवू लागली तर अल्पशिक्षित पुरुषालाही राग येतो. "उगीच आम्हाला शाळा शिकवायच्या फंदात पडू नका." म्हणून एखादा वयाने, शिक्षणाने लहान असलेला पुरुष प्रौढ शिक्षित बाईलही दमात घेतो. हिंदी मालिका आणि चित्रपटातील पुरुष तर उठता बसता- "औरत हो ! औरत बनके रहो । मर्द बननेकी कोशिश मत करो।" म्हणून उद्धटपणे<noinclude>{{left|निरगाठ-सुरगाठ / ९३}}</noinclude> l1qjnazp3c497vkoj0oge881orsujzz 104 112830 238530 2026-11-02T05:17:22Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अनाचार दुप्परिपाक अथवा धाकटे वाजीराव पेशवे यांनी राज्यच्यति. ( अनाचार परिणामदर्शक ४ अंकी नाटक. ) |गणिका, नट, गायक या मल्ल तशा षंढ जातिशी सक्त ॥ जाणा नृप तो नियहि दर्दर की अहिमुखी जसा..." 238530 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अनाचार दुप्परिपाक अथवा धाकटे वाजीराव पेशवे यांनी राज्यच्यति. ( अनाचार परिणामदर्शक ४ अंकी नाटक. ) |गणिका, नट, गायक या मल्ल तशा षंढ जातिशी सक्त ॥ जाणा नृप तो नियहि दर्दर की अहिमुखी जसा व्यक्त ॥ - शुक्र ० हैं हरि आपाजी दीक्षित ह्यांनी केले. atc त मुंबईत क्यामिलि प्रिंटिंग प्रेसमध्ये छापिलें. १८८८. किं० १२ आणे. (सन १८६७ च्या २५ व्या आक्टाप्रमाणे रजिस्टर केलें असे. )<noinclude></noinclude> 4fqo5zmwb5y62giu6xtfmbattgai4h2 104 112831 238532 2026-11-02T05:17:56Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ कुंपणावरून "बायांनो, बाहेरची कामे जरूर करा, पण आपला स्वयंपाकघरावरचा ताबा सोडू नका." उदारमतवादी म्हणून कीर्ती असलेल्या एका विचारवंतांनी एका जाहीर सभेत स्त्रियांना हा उपद..." 238532 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ कुंपणावरून "बायांनो, बाहेरची कामे जरूर करा, पण आपला स्वयंपाकघरावरचा ताबा सोडू नका." उदारमतवादी म्हणून कीर्ती असलेल्या एका विचारवंतांनी एका जाहीर सभेत स्त्रियांना हा उपदेश केला आणि नंतर चहा-पाण्याच्या वेळी झालेल्या चर्चेत त्यांनी मोठ्या अभिमानाने त्याचा पुनरुच्चार केला. आणखी एक प्रसंगही नुकताच घडला. स्त्री आणि पुरुष यांची शैक्षणिक पात्रता समान असली तरी पती पत्नी जर एकाच व्यवसायात असतील तर (अपवाद वजा जाता ) बहुधा पत्नीकडे त्या व्यवसायाच्या व्यवस्थापनाची जबाबदारी येते किंवा ती स्वीकारते असे म्हणू फार तर! (उदा. डॉक्टरी व्यवसाय) अशा आशयाची चर्चा चालू असताना स्वतः डॉक्टर असलेल्या एका पत्नीने अशी व्यवस्थाच कशी योग्य आहे, पुरुषाला व्यवस्थापन कसे जमत नाही, वगैरे बाबी आग्रहाने सांगितल्या. दोन्ही प्रसंगांतून संदेश मात्र एकच मिळत होता, असे वाटते. स्वयंपाकघर सांभाळणे हे स्त्रियांचे महत्त्वाचे आणि आद्य कर्तव्य आहे, ही पारंपरिक भूमिका पुरुष वक्त्यांच्या प्रतिपादनातून व्यक्त होत होती. विशेषतः घरातली बालसंगोपनासारखी कामे, घरातील व्यक्तींच्या दैनंदिन गरजा भागवणारी कामे स्त्रिया 'उपजतच ' ( ? ) जास्त कौशल्याने करू शकतात, हा समज ठाम होता. घराच्या देखभालीत स्वयंपाकादि कामांबरोबरच किरकोळ शिवण-टिपण स्वच्छता वगैरे कामे गृहीतच असतात. थोडे तटस्थपणे आणि बारकाईने पाहिले तर सर्वच घरातील ही कामे सर्व बायका फार कौशल्याने आणि टापटिपीने करतातच, करू शकतातच असे खात्रीशीरपणे सांगण्यासारखी परिस्थिती नाही. अगदी नोकरी न करता पूर्णवेळ गृहिणी असणाऱ्यांच्या घरांतूनही गचाळपणा आणि अनागोंदी व्यवस्था असू शकते, असते. केवळ नोकरीपेशा स्त्रियांवर अव्यवस्थितपणाचा केला जाणारा ९५<noinclude></noinclude> 8vztx9r53f3qbppmigtct58jqdj9wiy 238536 238532 2026-11-02T05:23:12Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 238536 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''कुंपणावरून'''}} {{gap}}"बायांनो, बाहेरची कामे जरूर करा, पण आपला स्वयंपाकघरावरचा ताबा सोडू नका." उदारमतवादी म्हणून कीर्ती असलेल्या एका विचारवंतांनी एका जाहीर सभेत स्त्रियांना हा उपदेश केला आणि नंतर चहा-पाण्याच्या वेळी झालेल्या चर्चेत त्यांनी मोठ्या अभिमानाने त्याचा पुनरुच्चार केला. <br>{{gap}}आणखी एक प्रसंगही नुकताच घडला. स्त्री आणि पुरुष यांची शैक्षणिक पात्रता समान असली तरी पती पत्नी जर एकाच व्यवसायात असतील तर (अपवाद वजा जाता) बहुधा पत्नीकडे त्या व्यवसायाच्या व्यवस्थापनाची जबाबदारी येते किंवा ती स्वीकारते असे म्हणू फार तर! (उदा. डॉक्टरी व्यवसाय) अशा आशयाची चर्चा चालू असताना स्वतः डॉक्टर असलेल्या एका पत्नीने अशी व्यवस्थाच कशी योग्य आहे, पुरुषाला व्यवस्थापन कसे जमत नाही, वगैरे बाबी आग्रहाने सांगितल्या. <br>{{gap}}दोन्ही प्रसंगांतून संदेश मात्र एकच मिळत होता, असे वाटते. स्वयंपाकघर सांभाळणे हे स्त्रियांचे महत्त्वाचे आणि आद्य कर्तव्य आहे, ही पारंपरिक भूमिका पुरुष वक्त्यांच्या प्रतिपादनातून व्यक्त होत होती. विशेषतः घरातली बालसंगोपनासारखी कामे, घरातील व्यक्तींच्या दैनंदिन गरजा भागवणारी कामे स्त्रिया 'उपजतच'(?) जास्त कौशल्याने करू शकतात, हा समज ठाम होता. घराच्या देखभालीत स्वयंपाकादि कामांबरोबरच किरकोळ शिवण-टिपण स्वच्छता वगैरे कामे गृहीतच असतात. {{gap}}थोडे तटस्थपणे आणि बारकाईने पाहिले तर सर्वच घरातील ही कामे सर्व बायका फार कौशल्याने आणि टापटिपीने करतातच, करू शकतातच असे खात्रीशीरपणे सांगण्यासारखी परिस्थिती नाही. अगदी नोकरी न करता पूर्णवेळ गृहिणी असणाऱ्यांच्या घरांतूनही गचाळपणा आणि अनागोंदी व्यवस्था असू शकते, असते. केवळ नोकरीपेशा स्त्रियांवर अव्यवस्थितपणाचा केला जाणारा<noinclude>{{center|९५}}</noinclude> 6yv13g01v4xzfugnx851r8gul03lr6v 238537 238536 2026-11-02T05:23:34Z JayashreeVI 4058 238537 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''कुंपणावरून'''}}}} {{gap}}"बायांनो, बाहेरची कामे जरूर करा, पण आपला स्वयंपाकघरावरचा ताबा सोडू नका." उदारमतवादी म्हणून कीर्ती असलेल्या एका विचारवंतांनी एका जाहीर सभेत स्त्रियांना हा उपदेश केला आणि नंतर चहा-पाण्याच्या वेळी झालेल्या चर्चेत त्यांनी मोठ्या अभिमानाने त्याचा पुनरुच्चार केला. <br>{{gap}}आणखी एक प्रसंगही नुकताच घडला. स्त्री आणि पुरुष यांची शैक्षणिक पात्रता समान असली तरी पती पत्नी जर एकाच व्यवसायात असतील तर (अपवाद वजा जाता) बहुधा पत्नीकडे त्या व्यवसायाच्या व्यवस्थापनाची जबाबदारी येते किंवा ती स्वीकारते असे म्हणू फार तर! (उदा. डॉक्टरी व्यवसाय) अशा आशयाची चर्चा चालू असताना स्वतः डॉक्टर असलेल्या एका पत्नीने अशी व्यवस्थाच कशी योग्य आहे, पुरुषाला व्यवस्थापन कसे जमत नाही, वगैरे बाबी आग्रहाने सांगितल्या. <br>{{gap}}दोन्ही प्रसंगांतून संदेश मात्र एकच मिळत होता, असे वाटते. स्वयंपाकघर सांभाळणे हे स्त्रियांचे महत्त्वाचे आणि आद्य कर्तव्य आहे, ही पारंपरिक भूमिका पुरुष वक्त्यांच्या प्रतिपादनातून व्यक्त होत होती. विशेषतः घरातली बालसंगोपनासारखी कामे, घरातील व्यक्तींच्या दैनंदिन गरजा भागवणारी कामे स्त्रिया 'उपजतच'(?) जास्त कौशल्याने करू शकतात, हा समज ठाम होता. घराच्या देखभालीत स्वयंपाकादि कामांबरोबरच किरकोळ शिवण-टिपण स्वच्छता वगैरे कामे गृहीतच असतात. {{gap}}थोडे तटस्थपणे आणि बारकाईने पाहिले तर सर्वच घरातील ही कामे सर्व बायका फार कौशल्याने आणि टापटिपीने करतातच, करू शकतातच असे खात्रीशीरपणे सांगण्यासारखी परिस्थिती नाही. अगदी नोकरी न करता पूर्णवेळ गृहिणी असणाऱ्यांच्या घरांतूनही गचाळपणा आणि अनागोंदी व्यवस्था असू शकते, असते. केवळ नोकरीपेशा स्त्रियांवर अव्यवस्थितपणाचा केला जाणारा<noinclude>{{center|९५}}</noinclude> g3y44a4bdha3mwvowt0jjelqaio8k0g 104 112832 238533 2026-11-02T05:18:13Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "the नाटक सर्व सत्यप्रिय व स्वदेशाभिमानी लोकांस अर्पण केलें असे. ग्रंथकर्ता." 238533 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>the नाटक सर्व सत्यप्रिय व स्वदेशाभिमानी लोकांस अर्पण केलें असे. ग्रंथकर्ता.<noinclude></noinclude> 0qdfm0wb5ad8lzauj6t84eno7qdcrik 104 112833 238534 2026-11-02T05:20:24Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "प्रस्तावना. पेशवाई कशी बुडाली, अनाचाराचा परिणाम काय होतो, कुबुद्धीचे फळ काय, हें ह्या नाटकांत वर्णिलें आहे. गृहकलह हा मूळ नाशाचा पाया होय. कृत्या आनंदीबाईनें भोळ्या काकाला घेरून..." 238534 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>प्रस्तावना. पेशवाई कशी बुडाली, अनाचाराचा परिणाम काय होतो, कुबुद्धीचे फळ काय, हें ह्या नाटकांत वर्णिलें आहे. गृहकलह हा मूळ नाशाचा पाया होय. कृत्या आनंदीबाईनें भोळ्या काकाला घेरून बिचाऱ्या नारा- यणरावाला गारद्यांचा बळी केलें. तेव्हांच या पेश- वाईची गादी डगमगली; ती खालावत जाऊन राव बाजीला बेदावा लिहून देण्याची वेळ आली ! नाहींतर एवढें जोरदार राज्य दोन बारांत पार व्हावयाचें नव्हे. आणि बखरी लिहिणारे ह्मणतात की, 'पेशवे यांचे वंशांत बाजीरावसाहेब यासारखा वे हिमती, दुसऱ्या- चा विश्वास नाहीं, शहाणें मनुष्य जवळ ठेवावयाचें नाहीं आणि अंगांत शिपाईगिरीही नाहीं आहे. तें सत्य करितां ? दुसरी सुंदर सुंदर अशाचें वर्णन कां चरित्रे नाहीत काय ? खरें तें. पण सगळ्यांनी आप- ल्या लोकांच्या गुणांचेच वर्णन केलें तर दुर्गुणाचें तरी कोणीं करावें ? ' अप्रियस्यच पथ्यस्य वक्ता श्रोताच दुर्लभः ' आतां धाकटे बाजीराव स्वतांच गादी- ला अपाय करणारे आहेत, असें नाना फडनवीस<noinclude></noinclude> aag5ef9jeb9q2lrlbm0c8dwshqngt0x 104 112834 238535 2026-11-02T05:22:57Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२ ह्मणत होतेच. भाऊ ही ह्मणतात कीं, " चौघांनीं भरी भरून घातली गोष्ट विशादीला || फुटली मूठ आंवळ्याची राव पडला अवकाळीला " असेंही झालें आहे तेव्हां पुष्कळ आमच्या मित्रमंडळीनें ' नको नको'..." 238535 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>२ ह्मणत होतेच. भाऊ ही ह्मणतात कीं, " चौघांनीं भरी भरून घातली गोष्ट विशादीला || फुटली मूठ आंवळ्याची राव पडला अवकाळीला " असेंही झालें आहे तेव्हां पुष्कळ आमच्या मित्रमंडळीनें ' नको नको' ह्मणत असतां रंगभूमीवर अभिनयन करण्यासारखें स्फोटन केलें आहे. त्याबद्दल क्षमा असावी. त्यांत आणखी आमचे शाईर सगन खरें. वाचक हो, गंगाधरशास्त्री यांस त्रिंबकजी डेंगळ्या- नें मारल्यानंतर (१८१५ ) बाजीराव मालकम साहे- बास शरण (१८१८ ) जाईपर्यंतचा २ ॥ वर्षांचा इतिहास यांत आहे. इकडे अवधान असावें. यांत मुख्य नायकापासून तों अगदी हलक्या पात्रापर्यंत स्वभा ववर्णन केलें आहे त्याकडेही विशेष लक्ष्य असावें. नाटक रचण्याचा हा प्रथम प्रयत्न आहे. तेव्हां ' नचापि काव्यं नवमित्य वद्यं' ह्मणजे नवें तितकें वाईट असें न करून हंसक्षीरन्यायानें सेवन व्हावें ही प्रार्थ- ना आहे. नाटककर्त्ता.<noinclude></noinclude> 0nllvy8sgn6nm9j3y2ohsw23qenvuz0 104 112835 238538 2026-11-02T05:24:01Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ आरोप किंवा गृहीत ही वस्तुस्थिती अनेकदा नसते. याखेरीज आणखी एक बाब अध्यहत असते ती अशी की, स्वयंपाक-पाणी, शिवण टिपण, गृह-सौंदर्य इत्यादी बाबी पुरुषांना जमत (च) नाहीत. त्यांचा त..." 238538 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ आरोप किंवा गृहीत ही वस्तुस्थिती अनेकदा नसते. याखेरीज आणखी एक बाब अध्यहत असते ती अशी की, स्वयंपाक-पाणी, शिवण टिपण, गृह-सौंदर्य इत्यादी बाबी पुरुषांना जमत (च) नाहीत. त्यांचा तो पिंड (च) नाही. हे गृहीतही मनात पक्के घर करून असते. प्रत्यक्षात काय दिसते? विशेषतः एकूणच जीवन जसजसे अर्थकेंद्री होत आहे, तसतसा अनेक गृहीते ही भ्रामक असल्याचे सिद्ध होत आहे. घरातली जी जी कामे स्त्रियांची स्वाभाविक कौशल्याची आणि कदाचित म्हणूनच स्वाभाविक कर्तव्ये म्हणून आजतागायत सांगितली गेली, मानली गेली आहेत ती ती अर्थोत्पादनाच्या बाजारी क्षेत्रात गेली की ती पुरुषांच्या कौशल्याची कामे होतात आणि एरव्ही गृहकृत्यदक्षतेचा अभिमान असणाऱ्यांनाही ती कामे बाहेरच्या इतकी चांगली जमत नाहीत, हे सांगण्यात काही कमीपणा आहे असे सहसा वाटत नाही. शिवण टिपण हे खास स्त्रियांचे काम असे एकीकडे म्हणत असताना टेलरिंग व्यवसायावर सर्वार्थाने पुरुषी आधिपत्य आहे. थोडक्यात म्हणजे सगळे कुशल "लेडीज् टेलर्स् जेण्ट्स" आहेत. घरात दैनंदिन स्वयंपाकपाणी हे खास स्त्रीक्षेत्र असते, मात्र लग्नकार्याच्या स्वयंपाकाच्या पारंपरिक आचारी - बल्लवाचार्यांपासून पंचतारांकित 'शेफ' पर्यंतचे सर्व अर्थोत्पादनाचे खाद्यक्षेत्र खास पुरुषांचे असते. त्यांच्यासारख्या लज्जतदार चवींचे पदार्थ घरात क्वचितच होतात, हे खाणारे तर सांगतातच; पण तथाकथित 'सुगृहिणी' ही बहुधा सहज मान्य करून टाकतात. घरगुती व्यवस्थापन खास स्त्रियांनाच जमू शकते. असे म्हणत असताना मोठमोठ्या व्यवसायांचे सर्व व्यवस्थापक मॅनेजर्स पुरुषच असतात, हे वास्तव आहे. तीच गोष्ट गृहसजावटीसारख्या बाबीची! 'इंटिरिअर डेकोरेटर' म्हणून ते व्यवसायक्षेत्र झाले की, त्यावर पुरुषांचे आधिपत्य स्थापन होते. नंतर स्त्रियांचा शिरकाव होतो, अशी अनेक उदाहरणे सहज लक्षात येतात. या सर्व बाबतीत अपवाद आहेतच; पण ते अपवादच आहेत. नियम म्हणावा असे नाहीत. म्हणजेच जेव्हा घरात रोज काटकसरीने, चिकाटीने आणि मुख्य म्हणजे फुकट करायची सर्व कामे ही स्त्रीच्या स्वाभाविक कौशल्याची ठरतात आणि उंबऱ्याबाहेरची तीच कामे अधिक पैसे मिळवून देण्यासाठी केली जातात, तेव्हा ती पुरुषांची कौशल्ये ठरतात. घरातली कामे पुरुषांनी करणे हे पुरुषवर्चस्ववादी मानसिकता असलेल्या (पुरुषांना आणि स्त्रियांनाही) कमीपणाचे वाटते; पण कुंपणावरून / ९६<noinclude></noinclude> 534tor4mrmqkzf1fqg08owy8cizliz4 104 112836 238539 2026-11-02T05:24:13Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "पात्रें. बाजीराव पेशवे - ( रघुनाथराव दादांचे पुत्र यांस बाजीराव पेशवे - } बाबासाहेब ह्मणत. एल्फिन्स्टन् - इंग्रजांकडील पुण्याचा सिदेंट. बापू गोखले - पेशव्यांचा शूर सरदार. गोविंदराव..." 238539 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>पात्रें. बाजीराव पेशवे - ( रघुनाथराव दादांचे पुत्र यांस बाजीराव पेशवे - } बाबासाहेब ह्मणत. एल्फिन्स्टन् - इंग्रजांकडील पुण्याचा सिदेंट. बापू गोखले - पेशव्यांचा शूर सरदार. गोविंदराव काळे - पेशव्यांचा हैदराबादचा वकील. खरशेटजी मोदी अथवा खुशरजी मोदी-पारशी वकील इंग्रजांचा, पेशव्यांचे दरबारचा. मालकमसाहेब - इंग्रजी सैन्याधीश व पोलितिकल एजंट. विठ्ठल नरसिंह विंचूरकर, रास्ते, आबा पुरंदरे, मोरदीक्षित मराठे, > पेशव्यांचे सरदार. पटवर्धन, नारोपंत बक्षी, रूपराम, मोहनगीर बुवा, त्रिंबकजी, पेशव्यांचे हुजरे. गहेनाजी, कदीम - एक शूर शिपाई.<noinclude></noinclude> 5fj1gem9f9d688v09mhw8ljhh6ify6h 104 112837 238540 2026-11-02T05:24:25Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ अर्थोत्पादक क्षेत्रात तीच कामे करणाराची प्रतिष्ठा वाढते. अशी चमत्कारिक आणि विसंवादी मानसिकता बहुसंख्य समाजाची आहे. मात्र या पारंपरिक मानसिकतेपलीकडे गेलेल्यांच्या स्..." 238540 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ अर्थोत्पादक क्षेत्रात तीच कामे करणाराची प्रतिष्ठा वाढते. अशी चमत्कारिक आणि विसंवादी मानसिकता बहुसंख्य समाजाची आहे. मात्र या पारंपरिक मानसिकतेपलीकडे गेलेल्यांच्या स्त्री-पुरुषविषयक प्रतिष्ठेच्या कल्पना इतक्या कोत्या आणि संकुचित कधीच नसतात. आज एक समंजस समाजस्तर या मानसिकतेबाहेर येत आहे. तरी प्रारंभी सांगितल्यानुसार धारणाही मोठ्या प्रमाणात आहेत. १९१७ सालातली एक सत्यकथा आहे. पत्नी १३/१४ वर्षांची! तिला स्टोव्हवर भाकरी करता येत नव्हत्या. भाकरीशिवाय तर पर्यायच नव्हता. पती एक नामांकित विचारवंत, राज्यशास्त्र, अर्थशास्त्रासारख्या विषयावर ग्रंथलेखन करणारा, एका प्रतिष्ठित नियतकालिकाचे संपादन करणारा. घरात विद्यार्जनासाठी सांभाळलेली दोन-तीन गरजू मुले. आर्थिक ओढाताण. अशा परिस्थितीत पती सकाळी स्टोव्हवर सर्वांच्या भाकरी करी, कारण त्याला सवयच होती. घरातल्या अन्य कामांची वाटणी होत होती आणि पत्नीसह सर्वांनी सकाळी दोन तास एकाचवेळी अभ्यास करावा असा नियमही आचरणात आणला जाई. हे पती - पत्नी म्हणजे "आधुनिक भारत" या आजही मार्गदर्शक असलेल्या राज्यशास्त्रीय ग्रंथाचे लेखक, विचारवंत आचार्य शं. द. जावडेकर आणि त्यांच्या पत्नी सुशीलाबाई! सुशीलाबाईनीच ही कथा लिहून ठेवली आहे. प्रतिष्ठा कामात नसते. व्यक्तिमनाच्या विकासात असते आणि महत्त्वाचे म्हणजे ठरवले की प्रत्येक काम सर्व स्त्री-पुरुषांना 'स्वाभाविक' होते. कौशल्यही संपादन करता येते. निरगाठ सुरगाठ / ९७<noinclude></noinclude> i86sad0aw1xjkdob5oc7abzoewq9yjq 104 112838 238541 2026-11-02T05:24:52Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ आ अक्षर दिवाळी आणय प ि आकाशदिवा, फटाके, फराळ यांच्याइतकीच दिवाळी म्हटले की, दिवाळी अंकांचीही आठवण येण्याइतकी सवय झाली आहे. शरीर, मन आणि बुद्धी सर्वाच्याच भोगाची तरतूद बहुत..." 238541 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ आ अक्षर दिवाळी आणय प ि आकाशदिवा, फटाके, फराळ यांच्याइतकीच दिवाळी म्हटले की, दिवाळी अंकांचीही आठवण येण्याइतकी सवय झाली आहे. शरीर, मन आणि बुद्धी सर्वाच्याच भोगाची तरतूद बहुतेक सण समारंभ करीत असतात. भारतात इंग्रजोत्तर काळात सार्वत्रिक साक्षरतेची मुभा आणि सोय उपलब्ध झाली आणि तेव्हापासून वाढत्या अक्षरसुधेची व्यवस्था करण्यालाही प्रारंभ झाला. वृत्तपत्रे आणि मासिके यांच्या निर्मितीची इतरही (व्यापारी) कारणे असतील; पण समाजातील अक्षरांच्या उपासनेची वाढती आस पुरवणे आणि नव्याने निर्माण करणे हे दोन्ही हेतू साध्य होत आले आहेत. त्यातूनच कधीतरी दिवाळीसाठीच्या विशेष अंकाची कल्पना निघाली असावी. शिक्षणाच्या सार्वत्रिकीकरणामुळे जशी अठरापगड जाती-जमातीची पुरुष मंडळी साक्षर झाली तशी स्त्रियांचीही शिक्षणक्षेत्रातली संख्या वाढू लागली. अक्षर ओळख हा शहाणपण वाढविण्याचा पाया ठरला. नवीन माहिती, ज्ञान, जीवनाविषयी स्वतंत्र विचार करण्याची शक्ती वाढावी म्हणून विविध प्रकारचे वाचन स्त्रियांनीही करावे ही भूमिका होती; कारण स्त्री शिक्षण आणि स्त्री सुधारणेसाठी प्रारंभी तरी उदारमतवादी नवशिक्षित पुरुषांचाच पुढाकार होता. शिक्षणामुळे निर्माण झालेली वाचनाची भूक वृत्तपत्रे, मासिके भागवीत असताना स्त्रियांनीही त्यांचे वाचन करावे, अशी कल्पना होती; परंतु सामाजिक आणि बौद्धिक क्षेत्रात स्त्रियांची पुरुषाइतकी गती नसते असे तेव्हा समजले गेले आणि स्त्रियांसाठी वेगळ्या अक्षरसाहित्याची गरज वाटू लागली. त्याची तरतूद करण्यासाठी छापील मासिक वृत्तपत्रांनी थोडी जागा निर्माण करून दिली. घर हे स्त्रीचे मुख्य कार्यक्षेत्र; तेव्हा तर एकमेव कार्यक्षेत्र होते ! स्वाभाविकच मासिका - वृत्तपत्रांतूनही गृहिणीला उपयुक्त व मार्गदर्शक असाच मजकूर देणे अपरिहार्य ठरले. त्या धारणेचा पगडा आजही किती जबरदस्त आहे, वृत्तपत्र- मासिकांच्या स्त्रीविषयक पुरवण्यांतून दिसते. ९८ 02 \<noinclude></noinclude> afmgq4cdm3h5qkh7he0kdkdst98u30f 104 112839 238542 2026-11-02T05:25:32Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "वाराणसीवाई - पेशव्यांचे कुटुंब. अन्यावा रहातेकर, सीताशेंडी, क्या दातारीण, - बाजीरावाचे उनाड स्नेही. ताई पेटीण, उमा फडकीण, विठ्ठलपंत पुणेकर,}बापू गोखल्याची मंडळी. खंडू खिजमतगार ठाकू..." 238542 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>वाराणसीवाई - पेशव्यांचे कुटुंब. अन्यावा रहातेकर, सीताशेंडी, क्या दातारीण, - बाजीरावाचे उनाड स्नेही. ताई पेटीण, उमा फडकीण, विठ्ठलपंत पुणेकर,}बापू गोखल्याची मंडळी. खंडू खिजमतगार ठाकूरदासबोवा- बापूंचा गुरु. बाळाजी - एक कारकून गृहस्थ. शास्त्री, पुराणिक, उपाध्ये, ज्योतिषी, को- तवाल, कारकून, तमासगीर, शिपाई, कानफाटे, प्रेक्षक, इत्यादि मंडळी.<noinclude></noinclude> f4zfpfdqevj00cf8h5tbksuyt78d5dk 104 112840 238543 2026-11-02T05:27:25Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अनाचार दुष्परिपाक अथवा धाकटे बाजीराव पेशवे यांची राज्यच्युति. अकं १ ला. श्लोक. हस्तों अंबुज, कंबु, शुंभ निधनीं दक्षा गदा शोभते ॥ दैत्यांच्या दलनीं भयंकर रणीं घे चक्र दुर्धर्षतं ।..." 238543 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अनाचार दुष्परिपाक अथवा धाकटे बाजीराव पेशवे यांची राज्यच्युति. अकं १ ला. श्लोक. हस्तों अंबुज, कंबु, शुंभ निधनीं दक्षा गदा शोभते ॥ दैत्यांच्या दलनीं भयंकर रणीं घे चक्र दुर्धर्षतं । राहे जी करवीर पुण्यभवनीं भक्तार्त्यघध्वंसिनी ॥ देवो ती सुख संहरोनि विपदा तुझ कुलस्वामिनी ॥ १ ॥ पारावार समोर जो पसरला लक्षावधी योजनें ॥ पाहोनी उडतां नमीं बघितला संत्रस्त लंकानें || 'श्रीराम' प्रभुनाम गर्जत वनीं श्रीसन्निधीं पावला ॥ पावो तो भगवान् कपीश हनुमान् त्याच्या नमूं पावलां ॥ २ ॥ पद. ( जय श्री रमणा भवभय० या चालीवर. ) हिमनगबाळा गिरिशजिव्हाळा मंगल देवो आम्हांला || नाव्यकथानक नूतन रचिलें प्रियकर होवो सर्वोला || धृ || 'मद्वचनातें अवमानुनिया दक्ष जनकमख बघण्याच्या ॥<noinclude></noinclude> p9xk2pjk2hlhsur0xhk55hporyuuhpy 104 112841 238544 2026-11-02T05:28:03Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२ उत्कंठेनें कैलासाहूनि गेलिस गेहीं ताताच्या ॥ स्वागतपूर्वक येथे ऐसें बदले पाहुनि कोण तुला' || हिम ० ॥ १ ॥ पतिवचनाचा रोख कळुनिया भिउनी खाली मानेला || घाली तंव पद नवेंदु बिंवीं जटाजू..." 238544 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>२ उत्कंठेनें कैलासाहूनि गेलिस गेहीं ताताच्या ॥ स्वागतपूर्वक येथे ऐसें बदले पाहुनि कोण तुला' || हिम ० ॥ १ ॥ पतिवचनाचा रोख कळुनिया भिउनी खाली मानेला || घाली तंव पद नवेंदु बिंवीं जटाजूट वरि गंगेला ॥ धारण केल्या स्मितमुख पतिला पाहुनि जीला धीर अला ||२|| नेत्रापांगे भृकुटी भंगे बोले 'राहो गत गोष्टी ॥ क्षमा करावी चुकल्यें चुकल्यें अठवुन होतें मन कष्टी' ॥ भोला शंकर अनुतापानें प्रसन्न होउाने तिज बदला || हिम० ३ 'कोकिलयुवती रम्यवनांतरिं नव प्रसवला आम्रांच्या ॥ छायेमध्यें करितां कूजित मंजुल व तो तार त्याचा ॥ श्रवण ऐकुनि लुब्धाचे झालों धांवत आलों पायांला' ॥ प्रेम पुरस्सर वाणी परिसुनि दृढ आलिंगन दे पतिला | हिम०४ ( इतकें मंगलाचरण झाल्यावर सूत्रधार पुढे येतो. ) सूत्रधार - (पडद्याकडे तोंड करून ) प्रिये, नाट्या- चार्याला आवश्यक लागणाऱ्या सामुग्रीची सिद्धता तुवां करून ठेविलीच असेल तरी अंमळ इकडे ये- शील तर बरें. समजलीस का ? ( उजवा हात पुढे लांब करून खुणावतो ) इकडे ये. नटी - ( प्रवेश करून ) कशास ? आत्तांच काय तटलं आहे ? कांहीं विशेष आहे काय ? सूत्र० – हो, विशेष आहे ह्मणूनच हाक मारली. - समजलीस ? नटी - समजल्यें. कतीच नेसाया करितां घडी मोडली होती. नवी ठेवणीची पैठणी काढून नु- तों<noinclude></noinclude> cb4a5gr5r2d8dkcyqnaf0cqome0p0ed 104 112842 238545 2026-11-02T05:28:56Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "m इतक्यांत हाक मारणें झालें. आतां नेसूं केव्हां व जाऊं केव्हां ? सूत्र ० – अगे जायाचें कुठे ? पात्रे सजविण्या करितां - ह्मणत्येस काय ? ( तिच्या खांद्यावर डावा हात टाकतो.) नटी - ( झिडकारून..." 238545 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>m इतक्यांत हाक मारणें झालें. आतां नेसूं केव्हां व जाऊं केव्हां ? सूत्र ० – अगे जायाचें कुठे ? पात्रे सजविण्या करितां - ह्मणत्येस काय ? ( तिच्या खांद्यावर डावा हात टाकतो.) नटी - ( झिडकारून ) जळं मेलं. आपल्याला ने- हमीं नाटकच दिसतं. मला वाड्यांत जायाचं आहे बरं का? सूत्र० – (आश्चर्यानें तोंडापर्यंत उजवा हात नेतो ) - तुला ! आणि वाड्यांत ! आणि जायाचें ? अगे आमंत्रण तरी पाहिजे की नको ! नटी - करव्यांच्या घरच्या आनंदीबाई नव्हत्या का आल्या ? सूत्र० - मला माहित नाहीं. पण त्या कशाकरितां ? नटी - पुरुषाला का बायका येऊन सांगतात घरच्या ? धाकट्या बाईसाहेबांच्या फळशोभनाचा सोहळा आहे ह्मणून मला गेलंच पाहिजे. सूत्र ० - मग तूं मला आधीं विचारू नयेस का ? आमंत्रण घेतलेंस देखील अं ! आतां विचारा- वयाचा काळ उरला आहे कोठें ? ( कपाळास बोट लावतो. ) नटी - पुरें मेलं. नित्य उठून हीच कटकट, बायकां-<noinclude></noinclude> trtnlps095wg5ng29seplws2f2z81xv 104 112843 238546 2026-11-02T05:32:15Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "च्या गोष्टी पुरुषाला काय कळवाव्या ह्मणून सांगि- तलें नाहीं. सूत्र ० - अगे तसें नव्हे. करव्यां कडून आमंत्रण - आणि श्रीमंतांच्या वाड्यांत ह्मणून शंका आली. नटी - हो ( मान मुरडते ) शंका बा..." 238546 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>च्या गोष्टी पुरुषाला काय कळवाव्या ह्मणून सांगि- तलें नाहीं. सूत्र ० - अगे तसें नव्हे. करव्यां कडून आमंत्रण - आणि श्रीमंतांच्या वाड्यांत ह्मणून शंका आली. नटी - हो ( मान मुरडते ) शंका बापडी येत नाहीं कधीं ? नवरात्रांत, गणपतींत अशीच मेली चिकित्सा. सूत्र०—तर मग तुझ्या मनांत एकूण जायाचें आलें ह्मण. नटी - मग त्याला आडकाठी आहे काय कांहीं ? सांगावी, रहात्यें बापडी ! श्रीमंत कसे समदृष्टि आहेत. जसा भोळा सांबाचा अवतार ! सूत्र० – तुझांला त्यांत काडी इतकें समजत नाहीं व - तुला सगळे फोड करून सांगण्याची जरूरी नाहीं. तशांतून दुसऱ्या कोणी बाया आल्यातर पाहतां येईल. नटी - कशाला ? मीच जातें त्या सावित्रीबाईच्या घरावरून ह्मणजे झालं. मग सखुबाई, बकुताई व रमावहिनी मिळून वाड्यांत जाऊं. मग भीति कसली ? - सूत्र० – ( विचार करून ) इतक्या दूर सावित्रीबाई- कडे तं आतां ह्यावेळीं जाणार ! नवल आहे बुवा ! .<noinclude></noinclude> albyw54y75pilr4p4to1hi98b4p3tuw 104 112844 238547 2026-11-02T06:02:24Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "५ तूं आतां कोठेंच एकटी जाऊं नकोस. समजलीस ? (तोंड मुरडते ) मी नटी -- नसतीच मेली कल्पना. सूत्र जाणार बरं कां. कित्ती बायका एव्हांच जमल्या असतील. ( जाऊं लागते. ) ०- ( तिचा पदर धरतो. इतक्यांत पडद..." 238547 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>५ तूं आतां कोठेंच एकटी जाऊं नकोस. समजलीस ? (तोंड मुरडते ) मी नटी -- नसतीच मेली कल्पना. सूत्र जाणार बरं कां. कित्ती बायका एव्हांच जमल्या असतील. ( जाऊं लागते. ) ०- ( तिचा पदर धरतो. इतक्यांत पडद्यांत डफावर थाप पडते “ खुप शर्थिनें राज्य राखिलें यशवंत फडनीस नाना " जी, जी, जी, जी, असा पोवाडा ऐकू येतो) पहा, (पडद्याकडे बोट करून) ऐकलेंस कां, हे तमासगीर लोक इकडेसच येत आहेत. सांग तरमग एवढ्या रात्री एकटेंदुकटे जा- ण्याची बोली आहे काय ? भल्या माणसाची या राज्यांत बूज नाहीं. ते पहा. आलेच. ( तिचा हात घरितो ) चल कशी घरांत जाऊं. घालूंद्या ह्या रांडलेकांना हवा तितका गोंधळ. ( दोघे जातात. ) ( ही नाटकाची प्रस्तावना झाली. ) प्रवेश- पहिला. स्थळ- गवत्या मारुति. ( तिघे तमासगीर व कांहीं लोक येतात. ) १ला तमासगीर — बसा महाराज, कांहो, खालीं कां - बसतां ? मारुतीच्या पारावर बसा. दे रे डफ इकडे, चालूंद्या.<noinclude></noinclude> 8tasei2mqvui9xfu33nlnx7pjtm0rqk 104 112845 238548 2026-11-02T06:05:20Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "पोवाडा. रतिवंत महाराज पेशवे माधव विष्णु अवतार ॥ हिंदुस्थान, कर्नाटक, तेलंगण काबिज केलं सारं ॥ घार बेसल्या घरि खंडण्या येती वृत्तांत ऐका साचार || शिंदे, होळकर, गाइकवाड नामी नामी सरद..." 238548 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>पोवाडा. रतिवंत महाराज पेशवे माधव विष्णु अवतार ॥ हिंदुस्थान, कर्नाटक, तेलंगण काबिज केलं सारं ॥ घार बेसल्या घरि खंडण्या येती वृत्तांत ऐका साचार || शिंदे, होळकर, गाइकवाड नामी नामी सरदार || जात रोहिले पठाण कांपति राज उदापुरचा राणा !! ऐकलंत का महाराज उदेपुरचा राणा रजपूत बरें थर थर कांपत होता. पण एवढी कुणाची अक्क- ल ? ( पुनः थाप मारतो ) तर:- -→ खुब शर्थीनें राज्य राखिलें यशवंत फडनीस नाना ॥ १ ॥ आणखी ऐकाः- जरिपटक्याचे निशाण ताला हरिपंताला सरदारी || चौखंडामधं धौशा वाजतो कइकाला दहशत भारी ॥ हुजुरातीची जिलिब चालती मानकरी सेना सारी ॥ पाटणकर, घोरपडे, निंबळकर तलवारीचे धारकरी || आपाजी बळवंतराव शिपाई शामधि एक दाणा || खुब शर्थीनें राज्य राखिलें यशवंत फडनीस नाना ॥ २ ॥ केवढी हो त्यांची अटोकाट बुद्धि ! भले बुद्धांचे सागर नाना ऐसे नाही होणार || मर्दा मर्दी राज्य राखिलें मनसोबीची तलवार || जी, जी, २रा तमा० - आतां ह्या तुमच्या खऱ्या तलवारी चालेनात. आणि नानांची तरवार तर सारी अ- कलेची बरें काय ? प्रेक्षक — खरें आहे. नानांचे चातुर्यच विलक्षण. एके बाजूला टिप्पू, दुसरीकडे भागानगरचे नबाब<noinclude></noinclude> ds075rllqgi5q07h8d5ofgw70dq40ba 104 112846 238549 2026-11-02T06:06:15Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "व तिकडे कलकत्तेकर इंग्रज या सर्वांना मुठीत - वळलें होतें. २रा प्रेक्षक - काय हो सितारामबोवा सवाई माध- वराव साहेबांवर तरी नानांचे प्रेम विशेष होतें नाहीं बरें ? सीता०—हें हो काय विच..." 238549 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>व तिकडे कलकत्तेकर इंग्रज या सर्वांना मुठीत - वळलें होतें. २रा प्रेक्षक - काय हो सितारामबोवा सवाई माध- वराव साहेबांवर तरी नानांचे प्रेम विशेष होतें नाहीं बरें ? सीता०—हें हो काय विचारितां ? आमचे वस्तादजी असें ह्मणतात:- - लक्ष धन्याचे पायीं चित्ता पासूनि हा ज्याचा भाव ॥ पहा राइने पर्वत केले वाढविले माधवराव ॥ ३रा प्रेक्षक-ठीक, ठीक, ठीक. लग्नासाठीं तर सारे १६ देशचे राजेरजवाडे आणले होते नाहीं ? लाखों हत्ती, पालख्या, म्याने काय लोटले होते ! ! १ला तमा० - दोन लाख नुसता उंबरा झाला हो- ता. - पहा:- लग्नासाठी आणले ज्याने मोठे मोठे उमराव ॥ जागजागीं दिल्या बैठका अनंत होतो उत्साव ॥ आणि आपले हिंदुपद बादशाह छत्रपति तरः- तखत राया रतरस्तीचा पुढे वाजे नौबतखाना || खुब शर्थीनें राज्य राखिलें येशवंत फडनीस नाना ||3|| जी, ( इतक्यांत दोघे अमलदार येतात, व बरोबर एक मशालजी असतो.) १ ला अमलदार - कोणरे हे वाटेंत जी, जी, जी, करीत आहेत. सगळा रस्ता अडला ना ? (जरा न्याहा-<noinclude></noinclude> shux31ifvez0okrt7kaanmtntdkir4g 104 112847 238550 2026-11-02T06:07:18Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "- ८ ळतो ) गहेनाजी, समजलेत कां हे कोण ते ?' गहेनाजी – नाहीं, नारोबा कोणत्ररे हे ? मला अंधाराचे नीट दिसले नाहींत. मशालजी, मशाल जरा पुढें कर पाहूं; ( पाहतो ) हं हं बाळा बहिरूचे शाग्रीत अरे हा त..." 238550 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>- ८ ळतो ) गहेनाजी, समजलेत कां हे कोण ते ?' गहेनाजी – नाहीं, नारोबा कोणत्ररे हे ? मला अंधाराचे नीट दिसले नाहींत. मशालजी, मशाल जरा पुढें कर पाहूं; ( पाहतो ) हं हं बाळा बहिरूचे शाग्रीत अरे हा तो आमचा लंगोटियार (बोटानें दाखवून) सीतारामबुवा, अरे लेकाच्या तुह्मी अहांत काय ? चालू द्या तरमग आह्मांला वाट द्या ह्मणजे झालें. सी० –या ० – या हो, या गहेनाजी, या नारोपंत जरा ब- - सा तरी ऐका आमच्या गुरुजींचें कवन. ( दोघे थांबतात ) ह्मणरे ह्मण चल ' तखत् राया ० ( हें कडवें पुन्हा ह्मणतो.) ना० - वाहवा, वाहवा. कायहो आमच्या बाबासा- , हेबांचें नाहीं कां यांत कांहीं वर्णन ? २रा तमा० - हो नाहीं कां ? पुढेच ऐका:- राव वाजीचें पुण्य प्रतापी पुणे शेहर गोब्राह्मणां प्रतिपाळितो दक्षिणा श्रावण याच श्रावण महिन्यांत श्रीमंत जरा नाहीं बरें ? -- केवळ काशी।। मासीं ॥ उदासीन दिसले नारोपंत - त्याला पुष्कळ कारणें झालीं आहेत. त्या- ची वाचाळता करण्याची जरुरी नाहीं. बहुतेक जगजाहीर आहेत. १ला प्रेक्षक - बेटावरल्या टोपीवाल्याची सारी तोशीस. २रा प्रेक्षक - त्याच्याकडे काय बोल आहे ? त्रिंबकजी<noinclude></noinclude> ms4cd10yt12h0wjxaj225r16suehoo1 104 112848 238551 2026-11-02T06:08:23Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "९ 70 एवढें करिताना तरमग अशा थराला गोष्ट कशाला आली असती ! -- ३रा प्रेक्षक - - ह्मणूनच श्रीमंत रात्रंदिवस फिकिरींत दिसतात ते. सीता० - नाहींतर हरिदास, पुराणिक, गवई, शास्त्री, भिक्षुक, दशग्र..." 238551 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>९ 70 एवढें करिताना तरमग अशा थराला गोष्ट कशाला आली असती ! -- ३रा प्रेक्षक - - ह्मणूनच श्रीमंत रात्रंदिवस फिकिरींत दिसतात ते. सीता० - नाहींतर हरिदास, पुराणिक, गवई, शास्त्री, भिक्षुक, दशग्रंथी यांचा सन्मान झाल्या वांचून राहता का ? गहना ० - ( नारोपंतास चिमटा घेतो ( कानांत ) असून पुष्कळ कामें उरकावयाचीं आहेत, तुझी पाय काढलात ह्मणजे आह्मांला बरें. ) नारो०- ० बसा मंडळी. येतो. चला गहेनाजी चला ( मंडळीस ) येतों बरें. सीता० - थांबा हो नारोपंत जरा. ( मंडळीकडे तों- -- ड करून ) काय हो रावजी, किती तास वाजले असतील बरें ? राव० - तिसऱ्या घंटेचा अंमल आहे वाटतें. २रा मे० -- छत् आतां तोफ होईल, मग कोतवालीच- त्रास आहे. सीता० - आह्मीही पण आपलें आटपतें घेतो. चलरे चल. सेवक सीताराम जयाचा दशनामी भगवा बाणा || खुब शर्थीनें राज्य राखिलें यशवंत फडनीस नाना ॥ ४ ॥ झालें चुवा गहेनाजी, आह्मी ही आलोंच तुह्मासंगातीं<noinclude></noinclude> sxiile3quol50355h3vyu9ne7uhqmp0 104 112849 238552 2026-11-02T06:09:30Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "( आपला १० डफ वगैरे साथीदारापाशीं देतो व गहेनाजीचा हात धरतो ) तुह्मांलाच इतकी निकड कसली ? गहे ० –( त्याच्या कानाशीं लागतो) यामुळे आण खी काय ? सीता० - तरमग संभाळून फत्ते होऊंचा हां, ध्या ब..." 238552 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>( आपला १० डफ वगैरे साथीदारापाशीं देतो व गहेनाजीचा हात धरतो ) तुह्मांलाच इतकी निकड कसली ? गहे ० –( त्याच्या कानाशीं लागतो) यामुळे आण खी काय ? सीता० - तरमग संभाळून फत्ते होऊंचा हां, ध्या बलभीम मारुतीचें नांव. पण कायहो एव्हांच ? नारो० - अहो आज अनंत चतुर्दशी शुभ दिवस आहे. व अमृतसिद्धियोगही आहे. चला आतां ( दोघे चालूं लागतात ) रामराम मंडळी (दोघे- जातात.) १ ला प्रे० - या बुवा असे मध्यें या. घ्या जरा पान तंबाकू. कात आहे का तुमच्या पाशीं रावजी ? माझ्या पाशीं बाकी सर्व आहे. ( चंची सोडतो ) हात्तेच्या यांत आडकिता आणायला मुळींच विसरलो. सी० - थांबा माझ्या पाशीं सगळे आहे ( बसतो, सर्व तंबाकू खातात. ) इतक्यांत तोफ होते. सर्व आटपतात. २रा तमा० - - चलारे बुबा चला. आतां इथे उभे -- राहायाची सोय नाहीं. ( सर्व जातात. )<noinclude></noinclude> j0u66bbgea3qksn8c7ulbyf8jl57jyn 104 112850 238553 2026-11-02T06:10:35Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "११ प्रवेश - दुसरा. स्थळ- ठाण्याचा किल्ला. ( पहाऱ्याचा शिपाई फिरतो, इतक्यांत एक कानफाट्या गोसावी येतो. ) गो०- ( किनरी लावून वाजवितो व गातो. ) दिधल्यावरतीं तुज देवानें उणें कुणाला बोलुं न..." 238553 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>११ प्रवेश - दुसरा. स्थळ- ठाण्याचा किल्ला. ( पहाऱ्याचा शिपाई फिरतो, इतक्यांत एक कानफाट्या गोसावी येतो. ) गो०- ( किनरी लावून वाजवितो व गातो. ) दिधल्यावरतीं तुज देवानें उणें कुणाला बोलुं नको ।। मायबापावर रुसूनको, दूर एकला वसूं नको ॥ लंडें, गुंडे, हिरसें तहु याची संगत धरूं नको || ऊं, ऊं, ऊं 'सिता माई भिक्षा आणा. ' ( मनाशी ) मघांशीं त्याबाईनें सांगितलेच आहे कीं, आतां आ- पल्या भावाची रखवालीची पाळी सरत आली आहे, तेव्हां त्याला एकदम सलाम केला तर जवळ को- णी असल्यास आपली सगळी मसलत फसेल. करि- तां युक्तियुक्तीनेंच घेरला पाहिजे. ह्मणजे कोणास शंकेस जागा रहाणार नाहीं. मग बहिणीकडली संकेताची थोडी ओळख दिली ह्मणजे बहुधा बस्स होईल. बाकी तिनें त्याला भारून ठेविलेलाच असे- ल. ओळखीचें कारण पडूं नये तिच्या हाणण्या वरून. असो; ( उघड ) भिक्षा घाला वो माय. शिपाई (संत्री ) – ये तूं कोन है ? क्या ये किसीका मकान है ? गो० --- बाबा, आह्मांसनी तुमची बोली समजत नाहीं.<noinclude></noinclude> qupt1qjddo0pqjmcnqaxk6wajhnqr7m 104 112851 238554 2026-11-02T06:12:20Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१२ शि० - अच्छा, अहो गोसाई बोवा, हें घर नाहीं. हा किल्ला आहे. किल्ला, तुरुंग बरें ? गो० -- आह्मांला काय गोसाव्याला घर काय, किल्ला काय आणि तुरुंग काय सारखेंच. थोडी भिक्षा वाढली ह्मणजे झाले...." 238554 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१२ शि० - अच्छा, अहो गोसाई बोवा, हें घर नाहीं. हा किल्ला आहे. किल्ला, तुरुंग बरें ? गो० -- आह्मांला काय गोसाव्याला घर काय, किल्ला काय आणि तुरुंग काय सारखेंच. थोडी भिक्षा वाढली ह्मणजे झाले. शि० - अरे वेड्या पण इथे का आमची घरें, दारें, बा- यका, पोरें आहेत ? गो० -- आह्मांला तुमची बायका पोरें नकोत महाराज. मला कानफाट्याला भिक्षा आली ह्मणजे झालें. शि० - छिः अरे इथें आह्मी जेवत नाहीं ह्मणतोना. कोण त्रास हा. गो० - नसाना पैसा शिवराई द्याल तरी चालेल. ( किनरी लावितो ) पहा या आठ दिवसांच्या आंत तुह्मांला मोठा लाभ आहे. ( नेत्र संकेत करतो ) दादाचें दोंद वाढेल (किनरींत तसेंच वाजवितो. ) दादाच्या पोटांत गुड्गुड् गुड्गुड् होईल ( पुनः तसेंच वाजवितो. ) शि० - ( खदां खदां हंसतो ) वा, वा, वा, तुमची किनरी तर खाशी बोलते बा. एखादें मजेशीर गाणे गातां का इच्यावर. गो० -- हो, मला फटके वगैरे पुष्कळ येत आहेत- ह्मणं ? शि० - थांबा. ( हांका मारतो ) सवाजी अरे सद्- --<noinclude></noinclude> 4uaxwuhj7r5sbucpvpdfc5efiqhige3 104 112852 238555 2026-11-02T06:13:13Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१३ अरे बाजी, कोण आहे रे तिकडे; राम्या जा लेका सवा जीला हाक मार आणि त्याला सांग कीं, आठ वा- जले माझा पाहरा 'आटपला. 'तूं ये ह्मणावें. (पड- द्याकडे पाहून ) अरे हा आलाच, राम्या नको जाऊं. (पडद्या..." 238555 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१३ अरे बाजी, कोण आहे रे तिकडे; राम्या जा लेका सवा जीला हाक मार आणि त्याला सांग कीं, आठ वा- जले माझा पाहरा 'आटपला. 'तूं ये ह्मणावें. (पड- द्याकडे पाहून ) अरे हा आलाच, राम्या नको जाऊं. (पडद्यांत जी 'हवालदार' असा शब्द होतो) सटवाजीराव ही घ्या बंदुक आमची क्षणभर. आ- तां ह्या खिडकी खाली बसून जरा या बोबांचें गाणें ऐकू. देवढीवरच्या लोकांनांही बोलावतो. राणुजी, एयंक्या, अहो ह्मादबा, सर्व इकडे या ले- काच्या हो. बोवा नामी गाणें ह्मणतात. ( सर्व येतात ) अरे संत्रजी, कांबळे आणा कांहीं तरी बसायला. यंक्या जा संत्रजी आण. ( तो जाऊन सतरंजी घेऊन येतो. ) कुठे टाकशील बरें [ बोटा- ने दाखवितो ] त्या खिडकी खाली. [ सतरंजी पसरून सर्व गोसाव्या भोवताली बसतात.] काय बुवा असें एक नामी गाणें ह्मणाल कीं ज्याचे नांव तें. गो० - ( किनरी लावतो व सलाम करतो ) पहा, ज- सें येईल तसें ह्मणतों - ( देव पर फटका.) अौ प्रहर येउदे वाचें नाम देवाचें शिव हर हर, हर, ॥ दे टाकाने हे छंद वावगे फंद विषायेंची काय मजा ।। हरि नामाची लावि ध्वजा । असार हा संसार व्यजा ।। तमोरजाला देव रजा । क्षमा, शांति मनीं धरीत जा,<noinclude></noinclude> d4q63qgw4des6kalvvrs03mjtr27saz 104 112853 238556 2026-11-02T06:14:46Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१४ सत्वगुणाची करी पुजा || भगवी वस्त्रे करी पोट भर ॥ भिक्षा मागे घर, घर, घर ॥ अ० ॥ १ ॥ येउन परोपकारें शरिर झिजवावें जैसा मैलागिरि चंदन ॥ कर सज्जन चरण वंदन ।। सा शत्रूचें करो कंदन ॥ गृहवै..." 238556 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१४ सत्वगुणाची करी पुजा || भगवी वस्त्रे करी पोट भर ॥ भिक्षा मागे घर, घर, घर ॥ अ० ॥ १ ॥ येउन परोपकारें शरिर झिजवावें जैसा मैलागिरि चंदन ॥ कर सज्जन चरण वंदन ।। सा शत्रूचें करो कंदन ॥ गृहवैभव वाजी, स्यंदन ।। अशाश्वती ह्या हो धुंदन ॥ एक हरिचरणीं फिर गर, गर गर ।। अ० ।। २ ।। हवालदार - हा छान झटला, दुसरा एकादा ह्मणा. ( सर्व माना डोलवितात.) सर्व- - फार छान, फार छान झंटला बुवा. कैदी - ( माडीवर खिडकीच्या तोंडाशी येऊन मना- शीं) आज पुष्कळ दिवस झाले, बाबासाहेबांक डून पत्र नाहीं ! नाहींतर माझ्या वांचून सुपा- रीचें खांड तोंडांत टाकावयाचे नाहींत, ते आतां एवढे निठुर बरें कशाने झाले ? अथवा राजे लोक- ते. आमच्या सारख्या पायपोसाची काय परवा करतात ? काम व्हावयाचें होतें तोंवर अंजारलें गोंजारलें, व कधीं आजन्मांत केलें नाहीं असें त्र- महत्येचेही पातक कपाळीं बांधले. आधीं दु. सन्यांच्या साध्वी स्त्रिया फांशांत पाडून पापाचे घडे भरीतच होतों, तो त्यांची सांगता या ब्राह्मणवधा- नें केली ! काय मला बुद्धि सूचली आणि महा पुण्य क्षेत्रांत कीं रे म्यां ब्राह्मणावर हात टाकिला ! अस्तु, त्याचें फळ हें आलेच. महाराज कांहीं<noinclude></noinclude> nfut1itq4s67ng9huvv53u9zouhxsw6 104 112854 238557 2026-11-02T06:15:54Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१५ करतील या भरवशावर होतों, पण ते स्वस्थच आहे- त. हाय हाय ! ( सुस्कारा टाकतो ) अरे, प- ण आपल्या खिडकी खाली गाणें कसलें चाललें आहे ? मघां पासून एक सारखें सुरू आहे, ऐकूं तरी या. हवा० - दुसरा एका..." 238557 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१५ करतील या भरवशावर होतों, पण ते स्वस्थच आहे- त. हाय हाय ! ( सुस्कारा टाकतो ) अरे, प- ण आपल्या खिडकी खाली गाणें कसलें चाललें आहे ? मघां पासून एक सारखें सुरू आहे, ऐकूं तरी या. हवा० - दुसरा एकादा ह्मणा फक्कडसा. गोसा० -- ऐका तर मगः- चल उठ घडी ही साधायाची व्यर्थीचे बाबा दवडुं नको ॥ सखा तुझा हा परम प्रीतिचा झुरतो मनीं हें पाहुनको ॥ धृ०॥ नेतां ऋषीने झाला कष्टी दशरथ जैसा रामाला ॥ सवत्स धेनु नेता रायें वशिष्ठ जैसा गहिवरला || अक्रूर आला क्रूर जहाला रामकृष्ण जैं नेलें ॥ वक्षस्थळ तैं पिटुाने गोकुळी आकांत किति झाले ।। मृगशावका व्याध वधीतां हरिणी जैशी लोळे 11 लाल शरीरें तुजला हरितां मन हें त्याचे पोळे | चातक पक्षी मृग हा लक्षी तवि तुझ्या दर्शना ।। उत्कंठित हा राव जहाला पाहुं नको या क्षणा, ।। चल उठ०।। कैदी - ( मनाशी ) देवाधर्माचें आहे ह्मणावें तर ई- ग्रजांनी मला धरल्याचा मजकूर आला आहे. सं- पूर्ण ऐकू या. हवा० - फारच नामी झटलें. - ह्माद० – काय वो गोसाई बुबा, याचा अरुत काय ? गोसा० - अहो या पुराणांतल्या गोष्टी. विश्वामि- त्रानें रामाला यज्ञ राखायला नेलें, अक्रूराने बळि -<noinclude></noinclude> 0omn22t6nlxwmavhqvgst4b1f5h40h0 104 112855 238558 2026-11-02T06:16:29Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१६ राम व कृष्ण यांनां मथुरेला नेलें, तेव्हां गोपी रड- ल्या त्याचें हें वर्णन. कैदी - मग काय माझ्याबद्दल यांत कांहींच नाहीं ? - राणूजी - हं, हं, हं, हंग येच येच. लइ ग्वाड बगा गानं तुमचं साक..." 238558 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१६ राम व कृष्ण यांनां मथुरेला नेलें, तेव्हां गोपी रड- ल्या त्याचें हें वर्णन. कैदी - मग काय माझ्याबद्दल यांत कांहींच नाहीं ? - राणूजी - हं, हं, हं, हंग येच येच. लइ ग्वाड बगा गानं तुमचं साकरेवानी. चालू द्या बुवा. ( सरकतो.) गोसा० – ऐका तर मग ः- विवस्थानी पेंच दीवला भिऊं नको गा अंतरीं ॥ प्रभु रायाची मर्जी तुजवर बहाल समज गा पुरी ।। पण खचित मजला कळंदे आतां कोण कुठे तूं वरो ॥ त्र्यंबकराया सौंगडी याचा हाक दे सत्वरी || कैदी - हं, हं, अरे, हा माझेच नांव बोलला, याचा आवाज तर ओळखीचासा वाटतो. आणि कोण बरें हा ! गोसा०- - हरहर शंभु द्मणतों आह्मी तूही ाग लौकरी || कैदी - आतां उशीर कशाला लावू - ( उघड ) 'हर हर हर शंभु ' गोसा० - ( किनरी जरा थांबवितो व मिशांस पीळ देतो व मनाशी ह्मणतो 'ठीक आहे ' ) ऐका ह बालदार, मग ही संसाररूप नौका तरून जावयाला काय केले पाहिजे. तर - ( इतक्यांत गस्तीचे लोक येतात. एक साहेब व दोन शिपाई हातांत चोर कंदील घेतलेले असे येतात.)<noinclude></noinclude> d9jhy596nyltrz47l5yu6xcrxp0nqgt 104 112856 238559 2026-11-02T06:17:06Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "साहे० – जमादार, जमे हुवे है ? १७ ये तमाम लोग किस्वास्ते यहां हवा०- हुजूर, ये लोग गाना सुनने के लिये यहां ज मा हुवे. - साहे० – ये किस्तन्हाका गाना है ? और किस वास्ते इतनी बडी रातको ? हवा० – स..." 238559 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>साहे० – जमादार, जमे हुवे है ? १७ ये तमाम लोग किस्वास्ते यहां हवा०- हुजूर, ये लोग गाना सुनने के लिये यहां ज मा हुवे. - साहे० – ये किस्तन्हाका गाना है ? और किस वास्ते इतनी बडी रातको ? हवा० – साब, ये गाना खुदाई है. - साहे० - अच्छा, इस्को गाने दो. हंम् सुनेंगे. हवा बुबा, साहेब ह्मणतात त्यांनां गाणें ह्मणवून दाखवा. गोसा०- 0- - बरें तरः- वेडीवागडी घरची नांदवा हर्दमख्याली पाहूं नको ॥ दिधल्यावरती तुज देवाने उणे कुणाला बोलं नको ॥ साहे० - इसका माने क्या है ? हवा०-- हुजूर ये ऐसा कहते है के अगरचे शादी- की औरत बदशकल बीहो तोभी उसके साथ रहना चाहिये. लेकिन खुपसुरत औरत जिसके फेल बद हो उससे सोहबत् कभी करना नचाहिये. साहे० - अच्छा, ये फकीर है, इसलिये इसको गाने दो. लेकिन खबरदार रहेना क्यों के बाजीराव साव पेशवेका बडा बदमाष लडका उप्पर कैद है. हवा० - हां हुजूर. ( सलाम करतो ) ( साहेब व शि- पाई जातात ) चालू द्या बुवा.<noinclude></noinclude> 1udaooi4m8lh8hvkusrx81nvq5yerva 104 112857 238560 2026-11-02T06:17:51Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१८ ह्माद० – गेली एकदांची पीडा. आतां हा साहेब - कांहीं पुनः प्रहरभर येणार नाहीं. नाहीं बरें हवालदार ? हवा - हो. यंक्या जा लेका, चिलीम भरून आण घेऊं या एक एक झुरुका मारून. ( व्यंक्या जाऊ- न च..." 238560 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१८ ह्माद० – गेली एकदांची पीडा. आतां हा साहेब - कांहीं पुनः प्रहरभर येणार नाहीं. नाहीं बरें हवालदार ? हवा - हो. यंक्या जा लेका, चिलीम भरून आण घेऊं या एक एक झुरुका मारून. ( व्यंक्या जाऊ- न चिलीम घेऊन येतो ) घ्या ह्मादवा ध्या. - ह्माद० – अदोगर बुवास्नी द्या. (हवालदार बुवाच्या हातांत देतो, बुवा ती घेऊन विस्तव चाळावयाचें निमित्त करून त्यांत कांहीं टाकतो.) गोसा०—(छापी जरा हलवून डोक्यापाशीं चिलीम नेतो ) बस्स तुमचा मान झाला ना ? आतां ओढा, घ्या ह्मादवा. ( असें ह्मणून चिलीम त्याजपाशीं देतो, नंतर सर्व पाळीपाळीनें घेतात, व पाहया- वरचा शिपाईही घेतो मग व्यंक्या ती आणून हवा- लदाराच्या हातांत देतो, ती तो बाजूस ठेवितो.) . हवा० - चालू द्या बुबा गाणे.. गोसा० - ऐका ह्लादबा, तरी उतरुनि दीड हाक तूं जातां दक्षिण आंगा || देखशील गा थोर उंचशा तेथे तरुवररांगा || झाडाखाली हैदरअली सलाम त्याचा पहिला || घोड्यावरती जीन घालुनी सज्ज तुला तो ठेला || ह्माद० - लइ ग्वाड लइ ग्वाड. ( हात नाचवितो व झिंगून पडतो. )<noinclude></noinclude> 9ojmt40uf824enyr8k2dm4k1umutys0 104 112858 238561 2026-11-02T06:18:59Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१९ राणु० - अक्षी बगा. (तोही पडतो व व्यंक्याही पडतो) गोसा० -- तुह्मी सर्वांनीं गोड ( मनाशी ) ठीक झालें. ( करून घेतले ह्मणून उघड ) आतां सांगणें व्यर्थ कशाला वेळ चालला वायां रे || गवाक्षद्वार..." 238561 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१९ राणु० - अक्षी बगा. (तोही पडतो व व्यंक्याही पडतो) गोसा० -- तुह्मी सर्वांनीं गोड ( मनाशी ) ठीक झालें. ( करून घेतले ह्मणून उघड ) आतां सांगणें व्यर्थ कशाला वेळ चालला वायां रे || गवाक्षद्वारी येतां दुसऱ्या दोरी लागल पायां रे || ( पाहऱ्यावरचा शिपाई भिंतीला टेकून उभा राह- तो तो बंदुक गळते ) हवालदार, आतां रडायला गाणंत्रिणं हवं कशाला ? ( बोटाने दाखवितो ) ती .) पहा खिडकी उघडली, तो त्रिंबकजी आला; तुझी जा त्याच्या बराबर तरीवर. घ्या ती आपली बंदुक. मी या रानांत आतां तुह्माला भेटणार नाहीं; सिंह- गडास गेल्यावर तुह्माला बक्षीस देईन. त्रिव० - - (गहेनाजीस भेटतो) मला पुष्कळ बोला- -- (टिपें टाकतो ) गहेनाजी, वयाचें आहे. गहे ० - वेड्या रडूं नको. 1 O जा हवालदार नाखव्या- च्या तरीवर याला घेऊन मी दुसऱ्या वाटेने जा तों. (ते दोघे जातात इतक्यांत पडद्यांत बंदु- कीचे बार होतात. ) अरे ही किनरी, अंः आतां ही कशाला पाहिजे ? ( आदळतो ) ही दुसरी बरी आहे. ( पहारेवाल्याची बंदुक उचलतो. ) हीच उपटावी ह्मणजे झालं. पहा हा उजेड इ- कोण येताहेत वाटते. कडे दिसूं लागला. ध्या<noinclude></noinclude> l9ao97wmcwkp9z47blfxwnk4c9is785 104 112859 238562 2026-11-02T06:20:22Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२० ह्मणावं ह्या लेकांनां. ( पाय आदळून पळून जा तो. नंतर साहेब व शिपाई येतात.) साहेब - रे सवाजी, ये ह्लादबा, तुम ऐसे कैफी क्यं बनगये ? ( इकडे तिकडे पाहतो व चि. रे सवाजी चावडी - लीम पाहून ) हां इ..." 238562 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>२० ह्मणावं ह्या लेकांनां. ( पाय आदळून पळून जा तो. नंतर साहेब व शिपाई येतात.) साहेब - रे सवाजी, ये ह्लादबा, तुम ऐसे कैफी क्यं बनगये ? ( इकडे तिकडे पाहतो व चि. रे सवाजी चावडी - लीम पाहून ) हां इस चिलमनें तुमको दिवाना ब- ना दिया है. ( सगळ्यांना हलवून खिळखिळे करतो. कोणी अर्धेमुर्धे जागे होतात, कोणी पडतात, कोणी पेंगतात ) वो पक्स बदमाप है, ऐसा मेरे खयाल आयाथा. लेकिन जमादार कहां है ? वोभी फरार होगया. तूं किस रहाकी निम्हेवानी करता है. पर लुटारोनें आपना काम किया. ये कितना बडा आपने नामको बट्टा लगा. एक तहफसे तो ए- ल्फिन्स्टन साहिब मुझे बदनाम करे गे, और दूसरी तरफ से गवर्नरसाव. ( सगळ्यांना काठ्या मारतो ते पळून जातात) अबू शेख महंमद, तूं चार घोडे सवार लेकर आ. और बहादुरसिंग तुम् दर्वाजेपर खडे रहो, और किसिको अंदर मत् जाने दो. (सर्व जातात. )<noinclude></noinclude> jjcty64c6iamh0y3vu9qn4qs2cy02g5 104 112860 238563 2026-11-02T06:21:11Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२१ प्रवेश तिसरा. स्थळ - बेट, एल्फिन्स्टन साहेबांचा बंगला. ( दोन तीन शास्त्री व एल्फिन्स्टन साहेब. ) पुराणिकवावा- साहेब या प्रमाणे आपण ऐकले- तच कीं, अभिमन्यूचा वध झाल्या नंतर अर्जुनान..." 238563 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>२१ प्रवेश तिसरा. स्थळ - बेट, एल्फिन्स्टन साहेबांचा बंगला. ( दोन तीन शास्त्री व एल्फिन्स्टन साहेब. ) पुराणिकवावा- साहेब या प्रमाणे आपण ऐकले- तच कीं, अभिमन्यूचा वध झाल्या नंतर अर्जुनानें समसप्तकांचा नाश करून आल्यावर मोठे दुर्धर जे ते प्रतिज्ञा केली की, उदईक सायंकाळ झाला नाहीं तोंच जयद्रथाचें मस्तक जें तें उडवीन. मग श्रीकृ- ष्ण परमात्मा जे आहेत त्यांस परम चिंता जे ते त्या काळाचे ठाई उत्पन्न झाली व त्यांनी दारुकास रात्रौ बोलावून आणून आपला रथ सिद्ध ठेवण्या- विषयीं आज्ञा केली : - ( वाचतो ) उपरि उठोनि प्रातःकाळीं ॥ स्नानादि सत्कर्म सारिलीं ॥ दोहीं दळें सिद्ध झालीं || घाई लागली वाद्यांची ॥ १ ॥ शकटव्यूहाने मध्ये कमल || यामाजी केशरस्थळ | भ्रमरप्रायें जयद्रथ केवळ || संकोचोनी बैसला || २ || इकडे रण माजले अपार || पुढे आला पार्थं वार ॥ लागला वाद्यांचा गजर || भूगोल तेणें कांपतसे ॥ ३ ॥ मग त्या काळाचे ठाई महाराज, अर्जुनाचे वाणां- पाठीवाण जेव्हां जाऊ लागले, तेव्हां वाद्यांचे गजर जे ते झाले. वीर हे परस्परांवर शस्त्रे टाकून सिंहनाद करिते झाले. त्या काली हा सकल भूगो कंपायमान जे ते झाला कळलं ?<noinclude></noinclude> ry95fnncy9hyo31vbcl7f3txtjslaym 104 112861 238564 2026-11-02T06:22:05Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२२ एल्फि० - थांबा पंडितजी, एक शंका आहे. अहो, आपण ह्मणतां कीं, शास्त्रांत पिंपळाच्या पाना सार- खी पृथ्वी आहे असें सांगितलें आहे. पण आतां तर या ग्रंथांत ' भूगोल ' असेंच आमच्या लोकां- च्या..." 238564 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>२२ एल्फि० - थांबा पंडितजी, एक शंका आहे. अहो, आपण ह्मणतां कीं, शास्त्रांत पिंपळाच्या पाना सार- खी पृथ्वी आहे असें सांगितलें आहे. पण आतां तर या ग्रंथांत ' भूगोल ' असेंच आमच्या लोकां- च्या मता सारखें झटलें आहे. यांत खरें कोणतें ? ( सगळे एकमेकांच्या तोंडांकडे पाहतात व खुणा करितात. ) इथें 'जे ते ' एक शास्त्री - ( कानांत ) पुराणिक बुबा, आणि ' जो तो ' विसरा बरें. साहेब मोठा धूर्त आहे. पुरा० वा०- ( कानांतच ) अहो कुंडलशास्त्री, म- ला तरी कुठे हवें होतें ! पण प्रत्यहींच्या पांडवाची ( पांच बोटें करितो ) आशाना : असो जात्र तरी आतां देतों ( उघड ) साहेब, आपण ह्मणतां तें खरें; परंतु हें काम पडलें ज्योतिष्यांचे. आपल्याकडे ते गगनशास्त्री पर्वते येतात ते याचा फाड सांगतील. , ० - अस्तु वरें कां, शंका आली ह्मणून विचारलें, साहे०—अस्तु उद्यां त्यांनांच विचारू किंवा ( विचार करून ) कशाला ? आतांच त्यांनां बोलाविल्यास कांहीं हर- कत आहे ? कुंड० शा ० - कांहीं नाहीं,<noinclude></noinclude> rmc7bcum68clpxbpwcxqz59dpvy0j1r 104 112862 238565 2026-11-02T06:23:21Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२३ साहे० - कोन है बाहेर, - कोन है बाहेर, शिपाय, रायटरकू बुलाव. ( रायटर कानावर पेन ठेवून येतो ) वे० शा ० सं० गगनशास्त्री पर्वते यांनां आतां मेणा धाडा. त्यांनां ह्मणावें ताबडतोब बंगल्याव..." 238565 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>२३ साहे० - कोन है बाहेर, - कोन है बाहेर, शिपाय, रायटरकू बुलाव. ( रायटर कानावर पेन ठेवून येतो ) वे० शा ० सं० गगनशास्त्री पर्वते यांनां आतां मेणा धाडा. त्यांनां ह्मणावें ताबडतोब बंगल्यावर चला. बराबर दोन मोहोराही भूकन चप्राशाबरोबर पाठवून द्या ( रायटर सलाम करून जातो. ) कुंड० शा ० - पहा साहेबांची केवढी तत्परता. ( मान डोलवितो) वाहवा. काय विद्ये विषयों अभिरुाचे ! ( इतक्यांत शिपाई येतो. ) . शिपाई - ( सलाम करून ) रावसाहेब रास्ते, व चिं- तोपंत श्रीमंताचे कारभारी आले आहेत. साहे० - जा त्यांनां आंत घेऊन ये. ( ते येतात ) चालू द्या पंडितजी. पुरा०- ( वाचतो) पार्थ वार संहारी अपार || वेग करी ह्मणे सर्वेश्वर || दिवस आला दोन प्रहर || तृषाकांत अश्व झाले ॥ ४ ॥ अर्जुन बाण पाठवून पाताळा || काढिले भोगावतीजळा || अक्षोभ सरोवर जाला || वृक्ष सभोंवते विराजती ॥ ५ ॥ या प्रकारें करून अर्जुनानें बाण मारून सिद्ध केलेलें सरोवर घोड्यांनां धुतल्या वितल्यावर तत्काळ आटलें. मग पुनः तुंबळ युद्ध झालें, तरी सहा गांव शकटव्यूह रचिला होता तो जिंकत<noinclude></noinclude> i55rilozw9q47b2v3gql97xbltleoxd 104 112863 238566 2026-11-02T06:24:21Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "" २४ जिंकतांच तिसरा प्रहर आला. तेव्हां अर्जुनाचा मनोरथ सिद्धीस जाण्यास कठीण पडेल हे पाहून श्रीकृष्ण परमात्मा काय करिते झाले:- सुदर्शन आड घातलें || दिनकरातें लपविलें || अर्जुनासि ते..." 238566 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>" २४ जिंकतांच तिसरा प्रहर आला. तेव्हां अर्जुनाचा मनोरथ सिद्धीस जाण्यास कठीण पडेल हे पाहून श्रीकृष्ण परमात्मा काय करिते झाले:- सुदर्शन आड घातलें || दिनकरातें लपविलें || अर्जुनासि तें नकळे ॥ वीरश्रीयाचेनिनादे || ६ || घे घे म्हणे अर्जुन || मगवाले जगज्जीवन || अस्तास गेला दिनमान || आलें मरण तुजलागीं” ॥ ७ ॥ मग अर्जुनाला फार वाईट जें तें वाटलें आहे. आणि खरेंच कीं काय ह्मणून :- " जो सूर्याकडे पाहिले || तो सूर्यबिंव मावळलें ।। गांडीव हातींचें टाकिलें || कुंड रचिलें तेवां ॥ ८ ॥ मग धनुष्य वाण टाकून देऊन जेव्हां अग्नि प्रज्व लित केला, तेव्हां दोहीं दळांतले लोक तेथें पहावयाला आले. मग अग्नीला प्रदक्षिणा घालते वेळी कृष्णांनी सांगितलें कीं, क्षत्रियाने धनुष्यबाण आकर्ण ओटून सज्ज असावें व तसें अग्निकाष्ठभ- क्षण करावे हा त्याचा धर्म होय. प्रदक्षिणा घालू लागतांच. त्याप्रमाणे तो "इतकयांत काढिले सुदर्शन | तो अर्थ घाटका दिवस पूर्ण || पार्थी हा सूर्य तो जयद्रथ दुर्जन || सोडीं बाग वेगेंसी" ।। ९ अशी आज्ञा होतांच मग काय महाराज, ' ऐसें बोलतां जगजीवन ।। निमित्र न लागतां गेला प्राण || जयद्रथाचें शार छेदन | आकाशपंथें उडविलें ॥ १० ॥ या प्रकारें करून जयद्रथवधाचा अध्याय आज<noinclude></noinclude> au5ojkdkbm7bfwjpod3loq2r0timoay 104 112864 238567 2026-11-02T06:25:13Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२५. जहाला. ( कायेन, वाचा, मनसेंद्रियैर्वा बुद्ध्यात्म- नावा इ० ह्मणून पोथी आटपतो.) साहेब — पंडित, हा जयद्रथ दुर्योधनाचा मेव्हणा नां ? पण काय हो, घटिका यंत्रे वगैरे जर त्या वेळेला होतीं..." 238567 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>२५. जहाला. ( कायेन, वाचा, मनसेंद्रियैर्वा बुद्ध्यात्म- नावा इ० ह्मणून पोथी आटपतो.) साहेब — पंडित, हा जयद्रथ दुर्योधनाचा मेव्हणा नां ? पण काय हो, घटिका यंत्रे वगैरे जर त्या वेळेला होतीं, तर अर्जुनाला दिनमान कसें समजलें नाहीं ? खरें कीं नाहीं रावसाहेब ? गोट्या, तास, टोले होते ह्मणतांनां. पुराणि० -- ( तटस्थ होतो काणीं काय सांगावें ? मनाशी ) आतां या ठि- ( उघड ) त्यांत आह्मां भिक्षुकांला काय समजते. हे रावसाहेब सांगतील. रावसा० - -अहो अर्जून वीरश्रीत होता की नाही ? त्या- ला लढाईच्या नादांत भान राहिले नाहीं. साहे० ० उत्तर ठीक आहे. - त्याला एक नसेल पण त्याचे चार भाऊ होते त्यांनां ? आणि पांडवांच्या फौजेमध्ये सर्वांना ही तसेंच झालें असेल ? कुंड० शा ० - ( मनांत ) हैं एक मोठे लचांडच झालें. रावसा० - अहो ज्या श्रीकृष्ण परमात्म्याने सूर्याला . झांकिला. त्याला घटिका यंत्राच्या गोठ्या फिरवि- तां येणार नाहींत काय ? साहे० - खरें आहे. कृष्ण हा परमात्मा परमेश्वर अशी कल्पना केली ह्मणजे सर्व संभवतें. आणि सूर्यही झांकोळण्याचा संभव आहे. m ३<noinclude></noinclude> 0ytfu0mf0r2q50nbgebxb5c0wrzfjyc 104 112865 238568 2026-11-02T06:32:51Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "रावसा०-- २६ -मोठ्या लढाया चालल्या ह्मणजे पावसाची चिन्हें होतात ह्मणतात. तद्वत् तेथें ढग आले अ- सतील. साहे० - बरें असो. पुराणिक बुवा, जरा तंबाकूत्रिं- बाकू घ्या. घेतो ) तंबाकू नको तर विड..." 238568 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>रावसा०-- २६ -मोठ्या लढाया चालल्या ह्मणजे पावसाची चिन्हें होतात ह्मणतात. तद्वत् तेथें ढग आले अ- सतील. साहे० - बरें असो. पुराणिक बुवा, जरा तंबाकूत्रिं- बाकू घ्या. घेतो ) तंबाकू नको तर विडा घ्या. ( स्वतः सर्वांला देतो, व आपणही लवंगा, जाय- शास्त्री यांनां पत्री सर्व येथें आहे. ( पुराणिक, पोहोचवितो. ) साहे० - सांगा चिंतोपंत, आज दोचौं रोजांत काय कारभार झाला तो? चिंतो०- फार सांगण्या सारखे नवल विशेष नाहीं. एक पंढरपुरचे मामलेदार चिंतो कृष्ण यांना हि- शेवासाठीं हुजूर बोलाविलें आहे. ते हिशेब दे- णार आहेत. विजापुरला सोमवारी नारो रामजी सुभे नेमले होते. परंतु मंगळवारी तिरसिंगाप्पा मल्लाप्पा त्या प्रांतांतील हुषार गृहस्थ व लोकांत त्यांचें मोठें वजन ह्मणून त्यांची नेमणूक केली होती. पण बुधवारी सकाळीच राघो अनंत कमाविसदार किल्ले बदामी प्रांत विजापुर यांनी हुजूर असें कळ विलें कीं, आज पिढीजादे आपण कारभार करीत आलों. किल्ला हा आमचे ताब्यांत बाच्छाई पा सून आहे, तेव्हां भोवतालचा मुलूख सरकारानें<noinclude></noinclude> bwxkhc7im6bkej28qgt5ss25tfsjfm6 104 112866 238570 2026-11-02T06:51:21Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२७ आमच्या स्वाधीन केला असतां सर्व खर्च संभाळून सरकाराला २५ लाख रुपये अविच्छिन्न पोहोंचवीत जाऊं; त्या प्रमाणे सरकारच्याही मनांत आलें. व त्यांनां नियत केलें होतें, मग संध्याकाळीं..." 238570 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>२७ आमच्या स्वाधीन केला असतां सर्व खर्च संभाळून सरकाराला २५ लाख रुपये अविच्छिन्न पोहोंचवीत जाऊं; त्या प्रमाणे सरकारच्याही मनांत आलें. व त्यांनां नियत केलें होतें, मग संध्याकाळीं ते निरोप घ्यावयास आले, तों मागचे मामलेदार यांचे मार्फत साल गुदस्तचा बाकी राहिलेला ऐवज व या सालाचे आगाऊ ३० लाख देतों ह्मणून निशा- चिठ्या करून ही आणल्या. तेव्हां श्रीमंतांनी भानाजी गोपाळ यांसच कायम केलें. साहे०- - वाहवा काय बंदोबस्त ! वर दहा असामींच्या नेमणुका. एकाच अधिकारा- अशा मक्त्याच्या मामलती देण्याच्या योगानें रयत अगदीं चुरडून जाते हैं श्रीमंतांच्या ध्यानांत कसें येत नाहीं कोण जाणे !! काय ह्मणावें अशा कारभाराला ? बरें कांहो चिंतोपंत, कोकणचा काय बंदोबस्त केला ? चिंतो०- ० - कोकणचा : पेंढार सुटलें आहे. त्याच्या पारिपत्यार्थ विजयदुर्ग, रत्नागिरि वगैरे महालों म हाली ताकीदपत्रे गेलीं आहेत. खेरीज दसरा झाल्यावर बापूगोखले जाणार आहेत. साहे० ० - पहा हा असा तुमचा बखेडा आह्मांला विला- यतेला कंपनी सरकाराला कळविणें भाग पडेल. श्रीमंतांनी राज्यांत सगळी अव्यवस्था करून टा-<noinclude></noinclude> 4c8fcpzc761jrulet7xnv1cnz5fj3u1 104 112867 238571 2026-11-02T06:52:32Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२८ किली. खाजगीवाले, पाटणकर वगैरेंच्या जहागिरी अन्यायाने जप्त केल्या, त्याबद्दल मी एकदां सां- गितले होते, त्याचें काय केले ? चिंतो० - पाटणकरांच्या जहागिरी : काय कीं बो- वा ! (विचार करून..." 238571 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>२८ किली. खाजगीवाले, पाटणकर वगैरेंच्या जहागिरी अन्यायाने जप्त केल्या, त्याबद्दल मी एकदां सां- गितले होते, त्याचें काय केले ? चिंतो० - पाटणकरांच्या जहागिरी : काय कीं बो- वा ! (विचार करून ) हो, सोडण्याच्या यादी अ- झून गेल्या नाहींत. त्या बद्दल गोविंदराव निळकंठ खाजगीवाले यांचे तर्फे बोलणे सुरू होतें. वि- चार चालला आहे. निकाल झाला नाहीं. साहे० - पहा, अशा बाबी आमच्याकडे हमेप येतात. कारभार आह्मी उरकतों झटलें तर नको ह्मणतां. अझुन तरी बाजीराव साहेबांना आमचा निरोप कळवा. खरें कीं नाहीं रावसाहेब ? आपल्यावर, पटवर्धनांवर, प्रतिनिधीवर केवढा गहजब मांडिला आहे ? रावसा० तें कांहीं पुसू नका. यांच्या पक्षामुळे कोल्हापुराकडे त्यांचें खडाष्टक वाजलें. व इकडे ही श्रीमंत बेफिकीर उलटा त्यांचा सरंजाम घशां- त टाकायाचा बेत. रोजचा कारभार निराळा. कोठचे तेली, तांबोळी आणून भरताहेत कोणजाणे? चिंतोपंतांला राग येईल, पण खरें आहे तें बोलाव- याला काय भीड ! ! चिंतो० - त्यांत राग कसला? (मनाशीं) यांचे अपराध<noinclude></noinclude> p7x2an74g7h9ggrb0xoncz6j91vps2t 104 112868 238572 2026-11-02T06:53:53Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२९ मात्र कांहीं नाहींत ! ( उघड ) आहे तसें ह्मणून तुह्मी ह्मणतां. ( इतक्यांत शिपाई येतो. ) शिपा०-- हुजूर, कुंपनी सरकारका ठानेसे एक हरकारा आया है. और उसके हाथसे कमैंडर साहिबनें एक खत्भी भे..." 238572 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>२९ मात्र कांहीं नाहींत ! ( उघड ) आहे तसें ह्मणून तुह्मी ह्मणतां. ( इतक्यांत शिपाई येतो. ) शिपा०-- हुजूर, कुंपनी सरकारका ठानेसे एक हरकारा आया है. और उसके हाथसे कमैंडर साहिबनें एक खत्भी भेजा है. साहे० - अंदर लेकर आबू ( पत्र वाचतो व ओंठ चावतो व पत्र मेजावर आपटतो) रावसाहेब, पु·· ष्कळ गोष्टींवर बोलावयाचें आहे, परंतु आतां अ डचणीचें पत्र आले आहे तेव्हां उदईक बोलू. बा ळाजीला ही घेऊन या. चिंतोपंत, तडक आतां- च्या आतां आपण आमची हद्द सोडून आपल्या सरकारच्या हद्दींत जावें. आमच्या जीवाला जो संताप झाला आहे तो सांगतां येत नाहीं. फार कशाला? मी तुझांला उघड करून सांगतों, त्रिक- जी पळाला असें त्यांत आहे. यास्तव बाबासाहे- बांस विचारावें कीं, त्याला भल्या गोष्टीने स्वाधीन करतां किंवा नाहीं ? कारण तो ह्मणजे आपल्या इतल्या शिवाय फरारी झाला असेल असें नाहीं. आमचा एवढा बंदोबस्त, तेथें अशी गोष्ट झाली हैं। मोठेच आश्चर्य आहे. असो, जा सांगा बाबासा- हेबांनां कीं, तो स्वाधीन करी तोंपर्यंत आपला आ<noinclude></noinclude> cwmeeaq15fshuhxusphwnrv67jo15yt 104 112869 238573 2026-11-02T07:02:21Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "३० मचा व्यवहार बंद राहील. मग मुंबईला सरकारां- त एकदां आह्मी लिहून चुकल्यावर आमच्या हातांत कांहीं राहणार नाहीं. येतां रावसाहेब, या. ( राव- साहेब जातात. ) चिंतो० - - होय साहेब, श्रीमंताच्..." 238573 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>३० मचा व्यवहार बंद राहील. मग मुंबईला सरकारां- त एकदां आह्मी लिहून चुकल्यावर आमच्या हातांत कांहीं राहणार नाहीं. येतां रावसाहेब, या. ( राव- साहेब जातात. ) चिंतो० - - होय साहेब, श्रीमंताच्या कानांवर ही गोष्ट घालतों. आतां आपण त्रिंबकजी पळाले ह्मणतां त्यास उपाय नाहीं. त्यास बाबासाहेबांचा काय अपराध ? तत्रापि मी आपला मजकूर निवेदन करीन. साहे० ०- ( पाय आपटून) त्यांचा काय अपराध ? हैं काम तुमचें नाहीं. तुझी निरोपाचे धनी (चिं- तोपंत जातो. मनाशीं) काय करावें ? निरोप तर रागाचा पाठवून चुकलों. पण आज पेशव्यां ची सत्ता कोठवर आहे हा विचार केला ह्मणजे आमची कोठें दर्या में खसखस असें होणार आहे. तेव्हां त्यांच्याशी एकदम हमरीतुमरी करून निभा- व लागणार नाहीं. सत्याची बाजू संभाळली पा- हिजे. आपण नीतीनें वागतो ह्मणून आल्या वे- ळेला व हल्लींच्या वेळेला केवढी तफावत बरें ? तेव्हां जो मी यः कश्चित होतों त्या माझ्या शिवाय आतां पान हलत नाहीं. वाड्यांतील व गांवांतील खडा- न्खडा मला बातमी लागते. बाहेरच्या एकाद्या जहागीरदारावर आमच्या एका शब्दाची जेवढी<noinclude></noinclude> 295p3qnlvwlzjnqg9y2vxb88mtdsao8 104 112870 238574 2026-11-02T07:03:57Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "३१ मातब्बरी आहे, त्याच्या शतांश त्यांच्या ताकीद पत्रांची नाहीं. ( स्वाराकडे पाहून) अरे, हा अ झून येथेंच आहे ( त्याला उद्देशून ) अच्छा बाहेर ठेरो जलदी जबाब लिखकर भेज देतांहूं. तुमको ख..." 238574 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>३१ मातब्बरी आहे, त्याच्या शतांश त्यांच्या ताकीद पत्रांची नाहीं. ( स्वाराकडे पाहून) अरे, हा अ झून येथेंच आहे ( त्याला उद्देशून ) अच्छा बाहेर ठेरो जलदी जबाब लिखकर भेज देतांहूं. तुमको खानापिना नचाहिये? खाकर पिछे आत्र. स्वार - हां साब. ( जातो.) शि. साहेब ० - ( मनाशी ) आतां पुढे काय कर्तव्य तें पाहिलें पाहिजे. दोन चार महिने वाट पाहून, जडशीळ तोफा ओढून शहरावर रोखून ठेवूं व दो- न पायदळ पलटणा सभोवार पसरून ठेवू. रूरला स्वाराची पलटण पाठविण्याविषयी लिहिलें पाहिजे. मग दहावीस हजार लोक मुंबईहून येत आहेत ह्मणून आवई उठविली ह्मणजे झाले. ह्म- णजे यांनां धास्ती सुटावयाचीच. ठीक आहे पाहूं. ( जातो. ) प्रवेश चवथा. स्थळ - बुधवारचा वाडा, दिवाणखाना. (गुप्त दरबार.) बाजी० - मला या इंग्रजांची कांचणी लागल्यामुळे कांहीं सूचत नाहीं. बघा गोविंदराव, तशांत त्या<noinclude></noinclude> 7t21fwjlhwhy6tmfiadoc2lib952f2d 104 112871 238575 2026-11-02T07:05:06Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "३२ त्रिंबकजी विषयही मला काळजी लागली आहे. कारण तो साष्टी बेटांतून पळून गेला. त्याला मी काय करावें ? इकडे कोंकणांत पेंढार सुटलें आहे. ह्मणून सिंधुदुर्गचे मामलेदार यांचे पत्र आले आह..." 238575 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>३२ त्रिंबकजी विषयही मला काळजी लागली आहे. कारण तो साष्टी बेटांतून पळून गेला. त्याला मी काय करावें ? इकडे कोंकणांत पेंढार सुटलें आहे. ह्मणून सिंधुदुर्गचे मामलेदार यांचे पत्र आले आहे. तिकडे हिंदुस्थानांत शिंद्यावर इंग्रजांनी आपला श- ह बसविला. सारांश, दशा आली ह्मणजे चोहों कडून येते. जीव अगदीं कंटाळून गेला आहे. नाना जरी असते तरी यांतून पार पाडून नेते. बापूही नाहींत. ( खिन्न होतो. ) असा मी अगदी उघडा पडलो. गोविंदराव - सरकारांनी असें दिलगीर होऊ नये. आपल्या पदरीं बापू गोखल्या सारखे शूर वीर आ- हेत, निपाणकरा सारखे मसलती आहेत, हें पट- वर्धन मंडळ असून सबळ आहे, कोल्हापुराकडे राजकारण केले तर साधण्या जोगतें आहे, आमचे ' केंस ही याच दौलतीच्या सेवेंत पांढरे झाले आहेत, इंग्रज ह्मणजे काय बिशाद ! तेव्हांच मोडून काढू. खरें कीं नाहीं शेटजी ! खरशेटजी मोदी -- मी अथा माझा तोंडाशें जासती काय शांगूं. तुमी महाराजाचे पायाशें समदं काम प्रापत होईल. अने तुमी थोडा माश थांबे- ल अने जशे गोइन्दराव बाबा शांगेल तशे करल<noinclude></noinclude> prvtvbsbvk4a1gnohc4ktiad7hqjz61 104 112872 238576 2026-11-02T07:06:10Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "३३ तर मी ये सायबाला विलातशी बदली करवून गेल मंग तुमाला य बाबदचे काइबी धारती नहीं. बाजी० – सगळे खरें. परंतु राज्याचा सहा आणे - भाग मागून कारभार ही करतों ह्मणतात यास उ- तर तरी काय देऊं ? ज..." 238576 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>३३ तर मी ये सायबाला विलातशी बदली करवून गेल मंग तुमाला य बाबदचे काइबी धारती नहीं. बाजी० – सगळे खरें. परंतु राज्याचा सहा आणे - भाग मागून कारभार ही करतों ह्मणतात यास उ- तर तरी काय देऊं ? जेव्हां जेव्हां तो टोपडा भेटतो. तेव्हां तेव्हां मला पहिला प्रश्न हाच कीं, 6 श्रीमंत कारभार कधीं देतां ' ? त्यास वर्ष सव्वा वर्ष आज टोलावीतच आहे. परंतु परवां नारोपं- त बेटावर गेले होते, तेव्हां त्याजबरोबर तोच निरोप आला की, ' ह्मटल्याचे काय केलें ?' ह्मणू- न सर्व अक्कलवंत, हुशार असे येथें जमलां आहां, तरी कोणी कांहींयांतून पार जाण्याची शक्कल काढा. गोखले तुमच्या चित्तास काय येतें ? बापू गोखले- - -आमच्या ? आह्मांला महाराज एक दोन कांहीं समजत नाहींत. ही समशेर बाजूला आहे. ( जरा म्यानांतून काढतो ) हिच्या घावानें शत्रूचें हृदय कधीं विदारण करीन, कधीं समर भूमीचेठाई ही रक्तानें न्हाईल, एवढीच माझी इच्छा आहे. मोठा टिप्पू सुलतान असो का दि लीचा बादशाह असो, अगर रूमशामचा बडा बा- दशाह असो, त्यावर लढाईस जाण्यास मला आज्ञा<noinclude></noinclude> merzi68c48m3ogzqmzxt7pocs88xa8f 104 112873 238577 2026-11-02T07:07:10Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "द्या. ३४ हा मी चाललों. मग टोपीवाल्या इंग्रजा- ची काय कथा ? ( मिशांस पीळ देतो ) आत्तां सांगा आतां चाललो. मळमळीत सौभाग्या पे- क्षां झळझळीत वैधव्य बरें. एवढी त्यांची रिप- रिप हवी कशाला ? आज्..." 238577 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>द्या. ३४ हा मी चाललों. मग टोपीवाल्या इंग्रजा- ची काय कथा ? ( मिशांस पीळ देतो ) आत्तां सांगा आतां चाललो. मळमळीत सौभाग्या पे- क्षां झळझळीत वैधव्य बरें. एवढी त्यांची रिप- रिप हवी कशाला ? आज्ञा द्या की, नेऊन कोंबतों मुंबईच्या दऱ्यांत. त्यांची काय प्रतिष्ठा ! ! गाविं० – बापूंचें बोलणें आवेशाचें आहे. 11 एवढा राग करून उपयोगी नाहीं. दगडा खाली हात सांपडला आहे तो आधीं काढून घेतला पाहिजे ' वसईचा तह फाडून देतों ' ह्मणून सांगितलें आहे तेवढे आधी साधावें. वाजी० -- अहो पण अगोदर सहा आणे मागतात, खेरीज कारभार करूं ह्मणतात याचें कसें करावें ? गोविं० - त्याचेंही उत्तर सांगतां येईल. वाजी ० -- कधीं ? आज सहा महिने मी दांतांच्या कण्या केल्या. काळे, कांहीं उपाय सांगा. ए- वढ्यासाठींच पुन्हां आतांतरी बारामतीहून तुह्माला बोलावून आणिलें. तुझी सांगतां एक मनुष्य ना- गपुराहून यावयाचा आहे. अहो, नागपूर का गिलिचांच्या मुलखा इतकें दूर आहे ? मला सांगा तरी मी सांडणी धाडून आठ दहा दिवसांत आणवितों,<noinclude></noinclude> 6vhu3l5lmb8k5bd1vuw4d085fwendeu 104 112874 238578 2026-11-02T07:08:04Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "३५ गोविंद० – छे, इतकी तसदी कशाला ? तो येईल. बाजी० - केव्हां ? परवां हणालेत की, एकदोन दि वसांत. आज त्याला दहा दिवस झाले ! आला तुमचा मनुष्य ? गोविंद० – नाहीं, असून नाहीं. - वाजी० - पहा, हे कांही..." 238578 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>३५ गोविंद० – छे, इतकी तसदी कशाला ? तो येईल. बाजी० - केव्हां ? परवां हणालेत की, एकदोन दि वसांत. आज त्याला दहा दिवस झाले ! आला तुमचा मनुष्य ? गोविंद० – नाहीं, असून नाहीं. - वाजी० - पहा, हे कांहीं पोरखेळ नव्हत. ( डोळे भरून काढतो ) गोविंदराव, अंत पाहू नका. भरल्या बांधा खाली आपण बसलों आहों. सांगा सत्य स्मरून कोण तो मनुष्य ! अनृत भाषण करूं नका बरें ! गोविंद० - आतां खरें सांगू तर मग ? पण छे: मला अझून धीर होत नाहीं. महाराज तो मनुष्य आ- आल्यावर मग कळवीन. लाच नाहीं. बाजी० - तो येई तोंवर माझे प्राण जातात किंवा राहतात कळत नाहीं, मोदी, तुमच्यावर तरी माझा पूर्ण भरंवसा आहे कांहीं तडजोड काढा. खरशे० -- दुशरा जासती मी काय शांगू ? तुझी महा- राज. जशे तुमच्या ध्याना मंदी दरुस्त येल तशा करा. अमी लोक फक्त तुमच्या होकमा बराबर अने मी लइ खुशी हये कीं तुमचा ह चालेल. मच्यावर पुरा विश्वाश हये. बाजी० - खरोखरीच आमत्रा पूर्ण विश्वास आहे.<noinclude></noinclude> n5m75hu7xbcu5nr7cma0xvnknd6q6cg 104 112875 238579 2026-11-02T07:09:29Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "३६ खरशे० — लेकिन तुमी जो एबाबद थोडे बखत् ले. - बावेल तर मी अशे करल कीं, ए साहेब ए मकान आपशे-पोते-छोडून जाएल, अने मंग तुमी तुम- चा राज बगर फिकरशे चलावा. तया मंदी काइबी संशय नाहीं. बाजी० - अस..." 238579 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>३६ खरशे० — लेकिन तुमी जो एबाबद थोडे बखत् ले. - बावेल तर मी अशे करल कीं, ए साहेब ए मकान आपशे-पोते-छोडून जाएल, अने मंग तुमी तुम- चा राज बगर फिकरशे चलावा. तया मंदी काइबी संशय नाहीं. बाजी० - असें झाले तर मी आपला फारच ऋणी होईन. हा साहेब एकदा गेला तरी कुणीतरी रा- हू येणारच. - खरशे० – कारन ए अदमी लइ हुशियार आहे. जो दुशरा बदली एल तो काय अशे निकाम चोरची माफक लइ हुशियार नहि हाइल. ए बात अमें बोलतो तो आमचा जान जाएल अं ! १० - नाहीं ही बातमी फोडणार नाहीं. देवाची बाजी: शपथ. - खरशे० – -जो ते लोकांत अशे मनेल के, तुमी खरशे- टजीरा हमचे शवाधीन करा. तर तुमी शांगावा के कड़क गांवांचा काइ हिशाब नकी करायाचा हाय. बाजी० - खरी गोष्ट. नाहीं गोविंदरावजी ? शेटजीची हिकमत फारच नामी दिसते. कशी वाटते आ- पल्याला? याची एकदां तळी उचलली ह्मणजे कं पनी सरकार जो दुसरा पाठवील तो कांहीं इतका धूर्त असणार नाहीं. मग आपला डाव साधेल. पण आतां त्याला काय सांगावें बापू ?<noinclude></noinclude> nmxqxh5gbyhi8ntqel0ko9o8k62f9a6 104 112876 238580 2026-11-02T07:10:39Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "बापू गो० 11 ३७ - मला सतरा पंधरा कांहीं समजत नाहींत. ( तरवार काढून हातांत घेतो ) हा पहा, माझा लाडका छावा खड्ग नूतन उष्ण उष्ण रक्त प्राशना विषयीं अत्यंत उत्कंठित झाला आहे. आपल्याला एवढी त..." 238580 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>बापू गो० 11 ३७ - मला सतरा पंधरा कांहीं समजत नाहींत. ( तरवार काढून हातांत घेतो ) हा पहा, माझा लाडका छावा खड्ग नूतन उष्ण उष्ण रक्त प्राशना विषयीं अत्यंत उत्कंठित झाला आहे. आपल्याला एवढी त्यांची विशाद काय वाटते कोण जाणे ! धों- डी वाघाला चीत केल्या दिवसा पासून पुनः असा समराचा प्रसंग केव्हां येईल याविषयीं माझे बाहू फुरफुरत आहेत. साहेब साहेब झाला हाणून कांहीं देव नाहीं. काय कवाइतीची फुशारकी मारतात कोण जाणे! आपला पिंटो तेंच शिकवतो ह्मणून त्याचें पायदळ माझ्या पायदळाच्या सरचिं आहे काय ? एक माझा मोडका एसबा एकांड्या सुटला तर त्यांना त्राहि त्राहि करून सोडील. मा. गच्या महिन्यांत मी जातखत १५ हजार लोक नवे बांड चाकरीस ठेविले आहेत. मोहनगीर बोवाचे ४० हजार गोसावी आहेतच. फौजेवर मी सगळे हिंदुस्थान पालथें घालीन. आ- झांला हुकूम द्या की, तुटून पडतोच. एवढ्या बाजी० - हें ही बरें दिसतें कीं, एकदम जाऊन ल- ढाई देऊन इंग्रज जर्जर केला ह्मणजे तो अर्थातच मोडेल. नाहीं काळे ? गोविं०-इंग्रज ह्मणजे कांहीं सामान्य प्रकरण नव्हे.<noinclude></noinclude> 4oede6d8ibnjgyajzn6stqyv3dms7df 104 112877 238581 2026-11-02T07:11:15Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "३८ बाकी युक्तीयुक्तीनें कावा केला तर सर्व साधण्या सारखें आहे. ईश्वर कृपेनें दम धरला तर लवक- रच इच्छित घडून येईल. त्यावर आमचा तो म- नुष्य आला ह्मणजे पाहूं. बाजी० - आतां तो येणार तरी कध..." 238581 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>३८ बाकी युक्तीयुक्तीनें कावा केला तर सर्व साधण्या सारखें आहे. ईश्वर कृपेनें दम धरला तर लवक- रच इच्छित घडून येईल. त्यावर आमचा तो म- नुष्य आला ह्मणजे पाहूं. बाजी० - आतां तो येणार तरी कधीं ? आणि मला एकदांचा निश्चय कळणार कधीं ? पाठवूं कां त्याला बोलवायाला ? नाहीतर सांगा आतां तो येणार खचित केव्हां ? असा तो आहे तरी कोण ? गोविं० - - सांगूंच तर आतां निश्चयानें ? बाजी ० १० - ह्मणजे काय संशय आहे ? मोठी शर्थ झाली बुबा ! तुह्मी एवढीं जुनीं माणसें ह्मणून मुद्दाम आणविली. मला तो टोपीवाला एक पाऊलही टाकू देत नाहीं, व बिलकूल दुसरी गोष्ट बोलत नाहीं. सांगा तुमचा तो मनुष्य येणार तरी कधीं ? 110 गोविंद ० -- सांगूच तर ? ( विचार करतो ) राग नाहींना येणार ? बाजी० - मला राग नाहीं, लोभ नाहीं. तुमच्या वडिलांच्या पायांची शपत. गोविंद ० - छे, पण मला धीर होत नाहीं. बाजी० - हें पहा दादासाहेबांच्या व आईंच्या पायां-<noinclude></noinclude> ci0wf6y4mrq55vqrc749v4cxuaawfom 104 112878 238582 2026-11-02T07:12:15Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "ची शपत. ३९ आतां या परतें आणखी काय सांगू ? माझा एकवार विश्वास तर पहा. सांगा. गोविंद० - हं तोच हो तोच. आपली बुद्धि क्ष- णिक व भोळवट पडली ह्मणून इतकी शंका आली फुटलें नाहीं ह्मणजे सांगतो. बा..." 238582 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>ची शपत. ३९ आतां या परतें आणखी काय सांगू ? माझा एकवार विश्वास तर पहा. सांगा. गोविंद० - हं तोच हो तोच. आपली बुद्धि क्ष- णिक व भोळवट पडली ह्मणून इतकी शंका आली फुटलें नाहीं ह्मणजे सांगतो. बाजी० - फुटायची गोष्टच बोलू नका. गोविंद० - आमचा मनुष्य यावयाचा तो 'विश्वास. ' तो आतां आपण एवढ्या आणाभाका देतां त्यापक्षी दवडणार नाहीं. संभाळा, ही वाफ जातां कामा नये. आपण येथें बसलों आहों तेवढ्याच पुरतें. आतां बोला. इंग्रज काय मागतो ? बाजी ० --- कारभार करावयाचा ह्मणतो. गोविंद ० - कशाकरितां ? बाजी० - राज्यांत जिकडे तिकडे बंदोबस्त करून सहा आणे भाग आह्मी पूर्वी त्यांस देतों हाटला होता, तो आपले आपण वसूल करून घेतों ह्मणतात, व बाकी दहा आणे घर बसल्या आपल्यास आणून देतो ह्मणतात. ० – बरें आहे. गोविंद० - त्यांनां ह्मणावें तुह्मांला आ- पाहिजेतना ? ध्या मच्या रुपयांतले सहा आणे ह्मणा वर्षाच्या वर्षास मोजून. क़रा ह्मणावें ? परंतु एक मात्र<noinclude></noinclude> jr1gkzxq4kfi8nnjxrivxn95d7ff5cy 104 112879 238583 2026-11-02T07:12:53Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "४० बाजी० - तें काय ? गोविं० – आधी आपली - बईला चला ह्मणावें. छावणी येथून उठवून मुं- आली बिन बोभाट ऐवज पावता करून देतों; परंतु त्यांनी आमच्या कारभारांत हात घालूं नये. त्याची व्यवस्था मुक..." 238583 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>४० बाजी० - तें काय ? गोविं० – आधी आपली - बईला चला ह्मणावें. छावणी येथून उठवून मुं- आली बिन बोभाट ऐवज पावता करून देतों; परंतु त्यांनी आमच्या कारभारांत हात घालूं नये. त्याची व्यवस्था मुकत्यारीनें आ- ह्मी करूं. यांत त्यांचें सर्व आलें. मग मी काल चाकर आ- येथे राहतों व बंदोबस्त कसा होत नाहीं पहातों. बाजी० -- मग लढाईचा घाट घालूच नये ? गोविं० - तूर्त इंग्रजांशी लढाईचा प्रसंग करू नये. तुमचा सरंजाम अवघा नवा आहे. ठेवलेला आज लढून मरतो असे नाहीं. वर्ष दोन वर्षे अशी फौज बाळगावी. त्यांस यथायोग्य शि- क्षण द्यावें ह्मणजे लोक तरबेज होतील. दुसरें, लढाईचा प्रसंग शहरा पाशीं कधीं करूं नये. ज पर्यंत मराठ्यांनी इतक्या लढाया मारल्या. कोठें हिंदुस्थानांत, गुजराथेत, भागानगरकरांच्या राज्यांत असे पर्याय होते. ह्मणून कधीं साताज्या च्या किंवा पुण्याच्या जवळ दिली आहे काय ? पहा जर सोनपत पानपतचें युद्ध पुण्याच्याच नजिक झा- लें असतें, व तिकडल्या सारखे रणकंदन माजून आपला पराभव झाला असता, तर आपले नांव शेषही राहिलें असतें किंवा नाहीं याचा वानवा पण<noinclude></noinclude> m3h4u252wkwoj9tt6ev8hgzw6hpsarp 104 112880 238586 2026-11-02T07:15:54Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "४१ आहे. तस्मात् इंग्रजांशी सख्यत्व ठेवावें. मोही- म परराज्यांत काढावी. इंग्रज तिकडे बराबर न्यावा. मग प्रसंग आणतां येईल. परंतु सध्यां लढाई उभी केली असतां इंग्रज हटला जातो अशी गोष्ट..." 238586 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>४१ आहे. तस्मात् इंग्रजांशी सख्यत्व ठेवावें. मोही- म परराज्यांत काढावी. इंग्रज तिकडे बराबर न्यावा. मग प्रसंग आणतां येईल. परंतु सध्यां लढाई उभी केली असतां इंग्रज हटला जातो अशी गोष्ट नाहीं. खरशे० - खरंखर मी बी वचमा ए सायबाची बदली करेल. बाजी० - ठीक आहे. तर मग याप्रमाणें बोलाव- याचें. आतां मला धीर आला. कसें काय बापू ? बापू गो० - आतां मलाही वाटतें कीं काळ्यांचे बोल- णे फार सयुक्तिक आहे. श्रीमारुति पार पाडील तेव्हां खरें. तितक्यांत मी घनचक्कर तयारीही करून घेतो. ( इतक्यांत पडद्यांत अहो भामरटजी पळा पळां- नीं बो- बो- बोळा- इंग्रज आला इंग्रज ठाणी बस- ली धांवा, धांवा एं- एं- एं- पडलों, पडलों, पडलों, अरे हा चोर चोर अं- अं- अं- पळा पळा- आला आला- हो. असा एकच कल्ला उसळतो. ) बाजी० - काय खालीं धामधूम कसली चालली आहे ? बापू, तुह्मी जाऊन सगळा बंदोबस्त करा. गहेनाजी, जा कोतवालाला सांग की, चावडी चावडीवर हु- शारीनें असा. मी इतक्यांत बेटा वरून शोध<noinclude></noinclude> ly6l8ece1rhgddsft6x5m2vvnw3m0wa 104 112881 238587 2026-11-02T07:17:18Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "करून आणवितों. ४९ ( सर्व उठून जातात व बां- जीराव साहेब इकडे तिकडे फिरतात. एक शिपाई येतो. ) शि० - सरकार, बाहेर कोणी दाढीवाला बुवा आला आहे. तो आपल्याला भेटावयाचे आहे ह्मणतो. बाजी० - दाढीवाल..." 238587 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>करून आणवितों. ४९ ( सर्व उठून जातात व बां- जीराव साहेब इकडे तिकडे फिरतात. एक शिपाई येतो. ) शि० - सरकार, बाहेर कोणी दाढीवाला बुवा आला आहे. तो आपल्याला भेटावयाचे आहे ह्मणतो. बाजी० - दाढीवाला ! आणि काय ह्मणतो माझी भेट पाहिजे ! ( आश्चर्य करून ) हातांत कागद बिगद आहेका ? शि० - नाहीं दिसला नाहीं सरकार. बाजी० - कांहीं हत्यार पात्यार हातांत आहे ? शि० - नाहीं. त्याचा आह्मी झाडा घेऊन मग पाठवू. 0 बाजी ० - बरें तर दे पाठवून. ( तो येतो) या बसा आपण कोण कशाकरितां आलां ? असे. पुरुष ० -- माझ्या नांवगांवाशीं आपल्यास कांहींच क र्तव्य नाहीं; पथ्यकर असेल असेंच सांगावें अ हुकूम आहे त्या प्रमाणें मी करतों. बाजी ० ० - हुकूम कोणाचा ? व कशाबद्दल ? पुरुष ० -- कशा बद्दल तें सांगतों " सांप्रत चाललेला तुझा राज्यकारभार इतका निंद्य आहे कीं, त्याचें वर्णन देखील करवत नाहीं. जुनी जुनीं बहुतेक संस्थानें कांहींतरी निमित्ते करून घशांत ओढलीस.<noinclude></noinclude> tkq426si56qh8noqv5jb7jtt904n9y7 104 112882 238588 2026-11-02T07:17:58Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "४३ पटवर्धनांनीं राज्य फांकण्यास एवढा जोर केला अं- सतां त्वां त्यांचें समूळ बीजच खणून टाकण्याकरित अधमा, प्रयत्न केलेस. वसईला नेऊन सुयंत्र तुझें राज्य तुझ्या हातांत दिलें. त्याचे..." 238588 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>४३ पटवर्धनांनीं राज्य फांकण्यास एवढा जोर केला अं- सतां त्वां त्यांचें समूळ बीजच खणून टाकण्याकरित अधमा, प्रयत्न केलेस. वसईला नेऊन सुयंत्र तुझें राज्य तुझ्या हातांत दिलें. त्याचें यथान्याय रक्ष- ण तुझे हातून होत नाहीं. इंग्रज केवढे पराक्रमी ! हे राजा, तुजला तिळमात्रही वळले नसते बरें ? त्या रास्त्यांची व त्यांच्या कारभाऱ्याची एवढी खटपट बरं ? त्यांचा सरंजाम तुझी जप्त केला. याचे प्रायश्चित्त पुढें, अडून डोळे उघडले नाहींत तर, भोगावे लागेल. लोकांच्या साध्वी स्त्रिया आणून छळ करवितां या योगें तुमचे पापाचे घडे लवकरच भरत आहेत. ज्या बाळाजीनें हाडांचीं कार्डे के- लीं, एवढा प्रबळ न्यायी असा इंग्रजासारखा दोस्त मिळवून दिला. त्याला अगदी झिडकारितां हैं। इंग्रज लोकांनी कल्याण केलें त्यांवर योग्य नव्हे. उठूं पाहतां हैं अनुचित होय. बाजी ० 0 - मला वाटतें तुझी बाळाजीच असाल अगर त्यांचे साथी, कोणीही असा. चोहोंकडे स- गळा अन्याय चालला ह्मणतां ठीक नाहीं. आठा चौरोजां अशी अन्नशान्ति होत आहे कीं, लक्षावधि पातकें भस्म होऊन जातील. नाना देवस्थानें यांस नंदादीप व अन्नछत्रे चालली आहेत.<noinclude></noinclude> gnl60soj2sdjc9289slzg516816vvvh 104 112883 238589 2026-11-02T07:19:12Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "४ ४ उच्छाव चालले आहेत. मी लोकांच्या संस्थान जहागिरी वगैरेंचा अपहार करितों हैं ह्मणतोस हैं खोदें. कारण उद्धट भृत्य झाले असतां यजमा- नानें शिक्षा करूनये काय? मला तर अन्याय कोठें दिस..." 238589 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>४ ४ उच्छाव चालले आहेत. मी लोकांच्या संस्थान जहागिरी वगैरेंचा अपहार करितों हैं ह्मणतोस हैं खोदें. कारण उद्धट भृत्य झाले असतां यजमा- नानें शिक्षा करूनये काय? मला तर अन्याय कोठें दिसत नाहीं. इंग्रज माझा डाव साधूं पहातो मी त्यांचा. पुरु० - हे राजा, तुझे ठिकाणीं दुर्गुण तितके भरले आहेत. पहा नीतिशास्त्रज्ञ ह्मणतात:- बुद्धिमन्तं सदाद्वेष्टि । मोदते वचकैः सह ॥ स्वदुर्गुणं नैववेत्ति | स्वात्मनाशायसो नृपः ॥ त्याप्रमाणें लुच्चे लोकांच्या संगतीमुळे तुला तुझे दुर्गुण दिसत नाहींत. तुझें हें परस्त्रियांचे पातिव्रत्यहरण तुझ्या नरडीचा घोट घेतल्याशिवाय सोडणार नाहीं. पहा मन्वादिक काय ह्मणतात:- नहीदृशमनायुष्यं ॥ लोककिंचन विद्यते ॥ यादृशं पुरुषस्येह || परदारोपजीवनं ॥ आणि हे अधमा तुझा वाडा तर इथें कुंटणखाना रे झाला आहे. तुला ठाऊक आहे ना ? दण्डको नृपतिः कामात् ॥ क्रोधाच्च जनमेजयः ॥ आणि लोभानें आणि 'लोभादैस्तु राजर्षिः '<noinclude></noinclude> p29xhd4nbmsnzzeiypytlrgcrsgb4x1 104 112884 238590 2026-11-02T07:20:29Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "मोहाद्वातापिचासुरः ॥ एवढा रावण कशानें ४५ पौलस्त्यो राक्षसो मानात् । मदादंभोद्भवानृपः ॥ यावरून कल्याण होणें नाहीं. पहा यावरून आज ज्या १५० बायका तुझ्या ह्या कुंटणखान्यांत आण- वि..." 238590 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>मोहाद्वातापिचासुरः ॥ एवढा रावण कशानें ४५ पौलस्त्यो राक्षसो मानात् । मदादंभोद्भवानृपः ॥ यावरून कल्याण होणें नाहीं. पहा यावरून आज ज्या १५० बायका तुझ्या ह्या कुंटणखान्यांत आण- विल्या आहेस. त्यांपैकीं तुझ्या नेहमीं वेश्वैव त्या वर्ज केल्यातर ४५ केवळ पतिव्रता आहेत. असल्यास नांवें सांगतो. तूं सोडून दे. इच्छा बाजी० - ही तुझी छे: तुमची कल्पना खोटी आहे. स्वेच्छेने चालणान्या व्यापाराचा दोप माझे माथीं मारू नका. मी किती क्षमाशील आहे हें तु- ह्माला येथें बोलूं देतों यावरून समजा. पुरु० - हे नराधमा, तुला असें वाटत असेल कीं, श- हाणा तो मी आहें. तर ती व्यर्थ घमेंडी सोडून दे. कैद करण्याची तुझी छाती नाहीं. माझे- पाशी अशा काही गोष्टी आहेत की, त्यानें तात्काल तुझा देहांतच होईल. या गोष्टींचा इहपरलोकीं तुला जाब देणें आहेच. त्या स्त्रिया पुनः स्वाधी- न करतोस काय ? बाजी० - (चपापतो) त्या मी आणल्या नाहींत व - मला ठाऊक नाहींत. पुरु० - हें तुझें झणणे बरोबर नाहीं. त्यांत अशां-<noinclude></noinclude> 93tzfhwnef1ceen1rck6x4xnvmvk0ja 104 112885 238591 2026-11-02T07:22:11Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "४६ च्या पत्नी भावजया, स्नुषा भगिनि आहेत कीं, ते तुला उलथून पाडल्याशिवाय कधीं सोडणार नाहीत. बहवोविनयान्नष्टा । राजानः सपरिच्छदाः ॥ वनस्था अपि राज्यानि । विनयात् प्रतिपेदिरे ॥ तद..." 238591 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>४६ च्या पत्नी भावजया, स्नुषा भगिनि आहेत कीं, ते तुला उलथून पाडल्याशिवाय कधीं सोडणार नाहीत. बहवोविनयान्नष्टा । राजानः सपरिच्छदाः ॥ वनस्था अपि राज्यानि । विनयात् प्रतिपेदिरे ॥ तद्वत् अशा गुणानीं तुझें राज्य नष्ट होवोन वनस्थच येथें एका वर्षांत राजे होतील हेंच घे माझें शा- ( जातो. ) पवचन. बाजी ० -- ( मनाशी ) कोणबरें हा असावा ? ( विचार करून ) हा त्या बाळजीपंताचा गुरु रामदास बुवा- तर नव्हे. असो कोणीका असेना. कावळ्याच्या शापाने कुठे गुरें मेलीं आहेत ? ( जातो ). प्रवेश पांचवा. स्थळ- कुंभारवेस, बेटाकडला रस्ता. कोतवालीचे लोक येतात. कोत० – समजलेत तुझी ? ज्यांनां वेताळ पेठेकडे धाडले आहे त्यांनीं तिकडे जावें. चौकीवर जाऊनच पहारा करा. तुम लकडीपुलका नाकेपर ठेरो. रामजी, तुह्मी भगवानसिंग, बाकीच्यांनां मी आज कोठे कोठे असावयाचे याबद्दल सक्त त<noinclude></noinclude> isgyfs5ici79bobsei42sgcuvx2nezk 104 112886 238592 2026-11-02T07:23:05Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "४७ कीद दिलीच आहे. आह्मी खुद्द आज या इमाम- भाईच्या डोल्यापाशीं बेटाकडला रस्ता रोखून रा- हतों. खरें कीं नाहीं गहेनाजी ? (हळू ) आ- पल्याला पोट साहेबाच्या जमादाराने धरणापाशींच भेटतों ह्म..." 238592 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>४७ कीद दिलीच आहे. आह्मी खुद्द आज या इमाम- भाईच्या डोल्यापाशीं बेटाकडला रस्ता रोखून रा- हतों. खरें कीं नाहीं गहेनाजी ? (हळू ) आ- पल्याला पोट साहेबाच्या जमादाराने धरणापाशींच भेटतों ह्मणून सांगितलें आहे नाहीं बरें ? चला तर मग तिकडे फिरव रे मशाल. बाकीचे तुह्मी . जा आपल्या सांगितल्या कामावर. खबरदारी ठेवा बरें काय ? ( "जी" ह्मणून दोघे जातात. कोतवाल गहेनाजीचा हात धरून ) पहा मोठा क ठीण प्रसंग आला ह्मणावयाचा. परवां साहेबाचीं ठाणी बसल्यापासून मला चैन पडत नाहीं. ज्या दिवशी संध्याकाळीं हूल पडली त्या वेळेला मी चोहोंकडून फिरून आलों तेव्हां चोहोंकडे सामसूम होतें. पहाटे पहातों तों वाटा बंद झाल्या व वेढा बसला ! सकाळीच आमचा नाईक रंभाजी येऊन सांगू लागला कीं, टोपीवाल्यांचीं तुरूपें चतु शिंगीच्याही बाजूला उतरली. मुंबईहून पन्नास एक हजार फौज आली आहे ह्मणतात. मग मी बुधवारांत चावडीवर येऊन टाकोटाक चहूंकडे स्वार धाडले व वाड्यांतही एक धाडला. गहे० – वाड्यांत ह्मणजे श्रीमंतांनां ही गोष्ट ठाऊक - नव्हती असें नाहीं. त्यांनां आधीं ४ महिने क-<noinclude></noinclude> jcoth012n0l2898tsqa4fkhwunwhvzn 104 112887 238593 2026-11-02T07:23:48Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "४८ ळली होती. ( हात दाबतो व दुसऱ्या हातानें छातीस बोट लावतो. ) पण तेथें घटकेचे सतरा पंधरा बेत. त्यामुळे आतां पंचाईत पडली. कोत० - काय झणतां? अगोदर ही गोष्ट श्रीमंतां- च्या कानांवर घातली ह..." 238593 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>४८ ळली होती. ( हात दाबतो व दुसऱ्या हातानें छातीस बोट लावतो. ) पण तेथें घटकेचे सतरा पंधरा बेत. त्यामुळे आतां पंचाईत पडली. कोत० - काय झणतां? अगोदर ही गोष्ट श्रीमंतां- च्या कानांवर घातली होती ? आणि कांहींच त्यांनी मनावर घेतलें नाहीं ? मला जरी थोडी सूचना तुझी केली असती, बस्त करून टाकला असता. ळतें तरी ठीक झालें असतें. गहे ०. ०- तर मी पक्काच बंदो- किंवा बापूला क- - अहो, बापू अगदीं तयार एका पायावर होते. पण त्यांचा तेजोभंग निपाणकराने वेळोवेळी केला. निपाणकर आतां गेले निपाणीला. कोत० - चुकलेच तें आतां. इंग्रजाचें झणणें तरी काय ? गहे ० --- नाशिक, संगमनेर, खानदेश व बागलाण या प्रांतांत भिल्ल, रामोशी जमवून त्रिंबकजीनें पुंडावा मांडला आहे. त्यास आंतून पाठपुरावा तुह्मी ह्मणजे पेशवे करीत आहां असें आमच्या कानांवर येत आहे, याकरितां त्यास आमच्या स्वाधीन करून द्या. हैं होई तों, रायगड, पुरंदर व सिंहगड आमचे ताब्यांत द्या. कोत० - मग श्रीमंतांनी काय केलें ?<noinclude></noinclude> cejqbg618byl3t86c8qupjolhjbp8zt 104 112888 238594 2026-11-02T07:24:21Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "गहे ४९ ३० मग काय, आज दोन दिवस माणकेश्वर बोल- ण्यांत समेट घालीत आहेत. बाबासाहेबांनी आज एक जाहीरनामा देखील तयार करून साहेबाच्या संमत्तीसाठीं पाठवून दिला. कोत० - त्यांत काय आहे ? . -- गहे..." 238594 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>गहे ४९ ३० मग काय, आज दोन दिवस माणकेश्वर बोल- ण्यांत समेट घालीत आहेत. बाबासाहेबांनी आज एक जाहीरनामा देखील तयार करून साहेबाच्या संमत्तीसाठीं पाठवून दिला. कोत० - त्यांत काय आहे ? . -- गहे० - जो कोणी त्रिंबकजीला आणि त्याचे साथी नानाकाळ यांनां धरून देईल त्याला दोन लाख रुपये इनाम, शिवाय हजार रुपयांचा एक गांव जा- नतलक जहागीर देऊं ह्मणून हाटलें आहे. मला महाराज बोलले माणकेश्वर बेटावर जातील, व तूंही आज कोतवालाला बंदोबस्त ठेवायाला सांग. उद्यां बहुधा तोफा निघतील. मग कोतवाल - बरें असो. ठीक आहे. वेळ मोठा चम- त्कारिक ह्मणावयाचा. अहो, ज्या राज्याकडे को- णाची पाहण्याची प्राज्ञा नव्हती, त्यावर आतां असा प्रसंग यावा काय ? साहेबाच्या ओंजळीनें पाणी प्यावयाचें ? गहे० – असेंच आहे. ५ - नशीब ! ! एक प्रभु ठीक नाहीं झणजे जरा स्वारी खमकी असती, असेंच व्हावयाचें. तर मग यांची काय मगदूर लागली होती ? पण ( पुढे पाहून ) अहो कोतवाल साहेब, तुह्मांला त्या बोळांत कांहीं दिसतें का ? मला वाटतें तिकडून<noinclude></noinclude> i4o0bjju4lne5k4kslfkavsq9u6je0r 104 112889 238595 2026-11-02T07:25:53Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "५० कोणी येत आहे. आपल्याला पाहून काय ? आपल्याला पाहून थबकलें कीं कोत० - कोण, काय ह्मणतां, थबकलें ? ( पाय उंच करून पाहिल्यासारखे करतो) छे हो, एक नाहीं दोघेजण आहेतसे दिसतात. पोषागही अगदीं क..." 238595 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>५० कोणी येत आहे. आपल्याला पाहून काय ? आपल्याला पाहून थबकलें कीं कोत० - कोण, काय ह्मणतां, थबकलें ? ( पाय उंच करून पाहिल्यासारखे करतो) छे हो, एक नाहीं दोघेजण आहेतसे दिसतात. पोषागही अगदीं काळा आहे. इतक्या रात्रीचे कोण बरे हे ? चिंता नाहीं. चलरे राम्या चल. मशाल तिकडेच फिरव. ( विचार करून ) पण छे: मशाल उपयोगी नाहीं. विझव, विझव, अरे गुलामा, विझत्र ती लवकर. आपण ही पलीकडल्या बोळाच्या तोंडाशीं भिंती आड जाऊन बसूंया. बहुधा हे चोर असतील. तर त्यांनीं कांहीं आपल्याला असून पाहिलें नाहीं तोंवर ठीक आहे. त्याच बोळाने माघारे जातील झणावें, तर गोविंदरावाच्या वाड्याचें पाठीमागले दार तिकडे त्या बारक्या गल्लीच्या तोंडावरच आहे. तेव्हां राम्या, तूं मधून तडक तात्याशास्त्र्याच्या पि- छाडीनें बाबूरावांच्या आवारांत उतर, आणि चौ- कीवरून चार जवान घेऊन गोविंदरावाच्या पुढ ल्या दरवाज्यानें जा. मग कुठे जातात पाहू. रामा० - जी, जातों तरमग. ( तो जातो व हे दोघे गल्लीत आड होतात. ) कोत० - ( हळू ) अहो, इकडे या इकडे. हळू, जरा<noinclude></noinclude> k0ixos83e1m3tiswze28mm7or0i3685 104 112890 238596 2026-11-02T07:27:34Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "मारून घ्या. ५१ पुढेंच तोंडावर नको अगदीं. ( इतक्यांत काळा वेष धारण केलेले दोघे जण येतात. ) पहिला -- मघांशीं येथें उजेड दिसत होता नाहीं बरें ! ते बहुधा या रामरावाच्या घरचे कोणीतरी असतील...." 238596 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>मारून घ्या. ५१ पुढेंच तोंडावर नको अगदीं. ( इतक्यांत काळा वेष धारण केलेले दोघे जण येतात. ) पहिला -- मघांशीं येथें उजेड दिसत होता नाहीं बरें ! ते बहुधा या रामरावाच्या घरचे कोणीतरी असतील. दुसरा — मला माहित नाहीं. गहे ० -- कोतवाल, हा शब्द पुरुषाचा दिसत नाहीं. यांत कांहीं तरी काळेबेरें आहे. दोघांच्याही आंगावर काळ्या घोंगड्या आहेत. तुह्माला कसें वाटतें ? - कोत० – खरेंच, जर रागरोस जाणारे असते तर असे गुरगुटून घेतेना. बरें ऐकूया पुढे काय संवाद चालतो तो. पहिला - माहित नाहीं ? ( आश्चर्य करून ) अशी गोष्ट कशी व्हावी ? मग खडान्खडा बातमी मि ळावी कशी? तुमच्या आमच्या धीरावर ( कानां- त सांगतो उघड ) हं. दुसरा - खरं तें. पण मला आज संध्याकाळी वा- ड्यांत जायाला झालें नाहीं. आज ताईसाहेबांचा नवस फेडायचा होता. गहे० – अहो, ही निःसंशय बाईच आहे. - कोत० -- बरें ऐकूया तर खरें. वाद नको. पहिला - तरच आज संध्याकाळी नवा चौघडा वा-<noinclude></noinclude> pbsfseyk6etev22jwdq65306xfjymgn 104 112891 238597 2026-11-02T07:28:32Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "५२ ड्यापुढें चालला होता. पण मग मला तुझ्या घरापाशी फार वेळ थांबावे लागलें ? मी समजलों कीं, तूं वाड्यांत असशील. दुसरा - माझी भाची चंद्री आजारी होती ह्मणून बळवंतराववैद्याकडलें औषध आणू..." 238597 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>५२ ड्यापुढें चालला होता. पण मग मला तुझ्या घरापाशी फार वेळ थांबावे लागलें ? मी समजलों कीं, तूं वाड्यांत असशील. दुसरा - माझी भाची चंद्री आजारी होती ह्मणून बळवंतराववैद्याकडलें औषध आणून रामभाऊला तें घालावयाला सांगितलें. इतक्यांत तुह्मी दारा- वर धक्यावर धक्के मारूं लागला. धांदल झाली. यामुळे माझी पहिला - बरें तर, चला, आपण या पिंपळाच्या पारा- तंबाकू खाऊं. ( दोघे पारावर वर बसून जरा तंबाकू खाऊं. जाऊन बसतात. ) - कोत० – पाहिलेंत, बायको असती तर तंबाकू खाव- यास जातीना. गहे ० कां ? हल्लीं पुष्कळ विठ्ठल सवाष्णी व गरती - बाया देखील तंबाकू फांकूं लागल्या, या बाजी- रायाच्या राज्यांत कांहीं ताळ राहिला नाहीं. दुस- न्या गृहस्थाच्या बोलण्यावरून तर ओळखीचासा शब्द वाटतो. मोठ्या बुचकळ्यांत पडलों आहें बुवा ! जाऊया त्यांच्याकडे आणि एवढ्या रात्रीचें गल्लीकुचीनें जाण्याचें काय काम ह्मणून दरडा- वून विचारूया. कोत० - तें नाहीं हो कामाचें. याचा सगळा ठाव<noinclude></noinclude> lmvi8kht9snvdz0wbbbi2ahg5ft5fhx 104 112892 238598 2026-11-02T07:29:15Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "५३ आपोआप समजेलच. नाहींतर आपल्या हद्दीच्या बाहेर जातांच लंबे करूं. गहे० - दिसतात कोणी तरी भेदेच. वाड्याचें, ताईसाहेबाचें नाहीं का नांव घेतलें ? कोत० - काय असेल तें पुढे समजेल. - दुसरा —..." 238598 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>५३ आपोआप समजेलच. नाहींतर आपल्या हद्दीच्या बाहेर जातांच लंबे करूं. गहे० - दिसतात कोणी तरी भेदेच. वाड्याचें, ताईसाहेबाचें नाहीं का नांव घेतलें ? कोत० - काय असेल तें पुढे समजेल. - दुसरा — कुठें आहे तुमची चंची ? मीच पट्टी करत्ये. गहे० - ऐका, ऐका, द्या टाळी. कोत० - खरें हो खरें. - खरें हो खरें. -- ह्मणून समजलें. तुमच्या ओळखीचा आवाज पण कोणहो ही ? गहे ० ० - पण अझून ओळख नाहीं पटली कोणती. थांबा, हा बोलतो आहे. पहिला - मग गरिबावर मोठीच कृपा झाली. दुसरा- - कृपा कसली ? आपल्या सारख्यांची असली ह्मणजे झाले. आपल्या ब्राह्मणाच्या आशीर्वादानें. आज हे दिवस पाहिले. पण लोभामुळें सर्व:- पहिला - माझीही तुझ्या सारखीच स्थिति झाली आहे. पण त्याला अनेक कारणें आहेत. मला हा लोभ लागल्यामुळे माझ्या हातूनही अचाट कामें उलगडून गेलीं. आज दोन रोजांचा व्यूह तरी माझाच आहे. पहा कसा टरारून सोडला आहे. या सर्वांच्या नाकावर मियें वाटीन व या लोकांच्या<noinclude></noinclude> rno2bkti77bowxcmkdshphi2178e83e 104 112893 238599 2026-11-02T07:30:00Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "५४ अहो चांगुणा- हातांत नारळाच्या आया देईन. बाई, तुह्मांला एक छानदार बगीचा व टुमदार वाडा देऊन तेथें जशी माझी पट्टराणी अशी करून ठेवीन. कोत० - अरेरेरे ! ! ! हा तो धेड बाळाजी. याच्या विषयों..." 238599 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>५४ अहो चांगुणा- हातांत नारळाच्या आया देईन. बाई, तुह्मांला एक छानदार बगीचा व टुमदार वाडा देऊन तेथें जशी माझी पट्टराणी अशी करून ठेवीन. कोत० - अरेरेरे ! ! ! हा तो धेड बाळाजी. याच्या विषयों गांवांत हल्लीं पुष्कळच गवगवा झाला आहे. व बाबासाहेबांच्या पुळपुळीत कारभारामुळे “खालें तर बाधतें व टाकले तर श्रापतें" अशी गोष्ट झाली आहे. नाहींतर परवांच यांचे तळपट केलें असतें. गहे० – राहूंचा, हा आतां भरांत आला आहे. पुढें - पाहूया काय होतें तें . ही चांडाल चांगुणी अशी असेल असे मला बिलकुल वाटलें नाहीं. रांड ताईसाहेबांची काय प्यारी. पहा उद्यां तुझ्या झिझ्या कशा फराफरा ओढून तुझ्या तोंडांत शेण घालतों रांडे. कोत० - भलतेंच कराल बरें ? परवांची गोष्ट माहित आहेना? त्या भिव्या शिपायाला महाराजांनी छड्या दिल्या. त्याबद्दल साहेबानें कोण तोशीस लाविली ? अखेरीस दारूखान्यावर पानशांच्या हाताखालीं बढ- तीवर ठेवावें लागलें. ऐकूया पुढे. बाळा० - आज जो मी तेथे जातो ह्मणतीस तो कांहीं बक्षीस उपटल्या वांचून येणार आहे ? आज त्यांनां<noinclude></noinclude> brejp2et86w3kjf75qwqneqr03psyt8 104 112894 238600 2026-11-02T07:30:49Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "६५ वाटेल की, केवढी कामगिरी बजावली ! व यो लोकांनाही तोंडांत बोट घालावें लागेल. चांगु० - अशी अजब गोष्ट तरी कोणती आहे ? बाळा० - ती आत्तां नाहीं सांगत. चांगु० - सांगा, सांगा, असें काय बरें ? य..." 238600 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>६५ वाटेल की, केवढी कामगिरी बजावली ! व यो लोकांनाही तोंडांत बोट घालावें लागेल. चांगु० - अशी अजब गोष्ट तरी कोणती आहे ? बाळा० - ती आत्तां नाहीं सांगत. चांगु० - सांगा, सांगा, असें काय बरें ? येथें कोण ऐकावयाला का आहे ? बाळा ० -नाहीं, सांगत नाहीं. - नाहीं. चांगु० - बरें नाहींतर नाहीं. पट्टीतर घ्या बटकीची. ( पट्टी त्यांच्या तोंडांत देते. ) बाळा०-- वा: काय छान पट्टी. आतां एकादा गोडसा. ( जरा जवळ लगटतो. ) चांगु० -- आतां तेवढा गोडसा पाहिजे. पण मघांशी झटलें काय आहे तें सांगा तर तेवढे मात्र नाहीं. - कोत० – काय सांगतो पहावें. बहुधा बिलंदर आहे. पूर्ण घात करावयाचा मनांत असेल. बाळा० - अगे वेडे, तुझ्यापासून का चोरून ठेवीन ! बंगल्यावर तरी तें तुला कळेलच. चांगु [० – बंगल्यावर कळेल, तर इथे सांगायला काय - झालं ? बाळा० - पहा तर. (बाहींतून एक पत्र काढतो ) हे पहा. चांगु० - तें काय पहा ? तो लखोटा आहे. मला<noinclude></noinclude> lpl0cfa0ldiuclwqem97i5di1xjes0b 104 112895 238601 2026-11-02T07:31:34Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "काय वाचतां येतें ? ५६ आणि येत असले ह्मणून अंधारांत दिसणार थोडेच आहे. सांगा ह्मणजे झालं. बाळा०-- -अगदीं गुप्त आहे. पहा बोलू नकोस कोणापाशीं. चंद्रीपाशी देखील हो? तिथले ऐोकेलेले तिकडेच..." 238601 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>काय वाचतां येतें ? ५६ आणि येत असले ह्मणून अंधारांत दिसणार थोडेच आहे. सांगा ह्मणजे झालं. बाळा०-- -अगदीं गुप्त आहे. पहा बोलू नकोस कोणापाशीं. चंद्रीपाशी देखील हो? तिथले ऐोकेलेले तिकडेच ठेवावें. इथलें मात्र तिकडे न्यावें ! हे० ० - काय गुलाम बोका नीति सांगतो आहे पहा. चांगु० - मी कधीं या कानाची गोष्ट या कानाला फोडली आहे का ? बाळा० - नाहींग, ऐक तर. काल संध्याकाळी वाड्यांत गुप्त दरवार झाला. तेव्हां सगळे खलबत काय झालें तें समजलें नाहीं. कारण रामा हुजऱ्या तेथें असता, तर समजलें असतें. पण तो आज चार महिने झाले संगमनेराकडे आहे. असो; कालपासून वेढा का बसला तुला ठाऊक आहे ? चांगु० - गांवांत कुणी ह्मणतात दिल्लीचा बाच्छा येणार आहे. कुणी ह्मणतात इंग्रज राज्य मागतो आहे. ताईसाहेब यामुळेच मोठ्याने रडूं लागल्या कीं देवा, धांव. तुळजापुरच्या आईला नारळ देखील बोलल्या. बाळा० - छे: वेडे, कुठचा बादशाह व कुठची आई ! त्रिंबकजी डेंगळ्या पळाला, त्यामुळे हें सगळें झालें.<noinclude></noinclude> d00nky5hmjthosn78micibro0qdp5pt 104 112896 238602 2026-11-02T07:32:31Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "५७ चांगु० - पण यांत मजेची गोष्ट काय झाली ? बाळा० - ऐक:- दरबारांत खलबतें आटपल्यावर नारो- विष्णु आपटे बक्षी यांनी बाळाजीपंत मराठे वसई- कर यांनां पत्र लिहिलें कीं, महादेवाच्या रानांत त्..." 238602 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>५७ चांगु० - पण यांत मजेची गोष्ट काय झाली ? बाळा० - ऐक:- दरबारांत खलबतें आटपल्यावर नारो- विष्णु आपटे बक्षी यांनी बाळाजीपंत मराठे वसई- कर यांनां पत्र लिहिलें कीं, महादेवाच्या रानांत त्रिंबकजी आहे त्याला या खेपेला येथील धोम्या कुंभाराच्या गाढवावरून पैसा पोहोंचवून या. 10 - गाढवावरून पैसा ? कोण पहाणार नाहीं. चांगु० बाळा० - अगे वरून कोळसे व आंत मोहोरा, पुत- ळ्या असतात. 11 चांगु० - -असें काय ? बाळाजी -- तें पत्र हलकऱ्याने मला आणून दिलें. मी खरखरून विचारलें तरी तो ह्मणाला, बक्षीनीं बाळाजीपंताला द्यावयाला सांगितलें आहे पण मी मनांत हाटले माझा काय संबंध असावा ? कदा- चित् बाजीरावाला मी साहेबाकडे जातों हैं समजलें कीं काय ? किंवा दुसऱ्या कोणत्या कामा करितां आहे हें कळेना. मग मी लखोटा घेतला आणि दिव्यापाशीं नेऊन फोडला मात्र तो आंत वित्तम बातमी लागलीच, कीं, हें बंड सारे त्रिंबकजीचें, आणि तें सारे श्रीमंताच्या जोरावर तो लखोटा हा. समजलीस ? आतां जेव्हां साहेब हा पाहील व यांतील एवढी गुप्त गोष्ट समजेल तेव्हां उद्यां<noinclude></noinclude> buq80tk2m6nhv78ugtumsn4eclxcaul 104 112897 238603 2026-11-02T07:36:14Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "५८ यांचीं गाढवें जेव्हां हद्दीच्या पलीकडे सांपडतील तेव्हां यांची बोबडीच वळेल. चांगु०- ०- ० - एकूण आज आपण मोठेंच काम केलें असें होईल. आतां पहावें बक्षीस काय मिळेल तें. गहे ० - ऐकलेत बु..." 238603 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>५८ यांचीं गाढवें जेव्हां हद्दीच्या पलीकडे सांपडतील तेव्हां यांची बोबडीच वळेल. चांगु०- ०- ० - एकूण आज आपण मोठेंच काम केलें असें होईल. आतां पहावें बक्षीस काय मिळेल तें. गहे ० - ऐकलेत बुवा. 11 हा अधम चोरांतला चोर. ही घरची बातमी साहेबाच्या कानांवर घालतो सो- डीत नाहीं. कोत० – मला आज्ञा द्या मी याला आत्तां यमाजी भास्कराकडे पाठवितों. व या रांडेला सती पाहों- चवितों. आतांची वेळ कांहीं सुनी जाऊं देत नाहीं. पुढच्या पुढे राम आहे. गहे० - माझ्या ही मनांत तसेंच येतें. ०- - करावें ? पण काय कोत० - मग चला पहातां काय ? हातचा ससा टाकून मग पस्तावा कराल ( तरवार उपसतो ) चला. गहे०- - ( विचार करून ) थांबाहो थांबा जरा. कोत० - छेः थांबा कशाला ? चेंगट कुठले मुलखाचे. हा मी चाललों. ( मोठ्यानें ) अरे हरामखोर हो, ( दोघेही दचकतात, पारा खाली उतरून बेटाकडे जाण्याच्या उद्देशाने तोंडें फिरवतात. बरते, व बाळाजी सांवरून उभा हरामखोरांनो, तुह्मी जाऊं द्या हो यांचा शिरच्छेद करितों. चांगुणा घा राहतो. ) अरे गहेनाजी, मी<noinclude></noinclude> 60qhjzi02csdwlez9neo8r8ti6p24of 104 112898 238604 2026-11-02T07:37:58Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१९ चांगु० - अग आई, ( रडूं लागते. ) - कोत० – अबे, लंडी तुमारी माय किदर है. हराम - खोर, बईमान. बाळा० - अगे रडूं नकोस जें होणे असेल तें होईल. ( आपण ही तरवार काढतो ) हें जोंवर शाबूद आहे तोंवर या * * फुस..." 238604 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१९ चांगु० - अग आई, ( रडूं लागते. ) - कोत० – अबे, लंडी तुमारी माय किदर है. हराम - खोर, बईमान. बाळा० - अगे रडूं नकोस जें होणे असेल तें होईल. ( आपण ही तरवार काढतो ) हें जोंवर शाबूद आहे तोंवर या * * फुसक्यांला विचारीत नाहीं. घाबरूं नकोस. ग बेटाकडे. पण ( हळूच ह्मणतो ) पळू ला- नाक्यावर जायाला फार दूर नाहीं. ( आपण ही झरझर चालू लागतो. पळते. ) कोत० -- अबीक्या देखते है ? पकड़ो इनूकू. ( तो धांवतो. ) ( कोतवाल बाळाजीच्या पाठीमागे लागतो. दो- घे एकमेकांच्या आंगावर हात करतात. बाळाजी- च्या हातास जखम होते. त्याची तरवार गळून पडते. चांगुणा किंकाळी फोडते, हें पाहून गहे- नाजी तिचें तोंड दावूं लागतो. ती दूरदूर पळते.) कोत० - ( बाळाजीला पाडून त्याच्या उरावर गुडघा देऊन बसतो ) बोलरे दुष्टा, रे अधमा, अशा कृती- तं कोणत्या स्वर्गाची तयारी करून ठेवली आ- हेस ? पहा, महान् राजद्रोह संपादून तूं रौरव नर- कांतच अक्षय्य अधःपतन पावशील हे खूप जाण.<noinclude></noinclude> iiwb5by7k9iy9sdiwfk6ph7xz7ce4h2 104 112899 238605 2026-11-02T07:39:18Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "६० व आतांच तुला तुझ्या पितरांच्या भेटीला यम- सदनाला पाठवितों. बाळा० - मी तर तुझ्या आधीन सांप्रत झालों आहें खरा. पण हें पक्के ध्यानांत ठेव कीं, मी ब्राह्मणबच्चा आहे. माझा एकट्याचा ये..." 238605 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>६० व आतांच तुला तुझ्या पितरांच्या भेटीला यम- सदनाला पाठवितों. बाळा० - मी तर तुझ्या आधीन सांप्रत झालों आहें खरा. पण हें पक्के ध्यानांत ठेव कीं, मी ब्राह्मणबच्चा आहे. माझा एकट्याचा येथें मुडदा पडला तर माझा विचारणारा वाली असा समर्थ आहे की, क्ष- णात तुमच्या सर्वांच्या बायका रंड्या मुंड्या हो- तील. अरे सालसा, आतां तूं राजद्रोह पदरीं बां- धतोस, पण सांगकीं, माझ्या मित्राच्या पाठीस पाठ लावून आलेली बहीण, माझ्या परमप्रिय स्नेह्याची साध्वी स्त्री हिचें अकारण ज्याने पातिव्रत्य हरण केलें, त्याला तरी नरक ठेविला नाहीं काय ? ज्यानें एवढ्या गजांतलक्ष्मीवर आणून बसविण्यास काय श्रम केले आहेत ते एक त्या परमेश्वरास माहीत. तर ते मुदलीच विसरून जाऊन कृतघ्नपणें त्यांचें नुकसानच करावयाचें असा ज्यानें चंग बांधला, त्या दुष्टाला शासन नको काय ? कोत - परंतु तें असो; दुष्टा, आज सर्व हृद्भत फो- डून आपल्या पुत्रपौत्रांचें आजन्म तूं अकल्याण करीत आहेस. }- बाळा० - नाहीं. तूं चुकतोस. मी दृष्ट व्याघ्राच्या तडाक्यांतून निरपराधी शतावधि गाई सोडविण्याचें<noinclude></noinclude> cq4pfeyo4q3jcjf2kltnnxfvw5oc46p 104 112900 238606 2026-11-02T07:40:24Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "६ १ पुण्यकर्म करीत आहे. त्यांत सोक्ष होवो कीं मोक्ष होवो. कोत० – परंतु प्रस्तुत सोक्षमोक्षाचा दाता कोण आहे ? - बाळा०—एक भगवान् आहे. तूं कोण त्यापुढें मशक. कोत० - पहा तूं चुकतोस, मी ही न..." 238606 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>६ १ पुण्यकर्म करीत आहे. त्यांत सोक्ष होवो कीं मोक्ष होवो. कोत० – परंतु प्रस्तुत सोक्षमोक्षाचा दाता कोण आहे ? - बाळा०—एक भगवान् आहे. तूं कोण त्यापुढें मशक. कोत० - पहा तूं चुकतोस, मी ही नंगी भोंसकली कीं, तुझे पंचप्राण इथेच विकल होतील. ब्राह्मणाणून सोडून देतों. तें पत्र कुठे आहे तें दे इकडे. पण बाळा - घे हें पत्र. ( भिरकाटून देतो. ) हं घेतलेंस ह्मणून हृदय कांहीं घेतलें नाहींस. कोत० -- अरे अधमा, तुला आतां पार केला असता, मग हृदय कुठे राहिलें असतें ? पण मी जीव- दान देतों. ( पत्र आपल्या खिशांत घालतो. ) -- अरे मूर्खा, जीवदानाची भलतीच घमेंडी बाळगू नकोस. तूं कोणीही अस. बाळा०. हें यथान्याय आहे. शस्त्रविरहित शस्त्रविरहित मी करतों झालों ही काळाच्या विपर्ययाची गोष्ट. नाहीतर तुझ्यासा- रख्या दहा असामींनां पाणी पाजीन. कोत० ६ - ० – एकूण अझून तुझी गुर्मी जिरली नाहीं. चांगलाच इंगा फिरला पाहिजे. हा पहा. मी तुला आतांच ठार करतों. ( तरवार उचलतो..<noinclude></noinclude> desxosrnzfd1w1pq2vnlqm9e19kvvmz 104 112901 238607 2026-11-02T07:41:25Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "६२ इतक्यांत चांगुणा मोठ्यानें किंकाळ्या फोडते को- णी धांवा धांवा ह्मणते. लोक धांवून येतात. कोतवाल गहेनाजी पळून जातात. शिपाई कंदील घेऊन येतात. ) मग बेटावरले शिपा० - दादा, आन् तुमी हथ..." 238607 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>६२ इतक्यांत चांगुणा मोठ्यानें किंकाळ्या फोडते को- णी धांवा धांवा ह्मणते. लोक धांवून येतात. कोतवाल गहेनाजी पळून जातात. शिपाई कंदील घेऊन येतात. ) मग बेटावरले शिपा० - दादा, आन् तुमी हथ असा पडलाया. कां इवळतां कां ? ( कंदील जवळ नेऊन ) हां हां हां तुमच्या हाताला लई लागल्या. ( बाळाजी क- हतो ) थांबा मेना आनितों. आनू ( दुसरीकडे पाहून ) तथ कोन आवा हाय ? ( बाळाजी त्यास चिमटा घेतो. ) हं हं हं बरं बरं. ( बाळाजीस घेऊन जातो. ) उचलून प्रेक्षक - काय बाजीरावाच्या राज्यांत चोरापोरी ही.. हरहर ! ! ! ( सर्व जातात. ) पहिला अंक समाप्त-<noinclude></noinclude> doulcyvax4afyqp5a653dk16nhuc72q 104 112902 238608 2026-11-02T07:42:23Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक दुसरा. प्रवेश - पहिला. स्थळ- विश्रामबागेचा वाडा. ( पडद्यांत गलबलाट होतो व त्रिसुपर्ण चालतें. ) ॐ०म् ब्रम्हमेतुमां मधुमे तुम ब्रह्ममेव मधुमे तुमां । अद्यानो देव सविता । यास्ते सो..." 238608 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक दुसरा. प्रवेश - पहिला. स्थळ- विश्रामबागेचा वाडा. ( पडद्यांत गलबलाट होतो व त्रिसुपर्ण चालतें. ) ॐ०म् ब्रम्हमेतुमां मधुमे तुम ब्रह्ममेव मधुमे तुमां । अद्यानो देव सविता । यास्ते सोमप्राणाग्ङस्तांऽजुहोमि । त्रिसुपर्ण मया चितं ब्राह्मणाय दद्यात् ग्रूणहत्यां वा एतेनन्ति । ये ब्राम्हणा स्त्रि- सुपर्णे पठन्ति । ते सोमं प्राप्नुवन्ति । आसहस्त्रात्पक्तिं पुनन्ति ॐ०म् ब्रह्ममेधवाः मधुमेधवा, सहनाववतु । सहनौ भुनक्तु सहवीर्ये करवावहै । तेजस्विनावधीतमस्तु । माविद्विषावहै । ओ- म् शान्तिः शान्तिः शान्तिः ( पळी पंचपात्री घेऊन दोघेजण येतात. ) पहिला - झालीं उपाध्येवावा, सर्व पात्रे प्रोक्षन झाली काय ? श्रीमंत विचारतात संकल्पाला येऊ काय ? उपाध्या - जोशीबुवा, सर्व तयारी होऊन राहिली आहे; परंतु सदाशिवपेठेतून बाळंभट आयदे काशीकर व त्यांच्याकडे गये कडले कोण शास्त्री आले आहेत, ते तेवढे यावयाचे आहेत. बापूसाहेब गोखले ही यावयाचे आहेत. बाकीची मंडळी तटस्थ आहे. एवढ्यासाठी हा मी<noinclude></noinclude> cumhp9i0clc0wo85vheayg46uhh2umx 104 112903 238609 2026-11-02T07:43:56Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "६४ ओटीवर खोळंबून उभा आहें. बारा घटिका तर दिवस होऊन गेला. मध्यान्हाला कांहीं शिंगें उरली नाहींत. आता काय करावें ? काय हो चेंगटपणा हा भटांचा ! कोण आहे रे पाहन्यावर ? ( पडद्यांत 'जी' असा शब..." 238609 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>६४ ओटीवर खोळंबून उभा आहें. बारा घटिका तर दिवस होऊन गेला. मध्यान्हाला कांहीं शिंगें उरली नाहींत. आता काय करावें ? काय हो चेंगटपणा हा भटांचा ! कोण आहे रे पाहन्यावर ? ( पडद्यांत 'जी' असा शब्द होतो) कोण रे तो ? अरे बाहेरू, हा लेकाचा बहिराच आहे. जरा पुढे ये. ( शिपाई येतो. ) वहिरू - काय जी उपादेबुवा ? उपा० - अरे, दुसरा कोणी पाहण्यावर आहे ? बाह० - सावी वाटी सारायचा सुमार हाय पगा दादा. उपा०-- हात्तेच्या याला आतां ऐकू येण्याची मारामार ! जोशी - त्याचें वयच झालें आहे. त्याच्याकडे काय बोल ? उपा०- ( पाहन्याच्या खोलीकडे हात करून ) अरे, आंत कुणी दुसरे आहे का दुसरें ? -- बहि० - अं अं काय हाणतां ? तपकिरीची डबी आनू व्हय ? का तमाखू ? बोला ! उपा० - काय डबल बोला ! कोण शिनळीचा त्रास हा ! ! अरे, ( मोठ्याने ओरडतो ) आंत दुसरा कोणी आहे का ? बाहे०~~( समजतों ) मग मघाशीच बोलू नये का ? निजला हाय. माझा रामा हाय.<noinclude></noinclude> 30a91m7vsgkhebxxxzsw0aj6go05fv9 104 112904 238610 2026-11-02T07:45:04Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "६५ उपा०- ( मोठ्यानें ) जा त्याला उठवून आण. ( तो त्याला उठवून आणतो ) जा राम्या सदाशिव पेठेंत- ल्या रामभट आयद्यांच्या घरीं बाळंभट त्यांचे मुलगे आहेत त्यांनां घेऊन ये. ( जी ह्मणून जातो. ) झो..." 238610 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>६५ उपा०- ( मोठ्यानें ) जा त्याला उठवून आण. ( तो त्याला उठवून आणतो ) जा राम्या सदाशिव पेठेंत- ल्या रामभट आयद्यांच्या घरीं बाळंभट त्यांचे मुलगे आहेत त्यांनां घेऊन ये. ( जी ह्मणून जातो. ) झोपबीप गेलीना? नाहीं तर बाहिरू, तूं येथें दारावरच अस. पडशील एखादा. रस्त्यावर कोणाला फिरकू देऊ नको. हें महारपोर आतां लोटू लागेल. हे पहा आलेच. वहि० - ) - ( त्यांच्या आंगावर काठी घेऊन जातो ) अरे हरामखोर हो, इतक्यांत तुमचं इथं काय टिवलया ! बामन जेऊनशान उठल्या बिगर तुमास्नी उष्ट्या पत्रावळी कोण देईल ? ( ह्लारपोर येतें ) अरे लुच्चा अरे वाटत कशाला ? गुलामा, तुझा गळ्यांतला द्वारा कुट हाय. रस्त्यांतच बसूं नको. सवळ्या ववळ्यानं विरामन जात्याल कसं ? गुलामांच्या गांडी- वर टिकोन्याचे घाव पाहिजेत. अरे गधडीच्या बैस जाऊन, पुढे सावली पडलना आमच्या आंगावर. चला चला पुढल्या बाजूला जाऊन बसा. हे लबाड इथ कामाचे न्हाइत मडकीं दिखीत आनलीं. रांत बेतूनशानं इकनार, पगा, तुप सचिवायला तेंच उष्टं तुप हे बाजा- हर, हर ! ! देवा, धरम कुटं राहिला हाय !!! ( त्यांनां हांकालून नेतो व जातो. )<noinclude></noinclude> e6nvh4wzstxv9ir10wd5xp0wc9a1ms7 104 112905 238611 2026-11-02T07:45:54Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "६६ उपा० – काय, आपल्याला श्रीमंत काय बोलले ? - जोशी - बोलायाचे काय ? परम चिंतातुर दिसले. मी ग्रहाचे जप करावयाला सांगितले आहे. साडेसाती ही आतां बाबासाहेबांनां सरताची आहे. ही फार घोळल्या..." 238611 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>६६ उपा० – काय, आपल्याला श्रीमंत काय बोलले ? - जोशी - बोलायाचे काय ? परम चिंतातुर दिसले. मी ग्रहाचे जप करावयाला सांगितले आहे. साडेसाती ही आतां बाबासाहेबांनां सरताची आहे. ही फार घोळल्याशिवाय सोडणार नाहीं. ग्रहांची दानेही केली पाहिजेत. किंवा सुटत्याची फारच कष्ट देते. बरी गेली. एक लागल्याची लागल्याची पण आतां सुटावयाला असून आठ महिने पाहिजेत. उपा० - बरे. काल जी उदकशान्ति केली त्यांचे कारण तुह्मांला कळलेच असेल. जोशी - मला स्वप्न कळल्यावर मींच सांगितलें काल सुप्रभातीं कीं, उदकशान्ति व दंपती भोजन हीं करावी असें शास्त्र आहे. उपा०-- स्वप्नाचा - उलगडा तरी कसा करतां ? आह्माला स्वमतरी उडत उडत तिकडून बहिनी साहेबांकडून कळले आहे. आपल्याला सगळे सांगितलेंच असेल श्रीमंतांनी. जोशी - हो. महाराज ह्मणाले, दसन्याच्या दिव- शीं शिलंगणाला आपण जसे निघतों तसे नेहमीं प्रमाणे निघालों. बराबर थोर मोठे मानकरीही अवान्यांत होते. त्यापुढे लोहदंड धारण करून<noinclude></noinclude> lr1s5j9z10tvrkl6fd57pd42y8s2v6i 104 112906 238612 2026-11-02T07:46:47Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "६७ भालदार ललकारत होते. त्यापुढे तासे वाजंत्री वाजत होते. व सर्वांत पुढे जरीपटक्याचा हत्ती ही चालला होता. पुष्कळ माझ्या अरे, हा अशा रीतीनें दक्षिणेकडे तोंड करून चाललों, तो ओंकारेश..." 238612 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>६७ भालदार ललकारत होते. त्यापुढे तासे वाजंत्री वाजत होते. व सर्वांत पुढे जरीपटक्याचा हत्ती ही चालला होता. पुष्कळ माझ्या अरे, हा अशा रीतीनें दक्षिणेकडे तोंड करून चाललों, तो ओंकारेश्वराचे देवालय लागले. नंतर देवाला वंदन करावयाला गेलों तों पागोटें पडलें तें उचलून गहेनाजी हुजऱ्या घालूं ला- गला, तो मला डोक्याला शेण थापीत आहेत असें वाटलें. मग मी स्वतः शेला गुंडाळला. पुढे आमची स्वारी चालली तों, अपरंपार गढूळ पाणीच पाणी पाहिलें. त्यांत आमचे सरदार, शिपाई गटंगळ्या खातांना दिसलें. सामान, मेणे, पालख्या, वाहून गेल्या. अंबारीच्या दांड्याला पाणी लागलें. अनर्थ काय ह्मणून विचार करीत आहें तों, पटका पाण्यांत पडून हत्तीही वाहून गेला. माझा ही हत्ती ठेचाळल्या सारखा होऊन महात उलथून पडला व अंबारीच्या दांड्याही मोडल्या. तेव्हां मी पाण्यांत उडी टाकून पोहत पोहत चाललों. कड दिसेना. अखेरीस एका दाढीवाल्या गोऱ्या बुवाच्या कासेला लागून कडेला आलो. पहातों, तों तें गढूळ पाणी नाहीं सारखे होऊन मोठा थोरला घाट आहे, पुढे स्वच्छ स्फटिका जरि- :<noinclude></noinclude> syh71uf00w5kx42w5loyqt1apv4dje5 104 112907 238613 2026-11-02T07:47:53Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "६८ सारखी भागीरथी वाहत आहे, दाट वृक्ष लागून गेले आहेत, ब्राह्मण स्नानसंध्या करीत आहेत. सुंदर सुंदर बायका पाणी भरीत आहेत, मोठा वेदघोष चालला आहे, तेथें स्नान करून जाऊन जप करीत बसलो. " इ..." 238613 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>६८ सारखी भागीरथी वाहत आहे, दाट वृक्ष लागून गेले आहेत, ब्राह्मण स्नानसंध्या करीत आहेत. सुंदर सुंदर बायका पाणी भरीत आहेत, मोठा वेदघोष चालला आहे, तेथें स्नान करून जाऊन जप करीत बसलो. " इतकें ऐकिल्यावर मी सांगितलें कीं, तासे वाजणें, गढूळ पाणी, शेण, लोहंड वगैरे स्वमांत पाहूं नये. आतां ज्या- पक्षी:- ( इतक्यांत बाजीराव साहेब येतात. ) बाजी० - काय आमच्या स्वमाच्या गोष्टी चालल्या आहेत वाटतें. ( दोघे गप्प राहतात ) चालूंद्या. पण कायहो उपाध्येवावा, बापू नाहीं आले असून ? त्यांचे कुटुंब तरी आलें आहे काय ? उपा० – नाहीं, कोणीच नाहीं. त्यांच्याकडे बोलावणें - गेलें आहे. आतां येतील बहुधा. ( पडद्याकडे वोट करून ) आलेच. हे काय ! साहेब, आज खूपच उशीर केला ! मंडळी आपल्या करितां खोळंबून आहे. सुद्धां मुद्दाम बाहेर आले. वाजी०- - झाला. वाः बापू- सगळी श्रीमंत - खरेंच बापू, आज तुमच्याकडून भारी उशीर बरे चला. आहेना तुमच्या कडलें ? आणखी कोणी यावयाचें बापू—आमच्या कडलें ? कोण बुबा ?<noinclude></noinclude> kmuvxmmyhhlnlrbz4p168uqjl0trqx3 104 112908 238614 2026-11-02T07:49:17Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "६९ जोशी - कोण ह्मणजे यमुना वहिनी हो. आज दां- पत्य नव्हे का ? बापू [० - (हसून ) जोशीबुवा, तो तुमची वहिनी बरावरच आहे. ( शालजोडीच्या आंतून सोन्या- च्या पट्ट्यांतून तरवार काढितो. ) सर्व घाबरतात,..." 238614 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>६९ जोशी - कोण ह्मणजे यमुना वहिनी हो. आज दां- पत्य नव्हे का ? बापू [० - (हसून ) जोशीबुवा, तो तुमची वहिनी बरावरच आहे. ( शालजोडीच्या आंतून सोन्या- च्या पट्ट्यांतून तरवार काढितो. ) सर्व घाबरतात, व आपआपसांत नेत्र संकेत इत्यादि करून दाखवि तात कीं, स्वारी मोठी कडक आहे. ) उपा० - नाहीं बापू. तो नियम तुझाकडे लागू नाहीं. चला आंत. श्रीमंत पात्रे प्रोक्षण करूंदेत आतां. (मंत्र ह्मणतो ) एकोविष्णुर्महद्भूतं पृथक्भूतान्यनेक- शः त्रीन्लोकान्व्याप्यभूतात्मा भुंक्तविश्वभुगव्ययः ( सर्व आंत जातात. हर हर महादेव होतो. ) प्रवेश - दुसरा. स्थळ:- शुक्रवारचावाडा. ( सोंगट्या व बुद्धिबळे यांचे डाव चालले आहेत. ) बाजी० - किती पडले ताई ? उमा- किती ते काय ? हे पुढं पडलेच आहेत फार फार तर तांबडीच्या दोन पत्र बारा तेरा. घरं पुढं जाईल. ताई - पुरे ग उमा. काय दिमाख लावतीस ?<noinclude></noinclude> 98jxzqwzmc579frm83kobj62savqn9g 104 112909 238615 2026-11-02T07:50:03Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "७० मघांशी ( बाजीरावाकडे बोट करून ) हात लागला ( ह्मणून डाव झाला. नाहीं तर पाहिलं असतं. (सोंगटी एक लावते व दुसरीनें डाव देते. ) बया - अहो पेठीण बाई, इतकं कांहीं मेलं उंच नाक करून बोलायला नको..." 238615 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>७० मघांशी ( बाजीरावाकडे बोट करून ) हात लागला ( ह्मणून डाव झाला. नाहीं तर पाहिलं असतं. (सोंगटी एक लावते व दुसरीनें डाव देते. ) बया - अहो पेठीण बाई, इतकं कांहीं मेलं उंच नाक करून बोलायला नको. उमा- हे पहा, आतां किती पाहिजेत बरं ? ( फांसे खुळखुळाविते. ) वया - बग आतां फार नको. छ चार दहा घे कीं, पलीकडली सोंगटी ठोकलीच ह्मणून समज. उमा - ( फांसे टाकते ) हात्तेच्या चार कानेच पडले. वया - कांहीं चिंता नाहीं. ह्या तांबडीने कुठली मारूं बोल. पुढची मारूं का हिरवीनं मागची मारूं? उमा - पुढचीच मारा. ताई—(फांसे खुळखुळाविते ) किती बरं घेऊं ? त्या (बोटाने दाखवून ) दोन्ही जुगल्या पाहिजेत. बाजी० - आधीं लागू दे, मग जुगायचं पुढं पाहूं. ताई - ( फांसे टाकते ) छ चार दहा. ही पहा लागली. पुढल्या डावाला जुगवू. उमा - आतां किती पाहिजेत ? बया - कांहींही पडो, सई झालीच ह्मणून समज. उमा - ( टाकते ) छ तीन नऊ. 'बया - झाली सई का ताई ?<noinclude></noinclude> svpvoxzd1zs0gcyme0nmumbsckz9ue6 104 112910 238616 2026-11-02T07:51:17Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "-- बाजी० - बरं आहे. वामकुक्षी करितों. ७१ तुमचं चालू द्या. ( लोडाशी आडवे मी जरा होतात ) डाव कुणाचा कुणावर झाला ह्मणजे सांगा. ताई -मग काय झालं त्यांत ? का त्यांच्यावर होत कधीं ? आमचा डाव नाही..." 238616 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>-- बाजी० - बरं आहे. वामकुक्षी करितों. ७१ तुमचं चालू द्या. ( लोडाशी आडवे मी जरा होतात ) डाव कुणाचा कुणावर झाला ह्मणजे सांगा. ताई -मग काय झालं त्यांत ? का त्यांच्यावर होत कधीं ? आमचा डाव नाहीं बया - महाराजांच्या तब्यतीला ठीक नाहीं वाटतं. घालूं का वारा ? ( विंझणा घेऊन वारा घालिते. ) उमा - तूं तेवढा वारा घालणार, आह्मीं कोणीच का नव्हत ? ( पार्यांपाशीं जाऊन बसते व रगडूं लागते.) ताई - मीही आल्यें हो. ( असें ह्मणून डाव आ- टपून येते व दुसऱ्या पायाशी बसते. ) बाजी० - का अन्याबा, कोठवर आला डाव ? शेंडीणबाईनं गळ्यांत घोंगडं घातलं वाटतं. सीता - पहावा तरी चमत्कार महाराजांनी. घोड्याच्या मांडीनंच प्यादी करून दे. या अन्यावा - इतक्यांत कांहीं प्यादी होत नाहीं रामाजीपंत आले तरी. सीता - ( लाजते ) हैं हो काय मेलं अन्याबा ! तीन चार डावांत राजाला शह देऊन बेजार करि- त्यें, मग पहात्ये कशी होत नाहीं ती. अन्यावा - माझा वजीर जोंवर शाब्द आहे, तोवर तुमच्यानें कांहीं वांकडे होत नाहीं. त्या खेरीजा<noinclude></noinclude> 1i5g6qbsk14mxnjd622va84fp7vypbv 104 112911 238617 2026-11-02T07:51:50Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "७२ होताड लांब असले ह्मणून काय झालें ? तेंही उपयोगाला येईल. येऊं द्या तर तुमचं पुढं घोड सीताबाई, कीं बडवलंच. सीता - ( अन्याबाला खुणावते ) मागं पहा मेल तरी एकदां ! अन्या० - ( पाहून ) जसे काय श..." 238617 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>७२ होताड लांब असले ह्मणून काय झालें ? तेंही उपयोगाला येईल. येऊं द्या तर तुमचं पुढं घोड सीताबाई, कीं बडवलंच. सीता - ( अन्याबाला खुणावते ) मागं पहा मेल तरी एकदां ! अन्या० - ( पाहून ) जसे काय श्रीकृष्ण परमात्माच केवळ शोभत आहेत. सीता - आणि भोवतालच्या राही रुखमाई, सत्यभामे सारख्याच चमकत आहेत. नाहीं अन्यावा ?. बया - आणि तूं ग ? तूं तर राधेसारखी. अन्या० -- मग एकून मीच राहिलो. उमा - अहो अन्यावा, तुह्मी पेंद्यासारखे. अन्या० - बरें चुवा ? आज गांवांत नवीन १० - कोणते ? बाजी०- अन्या० ( डाव देत देतच ) सरकार, कथेकरी बुवा आले आहेत. यांच्यापाशीं असा लावण्याचा - - नगरकर. सांठा आहे की, आठ दिवस पुरे पडणार नाहींत. एकाहून एक अस्सल ! बया - तर मग एकदां वाड्यांत आणलाच पाहिजे. अन्यावा - ऐका.. बायकांनां देखील तमाशे आवडूं लागले !. ताई - याच बया बाई हो ! पहिल्यानें जेव्हां वाड्यांत<noinclude></noinclude> rwf97zdl245ak8m0by7hbehlpnns8il 104 112912 238618 2026-11-02T07:52:39Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "७३ फुसलावून आणल्या, तेव्हां काय हो लाजन्या होत्या! अगदी नाकानंच वांगी सोलीत. आतां आमच्यावर तान ! बया - पण बुधवारांतून भर बाजारांतून जाऊन पीतां- बर उपटले नाहीतना ? बाजी० - आतां मागच्य..." 238618 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>७३ फुसलावून आणल्या, तेव्हां काय हो लाजन्या होत्या! अगदी नाकानंच वांगी सोलीत. आतां आमच्यावर तान ! बया - पण बुधवारांतून भर बाजारांतून जाऊन पीतां- बर उपटले नाहीतना ? बाजी० - आतां मागच्या उखाळ्या पाखाळ्या कशा- ला पाहिजेत. अन्यात्रा, आजच होऊंद्या तमाशा फुलबागेंत. अन्या० - छेः आज तर रात्रीं ते अंबाप्रसादशास्त्री इथं घटकंचुकीचा समारंभ करणार ह्मणून प्रातःकाळी आपली आज्ञा झाली, झाली, त्याप्रमाणे चारशे बायकांना निमंत्रणे पाठविली आहेत. आपले समस्त बालगोपालही बोलावले आहेत. बाजी० - तरमग उद्यां हां ! व अन्या० – जी बरं ? उद्यां. ( इतक्यांत शिपाई येतो ) - शिपाई - बाहेर माणकेश्वराकडून रामचंद्र हरी आले आहेत महाराज. वाजी० -- जा मग त्यांनां आंत घेऊन ये. पण बरोबर कोणी आहेत काय रे ? शिपाई – होय सरकार. दोन शास्त्री आहेत बरोबर. बया - मग आह्मी जातो मागल्या माडीवर. चल ग सीताबाई ऊठ, 6 'धडाना गोडाची ' काय अन डाव नाही होत आणि कांहीं नाहीं.<noinclude></noinclude> cvigrg703rq6onf2canv1dkx3iajtfp 104 112913 238619 2026-11-02T07:53:47Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "७४ वाजी ०-- -बसा जाल. ( तिचा हात धरून बस- वितो ) ते आले ह्मणून काय झाले ? अन्यावा - छेः भलतेच सरकार, जाऊंद्या त्यांनां, रात्रींही आणखी आज गोंधळ आहेच. ( सर्व स्त्रिया जातात व बाजीराव सांवरून..." 238619 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>७४ वाजी ०-- -बसा जाल. ( तिचा हात धरून बस- वितो ) ते आले ह्मणून काय झाले ? अन्यावा - छेः भलतेच सरकार, जाऊंद्या त्यांनां, रात्रींही आणखी आज गोंधळ आहेच. ( सर्व स्त्रिया जातात व बाजीराव सांवरून बसतात ) जा गणत्रा आण त्यांनां आंत. ( तो जाऊन घेऊन येतो. ) राम० - या शास्त्रीबुवा, या हरदासबुवा, या हरदासबुवा, असे बसा. ( हातानें महाराजांच्या बाजूची जागा दाखवितो. व आपण अन्याबा रहातेकरा शेजारी बसतो. ) बाजी० - (शास्त्र्याकडे बोट करून) हे कोठून आले आहेत ? राम० - -हे शास्त्री गोदातीरीं पैठणास असतात. महान् वैय्याकरणी असून न्याय व ज्योतिषही पढलेले आहेत. हे उत्कृष्ठ सामुद्रिकही जाणतात. बाजी० - -बसल्या ठिकाणाहून मनुष्याच्या खाणा- खुणा सांगवतील ? शास्त्री - अस्मद्गुरुवर्याच्या कृपाप्रसादलेशाने मी श्रीमं- तांची मनीषा असल्यास कथन करितों. बाजी० - बरें आहे. सांगा पाहूं ? शास्त्री - आपला जन्म शुक्लपक्षांत झाला. बाजी० - कधींहो अन्यावा ?<noinclude></noinclude> rixi231lhgvuel082z585es5kpvjent 104 112914 238620 2026-11-02T07:54:14Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "७५ अन्या०- ( विचार करून ) शिमगी पूर्णिमा, माही पूर्णिमा, व पुसांतील पूर्णिमा. ठीक, दशमीला एक जमलें. जन्म झाला. शास्त्री – जन्मसमयींचा देश विदेश होता. - बाजी० - हो हो. धार बराबर. शास्त्री -..." 238620 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>७५ अन्या०- ( विचार करून ) शिमगी पूर्णिमा, माही पूर्णिमा, व पुसांतील पूर्णिमा. ठीक, दशमीला एक जमलें. जन्म झाला. शास्त्री – जन्मसमयींचा देश विदेश होता. - बाजी० - हो हो. धार बराबर. शास्त्री - शत्रूच्या जाचांत व त्रासांत पुष्कळ दिवस काढावे लागले व पुढें लाग : - ( धोतराने तोंड पुसतो व जरा गांगरतों ) आहे. काशीयात्रा घडेल. १६ बायकांचा योग परंतु सध्यां सगळे ग्रह प्रतिकूळ आहेत. सोनें धरलें तर माती व्हावयाची. मित्र ते देखील शत्रु होतील. बाजी० -- खरं, पण काय करावें ? दाने करवीत आहे अनुष्ठाने चालविलीं आहेत. आपल्या आढळांत एका जागृत दैवत असल्यास कळवावें. शास्त्री — पैठणाच्या नजिक चोंढाळ्यास एक देवी आहे. फारच जागृत दैवत. नवसाला पावली नाहीं असें असून कोणाला झालें नाहीं. शत्रु संहनना विषयीं तिचा मोठा हातखंडा. उच्चाटन तरी व्हावयाचेंच. बाजी० - - मग -- निदान तर ठीक झालें. तुह्माला आतां फिरून पैठणाकडे जावयाचें आहेना ? शास्त्री — नाहीं. मी यात्रेच्या उद्देशेंकरून श्रीक्षेत्र उ- -<noinclude></noinclude> r2j74gum8s9tvvg38t506ncldtyhs6i 104 112915 238621 2026-11-02T07:55:28Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "७६ ज्जनीस जाऊन तेथून घडल्यास गोकुळ वृंदावन करण्याचा मनोदय आहे. अन्यावा---आतां तुह्मी आपलें गोकुळ वृंदावन इथंच समजा. बाजी० - पैशाविषयीं भिऊं नका. लागेल तेवढें हो- माला हवनाला खर्च क..." 238621 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>७६ ज्जनीस जाऊन तेथून घडल्यास गोकुळ वृंदावन करण्याचा मनोदय आहे. अन्यावा---आतां तुह्मी आपलें गोकुळ वृंदावन इथंच समजा. बाजी० - पैशाविषयीं भिऊं नका. लागेल तेवढें हो- माला हवनाला खर्च करा. ( अन्यावाला सांगतो ) हजार रुपये यांनां द्या. . यांनांच खालीं घेऊन जा. शास्त्रीबुवा, रुपये पदरांत ध्याहो मोजून. मागून जो खर्च होईल तोही धाडून देऊ. काम फत्ते झाले पाहिजे. पण अन्यावा --गणवा, यांनां खालीं घेऊन जाऊन रामराव चिटनीसाकडून हजार रुपये देववा. इकडे ये. ( कानांत ) यांच्यापासून पांचशे आपले घे अं. ( उघड ) जा. ही चिठी घे तिजो- रीवर. ( गणत्राजवळ चिठी देतो. ) ध्या विडा शास्त्रीबुवा. ( देतो.) गणवा - जी. चला शास्त्रीबुवा. वाजी० -- फत्ते हां. सातवे दिवशी याने तोंड वांस- लें पाहिजे. या हां संभाळून. यांनां विडे दिले रे ? शास्त्री -- भगवती जगदंबा सिद्धीस नेणार समर्थ आहे. ( नमस्कार करून जातो.) बाजी० – त्यांचा चांगला शोध करून पैसे द्या असें - सांगितलें आहेना ?<noinclude></noinclude> 0aqm2899aoh1mjl7zuco569a7svyqnp 104 112916 238622 2026-11-02T08:59:17Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "७७ अन्या० - - ह्मणूनच त्याच्या कानांत सांगितलें तें. वाजी० — ठीक. हे कोण ? - राम० -- हे हरिदास गोपीपुरचे. यांचें नांव राधा- मोदवर्धनाचार्य. हे मोठे कथेकरी आहेत, ह्मणून माणकेश्वर बोलले की..." 238622 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>७७ अन्या० - - ह्मणूनच त्याच्या कानांत सांगितलें तें. वाजी० — ठीक. हे कोण ? - राम० -- हे हरिदास गोपीपुरचे. यांचें नांव राधा- मोदवर्धनाचार्य. हे मोठे कथेकरी आहेत, ह्मणून माणकेश्वर बोलले कीं, आपल्याकडे यांची हजरी असावी. बाजी० -- तुलांला गातां येतें काय बुवा ? ख्याल, टप्पे ? कटाव ? हरि-- होय सरकार. शिकलों आहें तें गातों. बाजी०- अल्पमतीनें जें थोडें बहुत ० – बरें आहे. त्यांनां सगळ्या अटी सांगून |- ठेवा अन्यावा. अन्यावा -- बोवा, कथा कसली लावाल ? उगीच रामायणांतील वेडीविद्री नको हो. छानदार श्रीकृष्णचरित्रांतील रासक्रीडेचा, कात्यायनीवृत्ताचा- गोपाळ, गौळणी, राधा यांची सा भाग लावा. गान्हाणी लावलीत तर फारच नामी. हरि० - - हें तर एक चांगलेच झालें. कारण , ' न कृष्णात्परदैवतं कृष्णाहून मी श्रेष्ठ दैवत मानीतच नाही. अन्या० - दुसरें ऐका. ब्रह्मज्ञान भारी लावू नका हां. ते सगळे पानचट. पण हैं कीं, सगळी कथा चार घटकांत आटपावयाची.<noinclude></noinclude> lykyqmhakeubisrphbr1jhqzq7qi1w7 104 112917 238623 2026-11-02T10:20:18Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "७८ हरि० - त्यांतही आमचें बरें आहे. राम० - पहा हरदासबुवा, आख्यान तेवढ्या वेळांत संपवून टाका. अर्धेमधें टाकू नका. हरि० -- आणि नाहींच संपले तर ? अन्या०-- ह्मणजे ? संपवा मुद्दाम हें हो काय ? म..." 238623 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>७८ हरि० - त्यांतही आमचें बरें आहे. राम० - पहा हरदासबुवा, आख्यान तेवढ्या वेळांत संपवून टाका. अर्धेमधें टाकू नका. हरि० -- आणि नाहींच संपले तर ? अन्या०-- ह्मणजे ? संपवा मुद्दाम हें हो काय ? मग हरदास कसले ? थांबा, आणखी काय सांगाव- याचें आहे बरें ? ( विचार करतो ) हं, ठीक आठ- वलें; महाराज आल्यावर सभेकडे पाठ करून जात जाऊं नका बरें ? समजल्या सर्व अटो ? या उद्यां सायंकाळी. लवकर या. ( हरिदास उठतो. ) बाजी० - रामराव, त्यांनां ह्मणावें मोरोपंत ह्मणं नका. राम० - हां, हां, खरें तें राहिलेच. हरिदासबुवा, कथेंत मोरोपंताच्या आर्या ह्मणावयाच्या नाहींत. . हरि०- ( मनाशी ) काय या लेकाची पीडा पहा ! हेंच करूं नका तेच करूं नका. बरें आहे, काय करणार? गरजूं पडलों. ( उघड ) येतों. ( नम- स्कार करतो. ) बाजी० - ( नमस्कार करून ) या, काय आपले नांव : गोपीकुचमर्दनाचार्य ? हरिदा० - नाहीं. ह्मणतात. - नाहीं. या देहाला राधामोदवर्धनाचार्य अन्या० - ठीक आहे बुवा. रात्री लवकर या बरें ? - पुढें तमाशा आहे.<noinclude></noinclude> 9pzicli8h2m0ficj5ymhphgbiij388u 104 112918 238624 2026-11-02T10:20:53Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "७९ हरि - ( मनार्शी) हे बहुधा राज्याचा तमाशा कर- तात. • ( उघड ) येतो. ( जातो. ) ( इतक्यांत ताई पेठीण येते. ) ताई — सरकार, सायंस्नानाची वेळ झालीना ? आह्मी - चवदा पंधराजणी महाराजांनां स्नान घालावय..." 238624 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>७९ हरि - ( मनार्शी) हे बहुधा राज्याचा तमाशा कर- तात. • ( उघड ) येतो. ( जातो. ) ( इतक्यांत ताई पेठीण येते. ) ताई — सरकार, सायंस्नानाची वेळ झालीना ? आह्मी - चवदा पंधराजणी महाराजांनां स्नान घालावयाला तिष्ठत आहों ! रात्री आणखी पूजन जेवणखाण होई तो मध्यान्ह करंडेल. बाजी० - उठतों तर लवकरच. तुह्मांला आणखी कांहीं कागदपत्र दिले आहेत काय माणकेश्वरांनीं ? राम० - होय सरकार. दोन तीन कागद दिले आहेत. दहिवडी, खानापूर आणि निंबगांव या गांवच्या कमाविशा द्यावयाच्या होत्या. चितो वामन यांच्याकडे दोघांनां दहिवडी व खा- नापुरच्या दिल्या. पैकी आतां निंबगांवची कोणाला द्यावी, याबद्दल सरकाराला विचारायाला सांगितलें आहे. ताई - कुठली ? ती निंबगांवचीना ? ती कमाविशी माझ्या जावयाला द्यायचीना ? अन्या०-- तुमचा जांवई ! अझुन मुलीला नाहीं ठि काण, ता जांवई कुठला ? ताई -- का ? माझ्या बहिणीचा जांवई तो आमचा जांवई. ती आवडी नाहीं का वाड्यांत येत, तिचा नवरा. ती माझी भाची.<noinclude></noinclude> 6wktuhjivua0cr5dc6d7vnesrlysixh 104 112919 238625 2026-11-02T10:21:54Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "बाजी० - बरें आहे. ८० लिहा त्याचें नांव रामराव काय नांव ? काय हो ताई ? ताई - 110 - त्याचें नांव चिटको मुरलीधर भातलवड्ये. रामः - ( तसें लिहितो ) धारवाडची मामलत चिंतो- वामन यांनी नागेश रुद्राप्..." 238625 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>बाजी० - बरें आहे. ८० लिहा त्याचें नांव रामराव काय नांव ? काय हो ताई ? ताई - 110 - त्याचें नांव चिटको मुरलीधर भातलवड्ये. रामः - ( तसें लिहितो ) धारवाडची मामलत चिंतो- वामन यांनी नागेश रुद्राप्पाला २२ लाखांला दिली. वाजी० - बरें आहे. झालें ? राम० - होय सरकार. पागेच्या शिपायांचा सहा महिन्यांचा रोजमुरा थकला आहे, त्याबद्दल काय आज्ञा ? दसरा जवळ आला ह्मणतात, गणपति तर येऊन ठेपले. - बाजी० – परवां प्रतिपदेला करतों ह्मणून सांगा. गंगथडीचे व पंढरपूरचे आले ह्मणजे देऊ. राम० – येऊं तर ? ( जातो. ) - वाजी० - -या. चला ताईबाई. ( तिच्या खांद्या- वर हात टाकितो ) चला अन्यावा. ( सर्व जातात. ) प्रवेश - तिसरा. स्थळ - बेट - इंग्रजांची छावणी. ( एल्फिन्स्टन साहेबांचा बंगला. ) एल्फिन्स्टन - श्रीमंतांची स्वारी आज मुद्दाम आली पाहून मला अत्यानंद झाला आहे. पाकटाक्ष नेहमी असावा. असाच कृ-<noinclude></noinclude> dozyqn0xf5evx4eimgr2imyw53t5f7m 104 112920 238626 2026-11-02T10:22:32Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "८१ बाजी० - मी परवाच येणार होतों, परंतु आज सका- ळी बाहेर रपेटीला घोड्यावरून गेलों होतों तेव्हां माणकेश्वर ह्मणाले की, मागें एकदां आपण मला बोलावणें पाठविलें होतें तेव्हां यावयाला झ..." 238626 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>८१ बाजी० - मी परवाच येणार होतों, परंतु आज सका- ळी बाहेर रपेटीला घोड्यावरून गेलों होतों तेव्हां माणकेश्वर ह्मणाले की, मागें एकदां आपण मला बोलावणें पाठविलें होतें तेव्हां यावयाला झाले नाहीं तो आपण अगदीं खोळंबून बसले होते, मग मला ही स्मरण पडलें. नंतर जाऊन स्नान केले आणि एकंदर सर्व उरकून जरा अंमळ तिसरा प्रहर झा ला तेव्हां आधीं स्मरण पूर्वक आलो. परवां वेळे- ला आलों नाहीं ह्मणून संकोच वाटतो. एल्फि० - कांहीं चिंता नाहीं. कांहीं वाटावयाला नको. त्यांत आपल्याला एवढ्या उन्हाची तस- "दी घेण्याचे इतके कांहीं निकडीचे काम नव्हतें. कोण आहे रे, श्रीमंतांनां विंझणा घेऊन वारा घाल. ( शिपाई येऊन वारा घालतो. ) वाजी० - कशाला आमचे गहेनाजी बहेनाजी आहेत. तुमच्या लोकांनां कशाकरितां श्रम ? एल्फि० - वा: आमच्या लोकांच्या हातून आपली सेवा केव्हां घडावी ? काय माणकेश्वर नवल विशेष खबर ! तुझी नानांच्या वाड्यांत रहावयाला आलेत. आतां ठीक आहे ? माण० - नानांच्या वाड्यांत येऊन तीन महिने झाले. आपल्या व श्रीमंतांच्या कृपेनें ठीक आहे,<noinclude></noinclude> 72w4h97yivaoc5oyj103fwzdtjjpf9j 104 112921 238627 2026-11-02T10:23:09Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "एल्फि० - ८२ - आमच्या काय, श्रीमंतांच्या ह्मणा, नाना फडनीसा इतका इतमाम तुमचा आहेना ? ते नव- कोट नारायण होते ! ( हसतो. ) माण० - आतां तेवढे पैसे मात्र माझ्यापाशीं नाहींत; परंतु श्रीमंतांनीं..." 238627 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>एल्फि० - ८२ - आमच्या काय, श्रीमंतांच्या ह्मणा, नाना फडनीसा इतका इतमाम तुमचा आहेना ? ते नव- कोट नारायण होते ! ( हसतो. ) माण० - आतां तेवढे पैसे मात्र माझ्यापाशीं नाहींत; परंतु श्रीमंतांनीं नानापेक्षां कांकणभर ज्यास्त वा- ढविला आहे. एल्फि० - तें काय ? कांहीं मुलुख जास्त दिला ? माण० - छे: नाहीं. श्रीमंतांनी मला चौघडा दिला तो हल्ली वाड्यावर लावलेला आहे. नानानां कोठें होता ? एल्फि० - खरी गोष्ट, परंतु आपला चौघडा आझांला बेटावर देखील ऐकूं येत नाहीं. पण नानांचा वि- लायते पर्यंत थडकत होता. ( बाजीराव व माणके- श्वर हिरमुसले होतात. इतक्यांत एक शि- पाई येऊन माणकेश्वरांच्या कानांत सांगतो. ) माण० - मी जातों साहब, आमच्या घरांत फार आ- जारी आहे ह्मणून शिपाई आला. एल्फि० – तुमच्या घरांत ? कोण ? - बाजी० - अहो, घरांत ह्मणजे बायको. एल्फि० - हां, हां, हां, किती झाला व्यासंग कोता पडतो. माणकेश्वर जातो. ) तरी आमचा बरें या. ( सदाशिव<noinclude></noinclude> 77unv2xnw8sxztpjunufjazpnme365h 104 112922 238628 2026-11-02T10:24:03Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "८३ बाजी० - वाहवा तुमचा बेत नाभी. ( सभोंवार पाहून ) हा बागबगीचा मोठा सुंदर केला आहांत बुवा. तुमच्या देशांत अशी हिरव्यावर तांबडा रंग येणारी झाडें आहेत का ? यांहून मोठीं तऱ्हेतऱ्हेचीं झ..." 238628 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>८३ बाजी० - वाहवा तुमचा बेत नाभी. ( सभोंवार पाहून ) हा बागबगीचा मोठा सुंदर केला आहांत बुवा. तुमच्या देशांत अशी हिरव्यावर तांबडा रंग येणारी झाडें आहेत का ? यांहून मोठीं तऱ्हेतऱ्हेचीं झाडें असतील नाहीं बरें ? आमच्या देशाची लतावृक्षादिकां तिकडे कांहीं झाडें एल्फि० - होय. विषय फार प्रख्याति आहे. उलटी आहेत. तीं बहुधा आपल्या पाहण्यांत इकडे नसतील. बाजी० - पाहण्यात नाहींत खरी, पण ऐकण्यांत आ- हेत. नाहीं हो नारोपंत, दादा अटकेला गेले होते तेव्हां राणूजी ह्मणाला नाहीं ? कीं, तिकडे काश्मी- रांत अशी झाडें आहेत. नारो० - होय सरकार. बाजी० - पण असे नामी ऐने, या सुंदर सुंदर इमार- ती, ही उत्कृष्टचित्र ही सगळीं विलायतचीच काय ? एल्फि० - नाहीं, बलंदेजी, फराशिस, फिरंगी यांच्या देशांतील होत. बाकी डाव्या हाताला टांगलेली ती तसबीर मात्र आमच्या पहाडी मुलुखांतील गरीब झोपड्याची. बाजी :- त्यांत ( बोटानें ) भारी दाट लवींत गुडुप झालेले मांजरा सारखें काय दिसतें ?<noinclude></noinclude> ned6psgp4e6b61qeiv1blg7yfp8swf1 104 112923 238629 2026-11-02T10:24:34Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "८४ नारो० -- तो विलायती ससा असेल. एल्फि० -- छेः तें मांजरच आहे. आमच्या तिकडे थंडी भरी झणून देवानें निवारणार्थ लव दिली आहे. वाजी० - तिकडल्या माणसांनां तशीच असते काय ? एल्फि० - (हसून ) ते माझ..." 238629 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>८४ नारो० -- तो विलायती ससा असेल. एल्फि० -- छेः तें मांजरच आहे. आमच्या तिकडे थंडी भरी झणून देवानें निवारणार्थ लव दिली आहे. वाजी० - तिकडल्या माणसांनां तशीच असते काय ? एल्फि० - (हसून ) ते माझ्या सारखेच. वाजी :- - :- ह्मणूनच अष्टौप्रहर आपल्या अंगांत कपडे असतात ते. एल्फि० - आणा रे अत्तरगुलाब. ( हार घेऊन स्वतः बाजीरावाच्या गळ्यांत घालतो व गुलाबपाणी शिंपडतो. ) बाजी० - नको, नको, नको, फार नको. एल्फि० १०- ध्या हो. आपण आमच्या कंपनी सरकारचे परम दोस्त. सला पाहिजे. आपला मात्र अकृत्रिम स्नेह अ बाजी० -- उभयतांचा पाहिजे. एल्फि० - आमच्या सरकारचा तरी आहे. वाजी० - मग आह्मांकडून कोठें नाहीं ? आह्मी तरी तसेच वागत आहों. एल्फि० - तें मी जाणून आहें. परंतु आपल्या कामगार लोकांची तकशीर मी समजतों. कारण आपल्या सारख्या पुण्यशील पुरुषाला देवयात्रा,<noinclude></noinclude> op7w3cqk8ut8o2rpm401gyxnsloc3tq 104 112924 238630 2026-11-02T10:25:16Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "८५ तीर्थाटणें, स्नानसंध्या यांखेरीज कांहीं उपसर्ग असूच नये. पण हे निमकहराम आहेत. बाजी० - माझा जीव अगदीं त्रासून गेला. एल्फि० -- बोलायची गोष्ट नव्हे, परवां एका आ- पल्या कामगाराने गाढव..." 238630 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>८५ तीर्थाटणें, स्नानसंध्या यांखेरीज कांहीं उपसर्ग असूच नये. पण हे निमकहराम आहेत. बाजी० - माझा जीव अगदीं त्रासून गेला. एल्फि० -- बोलायची गोष्ट नव्हे, परवां एका आ- पल्या कामगाराने गाढवांवरून पैसे धाडले. -- पहा बाजी० -- ( जरा चरकतो ) गाढवावरून ? खचित ठाऊक नाहीं. सांगा नांव. त्याचे चांगलें पारपत्य करतों. पैसे कुठे चालले होते ? एल्फि० - - ( मनाशीं ) जसे काय ठाऊकच नसतील याला. (उघड ) कुणीकडे ह्मणजे त्रिंबकजी डें- गळ्याकडे, असें तो कुंभार पुष्कळ मारहाण केल्यावर कबूल आला. नंतर मी ऐवज लगेच आणवून, मोजवून ठेविला. दीड दीड हजाराचे असे सात तोडे आहेत. वळून ) नारोपंत, न्या हां. ० - पहा कसे हरामखोर बाजी ० नांवाला काळिमा आणावयाचा मी एवढा जाहिरनामा लावला, ते ( नारोपंताकडे आहेत. माझ्या यत्न करावयाचा. तरी हे दुष्ट लोक असा माझा दावा साधतात. तो कुंभार काय ह्मणाला ? एल्फि० – तो ऐवज काय ? मला वसईकर बाळाजीपं- - तानें दिला असें कुंभार कबूल आला. तो कार-<noinclude></noinclude> kcr0wnf28kcw3zihzu8fosc68j9u727 104 112925 238631 2026-11-02T10:26:14Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "८६ कून तर आपलाच हुकूम ह्मणून नांव घेतो. बाजी० -- लुच्चे हो लुच्चे सगळे, . यांनां देऊन टाका. नारोपंत, ते तोडे एल्फि० -- एवढ्यासाठींच ह्मणतों की, कारभार आ- मच्या हवाली करा. आह्मी साफ पेंढा..." 238631 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>८६ कून तर आपलाच हुकूम ह्मणून नांव घेतो. बाजी० -- लुच्चे हो लुच्चे सगळे, . यांनां देऊन टाका. नारोपंत, ते तोडे एल्फि० -- एवढ्यासाठींच ह्मणतों की, कारभार आ- मच्या हवाली करा. आह्मी साफ पेंढार मोडून काढतो. त्रिंबकजीला धरतों आणि आमचे सहा आणे घेऊन दहा आणे बिनबोभाट आपल्या ख- आणून भरतों. जिन्यांत बाजी ० ० - मी तरी त्याच विचारांत आहे. पण एवढी खटपट कशाला करितां ? आह्मी आपल्याला घरबसल्या मुंबईला सहा आणे आणून देतों. आपली छावणीही पण उठवून मुंबईला न्यावी. आमच्याकडून अंतर झाल्यास मग झणतां तसें करूं. एल्फि० -- अहो, मग तर हे बाराभाई अगदीं आप- ल्याला डोक्यावर घेतील. आह्मी रात्रंदिवस आपल्याजवळ आहों तर एवढे, मग नसल्यावर काय ? आपल्याला ही वेडी सल्ला कोण ? अन्याबा रहातेकरानें ? दरबार वैशाखांत भरला होता, दिली तरी परवां आपला तेव्हां कोणी सांगितलें कीं काय ? बहुधा गोविंदरावांनी सें दिसतें. महाराज पहा बरें किती भोळे, आणि हे पहा<noinclude></noinclude> mlwkx0u12lhtaq792bnbznqnp8fiah2 104 112926 238632 2026-11-02T10:28:47Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "८७ किती लुच्चे ते ! कोण कोण तरी होते ? वहीही. बाजी० - ( मनाशी ) एकूण दरबाराची गोष्ट देखला याला कळली अं. ती गाढवाची गोष्ट कळली काय लेकाचें कर्णपिशाच याला साह्य आहे कीं काय समजत नाहीं. आता..." 238632 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>८७ किती लुच्चे ते ! कोण कोण तरी होते ? वहीही. बाजी० - ( मनाशी ) एकूण दरबाराची गोष्ट देखला याला कळली अं. ती गाढवाची गोष्ट कळली काय लेकाचें कर्णपिशाच याला साह्य आहे कीं काय समजत नाहीं. आतां कशाला चोरा ? हा कांहीं तितका वाईट नाहीं. ( उ- घड ) परवां दरबारांत ( इतक्यांत गहेनाजी बाजी रावांच्या धोतराचा पदर जरा ओढतो. मागें पहातात पण डोळे मोठे करतात. बाजीराव हा पदर सोडतो ) पुष्कळ जण होते. बापू, गोविंदराव, खरशेटजी वगैरे पुष्कळ मंडळी होती. एल्फि० -- बापूंचें मत बहुतकरून सहा आणे दे- ण्याचें नसेल. मोठा शूर सरदार आहे खरा. त्याला पाहिले ह्मणजे मला मला समाधान वाटतें. बाजी० - साहेब अगर्दी यथार्थ बोलले. तो पुरुष ह्मणाला, मला दोन लढाया करायाला सांगा पण पै देण्याची गोष्ट कांहीं बोलू नका. -- एल्फि० -काय जबर छाती ! शूर असावा तर असा. बरें, काळे काय ह्मणाले ? गहे ० -- ( पुनः पदर ओढतो व बाजीरावास दाबतो- मनाशी ) काय करावें अशा बेहिमती धन्याला ? साहेब फुगवीत चालले व हे हरभऱ्याच्या झाडावर<noinclude></noinclude> 5kgln2s9rpf9y3dc0t68q0nc25igbet 104 112927 238633 2026-11-02T10:29:55Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "८८ चढत चालले. आतां यांनां काय ह्मणावे ? इत- का वेळ बापू गोखल्याबद्दल सांगितलें, त्यास आली भीत नाहीं. बापूंच्या हाताखालीं आज कसं झालं तरी लाख पन्नास हजार माणूस आहे. त्यां- च्या केंसास..." 238633 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>८८ चढत चालले. आतां यांनां काय ह्मणावे ? इत- का वेळ बापू गोखल्याबद्दल सांगितलें, त्यास आली भीत नाहीं. बापूंच्या हाताखालीं आज कसं झालं तरी लाख पन्नास हजार माणूस आहे. त्यां- च्या केंसासही साहेबाच्या बापाच्याने हात लाववत नाहीं; परंतु हीं गरीब बापडीं मात्र चिरडतील. असो. ( पुनः जोरानें धोतर ओढतो. त्या बरोबर महाराज रागावतात. ) बाजी० -- कायरे ए गहेनाजी, हें काय आहे ? गहे० – सरकार, पदराच्या शेवटाला झुरळ दिसलें - णून झाडायला पाहिलें. बाजी० -- झुरळ ? ( तट्कन उठतो व धोतर फेंकून देतो ) झुरळ, अरे कुठें ? ( कान झाडतो. ) - गहे० – ( धोतर बाहेरून झटकून आणतो. ) गेलें तें झटकल्यावर महाराज. बाजी० - काळे फार कांहीं ह्मणाले नाहींत. कार- भार आपण करूं, व इंग्रजांस घरबसल्या मुंबईत ६ आणे पावते करूं. एल्फि० -- यावर खरशेटजीनें कांहीं शक्कल काढली ? बाजी० ~ - छेः तो कांहीं फार बोलला नाहीं. बोल- ला काय हो नारोपंत ?<noinclude></noinclude> aq24lxoxwiz979i4kxj2bmu51ionwru 104 112928 238634 2026-11-02T10:30:39Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "८९ नारो० - मी तेव्हां तेथें नव्हतों. पर्वतीच्या दर्शनाला गेलो होतों. गहे ०. ० - ( मनार्शी) कारकुनाच्या शतांश धन्याला अक्कल नाहीं. बाजी० - तो ह्मणाला, गोविंदरावाच्या हाणण्या- प्रमाणे च..." 238634 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>८९ नारो० - मी तेव्हां तेथें नव्हतों. पर्वतीच्या दर्शनाला गेलो होतों. गहे ०. ० - ( मनार्शी) कारकुनाच्या शतांश धन्याला अक्कल नाहीं. बाजी० - तो ह्मणाला, गोविंदरावाच्या हाणण्या- प्रमाणे चाला. इतक्यांत मीही साहेबाची बद- ली करून आणवितों. गहे ० -- ( मनाशी ) आतां काय डोंबल सांगायचं उरलं ? पण ही वर्दी तरी ताबडतोब दोघांस मिळाली पाहिजे. (खिशेचांचपतो हां, हैं जायफळच माझे काम करील. ( अंगरख्याचा बंद तोडतो व कोणाच्या नकळत बांधून शिपायापाशीं देतो ) जा गोविंदराव बाबांनां ह्मणावें, खरशेटजीला बोलावून घ्या जा. ' ( चुटकी वाजवितो शिपाई जातो. ) एल्फि० - काय हा माझी बदली करणार ? आणि तो मुंबईला पोहोचविणार ? पहा महाराज, लोक कसे लबाड असतात. होळकराचा एवढा दंगा झाला, तेव्हां आमचें सरकार साह्यास नसतें तर कसें झालें असतें ? हें पक्के ध्यानांत ठेवा कीं, इंग्रज लोकांसारखे शूर जीवासजीव देणारे दुसरे लोक नाहींत.<noinclude></noinclude> 8coiaqihcjzk8xiev46twnl7bjcay9c 104 112929 238635 2026-11-02T10:31:16Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "बाजी० - पण मी कुठे नाहीं झणतों ! ते काय ह्मणाले तें सांगितलें. एल्फि० - त्रिंबकजीच्या बद्दल आपल्याकडे कांहीं वर्दी आली आहे काय ? बाजी० - छे हो, माझा तुझी अंत पाहतां काय ? मी बक्षीस देखील..." 238635 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>बाजी० - पण मी कुठे नाहीं झणतों ! ते काय ह्मणाले तें सांगितलें. एल्फि० - त्रिंबकजीच्या बद्दल आपल्याकडे कांहीं वर्दी आली आहे काय ? बाजी० - छे हो, माझा तुझी अंत पाहतां काय ? मी बक्षीस देखील लावलें. परवां त्याचे साथी नाना काळू यांनां देखील पकडण्यास हुकुम दिला, पण आपल्याला शंका येते. नशीब आमचें ! ( खिन्न ( होतात. ) एल्फि०- ९० - आपण श्रमी होऊं नये. सहज विचा- रिर्के. अरे, जा यांच्याकडे तोडे पावते करून द्या. बाजी० – नको, नको, नको. - स्वताः स इनाम दिले आहेत. (सर्व जातात व साहेब त्यांनां ते आह्मी आपल्या बरें, बसा येतों पोहोचवितो. ) एल्फि० - ( मनाशी ) आमचा वकील खरशेटजी आमच्या विरूद्ध बेत करतो याला ठाणें दाखविलें पाहिजे. गोविंदरावालाही हैदराबादचा दरबार अन्योपायांनी दाखावेला पाहिजे. राजा मात्र अ- असो आतां जवान पाठवून खरशे- टजीला तांगडला पाहिजे. व काळ्यांनांही बो- लवावें. बरें आहे पाहूं विचार याचा. ( जातो. ) म्याक खरा.<noinclude></noinclude> prsyrg3vec4fymubc40kjvywfb181t8 104 112930 238636 2026-11-02T10:31:50Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "९१ प्रवेश चवथा. स्थळ - बारामती. वेशीचा रस्ता. ( दोघे भुई व दोन गृहस्थ येतात. ) पहि० – पाटील, तुझी चांगली चौकशी करा. - यांचा संशय येतो. मला दुस० – काय रे गडेहो, तुझी ईश्वर स्मरून सांगा. - बाबा..." 238636 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>९१ प्रवेश चवथा. स्थळ - बारामती. वेशीचा रस्ता. ( दोघे भुई व दोन गृहस्थ येतात. ) पहि० – पाटील, तुझी चांगली चौकशी करा. - यांचा संशय येतो. मला दुस० – काय रे गडेहो, तुझी ईश्वर स्मरून सांगा. - बाबा जेव्हां मेण्यांत बसायला आले तेव्हां कसे होते ? पा० भुई— हाइ साराज अमास्त्री ठावं न्हाई. - न्यापुन आमी सायबा संगातीच खरं. त्यासनी काइ झालं न्हवतं. पु- पन् बसायला आल तवा मातर बोलल्ये कीं, मेना अदीमदी कुठे टिवुं नका, पुन बारामतीलाच बेगी बेगीदिनी न्या. झाराज आमी आठ आसामी भुई आसामी भुई तवा बगा रातबेरात करुन शिनी ईस बाईस कोस भुई चालत आलोया. त्याचं आमाला काई द्यायचं सोडूनश्यानं उलटा अमासनीच दंड व्हय पाटिलदादा ? दुसरा भुई - पगा दादा, आमी जर वाटेच चोर असतो, तर बाबांच्या गादीखाली आपल्याला तोडा कसा गवसला असता ? आमी वाटमंदीच तोडा घेऊनश्यानी जातो तर तुमासनी काय ठावं पडतं ? पाटी ० - पहा रामभटजी, तुमच्याच सांगण्यावरून<noinclude></noinclude> 4qxddiod9sumobiy9f5o4xg7onfrt6j 104 112931 238637 2026-11-02T10:32:24Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "९२ केवळ यांस शिक्षा करितां येत नाहीं. दुसरें असें कीं, जर खरोखरीच दृष्टाव्याने यांनी जीव घेतला ह्मणावें, तर रुपये मोहोरांचा तोडा उशाशीं तसाच आहे. यास्तव यांनां शिक्षा काय ह्मणून..." 238637 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>९२ केवळ यांस शिक्षा करितां येत नाहीं. दुसरें असें कीं, जर खरोखरीच दृष्टाव्याने यांनी जीव घेतला ह्मणावें, तर रुपये मोहोरांचा तोडा उशाशीं तसाच आहे. यास्तव यांनां शिक्षा काय ह्मणून करावी ? राम० – पण मग मेले कशाने ह्मणावें बोवा ! आं- - गांत अंगरखा तसाच आहे, डोक्याला शाल गुं- डाळली आहे, पायांत पायजमा आहे, जसें काय कोणी झणेल की, झोपच लागली आहे. मग आतां पत्ता कसा लागावा ? ( विवंचनेत पडतो. ) अरे, तुझी कोणी त्यांनां कण्हतांना ऐकिलें काय ? पाहे० भुई— जी व्हय. पुन् मेना थोपवूनशेनं इचा- रताच हातानंच खून केली कीं, बेगीबेगी चालंया. मंग आमी झपाट्यानं निंगालों पगादादा, आन चा- लन्याच्या नादामंदी अमास्नी झोरं काय झालं तें ठावं न्हाई. राम० – अरे, धडपडले खडबडले कांहीं नाहीं ऐकलें ? - पाटील - अहो भटजी, तें तें काय ? त्यांना एवढा तर्क कुठला ? असें असतें तर पहिल्यानेच जेव्हां यांनां मेणा जलद जलद चालवायाला खूण केली, तेव्हांच थोपवून धरिते व वाटेंत कोठेतरी जेजुरीक- डे वगैरे रहाते तर चालतें. असो आतां. ( इतक्यांत एक मुलगा येतो. )<noinclude></noinclude> tha2a72xoyrv6tzmvc5omckm29bva0j 104 112932 238638 2026-11-02T10:34:17Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "९३ मुल० - अहो रामभटजी, अहो रामभटजी, दादा ह्म- - णाला जाऊंद्या भुयांला. त्यांच्याकडे अपराध नाहीं. राम० - का रे बुवा ! असे काय झालें ? मुलगा -बाबांच्या उशाशीं तोडा होता तो तर तुझी पाहिलांत..." 238638 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>९३ मुल० - अहो रामभटजी, अहो रामभटजी, दादा ह्म- - णाला जाऊंद्या भुयांला. त्यांच्याकडे अपराध नाहीं. राम० - का रे बुवा ! असे काय झालें ? मुलगा -बाबांच्या उशाशीं तोडा होता तो तर तुझी पाहिलांतच. दोघे -- ( माना डोलवितात ) त्यांत कांहीं चिठ्ठीच- पाटी नव्हती. मग ? मुलगा - मग मेण्यांतून प्रेत खाली काढलें, सर्व लोक जमून आंगांतील अंगरखा वगैरे काढू लागले, तों शरीरांतून कांहीं निघेना. मग फाडून काढावा लागला अखेरीस. राम० - - बरें काय रे चिंतू, खिशांत कांहीं होतें कायरे? चिंतू - छे; एक चष्मा, एक जायफळ व त्याला बांध- लेला एक बंद एवढे होतें. दुसरें कांहीं नव्हतें. चिंतू - मग पायांतला पायजमा काढू लागलों, तों सटकन् निघाला. तेव्हां आंत पंचा असून कमरे- ला एक हमेणी होती. • राम० - काय ह्मणतोस हमेणी होती ? आणि त्यांत काय मोहोराच का होत्या ? चिंतू - होय. थोडे होन होते, सात आंगठ्या होत्या, एक जोडवें होतें, चार हिरे संबंध होते, एक मात्र अर्धा फोडलेलासा दिसत होता. त्यावरून दादा-<noinclude></noinclude> t5px0j45y8qd0hconnrv6376t09vep1 104 112933 238639 2026-11-02T10:35:18Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "९४ चा अंदाज असा आहे कीं, दा हिरा घेतला असावा. व आपण नदीवर चलूं या. बाबांनी त्यांतलाच एका- तेव्हां यांनां सोडून द्या पाटील - बरें आहे बाबानो, जा तुमच्याकडे कांहीं दोष नाहीं. (ते दोघे भु..." 238639 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>९४ चा अंदाज असा आहे कीं, दा हिरा घेतला असावा. व आपण नदीवर चलूं या. बाबांनी त्यांतलाच एका- तेव्हां यांनां सोडून द्या पाटील - बरें आहे बाबानो, जा तुमच्याकडे कांहीं दोष नाहीं. (ते दोघे भुई जातात. ) बरें, कांहो रामभटजी, बाबांनां अगदीं हिरकणी खाण्याचा प्रसंग का आला ? राम० – अहो, या बाजीरावाच्या राज्यांत कशाचा नेम - नाहीं. पहिल्यानें पंघरा दिवसांपूर्वी पत्र आलें होतें त्यांत लिहिले होतें कीं, बाजीराव साहेबांनी दिवाण- गिरी पतकरितां का ह्मणून विचारलेलें आहे. पण बुद्धि अशास्वत ह्मणून रुकार देववत नाहीं, लो- करच घरी येतों, मग सर्वत्रांचे विचारें काय करणें तें पाहूं. तें हैं पुढे ओढवून ठेवलें होतें. चला आतां नदीवर जाऊं या. तूं पंच्या घेतला आहेस रे चिंतू ? चिंतू - होय भटजी चला लवकर. ( चालू लाग- तात व पडद्याकडे पाहून ) भटजी हैं हो काय ? ह्या पहा बायका पाण्याच्या घागरी टाकून तशाच पळत आल्या ! राम०- ( पडद्याकडे पाहून ) अरे खरेंच. अगे ए चिटके, लंवडीचे पळतीस कां ? ( पडद्याकडे कान<noinclude></noinclude> h81e8cd6yg5daacg8ylot0piyxi5ipa 104 112934 238640 2026-11-02T10:36:36Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "करून ) काय ? अं: काय ह्मणतेस ? धरणें आलें आहे ? कुणाचें? बोल सटवे बोल, कुणाचें ? पेंढा- यांचें ? तुला कशावरून समजलें ? काय ? काय, लोक ह्मणतात ? अग गाढवे, लोक ह्मणतात - णून तूं आपली घागर टाकून धू..." 238640 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>करून ) काय ? अं: काय ह्मणतेस ? धरणें आलें आहे ? कुणाचें? बोल सटवे बोल, कुणाचें ? पेंढा- यांचें ? तुला कशावरून समजलें ? काय ? काय, लोक ह्मणतात ? अग गाढवे, लोक ह्मणतात - णून तूं आपली घागर टाकून धूम पळत आलीस. घागर गेली ह्मणजे बसशील रडत. (तोंड वळ- वून ) काय पाटीलबुवा सुटलें आहे हें खरें काय ? पाटी० - पेंढार सुटलें आहे हें खरें. पण पेशवे सरकारच्या राज्याला उपद्रव नाहीं त्याचा. पण त्यांचा काय नेम ? खरें असले तर चावडीवर जा- ऊन सर्वांनां हुशार करतों. तुमच्या मागोमाग येतो. (जरा वळतो व दचकतो) अरे इच्या. हे दोघे गांवांत देखील आले ! आतां हो राम- भटजी ? राम० - आतां काय, येऊंद्या त्यांनां. आधीं ते पेंढारीच आहेत कशावरून ? मी ते आले ह्मणजे गोड बोलून विचारतों पहा. ( दोघे इंग्रजी पलटणींतले शिपाई येतात. ) एक शि० ये, तुमारा पटेलका मकान कहां है ? - राम० - ( लवून ) सलाम जमादार, आपल्याला का- य पाहिजे महाराज ? या ठिकाणी हरजिन्नस मि- ळतो. आज बारामती शहरांत शेहेर, खेड्यांत<noinclude></noinclude> dumucycne4uzyiozvgqu452o2g972kr 104 112935 238641 2026-11-02T10:37:28Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "९६ खेडें आहे. घोड्याला चंदी वैरणही पुष्कळ आहे. दुसरा शि० - ये तो दिवाना आदमी है. -- तुमसे कुच चंदबिंदी नहि मंगते है, अरे साब, लोकेन तुमारी जो चावडी है तो हम्कु बतलाव. गांवका कोइ पटेल है ?..." 238641 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>९६ खेडें आहे. घोड्याला चंदी वैरणही पुष्कळ आहे. दुसरा शि० - ये तो दिवाना आदमी है. -- तुमसे कुच चंदबिंदी नहि मंगते है, अरे साब, लोकेन तुमारी जो चावडी है तो हम्कु बतलाव. गांवका कोइ पटेल है ? राम० - हां, हां. ( मान डोलवितो ) हो, हो. पाटील आहे तर काय ? पण तो परसाकडला गेला आहे. तुझांला काय पाहिजे. पहि० शि० - क्या ? वो क्या कहता है ? दुस०शि० - कहते के, वो हाजतको गया. पहि० शि० - अब क्या करना ? मन्हाटी जबानमे पूच्छा. दुस० शि० अहो, तुम्हाला गोविंदराव काळ्यांचे घर माहित आहे काय ? ( तिघे एकमेकांच्या तोंडाक- डे पाहतात. ) बोला, तुह्मांला त्यांचें घर ठाऊक आहे काय ? राम० – बरें झालें जमादार, आपल्याला मराठी बोली - येते ती. आपल्याला गोविंदरावाचें घर कशास पाहिजे ? तिकडे काय काम आहे ? दुस० – अहो, आधीं कुठे आहे तें सांगा ह्मणजे आह्मी - तिकडे जातो.<noinclude></noinclude> fv44g4yykynsukjtmiftz28aazyd1rw 104 112936 238642 2026-11-02T10:38:08Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "९ ९७ हे चिंतू - ( भटजीच्या कानांत ) भटजी, हे लुटायलाच आले ही आले. आतां ? राम० - ( कानांत ) चिंतू, तूं घरीं धांवत जाऊन आंतून कड्या अडसर लावून घे. ओटीवर कोनाड्यांत माझी संबळी पडली आहे, ती आं- तल..." 238642 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>९ ९७ हे चिंतू - ( भटजीच्या कानांत ) भटजी, हे लुटायलाच आले ही आले. आतां ? राम० - ( कानांत ) चिंतू, तूं घरीं धांवत जाऊन आंतून कड्या अडसर लावून घे. ओटीवर कोनाड्यांत माझी संबळी पडली आहे, ती आं- तल्या खोलींत उतरंडीच्याखालीं डेज्यांत घा- लून ठेव. चिंतू - ( हळूच ) जाऊं तर ? राम० - थांब. ( उघड ) अहो, तुह्माला काळ्याच्या इथें कोणाकडे काम आहे ? दुस० - खुद त्यांच्याकडे. त्यांची भेट झाली ह्मणजे झालें. पाटील - आतां त्यांची भेट या लोक होणार नाहीं. दुस० - ह्मणजे ? राम० - ह्मणजे ते वारले. त्यांचें शव नदीवर गेलें देखील आह्मीही तिकडेसच चाललों आहों. दुस० – अरे, रे, रे ! ! केव्हां ? अहो काल संध्या- काळीं अल्पिन्स्टन साहेबानें सांगितलें की, का- ळ्यांना बोलावून आणा. तेव्हां आह्मी त्यांच्या बिन्हाड शोध केला. तेव्हां समजलें कीं, ते तिसऱ्या प्रहरींच निघून बारामतीला गेले. आणि तुझी आतां सांगतां ते वारले. खरें तरी कसें "<noinclude></noinclude> 05ntjyj8c9gf9brdw52adhcnm7bh2vd 104 112937 238643 2026-11-02T10:39:03Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "९८ वाटावें ? साब, ( पहिल्या शिपायाकडे वळून ) ये कहते है, वो मरगया जहरके . अबू पाहि ० - अये खुदा तुनें मुझपर कितना गजब किया .... अगर पारशी मोदी जिंदा पकड़ा जाता तो बेहेत्तर होता. लेकिन वोभी न..." 238643 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>९८ वाटावें ? साब, ( पहिल्या शिपायाकडे वळून ) ये कहते है, वो मरगया जहरके . अबू पाहि ० - अये खुदा तुनें मुझपर कितना गजब किया .... अगर पारशी मोदी जिंदा पकड़ा जाता तो बेहेत्तर होता. लेकिन वोभी नहिं हुवा. और अबू येभी जेहर खाकर मरगया. साहिब मुझपर खप्पा होगा. लेकिन खरशेटजीको और कालियाको साहेबोके और दौलतमन्तका गुफ्तगो कि त हासे जाहिर हुवा. हमें भी मालुम नहीं. ये बडी अज्जवकी बात है. अच्छा चलो भाई. साहेबांचा हुकूम दुस० - जातों तर मग महाराज. त्यास धरून आणणेविषयींचा होता. परंतु तो निष्फळ झाला. आझी मघांशी नदीवर प्रेत पाहिलें तें त्यांचेच. बरें येतों. चला जमादार, (दोघे शिपाई जातात. ) चिंतू - गेली एकदांची पीडा. पाटील - सुंठी वांचून खोकला गेला. आतां वेशी पाशीं वेसकराला सांगतों कीं, धरणें आलेलें गेलें. पुन्हा कोणीं घाबरूं नये मग मी नदीवर येईन, ( जातो. ) राम० - लंवडीचा मी होतों ह्मणून या पाटलाची<noinclude></noinclude> 4qoqkovjnavoslxr4zqgjg9vj9edx9l 104 112938 238644 2026-11-02T10:40:13Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "९९ डाळ शिजली. नाहीं तर यांनां धोतरांत * * झाले असतें. असो. आतां साहेबाने धरणें कां पाठविलें याचा शोध लवकरच लागेल. उचल चित्या. ( सर्व जातात. ) चलरे चल, दुसरा अंक समाप्त. पाय" 238644 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>९९ डाळ शिजली. नाहीं तर यांनां धोतरांत * * झाले असतें. असो. आतां साहेबाने धरणें कां पाठविलें याचा शोध लवकरच लागेल. उचल चित्या. ( सर्व जातात. ) चलरे चल, दुसरा अंक समाप्त. पाय<noinclude></noinclude> rllls89kae8dx80puik9lxyy9k4mrnl 104 112939 238645 2026-11-02T10:41:30Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "- अंक तिसरा- प्रवेश - पहिला. स्थळ- पर्वतीचा वाडा. ( दसऱ्याचा दरबार. ) बाजीराव — बापू, संपूर्ण लोक आले आहेत काय ? बापू० - बहुतकरून झाडून सर्व लहान थोर मंडळी आली आहे वाटतें. अक्कलकोटवाले राज..." 238645 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>- अंक तिसरा- प्रवेश - पहिला. स्थळ- पर्वतीचा वाडा. ( दसऱ्याचा दरबार. ) बाजीराव — बापू, संपूर्ण लोक आले आहेत काय ? बापू० - बहुतकरून झाडून सर्व लहान थोर मंडळी आली आहे वाटतें. अक्कलकोटवाले राजे फत्ते- सिंग भोसले, निंबाळकर, जाधवराव, घोरपडे, निपाणकर, पटवर्धन मंडळ, राजे बहादर, भोइटे, पुरंदरे, वगैरे सरंजामी, विंचरकर आदिकरून सगळे आले आहेत. यांखेरीज नाना, तुह्माला कसें वाटते ? कोणी यावयाचे राहिले आहेत काय ? मोरदी० - होय सरकार, सर्व मंडळी आली आहे. |- बानी ० – तर मग बापू, काल रात्री ठरलेला निश्चय सर्वांना कळवा. दरबारास उद्देशून आपल्याला बोलायाचें आहे तें बोला. बापू० — जी सरकार, आज्ञेप्रमाणें. ( पेशव्यास वंदन -- करतो ) समस्त राजे, मांडलिक, सरदार, संस्था-<noinclude></noinclude> 0umzijcpfwu3yt35i39e4gc4pcl1tv8 104 112940 238646 2026-11-02T10:43:19Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१०१ निक, दरकदार, एकांडे, गैरसाळ, बारगीर, शेट सावकार, पंडित, शास्त्री, शूर, वीर, दौलतीचे खांबहो, सांप्रत आपण सीमोल्लंघन करावयास आज सुमुहूर्तानें एकत्र जाहलों आहों ही त्या जग- निवास पर..." 238646 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१०१ निक, दरकदार, एकांडे, गैरसाळ, बारगीर, शेट सावकार, पंडित, शास्त्री, शूर, वीर, दौलतीचे खांबहो, सांप्रत आपण सीमोल्लंघन करावयास आज सुमुहूर्तानें एकत्र जाहलों आहों ही त्या जग- निवास परमेशाची अपार कृपाच आहे. मा- गच्या ह्या प्रसंगी त्रिंबकजी डेंगळे, चिंतोपंत देशमुख, गोविंदराव काळे व सदाशिव माणकेश्वर अशी ए- कापेक्षां एक धुरंधर राज्यकार्य तत्पर मंडळी होती. परंतु दैवें त्यांस आजचा प्रसंग पाहवयास ठेवले नां- हीं. ( सगळे उसासा टाकतात ) भगवदिच्छा ! काळाची गति अशीच विलक्षण आहे. क्षणानें काय होईल याचा नियम नाहीं. यास्तव सर्वांनीं त्या एक भगवंताचे स्मरण केले पाहिजे, तोच प्रभु 'सर्व संकटांतून पार पाडून नेण्यास समर्थ आहे. अस्तु, ‘ गतं न शोचे ' या न्यायाला अनुसरू- न पाठीमागील दुःखविमोचनच सर्वांनीं केलें पा- हिजे. कारण, सांप्रत जो प्रसंग आपल्या या मराठी राज्यावर येऊन गुदरला आहे तो सर्वांना दिसतच आहे. यामुळे श्रीमंतांच्या जिवाला सुद्धां क्षणभर चैन पडत नाहीं. आपली ही पंजरस्थशु- काप्रमाणें पारतंत्र्य स्थिति राहणार तरी किती दि बस ? पूर्ववत् काशीपासून रामेश्वरपर्यंत यशाचे<noinclude></noinclude> 4cjq1mg3z0uw7poemp9puzv8pofpkbo 104 112941 238647 2026-11-02T10:43:54Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१०२ डंके कधीं वाजतील याविषयीं रात्रंदिवस त्यांस मोठा घोर लागला आहे. यास्तव सरकारांनीं हें चित्तांत आणून माझ्या स्वाधीन कोट रुपये केले. त्याचे मी अरब, रोहिले, पठाण व सि- द्दी असे भल..." 238647 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१०२ डंके कधीं वाजतील याविषयीं रात्रंदिवस त्यांस मोठा घोर लागला आहे. यास्तव सरकारांनीं हें चित्तांत आणून माझ्या स्वाधीन कोट रुपये केले. त्याचे मी अरब, रोहिले, पठाण व सि- द्दी असे भले मस्त मस्त रांगडे, हिंदुस्थानी पुर- भय्ये, गोसावी असे उमदा उमदा मनुष्य गोळा केले आहेत. व त्यांस हमेष कवाईतही चालविली आहे. आतां आपण ह्मणाल, एवढें सैन्य कशा- साठीं ? तर ऐका. नुकताच जो तह श्रीमंतांपा- सून सही करून घेतला त्याची शाई कांहीं वाळली नाहीं. त्यांतलीं मुख्यमुख्य कलमें मी तुझांस सां- गतो. " इतउत्तर राव पंडित प्रधान यांनी नामदार आनरेबाल ईस्तइंदिया कुंपिनी सरकार- च्या आज्ञेबाहेर कोणाही संस्थानिकाशी छत्रपती - मुख्य पेशवे या नात्यानें पत्रव्यवहार करूं नये. कोणच्याही दरबारी वकील धाडूं नयेत व आपल्या दरबारी इतरांचे घेऊ नयेत. दक्षिणेस तुंगभद्रा व उत्तरेस नर्मदा यांच्या मधील मुलखावर काय तें, चे पेशवे यांचें स्वामित्व. अहमदाबाद, भढोच वगैरे कडला खटला ४॥ लाखांत तोडावा. कडून ४ लाखांत फेड करून घ्यावी. नगरची सोडचिठी द्यावी." अशी गायकवाडा अहमद- पुष्कळ क-<noinclude></noinclude> lgl5mik0x60yo1b2dkqqcxeah3csnfd 104 112942 238648 2026-11-02T10:44:29Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१०३ में त्यांत आहेत. तीं कोठवर वर्णावीं ? सारांश दर कामांत आह्मांला साहेबाची मखलाशी पाहिजे. कोठे स्वारी शिकारीला निघायचें झालें तर परवाना साहेबाचा. वाड्यांत कोणी पाव्हणा आला तर त..." 238648 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१०३ में त्यांत आहेत. तीं कोठवर वर्णावीं ? सारांश दर कामांत आह्मांला साहेबाची मखलाशी पाहिजे. कोठे स्वारी शिकारीला निघायचें झालें तर परवाना साहेबाचा. वाड्यांत कोणी पाव्हणा आला तर त्याची वर्दी आधीं बेटावर गेली पाहिजे. हे मर्द हो, अशी शोचनीय स्थिति होण्यास कारण कोण ? तर आपणच बरें काय ! ! आपसांत फाटाफूट असल्याने कोणाचा पायपोस कोणाच्या पायांत नाहीं सारखा झाला. चाकर धन्याला गुरकावूं लागले, बायका आह्मांलाच धुडकावूं लागल्या. इतक्या सगळ्या गोष्टींनीं आपलें हें तारूं कोणीकडे तरी भडकले आहे. तेव्हां मोठ्या वादळांत सांपडून याचा आज नाहीं उद्यां चुराडा होणारच. तर इतक्यांतच दैवाचा नांगर टाकून पाहूया. व मी जी आस्थापूर्वक भिक्षा मागतों ती सर्वजण मिळून द्या. ( पदर पसरतो. ) सर्व—आह्मी देऊं देऊ. बापू० -- पहा, मला भारी जोखमीचें काम सांगावयाचें आहे. व तें एकदां ऐकिलें की, ब्रह्मास्त्रासारखें पाठीमागे चिकटून राहील. यावज्जीव तुझांला सोडणार नाहीं. यास्तव ज्याची मर्जी नसेल त्यानें आधींच स्पष्ट सांगावें कीं, तुझी जे सांगणार<noinclude></noinclude> dcoczijaap44xhw2maexrrd8i8heb89 104 112943 238649 2026-11-02T10:45:28Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१०४ तें ऐकण्याची आमची बिलकुल इच्छा नाहीं. ह्मणजे हें माझें बोलणें मीं आंखडलें. सर्व – नका, नका, सांगा, सर्व सांगा. - बापू० - हें पहा, आपल्या राज्याची शत्रूंनी अगदीं दैना उडवून दिली. व व..." 238649 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१०४ तें ऐकण्याची आमची बिलकुल इच्छा नाहीं. ह्मणजे हें माझें बोलणें मीं आंखडलें. सर्व – नका, नका, सांगा, सर्व सांगा. - बापू० - हें पहा, आपल्या राज्याची शत्रूंनी अगदीं दैना उडवून दिली. व वाघासारखे तुह्मी सांप- ळ्यांत कोंडून गेलां आहां हें तर तुझी पहात आहां, नाहीं काय ? तुझांला वाटत नाहीं काय कीं, पंचाक्षयाच्या अभिमंत्रणानें महान् सर्प जसा त्रस्त होऊन जातो तशी अवस्था झाली. नाहीं? मोठ्या कर्दमांत धेनु जशी गुंतून जावी, तसेंच येथें झालें नाहीं काय ? नसले तर उघड सांगा, आतां भीड धरूं नका, श्रीमंतांपुढे कसें बोलावें ह्मणून लाजूं नका. तुमच्या कोणाच्या बालाग्रास जर धक्का लागला तर त्याचा जामीनदार मी आहें. बोला, हा मी थांबतों. ( कांहीं वेळ थांबतो ) यावरून मी ह्म- तों हें सर्व खरें आहे, तर पुढे सांगणार आहें तो प्रसंग याहून कठीण आहे. सर्व--असूद्या. सांगा. बापू – बरें तर; तुमच्या नशीबीं ऐकावयाचें व माझ्या नशीबी सांगावयाचें असेंच विधीनें लिहिलें अस- ल्यास तें कांहीं टळत नाहीं. वीरहो ऐका. "या महाराष्ट्रजन्म-भूमातेचें, या हिंदुपदबादशाहीचें,<noinclude></noinclude> 3ii2cyir51ziobeigejmto0dx8a9jor 104 112944 238650 2026-11-02T10:46:50Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१०९ या श्रीमत्सकलजगोत्सर्ग-संगोपन- संहननादिकर्त्यां श्री पार्वतीशाचे, या रायगड प्रतिष्ठित संपूर्ण म्लेंच्छ यवननिर्दलनदक्ष जो ब्राह्मण प्रतिपालकाग्रणी त्या श्रीमत्छिवराया..." 238650 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१०९ या श्रीमत्सकलजगोत्सर्ग-संगोपन- संहननादिकर्त्यां श्री पार्वतीशाचे, या रायगड प्रतिष्ठित संपूर्ण म्लेंच्छ यवननिर्दलनदक्ष जो ब्राह्मण प्रतिपालकाग्रणी त्या श्रीमत्छिवरायाचें, ज्या शुभदायक कुलांत तुझी उत्पन्न झालां त्याचें, ज्या जननीची कुशी शोभिवंत केलीत तिचें व ज्या शुद्ध व निर्मल कुलांत जन्मून जलतर्पणें करून उद्धार करितां त्या पितरांचें आणि काळासही वांकविणारे हे माझे प्रतापी बांधव हो, त्या स्वतः तुमचें ब्रीद राखावयाचा वेळ हाच आला आहे. सिंहगडावर सरदार तानाजी पहि- ल्याच गफलतींत ठार झाल्यानंतर त्यांचे बंधु सूर्याजी यांनीं आमच्या राज्याचे मूलाधार स्तंभभूत जे मावळे व हेटकरी यांनां जो थोडा उपदेश केला कीं, " दोर तर कापून टाकिला व पुढें हीं बाप आजांची प्रेतें पडलीं आहेत, व तुझी जर धीर सोडून पळून जाल, तर महार म्लेंच्छ हे तुमचीं प्रेतें ओढून फेंकून देतील त्याची लाज धरा." हें ह्मणण्याचा अवकाश, तों तीनशे साडेतीनशेच किं हो मावळ्यांनी ' हरहर महादेव' गर्जून सात हजार रजपूत व मुसलमान कापून काढिला. काय त्यांची छाती ! ती त्यांच्या वंशजांत आज आपणांत नसावी काय ? महाराज,<noinclude></noinclude> 45g0utc9mrcim7vc0zhow3v8h50uthc 104 112945 238651 2026-11-02T10:47:33Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१०६ असावी; तर व्हा तयार हें विड्याचें ताटं तुमच्या समोर ठेवलें आहे. आजवर तुझी ज्यांचें अन्न खाल्ले, ज्यांच्या नांवावर विकलेत, ( पेश- व्याकडे बोट करून ) ज्याचे वंशाचा अभिमान बाळगिला..." 238651 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१०६ असावी; तर व्हा तयार हें विड्याचें ताटं तुमच्या समोर ठेवलें आहे. आजवर तुझी ज्यांचें अन्न खाल्ले, ज्यांच्या नांवावर विकलेत, ( पेश- व्याकडे बोट करून ) ज्याचे वंशाचा अभिमान बाळगिलात, ज्या गादीला पूज्य मानलीत, त्या ह्या प्रभुचरणास स्मरून स्वाभिकार्यार्थ कोठेही प्राण जावो अथवा राहो ह्मणून मनाचा धडा करून एक एक विडा उचला. बिलंब कशाला लावता ? भगवान् अर्जुनास ह्मणालेच आहेत 'हतोवा प्राप्ससि स्वर्ग, जिल्ला वा भोक्ष्यसे महीं ' तसे तुझींही युद्धाचे ठाईं समरभूमीवर पतन पावले असतां स्वर्गी अक्षय्य सुख पावाल. व येथे यशस्वी झालेत तर पृथ्वी तुमचीच आहे. महाराज केवळ शेर अच्छेर पिठाचे मालक आहेत. जींस नसलें तर नका बापडें. तितक्यांतून म परंतु हैं पक्के लक्ष्यांत बागवा की, ‘अंतवंत इमे देहा: ' हे देह, अर्थात् हीं शरीरें आज नाहीं कधीं तरी लयास ह्मणून जावयाचीच. कारण असा अमरपट्टा कोण घेऊ- न आला आहे ? ' जातंहि ध्रुवं मृत्युः । ध्रुवं जन्म मृतस्यच ।' ज्याला जन्म त्याला मृत्यु हा ठेवलाच आहे. विचार कसला करता ? आपला निश्चय विडे घेण्याचा झाला ह्मणजे पुढील कर्तव्य काय तें<noinclude></noinclude> jqe57kprl8w20iqtaqizimrb4ivjt4e 104 112946 238652 2026-11-02T10:48:31Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१०७ सांगतो. उठा नारोपंत पाहतां काय ? तुह्मी आरंभ केल्यावांचून कोण करील ? रूपरामजी, तु मची कट्यार बाहेर पडण्याचा प्रसंग हाच आहे. काय मोहनगीरबोवा, आतां स्वस्थ कां ? मोर दी० - मीच आधी उचल..." 238652 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१०७ सांगतो. उठा नारोपंत पाहतां काय ? तुह्मी आरंभ केल्यावांचून कोण करील ? रूपरामजी, तु मची कट्यार बाहेर पडण्याचा प्रसंग हाच आहे. काय मोहनगीरबोवा, आतां स्वस्थ कां ? मोर दी० - मीच आधी उचलतों ह्मणजे झाले, मी मातारा आहें. ( उठतो व ताटांतील विडा उच- लतो इतक्यांत पागोट्याचा पदर सुटून एक दोन पया गळ्यांत येतात. ) बापू०- - -अहो, ह्यातारे काय आणि तरणे काय. युद्धी सर्व समान आहेत. अहो नाना, पदर सुटला आहे. पागोटें गळ्यांत येईल, मोर दी० - आतां सगळेच गळ्यांत आलें आहे, मग त्यांत पागोट्याची विशेष मातबरी काय ? ( बसतो. ) बापू० -- ऐका. नानांचा हात प्रथम ताटाला लागला आहे तर हेच आपले सेनापती भीष्म उद्यांपासून सगळ्या फौजा यांच्या हुकुमांत चालावयाच्या. वस्त्रे मात्र आज्ञेप्रमाणें. (बाजीरावाकडे वळून. ) वाजी० - बरें आहे. तुमच्या समस्तांच्या विचारा- बाहेर मी नाहीं. खाजगीवाले, यांस पोषाक, कंठी, शिरपेंच, कट्यार आणा. बापू० - कां आतां ? आरंभ झाला पाहिजेल त्यानें<noinclude></noinclude> mhykymzglbseznspyg0avd8y1r5xj3q 104 112947 238653 2026-11-02T10:50:41Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१०८ उचलावे. ( सगळे पाळीपाळीने उठून विडे उच- लितात. त्यांत निपाणकर, पटवर्धन व विंचुरकर यांच्या हातांतून पडतात व ते पुनः घेतात. ) झालें ? सगळ्यानी घेतले ? आतां ऐका. पेंढाऱ्यांवर जाण्यास..." 238653 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१०८ उचलावे. ( सगळे पाळीपाळीने उठून विडे उच- लितात. त्यांत निपाणकर, पटवर्धन व विंचुरकर यांच्या हातांतून पडतात व ते पुनः घेतात. ) झालें ? सगळ्यानी घेतले ? आतां ऐका. पेंढाऱ्यांवर जाण्यासाठीं ह्मणून बाह्यात्कारी तयारी आहे हें आपणां सर्वांस माहित आहेच. तशीच आवई अ खेर पर्यंत ठेवायाची. ह्मणजे आपण काय करतों याचा मागमूस कोणास लागू नये. आजच्या- साठी शहराबाहेर डेरे, राहुट्या दिल्याच आहेत. आजचा हा साडेतीन मुहूर्तातला एक मुहूर्त आहे. तेव्हां आतां निराळें प्रस्थान ठेवण्याची गरज नाहीं व एकदां तिकडे गेल्यावर मागें यावयाचें नाहीं. इंग्रजांकडील कोणीही विचारलें, तर पेंढार मोड- ण्यास जातों ह्मणून सांगावें. व पुढल्या वद्यांतल्या एकादशीस एकदम सर्वांनी छापा घालून येथचा इंग्रज पार करावा. तसेंच शिंदे, होळकर, गाय- कवाड, यांसही पत्रें गेलीं आहेत. नागपुरास ही सेनाखासखेल आप्पासाहेब भोंसले यांसही त्याच दिवशी इंग्रजावर चालून घ्यावयाला सांगि- तलें आहे. त्याप्रमाणे त्यांनी व आह्मी तेथचा व येथचा इंग्रज मोडून अशीरीच्या मुक्कामावर फौजा एकत्र करून हिंदुस्थानांतून चोहोकडून दामटीत<noinclude></noinclude> gzp4i1h7mmt10vei1x5jnuev35t5yrz 104 112948 238654 2026-11-02T10:51:37Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१०९ नेऊन समुद्रपार हांकून देऊ. धुळपांला ही आरमाराची कडेकोट तयारी ठेवण्याविषयीं हुकूम गेले आहेत. याखेरीज आणखी काय तजविजी केल्या आहेत त्या नाना सांगतील. मोरदी० - मला सांगावयाचें ह..." 238654 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१०९ नेऊन समुद्रपार हांकून देऊ. धुळपांला ही आरमाराची कडेकोट तयारी ठेवण्याविषयीं हुकूम गेले आहेत. याखेरीज आणखी काय तजविजी केल्या आहेत त्या नाना सांगतील. मोरदी० - मला सांगावयाचें ह्मणून कांहीं नाहीं इतकेंच कीं, कापदापोलीचा पोटसाहेब याजकडे आपली पलटणें शिकावयाला ठेवली आहेत, तीं आण- ण्याची तजवीज केली आहे. खुद्द साहेबास टोपी घालावयाचा पुष्कळ यत्न केला. पण तो ह्मणतो एल्फिस्टन व आपण एका बादशाहाची रयत, तेव्हां त्यावर चालून कसें जावें ? परंतु त्याचेंही ह्मणणे असून गुळमुळीत आहे. ' द्रव्येन सर्वैवशाः हीच कायती मख्खी. 6 वाजी० - मग लागेल तितका पैका घेऊन जायाला तुह्मांला नको कोणीं लटलें आहे ? 110 मोरदी० ~~ ठीक आहे तर मग. १० - तिकडल्या व येथ- च्या फौजेंत फितूर एवढा केला आहे कीं, ते ह्मण- तात उद्यां लढाई सुरू होऊंद्या. आह्मी येऊन तु- 'झांला मिळू. आणि पहिल्या लढाईला जरी उभे राहिलो तरी तुमच्या डोक्यावरून गोळ्या सोडूं . सहाव्या पलटणींतला शेख हुस्सेन जमादार मोठा लढवय्या आहे. दहा हजार रुपये मागतो. 14 त्या<noinclude></noinclude> ouxvlscqhl97y45sh6qyuh7bshwgzn5 104 112949 238655 2026-11-02T10:52:35Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "११० चाही निकाल लावतों. आतां दारुगोळा मात्र मुबलक पाहिजे. गणपतराव पानशे--- माझ्यापाशीं दारूगोळा, बाण गोटा इतका तय्यार आहे कीं, लाख फौज तीन झुझत असली तरी हटणार नाहीं. वर्षे बापू० - - झाल..." 238655 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>११० चाही निकाल लावतों. आतां दारुगोळा मात्र मुबलक पाहिजे. गणपतराव पानशे--- माझ्यापाशीं दारूगोळा, बाण गोटा इतका तय्यार आहे कीं, लाख फौज तीन झुझत असली तरी हटणार नाहीं. वर्षे बापू० - - झालें तर मग. याप्रमाणें सगळी सिद्धता ०- -- आहे. अझूनही कोणाच्या मनांत कांहीं शंका असतील तर विचारा अगर स्पष्ट बोला. आप्पा० - इतका वेळ तुमचें सगळ्यांचे बोलणें झालें. आतां बापू वरचेवर खोचून बोलतात कीं, कोणाला कांहीं शंका असल्यास विचाराव्या शंका आम- च्या मनांत पुष्कळ आहेत. आह्मी सरकारच्या अन्नाचे तेव्हां आह्मांस विरुद्ध बोलतां येत नाहीं. परंतु इंग्रज सर्वस्वी मोडून काढण्याचें माझे चित्तास येत नाहीं. काय हो गणेशपंत सहस्त्रबुद्धे, तुल्ली पटवर्धनांचे कारभारी आहां. तुमच्या ध्यानाला कसें येतें ? गणेश० --- ( मनाशी ) हा बाजीराव इंग्रज मोडूं पाह- तो पण याच्या वडिलाला तरी ते बघतील काय ? याने पहिल्याने सगळ्या पटवर्धनांच्या जहागिरीचा आपस्वार्थ करण्याचें मनांत आणिलें व आतां त्यांची मदत मागतो. आपल्याला काय होहो,<noinclude></noinclude> 74lppbmiobuw726plbaxr7f9p7faywz 104 112950 238656 2026-11-02T10:53:10Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१११ ( उघड ) मलाही असें वाटतें करावयाचे धनी. कीं, ते शूर असून न्यायी आहेत. अन्यायासहिष्णु आहेत. आप्पा०--- उद्यां जर शिंदे मस्त आणि अगदीं झाले, अगर होळकर जर अमीरशाही करू लागले, अथवा सा- ता..." 238656 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१११ ( उघड ) मलाही असें वाटतें करावयाचे धनी. कीं, ते शूर असून न्यायी आहेत. अन्यायासहिष्णु आहेत. आप्पा०--- उद्यां जर शिंदे मस्त आणि अगदीं झाले, अगर होळकर जर अमीरशाही करू लागले, अथवा सा- तारच्या महाराजांनीं उठून बंड केलें, किंवा नवाब भागानगरचे चालून आले, तर आयला वेळेस उपयोगी पडतील असे एक इंग्रजच आहेत. माझे ह्मणणे खोटे असले तर बोला. बाजी० -- बापू, देसायांचेंही बोलणें खरें दिसतें. नाहीं विठ्ठलराव विंचूरकर ? विठ्ठल० - - ( मनाशी ) इथं पारख आणि अक्कल -- असेल तर ? जिकडे वारा वाहील तिकडे पाठ करावयाचे. मी हजारों प्रमाणांनी खातरी करून दिली की, हा आप्पा फितूर आहे. तरी असून महाराजांची संशयनिवृत्ति होत नाहीं. माझ्या सैन्यांतही फितूर ! मला वाटतें लढाई करून फायदा नाहीं. असो, जसें नशिबी असेल तसें होईल. ( उघड ) कांहीं यांचेही खरें आहे कांहीं त्यांचेही खरें आहे. बापूंचा आवेश पाहिला झणजे वाटतें जय आपला होईल. पण इंग्रजांचे कवाइतीचे पंचवीस लोक व आपले चारशे पुरे पडणार नाहींत.<noinclude></noinclude> ju7xl3vj6wzsn03dfdofb6j838ilcta 104 112951 238657 2026-11-02T10:54:06Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "११२ बापू - असो. पहिल्यानें कां नाहीं बोललेत ? आप्पा ह्मणतात शिंदे मदोन्मत्त होतील, बरे झाले तरी ते आपलेच आहेत. होळकराचा सख्खा भाऊ महाराजांच्या नजरचुकीनें मेला, तर त्याबद्दल शिंद्य..." 238657 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>११२ बापू - असो. पहिल्यानें कां नाहीं बोललेत ? आप्पा ह्मणतात शिंदे मदोन्मत्त होतील, बरे झाले तरी ते आपलेच आहेत. होळकराचा सख्खा भाऊ महाराजांच्या नजरचुकीनें मेला, तर त्याबद्दल शिंद्यावर त्याचा दांत होता, गादीवर कांहीं वांक नव्हता. परंतु सगळ्यांनी हुत् हुतू करून त्यांत खंडेरावरास्ते व त्यांचे कारभारी बाळाजीपंत नातु यांनी बाबासाहे- बांना इंग्रजाकडे नेलें. हे पहा खुद होळकराक- डील पत्र. ( खिशांतून कागद काढितो ) मजकूर तेवढाच वाचतो ऐका. जसा हुकूम होईल तसें चालू. मला तरी हेंच पाहिजे होतें. असें "गादीचे चाकर आली. येथें मालकम व तरी दहा हजार हिस्लाप यांचा पेंच भारी आहे, स्वारांची मांड देऊन रामदीन परदेशी पाठविला आहे." याखेरीज काय पाहिजे ? (पत्र खिशां- त घालतो ) तिसरे छत्रपति महाराजांविषयी अप्पां- नीं अगदीं अप्रगल्भ उद्गार काढिला ! ते सर्व राज्याचे खाविंद, त्यांचे सर्व शाहुमहाराज काय बोलले ? कामकाज तुझी पाहणें. " आह्मी अंकित; श्रीमंत " वंशाचा मान राखून त्याअन्वये हा कारभार येथें चालत आहे. विंचूरकर कवाइतीची प्रौढी सांगतात. बरें, मी आपल्या मारुतीला टांच मारून निघालों ह्मणजे तुमच्या कवाइतीच्या दहा फळ्या<noinclude></noinclude> 9v1mfvyphalkcoyq90ww7orjfvdgo3p 104 112952 238658 2026-11-02T10:55:30Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "११३ फोडतों कीं नाहीं पहा. इतक्या उपर तुझी सगळे विचारवान व अक्कलवंत आहांत त्यापक्षी आह्मीच मतिहीन, तुह्मांस उपमर्द सहन होतो, आह्मांस होत नाहीं. अशाच भागूबाईपणामुळें ही दशा आली. व प..." 238658 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>११३ फोडतों कीं नाहीं पहा. इतक्या उपर तुझी सगळे विचारवान व अक्कलवंत आहांत त्यापक्षी आह्मीच मतिहीन, तुह्मांस उपमर्द सहन होतो, आह्मांस होत नाहीं. अशाच भागूबाईपणामुळें ही दशा आली. व पुढे याहूनही बिकट येईल. असो, समजला दम कोठवर आहे तो. सरकार, मला कर्नाटकांत जहागिरीवर जाण्यास हुकूम व्हावा. अथवा मला ब्राह्मणाला जहागीर तरी क- शाला पाहिजे : मी काशीसच जातो. सर्व - ( गडबड करितात.) मोह० - -- कांहीं नाहीं बापूसाहेब. लढाई द्यावयाची. माझ्या नंग्या पलटणी अशा आहेत कीं, काळा- च्याही थोबाडीत मारतील. नारोबक्षी - बापूसाहेब, लढाईच व्हावी. सर्व — होऊंद्या, लढाई होऊंद्या. नाही. आली मागे घेत वाजी ० - बरें आहे. सर्वांच्या मर्जीबाहेर मी नाहीं. ( इतक्यांत शिपाई येतो व नौबती वाजतात. ) शिपाई – सरकार, खालीं हत्ती तयार आहे. शि- लंगणाला यावयाचेंना ? बाजी० - हो, चला सर्वजण ( सगळे उठून अद- बी अदबीनें चालतात. ) ( सर्व जातात. )<noinclude></noinclude> 8d0gz6jw91voh8lb5aojoj5yzr89jlm 104 112953 238659 2026-11-02T10:56:57Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "११४ प्रवेश दुसरा. स्थळ - पर्वती - गच्ची. ( दोन हुजरे व एक गडी येतो.) पहि०हु० - राम्या, चांगला गालिचा आणून हंतर. असा मळका कशाला ? ( गडी बिछायत टाकतो व दोघे दुर्बिणी घेऊन पाहतात. ) दुस०हुज ० – ग..." 238659 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>११४ प्रवेश दुसरा. स्थळ - पर्वती - गच्ची. ( दोन हुजरे व एक गडी येतो.) पहि०हु० - राम्या, चांगला गालिचा आणून हंतर. असा मळका कशाला ? ( गडी बिछायत टाकतो व दोघे दुर्बिणी घेऊन पाहतात. ) दुस०हुज ० – गड्या, ह्या दुर्बिनींतून साफ दिसतें. ( बघतो ) वाः काय मजेशीर हो देखावा ! दोहीं कडल्या तोफा मांडल्या. आतां पहा आपले सैन्य मुंग्यांच्या हारीवानी पसरत चाललं. तिकडे साहेबाचीही लालभडक फौज टेकडी घेरून आहे. पहारे पहा इत्रामा. विश्राम -- फारच मौज दिसते. पले स्वार मैदानांत आले. पहा ग्यानबा, आ- पन सांग तुला त्यांची तोंडें कशी दिसतात तीं ? ग्यान० - झोकदार नाहीं दिसत. कारे, अगदी फिकट कशानं दिसतात ? विश्राम - दुसरी एक गोष्ट तुझ्या लक्ष्यांत आली ? ग्यान०- -ती काय ? - - विश्राम — सर्वांच्या फेट्यांचे खोवायाचे समले सुटले आहेत. ग्यान०—गड्या, आतां लड़ाई सुरू झालीच झनून स-<noinclude></noinclude> dba8o6g09b8twnqltn327wduooauy3q 104 112954 238660 2026-11-02T10:57:30Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "११५ मज. हा पहा आपल्या कडला नगारा अरे, अरे, (दुर्बीणींत पहातच ) ते पहा नाना मराठे आले, बापू गोखलेही आले. (इतक्यांत बाजीराव व बरो- बर रामचंद्रपंत सुभेदार येतात, त्यांस पाहून हे दोघे हुजर..." 238660 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>११५ मज. हा पहा आपल्या कडला नगारा अरे, अरे, (दुर्बीणींत पहातच ) ते पहा नाना मराठे आले, बापू गोखलेही आले. (इतक्यांत बाजीराव व बरो- बर रामचंद्रपंत सुभेदार येतात, त्यांस पाहून हे दोघे हुजरे चपापतात.) बाजी० - कायरे, लढाई सुरू झाली काय ग्यानबा ? नाना, बापू ग्यान० - नाहीं सरकार, वखत् आहे. वगैरे मंडळी शहराबाहेर पडली. - बाजी० – बरें आहे. तुह्मीं खाली पहायचा बंदोबस्त ठेवा. विश्राम, तूं दारावर बैस. (इतक्यांत ध- डाधड तोफांचे बार होतात.) झाली वाटतें सुरू. कोठें आहेरे दुर्बीण ? आणा इकडे. (दुर्बीण घे- ऊन पाहतात) हो, हो, हो, हो ! केवढा धूर झाला हो रामचंद्रपंत ! आपल्या इकडल्याच तोफा सप्पा- टून सुटताहेत. रामचंद्र - (दुसरी दुर्बीण लावून) पहा महाराज, हा कडाखा सगळा आपल्या महांकाळीचा. ती पर- वांच पुरंदराहून येथे आणली नाहीं का ? पहावें सर- कार, पानशांची कोण घाई उडाली आहे ! एक सारखे घोड्यावरून इकडून तिकडे दौडत आहेत. बाजी० - पानशे गणपतराव मोठा दिमतीचा माणूस खरा. माझ्या मनांत त्याच्याही सरंजामाचा अपहार<noinclude></noinclude> 9yyz4hfgzzeiii8al1ciycptlygf49x 104 112955 238661 2026-11-02T10:58:22Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "११६ करावयाचा आला होता. पण त्याने जेव्हां एक- जात त्याचे कुळांतले लढाईंत मेलेले यांच्या बायका माझ्यापुढे उभ्या केल्या, तेव्हां मी विरलों, आणि त्याला धक्का लावला नाहीं. त्याचें हें..." 238661 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>११६ करावयाचा आला होता. पण त्याने जेव्हां एक- जात त्याचे कुळांतले लढाईंत मेलेले यांच्या बायका माझ्यापुढे उभ्या केल्या, तेव्हां मी विरलों, आणि त्याला धक्का लावला नाहीं. त्याचें हें फळ. फार झटतो. तो रामचंद्र - असेच महाराजांनी सगळे सरदार राखले असते तर असा प्रसंग येतांना. ( दुर्बिणींतून पहा- तो) इंग्रजाच्याही तोफा सुरू झाल्या. पहा महाराज, तीनच तोफा आहेत पण काम काय मोठ्या कुशलतेनें चालविलें आहे. एक गोळा देतो, दुसरा कुचतो, तिसरा बत्ती देतो. असें झटू झटू काम होत आहे. यामुळे अखंड तोफ सुरूच आहे. तसे आपल्या कडे नाहीं. एकदम साम्यांचे बार होतात, नाहीं तर मध्ये पाव घटिका घटिका कांहींच नाहीं. पुनः धडाका, पुनः कांहीं नाहीं. बाजी० - डाव्या बाजूच्या आपल्या तोफा मुळींच बंद पडल्या वाटतें. राम० - - खरेंच. पहा बरे पहा. नारायणराव बक्षींच्या पुढला तोफ- खाना अगदींच लटपटला ! अरेरेरे! हे गोलंदाज लोक कपाळावर हात मारून घेत आहेत. काय बरें झालें ? ( जरा पाय उंच करितो ) काय बरें ? महाराज दारूचे बोधच्या बोध ओतून टाकूं लागले,<noinclude></noinclude> 0p1gohgaamr5oifhxpmkpxk8g6h9zr5 104 112956 238662 2026-11-02T10:59:13Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "११७ व कोणी त्यांस बत्तीही देत आहेत. छेः पेट- तच नाहीं. सरदली वाटतें दारू. त्कार हा ! काय चम बाजी० पानशे कुठे दिसताहेत तुलांला ? पहा बरें पहा. राम० - ( वांकून पहातो) नाहीं सरकार ते कुठे दिस..." 238662 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>११७ व कोणी त्यांस बत्तीही देत आहेत. छेः पेट- तच नाहीं. सरदली वाटतें दारू. त्कार हा ! काय चम बाजी० पानशे कुठे दिसताहेत तुलांला ? पहा बरें पहा. राम० - ( वांकून पहातो) नाहीं सरकार ते कुठे दिस- त नाहींत. अं-हो-हो-ते ते पहा. (बोटानें दाख- वितो) त्या आंब्याच्या झाडाखालीं खालीं मान घालून उभे आहेत. जवळ त्यांची जर्दी घोडी पडली आहे. मला वाटतें तिला गोळी लागली असावी. C बाजी ० -- त्यांची घोडी मोठी चांगली होती. राम० -- पण त्यांनी आपले तोंड शेल्यानें झांकलें आहे. कां हैं दारूचें काम फसलें ह्मणून की काय ? पहावें आपटे पुढे सरले. तोफा मागें ओढल्या. पूंनीही मधून घोडे पिटाळले. बा- बाजी० - त्यांच्याही तोफा झाल्या ? ऐकूं येत ना- हींत त्या ? राम० - होय सरकार, हे घोडेस्वार अंगावर येतात पाहून त्यांनी ही आपल्या तोफा मागे घेतल्या. व आपले पलटण पुढे घातलें. पोट साहेब वगैरे मंडळी तिकडेसच जाऊन मिळाली. आतां दोघांची<noinclude></noinclude> ge9tlapumstm77ftfpog5eqcfw5lh95 104 112957 238663 2026-11-02T11:00:56Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "११८ अगदीं झटापट लागली वाटतें. बापुगोखल्यां- नी येरवड्याची टेकडी आटोपलीशी दिसते. तो पहा जरीपटका किंचित् चमकत आहे. ( बारीक डोळे करून) ते पहा ; गोसावी ही चालले मोर्च्या चढवीत. (पडद्यांत..." 238663 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>११८ अगदीं झटापट लागली वाटतें. बापुगोखल्यां- नी येरवड्याची टेकडी आटोपलीशी दिसते. तो पहा जरीपटका किंचित् चमकत आहे. ( बारीक डोळे करून) ते पहा ; गोसावी ही चालले मोर्च्या चढवीत. (पडद्यांत हर हर महादेव, दीन दीन, 4 सेंट जॉनू अशा आरोळ्या व धडाधड बंदु- कांचे बार होतात, खणू खण् तरवारी ऐकूं येता- त.) अगदी झोंबले वाटतें एकमेकाला. आतां ढगही आले व तिनसांजा ही झाली. आतां दिसणार नाहीं. (दुर्विणी खाली ठेवतात.) वाजी० ० - मला मोठी चिंता पडली आहे. पहा रा- मचंद्रपंत, एक एक बार निघाला ह्मणजे जीव धस्स होतो. उगीच लढाई हवी कशाला ? मी जाऊन भेटतों अल्पिन्टनाला आणि सांगतों कीं, वृथा रक्त- पात करण्याचे कारण काय ? ( इतक्यांत शिपाई येतो. ) शिपा० - सरकार, बेटावरून शिपाई आला आहे. १० – त्याला घेऊन ये. (तो जाऊन आणतो.) बाजी०- |- राम० – कोणाकडून आलास ? काय काम आहे? - शिपा० - मी बेटावरून साहेबाकडून आलो आहे. साहेब ह्मणतात, एवढा फिसाद होण्याचें काय कारण ? आणि तुमचें आमचें कधीं भांडण झालें<noinclude></noinclude> 7mav8rgs2elvg6rc93srwk3g3m4q0bv 104 112958 238664 2026-11-02T11:02:03Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "११९ नाहीं, तेव्हां आपले सैन्य माघारें न्यावें. आली आपले सैन्य मागे घेतों. बाजी० बरें आहे. विश्रामा, खालीं जाऊन देवढीव - रून जवान धाड कीं, बापूला ह्मणावें मागें या. तो जातो. ) ( जी ह्मणून..." 238664 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>११९ नाहीं, तेव्हां आपले सैन्य माघारें न्यावें. आली आपले सैन्य मागे घेतों. बाजी० बरें आहे. विश्रामा, खालीं जाऊन देवढीव - रून जवान धाड कीं, बापूला ह्मणावें मागें या. तो जातो. ) ( जी ह्मणून राम० - थांबावे सरकार. इतकी उतावळी करूं नये. ( कानांत ) हा निरोप्या खरा कशावरून ? मी तपा- सतों बघा ( शिपायाकडे पाहून ) तुझें नांव काय ? शिपा०-- महादू रामजी. राम० - तूं कुठे राहतोस ? शिपा० - येरवड्यास. राम० – तू आलास तेव्हां साहेब काय करीत होते ? - शिपा० - निजले होते. राम० -- निजले होते ? शिपा० - नाहीं. लिहीत होते. राम० - मग तुझ्यापाशीं चिठ्ठी नाहीं दिली ती ? शिपा० - ते लढाईवर गेले होते. राम० - मग तुला कोणी पाठविलें ? खरें सांग नाहीं तर ठार करतों. ( तरवार उपसतो. ) शिपा०-- एं, एं, मला म-ला- भिवा जमादारानें सांगि- तलें- बाजी० - अरे, अरे, मी निरोप उगीच पाठविला,<noinclude></noinclude> qsvt1izw43rwlf48mej92sex8zz88be 104 112959 238665 2026-11-02T11:02:57Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१२० परंतु तो गेला नसेल असून विश्राम, विश्राम, जवान पाठविलास काय ? विश्रा० -- होय सरकार. बाजी० -- मग आतां धाड दुसरा. ह्मणावं. - लवकर. नको नको ' राम० – अरे गुलामा, तुला शिक्षा पाहिजे. ( ह्मणून त..." 238665 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१२० परंतु तो गेला नसेल असून विश्राम, विश्राम, जवान पाठविलास काय ? विश्रा० -- होय सरकार. बाजी० -- मग आतां धाड दुसरा. ह्मणावं. - लवकर. नको नको ' राम० – अरे गुलामा, तुला शिक्षा पाहिजे. ( ह्मणून त्याला घेऊन जातो, परत एकटा येतो. ) वाजी०- ०- - त्याला काय मारायला सांगितलें काय ? साहेब रागावेल हो. राम० - आतां साहेबाच्या बापाचें आपण काय लागतों. बापू आज फत्ते केल्याशिवाय सोडीत नाहींत. बाजी० - ब्राह्मणाच्या तोंडांत साखर पडो. पहा राम- - चंद्रपंत, या लढाईंत फत्ते झालो तर लक्ष ब्राह्मण भोजन चुट्टी चुर्म्याचें घालीन. जेजुरीच्या खंडो- बाला टाक सोन्याचा देईन. वान्या करीन. पंढरपुरच्या तिन्ही आषाढी, कार्तिकी आणि चैत्री. माझें मन अगदी भांबावून गेलें आहे. त शिपाई येतो.) (इतक्यां- शिपा० - बापू साहेबांकडून सरकार विसाजी मानाजी आले आहेत. बाजी ० -- बापूकडलें मनुष्य आलें कीं ताबडतोब आणी- त जा. आणूं काय ह्मणून काय विचारतोस ?<noinclude></noinclude> 2cendgf4s47ivm7fqi8ozggmtls6rp3 104 112960 238666 2026-11-02T11:05:49Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१२१ ( तो घेऊन येतो. ) या विसाजीराव लढाईची काय खबर आहे ? विसा०-- सरकार, बापू झणाले अन रणाची खबर बरी आहे. वाजी० - अरे विसाजी, इत्थंभूत हकीगत सांग. नाना, आपटे, पानशे, रूपराम हे खुशाल आहेतना ? वि..." 238666 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१२१ ( तो घेऊन येतो. ) या विसाजीराव लढाईची काय खबर आहे ? विसा०-- सरकार, बापू झणाले अन रणाची खबर बरी आहे. वाजी० - अरे विसाजी, इत्थंभूत हकीगत सांग. नाना, आपटे, पानशे, रूपराम हे खुशाल आहेतना ? विसा०-- बापूंनीं असें सांगितलें कीं, आपल्या चरणाच्या कृपेने सर्व शरीरेंकरून खुशाल आहेत. बाजी० -- असें संदिग्ध बोलू नकोस. आह्मांला सगळें वर्तमान सांग. विसा० - (लवून मुजरा करतो ) मला जसे बापू ह्मणाले ११ तसें सांगतों. ते ह्मणाले "आज रविवार ह्मणून कापांत देवाची प्रार्थना करून सगळीं लाल डगली तिसरा प्रहरां येरवड्यावर जमा झाली. जरणाल इसमिटही आला. हजार, दीड हजार टोपीवा- ला व ३१४ हजार आपला लोक होता. प्रथमतः आमच्या व त्यांच्या तोफा सुरू झाल्या, परंतु कांहीं वेळाने आपल्या तोफा मुळींच उडेनातशा झाल्या. तेव्हां मी व पानशांनीं दारू आणून तपासली. ती सगळी बाजरी काळी मिचकट केलेली पाहून पानशांनीं ऊर बडवून घेतला. व रागानें<noinclude></noinclude> mawoqxrahw9091qw4a8cfassi9366ju 104 112961 238667 2026-11-02T11:06:44Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१२२ भिव्याजमादाराने एवढा घात केला असें जाणून त्यास धरणें पाठविलें; तो फरारी झाला. राम० - तरीचरे तरीच तोफा बंद झाल्या. आणि आतां रांडलेकानें साहेबाकडला ह्मणून मनुष्य इकडे पाठविला...." 238667 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१२२ भिव्याजमादाराने एवढा घात केला असें जाणून त्यास धरणें पाठविलें; तो फरारी झाला. राम० - तरीचरे तरीच तोफा बंद झाल्या. आणि आतां रांडलेकानें साहेबाकडला ह्मणून मनुष्य इकडे पाठविला. त्याची चांगली लंबे झाली असेल. बरें पुढें. विसा०-- पुढे मी, आपटे व दीक्षित तिघेही सरसावू- न गेलो. गोळ्यांची मोठी फैर झाली. उजव्या बाजूनें मोहनगिरानें गोसाव्यांची नंगी पळण दहादां अल्फिन्स्टनवर नेली; पण एकदां इंग्रजांची फैर झडली कीं, पांखरांसारखे पटा पटा मरत. अगदी हंतरूण झालें. मग मीच त्यास नको - णून सांगितलें. बक्षी आपले गैरसाळ घेऊन डाव्या अंगानें चढून गेले. पण साहेबांच्या बंदु- कीनें टिपला नाहीं असा एक नाहीं. आणि पोट साहेबाच्या पळटणीवर नाना दीक्षित चालून गेले; पण एकाच गोळी सरसे निजले ! - अरे रेरेरे! नाना पडले आं; चुः बाजी०व राम० - अ चुः चुः! राम० - आणि ते पांडोबा नाईक ?- विसा० - तेही पडले. एका बापूच्या मारूती घोड्याला<noinclude></noinclude> 96ar2vakn0b2ckjjh8sv6yylhb69wqk 104 112962 238668 2026-11-02T11:07:37Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१२३ अकरा गोळ्या लागल्या. वीत हटवीत चालले आहेत. बाजी ० -- व बापूही इंग्रजांना हट - साहेबाकडे गहेनाजी पहिल्यानें धाडला होता तो भेटला काय तुझाला ? विसा० - होय. विंचुरकराची फौज इंग्रजाच्..." 238668 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१२३ अकरा गोळ्या लागल्या. वीत हटवीत चालले आहेत. बाजी ० -- व बापूही इंग्रजांना हट - साहेबाकडे गहेनाजी पहिल्यानें धाडला होता तो भेटला काय तुझाला ? विसा० - होय. विंचुरकराची फौज इंग्रजाच्याज- वळ फरा धरून उभी होती. एल्फन्स्टन मेण्यां- तून जवळून गेला. पण कोणी बार काढला नाहीं. तेव्हां हा रागाने स्वतःच मेण्यावर घोडा उडवीत गेला; व दोन तीन हात त्यानें मेण्यावरच केले. इतक्यांत तलवार मोडली ह्मणून उलटला, तो त्यांच्या पैकी एकानें भाला मारला तो यांच्या डाव्या कोपराला बराच लागला. मग आह्नीं त्याला घरी पोहोंचवून दिला. बाजी०- ० - नाना मेले ही मोठी वाईट गोष्ट झाली. (इतक्यांत पडद्यांत "मोर दीक्षित पडले, नारायण राव बक्षी मेले, पेशव्यांची फौज उधळली इंग्रज आले. धांवा धांवा दुकानें बंद करा. बापू गो- खले देखील धरून नेले" ह्मणून एकच हलकल्होळ बापू- उडतो) रामचंद्रपंत, पहा खाली जाऊन. मी जातों दिव्याच्या घाटानें सासवडावरून माहुलीला नांह्मणावें या . त्यांनां धरून नेलें ह्मणतात खरें कायहो ? तरी माझा धीर नाहीं होत. तुझीं च-<noinclude></noinclude> ijzzkn81x26z8gywn44balzx5jsg0gt 104 112963 238669 2026-11-02T11:08:36Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "ला; मी जातो. चला आतां १२४ विश्रामा, दोन तीनशे मशाली पेटवा. (सर्व जातात.) प्रवेश -- तिसरा. स्थळ - पर्वतीचा वाडा. ( कोंकणा कारभारी येतो. ) कार०- ( मनाशी) काय करावें ? सगळीच धांदल ! ज्या कोणास हाक..." 238669 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>ला; मी जातो. चला आतां १२४ विश्रामा, दोन तीनशे मशाली पेटवा. (सर्व जातात.) प्रवेश -- तिसरा. स्थळ - पर्वतीचा वाडा. ( कोंकणा कारभारी येतो. ) कार०- ( मनाशी) काय करावें ? सगळीच धांदल ! ज्या कोणास हाक मारावी तो 'ओ' देखील ह्मणत नाहीं. अर्धे मुर्धे सामान तर रवाना झालें. अर्धे व्हावयाचे आहे. सगळे झटून कामाला हात लावतील तर शफत्. त्यांना वाटतें आतांच आमचें राज्य गेलें, बारगीर लोक काल 'जी' 'जी' करून तोंडें एं एं करीत होते. ते आतां कोणीकडेसच नाहींसे झाले. अरे गुलामा हो, इतक्यांत आटपलें ? थांबा बच्यानों, उद्यां तुमचा समाचार घेतों. अगदीं हड्डी नरम करून सोडतों परती. पण लेकांनां झटले ह्मणजे आतांच्यावेळ बाकरा दम धरा, तर गधडीचे चालते झाले मज विचारल्या वांचून ! (इकडे तिकडे फिरतो ) श्रीमंताचा अ-अगदींच आ- पला अधीरी स्वभाव. इतक्यांत पळून जायास झालें<noinclude></noinclude> koxoei6jp9jn3ligrxv6gzerpc2tv5h 104 112964 238670 2026-11-02T11:09:22Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१२५ काय ? पण पुढें बोलेल कोण ? सामान सुमान राहूं द्या परतें, धाडीन उदईक ह्मणालों; तों मजवरच डोळा एवढा एवढा केला. जामदारखान्यांतील कांहीं संदुक उंटावर लादून नेले. कांहीं तसेच उघडे पड..." 238670 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१२५ काय ? पण पुढें बोलेल कोण ? सामान सुमान राहूं द्या परतें, धाडीन उदईक ह्मणालों; तों मजवरच डोळा एवढा एवढा केला. जामदारखान्यांतील कांहीं संदुक उंटावर लादून नेले. कांहीं तसेच उघडे पडले आहेत. कांहीं बासने आहेत कांहीं बासनें नाहींत. राम शिवा गोविंदा ! त्याची कां- हीं मोजदाद पाहिजे कीं नको ? तीही नाहीं. थोरल्या वहिनीसाहेब आपल्या दागिन्यांच्या पे- ट्या पहावयास आल्या तों पेट्या नाहींत ! अरे, आतांच्या आतां दिवसा ढवळ्या चावडीवर द- खड्या सारखें झालें. मी जरा इकडे वळलों कों, चाकर धांवले सणंगाकडे. गुलामांनी पैठ- प्या, शालू सर्व नाहींसे केले. ( पडद्याकडे तोंड करितो ) हा पहा, चिम्या अगदी लेकाचा वेड्या सारखा दिसत होता. तो पहा झराझर पाऊल टाकून रस्ता पहातो आहे. बरें आहे. खालीं देवढीवरती शिपाई असतील, त्यांस सांगतों कीं, या मादरचोदाच्या मुसक्या आवळा. ( डोका- वून पहातो ) छे: देवढीवर आहे कोण ? घड्या- ळावर नाहीं व देवढीवर नाहीं. बरें, आपण तरी जरब देऊन पहावी. ( पडद्याकडे पाहून ) चिम्या, अरे चिम्या, गाढवा, इकडे ये. ऐकतो<noinclude></noinclude> 7c9p8beu3d2sqpwytt1lcsprjhfm0jp 104 112965 238671 2026-11-02T11:10:05Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१२६ कशास आतां ? ( मोठ्यानें ) अरे इकडे ये रांड- लेका. पाहिलेन एकदाचें. न पाहून सांगतो कुणास ? ( हातानें खुणावितो) ये, रे, ये. पैठण्या टाकूं नकोस. काय पहा लुच्चा. एवढा भारा होता तो सगळा टाकला..." 238671 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१२६ कशास आतां ? ( मोठ्यानें ) अरे इकडे ये रांड- लेका. पाहिलेन एकदाचें. न पाहून सांगतो कुणास ? ( हातानें खुणावितो) ये, रे, ये. पैठण्या टाकूं नकोस. काय पहा लुच्चा. एवढा भारा होता तो सगळा टाकला. बरें ये. ( चिम्या अंगावरील पैठणी फरफटत आणतो. ) चिम्या -जी काई काम हाय व्हय ? मला इवा- याच्या हथं जायचें हायना ? कार० - लुच्चा, तुला कोठें जायाचें आहे ? आणि पैठणी कशास घेतलीस ? चिम्या - बाहेर लोळत्याती मनूनश्यानी पेटाऱ्यांत दिवायला न्हते व्हतो तों जामदारखान्यांत कुट्ट गवसना. मग बाहेरच्या कोठीमंदी मोटा संदुक हाय त्यांत दिवतों पगा दादा तुमचं काय काम हाय ? कार० - - पहा कसा लुच्चा आहे ! सदरेवरच्या कोठी ठेवायचें ह्मणतोस आणि मागल्या दाराकडे धूम धांव घेतोस. अरे, बाबासाहेब जाऊन घटका झाली नाहीं, तों इतका गोंधळ ? गुलामा, तुझे कान उपटून हातांत देईन. जाः पुरे तुझा शहाणपणा. चिम्या --- दादा, हीं सनंग काइ सरकारची नव्हत. पहा. ( उघडतो ) हा शेला मला सरकारांनीं जात<noinclude></noinclude> l6j7ci3y2oourjzu843pm35cvnx9n1o 104 112966 238672 2026-11-02T11:11:20Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१२७ वक्ती दिला. आन् बोललं कीं आपुन पंडरीला जातो. आन ही पैटनी पगा ताइसाहेबांनी माझ्या बायकोला दिलीया. कार० - ( हंसतो ) अरे गाढवा, इतक्यांतल्या इत- क्यांत तूं खोटें बोलतोस ? कांहीं नाहीं..." 238672 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१२७ वक्ती दिला. आन् बोललं कीं आपुन पंडरीला जातो. आन ही पैटनी पगा ताइसाहेबांनी माझ्या बायकोला दिलीया. कार० - ( हंसतो ) अरे गाढवा, इतक्यांतल्या इत- क्यांत तूं खोटें बोलतोस ? कांहीं नाहीं. तुझें थोतांड आहे सगळे. जा हरामखोरा, फार बयादी लावूं नकोस. जा त्या कोपऱ्यांतल्या संदुकांत ठेव. आणि त्याला घट्ट टाळें मारून किल्ल्या माझ्यापा- शीं आणून दे. चिम्या - पुन माझा सात महिन्याचा पगार द्यायचा हायना ? हान्जे पगा दोन इसा, योक धा आन् तेतला योक कमी. म्हून मी आपला शेलान्, पैटनीच घेतली. बाकीच्या समद्यांनीं तसंच केलं. मनूनशानी मीं बी केलं. कार० -- पहा, पुनः तिसरीच गोष्ट सांगतोस. तु- झा पगारना ? जा, त्याचा हिशेब काय तो उद्य सांगेन. चिम्या उंद्यां, उद्यां हाय कान हथ ! मला न्हाइ -- व्हायचं चाकरीवर. मला मुलकाला जायचं हाय. कार० - - ( रागावतो) लुच्चा, गुलामा, तोंड करतोस फार ? थोबाड थोबाड थोबाडीन. त्रेपन्न टिक-<noinclude></noinclude> hr3hhlvsuiacjw6kmz3s6dbjkwm5i75 104 112967 238673 2026-11-02T11:12:37Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१२८ लीचा. अगदीं बावळी मुद्रा होती, पण बराच किरे आहेस ? चिम्या – बगा दादा हां. शिव्या विव्या देऊं नका. - तोंड संभाळून बोला. कार०- ( रागावून त्याच्या आंगावर जातो ) अरे, हो, हो. मजच पुनः दरडाव..." 238673 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१२८ लीचा. अगदीं बावळी मुद्रा होती, पण बराच किरे आहेस ? चिम्या – बगा दादा हां. शिव्या विव्या देऊं नका. - तोंड संभाळून बोला. कार०- ( रागावून त्याच्या आंगावर जातो ) अरे, हो, हो. मजच पुनः दरडावितोस ? ( त्याच्या पाठीवर मारतो व तो दूर दूर होतो. धारण केलेले बापू येतात. ) इतक्यांत रणवेष बापू गोखले -- अरे, अरे आहे काय हें ? गंगाधर पंत, त्याला कां मारतां ? त्याने काय केलें आहे ? ही वेळ भांडणाची नव्हे. तुह्माला दुसरीं कामें नाहींत वाटते ? गंगा०- ( त्याला सोडतो व तो नजर चुकवून पळून जातो) कांहीं नाहीं. जिकडे तिकडे चोरापोरी कारखाना झाला, ह्मणून बंदोबस्त करण्यास पहात होतों, तों हा लेकाचा तोंड करूं लागला. ( पहातो ) पहा पळून आतां. बापू -- जाऊंद्या हो. खरें कीं खोदें ? गेला पार आभाळ फाटलें आहे, त्या- ला कोठें ह्मणून ठिगळ द्याल ? बरें, बाबासा- हेबांना जाऊन तरी किती वेळ झाला ? मला नि-<noinclude></noinclude> 335fk4ruxnle5malxwlk6kpnk5mtir5 104 112968 238674 2026-11-02T11:13:33Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१२९ रोप आला आणि मी लढाई सोडून इकडे आलों. तों जरा तरी थांबायाचें होतें. कोण घाई ? गंगा ० -- मीं तरी सरकारास सूचविलें कीं, बापू आल्यावर जावें; परंतु धीर आला नाहीं. ते हा- णाले, मी दिव्याच्य..." 238674 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१२९ रोप आला आणि मी लढाई सोडून इकडे आलों. तों जरा तरी थांबायाचें होतें. कोण घाई ? गंगा ० -- मीं तरी सरकारास सूचविलें कीं, बापू आल्यावर जावें; परंतु धीर आला नाहीं. ते हा- णाले, मी दिव्याच्या घाटाने सासवडावरून माहुलीस जातो ह्मणून आपल्यास सांगा. बापू -- एकूण स्वारी माहुलीला जाणार ; पण काय हो गंगाधरपंत, तिजोरीच्या किल्ल्या तुमच्यापाशीं आहेत काय ? गंगा०--बापूसाहेब किल्ल्या आहेत पण घेऊन काय करतां ? फार फार तर पन्नास हजार शिलक असेल. बापू -- मग बाकीचे ? अहो, तेरवाच्या दिवशीं स- तरा लाखाचे तोडे मी आपल्या हातानें मोहोरबंद करून ठेविले होते. काल साठ लाखांचा ऐवज आणला होता. व परवां तुह्मीच होतेत ना कीं, हुकेरी १२॥ लाख आहेत ह्मणून सांगितलें. णि आतां ह्मणतां सारे पन्नास हजार ! आ- गंगा०-- आपण ह्मणतां त्या रकमा खऱ्या. पण मराठे दीक्षितांनी पोट साहेबाला १० लाख रुपये द्यावयाचे आहेत ह्मणून नेले. पंचवीस लाख त्यांच्या फौजेंतल्या अंमलदारांसाठी नेले. यशवंत<noinclude></noinclude> d4iu5jb82kqicom03jo66xrm3dlf7gf 104 112969 238675 2026-11-02T11:14:59Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१३० राव घोरपड्याला ४ लाख दिले. व श्रीमंतांनी जातांना १५ । २० सांडणी भरून नेल्या. बापू - काय दीक्षीतांचा वेडेपणा पहा. पोट साहे- बाला मरायला रुपये दिले कशाला ? तो फितला नाहीं तो नाहींच..." 238675 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१३० राव घोरपड्याला ४ लाख दिले. व श्रीमंतांनी जातांना १५ । २० सांडणी भरून नेल्या. बापू - काय दीक्षीतांचा वेडेपणा पहा. पोट साहे- बाला मरायला रुपये दिले कशाला ? तो फितला नाहीं तो नाहींच पण त्याचे सैन्यही नाहीं. गंगा०-- अगदींच नाहीं ? बापू०- -- आलें तसें थोडें ह्मणून काय आले हाणा- वयाचें ? पण आतां मी आपल्या शिपायांला काय दांत पाडून देऊं ? तोबा तोबा करून घ्यावयाची आणखी कांहीं सांगितलें आहेका ? वेळ आली. ० - बापू आले ह्मणजे मागोमाग लावून द्या. गंगा०- बापू - बरें आहे. संध्येची दोन आचमनें टाकतों -- आणि जातो. परंतु काय हो, आज 'बुवा' पाहिलेत काय ? गंगा०-- कोण ? ठाकूरदास बुवा ? ते विष्णूच्या मंदिरांत आहेत. बापू--त्यांचें दर्शन घेऊया चला. (दोघे चालूं लागतात, पडदा उघडतो, विष्णूचें मंदिर दिसतें. ) गंगा०-- ते पहा बुवा आहेत व आपले नानाभट अग्निहोत्रीही आहेत. ( जातात व नृवांच्या पायां पडतात. )<noinclude></noinclude> bbez77jbspvyt4yphiihpblkj5qt9f8 104 112970 238676 2026-11-02T11:16:21Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "बापू - महाराज मी परत आलों. १३१ अपराधी आहें. मी रणांतून आजवर शत्रूला कधीं पाठ दाख- विली नाहीं. परंतु आज प्रसंग आला. असें मात्र नव्हे कीं, मी रणांत हार खाल्ली. काय करूं ? बाबा साहेबांचे नि..." 238676 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>बापू - महाराज मी परत आलों. १३१ अपराधी आहें. मी रणांतून आजवर शत्रूला कधीं पाठ दाख- विली नाहीं. परंतु आज प्रसंग आला. असें मात्र नव्हे कीं, मी रणांत हार खाल्ली. काय करूं ? बाबा साहेबांचे निरोपावर निरोप कीं, A इंग्रज तह दुसरें करवीत आहेत पुढे पाऊल टाकूं नका. दारूगोळा बिलकूलच काम पडेना. असली कसली दारू कळेना. मुळीं बारच होईना. हल- णून लगट करून तलवार चालवीन ह्मणून दोनदां चढाई करून गेलों. त्यांचेही पुष्कळ मनुष्य जायां झालें. तिसऱ्यानें हल्ला चढविला इतक्यांत निरो- पांनीं पिच्छा पुरवला. रण सोडून येणें भाग पडलें. मग काय मोर दीक्षित पडले. मी आलों तशी फौज उधळली. असा प्रकार झाला. बरें इथे येऊन पाहतों तों कोणी एक नाहीं. -- ठाकूर० - बेटा, कांहीं चिंता नाहीं. परमात्मा पां- डुरंग तुझा साह्यकारी आहे. तूं घाबरू नकोस. *. जय पराजय हे हातचे मळ आहेत. आतां तुला बाजीरायासारखा धनी मिळाला हा पूर्वजन्मींचा ऋणानुबंध. कारण त्याचें पाप हें तुला नडत आहे. जसा दुष्टबुद्धि दुराचारी दुर्योधन होता. तद्वत् श्रीमंत हे होत व तूं त्याला अमोल रत्न कर्ण<noinclude></noinclude> ew4dco802bsfx90qswz5qdlx1dstbyp 104 112971 238677 2026-11-02T11:17:24Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१३२ सांपडला आहेस. आतां संसर्गजनित दोष 'तुला भो- गले पाहिजेत. जीवित हैं जल बुद्बवत आहे. तूं स्वामीसेवेंत तत्पर असून स्वराज्याकरितां युद्ध करितोस याबद्दल तुझी कीर्ति अजरामर राहील...." 238677 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१३२ सांपडला आहेस. आतां संसर्गजनित दोष 'तुला भो- गले पाहिजेत. जीवित हैं जल बुद्बवत आहे. तूं स्वामीसेवेंत तत्पर असून स्वराज्याकरितां युद्ध करितोस याबद्दल तुझी कीर्ति अजरामर राहील. तू आहेस तोंवर मराठी राज्य जात नाहीं हा माझा पूर्ण आशीर्वाद आहे. बाकी हें लक्षांत ठेव कीं, तुमचा हा कौरवपक्ष आहे, व इंग्रजाचा पांडव पक्ष होय. कारण तिकडे नीति आहे. अस्तु. विषाद करण्याचें किमपिही प्रयोजन नाहीं. एकाकी काय करशील ? जें झालें तें ठीकच झालें. आतां सन्निद्ध बोलावितात जा. सडा जाऊं नको. येथे जेवढी मंडळी बरोबर असेल तेवढी घेऊन जा. बापू - - आज्ञा प्रमाण. ( पायीं मस्तक ठेवितो. ) ठाकू० - पुनरापे तुमची आमची भेट. ( बोट आ- काशाकडे करतात ) अस्तु. भगवन्नामचिंतन अ- क्षयों असों दे. (पडदा पडतो ). वा पू—बरें, येतों तर. ( सर्व जातात. )<noinclude></noinclude> 6d94b6612w4447ozk9v94n5na8lhoa5 104 112972 238678 2026-11-02T11:18:41Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१३३ प्रवेश -- चवथा. स्थळ - बेटावरचा बंगला. एल्फि० - पहा राबर्टसन, या प्रमाणें कालचें मोठें काम तर उरकलेच. नामदार कंपनीचा दक्षिणेंतील अति मोठा कांटा आज उपटून निघा- ला. पुणे सोडून पळून ग..." 238678 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१३३ प्रवेश -- चवथा. स्थळ - बेटावरचा बंगला. एल्फि० - पहा राबर्टसन, या प्रमाणें कालचें मोठें काम तर उरकलेच. नामदार कंपनीचा दक्षिणेंतील अति मोठा कांटा आज उपटून निघा- ला. पुणे सोडून पळून गेला हे आपल्या आ- यतेंच पथ्यावर पडलें. आतां त्याचा पाठपुरावा करण्याच्या आधीं हें शहर पुनः त्याच्या तावडीत न सांपडेल अशी खबरदारी घेतली पाहिजे. बा- की आपल्याला यांच्या सैन्याचा दम समजला आ- तां. पण पुणे जर कां पुनः कबजांतून जाईल तर सगळी मसलत फसली ह्मणून समजा. पेशव्या- च्या खेरीज इतर सरदार कोणी चालून येईल असें होणार नाहीं; कारण सर्वांस त्यानें डंबचन सोडलें आहे. आणि दरएक थोर मोठ्या कुळाची हुर्मत घेण्याचा त्याचा भारी तडाखा, करितां हे पटवर्धन, विंचुरकर, रास्ते, सगळे लोक विरुद्ध आहेत. झालेल्या गोष्टीबद्दलची हकीगत मुंबईला लि- हून धाडलीत ? केव्हां ? राव० -- केव्हांच. रात्री मशाली लावून स्वारी पळाली- त्या उजेडांतच लिहून अॅडजुटंट टॉम्सन यालाच खुद धाडलें आहे. व आणखी लोक पाहिजेत ह्मणून लिहिलें आहे. १२<noinclude></noinclude> 80ybs2scih6wy4v1jd8m7cqg16ultv9 104 112973 238679 2026-11-02T11:19:50Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१३४ एल्फि० – तुह्मी टाम्सनला पाठविलें ही चांगली गो- - ष्ट केली. व मदत मागीतली हेंही बरें केलें. असो, आतां जनरल स्मिथ वगैरेंना पाठवितों बाजी- रावाच्या पाठीवर. व तुझी असा शहर संभाळून. त..." 238679 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१३४ एल्फि० – तुह्मी टाम्सनला पाठविलें ही चांगली गो- - ष्ट केली. व मदत मागीतली हेंही बरें केलें. असो, आतां जनरल स्मिथ वगैरेंना पाठवितों बाजी- रावाच्या पाठीवर. व तुझी असा शहर संभाळून. त्याची काळजी आहे. राव० -- मला याची बिलकुल माहिती नाहीं. लोक वगैरे सर्वच अपरिचित. एल्फि० -- त्याची काळजी, तुह्मांला नको. त्याबद्दल त्याचे मी एकाची सोय करून ठेविली आहे. तो दिला ह्मणजे तुह्मांला काडीइतकें नडणार नाहीं. तो एक अमोलिक रत्न आहे. बाजीराव गाढव हाणून हातचें घालविलें, नाहीतर तो आपल्या पक्षास मिळ- तांना. तो मोठा स्वधर्माभिमानी आहे. आप्त, संबंधी, स्त्रीजन यांला बाजीरावाकडून पीडा पोहोंचली. व बाजीरावाला होळकरी दंग्यानंतर ह्या पुण्याच्या गादीवर स्थापावयाला मूळ तो. तर बाजीरावाने त्याची बिलकुलच दाद घेतली नाहीं. या- मुळे चिढून तो माझ्याकडे आला. तरी कधीं अभ- द्र भाषण नाहीं. व्यसन काय तें त्याला एक अं- गवस्त्र आहे. दुसरें कांहीं नाहीं. जरा द्रव्य लोभ आहे. पण दिलेल्यांत तो संतुष्ट असतो. तो ह्मणे, 'मी बाजीरावाला नित्युपदेश करून थकलो.' पण कालच मला ह्मणाला की, 'राज्य जावें अशी<noinclude></noinclude> 8y524wky5xsmcobcleqkmxif5i075so 104 112974 238680 2026-11-02T11:21:07Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१३५ आपली इच्छा नव्हती.' आतां बाजीरायानें आप- ल्या हातानें आपल्या पायावर धोंडा पाडून घेतला, त्यामुळे त्याला भारी वाईट वाटत आहे. मी त्याची समजी अनेक प्रकाराने केली. तो जरा बाकी दुर्ग..." 238680 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१३५ आपली इच्छा नव्हती.' आतां बाजीरायानें आप- ल्या हातानें आपल्या पायावर धोंडा पाडून घेतला, त्यामुळे त्याला भारी वाईट वाटत आहे. मी त्याची समजी अनेक प्रकाराने केली. तो जरा बाकी दुर्गुण कांहीं नाहीं. भोळा आहे. राब० -- त्याचें नांव काय ? -- एल्फि० - - त्याचे नांव बाळाजीपंत. ते पलिकडल्या दिवाणखान्यांत आहेत. त्यांची तुमची गांठ घालून देतों. दुपारपासून तिकडल्या कामाला जा. को- ण आहेरे ? जा बाळाजींना इकडे बोलावतों आ- हें ह्मणून सांग. ( बाळाजी येतो ) या असे बसा. तुली आमचे परम दोस्त. आतां एवढा वेळ संभाळले, तसें तेवढे राबर्टसन साहेबांना मार्गास साहेब नवा आहे. त्या- लावून द्या ह्मणजे झालें. बरें आहे. ला तसदी पाडूं नका. साहेब हे तुझांला मग भेटतील. राब० - बरें आहे. करून जातो. ) राबर्टसन येतो. ( दोवांशी शेकह्यांड एल्फि० - कांहीं नवल विशेष बातमी ? रात्रीं कांहीं गडबड बिडबड झाली काय ? बाळा० -- कांहीं नाहीं. बापू गोखले मात्र गांवांत येऊन, पर्वतीचें दर्शन घेऊन गेले.. आपल्या स<noinclude></noinclude> 7efrmgkcaktlaeqooth01936d7o0l48 104 112975 238681 2026-11-02T11:23:09Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१३६ रकारचा प्रताप उदंड ह्मणून हे दिवस पाहिले. आपले न्यायी राज्य चिरकाल चालो . एल्फि० - आपल्या सारख्यांनी योग्य मदत केल्या- मुळे हा घाट घडून आला. कंपनी सरकाराला जयाचे वर्तमान लिहून..." 238681 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१३६ रकारचा प्रताप उदंड ह्मणून हे दिवस पाहिले. आपले न्यायी राज्य चिरकाल चालो . एल्फि० - आपल्या सारख्यांनी योग्य मदत केल्या- मुळे हा घाट घडून आला. कंपनी सरकाराला जयाचे वर्तमान लिहून धाडलें आहे, त्यांत तुमच्या बद्दलही लिहिलें आहे. आपल्याला कांहीं गांव वंशपरंपरा इनाम मिळतील. कालच्या ल- ढाईचेंही वर्तमान लिहून ठेवले आहे. पण त्यांचा दारुगोळा तीन वर्षे पुरण्याचा ह्मणून आबाई त्याचा अगदीच कसा बाजा वाजला ह्मणू- न मोठें नवल वाटतें ! तुह्माला कसें वाटतें ? पाव- सानें एवढी नासाडी झाली ? पानशे गडबडा लोळतांना मी पाहिला. तेव्हां तुह्मी मला गड- बडीने ह्मणालेत की, हा सगळा खेळ भिवानें के- ला. तो कसा ? बाळा ० -- तें काय महाराज, साधलें ह्मणून सा- धलें. व वेळही पथ्यावरच होती हाणून सर्व ठीक झाले. कारण पानशांनी तयारी मोठी घन चक्कर केली होती, कीं चार वर्षे लढाई चालली दारूचे त- माम बोधच्या बोध भरले होते. परंतु दारूखा- तरी दारूगोळ्यांचा पुरवठा व्हावा. न्याजवळ दाऊदभाई भुसारी व आपाजी रावजी<noinclude></noinclude> nfvl64lihss90uuuf9fb6yo8xnqivxt 104 112976 238682 2026-11-02T11:24:43Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१३७ मोडके या दोघांनी एक वखार बांधली. शिवाय भिवा हो जमादार यामुळे त्यांनीं गंवडी मजूर लावून आंतून कोठीला जायाला एक भुयार केलें. मग बाजरीचीं पोतीं वरून दारू घालून वर वर चोहीकडे ठेव..." 238682 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१३७ मोडके या दोघांनी एक वखार बांधली. शिवाय भिवा हो जमादार यामुळे त्यांनीं गंवडी मजूर लावून आंतून कोठीला जायाला एक भुयार केलें. मग बाजरीचीं पोतीं वरून दारू घालून वर वर चोहीकडे ठेवून दिली. मग जेव्हां काल लढा- ईचें तोंड लागले, तेंव्हां भोत भराभर लढाईच्या जाग्यावर जाऊ लागले. मग पहिले थोडे बार झाले. परंतु पुढें बाजरी वरून दिसायला दारू सारखी होती पण उडेनाशी झाली. आतां ती मंडळी बाहेर बक्षीसाच्या आशेनें बसली आहे. हुकूम होईल तर आंत आणतों. एल्फि०- १० - आणा पाहू. ( ते तिघे येतात वं स- लाम करून उभे रहतात ) कोण हो तुह्मी ? पाहे० – मी भिवा हवालदार आहें साहेब. - एल्फि० -- हवालदार कोणाचा ? आमचा की पेशवे सरकारचा ? भिवा -- पेशवे सरकारचा हा काळ होतों. आतां आपल्या पार्याचा गुलाम आहे. एल्फि०- ० - - ठीक आहे. करीत होतां काय ? भिवानाहीं. आहे. आजपर्यंत आमच्या नो- आतां याउप्पर राहण्याचा मानस<noinclude></noinclude> 2b5xszn0hmi626n5kfq6v1gkfoyls5p 104 112977 238683 2026-11-02T11:25:22Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१३८ एल्फि० -- चिंता नाहीं. असे एकीकडे उभे रहा. दुसरा तूंरे कोण ? दुस० -- मी दाउदभाई भुसारी आहे. एल्फि० -- तुमचा धंदा काय आहे ? दाउ०- - मी मूळचा भुसाचा व्यापारी होतों, पुढे धान्य घेऊन तो व्या..." 238683 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१३८ एल्फि० -- चिंता नाहीं. असे एकीकडे उभे रहा. दुसरा तूंरे कोण ? दुस० -- मी दाउदभाई भुसारी आहे. एल्फि० -- तुमचा धंदा काय आहे ? दाउ०- - मी मूळचा भुसाचा व्यापारी होतों, पुढे धान्य घेऊन तो व्यापार करितों. एल्फि० - - तुमचें छावणीत होतें ? दुकान रेसीदेन्सींत होते किंवा दाउ० -- नाहीं साब, आमचा व्यापारधंदा सगळा पेशवे सरकारच्या राज्यांत. एल्फि० - - तुह्मी आतां येथें कशासाठी आलां ? दाउ०- - भिवा जमादाराने सांगितलें कीं, बंगल्यावर चला ह्मणून आलों. -- एल्फि० –— कशाकरितां ह्मणून विचारूं नये ? दाउ० -- विचारले. तो ह्मणाला इनामें देणार आ- हेत ह्मणून. एल्फि० - इनामे कोणाला ? दाउ० -- ज्यांनी कालच्या लढाईत बहादुरी केली त्यांनां. एल्फि० - तुझी काय केलें ? दाउ०- - आझी महाराज, पहिल्यानें मोदीखान्या --<noinclude></noinclude> g6eqlqvmrdflj8ivgzzk8rfb6dinz9w 104 112978 238684 2026-11-02T11:26:11Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१३९ जवळ दुकान घेऊन धान्य आणून भरलें. व तें पुढे युक्तीने दारूंत मिसळले. एल्फि० - वा: शाबास! तिकडे उभे रहा. तिसरे तुह्मी कोण ? तिस०-- माझें नांव अप्पाजी. बापाचें नांव रावजी. व उपनांव मोडक..." 238684 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१३९ जवळ दुकान घेऊन धान्य आणून भरलें. व तें पुढे युक्तीने दारूंत मिसळले. एल्फि० - वा: शाबास! तिकडे उभे रहा. तिसरे तुह्मी कोण ? तिस०-- माझें नांव अप्पाजी. बापाचें नांव रावजी. व उपनांव मोडके, जात ब्राह्मन. एल्फि० - ब्राह्मण ! ( मान डोलवितो ) आपले राहण्याचें मूळ ठिकाण कोणतें? व पुढें कोठें होतां ? आपा०-- मूळ ठिकाण व्हय ? तिकडे मोगलाईत गांडापूर आहे नाहीं ? तकडले आह्मी शिरिमंत व आमी कोपरगांयीं एके ठिकानी खेळलेले, ब- सलेले, उठलेले. एल्फि०- ९०-- आपण कोण ? ब्राह्मण ? आपली भाषा अशी कशी ? आपा० - आमी यजुर्वेदी आमाला गरिबाला काय शुद भाशा घेऊन करायचं हाय? गाडवीचं काय शिकेल हाओं ? एल्फि० - आतां इकडे कशाला आलां ? आपा०-- आपन विणाम वाटनार हानूण. एल्फि० - तुझी आमची नोकरी काय बजाविलीत ? आपा०- एवढा शत्रूचा मार वांचिवला. -<noinclude></noinclude> he412ylkgcvb1pg7kggtgi468uzfi1w 104 112979 238685 2026-11-02T11:27:05Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१४० एल्फि० -- शत्रू कोणाचे ? आपा० -- तुमचे आमचे दोघाचे बी. एल्फि०- --तुमचे कसे ? - आपा० – अहो, अन्याबा रहातेकराला सुव्हेदारी दिली बाजीराय सायबांनीं आन् म्यां भेटुनशेनं इचारलं तवां काईच उ..." 238685 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१४० एल्फि० -- शत्रू कोणाचे ? आपा० -- तुमचे आमचे दोघाचे बी. एल्फि०- --तुमचे कसे ? - आपा० – अहो, अन्याबा रहातेकराला सुव्हेदारी दिली बाजीराय सायबांनीं आन् म्यां भेटुनशेनं इचारलं तवां काईच उत्तर नाहीं. एल्फि० - - तुझीही तिकडे दूर उभे रहा. बाळाजी पंत यांना काय बक्षीस द्यावें ? बाळा०—-यांनां कीं, तोडे, शेला, पागोटी द्यावीं. एल्फि—तुझी चुकतां मी तुमच्या प्रत्ययास आ. - या णून देतो. यांनां दोन तीनच प्रश्न करतों. असे पुढें. ( ते तिघे समोर येतात ) तुह्मी प्रजा कोणाची ? तुमचा धनी कोण ? तिघे --- आह्मी प्रजा पेशवे सरकारची बाबासाहेब. एल्फि० - त्यांनीं तुमचें अकल्याण केलें ? दोघे-नाहीं. आमचे धनी एल्फि० - जमादार, तुझी बोलले नाहींत ? तुमचें काय त्यांनीं वाईट केलें ? जमा० - मला एकदा छड्या अन्यायानें दिल्या होत्या. एल्फि० - पण मी पुढें न्याय करून तुह्माला चाकरी बढतीची देवविली कीं नाहीं ?<noinclude></noinclude> cy81juyeghl39wdnlbp1ub8sgb9bag7 104 112980 238686 2026-11-02T11:27:46Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "जमा० – देवविली. - १४१ एल्फि० - पुढे त्यांनीं तुह्माला तोशीस कोणतरी प्रकारें दिली होती काय ? तिघे - नाहीं. - एल्फि० – पण तुह्मी आपल्या राजाचें पुष्कळ नुक- सान केलें कीं नाहीं ? तिघे – केल..." 238686 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>जमा० – देवविली. - १४१ एल्फि० - पुढे त्यांनीं तुह्माला तोशीस कोणतरी प्रकारें दिली होती काय ? तिघे - नाहीं. - एल्फि० – पण तुह्मी आपल्या राजाचें पुष्कळ नुक- सान केलें कीं नाहीं ? तिघे – केले. - एल्फि० - तेव्हां तुझी राजद्रोही झालां ? तिघे० - होय. एल्फि० - बाळाजी, राजद्रोह्यास काय शिक्षा असावी तुमच्या शास्त्राप्रमाणें ? बाळा० - मी शास्त्र पढलों नाहीं. ( मनांत ) सा- हेब मोठा कठीण झाला. एल्फि० - कोण आहेरे ? शास्त्रीबुवांनां मी बोला- वतों आहें ह्मणून सांग, ( पडद्यांत जी ह्मणून शास्त्री येतो शास्त्रीबुवास ) राजद्रोह्यास तुमच्या शास्त्रांत काय शिक्षा आहे ? शास्त्री - शुक्रनीतींत असें सांगितलें आहे की :- स्वभाव दुष्टा नेतान्हि ज्ञात्वा राष्ट्राद्विवासयेत् ॥ द्वीपेनिवासितव्यास्ते बध्वा दुर्गोदरेथवा ॥ अशांनां राष्ट्राच्या बाहेर घालवून द्यावें अगर का-<noinclude></noinclude> 1lp21u9dnx7k3477ru7hgihog2ahpd7 104 112981 238687 2026-11-02T11:30:15Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१४२ ळ्या पाण्यावर पाठवावें किंवा बेड्या घालून किल्या- वर टाकून एल्फि० ० द्यावें. तेव्हां 91 - आमच्या कायद्यांत अपराधाच्या मानानें दे- हांत दंडही सांगितला आहे. हे जे आज आपल्या पुढे अ..." 238687 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१४२ ळ्या पाण्यावर पाठवावें किंवा बेड्या घालून किल्या- वर टाकून एल्फि० ० द्यावें. तेव्हां 91 - आमच्या कायद्यांत अपराधाच्या मानानें दे- हांत दंडही सांगितला आहे. हे जे आज आपल्या पुढे अपराधी उभे आहेत, यांनी निष्कारण पेश- व्यांचा घात केला. उद्यां वेळ बनली तर आम- चाही घात करावयास चुकणार नाहींत. यांस देहांत शिक्षा अगर काळें पाणी न देतां फारच सौम्य ह्मणजे शास्त्रीबुवा, तुह्मी ह्मणालां तशी बेड्या घालून आजन्म किल्यावर टाकण्याची सजा देतों. शिपाई, यांनां तुरुंगांत न्या. व पुढें बेड्या ठोकून पुरंदरावर टाकून द्या. ( शि- पाई येऊन खेचून नेतात. ते बाळाजीकडे पाहतात. ) चला बाळाजी, चला शास्त्रीबुवा. बाळा ० -- ( मनांत ) असें आधी समजतें तर मग फुशारकीने आणलेच नसतें. असो नशीब ! ( सर्व जातात.)<noinclude></noinclude> 7r1xrukt17559mmgvrykz3z7w8t443b 104 112982 238688 2026-11-02T11:31:01Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१४३ प्रवेश - पांचवा. स्थळ- शनिवारचा वाडा. ( एक शिपाई पहारा करीत आहे तो एक साहेब व कांही लोक येतात. ) साहे० -- बाळाजी, सर्व प्रकारचा बंदोबस्त तुमच्या साह्यानें निर्विघ्न पार गेला पाहून फ..." 238688 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१४३ प्रवेश - पांचवा. स्थळ- शनिवारचा वाडा. ( एक शिपाई पहारा करीत आहे तो एक साहेब व कांही लोक येतात. ) साहे० -- बाळाजी, सर्व प्रकारचा बंदोबस्त तुमच्या साह्यानें निर्विघ्न पार गेला पाहून फार संतोष होतो. आतां फार भानगडीच्या अशा दुसऱ्या कांहीं गोष्टी राहिल्या नाहीतच. बाळा० - नाहींत साहेब. ( विचार करून ) तीन- ही वाड्यांत चकत्या पाठविल्याच आहेत. व ल- गेच बंदोबस्तही करून टाकला. देवालयांत चोरापोरी सामान जाऊं नये ह्मणून पूजाऱ्यांचे जात मुचलके घेतले आहेत. खेरीज दागिने वगैरे मोजून ठेविले आहेतच. दर चौकीला पहारे बसवून कारकून लावून नीट व्यवस्था झाली आहे. आतां कांहीं राहिलें नाहीं साहेब. साहे० ---सर्व झालें. पण पेशव्याचे बाव्हढे काढून नामदार कंपनी सरकारचीं निशाणें कोण लावील याचीच पंचाईत आहे. कारण लोकांनां विना- कारण चेव येण्याचा संभव आहे. बाळा०-- त्याला फार पंचाईत करूं नये. नाक्या<noinclude></noinclude> naueewb7f8tgzgkn9kvsus696gik21e 104 112983 238689 2026-11-02T11:32:21Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१४४ नाक्यांनी स्वार शिबंदी आहेच. तेव्हां कोणी उठून दांडगावा करील ही गोष्ट नाहीं. कायरे भगवान, तूं वाड्यावर व कोतवाल चावडीवर नि- शाण लावशील ? भग० -- नाहीं महाराज. लोक अंगावर आले तर ? बा..." 238689 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१४४ नाक्यांनी स्वार शिबंदी आहेच. तेव्हां कोणी उठून दांडगावा करील ही गोष्ट नाहीं. कायरे भगवान, तूं वाड्यावर व कोतवाल चावडीवर नि- शाण लावशील ? भग० -- नाहीं महाराज. लोक अंगावर आले तर ? बाळा ० -- अरे, अगदीं भित्रा आहेस. बरें तर. प- हिल्यानेंच शनिवारच्या वाड्याला निशाण चढलें ह्मणजे लोकांवर आपोआप वचक बसेल. साहेब - आधीं कोतवाल चावडीकडे येतां कीं वा- ड्याकडे ? बाळा०—– अगोदर वाड्याकडे. साहेव -- बरें. बाळाजी, हे दोन शिपाई तुमच्या जवळ देतों. मी जातों बेटावर. खेरीज नाक्यावर २५ स्वार आहेत. बाळा० - बरें आहे. ( साहेब जातो व बाळाजी व शिपाई चालू लागतात. लोक ऐकावयाला जमतात ) जमादार, तुझी असे उभे रहा आणि हा जाहिरनामा वाचा. जमा०-- ऐका हा जाहिरनामा. " तमाम लोकांस जाहिर करण्यांत येतें कीं, राव पंडित प्रधान बा - जीराव बाबासाहेब यांनी नामदार ईस्ट इंडिया कुंपनी सरकार बहादुर यांच्या आश्रयावर आज<noinclude></noinclude> g4jmi4ivedm7mwibmvt4wo2k1h2ogyx 104 112984 238690 2026-11-02T11:33:12Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१३ खून १४५. दिन पावेतों १५ वर्षे राज्य केलें. आतां तें रा- ज्य कोणत्या प्रकारचें झालें हें सांगण्याची येथें जरूरी नाहीं. परंतु तमाम सरदार संस्थानिक जाहगिरदार यांची वतनें, जहागिरी,..." 238690 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१३ खून १४५. दिन पावेतों १५ वर्षे राज्य केलें. आतां तें रा- ज्य कोणत्या प्रकारचें झालें हें सांगण्याची येथें जरूरी नाहीं. परंतु तमाम सरदार संस्थानिक जाहगिरदार यांची वतनें, जहागिरी, मुलुख, प्रांत, गड, किल्ले वगैरे अन्यायाने खालसा केलीं, रा- ज्यांत बहुत अनर्थ झाले, पेंढारी, पुंड, पाळेगार, लुटारू वगैरेंनीं घाटमाथा व कोकणपट्टी यांत प्रळय मांडिला, दिवसां राज्यांत दरोडे पडूं लागले, होऊ लागले, लोकांचीं जीवितवित्ते सुरक्षित राहिनासारखी झालीं, अनाचार बहुत वाढला, याच्या कागाळ्या विलायतेंत नामदार कुंपनी स- रकारच्या कानांवर गेल्या. तेव्हां या समस्त गो- ष्टींचा जाबसाल राव पंडित यांस पुशिला असतां तिकडे दुर्लक्ष्य करून राज्यांत रयतेच्या कल्याणाची अनास्था केली. इतक्यांत त्यांचे सल्यानें हाणा, किंवा कोणत्याही कारणांनीं मुक्काम पंढरपुर येथें आमचे कंपनी सरकारचे परम दोस्त सेनाखासखेल गायकवाड सरकार यांचेकडून आमचे मार्फतीनें या पुण्याच्या दरबारांत रा. गंगाधरशास्त्री पटवर्धन दिवाण बहादुर आले होते, त्यांचा घात झाला. तेव्हां त्याची पूर्ण व बारीक चौकशी केल्यानंतर त्रिंबकजी डेंगळे हे मूळ अदावतीला कारण झाले.<noinclude></noinclude> 9bxwt172w2kkswu0k4a52ti56qujiyn 104 112985 238691 2026-11-02T11:34:30Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१४६ ही आगळीक झाली असून पेशवे यांनी त्याला पा- ठीशी घालून ज्या बहादुर कंपनी सरकारांनीं राज्यस्थानी आणून स्थापिले त्यांवर परतोन उठले असतां ईश्वराचे कृपेनें असत्पक्षाचा मोड होऊन..." 238691 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१४६ ही आगळीक झाली असून पेशवे यांनी त्याला पा- ठीशी घालून ज्या बहादुर कंपनी सरकारांनीं राज्यस्थानी आणून स्थापिले त्यांवर परतोन उठले असतां ईश्वराचे कृपेनें असत्पक्षाचा मोड होऊन पंडित प्रधान हे जागा सोडून पळत सुटले आहेत. तेव्हां पुढे दुसऱ्या व्यवस्था होई तों, भीमा आणि नीरा यांच्या मवचा सर्व मुलुख कप्तान हेन्री दं- दास रॉबर्टसन साहेब बहादुर यांच्या बंदोबस्ताकडे दिल्हा आहे. त्यांत न्याय मनसुबी निवडणें, जाब जात्रसाल लिहिणे, वसूल बाकी गोळा करणें, इ- त्यादि संपूर्ण कामे त्यांच्यावर सोपविली आहेत. यांत कोणाची तसनस होणार नाहीं. कोणाची जहागीर, सरंजाम आदिकरून यांस तिळप्राय धक्का लागणार नाहीं. लोकांनीं पूर्ववत् चालावें. पेशवे सरकारचें राज्य अभिलाप करण्याची मुद- लींच नामदार कुंपिनी सरकारास इच्छा नाहीं. परंतु धनी एकाएकीं शहर, राज्य टाकोन गेले, तेव्हां अनाथांचें पाळण करणें हें कुंपिनी सरकारचें ब्रीद आहे. यास्तव नगरवासी जनहो, भिण्याचें कांहीं कारण नाहीं. ' गेले ते इंग्रज व राहिले ते पेशवे' असेंच सर्वांनीं समजावें; व आजपासून “पंडित प्रधान बाजीरावसाहेब यांची द्वाही क<noinclude></noinclude> moq7lu2apf9b33mmdnemlprz4ms8vi9 104 112986 238692 2026-11-02T11:35:05Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१४७ नामदार आनरावल ईस्त इंदिया कुंपनी सरकार यांचा हुकूम" मान्य करीत जावा. शु ॥ ९ रोज सोमवार शके मित्ति कार्तिक १७३९ ईश्वर नाम संवत्सर तारी ०६ माहे नोव्हेंबर सन १८१७. गव्ह० ज०चे हु०..." 238692 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१४७ नामदार आनरावल ईस्त इंदिया कुंपनी सरकार यांचा हुकूम" मान्य करीत जावा. शु ॥ ९ रोज सोमवार शके मित्ति कार्तिक १७३९ ईश्वर नाम संवत्सर तारी ०६ माहे नोव्हेंबर सन १८१७. गव्ह० ज०चे हु० व० (Sd.) MOUNT STUART ELPHINSTONE. माउंट स्टुअर्ट अल्फिन्स्टन. पहि० प्रेक्षक - जाहीरनाम्यांत गितले आहे. फार चांगले सां- दुस०० - ते ह्मणतात आपल्याला राज्य नको. असे कोण ह्मणणार आहे ? तिस०प्रे० -- खरेंच. एकून श्रीमंताला पुनः आणून गादीवर बसविणार तर ? पहि० प्रे० - पहा. त्यांत देखील झटलें आहे कीं, अनाचाराने राज्य गेलें. धडधडीत लोकांवर जुलूम होत होते. नाहीं काहो ? तिस०० - आह्मांला वाटतें हेच राजे असावे. बेटावरच आपण पाहतों. ते आपला धर्म राखून आहेत. कधी कोणावर जुलूम ही गोष्ट नाहीं. दुस०० - पण यावरूनच केवळ फसूं नका. 11 जीरावसाहेब पुनः येण्याची गोष्टच बोलू नका. बा-<noinclude></noinclude> 821f52ech3luwa24oks5urv6ggqgpfn 104 112987 238693 2026-11-02T11:36:32Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१४८ त्यांनी जो वृक्ष एकदां उपटला त्याचें पुन: रोपण 'करितील असें वाटतें तुझांला ? तिस०० वाटते बुवा. (पहिल्यास डवचतो) खरें कीं नाहीं हो ? पहि० प्रे० - थांबा, बाळाजीपंत आतां पुढे काय करता..." 238693 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१४८ त्यांनी जो वृक्ष एकदां उपटला त्याचें पुन: रोपण 'करितील असें वाटतें तुझांला ? तिस०० वाटते बुवा. (पहिल्यास डवचतो) खरें कीं नाहीं हो ? पहि० प्रे० - थांबा, बाळाजीपंत आतां पुढे काय करतात पाहूया. पहिल्याने शिपाया शिपायांचीच बाळाजीपंत स्वतः जात हुजत झाली. आतां आहेत. दुस०प्रे० - मरूंद्या त्याला. (पहिला व तिसरा या- -- च्या तोंडाकडे पाहतात.) पाह०प्रे० तिसरा ० -- ( दोघे) असें ह्मणूं नका, पीडा होईल. गप्प रहा. बाळा० - अरे कदीमा, व्यर्थ भांडण कां करतोस ? तुझा दुराग्रह मोठा चमत्कारिक आहे. अरे, तूं कशासाठीं जाऊं देत नाहींस ? कदी० - - महाराज, मैंने का निमक खाया है. आजतकू शिरिमंत पेशवा उनका होकम मुझे चा- हिये. बाद बेफिकर उपर चढो. क्या तुमारे पास उनकी इजाजत है, अगर नहीं है तो मै किस् तन्हासे तुझे जाने दो. वाळा० – अरे वेड्या, सरकार तर पळून गेले. - आतां तुझे. श्रीमंत पळाले.<noinclude></noinclude> 59w9izkdmifmbz1fkhfzrvxtu79kzjm 104 112988 238694 2026-11-02T11:41:14Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "कदी० - १४९ ० खबरदार, एक दफा बोला बस्स. जिस ति सूनें आपना काम संभालना. तुमारा काम फ- कत् कलम घसनेका है. और कामसे तुझे मत - लब नहीं. ( तरवार उपसतो व दारावर फिरतो ) मेरा काम इस तल्वारसे है. लोग ऐ..." 238694 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>कदी० - १४९ ० खबरदार, एक दफा बोला बस्स. जिस ति सूनें आपना काम संभालना. तुमारा काम फ- कत् कलम घसनेका है. और कामसे तुझे मत - लब नहीं. ( तरवार उपसतो व दारावर फिरतो ) मेरा काम इस तल्वारसे है. लोग ऐसी आफवा उठाते हो. हमेशा तुम झूटे महाराज फुल- बागमे है. उनके पास परवानगी लावू, पीछे अंदर जाव- बाळा० - अरे वेड्या, आह्मांला आंत जाऊंदे. हा लेकाचा निशेंत आहे वाटतें. कदी० - ज्यादा मत बोलो. ( तरवार पडताळतो. -- सगळे चपापतात.) वाळा० - अरे, काल लढाई झाली खडकीवर. ला माहित नाहीं काय ? तु- कदी ० - मुझे सब मालुम है. ( मानेला हासडा मारतो. ) बाळा ०. - -अरे, तर मग त्या लढाईंत बापू गोखले वगैरे सर्व मंडळी पळून गेली. कदी० - अबू देखो, तूं यहां ऐसी बक् बक् मत करो. सरकारकी चिठ्ठी ले आव. हम किल्ला खाली कर देगे. बाळा०-- ( मनांत ) आतां हा असा वळत नाहीं.<noinclude></noinclude> f3uhhi1b6ammz6ykkbxr8eimim54nvj 104 112989 238695 2026-11-02T11:45:25Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१५० याला घेरून घेरून घेतला पाहिजे. ( हळूच ) जारे तुझी दूर. खूण करतांक्षणीं या. आज बाजूला उभे रहा. ( लोक फांकतात व हा फि- रत रहातो. ) कदी ० -- बंमन, तू किस्लीये इदर खडा है ? तमाम लोग आपने आपने का..." 238695 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१५० याला घेरून घेरून घेतला पाहिजे. ( हळूच ) जारे तुझी दूर. खूण करतांक्षणीं या. आज बाजूला उभे रहा. ( लोक फांकतात व हा फि- रत रहातो. ) कदी ० -- बंमन, तू किस्लीये इदर खडा है ? तमाम लोग आपने आपने कामपर गये है. तुभी क्यंबू नहिं जाता ? तुने जो साहेब लाया है उनसे मै नहि डरता. ऐसें हजारों वाक्यें मुझपर गुजरे है. लेकिन् मेरी इस जिंदगीमे मैने कभी शिकस्त नाही खायीं. -- वाळा० - - वाः ! तसेच तुझी शूर वीर आहां. असे प्रसंग पुष्कळ येऊन गेले. नाहीं ? कुठे कुठे आले ? कदी० - - ये वक्त अदना बात हैं. दिल्ली मे सिंदिये सरकार के महेल्पर मै निगेहे वानथा. उस्वख्त कई लोगने आफवा उठाईके दरवारमे गुलाम कादरने शिंदियेका कतल किया. और उस्का लष्कर गा- हवी नेस्तनाबूद किया. बाद मुझको (छाती- वर हात ठेवून ) हजारो अदमी ओसे लढना हुवा. बाद थोडे बखत के श्री महादजी साहेब खुद मुझे लढते देखा, बो आये. और जब उन्होने निहायत राजी हुवे. और सके इवजमे मुझे एक कंठी और एक तोड और ये समशेर बक्षी.<noinclude></noinclude> 854kkxti848l0maqwimut11y56rr6o2 104 112990 238696 2026-11-02T11:46:17Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "वाळा० - १११ -एकून कंठी, तोडा, व तरवार बक्षीस मि ळाली अं: ! कोणची तरवार ती ? कदी० - ये समशेर, ये. ( दाखवितो ) वाळा ० - पाहूं, या तरवारीवर जास्त काय आहे ? नक्षी ? ( हात पुढे करतो ) कदी० - हां देखो, इस सम..." 238696 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>वाळा० - १११ -एकून कंठी, तोडा, व तरवार बक्षीस मि ळाली अं: ! कोणची तरवार ती ? कदी० - ये समशेर, ये. ( दाखवितो ) वाळा ० - पाहूं, या तरवारीवर जास्त काय आहे ? नक्षी ? ( हात पुढे करतो ) कदी० - हां देखो, इस समशेरपर कैसी उमदा नक्षी निकाली हुई है. ( बाळाजीच्या हातांत तरवार देतो. बाळाजी ती पहात रहातो व डोळ्यानें आपल्या शिपायाला खुणा करितो. मुसक्या आवळतात. ) शिपाई येऊन कदी० - हाय ! हाय! बंमनने मेरा घात किया. ( त्याला खेचून पडद्यांत नेतात. ) पहि० प्रे० -- पहा. बाळाजीनें कशी युक्तीनें तरवार काढून घेतली. दुस० प्रे० 01- - मग त्यांत काय मोठा पराक्रम केला ? तिस० प्रे० – आपल्याला सूचलें नसतें. ( दुसऱ्या- ला) तुमच्या हाताला काय झाले ? दुस० प्रे० -- काल वरून भाला पडला. पहि० प्रे० - याला काय लावले आहे का ? दुस० प्रे० -- हो. पट्टी बांधली आहे. तिस० प्रे० १०- पहा हो पहा. बाळाजीपंत वर चढले. तें आपलें भगवे निशाण काढून तांबडे लावलें.<noinclude></noinclude> 1nf8zyqsutdp34yjfc3b285rvwe5ifn 104 112991 238697 2026-11-02T11:48:28Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१५२ दुस० प्रे० - लावलें कुठें ? लावताहेत. ( आपल्या पायांतील जोडा काढून अचुक त्याच्या कानशिला- वर मारतो. बाळाजी मट्कन् खालीं बसतो. मारणारा पळून जातो इतक्यांत शिपाई धांवत ये- तात. ) पहि०..." 238697 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१५२ दुस० प्रे० - लावलें कुठें ? लावताहेत. ( आपल्या पायांतील जोडा काढून अचुक त्याच्या कानशिला- वर मारतो. बाळाजी मट्कन् खालीं बसतो. मारणारा पळून जातो इतक्यांत शिपाई धांवत ये- तात. ) पहि० शि० - कायरे झालें दादांनां ? शुद्धि गेली वाटतें. दुस० शि० - या तमासागरांपैकीं कोणी जोडा हाँ णला. हा पहा जोडा नाल मारलेला आहे. पहि० शि० -यांनांच पकडा. दुस० शि० -- पण दादांनां आंत घेऊन चला. [0--पण ( सर्व जातात.) तिसरा अंक समाप्त.<noinclude></noinclude> 73zubuh56r820773wrwmbgtf966o9sa 104 112992 238698 2026-11-02T11:49:54Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक चवथा- प्रवेश - पहिला. स्थळ- अष्टी. ( बाजीरावसाहेब व त्यांच्या पत्नी वाराणशी बाई येतात. ) वाराणशी बाई --राधा गोखली एवढी पोर होऊन महा साध्वी खरी. इकडून एवढं गांवांचं आमिष दाखविणं झाल..." 238698 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक चवथा- प्रवेश - पहिला. स्थळ- अष्टी. ( बाजीरावसाहेब व त्यांच्या पत्नी वाराणशी बाई येतात. ) वाराणशी बाई --राधा गोखली एवढी पोर होऊन महा साध्वी खरी. इकडून एवढं गांवांचं आमिष दाखविणं झालं, पण तिचा निश्चय अणुरेणु तरी ढळला काय ? नाहीं तर त्या मेल्या आपल्या उंडारलेल्या त्यांतली एक तरी मेली आली आहे ?- बाजी० - आतां तें काढू नकोस बघ. या दुःख दग्ध अंतःकरणाला डागावर डाग आणखी देऊ नकोस. मनुष्याला अनुभव हा एक वेळ येत असतो. किती ठेचा लागल्या आहेत ह्मणशील याची सी- माच नाहीं. वारा० - मग आधींच मी नव्हतें का आपल्याला सांगत? कीं हें बरं नाहीं हो. कुठली ती मेली बयाक्का, कुठली ती ताईपेठीण, सगळ्या रांडा उनाड मेल्या. आतां कसं काळं करून गेल्या. बाजी० - मला त्याचें पर्यवसान येथवर येईल हें मा-<noinclude></noinclude> puiipbbvqhfpibr841bdac2uqie0tjt 104 112993 238699 2026-11-02T11:50:45Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१५४ हित असतें, तर मूळापासूनच सुयंत्र चाललों असतो. वारा० - का? पुण्यांत गायकवाडाकडून शास्त्री वकील आले. तेव्हां आपल्या कानांवर या मे- ल्या अन्याबा रहातेकरानें त्यांच्याकडे फक्कड प..." 238699 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१५४ हित असतें, तर मूळापासूनच सुयंत्र चाललों असतो. वारा० - का? पुण्यांत गायकवाडाकडून शास्त्री वकील आले. तेव्हां आपल्या कानांवर या मे- ल्या अन्याबा रहातेकरानें त्यांच्याकडे फक्कड पां- खरें :-' अझ्न मेले ते शब्द आठवतात ' आहे - त असं जेव्हां संटलं; तेव्हां बुधवारांतून त्यांना पाहण्याकरितांच मुद्दाम विश्रामबागेत नाहीं का यायाचं झालं ? तेव्हां सांगा मी काय बरं हा टलं ? कीं, रावणादिकांचं दिखीत कल्याण झा- लं नाहीं. सगळे यामुळेच पालथे पडले. ही वरी गोष्ट नव्हे. रावणाचें राज्य का थोडं होतं ? मेल चौदा चौकड्याचं ! चौकड्याचं ! नवग्रह पायन्याला घातलेले ! त्याचं सामर्थ्य केवढं बरं असेल ? पण एका सीतेच्या पायांत एवढा गोंधळ झाला. त- संच दुर्योधनाचं राज्य जायाला मूळ कारण स- भेंत द्रौपदीची विटंबना. झालं ? नाश रोक- डा ठेवलेला. पुनः मी आपल्याला सांगितलं की, पंढरपूरच्या यात्रेला शास्त्र्यांनां बरोबर न- को. पण यात्रेला जायचं तिथं मेलं हें लचांड कशाला हवं होतं ? पण मेला तो त्रिंबकजी प- जुलाना शनीसारखा छळणुकीला ! दुपारींच<noinclude></noinclude> c31m355lzovzz860y1tq11818tld56o 104 112994 238700 2026-11-02T11:52:19Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१९५ नाहीं लिमयांच्या वाड्यांत दिवाणखान्यांत मेला 'असा घाट केला आहे तसा घाट केला आहे' असें नाहीं हणाला ? तेव्हां मी नाहीं आपल्या- ला सांगितलं ? कीं, हें कांहीं बरं ल- क्षण नाहीं. पण माझ..." 238700 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१९५ नाहीं लिमयांच्या वाड्यांत दिवाणखान्यांत मेला 'असा घाट केला आहे तसा घाट केला आहे' असें नाहीं हणाला ? तेव्हां मी नाहीं आपल्या- ला सांगितलं ? कीं, हें कांहीं बरं ल- क्षण नाहीं. पण माझं मेलं बटकीचं कोण ऐकतो ? लगेच उठून खासगीवाल्यांच्या वाड्यांत चालतं व्हायचं. आतां कांहीं त्याची आठवण आहे ? वाजी० - मला आतां तें फारसें आठवत नाहीं. पण तूं मला ह्मणालीस, कीं शाख्यांची बायकापोरं मी पुण्याला नेईन. त्यांनां आमच्या स्वाधीन करणार नाहीं. वारा० - का? मी आणखी नाहीं का सागितलं ? की, तीर्थाच्या ठिकाणीं अशी गोष्ट बरी नव्हे. दुप्पट पाप आहे. पण माझं गरिबाचं कोण ऐकतो? त्रिंबकजी काय तो गळ्यांतला ताईत. प्रक्षाळपूजा व्हावयाच्या आधीं गुलामानं भर प्रदक्षिणेच्या वाटेवर मारेकरी घालून तुकडे तु- कडे केले. आणि एक अवाक्षरही इकडून बोलणं झालं नाहीं ! मेले मराठभाई. निसंतान पहा राज्याची होवो मेल्यांचं (बोटे मोडते.) कशी दैना उडाली !<noinclude></noinclude> q4rpo6opw4rdt6pe12j7o809pxbza49 104 112995 238701 2026-11-02T11:53:03Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "११६ वाजी० - हें बग. तूं त्या बिचाऱ्या त्रिंबकजीला कां बरें शिव्या देतेस ? होणार तशी गाते झाली. वारा० - हो, होणार ? सगळे पोक्त, शाहणे का- रभारी घरी बसविले, आणि हे डेंगळे, फिंगळे आणले. जो पह..." 238701 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>११६ वाजी० - हें बग. तूं त्या बिचाऱ्या त्रिंबकजीला कां बरें शिव्या देतेस ? होणार तशी गाते झाली. वारा० - हो, होणार ? सगळे पोक्त, शाहणे का- रभारी घरी बसविले, आणि हे डेंगळे, फिंगळे आणले. जो पहावा सरदार त्याचा आपला सरं- जाम जप्त! त्यांचा अपराध काय ? तर ह्मणाले वा- ड्यांत त्यांनीं आपल्या बायका पाठविल्या नाहींत ! पाठिवतील कशाला ? त्यानीं काय आपली लाज वेशीवर बांधली आहे ? हे मेले सोरटभैरव अक्षयीं भोवताली घिरट्या घालणार. दिवस नाहीं, रात्र नाहीं, वेळ नाहीं, काळ नाहीं ! या मेल्यांची सं- गतिच जर जडतीना तर बरं होतं. पण तसं कुंठ व्हायचं ? कोपरगांवीं बेटांत कचेश्वराच्या दर्शनाला स्वान्या निघाल्या ह्मणजे आधीं त्या त्रिंबकजीला शोधून आणा. विष्णूचं देऊळ मेलं टीचभर आहे. तिथंच तासनतास गलिच्छ लोकांबरोबर गोष्टी करीत बसायचं. ह्मणतात कीं, सासूबाई कधीं बोलल्या नाहींत. मामंजी- चीही इकडे बहाल मर्जी. (बाजीरावाकडे बोट करून ) कारण फार नवस सायासानं व्हायाचं. तेव्हांच ही संगमनेरी मंडळी तोडली असती, तर आज असा भयंकर प्रसंग गुजरताचना. वा- या<noinclude></noinclude> gn4qm6ksdtt5i3hv68g9hscmij4ae9q 104 112996 238702 2026-11-02T11:55:22Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१५७ छ. सोटयाहून आई राणीसाहेब आणल्या आहेत. त्यांनां कधीं उन्ह नाहीं ठाऊक, तहान नाहीं ठाऊक! त्या पळण्याखाली बेदम झाल्या आहेत. त्यांचं ह्मणणं राज्य जावो परतं पण पळणें नको. रोज उठून सं..." 238702 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१५७ छ. सोटयाहून आई राणीसाहेब आणल्या आहेत. त्यांनां कधीं उन्ह नाहीं ठाऊक, तहान नाहीं ठाऊक! त्या पळण्याखाली बेदम झाल्या आहेत. त्यांचं ह्मणणं राज्य जावो परतं पण पळणें नको. रोज उठून संथपणा जिवाला बिलकुल नाहीं. त्रपति देखील असेच ह्मणत होते ह्मणतात. वाजी० - - एकून माझ्यासाठीं त्यांना एवढा त्रास आं! मी त्यांनां जाऊन सांगतों कीं, तुमच्या राज्याच्या रक्षणासाठीं मी एवढा मरी मरतों. नाहीं तर मला काय ब्राह्मणाला चौखुंटीची तया- रच आहे. आह्मी कारभार कधींशी करून र- डलों, ते आतां दिग्विजय थोडाच करणार आहों ? देतों उद्यां पावते करून त्यांना इंग्रजांकडे. ते आमचा दावा करतील त्यांची तरतूद हवी तशी. इंग्रजांशी व त्यांचा आह्माशीं. ते छत्रपतीला तोशिस लावणार नाहींत. वारा० - आणि आपणही. वाजी० - आपण काय ? आपण त्यांच्या स्वाधीन व्हावें ? वारा० - मला वाटतं लढाई करून येश येणार नाहीं. बाजी० - कशावरून ? वारा० - इतका वेळ नाहीं का पाहिलें ? एका तरी १४<noinclude></noinclude> lpa50jmh2vhyd5gu7bvufi5yxyxq3f0 104 112997 238703 2026-11-02T11:56:14Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१५८ त्याप्र- - लढाईत आपला पगडा त्यांच्यावर कधीं बसला आहे ? उलटी आपल्यालाच पुष्कळ ठोकर बसली. व मजल दरमजल पुणे दूर होत चाललें. वाजी० - आतां त्याला काय करावें ? सगळाच बेत फसला. शिंदे, होळक..." 238703 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१५८ त्याप्र- - लढाईत आपला पगडा त्यांच्यावर कधीं बसला आहे ? उलटी आपल्यालाच पुष्कळ ठोकर बसली. व मजल दरमजल पुणे दूर होत चाललें. वाजी० - आतां त्याला काय करावें ? सगळाच बेत फसला. शिंदे, होळकर, भोंसले नागपूरकर, हो- सूरचे राजे, चंदी चंदावरचे राजे, बुंदेले सर्वांचा निश्चय की, एके दिवशीं सर्वांनीं उठावें. माणें सांडणीस्वार रवाना करावे. आली व नागपूरकर बाहेर पडलों. चे जागचे जागीं ठाम आहेत. परंतु आतां ना- गपुरचे गणपतराव दिवाण व होळकराकडून राम- दीन परदेशी हे दोघे फौजा घेऊन आले आहेत. आतां धास्ती नाहीं. त्याशिवाय निपाणकर आ- हेत व पटवर्धन आहेत. परंतु परंतु एक व बाकी वारा० - काय ह्मणावें या भोळ्या स्वभावाला ! अ- झून अमुक मनुष्य कसा आहे याची पारख नाहीं ! शिंदे एवढे हत्तीचें जोत त्यांचा कंपू ह्मणजे अस्सल. असं आह्मी आजवर ऐकत आलो. इकडे गादीवर यायच्या वेळेला केवढा भरंवसा होता. ' दवलतराव माझा जीव आहे' असें मग आज नाहीं कुठं प्रकाश फार लांब कशाला ? परवांच्या नेहमी ह्मणायचं. पडला तो ?<noinclude></noinclude> 15tqpt8z306wgkxh2j5zaeemc8d9npw