विकिस्रोत mrwikisource https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिस्रोत विकिस्रोत चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा साहित्यिक साहित्यिक चर्चा पान पान चर्चा अनुक्रमणिका अनुक्रमणिका चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 104 5920 238759 15707 2026-11-03T14:06:52Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 238759 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''१७७'''|<u>'''वृत्तविस्तार'''</u>}}</noinclude>{{center|'''परिच्छेद ४ था'''<br>{{x-larger|'''भृङ्गावर्तनी-वृत्तें'''}}}} {{gap}}षण्मात्रक गणाला भृङ्ग म्हटलें आहे कारण भृङ्गा हा षट्पद असतो. भृङ्गगणाचे (‿ _ ‿ _), (_ ‿ _ ‿) आणि (_ _ _) हे मुख्य प्रकार आहेत. (‿ _ ‿ _) आणि (_ ‿ _ ‿) या गणांच्या आवर्तनाने सिद्ध होणारीं वृत्ते आधी देअून अुरलेलीं षण्मात्रकावर्तनी वृत्ते मागाहून देण्यांत येतील.<br> {{center|'''३९ नगाणिका-वर्ग'''}} <center> {| |+ |- | ६५९ || नगाणिका || [‿ _ ‿ _] |- | ६६० || प्रमाणिका || [‿ _ ‿ _। ‿ _ ‿ _] |- | ६६१ || सुभद्रा || [‿ _ ‿ _। ‿ _ ऽ _] |- | ६६२ || विभावरी || [‿ _ ‿ _। ‿ _ ‿ _। ‿ _ ‿ _] |- | ६६३ || विलासिनी || [‿ _ ‿ _। ‿ _ ‿ _। ‿ _ ऽ _] |- | ६६४ || 'प्रभाव' || [‿ _ ‿ _। ‿ _ ‿ _। ‿ _ ‿ _। ‿ _] |- | ६६५ || "धरित्री" || [‿ _ ‿ _। ‿ _ ‿ _। ‿ _ ‿ _। ऽ _] |- | ६६६ || 'कलिन्दनन्दिनी' || [‿ _ ‿ _। ‿ _ ‿ _। ‿ _ ‿ _। ‿ _ ‿ _] |- | ६६७ || पञ्चचामर || [‿ _ ‿ _। ‿ _ ‿ _। ‿ _ ‿ _। ‿ _ ‿ _। ‿] |- | ६६८ || "मृणालिनी" || [५ वेळा नगाणिका ] |- | ६६९ || तरङ्गिणी || [ ६ वेळा नगाणिका ] |- | ६७० || अनङ्गशेखर || [७ वेळा नगाणिका ] |} </center> {{center|टीपा}} {{gap}}६५९ नगाणिका (प्रापै २/३१), जया (भ ३२/६१, हे), विलासिनी (हे २/१२), लासिनी (केनिआ ३०), जनोदय (ना). ६६० "प्रमाणिका जरौ लगौ" (के ३/१७), प्रमाणी (पि ५/७, हे २/७८), मत्तचेष्टित (भ १६/१४), स्थिर (वबृ १०३/३८), नगस्वरूपिणी (श्रुबो १३).<br>{{gap}}६६१ "ज्रौ गः सुभद्रा" (हे २/६३), समुद्रा (?भ)<noinclude></noinclude> qql2qpek9i24fu5kkcdw10cbpe1pzrc 104 5921 238760 15708 2026-11-03T14:12:45Z कल्पनाशक्ती 3813 /* तपासणी करायचे साहित्य */ 238760 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१७८'''|}}</noinclude>३२/११३), विलम्बिता (भ ३२/१२३ ). ६६२ "ज्रज्रा विभावरी" (हे २/१८५), वसन्तचत्वर (कद ४/५३, हे), "जरौ जरौ वदन्ति पञ्चचामरं" (के ३/६७). ६६३ विलासिनी ज्रौ ज्गौ ग् (पि ६/२६). ६६४ ज्रौ ज्रौ ल्गौ 'प्रभाव'; कुडङ्गिका (रपि ९६३). ६६५ ज्रौ ज्रौ ग् "धरित्री" हें समवृत्त आढळांत नाही; पण यवान्विताचे समाचरण या धरित्री लगावलीचे असतात. ६६६ ज्रौ ज्रौ ज्गौ'कलिन्दनन्दनी';पश्वचामर (स्वछ ४१,हे २/२७९), णराच (प्रापै २/१६८), चामरी (निस १०७). पश्वचामर नावाचीं अनेक वृतें आहेत आणि चामर-पश्वचामर यांचाहि घोटाळा होतो म्हणून कलिन्दनन्दिनी नि देवराज हीं दोन नावें आद्यशड्कराचार्यांच्या स्तोत्रांवरून म्हणजे प्राचीनतम झुदाहरणांवरून दिलीं आहेत, ६६७ *अवेहि पश्र्वचामरं जरौ जरौ जगौ लघुश्च” (गछ २/१७५). ६६८ *मृणालिनी”, पश्चचामर वा नराय (रपि १२४१) वारुणी आणि अपरा या अर्थसमवृत्तांत अनुक्रमें सम आणि विषम चरण हे मृणालिनीचे असतात. ६६९ *तरड्गिणी”; विष्पक (रापे १३५४). या लगावलीचे चरण वतंसिनी आणि हंसिका या अर्धसमवृत्तांत येतात. ६७० अनड्गशेखर दडण्क (हे २/४०७), * लघुर्गुरुर्निजेच्छया यदा निवेश्यते तदैप दण्डकी भवत्यनङ्गशेखर; ” (गछ २/२३१). ४० घारि-वर्ग ६७१ घारेि ]lں --~ں ح[ ६७२ 'कुन्ददशन' [।— • • • • ] ६७३ विदग्धक [I - ५ - ७ । -] ६७४ शफरिका [। • • • - ७ । -] ६७५ हरिविलसित [। ७ ७ ७ ७ ७ ७ - ६७६ जल ]-- l - ں --- بl --[ ६७७ निर्मला ] ں -- س -- ا ب نہl-~[ ६७८ ३यामा ]---- l ں --- س ن ں! --~[ ६७९ शालिनीवितान [। - ५ - ७ ॥-ऽ-] ६८० मनोज्ञा [lッッッーッlーさー]<noinclude></noinclude> 68f6ovuk4xfgbeeyxc5hk9csou9io0m 238761 238760 2026-11-03T15:25:23Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 238761 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१७८'''|}}</noinclude>३२/११३), विलम्बिता (भ ३२/१२३ ). ६६२ "ज्रज्रा विभावरी" (हे २/१८५), वसन्तचत्वर (कद ४/५३, हे), "जरौ जरौ वदन्ति पञ्चचामरं" (के ३/६७). ६६३ विलासिनी ज्रौ ज्गौ ग् (पि ६/२६). ६६४ ज्रौ ज्रौ ल्गौ 'प्रभाव'; कुडङ्गिका (रपि ९६३). ६६५ ज्रौ ज्रौ ग् "धरित्री" हें समवृत्त आढळांत नाही; पण यवान्विताचे समाचरण या धरित्री लगावलीचे असतात.<br>{{gap}}६६६ ज्रौ ज्रौ ज्गौ 'कलिन्दनन्दनी'; पञ्चचामर (स्वछ ४१, हे २/२७९), णराच (प्रापै २/१६८), चामरी (निस १०७). पञ्चचामर नावाचीं अनेक वृतें आहेत आणि चामर-पञ्चचामर यांचाहि घोटाळा होतो म्हणून कलिन्दनन्दिनी नि देवराज हीं दोन नावें आद्यशङ्कराचार्यांच्या स्तोत्रांवरून म्हणजे प्राचीनतम अुदाहरणांवरून दिलीं आहेत, ६६७ "अवेहि पञ्चचामरं जरौ जरौ जगौ लघुश्च" (गछ २/१७५). ६६८ "मृणालिनी", पञ्चचामर वा नराय (रपि १२४१) वारुणी आणि अपरा या अर्थसमवृत्तांत अनुक्रमे सम आणि विषम चरण हे मृणालिनीचे असतात. ६६९ "तरङि्गणी”; विपक्व (रपि १३५४). या लगावलीचे चरण वतंसिनी आणि हंसिका या अर्धसमवृत्तांत येतात. ६७० अनङ्गशेखर दडण्क (हे २/४०७), "लघुर्गुरुर्निजेच्छया यदा निवेश्यते तदैष दण्डको भवत्यनङ्गशेखर;" (गछ २/२३१).<br> {{center|'''४० घारि-वर्ग'''}} <center> {| |+ |- | ६७१ || घारि || [।_ ‿ _ ‿] |- | ६७२ || 'कुन्ददशन' || [।_ ‿ ‿ ‿ ‿] |- | ६७३ || विदग्धक || [।_ ‿ _ ‿। _] |- | ६७४ || शफरिका || [। ‿ ‿ ‿ _ ‿। _] |- | ६७५ || हरिविलसित || [। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _] |- | ६७६ || जला || [_ ।_ ‿ _ ‿। _] |- | ६७७ || निर्मला || [‿ ‿ ।_ ‿ _ ‿। _] |- | ६७८ || श्यामा || [_ _। ‿ ‿ ‿ _ ‿। _] |- | ६७९ || शालिनीवितान || [।_ ‿ _ ‿। _ ऽ _] |- | ६८० || मनोज्ञा || [। ‿ ‿ ‿ _ ‿। _ ऽ _]<noinclude>{{nopt}} |}</noinclude> ps02frn5568m9knccu4mshvaszzgd1b 104 5922 238762 15709 2026-11-03T15:48:47Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 238762 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''१७९'''|<u>'''वृत्तविस्तार'''</u>}} {| |-</noinclude>{{nopt}} |- | ६८१ || 'आानन्द' || [_ ।_ ‿ _ ‿। _ _] |- | ६८२ || "मुद" || [‿ ‿ ।_ ‿ _ ‿। _ _] |- | ६८३ || गुर्वी || [‿ ‿ ।‿ ‿ ‿ _ ‿। _ _] |- | ६८४ || अक्षि || [‿ ‿ ।_ ‿ _ ‿। ‿ ‿ _] |- | ६८५ || "सु"कामिनी || [ ।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |- | ६८६ || सुमालती || [ ।‿ ‿ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |- | ६८७ || विनुत || [ ।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ _] |- | ६८८ || निलया || [ ।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। ‿ ‿ ‿ _] |- | ६८९ || समानिका || [ ।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿] |} </center> {{center|टीपा}} {{gap}}६७१ लौं घारेि (प्रापै २/२९). ६७२ भ्लौ ल् 'कुन्ददशन.' ६७३ विदग्धक (हे २/१९), मागे वागुरा १९९ पहा. ६७४ शफरिका (हे २/३८), मागे गिरा २०० पहा. ६७५ हरिविलसित (हे २/५९), मागे द्रुतगति १९१ पहा.<br>{{gap}}६७६ "त्रौ जला" (हे २/४२, भ ३२/८८). ६७७ "निर्मला", मागे ४० पहा. ६७८ त्सौ ल्गौ श्यामा (विवृ ५/१०) या वृत्ताची मोडणी [ ।_ _ ‿। ‿ ‿ _ ‿ । _] अशी हरावर्तनीहि होअू शकेल. ६७९ र्यौ शालिनीवितान (ना), पिकाली (रपि ७३). याची मोडणी [ ।_ ‿ _ ‿। _] अशी पद्मावर्तनीहि होअू शकेल, मागे २१९ पहा. ६८० मनोज्ञा (हे २/६६), मागे प्रकाशित २२० पहा.<br>{{gap}}६८१ त्रौ ग् 'आनन्द,' भीमार्जन (रपि १४७). ६८२ स्जौ गौ 'मुद', दिगीश (राप २८०). चरणारम्भीं आवर्तनारम्भ धरून जला, आनन्द आणि मुद या तिन्ही वृत्तांची मोडणी पद्मावर्तनी होअू शकते. ६८३ गुर्वी (विवृ ५/१६), मागे शलभविचलिता २२९ पहा. ६८४ आक्षि (हे २/९६), मागे २३० पहा. आनन्द, मुद, गुर्वी आणि अक्षि या वृत्तांत द्विमात्रक आद्यतालकपूर्वगण घेअूनहि पद्मावर्तनी मोडणी घेतां येते. ६८५ र्जौ ग् "सु"-कामिनी, कामिनी (भ ३२/१०५), शिखेति भरतः (हे), अुष्णिक् (हे २/४८), समानिका (प्रापै २/५८), विभूति (ना ८५).{{nop}}<noinclude></noinclude> b5rg9p8y8oj2973kvh0c6ee4e58usc7 104 5923 238776 15710 2026-11-04T11:21:32Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 238776 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१८०'''|}}</noinclude>{{gap}}६८६ न्रौ ल्गौ सुमालती (हे २/७२), मागे २४५ पहा. ६८७ विनुत (ना १०२), मागे अुपच्युत २४३ पहा. ६८८ निलया (हे २/११४) मागे २४४ पहा. ६८९ समानिका, "ग्लौ रजौ समानिका तु" (गछ २/१९), समानी (पि ५/६), मलिका (प्रापै २/७०).<br> {{center|'''४१ कामिनी-वर्ग'''}} <center> {| |+ |- | ६९० || कामिनी || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ६९१ || "भ्रू"लता || [।_ ‿ _ ‿। _ ऽ _ ‿। _] |- | ६९२ || मनोहरा || [।‿ ‿ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ६९३ || "चित्त"-चन्द्रिका || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ६९४ || लघुगति || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _] |- | ६९५ || सिंहलेखा || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ऽ। _] |- | ६९६ || मयूरसारिणी || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ऽ _] |- | ६९७ || श्येनिका || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |- | ६९८ || सुपथ्या || [।_ ‿ _ ‿। _ ऽ _ ‿। _ ‿ _] |- | ६९९ || वैतिका || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |- | ७०० || कलापति || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ७०१ || ललितभृङ्ग || [। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿] |- | ७०२ || 'देवराज' || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |- | ७०३ || हीर || [। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ _] |- | ७०४ || चञ्चला || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿] |- | ७०५ || "वि"चित्रा || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ऽ। _] |- | ७०६ || प्रपञ्च || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ७०७ || गण्डका || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿] |- | ७०८ || अशोकपुष्पमन्जरी || [७ वेळा घारि ] |- | ७०९ || समुद्रदण्डक || [ २ नगण । ७ वेळा घारि । १ गुरु ] |} </center> {{center|टीपा}} {{gap}}६९० "रज्राः कामिनी" (हे २/१०६), तरङ्गवती (हे). ६९१ यौ ल्गौ "भ्रू"लता, लता (पि ९० टीप). ६९२ मनोहरा (निस ५०), मागे<noinclude></noinclude> msjww5ztdeuqcsytvunf7lds2ra4zx4 104 5924 238777 15711 2026-11-04T11:49:01Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 238777 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''१८१'''|<u>'''वृत्तविस्तार'''</u>}}</noinclude>मनोरमा ३१२ पहा. ६९३ चित्त-चन्द्रिका, चन्द्रिका (ना ११८), मागे प्रसभ ३०९ पहा. ६९४ लघुगति (हे), मागे त्वरितगति ३०६ पहा. ६९५ र्जौ गौ सिंहलेखा (भ १५/१७ गाप्राग्रमा, हे २/७७), सिंहलीला (भ १६/ १२), मालिनी (विवृ ५/१३).<br>{{gap}}६९६ मयूरसारिणी (पि ६/१२, हे २/१११), मागे ३९४ पहा. ६९७ र्जौ लौग श्येनिका, श्येनी (पि ६/२५, हे २/१४४), निःश्रेणिका (हे). ६९८ सुपथ्या, पथ्या (पि ९४ टीप), मागे २५८ पहा. ६९९ वैतिका रजौ रलौ गुरुर्यदा, (केनिआ ४८). ७०० र्जौ र्जौ ग् कलापति, कलापतिप्रभा (रपि ८५१).<br>{{gap}}७०१ ललितभृङ्ग, "विद्धि ललितभृङ्गमखिलवन्दिहृदयलोभि पञ्चकयतिधारि भसनजे तनगलशोभि" (रूस्तमा टीका २१७). ७०२ र्जौ र्जौ र् 'देवराज', तोलअ (स्वछ ३३), तूणक (हे २/२५५), चामर (प्रापै २/१५८); मागे ६६७ टीप पहा. ७०३ भ्सौ न्जौ न्रौ हरि ङङः (प्रापै १/१९९). ७०४ र्जौ र्जौ र्लौ चञ्चला (प्राप २/१७२), चित्रशोभा (स्वछ ४३), चित्र (गछ २/१४८). ७०५ र्जौ र्जौ र्गौ "वि"-चित्रा, चित्र (स्वछ ४५, हे २/२८०, कद ४/७५).<br>{{gap}}७०६ नौ र्जौ र्जौ ग् प्रपञ्च (रपि १२१०), पञ्चचामर (के परिशिष्ट). ७०७ र्जौ र्जौ र्जौ ग्लौ गण्डका (प्रापै २/१९८), चित्र (कद ४/८९), वृत्त (पि ७/२३, हे २/२३२, गछ २/२०८). "रजत्रयलगैर्युक्तं मालवं केचिदूचि रे" (ममच १९) या सूत्रांत "लगैर्युक्तं हें चुकीचें असून खरा पाठ "गलैर्युक्त" असावा. असें जर नसेल तर हे वृत्त [चञ्चला। _ ‿ ‿ _] असें होअील. ७०८ अशोकपुष्पमञ्जरी दण्डक (हे २/४०८), "यत्र दृश्यते गुरोः परो लघुः क्रमात् स अुच्यते बुधैरशोकमञ्जरीति" (गछ २/२३२). ७०९ समुद्रदण्डक (वबृ १०३/६३) "अत्र नद्वयात् परतः पञ्च रेफा जकारान्तरिता भवत्यन्ते लघुगुरू" (अुत्पल).<br> {{center|'''४२ मरालिका-वर्ग'''}} <center> {| |+ |- | ७१० || मरालिका || [विदग्धक द्विरावृत्ता] |- | ७११ || 'सुरवधू' || [। ‿ ‿ ‿ _ ‿, _! ‿ ‿ ‿ _ ‿, _]<noinclude>{{nopt}} |}</noinclude> rr35me3xhryb7t2h5ftkgpjwnq1p5yc 104 113000 238764 238740 2026-11-04T02:02:59Z JayashreeVI 4058 238764 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>चरित्र-आत्मचरित्र, कविता नाटक या बाबी असतातच. पण त्या सर्वांचे लेखन आणि निवड करणाऱ्या स्त्रिया असतात. अशा काही मासिकांचे दिवाळी अंक आवर्जून पाहिले तर आता लिहिणाऱ्या वाचणाऱ्या स्त्रियांच्या वैचारिक, शैक्षणिक, साहित्यिक स्थितिगतीची कल्पना येऊ शकेल. <br>{{gap}}'बायजा' (संपा सौदामिनी राव, पुणे) हे नियतकालिक गेली पंचवीस वर्षे प्रकाशित होत असून शहरी स्त्रियांबरोबरच ग्रामीण, श्रमकरी स्त्रियांचे प्रश्न केंद्रस्थानी असतात. 'प्रेरक ललकारी (संपादक - शारदा साठे, मुंबई), 'महिला आंदोलन पत्रिका' (तारा रेट्टी, मुंबई), 'वनस्थळी (माधुरी पुरंदरे, पुणे), 'मिळून साऱ्या जणी' (विद्या बाळ, पुणे) ही मासिके पुण्या-मुंबईतून निघत असल्याने अनेकांना माहिती असण्याची शक्यता आहे. पण 'आकांक्षा' (अरुणा सवाने, नागपूर) आणि अजून वर्षभराचे बालक असलेले 'दिशा' (अपर्णा कुलकर्णी, सांगली) यांचा दर्जा कोठेही कमी नाही. <br>{{gap}}चारचौघी, माहेर, ललना, गृहशोभिका, तनिष्क ही (मागील पर्वाच्या) आवृत्त्या असलेली मासिके, विशिष्ट महिला वर्गात प्रिय आहेतच. शिवाय महाराष्ट्रातील जवळजवळ प्रत्येक महत्त्वाचे दैनिक आपली स्त्री विषयक पुरवणी काढीत आहेच. <br>{{gap}}विसावे शतक संपत असताना एक तिसरे वळण स्त्रीविषयक विचारांना मिळत आहे. केवळ पुरुषांनी केलेले स्त्री सुधारणेचे पर्व हे प्रथम पर्व, स्त्रियांनी स्वतःच्या आत्मशोधासाठी केलेली धडपड हे द्वितीय पर्व आणि आता "पुरुष स्पंदने” या वार्षिकांकाच्या रूपाने एक तिसरे पर्व निर्माण होत आहे. यंदाचे "पुरुष स्पंदने" अंकाचे सातवे वर्ष असेल. अंकाच्या संपादक मंडळाचं धुरीणत्त्व पुरुषांकडेआहे. <br>{{gap}}'मेन अगेन्स्ट व्हायोलन्स ण्ड अब्यूज ('मावा') या मानवतावादी संघटनेचे हे अनोखे नियतकालीक (वार्षिक) आहे. स्त्रीवादी भूमिकेतून विचार करणाऱ्या तरुणांचा हा गट आहे. स्त्रियाही त्यात सहकारी आहेत. आजपर्यंतचा प्रत्येक अंक एखाद्या विशेष विषयाचे सर्वागीण मंथन करणारा, खूप परिश्रमपूर्वक काढलेला अंक आहे. प्रत्येक अंक एकही पान न वगळता वाचन करायला भाग पाडणारा आहे. नमुना म्हणून एखाद-दुसऱ्या अंकातल्या 'संपादकीय'मधल्या या वाक्यांतून त्याचे वेगळेपण लक्षात येईल. "कुणी कुणाला गाडून उभं रहायला नको. तसंच कुणी कुणावर ओझं बनूनही रहायला नको..... 1- पुरुष स्त्रीत्वाची पारंपरिक जाचक चौकट मोडून व्यक्तीच्या आवडीनिवडी, कार्यकुशलता यांना उत्स्फूर्तपणे सहज फुलायला वाव ठेवला तर स्त्री- निरगाठ - उ- सुरगाठ / १०१<noinclude></noinclude> jr77pyxiss01pemf4z0601qf469isah 238765 238764 2026-11-04T02:03:36Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 238765 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>चरित्र-आत्मचरित्र, कविता नाटक या बाबी असतातच. पण त्या सर्वांचे लेखन आणि निवड करणाऱ्या स्त्रिया असतात. अशा काही मासिकांचे दिवाळी अंक आवर्जून पाहिले तर आता लिहिणाऱ्या वाचणाऱ्या स्त्रियांच्या वैचारिक, शैक्षणिक, साहित्यिक स्थितिगतीची कल्पना येऊ शकेल. <br>{{gap}}'बायजा' (संपा सौदामिनी राव, पुणे) हे नियतकालिक गेली पंचवीस वर्षे प्रकाशित होत असून शहरी स्त्रियांबरोबरच ग्रामीण, श्रमकरी स्त्रियांचे प्रश्न केंद्रस्थानी असतात. 'प्रेरक ललकारी (संपादक - शारदा साठे, मुंबई), 'महिला आंदोलन पत्रिका' (तारा रेट्टी, मुंबई), 'वनस्थळी (माधुरी पुरंदरे, पुणे), 'मिळून साऱ्या जणी' (विद्या बाळ, पुणे) ही मासिके पुण्या-मुंबईतून निघत असल्याने अनेकांना माहिती असण्याची शक्यता आहे. पण 'आकांक्षा' (अरुणा सवाने, नागपूर) आणि अजून वर्षभराचे बालक असलेले 'दिशा' (अपर्णा कुलकर्णी, सांगली) यांचा दर्जा कोठेही कमी नाही. <br>{{gap}}चारचौघी, माहेर, ललना, गृहशोभिका, तनिष्क ही (मागील पर्वाच्या) आवृत्त्या असलेली मासिके, विशिष्ट महिला वर्गात प्रिय आहेतच. शिवाय महाराष्ट्रातील जवळजवळ प्रत्येक महत्त्वाचे दैनिक आपली स्त्री विषयक पुरवणी काढीत आहेच. <br>{{gap}}विसावे शतक संपत असताना एक तिसरे वळण स्त्रीविषयक विचारांना मिळत आहे. केवळ पुरुषांनी केलेले स्त्री सुधारणेचे पर्व हे प्रथम पर्व, स्त्रियांनी स्वतःच्या आत्मशोधासाठी केलेली धडपड हे द्वितीय पर्व आणि आता "पुरुष स्पंदने” या वार्षिकांकाच्या रूपाने एक तिसरे पर्व निर्माण होत आहे. यंदाचे "पुरुष स्पंदने" अंकाचे सातवे वर्ष असेल. अंकाच्या संपादक मंडळाचं धुरीणत्त्व पुरुषांकडेआहे. <br>{{gap}}'मेन अगेन्स्ट व्हायोलन्स ण्ड अब्यूज ('मावा') या मानवतावादी संघटनेचे हे अनोखे नियतकालीक (वार्षिक) आहे. स्त्रीवादी भूमिकेतून विचार करणाऱ्या तरुणांचा हा गट आहे. स्त्रियाही त्यात सहकारी आहेत. आजपर्यंतचा प्रत्येक अंक एखाद्या विशेष विषयाचे सर्वागीण मंथन करणारा, खूप परिश्रमपूर्वक काढलेला अंक आहे. प्रत्येक अंक एकही पान न वगळता वाचन करायला भाग पाडणारा आहे. नमुना म्हणून एखाद-दुसऱ्या अंकातल्या 'संपादकीय'मधल्या या वाक्यांतून त्याचे वेगळेपण लक्षात येईल. "कुणी कुणाला गाडून उभं रहायला नको. तसंच कुणी कुणावर ओझं बनूनही रहायला नको..... 1- पुरुष स्त्रीत्वाची पारंपरिक जाचक चौकट मोडून व्यक्तीच्या आवडीनिवडी, कार्यकुशलता यांना उत्स्फूर्तपणे सहज फुलायला वाव ठेवला तर स्त्री- निरगाठ - उ- सुरगाठ / १०१<noinclude></noinclude> npcnhgngwb3pxlerg0ztbzri7kqip4m 104 113001 238766 238715 2026-11-04T05:35:50Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 238766 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude> दोघांमधला ताण कमी होतो आणि सौहार्दपूर्ण नातं बहरतं. त्याचा मुलांच्या वाढीवर चांगला परिणाम होतो. आवडी-निवडी दर वेळी परस्पर पूरकच असतील असं नाही. एकमेकांविषयी पुरेसा आदर आणि समजुतदारपणा असेल तर त्यातून मार्ग काढणं केव्हाही अधिक सुकर होतं."<br> {{gap}}(वार्षिक - २०००) <br>{{gap}}"या अंकात पुरुषांच्या पुरुषांशी असलेल्या नात्यांचा आढावा घेण्याचा छोटा प्रयत्न केला आहे. खरे तर ही कल्पनाच अभिनव आहे. आजपर्यंत स्त्रियांच्या परस्पर नात्यांची- विशेषत: सासू-सून, नणंद-भावजय जितकी चर्चा झाली आहे त्याच्या शतांशानेही सासरा-जावई, साडू-साडू, मेहुणे या बायकोमुळे निर्माण झालेल्या पुरुष नात्यांची सोडाच पण बाप-मुलगा, भाऊ-भाऊ अशा रक्तसंबंधी पुरुष नात्यांचीही चर्चा झाली नाही. किंबहुना नाती म्हणून पुरुषांनी अशी काही स्वतःची तपासणी करायला हवी, हा विचारसुद्धा कुणाला सुचला नसेल. याच अंकातील लेखांची शीर्षकेही त्यांचे अनोखेपण दाखवतील.<br>{{gap}}"पुरुषपणाकडून माणूसपणाकडे प्रवास", "आम्ही पुरुष आता बदलतोय् फक्त स्त्रीत्व अथवा फक्त पुरुषत्व अशी उभी विभागणी न करता त्याचा समृद्ध मिलाफ होऊन संपन्न व्यक्तिमत्त्वाचा प्रवास आपण सर्वचजण करूया"<br> {{gap}}(वार्षिक - २००१)<br> {{gap}}या अंकातल हे आवानही पहा <br>{{gap}}"आई, पर्यायाने स्त्रीचे, तिच्या अहर्निश कष्टाचे महत्त्व ती असेपर्यंत जाणवत नाही. बापाला 'आई', होता येणं आणि आईने बाप होणं यातच सहजीवनाचं यश आहे. तेव्हा 'मूल' हा 'नवा पांथस्थ' त्यांना दिशा दाखवतो. <br>{{gap}}मावाच्या पुरुषस्पंदन २००२ (संपा. हरिश सदानी) चं वेगळेपण काय असेल? याची उत्सुकता निश्चित वाढेल. निरनिराळ्या दिवाळी अंकांच्या वाचनाने समृद्ध होत असता मानवी सहजीवनाचा पर्यायाने सुखाचा पाया असलेले स्त्री-पुरुषविषयक विचारांची आधारशिला असलेले स्त्रीविषयक दिवाळी अंक आवर्जून वाचावेत, म्हणून हा थोडा परिचय!<br> {{gap}}स्त्री-पुरुष द्वंद्वापेक्षा आता उभयपक्षी आत्मशोधाचे निरामय पर्व सुरू होण्यासाठी दिवाळीअंक मार्गदर्शन करणारे दीप होवोत, या शुभेच्छांसह शुभम् भवतु॥ {{gap}}हा लेख पुस्तकात संग्रहित होत असताना २०१० मध्ये आजपर्यंतच्या निवडक लेखांचे पुस्तक "प्रश्न पुरुषभानाचे" या शीर्षकाने प्रसिद्ध झाले आहे.<noinclude>{{righ|अक्षर दिवाळी / १०२}}</noinclude> 6cn7oly7byacd142tjdhx5yy02s4tes 238767 238766 2026-11-04T05:36:28Z JayashreeVI 4058 238767 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude> दोघांमधला ताण कमी होतो आणि सौहार्दपूर्ण नातं बहरतं. त्याचा मुलांच्या वाढीवर चांगला परिणाम होतो. आवडी-निवडी दर वेळी परस्पर पूरकच असतील असं नाही. एकमेकांविषयी पुरेसा आदर आणि समजुतदारपणा असेल तर त्यातून मार्ग काढणं केव्हाही अधिक सुकर होतं."<br> {{gap}}(वार्षिक - २०००) <br>{{gap}}"या अंकात पुरुषांच्या पुरुषांशी असलेल्या नात्यांचा आढावा घेण्याचा छोटा प्रयत्न केला आहे. खरे तर ही कल्पनाच अभिनव आहे. आजपर्यंत स्त्रियांच्या परस्पर नात्यांची- विशेषत: सासू-सून, नणंद-भावजय जितकी चर्चा झाली आहे त्याच्या शतांशानेही सासरा-जावई, साडू-साडू, मेहुणे या बायकोमुळे निर्माण झालेल्या पुरुष नात्यांची सोडाच पण बाप-मुलगा, भाऊ-भाऊ अशा रक्तसंबंधी पुरुष नात्यांचीही चर्चा झाली नाही. किंबहुना नाती म्हणून पुरुषांनी अशी काही स्वतःची तपासणी करायला हवी, हा विचारसुद्धा कुणाला सुचला नसेल. याच अंकातील लेखांची शीर्षकेही त्यांचे अनोखेपण दाखवतील.<br>{{gap}}"पुरुषपणाकडून माणूसपणाकडे प्रवास", "आम्ही पुरुष आता बदलतोय् फक्त स्त्रीत्व अथवा फक्त पुरुषत्व अशी उभी विभागणी न करता त्याचा समृद्ध मिलाफ होऊन संपन्न व्यक्तिमत्त्वाचा प्रवास आपण सर्वचजण करूया"<br> {{gap}}(वार्षिक - २००१)<br> {{gap}}या अंकातल हे आवानही पहा <br>{{gap}}"आई, पर्यायाने स्त्रीचे, तिच्या अहर्निश कष्टाचे महत्त्व ती असेपर्यंत जाणवत नाही. बापाला 'आई', होता येणं आणि आईने बाप होणं यातच सहजीवनाचं यश आहे. तेव्हा 'मूल' हा 'नवा पांथस्थ' त्यांना दिशा दाखवतो. <br>{{gap}}मावाच्या पुरुषस्पंदन २००२ (संपा. हरिश सदानी) चं वेगळेपण काय असेल? याची उत्सुकता निश्चित वाढेल. निरनिराळ्या दिवाळी अंकांच्या वाचनाने समृद्ध होत असता मानवी सहजीवनाचा पर्यायाने सुखाचा पाया असलेले स्त्री-पुरुषविषयक विचारांची आधारशिला असलेले स्त्रीविषयक दिवाळी अंक आवर्जून वाचावेत, म्हणून हा थोडा परिचय!<br> {{gap}}स्त्री-पुरुष द्वंद्वापेक्षा आता उभयपक्षी आत्मशोधाचे निरामय पर्व सुरू होण्यासाठी दिवाळीअंक मार्गदर्शन करणारे दीप होवोत, या शुभेच्छांसह शुभम् भवतु॥<br> {{gap}}हा लेख पुस्तकात संग्रहित होत असताना २०१० मध्ये आजपर्यंतच्या निवडक लेखांचे पुस्तक "प्रश्न पुरुषभानाचे" या शीर्षकाने प्रसिद्ध झाले आहे.<noinclude>{{righ|अक्षर दिवाळी / १०२}}</noinclude> q8x4zeqlajjnxrri6ftjqfbt42wpkg1 104 113003 238768 238717 2026-11-04T05:43:37Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 238768 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>समज (खरे तर बरेचदा 'गैर' समज), धार्मिकतेच्या नावावर आलेल्या धारणा या सर्वांतून 'संस्कृती'च्या उदात्ततेपेक्षा 'विकृती'चे हिणकस रूपच प्रत्यक्षात अवतरते, याचा वारंवार प्रत्यय येतो. <br>{{gap}}स्त्रीच्या मातृत्वाचे असेच काहीसे व्यमिश्र रूप पिढ्यान्पिढ्यांनी घडविले आहे. आमच्या संस्कृतीत मातृत्व पूजनीय आहे, गौरवास्पद आहे असेही म्हटले जाते. त्यासाठी मातृदेवतांच्या उत्सवांची उदाहरणे दिली जातात; पण हा मातृत्त्वगौरव किती फसवा आणि वरवरचा आहे, हे सहसा लक्षात येऊ नये अशी शाब्दिक मखलाशी असते. <br>{{gap}}जन्माला आलेली कोणतीही स्त्री प्रकृतिधर्मानुसार 'जननी' बनू शकते म्हणून प्रत्येक स्त्रीच्या मातृत्वशक्तीचा हा गौरव प्रत्यक्षात असतो कां? विवाहविरहित-अविवाहिता किंवा विधवा जर 'जननी' झाली तर तिच्या वाट्याला मातृत्वमहतीने वर्णन केलेली प्रतिष्ठा कधी येते का? उलट पांडवमाता कुंतीपासूनच्या कहाण्या अशा 'जननी'ची काय आणि कशी ससेहोलपट हा समाज करतो, याची उदाहरणे आहेत. मग हा गौरव खरेच निखळ स्त्रीच्या प्राकृतिक 'जनन' सामर्थ्याचा गौरव आहे का? <br>{{gap}}भारतीय जीवनात जातिव्यवस्था आणि जातीमध्येच झालेले विवाहसंबंध प्रतिष्ठेचे ठरतात. शिवाय घरातील ज्येष्ठांनी ठरविलेले विवाहसंबंध घरंदाज खानदानी प्रतिष्ठेचे असतात. वधूवरांनी परस्पर आकर्षणातून, ज्येष्ठांच्या अनुमतीखेरीज केलेले विवाहही दुय्यम स्तरावरचेच ठरतात, असे भिन्नधर्मीय प्रेमविवाह तर अनेकदा सामाजिकदृष्ट्या बहिष्कृतच ठरविले जातात. अगदी सुधारणावादी आणि उच्चशिक्षित समाजातही अपवाद वजा जाता वेगळी परिस्थिती नाही. <br>{{gap}}तात्पर्य काय तर वडीलधाऱ्यांच्या संमतीने सजातीय, समकक्षांशी झालेल्या विवाहानंतर स्त्रीला प्राप्त होणारे 'विशेषतः पुत्राचे' मातृत्वच हा समाज गौरवास्पद आणि पवित्र मानतो. मग प्रश्न असा निर्माण होतो की, हा तथाकथित मातृत्व गौरव आहे की पितृत्व गौरव आहे? उघडच मातृत्वाच्या शब्दांनी अवगुंठित असा हा पितृत्व गौरव आहे. पुरुषप्रधान व्यवस्थेने निर्माण केलेला मातृत्व गौरवाचा आणि देवत्वाचा हा भूलभुलैया आहे.<br> {{gap}}कळीचा मुद्दा पुढेच आहे. देहाने मूल जन्माला घालणे या प्रक्रियेलाच एवढे महत्त्व दिले जाते की कोणत्याही कारणाने तसे न करणारी स्त्री स्वतःच अपराधगंडाने पछाडली जाते. तिला विकृतीच्या पातळीवर हा समाज नेतो. देहाने मूल जन्माला घालणाऱ्या प्रत्येक स्त्रीजवळ मातृत्वगुण असतातच. हेही एक भ्रांत गृहित आहे. निसर्गक्रमानुसार स्त्री 'जननी' झाली तरी ती 'माता' होईलच असे नाही, हेही समजून घ्यायला हवे. जन्माला घातलेल्या अपत्यावर स्त्री ममता करू शकेल हे<noinclude>{{right|मातृत्व : पुनर्विचार / १०४}}</noinclude> alikmzfgh5b8jev1606dl54smwiylpm 3 113018 238763 2026-11-03T17:14:26Z स्वागत आणि साहाय्य चमू 815 नवीन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 238763 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Vasant v sonawane}} -- [[सदस्य:स्वागत आणि साहाय्य चमू|स्वागत आणि साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:स्वागत आणि साहाय्य चमू|चर्चा]]) २२:४४, ३ नोव्हेंबर २०२६ (IST) dr8mq14tg3cp84moyfkc5j6fay9qb66 104 113019 238769 2026-11-04T05:44:16Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ खरे; पण यात परंपरेच्या सामाजिक दबावातून झालेली घडण किती आणि प्राकृतिक किती? याचाही शोध घ्यायला हवा. स्त्रीच काय पण प्रत्येक व्यक्तीची ममता करण्याची, प्रेम करण्याची प्रवृ..." 238769 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ खरे; पण यात परंपरेच्या सामाजिक दबावातून झालेली घडण किती आणि प्राकृतिक किती? याचाही शोध घ्यायला हवा. स्त्रीच काय पण प्रत्येक व्यक्तीची ममता करण्याची, प्रेम करण्याची प्रवृत्ती आणि प्रमाण भिन्न असू शकते. अनेकदा 'जननी' पेक्षा 'जनक' अधिक उत्कटतेने ममता करतो. खरे मातृत्व त्याच्याकडे असू शकते; परंतु आपल्या स्त्री-पुरुषविषयक धारणांनी स्त्री-पुरुषांची स्वतःची मनेही इतकी बंदिस्त केली आहेत की, या दृष्टीने आत्मशोध घ्यावा असेही मनात येऊ नये. शरीरधारणेसाठी आणि रूढीने ठरविलेले स्त्रीचे कर्तव्य म्हणून मुलांचे खाणे-पिणे, स्वच्छता, कपडे अशा बाबी जननीला कराव्याच लागतात. त्याची सांगड मातृत्त्वाशी पूर्णपणे घालता येईल का ? - जननीपेक्षाही कुटुंबातील किंवा अन्य कोणी घटक अपत्यांवर अधिक ममता करताना दिसतात. अनेकदा नोकर चाकर मनाने मुलांमध्ये अधिक गुंतलेले दिसतात. मूल जन्माला घातले की, प्रत्येक स्त्रीकडे उत्कट ममता करण्याची क्षमता येतेच, हे गृहितही निर्लेपपणे तपासून पहायला हवे. हल्लीच्या नोकरीपेशा 'करिअरिस्ट' बायकाच मुलांवर प्रेम न करण्याचा, 'अपराध' करतात, हे गृहितही वस्तुस्थितीला धरून नाही. जुन्या पारंपरिक संयुक्त कुटुंबव्यवस्थेत स्त्री वयात आल्यापासून दरवर्षाआड गरोदरपण आणि बाळंतपण या चक्रात अडकलेल्या आणि आयुष्यभरात १५- १५ / २०-२० मुलांना जन्म देणाऱ्या 'जननी' या आदर्श 'माता' होत्या असे निखालसपणे सांगता येईल कां ? त्यासाठी वस्तुनिष्ठ तटस्थ अभ्यासाची गरज आहे. म्हणजे मग मातृत्वमहतीच्या आडच्या अनेक खाचखड्याआडचे वास्तव उकलेल. मातृत्व संकल्पनेचा अनादर करणे हा येथे मुळीच हेतू नाही. उलट 'जननी' आणि 'माता' यातील अंतर स्पष्ट करून पारखून घेण्यासाठी आपली मनोभूमिका तपासून पाहण्याचा हेतू आहे. मग असे लक्षात येईल की, प्रत्येक 'जननी' ही 'माता' आणि विशेषतः 'सुमाता' होईलच असे नाही. उलट 'जननी' नसूनसुद्धा एखादी स्त्री आणि पुरुषही 'सुमाता' होऊ शकेल; कारण मातृत्व ही भावात्मक ताकद आहे. ती स्त्री-पुरुष, जात-पात, धर्म-पंथ या सर्वांपलीकडे जाणारी आहे. ते 'मातृत्व' अधिक व्यापक आणि संपन्न असेल नव्हे असतेच. म्हणून तर मग साने गुरुजीही आश्रमातल्या मुलांची आई होऊन त्यांचे खाणे-पिणे, आजारपणातील स्वच्छता करण्यापासून त्यांचे भावात्मक भरण-पोषण करतात. निवृत्तीनाथांना ज्ञानदेव 'गुरू निरगाठ सुरगाठ / १०५<noinclude></noinclude> axk197m2014x3ah8uvfgz97fvuaz9nn 238770 238769 2026-11-04T05:50:03Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 238770 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>खरे; पण यात परंपरेच्या सामाजिक दबावातून झालेली घडण किती आणि प्राकृतिक किती? याचाही शोध घ्यायला हवा. स्त्रीच काय पण प्रत्येक व्यक्तीची ममता करण्याची, प्रेम करण्याची प्रवृत्ती आणि प्रमाण भिन्न असू शकते. अनेकदा 'जननी' पेक्षा 'जनक' अधिक उत्कटतेने ममता करतो. खरे मातृत्व त्याच्याकडे असू शकते; परंतु आपल्या स्त्री-पुरुषविषयक धारणांनी स्त्री-पुरुषांची स्वतःची मनेही इतकी बंदिस्त केली आहेत की, या दृष्टीने आत्मशोध घ्यावा असेही मनात येऊ नये. <br>{{gap}}शरीरधारणेसाठी आणि रूढीने ठरविलेले स्त्रीचे कर्तव्य म्हणून मुलांचे खाणे-पिणे, स्वच्छता, कपडे अशा बाबी जननीला कराव्याच लागतात. त्याची सांगड मातृत्त्वाशी पूर्णपणे घालता येईल का? <br>{{gap}}जननीपेक्षाही कुटुंबातील किंवा अन्य कोणी घटक अपत्यांवर अधिक ममता करताना दिसतात. अनेकदा नोकर चाकर मनाने मुलांमध्ये अधिक गुंतलेले दिसतात. मूल जन्माला घातले की, प्रत्येक स्त्रीकडे उत्कट ममता करण्याची क्षमता येतेच, हे गृहितही निर्लेपपणे तपासून पहायला हवे. हल्लीच्या नोकरीपेशा 'करिअरिस्ट' बायकाच मुलांवर प्रेम न करण्याचा, 'अपराध' करतात, हे गृहितही वस्तुस्थितीला धरून नाही. <br>{{gap}}जुन्या पारंपरिक संयुक्त कुटुंबव्यवस्थेत स्त्री वयात आल्यापासून दरवर्षाआड गरोदरपण आणि बाळंतपण या चक्रात अडकलेल्या आणि आयुष्यभरात १५- १५ / २०-२० मुलांना जन्म देणाऱ्या 'जननी' या आदर्श 'माता' होत्या असे निखालसपणे सांगता येईल कां? त्यासाठी वस्तुनिष्ठ तटस्थ अभ्यासाची गरज आहे. म्हणजे मग मातृत्वमहतीच्या आडच्या अनेक खाचखड्याआडचे वास्तव उकलेल. <br>{{gap}}मातृत्व संकल्पनेचा अनादर करणे हा येथे मुळीच हेतू नाही. उलट 'जननी' आणि 'माता' यातील अंतर स्पष्ट करून पारखून घेण्यासाठी आपली मनोभूमिका तपासून पाहण्याचा हेतू आहे.<br> {{gap}}मग असे लक्षात येईल की, प्रत्येक 'जननी' ही 'माता' आणि विशेषतः 'सुमाता' होईलच असे नाही. उलट 'जननी' नसूनसुद्धा एखादी स्त्री आणि पुरुषही 'सुमाता' होऊ शकेल; कारण मातृत्व ही भावात्मक ताकद आहे. ती स्त्री-पुरुष, जात-पात, धर्म-पंथ या सर्वांपलीकडे जाणारी आहे. ते 'मातृत्व' अधिक व्यापक आणि संपन्न असेल नव्हे असतेच. म्हणून तर मग साने गुरुजीही आश्रमातल्या मुलांची आई होऊन त्यांचे खाणे-पिणे, आजारपणातील स्वच्छता करण्यापासून त्यांचे भावात्मक भरण-पोषण करतात. निवृत्तीनाथांना ज्ञानदेव 'गुरू<noinclude>{{left|निरगाठ-सुरगाठ / १०५}}</noinclude> bwp73rcr0g49cj5yjshks3bngim78m1 104 113020 238771 2026-11-04T05:51:26Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ ए ए ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨ ਰੱਬ ਨਾਲ ਨੂੰ पायवाटेची रंगरूपे 18 FIRST PRIMISE EE IF far pie 9S THE EPIPSISP It's four safest forest free me sirai SITE FISHTE SHERE FLES नोकरीची वर्षानुवर्षांची चाकोरी संपल्यामुळे गेली काही वर्षे त्या बाबतीत मी फार स..." 238771 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ ए ए ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨ ਰੱਬ ਨਾਲ ਨੂੰ पायवाटेची रंगरूपे 18 FIRST PRIMISE EE IF far pie 9S THE EPIPSISP It's four safest forest free me sirai SITE FISHTE SHERE FLES नोकरीची वर्षानुवर्षांची चाकोरी संपल्यामुळे गेली काही वर्षे त्या बाबतीत मी फार सुखी आहे; पण काही आनंदांनाही मुकावे लागले आहे. विशेषत: १५ ऑगस्ट आणि २६ जानेवारीला मला जुन्या आठवणी तीव्रतेने येतात ग सुमारे पंचवीस वर्षे रोज ठराविक गल्ल्या ओलांडित जवळचा रस्ता म्हणून सकाळी मी कॉलेजला पायी जात असे. गल्ल्यांतल्या घरांतून राहणारी माणसे निम्नमध्यमवर्गीय, क्वचित श्रमकरी वर्गातली संमिश्र जातीजमातीची अरुंद रस्त्यावरच तळाची कोंडाळी, धुणीभांडी, वाळवणं, यातून जेमतेम पाऊलवाट राहते. त्यातच मुलांचे खेळ, गल्लीत लग्नकार्य, सण-उत्सव, गणपती, शिवजयंती आणि इस्लाम बांधवांचे 'पंजे' अशा निमित्ताने घातलेले मांडव सजावटी आणि ध्वनिवर्धक ! प्रसंगानुसार गाणी. सतत नवीन वातावरणातून प्रवास केल्याचा आनंद या रस्त्यांनी, गल्ल्यांनी मला दिला शिइतक्या सगळ्या व्यवहारात गुंतलेल्या या गल्ल्या रामप्रहरी अगदी प्रसन्न वाटतात. प्रत्येक दारासमोरच्या उखडलेल्या, उखीरवाखीर डांबरी रस्त्यांवर पाण्याचा सड़ा आणि हळदीकुंकवाने सजवलेली रांगोळी हमखास असते कुठे ठिपक्यांची, कुठे शाळकरी मुलींची पानाफुलांची नक्षी, एखाद्या दारात ठिपक्यांच्या भोवताली नागमोडी वळणे घेत हात न उचलता सरळ रेखाटलेला दाक्षिणात्य पद्धतीचा चक्रव्यूही आकृतिबंध! ही दाक्षिणात्य रांगोळी प्रथम मला याच गल्लीत भेटली आणि पुढे तिचे तंत्र शिकून गिरवण्यात माझे कित्येक महिने आनंदात हो S दिवाळी दसन्याला सगभरल्या अंगणभर खरे तर रस्ताभर रांगोळ्या असल्या तर नवल नाही, पण ५ ऑगस्ट आणि २६ जानेवारीला हमखास तिरंगा ध्वज आणि जोडीला जयहिंद जय भारत 'वन्दे मातरम्' अशी अक्षरे तुळशीच्या लग्रासाठीच्या तुळशी वृंदावनाबरोबर लिहिलेल्या 'राधा-कृष्णा', राधा दामोदर' इतक्याच आत्मीय भावाने लिहिलेली असतात. घराघरातून गणवेश घातलेली १०७<noinclude></noinclude> 11tm5hylbok0grn8ed2pm2yi2oa5y0v 104 113021 238772 2026-11-04T05:51:54Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ मुले-मुली लगबगीने बाहेर पडतात आणि कामाच्या गर्दीतूनही आया कौतुकाने त्यांची 'झेंडावंदना' साठी पाठवणी करतात. हे दृश्य इतके उत्साही आणि उत्स्फूर्त असायचे की आज खरंच मोठा 'स..." 238772 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ मुले-मुली लगबगीने बाहेर पडतात आणि कामाच्या गर्दीतूनही आया कौतुकाने त्यांची 'झेंडावंदना' साठी पाठवणी करतात. हे दृश्य इतके उत्साही आणि उत्स्फूर्त असायचे की आज खरंच मोठा 'सण' आहे हा भाव घेऊनच मी महाविद्यालयात पोचायची. मात्र मध्यमवर्गीय फ्लॅट संस्कृतीच्या घरांतून या राष्ट्रीय सणांचे इतके उत्स्फूर्त स्वागत झाल्याचे दिसले नाही. अगदी नाइलाज झाला तरच मंडळी ध्वजवंदनासाठी जाताना दिसतात. मध्यमवर्गीय स्त्रियाही या दिवसांबाबत उदासीनच दिसतात. आवर्जून गोडधोड फार कमी ठिकाणी दिसते. उलट गल्लीच्या टोकांना पहाटेपासून जिलेबीची दुकाने घमघमत असतात. माझ्या गल्लीच्या वाटांमधून मात्र मला लोकसंस्कृतीच्या व्यापक स्वीकारशीलतेचा प्रत्यय सतत येत राहिला. जुन्या सण-उत्सवांच्या परंपरा सांभाळताना नव्यालाही त्या किती सहज कवेत घेतात ते लक्षातसुद्धा येत नाही. यात अर्थातच बायकांचा सहभाग मोठा! रांगोळीपासून त्याची सुरुवात होते. मग गल्लीतला 'वार्ताफलक' ही तरुण मंडळींच्या हस्तकौशल्यातून रंगतो. सणवार, चालीरीती रूढी अक्षरश: वर्षानुवर्षे आपोआप सहजपणे जीवनप्रवाहात वाहत असतात आणि दुसरीकडे देशकाल परिस्थितीनुसार येणाऱ्या नव्यालाही सामावून घेत असतात. जी जिवंतपणे स्वीकारली जाते ती संस्कृती सदैव ताजी टवटवीत उत्साही राहते. ती टिकवण्यासाठी मुद्दाम आटापिटा करून प्रचार यंत्रणा राबवण्याची गरज राहत नाही. पारंपरिक सणातला उत्साही या गल्ल्यांतून ओसंडून जात असतो आणि त्यातील प्रकृतिसंवादी विधीही तेवढ्याच आत्मीयतेने मुख्य म्हणजे कोणत्याही अवडंबराशिवाय सहज होताना दिसतात. २६ जानेवारीच्या उत्साही ध्वजवंदनाच्या आधीच मकरसंक्रांतीचा तिळगूळ गल्ल्यांतून फिरलेला असतो. विशेषतः लहान शाळकरी मुलं-मुली नटून-थटून हातात छोटे छोटे तिळगुळाचे डबे घेऊन ओळखी-अनोळखी सगळ्यांच्या हातांवर डब्यातला चिमूट चिमूट तिळगूळ वाटत, मोठी माणसे असली तर पटकन् पायांशी वाकत चेहरे पाहण्याचीही त्यांना गरज वाटत नसे. तोंडओळख झाल्यावर पाच- दहा मुला-मुलींची झुंड कित्येक वर्षे घरीही हजेरी लावून जात असे. मधला २६ जानेवारी उलटला की, कधीतरी गल्लीत शिरतानाच दूध उतू जाऊन निखाऱ्यावर करपल्याचा वास नाकात शिरे आणि सूर्य-चंद्र- -चक्राच्या रांगोळीच्या सूर्य रथाच्या मधोमध गोवऱ्यांच्या निखाऱ्यावर मातीच्या इवल्याशा बुडकुल्यांतून उगवत्या सूर्यनारायणाला साक्षी ठेवून दूध ऊतू घालवलेले दिसायचे पायवाटेची रंगरूपे / १०८<noinclude></noinclude> cgkljwrym2t1kvr5pl4fv8f4acifn7p 104 113022 238773 2026-11-04T07:10:48Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१७३ गंगाधरशास्त्रीवधाचें नवें कलम केलें. कलम केलें, आणि त्रिंबकजीच्या चिथावणीनें सगळ्या कापट्याच्या शा- खा आणविल्या. तेव्हां त्याला निःसीम शूर- पुरुष- मरण, गहन-कांताराटन, व राज्य..." 238773 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१७३ गंगाधरशास्त्रीवधाचें नवें कलम केलें. कलम केलें, आणि त्रिंबकजीच्या चिथावणीनें सगळ्या कापट्याच्या शा- खा आणविल्या. तेव्हां त्याला निःसीम शूर- पुरुष- मरण, गहन-कांताराटन, व राज्यच्युति हीं विषमय फळें आलीं आहेत. त्यांतील कांहीं सेविली आहेत व एक शेवटचें परम कटु एकदां घेतलें ह्मणजे सु- टलों या यातनांतून. (उठून इकडे तिकडे फिरतो.) काय, आतां जर कोणी मला विचारील तर मी त्या- ला असा कित्ता घालून देईन कीं ज्याचें नांव तो. प- रंतु हातचा ससा गेल्यावर पारधीची मात काय बो- लावी. (खिन्न होतो) तोंड देखल्या बोलण्याला फसूं नको. स्नेह्याशीं कृत्रिमपणे वागूं नको स्त्रीचा छळ करूं नको ; अयोग्य मार्गानें चालूं न- को. भरंवसा दिल्यावर तोंडघशी पाडूं नको. ; पर- असे ठोकळ ठोकळ नियम त्यास सांगेन. परंतु वाघ जसा सांपळ्यांत जखडून जातो तशीच केवळ स्थि- ति झाली आहे. आणि तापीकांठ ओलांडून या अशा मुलखांत येऊन पडलों आहें कीं, नदी, नाला, ओढा, गांव, शिव वगैरे मुदलींच ठाऊक नाहींत. आज चोहोंकडून घेरलों आहों असें सगळे सांगतात; तेव्हां आतां लढाई देऊन काय परिणाम लागणार? ( इतक्यांत पुरंदरे व विंचूरकर येतात. )<noinclude></noinclude> e17toz40eo8v6keqbpk7yrmhp2chdau 104 113023 238774 2026-11-04T07:11:17Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१७४ आवा - तुह्मीं कुठे पाहिलेत ह्मणतां ! विह० - अहो मघांशीं तो रामसिंग येऊन सांगूं लागला कीं, उत्तर, पश्चिम, दक्षिण, सर्व दिशा त्यांनी वां- धल्या. आवा -- बांधल्या! आं- ( श्रीमंतांस पाहून च..." 238774 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१७४ आवा - तुह्मीं कुठे पाहिलेत ह्मणतां ! विह० - अहो मघांशीं तो रामसिंग येऊन सांगूं लागला कीं, उत्तर, पश्चिम, दक्षिण, सर्व दिशा त्यांनी वां- धल्या. आवा -- बांधल्या! आं- ( श्रीमंतांस पाहून चपापतात ) सरकार स्वारी इकडे डेरा सोडून केव्हां आली ? वाजी० - दिवस जरा कलंडल्यावर अंमळ मोकळेप- णें फिरण्यासाठी येथें आलों. हून अगदी कंटाळा आला. जायाला लाग लागतो का ? डेन्यांत राहून रा- काय तुझांला कांहीं आबा - नाहीं सरकार, गणपतराव नागपुरवाले यां च्याकडे चोहोंकडून वर्तमान आलें कीं, हुषंगाबादेव- रून जरणाल अदाम व वन्हाडांतूत दिवठाण हे साहेब बरोबर फौजा घेऊन आपल्याच रोखें आले आहेत. आणि सेनापति आपासाहेब भोंसले पराभव होऊन ते कोठें यांचा सिताबर्डीवर फरारी झाले आहेत. - वाजी ० -- अरेरेरे! एकून आपाची ही तीच अवस्था झाली काय ? एकंदरीत जयश्रीनें इंग्रजालाच माळ घातली. तर मग ठीक आहे. आपण आनंदराव चंदावाडकर यास महूस धाडलें काय जवाब घेऊन येतात पहावें. आहे, त्याचा ते मग सगळाच<noinclude></noinclude> 7i5uyidyvicqvcr3adjzy6qefz039sc 104 113024 238775 2026-11-04T07:12:04Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१७५ वेत विसकटला. आतां यांतून तगून कसें जा- णार ? पुरंदरे व विंचूरकर, मला तुमच्याबदल फार वाईट वाटतें. तुझी मोडक्या भिंतीश पाठ दिली आहांत हैं ठीक नाहीं. ही इतकी जीर्ण झाली आहे कीं, अर्ध..." 238775 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१७५ वेत विसकटला. आतां यांतून तगून कसें जा- णार ? पुरंदरे व विंचूरकर, मला तुमच्याबदल फार वाईट वाटतें. तुझी मोडक्या भिंतीश पाठ दिली आहांत हैं ठीक नाहीं. ही इतकी जीर्ण झाली आहे कीं, अर्धी अधिक ढांसळली आहे. याहून जास्त अंत पहाल तर तुमच्या पदरीं चार कच्चवची आहेत त्यांचीही दैना उडेल. माझे पाय पुनरपि पुण्याला लागतील असा आतां बिलकूल रंग नाहीं. यास्तव मी खुषीनें होऊन तुह्मांस आज्ञा देतों कीं, तुह्मीही जा आणि इंग्रज टोपीवाल्याचा जवळचा गोट पकडा, आणि सांगा कीं प्रधान पेशवे यांची तत्रियत स्थितीवर नाहीं. ते तुमचा मरातबच करतील. वेंगाटून कांही मिळणें नाहीं. खरोखर सांगतों लोभच आहे. जा शुष्कपर्णपादपाला माझा राग नाहीं. आवा— नाहीं सरकार, असें आपण ह्मणूं नये. आतां आमचा सोक्ष मोक्ष काय तो आपणाबराबरच. आपण जेथें तेथें आह्मी. आजवर मीठ खाल्लें आतां थोडक्यासाठी हरामखोर होणें कपाळी नको. वैभव नशिबी असल्यास राहील. अगर पुढेही मिळेल. परंतु स्वामिभक्तीची घडी पुन- रपि बसणें नाहीं. पोराबाळांविषयीं आपलें<noinclude></noinclude> a5x05z87ocp1r2fliu9zjz54ktnkk1k