विकिस्रोत mrwikisource https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिस्रोत विकिस्रोत चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा साहित्यिक साहित्यिक चर्चा पान पान चर्चा अनुक्रमणिका अनुक्रमणिका चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 104 5923 238808 238776 2026-11-05T10:34:26Z कल्पनाशक्ती 3813 238808 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१८०'''|}}</noinclude>{{gap}}६८६ न्रौ ल्गौ सुमालती (हे २/७२), मागे २४५ पहा. ६८७ विनुत (ना १०२), मागे अुपच्युत २४३ पहा. ६८८ निलया (हे २/११४) मागे २४४ पहा. ६८९ समानिका, "ग्लौ रजौ समानिका तु" (गछ २/१९), समानी (पि ५/६), मलिका (प्रापै २/७०).<br> {{center|'''४१ कामिनी-वर्ग'''}} <center> {|{{table style|"vertical-align:top;" |+ |- | ६९० || कामिनी || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ६९१ || "भ्रू"लता || [।_ ‿ _ ‿। _ ऽ _ ‿। _] |- | ६९२ || मनोहरा || [।‿ ‿ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ६९३ || "चित्त"-चन्द्रिका || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ६९४ || लघुगति || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _] |- | ६९५ || सिंहलेखा || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ऽ। _] |- | ६९६ || मयूरसारिणी || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ऽ _] |- | ६९७ || श्येनिका || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |- | ६९८ || सुपथ्या || [।_ ‿ _ ‿। _ ऽ _ ‿। _ ‿ _] |- | ६९९ || वैतिका || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |- | ७०० || कलापति || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ७०१ || ललितभृङ्ग || [। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿] |- | ७०२ || 'देवराज' || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |- | ७०३ || हीर || [। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ _] |- | ७०४ || चञ्चला || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿] |- | ७०५ || "वि"चित्रा || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ऽ। _] |- | ७०६ || प्रपञ्च || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ७०७ || गण्डका || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿] |- | ७०८ || अशोकपुष्पमन्जरी || [७ वेळा घारि ] |- | ७०९ || समुद्रदण्डक || [ २ नगण । ७ वेळा घारि । १ गुरु ] |} </center> {{center|टीपा}} {{gap}}६९० "रज्राः कामिनी" (हे २/१०६), तरङ्गवती (हे). ६९१ यौ ल्गौ "भ्रू"लता, लता (पि ९० टीप). ६९२ मनोहरा (निस ५०), मागे<noinclude></noinclude> bkx3mgxpbcczkplddus7wunc1idc8db 238809 238808 2026-11-05T10:35:00Z कल्पनाशक्ती 3813 238809 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१८०'''|}}</noinclude>{{gap}}६८६ न्रौ ल्गौ सुमालती (हे २/७२), मागे २४५ पहा. ६८७ विनुत (ना १०२), मागे अुपच्युत २४३ पहा. ६८८ निलया (हे २/११४) मागे २४४ पहा. ६८९ समानिका, "ग्लौ रजौ समानिका तु" (गछ २/१९), समानी (पि ५/६), मलिका (प्रापै २/७०).<br> {{center|'''४१ कामिनी-वर्ग'''}} <center> {|{{table style|"vertical-align:top;"}} |+ |- | ६९० || कामिनी || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ६९१ || "भ्रू"लता || [।_ ‿ _ ‿। _ ऽ _ ‿। _] |- | ६९२ || मनोहरा || [।‿ ‿ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ६९३ || "चित्त"-चन्द्रिका || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ६९४ || लघुगति || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _] |- | ६९५ || सिंहलेखा || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ऽ। _] |- | ६९६ || मयूरसारिणी || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ऽ _] |- | ६९७ || श्येनिका || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |- | ६९८ || सुपथ्या || [।_ ‿ _ ‿। _ ऽ _ ‿। _ ‿ _] |- | ६९९ || वैतिका || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |- | ७०० || कलापति || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ७०१ || ललितभृङ्ग || [। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿] |- | ७०२ || 'देवराज' || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |- | ७०३ || हीर || [। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ _] |- | ७०४ || चञ्चला || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿] |- | ७०५ || "वि"चित्रा || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ऽ। _] |- | ७०६ || प्रपञ्च || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ७०७ || गण्डका || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿] |- | ७०८ || अशोकपुष्पमन्जरी || [७ वेळा घारि ] |- | ७०९ || समुद्रदण्डक || [ २ नगण । ७ वेळा घारि । १ गुरु ] |} </center> {{center|टीपा}} {{gap}}६९० "रज्राः कामिनी" (हे २/१०६), तरङ्गवती (हे). ६९१ यौ ल्गौ "भ्रू"लता, लता (पि ९० टीप). ६९२ मनोहरा (निस ५०), मागे<noinclude></noinclude> f2846afxg898a8orisw2ah98jzjm7u4 238810 238809 2026-11-05T10:37:33Z कल्पनाशक्ती 3813 238810 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१८०'''|}}</noinclude>{{gap}}६८६ न्रौ ल्गौ सुमालती (हे २/७२), मागे २४५ पहा. ६८७ विनुत (ना १०२), मागे अुपच्युत २४३ पहा. ६८८ निलया (हे २/११४) मागे २४४ पहा. ६८९ समानिका, "ग्लौ रजौ समानिका तु" (गछ २/१९), समानी (पि ५/६), मलिका (प्रापै २/७०).<br> {{center|'''४१ कामिनी-वर्ग'''}} <center> {|class="wikitable" {{ts|ac}} |+ |- | ६९० || कामिनी || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ६९१ || "भ्रू"लता || [।_ ‿ _ ‿। _ ऽ _ ‿। _] |- | ६९२ || मनोहरा || [।‿ ‿ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ६९३ || "चित्त"-चन्द्रिका || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ६९४ || लघुगति || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _] |- | ६९५ || सिंहलेखा || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ऽ। _] |- | ६९६ || मयूरसारिणी || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ऽ _] |- | ६९७ || श्येनिका || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |- | ६९८ || सुपथ्या || [।_ ‿ _ ‿। _ ऽ _ ‿। _ ‿ _] |- | ६९९ || वैतिका || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |- | ७०० || कलापति || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ७०१ || ललितभृङ्ग || [। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿] |- | ७०२ || 'देवराज' || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |- | ७०३ || हीर || [। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ _] |- | ७०४ || चञ्चला || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿] |- | ७०५ || "वि"चित्रा || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ऽ। _] |- | ७०६ || प्रपञ्च || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ७०७ || गण्डका || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿] |- | ७०८ || अशोकपुष्पमन्जरी || [७ वेळा घारि ] |- | ७०९ || समुद्रदण्डक || [ २ नगण । ७ वेळा घारि । १ गुरु ] |} </center> {{center|टीपा}} {{gap}}६९० "रज्राः कामिनी" (हे २/१०६), तरङ्गवती (हे). ६९१ यौ ल्गौ "भ्रू"लता, लता (पि ९० टीप). ६९२ मनोहरा (निस ५०), मागे<noinclude></noinclude> ryt702pz5brku5fi1980gab0z1mc3tf 238811 238810 2026-11-05T10:39:07Z कल्पनाशक्ती 3813 238811 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१८०'''|}}</noinclude>{{gap}}६८६ न्रौ ल्गौ सुमालती (हे २/७२), मागे २४५ पहा. ६८७ विनुत (ना १०२), मागे अुपच्युत २४३ पहा. ६८८ निलया (हे २/११४) मागे २४४ पहा. ६८९ समानिका, "ग्लौ रजौ समानिका तु" (गछ २/१९), समानी (पि ५/६), मलिका (प्रापै २/७०).<br> {{center|'''४१ कामिनी-वर्ग'''}} <center> {|class="wikitable" {{ts|vtp}} |+ |- | ६९० || कामिनी || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ६९१ || "भ्रू"लता || [।_ ‿ _ ‿। _ ऽ _ ‿। _] |- | ६९२ || मनोहरा || [।‿ ‿ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ६९३ || "चित्त"-चन्द्रिका || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ६९४ || लघुगति || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _] |- | ६९५ || सिंहलेखा || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ऽ। _] |- | ६९६ || मयूरसारिणी || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ऽ _] |- | ६९७ || श्येनिका || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |- | ६९८ || सुपथ्या || [।_ ‿ _ ‿। _ ऽ _ ‿। _ ‿ _] |- | ६९९ || वैतिका || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |- | ७०० || कलापति || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ७०१ || ललितभृङ्ग || [। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿] |- | ७०२ || 'देवराज' || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |- | ७०३ || हीर || [। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ _] |- | ७०४ || चञ्चला || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿] |- | ७०५ || "वि"चित्रा || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ऽ। _] |- | ७०६ || प्रपञ्च || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ७०७ || गण्डका || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿] |- | ७०८ || अशोकपुष्पमन्जरी || [७ वेळा घारि ] |- | ७०९ || समुद्रदण्डक || [ २ नगण । ७ वेळा घारि । १ गुरु ] |} </center> {{center|टीपा}} {{gap}}६९० "रज्राः कामिनी" (हे २/१०६), तरङ्गवती (हे). ६९१ यौ ल्गौ "भ्रू"लता, लता (पि ९० टीप). ६९२ मनोहरा (निस ५०), मागे<noinclude></noinclude> 0032xru6ch3ex4vqlqbkfnkq0qgi8j0 238812 238811 2026-11-05T10:40:38Z कल्पनाशक्ती 3813 238812 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१८०'''|}}</noinclude>{{gap}}६८६ न्रौ ल्गौ सुमालती (हे २/७२), मागे २४५ पहा. ६८७ विनुत (ना १०२), मागे अुपच्युत २४३ पहा. ६८८ निलया (हे २/११४) मागे २४४ पहा. ६८९ समानिका, "ग्लौ रजौ समानिका तु" (गछ २/१९), समानी (पि ५/६), मलिका (प्रापै २/७०).<br> {{center|'''४१ कामिनी-वर्ग'''}} <center> {|class="wikitable" {{style="vertical-align:top;"}} |+ |- | ६९० || कामिनी || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ६९१ || "भ्रू"लता || [।_ ‿ _ ‿। _ ऽ _ ‿। _] |- | ६९२ || मनोहरा || [।‿ ‿ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ६९३ || "चित्त"-चन्द्रिका || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ६९४ || लघुगति || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _] |- | ६९५ || सिंहलेखा || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ऽ। _] |- | ६९६ || मयूरसारिणी || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ऽ _] |- | ६९७ || श्येनिका || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |- | ६९८ || सुपथ्या || [।_ ‿ _ ‿। _ ऽ _ ‿। _ ‿ _] |- | ६९९ || वैतिका || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |- | ७०० || कलापति || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ७०१ || ललितभृङ्ग || [। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿] |- | ७०२ || 'देवराज' || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |- | ७०३ || हीर || [। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ _] |- | ७०४ || चञ्चला || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿] |- | ७०५ || "वि"चित्रा || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ऽ। _] |- | ७०६ || प्रपञ्च || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ७०७ || गण्डका || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿] |- | ७०८ || अशोकपुष्पमन्जरी || [७ वेळा घारि ] |- | ७०९ || समुद्रदण्डक || [ २ नगण । ७ वेळा घारि । १ गुरु ] |} </center> {{center|टीपा}} {{gap}}६९० "रज्राः कामिनी" (हे २/१०६), तरङ्गवती (हे). ६९१ यौ ल्गौ "भ्रू"लता, लता (पि ९० टीप). ६९२ मनोहरा (निस ५०), मागे<noinclude></noinclude> kekbvd8pv9wid5uh8zan0imdsjedybr 238813 238812 2026-11-05T10:43:00Z कल्पनाशक्ती 3813 238813 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१८०'''|}}</noinclude>{{gap}}६८६ न्रौ ल्गौ सुमालती (हे २/७२), मागे २४५ पहा. ६८७ विनुत (ना १०२), मागे अुपच्युत २४३ पहा. ६८८ निलया (हे २/११४) मागे २४४ पहा. ६८९ समानिका, "ग्लौ रजौ समानिका तु" (गछ २/१९), समानी (पि ५/६), मलिका (प्रापै २/७०).<br> {{center|'''४१ कामिनी-वर्ग'''}} <center> {|{{table style="vertical-align:top;"}} |+ |- | ६९० || कामिनी || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ६९१ || "भ्रू"लता || [।_ ‿ _ ‿। _ ऽ _ ‿। _] |- | ६९२ || मनोहरा || [।‿ ‿ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ६९३ || "चित्त"-चन्द्रिका || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ६९४ || लघुगति || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _] |- | ६९५ || सिंहलेखा || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ऽ। _] |- | ६९६ || मयूरसारिणी || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ऽ _] |- | ६९७ || श्येनिका || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |- | ६९८ || सुपथ्या || [।_ ‿ _ ‿। _ ऽ _ ‿। _ ‿ _] |- | ६९९ || वैतिका || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |- | ७०० || कलापति || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ७०१ || ललितभृङ्ग || [। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿] |- | ७०२ || 'देवराज' || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |- | ७०३ || हीर || [। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ _] |- | ७०४ || चञ्चला || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿] |- | ७०५ || "वि"चित्रा || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ऽ। _] |- | ७०६ || प्रपञ्च || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ७०७ || गण्डका || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿] |- | ७०८ || अशोकपुष्पमन्जरी || [७ वेळा घारि ] |- | ७०९ || समुद्रदण्डक || [ २ नगण । ७ वेळा घारि । १ गुरु ] |} </center> {{center|टीपा}} {{gap}}६९० "रज्राः कामिनी" (हे २/१०६), तरङ्गवती (हे). ६९१ यौ ल्गौ "भ्रू"लता, लता (पि ९० टीप). ६९२ मनोहरा (निस ५०), मागे<noinclude></noinclude> o8qhyvkzbz6fgawp5o83eqk2thvnot8 238814 238813 2026-11-05T10:48:55Z कल्पनाशक्ती 3813 238814 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१८०'''|}}</noinclude>{{gap}}६८६ न्रौ ल्गौ सुमालती (हे २/७२), मागे २४५ पहा. ६८७ विनुत (ना १०२), मागे अुपच्युत २४३ पहा. ६८८ निलया (हे २/११४) मागे २४४ पहा. ६८९ समानिका, "ग्लौ रजौ समानिका तु" (गछ २/१९), समानी (पि ५/६), मलिका (प्रापै २/७०).<br> {{center|'''४१ कामिनी-वर्ग'''}} <center> {|{{ts|vtp}} |+ |- | ६९० || कामिनी || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ६९१ || "भ्रू"लता || [।_ ‿ _ ‿। _ ऽ _ ‿। _] |- | ६९२ || मनोहरा || [।‿ ‿ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ६९३ || "चित्त"-चन्द्रिका || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ६९४ || लघुगति || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _] |- | ६९५ || सिंहलेखा || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ऽ। _] |- | ६९६ || मयूरसारिणी || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ऽ _] |- | ६९७ || श्येनिका || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |- | ६९८ || सुपथ्या || [।_ ‿ _ ‿। _ ऽ _ ‿। _ ‿ _] |- | ६९९ || वैतिका || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |- | ७०० || कलापति || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ७०१ || ललितभृङ्ग || [। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿] |- | ७०२ || 'देवराज' || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |- | ७०३ || हीर || [। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ _] |- | ७०४ || चञ्चला || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿] |- | ७०५ || "वि"चित्रा || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ऽ। _] |- | ७०६ || प्रपञ्च || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |- | ७०७ || गण्डका || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿] |- | ७०८ || अशोकपुष्पमन्जरी || [७ वेळा घारि ] |- | ७०९ || समुद्रदण्डक || [ २ नगण । ७ वेळा घारि । १ गुरु ] |} </center> {{center|टीपा}} {{gap}}६९० "रज्राः कामिनी" (हे २/१०६), तरङ्गवती (हे). ६९१ यौ ल्गौ "भ्रू"लता, लता (पि ९० टीप). ६९२ मनोहरा (निस ५०), मागे<noinclude></noinclude> 72fa3scm62g2bd8aihg94fq2bzw8v11 238815 238814 2026-11-05T10:50:44Z कल्पनाशक्ती 3813 238815 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१८०'''|}}</noinclude>{{gap}}६८६ न्रौ ल्गौ सुमालती (हे २/७२), मागे २४५ पहा. ६८७ विनुत (ना १०२), मागे अुपच्युत २४३ पहा. ६८८ निलया (हे २/११४) मागे २४४ पहा. ६८९ समानिका, "ग्लौ रजौ समानिका तु" (गछ २/१९), समानी (पि ५/६), मलिका (प्रापै २/७०).<br> {{center|'''४१ कामिनी-वर्ग'''}} <center> {| |+ |-{{ts|vtp}} | ६९० || कामिनी || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |-{{ts|vtp}} | ६९१ || "भ्रू"लता || [।_ ‿ _ ‿। _ ऽ _ ‿। _] |-{{ts|vtp}} | ६९२ || मनोहरा || [।‿ ‿ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |-{{ts|vtp}} | ६९३ || "चित्त"-चन्द्रिका || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |-{{ts|vtp}} | ६९४ || लघुगति || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _] |-{{ts|vtp}} | ६९५ || सिंहलेखा || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ऽ। _] |-{{ts|vtp}} | ६९६ || मयूरसारिणी || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ऽ _] |-{{ts|vtp}} | ६९७ || श्येनिका || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |-{{ts|vtp}} | ६९८ || सुपथ्या || [।_ ‿ _ ‿। _ ऽ _ ‿। _ ‿ _] |-{{ts|vtp}} | ६९९ || वैतिका || [।_ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |-{{ts|vtp}} | ७०० || कलापति || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |-{{ts|vtp}} | ७०१ || ललितभृङ्ग || [। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿] |-{{ts|vtp}} | ७०२ || 'देवराज' || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _] |-{{ts|vtp}} | ७०३ || हीर || [। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ _] |-{{ts|vtp}} | ७०४ || चञ्चला || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿] |-{{ts|vtp}} | ७०५ || "वि"चित्रा || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ऽ। _] |-{{ts|vtp}} | ७०६ || प्रपञ्च || [।‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _] |-{{ts|vtp}} | ७०७ || गण्डका || [।_ ‿ _ ‿ । _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿। _ ‿ _ ‿] |-{{ts|vtp}} | ७०८ || अशोकपुष्पमन्जरी || [७ वेळा घारि ] |-{{ts|vtp}} | ७०९ || समुद्रदण्डक || [ २ नगण । ७ वेळा घारि । १ गुरु ] |} </center> {{center|टीपा}} {{gap}}६९० "रज्राः कामिनी" (हे २/१०६), तरङ्गवती (हे). ६९१ यौ ल्गौ "भ्रू"लता, लता (पि ९० टीप). ६९२ मनोहरा (निस ५०), मागे<noinclude></noinclude> 73gbveo33jg3vbplpbeyi28mgoib1s9 104 5924 238816 238777 2026-11-05T10:54:09Z कल्पनाशक्ती 3813 238816 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''१८१'''|<u>'''वृत्तविस्तार'''</u>}}</noinclude>मनोरमा ३१२ पहा. ६९३ चित्त-चन्द्रिका, चन्द्रिका (ना ११८), मागे प्रसभ ३०९ पहा. ६९४ लघुगति (हे), मागे त्वरितगति ३०६ पहा. ६९५ र्जौ गौ सिंहलेखा (भ १५/१७ गाप्राग्रमा, हे २/७७), सिंहलीला (भ १६/ १२), मालिनी (विवृ ५/१३).<br>{{gap}}६९६ मयूरसारिणी (पि ६/१२, हे २/१११), मागे ३९४ पहा. ६९७ र्जौ लौग श्येनिका, श्येनी (पि ६/२५, हे २/१४४), निःश्रेणिका (हे). ६९८ सुपथ्या, पथ्या (पि ९४ टीप), मागे २५८ पहा. ६९९ वैतिका रजौ रलौ गुरुर्यदा, (केनिआ ४८). ७०० र्जौ र्जौ ग् कलापति, कलापतिप्रभा (रपि ८५१).<br>{{gap}}७०१ ललितभृङ्ग, "विद्धि ललितभृङ्गमखिलवन्दिहृदयलोभि पञ्चकयतिधारि भसनजे तनगलशोभि" (रूस्तमा टीका २१७). ७०२ र्जौ र्जौ र् 'देवराज', तोलअ (स्वछ ३३), तूणक (हे २/२५५), चामर (प्रापै २/१५८); मागे ६६७ टीप पहा. ७०३ भ्सौ न्जौ न्रौ हरि ङङः (प्रापै १/१९९). ७०४ र्जौ र्जौ र्लौ चञ्चला (प्राप २/१७२), चित्रशोभा (स्वछ ४३), चित्र (गछ २/१४८). ७०५ र्जौ र्जौ र्गौ "वि"-चित्रा, चित्र (स्वछ ४५, हे २/२८०, कद ४/७५).<br>{{gap}}७०६ नौ र्जौ र्जौ ग् प्रपञ्च (रपि १२१०), पञ्चचामर (के परिशिष्ट). ७०७ र्जौ र्जौ र्जौ ग्लौ गण्डका (प्रापै २/१९८), चित्र (कद ४/८९), वृत्त (पि ७/२३, हे २/२३२, गछ २/२०८). "रजत्रयलगैर्युक्तं मालवं केचिदूचि रे" (ममच १९) या सूत्रांत "लगैर्युक्तं हें चुकीचें असून खरा पाठ "गलैर्युक्त" असावा. असें जर नसेल तर हे वृत्त [चञ्चला। _ ‿ ‿ _] असें होअील. ७०८ अशोकपुष्पमञ्जरी दण्डक (हे २/४०८), "यत्र दृश्यते गुरोः परो लघुः क्रमात् स अुच्यते बुधैरशोकमञ्जरीति" (गछ २/२३२). ७०९ समुद्रदण्डक (वबृ १०३/६३) "अत्र नद्वयात् परतः पञ्च रेफा जकारान्तरिता भवत्यन्ते लघुगुरू" (अुत्पल).<br> {{center|'''४२ मरालिका-वर्ग'''}} <center> {|{{ts|vtp}} |+ |-{{ts|vtp}} | ७१० || मरालिका || [विदग्धक द्विरावृत्ता] |- | ७११ || 'सुरवधू' || [। ‿ ‿ ‿ _ ‿, _! ‿ ‿ ‿ _ ‿, _]<noinclude>{{nopt}} |}</noinclude> 3ygqcj79g6mucho37o3u5npprnpifrp 104 5925 238785 15712 2026-11-04T12:22:57Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 238785 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१८२'''|}} {| |-</noinclude>{{nopt}} |- | ७१२ || "मत्तमधुप" || [। _ ‿ ‿ ‿ ‿, _! _ ‿ ‿ ‿ ‿, _] |- | ७१३ || 'पवनसुत'|| [। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿, _! ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿, _] |- | ७१४ || अिन्दिरा || [। ‿ ‿ ‿ _ ‿, _! _ ‿ _ ‿, _] |- | ७१५ || द्रुता || [। _ ‿ _ ‿, _! ‿ ‿ ‿ _ ‿, _] |- | ७१६ || 'अजितसत्प्रिया' || [। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿, _! ‿ ‿ ‿ _ ‿, _] |- | ७१७ || 'शिवविधी' || [। _ ‿ _ ‿, _। _ ‿ ‿ ‿ ‿, _] |- | ७१८ || 'भद्र' || [। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿, _। _ ‿ ‿ ‿ ‿, _] |- | ७१९ || 'श्रित' || [। ‿ ‿ ‿ _ ‿, _। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿, _] |- | ७२० || "प्रमद्वरा" * || [_, _ ‿ _ ‿, _! _, _ ‿ _ ‿, _] |- | ७२१ || 'आनन्दकन्द' * || [_, _ ‿ _ ‿, _ _! _, _ ‿ _ ‿, _ _] |- | ७२२ || "अनुराग" * || [‿ ‿, _ ‿ _ ‿, _ _! ‿ ‿, _ ‿ _ ‿, _ _] |- | ७२३ || "कन्दर्प" * || [_, _ ‿ _ ‿, _ ‿ ‿! _, _ ‿ _ ‿, _ _] |- | ७२४ || "विद्युल्लता" * || [_, _ ‿ _ ‿, _ _! _, _ ‿ _ ‿, _] |- | ७२५ || "वैशाख" * || [_, _ ‿ _ ‿, _ ‿ ‿! _, _ ‿ _ ‿, _] |- | ७२६ || "धवलकुसुम" || [। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ _! ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ _] |} </center> {{center|टीपा}} {{gap}}७१० "मरालिका रयजगाः शिवाननशरैर्यतिः" (ममच १४), मनोरमा (निस ५२), मागे पङि्त्कका २५८ पहा. या वृत्ताला कामदा म्हणतात; पण कामदा म्हणून जी रचना होते ती (अुदाहरणार्थ, अनन्तकृत व्यङ्कटेश स्तुति आणि ताम्बेकृत मार्गप्रतीक्षा) पुष्कळदा शिथिल, जवळजवळ जातिस्वरूप असते. म्हणून जातीला कामदा हें नाव निश्चित करून वृत्ताला मरालिका हें नाव देणें बरें. ७११ 'सुरवधू' म्हणजे शफरिकाद्विरावृत्ता होय. "मता नरौ नरौ भिन्ना वज्रकोणै गुहाननैः" (ममच १७). ७१२ भ्सौ भ्सौ "मत्तमधुप" चैः ७१३ 'पवनसुत,' मागे प्रहरणकलिता ३८१ पहा. ७१४ न्रौ र्लौ ग् आिन्दिरा चैः, वन्दिता (पि ९८ टीप), राजहंसी (ममच ९), शुद्धकामदा (वृद), "नररलैर्गुराविन्दिरामता" (गछ २/६४).{{nop}}<noinclude></noinclude> i6umryd0ivdrca1cxelq62ybgktp2kz 238817 238785 2026-11-05T10:55:14Z कल्पनाशक्ती 3813 238817 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१८२'''|}} {| |-</noinclude>{{nopt}} |-{{ts|vtp}} | ७१२ || "मत्तमधुप" || [। _ ‿ ‿ ‿ ‿, _! _ ‿ ‿ ‿ ‿, _] |-{{ts|vtp}} | ७१३ || 'पवनसुत'|| [। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿, _! ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿, _] |-{{ts|vtp}} | ७१४ || अिन्दिरा || [। ‿ ‿ ‿ _ ‿, _! _ ‿ _ ‿, _] |-{{ts|vtp}} | ७१५ || द्रुता || [। _ ‿ _ ‿, _! ‿ ‿ ‿ _ ‿, _] |-{{ts|vtp}} | ७१६ || 'अजितसत्प्रिया' || [। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿, _! ‿ ‿ ‿ _ ‿, _] |-{{ts|vtp}} | ७१७ || 'शिवविधी' || [। _ ‿ _ ‿, _। _ ‿ ‿ ‿ ‿, _] |-{{ts|vtp}} | ७१८ || 'भद्र' || [। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿, _। _ ‿ ‿ ‿ ‿, _] |-{{ts|vtp}} | ७१९ || 'श्रित' || [। ‿ ‿ ‿ _ ‿, _। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿, _] |-{{ts|vtp}} | ७२० || "प्रमद्वरा" * || [_, _ ‿ _ ‿, _! _, _ ‿ _ ‿, _] |-{{ts|vtp}} | ७२१ || 'आनन्दकन्द' * || [_, _ ‿ _ ‿, _ _! _, _ ‿ _ ‿, _ _] |-{{ts|vtp}} | ७२२ || "अनुराग" * || [‿ ‿, _ ‿ _ ‿, _ _! ‿ ‿, _ ‿ _ ‿, _ _] |-{{ts|vtp}} | ७२३ || "कन्दर्प" * || [_, _ ‿ _ ‿, _ ‿ ‿! _, _ ‿ _ ‿, _ _] |-{{ts|vtp}} | ७२४ || "विद्युल्लता" * || [_, _ ‿ _ ‿, _ _! _, _ ‿ _ ‿, _] |-{{ts|vtp}} | ७२५ || "वैशाख" * || [_, _ ‿ _ ‿, _ ‿ ‿! _, _ ‿ _ ‿, _] |-{{ts|vtp}} | ७२६ || "धवलकुसुम" || [। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ _! ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _ ‿ _] |} </center> {{center|टीपा}} {{gap}}७१० "मरालिका रयजगाः शिवाननशरैर्यतिः" (ममच १४), मनोरमा (निस ५२), मागे पङि्त्कका २५८ पहा. या वृत्ताला कामदा म्हणतात; पण कामदा म्हणून जी रचना होते ती (अुदाहरणार्थ, अनन्तकृत व्यङ्कटेश स्तुति आणि ताम्बेकृत मार्गप्रतीक्षा) पुष्कळदा शिथिल, जवळजवळ जातिस्वरूप असते. म्हणून जातीला कामदा हें नाव निश्चित करून वृत्ताला मरालिका हें नाव देणें बरें. ७११ 'सुरवधू' म्हणजे शफरिकाद्विरावृत्ता होय. "मता नरौ नरौ भिन्ना वज्रकोणै गुहाननैः" (ममच १७). ७१२ भ्सौ भ्सौ "मत्तमधुप" चैः ७१३ 'पवनसुत,' मागे प्रहरणकलिता ३८१ पहा. ७१४ न्रौ र्लौ ग् आिन्दिरा चैः, वन्दिता (पि ९८ टीप), राजहंसी (ममच ९), शुद्धकामदा (वृद), "नररलैर्गुराविन्दिरामता" (गछ २/६४).{{nop}}<noinclude></noinclude> os0f0lwjthsyw0qh8qgv2ndbkrvaxgw 104 5926 238818 15713 2026-11-05T11:27:47Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 238818 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh||'''१८३'''|<u>'''वृत्तविस्तार'''</u>}}</noinclude>{{gap}}७१५ र्जौ स्लौ ग् द्रुता डैः (गछ २/६३), रञ्जिता (ममच १४), अुपदारिका (रपि ६०९), ललित (वृद). ७१६ नौ भ्जौ ग् 'आजितसत्प्रिया' छैः. ७१७ र्यौ न्लौ ग् 'शिवविधी', ङैः ७१८ नौ त्नौ ग् 'भद्र' छैः. ७१९ न्रौ नौ ग् श्रित चैः ७२० त्रौ त्रौ "प्रमद्वरा" चैः हे वृत्त म्हणजे जला-द्विरावृत्ता होय.<br>{{gap}}७२१ त्रौ म्जौ गौ 'आनन्दकन्द' छैः म्हणजे "आनन्द"-द्विरावृत्ता होय. ७२२ स्जौ त्जौ र्गौ "अनुराग" जैः म्हणजे मुदद्विरावृत्ता होय. ७२३ त्रौ स्रौ य् "कन्दर्प" जैः. ७२४ त्रौ म्जौ ग् "विद्युलता" छैः. ७२५ त्रौ स्त्रौ ल्गौ "वैशाख". ७२६ नौ र्नौ न्रौ 'धवलकुसुम' झैः म्हणजे विनुतद्विरावृत्ता होय.<br> {{center|४३ नारी-वर्ग}} <center> {| |+ |-{{ts|vtp}} | ७२७ || नारी || [। _ _ _] |-{{ts|vtp}} | ७२८ || दमनक || [। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿] |-{{ts|vtp}} | ७२९ || सम्मोहा || [। _ _ _। _ _] |-{{ts|vtp}} | ७३० || तनुमध्या || [। _ _ ‿ ‿। _ _] |-{{ts|vtp}} | ७३१ || तुङ्ग || [। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। _ _] |-{{ts|vtp}} | ७३२ || "हाला" || [ _। _ ‿ ‿ _। _ _] |-{{ts|vtp}} | ७३३ || अधिकारी || [। ‿ ‿ _ _। ‿ ‿ _] |-{{ts|vtp}} | ७३४ || मुदिता || [। ‿ _ _ ‿ । ‿ _ _] |-{{ts|vtp}} | ७३५ || अुद्धता || [। _ ‿ _ ‿ । ‿ _ _] |-{{ts|vtp}} | ७३६ || चित्तविलासित || [। ‿ ‿ ‿ ‿ _। ‿ _ _] |-{{ts|vtp}} | ७३७ || मातङ्गी || [। _ _ _! _ _ _] |-{{ts|vtp}} | ७३८ || नागरक || [। _ ‿ ‿ _। ‿ _ ‿ _] |-{{ts|vtp}} | ७३९ || सुविलासा || [। ‿ ‿ _ _। ‿ _ _ ‿] |-{{ts|vtp}} | ७४० || चित्रपदा || [। _ ‿ ‿ _। ‿ ‿ _ _] |-{{ts|vtp}} | ७४१ || 'सुजनकलित' || [। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। ‿ ‿ _ _] |-{{ts|vtp}} | ७४२ || माणवक || [। _ ‿ ‿ _! _ ‿ ‿ _] |-{{ts|vtp}} | ७४३ || सम्फुल्लक || [। _ _ ‿ ‿। _ _ ‿ ‿] |-{{ts|vtp}} | ७४४ || 'पुरुषोत्तम' || [। ‿ ‿ _ ‿ ‿। _ _ ‿ ‿]<noinclude>{{nopt}} |}</noinclude> hpmpz74g5fuwchjru5b1bfy89lwrem4 104 5927 238819 15714 2026-11-05T11:44:05Z कल्पनाशक्ती 3813 /* मुद्रितशोधन */ 238819 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="कल्पनाशक्ती" />{{right|<small>पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने</small>}} {{rh|<u>'''छन्दोरचना'''</u>|'''१८०'''|}} {| |-</noinclude>{{nopt}} {| |-{{ts|vtp}} | ७४५ || कुलटा || [। ‿ ‿ ‿ ‿ _! ‿ ‿ ‿ ‿ _] |-{{ts|vtp}} | ७४६ || "मदनदमन" || [। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। ‿ ‿ ‿ ‿ _] |-{{ts|vtp}} | ७४७ || तरलनयन || [। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿। ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿] |-{{ts|vtp}} | ७४८ || 'साशङ्क' * || [हाला द्विरावृत्ता] |} </center> {{center|टीपा}} {{gap}}७२७ नारी (विवृ ५/३, हे २/६), ताली (प्रापै २/११), वामाङ्ग (ना). ७२८ नौ दमनक (प्रापै २/५६). ७२९ सम्मोहा (प्रापै २/३३), मागे विद्युद्धान्ता २०४ पहा. ७३० तनुमध्या, मागे २०७ पहा.<br>{{gap}}७३१ तुङ्ग (प्रापै २/७२), मागे रतिमाला २१६ पहा. ७३२ त्यौ ग् "हाला", वेधा (रपि १३९). याची मोडणी [।_ _ ‿ ‿। _ _] अशीहि होअील. ७३३ स्भौ ग् अधिकारी (रपि १७८). ७३४ "य्सौ गो मुदिता" (हे २/६५, भ ३२/११७). ७३५ अुद्धता मागे २६७ पहा.<br>{{gap}}७३६ न्जौ गौ चित्तविलासितं (भ १५/२६ गाप्राग्राभा) मागे ६०९ पहा. ७३७ मातङ्गी (निस ३३), मागे विद्युछेखा २६० पहा. ७३८ "नागरकं भरौ लगौ" (केनिआ ३४). ७३९ सुविलासा सरौ ग्लौ हि (पि ९० टीप). ७४० चित्रपदा मागे २६३ पहा.<br>{{gap}}७४१ नौ स्गौ 'सुजनकलित.' ७४२ "भ्तौ ल्गौ माणवकं घैः" (२/७३), माणवकाक्रीडितक (पि ६/४). ७४३ त्यौ लौ सम्फुल्लक (रूस्तमा टीका २१०), मागे तृष्णा २७३ पहा. ७४४ सौ भ् 'पुरुषोत्तम.' ७४५ कुलटा, "कुलटा स्यान्नजनगाः पञ्चभिः पञ्चभिर्यतिः" (ममच १६), मागे अमृतगति २७१ पहा.<br>{{gap}}७४६ नौ न्लौ ग् "मदनदमन" मागे २७२ पहा. ७४७ नी तरलनयन चैः (प्रापै २/१३७). ७४८ त्यौ म्सौ गौ "साशङ्क" छैः हे वृत्त हालावृत्ताच्या द्विरावृत्तीने होतें.{{nop}}<noinclude></noinclude> p6cbsurkcqj3ciie01et7lkjj482wrx 104 113020 238778 238771 2026-11-04T12:02:10Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 238778 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''पायवाटेची रंगरूपे'''}}}} {{gap}}नोकरीची वर्षानुवर्षांची चाकोरी संपल्यामुळे गेली काही वर्षे त्या बाबतीत मी फार सुखी आहे; पण काही आनंदांनाही मुकावे लागले आहे. विशेषत: १५ ऑगस्ट आणि २६ जानेवारीला मला जुन्या आठवणी तीव्रतेने येतात. <br>{{gap}}सुमारे पंचवीस वर्षे रोज ठराविक गल्ल्या ओलांडित जवळचा रस्ता म्हणून सकाळी मी कॉलेजला पायी जात असे. गल्ल्यांतल्या घरांतून राहणारी माणसे निम्नमध्यमवर्गीय, क्वचित श्रमकरी वर्गातली संमिश्र जातीजमातीची अरुंद रस्त्यावरच तळाची कोंडाळी, धुणीभांडी, वाळवणं, यातून जेमतेम पाऊलवाट राहते. त्यातच मुलांचे खेळ, गल्लीत लग्नकार्य, सण-उत्सव, गणपती, शिवजयंती आणि इस्लाम बांधवांचे 'पंजे' अशा निमित्ताने घातलेले मांडव सजावटी आणि ध्वनिवर्धक! प्रसंगानुसार गाणी. सतत नवीन वातावरणातून प्रवास केल्याचा आनंद या रस्त्यांनी, गल्ल्यांनी मला दिला. <br>{{gap}}इतक्या सगळ्या व्यवहारात गुंतलेल्या या गल्ल्या रामप्रहरी अगदी प्रसन्न वाटतात. प्रत्येक दारासमोरच्या उखडलेल्या, उखीरवाखीर डांबरी रस्त्यांवर पाण्याचा सड़ा आणि हळदीकुंकवाने सजवलेली रांगोळी हमखास असते कुठे ठिपक्यांची, कुठे शाळकरी मुलींची पानाफुलांची नक्षी, एखाद्या दारात ठिपक्यांच्या भोवताली नागमोडी वळणे घेत हात न उचलता सरळ रेखाटलेला दाक्षिणात्य पद्धतीचा चक्रव्यूही आकृतिबंध! ही दाक्षिणात्य रांगोळी प्रथम मला याच गल्लीत भेटली आणि पुढे तिचे तंत्र शिकून गिरवण्यात माझे कित्येक महिने आनंदात गेले.<br> {{gap}}दिवाळी दस-याला रंगभरल्या अंगणभर खरे तर रस्ताभर रांगोळ्या असल्या तर नवल नाही, पण ५ ऑगस्ट आणि २६ जानेवारीला हमखास तिरंगा ध्वज आणि जोडीला जयहिंद जय भारत 'वन्दे मातरम्' अशी अक्षरे, तुळशीच्या लग्रासाठीच्या तुळशी वृंदावनाबरोबर लिहिलेल्या 'राधा-कृष्णा', राधा दामोदर' इतक्याच आत्मीय भावाने लिहिलेली असतात. घराघरातून गणवेश घातलेली<noinclude>{{center|१०७}}</noinclude> fsu0pmwv52j59pucnjk2eg3mdg812fd 104 113021 238779 238772 2026-11-04T12:13:03Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 238779 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>मुले-मुली लगबगीने बाहेर पडतात आणि कामाच्या गर्दीतूनही आया कौतुकाने त्यांची 'झेंडावंदना' साठी पाठवणी करतात.<br> {{gap}}हे दृश्य इतके उत्साही आणि उत्स्फूर्त असायचे की आज खरंच मोठा 'सण' आहे हा भाव घेऊनच मी महाविद्यालयात पोचायची.<br> {{gap}}मात्र मध्यमवर्गीय फ्लॅट संस्कृतीच्या घरांतून या राष्ट्रीय सणांचे इतके उत्स्फूर्त स्वागत झाल्याचे दिसले नाही. अगदी नाइलाज झाला तरच मंडळी ध्वजवंदनासाठी जाताना दिसतात. मध्यमवर्गीय स्त्रियाही या दिवसांबाबत उदासीनच दिसतात. आवर्जून गोडधोड फार कमी ठिकाणी दिसते. उलट गल्लीच्या टोकांना पहाटेपासून जिलेबीची दुकाने घमघमत असतात.<br> {{gap}}माझ्या गल्लीच्या वाटांमधून मात्र मला लोकसंस्कृतीच्या व्यापक स्वीकारशीलतेचा प्रत्यय सतत येत राहिला. जुन्या सण-उत्सवांच्या परंपरा सांभाळताना नव्यालाही त्या किती सहज कवेत घेतात ते लक्षातसुद्धा येत नाही. यात अर्थातच बायकांचा सहभाग मोठा! रांगोळीपासून त्याची सुरुवात होते. मग गल्लीतला 'वार्ताफलक' ही तरुण मंडळींच्या हस्तकौशल्यातून रंगतो.<br> {{gap}}सणवार, चालीरीती रूढी अक्षरश: वर्षानुवर्षे आपोआप सहजपणे जीवनप्रवाहात वाहत असतात आणि दुसरीकडे देशकाल परिस्थितीनुसार येणाऱ्या नव्यालाही सामावून घेत असतात. जी जिवंतपणे स्वीकारली जाते ती संस्कृती सदैव ताजी टवटवीत उत्साही राहते. ती टिकवण्यासाठी मुद्दाम आटापिटा करून प्रचार यंत्रणा राबवण्याची गरज राहत नाही.<br> {{gap}}पारंपरिक सणातला उत्साही या गल्ल्यांतून ओसंडून जात असतो आणि त्यातील प्रकृतिसंवादी विधीही तेवढ्याच आत्मीयतेने मुख्य म्हणजे कोणत्याही अवडंबराशिवाय सहज होताना दिसतात.<br> {{gap}}२६ जानेवारीच्या उत्साही ध्वजवंदनाच्या आधीच मकरसंक्रांतीचा तिळगूळ गल्ल्यांतून फिरलेला असतो. विशेषतः लहान शाळकरी मुलं-मुली नटून-थटून हातात छोटे छोटे तिळगुळाचे डबे घेऊन ओळखी-अनोळखी सगळ्यांच्या हातांवर डब्यातला चिमूट चिमूट तिळगूळ वाटत, मोठी माणसे असली तर पटकन् पायांशी वाकत चेहरे पाहण्याचीही त्यांना गरज वाटत नसे. तोंडओळख झाल्यावर पाच-दहा मुला-मुलींची झुंड कित्येक वर्षे घरीही हजेरी लावून जात असे. {{gap}}मधला २६ जानेवारी उलटला की, कधीतरी गल्लीत शिरतानाच दूध उतू जाऊन निखाऱ्यावर करपल्याचा वास नाकात शिरे आणि सूर्य-चंद्र-चक्राच्या रांगोळीच्या सूर्य रथाच्या मधोमध गोवऱ्यांच्या निखाऱ्यावर मातीच्या इवल्याशा बुडकुल्यांतून उगवत्या सूर्यनारायणाला साक्षी ठेवून दूध ऊतू घालवलेले दिसायचे.<noinclude>{{right|पायवाटेची रंगरूपे / १०८}}</noinclude> pypmdgxrqt26x56p3t4uhapv18lp029 104 113025 238780 2026-11-04T12:13:51Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान " आणि रथसप्तमीची आठवण द्यायचे. गंमत म्हणजे अगदी प्रत्येक दारासमोरच्या कोपन्यात कोणी आदेश दिल्यासारखे हे दृश्य असायचे. आदेश होताच; पण तो परंपरेतल्या सवयीचा. अशा नव्या-जुन्याच्या..." 238780 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude> आणि रथसप्तमीची आठवण द्यायचे. गंमत म्हणजे अगदी प्रत्येक दारासमोरच्या कोपन्यात कोणी आदेश दिल्यासारखे हे दृश्य असायचे. आदेश होताच; पण तो परंपरेतल्या सवयीचा. अशा नव्या-जुन्याच्या सरमिसळ उत्सवातून गल्लीतले वर्षचक्र पुढे सरकत राहते. पंधरा ऑगस्टच्या ध्वजवंदनाचा महिना म्हणजे एकीकडे श्रावण भाद्रपदातल्या सणांचा महिना. पावसाचा पहिला भर ओसरत असतानाच गल्लीतल्या एका घरासमोर चिखल मातीच्या गाऱ्याचा ढीग दिसायला लागायचा आणि त्या घरातल्या वृद्ध स्त्रीच्या देखरेखीखाली हरितालिका, पोळ्याचे बैल, नागपंचमीचे नाग चिखलातून साकार होत जायचे. मग उनसावलीत ते सुकवले जायचीहो गडबड दिसायची आणि एके सकाळी ही सगळी मातीची रूपे नाना रंगात रंगून दारात सजलेली दिसायची. गौरीच्या मुखवट्यांचे काम थोडे अधिक कलाकुसरीचे अनुभवी प्रौढ हात करायचे आणि एके सकाळी गोजीरवाण्या, हंसतमुख सालंकृत गौरींच्या मुखवट्यांनी त्या झोपडीवजा अंधाऱ्या खोलीचा कोपरान् कोपरा उजळून गेलेला असायचा. अर्थात गौरींचे सगळे अलंकार अंगच्या मातीच्या उठावाचे आणि मग नाजुकपणाने त्यावर सोनेरी वखांनी चमचमता साज चढवलेले असायचे. ही सगळी बदलती रूपे न्याहाळण्यात महिना कधीच उलटून जायचा आणि गल्लीत नवीनच धामधूम सुरू व्हायची. खरं तर अजूनही होते. तरुण पुरुष माणसं यात अग्रेसर असतात. भल्या भक्कम वाशांच्या उंच खुंट्या जमिनीत घट्ट गाडून त्यावर उंच आडवी तशाच भक्कम वाशाची लग (तुळई) कासऱ्याने आवळून झोपाळे बांधले जातात. ही तयारी पंचमीची, नागपंचमीची. मोठे वृक्ष असते तर वृक्षांनाच झोके बांधले असते. दिवसभरात कधीही जा लहान थोर, स्त्रिया, तरुण-तरुणी, पोरं-सोरं कोणी तरी अखंड या झोपाळ्यांवर हिंदोळत असतात. अलीकडे गाण्यांच्या कॅसेटच्या तालावर झोके कुरकुरत असतात. गाणी आणि झोपाळ्यांच्या कुरकुरीचे संयुक्त आवाज रात्रीच्या शांततेत समोरच्या गल्लीतून घरापर्यंत येतात आणि नागपंचमीच्या आगमनाची वार्ता पोचवतात. आठ-दहा दिवस हाही माहौल या गल्ल्या साजरा करतात. मोठ्या शहरांतून नामशेष झालेली ही परंपरेतील प्रकृतिसंवादी सहजता या गल्ल्यांतून अजून दिसते. केवळ परंपरेचे पुनरूज्जीवन करण्यासाठी प्रचारी कर्मकांडांची गरज अजून इथे वाटत नाही. अर्थात हे किती काळ टिकेल, सांगात येत नाही; कारण पांढऱ्या भेंडाच्या मातीच्या कौलारू घरांच्या जागी आता एखादी काँक्रीटची इमारतही उभी राहत आहे. एक खरेच आहे, मुद्दाम काही टिकवण्याच्या आग्रहातून निरगाठ सुरगाठ / १०९<noinclude></noinclude> 7hjx5kloblklb9cuexvn2gnkz86omsv 104 113026 238781 2026-11-04T12:14:42Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ जी खरी प्रकृतिसंवादी सहजता टिकण्याची गरज असते, तीच बऱ्याच वेळेला हरवून जाते. उरतो तो आक्रोशी, आग्रही, आक्रमक कर्मकांडांचा पसारा. अनेकदा संस्कृतीच्या पुनरूज्जीवनाच्या न..." 238781 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ जी खरी प्रकृतिसंवादी सहजता टिकण्याची गरज असते, तीच बऱ्याच वेळेला हरवून जाते. उरतो तो आक्रोशी, आग्रही, आक्रमक कर्मकांडांचा पसारा. अनेकदा संस्कृतीच्या पुनरूज्जीवनाच्या नावाखाली त्याचाच सोस वाढत गेलेला दिसतो. प्रकृतीपासून दुरावत चाललेल्या अति नागरीकरणाच्या ओझ्याखाली बऱ्याच वेळा एक अपराधगंड येतो. आपले उपरेपण आपल्यालाच आतून उसवत नेते. मुळांपासून तुटलेपणाची खंत मधूनच कुरतडत राहते आणि त्यातून उरते ते देखाव्याचे कर्मकांड! आग्रहाचा दुराग्रह कधी होतो आणि मुळाचे 'मूळ' उद्देश कधी बाजूला पडतात ते कळतही नाही. समाजाच्या निरामय स्वास्थ्यासाठी आपोआप आलेल्या सांस्कृतिक परंपरांचे विकृतीकरण होते. संस्कृती आणि विकृतीतल्या सीमारेषाच पुसट होतात. माझ्या पंचवीस-तीस वर्षांच्या या गल्ल्यांच्या अक्षरश: च्या वाटचालीने मात्र मला भारतातल्या प्रकृतिसंवादी सहज जीवनशैलीतल्या निरामयतेचे वारंवार 'नमुनादर्शन' घडविले. हे नुसते डोळ्यांना दिसलेले दृश्य नव्हते. तर मनाला मोहवून टाकणारे आणि दरवर्षी नव्या विचारांच्या उमींना उर्जा देणारे अंतः सृष्टीचेही 'दर्शन' होते. म्हणूनच भिजला ज्येष्ठ-आषाढ घेऊन एखादी सकाळ उगवली की या गल्ल्यांची मला मनापासून सय येते. अर्थात् या गल्लीतल्या बायकांना याचे जास्त श्रेय आहे. HIN स्त्रिया एकीकडे परंपराशीलही असतात आणि दुसरीकडे परिवर्तनशीलही असतात याचा प्रत्यय अगदी पदोपदी येत असतो. तोच प्रवाह मग कुटुंबात आणि समाजातही मुरत जातो. () रांगोळीसारख्याच विविध प्रकारच्या हस्तकला, खाद्यपदार्थ, अलंकार, वस्त्रे प्रावरणे यांच्या परंपरा बदलत्या घटकांसह मोठ्या प्रमाणात शिल्लक राहतात, त्या स्त्रियांमुळे ! साधे पोषाख पहा ना! अजूनही स्त्री वर्गात जेवढे परंपरांचे अस्तित्व टिकले आहे तेवढे पुरुष वर्गात अगदी खेड्यातूनही टिकलेले नाही आणि तरीही काळानुसार नवीन आचार विचारही स्त्रीने मोठ्या प्रमाणात स्वीकारलेले दिसतात. स्त्रीमधील ही परिवर्तन प्रक्रियाही लक्षणीय आहे. गाड कुर frisiar fer fross story for was dust EDİRS for 6 Test we first viste STE STS FICTE EST शिक Fisher विकस पायवाटेची रंगरूपे १०<noinclude></noinclude> 0t0wy81cbrflotj20mszyvrkyd6c19s 104 113027 238782 2026-11-04T12:15:09Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ ए 65 उन एक अवघड वळण शिक i ne 11 का ? "बाई, तुमच्या ओळखीने आम्हाला एक वकिलीणबाई गाठून द्या." समोरच्या बाईचा चिडका आवाज आणखीनच चढलेला.y कॉलेजमधून घरी आल्या आल्या खेडवळशा दोन बायका दार..." 238782 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ ए 65 उन एक अवघड वळण शिक i ne 11 का ? "बाई, तुमच्या ओळखीने आम्हाला एक वकिलीणबाई गाठून द्या." समोरच्या बाईचा चिडका आवाज आणखीनच चढलेला.y कॉलेजमधून घरी आल्या आल्या खेडवळशा दोन बायका दारात उभ्या. या बसा' झाल्यावर बाईंचे पहिलेच वाक्य "वकिलीण गाठून द्या..". कशासाठी वगैरे चौकशी केली तेव्हा दोघींनी अडखळत एकमेकींना अडवीत, दुरुस्त करीत, तपशील सुचवीत मुद्दा सांगितला. दोघींच्यातल्या एकीच्या भावाची बायको नांदायला येत नव्हती. तिने नांदायला यावे, ही सगळ्यांची इच्छा होती. विशेषतः भावाचा आग्रह होता. बऱ्याच प्रश्नोत्तरांतून आणखी काही तपशील हाती लागला तो, असा भावाचे लग्न होऊन नुकतेच वर्ष होत होते. त्यांचे वय बावीस-तेवीस वर्षांचे. शिकलेला चार-पाच इयत्ता. सुतारकाम करतो. चाळीस- पन्नास रुपये रोज मिळवितो. (ही गोष्ट घडली तेव्हा.. वीस एक वर्षांपूर्वी) घरात म्हातारी आई आणि तो. शेजारी ही तक्रार करणारी बहीण. तिचे सासर घरसंसार सुरळीत चाललेला. ही भावाला करून आणलेली मुलगी या बहिणीच्या सासरच्या पाव्हण्यातली, म्हणजे नात्यातली. मुलगी असावी पंधरा एक वर्षांची. तेही बोलण्यातून काढून घ्यावे लागले, तिलाही नेमके वय माहीत नव्हते. तिच्याच भाषेत सांगायचे तर, 'न्हाती हून वर्ष झालं.' मुलीचे माहेर मध्यम दर्जाचे शेतकरी कुटुंब, अब्रूने जगणारे; पण पहिल्या खेपेला मुलगी सासरी जेमतेम आठ दिवस नांदली. आठव्या दिवशी शेजारी नणंदेकडे आली आणि हट्ट धरून बसली की, आत्ताच्या आत्ता आईकडे जायचे आहे.' पहिलीच वेळ, खंतावली असेल म्हणून समजुतदारपणे नणंदेच्या नवऱ्याने तिला माहेरी पोचवली ती परत यायचे नाव घेईना. येथपर्यंत दोघींनी हिरिरीने माहिती सांगितली आणि गप्प झाल्या दोघी. मग पुन्हा त्यांना बोलते केले. जरा आढेवेढे घेतले, मी विचारले, “तिला गावातल्या दुसन्या कोणाबरोबर लग्न करायचे होते का? तशी चटकन म्हणाल्या, 529 १११<noinclude></noinclude> p7jv62zcpjgseqt68ydzwpfh163dbuo 104 113028 238783 2026-11-04T12:15:39Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ "न्हाय बा. तसलं काय करायचं न्हवतं. त्ये तिला काही नीट कळत बी न्हवतं. ' "मग तुम्ही त्या मुलीला नीट विचारले की नाही ? तिला सासर का नको वाटतं ? सासू त्रास देते का? तर तसंही काही नाही...." 238783 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ "न्हाय बा. तसलं काय करायचं न्हवतं. त्ये तिला काही नीट कळत बी न्हवतं. ' "मग तुम्ही त्या मुलीला नीट विचारले की नाही ? तिला सासर का नको वाटतं ? सासू त्रास देते का? तर तसंही काही नाही. मग संकोचत लाजत एकजण म्हणाली, "बाई, तुम्हापासून काय लपवायचं ? तिला न्हवराच नको वाटतोय् ! इथं तिला दोन- -चार वेळेला आणली तर नणंदेकडे शेजारी नीट व्हायची. सासूकडं दिवसभर नीट न्हायली आणि संध्याकाळी न्हवरा घरात आला की, नणंदेकडे पळून आली ती घरात जायलाच तयार नाही." आता त्या प्रश्नाचा थोडा थोडा उलगडा व्हायला लागला. त्यांना म्हटलं, "पोरगी लहान आहे, नीट समज नसेल आली अजून." - "कशानी वो ल्हान! न्हाती हून चांगलं वर्ष झालं. बाई मान्साला सगळं कळतय् आपसुकच आम्ही काय मोठ्या हुतो का?" आणि मग एकदा संकोच दूर झाल्यावर बरेच काही सांगत बसल्या. आता यात कायदा काय करणार! फार तर "नवऱ्याकडे नांदायला जा, " असा हुकूम कोर्ट देईल; पण त्यामुळे मूळ प्रश्न सुटणार आहे का?" तर तेही त्यांना पटले. 'ते खरंच आहे म्हणा! पण हा तिढा सोडवायचा कसा हो! घरात तर आई आणि भाऊ डोकं खाऊन राहयलेत!' मामला कठीण होता. आमचे मध्यमवर्गीय मन आणि पुस्तकी मानसशास्त्र पणाला लावून त्यांची समजूत घालणे अशक्य झाले. एखाद्या मुलीच्या मनात 'या' गोष्टीबद्दल भीती, तिरस्कार निर्माणच कसा होऊ शकतो, हे कोडे काही त्या बायकांना उलगडेना. 'हे' उपजतच कळतं, कळायला हवं. बाईच्या जातीला त्यावाचून गत्यंतरच नाही. मनाचे असले चोचले पोरीच्या जातीला बरे नव्हेत' अशी त्यांची ठाम समजूत. भावाला समजुतीने सांगायची मात्र त्यांची तयारी नाही. पुन्हा बराच वेळ आमचा मानसशास्त्रीय पाठ... अखेरीस एकीला माझा मुद्दा हळूहळू पटला. ती म्हणाली, "माझ्या नवऱ्याकडून भावाला चार समजुतीच्या गोष्टी सांगते. तुम्ही म्हणता तसा तिला तिच्या नवऱ्याचा विश्वास वाटला पाहिजे हे पटतं, पण तो कितपत ऐकेल काही सांगता येत नाही. पण पोरीला समजून घ्यायला पाहिजे हे खरं! कोर्ट कचेऱ्यात हे काम काही व्हायचं नाही. इतपत पटले हेही नसे थोडके, म्हणून स्वतःचीच समजूत घातली. बरेच दिवस पुढची काहीच हालचाल कळली नाही. म्हटले, सगळे सुरळीत झालेले दिसते; पण दोन-तीन दिवसांनी एकजण बसस्टॉपवर भेटली. चेहरा उतरलेला. तिने सांगितलेली हकीकत अस्वस्थ करणारी होती. ती म्हणाली, "भावाला समजून सांगायचा प्रयत्न केला. एका वेळेला मुलगी येऊन दोन-तीन दिवस नीट राहिली. चौथ्या दिवशी खरे तर रात्री किंचाळत खोलीबाहेर आली. एक अवघड वळण / ११२<noinclude></noinclude> cnoqs0bu8wevj3phgisehbcwcfhb2kk 104 113029 238784 2026-11-04T12:16:10Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ तेव्हापासून तिने नवऱ्याचा जास्तच धसका घेतलाय. माहेरी पोचवली तरी रात्री किंचाळत जागी होते, तोंडाला फेस येतो, अंग थरथरते. मग तिला कुणी करणी केली, लागीर झालं अशा शंका आल्या. द..." 238784 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ तेव्हापासून तिने नवऱ्याचा जास्तच धसका घेतलाय. माहेरी पोचवली तरी रात्री किंचाळत जागी होते, तोंडाला फेस येतो, अंग थरथरते. मग तिला कुणी करणी केली, लागीर झालं अशा शंका आल्या. देवऋषी, मंत्र-तंत्र, गंडे-दोरे, ताईत एक की दोन, सगळे झाले. 'अंगातलं' काढण्यासाठी मारहाण केली, तिच अन्न तुटत गेलं, ताप येऊ लागला. मग डॉक्टरकडे नेली. त्या डॉक्टरांनी तिला मानसतज्ज्ञाकडे न्यायला सांगितले. तिथेच ती सध्या होती. उपचार चालू आहेत. हेच मानसतज्ज्ञ डॉक्टर एकदा एका व्याख्यानात म्हणाले होते, "अशा स्त्री- मनोरुग्णांची संख्या खेड्यात जास्त असते. याची मुळे कोठेतरी स्त्री-पुरुष संबंधात असतात. या संबंधाबद्दल स्त्रिया / मुली व पुरुष या दोघांच्या मनातल्या गैरसमजात असतात. आपल्या समाजात बायकांच्या मनावर फार दडपणे असतात. कधी त्याबद्दल त्या बोलत नाहीत. कधी त्यांचे त्यांनाच नीट कळत नाही. अगदी जवळच्या स्त्री नातलगाजवळसुद्धा नाही बोलत. त्यामुळे शरीर-मनावर उपचार करण्यापेक्षा देवऋषी, गंडेदोरे, मंत्र-तंत्र यावरच भर दिला जातो. त्यातून विकृती वाढतच जाते. बायकांच्या मनावरची भीतीची दडपणे वाढत जातात. कितीकजणी त्यातच मृत्युमुखी पडतात. आमच्याकडे येणाऱ्या स्त्रियांची संख्या त्यामानाने फार कमी असते; कारण एक तर मनाला असा काही आजार होऊ शकतो हे मुळातच पटत नाही. पटले तरी अशा डॉक्टरकडे जाणे म्हणजे 'वेड्या'च्या डॉक्टरकडे जाणे, म्हणून अप्रतिष्ठेचे वाटते. शिक्षितांमध्येही ही भावना असते. अशिक्षितांचे विचारायलाच नको. समोरची बाई सांगत होती, 'बाई तुम्ही म्हणाला होतात, तसेच डॉक्टर म्हणाले, पण आता खूप उशीर झालाय. तिच्या मनातली भीती आधीच काढायला हवी होती. तरी प्रयत्न चालू आहेत! मनात आले, हेही नसे थोडके इतरांना तरी लवकर शहाणपण यावे असे वाटत राहिले. निरगाठ सुरगाठ / ११३<noinclude></noinclude> ojz7l83qby0xuazfgele3xrfa4vbrww 104 113030 238786 2026-11-05T05:01:20Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१७६ ह्मणणे आहे. परंतु तीं कोणाच्या नशिबावर का जन्मलीं आहेत ? आपण आमची काळजी निखा- लस करूं नये. हाच प्रसंग असा सदोदित रा- हील असा नाहीं. तो 'चक्रनेमिक्रमेण' फिरताच रहाणार. संपत्ती ही का..." 238786 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१७६ ह्मणणे आहे. परंतु तीं कोणाच्या नशिबावर का जन्मलीं आहेत ? आपण आमची काळजी निखा- लस करूं नये. हाच प्रसंग असा सदोदित रा- हील असा नाहीं. तो 'चक्रनेमिक्रमेण' फिरताच रहाणार. संपत्ती ही काय दुपारची सांवली आहे. आपण आमच्याबदल अगदीं खिन्न होऊं नये. बाजी० - विंचूरकर, तुमचाच सल्ला पहिल्यानें ऐकून जरा दम धरतों व काळे ह्मणत होते तसें सहा आणे करभार देतों व सर्व समर्थ इंग्रजांशी लढाई घेतोंना तर आज अशा पल्ल्यास गोष्ट येतीचना. विठ्ठ० - सरकार, त्यांत कांहीं दुःख करून उपयोगी नाहीं. होणारासारखी बुद्धि झाली. नाहीं तर आह्मीं सूचविलेल्या सामान्य गोष्टी सिंहदृष्टीच्य गोखल्यास दिसू नयेत काय ? सोन्याचा मृ कोठें तरी असेल काय ? परंतु श्रीरामचंद्रजी त्याचे पाठीमागे लागले. द्यूत खेळल्यापासून महान अनर्थ ओढवतील हें कुंतिपुत्र युधिष्टिर जाणून न व्हता काय ? परंतु होणाऱ्या अनर्थाला करतात काय ? झालाच. तद्वत् आहे. बाजी० - नाही हो. माझ्या हातून घोर कृत्यें भारी घडली. त्याचें हें प्रायश्चित्त देव येथे देतो आहे व परलोकींही याहून कठीण शासन करील.<noinclude></noinclude> 3xequjj2yhhp58vbuaxh0yjani68ue3 104 113031 238787 2026-11-05T05:01:47Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१७७ आवा -- नाहीं महाराज, ती गोष्ट काढू नये. झालें तें झालें. ( इतक्यांत शिपाई येतो. ) शिपा०-- सरकार, महूपुन आनंदराव, आन् दोन साहेब आल्याती. त्यासनी कचेरीच्या डेऱ्यामंदी बसवून श्यानी आनं..." 238787 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१७७ आवा -- नाहीं महाराज, ती गोष्ट काढू नये. झालें तें झालें. ( इतक्यांत शिपाई येतो. ) शिपा०-- सरकार, महूपुन आनंदराव, आन् दोन साहेब आल्याती. त्यासनी कचेरीच्या डेऱ्यामंदी बसवून श्यानी आनंदराव बोलले कीं, आपल्या पायांपाश जाऊन वरदी दे. ह्यूनशेनं मी आलोया. - विठ्ठ० - काय ह्मणतोस आनंदराव व बरोबर दोन इं- ग्रज आले आहेत? बरें आहे. सरकार चलावें डे- न्यामध्यें बहुधा हे त्यांचे वकीलच असतील. आवा -- पाहूं त्यांचे काय ह्मणणे आहे तें नाहीं तर तीन दिवस घनचक्कर लढाई मारू असा इतका स- रंजाम बापूचा व माझा आहे. बाजी०- ० -- पण कायहो, ते मला धरणार नाहींत ना ? विठ्ठ० -- छे; ते वकील असतील बहुधा तितक्यांतून बलकुबलीचा प्रसंग आल्यास आह्मी नमचे चढवून तयार ठेवतों. आपण स्वस्थ असावें. जारे मा- इया गोटांत जाऊन लालासिंगाला घेऊन ये. मी तिकडे सदरेच्या डेऱ्यांत आहें. ('जी' ह्मणून तो जातो. ) वाजी० -- बरें आहे. आहे ? चला. तुमच्या मर्जीबाहेर मी कोठें (सर्व जातात )<noinclude></noinclude> ro1z41faucw92explnyxcsmmswu3btj 104 113032 238788 2026-11-05T05:02:56Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१७८ प्रवेश - चवथा- स्थळ - बोरी. ( दरबार- भेट. यांची. ) बाजीरावसाहेब व मालकम साहेब मालकम - आपल्या ध्यानांत सर्व गोष्टी आल्या ? वाजी ० - महाराज, माझ्या ह्या आधींच येऊन चुक- ल्या आहेत. ते असें च..." 238788 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१७८ प्रवेश - चवथा- स्थळ - बोरी. ( दरबार- भेट. यांची. ) बाजीरावसाहेब व मालकम साहेब मालकम - आपल्या ध्यानांत सर्व गोष्टी आल्या ? वाजी ० - महाराज, माझ्या ह्या आधींच येऊन चुक- ल्या आहेत. ते असें चोहोंकडून अडवून कशाला धरितात ? मी सांगतोंना सगळी आगळीक माझी आहे. या माझ्या ( जीभ चावतो - अरेरेरे! माझ्या ह्मणण्यास सत्ता राहिली नाहीं. ) ह्या महाराष्ट्र दे- शावर संकट रूप काहूर जर कोणीं ओढवून आ- णिलें असेल तर तें मींच. मी गुन्हेगारांतला गु- न्हेगार आहें. मी दासांतला दास आहें. मी ( छातीस हात लावून ) आधमांतला अधम आहें. शास्त्री मेला माझ्याचमुळे. रेसिदेन्सी लुटली गेली माझ्यामुळे आपण ह्मणतां रामदिनाचा पक्ष सोडा, सोडला. आपण डोनाल्दवलो याजबरोबर निरोप धाडिला कीं, बोलणें सवरणें येथें करूं, त्यास आज दोन तीन दिवस गुजरले आह्मी आपल्या आज्ञेनें ( असेंच आतां ह्यटलें पाहिजे) येथें आ- झालेल्या गोष्टीवरून अपराध आमचाच लो.<noinclude></noinclude> 4zu7haemlsnzsiyynhgdo8ky9w09t2a 104 113033 238789 2026-11-05T05:03:22Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१७९ सर्वस्वी आहे. तेव्हां तुह्मांला अशा कृतघ्नाला पुनः गादीवर नेऊन बसविण्याचें मनांत येत नाहीं ना ? मालकम - नाहीं सरकार, आपण अझून मोकळे आपण स्वेच्छेनें येथें आलां आहां. आ- आहां. मचा..." 238789 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१७९ सर्वस्वी आहे. तेव्हां तुह्मांला अशा कृतघ्नाला पुनः गादीवर नेऊन बसविण्याचें मनांत येत नाहीं ना ? मालकम - नाहीं सरकार, आपण अझून मोकळे आपण स्वेच्छेनें येथें आलां आहां. आ- आहां. मचा शक आपणांवर नाहीं. माहुलीस आपल्यास सर्व राजचिन्हांनीं मंडित आज सात महिन्यांपूर्वी ज्या वैभवश्रांत आह्मी पाहिले होते. त्या आपली आज अशी दैन्य दशा उडावी व ती आमच्या सारख्या अभाग्यांनी पहावी याचें आह्मांस फार दुःख होते आहे. तथापि आतां गोष्ट इतक्या थरा- वर आल्यावर आपली माझी गांठ पडली. मला माझ्या वरिष्टांच्या आज्ञेबाहेर जाववत नाहीं. एवढा वेळ जी हकिगत ऐकिली त्यावरून सर्वस्वी आपल्यावर अपेशाचें खापर ओढून घेतलेंत याचा प्रतिकार आधीं मी केला असता. परंतु आतां मी बांधला गेलों आहें. तेव्हां वाजी० – महाराज, इतर साहेब लोक का थोडे आहेत ? - परंतु मनाचा असाच निश्चय कीं, आमचे पूर्वापार दोस्त तिघेजण ( बोटे करतो ) एक वसलीसाहेब याला माझा केवढा अभिमान ? बापू आमचे सां गत, आसईच्या लढाईच्या आधीं बापू व वसली रात्री- च्या रात्री बोलण्यांत घालवीत. तेव्हां त्यांनी हाणावें<noinclude></noinclude> ht78475eslae5zgorut5afszf6gnd91 104 113034 238790 2026-11-05T05:03:48Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१८० कारभाऱ्यांची पैरवी मोडून बाजीरावानें सुखानें राज्य करावें व मित्रत्वानें असावें अशी आमच्या धन्याची ह्मणजे तुमच्या विलायतच्या बादशाहाची इच्छा आहे. दुसरा तो भोळा बिचारा कर..." 238790 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१८० कारभाऱ्यांची पैरवी मोडून बाजीरावानें सुखानें राज्य करावें व मित्रत्वानें असावें अशी आमच्या धन्याची ह्मणजे तुमच्या विलायतच्या बादशाहाची इच्छा आहे. दुसरा तो भोळा बिचारा कर्णेल कलुप साहेब त्याचाही माझ्यावर मोठा लोभ. आणि तिसरे आपण माझे दादासाहेब समक्ष पुढे आहां. ही तरवार ( पुढें करतो ) घ्या आणि माझी मान कापा. माल० - ( गहिवरतो ) छे, छे, सरकार आपला दर्जा आपली योग्यता मी पूर्ण जाणून आहे. आपल्या- वर असा प्रसंग येऊं नये आला. ही देवाची मर्जी. आतां माझ्या हातांत जास्त सत्ता राहिली- नाहीं तर त्यांतल्या त्यांत सवड काढ- च नाहीं. ली असती. आतां आपण आपले बंधु चिमाजी आपा यांविषयीं बोलला आहां. त्याबदल माझे ध्यानांत आहे. मी वरिष्ठ सरकारांत व अल्पिष्टन साहेबाला पुण्याला लिहितों. ते त्यास ज्या उपायानें तेथे स्थापतील असें करवीन. बाजी० -- बरें आहे. एवढी जरी भिक्षा घातलति तरी आह्नांवर महदुपकार होणार आहेत. ( पदर पसरतो. ) माल०--छे, छे, असें करूं नये. आह्मी काय कोण-<noinclude></noinclude> ffp4bu89bgyoqhhie4ut24oqfbp5xm2 104 113035 238791 2026-11-05T05:04:12Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "त्या झाडाचा पाला. १८१ आपण माझे अन्यायी नाही. आमचे सरकारचे संशयी आहां. आपल्यास नि- वांत स्थळ पाहून द्यावें एवढी आह्मांस आज्ञा आहे. त्याप्रमाणे जसा निदेश होईल तसें करीन. द्वार- केस पा..." 238791 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>त्या झाडाचा पाला. १८१ आपण माझे अन्यायी नाही. आमचे सरकारचे संशयी आहां. आपल्यास नि- वांत स्थळ पाहून द्यावें एवढी आह्मांस आज्ञा आहे. त्याप्रमाणे जसा निदेश होईल तसें करीन. द्वार- केस पाहिजेल द्वारकेस, अगर पुरीस पाहिजेल पुरीस अथवा गयेस, प्रयागास अगर काशींतही मर्जी अस- ल्यास रहावें. बाजी ० -- नको नको. मला गया, काशी कांहीं नको. जेथें कोणाचा विशेष उपसर्ग नाहीं असें एकादें ह्मणजे तेथे गांव भागीरथी तटाकी पाहून द्या. सुखानें कालक्षेप करीन. मालकम -- आह्मी स्वतः तिकडील जागा पाहिल्या आहेत. तर कानपुरानजिक बिठूर ह्मणून लहान टुमदार गांव आहे. भोवताली तरुवरांचीं घट्ट बनें लागून गेलीं आहेत. भागीरथी ही अगदींच जवळ आहे. बाजी० - कायहो आबा, 'बिठूर' तुझी हिंदुस्थानांत गेले होतेत तेव्हां पाहिलें होतें काय ? विठ्ठ० - - होय सरकार. -- मी पाहिलें आहे, आबांनी पाहिलें नाहीं. ते लहान होते; जागा खाशी आहे. बाजी ० -- बरें, तेथें मी आपल्या मुलांमाणसांसुद्धां जा ऊन राहूं काय ? जशी आपली आज्ञा होईल तशी. १६<noinclude></noinclude> ddn9gk9psxvqun230g5rjq2p8bmd3yu 104 113036 238792 2026-11-05T05:04:40Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१८२ माल० -- ठीक आहे. तिकडे सुखरूप पोहोंचविण्याची तजवीज करतो. मात्र फौजफांटा जवळ बाळगा- वयाचा नाहीं. बाजी० – छे, छे, छे, मला आतां कांहीं नको. ही घ्या - माझी देखील तरवार. मला त्या भानगडीची..." 238792 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१८२ माल० -- ठीक आहे. तिकडे सुखरूप पोहोंचविण्याची तजवीज करतो. मात्र फौजफांटा जवळ बाळगा- वयाचा नाहीं. बाजी० – छे, छे, छे, मला आतां कांहीं नको. ही घ्या - माझी देखील तरवार. मला त्या भानगडीची पु- नरपि गरज नाहीं. चालला ह्मणजे झालें. माल० -- नाहीं सरकार, माझा चरितार्थ त्या गांवावर गांवाशिवाची खटपट आप- ल्यावर ठेवली नाहीं. अपल्यास नक्त अपल्यास नक्त नेमणुक कांही तरी जी आपण सांगाल त्याजबदल विचार करण्यास सांगितलें आहे. वि० - सरकारांनी खुद्द या बाबतीत बोलणें ह्मणजे कठीण आहे. आपली आज्ञा होईल तर मी बोलतों. माल० -- बोला बोला. तुह्मी बोललेत ह्मणून कांहीं वावगे नाहीं. विठ्ठ० - सरकारच्या बरोबर हजार पांचशे मनुष्य चा. कर यादें झणून सहज राहणारच. आतां सै- न्याला जरी फांटा दिला तरी इतकीं मनुष्यें अवश्य नकोत का ? माल० - जुजबी लागतील तेवढीं ठेवावी. त्यास आमची मनाई नाहीं. वि०-- दानधर्म पूर्वी कोट्यावधी रुपयांचा करीत. आतां थोडा तरी केला पाहिजे.<noinclude></noinclude> 3yha7mik7t19c177gesd5xdvssbtsig 104 113037 238793 2026-11-05T05:05:04Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१८३ माल०-- धर्माआड येण्याची आमची इच्छा नाहीं. तो बेतत्रात पाहून करावा. विठ० – बरें तर. -- एक कोट रुपये सालिना निवळ खर्च येईल तेवढा जरी मिळाला तरी बस्स आहे. माल० - अबब ! (तोंडास हात लावितो)..." 238793 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१८३ माल०-- धर्माआड येण्याची आमची इच्छा नाहीं. तो बेतत्रात पाहून करावा. विठ० – बरें तर. -- एक कोट रुपये सालिना निवळ खर्च येईल तेवढा जरी मिळाला तरी बस्स आहे. माल० - अबब ! (तोंडास हात लावितो) अहो, एवढा आमच्या बादशहाचा विलायतेस खर्च नाहीं ! तुझी कांहीं अघटित सांगतां कांहीं जर कमी सांगाल तर आमचा निभाव आहे. कारण वरिष्ट सरकाराने कोणताही ठपका ठेवू नये असें झालें पाहिजे. आपण सांगाल तें तरी आमच्या आटो- क्याच्या बाहेर नसावें. बाजी०- ० - - तर मग काय ह्मणतां आह्मी पोटालाही कांहीं मागूं नये ? अहो, एवढी आमची १८ को- टींची दवलत जाऊन अगदीं फांक्या मारण्याचा दिवस देवा आणलास काय ! आज लोकांपुढें दांत विचकणे आलें ! ( श्रमी होतात. ) माल०-- महाराज, माझी फार नाजुक स्थिति आहे. मला वाजव्यांत राहून काम केलें पाहिजे. तिकडे आमच्या सरकारचें हित पाहिलें पाहिजे. इकडे आपल्यावर असा दुर्धर प्रसंग पाहूनही काळीज करपते. मला आपण बचावा ह्मणजे झालें. विठ्ठ० -- बरें तर. निमी रक्कम द्या. ५० लाख रुपये. ( मालकम साहेब हुंकार देत नाहीं. )<noinclude></noinclude> qveil6zv1wgy2kfpz9dbkpybnm4u4u2 104 113038 238794 2026-11-05T05:05:46Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१८४ वाजी० - - तर काय लाख रुपये देतां ? माल०--नाहीं सरकार, असें अनुचित कसें बोलेन ? पांच लाख रुपयांपर्यंत जोखीम मी आपल्या अंगावर घेतो. मग त्याबद्दल जबाबदार मी. ते आपल्याला हत्या हत्यांन..." 238794 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१८४ वाजी० - - तर काय लाख रुपये देतां ? माल०--नाहीं सरकार, असें अनुचित कसें बोलेन ? पांच लाख रुपयांपर्यंत जोखीम मी आपल्या अंगावर घेतो. मग त्याबद्दल जबाबदार मी. ते आपल्याला हत्या हत्यांनी पोहोचविण्याची हमी माझेकडे लागली. विद्य ० - - ( पेशव्यांच्या कानांत ) अमृतराव रावसाहे- बांना जेवढे आहेत तेवढे मागूं का ? कारण येथें तितके देखील मिळण्याची मारामार. बाजी० - बरें आहे. मागा तर. ( मनाशी ) हे देवा, अन्याय व अविचार यांचे असे अगदीं कडूफळ तें हें. नशीब ! ! हरीची मर्जी. विद्व० --- बरें तर. 110 आहेत. रावसाहेबांना काशींत ठेवले त्यांचे एवढा तरी खर्च मिळेल ? माल० -- हें फार चांगलें सांगितलेत. सालीना आठ लाख रुपये देण्याविषयी सरकारांत मी लिहितों. वि० – ह्मणजे तेवढे देखील मिळण्याबदल वानवा - झाला ! आपण लिहिणार, मग मंजूर होणार - णजे लांबणीवर प्रकरण पडलें. माल० -- नाहीं. कायदेशीर आमच्या दरबारी रीती प्रमाणें केलें पाहिजे. बाकी वस्तुतः ऐवज बिठू- रास जावयाच्या आधीं पोंचता करून देऊ. बाजी० - - परंतु वरील अटीला कबूल होते वेळीं या हत<noinclude></noinclude> 73xums9m1z15oydaifkkiwuwwnqocj4 104 113039 238795 2026-11-05T05:06:12Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१८५ भाग्याला कांहीं मागणें असेल तें तेवढें कृपा करून मान्य होईल का ? माल०-- काय सरकार, आमचें सरकार योग्य तें केल्या वांचून राहणार नाहीं. बाजी० - आमच्याबरोबर हे दोन सरदार पुरंदरे व ता..." 238795 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१८५ भाग्याला कांहीं मागणें असेल तें तेवढें कृपा करून मान्य होईल का ? माल०-- काय सरकार, आमचें सरकार योग्य तें केल्या वांचून राहणार नाहीं. बाजी० - आमच्याबरोबर हे दोन सरदार पुरंदरे व तात्या विंचूरकर आले आहेत, यांचे सरंजाम यांना चालवावे. व दुसरे ज्यांची संस्थानें आजवर चा- लत आली आहेत त्यांना तशींच यावचंद्र दिवाकर चालवावीं. माल० - ठीक आहे. या कामांत आमच्याकडून कसू- र होणार नाहीं. कारण ते जसे आजपर्यंत आ- पल्यास राजनिष्ट राहिले तसेच पुढे राहतील तर आ- ह्मी आपले राज्य त्यांच्या जोरावर तितकें दृढ समजूं. वाजी० - दुसरें, देवस्थानें, अन्नछत्रे, तक्ये वगैरे जी आजवर चालत आली आहेत तीं तशींच ठेवा. वीं. त्यांचा उच्छेद व अपहार होऊं नये. ह्मणजे तीं आजवर जसें आमचें अभिष्ट चिंतून आहेत त- सेंच आपल्याही राज्याचें चिंतितील. माल० - त्यांतही हो ह्मणावयाला आह्मांला कांहीं -- अडचण दिसत नाहीं. कारण आमचें सरकार धर्माच्या बाबतींत कोणावर ही जुलूम किंवा अन्याय करणारे नाहीं.<noinclude></noinclude> 3084urw6lg4cvfnevvxwls9jrv3zfkh 104 113040 238796 2026-11-05T05:06:56Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१८६ ० – बरें हजारों कोसांवरून ब्राह्मण श्रावण बाजी० - मास येतील आणि विन्मुख जातील तर त्यांची कांहीं सोय होईल तर बरें. माल ० –– खरें तें. पण आपल्या वेळेला हवे तेवढे लोक - देशादेशांहून..." 238796 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१८६ ० – बरें हजारों कोसांवरून ब्राह्मण श्रावण बाजी० - मास येतील आणि विन्मुख जातील तर त्यांची कांहीं सोय होईल तर बरें. माल ० –– खरें तें. पण आपल्या वेळेला हवे तेवढे लोक - देशादेशांहून येत. आणि आतां तसें आमच्या हातून होणें नाहीं. दक्षिणा देण्यांत येतील. मागच्या नमूद केलेल्या प्रमाणें बाजी० - बरे, मर्जी आपली. परंतु सर्वांत सांगाव - याचें मुख्य कलम तें हें कीं, माझ्या निःसीम सेवेंत राहून ज्यानें आपला जीव देखील घातला व जो परमोदार, धीर, शूर, वीराग्रणी तो माझा सरदार बापू गोखले याचा नष्टांश झाला आहे. त्या- ची पत्नी साध्वी यमुनाबाई इच्या मांडीवर दत्त - ऊन बापूचे नांवें जी जहागीर चालत होती ती त्या दत्तपुत्राचे नांवें चालावी. माल० -- ठीक आहे. मला ही गोष्ट सर्वांत पसंत पडली. स्वामिकार्यार्थ प्राण वेंचणारे त्यांचा प रामर्ष घेण्याविषयीं इतकी उत्कंठा पाहून आह्मांस- ही परम संतोष झाला आहे. यास्तव त्याबदल- चीं सनदापत्रें येथूनच करून पाठवून देतो. का- रकून, लिहा जसें सरकार सांगतील तसें. बाजी० -- मग आधी त्यांचें नांव ठरविलें पाहिजे. कारण त्याशिवाय कसें लिहावें,<noinclude></noinclude> j7subgfp6q5wf0hmy3617rna6xy80us 104 113041 238797 2026-11-05T05:07:19Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१८७ माल० -- तें आपणच ठरवावें. बाजी० -- काय हो मुतालिक, नांव काय द्यावें ? पुरंदरे -- सरकार, बापूचे पितृव्य धोंडोपंतनाना मोठे लढवय्ये होते. त्यांची नक्कलच झाली आहे. तर त्यांचे नांव सरकार..." 238797 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१८७ माल० -- तें आपणच ठरवावें. बाजी० -- काय हो मुतालिक, नांव काय द्यावें ? पुरंदरे -- सरकार, बापूचे पितृव्य धोंडोपंतनाना मोठे लढवय्ये होते. त्यांची नक्कलच झाली आहे. तर त्यांचे नांव सरकारांनी चालवावे. बाजी० - - बरें आहे. तर ' धोंडू बापूजीच्या ' नांवानें सनदा लिहवा. माल० -- लिहा सरकार ह्मणतात तसें बरें, हीं पा- ठवायाची सोय काय आहे ? त्यांचे लोक कोणी बरोबर आहेत काय ? बाजी - आहेत कांहो कोणी आपल्याजवळ ! ०-- विठ्ठ० -- नाहींत सरकार. त्यांचे कारभारी विठ्ठल- पंत पुणेकर होते. पण अष्टीच्या लढाईनंतर त्यांचा थांग नाही. तरी बाबा पाच्छापुरकर व दाजीबा खांडेकर हे त्यांच्या आश्रितांपैकीच आहेत. त्यांना पाठवावे. बाजी० -- ठीक आहे; तर वस्त्रे, शिरपेंच, कंठी, नगारा निशाण, पागा, हत्ती, सर्व त्याजबरोबर देऊन पाठवा. माल०--ठीक. आपले सर्व यथास्थित झालें पाहून मी बहुत खुषी आहें. आतां माहूली मु- क्कामी सात आठ महिन्यांपूर्वी आपली व माझी भेट झाली होती तेव्हांचें आपलें ऐश्वर्य पाहून व आ-<noinclude></noinclude> e56e3ehedokq4hl256nyqr25j5okf1l 104 113042 238798 2026-11-05T05:07:44Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१८८ तांची ही अवस्था पाहून ईश्वराची करणी अगाध आहे असें खचित दिसून येतें. आतां तरी निर्वेध स्नानसंध्या करून ईश्वर चिंतनीं आयुष्य क्रमण करावें. बाजी० -- आतां गतगोष्टीचा शोक करून काय..." 238798 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१८८ तांची ही अवस्था पाहून ईश्वराची करणी अगाध आहे असें खचित दिसून येतें. आतां तरी निर्वेध स्नानसंध्या करून ईश्वर चिंतनीं आयुष्य क्रमण करावें. बाजी० -- आतां गतगोष्टीचा शोक करून काय उपयोग ! जें भवितव्य होतें तें हें झालें. (पान सुपारी, अत्तर गुलाब, होऊन बाजीराव आपल्या गोटाकडे जातात व मालकमही जातो.) भरतवाक्य. श्लोक. अन्यायानें अज दिन जरी राज्य तें भोगियेलें ॥ पातिव्रत्या करुनि छलना साध्विना दूषवीलें ॥ त्यांच्या शापें खरतर अशा सर्व पुण्यें जळालीं ॥ राज्यश्रीवैभव मददशा संप्रति प्राप्त झाली ॥ १ ॥ आणखी- अविश्वासी बाजी प्रभुसम नहो भूप पुढती ॥ असो इंग्रेजांची अनुदिन जगीं कीर्ति चढती ॥ फलो धात्री सस्यें, अमित गुण वर्षो घन कला ॥ सुखें नांदो येथें प्रकृति धन संयुक्त सकला ॥ २ ॥ (पडदा पडतो. ) समाप्त.<noinclude></noinclude> h9tyovjuvalfojqoh2hxeav98m3dc61 104 113043 238799 2026-11-05T05:08:02Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ रिकामे पान बनविले 238799 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude><noinclude></noinclude> 6ihlhzkbmyd078n7ht5qjoain40hde3 104 113044 238800 2026-11-05T10:00:04Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "67 अ र्था संगीत वनविहार घोषयात्रा. पुणे मराठी ग्रंथालय त् भाटको क्रमांक - ४०० य 016743 KANALE द्रौपदी: - अवमा, माझ्या पतींच्या पायांतील खेटराची तरी तुला सर असायची होती- [ १४५०." 238800 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>67 अ र्था संगीत वनविहार घोषयात्रा. पुणे मराठी ग्रंथालय त् भाटको क्रमांक - ४०० य 016743 KANALE द्रौपदी: - अवमा, माझ्या पतींच्या पायांतील खेटराची तरी तुला सर असायची होती- [ १४५०.<noinclude></noinclude> hj1eps5yv6phke13z5c06zu2nmmtxkp 104 113045 238801 2026-11-05T10:00:36Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "संगीत 'वनविहार' अर्थात् घोषयात्रा नाटक रा • गोविंद विष्णु पटवर्धन, मिरज व रा० भास्कर बहिरो महाबळ, बी. ए., एल्एल्. बी. वकील, जमखंडी यांनी लिहिलें. [ सर्व हक्क नाटककर्त्यांनी आपले स्वाधी..." 238801 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>संगीत 'वनविहार' अर्थात् घोषयात्रा नाटक रा • गोविंद विष्णु पटवर्धन, मिरज व रा० भास्कर बहिरो महाबळ, बी. ए., एल्एल्. बी. वकील, जमखंडी यांनी लिहिलें. [ सर्व हक्क नाटककर्त्यांनी आपले स्वाधीन ठेविले आहेत.]. प्रथमावृत्ति -- मे १९२५ किंमत एक रुपया<noinclude></noinclude> 0you05vjqen4exs2c89545nsrxjfeas 104 113046 238802 2026-11-05T10:01:09Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "प्रकाशक... विष्णु गंगाधर रानडे मुकाम - जमखंडी. फोटोग्राफर - रा० बामन गोविंद रानडे, ड्रॉइंग-टीचर नू. म. विद्यालय, पुणे. मुद्रक अनंत सखाराम गोखले, 'विजय' प्रेस, ५७० शनवार, पुर्णे" 238802 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>प्रकाशक... विष्णु गंगाधर रानडे मुकाम - जमखंडी. फोटोग्राफर - रा० बामन गोविंद रानडे, ड्रॉइंग-टीचर नू. म. विद्यालय, पुणे. मुद्रक अनंत सखाराम गोखले, 'विजय' प्रेस, ५७० शनवार, पुर्णे<noinclude></noinclude> jh3ioz075lfslfy7oy5vfmkcrfc27b6 104 113047 238803 2026-11-05T10:01:37Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "पहिले पाऊल. नोचार्थो विफलोऽपि दूषणपदं दुष्यस्तु कामो लघुः । के० गुरुवर्य देवल, गुरु ० नाट्याचार्य रा० खाडीलकर, रा० कोल्हटकर आदिकरून सरस्वतिकंठमणींनीं विभूषित केलेल्या नाट्ययश..." 238803 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>पहिले पाऊल. नोचार्थो विफलोऽपि दूषणपदं दुष्यस्तु कामो लघुः । के० गुरुवर्य देवल, गुरु ० नाट्याचार्य रा० खाडीलकर, रा० कोल्हटकर आदिकरून सरस्वतिकंठमणींनीं विभूषित केलेल्या नाट्ययशोमंदिरांत- अगर्दी कान्याकोपऱ्यांत कां होईना पण कोठें तरी स्थान मिळेलच मिळेल, अशा अपेक्षेने प्रस्तुत प्रयत्न केलेला नाहीं. नाट्यलेखनाचा अभ्यास करावा याच हेतूनें आमच्या लेखणीने महाराष्ट्ररंगमंदिरांत हैं पहिले पाऊल टाकले असल्यानें, कुलवधूच्या रंगमंदिरांतील पहिल्या प्रवेशाच्या प्रसंगा- प्रमाणे या प्रसंग आनंद आणि भीति हे दोन्ही मनोविकार एकाच वेळीं उत्पन्न झाले असल्यास नवल नाहीं. प्रस्तुत कृतींतील दोषांचें पारडे अधिक जड होईल की काय, अशी जाणीव अगदी प्रथमपासूनच चित्तांत वखत असल्याने वाचकांना, 'इंसक्षीर' न्यायाच्या भोंवयांत घालून, त्यांच्या- कडे क्षमेची याचना करण्याचे कारणच राहिलेले नाहीं; असे असले तरी, त्यांच्या रसिकतेवर आणि क्षमाशीलतेवर आम्ही विश्वसून आहोत हैं निराळे सांगावयास पाहिजे असें नाहीं. प्रस्तुत कृति वाचकांस आवडली तर संतोषच आहे; उलट प्रकार घडण्याचा प्रसंग आला तरी, शिरोभाग उद्धृत केलेलें सुभाषित चित्तांत बिंबवूनच हा प्रयत्न केला असल्याने, विषादाचा दारुण प्रसंग आमच्यावर येण्याजोगा नाहींच. असो; पुणे येथील न्यू पूना कॉलेजचे विख्यात प्रोफेसर डॉ० रघुनाथ दामोदर करमरकर, एम्. ए. यांनी आमच्या विनंतीस मान देऊन प्रस्तुत नाटकास प्रस्तावना लिहून दिली याबद्दल आम्ही त्यांचे खरोखर उतराई आहों. वस्तुतः पाहतां त्यांचा व आमचा विशेष असा संबंध कांहींच नाहीं असें असून देखील, डॉ० करमरकर यांनी आपले हजारों निकडीचे उद्योग बाजूस ठेवून अगदी तांतडीनें प्रस्तावना लिहून दिली या गोष्टींत त्यांची सप्रेम शालीनता व नाट्यवाङ्मयाची अभिरुचि तर व्यक्त होतेच; पण त्यापेक्षांही आम्हांस प्रोत्साहन देण्याची बुद्धिच अधिक व्यक्त होते ही<noinclude></noinclude> sto39ih6a3bkr94zdfwvm0zdgob0oag 104 113048 238804 2026-11-05T10:02:04Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "गोष्ट आम्ही जाणून आहों आणि यामुळे तर डॉक्टरसाहेबांचे आभार जितके मानावे तितके थोडेच आहेत. नाटकांतील पदांच्या चाली मुख्यतः रंगबोधेच्छु नाट्यसमाजाचे मालक श्रीयुत रघुवीर सावकार..." 238804 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>गोष्ट आम्ही जाणून आहों आणि यामुळे तर डॉक्टरसाहेबांचे आभार जितके मानावे तितके थोडेच आहेत. नाटकांतील पदांच्या चाली मुख्यतः रंगबोधेच्छु नाट्यसमाजाचे मालक श्रीयुत रघुवीर सावकार यांनी क समाजांतील एक नट रा० इनामदारबुवा यांनी दिल्याबद्दल त्यांचे आम्ही अत्यंत आभारी आहों. तसेंच अगदी थोड्या अवर्धीत प्रस्तुत नाटक रंगभूमीवर अत्यंत यशस्वी करून दाखविल्याबद्दल रा० सावकार व समाजां- तील अभिनयपटु नट यांचे आभार मानिले नाहींत तर कृतघ्नताच पदरी येईल. नाटकांतील फोटोबद्दल 'समाजा'चे आभार मानणें हेंही क्रमप्राप्तच आहे. समाजाचे चालक रा० गोडबोलेमहाराज यांचेही आम्ही त्यांच्या अकृत्रिम स्नेहाबद्दल उतराई आहों. प्रुफें तपासण्यापासून सर्व काम अंगावर घेऊन पुस्तक उत्कृष्टपणे अगद थोड्या मुदतीत छापून दिल्याबद्दल विजय प्रेसचे कर्तव्यदक्ष मालक रा० आप्पासाहेब गोखले यांचे व या कार्मी उत्साहाने मदत केल्याबद्दल आमचे 'अकारण' स्नेही रा० भालचंद्र गणेश ऊर्फ तात्यासाहेब गोखले यांचे आभार मानणें हें आमचें कर्तव्यच आहे. त्यांच्या सक्रिय सहानुभूती- शिवाय प्रस्तुत पुस्तक इतक्या चांगल्या प्रकारें आणि इतक्या अल्पावधत छापून निघणें शक्य झालें नसतें, ही गोष्ट येथे नमूद करावीशी वाटते. असो. अखेर फोटोग्राफर व आर्टिस्ट रा० वामन गोविंद रानडे, ड्रॉइंग टीचर नूतन मराठी विद्यालय, पुणे यांचे फोटोचे कामाबद्दल, आणि आमचे स्नेही रा०विनायक माधव फडके, वकील, कुंदगोळ ( जमखंडी ) यांचे त्यांनी वेळोवेळी नाटक लिहितांना नाटकाच्या अंतरंगाबद्दल ज्या मार्मिक सूचना केल्या व प्रोत्साहन दिलें त्याबद्दल आभार मानणे उचित आहे; तथापि त्यांचा व आमचा जिव्हाळ्याचा स्नेहसंबंध लक्षांत घेतां हें आभार- प्रदर्शन त्यांना कदाचित् मान्य होणार नाहीं; यासाठी त्यांचे आभार न मानतांच हे दोन शब्द पुरे करणे भाग आहे. जमखंडी, ता. २१/५/२५ भास्कर बहिरो महाबळ. गोविंद विष्णु पटवर्धन.<noinclude></noinclude> 1zvcy5b15gl12p93h2eujrhzzhzqhbr 104 113049 238805 2026-11-05T10:02:29Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अर्पण-पत्रिका. गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुदेवो महेश्वरः । गुरुः साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥१॥ ज्याच्या मंगल कृपाकटाक्षामुळे रंगमंदिरांत पहिले पाऊल टाकण्य..." 238805 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अर्पण-पत्रिका. गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुदेवो महेश्वरः । गुरुः साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥१॥ ज्याच्या मंगल कृपाकटाक्षामुळे रंगमंदिरांत पहिले पाऊल टाकण्याची स्फूर्ति झाली, त्या दयाघन श्रीगुरु- चरणीं हूँ नाट्यसुमन अर्पण असो. --नाटककार. 6<noinclude></noinclude> imqwvamea146z3apn4yfrhn8ltrcq6p 104 113050 238806 2026-11-05T10:02:56Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "प्रस्तावना. - प्रस्तुत नाटकाचे कर्ते श्रीयुत भास्कर बहिरो महाबळ व श्रीयुत गोविंदराव खाजगीवाले यांच्या अत्याग्रहामुळेच ही लहानशी प्रस्तावना लिहिण्याचे धाडस भी करीत आहे. नाटकग्..." 238806 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>प्रस्तावना. - प्रस्तुत नाटकाचे कर्ते श्रीयुत भास्कर बहिरो महाबळ व श्रीयुत गोविंदराव खाजगीवाले यांच्या अत्याग्रहामुळेच ही लहानशी प्रस्तावना लिहिण्याचे धाडस भी करीत आहे. नाटकग्रंथाला प्रस्तावना लिहिण्यास खरोखरीच योग्य अधिकारी म्हणजे एखादा नाटककर्ताच होय. मी कांहीं- निदान अजूनपर्यंत तरी - नाटककर्ता नाहीं, तेव्हां श्रीयुत महाबळ व खासगी- वाले यांनी प्रस्तावना लेखक म्हणून माझीच कां निवड केली हैं एक कोडेंच आहे. कदाचित् खेळ खेळणाऱ्यांपेक्षां पहाणारालाच खेळाचे रहस्य जास्त चांगले समजते ही गोष्ट नाटककत्यांच्या मनीं घोळत असावी. किंवा गेली ८९ वर्षे न्यू पुना-कॉलेजांत संस्कृत व इंग्रजी नाटकें शिकवीत असतों व मराठी नाट्यवाङ्याबद्दल मला थोडीफार आवड आहे या गोष्टींना वाजवी- पेक्षां जास्त महत्व दिल्यामुळेच या कामी माझी निवड करण्यांत आली असावी. असो. सदरहू मित्र नाटककार म्हणून प्रथमच लोकांपुढे येत आहेत. तेव्हां नाटयप्रदेशांतील त्यांचा हा पहिलाच विहार आहे ही गोष्ट लक्षांत ठेवून टीकाकार व प्रेक्षक या 'वनविहार' नाटकाकडे थोड्या फार सहानु- भूतीनेंच पहातील अशी उमेद आहे. सध्यांचा काल नाटयवाङ्मय प्रस विण्याला कारण काय असावीत ती सांगतां येत नाहीत बराच अनुकूल आहे यांत शंका नाहीं. प्रतिवर्षी किती तरी नवीं नाटकें प्रकाशित होत आहेत. पण त्यांत चांगली अशी नाटकें फारच थोडीं, अगर्दी बोटांवरच मोजण्याइतकी म्हटलें तरी चालेल, अशी स्थिति असण्याचं कारण म्हणजे नाट्यशास्त्राचें व जुन्या कवींच्या नाट्यकृतींचें यथायोग्य परिशीलन नाटक- कर्त्यांकडून होत नाहीं है होय. प्रस्तुत नाटककर्त्याचा जुन्या नाट्यग्रंथांशीं चांगला परिचय आहे, तेव्हां या परिचयाला नाट्यलेखनांतील अनुभवाची जोड जशी जशी मिळेल तशी तशी त्यांची नाट्यकृति सरस होत जाईल में निर्विवाद आहे. नाटकाचे सविस्तर परीक्षण करण्याचें प्रस्तावना हें स्थल नव्हे. प्रस्ताव नें त<noinclude></noinclude> 8bw3ucihpkqrf5kjjhbfzfxwqi5y1wo 104 113051 238807 2026-11-05T10:04:35Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२ फक्त सर्वसाधारण रीतीनें अत्यंत स्थूल मानानें नाटकाचे दिग्दर्शन कराव- याचें असतें, तेंच संक्षेपानें अता करतो. प्रस्तुत नाटकाचे कथानक महाभारतांतील चपत आलेल्या घोषयात्रा पर्वा..." 238807 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>२ फक्त सर्वसाधारण रीतीनें अत्यंत स्थूल मानानें नाटकाचे दिग्दर्शन कराव- याचें असतें, तेंच संक्षेपानें अता करतो. प्रस्तुत नाटकाचे कथानक महाभारतांतील चपत आलेल्या घोषयात्रा पर्वावरून घेतले आहे. कथानक अगदी साधे असून त्यांत गुंतागुंत मुळींच नाहीं. मूळ कथानक पुढीलप्रमाणें आहे. पांडव वनवासांत द्वैतवनांत विपन्न स्थितीत रहात असतां, कर्ण व शकुनि यांच्या सल्ल्याने पांडवांना आपले ऐश्वर्य दाखवून त्यांना हिणवण्या- करितां दुर्योधन आपल्या लवाजम्यासहित तेथे जाण्याचें ठरवितो. वृद्ध धृतराष्ट्राला गौळवाडे तपासण्याकरितां आम्ही जातो असें खोटेंच सांगून दुर्योधन द्वैतवनांत येतो. तेथे पांडवांना भेटण्याच्या अगोदरच दुर्योधनाचे सैनिक व तेथें विहार करावयास आलेला चित्रसेन गंधर्व याचे अनुचर यांची बाचाबाची होऊन दुर्योधन व चित्रसेन यांचे युद्ध सुरू होतें. कर्ण वगैरे दुर्योधनाचे योद्धे बराच पराक्रम दाखवितात पण त्याचा कांहीं उपयोग न होता, चित्रसेन सर्व राजवंशांतील स्त्रियांसकट दुर्योधनास बंदिवान् करतो. दुर्योधनाचे सैनिक युधिष्ठिराकडे मदत मागण्यास येतात. दुर्योधन बंदींत पडलेला ऐकून भीमास फार आनंद होतो, पण युधिष्ठिर त्याची समजूत घालून आपल्या बंधूंस दुर्योधनास सोडविण्याविषयीं आज्ञा करतो. अर्जुन चित्रसेनाचा पराभव करतो व दुर्योधन बंधमुक्त होतो. आपणांस हिणविण्याकरितांच केवळ दुर्योधन द्वैनवनांत आला होता हें कळल्यावरही युधिष्ठिर दुर्योधनास क्षमा करतो. वरील कथानकांत नाटककर्त्यांनी बराच फेरफार केला आहे. मूळ कथानकांत नाटकाच्या सोयीसाठी फरक करण्याचा नाटककर्त्यांचा जन्म- सिद्ध हक्क आहे हें खरें; पण असल्या फेरफेरांनासुद्धां शिष्टसंमत अशी मर्यादा आहे व त्या मर्यादेचें अतिक्रमण होऊ न देण्याची खबरदारी नाटककर्त्यानें अवश्य घेतली पाहिजे. उदाहरणार्थ, उद्यां जर कोणी नाटककार सावित्री- च्या कथेंत फरक करून सत्यवान् मेल्यावर सावित्री पुनर्विवाह करून आनंदानें राहूं लागली असें वर्णन करू लागला तर ते कोणत्याही दृष्टीनें निंद्यच ठरेल. ही कसोटी लावून पाहिले तर प्रस्तुत नाटकांतील मूल तील पात्रांचे स्वभाव ज्यास्त उठावदार दिसण्याकरितां केलेले फेर<noinclude></noinclude> 1nbeqloyy1p77wtdc33td45tel9t2ed