विकिस्रोत mrwikisource https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.48.0-wmf.4 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिस्रोत विकिस्रोत चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा साहित्यिक साहित्यिक चर्चा पान पान चर्चा अनुक्रमणिका अनुक्रमणिका चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 104 113065 238896 238895 2026-11-12T05:14:48Z JayashreeVI 4058 /* मुद्रितशोधन */ 238896 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|'''तारुण्य : तेव्हा आणि आता...!'''}}}} {{gap}}''''ही''' असली फडकी गुंडाळून हिंडायला लाज नाही वाटत तुम्हाला! बापाला भीक लागली नाही तुमच्या अजून ! चार वार जास्त मोठं लुगडं विकत घ्यायची ऐपत आहे अजून!... जरा लेकीला समजवून सांगा तुमच्या.' (हे अर्थात लेकीच्या आईला उद्देशून वडिलांचे उद्गार!) <br>{{gap}}'अग पण आई, वर्गातल्या सगळ्या मुली हल्ली पाचवारीच नेसतात. परवा नव्या आलेल्या लिमयेबाईसुद्धा पाचवारीच...' <br>{{gap}}'अगं पण तुझ्या बाबांना आवडत नाही तर नाही नेसू..' <br>{{gap}}'अं... मी नाही हं असलं काही ऐकणार...!' मग आठ-दहा दिवस धुसफूस वडिलांचा एकूणच माय-लेकींशी अबोला.... गाडं पूर्ववत्. मधल्या काळात वाड्यात नवीन साडी नेसू लागलेल्या म्हणजे तेरावं सरत आलेल्या आणखी दोघी-चौघी पाचवारी नेसून 'शेपटे फलकारीत' (ही म्हातान्या बायकांनी केलेली खास तारीफ!) हिंडू लागल्या आणि दोन-तीन वर्षांत मी साडी नेसायच्या अवस्थेला येईपर्यंत असले वाद मनातसुद्धा न येण्याइतकी पाचवारी साडी रूळली. <br>{{gap}}हा प्रसंग फार जुना नाही. नाटकातला तर नाहीच. चाळीस एक वर्षांपूर्वी आमच्या पुण्याच्या वाड्यात घडलेला हा प्रसंग ! माझ्या आत्याच्या मैत्रिणीच्या घरातला. माझ्या आत्याचं तेव्हा लग्न व्हायचं होतं. ती चांगली 'सतरा वर्षांची घोडनवरी' झालीय असे शेरे ज्येष्ठ बायका जाता-येता मारीत.<br> {{gap}}आता या पार्श्वभूमीवर परवा परवाचा एक प्रसंग! शहरात मिसळू पाहत असलेल्या खेड्यातली कॉलेजमध्ये शिकणारी एक विद्यार्थिनी! सकाळी पहिल्या तासाला पाहिलं तर साडी नेसलेली. मधल्या सुटीनंतर पंजाबी सलवार खमीसमध्ये! पुन्हा कॉलेजातून परत जाताना साडी! हा काय विविध पोशाख स्पर्धेचा प्रकार! म्हणून कुतूहलानं तिला विचारलं, तर उत्तर मिळालं,<noinclude>{{center|१२४}}</noinclude> jfwotx26rhebc1hf7bwannn8xnkcm69 104 113066 238897 2026-11-12T05:23:47Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "{{gap}}'काय करणार! आमच्या गावात चालत नाही ना हा 'ड्रेस'! मग हिच्याकडे (मैत्रिणीकडे) ठेवते हे दोन ड्रेस! कॉलेजमध्ये ऑफ तासाला बदलते लेडीजरूममध्ये! पुन्हा घरी साडीतच जावं लागतं नां!' <br>{{gap}}मग..." 238897 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>{{gap}}'काय करणार! आमच्या गावात चालत नाही ना हा 'ड्रेस'! मग हिच्याकडे (मैत्रिणीकडे) ठेवते हे दोन ड्रेस! कॉलेजमध्ये ऑफ तासाला बदलते लेडीजरूममध्ये! पुन्हा घरी साडीतच जावं लागतं नां!' <br>{{gap}}मग कुतूहल जास्तच चाळवलं. तेव्हा मोठ्या गंमतीन-जंमतीच समजल्या. 'ऑफ', तास असला की मुलींच्या प्रसाधनगृहाच्या आरशासमोर हीऽऽ गर्दी होते. तेव्हा पुन्हा एकदा भूतकाळाचा पडदा हळूच सरकला.<br> {{gap}}बाहेर जाताना अंधाऱ्या जिन्यात उभं राहून अंबाडा सोडून वेणी घालणारी अन् घरी येताना पुन्हा वेणी सोडून अंबाडा वळणारी आत्या आणि तिची मैत्रीण आठवली आणि पुढचं दृश्य पाहून तर हसूच फुटलं. दोन्ही कानांमागे घट्ट आवळलेल्या वेण्यांचे पेड ओढून ओढून सेल करण्याचा निरर्थक प्रयत्न करणारी अकरा-बारा वर्षांची एक मुलगी कोण बरं ही! गंमतच आहे. <br>{{gap}}आणि अगदी महिनाभरापूर्वीच त्याच वयातली माझी छोटी भाची आरशासमोर उभं राहून दूरदर्शनच्या मुलीसारखी आपले केस वाऱ्यावर लहरत कसे नाहीत म्हणून मानेला झटका देत तासभर आरशासमोर उभी होती. वाटलं मान दुखेल कार्टीची! <br>{{gap}}लहानपणी शाळेत शिकताना आणि पुढे २०-२१ व्या वर्षी शाळेत नोकरी करतानाही बाहेर काही खाण्याचा प्रसंग आला तर मैत्रिणींनी घरून आणलेले डबे! या पलीकडे मजल गेली नाही. पुण्याला उन्हाळ्यात दोन-चार वेळा कुटुंबातल्या सगळ्यांच्याबरोबर 'कावरे' आईस्क्रीममध्ये जाऊन चार आणेवालं रवाळ आईस्क्रीम खाणं म्हणजे पराकोटीची चैन होती! <br>{{gap}}आता भाची म्हणते, 'सारखं सारखं काय आपलं इडली डोसा खायचं! चायनीजमध्ये गेलं आठवड्यातून निदान एकदा तर काय बिघडलं! आणि त्यांच्या मैत्रिणींचाच कळप जायचा असला की बिनधास्त कार्या पार कँपातल्या चायनीजमध्ये जाऊनही येतात. कसं त्यांना ते आवडतं कोण जाणे! <br>{{gap}}'कसल्या मेल्या त्या इडल्या की फिडल्या! चव ना ढव!' कोण बोललं हे! ही आजीच की! तीस-पस्तीस वर्षापूर्वी आईनं प्रथम घरी इडली केली कौतुकानं; तेव्हा आजीनं नाक मुरडून मारलेला हा शेरा! <br>{{gap}}वर्तमान आणि भूत यांची अशी सारखी गल्लत होत राहिलीय्. {{gap}}पावसाचा जोर कमी झालाय. श्रावण रिमझिमतो आहे आणि मंगळागौरींचा धुडगूस सुरू झाला आहे. झिम्मा, फुगड्या, आगोटापागोटा, कोंबडा, रात्रभर नुसता धिंगाणा! पहाट झाली तरी भेंड्या, लावण्याच्या निमित्तानं सुरू झालेले गाण्यांचे कोरस! रात्रभर इतका हैदोस घालूनही दुसऱ्या दिवशी कुठंतरी नदीकाठी<noinclude>{{left|निरगाठ-सुरगाठ / १२५}}</noinclude> kfbyq0n5zwgcqo3fe84utpzvcfr2gue 104 113067 238898 2026-11-12T05:24:59Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ नाही तर टेकडीवर हिंडायचा उत्साह कायम! परकराचे कासोटे घालून आलेल्या ११-१२ वर्षांच्या धाकट्या बहिणींना घेऊन आणि पाचवारीचे पदर आडवे खोचून दोन-चार तास सहज भटकून येत होतो. आत..." 238898 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ नाही तर टेकडीवर हिंडायचा उत्साह कायम! परकराचे कासोटे घालून आलेल्या ११-१२ वर्षांच्या धाकट्या बहिणींना घेऊन आणि पाचवारीचे पदर आडवे खोचून दोन-चार तास सहज भटकून येत होतो. आता म्हणजे हरतालिका, मंगळागौरी, गोकुळाष्टमी सगळी जागरणं संपली हळूहळू, रात्रभरचा झिम्मा फुगड्यांचा गोंधळही फारसा दिसत नाही; करतात तरी काय हल्लीच्या या मुली! bg 'हे बघ आई, अंजूची बर्थ डे पार्टी आहे. आम्ही सगळ्यांनी केव्हाच ठरवलं होतं. यंदा आमच्या ग्रुपमधल्या प्रत्येकीच्या वाढदिवशी एकत्र रहायचं रात्रीसुद्धा!' अग पण रात्रीचं काय...?' 'आई, कसं कळत नाही तुला! अग गप्पांना अन् खेळांना रात्रीच तर खरी गंमत येते. खूप रेकॉर्डस् ऐकणार आहोत. डान्सिंग पार्टी साजरी करणार आहोत.... प्लीज आई !' हा मायलेकींचा 'प्रेमळ (?) संवाद अलीकडचा. निमित्त कधी कुणाच्या वाढदिवसाच्या पार्टीचं असेल तर कधी ३१ डिसेंबरच्या वर्ष अखेरच्या पार्टीचे! उद्दिष्ट एकच ! सगळ्या मैत्रिणींनी एकत्र जमून धुडगूस घालायचा! खाणं, खेळणं, गाणं, नाचणं आणि मनमुराद गप्पा मारीत समवयस्कांच्या सहवासाचा आनंद लुटणं क्वचित मित्रांच्या समवेतही ! हल्लीच्या या मुलींचं काही कळेनासंच झालंय! केस काय कापतात ! मुलांसारखे कपडे काय घालतात! हातात बांगड्या नाहीत! मुलींच्या जातीनं कसं छान वेण्या घालाव्यात. फुलं माळावीत. काही हौसच नाही यांना. कुठलं मार्दव म्हणून नाही! हा एकूण आजच्या तरुणींबद्दलचा मागच्या पिढ्यांचा अभिप्राय ! या तरुण मुली हळुवारपणा हरवत तर नाहीत ना ! 'छे छे! मी तुझं मुळीच ऐकणार नाही. उद्या तू पिंक ड्रेसच घालायचास आणि छान रोझ फ्लावर्स आणणार आहेस ना! उद्या 'पिंक ॲन्ड रोझ डे' आहे. मग सगळा कॉलेजचा परिसर गुलाबी रंगांच्या अनंत छटांनी बहरून जातो. लालचुटूक रंगाच्या, डौलदार देठांच्या टपोऱ्या गुलाब पुष्पांची देवाण-घेवाण होते. हळूच गुलाब देताना क्वचित नजरबंदी होते अन् निष्काळजीपणानं एखादा गुलाबाचा काटा बोटाबरोबरच हृदयही घायाळ करतो आणि कुणीतरी कुणाच्या तरी 'डबक्यात (हा 'प्रेमात'साठी क्वाइन केलेल्या नव्या पिढीचा शब्द) पडतं. तारुण्य तेव्हा आणि आता / १२६ :<noinclude></noinclude> 62v4692a0upsgzh200qiqke5m619cfj 238914 238898 2026-11-12T05:51:47Z JayashreeVI 4058 238914 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>नाही तर टेकडीवर हिंडायचा उत्साह कायम! परकराचे कासोटे घालून आलेल्या ११-१२ वर्षांच्या धाकट्या बहिणींना घेऊन आणि पाचवारीचे पदर आडवे खोचून दोन-चार तास सहज भटकून येत होतो. <br>{{gap}}आता म्हणजे हरतालिका, मंगळागौरी, गोकुळाष्टमी सगळी जागरणं संपली हळूहळू, रात्रभरचा झिम्मा फुगड्यांचा गोंधळही फारसा दिसत नाही; करतात तरी काय हल्लीच्या या मुली! <br>{{gap}}'हे बघ आई, अंजूची बर्थ डे पार्टी आहे. आम्ही सगळ्यांनी केव्हाच ठरवलं होतं. यंदा आमच्या ग्रुपमधल्या प्रत्येकीच्या वाढदिवशी एकत्र रहायचं रात्रीसुद्धा!'<br>{{gap}} अग पण रात्रीचं काय...?' <br>{{gap}}'आई, कसं कळत नाही तुला! अग गप्पांना अन् खेळांना रात्रीच तर खरी गंमत येते. खूप रेकॉर्डस् ऐकणार आहोत. डान्सिंग पार्टी साजरी करणार आहोत.... प्लीज आई!' <br>{{gap}}हा मायलेकींचा 'प्रेमळ' (?) संवाद अलीकडचा. निमित्त कधी कुणाच्या वाढदिवसाच्या पार्टीचं असेल तर कधी ३१ डिसेंबरच्या वर्ष अखेरच्या पार्टीचे! उद्दिष्ट एकच! सगळ्या मैत्रिणींनी एकत्र जमून धुडगूस घालायचा! खाणं, खेळणं, गाणं, नाचणं आणि मनमुराद गप्पा मारीत समवयस्कांच्या सहवासाचा आनंद लुटणं क्वचित मित्रांच्या समवेतही! <br>{{gap}}हल्लीच्या या मुलींचं काही कळेनासंच झालंय! केस काय कापतात! मुलांसारखे कपडे काय घालतात! हातात बांगड्या नाहीत! मुलींच्या जातीनं कसं छान वेण्या घालाव्यात. फुलं माळावीत. काही हौसच नाही यांना. कुठलं मार्दव म्हणून नाही! <br>{{gap}}हा एकूण आजच्या तरुणींबद्दलचा मागच्या पिढ्यांचा अभिप्राय! या तरुण मुली हळुवारपणा हरवत तर नाहीत ना! <br>{{gap}}'छे छे! मी तुझं मुळीच ऐकणार नाही. उद्या तू पिंक ड्रेसच घालायचास आणि छान रोझ फ्लावर्स आणणार आहेस ना! उद्या 'पिंक ॲन्ड रोझ डे' आहे. <br>{{gap}}मग सगळा कॉलेजचा परिसर गुलाबी रंगांच्या अनंत छटांनी बहरून जातो. लालचुटूक रंगाच्या, डौलदार देठांच्या टपोऱ्या गुलाब पुष्पांची देवाण-घेवाण होते. हळूच गुलाब देताना क्वचित नजरबंदी होते अन् निष्काळजीपणानं एखादा गुलाबाचा काटा बोटाबरोबरच हृदयही घायाळ करतो आणि कुणीतरी कुणाच्या तरी 'डबक्यात (हा 'प्रेमात'साठी क्वाइन केलेल्या नव्या पिढीचा शब्द) पडतं. :<noinclude>{{right|तारुण्य तेव्हा आणि आता / १२६}}</noinclude> ay12gedl5ds2isss3i1bpvz9uyk4zwd 104 113068 238899 2026-11-12T05:26:56Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 238899 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>मुंबई इलाख्यांतील सरकारी विद्याशाळाखातें. अनेकविद्या मूलतत्त्व संग्रह, हा ग्रंथ कितीक इंग्लिश ग्रंथांच्या आधारानें कृष्णशास्त्री चिपळूणकर यांनी केला. आवृत्ति तिसरी. ३००० प्रती. ह्या पुस्तकाची मालकी सन १८६७ चा आक्त २५ प्रमाणें नोंदिली. मुंबई. गवर्नमेंत सेन्ट्रल बुक डिपों. सन १८७५ इसवी ह्या पुस्तकासंबंधी सर्व अधिकार सरकारानें स्वाधीन टेबिले आहे. किम्मत १ रुपाया.<noinclude></noinclude> q0rg5eklca49go2sgghwi9mlumjieu0 104 113069 238900 2026-11-12T05:27:19Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 238900 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>मुंबईत गणपत कृष्णाजी यांचे छापखान्याचे मालक आत्माराम कान्होबा त्यांनीं छापिलें.<noinclude></noinclude> 8earelu0imcsr8cyoy741gt2a6t3t5n 104 113070 238901 2026-11-12T05:27:37Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 238901 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>अनुक्रमणिका. विद्यानंदाविषयी. सृष्ट पदार्थांचे मुख्य वर्ग तीन आहेत, त्याविषय पृथ्वीच्या गोत्वाविषयीं खनिज पदार्थाविषयी .. .. .. पृष्ठ. १ रसायणाकर्षणाविषयीं प्राण्यांच्या अंगांपासून झा- लेली वस्त्र द्रव्यें .. ५ .. .. ११ १४ शुद्ध पदार्थ - आक्सिजन - .. .. .. ... .. - हिरा - काळीगार - आसबेस्तास् १५ १६ १६ - हैद्रोजन - नैत्रोजन - कार्बान .. १७ - गंधक .. .. १८ - फास्फरस .. -स्लेटीचा दगड -अभ्रक - चुनखडी •• - - आलाबास्तर. - सोरा.. - दगडी कोळसे.. .. मनुष्य परक्यास्थलीं गेलें असतां तेथील गोष्टी पा- हून किंवा ऐकून त्याच्या मनाची स्थिति कशी हो- ते, झाविषयी.... मसरणशील धातूंविषयीं - प्लातिना - सोनें.. - .. .. .. - पास - रुपें - तांबे .. — लोखंड -कथील — शिसें.. उद्भूत उष्णतेचे धर्म .. .. .. .. .. .. .. .... जपदार्थांच्या साधारण ध- मांविषयी.. स्नेहाकर्षकत्व गुरुत्वाकर्षक- वांविषयीं .. पृष्ठ .. ५७ .. ६१ ७० ७१ ७३ ७४ ७४ ७५ .. ७६ ७६ .. .... ७७ १८ | - धातु १९ यंत्रशास्त्रांतील मूलतत्वें - २० भूगोलविद्येतील कांहीं गोष्टी ८१ २० सजीव पदार्थ विषयक वि द्या - झाडें .. .... .. - वनस्पति शोणिताचें अ भिसरण - पानें २२ – बीज .. .. .. ८७ .. .. .. ८८ ९० ९२ ९४ .. .. ९५ .. ९९ .. २७ - अंकुरोद्भव.. २८ यांत्रिक शक्तीविषयीं २९ जलमय पदार्थाचा दाव ३० केशाकर्षणाविषयी.. ३२ झरे, नद्या, आणि सरोवरें झां- विषयीं ३३ .. .. .. .. १०१ .. १०४ ३४ खचक्राची दृश्यमान दैनंदिन ३६ प्रदक्षिणा ...... १०९ ३७ साधारण वायूच्या अंगच्या यांत्रिकशक्ति म्हणजे गति उत्पन्न करणारे गुण. ११६ ३८ ४३ मिश्र म्हणजे संयोगजन्य प- दार्थ - सामान्य वायु .. .... ४९ आणि पाणी .... ११९<noinclude></noinclude> otmoynqnx8u5u9t94oz9cfh33bye2yp 104 113071 238902 2026-11-12T05:27:57Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 238902 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>६ रुधिराभिसरण उष्णतेची कार्ये अनुक्रमणिका. पृष्ठ. .. १२४ १२६ वनस्पतींपासून प्राप्त झालेली द्रव्यें - ताग अंबाडी व कापूस .... .... १३५ प्राण्याच्या शरिराचें अन्ना- दिकानें पोषण कसकसें होतें, झाविषयीं वान्याचे प्रकार .... ...... दृग्यंत्रे - दुर्बीण व सूक्ष्म दर्श- क यंत्र .. .. पाण्याच्या वाफेचे विकार - मेघ व धुक -पाऊस .. -दव -बर्फ किंवा हिम -गारा ... प्रकाशाचे गुण -- त्याचें परावर्तन त्याचें वक्रीभ- .. .. पृष्ठ. वन, रंग, व इंद्रधनुष्य • १७६ पृथ्वी, चंद्र व ग्रह झांच्या 'गतींविषयीं .. छापण्याची कळा.. | खलाशाचें होकायंत्र .. .. .... .१८४ १९० १९२ १४० प्राण्याच्या अवयवरचनेचा आणखी विचार-मासे आणि कीटक.. १४३ .. १९५ १४७ मिश्र पदार्थाचा आणखी वि .. १५० .... .. .. .. इंग्लंदांतील राज्यसत्तेचा प्रकार मिश्र पदार्थाचें पुनः वर्णन - अल्कली, मृत्तिका, आणि आसिदें .. ... विद्येचा व ज्ञानाचा अद्भुत प्रभाव ........ सज्ञान देशांतल्या लोकांचा परस्पर संबंध व त्यांस .. परस्परांची अपेक्षा प्राण्यांच्या अवयवरचनेचा विचार - सस्तन प्राणी व सपक्ष माणी ...... दर्शनानुशासनांतील मूळ तत्वें १५१ चार - मिश्रधातु आणि क्षार .. .. १५१ विश्वांतील जड द्रव्याची एकं- १५३ दर इयत्ता .. .. .. २०० .. २०४ .. .. २०७ .. २२० १५४ वाक्यांतले अलंकार १५५ हिमालय पर्वत १५६ अहल्याबाई होळकरीण २२५ योग्यअभिमान ताजमाहाल.. ...... १६२ आंगांत विनय असणें हें मो- स्या व खन्या अकलेचें चिन्ह आहे. १६८ | मेल्यांविषयीं दुःख.. वाक्चातुर्य १७० १७१ २३६ २४७ .... २४९ .. .. २५१ .. २५४ - दिमस्थनीसचें भाषण २५८ -सिसरोचें भाषण · - केशस मेरियस झाचें भाषण.. .... २६३ .. .. २६८ | वेरुळच्या जवळची लेणी.. २७३<noinclude></noinclude> m2gfqbflevspd2q52ecy52marqxguzq 104 113072 238903 2026-11-12T05:28:13Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 238903 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>प्रस्तावना. इंग्रजीत एलिमेंतरी कोर्स आफ रीडिंग ह्मणजे वाचण्याकरितां सोपे धडे ह्या नांवाचें एक पुस्तक आहे, त्याच्या नमुन्यावर हा ग्रंथ रचि- ला आहे. ह्या ग्रंथांत यंत्रशास्त्र, रसायनशास्त्र, दर्शनानुशासन, ज्योति- ष, प्राणिधर्मविषयकशास्त्र, शारीरक, इत्यादि ज्या पदार्थ विज्ञानाच्या . शाखा आहेत, त्यांतील मुख्य मुख्य गोष्टींचें संक्षेपाने व सोप्या रीतीनें व र्णन केले आहे. ह्या वर्णनापासून त्या त्या विषयांची मोठी माहिती वा- चणान्यांस होईल, असें ग्रंथकाराचें मत नाहीं, पण त्यास अशी आशा आहे की ह्या ग्रंथाच्या अवलोकनानें त्याच अत्यंत उपयुक्त व चमत्का- रिक शास्त्रांचें स्वरूप कांहींसें त्यांस समजून त्यांविषयीं विशेष माहिती करून घेण्याविषयीं त्यांची प्रवृत्ति होईल, आणि हा उद्देश सिद्धीस गेला असतां ग्रंथकार आपल्या श्रमाचें सार्थक झालें असें मानील. . ज्या जड द्रव्यांची ही सर्व सृष्टि बनविली आहे, व ज्यांस आपल्या प्राचीन ग्रंथांत पंचमहाभूतें झणतात, त्यांच्या गुणांचें ज्ञान अर्वाचीन काळीं जसें युरोपखंडांतल्या विद्वानांस झालें आहे, तसें प्राचीन काळीं कोणासही होतें, असें दिसत नाहीं. युरोपखंडांतल्या लोकांचे इतर लोकांवर आज जें वर्चस्व इतकें झालें आहे, त्याचें हें ज्ञान एक ' मुख्य कारण आहे, ह्यांत संशय नाहीं. आगीच्या गाड्या, बातमी पोह- चण्याचीं तारायंत्रें, सूर्य किरणांनी तजबिरी काढण्याची कळा, वाफेनें चालणारे माग गलबतें इत्यादि हजारो युक्ति निघून मनुष्यजातीचें कल्या- झालें आहे, हें त्या विद्येचें फळ होय. तर असल्या ज्ञानाचा प्रसार आपल्या देशांत झाला असतां त्यापासून केवढा फायदा आहे, हे यकि चित् विचार केला असतां सर्व सुज्ञांचे मनांत येईल.<noinclude></noinclude> nhds379jc1kfjcxvw0bpswqne2pcs8w 104 113073 238904 2026-11-12T05:34:11Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 238904 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>● आतां ह्या ग्रंथांत पदार्थविज्ञानांतील विषयांचेच केवळ निरूपण केलें आहे असें नाहीं, दुसऱ्याही चमत्कारिक कांहीं विषयांचा ह्यांत संग्रह केला आहे. वाक्यालंकार, अहल्याबाई होळकरणीचें चरित्र, ता- जमहाल, वेरूळ एथील लेणीं. इत्यादि विषय उपयुक्त व मनोरंजक वाटल्यावरून त्यांविषयीं ही थोडेथोडें लिहिलें आहे. झा ग्रंथांत शास्त्रीय विषयांचे निरूपण करितांना संस्कृत शब्द आले आहेत; परंतु तसल्याविषयांवर लिहितांना संस्कृत शब्द घातल्यावांचून उपाय चालत नाहीं, हें प्रायः सर्व सुज्ञ मराठी ग्रंथ लिहिणा-यांचे अनु- भवास आलेच असेल; ह्यास्तव विद्वज्जन निरुपाय गोष्टोविषयीं प्राकृत ग्रं- थकारास नांव फारसें ठेवणार नाहींत, अशी खातरी आहे.<noinclude></noinclude> 6wnt3d3ky6ycaoekt3e0g7mekvoqo69 104 113074 238905 2026-11-12T05:34:43Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 238905 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>विद्यानंदाविषयी. मनुष्ये अनेकप्रकारचे उद्योग करून कालक्षेप करितात; परंतु त्या सर्व उद्योगांमध्यें विद्याभ्यासांत काल घालविण्यासारखा उत्तम उद्योग दु- सरा कोणता नाहीं. ह्या व्यवसायांत जें समाधान आहे व जी प्रतिष्ठा आहे, त्यापेक्षां विशेष समाधान व विशेष प्रतिष्ठा दुसन्या कोणत्याही व्यवसायांत नाहीं; ह्याप्रमाणें प्राचीन कालापासून सर्व देशांतील ज्ञाते पु- रुष मानीत आले आहेत. विद्येचा ज्यांस मुख्य छंद असतो त्यांसच पं- डित किंवा विद्वान् ही संज्ञा योग्य होय. आतां ही एवढी प्रतिष्ठादायक संज्ञा प्राप्त होण्यासाठी मनुष्यानें इतर सर्व व्यापार सोडून विद्येच्याच पा- ठीमागे लागलें पाहिजे असें नाहीं. आजपर्यंत जे महान्महान् विद्वान् होऊन गेले, त्यांपैकी कितीएक संसारी होते; व त्यांस लौकिककृत्यांत पुष्कळ वेळ घालावा लागत असे. तस्मात् सारांश इतकाच की कशी- ही स्थिति असो, व मागें किती उपद्व्याप असोत; फावलेला वेळ जो विद्याभ्यासांत घालवितो, व ज्यास ग्रांम्यविषयसुखापेक्षां उत्तम जें विद्या- सुख त्याची गोडी फार असते, तोच पंडित ह्या नांवास वास्तविक पात्र होय. विद्येच्यायोगानें पुढें कल्याण होते, हे तर उघडच आहे. परंतु ति- च्यायोगानें अभ्यासकाळीसुद्धां सुख होतें, असें सिद्ध करून देण्यास कां- ही श्रम पडावयाचे नाहींत. जी गोष्ट माहीत नसते ती समजण्याविषयीं प्रयत्न करून समजली असतां आपणांस मोठा आनंद होतो; व ती एका एक कळली आसतां फारच चमत्कार वाटतो; ह्या गोष्टी जर खन्या आहे- `त, तर अशा जातीचें सुख पदार्थविज्ञानाचे अभ्यासानें जें प्राप्त होईल त्यास मर्यादाच नाहीं. पदार्थविज्ञानांत जडपदार्थविषयक म्हणून जित- की शास्त्रे आहेत त्या सर्वांचा अंतर्भाव होतो; झाकरितां त्या शास्त्रांपैकों कांहीं शास्त्रे घेऊन त्यांतल्या चमत्कारिक गोष्टी उदाहरणार्थ दाखवितों. प्रथमतः आपण यंत्रशास्त्र घेऊ; ह्यांत गतीच्या नियमांविषयीं विचार आ-<noinclude></noinclude> hhktyxfue257tzop6jh76eg19nuulb5 104 113075 238906 2026-11-12T05:35:15Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 238906 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>२ हे. झा शास्त्रांत कांहीं गोष्टी फारच अद्भुत आहेत. ह्या शास्त्राच्यायो- गानें असें समजतें कीं, कांहीं शेर पाणी घेऊन तें कांहीं विशेषरितीने ठे- विलें असतां यांत्रिक शक्तीची कांहींएक योजना केल्यावांचून त्या पाण्या- पासून मोठा अनिवार्य जोर उत्पन्न होतो; व त्या जोराने मोठाली यंत्रे फिर- तात. तसेच लोखंडाच्या कांहीं कांबीची टोके एकमेकांशी कांहीं विशेष प्रकाराने जुळून एक्या बाजूस थोडेंसें वजन लाविलें असतां त्या थोड्या वजनानें कितीएक मणांचें, किंबहुना कितीएक खंडींचें, वजन दुसऱ्या बाजूस तोललें जातें. ह्या गोष्टी सांगोसांगीच्या नव्हत, ज्यास पाहिजे त्याने करून पाहिल्या असतां प्रत्यक्ष व्हावयासारख्या आहेत. ह्या गोष्टी काय सामान्य चमत्काराच्या आहेत? मनुष्यांनी रिकाम्या उगीच कल्प- ना करून भूतांच्या व राक्षसांच्या भयंकर कृत्यांच्या कल्पित कादंबरी रचल्या आहेत; ज्यांपासून मुलांस व अज्ञान लोकांस मौज वाटते, त्या कल्पित कादंबरीत सुद्धां वर सांगितलेल्या गोष्टींपेक्षां चमत्कारिक गोष्टी सांपडणें कठीण. दर्शनानुशासन, ज्यांत प्रकाशाच्या गतीविषयींचे वगैरे नियम सांगितले आहेत, त्याही शास्त्रांत आश्चर्यकारक पुष्कळ गोष्टी आ- हेत. बहुकाळपर्यंत महान्महान् विद्वानांची अशी समजूत होती की पांढरेपणा रंग नव्हे; तर पदार्थाचेठायीं तांबडेपणा वगैरे कोणताही रंग नसला म्हणजे तो पदार्थ पांढरा दिसतो; परंतु दर्शनानुशासनावरून असें सिद्ध झालें कीं, जो पांढरेपणा रंगसामान्याचा अभाव असा वाटत होता तो सर्व रंगांचा संकर होय; म्हणजे तांबडा, निळा, हिरवा, पिवळा, वगैरे. सर्व रंग कांहींएका प्रमाणानें परस्परांशी मिळविले असतां त्या सर्वांपासू- न पांढरा रंग उत्पन्न होतो. ही गोष्ट काय थोड्या आश्चर्याची आहे ? र- सायणशास्त्र, ज्यांत भिन्न भिन्न जातींच्या पदार्थांचा संयोग झाला असतां त्यापासून होणान्या कार्याचें निरूपण असतें, तें शास्त्रही चमत्कारांविषयीं कमी असें नाहीं. त्यांतही अद्भुत चमत्कार पुष्कळ आहेत. त्या शास्त्रा-. च्यायोगानें असें सिद्ध होतें कीं, कोळसा व हिरा हे दोन्ही पदार्थ एकाच द्रव्याचे झाले आहेत. तसेंच पाण्याच्या घटकावयवांमध्यें प्रधान जो अवयव आहे तो (हैद्रोजन ) ज्वालाग्राही (पेट घेणारा) आहे; व बहुत करून सर्व आसिदें (आम्ल पदार्थ) निरनिराळ्या जातींच्या वायुरूप प- दार्थापासून झाली आहेत; व त्या आसिदांपैकी एक आसिद— ज्यास इंग्रजीत आक्काफार्तिस म्हणतात-तें इतकें जलाल आहे की त्यांत बहु--<noinclude></noinclude> pdexwsd04zsyoymu73ar789n5s8m6ku 104 113076 238907 2026-11-12T05:37:13Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 238907 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>३ तकरून कोणताही धातु टाकिला असतां वितळून जातो. तें आसिद व ज्याच्यायोगानें आपण श्वासोच्छ्रास करितों तो साधारण वायु झा दो- होंचे घटकावयव एकच आहेत. ह्या गोष्टी समजल्या असतां विचारशील जो मनुष्य आहे, किंवा विचारशील कशास पाहिजे, विचार करण्याची कांहीं सवय म्हणून ज्यास आहे, त्यास आश्चर्य व आनंद हीं वाटल्या वांचून कदापि रहावयाचीं नाहींत. पण वर सांगितलेल्या गोष्टी ज्योति- षशास्त्रावरून ज्या गोष्टी समजतात, त्यांपुढें कांहींच नाहींत. त्या गोष्टी कोणत्या म्हणाल, तर आकाशांतल्या ताऱ्यांचें विशाल महत्व, त्यांची प- रस्परांपासून अमर्याद अंतरें, त्यांची अगणनीय संख्या, व त्यांच्या गति, कीं ज्या गतींची त्वरा मनांतसुद्धां आणितां येत नाहीं, इत्यादि होत; व ज्या गोष्टी ऐकिल्या असतां कल्पना अगदी थक्क होऊन तिची गतिच कुंठित होते. नवीन व अद्भुत गोष्टी समजल्यापासून जसा आनंद होतो, तसाच ज्या गोष्टी सामान्यलोकांच्या समजुतीस पराकाष्ठेच्या भिन्न भिन्न दिस- तात त्या गोष्टींचें परस्परांशी सादृत्य किंवा त्या परस्परांत कार्यकारण भा वादि संबंध हीं विद्याभ्यासाच्या योगानें कळलीं असतां मोठा आनंद होतो. झास उदाहरण. असें पहा की प्राण्यास उष्णतेचा जो प्रत्यक्षानुभव हो- तो, व पातळ पदार्थाच्याठायीं जो पातळपणा असतो, हीं दोन्हीं एकाच कारणाची कार्ये होत; तसेच हिवाळ्यांत कडक थंडी पडली असतां, सं- ध्याकाळी मांजराच्या अंगावरून हलका हात फिरविला म्हणजे त्याच्या केसांतून ज्या ठिणग्या पडतात, त्या व आकाशांत मेघांमध्यें जी वोज च- मकते ती, हीं दोन्ही एकच आहेत; तसेच, प्राणी जसे श्वासोच्छ्रास करि- तात, तशी झाडेंही श्वासोच्छ्रास करितात; भेद इतकाच कीं त्यांची दि- वसाची व रात्रीची श्वासोच्छ्छास क्रिया निरनिराळ्या वायूंनें होते; तसेच, ज्या वायूनें दिवा जळतो त्याच वायूनें (हैड्रोजनानें ) कृत्रिमविमान अं- तरिक्षांत चढतें; इत्यादि गोष्टी समजल्या असतां केवढी मौज वाटतें बरें ? अग्नीचा दहनव्यापार व श्वासोच्छ्रास करण्याचा व्यापार; तसेंच धातूंस जंग चढ आणि अग्रीचा दहनव्यापार; तसेंच रात्रीस झाडांचा सामान्य वायूवर जो व्यापार होतो तो व त्याच वायूवर प्राण्यांचा सर्वकाळ हो णारा व्यापार, आणि जळणाच्या पदार्थाचा त्याच वायूवरचा व्यापार, ह्या सर्व क्रिया सामान्य समजुतीस परस्परांशीं जितक्या विसदृश दिसतात,<noinclude></noinclude> 0sz4d3dybagezzqts9johe52qob9zv2 104 113077 238908 2026-11-12T05:37:27Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 238908 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>४. किंवा त्या एकाच कारणाने होण्याचा जितका कमी संभव दिसतो, ति का विसरापणा किंवा तितका कमी संभव, दुसन्या कोणत्याही दोन क्रिया घेतल्या असतां, त्यांत सांपडणार नाहीं. असें असतां विद्येच्या दृष्टीने पाहिलें म्हणजे ह्या सर्व क्रियांचे स्वरूप एकच आहे; व ह्या सर्वांचें कारणही एकच आहे. तसेंच वाफेच्या यंत्राची गति, आणि माशीचें भि नीवर चालणे, ह्या दोहोंमध्यें सादृश्य आहे असें कोणाच्या स्वामींसुद्धां ये- णार नाहीं; तथापि वास्तविक पाहिलें असतां हे दोन्ही व्यापार घडण्या- चें कारण एकच आहे. तें कारण म्हटले म्हणजे वातावरणाचा दाब होय. तसेंच समुद्रांत एक जनावर असतें, तें बर्फाच्या ढिगांवर चढतें. तेंही झाच कारणाच्यायोगानें चढतें. ह्या ज्या गोष्टी सांगितल्या त्यांपेक्षां विशेष चमत्कारिक गोष्टी सांपडावयाच्या कठीण. सामान्यमनुष्यांस ज्या गोष्टी अगदीं विसदृश दिसतात, व ज्यांचा परस्परांशी संबंध असेल असें कोणाच्याही ध्यानीमनीं असत नाहीं, त्या गोष्टींमध्ये सादृश्यादि संबंध एकाएकीं भासूं लागल्यानें चित्तास जसें आश्चर्य होतें, व आनंद वाटतो, व तेणेंकरून अंतःकरण जसें तल्लीन होऊन जातें, त्यापेक्षां विशेष आश्चर्य वगैरे उत्पन्न करणाच्या गोष्टी कल्पित कथांत देखील आढळावयाच्या नाहींत. आतां पृथ्वीवरील गोष्टी सोडून अंतराळांत जे असंख्य तारे फि- रतांना दिसतात, त्यांच्या रचनेचा विचार करूं लागलें असतां त्या विचा- रापासून जीं सादृश्यें व जे संबंध लक्षांत येतात, त्यांचे मनन करूं लागलें म्हणजे चित्त आश्चर्यसमुद्रांत बुडून जाते; व इतकें आश्चर्य वाटण्याचें मु. ख्य कारण इतकेंच की जेथें सादृश्यादि असण्याची वार्तासुद्धां कोणाच्या मनांत कधीं यावयाची नाहीं, तेथें तें इतकें पूर्ण आहे की तें एकवेळ ल. क्षांत आलें म्हणजे त्याविषयीं मनांत शंका म्हणून तिळमात्रही राहते ना- हीं. पहाबरें, ही गोष्ट अत्यंत आश्चर्याची नव्हे काय, की ज्या शक्तीच्या- योगानें पृथ्वी आपला विद्यमान गोलरूप आकार राखून सूर्याभोंवतीं आपल्या कक्षेत फिरते, त्याच शक्तीनें अंतराळांतील प्रत्येक गोलास त्याचे स्थान व त्याची गति हो प्राप्त झाली आहेत; तसेंच त्याच शक्तीच्यायोगानें चंद्र आपल्या कक्षेत राहून पृथ्वीभोवती फिरत आहे; व पृथ्वीवर समुद्रा- स ओहटी व भरती ज्या येतात त्याही त्याच शक्तीपासून होतात; व वर धोंडा फेंकला असतां खाली पडतो तोही त्याच शक्तीमुळे पडतो. हें सादृश्य कल्पनेनें केवळ मानले आहे असें नाहीं, तर ह्या सर्व गोष्टी गणितानें सि-<noinclude></noinclude> a9i7kyx4g3uhp2yiee8s6c5m9u4zx89 104 113078 238909 2026-11-12T05:37:43Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 238909 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>द्ध झाल्या आहेत. असो, ह्या सर्व गोष्टी समजून त्यांचे मनन केले अ- सतां, अंतःकरण त्यांत निमग्र होऊन मनुष्यास मोठा व उत्तम प्रकारचा आल्हाद होतो, हें अनुभवसिद्ध आहे. विद्याभ्यासापासून होणान्या आनंदाचे प्रकार सांगतांना सर्वात उ- तम जो आनंदाचा प्रकार तो सांगावयाचा अजून उरलाच आहे. विद्ये- च्या योगानें मनुष्याचें ज्ञान वाढले म्हणजे त्यास ह्या सृष्टीच्या रचनेंत विधात्यानें जें आपलें अगाध चातुर्य व अपार कृपा हीं योजिलीं आहे- तत दृष्टीस पडूं लागतात. विद्या शिकून प्रगल्भबुद्धि झालेला मनुष्य जिकडे जिकडे पाहतो तिकडे तिकडे ही सृष्टि संकल्पपूर्वक झाली आहे झाविषयीची अद्भुत व बलवत्तर प्रमाणें त्याच्या नजरेस येऊ लागतात; व बहुतेकस्थली तो संकल्प म्हटला म्हणजे प्राण्यांस व विशेष करून मनुष्या- स सुख व्हावें असा स्पष्ट समजतो; झावरून निःसंशय असें अनुमान होतें कीं, सर्व सृष्टिरचनेचें जर आपणांस एकंदर ज्ञान होईल, तर हरएक वस्तू जी जो म्हणून केली आहे ती मनुष्याच्या कल्याणार्थ केली आहे, असें स्पष्ट सिद्ध होईल. साती, भूकंप, इत्यादि ज्या कांहीं गोष्टी ह्या उद्देशास विरुदशा दिसतात, त्या आपल्या अज्ञानामुळें तशा दिसतात. असो, आतां चित्तास अत्यंत समाधान करणारें वरचें अनुमान तर आहेच; पण झाशिवायही विद्याभ्यासापासून आणखी एक अनिर्वाच्य आनंद होतो. तो असा की त्या विद्येच्यायोगानें महाशिल्पी जो परमेश्वर तो हैं विश्व- रूप मंदिर कसकसें घडीत गेला, हें जसें काय आपल्या डोळ्यांनी पहावें असें स्पष्टपणें कळून येतें; व त्या सर्व श्रेष्ठ कारागिरानें अत्यंत लहानां- पासून अत्यंत मोठ्यांपर्यंत सर्व कामांत जें अपार सामर्थ्य व जें अनुपम कौशल्य हीं खर्चलीं आहेत, तीं विद्येच्या उजेडानें व्यक्त होतात. सृष्टपदार्थांचे मुख्य वर्ग तीन आहेत, त्यांविषयीं. युरोप खंडांतील पंडित लोकांनी सर्व सृष्टपदार्थांचे मुख्य तीन वर्ग केले आहेत. त्यांची नांवें. एक खनिज वर्ग; दुसरा वनस्पति वर्ग; आणि तिसरा माणिवर्ग. पहिल्या वर्गातल्या सृष्टपदार्थाचेठायीं जीव असत नाहीं; म्हणजे ज्यांस उद्देशून वांच धातूचा प्रयोग कधीही होत नाहीं; व स-<noinclude></noinclude> d0ojpeo6jx28e5evzjmw6i6ekfb53nm 104 113079 238910 2026-11-12T05:38:15Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 238910 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>६ जीव पदार्थांचेठायीं जी विशेष अवयवरचना असते, जीस शारीर रचना असे नांव दिलें असतां चालेल, ती रचना झा पहिल्या वर्गातल्या पदा- थांचेठायी नसते. ज्या सृष्ट पदार्थांचेठायीं जीव व शारीररचना हीं अ- सतात, पण ज्यांच्याठायीं ऐच्छिक गति व इंद्रियजन्य ज्ञान हीं असत ना- हीत, त्या सर्व पदार्थांचा दुसन्या वर्गात म्हणजे वनस्पतिवर्गात अंत- र्भाव होतो; आणि ज्या सृष्ट पदार्थांच्याठायीं जीव, शारीर रचना, ऐ- च्छिकगति, व इंद्रियजन्य ज्ञान, हीं असतात, ते सर्व पदार्थ तिसऱ्या वर्गा- न म्हणजे प्राणिवर्गात येतात. खनिजपदार्थ – जमीन खणून आंत पाहुं लागलें असतां, पृथ्वीच्या पोटांत मोठी चमत्कारिक व्यवस्था दृष्टीस पडते. पृथ्वीचा पृष्ठभाग पा- हिला असतां तो बहुतकरून एकसारखा आढळतो, परंतु आंत तसा सा- रखेपणा दिसत नाहीं. त्या पृष्ठभागाखाली चिकण माती, मुरूम, वाळू, इत्यादि पदार्थांचे थर एकाखालीएक अशा क्रमानें आढळतात. त्यांची खोली निरनिराळी असते. कांहीं थर फारच पातळ असतात; त्यांची जाडी कांहीं थोडेसे इंच मात्र असते; व कांहीं फार खोल असतात; त्यां- ची जाडी किती एक फूट असते. हे थर प्रायः आडवे, म्हणजे क्षिति- जाशी समांतर, असे असतात; व कांहीं ठिकाणी, व विशेषकरून डोंग- राळ जे देश असतात तेथें, हे थर कमीजास्त तिरपे असतात; म्हणजे त्यांशी व क्षितिजाशी निरनिराळ्या अंशांचे कोन होतात. आणि ज्या ठिकाणी प्रदेश कांहीं चढावाचा व कांहीं उताराचा असतो, त्या ठिका- ण झा थरांचा आकार चढत्या उतरत्या लाटांसारखा असतो. (पहिली आकृति पहावी.) मनुष्यांनी गरज लागल्यामुळे किंवा मौजेनें जमिनीतले हे थर पा हिल्यावरून आजपर्यंत जें त्यांस ज्ञान प्राप्त झालें आहे, त्यावरून निःसं- शय असें सिद्ध होतें कीं, मनुष्यांस व इतर प्राण्यांस आवश्यक जे पदार्थ त्यांची रचना परमेश्वराने मोठ्या चातुर्यानें केली आहे. पहिला थर म्हटला म्हणजे बहुतकरून पिकाऊ अशा काळ्या मातीचा असतो. ही माती झाडें व माण्यांची शरीरें हीं कुजून त्यांपासूनच मायःझालेली असते. झा थरापासून वनस्पतींचें पोषण होतें; व तद्वारा ही माती सर्व प्राण्यां- च्या जीवनास परंपरेनें कारण होते. ही खालीं प्रायः चिकण मातीचा जाडा थर सांपडतो. त्या मातीपासून विटा, कौले, नाना प्रकारची माती-<noinclude></noinclude> jzackfoa5s7hzia7dc0nyjd70xbylcu 104 113080 238911 2026-11-12T05:41:14Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 238911 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>चीं पात्रें, व संसारांत उपयोगी पडणान्या दुसन्या हजारों वस्तू उत्पन्न होतात. हीखाली मुरुमाचे मोठाले थर सांपडतात; त्यांचा मनुष्यास पुष्क ळ प्रकारें उपयोग आहे. त्यांखाली नानाप्रकारचे कुरुंदाचे थर व चुनख- डीचे थर हे लागतात. हीं द्रव्यें नानाप्रकारच्या इमारती बांधण्यास, व दुसन्या मोठमोठ्या पुष्कळ कामांस, उपयोगी पडतात, है प्रसिद्धच आहे. हे थर धातूंच्या खाणींच्या भोवताली बहुतकरून असतात. लांखाली स्लेटीचे थर लागतात; व स्लेटीच्या थरांखाली दगडी कोळशांचे मोठे मो- ठे थर आढळतात. हे कोळसे मनुष्याच्या सुखास बहुत प्रकारें कारण आहेत; व कांहीं देशांत जर हे कोळसे नसते तर तेथें मनुष्यांची वस्तीच #झाली नसती. आतां हें खरें आहे की सर्व ठिकाणी वर सांगितलेले सर्व थर सांपडतात, असें नाहीं; व वर सांगितलेल्याक्रमानें सर्वदां ते अ- -सतात, असाही अर्थ नाहीं; तथापि वर जो प्रकार सांगितला, तो त्यांच्या व्यवस्थे विषयींचा सामान्य नियम होय. खनिज पदार्थांचा सामान्य व उघड विभाग म्हटला म्हणजे, त्यांचे चार वर्ग होतात. धोंडे, क्षार, दाल-जळणारे पदार्थ आणि धातु. धों- पार्थिव धोंडे व क्षारगुणक धोंडे. ड्यांचे वर्ग दोन. तसे घातूंचेही दोन वर्ग केले आहेत. प्रसरणशील धातु व ठिसूळ धातु. प्रसरणशील म्हणजे जे हातोड्याने ठोकून पातळ करितां येतात ते; व ठिसूळ म्हणजे जे ठो- किले असतां फुटतात, पातळ होत नाहींत ते. झाडें - झाडाचे मुख्य भाग म्हटले म्हणजे मुळे, झाडाचा जमिनी- - वरचा भाग, व फुलें, आणि फळें, असे होत. • झाडांच्या मुळांच्याठायीं डोळ्यांस रंजन करणारी शोभा कांहीं अ- सत नाहीं, म्हणून तीं बहुतकरून जमिनीत झांकलेली असतात. असें आहे तरी ती झाडाच्या रक्षणास, जीवनास, वगैरे फारच उपयोगी आहेत. - त्यांत पुष्कळ रसवाहिन्या असतात; त्यांच्या योगानें तो जमिनीतून द्र- वांश आकर्षून घेऊन झाडाचें पोषण करितात; तीं जमिनीत खोल गे- •ल्यामुळे झाडास बळकटी येऊन तें वान्याने वगैरे उलथून पडत नाहीं. मुळांच्या जाती पुष्कळ आहेत; व त्यांचे टिकण्याचे काळ निरनिराळे आहेत. झाडे ज्या ठिकाणी असतात त्या ठिकाणाची कांहीं गैरसोय अ- •सल्यास ती बहुतकरून त्या मुळांच्या योगानें मोठ्या चमत्कारिक रीतीनें - नाहींशी होते. झास उदाहरण. झाडांची मुळे चालली असतां, त्यांच्या<noinclude></noinclude> m6793wpunqp1mm9nx4xsunuv6dn4jr9 104 113081 238912 2026-11-12T05:42:30Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 238912 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>वाटेंत धोंडा असल्यास ती आपली दिशां बदलतात; तसेंच उखीर जमीन लागली असतां, तींत न जातां तीं चांगल्या पिकाऊ जमिनींत जातात; ब कधीं कधीं झाड खंदकाच्या खडकाळ बाजूवर उगवलें असतां त्याची मुळें त्या खडकाळ बाजूनें खंदकांत उतरून दुसऱ्या बाजूनें वर चढून चांगल्या जमिनीत जातात. जमिनीवरचा झाडाचा भाग म्हटला म्हणजे सूक्ष्मच्छिद्रांचें जाळें आ- णि रसवाहिन्या हीं मिळून झाला असतो; व ह्याची रचना मोठ्या चम- त्कारिक रीतीनें केली असते; व त्या रचनेंतले सर्व अवयव झाडाचें पोषण वगैरे व्हावयास आवश्यक ज्या क्रिया आहेत त्या करण्याजोगे केलेले.. असतात. बाहेरून झाडाचा पहिला अवयव म्हटला म्हणजे साल होय ... त्या सालीवरून एक पापुद्रा असतो. हा पापुद्रा जिवंत झाडाच्या सर्व भागांवर आढळतो. तो सर्वत्र सारखा जाड असत नाहीं. तो फुलांच्या पांकळ्या इत्यादि नाजूक भागांच्या ठिकाणी फारच पातळ असतो; व कोरफडीच्या झाडावर वगैरे फार जाड असतो. झा पापुद्र्यास कितीएक ठिकाणी बारीक बारीक पुष्कळ भोंके असतात; त्यांच्या योगानें झाडाची अंतर्रचना व वातावरण ह्यांच्यामध्ये संबंध राहतो. ह्या पापुद्र्याच्या आं- तसरंभ त्वचा असते. तिचा रंग बहुतकरून हिरवा असतो, व मोठाल्या झाडांच्या खोडांत झा त्वचेच्या खालीं सालीचे थर असतात; व त्यांच्या मागें अंतर्साल असते. अंतर्साल ही सालीची आंतली मर्यादा होय. सा- लीच्या आंत लांकूड लागतें. लांकडाच्या मध्यभागी कधीं कधीं गाभा . असतो. झा अवयवापासून झाडास काय उपयोग होतो, ह्याविषयीं व नस्पति शास्त्राचा अद्यापि सिद्धांत झाला नाहीं; निरनिराळ्या पंडितांची निरनिराळीं मतें आहेत. असो, लांकडांत दोन प्रकार असतात. निबर लांकूड, व कोंवळें म्हणजे नवें लांकूड. दुसरें पहिल्यापेक्षां विशेष मऊ व विशेष फिक्या रंगाचें असतें. झाड वाढत असतां त्याच्या आंगांत दर व- बस एक एक नवा लांकडाचा थर उत्पन्न होतो; व हे थर वाटोळे अस- तात, झामुळें लांकडांत एककेंद्रक अशी वर्तुळें होतात; आणि त्यांच्या- योगानें, लांकूड चिरलें असतां, त्याच्या आंतील पृष्ठभागास शोभा येते; व त्या वर्तुळांच्या योगानें झाड किती वर्षांचें आहे, तेंही समजते.. झा- डाच्या अंगांत ज्या रसवाहिन्या असतात, त्या मुळांच्या टोकांपासून न- ब्या लांकडांतून वर जाऊन पानांत शिरतात. मुळे जमिनीतून जो द्रवां- ,<noinclude></noinclude> kswz6l99cittmsl5zb6i4sgiy78q93r 104 113082 238913 2026-11-12T05:42:44Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 238913 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>. ९ श शोषून घेतात, त्याचा रस होतो. मग तो रस मुळांतून वाहिन्यांच्या योगानें पानांत जातो; आणि तेथें त्यावर कांहीं चमत्कारिक रसायनक्रि- या होऊन त्याचे गुण बदलून तो तेथून परततो. तो दुसऱ्या वाहिन्यां- च्या योगानें पानांच्या देठांतून अंतर्सालीत उतरतो. आणि या ठिकाणी म्हणजे अंतर्सालीत, त्या रसाचें पृथक्करण होऊन त्यापासून झालेले मुख्य मल तेथें जमतात. ह्यास उदाहरणें; दालचिनी ही एक साल आहे तीस वर सांगितल्या माणें विशेष रुचि प्राप्त होते; पेरुवियन बार्क म्हणू- न एक साल आहे, तीस ज्वरनाशक गुण प्राप्त होतो; ओक नामक झा- डाच्या व तरवडाच्या सालींस कातडी नकुजतां चांगली राखण्याचा गुण प्राप्त होतो; व चंदनास उत्तम प्रकारचा अक्षय्य सुवास प्राप्त होतो. चं- दनाच्या सुवासरूप गुणाचें एका रसिक कवीनें सुरस वर्णन केले आहे. तो म्हणतो कीं, साधूचा धर्म म्हटला म्हणजे अपराधाची केवळ क्षमा करावी असें नाहीं; तर त्यानें शत्रूंवर उलटा उपकारच करीत असावें; जसा चंदनवृक्ष पडतां पडतां आपणास तोडणाच्या कुन्हाडीचें तोंड सुगं- धयुक्तच करितो. वनस्पतीचा तिसरा भाग पुष्प होय. पुष्पांत सात भाग किंवा अव यव असतात, ते हे होत. पुष्पावरण, फुलवरा, उपकेसर, मध्यकेसर, बीजवेष्टन, बीज, आणि पुष्पाधार पुष्पावरण म्हणजे कळीच्या वरून हिरवें आच्छादन असतें तें. हा भाग फुलवन्याच्या बाहेरच्या बाजूस असतो. फुलवरा म्हणजे, फुलाचा रंगित जो भाग असतो व ज्याच्या योगानें फुलास मुख्यत्वेंकरून शोभा येते तो. ह्या भागांतल्या प्रत्येक पानास पांकळी असें म्हणतात. मध्यकेसर व उपकेसर हे फुलामधील तंतु होत. त्यांत मध्यभागी जो तंतु असतो तो मव्यकेसर; व त्याच्या. भोवताली जे तंतु असतात ते उपकेसर. ह्या केसरांच्या शेवटांस टिक- ल्या असतात. त्या पक्व झाल्या म्हणजे त्यांत बारीक पीठ उत्पन्न होते; त्यास पराग म्हणतात. मध्यकेसराच्या मुळाशी जो भाग असतो तो प- रिपक्व झाला म्हणजे त्यास बीजवेष्टन म्हणतात. ह्या बीजवेष्टनासच आकार मेदेंकरून फळ, बोंड, शेंग, इत्यादि नांवें आहेत. बीज म्हण- जे बीं, हें प्रसिद्ध आहे. ह्यास्तव त्याचें वर्णन करण्याची गरज नाहीं. आतां पुष्पाचे हे सर्व भाग ज्यावर असतात त्या अवयवास पुष्पाधार हैं।<noinclude></noinclude> kbaiac5f4ibxgdqd76p44h93sf1cvza 104 113083 238915 2026-11-12T05:52:19Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ मग पापण्यांची फडफड, लोकांच्या नजरा चुकवत नजरभेटी, ग्रंथालयाच्या पुस्तकांच्या निमित्तानं कवितांची आणि थरथरत्या मनांनी लिहिलेल्या पत्रांची देवाणघेवाण ! कुणीतरी समंजस म..." 238915 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ मग पापण्यांची फडफड, लोकांच्या नजरा चुकवत नजरभेटी, ग्रंथालयाच्या पुस्तकांच्या निमित्तानं कवितांची आणि थरथरत्या मनांनी लिहिलेल्या पत्रांची देवाणघेवाण ! कुणीतरी समंजस मित्र-मैत्रिणींची मदत आणि अखेर शुभमंगल! हे सगळं नेमेचि येणाऱ्या पावसाळ्यासारखं दरवर्षी अनुभवता येतंच! पाहिलं की, वाटतं तारुण्याचा तो खळाळ, हळवा भावुकपणा अजूनही आहेच को! तपशील बदलले असतील, तत्त्व मात्र कायम आहेत. आमच्या गॅदरिंगच्या वेळी थरथरत्या घोगऱ्या आवाजात रमेश पटवर्धननं (किंवा अशाच कुणी ... नावात काय आहे...?) शकू नाईकसाठी लावलेला वशिला आठवतो.' म्हणजे काय आहे... तुझी आणि तिची जरा जास्त मैत्री आहे ना! तू माझ्या बहिणीसारखी! माझ्यासाठी विचारशील तिला?' आणि मग शकूनं पळून जाऊन लावलेलं लग्न ? देशस्थ कोकणस्थ विवाह म्हणून दोन्ही कुटुंबांनी केलेला थयथयाट आणि त्यापायी आमच्या टोळक्यानं खाल्लेल्या शिव्या, तरीही अनुभवलेलं विलक्षण थ्रिल! थरार! काही तरी जगावेगळा केल्यामुळं एकीकडे जमिनीपासून चार अंगुळं अधांतरी चाललेले आमचे (मनो) रथ! 5 आणि मग पुढे शकूची झालेली ओढाताण! शिक्षण अर्धवट सोडून केलेली कामं ! शिवणकाम, विणकाम, लोणची पापड या सगळ्यात शकू इतकी गुरफटली की मान वर करायला तिला सवडच मिळाली नाही कधी! सासर-माहेरची मर्जी संपादन करेपर्यंत शकू चाळीशीला आली. सगळं उमेदीचं आयुष्य गेलं झगडण्यात ! आयुष्याच्या सुरुवातीला पाहिलेली सगळी हळवी, हळुवार स्वप्न! काड़ी काडी करून उभारलेलं घरटं ! या पार्श्वभूमीवर सुमेधाचा आजचा संसार दिसतो. नवरा-बायको दोघेही उच्च शिक्षित पण लग्न करून स्वतंत्र बिऱ्हाड थाटलेले! शहरात फ्लॅट हवा म्हणून सुमेधाचीही नोकरी सकाळी सात ते संध्याकाळी पाचपर्यंत राबून नि स्त्राण झालेली स्त्री हे काही आता फार दुर्मिळ चित्र नाही. सहज सर्वत्र आढळणारी ही दृश्यं आहेत. तरी 'घरी बसं म्हटलं की कुणी सहसा नोकरी सोडून घरी थांबत नाही. थांबवतच नाही तिला. 'मग शिक्षणाचा उपयोग काय ?' नोकरी घर यात होणारी ओढाताण आणि समाधान! समाधान कशाचं ? 'मी काही कुणाच्या जिवावर बांडगूळ म्हणून जगत नाही' याचं! अर्धशिक्षित मामेबहिणीला नवऱ्यानं सरळ घराबाहेर काढलं!' माझा नवरा नाही म्हटलं तरी समंजसपणानं वागतो. वागणारच! माझ्या नोकरीमुळेच तर संसाराच्या सुरुवातीलाच आमचं घर झालं. मनाजोगं फर्निचर आलं घरात. परवा त्याचे मित्र आले तर सजलेलं नेटकं घर कसा अभिमानानं दाखवीत होता. सासूबाईंना तोंडदेखलं का होईना कौतुक करावं निरगाठ सुरगाठ / १२७<noinclude></noinclude> a30ffl1pe478hg6cr31xfsgoar1xpep 104 113084 238916 2026-11-12T05:52:39Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ लागतं. एखादवेळी म्हणतात, 'इतकी ओढाताण करून घ्यायची गरज आहे का?' त्यांच्या मुलाला अधूनमधून दूध तापवणं, भाजी आणणं अशी कामं करावी लागतात, ते त्यांना आवडत नसावं. पण खरं सांगू का..." 238916 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ लागतं. एखादवेळी म्हणतात, 'इतकी ओढाताण करून घ्यायची गरज आहे का?' त्यांच्या मुलाला अधूनमधून दूध तापवणं, भाजी आणणं अशी कामं करावी लागतात, ते त्यांना आवडत नसावं. पण खरं सांगू कां, रात्रंदिवस घरात रावणाऱ्या बाईची किंमत कळत नाही, घरातल्या लोकांना! आमच्या आईचं झालं ना तसंच! आता कसे रविवारीच आम्ही एकत्र असतो. तेव्हाचा आमचा सहवास किती सुखाचा वाटतो. आवडीचे पदार्थ मी रविवारी करते. मधूनमधून मित्र-मैत्रिणीकडे जाणं येणं, क्वचित बाहेर जेवायला जाणं एन्जॉय करतोच ग आम्ही!' सुमेधा नव्या संसारात रमलेली होती तर ! - तिकडे मधुरिमानंही लग्न झालं तरी संगीतनृत्य चालू ठेवलचं होतं, 'नवरा त्याच्या धंद्याचा जम बसवण्यात पार बुडालाय्. सकाळी जो जातो ते संध्याकाळी क्वचित रात्री उगवतो. दिवसभरात फोन करायलासुद्धा त्याला सवड नसते; मग मी दिवसभर एकटी घरात करणार काय? आणि माझं गाणं आणि नृत्य सोडून जगणं जमणारही नाही मला! घरात इनमीन दोन माणसं! घरकाम तरी किती करणार! कार्यक्रमासाठी परगावी जावंच लागतं अधूनमधून तो नाही का त्याच्या धंद्याच्या निमित्तानं 'टूरवर' जात? खरं सांगू का, तुम्ही किती काळ एकमेकांच्या सहवासात असता, हे महत्त्वाचं नाही. जेव्हा सहवासात असता तेव्हा काय करता! हे महत्त्वाचं! आणि शरीरानं दूर असतानाही एकमेकांविषयीच्या आदरानं आणि प्रेमानं एकमेकांशी किती प्रामाणिक असता हे महत्त्वाचं ! नाही तर सुलभा मावशीच्या ऋजुताच्या नवऱ्यासारखं सारखी बायकोला घरात ठेवूनही बाहेर नाही ते उद्योग करत बसणारा नवरा असतोच की! त्यापेक्षा आमचं छान आहे.' बापरे! लहान लहान वाटणाऱ्या या २२-२४ वर्षांच्या मुली किती विचार करतात ? 'अग पण सारखं घरातलं बाहेरचं काम काम ! कंटाळवाणं नाही होत ! आमच्यावेळी कसं डोहाळजेवणं, बारशी, लग्नकार्य किती मोकळेपणानं मुलींना कौतुक करू घेता यायचं! 'तू असं कर मावशी, एकदा पुणे-मुंबई सिंहगडनं नाही तर डेक्कननं बायकांच्या डब्यातून प्रवास कर. भाचीनं दिलेल्या अनाहूत सल्ल्यानुसार प्रवासाचा योग अचानक आला. डब्यात एक गजरेवाला होता. त्याची तडाखेबंद विक्री झाली होती. प्रत्येकीच्या डोक्यात गजरा. डबाभर मोगऱ्याचा वास दरवळा होता. त्या गर्दीतही एकीच्या जवळ थोडी ऐसपैस जागा होती. पेपरडिश निघाल्या. प्रत्येकीच्या पर्समधून काही खाद्यपदार्थ निघाले. लक्षात आलं इथं चक्क डोहाळ- तारुण्य : तेव्हा आणि आता / १२८<noinclude></noinclude> 9drxi8qthosv7lbfo09m10nvabxv05p 104 113085 238917 2026-11-12T05:53:03Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ जेवणाचा सोहळा चालू आहे. थट्टा मस्करीला, खाण्या-पिण्याला उत आला आहे. दर स्टेशनवर चढणाऱ्या उतरणाऱ्याही हळूहळू त्यात सहभागी होत आहेत. साडेतीन चार तासांच्या प्रवासात मीही त्..." 238917 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ जेवणाचा सोहळा चालू आहे. थट्टा मस्करीला, खाण्या-पिण्याला उत आला आहे. दर स्टेशनवर चढणाऱ्या उतरणाऱ्याही हळूहळू त्यात सहभागी होत आहेत. साडेतीन चार तासांच्या प्रवासात मीही त्यांच्यातीलच एक झाले. 'अहो, आम्ही वर्षानुवर्षे हा प्रवास करतो आहोत. जाता-येताना मिळून आठ-आठ तास एकमेकींच्या सहवासात असतो. 'एकजण थट्टेनं म्हणाली, 'नवरा आणि मुलबाळं यांच्यापेक्षाही जागेपणीचा जास्त काळ आम्हीच एकत्र असतो. मग इथंच डोहाळजेवणं, केळवणं साजरी करतो. हिचं केळवणही आम्ही असंच गाडीत केलं होतं.' 'नाहीतरी पूर्वी चांदण्यातलं, नावेतलं अशी डोहाळजेवणं असायची ना! आम्ही धावत्या रेल्वेतलं आणि तेही सामुदायिक डोहाळजेवण करतो. विना सहकार नही उद्धार!' आणि सगळ्या खळखळून हसल्या. 'कशा ग बाई या बायका आठ आठ तास प्रवास करतात!' असं म्हणणाऱ्या अनेकांपैकी मी एक होते. आता कळलं की प्रत्येक परिस्थितीत माणूस आनंद अन् समाधान शोधायचा प्रयत्न करतो; कारण माणूस सदैव सुखाच्या शोधात असतो आणि हळुवार भावनांचं जतन करणं, निर्मितीच्या सोहळ्यात सहभागी होणं यातच सुख नसतं का? बायकांना डोहाळजेवणं अन् केळवणं अशा समारंभात दिवसभर गुंतून पडायला वेळ नाही आता; पण मिळणारा प्रत्येक क्षण त्या छान कारणी लावतात की ! एकीनं दहा वर्षांच्या प्रवासाच्या काळात पन्नास-साठ स्वेटर्स विणल्याचं सांगितलं. एकूण कुठल्याही परिस्थितीत काही करायचं म्हटलं तर खूप काही करता येतं तर ! हे सगळं मी एकदा घरात सांगत होते. तेव्हा आमची एक मावशी म्हणाली, 'अग हे सगळ्या गावाचं करणं ठीक आहे गं ! पण तुम्ही नोकऱ्या करणाऱ्या बाया आपल्या पोराबाळांकडं किती लक्ष देता?' बापरे! वर्षानुवर्षे बायकांच्या नोकऱ्यांना लक्ष्य करून मारलेला प्रश्नाचा तीर आलाच की शेवटी ! 'मावशी, खरं सांग. आम्ही लहान असताना तुला आणि आईला तरी किती वेळ होता होता आम्हाला जवळ घेऊन गोंजारत बसायला ? सारख्या तुम्ही स्वयंपाक, धुणी भांडी यात गुंतलेल्या. मला तर माझं गोंडस लहानपण आठवतच नाही बघ; कारण सहा-सात वर्षांच्या होईतो आमच्या पाठीवर दोन-दोन भावंडं होऊन तुमच्या दृष्टीनं आम्ही 'घोडमे' झालो होतो. धाकट्या भावंडांना ताई- होऊन सांभाळत होतो. आम्हालाही कुणी जवळ घेऊन गोंजारावं असं वाटतं असावं, हे तुम्हाला कधी कळलंच नाही का गं?' आणि मावशी एकदम निरगाठ सुरगाठ / १२९ -दादा<noinclude></noinclude> j3vzkrcsgo99jxj162d071y6xps4ouk 104 113086 238918 2026-11-12T05:53:32Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ चमकलीच! खरंच असं कही झालं असेल! असा भाव तिच्याही चेहऱ्यावर तरळलेला दिसला. तिथंच असलेली माझी मावसबहीण म्हणाली, 'तुला खरं सांगू कां! हल्लीच्या मुलींचा मला कधी कधी फार हेवा वा..." 238918 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ चमकलीच! खरंच असं कही झालं असेल! असा भाव तिच्याही चेहऱ्यावर तरळलेला दिसला. तिथंच असलेली माझी मावसबहीण म्हणाली, 'तुला खरं सांगू कां! हल्लीच्या मुलींचा मला कधी कधी फार हेवा वाटतो! त्याचं लाडीक बालपण सगळं घरचं कितीतरी दिवस जपत राहातं! अगदी वीस वीस वर्षांच्या मुलीलाही 'लहान आहे ती अजून!' म्हटलं जातं. हे असं एक की दोन! सांगावं तितकं कमीच! पूर्वीचं म्हणजे सगळं सुंदर, उच्च, उदात्त, हळवं भावुक वगैरे वगैरे! असं एक चित्र रंगवलं जातं तर दुसरीकडे.... पूर्वीचं म्हणजे अडाणीपणा, अंधश्रद्धा, बंधनं सगळंच टाकाऊ असं दुसरं चित्र असतं. तर हल्लीचं म्हणजे सगळं वाया गेलेलं. बायकांच्या आयुष्यातला भावुकपणा, हळवेपणा माधुर्य सगळं व्यवहारी बाजारी जगात हरवत आहे. करिअरच्या मागे धावत राहिल्यानं घर, मुलं कुटुंबसंस्था उध्वस्त होतेय, असंही एक चित्र ! यातलं खरं काय ? जे होतं ते फक्त स्त्रियांच्याच बाबतीत होतय् का ? की बदलतं राजकारण, समाजकारण, अर्थव्यवस्था, उत्पादन साधनं, महागाई बाहेर वाढती लोकसंख्या आणि कुटुंबातली घटती लोकसंख्या या सगळ्यांच्या ताण- प्रतिताणातून सगळ्याबरोबर बाईही बदलते आहे. भारतीय मन मोठं चमत्कारिक आहे. त्याला वस्तुरूप बदल, सुखं हवी असतातच; पण त्याबरोबर अपरिहार्यपणे येणारे कुटुंबव्यवस्थेतले विशेषतः स्त्रीमधले बदल नको असतात. तिनं भावमधुर असावं असं वाटण्यापेक्षा तिनं दुबळं, रडवं, अगतिक असावं असंच वाटत असतं. उठबस अश्रू ढाळणारी स्त्री ! तरुणी ही एक सार्वत्रिक स्त्री प्रतिमा मराठी चित्रपटांनीही लोकप्रिय केली आहे. पण भावविवश अगतिकता म्हणजे भावमधुरता नव्हे, हे आपण कधी समजून घेणार आहोत का ? तारुण्य अजूनही भावमधुरच आहे. अजूनही नाच, गाणी, खेळ, फुलं, भटकणं, खाणं-पिणं आणि हळवं हळवं होऊन उत्कट प्रेम करणं, कविता करणं यात तरुण मन रंगतंच आहे ना! रूप, रस, गंध, स्पर्श यांची प्राकृतिक आदिम असोशी तारुण्याच्या वसंतात बहरतेच आहे ना! गजरे वेण्यांची जागा 'रोझ डे'नं घेतली असेल. पण फुलांचं आकर्षण कायमच आहे! तपशील बदलले असले तरी तत्त्व कायम आहे ना! एकीकडे तरुणांचं 'बालपण' घर जास्तीत जास्त काळ गृहीत धरतं आहे; तर तारुण्य तेव्हा आणि आता / १३० :<noinclude></noinclude> d14xhlujfk95bbu9qunuas51xl6qp3t 104 113087 238919 2026-11-12T05:53:52Z JayashreeVI 4058 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "________________ बदलत्या ज्ञान आणि माहिती यांच्या समृद्ध साधनांमुळं... वृत्तपत्र, रेडिओ, दूरदर्शन, कंप्युटर या सर्वांमुळं तरुण मनं अधिक वेगानं प्रगल्भ होत आहेत. जीवनाचा फार मोठा पैस त्यां..." 238919 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="JayashreeVI" /></noinclude>________________ बदलत्या ज्ञान आणि माहिती यांच्या समृद्ध साधनांमुळं... वृत्तपत्र, रेडिओ, दूरदर्शन, कंप्युटर या सर्वांमुळं तरुण मनं अधिक वेगानं प्रगल्भ होत आहेत. जीवनाचा फार मोठा पैस त्यांच्या कवेत लवकर झेपावतो आहे. जुनं सगळं जसंच्या तसं कधीच टिकत नाही! महाकवी कालिदास म्हणतो ना, जुनं ते सगळं सोनं असतंच असं नाही आणि नवं ते सगळं टाकाऊ असतंच असं नाही. शिवाय पुढची पिढी मागच्यांच्या खांद्यावर उभी असते हे मान्य केलं तर त्यांच्या दृष्टिपथात येणारा पैस अधिक व्यापक असणार असायलाच हवा. आणि चाललं आहे ते चूक की बरोबर हे आपण आताच कसं ठरवणार? काळ ठरवील. वाट पाहूया तोवर आणि उमलत्या तरुणींच्या भावविश्वातलं शाश्वत आणि तत्कालिक समजून घेण्याचा प्रयत्न तरी करू या, नाही का ? निरगाठ सुरगाठ / १३१ -<noinclude></noinclude> cnrttloxj9qncm85mvd6pyovys0jwmd 104 113088 238920 2026-11-12T06:18:54Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 238920 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>१० नांव दिले आहे. जसें झेंडूच्या फुलांतली वाटी; किंवा गुलाबाच्या फुं - लाखालचा पेला. (दुसरी आकृति पहावी. ) कांसवं, बेडक्या, वगैरे प्राणी प्राणी- प्राण्यांचे सहा वर्ग केले आहेत. ते येणंप्रमाणें. सस्तन माणी, पक्षी, जलस्थलचर प्राणी, मत्स्य, कीट, आणि कृमि. ज्या मा- ण्यांस जिवंत पिली होतात, व जे त्या पिलांस आंगावर पाजतात, त्या सर्व प्राण्यांचा पहिल्या वर्गात अंतर्भाव होतो. झामकारचे प्राणी मनुष्यें, चतुष्पद जनावरें, वडवागळें, देवमासे, वगैरे होत. परांनी ज्यांचीं श- रीरें वेष्टित असतात, ते सर्व प्राणी पक्ष्यांच्या वर्गात जातात. जलस्थल- चर प्राण्यांचा वर्ग तिसरा. झावर्गातल्या प्राण्यांची शरीरें गार व निर्लोम असतात. ते मुख्यत्वें फुफुसांच्या योगानें श्वासोच्छ्रास करितात खरे; तथापि पुष्कळ वेळपर्यंत दम कोंडून धरण्याचें सामर्थ्य त्यांस असतें. ते लवकर मरत नाहींत. त्यांच्या शरीरांचे कांहीं अवयव गेले असतां, ते त्यांस पुनः येतात. तसेंच त्यांस पुष्कळ वेळपर्यंत भूक काढण्याचें साम- असतें. ते कधी कधी महिन्यांचे महिने उपाशी राहतात, व तसें राहिल्याने त्यांस कांही इजा होत नाहीं. झा वर्गातले होत. मत्स्यांचा वर्ग चवथा. ह्या वर्गातले सर्व प्राणी पा ण्यांत राहतात, व त्यांस पंखासारखे कांहीं अवयव असतात त्यांच्या योगानें त्यांस पाण्यांत फिरतां येतें. ह्या वर्गातले प्राणी फुफुसांनीं श्वासो- च्छास करीत नाहींत. त्यांस श्वासोच्छ्रास करण्याची इंद्रिये निराळीच असतात. त्या इंद्रियांस इंग्रजी भाषेत गिल म्हणतात. कीट व कृमि हे शब्द लौकिकांत एकार्थकच आहेत; तरी येथें त्यांचा निरनिराळ्या अ र्थी प्रयोग केला आहे. कीट शब्दानें ज्या प्राण्यांची आंगें तुकडे सांधून झालेल्या सारखी दिसतात, अशा प्रकारचे डोंगळे पतंग इत्यादि प्राणी समजावे. ह्या प्राण्यांच्या शरीरांचे मुख्य तीन भाग दिसतात; डोकें, ऊर, आणि पोट. ह्यांस बहुतकरून सहा किंवा अधिक पाय असतात; व झां खेरीज पंखही असतात; व तोंडांशी दोन तंतु असतात, त्यांच्या यो- गानें त्यांस स्पर्शज्ञान होते. बहुतकरून ह्या सर्व माण्यांस सान्या जन्मां- त दोन तीन वेळ रूपांतरें प्राप्त होतात. जसें, पतंग, हा मुळीं कुसरूड असतो; मग कांहीं काळानें त्यास कोशावस्था प्राप्त होते; व शेवटीं त्या- म पतंगाचें रूप प्राप्त होतें. कृमींचा वर्ग सहावा. गांडुळे, आळ्या, गो- गलगाई, इत्यादिकांचा ह्या वर्गात संग्रह होतो. ह्या वर्गातल्या प्राण्यांची<noinclude></noinclude> kecf1e29og50ujx5uj76qo0sdbiehjs 104 113089 238921 2026-11-12T06:19:11Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 238921 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>,, गति फार मंद असते; व त्यांची शरीरें मऊ व मांसमय असतात. इतर वर्गातल्या प्राण्यांहून ह्या वर्गातल्या प्राण्यांच्याठायीं भेदक चिन्ह मुख्य. हैं होय की झा प्राण्यांस तोंडाजवळ स्पर्शेद्रिये असतात; त्यांस लौकि- कांत शिंगे असे कधी कधी म्हणतात. हैं जें वर सृष्टपदार्थांच्या तीन प्रधान वर्गांचें व त्यांतील मुख्य मुख्य अवांतर विभागांचे वर्णन केलें, तें लिनियस नाम कोणी स्वीदन दे- शांत सुमारे शंभर वर्षांपूर्वी महापंडित झाला होता, त्याच्या ग्रंथाच्या आधारानें केलें आहे. हे तीन प्रधान वर्ग स्वरूपतः भिन्न आहेत; तथापि त्यांचा परस्परांशी संबंध आहे; व किती एक पदार्थ असे आहेत की ते कोणत्या वर्गातले आहेत, हें सांगावयास फारच कठीण पडतें. आतां हें खरें आहे कीं, खनिज वर्ग व इतर वर्ग ह्यांची परस्परांवर भ्रांति कदा- पि व्हावयाची नाही; कारण निर्जीव पदार्थास इतर दोन वर्गातल्या प- दार्थांप्रमाणें जीव व शारीररचना हीं असत नाहींत, व ते बाहेरून नवें द्रव्य चिकटून वाढतात, सजीव पदार्थासारखे शरीरांत पोषक रस जाऊन तद्वारा वाढत नाहींत, असा स्पष्ट भेद आहे; परंतु सजीव पदार्थाचे जे दोन वर्ग आहेत, म्हणजे वनस्पतिवर्ग व माणिवर्ग, त्यांतील किती एक पदार्थाचें एकमेकांशी इतकें सारखेपण असतें कीं, ते पदार्थ वनस्पति आहेत, किंवा प्राणी आहेत, हें स्पष्टपणें सांगवत नाहीं. असे पदार्थ स- मुद्रांत किती एक सांपडतात. आतां आपणांस असें जर कोणी विचारि- लें कीं, शेवटच्या दोन वर्गातल्या पदार्थाचेठायीं त्यांचा पहिल्या वर्गांत- ल्या पदार्थापासून भेद करणारें असें जीवतत्व म्हणून जें आहे, तें काय? तर ही गोष्ट आम्हांस अगदीं ठाऊक नाहीं, असें कबूल केले पाहिजे. आपण ईश्वरास जसा त्याच्या कृतीनें जाणतों; स्वरूपतः जाणत नाहीं; तसेच जीवतत्वाच्या स्वरूपाचे आपणास ज्ञान नाहीं; तर त्याच्या का- र्यावरून मात्र ते समजावयाचें. पृथ्वीच्या गोलत्वाविषयी प्रमाणें. पृथ्वी गोलाकार आहे, हा अर्वाचीन भूगोलविद्येचा एक मूळ सि. द्धांत आहे. ह्या सिद्धांताच्या खरेपणाचीं जीं प्रमाणे आहेत, ती सर्व इंद्रियगोचर आहेत. तीं प्रमाणें अशीं कीं, पृथ्वी वरील कितीएक पदार्थ व आकाशांतील कांहीं पदार्थ हल्ली ज्या रीतीनें दिसतात, ते पृथ्वी गो-<noinclude></noinclude> lgj6x7j0r0p2qttecg6a01vl4hp8g8f 104 113090 238922 2026-11-12T06:19:35Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 238922 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>१२ लाकार नसती, तर त्या रीतीनें दिसले नसते. आतां त्याप्रमाणांचें कांही सविस्तर निरूपण करितों. उंच किल्ले, गलबतें, व डोंगर ह्यांपासून आपण दूर जसें जसें जावें, तसतसे ते पदार्थ क्षितिजाखालीं जाऊं लागतात. प्रथमतः त्यांचों बुडें दिसेनातशी होतात, मग त्यांचे मध्य अदृश्य होतात; व शेवटीं शेंडें क्षितिजाखाली जातात. तसेंच आपण ह्या पदार्थांकडे येऊं लागलों अ- सतां, विपरीत क्रम दृष्टीस पडतो, म्हणजे जसजसें त्यांच्या जवळ यावें, तसतसे प्रथमतः त्यांचे शेंडे दिसतात; मग त्यांचे मध्य; व सरते शेवटीं त्यांची बुडें दृष्टीस पडतात. तर असें कां होतें, ह्याचा विचार करूं लागलें असतां स्पष्ट सिद्ध होतें कीं, पृथ्वीच्या पृष्ठभागाची पातळी सपाट नाहीं; तर घुमटाच्या वरच्या बाजूच्यासारखी कौंसारुति आहे; व तशी ती आ- हे, म्हणून मनुष्य समुद्रतीरीं उभा राहिला असतां, व त्यास पलीकडच्या गलबताची शिडें व ढोलकाठी दिसत असतां, झा पातळीचा उंचवटा म- ध्यें डोळ्यां आड आल्यामुळे त्या गलबताचा खालचा भाग दिसत नाहीं. तसेंच पृथ्वीवर दक्षिण, उत्तर, पूर्व, पश्चिम, वगैरे कोणत्या दिशेस जरी गे- लें, तरी वर सांगितलेल्याप्रमाणेच प्रकार दृष्टीस पडतो, ह्यावरून पृथ्वीचा सर्व पृष्ठभाग कौंसातीजवळ जवळ आहे, म्हणजे पृथ्वीचा आकार गोलरूप आहे, असें अनुमान झाल्यावांचून राहत नाहीं. (तिसरी आ कृति पहावी. ) आकाशांतल्या पदार्थीकडे पाहिलें असतां ते ज्या तन्हेनें दिसतात, त्या तन्हेवरूनही वरचेंच अनुमान होतें. ध्रुवाचा तारा हा खचक्राचा मध्य आहे, व हा अचल असून त्याच्या भोंवतीं इतर सर्व तारे फिरतात असें दिसतें. आपण जसजसे उत्तरेस जावें, तसतसा हा ध्रुवतारा क्षिति- जापासून वर वर येतोसा दिसतो. तसेंच आपण दक्षिणेस जाऊं लागावें, तसातसा हा तारा खाली खालीं जाऊं लागतो; व एकामागून एक नवीन नवीन तारे दृष्टीस पडूं लागतात. ह्यावरून असें स्पष्ट सिद्ध होतें कीं, पुढें किंवा मागें जात असतां आपण ज्या पातळीवर चालतों, ती पातळी क्षितिजाशी समांतर नाहीं; तर ती कौंसाकृतीच असली पाहिजे. आणि झाप्रमाणें सर्वत्र घडतें, ह्यावरून असा सिद्धांत होतो कीं, पृथ्वीची दक्षिणो उत्तर पातळी तरी निदान कौंसाकृति असली पाहिजे. तसेंच अशी एक गोष्ट अनुभवसिद्ध आहे कीं, देश जसेजसे पूर्वेकडे विशेष असतात, तसा-<noinclude></noinclude> 2h2f4e9gxa8xv2lmks73e03cl5e3pt4 104 113091 238923 2026-11-12T06:19:48Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 238923 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>१३. तसा तेथें सूर्योदय लवकर लवकर होतो; व जसजसे देश पश्चिमेकडे अस- तात, तसातसा त्या देशांत सूर्योदय होण्यास विशेषविशेष विलंब लागतो; झावरून असे सिद्ध होतें की, पृथ्वी पूर्व पश्चिमसुद्धां कौंसारुति असली पाहिजे. कारण ती जर सपाट असती, तर तिच्या सर्व भागों एक का- - सूर्योदय होता. तसेंच पृथ्वीच्या गोलत्वाविषयीं चंद्रग्रहणांवरूनही एक मोठें सबल प्रमाण माप्त होतें. ज्योतिषशास्त्राचे आधारानें असें सिद्ध झाले आहे कीं, चंद्रग्रहणें जीं होतात तीं चंद्र आणि सूर्य झांच्या मध्यें पृथ्वी येऊन, सूर्याचा उजेड चंद्रावर पडेनासा झाल्यामुळे होतात. तेव्हां ग्रहणकाली चं- बास जो कालिमा येतो तो त्यावर पडलेली पृथ्वीची छाया होय. आतां पृथ्वी आडवी, उभी, तिरपी, वगैरे कोणत्याही प्रकारें जरी असली तरी तिची छाया चंद्रबिंबावर वर्तुलाकार किंवा वर्तुलखंडाकार पडते; आणि पदार्थ उभा, आडवा, कसा असला तरी त्याची छाया वर्तुलाकृति, दुसन्या पदार्थावर पडावयाची म्हटली म्हणजे, तो पहिला पदार्थ गोलरू- पच असावा लागतो. तसा नसल्यास त्याची छाया तशी पडत नाहीं. झावरून ही पृथ्वी गोलरूप आहे, असें सिद्ध होतें. किती एक लोक असें मानीत होते कीं, पृथ्वी तव्यासारखी वाटोळी असून सपाट आहे; व कोणाचें मत असें होते की, ती नौबतीसारखी गो- लार्धाकृति आहे. परंतु पुष्कळ लोकांनी गएबतांत बसून पृथ्वीप्रदक्षि- णा केल्यापासून तीं सर्व मतें नाहींतशी झाली. मागिलन, ब्रेक, इत्यादि कितीएक पराक्रमी पुरुष गलबतांत बसून युरोपखंडांतून निघाले, ते- कसारखे पश्चिमेस जातां जातां निघाल्या ठिकाणीं पुनः येऊन लागले. वाटेने जात असतां दक्षिणेस जेथें जमीन लागे, तेथेंमात्र तीस वळसा घ्यावयास ते दिशा बदलीत; परंतु त्यांनी मुख्य आपला पश्चिमेचा रोख सोडला नाहीं. कितीएक ज्योतिषवेत्त्या पंडितांनी गणिताच्या आधारा- नें असें अनुमान केलें होतें कीं, पृथ्वी गोलाकृति असल्यास तिच्या भ्रुवांजवळ कितीएक महिन्यांच्या रात्री व दिवस असतील. पुढे हीरकर्क नामें एक पुरुष गलबतांत बसून उत्तरेस गेला होता, तो हिवा- ळ्यांत, नोवा जेम्ला म्हणून यूरोपखंडाच्या उत्तरेस एक बेट आहे, तेथें राहिला होता; त्याच्या प्रत्ययास ज्योतिष्यांनी अनुमान केलेली गोष्ट आ ली; म्हणजे त्यास तेथें कितीएक महिन्यांच्या रात्री दिसल्या. तसेंच क-<noinclude></noinclude> j9qwjgasiq2a92qr7w13qr4hbxrqu2b 104 113092 238924 2026-11-12T06:20:04Z QueerEcofeminist 918 /* Not proofread */ 238924 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="QueerEcofeminist" /></noinclude>१४. प्तान कुक नामक एक पुरुष गलबतांत बसून, त्याच्यानें दक्षिण ध्रुववृत्ता- च्या जितके जवळ जाववलें, तितका जवळ गेला होता; तेव्हां त्याच्या प्रत्ययास असें आलें कीं, तो जसजसा ध्रुवाच्या जवळ जवळ जाई, तसतशी ध्रुवाभोंवतींच्या प्रदक्षिणेची लांबी कमी होई. ह्याप्रमाणें चाक्षु- व प्रमाणानें पृथ्वी ध्रुवांकडे गोलाकृति आहे, असें सिद्ध झालें. पृथ्वीच्या गोलत्वाविषयीं सयु- आतां साधारण मनुष्यांस अ अंतराळांत राहते कशी ? परंतु ह्रीं जीं वर इतकी प्रमाणें सांगितली त्यांच्या योगानें, व पृथ्वी गोलरूप कल्पून ज्योतिषाच्या आधारानें विद्वानांनी ज्या अटकळी केल्या होत्या, त्या प्रत्ययास बरोबर आल्यानें, आतां क्तिक शंका म्हणून अगदी उरली नाहीं. शी एक शंका येते की, पृथ्वी निराधार ही शंका विचार करून पाहतां केवळ अज्ञानमूलक आहे असें ध्यानांत येईल. पहा बरें, आपण आकाशाकडे पाहिले असतां, तेथे लक्षावधि तारे निराधार आपल्या दृष्टीस पडतात. तर त्यांप्रमाणें आपली एक पृ- थ्वी निराधार असण्यास काय अडचण आहे ? तसेंच दुसरी एक अशी शंका आपल्या मनांत येते कीं, पृथ्वी जर गोलाकृति आहे, व तिच्या- वर चोहोंकडे मनुष्यें आहेत, तर आपल्या खालच्या बाजूस जीं मनु- प्यें आहेत, तीं खालीं कां पडत नाहीत ? परंतु विचारांती असें समजेल कीं, ही शंका शुद्ध अज्ञानमूलकच आहे. पृथ्वीच्या संबंधानें पाहिलें असतां वास्तविक खाली किंवा वर म्हणून कांहींच नाहीं. पृथ्वीकडे म्हणजे खाली; व पृथ्वीपासून समोर जो दिशा तें वर असा त्या शब्दांचा वास्तविक अर्थ आहे. तेव्हां आपल्या खालच्या आंगीं जे लोक आहेत त्यांसही आपल्या सारखीच पृथ्वी खालीं आहे, व आकाश वर आहे. व आपणा दोघांचीही पृथ्वीवर स्थिति तिच्या आकर्षणाने झाली आहे. खनिज पदार्थापैकी हिरा, काळीगार, आस्बेस्तोस, स्लेटीचादगड, अभ्रक. चुनखडी, अलाबास्तर, सोरा, आणि दगडी कोळसा, इतक्या पदार्थाविषयी. खनिज पदार्थांचा सोपा व उघड विभाग म्हटला म्हणजे त्यांचे चार वर्ग होतात. ते येणेंप्रमाणे, पाषाण, म्हणजे धोंडे, क्षार, दास म्हणजे नळणारे पदार्थ, आणि धातु पहिल्या वर्गातील मुख्य पदार्थ हिरे, माणके, वगैरे रत्न; गारा, चिकण माती, स्लेटीचे थोंडे, अभ्रक, चुनखडी,<noinclude></noinclude> odmdzn4gbtrjlkhygge04bs2uhmlxzh 104 113093 238925 2026-11-12T06:26:20Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "३ केव्हांही योग्यच ठरतील. मानी पुरुषांचा तेजोभंग करण्यासाठी, क्षुल्लक गोष्टीनेही त्यांना सतावून सोडण्यासाठी जुलमी सत्ताधारी कसे प्रयत्न कर- तात हे दाखवून दुर्योधनाचे स्वभावच..." 238925 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>३ केव्हांही योग्यच ठरतील. मानी पुरुषांचा तेजोभंग करण्यासाठी, क्षुल्लक गोष्टीनेही त्यांना सतावून सोडण्यासाठी जुलमी सत्ताधारी कसे प्रयत्न कर- तात हे दाखवून दुर्योधनाचे स्वभावचित्र नाटक करयांनी चांगले रंगविलें आहे. द्रौपदीला पांच दिवस दासी म्हणून काम करावयास लावण्या- बद्दलच्या फेरफाराबद्दलही कांही आक्षेप घेण्याचें कारण नाहीं. दुर्योधनाचे नीच कृत्य समजलें अनूनही युधिष्ठिर दुर्योधनाच्या मदतीस जाण्याविषयीं अर्जुनास आज्ञा करतो. या फेरफारामुळे युधिष्ठिराचे शांतिशीलत्व अधिक रम्य दिसतें. भीमसेन, नकुल, सहदेव यांना नाटकाच्या कथानक- प्रसंग द्वैतवनांतून दूर पाठवून नाटकांतील नटांची गर्दी नाटककर्त्यांनी मोडली हेंही योग्यच आहे. अष्टावक्र, सरला वगैरे काल्पनिक पात्रेही बरी साधली आहेत. मूळांत, भानुमती कथानकांत कांहींच भाग घेत नाहीं म्हटलें तरी चालेल. प्रस्तुत नाटकांत भानुमतीची भूमिका बरीच महत्त्वाची आहे व धर्मराजाची मदत मागण्यास खुद्द भानुमतीच जाते ही सुधारणा सर्वांना मान्य होण्यासारखी आहे. परंतु एक फेरफार मात्र योग्य झाला अगर कसे याबद्दल संशय वाटतो. दुर्योधनाला नाटककर्त्यांनी द्रौपदीच्या पातित्रत्वावर घाला घालण्यास तयार केलें आहे. दुर्योधन अत्यंत महत्त्वाकांक्षी, खुनशी व पांडवांचा द्वेष्टा होता; पण द्रौपदीचा अभिलाष धरणारा नीच वृत्तीचा होता असे खात्रीनें म्हणवत नाहीं. राजा दुर्योधनाला एखाद्या निवृत्ति कामुकाप्रमाणे लेखण्यांत नाटककर्त्यानी दुर्योधनाचे चित्र थोडेफार हिडिस केलं आहे असे मला वाटतें. प्रति- नायक झाला तरी तो नायकाचा प्रतिस्पर्धी होण्यास योग्य असला पाहिजे व त्याच्या अंगीं कांहीं विशिष्ट सद्गुणही असावे लागतात ह्या गोष्टीकडे डोळेझांक करता कामा नये. तथापि या आक्षेपासही दुसरी बाजू आहे. आणि नरसमेत द्रौपदीस नम करून तिला आपली मांडी दाखविणारा दुर्योधन काय करण्यास प्रवृत्त होणार नाहीं हा विचार मनांत आणल्यास, नाटककारांना या वाहतींत तरी नांवें कां ठेवावीत असाही प्रश्न उत्पन्न होतो; तथापि हा विचार करण्याजोगा प्रश्न आहे इतके तरी खास; असो. नाटक लिहिण्याचा उद्देश मनोरंजन हा आहे ही गोष्ट तर खरीच; तथापि कोणत्याही एका विशिष्ट तत्त्वाचा पुरस्कार नाटकांत केलेला<noinclude></noinclude> 03lflh6x4ha8hhakcri6sownjos28dv 104 113094 238926 2026-11-12T06:26:42Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१ असल्यास ती गोष्ट अधिकच इष्ट आहे. प्रस्तुत नाटकांत 'परस्परविरोधे च वयं पंच च ते शतम् । अन्यैः सह विरोधे तु वयं पंचाधिकं शतम्' हैं महाभारतांतील सुप्रसिद्ध तत्त्व पुढे मांडण्याचा..." 238926 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१ असल्यास ती गोष्ट अधिकच इष्ट आहे. प्रस्तुत नाटकांत 'परस्परविरोधे च वयं पंच च ते शतम् । अन्यैः सह विरोधे तु वयं पंचाधिकं शतम्' हैं महाभारतांतील सुप्रसिद्ध तत्त्व पुढे मांडण्याचा प्रयत्न केला आहे आणि एकंदरीत नाटकाचा उठाव लक्षांत घेतां आणि धर्म, द्रौपदी आणि अर्जुन, यांच्या स्वभावचित्रास घातलेली मुरड लक्षांत घेतां या प्रयत्नांत नाटक- कारांना चांगले यश मिळाले आहे असे म्हणावें लागतें. प्रस्तुतच्या सर्व तोपरि बेबंदशाहीच्या काळांत अशा प्रकारची तत्त्वनिष्ठ नाटकें समाजा- पुढे जितकीं येतील तितकी चांगली आणि या दृष्टीने नाटककारांचे नाट्य- विषयाच्या निवडीबद्दल अभिनंदन करणे जरूर आहे. आपआपसांतील कलह कोठपर्यंत चालू ठेवावेत हे न समजल्यामुळेच राष्ट्र-धुरीणांची दिशा- भूल होते हैं तत्त्व महाभारतांतील कथानकावरून उद्धृत करून त्यावरच नाट्यविषयाची मांडणी केली असल्यानें, पूर्वीच्या उत्कृष्ट पायावर इमारत उभारण्याचे काम नाटककत्यांनी केलें आहे व त्यामुळे ते सहजच बरेचसे निर्दोषही झाले आहे. नाटकाची भाषा सर्वसाधारणपणे चांगली साधली आहे असें म्हणाव यास हरकत नाहीं. कांहीं ठिकाण तरी ओजस्वी सुद्धां म्हणतां येईल. दरवाराच्या प्रवेशांतील भाषा मात्र जरा ज्यास्त - विशेषतः अर्जुनाच्या तोंडी वातलेली कठोर झाली आहे. चवथ्या अंकांतील स्वर्गीय प्रेमाचें वर्णन किंचित् अप्रासंगिक वाटतें. शिवाय खुद्द चित्रसेनाच्यादेखत ही भाषा वापरली जाते हैं योग्य दिसत नाहीं. नाटकांतील पदें सार्धी व प्रसाद पूर्ण आहेत. नाटकांतील पदें जितकीं अवघड व अर्थशून्य तितकी चांगली असे मानण्याचा काळ जात चालला आहे ही आनंदाची गोष्ट आहे. पांचव्या अंकांत नाटक संपविण्याची थोडी फार घाई झालेली दिसते. असेच दुसऱ्या कांहीं प्रवेशांबद्दल म्हणतां येईल, पण हे क्षुल्लक प्रमाद आहेत. एकंदरीत 'वनविहार' हे एक चांगल्यापैकीं नाटक झाले आहे व तें प्रेक्षकांचें मनरंजन करण्यास कारणीभूत होवो अशी आशा प्रदर्शित करून ही लहानशी प्रस्तावना संपवितों. न्यू पूना कॉलेज, पुणे, २३-५-२५. र. दा. करमरकर.<noinclude></noinclude> dino28svqkmxcdpb99cys9zajdfs23d 104 113095 238927 2026-11-12T06:27:08Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "शुद्धिपत्रक पान पद अगर भाषण अशुद्ध २ नटीचें भाषण १६ पद द्रौपदीच वनराज शुद्ध नटी:- ( प्रवेश करून ) वनराजा २३ पद अर्जुनाचें भूप त्रिपूर्या पूर्या- त्रिताल २५ पद करीत करित " m ३९ पद द्रौप..." 238927 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>शुद्धिपत्रक पान पद अगर भाषण अशुद्ध २ नटीचें भाषण १६ पद द्रौपदीच वनराज शुद्ध नटी:- ( प्रवेश करून ) वनराजा २३ पद अर्जुनाचें भूप त्रिपूर्या पूर्या- त्रिताल २५ पद करीत करित " m ३९ पद द्रौपदीचे देवलीला दैवलीला ५८ पद भानुमतीचें किती किति- पुरवणी पान ४९ मधील द्रौपदीच्या 'परललनालो में' या पद्याऐवजी म्हणण्या- करितां श्री०रा० रघुनाथ बल्लाळ गोडबोले मालक रंगबोधेच्छु नाट्यसमाज यांनी तयार केलेले पद- पढ़ ( चाल :- कडान धाधाधा० ) सत्तांधा जाजाजा अजुनिहि धरि समजा । आटप मुख झडकरि तव पशुकृति कुरुखल मदलव नुरवि रमाधव निजजन हितरत परिस सुहित रख ॥ ४०॥ दाशरथिहि दशमुख मद निरसुनि सुचवित निवटिन अघयत सकल सुचरित मति ||१||<noinclude></noinclude> agob8zae6wwe9czsw8w1hyzzdfkoutj 104 113096 238928 2026-11-12T06:27:45Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "॥ श्रीगुरु ॥ ॥ श्रीगजानन ॥ संगीत वनविहार नाटक मंगलाचरण [ सूत्रधार व पारिपार्श्वक . ] पद. (शंकरा - चौताल . ) वंदन शिवचरणीं । वितरो दयालु नटवर । सुमति नाट्यरचनीं ॥ध्रु०॥ नमितों गुरुचरणकम..." 238928 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>॥ श्रीगुरु ॥ ॥ श्रीगजानन ॥ संगीत वनविहार नाटक मंगलाचरण [ सूत्रधार व पारिपार्श्वक . ] पद. (शंकरा - चौताल . ) वंदन शिवचरणीं । वितरो दयालु नटवर । सुमति नाट्यरचनीं ॥ध्रु०॥ नमितों गुरुचरणकमल । नाट्य- कुशल कविमंडल | विलसे यत्कीर्ति धवल । रुचिर नाट्यकाव्यभुवनिं ॥ १ ॥ पद. ( कामोद - एकताल . ) नट नाटकी श्रीहरि । होवो सुखद तो तुम्हांतें । सुजना- वनिं खलशासनिं रत अनुदिनीं ॥ ध्रु० ॥ साधु अंबरीष नृपति । दुर्वासें छळितां अति । 'श्राहि त्राहि' मग त्या- प्रति । दिव्य सुदर्शन आपुलें योनि करी ॥ १ ॥ सूत्रधारः ---- ( पारिपार्श्वकांस ) परमेश्वराचं स्तवन करावं तितकं थोडंच आहे. तथापि आतां नियोजित कार्याला लवकरच प्रारंभ करावा. मारिषा-<noinclude></noinclude> qxwna8afrufm09g1xoaq01mlx1295j6 104 113097 238929 2026-11-12T06:28:27Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२ संगीत वनविहार नंही आज मोठ्या उत्सुकतेनं तयारी चालविली आहे म्हणून तुम्ही जा आणि आंतील सर्व तयारी झाल्याची सूचना देण्याकरितां प्रियेला इकड पाठवून द्या. ( पारिपार्श्वक जातात.) सभ..." 238929 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>२ संगीत वनविहार नंही आज मोठ्या उत्सुकतेनं तयारी चालविली आहे म्हणून तुम्ही जा आणि आंतील सर्व तयारी झाल्याची सूचना देण्याकरितां प्रियेला इकड पाठवून द्या. ( पारिपार्श्वक जातात.) सभाजन हो, विद्वान् व नाट्यकुशल कवींच्या नित्य नव्या कृतींच्या परिशीलनानं मार्मिक बनलेल्या आपल्या- सारख्या रसिकांना आतां होणारा नूतन कविकृतींचा प्रयोग खास तल्लीन करील. पद. ( पिलु - जिल्हा -ठुमरी . ) चिंता ही छळिते निशिदिनीं । सवतीसम अबलांतें ॥ध्रु० ॥ परि वेधाया मन पुरुषांचें । बलहीनचि गमते ॥ १ ॥ सूत्रधारः - प्रिये, या वेळीं हैं काय १ नटी:- प्राणनाथ, सर्वस्वावर पाणी सोडून कुणाची पंचाइत न करतां आपण आहे या स्थितीत आनंदानें काल काढीत असतां हे आपले भाऊ- - बंद कुत्सित बुद्धीनं आमची अशी पाठ का पुरवितात १ त्यांच्या बायकांची ती तोन्याचीं टोंचून बोलणी ऐकलीं म्हणजे कसा संताप -- सूत्रधारः - जाऊं दे कीं. आपण त्याकडं लक्ष द्या कशाला ? आपण आरंभिलेल्या कार्याला यामुळं व्यत्यय नाहीं का येत ? या सभाजनांना असं तिष्ठत ठेवणं बरं नव्हे, आंतील सर्व तयारी झालीना १ नटी:- आंतील सर्व तयारी झाली आहे. पण प्राणनाथ, आपला नांव- लौकिक व्हावा आणि आमची अप्रतिष्ठा व्हावी म्हणून यांचे प्रयत्न सारखे चालू असतो आपण त्याकडे मुळीं लक्षच देत नाहीं याला म्हणावं तरी काय ? सारं जग आपल्यासारखंच असेल असं का आपल्याला वाटतं १ पण महाराज, दुष्ट ते दुष्टच ! म्हणून म्हणतें यांचं पारिपत्य करायचं सामर्थ्य अंगी असून आपण असे शांत का ? एकदां मनावर घेऊन यांची चांगली खोड मोडावी म्हणजे फिरून हे आपल्या वाटेला जायचे नाहींत. , सूत्रधारः - अग वेडे, हीन बुद्धीनं द्वेष करणाऱ्यांचा प्रतिकार केला तर ते निर्लज्जपणानं अधिक ईर्षेलाच पेटतात. म्हणून कसाही प्रसंग आला तरी अंतःकरणाची समता न ढळू देतां आपण आपलं कर्तव्यच<noinclude></noinclude> 1qawqkv5jyuhu5iocglr3ccyveeii00 104 113098 238930 2026-11-12T06:28:56Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक पहिला- प्रवेश पहिला 1 करीत असावं. मग कुणाचंही भय नाहीं. वेळ आली म्हणजे ज्याचं प्रायश्चित्त त्याला मिळतच असतं. नटी:- प्राणनाथ आपल्यासारख्या शांतवृत्तीच्या पुरुषांना हा वेदांत..." 238930 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक पहिला- प्रवेश पहिला 1 करीत असावं. मग कुणाचंही भय नाहीं. वेळ आली म्हणजे ज्याचं प्रायश्चित्त त्याला मिळतच असतं. नटी:- प्राणनाथ आपल्यासारख्या शांतवृत्तीच्या पुरुषांना हा वेदांत पटतो. पण आम्हां अजाण बायकांचं अशानं समाधान होत नाहीं. मानव- प्राणी परिस्थितीचा गुलाम असल्यानं ज्या त्या विकाराची छाया मनावर पडतेच. म्हणून म्हणतें आलेल्या परिस्थितीला तोंड देऊन तिला बाजूला करून मग आपलं कर्तव्य खुशाल करीत बसावं. [पडयांत 'राजाज्ञेचा भंग करण्याचं धाडस करणारा कोण रे तो' ] सूत्रधारः - ( ऐकून ) पाहिलंस ! आपल्याला इथं थोडा वेळ लागला म्हणून उतावीळ झालेल्या मारिषानं प्रयोगाला प्रारंभ देखील केला ! आतां परिस्थिति श्रेष्ठ कीं कर्तव्य श्रेष्ठ हें तुला सहज कळून येईल. परिस्थितीचा पगडा मनावर न पडूं देतां चित्तवृत्ति शांत ठेवून अंतःकरणांतील खऱ्या तत्वाची ओळख कसाही बिकट प्रसंग आला तरी करून देतां येते. मनुष्याचं कर्तृत्व बाह्य परिस्थितीवर अवलंबून नसतें हें प्रत्यक्ष उदाहरणानंच सिद्ध होणार आहे. चल तर आपणही आपल्या कामाला जाऊंया [ जातात. - अंक पहिला प्रवेश पहिला [ स्थळ:-- द्वैतवन, कोतवाल, उद्दंड व पकडून आणलेला अष्टावक्र.] कोतवाल :- बोला, मुनिवर्य, राजाशेचं उल्लंघन करायला तुम्ही तयार का झाला ? बोला. उद्दंडा, सोड त्यांचे हात. अष्टावक्रः – राजाशा कोणती हेंच मला माहीत नाहीं, तर मी तिचं -उल्लंघन तरी कसं करणार १ कोतवालः – काय ? सभ्यां या वनांत आलेल्या राजाधिराज दुर्योधन-<noinclude></noinclude> 17yz7jdk2ffbd41ogfp2i3ul137sodk 104 113099 238931 2026-11-12T06:29:50Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "संगीत वनविहार महाराजांची आज्ञा आपल्याला माहीत नाहीं १ या वनांतील कोणत्याही पदार्थाला कोणी स्पर्श देखील करूं नये या राजाज्ञेचा पुकारा करणाऱ्या दवंडीच्या आवाजानं सारा वनप्रदे..." 238931 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>संगीत वनविहार महाराजांची आज्ञा आपल्याला माहीत नाहीं १ या वनांतील कोणत्याही पदार्थाला कोणी स्पर्श देखील करूं नये या राजाज्ञेचा पुकारा करणाऱ्या दवंडीच्या आवाजानं सारा वनप्रदेश दणदणून गेला असतां ती आपल्याच तेवढी कानांवर आली नाहीं हें संभवेल तरी कसं १ तें कांहीं नाहीं तुम्ही मुद्दाम अज्ञानाचं पांघरूण घेत आहां. . अष्टावक्रः - कोतवालसाहेब, खरोखर हा कांहींच प्रकार मला माहीत नाहीं आणि राजाज्ञा तशी आहे असं मानलं तरी ती धर्मकृत्यासाठी फलंपुष्पं गोळा करायला प्रतिबंध करील हें संभवत नाहीं. ब्राह्मणांची धर्मकृत्यं निर्विघ्नपणे चालावी म्हणून क्षत्रियलोक रात्रंदिवस जपत असतात अशी या भरतभूमीतील क्षत्रियांची ख्याति आहे. आणि सांप्रत या वनांत वास करणारे क्षत्रियश्रेष्ठ पांडव आपल्या आचरणानं 'घन्य ते क्षत्रिय' असेच उद्गार आमच्या मुखांतून काढायला लावीत आहेत. असं असतां ब्राह्मणांच्या धर्मकृत्यांना अडथळा करणारी ही कसली राजाशा ? कोतवाल : - धर्म आणि धर्मकृत्यं या गोष्टी मी जाणत नाहीं. मुनिराज, तुम्हीं राजाशेचा भंग केला हा तुमचा एक अपराध आणि तुम्ही पांडवांची स्तुति करीत आहां हा तुमचा दुसरा अपराध आहे. पांडवांची स्तुति करणारी जिव्हा नजरेला पडली असतां तिला तत्काळ छाटून टाकणं हा माझा धर्म आहे. पांडवांची उघडपणानं स्तुति करणाऱ्याला दुर्योधनमहाराज काय शासन करितात हैं तुम्हांला माहीत नाहींसं दिसतं. उद्दंडा, यांना घेऊन तूं दुर्योधनमहाराजांकडे जा. मीही वनप्रदेशांत तपासणी करायला जातो. [ जातात. प्रवेश दुसरा [ स्थळ:- द्वैतवन दुर्योधन, कर्ण व शकुनी शिलातलावर बसलेले. ] दुर्योधनः -- अंगराज, मामा, भरसभेत द्रौपदीची विटंबना केल्यानं किंवा द्यूतामध्यें पराजित करून पांडवांना देशोधडीला लावल्यानं देखील माझ्या मनाचं व्हावंतसं समाधान झालं नव्हतं. परंतु आतां पांडवांचा नायनाट करण्याचा माझा हेतु पूर्ण होणार, एवढ्या नुसत्या कल्पनेनंच मला कोण आनंद होत आहे म्हणून सांगूं !<noinclude></noinclude> 60uv2gk6055nzvvo5z7evpeopg1nyx7 104 113100 238932 2026-11-12T06:30:33Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक पहिला प्रवेश दुसरा पद. ( खमाज - झपताल.) सफल मनकामना । होइ ही कल्पना । देइ आनंद किति । सफलतेहुनि मना ॥ध्रु०॥ जलधरा पाहती । नृत्य गायन करिति । वृष्टिहुनि तोष अति । होतसे शिखिगणा ॥ १ ॥..." 238932 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक पहिला प्रवेश दुसरा पद. ( खमाज - झपताल.) सफल मनकामना । होइ ही कल्पना । देइ आनंद किति । सफलतेहुनि मना ॥ध्रु०॥ जलधरा पाहती । नृत्य गायन करिति । वृष्टिहुनि तोष अति । होतसे शिखिगणा ॥ १ ॥ शकुनीः- भारतेश्वरा, वैन्याच्या शरीरावर नुसता वार करून मानी पुरुषाच्या मनाचं खरं समाधान होत नसतं. शत्रूच्या क्षतांत क्षार घालून त्याच्या वेदना तीव्र झालेल्या पाहण्यांतच मौज असते. पराक्रमाच्या जोरा- बर वैभवशिखरावर आरोहण करून नीच स्थितीत असलेल्या शत्रूकडे तुच्छतेनं पाहण्यापेक्षां दुसरा कोणता आनंद असणार! राजा, तुझा ऐश्वर्य- संपन्न स्त्री-परिवार पाहून त्या मानी द्रौपदीला मरणप्राय दुःख होईल, तेव्हां तर तुझ्या आनंदाला पारावारच उरणार नाहीं ! दुर्योधनः- आणि म्हणूनच तर हा प्रसंग साधण्याचा मी इतका अट्टाहास केला. बाकी बाबांच्या अंधळ्या दृष्टीलादेखील हा आमचा कावा उमगला असं मला वाटतं. नाहीं तर या आमच्या वनविहाराला त्यांनी इतकी हरकत कवच घेतली नसती. काय म्हणे, पांडवाचा आश्रम तिथंच आहे ! त्या निजलेल्या सिंहाना जागं करूं नका ! हा तुमचा वनविहार उभयतांनाही कल्याणप्रद होणार नाही ! पण मामा, तुम्ही तरी किती सफाइनं त्यांच्या तोंडाला पानं पुसलीत ! म्हातारपणी अक्कल जाते हेंच खरें, ते सिंह आणि आम्ही कोण आहों ! त्यांचा आश्रम या वनांत आहे म्हणूनच तर आमची ही सारी योजना ! ( हंसून) नाटकाला प्रारंभ तर ठीक झाला. रंग कसा चढतो हेंच आतां पहायचं ! आमच्या आगमनाची द्वाही आमचे हुकूम या वनप्रदेशांत दुमदुमून राहतील अशी तजवीज तुम्हीं केली आहेना ? फासेपारध्याच्या या जाळ्यांत ती मानी द्रौपदी आणि ते देकेखोर पांडव अचुक सांपडतील अशी व्यवस्था कर्णा, मामा, तुम्हीं केली आहे ना ? [ पडद्यांत ] 'द्वैतवनवासी ऋषि तापसी क्षत्रियादिक लोकहो ! गौळवाड्याची पाहणी आणि वनविहार करण्यासाठी आलेल्या राजाधिराज दुर्योधन महाराजांचा<noinclude></noinclude> 3p6rzvedk4s3746qmszdcinkbyjr6ty 104 113101 238933 2026-11-12T06:32:28Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "संगीत वनविहार मुक्काम इथं असेपर्यंत कोणीही या वनांत अगर याचे आसमंतात् मृगया: करूं नये; इतकंच नव्हे तर येथील कंदमूल व फलंपुष्पादिकांस स्पर्श देखील करूं नये असा सर्वांना हुकूम फर..." 238933 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>संगीत वनविहार मुक्काम इथं असेपर्यंत कोणीही या वनांत अगर याचे आसमंतात् मृगया: करूं नये; इतकंच नव्हे तर येथील कंदमूल व फलंपुष्पादिकांस स्पर्श देखील करूं नये असा सर्वांना हुकूम फर्मावण्यांत येत आहे. जो कोणी या राजाज्ञेचं उल्लंघन करील त्याला कडक शासन होईल हो'. [ सर्व ऐकतात. कर्णः - राजा, आतां या आशेचें उल्लंघन करायची इथल्या मानव- प्राण्यांचीच नव्हे तर पशुपक्ष्यादिकांची तरी काय प्राशा आहे ! दुर्योधनः - आतां या द्वाहीमुळं त्या अहंमन्य पांडवांच्या अंतःकरणा- ला क्लेश झाल्याशिवाय कसे राहतील १ आपल्या पतीच्या सद्गुण- पराक्रमांची द्रौपदीला फार घमेंड आहे ! परंतु मी आतां ती सारी धुळीला मिळविणार याची त्यां चारुगात्रीला काय कल्पना ! शकुनीः - वनवासाला पाठवलं तरी सर्व ठिकाणे पाहून चोरांनी या सुपीक वनप्रदेशांत तळ दिला. आयत पिकलेलीं धान्यें गोळा करावीं, फळं आणावीं आणि त्यांत मृगयेची भर ! ऋषींचा तांडा जमवून यथेच्छ खावं यावं. चैन चालली होती! दुर्योधनः --- पाहतों आतां अन्नाचा कोंडमारा होऊन पोटाला चिमटा बसूं लागला म्हणजे हे दाढीवाले तोंडपुजे त्या भिकारड्यांचे गुण कसे यातात ते! दांतीं तृण धरून माझ्या पायावर लोळणच घेतली पाहिजे 1 खोड मोडतों गुलामांची ! [ पडद्यांत - 'चला व्हा पुढें. रिकामी बडबड करूं नका'] उद्दंड : - ( अष्टावक्रासह प्रवेश करून मुजरा करतो.) महाराजांचा यजयकार असो ! सरकार, राजाशेचं उल्लंघन आणि पांडवांचं गुणवर्णन करणारा हा गुन्हेगार पकडून आणला आहे. दुर्योधनः बोल, उद्दंडा काय हकीगत आहे ? उद्दंड : - महाराज, हा ब्राह्मण ही फळंफुलं घेऊन चालला असतां याला मुद्देमालासह पकडून आणला आहे. कर्णः -- कोण हो तुम्ही ? राजाशेच्या चुकायाचा होणारा प्रतिध्वानदेखील . अद्याप मावळला नाहीं तोंच तुम्हीं हा गुन्हा करायचं धाडस केलंत आं १ अष्टावक्रः -- (स्वगत ) हें कांहीं सरळपणानं भागणारं दिसत नाहीं. ठीक आहे, आतां असंच केलं पाहिजे.<noinclude></noinclude> s7wpcbnwrvgczbcselw3rjios16a0go 104 113102 238934 2026-11-12T06:39:31Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक पहिला- प्रवेश दुसरा कर्णः - कां, बोलत कां नाहीं ? तुमचं नांव काय ? अष्टावक्रः - मी एक गरीब ब्राह्मण आहें. माझं नांव अष्टावक्र महाराज, - शकुनीः - वाः ! फारच सरळ आहे महाराज ! पण काय झालं त..." 238934 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक पहिला- प्रवेश दुसरा कर्णः - कां, बोलत कां नाहीं ? तुमचं नांव काय ? अष्टावक्रः - मी एक गरीब ब्राह्मण आहें. माझं नांव अष्टावक्र महाराज, - शकुनीः - वाः ! फारच सरळ आहे महाराज ! पण काय झालं तें नीट सांगा. अष्टावक्रः — देवी द्रौपदीची आशा आहे म्हणून सांगितल्यावरून मी हे पदार्थ नेत होतों महाराज, याचं ज्ञान मला नाहीं. मी निरपराधी आहे महाराज. माझ्या कुटुंबानं राजाशा काय आहे दुर्योधनः- हरामखोर ! त्या कंगाल द्रौपदीची आशा तुला माहीत आहे आणि आमच्या आज्ञेच्या डंक्यानं सारा वनप्रदेश दणदणून गेला असतां तुझेच कान तेवढे बधिर झाले काय ? राजाज्ञेचं ज्ञान नाहीं या सबबीवर तूं हे पदार्थ स्वतःकरितां घेतले असतेस तर क्षम्य झालं असतं. परंतु त्या उन्मत्त पांडवांच्या सहवासांत असणान्याला कडक शासनच झालं पाहिजे. पाहतों आतां तुला कोण सोडवायला येतो तें ! शकुनी : - (स्वगत ) हा ब्राह्मण अगदीं भोळसर दिसतो. वाघा- करितां पसरलेल्या जाळ्यांत अचुक मेंढरूं सांपडावं तसं हें झालं. तर आतां असं करून पाहूया. ( उघड ) बिचाऱ्या, तूं या पांडवांच्या नादाला कशाला लागलास ९ नसत्या भानगडीत पडलं म्हणजे असंच व्हायचं. अष्टावक्रः - (स्वगत ) अरे चोरा, ( उघड ) नाहीं महाराज. फिरून मी या पांडवांच्या भानगडीत कधींही पडणार नाहीं, मी कांहीं त्यांच्या- सारखा हा नाहीं महाराज! मला एकवार क्षमा व्हावी. दुर्योधनः- जा; क्षुद्र मानवा, तुझ्यासारख्यावर सूड घेण्याची माझी इच्छा नाहीं. फिरून असं कांहीं करूं नको जा. आणि ही हकीकत साऱ्या वनवासी लोकांना जाहीर कर, उद्दंडा, सोड त्याला. (शकुनी दुर्यो- घनाचे कानांत कांहीं सांगतो.) अहो मुनिराज, थांबा, तुम्हांला आमची एक आशा आहे. अष्टावक्र:- होय महाराज, काय आशा आहे ? (स्वगत) पाळतों तुमची आशा बरं. दुर्योधनः- महाब्राह्मणा, असा घाबरूं नको. आजपासून तूं आमच्या<noinclude></noinclude> hhfknqpa3cj93vbf1pppy58tw8r8100 104 113103 238935 2026-11-12T06:39:58Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "• संगीत वनविहार इथंच रहा म्हणजे झालं दुसरं कांहीं नाहीं. पांडवांच्यापेक्षां तुला इथं खास सुख वाटेल समजलास, असा भिऊं नको. अष्टावक्रः - आशा महाराज. असं झालं तर काय माझं भाग्यच उदयाला..." 238935 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>• संगीत वनविहार इथंच रहा म्हणजे झालं दुसरं कांहीं नाहीं. पांडवांच्यापेक्षां तुला इथं खास सुख वाटेल समजलास, असा भिऊं नको. अष्टावक्रः - आशा महाराज. असं झालं तर काय माझं भाग्यच उदयाला आलं म्हणायचं. (स्वगत ) अनायासानं हेही उत्तमच झालं. . शकुनी :- राजा, सध्यांचा काळ आम्हांला अनुकूलच दिसत आहे. ते नटवे नकुल सहदेव आणि तो मस्त रेडा भीम, हेही या वेळीं कुठं तीर्था- टनाला गेले आहेत. तेव्हां मी म्हणतो धर्माला इरेला घालून पुनः द्यूताला प्रवृत्त करावं किंवा संधि साधून- दुर्योधनः --- कर्णा, मामा, कपटप्रयोग करून अथवा लपंडावानं पांडवांना पराजित करण्याची आतां मला बिलकुल इच्छा नाहीं. त्यांच्याशी उघड उघड वैर करून माझ्या शौर्यानं त्यांचं तेज फिकं पाडून मी त्यांना नामोहरम करणार ! ( शकुनीचे कानांत सांगतो ) जा तर तुम्ही याला घेऊन. ( सर्व जातात.) आजपर्यंत आमचे वेत फसत आले; परंतु आतां मात्र ते यशस्वी होणार यांत शंका नाहीं. आज माझा आनंद गगनांत मावेनासा झाला आहे. मला सर्वत्र आनंदी आनंद भरलेला दिसत आहे. आतां माझ्या उल्हासाची पूर्तता प्रियेच्या दर्शनाशिवाय कशी होईल १ पढ़. (पूर्वी - एकताल . ) •सुप्रसन्न मन झालें । विश्व दिसे नटलें ॥ ध्रु०॥ हरिण शशक बागडती । विहग मधुर गान करिति । परिमल- युत शीत पवन । प्रेमें वन डोलें ॥ १ ॥ [ जातो. प्रवेश तिसरा [ स्थळ:- पुष्पवाटिका. भानुमती व विहंगिका. ] - विहंगिकाः – बाईसाहेब, इथं आल्यापासून पहातें आहें तुमचं मन कांहीं प्रसन्न दिसत नाहीं. महाराजांनी आपण होऊन तुम्हांला या वन- विहारासाठी बरोबर आणलं. मला न्या म्हणून हट्ट धरून बसण्याचं तुम्हांला कारणच पडलं नाहीं. मला बरं वाटलं. माणसांनी गजबजलेल्या<noinclude></noinclude> pquzpyf84pbv53cxivoc8s55n9oovsh 104 113104 238936 2026-11-12T06:40:38Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक पहिला- प्रवेश तिसरा आणि कृत्रिमतेनं शृंगारलेल्या त्या हस्तिनापुराचा मलाही कंटाळा आला होता. इथं आल्यापासून मलादेखील किती हुपारी वाटत आहे म्हणून पण बाईसाहेब, तुमचाच आनंद कां..." 238936 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक पहिला- प्रवेश तिसरा आणि कृत्रिमतेनं शृंगारलेल्या त्या हस्तिनापुराचा मलाही कंटाळा आला होता. इथं आल्यापासून मलादेखील किती हुपारी वाटत आहे म्हणून पण बाईसाहेब, तुमचाच आनंद कां मावळत आहे, समजत नाहीं ! वनविहाराला जावं म्हणून तुम्हीदेखील किती उतावीळ झाला होता.. मग इथं आल्यापासून तुम्हांला काय वाटतं कोण जाणे ! भानुमती :- विहंगिके, तूं म्हणतेस तें सारं खरं आहे. वनविहारासाठी मी फारच उत्सुक झाले होते. आणि या वनदेवतेची नैसर्गिक रमणीयता मला आनंद देत नाहीं माझं मन प्रसन्न करायचं सामर्थ्य इच्यांत नाहीं असं कां तुला वाटतं १ पण गडे काय कोण जाणे पद. ( चाल-छेला मेरी जाव ० ) चित्त बावरें हैं होई । नाहीं मुळीं उल्लास हृदयीं ॥ध्रु०॥ पाहुनि वनिंची अभिनव शोभा । भासे शून्या सारी अवनी । हुरहुर लागत कां मनिं न कळे ॥ १ ॥ आतां महाराजांचं दर्शन झाल्यावर तरी ही जिवाची रुखरुख कांहीं कमी होते का पहावी. - विहंगिकाः — अस्सं अस्सं ! कालपासून महाराजांचं दर्शन नाहीं म्हणूनच का हैं सगळं ? हा ! मी आपली उगीच बुचकळ्यांत पडलें होतें कीं ! नुकती कुठं सगळी स्थिरस्थावर होत आहे ! आतां भेटतील महाराज ! एवढ्याकरितांच कां तोंड असं उतरलं आहे तें ? भानुमती: -- चल भावट कुठली ! सरळ सांगायला गेलं तरी तुझी आपली थट्टाच ! स्वारीचं दर्शन झाल्याखेरीज कांहीं माझ्या मनाला हुषारी वाटायची नाहीं. दुर्योधनः- ( प्रवेश करून) काय, हुषारी वाटणार नाहीं ? कुणाच्या मनाला हुषारी वाटणार नाहीं ? या द्वैतवनांत प्रवेश केल्यापासून पहातों आहे; प्रत्येक वस्तु कशी आनंदानं डोलत आहे. जिकडे तिकडे आनंदी- आनंद भरून राहिला असतां माझ्या या खांस पुष्पवाटिकेत काळजीची छाया पसरावी १ आश्चर्य आहे ! विहंगिके जा; तूं तरी या आनंदाचा उपभोग घे, जा. (विहंगिका जाते.) कां तूं अशी खिन्न कां ? द्रौपदीला<noinclude></noinclude> 5ec5rtqm3c0i46dqlj5zezllt8cxwsm 104 113105 238937 2026-11-12T06:41:40Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१० संगीत वनविहार तुझी दासी करायचा माझा संकल्प तडीला जायचा समय प्राप्त झाला असतां तूं अशी खिन्न कां ? भानुमती :- नाहीं महाराज, आपण जवळ असल्यावर मला खिन्न व्हायचं काय कारण ? बरं, पण महा..." 238937 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१० संगीत वनविहार तुझी दासी करायचा माझा संकल्प तडीला जायचा समय प्राप्त झाला असतां तूं अशी खिन्न कां ? भानुमती :- नाहीं महाराज, आपण जवळ असल्यावर मला खिन्न व्हायचं काय कारण ? बरं, पण महाराज, या वनविहाराला निघते वेळीं मामंजींनी सांगितलेलं सारं ध्यानांत आहेना १ दुर्योधनः- हो, हो. नसायला काय झालं ? सर्व ध्यानांत आहे. त्याचं काय आतां ? भानुमती :- कांहीं नाहीं म्हणा; पण आपलं इकडून कायसे हुकूम सुटल्याचें ऐकून मनाला उगीच - दुर्योधनः- कोण भानुमती ! पट्टराणीच हें बोलत आहे काय ? या महा अभिमानी दुर्योधनाची आधींच दृष्टिहीन, त्यांत वृद्धापकाळ झालेला, यामुळे बाबांना तसं वाटणं साहजिक आहे. परंतु माझ्या नित्य सहवासांत असणाऱ्या तुला या दुर्योधनाच्या पराक्रमाविषयी शंका यावी काय म्हणावं ! बायकांच्या संशयी भ्याडपणाला हात जोडावे ! भानुमतीः - प्राणनाथ, आपण कांहीं म्हणा. आम्हांला आपल्या शौर्याबद्दल शंका आहे अशांतला भाग नाहीं; पण नसतं संकट ओढवून ऊं नये एवढंच म्हणणं आहे. आणि थोडक्याकरितां जात्याच तामसी अशा ऋषीजनांची मनं तरी कशाला दुखवावीं १ दुर्योधनः- कशाला दुखवावीं १ या उन्मत्त पांडवांच्या सहवासानं इथले सारे वनवासीदेखील तसेच वागू लागले आहेत. नाहींतर मी यांचा सार्वभौम राजा इथं आलो असतां यांनी माझं आगतस्वागत करायला नको होतं का ? भानुमती :- हो, आपल्याला तोंड दाखवावयाची पांडवांना लाज वाटत असली तरी बाकीच्या वनवासीजनांचं हैं कर्तव्य होतं खरं. पांडवांची स्तुतिस्तोत्रं गाणान्या या धर्मज्ञाना-- दुर्योधनः- अग वेडे ! यांतलं मर्म तुला काय समजणार ? या रिकामटेकडया तोंडपुजे लोकांचा हाच उद्योग ! एकाद्याची फाजील स्तुति करून त्याबरोबरच आपलं प्रस्थ माजविण्याची यांना हातोटीं मावलेली असते. परंतु अशा ढोंगाला भीक घालणारा मी नव्हें.<noinclude></noinclude> mpnjb47fki7xzf1zkpnvtwoqrtvcdt0 104 113106 238938 2026-11-12T06:42:10Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "भानुमती : - प्राणनाथ, आतां माझं मन शांत झालं. [ पृष्ठ ११." 238938 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>भानुमती : - प्राणनाथ, आतां माझं मन शांत झालं. [ पृष्ठ ११.<noinclude></noinclude> jm6jy6sxgvfer7vfwjn7k2n7ornti27 104 113107 238939 2026-11-12T06:42:33Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक पहिला- प्रवेश तिसरा भानुमतीः -- पण महाराज, मी म्हणतें तें कांहीं का असेना. चार दिवस सामोपचारानं काढले म्हणजे झालं. आणि विषय निघाला म्हणून बोलतें.. इथवर आल्यासारखं आपणहूनच त्या प..." 238939 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक पहिला- प्रवेश तिसरा भानुमतीः -- पण महाराज, मी म्हणतें तें कांहीं का असेना. चार दिवस सामोपचारानं काढले म्हणजे झालं. आणि विषय निघाला म्हणून बोलतें.. इथवर आल्यासारखं आपणहूनच त्या पांडवांना एकवार भेटून यावं असं - दुर्योधनः -- छत् । भलतीच गोष्ट. सत्ताधारी राजेलोकांनीं भणंग भिकाऱ्यांच्या भेटीला जायचं म्हणजे काय ? पांडव आमचे भाऊबंद असले तरी आज ते राज्यभ्रष्ट झालेले कंगाल आहेत. त्यांच्या समाचाराला आमच्या- सारख्यांनी जावं । पाहिजे असल्यास आमच्या भेटीला त्यांनीं यावं. आणि आमची लहर लागेल तर आमच्या भेटीचा मान आम्ही त्यांना देऊं ! पद. ( मल्हार - झपताल.) वैरवन्हि सतत जो मनीं घुमत होता जाइ भडकुनी ॥ध्रु०॥ होईलच मग शांति । जरि पडत आहुति । पांडुसुत बलकीर्ति - घृतयुत इवनिं ॥ १ ॥ भानुमती, तुला आतां स्पष्टच सांगतों द्रौपदीचा पातिप्रत्याचा अभिमान पायाखाली तुडविण्यासाठीं, अर्जुनाची शौर्याची घमेंड जिरविण्यासाठीं, आणि धर्माची धर्माचरणाची प्रतिष्ठा नाहींशी करण्यासाठीच हा आमचा वनविहार आहे! पांडवांच्या दुःखावर डाग देण्याकरितां तर हा सारा खटाटोप ! नाहीं तर हस्तिनापुरांत देखील सहसा केलं नव्हतं अशा राज- वैभवाचं प्रदर्शन या वनांत करायचं आम्हांला काय कारण होतं ? भानुमती :- महाराज, आमच्या राजवैभवाच्या देखाव्यानं त्या मानी : पांचालीचे डोळे दिपून तिनं खट्टू व्हावं, आपल्या स्थितीची लाज वाटून- तिला दुःख व्हावं. असं मला तरी वाटत कां नाहीं ? पण--- पण मी दुर्योधनः- पहा, थोडा विचार केलास म्हणजे माझं करणं अगद योग्य आहे असं तुला वाटल्याखेरीज कधीही राहणार नाहीं. म्हणतों तूर्त हा विषयच राहू दे कसा. खास आपल्या विहाराकरितां निर्माण करविलेल्या या पुष्पवाटिकेत तुझ्यासह मनसोक्त क्रीडा करावी म्हणून मी इथं आलों तों हा भलताच विषय मधे आला ! भानुमती:- प्राणनाथ, आतां माझं मन शांत झालं.<noinclude></noinclude> cv2hkpwhjuxmxi478csxgkj74opwobu 104 113108 238940 2026-11-12T06:42:58Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१२ संगीत वनविहार पद. ( चाल --येरिगुंथा० ) • दावुनिया प्रणयचलित ललित मधुर लीला वनदेवी सुखवित मति हृदय उठति सहज रुचिर कामकला ||४०|| कुसुमित मधु लतिका किति । डुलति तरुवरी या । नवविलास जणु..." 238940 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१२ संगीत वनविहार पद. ( चाल --येरिगुंथा० ) • दावुनिया प्रणयचलित ललित मधुर लीला वनदेवी सुखवित मति हृदय उठति सहज रुचिर कामकला ||४०|| कुसुमित मधु लतिका किति । डुलति तरुवरी या । नवविलास जणुं सुचविति । वरुनि विमल भाव बला ॥ १ ॥ महाराज, सर्वकाल या वनांत राहणारे लोक किती सुखी असतील बरं १ दुर्योधनः- वा! मग अन्नान्न करीत रानोमाळ भटकणारे हे पांडव तुझ्या दृष्टीनं आमच्यापेक्षां सुखी म्हणायचे ! चल, वेडी कुठली ! नाना- विघ पुष्पहार घालून लताकुंजांत लपंडाव खेळण्याची तुझी हौस आज मी अगदी पूर्ण करून सोडतों मग त्याबद्दल मला योग्य बक्षीसही मिळेलच. [ जातात. प्रवेश चवथा [ स्थळ:- द्वैतवन . ] अष्टावक्रः -- ( प्रवेश करून ) काय चमत्कार आहे पहा ! परमेश्वराचं • चिंतन करून आध्यात्म विषयांत मन लावावं, संसारी जनांचे ते व्यावहारिक क्याप नकोत म्हणून मी इथं आलों तर माझ्या गळ्यांत राज- काजाचं लोढणंच अडकूं पाहात आहे. असंच आहे. ज्याच्या प्राप्तीसाठी धडपड करावी तें दूरच राहतं आणि जें नको म्हणून टाळण्याचा प्रयत्न करावा तें आपणहून चिकटायला येतं. या भानगडीत पडूं नये असं एकदां वाटलं. परंतु दुर्जनाच्या नीचपणाची मर्यादा तरी किती असते हैं। पहावं आणि आपल्या हातून होईल तेवढी सजनांची सेवा घडावी म्हणून मी या दुष्ट दुर्योधनादिकांच्या मसलतींत शिरलों - सहवास मी एक क्षणदेखील पत्करला नसता. मला काय गोनारलं, कशी लालूच दाखविली ! नाहीं तर या दुष्टांचा त्या धूर्त शकुनीमामानं यांचा चोरांनों, तुमचे दांत तुमच्याच घशांत घालतों. आतां मला मात्र फार सावधपणानं वागलं पाहिजे. नाहीतर भलतंच व्हायचं! अरे ! बोलत बोलत मी अगद<noinclude></noinclude> 3laquxm1gkoqfduxsn5zxfg564nh4n1 104 113109 238941 2026-11-12T06:43:27Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक पहिला- प्रवेश चवथा आश्रमाच्या जवळच मालों. १३ ( पाहून) आणि ही कोण १ आमची अर्धागीच आली वाटतें ! वा उत्तम ! - सरला: - ( प्रवेश करून ) कोण ? आपणच का १ सकाळीं फलंपुष्पं आणायला गेलां ते आतां तो..." 238941 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक पहिला- प्रवेश चवथा आश्रमाच्या जवळच मालों. १३ ( पाहून) आणि ही कोण १ आमची अर्धागीच आली वाटतें ! वा उत्तम ! - सरला: - ( प्रवेश करून ) कोण ? आपणच का १ सकाळीं फलंपुष्पं आणायला गेलां ते आतां तोंड दाखवितां १ मीं म्हटलं झाली तरी काय वाट ! तरी बरं, लवकरच परत यायची आठवण झाली म्हणायची ! अष्टावक्रः- -अग हो, मोठी आली आहे सांगायला ! म्हणे सकाळी गेलां ते आतां तोंड दाखवितां ! तुला काय रिकामटेकडीला ! देवी द्रोपदी तरी मोठी वस्तादच दिसते कीं ! मीं फलंपुष्पं आणायला जावं आणि दुर्योधन महाराजांच्या सेवकांनी मला आयतंच पकडून न्यावं ! परभारें पावणेपाच ! चोर सुटून संन्यासी सुळावर जायचा ! सरला:- म्हणजे १ - - 2 अष्टावक्र म्हणजे, राजाज्ञा काय झाली आहे माहीत नाहीं वाटतं ? तुलाही माझा कंटाळाच आलेला दिसतो ! मी वेळेवर आलों नाहीं म्हणून माझा कांहीं तपास करायचा ते बाजूलाच राहिलं ! म्हणे आतां तोंड दाखवितां ! सरलाः – असं कां बरें बोलतां नित्याप्रमाणं देवी द्रौपदीनं फलंपुष्पं आणायला सांगितली. आपण गेल्यावर ती राजाज्ञेची बातमी कळली आणि आपल्याला तर उशीर लागला म्हणून सर्वानाच काळजी पडली. आपल्याला कुठून पाठविलं असं वाटून देवी द्रौपदी तर अगदी चिंता- क्रांत झाली आणि आपण असं म्हणतां. काय बोलावं ? यांच्यासारखी प्रेमळ माणसं मिळायचीं नाहींत बरं ! अष्टावक्रः - तें कांहों का असेना. अतः पर यांच्या भानगडीत पडायचं नाहीं, इतकंच नव्हे तर यांच्या संगतीला देखील रहायचं नाहीं असा म निश्चय केला आहे. नाहीतर एडक्याच्या टकरीत सांपडलेल्या तांब्याच्या तुकड्याप्रमाणं फुकटफाकट दामटी वळायची. सरला:- हो, हो ! तें बरोबरच आहे. आतां या राजाशेमुळं पूर्वीसारखं इथं खादीला मिळायचं नाहीं अशी भीति पडली वाटतं १ पण इथंच राहिलां तर कांहीं निभाव लागेल, नाहींतर या वनांत आतां उपाशीं मरायचीच पाळी येणार! अष्टावक्रः --- काय म्हटलंस ? उपाशी मरायची पाळी येणार? अग हो,.<noinclude></noinclude> bqef41xuafom68wvcckgn0p89tl97f1 104 113110 238942 2026-11-12T06:43:51Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१४ संगीत वनविहार - तुला सांगायचंच विसरलों होतों. मी आतां तो पूर्वीचा नव्हें समजलीस ? अंगराज कर्ण मला ओळखतात ! शकुनी मामा माझ्याशीं खलबत करतात ! दुर्योधनमहाराज मला महाब्राह्मण म्हण..." 238942 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१४ संगीत वनविहार - तुला सांगायचंच विसरलों होतों. मी आतां तो पूर्वीचा नव्हें समजलीस ? अंगराज कर्ण मला ओळखतात ! शकुनी मामा माझ्याशीं खलबत करतात ! दुर्योधनमहाराज मला महाब्राह्मण म्हणतात !! काय समजलीस ! मग -मला उपाशी मरायची पाळी कां म्हणून ? पांडव या वनांत आल्यापासून त्यांनी इथं काय काय केलं, आणि आतां दुर्योधनमहाराजांचा मुक्काम या वनांत असेपर्यंत इथं नित्य काय चालतं या बातम्या कळविण्याच्या मोठ्या · हुद्याच्या नाजूक जागेवर माझी नेमणूक झाली आहे ! काय समजलीस १ - मग मला उपाशी मरायची पाळी कां म्हणून १ -- सरला:- -अस्सं अस्सं ! आपण याच उद्योगांत होतां म्हणायचे १ आम्हीच सारी खुळ्यासारखी आपली काळजी करीत होतों. हातून कांहीं योग याग घडलं नाहीं तर सजनांच्या संगतींत सद्धर्मानं काळ तरी काढा- यचा होता. आतांपर्यंत पांडवांच्या इथं खाऊन त्यांच्याशी असा निमक- ·इरामपणा करायचा नव्हता. यांच्या सहवासाला राहून तुम्हांला अशी दुर्बुद्धि तरी कशी होते देवाला ठाऊक! असली नीच सेवा करून पंच- पकानं खाण्यापेक्षां इथं यज्ञांतला नुसता चरु मिळाला तरी किती चांगला बरें ! अष्टावक्रः - अग, पांडवांच्या इथं आतां कुठला यश आणि कुठला चरु घेऊन बसलीस १ बाकीच्या वनवासी लोकांची धर्मकृत्यं तरी सुरळीत चालली म्हणजे मिळविली. 'पांडवांच्या सहवासानं सारेच उन्मत्त बनले आहेत. खोड मोडतों गुलामांची' असं दुर्योधनमहाराज म्हणत होते. सरला: - तरीच बरं ! मत्रांशी सारे ऋषिजन धर्मराजाकडं येऊन या दुर्योधनाच्या जाचाबद्दल गान्हाणं सांगत बसले होते ! अष्टावक्रः - बरं मग, त्यावर धर्मराज काय म्हणाले १ सरला: --- दुसरं काय म्हणणार ! शांतिब्रह्माचा सागरच तो ! राजा सुयोधन समंजस आहे. राजा या नात्यानं तो इथं आला आहे. तेव्हां त्याच्या मर्जीप्रमाणं आपण दोन दिवस वागलं पाहिजे. अशा चार समजुतीच्या गोष्टी सांगून त्यांनी ऋषींना निरोप दिला. अष्टावक्रः - मी दुर्योधन महाराजांकडे गेल्यावर इथं काय चालतं तें तुझ्याकडून समजून घ्यावं असं शकुनी मामा म्हणाले तें अगदी बरोबर !<noinclude></noinclude> 9yd31kpucsk1wx92pl0pm9qe9hpjt8h 104 113111 238943 2026-11-12T06:48:10Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक पहिला- प्रवेश चवथा १५ आतां ही ऋषिजनांची बातमी तूं कशी छान सांगितलीस ! फारच छान ! मला अशी मदत केलीस म्हणजे दुर्योधन महाराज हस्तिनापुराला जातांना आम्हांला बरोबर नेणार आहेत ! तिथं..." 238943 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक पहिला- प्रवेश चवथा १५ आतां ही ऋषिजनांची बातमी तूं कशी छान सांगितलीस ! फारच छान ! मला अशी मदत केलीस म्हणजे दुर्योधन महाराज हस्तिनापुराला जातांना आम्हांला बरोबर नेणार आहेत ! तिथं आपला काय बडेजाव होईल ! 'मग या दाढीला फाटा देऊन पुनः मी पांढरपेशा होणार ! काय समजलीस १ सरला: – समजलें बरं! सारं समजलें ! मीच खुळ्यासारखी बडबडलें. लहानपण विद्या केली नाहीं म्हणजे मोठेपणाकरितां असली हलकीं कामं करावी लागतात. समजलं १ - अष्टावक्रः -- वा ! फार चांगलं वर्णन सुरू आहे ! म्हणे लहानपणीं विद्या केली नाहीं नाहीं. नाहीं केली विद्या. अग मी जर पंडित झालो असतो तर त्रिभुवनांतही तुझ्या बापाला जांवई मिळाला नसता. मी अगदी ठोंब्या आहे. परंतु नवराबायकोचा जोडा कसा छान शोभतो म्हणतात कीं नाहीं ? आणि आतां मला काय कमी १ - असं तरी लोक सरला: — खबरदार ! एक अक्षरदेखील बोलूं नका. आतां असा चावटपणा करून भागायचं नाहीं. अशा लोभाला भाळणारी मी नव्हें. जळ्ळा तुमचा तो मोठेपणा आणि असली नीच कृत्यं ! पण हें बरं नव्हे. अजून नीट विचार करा. झाल्या गोष्टी धर्मराजांना सांगून त्यांच्या पायांवर लोळण घ्या. तो भोळा शंकर तुम्हांला खास क्षमा करील. कां ? माझं बोलणं पटत नाहीं वाटतं ? नाहींच पटायचं अशानं थांबा, अरशी जातें आणि देवी द्रौपदीला सारं सांगून तुमचीच खोड मोडायला लावतें.. [ जाते. अष्टावक्र:- अग ए, थोडी थांब. माझं जरा ऐकून तरी घे. छे:! गेलीच ही फणफणत ! ( जाते ) (हंसून) अगर्दीच अजागळ ! पण हेंही एकतऱ्हेनं बरंच झालं. कारण या वेडीला माझं वर्म कळलं असतं तर नवयाचा बडेजाव म्हणून ही हकीगत हिनं वनभर केली असती आणि या दुष्टांचे काय बेत आहेत ते समजण्याची अनायासें प्राप्त झालेली संधि वायां गेली असती. आतां ही कांहीं बडबडत सुटली तरी तें माझ्या पथ्यावरच पडेल. चला तर, आतांपर्यंत झालेली हकीगत धनंजयाचे कानांवर घालून पुढं काय करायचं ते ठरवू. [ जातो.<noinclude></noinclude> 3ksm5rwor8rax35vv7i6kktugpz7frd 104 113112 238944 2026-11-12T06:48:42Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१६ संगीत वनविहार प्रवेश पांचवा [ स्थळ:- पांडवांचा आश्रम धर्म, अर्जुन व द्रौपदी बसली आहेत. ] द्रौपदी :- महाराज, मग काय ठरला आपला विचार? या जुलमी राजाशेला मान तुकावून होईल तें मुकाट्यानं..." 238944 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१६ संगीत वनविहार प्रवेश पांचवा [ स्थळ:- पांडवांचा आश्रम धर्म, अर्जुन व द्रौपदी बसली आहेत. ] द्रौपदी :- महाराज, मग काय ठरला आपला विचार? या जुलमी राजाशेला मान तुकावून होईल तें मुकाट्यानं सोसायचं कीं आपण कोण हें ध्यानांत घेऊन या दडपशाहीचा प्रतिकार करायचा? महाराज, आपण असे उदासीन कां होतां ? या अरेरावीच्या हुकुमामुळे साऱ्या वनवासी जनांना किती पीडा होणार आहे ही कल्पना आपल्या क्षात्रतेजाला जागं करीत नाहीं का ? पद. ( चाल - धनियाधन धन० ) कशिही भुलवित शांति मनाला । काळीं या नरवीरा ॥ ध्रु०॥ वनचर होती मत्त जरि वनीं । तो वनराज । शांति त्यजोनी । दावित उज्ज्वल आत्मबला ॥ १ ॥ अर्जुनः — क्षात्रवृत्तीचा अवलंब करून स्पष्टपणानं प्रतिकार करायचा तें सोडून दादा आपण असे स्तब्ध कां ? धर्मः - अर्जुना, द्रौपदी, असं विकारवश होणं बरोबर नाहीं. आज ती मुनिजनांची भाषणं ऐकून माझ्या चित्तांतही थोडी चलबिचल सुरू झाली होती. परंतु अविचाराला बळी पडून कांहींही करणं बरं नव्हे असं पूर्ण विचाराअंतीं मी ठरविलें आहे. अर्जुन :- दादा, दुर्योधनानं आमच्याबरोबर कावेबाजपणानं दुष्मन- गिरी सुरू केली आहे हें पाहूनदेखील आपली शांतवृत्ति ढळत नाहीं काय ? राजा दुर्योधन ज्या क्षात्रवंशांत जन्माला आला आहे त्याच वंशांत आम्हीही जन्मलों आहों. त्याच्या शरिरांत जे रक्त खेळत आहे तेंच रक्त आमच्याही शरीरांत खेळत आहे. असं असून त्यानं अरेरावीनं चालविलेला अपमान आम्हीं निमुटपणे सहन करावा काय १ धर्मः - अर्जुना, कांहीं झालं तरी सुयोधन आज आमचा राजा आहे.. आणि पित्याच्या आज्ञेप्रमाणं राजाज्ञा ही शिरसा वंद्यच मानली पाहिजे. राजा सुयोधन या वनांत आला हे ऐकून आम्हांला आनंदच वाटला<noinclude></noinclude> o48lxc9yf8o623wg4hzokh4fzw6e6p1 104 113113 238945 2026-11-12T06:49:05Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "द्रौपदी :- महाराज, आपण असे उदासीन कां होतां ? [ पृष्ठ १६." 238945 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>द्रौपदी :- महाराज, आपण असे उदासीन कां होतां ? [ पृष्ठ १६.<noinclude></noinclude> 2grjr5rkn06rmsyvwrgkt5p9tqaj9xg 104 113114 238946 2026-11-12T06:49:30Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक पहिला- प्रवेश पांचवा १७ पाहिजे. आपण सर्वांनीं योग्य गौरवानं त्याचा सत्कारच केला पाहिजे. मग त्याच्या सुखाकरितां आपणाला चार दिवस थोडा त्रास सोसावा लागला तरी हरकत नाहीं ! म्हणून..." 238946 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक पहिला- प्रवेश पांचवा १७ पाहिजे. आपण सर्वांनीं योग्य गौरवानं त्याचा सत्कारच केला पाहिजे. मग त्याच्या सुखाकरितां आपणाला चार दिवस थोडा त्रास सोसावा लागला तरी हरकत नाहीं ! म्हणून म्हणतों, मानापमानाच्या नसत्या कल्पनेला बळी पडून चित्ताची समता यत्किंचितही ढळू देऊं नका. . द्रौपदी :- महाराज, दुर्योधनाच्या खऱ्या स्वरूपाची अद्याप आपल्याला 'ओळखच झाली नाहीं असं म्हणावं लागतं, ते या वनांत कांहीं साहजिक आलेले नाहीत. खास त्यांच्या मनांत कांहीं डाव असावा. म्हणून म्हणतें महाराज, हें सापाचं पोर जागच्या जागाच ठेचून टाकलं नाहीं तर संधि साधून दंश केल्याशिवाय कधींही राहायचं नाहीं. धर्मः - सद्दीच्या जोरावर अनन्वित कृत्यं करणाऱ्यांचं पारिपत्य देखील अवेळीं करणं चुकीचं आहे. त्यांच्या पापाचं माप पूर्णपणे भरावंच लागतं. शिवाय मी म्हणतों आज आपणावर असा प्रसंग तरी काय गुजरला आहे ? अर्जुनः- प्रसंग काय गुजरला आहे ? दादा, अद्यापि तुमच्या चित प्रकाशच पडत नाहीं काय ? धर्माचरण करून काल कंठणारे आम्ही आणि हे मुनिजन यांच्या मार्गात यांनी विघ्नें कां आणावीत ? धर्मकृत्या- साठी फुलं तोडतांना, पुष्करणीत स्नान करतांना किंवा वनांत मृगया करतांना या दुर्योधनाच्या अपमानकारक हुकुमांनी आम्हांला कां 'दुखवावं ? राजाज्ञा झाली तरी तिला कांहीं मर्यादाही आहेच ! प्रजाजनांचं पालनपोषण करायचं तें बाजूलाच राहिलं. उलट सर्वांना उपाशी मारण्याचा जुलमी हुकूम | हा हुकुम आम्हीं कां मानावा ? शिवाय हे द्वैतवन कांहीं त्याच्या खास मालकीचं नव्हे. राजाची सत्ता त्याच्या प्रदेशापुरती, अभि- षिक्त राजांच्या योग्यतेचे आपणही आहों, असा सात्त्विक अहंकार बाळग णाऱ्या तपस्वी जनांच्या कर्तृत्वाला अवसर मिळावा म्हणून परमेश्वरानं अशी विस्तीर्ण वनं निर्माण केली आहेत. हिंस्र पशूंच्या बेलगामी वर्तनाला आळा घालणं या ठिकाणीं जसं शक्य नाहीं तसंच तपश्चर्या करून कालक्रमण करणाऱ्या वनवासी जनांच्या अंत:करणावर ताबा चालविणें अशक्य आहे. द्रौपदी :- म्हणून म्हणतें महाराज, यांच्या जुलमी आज्ञा इथं मानल्या नाहीत तर त्यांत कांहीं वावगं होणार नाहीं. अवर्णनीय आहे. वनविहार... २ वनवासी जनांचं सुख<noinclude></noinclude> dh7cjq09x2aj2jrp2hhykaldt16qe2r 104 113115 238947 2026-11-12T06:49:52Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "संगीत वनविहार “पढ़ (चाल-ही कां मान्यता०) राहे शांतता अनुदिनि वनिं किति नयेचि वदतां ॥ ध्रु० ॥ देई सुख मना प्रेमभावना भेदभाव लव दिसति न वनांत ॥ १ ॥ अर्जुन :- दादा, आम्ही शक्तींत अगर परा..." 238947 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>संगीत वनविहार “पढ़ (चाल-ही कां मान्यता०) राहे शांतता अनुदिनि वनिं किति नयेचि वदतां ॥ ध्रु० ॥ देई सुख मना प्रेमभावना भेदभाव लव दिसति न वनांत ॥ १ ॥ अर्जुन :- दादा, आम्ही शक्तींत अगर पराक्रमांत कोणत्या गोष्टींत कमी आह म्हणून यांनी आमच्यावर अशी सत्ता गाजवावी ? जुलमाचा प्रतिकार करण्याचं सामर्थ्य ज्यांच्या मनगटांत नसेल त्यांनी खुशाल ताने- दारी पतकरावी. कौरवांचा निमिषात पराभव करण्याचं सामर्थ्य या माझ्या बाहूंत असतां दादा तुम्ही असे कां कचरतां ?- अक्षक्रीडेच्या प्रसंग यांनी केलेला अपमान धुवून काढण्याची कशी नामी संधि आली खाहे ! दादा- पद. ( चाल - वृकगृहिं जणुं ० ) खलबल-मद हरिन सत्वरी । भुजबलानें आज्ञा तुमची हो जरी ||go|| प्रखर मम शरें जर्जर करूनी । वद्ध करिन कुरुनृप समरांगणिं । लोळवीन त्या तुमच्या चरणीं । सत्यचि जाणा वैखरी ॥ १ ॥ धर्मः - अर्जुना, तुझा विजयशाली बाहु तसं करायला समर्थ आहे. याबद्दल मला संशय वाटत नाहीं. आणि या तुमच्या कर्तबगारीवर विश्वासूनच पांचालीचे क्लेश कायमचे दूर करायची माझी उमेद आहे. केवळ पराक्रमाच्या जोरावर काल अनुकूल करून घेतां येतो म्हणून आपली नीति सोडणं कुणालाही श्रेयस्कर नाहीं. योग्य मार्गानं पुनः आपली सत्ता प्रस्थापित होईपर्यंत सामान्य जनाप्रमाणं आम्ही आपले दिवस कंठून राजाज्ञेला मान ही तुकवलीच पाहिजे. पांचाली, केवळ शरीरसुखाकडं लक्ष देऊन पुरातन ऋषींनी आखून दिलेला पुण्यमार्ग सोडता कामा नये. राजाची सत्ता सर्वत्र अबाधितच असते. परंतु या तात्त्विक वाटाघाटीत शिरण्याचं तूर्त आम्हांला प्रयोजन नाहीं. म्हणून म्हणतों कांही झालं तरी सुबोधन आज आपला राजा आहे. तो या वनांत<noinclude></noinclude> 1njra2dsezegbhpqw3cfjwuha3uprye 104 113116 238948 2026-11-12T06:50:16Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक पहिला- प्रवेश पाचवा आला असतां पूर्वीचं वैर साधून सूड उगवण्याची गोष्ट तर बाजूलाच राहू दे ! उलट त्याचं योग्य आदरातिथ्य करून त्याचा काल या वनांत सुखाचा आणि कीर्तींचा जाईल अशीच व..." 238948 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक पहिला- प्रवेश पाचवा आला असतां पूर्वीचं वैर साधून सूड उगवण्याची गोष्ट तर बाजूलाच राहू दे ! उलट त्याचं योग्य आदरातिथ्य करून त्याचा काल या वनांत सुखाचा आणि कीर्तींचा जाईल अशीच वागणूक आपण ठेविली पाहिजे अशी माझी तुम्हांला आशा आहे. अर्जुना, उदईक तूं स्वतः सुयोधना- कडे जाऊन त्याला एकवार आमच्या आश्रमांत येण्याबद्दल विनंति कर. चित्तांत विकल्प आणूं नको. जा, आपल्या नित्य व्यवसायाला लाग. (अर्जुन जातो.) पांचाली, देवता आणि मुनिजनांच्या पूजेची तयारी कर. कुठल्या- ही कारणामुळे आपल्या धार्मिक कृत्याला व्यत्यय येतां उपयोगी नाहीं. जा, राजाज्ञेप्रमाणं आजपासून आपल्या आश्रमाच्या आवारांतीलच फल- पुष्पं काढायाची है मात्र ध्यानांत असूंदे. जा. ( द्रौपदी जाते.) परमेश्वरा, पांचालीच्या आणि भावांच्या तिरस्काराला पात्र झालेल्या या धर्मावर तुझी कृपादृष्टि असूंदे. मनांत भलभलते विकार प्रदीप्त होऊन माझे बंधु आणि पांचाली कावरीबावरी होतात. त्यांना क्षमा कर. त्यांच्या चित्तांतील क्षोभ 'मला समजत की नाही? पण माझा नाइलाज आहे. विकाराला आवरून घरून त्याचे पाऊल अनीतीच्या मार्गात पडणार नाहीं अशी खबरदारी मला घेतलीच पाहिजे, आज त्यांना माझी वागणूक अन्यायाची, मूर्ख- पणाची किंवा नामर्दपणाची वाटली तरी हें माझं वर्तन अखेर सर्वांच्या कल्याणाला आणि कीर्तीला कारणीभूत झाल्याखेरीज खचित राहणार नाही. प्रसंग थोडा कठिण दिसतो खरा, परंतु यांतूनही पार पाडणं भक्त- - चला गोपालकृष्णा तुझ्याकडेच आहे. अंक पहिला समाप्त.<noinclude></noinclude> qd0ri0uw6n6blajw8rvii5rw664ruu2 104 113117 238949 2026-11-12T06:50:45Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक दुसरा प्रवेश पहिला [ स्थळ:- पांडवांचा आश्रम. एका बाजूनें अष्टावक्र व दुसऱ्या बाजूनें सरला प्रवेश करतात.] सरला: कां, आलां का फिरून निलाजरेपणानं तोंड दाखवायला ? तुम्ही दुर्योधनाल..." 238949 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक दुसरा प्रवेश पहिला [ स्थळ:- पांडवांचा आश्रम. एका बाजूनें अष्टावक्र व दुसऱ्या बाजूनें सरला प्रवेश करतात.] सरला: कां, आलां का फिरून निलाजरेपणानं तोंड दाखवायला ? तुम्ही दुर्योधनाला फितूर आहां असं देवी द्रौपदीनं किती सांगितलं तरी घर्मराज आपला त्याकडे कानाडोळाच करतात, त्याचं हें सारं फळ ! या वेळीं भीमसेन इथं असते तर तुमची चांगली खोड मोडायला लाविली असती ! अष्टावक्रः -- मोठी दाखविते आहे भीति मला भीमसेनांची! म्हणे खोड मोडायला लाविली असती ! सध्यां एक भीमसेन तीर्थयात्रेला गेले आहेत. कबूल आहे. पण कायम दुःशासनानं भरसभेत द्रौपदीची तशी विटंबना केली त्या वेळी हे राजश्री तिथं हजर नव्हते का ? मग त्यांनी तिथं काय पराक्रम गाजविला ? कां असं तोंड वाईट करून गप्प का राहिलीस ? सरला:---धर्मराजांच्या अमर्याद शांतपणामुळे सर्वांनाच गप्प बसावं लागतं ! उपाय नाहीं. देवानं यांच्या अंगांत अभिमान मुळींच कसा घातला नाहीं कोण जाणे ! नाहींतर देवी द्रौपदी बायको असून देखील किती धीराची ! अष्टावक्रः- -अग कसली धीराची नी कसलं काय ! प्रसंग आला म्हणजे सारं लटपटतं. फुरसदीच्या वेळी रिकामी बडबड करावी वाटेल तेवढी ! सरला: -- रिकामी बडबड करून प्रसंग भाला म्हणजे घाबरणारी नव्हे बरं देवी ! चांगलं तुमच्या अनुभवाला नाहीं कां आलं ? अष्टावक्रः - हं, सांगा असं काय शतकृत्यं केलं तें तरी ? सरला: -- काय केलं १ काल संध्याकाळी तुमच्या भानुमती राणी- साहेब आपल्या सख्यांसह फिरत फिरत आमच्या आश्रमाजवळ आल्या. आणि देवी द्रौपदी काढीत होती त्या वेलीची फुलं काढा म्हणून डोलामं करूं लागल्या की हुकूम आपल्या दासींना !<noinclude></noinclude> 5i432pcjw7c7mygqpu7hllmy5e4cuos 104 113118 238950 2026-11-12T06:51:15Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक दुसरा--प्रवेश पहिला अष्टावक्रः -- मग काय झालं १ २१ सरला: काय व्हायचं ! देवीनं खडखडीत जाब दिला. हीं फुलं मी नाहीं का द्यायची म्हगून ! झालं. अपमान झाला म्हणून राणीसाहेब काय जळफळल्या,..." 238950 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक दुसरा--प्रवेश पहिला अष्टावक्रः -- मग काय झालं १ २१ सरला: काय व्हायचं ! देवीनं खडखडीत जाब दिला. हीं फुलं मी नाहीं का द्यायची म्हगून ! झालं. अपमान झाला म्हणून राणीसाहेब काय जळफळल्या, धडपडल्या पण उपयोग काय ? देवीनं फुलं नाहींच काढू दिली. मग गेल्या तशच तडफडत. अष्टावक्रः - अग दीडशहाणे, त्या खडखडीत जबाबाचा परिणाम काय होईल हें नाहीं आलं तुझ्या ध्यानांत, म्हणून अशी बढाई मारतेस. पण काय ग त्या वेळीं तूंही होतीस का तिथं ? सरला: - हो. होतें मी, मग काय म्हणणे १ असल्या धमकावणीला. मी नाही हो भ्यायची. काय परिणाम होईल ? अष्टावक्रः परिणाम काय होईल तें लवकरच कळेल. आपण कोण काय हे लक्षांत न आणतां प्रत्यक्ष महाराणीसाहेबांचा अपमान ! राजाशे- चा मंग ! काय हा उन्मत्तपणा ! सरला:- उन्मत्तपणा अधिकाराच्या सहवासालाच असतो. देवीनं स्वतः पाणी घालून वाढविलेल्या आपल्या आश्रमांतील वेलींची फुलं पूजे- करितां काढली तर राजाज्ञेचा भंग झाला का ? यांना फुलं हवी होती तर सारं वन काय ओस पडलं होतं १ इथं कशाला आल्या होत्या ? अष्टावक्र: बस, बस ! पुरें कर ! लागली जीभ लांब करून बोलायला ! · महाराणीसाहेब म्हणजे तुम्ही काय समजलां ? त्यांना मानापमान कांहीं नाहींच का ? महाराणीसाहेबांच्या कोपामुळं काय झालं आहे माहीत नाहीं ? सरला: --- अग बाई, ग्यालें कीं भी अगदीं ! काय झालं आहे ? अष्टावक्रः -- अग वेअकले, महाराणीसाहेबांनीं रागानं फणफणून सारं आकाशपाताळ एक करून सोडलं. काय झालं म्हणून महाराजांनी जेव्हां परोपरीनं आर्जवं करून विचारलं तेव्हां "द्रौपदीनं आपला अपमान केला. "तिला शासन झाल्याखेरीज भी अन्नपाणी देखील घेणार नाहीं.” असं त्यांनी साफ सांगितलं. झालं. मंग काय विचारतेस १ " तुझा इट्ट पुरविण्याकरितां द्रौपदीला तुझी दासी म्हणून सेवा करायला लावीन तरच - नांवाचा दुर्योधन.” अशी महाराजांनी प्रतिज्ञा केली. तेव्हां कुठं बाई-<noinclude></noinclude> ly5v9215sjigefjihsk5hvw0izb3vod 104 113119 238951 2026-11-12T06:52:50Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२२ संगीत वनविहार साहेबांचा राग शांत झाला. आणि लागलीच सर्वासमक्ष मीही प्रतिज्ञा केली की द्रौपदीबरोबर तुलाही- सरला: — देवीबद्दल असले अभद्र शब्द उच्चारतांना तुमची वाचा. - बंद कशी हो..." 238951 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>२२ संगीत वनविहार साहेबांचा राग शांत झाला. आणि लागलीच सर्वासमक्ष मीही प्रतिज्ञा केली की द्रौपदीबरोबर तुलाही- सरला: — देवीबद्दल असले अभद्र शब्द उच्चारतांना तुमची वाचा. - बंद कशी होत नाहीं ? थांबा, तुम्ही फारच अमर्याद होऊं लागला. पार्थ- राजांकडून तुम्हांलाच आधीं शासन करायला लावतें. अष्टावक्रः -- (इंसून ) अगदीच अजागळ ! [ जाते. धनंजयांना माझं वर्म माहीत आहे हें या बेडीला कायठाऊक ? ( दीर्घश्वास सोडून ) पण काय न्याय आहे पहा ! सत्तेपुढं शहाणपणा चालत नाहीं ! शेवटी या थराला: गोष्ठी याव्या आँ ! परंतु असं झाल्याशिवाय दुष्टाचं पारिपत्य तरी कसं व्हावं ? काय परिणाम होणार कळत नाहीं. प्रवेश दुसरा [ जातो. [ स्थळ:- द्वैतवन. अर्जुन व कोतवाल उभे आहेत. एक वाघ व एक रानडुकर मरून पडले आहेत. ] अर्जुनः-- जा. तुझ्या राजाला सांग मी तुझी आशा कस्पटाप्रमाण लेखतों. आजपर्यंत राजा घमांच्या क्षमाशीलतेच्या जोरावर आमची मान- खंडना करण्याचा तुझा प्रयत्न सफल झाला. परंतु आतां मात्र पांडवांचा उपमर्द हा अर्जुन बिलकुल सहन करणार नाहीं. कोतवाल : - महाराज, मी हुकमाचा ताबेदार. या मानापमानाच्या भानगडी मला काय समजणार ? तथापि इतकीच विनंति आहे कीं, दुर्योधन- महाराजांचे हुकूम अन्यायाचे, जुलमाचे कसेही असले तरी काळाकडं नजर देऊन आपणच थोडं मिटतं ध्यावं हें वरं नव्हे का १ अर्जुन :- बस्स ! पुरे कर तुझी बडबड. या अर्जुनाच्या अंतःकरणांत असल्या बायकी मनोवृत्तींना थारा मिळत नसतो हे समजण्याची अक्कल . तुला असती तर असले शब्द उच्चारण्याचं धाडस तूं कधींच केलं नसतंस. काळाच्या प्रवाहाला मान वाकवून भ्याडांनीं स्वस्थ रहावं ! या अर्जुनाला 'काळ' म्हणून कांहीं आहे याचीच मुळीं जाणीव नाहीं. जा, तुला तुझ्या प्राणाची पर्वा असेल तर इथून एकदम चालता हो आणि तुझ्या<noinclude></noinclude> mpps5ss9hgumiob6aulo8afzsvujxm4 104 113120 238952 2026-11-12T06:53:20Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक दुसरा-प्रवेश दुसरा २३ दुर्योधनाच्या अंतःकरणांतील क्रोध शतगुणित होईल अशाच रीतीनं त्याला माझा निरोप सांग. जा. (कोतवाल जातो.) धर्म, न्याय, नीति, सर्व पायांखाली तुडवून केवळ आम्हां..." 238952 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक दुसरा-प्रवेश दुसरा २३ दुर्योधनाच्या अंतःकरणांतील क्रोध शतगुणित होईल अशाच रीतीनं त्याला माझा निरोप सांग. जा. (कोतवाल जातो.) धर्म, न्याय, नीति, सर्व पायांखाली तुडवून केवळ आम्हांला त्रास देण्याच्या हेतूनं हा दुर्योधन जुलमी हुकूम फर्मावतो काय, आणि त्याला आमने अजात शत्रु धर्म- राज मान तुकवितात काय ! साराच चमत्कार ! पण करणार काय ! अंतः- करणांत उत्पन्न होणारा क्षोभ जागच्या जागींच दाबून टाकावा लागतो. दुर्योधन आम्हांला समजतों तरी कोण ? पण त्याला तरी दोष कां द्यावा ? आम्ही कोण, आमचा दर्जा काय, या गोष्टी आम्ही स्वतःच विसरूं लागलों आहों याची आठवणदेखील आम्हांला दुसऱ्यांनी करून द्यावी लागते. मग बोलून चालून जे आमचा नाश करायला प्रवृत्त झाले आहेत ते संधि • सांपडेल तेव्हां वर्मावर घाव घालायला कां कमी करतील ! आज आम्ही मृगया केल्याबद्दल दुर्योधन जाब विचारणार आणि उद्यां आम्हीं दर घटकेला अमुकच श्वासोच्छ्वास सोडावे असाही तो निर्बंध घालणार ! काय कालच्या त्या भानुमतीच्या प्रकाराची आठवण झाली म्हणजे अंगाचा कसा - ( पाहून ) ही पहा पांचालीच इकडं येत आहे. काय हिची योग्यता आणि काय ही अवस्था ! दुर्दैवा, धिक्कार असो तुझ्या चरित्राला ! पद. (भूप-त्रिपूर्या) करूं ! अनुचित तव लीला स्वैरगति । पाहुनि व्याकुल मानस होई तेवी मूढमति ॥ ० ॥ योग्य असुनि राज्ञीपदाला । भोगित वनवासाला | धाय मोकली दीन वदन हैं । क्षोभवि हृदय किती ॥ १ ॥ ( द्रौपदी प्रवेश करते.) ये; पांचाली, अशी इकडे ये. तूं अशी दुःखीकष्टी कां, म्हणून तरी कोणच्या तोंडानं विचारू १ द्रौपदी:- कोण, महाराज, मी आणि दुःखीकष्टी ? छे! असं कसं होईल ? आपल्या पराक्रमाच्या तेजानं देवेंद्रालाच काय, पण प्रत्यक्ष महा- देवालाही दिपविणारे माझे पति-मी दुःखीकष्टी कशी असेन ? पण महाराज, काय सांगूं ! माझं नशीबच असं कांहीं खडतर आहे की, माझं दुःख पाहूनदेखील माझ्या पतींना माझी करुणा येईनाशी झाली आहे.<noinclude></noinclude> 47g4zsgs9zmqswa6wyjnagourotv369 104 113121 238953 2026-11-12T06:53:42Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२४ संगीत वनविहार अर्जुन : - होय, द्रौपदी, तूं म्हणतेस तें खरं आहे. आम्हां अभाग्यांच्या बरोबर तूं आजन्म दुःखांत दिवस कंठावेस असं विधात्यानं तुझ्या ललार्टी लिहून ठेवल्यानं तुझे अने..." 238953 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>२४ संगीत वनविहार अर्जुन : - होय, द्रौपदी, तूं म्हणतेस तें खरं आहे. आम्हां अभाग्यांच्या बरोबर तूं आजन्म दुःखांत दिवस कंठावेस असं विधात्यानं तुझ्या ललार्टी लिहून ठेवल्यानं तुझे अनेक सद्गुण मातीमोल होऊन तुझ्या कृपाकटाक्षाला देखील अपात्र अशा नीवांची उद्दाम भाषणं निमुटपणे ऐकून घेण्याचं तुझ्या नशिबी आलं आहे. द्रौपदी, तुझ्या स्वयंवराच्या वेळीं मत्स्यवेध करण्याच्या कार्मी माझी धनुर्विद्या यशस्वी झाली नसती तर फार बरं झालं असतं. असाही विचार माझ्या मनांत आल्याशिवाय राहात नाहीं. एकाद्या राजाधिराजाची पट्टराणी होऊन तूं आज आनंदानं वैभवांत दिवस घालविले असतेस. हाय, हाय ! द्रौपदी- द्रौपदी: नाहीं महाराज, माझ्या म्हणण्याचा आशय तसा नाही. आपल्या धनुर्विद्येच्या जोरावर त्रिभुवन पादाक्रांत करणाऱ्या क्षत्रियवीरांची अर्धागी होण्याचं भाग्य मला लाभलं याबद्दल मी स्वतःला धन्य समजते. महाराज, आपल्या प्रेमापुढं मला या हालअपेष्टांचं कांहींच वाटत नाहीं. पण ऐन संकटकाल देखील आपण आपल्याला भूषणसद असलेलं क्षात्रतेज प्रकट करीत नाहीं याबद्दल खेद होतो. दुर्योधनानं सध्या या वनांत काय गोंधळ सुरू केला आहे हे आपण जाणतच आहां. दासानु दासालाही जे हुकूम समंजस धनी करणार नाहीं असे अपमानकारक हुकूम दुर्योधन करतो आणि ते तुम्ही निमूटपणे ऐकून घेतां ही गोष्ट आपल्यासारख्या वीरशिरोमणींना शोभते ना ? आपण क्षात्रधर्म विसरून शत्रूची अशीच गय केलो तर कधींकाळीं दुर्योधनाच्या रक्तानं माखलेल्या आपल्या हातांनी माझी वेणी घालण्याची भीमसेनांची प्रतिज्ञा तडीला जाते कीं नाहीं याचीच मला शंका येते. महाराज, क्षत्रियांचा धर्म क्षत्रियच विसरू लागले तर मूर्तिमंत पापाचरण या भूतलावर खास बावरूं लागणार. पद. ( चाल - अय खलिके ० ) अवहेलना स्वधर्मा। घडवी अनर्थ नाना । त्यजितां स्वकर्म लाभे । सुखकीर्ति काय कोणा ॥ ४०॥ जरि वरुनि आळसाला | विश्रांति निज रथाला । रवि देव त्या क्षणाला । हो प्रलय घोर जाणा ॥ १ ॥ 1<noinclude></noinclude> dunlhz6o6d6kpnkmo28k6jhsgwx89w0 104 113122 238954 2026-11-12T06:54:05Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक दुसरा - प्रवेश दुसरा २५ अर्जुनः-- पुरे कर. द्रौपदी, तुझा एक एक शब्द माझ्या अंतःकरणाला कसा पीळ पाडीत आहे. तुला इतकं निराश व्हायचं कांहीं कारण नाहीं. तसाच प्रसंग आला तर घर्मराजांची..." 238954 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक दुसरा - प्रवेश दुसरा २५ अर्जुनः-- पुरे कर. द्रौपदी, तुझा एक एक शब्द माझ्या अंतःकरणाला कसा पीळ पाडीत आहे. तुला इतकं निराश व्हायचं कांहीं कारण नाहीं. तसाच प्रसंग आला तर घर्मराजांची आज्ञा देखील बाजूला ठेवून मी या दुष्ट दुर्योधनादिकांच्या मुसक्या बांधून त्यांना तुझे दास म्हणून तुझ्या पायांवर लोटांगण घ्यावयाला लावीन. द्रौपदी: ----तसा प्रसंग म्हणजे तरी कसा ? आपल्या जुलमी हुकमानं आपल्या बरोबरीच्या सिंहासनाच्या मालकांचा पाणउतारा तर यांनी सारखा चालविलाच आहे. आतां आणखी कोणती अप्रतिष्ठा व्हायची राहिली आहे ? महाराज मोठमोठे धर्मवेत्ते या कौरवांच्या दरबारी असतां यांनी सुरू केलेला हा सावळागोंधळ कोणीच कसा बंद करूं शकत नाहीं याचंच मला फार आश्चर्य वाटतं १ अर्जुनः--- द्रौपदी, तूं म्हणतेस त्याप्रमाणं आश्चर्य तर खरंच. परंतु आश्चर्य तरी कसलं ? भर सभेत दुःशासनानं तुझी विटंबना केल्याचा देखावा ज्यांच्या नेत्रांनीं खुशाल पाहिला, या अधमांची अभद्र भाषणं ज्यांच्या कानांनीं बिनतक्रार ऐकली, यांच्या असंख्य उर्मट लीला जे निमुटपणे सहन करतात, त्या महानुभावांनी- भीष्म द्रोणांनी या पोरखेळा- पुढं हात टेकले असल्यास नवल ते काय ? द्रौपदी, दुर्योधनादिक आमचे शत्रु हरप्रयत्नानं आम्हांला गांजण्याचा यत्न करणारच; परंतु आम्हां सर्वांची अप्रतिष्ठा आमचे दादा मुकाट्यानं सहन करतात याला काय म्हणावं ? त्यांच्या अंतःकरणांतील क्षात्रतेजाची ज्योत अगदी निस्तेज झाली का आमच्या पराक्रमाबद्दल त्यांच्या मनांत शंका उत्पन्न झाली ? खरोखर- पढ़. ( केदार - एकताल ) कोणत्या विधीनें नकळे घडविलें । दुर्बल मन हें असलें ॥ध्रु०॥ विसरुनिया क्षात्रवृत्ति । स्वाभिमान कुलकीर्ति । उपमर्दक दुर्जनकृति | सहन करीत शांतपणें ॥ १ ॥ द्रौपदी, दादांच्या कालच्या आशेला मान द्यावा म्हणून मी दुर्योधनाच्या शिबिराकडं निघालों होतों तोंच राजाशेचं उल्लंघन करणान्या माझ्या कृत्याचा जाब विचारायला म्हणून एक वनरक्षक आला होता !<noinclude></noinclude> 26n2d7jqhb79ycunyi1rpxaarw9wcpy 104 113123 238955 2026-11-12T06:54:28Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२६ संगीत वनविहार द्रौपदी:- म्हणजे १ हें काय आणखी १. अर्जुनः- द्रौपदी, दुसरं काय ? स्वतःच्या मौजेकरितांच नव्हे तर जाणूनबुजून वनवासी जनांच्या निवासस्थानांचा-प्रसंगी प्राणांचाही वि..." 238955 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>२६ संगीत वनविहार द्रौपदी:- म्हणजे १ हें काय आणखी १. अर्जुनः- द्रौपदी, दुसरं काय ? स्वतःच्या मौजेकरितांच नव्हे तर जाणूनबुजून वनवासी जनांच्या निवासस्थानांचा-प्रसंगी प्राणांचाही विध्वंस व्हावा म्हणून यांनी उठविलेल्या या हिंस्र श्वापदांचा भी संहार केला आणि यामुळं म्हणे राजाशेचा भंग झाला ! काय ही राजनीति !. द्रौपदी:- :- मग महाराज, काय तो एकदां या गोष्टीचा निकालच लावून टाकलेला बरा नव्हे का ? राजरोस प्रतिकार तरी करावा नाहीं तर होईल तें मुकाट्यानं सहन तरी करावं. हा घरसोडीचा मार्ग मला अगदी पसंत नाहीं. गुलाम बनून दुर्योधनाच्या लाथा जन्मभर खात बसण्याचा मार्ग तुम्हां वीरांना मोकळा- -- अर्जुन :- द्रौपदी, असे निराशेचे उद्गार का काढतेस ? नको अशी हताश होऊं ! द्रौपदी :- महाराज, हताश होऊं नको तर करू तरी काय ? कालचा मानुमतीचा प्रकार आपण ऐकलाच आहे आणि आजचा हा प्रत्यक्ष घडला आहे. असं असून अद्यापि आपलं धोरण निश्चित होत नाहीं या माझ्या दुर्दैवाला म्हणूं तरी काय ? आपण वनवासांत असलो तरी कांहीं आतां द्यूतांत जिंकलेले या दुष्टांचे दास नाहीं हें आपल्या लक्षांत आहेना ? मग आपण असे स्वत्थ का ? अर्जुनः- पुरे, द्रौपदी, तुझं भाषण पुरें कर. या सर्व प्रकारामुळे माझ्या चित्तांत कशी खळबळ उडाली आहे ती बोलून दाखवितां येत नाहीं. आतां याबद्दल काय करायचं तें मी पक्कं ठरविलंही आहे. द्रौपदी:- मग, काय ठरलं आहे तें अमलांत आणायला विलंब तरी कां ? धर्मराजांची आज्ञा घेतल्याशिवाय कांहीं करतां येत नाहीं हेंच ना आपलं म्हणणं ? अर्जुनः- होय. द्रौपदी, तीच अडचण माझ्या मार्गात आहे. एक- वार दादांची संमति मिळू दे, या अर्जुनाचे वीर्यशाली बाहु काय पराक्रम करतात तें तुला दिसून येईल. द्रौपदीः कर्धी काळी आपल्या वडील बंधूंची आशा मिळेल तेव्हां खरी !<noinclude></noinclude> gj62zg2i31u07x65m9dmn8br948ru1n 104 113124 238956 2026-11-12T06:54:49Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "मराठी अर्जुनः- द्रौपदी, असे निराशेचे उद्गार कां काढतेस ? [ पृ" 238956 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>मराठी अर्जुनः- द्रौपदी, असे निराशेचे उद्गार कां काढतेस ? [ पृ<noinclude></noinclude> 4a56it75bcf97s48m6eusvrx5en66tn 104 113125 238957 2026-11-12T06:55:10Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक दुसरा - प्रवेश तिसरा २७ पण तोपर्यंत तरी आपण स्वस्थच बसणार म्हणायचे ? महाराज, कृपा करा आणि या दीन दासीची एवढी विनवणी ऐकाच. अर्जुनः- द्रौपदी, तुला इतकी विनवणी करण्याचं कांहीं कारण..." 238957 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक दुसरा - प्रवेश तिसरा २७ पण तोपर्यंत तरी आपण स्वस्थच बसणार म्हणायचे ? महाराज, कृपा करा आणि या दीन दासीची एवढी विनवणी ऐकाच. अर्जुनः- द्रौपदी, तुला इतकी विनवणी करण्याचं कांहीं कारण नाहीं. या प्रश्नाचा काय तो एकदां सोक्षमोक्षच लावून टाका असं मी आतां दादांना स्पष्टपणानं बजावणार आहे. त्यांची आशा मिळाली तर ठीकच नाहीं तर मी माझ्या स्वतःच्या जबाबदारीवर या जुलमाबद्दल दुर्योधनाचा उघडपणानं सूड घेणार. चल, पांचाली चल. धर्मराजाकडं जाऊं. माझी निर्वाणीची विनंति आणि तुझी अभिमानी निश्चयी मुद्रा धर्मराजांच्या हृदयाला पाझर फोडते कीं नाहीं हें तरी मला समजूं दे. द्रौपदी:- जगदीशा, या वेळी आम्हांला अपमानसागरांतून तारणारा, क्षमाशील धर्मराजांच्या कोमल अंतःकरणांत स्वाभिमानाची- शत्रूचा सूड उगवायची - बुद्धि उत्पन्न करणारा एक तूंच ! तुझी कृपा झाली असतां काय होणार नाहीं ? पद (भूप- झपताल ) देवा कृपाचि तव । नटवी जगाला ॥ ध्रु० ॥ पंगुही गिरिराज । उल्लंघितो सहज । मूक मधु गानिं तुज । स्तवितो दयाळा ॥ १ ॥ प्रवेश तिसरा [ स्थळ:- द्वैतवन, शांडिल्य आणि मैत्रेय प्रवेश करतात.] शांडिल्यः --- मैत्रेया, अशी घाई का करतोस ? थोडा सावकाश चल. दरबारांत तुझ्याकरितां स्वतंत्र जागा राखून ठेवली आहे. घाबरू नको. -- अगदी मैत्रेयः- -भरे बा ! दरबारांत जशी काय गर्दीच उसळणार आहे आतां ऋषिजनांची ! धौम्य गुरुजींच्या आश्रमांत काल इथले सारे मुनिजन जमले होते. दुर्योधनाच्या हुकमी पाचारणाप्रमाणं दरवाराला जावं कीं नाहीं याची वाटाघाट झाली. कुणीही दरबाराला जाऊं नये वगैरे ठरल्याचं मींच तुला सांगितलं. आणि उलट मलाच शिकवितोस १<noinclude></noinclude> eqraxivkzftjfcist124mjowatgppdf 104 113126 238958 2026-11-12T06:55:33Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२८ संगीत वनविहार शांडिल्यः -- नेत्रेया, दक्षिणा मिळेल या आशेनं दरबाराला हजर राह- णारे कांहीं लब्धप्रतिष्ठित निघणारच. म्हणून मैत्रेयः - शांडिल्या, तें कांहों का असेना; परंतु राजदरब..." 238958 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>२८ संगीत वनविहार शांडिल्यः -- नेत्रेया, दक्षिणा मिळेल या आशेनं दरबाराला हजर राह- णारे कांहीं लब्धप्रतिष्ठित निघणारच. म्हणून मैत्रेयः - शांडिल्या, तें कांहों का असेना; परंतु राजदरबार म्हणजे तरी काय असतं हे पहाण्याची उत्सुकता माझ्या पायाला गति देत आहे. बाकी आजच्या दरबारांत न्यायाचा कसा गडबडगुंडा व्हायचा आहे हे ठरलेलंच आहे. शांडिल्य : - होय गड्या ! दुर्योधनमहाराज इथं आल्यापासून त्यांच्या चाललेल्या वर्तनावरून तसंच म्हणावं लागतं. द्रौपदीनं फुलं काढू दिल्लीं नाहींत, अर्जुनानं श्वापदं मारिलीं. हे अपराध ! आणि त्याची चौकशी होणार ! केवळ खुनशीपणा ! सारीच बालक्रीडा ! मैत्रेयः - ! बालक्रीडा म्हणजे काय रे १ शांडिल्यः -- भरे बालक्रीडा म्हणजे पोरखेळ ! दुसरं काय ? पण कायरे मैत्रेया, दरबारला कुणी मुनिजन हजर राहणार नाहीत, कबूल. पण धर्मराजा- दिकांनी तरी हुकमाप्रमाणं हजर व्हावं कीं नाहीं, याबद्दल कांहीं काटाघाट झाली कां काल ? मैत्रेयः - अरे हो. राजाज्ञेप्रमाणं आम्ही दरबाराला हजर व्हावं म्हणतों. असं धर्मराजांनी आश्रमांत येऊन धौम्य गुरुजींना कळविलं. तेव्हां तुम्ही राजकारण जाणतच आहां. आम्ही काहीं सागावं असं नाहीं. असं चौम्य गुरुजी म्हणाले. त्यावरून धर्मराज वगैरे दरबाराला हजर रहातीलसं वाटतं. शांडिल्यः --- परंतु अर्जुन- द्रौपदीची त्यांना संमति कशी मिळणार १ गेल्या चार दिवसांतली अर्जुनाची वृत्ति पाहिली तर तो प्रसंगी भीमसेनाची उणीवही भरून काढीलसं वाटतं. मग काय होईल तें खरं. मैत्रेयः – कसंही असलं तरी द्रौपदी वगैरे कुणीही धर्मराजाच्या आज्ञेबाहेर केव्हांही जाणार नाहीत, हें वस्त्रहरणप्रसंगावरून सिद्धे झालेल नाही का ? 1. शांडिल्य :- बरं, तुझ्या म्हणण्याप्रमाणं धर्मराजादिक आपण होऊन दरबाराला हजर राहिले तरी कदाचित् मोठा चमत्कारिक प्रसंग येईलसं वाटतं.<noinclude></noinclude> axrrbfp16wub45n6azg7s6ylhex0iya 104 113127 238959 2026-11-12T06:55:53Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक दुसरा-प्रवेश चवथा २९. मैत्रेयः -- शांडिल्या, कसं होईलनी काय होईल याची उठाठेव आपल्या- ला काय करायची ? काय होईल तें दिसतंच आहे आतां चल पाय उचल. असा रेंगाळत चालूं नको. • शांडिल्य : - पण म..." 238959 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक दुसरा-प्रवेश चवथा २९. मैत्रेयः -- शांडिल्या, कसं होईलनी काय होईल याची उठाठेव आपल्या- ला काय करायची ? काय होईल तें दिसतंच आहे आतां चल पाय उचल. असा रेंगाळत चालूं नको. • शांडिल्य : - पण मैत्रेया, दरबारचा काय देखावा पहावयाचा असेल तो बाहेरूनच पाहूया. फारसं आंत जाणं बरं नव्हे. मैत्रेयः -- कां भ्यालास वाटतं १ वरं चल, तिथवर जाईपर्यंत तुझा बेत कसा काय ठरतो तें तरी पाहूया. चल लवकर. [ जातात. प्रवेश चवथा [स्थळ:- दुर्योधनाचा दरबार. एका बाजूला धर्मार्जुन, द्रौपदी बसली आहेत.... दुसऱ्या बाजूला कांहीं ऋषि बसले आहेत. सिंहासनावर दुर्योधन व त्याच्या दोन बाजूस कर्ण व शकुनी बसलेले आहेत. ] शकुनी: – सभाजनहो, भानुमती महाराणीसाहेबांचा उपमर्द व राजाशेचं उल्लंघन करणारी ही द्रौपदी व अर्जुन यांच्या अपराधाची चौकशी राजरोसपणे प्रतिष्ठित लोकांना साक्षी ठेवून त्यांच्यापुढं करावी असा दुर्योधनमहाराजांचा स्पष्ट इरादा आहे. आणि याकरितांच तुम्हां वनवासी लोकांना या सभास्थानीं पाचारण केलं आहे. तुम्हांपैकी बरेच अहंमन्य प्रतिष्ठित इथं हजर राहिले नाहींत ही अत्यंत खेदाची गोष्ट आहे. हा दरबारचा अपमान आहे. तथापि सांप्रत याचा विचार आम्ही करू इच्छीत नाही. वनवासी सभ्यहो, आतां आपणांपुढे चालू होणाऱ्या न्यायाच्या कामी आपण आम्हांला मदत कराल अशी आशा आहे. दुर्योधनः -- बोल, धर्मा, या द्वैतवनावर आमचा अधिकार असतांना आमच्या आशेविरुद्ध या वनांतील श्वापदांवर तुझ्या भावानं वाण कां सोडले ? ही तुमची द्रौपदी जिची बटिक देखील शोभणार नाहीं त्या महाराणीचा इनं यःकश्चित् फुलाकरितां अपमान करून राजाज्ञाभंगाचा अपराध करण्याचं धारिष्ट कां केलं १ बोल. लज्जेनं तोंड कां लपवितोस १ कर्णः --- महाराज, आपल्या प्रभावानं दिपून गेलेला हा अजागळ बुद्धि- हीन धर्म आतां काय उत्तर देणार ! धर्मा, तुझी भातां कोणती अप्रतिष्ठा<noinclude></noinclude> 1xu7yxe5bh8fdmei3kd1x5a8q3ygy3v 104 113128 238960 2026-11-12T06:56:13Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "३० संगीत वनविहार व्हायची राहिली आहे ? अरे मंदभाग्या, सत्ताधारी पराक्रमी पुरुषार्थी स्पर्धा करण्याची हाव कां बाळगतोस ? ज्यांच्या दृष्टिक्षेपाबरोबर तुमचें जीवित हेलकावे खातें, ज..." 238960 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>३० संगीत वनविहार व्हायची राहिली आहे ? अरे मंदभाग्या, सत्ताधारी पराक्रमी पुरुषार्थी स्पर्धा करण्याची हाव कां बाळगतोस ? ज्यांच्या दृष्टिक्षेपाबरोबर तुमचें जीवित हेलकावे खातें, ज्यांच्या मुखांतून शब्द निघण्याचा अवकाश, अखिल चराचर हात जोडून सेवेला तयार त्या या दुर्योधनमहाराजांसमोर दयेची भीक मागायला तुला लाज का वाटावी ? पड, दुर्योधन महाराजांच्या पायां पड आणि हो मोकळा. शकुनी: --- दुर्योधन महाराजांच्या दरबारांत आतां यांना क्षमा होणं शक्यच नाहीं. आम्ही सांगूं ती शिक्षाच यांनी भोगली पाहिजे. धर्मराजः --- सुयोधना, जगदीशाची कृपा होऊन तुझी मनोवृत्ति अद्याव पापापासून पराङ्मुख होत नाहीं; याबद्दल मला अत्यंत खेद होतो. तुझ्या सिंहासनी राजसत्तेला मी उर्मटपणानं कधींही तुच्छ मानणार नाहीं. - तथापि कर्णशकुनीच्या अर्थशून्य धमकावणीलाही भीक घालायला मी तयार नाहीं. राजाज्ञा उल्लंघावी अशी दुष्ट वासना या धर्माच्या मनांत स्वप्रांतदेखील उद्भूत होणं शक्य नाहीं. माझ्यासारख्या इतभागी परंतु परमेश्वराच्या लाडक्या प्राण्यांनी क्षणभर मनाची गुलामगिरी तोडून टाकून त्या सच्चिदानंदाचं चिंतन करावं म्हणून या द्वैतवनासारखीं प्रशांत वनं • निर्माण झाली असतां, परमेश्वराच्या या खास दरबारांत राजा आणि रंक हे भेदभाव मावळूनच गेले पाहिजेत. अर्जुन :- पण दादा, यांच्याशीं तुम्ही इतक्या नम्रपणानं तरी कां -बोलतां ? दादा, केवळ तुमच्या हट्टामुळे आम्हांला या ठिकाणीं यावं लागलं. परंतु जोपर्यंत या अर्जुनाच्या बाहूंत शक्ति आहे, जोपर्यंत माझे बाण बोथट झालेले नाहीत, तोपर्यंत या उद्दामाशी वादविवाद करण्याचं कारण तरी काय? बस् ! दुर्योधना, या द्वैतवनांत तुझी आज्ञा- धर्मः - अर्जुना, शांत हो. असा अविचार करूं नको. राजा सुयोधनांचा उन्माद माझ्या मनाला जितका झोंबतो त्यापेक्षांही तुझा अविचार मला -ताप देतो. अर्जुना, राजसत्तेचा अपमान कोण केव्हांही करूं नये. . अर्जुन :- मग काय दादा, नाकदुराया काढून, पायांवर लोळण घेऊन या उन्मत्तांचीं आर्जवं करूं म्हणतां १ द्रौपदी :- महाराज, आपण दयेचे सागर आहां. दुष्टांनीं केलेला अपमान<noinclude></noinclude> nx8dbycdz0gct4z2s8zxy961owd88z1 104 113129 238961 2026-11-12T06:56:48Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक दुसरा-प्रवेश चवथा ३१ मानी वीर पुरुषांच्या अंतःकरणांत काय कालवाकालव करीत असतो याची कल्पनाच नसल्यानं आपल्या बंधूच्या मनाची स्थिति काय झाली असेल हें आपल्या ध्यानांत येण्यासा..." 238961 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक दुसरा-प्रवेश चवथा ३१ मानी वीर पुरुषांच्या अंतःकरणांत काय कालवाकालव करीत असतो याची कल्पनाच नसल्यानं आपल्या बंधूच्या मनाची स्थिति काय झाली असेल हें आपल्या ध्यानांत येण्यासारखं नाहीं. महाराज, अपमान सोसायला तरी कांही मर्यादा आहेच कीं नाहीं ? दुर्योधनः- बस करा ! तुमचा हा उन्मत्तपणाचा वादविवाद ऐकायला आम्ही या ठिकाणी बसलों नाहीं. अर्जुना, द्रौपदी, स्वमुखानं अपराध कबूल करा आणि आम्ही सांगूं ती शिक्षा भोगायला तयार व्हा. धर्मः -- सुयोधना, मुनिजनांला ताप देणान्या हिंस श्वापदांचा या अर्जुनानं वध केला अथवा आमच्या आश्रमांतील स्वतः संगोपन केलेल्या वेलींची फुलं या द्रौपदीनं भानुमतीला काढू दिली नाहींत यांत अपराध तो काय झाला ? - 'शकुनी: अपराध काय झाला ? जाहीर रीतीनं राजाज्ञेचा पुकारा झाला असतां लाज नाहीं वाटत असला प्रश्न करायला ? धर्मा, स्वार्थात गुंतून अन्यायाचं आचरण कधीही करायचं नाहीं अशी घमेंड बाळगणारा तूं आतां शरीरसुखाला बळी पडून शिक्षेला भिऊन असत्य भाषण करायला का तयार होतोस ? किंवा सत्याच्या पांघरुणाखाली अधर्माचरण करायचं तुझं त्रीच ! , अर्जुनः-- वनप्रदेशावर राजाची सत्ता असते असं कोण म्हणतो १ वाचाळा, व्यर्थ वल्गना का करतोस ? तुम्हाला काय करता येईल तें खुशाल करा. धर्मराजांची निंदा यापुढं मला बिलकुल बहन होणार नाहीं !. दुर्योधनः- अर्जुना, रिकामी बडबड करूं नको. तुम्हीं अपराध केला अगर नाहीं हैं ठरवायचा अधिकार आमचा आहे. या बाबतीत तुमचं म्हणणं ऐकण्याची यापुढं आम्हांला जरुरी दिसत नाहीं. धर्मा, या . अर्जुनानं राजाशेचा भंग केला आहे. या द्रौपदीनं महाराणीचा उपमर्द केला आहे आणि याबद्दल आम्ही सांगूं ती शिक्षा भोगायला यांनी तयार झालं पाहिजे. ऋषिवर्य राजाशेचं उल्लंघन करणाऱ्या या अपराध्यांना शासन करायचा अधिकार शास्त्राप्रमाणं आम्हाकडंच नाहीं काय ? बोला, -धर्मग्रंथ काय सांगतात १<noinclude></noinclude> c0e1f3ii79qvfoxjou03u6ctoxgcfkg 104 113130 238962 2026-11-12T06:57:13Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "३२ संगीत वनविहार पहिला ऋषिः - अपराध्यांना शासन करून त्यांच्या स्वैर वृत्तीचं नियमन करणं हेंच राजाचं कर्तव्य. राजा म्हणजे साक्षात् विष्णूचा अवतार ! मग अन्याय कसा होणार ? दुसरा ऋषि..." 238962 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>३२ संगीत वनविहार पहिला ऋषिः - अपराध्यांना शासन करून त्यांच्या स्वैर वृत्तीचं नियमन करणं हेंच राजाचं कर्तव्य. राजा म्हणजे साक्षात् विष्णूचा अवतार ! मग अन्याय कसा होणार ? दुसरा ऋषिः - राजा, न्यायदेवतेच्या अंगीं सदसद्विवेकबुद्धि सदैव जागृत असली पाहिजे. तिला मत्सराची कल्पना देखील शिवतां कामा नये. दुर्योधनः- बस् ! धर्मा, नीट लक्ष देऊन ऐक. द्यूतांत तुझा पराजय झाल्यानंतर राज्यभ्रष्ट होऊन बायको गमावण्याचाही जेव्हां तुमच्यावर प्रसंग आला, त्या वेळीं शकुनीचा खेळ कपटाचा झाला. द्रौपदीला पणाला लावायचा अधिकार तुला पोचतो कीं नाहीं अशी ओरड करायला तुम्हीं कमी केलं नाहीं. आणि हल्लींच्या प्रसंगीं या द्वैतवनावर माझा अधिकार पोचतो कीं नाहीं असला पोचट कोटिक्रम तुम्ही करीत आहां. परंतु मुद्दाम आमच्या विहारासाठी योजिलेल्या या द्वैतवनप्रदेशांत तुम्हीं यथेच्छ धिंगाणा घातला, राजाशेचं उल्लंघन, प्रत्यक्ष महाराणीचा अपमान या अर्जुनद्रौपदीनं केला, या गोष्टी तुम्हांला नाकबूल नाहींत. मानससरो- वरांत - राजहंसाच्या खास विलासस्थानांत कावळ्यांनी धिंगाणा घातला तर त्यांना शासन हैं झालंच पाहिजे ! तथापि तुम्ही आमचे भाऊबंद असून सांप्रत देवाचा दारुण तडाका भोगीत आहां यासाठीं, व विशेषतः या कोमलांगीचे क्लेश माझ्यानं पाहवत नाहीत म्हणून तुम्हांला एकवार क्षमा करून सोडून द्यावं असंही मनांत येतं, परंतु अपराध्यांना शासन हैं झालंच पाहिजे ही गोष्ट लक्षांत घेतां आणि अर्जुनाची दर्पोक्ति वृथा व्हावी म्हणून मी तुम्हाला सौम्य शिक्षा द्यायचं ठरविलं आहे. तुमच्या या अपराधाबद्दल या अभिमानी द्रोपदीनं दासी म्हणून पांच दिवस महाराणी भानुमतीची सेवा करावी. ही मुदत पुरी झाल्यानंतर तुम्ही बिनशर्त हैं वन सोडून जावं; आणि तुमच्या वनवासाची मुदत पुरी होई- पर्यंत तुम्हीं पुनः केव्हांही या वनांत प्रवेश करूं नये, असा माझा तुम्हांला हुकूम आहे. - अर्जुनः – नीचा, तुझा अंतकाल समीप आला असं वाटतं ! दुष्टा-- दुर्योधनः- धर्मा, तुमच्याबद्दल असलेला आमच्या मनांतील दयेचा<noinclude></noinclude> 5dse00k5wmkl87kwzqsqaxryuxuneoa 104 113131 238963 2026-11-12T06:57:33Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक दुसरा- प्रवेश चवथा ३३ पाझर अगदीच शुष्क होऊं नये असं तुला वाटत असेल तर आधीं या अर्जुनाला आवरून घर. असा उपमर्द मला बिलकुल सहन होणार नाहीं. तुला सत्याची चाड असेल, धर्माची चाड- - अर्ज..." 238963 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक दुसरा- प्रवेश चवथा ३३ पाझर अगदीच शुष्क होऊं नये असं तुला वाटत असेल तर आधीं या अर्जुनाला आवरून घर. असा उपमर्द मला बिलकुल सहन होणार नाहीं. तुला सत्याची चाड असेल, धर्माची चाड- - अर्जुनः - ( क्रोधानें ) नीचा, सज्जनांच्या मुंडया विश्वासघातानं कशा मुरगळाव्या या विचारांत रात्रंदिवस गढून गेलेला नरपशु तूं ! सत्य आणि धर्म यांच्या गोष्टी कशाला बोलतोस ? पाजी लोकांच्या खुशामतीनं उन्मत्त शालेली तुझी जिव्हा- - दुर्योधनः- भर दरबारांत माझी अशी मानखंडना ! राजाशेचा भंग-- अर्जुन : – आग लागो तुझ्या दरबाराला आणि राजाज्ञेला !- राजा कसला तूं ! मी तुझी आशा साफ जुमानीत नाहीं. आतां या क्षणीं तुला सिंहासनावरून खाली ओढून काढण्याची शक्ति माझ्या मनगटांत आहे. धर्मराजांची आशा होण्याचाच अवकाश ! तुझ्या नरडीचा घोट - दुर्योधनः- काय हा उद्दामपणा ! वाचाळा, व्यर्थ बडबड कां करतोस १ अरे निर्वार्या, तुमच्या अंगांत इतकी धमक असती, तर भणंग भिकारी होऊन रानावनांत असे कां भटकत राहिला असतां ? तुम्ही दीन दुबळे ! आमच्यासारख्या वैभवशाली पराक्रमी पुरुषांची आर्जवं करून तोंडावर जे भाकरीचे दोन तुकडे पडतील ते खाऊन दिवस कंठायचं तुमचं भाग्य ! पराक्रमाच्या व्यर्थ वल्गना कां करतोस ? या पांचालीकडे पाहून मात्र मला कींव येते ! राजमंदिरांत चमकण्याची ज्या रत्नाची योग्यता तें तुम्हां मर्कटांच्या हाती पडलं आहे ! = एक अर्जुनः – परमेश्वरी सत्तेचा उपमर्द करू पाहणाऱ्या अघमाघमा, शब्दही बोलूं नको. तुला तुझ्या शक्तीची घमेंड आहे काय ? चल; हो तयार. हा अर्जुन या भर सभेत तुला सिंहासनावरून खाली ओढून तुझ्या छातीवर लाथ मारून तुझा प्राण घेतो. ( असें म्हणून सिंहासनाकडे जाऊं लागतो. धर्म-द्रौपदी त्याचें निवारण करतात.) सोड, दादा-द्रौपदी, मला खोडा ! या नराधमाचं वर्तन मला सहन होत नाहीं, कायतों एकदांचा सोक्षमोक्ष होऊं द्या. सोडा मला. अशा स्थितीत जगण्यापेक्षां मेलेल काय वाईट ? • धर्मः - अर्जुना, अविचाराला बळी पडून स्वतःच्या अधःपतनाच्या वनविहार... ३<noinclude></noinclude> b0dlcolp3wn3cwaydhknpb2x08holgx 104 113132 238964 2026-11-12T06:57:58Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "३४ संगीत वनविहार मार्गाचा अवलंब का करतोस ? भवितव्यतेनं अदृष्टांत जें जें लिहिलं असेल तें तें भोगलंच पाहिजे. अर्जुनः- दादा, तुम्ही व मी एकाच मातेच्या उदरांतून जन्माला आलों- नाइलाज..." 238964 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>३४ संगीत वनविहार मार्गाचा अवलंब का करतोस ? भवितव्यतेनं अदृष्टांत जें जें लिहिलं असेल तें तें भोगलंच पाहिजे. अर्जुनः- दादा, तुम्ही व मी एकाच मातेच्या उदरांतून जन्माला आलों- नाइलाज आहे । नाहीं तर असले नामर्दपणाचे उद्गार काढणारी जिव्हा -- द्रौपदी : - (धर्मास ) महाराज, जरा स्पष्ट बोलते याची माफी असावी. हातांत शस्त्र घेऊन आर्धी माझं व आपल्या बंधूचं शिर धडापासून वेगळं- धर्मः -- द्रौपदी, काय बोलतेस हैं ! आधींच तुमच्या दु:खाने करपून गेलेल्या या माझ्या हृदयावर कठोर वाग्बाणांचा वर्षाव कां करतेस १ अर्जुना, योग्य काल प्राप्त होण्यापूर्वी आतांच तूं हें साहस करूं नयेस अशी माझी इच्छा आहे. " अर्जुनः-- दादा, तुमच्या इच्छेची मी आतां मुळीं पर्वाच करीत नाहीं. भगवान् श्रीकृष्णाची शपथ घेऊन सांगतों; दादा, हा एकच काय पण असे हजारों दुर्योधन चिरडून टाकण्याची शक्ति या वेळीं माझ्या बाहूंत आहे. सोडा मला. अडथळा करूं नका. ( अर्जुन सिंहासनाकडे जाऊं लागतो. दुर्योधन सिंहासनावरून खाली उतरूं लागतो. ऋषि वगैरे "हा काय अत्याचार ! हा काय अत्याचार ! धर्मा, आपल्या भावाला आवरून घर असे ओरडतात. कर्ण-शकुनी दुर्योधनाला व धर्म द्रौपदी अर्जुनाला आवरून धरतात.) छाती असेल तर या. कर्णा ये. शकुने थे. सैनिकहो या; आणि तुमची हिम्मत असेल तर या अर्जुनाच्या हातून या नरपशूची सुटका करा ! पहा. कौरवपक्षीय सर्व सैनिकहो पहा; अष्टदिक्पालांनो पहा. या दरबारांत सर्वोच्या छातीवर पाय देऊन मी या दुर्योधनाच्या रक्तानं हें सभास्थान -लाल करून सोडतो. ( दुर्योधनाचे अंगावर जाऊं लागतो.) धर्मः - तर मग या तुझ्या वडील भावाचं मस्तक प्रथम धडापासून वेगळं कर आणि नंतर दुर्योधनाच्या वाटेला - (अर्जुनापुढं मान वाकवितो.) द्रौपदी:- नको, महाराज नको. आपण लीलेनं या पापी शक्तीचा चुराडा कराल यांत संशय नाहीं. पण धर्मराजांच्या शब्दाला मान देऊन या वेळी आपण ही गोष्ट करूं नये. माझ्यावर आलेल्या प्रसंगांतून पार पडायला याखेरीज दुसरा मार्ग नाहीं. तरी एवढी माझी विनंति ऐकाच. ( अर्जुनाचे पाय भरते.)<noinclude></noinclude> byrj9y4a3urrpnd0xhzpyquq23pv9zi 104 113133 238965 2026-11-12T06:58:20Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "द्रौपदी : - नको - महाराज नको-धर्मराजांच्या शब्दाला मान देऊन यावेळी आपण ही गोष्ट करू नये." 238965 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>द्रौपदी : - नको - महाराज नको-धर्मराजांच्या शब्दाला मान देऊन यावेळी आपण ही गोष्ट करू नये.<noinclude></noinclude> 50c3qu49r5lxp46pfmbix48hh0oxflf 104 113134 238966 2026-11-12T06:58:42Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक दुसरा-प्रवेश चवथा ३५ अर्जुन : – जा. दुर्योधना, जा. द्रौपदी ऊठ. धर्मराज, आपल्या आशेचं -उल्लंघन झालं याबद्दल लेकराला माफी असावी. प्रत्यक्ष ब्रह्मदेव आड आला असता तरी माझा हेका मीं स..." 238966 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक दुसरा-प्रवेश चवथा ३५ अर्जुन : – जा. दुर्योधना, जा. द्रौपदी ऊठ. धर्मराज, आपल्या आशेचं -उल्लंघन झालं याबद्दल लेकराला माफी असावी. प्रत्यक्ष ब्रह्मदेव आड आला असता तरी माझा हेका मीं सोडला नसता. परंतु तुमच्या आग्रहापुढं नाइलाज आहे. दादा, दुर्जनांच्या लाथा शांतपणानं स्वीकारा ! [ जातो. दुर्योधनः- अरे कुतरड्या ! तुझ्या शक्तीची घमेंड जिरवायची आयतीच संध आली होती, प्राडासारखा पळून का गेलास ? धर्मा, अर्जुनाच्या या उद्दामपणाबद्दल कडक शासनच करणं जरूर होतं. परंतु कसंही झालं तरी तुम्ही आमचे आहां म्हणून द्रौपदीला सुनावलेल्या शिक्षेतच सर्व अपराधांचा अंतर्भाव करायला मी तयार आहे. बोल; धर्मा बोल- द्रौपदी बोल-आम्ही फर्मावलेली शिक्षा भोगायला तुम्ही निमूटपणानं कबूल आहांना १ धर्मः - पांचाली, होय म्हण या वेळी तुझ्या अंतःकरणाची स्थिति काय झाली असेल हें मला समजतं. तथापि, आजपर्यंत आम्हीं पांडवांनी दाखविलेल्या धर्मनिष्ठेच्या धैर्यावर विश्वास ठेवून आम्हां पांडवांचं यश - मलीन होऊं नये म्हणून राजा सुयोधनाची जुलमी आज्ञा मान्य कर. परमेश्वरी कृपाछत्र रात्रंदिवस मस्तकावर धरलं गेलं असल्यामुळं तुल पापी सत्तेपासून यत्किंचितही अपाय होणं शक्य नाहीं; हा विचार मनांत आणून, काळाकडे नजर देऊन सांप्रत राजाज्ञेला मान तुकवायला तूं तयार हो. द्रौपदी: - होय महाराज, आपल्या आज्ञेप्रमाणं शासन भोगायला मी - तयार आहे. पण माझ्या कांहीं अटी आहेत. दुर्योधनः- बोल, द्रौपदी तुझ्या काय अटी आहेत ? द्रौपदीः सेवेंत असतांना माझ्या पातिव्रत्याला बाध येईल अशी - कोणतीही गोष्ट मी करणार नाहीं. सूर्योदयानंतर सूर्यास्त होईपर्यंत मी सेवा करीन आणि माझ्याबरोबर माझी एक सखी राहील. दुर्योधनः- द्रौपदी, तुझ्या सर्व अटी मला मान्य आहेत. असल्या मागण्या नाकबूल कराण्याइतकं या दुर्योधनाचं अंतःकरण खात्रीनं अनुदार -नाहीं. मात्र आतांचा हा माझा हुकूम कोणत्याही सबबीवर अमान्य होतां - कामा नये. धर्मा, बंधूच्या हेक्याला बळी पडून पूर्वजांचं यश मलीन करायला<noinclude></noinclude> mjb7hpxgcek7btrpax8r8snrnslu4zp 104 113135 238967 2026-11-12T06:59:05Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "ky संगीत वनविहार तयार होणं अगर माझ्या हुकमाप्रमाणं वागणं, हें तुझ्या शीलावरं अवलंबून आहे. माझ्या आज्ञेप्रमाणं आणि तुमच्या कबुलीप्रमाणं ही द्रौपदी उद्यां सूर्योदयानंतर भानुमती..." 238967 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>ky संगीत वनविहार तयार होणं अगर माझ्या हुकमाप्रमाणं वागणं, हें तुझ्या शीलावरं अवलंबून आहे. माझ्या आज्ञेप्रमाणं आणि तुमच्या कबुलीप्रमाणं ही द्रौपदी उद्यां सूर्योदयानंतर भानुमतीची दासी म्हणून माझ्या शिबिरांत दिसली पाहिजे... जा; काय करायचं तें नीट विचार करून करा. ऋषिहो, न्यायाचं काम संपलं. अंगराज, मामा, दरबार बरखास्त होऊंद्या. [ सर्व जातात. आपत्कालीदेखील अश्रु धर्मः नको, द्रौपदी, अशी रडूं नको. ढाळणं सत्त्वशील पांडवांच्या पत्नीला शोभणार नाहीं. ज्याच्या इच्छेनं आम्हांवर हा प्रसंग आला तोच दयाघन प्रभुराज या संकटांतून आम्हांला पार पाडायला समर्थ नाहीं का ? चल; द्रौपदी, आश्रमांत जाऊन आ अर्जुनाची समजूत केली पाहिजे. द्रौपदी :- महाराज, आपण हें काय केलं? महाराज --- पद - ( जोगी - दीपचंदी ) अश्रूंच्या न धारा । वाहति नयनांतुनि या ॥ध्रु०॥ कोप- निराशा स्पर्शिति जो अपमाना। ये जलरूप तयाला ||१|| धर्मः -- धूतापासून प्रारंभ झालेल्या पांडवांच्या दुर्देवाची सीमा कोठ- पर्यंत आहे हें एक त्या जगन्नियंत्यालाच माहित ! वनवासाचे क्लेश पांडवांना पुरेसे नाहींत म्हणूनच की काय सुयोधना, तूं या वनांत धावत येऊन या नवीन संकटाची प्राणप्रतिष्ठा केलीस ! परंतु अशा एक काय, हजारों प्रसंगांनीदेखील या धर्माचं चिप्त सन्मार्गापासून चलित होणार नाहीं, ही खात्री असूं द्या. धर्मानं व नीतीनं वागणाऱ्या मनुष्याला कसल्याही महासंकटाचं भय बाळगण्याचं कारण नसतं, या तत्त्वाचा निदिध्यास या धर्मानं घेतला असल्यानं, असल्या क्षणिक संकटानं गांगरून जाऊन स्व- सुखाकरितां अविचाराला बळी पडून हा धर्म सत्यपरराङ्मुख होईल अशी शासुद्धां कुणी बाळगूं नये. परमेश्वरा, संकटकाली धैर्यानं व नीतीनं बागण्यांचं सामर्थ्य मला दे, इतकंच या वेळीं हात जोडून तुला मागणं " आहे. [ जातात. अंक दुसरा समाप्त<noinclude></noinclude> 62qneza48c60yxi2oh2e14pdxmmfkf8 104 113136 238968 2026-11-12T06:59:28Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक तिसरा प्रवेश पहिला [ स्थळ:- दुर्योधनाचें शिबिर. ] भष्टावक्रः - भवितम्पते, तुला नमस्कार असो ! सार्वभौमिनीपदाला लायक अशा देवी द्रौपदीवर या दुर्जनांची सेवा करण्याचा अखेर प्रसंग या..." 238968 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक तिसरा प्रवेश पहिला [ स्थळ:- दुर्योधनाचें शिबिर. ] भष्टावक्रः - भवितम्पते, तुला नमस्कार असो ! सार्वभौमिनीपदाला लायक अशा देवी द्रौपदीवर या दुर्जनांची सेवा करण्याचा अखेर प्रसंग यावा ना ! शिव ! शिव! केवळ पतिवचनाला मान द्यायचा म्हणून ही या उन्मत्तांचीं अपमानकारक भाषणं मुकाट्यानं सहन करते. धन्य आहे माउलीची ! अंतःकरणाचं पाणी पाणी करणारा हा प्रसंग पाहात असतांही घेतलेल्या सोंगाची बतावणी करण्याकरितां मला हंसन्या तोंडानं असावं लागतं. या दुष्टांचीं कारस्थानं एवढ्यावरच थांबतीलसं वाटत नाही. आज दोन दिवस पाहतों आहें, दुर्योधनमहाराजांची चलबिचल कांहीं विशेषच दिसते. त्यांचा कांहींतरी नीच विचार चालला असावा असा मला पक्का संशय आहे. देवीच्या दात्याचे आज व उद्यां असे दोनच दिवस राहिले आहेत. या अवर्धीत मला अगर्दी सावधपणानं वागलं पाहिजे. मग काय होईल तें खरं ! आतां या दोन दिवसांत द्रौपदीला सोडून एक पळदेखील दूर राहूं नको, असं आमच्या खुळीला सुचवावें म्हणतों, परंतु इथं आल्यापासून आर्धी ती मला भेटतच नाहीं, आणि कदाचित् नजरेला पडलीच तर ती माझ्याकडे पाहात देखील नाहीं. मग बोलायचं बाजूलाच राहिलं. काय करावं, आज जलक्रीडेला जाण्यासंबंधानं कशी एकच धांदल चालली आहे. या गडबडीत तरी कुठं भेटती का पहावं. (सरला फुलाची परडी घेऊन प्रवेश करते ) अरे वा ! आयुष्य अगर्दी भरपूर दिसतं. आठवण काढण्याबरोबर हजर ! कां ? आतां को असं तोंड आंबट झालं आहे ! मी प्रथमपासून सांगत होतों तेव्हां माझं ऐकलं नाहीस त्याचं हें फळ ! सरला:-- हो, हे आपल्या चहाडखोरपणाचं फळ, हें माझ्या ध्यानांत आहे. पण यापासून आपल्याला तरी आनंद होत आहेना !<noinclude></noinclude> 8sujyq6s45z689qze6ryfzbhvubinjc 104 113137 238969 2026-11-12T06:59:58Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "३८ संगीत वनविहार अष्टावक्रः - अग, मला कसा आणि किती आनंद होत आहे, हैं तुला काय सांगूं ? परंतु कंदमुळांवर उदारनिर्वाह करणारांनी सत्ताधाऱ्यांशीं स्पर्धा केली म्हणजे काय होतं हें आता..." 238969 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>३८ संगीत वनविहार अष्टावक्रः - अग, मला कसा आणि किती आनंद होत आहे, हैं तुला काय सांगूं ? परंतु कंदमुळांवर उदारनिर्वाह करणारांनी सत्ताधाऱ्यांशीं स्पर्धा केली म्हणजे काय होतं हें आतां तरी समजलंना तुला १ सरला:- हो. समजल बरं ! आणि त्याबरोबरच आपली अक्कलही-- - अष्टावक्रः- - अग अशी रागावू नको. दोन दिवस काढायचे ते आनंदानं काढ. थोरापाशीं रहायचं म्हणजे कसें आनंदी असावं आणि. मी म्हणतों महाराणीसाहेबांसारख्यांची सेवा करायचा प्रसंग येणं म्हणजे मोठं भाग्यच ! शिवाय त्या चंद्रमौली आश्रमांत राहण्यापेक्षां अशा वैभव- संपन्न राजमंदिरांत राहणं बरं नव्हे का ? अद्याप माझं ऐकलंस तर इस्तिनापुराला - सरला: --- जळ्ळं तुमचं तें इस्तिनापुर आणि राजमंदिर पांडवांच्या आश्रमांत नांदणाऱ्या देवी संपत्तीच्या खेटराची तरी सर त्याला आहे का ? अष्टावक्रः - अग, जरा हळू बोल. कुणी ऐकलं तर, हें पहा, आज रात्र महाराज सपरिवार जलक्रीडेला जायचे आहेत. तिथं काय मजा येईल हैं. चालल्या तयारीवरून तुझ्या ध्यानांत आलं असेलच. तुला बरोबर घ्यावी. असा माझा बेत आहे. देवी द्रौपदीलाही राणीसरकारची आज्ञा- सरला- तुम्ही, तुमचे महाराज, राणीसरकार सारी जाऊन पडा सरो- वरांत ! सूर्यास्तापर्यंतच देवीनं इथं असावं असं तुमच्या महाराजांनीं भर दरबारांत वचन दिलं आहे, मग अशी आशा कशी होईल ? अष्टावक्रः- अग, थोरांचीं वचनं म्हणजे आळवावरचं पाणी. राज-- कारणाच्या लप्त्या, बोटचेप करण्याच्या युक्त्या. त्यांत कसला घालाव् खरेपणा ! सरला: कांहीं झालं तरी देवी द्रौपदी सूर्यास्तानंतर एक पळभर देखील इथं राहायची नाहीं, आणि मी देवीला सोडून राहायची नाहीं ! अष्टावक्र:- मग इतका वेळ माझ्याशीं कशी बोलत उभी राहिलीस १ पहा बरं नीट विचार कर. तूं आज जलक्रीडेला आली नाहींस आणि या दोन दिवसांत द्रौपदीला सोडून अशी दूर राहिलेली दिसलीस तर तुझ्या:- वह जलक्रीडा करायची माझी हौस मी जबरीनं पुरी करून घेईन. सरला:- मी देवीला सोडून राहीन तर ना ? पण तुमच्याशीं वितंड-<noinclude></noinclude> 3152hd66qi474c7dsc0md8tl2rguab6 104 113138 238970 2026-11-12T07:00:20Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक तिसरा - प्रवेश पहिला ३९ वाद घालायला मला वेळ तरी कुठं आहे ? हीं फुलं घेऊन मला आध गेलं पाहिजे. अष्टावक्र:- बरं झालं इची गांठ पडली तें ! लागू पडेलसं दिसतं. आतां मलाही या दोन दिवसांत पाठ..." 238970 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक तिसरा - प्रवेश पहिला ३९ वाद घालायला मला वेळ तरी कुठं आहे ? हीं फुलं घेऊन मला आध गेलं पाहिजे. अष्टावक्र:- बरं झालं इची गांठ पडली तें ! लागू पडेलसं दिसतं. आतां मलाही या दोन दिवसांत पाठच पुरविली पाहिजे. प्रवेश दुसरा [ स्थळ- भानुमतीचा महाल. ] [ जाते. माझी मात्रा बहुतेक महाराजांची अगद [ जातो. द्रौपदी : - ( प्रवेश करून) गोपालकृष्णा, तूं दीन दुबळ्यांचा पाठिराखा ना १ मग याच वेळीं आमची अशी उपेक्षा कां चालविली आहेस १ शरीरसुखाकडे लक्ष न देतां ज्यांनी आजन्म सत्यसंकल्पांत दिवस घालवले त्यांना निरंतर दुर्दैवाच्या दारुण यातना भोगायला लावून, हे जगदुद्धारका तूं काय मिळवणार ? जगांत पापी विचारांना यत्किंचितही थारा मिळू नये, कुविचाराच्या जाळ्यांत सांपडलेल्याला देखील सुबुद्धि आठवावी, आणि अखिल जगतांत धर्माचं साम्राज्य होऊन चहूंकडे आनंदीआनंद भरून राहावा, अशीच तुझी इच्छा ना ? मग पांडवांच्या या छळापासून. जगानं काय बोध घ्यावा ? पद. (बागेश्री - झपताल ) उलटा कसा न्याय । तुज रुचत प्रभुराय । चतुराइ तव काय | नकळे दयाळा ॥ध्रु०॥ सुजन जे प्रतिधर्म । साहती अति ताप । दुर्जना सुखलाभ | कशि देवळीला ॥ १ ॥ पण मी वेडीतर नाहीं ! परमेश्वरानं सुखदुःख ज्याचं त्याच्या हातांतच ठेवलं आहे. अशी खरी स्थिति असतां, संकटाच्या फेन्यांत सांपडलेला प्राणी गांगरून जाऊन वस्तुस्थिति विसरतो आणि अपयशाचा वांटा परमेश्वराला देऊं पाहतो ! आजपर्यंत दुर्योधनाला जागच्या जागींच ठेचला असता तर गोष्ट या थराला कां आली असती १ आतां माझे मनोरथ- . • सरलाः -- ( प्रवेश करून ) देवी, खास पूर्ण होतील.<noinclude></noinclude> 483our5zgd846tuczcf16s2bqozuwdg 104 113139 238971 2026-11-12T07:00:43Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "संगीत वनविहार द्रौपदी:- कांहीं तरी बोलतेस झालं. तसं वाटत नाहीं. या माझ्या स्थितीवरून तरी सरला: -- पण देवी, दुःखांमागून सुख में ठेवलेलंच आहे. शिवाय visit मनावर घेतलं तर एका क्षणांत इकडचं..." 238971 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>संगीत वनविहार द्रौपदी:- कांहीं तरी बोलतेस झालं. तसं वाटत नाहीं. या माझ्या स्थितीवरून तरी सरला: -- पण देवी, दुःखांमागून सुख में ठेवलेलंच आहे. शिवाय visit मनावर घेतलं तर एका क्षणांत इकडचं ब्रह्मांड तिकडे करायचं सामर्थ्य त्यांना नाहीं का १ द्रौपदी :- होय. पण मनावर घेतलं पाहिजेना १ जातीचे सिंह खरे, पण वागणूक अशी आहे ह्याला काय करायचं १ धर्मराजांच्या आशेमुळंच हा प्रसंग आलाना १ सरला:- तें खरं. पण देवी, मला राहून राहून राणीसाहेबांचं आश्चर्य वाटतं. पुरुष काय बोलूनचालून पुरुषच ! पण आपल्या या स्थितीबद्दल राणीसाहेबांना - अगबाई या महाराणीसाहेबच इकडे येत आहेत. [ भानुमती व विहंगिका प्रवेश करतात. ] भानुमती:- कोण द्रौपदी, तूं काय करतेस ? सरले, तूं अष्टौप्रहर द्रौपदीच्या अगदी पाठीशी असतेस, याचा अर्थ काय ? आम्हां कुणावर- ही हिचा विश्वास नाहीं म्हणायचा ! जा तूं बाहेर. माझ्या महालांत माशी सेवा करायला एकटी द्रौपदी पुरे. [ सरला जाते. विहंगिकाः --- पण बाईसाहेब, या द्रौपदीला म्हणे सेवा करायची अगदी संवयच नाहीं. भानुमती:- अग होईल संवय. मनाचा तोरा जरा खालीं पडला की आपोआप संवय होते. द्रौपदी, तुझे पति फार शूर आहेत. थापल्या पराक्रमाच्या गोष्टी ते तुला नित्य सांगतात ना ग ? द्रौपदी, मला बाई तुझे भारी नवल वाटतं. आपल्या पतींच्या शौर्याची आणि स्वतःच्या पाति- अत्याची घमेंड मारणारी द्रौपदी ती तूंच ना ? माझ्या तोंडाला तोंड देऊन माझा पाणउतारा करणारी द्रौपदी ती तूंच ना ? अग, तूं जर इतकी मानी- अशी पतिव्रता - तर आमची सेवा करायला मुकाट्यानं कबूल कशी झालीस १ कां द्रोपदी बोलना १ विहंगिकाः - बाईसाहेब, आतां ती काय बोलणार? आपल्यासारख्यां- if सेवा करायचा प्रसंग यावा इतकं तरी कुठं आहे तिचं भाग्य !<noinclude></noinclude> egin9j98wo1ipe3imvubwr0b4w9619h 104 113140 238972 2026-11-12T07:01:04Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक तिसरा-प्रवेश दुसरा ४१ सारखी द्रौपदी: - (स्वगत ) आज चार दिवस झाले पाहतें आहें. यांच्या कुत्सित भाषणाला अधिकाधिक भरतीच येत आहे. उत्तर १ पण नको. कशाला थोडक्याकरितां १ ( उघड) राणीसाहेब..." 238972 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक तिसरा-प्रवेश दुसरा ४१ सारखी द्रौपदी: - (स्वगत ) आज चार दिवस झाले पाहतें आहें. यांच्या कुत्सित भाषणाला अधिकाधिक भरतीच येत आहे. उत्तर १ पण नको. कशाला थोडक्याकरितां १ ( उघड) राणीसाहेब, आपण सांगितलेली सारी कामं झालीं आहेत. तरी आतां कांहीं काम नसेल तर मला असावी. देऊं का अजून दोन घटका दिवस आहे. आश्रमाकडे जायची परवानगी भानुमतीः- द्रौपदी, बोलूनचालून आमची दासी तूं. तुला इतका उर्मटपणा काय कामाचा? काम असो अगर नसो, ठरल्या वेळेपर्यंत तरी तुला इथं हजर राहिलंच पाहिजे, आणि मी म्हणतें, जलक्रीडेसंबंधानं आज दोन कामं आहेत. एकादी घटका इथं अधिक राहिलीस तर काय तुझ्या अंगचं मूठभर मांस कमी होईल ? सेवा कशी करावी हैं देखील समजत नाहीं म्हणजे काय १ - विहंगिकाः – होय बाईसाहेब, ही अगदीच अडाणी दिसते. मी गम्मत बघतें, कुठल्याच कामांत इचं लक्ष लागत नाहीं. सदोदित विचारांत चूर असते. बाईसाहेब, काल आपण आम्हांला सरकार स्वारीकरितां हार गुंफायची आशा केली. पण या अडमुठीनं एक फूल भोवलं असेल तर शपथ ! मलाच सारे हार गुंफावे लागले. फुलं तेवढीं इनं आणली - भानुमती :- अग, पांडवांची पट्टराणी ही! पाठीवर कैंस मोकळे सोडून चंचल हरणीप्रमाणं वनांत घावणारी ही, हिला कोंडलेल्या स्थितीत कसं बरं वाटणार १ द्रौपदीः - राणीसाहेब, साध्वी स्त्रीला न शोभणारे असे शब्द उच्चारून माझ्या दुःखित अंतःकरणावर डाग कां देतां ? दुर्दैवाच्या फेऱ्यांत सांपडले- स्या मला लौकिक रीतीनं तुम्ही दासी म्हणतां; परंतु तुमच्यासारखीच मी क्षत्रियवंशांतली एक भाग्यशाली स्त्री आहे, हे विसरूं नका. सध्यां मी आपल्या सेवेंत असले तरी मला स्वाभिमान सोडून जात नाहीं. तुमच्या मनोवृत्तीचा उघडपणानं धिःकार केल्याखेरीज माझ्यानें राहवत नाहीं. भानुमती :- अग बाई ! लंगडं तें लंगडं आणि कायसं म्हणतात ना सशांतली गत ! द्रौपदी, आतां स्वाभिमानाच्या गोष्टी कशाला सांगतेस ? माझ्यासारख्या एकाद्या महाराणीसाठी हार कसे गुंफांवे, पट्टराणीची केश-<noinclude></noinclude> 4vip08hy49pbrb4vnw7ed6yfv34eo3p 104 113141 238973 2026-11-12T07:01:32Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "४२ संगीत वनविहार रचना कोणत्या प्रकारानं करावी, तिच्या अंगावर बहुमोल वस्त्रालंकार कसे चढवावे, याबद्दल तूं आतां चर्चा करावीस ! स्वाभिमानाच्या आणि पाति- व्रत्याच्या गोष्टी तुला का..." 238973 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>४२ संगीत वनविहार रचना कोणत्या प्रकारानं करावी, तिच्या अंगावर बहुमोल वस्त्रालंकार कसे चढवावे, याबद्दल तूं आतां चर्चा करावीस ! स्वाभिमानाच्या आणि पाति- व्रत्याच्या गोष्टी तुला काय करायच्या ? काय ग द्रौपदी, तुला जलविहारा- • संबंधानं तयारी करायला सांगितली होतीना ? मग त्याचं काय केलंस १ द्रौपदी:- आपण सांगितलेलीं सारी कामं केलीं आहेत. जलविहारा- संबंधी कोणती तयारी तें मला माहीत नाहीं. -- विहंगिकाः - दी नेहमी असंच बोलते बाईसाहेब. मी हिला परोपरीनं सांगितलं. जलक्रीडेला जायची आयती संधि आली आहे. सगळी तयारी नीट केलीस तर राणीसाहेब खुष होऊन तुला बरोबर घेतील म्हणून. पण ज्याचं नांव तें ! ही आपली अशी दुर्मुखलेली 1 भानुमतीः -भग दुसरं काय ? हिला आमचे सुखसोहळे पाहवत नाहींत. आमचं तरी काय अडलं आहे हिला बरोबर न्यायला ? अपशकुनी ही. द्रौपदी, पाहूं बरं काय तयारी केली आहेस ती ! ( भानुमती व द्रौपदी केलेली तयारी पाहण्यास आंत जातात. ) दुर्योधनः- ( प्रवेश करून, स्वगत) आज चार दिवस झाले, द्रौपदी साहजिकपणे बोलण्याचा प्रसंगच आला नाहीं. तर आतां आपणहूनच आरंभ करावा म्हणचे पुढच्या बेताला तितकं बरंच - [ जातो. भानुमती व द्रौपदी प्रवेश करतात. भानुमतीः – जलक्रीडेला जायचं म्हणजे कांहीं देवाच्या पूजेला नव्हे ! नानाप्रकारांनीं विलासांत वेळ जायचा. मग एवढी फुलं ग कर्शी पुरतील ? आणि हारगजरे अवघे चारच ! हीच का तूं तयारी केलीस ती ! आडदांड कुठली ! जा; आर्धी जाऊन आणखी चांगली फुलं घेऊन ये- जा. पण लौकर ये हो नाहींतर बसशील तिथंच तोंड वर करून, दुर्योधनः- ( प्रवेश करून ) कोण द्रौपदी १ मागें. भानुमती :- महाराज, वेळेवारी दोन कामं माश्रमाकडे !. [ द्रौपदी जाऊं लागते. कुठं चाललीस ? फिर [ द्रौपदी वळते. करून जाऊं दे तिला<noinclude></noinclude> qn104avkg5ecqhwmpahy84iyiahasjs 104 113142 238974 2026-11-12T07:01:57Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "द्रौपदी: --- दुष्टा भुजंगा तूं असं गरळ ओकावंस हैं योग्यच आहे. RANKES [ पृष्ठ ४३." 238974 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>द्रौपदी: --- दुष्टा भुजंगा तूं असं गरळ ओकावंस हैं योग्यच आहे. RANKES [ पृष्ठ ४३.<noinclude></noinclude> gbnx4d0c8dshd81mkgow2jrs0jy7u6v 104 113143 238975 2026-11-12T07:02:18Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक तिसरा- प्रवेश दुसरा ४३ दुर्योधनः- ( भानुमतीजवळ बसून) द्रौपदी, आतां तुला पांडवांची इतकी भीति बाळगण्याचं कारण नाहीं. तुझं व तुझ्या पतीचं भांडण होण्याचा प्रसंग आला तर त्यांच्या म..." 238975 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक तिसरा- प्रवेश दुसरा ४३ दुर्योधनः- ( भानुमतीजवळ बसून) द्रौपदी, आतां तुला पांडवांची इतकी भीति बाळगण्याचं कारण नाहीं. तुझं व तुझ्या पतीचं भांडण होण्याचा प्रसंग आला तर त्यांच्या मर्जीवर अवलंबून राहण्याची बिलकूल तुला जरूरी नाहीं. भानुमतीची सेवाचाकरी करून तुला आपला उदरनिर्वाह कसाही करतां येईल. मात्र सत्ताधारी पुरुषांची सेवा कशी करावी हें तुल शिकलं पाहिजे. आपल्या गोड सेवेनं तरुणांची मनं आकर्षण करण्याची विद्या, द्रौपदी, तुला लवकरच साध्य होईल. तूं मनावर मात्र घेतलं पाहिजेस. भानुमतीची सेवा करायची तुझी उद्यांची मुदत संपतांच तूं माझ्या महा- लांत रहायला ये. थोर पुरुषाची सेवा करून त्याचं मन प्रसन्न कसं करावं. याचा घडा तुला द्यायला मी तयार आहें. कारण आज नाहीं उद्यां तुला माझ्या नाटकशाळेंत हैं यावं लागणारच. ( द्रौपदी क्रोधानें लाल होते.) भानुमती : - (स्वगत ) अगबाई, स्वारीचं लक्षण कांहीं निराळंच दिसतं. तरी म्हटलं स्वारी या वेळेला इकडं कशी ? ( उघड) पण महाराज, पराक्रमी पुरुषांना परक्या स्त्रीची सेवा आवडत नाहीं म्हणे. स्त्रीकडून तेवढी सेवा करून घ्यावी- आपल्या दुर्योधनः --- कां ? यांत काय गैर आहे ? भानुमती, आपली सर्व सेवा- चाकरी जो आपल्या बायकोकडूनच करून घेतो त्याचं आपल्या बायकोवर खरं प्रेम नाहीं असंच म्हटलं पाहिजे. तें कांहींही असो. द्रौपदी, घे हा. माझा शेला आणि यावर गुलाबपाणी शिंपून हा सुगंधित कर पाहूं ! ( शेला तिच्यापुढं टाकतो) पण थांब, त्या तबकांतला तो हार आष इकडं घेऊन ये, चल आटप, लाजूं नको. द्रौपदी, तुझ्या गोंडस हाताचा विळखा माझ्या कंठाभोवती पडण्यापूर्वी तुझ्या हाताप्रमाणंच गोंडस दिसणारा तो हार, तुझ्या हातून माझ्या कंठांत पदे. भानुमतीः- हां। महाराज, हें काय ? आपण काय बोलत आहां १ आपली वागणूक कांहीं निराळीच दिसते ! दुर्योधनः -- निराळी नाहीं नि कांहीं नाहीं. आपला सहज विनोद केला झालं. द्रौपदी, अशी सुस्ती मला खपणार नाहीं 1 द्रौपदी: -- (स्वगत ) दुष्टा भुजंगा ! तूं असं गरळ ओकावंस हे योग्य,<noinclude></noinclude> fl6gg461q56qscig64qxcmi2aobws6g 104 113144 238976 2026-11-12T07:02:44Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "४४ संगीत वनविहार आहे. अंगाची कशी लाही होते. ( उघड ) महाराज, माझ्या पातिमत्याला बाव आणणारी कोणतीही गोष्ट मी करणार नाहीं अशी माझी अट म भर दरबारांत कळविली आहे; आणि त्यावेळी आपण ती मान्य..." 238976 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>४४ संगीत वनविहार आहे. अंगाची कशी लाही होते. ( उघड ) महाराज, माझ्या पातिमत्याला बाव आणणारी कोणतीही गोष्ट मी करणार नाहीं अशी माझी अट म भर दरबारांत कळविली आहे; आणि त्यावेळी आपण ती मान्यही केली आहे. असं असून भापण मला असले भलतेसलते हुकूम कसे करतां १ भानुमती :- हुकूम कसे आहेत काय आहेत याची पंचाईत करायची गरज द्रौपदीला नसली तरी, महाराज, मी हा आपला हट्ट चालू देणार -नाहीं. द्रोपदी माझी दासी आहे, आपली नव्हे ! द्रोपदीला माझी दासी करायची हौस आपण पुरवलीत तरी तिची अप्रतिष्ठा करायची आपली होस पुरावायला मी तयार नाहीं. माझ्या अपमानाबद्दल इचा सूड घ्यायला मी कसूर करीत नाहीं. तथापि, माझ्या सवतीचा मान दिला मिळावा है - मला खपणार नाहीं. बा, द्रौपदी, मीं सांगिल्याप्रमाणं कामाला लाग जा. [ द्रौपदी व विहंगिका जातात.] महाराज पद. ( चाल - जावो सैया . ) स्वपति दैवतचि समजति नारी । पूजिति हृदयीं । विमल भाव सुमनहार बाहोनी नत किंकरी ॥ ध्रु०॥ पतिमन वांछित जरि परललना । तरि सतीहृदयि सुरिच विषारी ॥ १ ॥ दुर्योधनः- (स्वगत) कांहीतरी निमित्तानं हिनं द्रौपदीला इथून घाल- विली. ठीक आहे, मीही पण पक्काच आहें. बरं, अद्यापि दूत कसा नाहीं आला ? (उघड हंसून) भानुमती, काय बेडी आहेस तूं ! अग, द्रौपदीला तुझी सवत करावी अशी माझीतरी इच्छा कशी असेल ? तिचा अपमान करावा, तिच्या मनाला झोंबावं, म्हणून जाणूनबुजून मी तसं कांहीतरी बोललों. या माझ्या लाडक्या सौंदर्यापुढं द्रोपदीची काय कथा १ मधुर भाषणाच्या अमृतप्रवाहांत मी पोहत असतां, द्रोपदीच्या निरव आणि कर्कश वाणीची मला आठवण तरी कशी होईल १ काय, भानुमती, 'तूं माझ्यावर खरीच रागावलीस १ पण काय मोज दिसते आहे पहा. तुझ्या<noinclude></noinclude> nj146qjxn10sz63bu5qen1mg7wmem3a 104 113145 238977 2026-11-12T07:03:05Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "66 अंक तिसरा - प्रवेश दुसरा पद. ( चाल - सुनसखि भूपति ० ) अनुपम कांति दिखे मुखिं आली । जरि सकोप सखये बहु विलसत । मधुर लालि तव कोमल गालीं ॥ध्रु०॥ नवल होइ शशिबिंग खुलतसें । अरुणोदयकालीं ॥१॥..." 238977 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>66 अंक तिसरा - प्रवेश दुसरा पद. ( चाल - सुनसखि भूपति ० ) अनुपम कांति दिखे मुखिं आली । जरि सकोप सखये बहु विलसत । मधुर लालि तव कोमल गालीं ॥ध्रु०॥ नवल होइ शशिबिंग खुलतसें । अरुणोदयकालीं ॥१॥ अधिकच ४१. भानुमती:- कां नाहीं राग येणार १ घडधडीत माझ्या डोळ्यांदेखत " तुझ्या हाताचा विळखा माझ्या गळ्याभोवती घाल असं तिला म्हणायचं आणि मग शुद्धीवर यायचं ! म्हणे काय मौज दिसते आहे ! पण अशानं नाहींहो मी फसायची ! दुर्योधनः- वेढी रे वेडी ! अगखुळे, द्रौपदांच्या हाताचा विळखा म्हणजे प्रत्यक्ष साडेसातीचा फेराच तो! भानुमती, तूं माझ्यापासून थोडी दूर होतीस म्हणून मला असली थट्टा करण्याचा मोह पडला. ये, अशी जवळ ये, आणि आपल्या बाहुपाशांत मला अगदी घट्ट बांधून टाक ! हें भोंव- तालचें वातावरण तुझ्या प्रेमळ सुगंधित निश्वासानं भरून गेल्यावर, स्याच्या आवरणाच्या आंत कुविचाराला प्रवेश करायला अवसरच मिळणार नाहीं ! ( तिला आलिंगन देतो.) भानुमतीः -- इशू । हें काय ? सोडायचं गडे. कुणी पाहील. अगबाई, पहा विहंगिकाच इकडं आली. विहंगिकाः - ( प्रवेश करून ) सरकार, सेनापतीकडून एक सेवक आला आहे. दुर्योधनः -- जा. त्याला आंत पाठवून दे. [विहंगिका जाते.] (स्वगत) मी सांगितल्याप्रमाणं दूत तर अगदी वेळेवर आला. दूतः -- ( प्रवेश करून ) महाराजांचा जयजयकार असो. महाराज, सेनापतीसाहेबांची चरणापाशीं नम्र विनंति आहे कीं, "आशेप्रमाणं जल- क्रीडेसंबंधी सर्व सिद्धता केली आहे. डेरे-राहुट्या योग्य ठिकाणी उभारल्या आहेत. आतां सूर्योदयापर्यंत कोणीही सरोवराकडे जाऊं नये म्हणून साऱ्या वनवासी लोकांना जाहीर केलं आहे. आमच्या बुद्धीप्रमाणं आम्ही<noinclude></noinclude> i6nmlh862s7re2w454t3tt3wwystsra 104 113146 238978 2026-11-12T07:03:27Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "३ संगीत वनविहार सर्व तजवीज केली आहे; तथापि कांहीं उणेपणा राहिला आहे की काय याबद्दल सरकारनीं एकवार समक्ष पाहूनच खात्री करून घ्यावी. " दुर्योधनः - ठीक आहे. जा तूं. आम्ही इतक्यांत तिकड..." 238978 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>३ संगीत वनविहार सर्व तजवीज केली आहे; तथापि कांहीं उणेपणा राहिला आहे की काय याबद्दल सरकारनीं एकवार समक्ष पाहूनच खात्री करून घ्यावी. " दुर्योधनः - ठीक आहे. जा तूं. आम्ही इतक्यांत तिकडे येतो असं सेनापतींना कळवा. [दूत मुजरा करून जातो.] (स्वगत) भानुमतीला या निमित्तानें येथून घालवून, द्रौपदीची एकांतांत गांठ ध्यायची संधि आतां कशी छान साधणार ! ( उघड ) प्रिये, ऐकलासना सेनापतीकडून आलेला निरोप १ आज जलक्रीडेच्या प्रसंगी कोणत्याही प्रकारची उणीव पडतां कामा -नये. तर ही तयारी कशी झाली आहे हे पहायचं काम मी तुझ्यावर सोपवित 'आज सर्व रात्रभर विलासी चेष्टांना कसा ऊत यायचा. म्हणून परिवारासह पुढे होऊन तूं स्वतःच देखरेख कर जा. आम्ही आलोच पाठोपाठ. भानुमती :- हें काय गडे १ -झालं. आपण असायचं म्हणजेच आपण सारी मिळूनच जाऊं म्हणजे सारी व्यवस्था ठीक होईल. दुर्योधनः- अग तसं नव्हे. बारीकसारीक सोई - गैरसोई बायकांच्या चटक ध्यानांत येतात, तशा आमच्या येत नाहींत म्हणून तूं थोडी पुढें हो. अंगराज, मामा वगैरे आम्ही सर्व आलोंच पाठोपाठ. जा. विलंब करूं नको. [ भानुमती जाते.] द्रौपदीच्या शिक्षेच्या पांच दिवसांच्या - मुदतीपैकीं आजचा चौथा दिवस तर निघून चाललाच प्रयत्नांची शिकस्त करून, द्रौपदीला वश करायच्या काम यश हैं मिळविलंच पाहिजे. द्रौपदीच्या पातिव्रत्याचा भंग केल्याखेरीज पांडवांच्या अप्रतिष्ठेच्या यज्ञाची सांगताच होणार नाहीं. अनुकूल कालाची वाट पाहतां पाहतां आज संधि प्राप्त झाली आहे. ठीक आहे. द्रौपदी फार मानी व हट्टी आहे हे मी जाणतों. परंतु आतां पद. ( चाल - चंद्रबदन ० ) प्रेमार्जवभाव खास हरिन द्रौपदिच्या पातिव्रत्याला । करुनि अंतिं बलात्कारा ॥ ध्रु० || होतां हें कार्य सफल । इच्छित ममपूर्ण सकल | पांडव ते जरी सजीव । भारचि - भूमीला ॥ १ ॥<noinclude></noinclude> h8kw0rjttscwtxgo3qtc2e40zp8ojlu 104 113147 238979 2026-11-12T07:03:50Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक तिसरा - प्रवेश तिसरा ४७ मघांशीं भानुमतीला माझ्याबद्दल थोडा संशय आल्यासारखा दिसला. कुच फिकीर नाहीं ! एकदां कार्यभाग उरकल्यावर तिची समजूत कशीही घालतां येईल. आतां द्रौपदी आश्रम..." 238979 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक तिसरा - प्रवेश तिसरा ४७ मघांशीं भानुमतीला माझ्याबद्दल थोडा संशय आल्यासारखा दिसला. कुच फिकीर नाहीं ! एकदां कार्यभाग उरकल्यावर तिची समजूत कशीही घालतां येईल. आतां द्रौपदी आश्रमाकडं निघाली म्हणजे तिला वाटेंतच गांठली पाहिजे. चला तर रिकामा विचार करण्यांत वेळ घालविला तर जुळविलेली घडी बिघडायची. [ जातो. प्रवेश तिसरा [ स्थळ:- वनांतील रस्ता.] द्रौपदी : - आज मनाला सारखी रुखरूख लागली आहे. मनांत भलभलते विचार येतात. मघांच्या लक्षणावरून प्रकार कांहीं ठीक दिसत नाहीं. असो. ज्या भगवंतानं आज चार दिवस मला निभावून नेलं तो दयाघन -उद्यांचा दिवस माझी पाठराखणी करायला कसा चुकेल ? काय ही माझी अप्रतिष्ठा ! हाय ! पद. (दुर्गा - त्रिताल . ) साहुं किती आतां विपदा । नित्य घोर अपमान अनंता॥ध्रु०॥ धन्य तेचि पति त्यजिती न शांति । दुःखसागरीं पाहुनि कांता ॥ १ ॥ कसल्याही घोर प्रसंग शांतिब्रह्माची कांस धरणारांनी युद्धाच्या गोष्टी तरी कां बोलाव्या १ तें कांहीं नाहीं. उद्यां सूर्यास्ताची अखेरची घटका भरली म्हणजे मग - पण अजून सरलादेवी कां बरं नाहीं आली १ आधींच उशीर झाला आहे. ( चाहूल ऐकून ) आलीच वाटतं ! (दुर्योधन येत आहेसं पाहून ) या दुष्ट लांडग्याच्या आविर्भावावरून हा या वेळीं इक कां येत असावा हें ध्यानांत आलं. तर आतां अगदीं सावध असलं पाहिजे. [ तोंड फिरवून चालू लागते. दुर्योधनः -- ( प्रवेश करून ) उभी रहा; द्रौपदी, उभी रहा. चाललीस कुठं १ द्रौपदी, लज्जेमुळं तूं आपलं तोंड वळविलंस म्हणून त्या बाजूकडील कमळं तुझा मुखचंद्र पाहून कर्शी हंसूं लागलीं आहेत. हे कल्याणि तुझ्याशीं ,<noinclude></noinclude> n62n4x9ynksdxz8nd5zns54jjvmy1mg 104 113148 238980 2026-11-12T07:04:46Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "४८ संगीत वनविहार चार शब्द बोलावे, तुझ्या प्रेमामृताच्या सिंचनानं माझ्या या रुक्ष जीविता- ला तरतरी यावी म्हणून तर मी या ठिकाणी मुद्दाम आलों आहें. द्रौपदी: - (स्वगत ) हाय ! परमेश्वरा, श..." 238980 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>४८ संगीत वनविहार चार शब्द बोलावे, तुझ्या प्रेमामृताच्या सिंचनानं माझ्या या रुक्ष जीविता- ला तरतरी यावी म्हणून तर मी या ठिकाणी मुद्दाम आलों आहें. द्रौपदी: - (स्वगत ) हाय ! परमेश्वरा, शेवटी हा प्रसंग यावा ना ? बरं, तुझी मर्जी ! ( उघड) महाराज, भाऊजी, मी आपल्याला हात जोडून विनंति करतें, आपण स्वीकारीत आहां हा मार्ग बरा नव्हे. यापासून कल्याण होणार नाहीं. दुर्योधनः- हां ! असं कांहीं गोड बोल. हें सुंदरी, आतां या मार्गाकडे कुणी येणार नाहीं अशी मी तजवीज केली आहे. तुला भिण्याचं कांहीं कारण नाहीं. तुझी एकांतांत गांठ घ्यावी तर, म्हणून आज चार दिवस सारखा टपून बसलों होतों. ती नामी संधि आतां प्राप्त झाली आहे. हे चारुगात्र, माझ्याशीं चार प्रेमाचे शब्द बोलून मला प्रसन्न करायला अगदी लाजूं नको. द्रौपदीः - बस् ! बंद करा तुमचं तोंड १ या ठिकाणी अशा गोष्टी बोलायची तुम्हांला लाज कशी वाटत नाहीं ? इथून एकदम चालते व्हा. दुर्योधनः- शाबास ! तुझ्या या हुकमतीच्या शब्दावरून माझा स्वीकार करायला तूं तयार आहेस हें उघडच दिसतं. मग असा आडपडदा तरी कां? तुझ्या स्वयंवराच्या वेळेपासून असूयेनं प्रदीप्त झालेली तुला वश करायची माझी इच्छा आज सफल झाली असं तूं एकवार स्पष्ट शब्दांनीं सांग. तूं माझा अंगिकार करण्यास तयार आहेस असे गोड शब्द एकवार उच्चार आणि मग मला वाटेल तो हुकूम कर. तुझ्या तोंडून शब्द निघायचाच अवकाश दादास सेवेला तयार आहे फार काय सांगू ? पद. ( चाल - सुरसुखख नि ) शिरकमला या चरणीं । नमवुनि मी, रमणी । आज्ञा तव मानिन जरि । बोलसि मधुवचनीं ॥ ध्रु०॥ वैरभाव याचि क्षणा । सोडुनिया, तव पतिना । सार्वभौमपदिं बसविन । मनहरिणी ॥ १ ॥ द्रौपदी:- पाप्या ! चांडाळा ! तूं मला कोण समजतोस ? महाप्रतापी देवशाली पांडवांची पट्टराणी मी पांचाली । त्रिभुवन विख्यात हुपदराजाची<noinclude></noinclude> 4u5x7qnkf4oobtu93q7btuz3sm1i0uu 104 113149 238981 2026-11-12T07:05:11Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक तिसरा - प्रवेश तिसरा ४९ कन्या मी द्रौपदी! मर्कटा, माझ्यापुढं असले शब्द उच्चारायचं धाडस तरी तुला कसं होतं ? अरे उन्मत्ता ! पद. (अडाणा - एकताल.) परललना-लोभें । लोकीं आजवरी मूढा । करि व..." 238981 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक तिसरा - प्रवेश तिसरा ४९ कन्या मी द्रौपदी! मर्कटा, माझ्यापुढं असले शब्द उच्चारायचं धाडस तरी तुला कसं होतं ? अरे उन्मत्ता ! पद. (अडाणा - एकताल.) परललना-लोभें । लोकीं आजवरी मूढा । करि विचार सौख्य काय झालें कुणाला ॥ध्रु०॥ लोभ धरुनि चित्तीं । छळि रावण सीतेप्रति । लयाला ॥१॥ सर्वस्वासह अंतीं । गेला दुर्योधनः - ( हंसून ) धर्माच्या संगतीत राहून तूं चांगल्या ब्रह्मज्ञानाच्या गोष्टी सांगूं लागलीस आ ! द्रौपदी, परस्त्रीचा अभिलाष केला म्हणजे काय होतं, रावणासारख्या बलाढ्य वीराची दुर्दशा कशी झाली, वगैरे पौराणिक कथा तुझ्याप्रमाणं मलाही माहीत आहेत ! असल्या दंतकथांना भिणारा हा दुर्योधन नव्हे, म्हणून तूं या नादांत पडून व्यर्थ वेळ न घालवावास हेच चांगलं. द्रौपदी:- मदांधा, सुनीतीच्या गोष्टी सांगून तुला ताळ्यावर आणायची मला मुळींच इच्छा नाहीं. ज्याचं कल्याण व्हावं असं वाटत असेल, जो उपदेशानं मार्गावर येण्याचा संभव असेल, त्यालाच चार सुविचाराच्या गोष्टी सांगायच्या ! विकारांध नरपशु तूं ! उपदेशाचा परिणाम तुझ्यावर काय होणार ! दुष्ट पापी विचारांनी तुझा मेंदू बिघडून गेलेला 1 सुविचाराच्या प्रकाशकिरणांनी त्यांत बदल कसा होणार? नीच कारस्थानानं भरलेली तुझी हीन बुद्धि सुविचाराला थारा कसा देणार ? दुर्योधनः हः ठीक ! काय लाखोली वहावयाची असेल ती घे वाहून खुशाल ! तुला तरी अशी संधि कशी यावी १ द्रौपदी : - निर्लज्जा, तुझा सारा देहच पापमय झालेला ! तुझ्या पोरकट भाषणाची मला चीड येत नाहीं, मला रागही येत नाहीं. मात्र, माझे पति उत्पन्न झाले त्याच पवित्र कुलांत जन्माला येऊन तुझं शील इतक्या हलक्या दर्जाचं कसं निघालं, याचंच मला नवल वाटतं ! कुलांगारा, परस्त्रीचा अभिलाष— वनबिहार... ४<noinclude></noinclude> dew6sckay8weepbt6s74pxnrzcbxvgd 104 113150 238982 2026-11-12T07:05:32Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "५० - संगीत वनविहार दुर्योधनः — काय परस्त्रीचा अभिलाष १ नाहीं ! द्रौपदी, मी परस्त्रीचा अभिलाष करीत नाहीं ! द्रुपदराजाची कन्या पांडवांची स्त्री नसून ती या दुर्योधनाची स्वयंवराची वध..." 238982 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>५० - संगीत वनविहार दुर्योधनः — काय परस्त्रीचा अभिलाष १ नाहीं ! द्रौपदी, मी परस्त्रीचा अभिलाष करीत नाहीं ! द्रुपदराजाची कन्या पांडवांची स्त्री नसून ती या दुर्योधनाची स्वयंवराची वधू आहे. द्रौपदी, तुझ्या स्वयंवराच्या वेळीं मत्स्यभेदाचा पोरखेळ करायचं राजा द्रुपदाला कांहींच कारण नव्हतें. मी तुला मनानं वरल्यानंतर, तुझं स्वयंवर मांडायची काय जरूरी होती १ सम्रा- टाच्या इच्छेला येईल त्या स्त्रीची त्यानं निवड करावी, अशी शास्त्राशा आहे. तुझ्या स्वयंवराच्या पूर्वीच मी तुला मनानं वरलं असल्यानं, अर्जुनाचा मत्स्यवेध अगदीच निरर्थक झाला. अशा रीतीनं झालेल्या अपमानाबद्दल त्याच वेळी आम्हीं द्रुपदाला बजावलंही होतं. आणि कांहीं झालं तरी, आमच्या पराक्रमाच्या जोरावर पांडवांच्या बाहूंतून तुला हिसकावून न्याय- ची, अशी प्रतिज्ञाही आम्ही त्याच वेळी केली आहे ! द्रौपदी, या एकाच विचारानं माझं मस्तक भणाणून गेलं आहे. माझ्या सर्वागाची कशी आग आग होत आहे ! आमचे सारे व्यवहार याच हेतूनें चालले आहेत; आणि आम्हीं वनविहाराचा अट्टाहास केला, तो तरी केवळ याचकरितां, हें तुझ्याही लक्षांत आलं असेल. म्हणून द्रौपदी, बन्या बोलानं माझ्या म्हण- -ण्याला कबूल हो. नाहीं तर- द्रौपदी: नाही तर काय ? बोल. नीचा, तूं आणखी काय काय गरळ ओकतोस तें तरी पाहू दे. अधमा, माझ्या पतींच्या पायांतील खेटराची तरी तुला सर असायची होती! स्वयंवराच्या गोष्टीचा उच्चार तरी कशाला करतोस ? हें काळं तोंड घेऊन इथून एकदम चालता हो. या- पुढं तुझे अमंगल शब्द मला सहन होणार नाहींत. एक शब्द उच्चारलास तर तुला जाळून भस्म करायचं सामर्थ्य मला आहे. [ जाऊं लागते. दुर्योधनः - थांब ; चाललीस कुठं ? नागिणीला दुखवून मोकळी सोडण्याइतका मी मूर्ख नाहीं, समजलीस ? पांच नवऱ्यांची बायको तूं- पतिव्रतेच्या गोष्टी तुला कशाला ? द्रौपदी, माझं म्हणणं नाकबूल करून स्वतःचं नुकसान कां करून घेतेस १ एकवार मला होय म्हण आणि तत्काळ तुझ्या स्थितीत काय फरक होतो पहा ! कंदमूलावर पोटाची बाग कशी तरी भागवून, सूर्याच्या प्रखर तेजाचे तडाके खात रानावनांतून भटकण्यासाठी, तुझी ही कोमल काया परमेश्वरानं खास घडविली नाही.<noinclude></noinclude> 9i3bjefs7khwqno547j4uw4cexve41z 104 113151 238983 2026-11-12T07:06:27Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "RANALE दुर्योधनः- ! मामा, म्हणतां तरी काय ? पृष्ठ ५१." 238983 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>RANALE दुर्योधनः- ! मामा, म्हणतां तरी काय ? पृष्ठ ५१.<noinclude></noinclude> q51mvpewyaw3zdd7t6k2iwuivamc194 104 113152 238984 2026-11-12T07:06:50Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक तिसरा - प्रवेश तिसरा ५१ संसारावर तुळशीपत्र ठेवून, अंगाला राख फासून रानोमाळ भटकणाऱ्या भणंग भिकान्यांच्या मागं लागून, तूं आपल्या तारुण्याचा नाश कां करून घेतेस १ माझी विनंति मा..." 238984 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक तिसरा - प्रवेश तिसरा ५१ संसारावर तुळशीपत्र ठेवून, अंगाला राख फासून रानोमाळ भटकणाऱ्या भणंग भिकान्यांच्या मागं लागून, तूं आपल्या तारुण्याचा नाश कां करून घेतेस १ माझी विनंति मान्य कर, जगांतील सुखोपभोगाचीं सर्व साधनं तुझ्यापुढं हात जोडून उभी राहिलींच ! - द्रौपदीः पाप्या, चांडाळा ! भीमसेनाकडून तुझा मृत्यु निश्चित झाला असल्यानं, तुझ्या या वर्तनाबद्दल आताच मी तुला शासन- दुर्योधनः — बस् ! द्रौपदी, एकाद्या नादान स्त्रीचे अपमानकारक शब्द या दुर्योधनाला बिलकूल खपणार नाहींत ! ठीक आहे. बऱ्या बोलानं तूं कबूल होत नाहींस ! बलात्कारानं तुला अशीच्या अशी ओढून नेतों. भीम, अर्जुन, कोण तुला सोडवायला येतो, तेंच मला पहायचं आहे. [ तिला धरायला जातो. द्रौपदी :- एक पाऊल पुढं टाक. अघमा, आतांच तुझा नाश झाला म्हणून समज ! हे बंधुराया गोपालकृष्णा ! आजपर्यंत वेळोवेळीं, अनेक बिकट प्रसंग, स्वत: त्रास सोसून तूं आम्हांला साहाय्य केलंस. फिरून तुला त्रास द्यायचं जिवावर येतं. पण हे मधुसूदना, काय करूं ? या वेळीं टाहो फोडून तुझ्याशिवाय कुणाला हाक मारूं ? दुर्योधनः- हं ! ओरड. तो चोर-जार- तुला साहाय्य करणार ! ठीक आहे. हा पहा भी तुझ्या पातिव्रत्याचा विध्वंस करतों. या दुर्योधनाचा- शकुनीः -- ( गडबडीनें प्रवेश करून ) घात झाला! महाराज, घात झाला! कोणा गंधर्वाच्या लोकांनी महाराणीसाहेबांना सरोवरावर बंदिवान केलं आहे ! दुर्योधनः- ! मामा, म्हणतां तरी काय ? शकुनीः- त्याच ठिकाण आज कोणी गंधर्व जलक्रीडेला यायचा आहे. त्याच्या व आमच्या लोकांची जागेसंबंधी बाचाबाची होऊन अखेर असा प्रसंग आला, म्हणून कोतवाल सांगत आला आहे. आपले सारे सैनिक तयार आहेत. तर महाराज, जलदी करा. ( दुर्योधन द्रौपदीकडे पहातो. ) महाराज काय हें ? आधी आपल्या बायकोची अब्रू सांभाळा ! परस्त्रीला वश करायचा प्रयत्न मागाहून ! जल्दी करा ! दुर्योधनः- अरेरे! अखेर दुर्देवानं वेळ साधली खरी ! द्रौपदी, या<noinclude></noinclude> 9dfs6gv9pl958jj51gceodmckygdvhj 104 113153 238985 2026-11-12T07:07:14Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "93 संगीत वनविहार वेळ माझ्या तडाक्यांतून सुटल्याबद्दल तुला आनंद वाटत असेल. परंतु हा माझा हेतु उद्यां भानुमतीच्या डोळ्यांदेखत तडीला नेल्याखेरीज मी कधीही रहाणार नाहीं, हें पक्कं स..." 238985 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>93 संगीत वनविहार वेळ माझ्या तडाक्यांतून सुटल्याबद्दल तुला आनंद वाटत असेल. परंतु हा माझा हेतु उद्यां भानुमतीच्या डोळ्यांदेखत तडीला नेल्याखेरीज मी कधीही रहाणार नाहीं, हें पक्कं समज ! [ दुर्योधन शकुनी जातात. -- द्रौपदी : – गोपालकृष्णा, तूंच माझा पाठीराखा होतास म्हणून मी या संकटांतून पार पडलें, हे भक्तवत्सला गोविंदा, नाना तऱ्हेच्या कल्पना करून मीं तुझ्याविषयीं मनांत व्यर्थ शंका आणली, तरी तूं आपल्या जीदाला जागलासच ! हे माधवा ! पद. ( चाल - हा गगनपति.) ही चरणिं तव अजाण भगिनी । करित दीन विनवणि पदरिं घेइ ॥ध्रु०॥ गोपाला गिरिधरा व्रजावन | धरुनि दया, रुनि भया केलें । लाज समर्थि मम राखिलि देवा । कशि तब हो सांग उतराई ॥ १ ॥ सरला: - ( प्रवेश करून ) देवि, आपण कष्टी होऊं नका. आधीच आज उशीर झाला आहे. तर लवकर आश्रमाकडं जाऊं या तुम्हाला पुष्कळ सांगणार आहे. चला तर ---- द्रौपदी:- : -- चल बाई ! वाटेनं मी [ जातात. अंक तिसरा समात<noinclude></noinclude> qm72cpnq5020b0ugo8di3zvi5xes9nk 104 113154 238986 2026-11-12T07:07:36Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "० द्रौपदी :- गोपाळकृष्णा, ही चरणि तब अनाथ भगिनी । विनवणी ॥ [ पृष्ठ ५२." 238986 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>० द्रौपदी :- गोपाळकृष्णा, ही चरणि तब अनाथ भगिनी । विनवणी ॥ [ पृष्ठ ५२.<noinclude></noinclude> m6pnuhr1fn4dp49m9n6bugfza35uhuz 104 113155 238987 2026-11-12T07:08:01Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक चवथा - प्रवेश पहिला [ स्थळ:-सरोवरानजीकचा प्रदेश. चित्रसेन, मंदारक व अप्सरा. ] चित्रसेनः-- मंदारका, आमच्या सैनिकांनीं भानुमतीला मंदिवान करून • आणलं; फार छान झालं ! कारण, यामुळं आतां..." 238987 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक चवथा - प्रवेश पहिला [ स्थळ:-सरोवरानजीकचा प्रदेश. चित्रसेन, मंदारक व अप्सरा. ] चित्रसेनः-- मंदारका, आमच्या सैनिकांनीं भानुमतीला मंदिवान करून • आणलं; फार छान झालं ! कारण, यामुळं आतां राजा दुर्योधनाचा नक्षा उतरायची वेळ प्राप्त झाली आहे. स्वतःच्या व आपल्या अनुयायांच्या शौर्याची घमेंड बाळगून सर्व जगाला तुच्छ लेखणारा, आपल्या दायादांचा. कपटानं घात करूं पाहणारा हा मत्सरी राजा, आतां आम्हांवर आयताच चालून येईल ! माता संगीतकलेतील शिष्य पार्थ; त्याच्या या उन्मत्त शत्रूची - या नराधमाची-रग जिरवायचा हा प्रसंग येत आहे, म्हणून मला काय आनंद होत आहे म्हणून सांगूं ! शिवाय ----- पद. ( चाल - सुतन बन० ) खुलत मन सत्कार्या जरि वाहिलें ||४०|| स्फुरति बाहु उन्माद चढतसे । साहस वरि मति नव बलें ॥१॥ - मंदारकः- होय महाराज, पांडवांच्या वनवासानं कुणाच्या मनाला चटका लागणार नाही ? साध्वी द्रौपदीचे क्लेश पाहून कुणाच्या मनाला वेदना होणार नाहींत । आणि या सर्वाला कारण हा दुष्ट दुर्योधन ! याचें कपटाचरण ! पार्थ आपला शिष्य तसाच देवेंद्राचा प्रिय सखा आहे. म्हणून दुर्योधनाचं नाक ठेचल्यानं आपल्यालाच काय पण देवेंद्रांनाही संतोष होणार आहे. चित्रसेनः-- हो बरोबरच आहे. देवेंद्राना संतोष कां नाही होणार १ पार्थ देवेंद्राचा प्रियसखा आहे इतकंच नव्हे, तर ते दोघे शरीरानं भिन्न असले तरी अंतर्यामीं एकच आहेत ! मंदारका, आज आपल्याला निघायला मुहूर्त फार छान सावला असं वाटतं ! बरं, अद्याप भानुमतीला कशी नाही आणली १<noinclude></noinclude> 6vefw8nel1yi9jbff3437i3m6w86sb4 104 113156 238988 2026-11-12T07:08:25Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "५४ संगीत वनविहार मंदारकः -- भानुमतीला लवकर इकडे घेऊन यायला अप्सरांना सांगून पाठविलं आहे. इतक्यांत येतीलच. चित्रसेनः-- ठीक आहे. त्या येईपर्यंत आपली नित्याची करमणूक आहेच. हं ! अप्सरा..." 238988 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>५४ संगीत वनविहार मंदारकः -- भानुमतीला लवकर इकडे घेऊन यायला अप्सरांना सांगून पाठविलं आहे. इतक्यांत येतीलच. चित्रसेनः-- ठीक आहे. त्या येईपर्यंत आपली नित्याची करमणूक आहेच. हं ! अप्सरांनो, करा नृत्यगायनाला आरंभ ! कोकिलांच्या कंठा- लाही लाजविणाऱ्या तुमच्या मधुरालापांनी हा सारा वनप्रदेश कसा दुम- दुमून गेला पाहिजे समजलांत १ स्वर्गलोकीं आपल्या कौशल्यानं तुम्ही वेळोवेळी माझं मनोरंजन करतांच. परंतु आतां त्या सर्वावर ताण झाली पाहिजे, आज माझं मन आधींच कसं प्रसन्न आहे. तर करा प्रारंभ ! ( अप्सरा नृत्यगायन करतात.) वा ! फारच बहार केलीत ! [ भानुमतीसह अप्सरा प्रवेश करतात. ] मंदारकः - महाराज, या महाराणीसाहेब आल्या. -- चित्रसेन : - यावं महाराणीसाहेब, असं इकडं यावं. आपण अगदी संकोच धरूं नका. या मृत्युलोकच्या सहवासाला आपण कंटाळला असाल. मतां स्वर्गलोकीं आलां म्हणजे आपल्या जिवाला खास आराम वाटेल. स्वर्गलोकची मजा कांहीं अपूर्व आहे. म्हणून म्हणतों, हा खेद सोडा, आणि या अप्सरा जसा आनंदीआनंद करून सोडतात तसा तुम्ही करा. मल्लिकाः- भानुमती, तूं कांहीं काळजी करूं नको. आतां तूं आमच्या- बरोबर स्वर्गात आलीस म्हणजे तुला आम्ही नृत्यगायनांत छान तरबेज करूं ! बाकी, तुझ्या नुसत्या सौंदर्यानेंच सर्वांना वेड लागेल; हें पाहिलंस ! या वृक्ष- बेलींना कसा बहार आला आहे. किती सुगंध सुटला आहे ! यावेळीं या रमणीय स्थानी, चित्रसेन महाराजांचं रंजन करायला अगदी लाजूं नको. अनुराधे, नंदनवनालाही मागं टाकणारी अशी स्थळं, मृत्युलोक देखील आहेत म्हणायची ! अनुराधाः - अग हो, म्हणूनच साऱ्या गंधर्वोचं या स्थानावर इतकं प्रेम आहे. नंदनवनाचा थाट बाजूला ठेवून, आमचे महाराज वरचेवर या ठिकाण क्रीडा करायला येतात, ते का उगीच ? ६ भानुमती, आरंभ करना ! कारण आमच्या महाराजांच्या नाटकशाळेत तुला लवकरच सामील व्हायचं आहे. भानुमती : -- (स्वगत ) हाय रे देवा! काय ही माझी विटंबना !<noinclude></noinclude> 8kyno4izj7cbmfu1b35mt9plkgzq62k 104 113157 238989 2026-11-12T07:08:49Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक चवथा- प्रवेश पहिला १५. अहंकाराच्या जोरावर सर्वांना तुच्छ मानणाऱ्या या भानुमतीचे काय हे धिंडवडे! यांची ही निलाजरेपणाचीं बोलण मुकाट्यानं ऐकून घेण्याचा मला प्रसंग यावा ना ! हाय!..." 238989 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक चवथा- प्रवेश पहिला १५. अहंकाराच्या जोरावर सर्वांना तुच्छ मानणाऱ्या या भानुमतीचे काय हे धिंडवडे! यांची ही निलाजरेपणाचीं बोलण मुकाट्यानं ऐकून घेण्याचा मला प्रसंग यावा ना ! हाय! - मल्लिका ः– काय ग अनुराधे, मृत्युलोकच्या स्त्रिया हट्टी असतात का मूर्ख असतात ग ? मघांपासून मी हिला परोपरीनं समजावून सांगतें आहें. पण बाई, ही अगदीच अडमुठी दिसते. हिची समजूतच पटत नाहीं. हिला काय वाटतं कोण जाणे ! अनुराधाः - मलिके, तूं तरी बाई भारीच उतावीळ ! अगदी नुकती कुठं आमच्यांत मिसळली आहे. जसजसे दिवस जातील तसतसा हिच्या सौंदर्याचा गुलाब आपोआप खुलूं लागेल. त्याच्या वासानं सारा स्वर्गलोक दरवळून जाईल, भानुमती, तूं अशीच उभी रहा, कारण, बायका ओढून चंद्रबळ आणूं लागल्या म्हणजे पुरुषांची अधीरता अधिकच वाढू लागते, हा नेहमींचाच अनुभव नाही का ? भानुमती : - राजा चित्रसेना, तुम्हीं मला बंदिवान् कां केलं ? राजा, सध्या मी बंदिवान् असले, तरी एका राजाधिराजाची मी पट्टराणी आहें, हें विसरूं नको. चित्रसेना, मुकाट्यानं माझी मुक्तता कर. मल्लिकाः - ( हंसून ) काय मौज आहे ! असल्या सौंदर्याला असला मधुर कंठ ! फारच नामी ! सौंदर्य आणि चातुर्य यांच्या मिलाफाची ही मूर्ति, आपल्या तेजानं आम्हां सर्वांना, सौंदर्याविषयीं नांवाजलेल्या अप्सरांना स्वचित खालीं पहायला लावणार! ही देवेंद्राच्या सभेंत नृत्यगायन करूं लागली म्हणजे तिथं काय खळबळ उडेल म्हणून सांगूं ! भानुमती, एकाच नवन्याला चिकटून रहायची मृत्युलोकाची वेडगळ कल्पना अगदीं सोडून दे. स्वर्गात असा प्रकार नाही. एकाच पुरुषाच्या हुकमतीखालीं सारा जन्म कंठायचा ! कोण ही राक्षसी रूार्द ! मृत्युलोकच्या स्त्रियांना खन्या प्रेमाची कल्पनाच नाहीं असं वाटतं! नाहीतर, सुंदर तरुणींनीं आपल्या पायांत एकपतित्वाच्या रूढीची अवजड बेडी कधींच अडकवून घेतली नसती. अनुराधाः - अग, ही एकवार आमच्याबरोबर स्वर्गात येऊंदे तर स्वरी, हिच्या या सान्या वेडगळ कल्पना आपोआप पालटून जातील. मानुमती : - चित्रसेना, याचा परिणाम बरा होणार नाही. तुम्ही मला "<noinclude></noinclude> bw156ynb2uq5eloesjpn396jvgwapog 104 113158 238990 2026-11-12T07:09:15Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "41 संगीत वनविहार कोण समजतां १ माझे प्राणनाथ दुर्योधन महाराज आपल्या बाणांनीं तुम्हां "ची हृदयं विदीर्ण करतील हे पक्कं लक्षांत असंदे. राजा, तूं तरी या दासींच्या तोंडाला कांहीं आळा घ..." 238990 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>41 संगीत वनविहार कोण समजतां १ माझे प्राणनाथ दुर्योधन महाराज आपल्या बाणांनीं तुम्हां "ची हृदयं विदीर्ण करतील हे पक्कं लक्षांत असंदे. राजा, तूं तरी या दासींच्या तोंडाला कांहीं आळा घाल. असली निर्लज्जपणाच भाषणं तुम्हांला ऐकवतात तरी कशी ? माझी सुटका झाल्यावर- - मल्लिकाः वागवा! फारच मोठा डौल आणला आहेस कीं । तुझ्या प्राणनाथाकडून आमच्या सैनिकांचा पराभव झाल्यावर मग सुटकेची कथा ना? मानवाकडून गंधर्वोचा पराभव ? अगदीच अशक्य गोष्ट ! मनुराधाः -- अग, आतां ही चांगल्या प्रौढरणाच्या गोष्टी सांगूं लागली यावरूनच काय तें समज. चित्रसेन महाराजांच्या नाटकशाळेचा मान मिळवू पाहणान्या या भानुमतीला, असा मोठेपणा दाखविलाच पाहिजे. अग, दरिद्री स्त्रीला श्रीमान् पति मिळाला तर त्या घटकेपासून तिचं पाऊल देखील कसं तोऱ्यानं पडूं लागतं. 9 मल्लिका:- अग पण ही दरिद्री का आहे? दी म्हणे महाराजाधि राजाची पट्टराणी आहे ! मृत्युलोकच्या राजाची राणी ही ! अनुराधाः - अग हो ! पण तीच गंधर्वाधिपाची नाटकशाळा झाली कीं साराच मनु पालटला! मृत्युलोक तो काय आणि तिथले राजे ते कसले ! काय घेऊन बसलीस ! चित्रसेनः - काय अप्सरांनों, महाराणीसाहेबांना काय बोलतां १ त्यांच्या अवमानाचा परिणाम फार भयंकर आहे बरं ! भानुमती, महाराणी- साहेब, दुर्योधन महाराजांच्या पराक्रमाचं आम्हांला फार भय वाटतं. आमच्या सैनिकांनी आपल्याला बंदिवान् केलं याबद्दल दिलगिरी वाटते. मंदाकिनी :- बाईसाहेब, आपल्या कौरवसेनेचे वाण आमचे गंधर्ववीर सहज सहन करूं शकतील. परंतु आपल्या नयनत्राणापुढं मात्र त्यांचा निभाव लागेल की नाही याची भीति वाटते. बाईसाहेब, स्वर्गीय प्रेमाची 'जादू अद्याप आपल्याला समजलेली नाहीं. दुर्योधनमहाराज आपल्याला अंतरले; फार चांगली गोष्ट झाली. आतां त्यांना घेऊन आपल्याला काय करायचं म्हणा. स्वर्गीय प्रेमाची अत्युच्च तयारी म्हणजे हजारो प्रेमी वख्यांना प्रेमाचा पिंगा घालायला लावून स्वतः कुणालाच प्रेम अर्पण न<noinclude></noinclude> 3vk4ttk0ku4lcyzjnymm1msm8fdoxtv 104 113159 238991 2026-11-12T07:09:46Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक चवथा - प्रवेश पहिला ५७ करणं ही होय. अनुराधे, सांग. या मृत्युलोकच्या राणीसाहेबांना स्वर्गीय प्रेमाची महती वर्णन करून सांग. अनुराधा: - बाईसाहेब, या प्रेमाची महती आपल्याला आपोआपच..." 238991 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक चवथा - प्रवेश पहिला ५७ करणं ही होय. अनुराधे, सांग. या मृत्युलोकच्या राणीसाहेबांना स्वर्गीय प्रेमाची महती वर्णन करून सांग. अनुराधा: - बाईसाहेब, या प्रेमाची महती आपल्याला आपोआपच कळं लागेल. आपण स्वर्गात आला की तिथल्या तरुणांच्या तोंडाला पाणी सुटून, त्यांची तिरवी नजर तुमच्याकडं वळेल. त्या उल्लू तरुणांच्या दृष्टीला आपली दृष्टि किंचित् भिडवून, सौंदर्याच्या ताठ्यांत ठुमकत मुरडत पावलं टाकूं लागाल, तेव्हां तुमच्या प्रेमाची जोपासना करायला किती तरी तरुण तुमच्या नादी लागतील. आपल्या नादाला लावून शेवटी सर्वोनाच फर्शी पाटणं हीच स्वर्गीय प्रेमाची खरी खुबी. मल्लिकाः – राणीसाहेब, स्वर्गात आल्यावर शेकडों तरुणांच्या मनांत निराशा उत्पन्न करून, अखेर आपल्या मनास येईल त्याच्याशी विलास करा. एकाचा कंटाळा आला तर दुसऱ्याकडं नजर फिरविणं, स्वर्गीय प्रेमाच्या बाबतीत कोणत्याही प्रकारानं गैर मानलं जात नाही. इतकंच नव्हे, तर ज्या स्त्रिया अतिशय सुंदर असतात त्यांनी आपल्या तारुण्याचा भर एकाच तरुणाला अर्पण करणं, आमच्या नीतिशास्त्रशांनी पाप ठरविलं आहे. बाईसाहेब, या सान्या गोष्टी ध्यानांत घेऊन आमचं म्हणणं आपल्याला रुचतं का पहा. दूतः --- ( प्रवेश करून ) महाराज, दुर्योधनादिक कौरववीर क्रोधानं बेफाम होऊन कसे धावत येत आहेत. ते अगदी नजीक आल्याची वर्दी द्यायला भी आलों आहें. चित्रसेनः - ठीक आहे. मीही तयारच आहे. मी दुर्योधनाची वाटच पहात होतो. अप्सरांनों, आतां तुमचं इथलं काम उरकलं. तुम्ही सर्व आपापल्या स्थान जा. (अप्सरा जातात.) भानुमती बाईसाहेब, आपल्या- खारख्या बायकांना त्रास द्यायची माझी बिलकूल इच्छा नाहीं. आपल्याला मुक्त केलं आहे. आतां आपण वाटेल तिकडं जा. मात्र, मानापमानाच्या नसत्या कल्पनेला वळी पडून, सज्जनांचा छळ करायची राक्षसी महत्त्वाकांश्चा आजपासून अगदीं सोडून या. जा. हा प्रसंग नीट लक्षांत ठेवा (भानुमती खाते.) राजा दुर्योधन पराक्रमी असल्याचं ऐकतों. परंतु आज त्याचा परा- कम प्रत्यक्ष अजमावयाचा समय आला आहे. आतां युद्धामध्यें पराजित<noinclude></noinclude> 3293098w3l4dn0cgkwe1lg178mvlbcj 104 113160 238992 2026-11-12T07:10:08Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१८ संगीत वनविहार करून, या दुर्योधनाला बंदिवान् म्हणून देवेंद्रापुढं हजर केलं म्हणजे आपली ही कामगिरी झालीच. प्रवेश दुसरा [ जातात. [ स्थळ:- वनप्रदेश.] अष्टावक्रः ---- ( प्रवेश करून) कशी मौ..." 238992 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१८ संगीत वनविहार करून, या दुर्योधनाला बंदिवान् म्हणून देवेंद्रापुढं हजर केलं म्हणजे आपली ही कामगिरी झालीच. प्रवेश दुसरा [ जातात. [ स्थळ:- वनप्रदेश.] अष्टावक्रः ---- ( प्रवेश करून) कशी मौज आहे! देवाची करणी आणि नारळांत पाणी ! अचानक हा कोण गंधर्व उत्पन्न झाला काय आणि एका क्षणांत त्यानें सान्या कौरवसेनेची धूळदाण केली काय ! सोसाटयाच्या वाऱ्यानं उडणान्या गवताप्रमाणं सारं सैन्य कसं सैरावैरा पळत सुटलं आहे. बेटांनी मोठया शिस्तीनं पिछाडीवरच चाल सुरू केली आहे. फुरसदीच्या वेळी आपल्या पराक्रमाच्या लांब लांब गप्पा झोकणाऱ्या या रणगाजींना, शेव शस्त्रास्त्रापेक्षां पायांनीच हात दिला म्हणायचा. आजन्मांत असला देखावा मीं कधीं पाहिला नव्हता. दुर्योधनमहाराजांच्या कृपेनें हें पहायला तरी मिळालं ! बाकी, युद्धाच्या गोष्टी दुरून ऐकायला बया हैं खरें या उन्मत्त दुर्योधनानं या वनांत येऊन आपल्या नीव- पणाचा कळसच केला. पण आतां शेराला सव्वाशेर भेटलेला दिसतो. शेंडी तुटते कीं पारंबी तुटते हेंच आतां पहायचं. या कुलांगाराच्या मुसक्या बांधून याची धिंड काढलेली पाहिल्याखेरीज कांहीं माझ्या डोळ्याचं पारणं फिटणार नाहीं. भानुमती : - ( प्रवेश करून) काय हे दुर्दैव हात धुवून माझ्या पाठी- मागं लागलं आहे! मी गंधर्वाच्या बंदिवासांतून सुटल्याबद्दल आनंद मानूं, का महाराजावर आलेल्या संकटाबद्दल काळजी करूं १ करूं तरी काय १ आई जगदंबे ! पद. ( चाल - मोहे बिसर.) करि विनवणी तुला विनत दासी । अदय न होई सदये शुभ देइ वराला ॥ ध्रु० ॥ शासन खचिताच घडत अम्हांला | अतिशय छळिलें कीं सतीला । काळ कठिण किती आला ॥ १ ॥<noinclude></noinclude> hbz51910ccq09z9bwl5ukegm5yzimg1 104 113161 238993 2026-11-12T07:10:29Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक चवथा-प्रवेश दुसरा १९ अष्टावक्रः - कोण १ भानुमती ! अरे ही गंधर्वांच्या तडाक्यांतून कशी निसटली ! शकुनीः - ( प्रवेश करून) पांडव द्वैतवनांत आहेत म्हणून आम्हीं इथं येऊ नये असं राजा धृ..." 238993 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक चवथा-प्रवेश दुसरा १९ अष्टावक्रः - कोण १ भानुमती ! अरे ही गंधर्वांच्या तडाक्यांतून कशी निसटली ! शकुनीः - ( प्रवेश करून) पांडव द्वैतवनांत आहेत म्हणून आम्हीं इथं येऊ नये असं राजा धृतराष्ट्र कानीकपाळीं सांगत असतांही त्याचं न ऐकतां गोधनाची पाहणी, वनविहार, वगैरे गोष्टींना हा काळ फार अनुकूल आहे, अशा थापा त्या वृद्धाला मारून, केवळ पांडवांचा छळ- प्रसंगी नाश करायच्या हेतूनं आम्हीं हा वनविहाराचा बेत केला, परंतु बाजू सर्वस्वी अंगावर आली. आमच्या धूर्तपणाच फळं आतां आम्हांला चांगलीच चाखावी लागणार ! दुर्योधनमहाराजांशिवाय हस्तिनापुराला जाऊन हॅ काळं तोंड दाखवावं तरी कसं १ 2 अष्टावक्रः -- (स्वगत) ऐका, या गट्टी चोराचीं हीं मुक्ताफळं ऐका ! शकुनी: -- धर्माकडे जाऊन महाराजांच्या मुक्ततेसाठीं मदत मागायचं धैर्य मला कांही होत नाहीं. कसं करावं ? ( पाहून) तूं इथं कशी ? भानुमती : - ( शकुनीला पाहून ) कोण मामंजी ! कोण भानुमती ? देवालाच माझी दया आली म्हणायची ! मामंजी, चित्रसेनानं माझी फार विटंबना केली हो; आणि महाराज आल्याचं ऐकून मला सोडून, त्यांच्यावर आनंदानं धावून मेला ! ' अष्टावक्रः - ( पुढे होऊन ) अरेरे! देवी द्रौपदीपेक्षा आपली विटंबना जास्त झाली आ! पण बाईसाहेब, आपण कां काळजी करतां १ महाराज आहेतना त्याचा सूड उगवायला खंबीर ! भानुमती :- मामंजी ! यावेळी तुम्ही एकटे कसे ? महाराज कुठं आहेत ? शकुनीः - महाराज कुठं आहेत हें मी आतां कोणत्या तोंडानं सांगू ? अष्टावक्रः -- कां, त्यांत कसली लाज, सांगा की याच तोंडानं ! भानुमती:- मामंजी, तुम्ही म्हणतां तरी काय ? काय असेल तें स्पष्ट सांगा हो. आधीच भाझा जीव- शकुनी :- बाळे, काय बोलूं ! त्या दुष्ट गंधर्वानं महाराजांना मंदिवान् करून नेलं ! भानुमती:- हाय रे देवा ! हें मीं काय ऐकलं ! [ रडूं लागते..<noinclude></noinclude> f8oirlqwjn5c0aze72vzp4lz4c089oa 104 113162 238994 2026-11-12T07:10:49Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "संगीत वनविहार पद. ( ललत - त्रिताल . ) हाय कसा हा घाला । घालिास तूं निष्ठुर दुर्दैवा ॥ध्रु०॥ गंधर्व न तो केतुचि प्रासी । मम सौभाग्यरवीला ॥ १ ॥ जाति न कां मत्प्राण परिसतां । दारुण या वचना..." 238994 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>संगीत वनविहार पद. ( ललत - त्रिताल . ) हाय कसा हा घाला । घालिास तूं निष्ठुर दुर्दैवा ॥ध्रु०॥ गंधर्व न तो केतुचि प्रासी । मम सौभाग्यरवीला ॥ १ ॥ जाति न कां मत्प्राण परिसतां । दारुण या वचनाला ॥२॥ अष्टावक्रः - अरेरे! फार वाईट झालं ! अंगराज कर्णासारखा महा धनुर्धर जिवलग मित्र, आणि मामासाहेब, तुमच्यासारखे कारस्थानी -मुत्सद्दी साहाय्यकर्ते असून महाराजांवर असा प्रसंग यावा ना १ शिव शिव 1 शकुनी: भटजी, युद्धाला सुरवात होतांच गंधर्वानं जर्जर केल्यामुळे अंगराजांनी पळ काढला म्हणून महाराजावर असा प्रसंग ओढवला. अष्टावक्रः — काय, अंगराज पळाले १ अरे वा रे धनुर्धर ! बारे रण सारंग ! पण मामासाहेब, त्या गंधर्वानं राणीसाहेबांची विटंबना केली, महाराजांचा · उपमर्द केला याबद्दल राजरोसपणानं प्रतिष्ठित लोकांना साक्षी ठेवून, दरबार भरवून चांगली चौकशी करा. त्या अपराधी चित्रसेनाला कडक शासन हें झालंच पाहिजे ! तुम्ही स्वस्थ काय बसलां १ शकुनीः -- (स्वगत ) अरे भदुर्ज्या ! तूं जातीवर गेलास अं ! तुला मी भोळसर समजत होतों. परंतु या वेळीं कांहीं बोलतां येत नाहीं. भानुमती :- मामंजी, या दुष्ट गंधर्वाचं पारिपत्य करायचं सामर्थ्य कुणाला नाहीं काहो ? तुम्हांला देखील कांहीं उपाय सुचत नाहीं का १ अष्टावक्रः – मामासाहेब, तुमचं डोकं फार सुपीक आहे. काढाच एकादी शफल ! - ! ( उघड ) : शकुनी : - (स्वगत ) भटुर्ज्या, तूं मला खिजवितोस भानुमती, मला उपाय सुचला आहे. आणि तूं भेटलीस हे फार उत्तम झालं. अर्जुनाशिवाय हें काम भागणार नाहीं. सर्व मानापमान बाजूला ठेवून, धर्माच्या पायावर लोळण घेतल्याखेरीज तरणोपाय राहिला नाहीं. म्हणून भानुमती, तूं स्वत: धर्मराजाकडे जाऊन महाराजांच्या सुटकेबद्दल---- अष्टावक्रः- हां हां ! मामासाहेब काय हें भलतंच बोलतां ! 'अजागळ, बुद्धिहीन, मंदभागी धर्मराजाच्या पायावर लोळण ? विष्णवेनमः -! अहो, मानापमानाची कांहीं चाड बाळगा, ही हकीगत ऐकून पांडवांना त्या<noinclude></noinclude> ha6fklfnnjbqq5mketem875m08rc50c 104 113163 238995 2026-11-12T07:11:11Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक चवथा - प्रवेश तिसरा ६१ वाईटच वाटेल नाहीं १ या वनांत येऊन वाटेल तसें उन्मत्तपणानं वागलां. साध्वी द्रौपदीला ढळढळा रडायला लावलंत आणि इतक्या साऱ्या नीच- पणावर, मामासाहेब, तो संध्य..." 238995 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक चवथा - प्रवेश तिसरा ६१ वाईटच वाटेल नाहीं १ या वनांत येऊन वाटेल तसें उन्मत्तपणानं वागलां. साध्वी द्रौपदीला ढळढळा रडायला लावलंत आणि इतक्या साऱ्या नीच- पणावर, मामासाहेब, तो संध्याकाळचा प्रकार तुम्ही इतक्यांतच विसरलां वाटतं १ देवी द्रौपदी आश्रमाकडेच गेली आहे. ती तुमची चांगली पाद्यपूजा करायला लावील. लाज नाहीं वाटत पांडवांची मदत मागायला ! शकुनीः -- भटजी, तुम्हांला हात जोडतों. मेहेरबानी करून आतां कांहीं बोलूं नका. भानुमती:- भटजी, आम्ही सर्वस्वी अपराधी आह. आतां आम्हांला व्यर्थ कां हिणवितां १ या वेळीं आमचे सर्व मानापमान पार धुळीला मिळाले खाइेत. महाराजांची सुटका झाली म्हणजे सारं मिळविलं. धर्मराजांच्या पायांवर लोटांगणं घेऊन महाराजांच्या सुटकेची भीक मी त्यांच्यापाश मागणारच-देवा, या कामांत तरी मला यश दे ! भटजी, तुम्ही आतां होईल तितक्या लवकर आम्हांला आश्रमाकडे पोचवा. मी तुमची धर्मकन्या. आहे असे मानून मला चुडेदान द्यायचा मनापासून यत्न करा. मी तुमच्या पायां पडते. अष्टावक्रः - छे! छे! बाईसाहेब हें काय ? तुमच्याकरितां मला थोडाच त्रास पडणार आहे. चला. कांहीं काळजी करूं नका. अगर्दी जवळच्या वाटेनं मी तुम्हांला आश्रमाकडं पोंचवितों. चला. जल्दी करा.. [ सर्व जातात.] प्रवेश तिसरा [ स्थळ:- सरोवरानजीकचा प्रदेश.] [' चित्रसेन, त्याचे सेवक व बंदिवान दुर्योधन. ] चित्रसेनः - महाप्रतापी राजाधिराज दुर्योधनमहाराज, सात्त्विक मनो- वृतींचा छळ करण्यांत प्रवीण असलेल्या आपल्या सान्या वल्गना निष्फळ व्हाव्या असा परमेश्वरी संकल्पच असला पाहिजे. भारतेश्वरा, सज्जनांना ताप, देण्यांत निरंतर गढून गेलेली आपली शक्ति, माझ्यासारख्याकडून ठेचली<noinclude></noinclude> 4lw64enn5hi0sn71bmreehdpaz48yh1 104 113164 238996 2026-11-12T07:11:37Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान ""६२ संगीत वनविहार जाणं जगांतील सद्गुणांच्या वास्तव्यासाठी जरूरच होतं. माझ्या पराक्रमाची - मी प्रौढी मिरवितों असं आपण समजूं नका. परंतु, a पद. [ सोनी-तेरा. ] जय नाहिं कधिंही पापमूला दुष..." 238996 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>"६२ संगीत वनविहार जाणं जगांतील सद्गुणांच्या वास्तव्यासाठी जरूरच होतं. माझ्या पराक्रमाची - मी प्रौढी मिरवितों असं आपण समजूं नका. परंतु, a पद. [ सोनी-तेरा. ] जय नाहिं कधिंही पापमूला दुष्ट मतिला लाभला ॥ध्रु०॥ क्षात्रकुलबल थोर असुनी । धर्मबंधा अवगणोनी । आचरति मदमत्त त्यांप्रति । खास नाशचि ठेविला ॥१॥ दुर्योधन: --- चित्रसेना, माझ्यावर मिळविलेल्या यःकश्चित् विजयानं फुगून जाऊन तूं अशा वल्गना करूं लागलास अं! एकदां युद्धाला उभं राहिल्यावर यश येईल का अपयश येईल याचा विचार वीर पुरुष करीत नसतात. या वेळीं मी पराजित झालों म्हणून मला बिलकूल खेद - वाटत नाहीं. चित्रसेनः-- दुर्योधना, तूं इतका निर्लज असशील हैं मला माहीत नव्हतं! आतां निराश्रित झालेल्या तुझ्या भानुमतीला कोणीही बलवान् पुरुष आपलीशी करायचा प्रयत्न करील, याबद्दलही तुला मौजच वाटत असेल, नाहीं ? दुर्योधन: --- असले क्षुद्र विचार कुणाही मृत्युलोकच्या वीराच्या अंत:- -करणांत सांपडतील असं मला वाटत नाहीं. स्वर्गातील योद्धे इतके नादान असतात काय १ - चित्रसेनः-- अरे, मृत्युलोकच्या नराधमा, देवी द्रौपदीवर आपल्या भावजयीवर बलात्कार करायला धजणारा तूं अशा वल्गना करतोस ? - माझ्यासारख्या नेहमीं स्त्रियांच्या सहवासांत असणाऱ्या रंगेल गड्याकडून तुझ्यासारख्या पराक्रमाच्या धुंदीत असणान्या वीराचा पराभव होतो, - यावरून तरी कांहीं बोध घे. दुर्योधनः बस् ! रिकामा उपदेश करायच्या भानगडींत तूं प • नको. तुला काय करायचं असेल तें खुशाल करून घे, आणि त्याच वेळीं तुझ्या कृत्याबद्दल तुला चांगलं प्रायश्चित्त भोगावं लागणार है प ध्यानांत ठेव. चित्रसेनः-- हुः ! काय घमकावणी देत आहेस ! अरे, शांत स्वभावाच्या<noinclude></noinclude> na5dbtp7aslrd76j4mzmvh3fjftyaf8 104 113165 238997 2026-11-12T07:12:01Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक चवथा - प्रवेश तिसरा ६३. धर्मराजानें आजपर्यंत तुझी फार गय केली, यामुळं तूं अगदी शेफारून गेला आहेस. या वनांत येऊन, यावर आपला अधिकार फर्मावून आणि त्यांतूनही आपल्या हुकमाची लबाडीन..." 238997 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक चवथा - प्रवेश तिसरा ६३. धर्मराजानें आजपर्यंत तुझी फार गय केली, यामुळं तूं अगदी शेफारून गेला आहेस. या वनांत येऊन, यावर आपला अधिकार फर्मावून आणि त्यांतूनही आपल्या हुकमाची लबाडीनं अंमलबजावणी करून, देवी द्रोपदीला संकटांत घातलंस, तिचं पातिव्रत्य हिरावण्याचा प्रयत्न केलास ! परंतु अघमा, आतां मात्र तुझी सद्दी सरत आली असून, पांडवांच्या प्रभाषाचं सुदर्शन तुझ्या मागं लागणार हें अद्यापि तुला पटत नाहीं -काय ? अरे -- पद. (मल्हार - त्रिताल . ) सत्य तळपतें नीति विलसते । तेजें उज्ज्वल होत भुवन- तल ॥धु॥ दुर्गुणतमघन सद्गुण-रविला । व्यापिति समयीं जाति लयाला । अंतीं तेजचि राहतें ॥ १ ॥ दुर्योधनः --- पांडवांच्या प्रभावाच्या सर्व गोष्टी मला माहीत आहेत. त्याची जाणीव तुझ्यासारख्या तिन्हाइताकडून व्हायची मला जरूरी नाहीं. चित्रसेनः--- यामुळेच तर तुझ्यावर असा प्रसंग आला. पांडवांचा- तुझ्या सिंहासनावर अर्धा हक्क असणाऱ्या दायादांचा स्नेह संपादन केला असतास, त्यांच्याशी सलोख्यानं राहिला असतास, चंदिवान् व्हायचं तुझ्या नशिब कां आलं असतं ? तर आज माझा दुर्योधनः- मी पांडवांना ओळखतों व पांडव मला ओळखतात. आमच्या मनगटाच्या जोरावर आमचे सर्व हेतु आम्ही तडीला नेणारच ! परंतु, पद. ( जीवनपुरी - त्रिताल . ) पांडव गुणवर्णन अति करुनी तूं आतां । माणी न माझ्या श्रवणा अपवित्रता ॥ध्रु०॥ केला बहुत गौरव श्वाना तरी स्या । येई का केसरिची समता ॥१॥ चित्रसेनः - बरोबरच आहे ! जित्याची खोड मेल्याशिवाय कशी खाणार 1 आज तुमच्या पराक्रमाच्या तेजानं सान्या भूतलावर प्रकाश तुझा कंठमणि महाधनुर्धर कर्ण, त्याच्या प्रभावानं तुझ्या पडला !<noinclude></noinclude> 3dkn0qkr25nocixpj4ojq4v15022hj0 104 113166 238998 2026-11-12T07:12:23Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "६४ संगीत वनविहार प्रमाणंच सान्या जगाचे डोळे दिपून गेले ! पापाचे घडे पूर्ण भरून तुझ्या आयुष्याचे धिंडवडे काढण्याचा परमेश्वरी संकल्पच असला, तर तो कसा चुकणार ? भीमसेनानं प्रतिशाच क..." 238998 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>६४ संगीत वनविहार प्रमाणंच सान्या जगाचे डोळे दिपून गेले ! पापाचे घडे पूर्ण भरून तुझ्या आयुष्याचे धिंडवडे काढण्याचा परमेश्वरी संकल्पच असला, तर तो कसा चुकणार ? भीमसेनानं प्रतिशाच केली आहे म्हणून निरुपाय, नाहीं- तर तुला आतांच कंठस्नान-- दुर्योधनः- अरे जा ! अशा पोकळ प्रतिशा मी सर्व जाणतों ! या- मुळं मला भय उत्पन्न होईल अशी तुझी समजूत असेल तर ती साफ चुकीची आहे. रिकामी तोंडाची वाफ सोडायला काय जातें ! -- चित्रसेनः — उद्दामा, तूं आणि तुझ्या मायेनं पांडवांचा पाणउतारा आणि त्या महासाध्वी द्रौपदीचा नाहक छळ केला नसता, तर हा प्रसंग तरी तुझ्यावर का आला असता ? ठीक आहे. आतां तुझी अगदीं गय करून उपयोगी नाहीं. दुर्गुण कितीही प्रबल झाले, आणि कालचक्राच्या अनुकूल फेन्याचा आश्रय घेऊन सद्गुणांना नामोहरम करायच्या बाबतीत त्यांनीं थोडंसं यश संपादन केलं, तरी अखेर सर्व शक्तिमान् प्रभूच्या लीलेनं त्यांना सद्गुणापुढं हारच खावी लागणार, हे प्रत्यक्ष उदाहरणानं जगाला दाखविण्यासाठों, तुला असाच्या असा देवेंद्रापुढं नेऊन हजर करतों. रक्षक हो, विमान सज्ज करा. ( रक्षक जातात.) महाराज, आमच्या जल- क्रीडेकरितां तुम्हीं मुद्दाम करविलेल्या तयारीचा आतांपर्यंत आम्ही पाहुण- चार घेतला. आतां आपण आमचे पाहुणे झालां ! तेव्हां आपली बडदास्त आम्हांला योग्य रीतीनं राखलीच पाहिजे. या भूतलावरील जलक्रीडेपेक्षां वनविहारापेक्षां अंतरिक्षसंचारांत आपल्याला फार मौज वाटेल अशी मला आशा आहे. भूलोकावर उन्मत्तपणानं अधिकार गाजविणान्या महाप्रतापी दुर्योधनमहाराजांना अंतरिक्षांत संचार करीत असलेले पाहून मृत्युलोकच्या त्यांच्या आप्तेष्टांना किती तरी आनंद होईल ! महाराज, आपला अधिकार असलेल्या या वनप्रदेशाच्या वरील हवेंतून आमचं हे विमान न्यायला आपली परवानगी आहे ना ? राजाशेचा भंग तरी माझ्या हातून होत नाहीं ना ? उन्मत्ता, आतां कां बोलत नाहींस ? - [ पडदा पडतो. अंक चवथा समाप्त.<noinclude></noinclude> 095vx4hc3el0y6wg2j9g54u4fzjeoro 104 113167 238999 2026-11-12T07:12:50Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक पांचवा प्रवेश पहिला [ स्थळ:- धर्म, अर्जुन, द्रौपदी, बसली आहेत. ] धर्मः -- नाही - अर्जुना, तुझी विचारसरणी मला मान्य नाहीं. द्रौपदी, तुझं म्हणणं मला पटत नाहीं. राशी भानुमतीला कोणा गंधर्..." 238999 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक पांचवा प्रवेश पहिला [ स्थळ:- धर्म, अर्जुन, द्रौपदी, बसली आहेत. ] धर्मः -- नाही - अर्जुना, तुझी विचारसरणी मला मान्य नाहीं. द्रौपदी, तुझं म्हणणं मला पटत नाहीं. राशी भानुमतीला कोणा गंधर्वानं बद्ध केलं म्हणून तिच्या मुक्ततेसाठी सुयोधन प्रयत्न करीत असतां, त्याच वेळीं त्याच्या अपराधाबद्दल त्याला शासन करायला - आपल्या अपमानाचा सूड उगवायला आम्ही प्रवृत्त व्हावं, हें तुमचं म्हणणं, मघांशी मला प्रशस्त वाटलं नाहीं. त्याचप्रमाणं, आतां राशी भानुमती आमच्या आश्रमाच्या दारांत सुयोधनाच्या मुक्ततेसाठीं आमची मदत मागायला स्वतः आली असतां, या वेळों, आम्हीं मदत करूं नये, ही गोष्ट माझ्या मनाला प्रशस्त वाटत नाहीं. अर्जुनः- मग काय ? दादा, हातची संधि गमावून जन्मभर अप- मानांत खितपत पडावं म्हणतां १ दादा, दुर्योधनाची घमेंड मी माझ्या धनुर्विद्येच्या 'बलावर या पूर्वी केव्हांच जिरविली असती. परंतु तुमचा शांत स्वभाव नित्य माझ्या मार्गात आडवा येत गेला. तशा प्रसंग होणारी मनाची तळमळ, मी कशी तरी सहन केली. पण आतां उलट, चित्रसेन गंधर्वाशी - माझ्या गुरूशीं - युद्ध करून या नीच दुर्योधनाची अब्रू बचावायचा मला हुकूम करतां या विधिघटनेला काय म्हणूं ? आम्ही पांडवांचा काळच अद्याप बदलला नाहीं असं मानून, कपाळावर हात मारून स्वस्थ बसण्यापलीकडं मार्गच राहिला नाहीं ! द्रौपदी :- महाराज, माझं म्हणणं आपल्याला पटत नाहीं असं स्पष्ट सांगून आपण मोकळे झालां. परंतु लीनतेनंच का होईना, तेंच उत्तर आपल्याला देणं मला शोभणार नाहीं ! पण अंतःकरणांत पेट घेऊ पाह- णारे विचार बोलून दाखविल्याखेरीज माझ्यानं राहवतच नाहीं याला मी तरी काय करूं ? महाराज परवानगी असेल तर थोडं स्पष्ट बोलते.. वनविहार... ५<noinclude></noinclude> mbcjq6ibn76p37ep3sti1ji550ebvqh 104 113168 239000 2026-11-12T07:13:16Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "६६ संगीत वनविहार धर्मः — बोल, मनांत काय असेल तें स्पष्ट बोल. पांचाल, तूं कितीही - कठोर बोललीस तरी त्याचा मला राग येणार नाहीं. बोल, काय तें - स्पष्ट बोल. द्रौपदी :- महाराज, अजून तरी हा शांत..." 239000 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>६६ संगीत वनविहार धर्मः — बोल, मनांत काय असेल तें स्पष्ट बोल. पांचाल, तूं कितीही - कठोर बोललीस तरी त्याचा मला राग येणार नाहीं. बोल, काय तें - स्पष्ट बोल. द्रौपदी :- महाराज, अजून तरी हा शांतपणा सोडून वैन्याचा सूड उगवायची बुद्धि मनांत बाळगायला नको का ? आज चित्रसेन गंधर्व परभारे दुर्योधनाला कैद करून नेत आहे ही आनंदाची गोष्ट नाहीं का १ शक्ति असून शत्रूची खोड मोडायची ही वेळ नव्हे हें कबूल केलं तरी, शत्रूवर उपकार करायची तरी सध्यां वेळ आहे का ? अर्जुनः– दादा, शत्रु आणि उपकार ही शब्दरचनाच मला पसंत नाहीं. शत्रूचा सूड उगवावा ही कल्पनाच ज्याला नाहीं तो वीर कसला ? प्राण गेला तरी बेहत्तर । उद्दामांचा दर्प कां सहन करावा ? धर्मः - अर्जुना, द्रौपदी, तुमच्या अंतःकरणाची नौका क्षुब्ध झालेल्या विकारसागरांत हेलकावे खात सोडूं नका. विकार आणि विचार यांचा झगडा प्रत्येक बाबतींत सुरू असायचाच. पण शहाण्यांनी विकाराला आंवरून, विचाराचाच अवलंब केला पाहिजे, मग, अशा प्रसंग सामान्य जनतेकडून तें वर्तन निंद्य मानण्यांत आलं तरीही फिकीर नाहीं. परिस्थितीच्या ताब्यांत आपली विचारशक्ति देऊन, सामान्य जनाप्रमाणंच आपण हलक्या मनोवृत्तीला बळी पडलों तर मग, आम्ही पांडव आणि सामान्य जनता यांमध्ये भेद तो काय, याचा विचार आम्ही नको का करायला ? राजा · सुयोधन आज आपला राजा आहे. आणि राजावरचं संकट दूर करायला, प्रजेन आपलं सर्वस्व अर्पण करायला तयार असलं पाहिजे हा धर्माचा आणि नीतीचा सिद्धांत अर्जुना, द्रौपदी, तुम्हांला मान्य नाहीं का १ बेळ प्राप्त झाली म्हणजे · समोरासमोर समरांगणावर सुयोधनाचा काय समाचार घ्यायचा, तो खुशाल घ्या. त्याला माझी हरकत नाही. परंतु सुयोधनाच्या पडत्या काळाचा फायदा घेऊन, आपली सूडाची इच्छा तृप्त करूं पाहणं ही गोष्ट मला पसंत नाहीं म्हणून पांचाल, आपला दुराग्रह सोडून सुयोधनाच्या मुक्ततेसाठी अर्जुनाला जाऊ दे. द्रौपदी:- महाराज, राजा म्हणून प्रजेनं सर्वस्व अर्पण करावं ही गोष्ट मला मान्य आहे; पण राजा या पदवीला दुर्योधन पात्र आहे काय ? आपल्य<noinclude></noinclude> frwhh07am0tmdche9dqj5084qz7eft0 104 113169 239001 2026-11-12T07:13:36Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक पांचवा - प्रवेश पहिला प्रजाजनांचा नाहक छळ करणारा, आपल्या भावजयीकडं पापी नजरेनं पाहणारा हा राजा ! महाराज, त्या प्रसंगाची आठवण झाली आणि आपला हा शांतपणा पाहिला म्हणजे व्यंतःकरणा..." 239001 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक पांचवा - प्रवेश पहिला प्रजाजनांचा नाहक छळ करणारा, आपल्या भावजयीकडं पापी नजरेनं पाहणारा हा राजा ! महाराज, त्या प्रसंगाची आठवण झाली आणि आपला हा शांतपणा पाहिला म्हणजे व्यंतःकरणाचे कसे तुकडे तुकडे होतात ! मी आपली सहधर्मचारिणी नसतें तर ह्या वेळीं, त्या पापी नजर टाकणाऱ्या डोळ्यांच्या निमिषार्धीत खांचा करून टाकल्या असत्या ! राजा म्हणून आपल्या बायकोचं पातिव्रत्य देखील अर्पण करायला आपण संमति देणार का? हाय ! हाय ! अर्जुन :- दादा, द्रौपदीच्या मनाला विनाकारण क्लेश कां देतां ? हि अश्रु, तुमचा निश्चय धुवून टाकायला समर्थ नाहीत काय ? धर्मः -- नाहींत, अर्जुना, पांचालीचे अश्रु माझा निश्चय बदलूं शकत नाहीं ! द्रौपदीः — बरोबरच आहे, बायकांच्या मनोविकारांची जाणीव आपणाला कशी असणार ? पण महाराज. पद. [ चाल:- कां निंदका०] हा काळिमा जगाला । सौभाग्या मंगलाला ||४०|| गांजि सतीला खल पापी तरि । पति न करी प्रतिकारा ॥ १ ॥ कुलस्त्रियांच्या नाजुक मनोवृत्तीची ओळख करून घेण्याचं सामर्थ्य आपल्या आंगीं नाहीं, ही गोष्ट मनांत आली म्हणजे स्वयंवराच्या वेळीं मत्स्यभेद करण्याचं कौशल्य जागच्या जागींच थिजून गेलं असतं आणि ही द्रुपद - राजकन्या जन्मभर अविवाहितच राहिली असती तर फार बरं झालं असतं, असाही विचार माझ्या मनांत--- कर. धर्मः - पुरे ! द्रौपदी, हृदयाला पीळ पाडणारं तुझं भाषण पुरें आपल्या भाषणानं अगर कृतीनं कुणाचंही मन न दुखविण्याचं श्रेय आजपर्यंत या धर्मानं संपादन केलं आहे. परंतु, या वेळीं स्पष्ट बोलून तुमचीं मनं थोडीं दुखवली गेली तर त्याबद्दल मला क्षमा करा. आमचा वनवास आणि अज्ञातवास संपल्यानंतर, आपसांत तंटा तुटत नाहीं असें ठरेल तर, कौरवांचा युद्धांत कसाही समाचार घ्यायला तुम्हांला पूर्ण मोक- ळीकच आहे. परंतु, या वेळीं चित्रसेनाची उपेक्षा करून चालण्याजोग<noinclude></noinclude> 8iyhk28rh1ozzm6sax7f9hqlyjo0ujd 104 113170 239002 2026-11-12T07:13:58Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "६८ संगीत वनविहार नाहीं. कांही झालं तरी, सुयोधन आपला असून चित्रसेन हा परका आहे. आपल्या भाऊबंदांच्या मुसक्या बांधून चित्रसेन त्यांना बंदिवान् करून घेऊन जात आहे आणि अशा प्रसंगी आम्..." 239002 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>६८ संगीत वनविहार नाहीं. कांही झालं तरी, सुयोधन आपला असून चित्रसेन हा परका आहे. आपल्या भाऊबंदांच्या मुसक्या बांधून चित्रसेन त्यांना बंदिवान् करून घेऊन जात आहे आणि अशा प्रसंगी आम्ही स्वस्थ बसलों तर आमच्या या कृत्यावर भावि इतिहासकार नामर्दपणाचा छाप मारणार नाहीत का ? अर्जुनः- दादा, त्याची नको तुम्हांला काळजी. दुर्योधनाची काय बेअब्रू व्हायची ती होऊं दे, त्याचे काय धिंडवडे निघायचे ते निघू देत. आणि मग मला हुकूम करा. चित्रसेन गंधर्वाला एका क्षणांत शासन करून दुर्योधनाला सोडवून आणतों. दादा, मग या कार्मी प्रत्यक्ष देवें- द्राशीं युद्ध करण्याचा प्रसंग आला तरी तुमची इच्छा असेल तर, स्वर्ग- पाताळ कंपायमान करून देवेंद्रालाही तुमच्यापुढे उभा करीन, नामर्दपणाची भीति का बाळगतां ? धर्मः - अर्जुना, एकच देवेंद्र काय पण सहस्र देवेंद्रांचा पराक्रमही तुझ्या पराक्रमापुढं फिका पडेल याबद्दल मला संशय वाटत नाहीं. पण परक्याकडून स्वकीयांच्या हालअपेष्टा होण्याची इच्छा करणें हें बरें नव्हे. आज सुयोधनाचा कांटा परभारें आपल्या मार्गातून नाहींसा होतो या गोष्टींत आनंद मानणारा पुरुष, आपल्या स्वतःचाच नव्हे तर आपल्या कुलाचा - आपल्या देशाचा नाश करायला प्रवृत्त झाला, असं म्हणायला हरकत नाहीं. सुयोधनाचा कांटा परभारेंच उपटला गेला तर, अर्जुना, तुझ्या पराक्रमाला तरी वाव कसा मिळणार ? सुयोधनाच्या रक्तानं भरलेल्या भीमाच्या हातांनीं आपली वेणी घालण्याची, द्रौपदी, तुझी इच्छा, अर्जुनानं या वेळीं सुयोधनाला सोडविल्याखेरीज, कशी पूर्ण होणार ? आपसांत भांडणं भांडाव; त्यापायीं मृत्युलोकचा अवतार संपवावा लागला तरी हरकत नाहीं. परंतु आपापल्या भांडणांत तिन्हाईताला बोट घालण्याची संधि मिळाली कीं, अखेर परकी लोक प्रबळ होऊन संपूर्ण राष्ट्र रसातळाला जायला कसा वेळ लागत नाहीं, याची उदाहरणं, अर्जुना, द्रौपदीला नसल तरी तुला माहीत असायला पाहिजेत. परक्यांचं संकट प्राप्त झालं असतां, आपसांतील कलह कितीही विकोपाला गेला असला तरी तो तात्पुरता बाजूला ठेवणं यांतच शहाणपणा असून राष्ट्राचा तरणोपाय आहे. आपल्या आयुष्यांत असली चूक कधीही न होऊ देण्याची खबरदारी<noinclude></noinclude> 7swbktda5p19vx71kwlw4pxcsd8fotg 104 113171 239003 2026-11-12T07:14:21Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक पांचवा --प्रवेश दुसरा ६९ राष्ट्रांतील जवाबदार पुरुषांनी घेतली पाहिजे, या सर्व गोष्टींचा शांतपणानं विचार करा. सुयोधनाशी - आपल्या राजाशी स्वतःचे हक्क मिळविण्या- करितां वाटेल त..." 239003 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक पांचवा --प्रवेश दुसरा ६९ राष्ट्रांतील जवाबदार पुरुषांनी घेतली पाहिजे, या सर्व गोष्टींचा शांतपणानं विचार करा. सुयोधनाशी - आपल्या राजाशी स्वतःचे हक्क मिळविण्या- करितां वाटेल तेवढं भांडण करा. कौरवपांडव यांच्या भांडणांत, पांच पांडव एका बाजूला आणि शंभर कौरव दुसन्या बाजूला, असा प्रकार चालू राहू दे. परंतु परक्यार्थी झगडण्याचा प्रसंग आला तर, पांच पांडव आणि शंभर कौरव मिळून एक पांच झाले आहेत असाच देखावा सर्व जगाला दिसला पाहिजे. पांडवांच्या आचरणाचं हेंव ब्रीद, पांडवांच्या सत्यप्रिय- तेचं हेंच ध्येय, आणि पांडवांच्या आयुष्याची हीच इतिकर्तव्यता ! जा. 'अर्जुना, व्यर्थ कालहरण करूं नको. कदाचित् सुयोधनाला घेऊन चित्रसेन निघून जाईल! म्हणून म्हणतों, लवकर जाऊन सुयोधनाला सोडवून आण, जा. चित्तांत विकल्प येऊ देऊं नको. माझी आशा म्हणून जा. [अर्जुन जातो. ] जा द्रौपदी, तूंही राशी भानुमतीचं सांत्वन कर. तिला धीर दे. जा, [द्रौपदी जाते] याचं नांव बंधुप्रेम ! आणि याचं नांव पतिप्रेम. परमेश्वरा, माझ्याकडून नकळत अपराध घडत असतील तर त्याबद्दल मला क्षमा कर एवढीच या दीन दासाची तुला सविनय प्रार्थना आहे. [जातो. प्रवेश दुसरा [ स्थळ:- अंतरिक्ष चित्रसेन व दुर्योधन विमानांत.] चिवसेनः दुर्योधना, आम्ही भानुमतीला मुक्त केलं या गोष्टीपासून 'तुला आनंद होत नाहों का ? चिडविण्याखेरीज आमचा दुसरा तुझ्या ध्यानांत आलंच असेल. दुर्योधनः -- मग मला तरी काय जरूरी आहे ? भानुमतीला बंदिवान् करण्यांत तुला तिसरा कोणताच हेतु नव्हता हें आतां बंदिवान् करून स्वर्गलोकांत न्यायची चित्रसेनः-- काय जरूरी आहे ? राजा, तूं आमचा कैदी आहेस. आणि विजयी सेना आपली लढाईत मिळविलेली लूट आपल्याबरोबर<noinclude></noinclude> spbpqjk9qu79qak0t4vd6bgwnkiusun 104 113172 239004 2026-11-12T07:14:42Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "७० संगीत वनविहार आपल्या नगराला न नेईल, तर तो विजय तरी कसला ? आणखी असं पहा ! आपआपसांत कलह मांडून, खोटेपणानं द्यूत खेळून, आपल्या भाऊ- बंदांना देशोधडीला लावणारा राजा मृत्युलोकीं आहे, ही..." 239004 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>७० संगीत वनविहार आपल्या नगराला न नेईल, तर तो विजय तरी कसला ? आणखी असं पहा ! आपआपसांत कलह मांडून, खोटेपणानं द्यूत खेळून, आपल्या भाऊ- बंदांना देशोधडीला लावणारा राजा मृत्युलोकीं आहे, ही गोष्ट स्वर्गातील देवांना आजपर्यंत ऐकून माहीत आहे. ती अजब मूर्ति आतां त्यांना प्रत्यक्ष पहायला मिळणार हा काय थोड़ा लाभ आहे १ दुर्योधनः- आमच्या भांडणांत तिसन्याला पंचाइत करायची काय जरूर १ मी पांडवाश कपट लढविलं अशी घटकाभर कल्पना केली तरी माझे कपटाचे डाव हाणून पाडायला त्यांनींही कपटाचा आश्रय कां केला. नाहीं ? एकदां वैर मांडल्यावर, शत्रूचा नायनाट अमुकच प्रकारानं करावा असं कोणत्या धर्मशास्त्रांत सांगितल आहे ? चित्रसेना, प्रसंगोपात युद्धांत माझा पराभव झाला असला तरी, न्यायान्यायाच्या गोष्टी सांगायचं धाडस तूं करावंस हैं मोठं आश्चर्य आहे! छाती असेल तर मला मुक्त कर आणि फिरून युद्धाला उभा रहा. , चित्रसेनः-- काय ? दुर्योधना, तुझी संग्रामाची हौस अद्यापि पुरी झाली नाहीं काय ? अरे कुलांगारा, तूं आणखी एकवारच काय पण सहस्रवेळा ख़री युद्धाला उभा राहिलास तरी तुला इतवीर्य करायचं सामर्थ्य, या चित्रसेनाच्या अंगी आहे याबद्दल खात्री असूंदे. परंतु धर्मनीतीचे नियम झुगारून देऊन कपटप्रयोग करणारा तूं, तुला ही सवलत तरी कां द्यावी १ कपटाचा अवलंब करून राजा धर्माला फशी पाडलंस नाहीं ? दुर्योधना, आजपर्यंतच्या तुझ्या चरित्राचं निरीक्षण केलं तर तुझ्या गतायुष्याचा चित्रपट अत्यंत नीच कृत्यांनीं भेसूर झालेला दिसतो. आणि त्यावरून यानंतरही तूं अनन्वित कृत्य करायला चुकणार नाहींस, अशी अटकळ बांधायला कोणतीच इरकत दिसत नाहीं. . दुर्योधनः- माझ्या तेजापुढं दिपून गेलेले पांडव, माझ्या पराक्रमाला अन्यायाचं आचरण असं कदाचित् म्हणत असतील पण त्यांचाच अनुवाद तूं कां करावास हेंच मला कळत नाहीं ! चित्रसेनः – अरे निर्लज्जा, अर्जुनाच्या तीक्ष्ण बाणांनी तुझा देह या : भीमाच्या गदेच्या प्रहारानं पूर्वीच छिन्नविच्छिन्न होऊन गेला असता. तुझ्या देहाचे तुकडे तुकडे होऊन त्यावर केक दिवसांपूर्वीच गिधाडांनी<noinclude></noinclude> segxmzmyfnvueguth5rpn1bwmi5ygdm 104 113173 239005 2026-11-12T07:15:03Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक पांचवा - प्रवेश दुसरा ७१ ताव मारला असता; पण केवळ राजा धर्माच्या उदार अंतःकरणामुळंच तूं आजवर जिवंत राहिलास. मातां मात्र तुझी धडगत दिसत नाहीं. -स्वर्गात नेऊन तुझी धिंड काढतों आणि..." 239005 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक पांचवा - प्रवेश दुसरा ७१ ताव मारला असता; पण केवळ राजा धर्माच्या उदार अंतःकरणामुळंच तूं आजवर जिवंत राहिलास. मातां मात्र तुझी धडगत दिसत नाहीं. -स्वर्गात नेऊन तुझी धिंड काढतों आणि प्रत्येक येणाऱ्या जाणाऱ्यानं तुला - लाथ मारून पुढं जावं असा मी तिथं हुकूम फर्मावतों ! दुर्योधनः --- बोलूनचालून स्त्रियांच्या परिवारांत काल कंठणारा तूं ! शत्रूच्या शौर्याचा गौरव कसा करावा हें तुला काय कळणार ? चित्रसेनः-- तुझ्या असल्या पोरकट बडबडीला भीक घालण्याइतका - मी मूर्ख नाहीं, समजलास पांडवांचा छळ करायचा हेतु मनांत धरून · सपरिवार वनविहाराच्या निमित्तानं इथं आलास नाहीं ? ठीक आहे. - मृत्युलोकच्या विहारांत कांहींच हंशील नसून, नंदनवनांत विहार करण्यां- तच कशी मौज आहे हें तुला दाखवितों ! आतां तूं माझ्या कचाट्यांत पूर्णपणे सांपडला आहेस. माझ्या तडाक्यांतून तुला सोडवून न्यायची कुणाची छाती आहे, हेंच मला पहायचं आहे. तुझा कुणी साहाय्यकर्ता असेल तर त्याच्या नांवानं हांक मार. कां? असा स्तब्ध कां ? काय ? तुझ्यानं बोलवत नाहीं ? लाज वाटते ? ठीक आहे. तर तुझं काम मीच करतों. कुरुकुलांतील योद्धेहो, दुर्योधन पक्षाभिमानी धनुर्धर हो, कुणाची छाती असेल तर पुढं या आणि या आपल्या राजाला सोडवा! काय ? कुणीच यायला समर्थ नाहीं कुरुकुलांतील क्षात्रतेज आज अगदीं नष्ट- अर्जुन : - ( भूतलावरून ) चित्रसेना, जीभ आटोपती घे! कुरुकुला- ची अप्रतिष्ठा करणारा एकही शब्द जर उच्चारायचं धाडस करशील तर- चित्रसेनः--- धनुष्यबाण सज्ज करून हा कोण वीर मला प्रत्युत्तर देत आहे ? ( पाहून ) हां! समजलों. हा सव्यसाची धनंजय दिसतो. दुर्योधना, पाहिलंस १ तुझी मुक्तता करायला राजा धर्मानं पाठविलं आहेसं दिसतं. (स्वगत) बरं याची थोडी परीक्षा तर पाहूं ! अर्जुनः--- थांब! चित्रसेना, विमान यांबीव! हा कुरुकुलांतील वीर · अर्जुन तुझ्यापुढं युद्धाला उभा असतां कुरुकुलांतील क्षात्रतेज नष्ट झालं असे शब्द तुझ्या तोंडून कां निघावे ! विमान उतरीव आणि आर्षी अर्जुनाची गांठ घे; असा पळपुट्या मार्गाचा अवलंब कां करतोस ! [विमान खाली येतें<noinclude></noinclude> 33ln2uiakvnnby4rwzq2ictt2f7rag4 104 113174 239006 2026-11-12T07:15:23Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "७२. चित्रसेनः - काय ? संगीत वनविहार अर्जुना, तूं आणि या दुर्योधनाला सोडवायला आलास ? मजा आहे ! परंतु माझ्याशी दोन हात करायला आरंभ करण्या- पूर्वी नीट विचार कर आणि मग घनुष्याला बाण लाव. अ..." 239006 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>७२. चित्रसेनः - काय ? संगीत वनविहार अर्जुना, तूं आणि या दुर्योधनाला सोडवायला आलास ? मजा आहे ! परंतु माझ्याशी दोन हात करायला आरंभ करण्या- पूर्वी नीट विचार कर आणि मग घनुष्याला बाण लाव. अर्जुनः– विचार तो काय करायचा ? तुम्ही माझे गुरु आह बाण सोडायला थोडं अवघड वाटतं. पण गुरुचरणाची साक्ष ठेवूनच कर्तव्याला जागलं पाहिजे. पहिला बाण गुरुचरणी अर्पण करून युद्धाला सुरवात करायची, गुरुमहाराज, मला आशा अस्रावी. चित्रसेनः-- अरेरे! अर्जुना - पद. [ राग - शंकरा - त्रिताल . ] मति कां तुझी विश्रांत झाली । वनवासिंच्या या क्लेशानें ॥ ध्रु० ॥ न तरी अतां चढता कसा । तव धाण घनुषीं उल्लासानें ॥ १ ॥ अर्जुनः– अर्जुनाच्या मनाला गोष्ट पसंत नसली, तरी त्याच्या बाणांनी इष्ट कार्य केलंच पाहिजे. चित्रसेनः-- आत्मघातकीपणाचा मार्ग इच्छेविरुद्ध तरी कां स्वीकारावा १ वीर पुरुषांची मनं दुसऱ्याच्या आधीन असतात, असा सिद्धांतच समजा- यचा कीं काय ? अर्जुनः- एकाला जी गोष्ट आत्मघातकीपणाची वाटते ती दुसऱ्या- -लाही तशीच वाटली पाहिजे, असा कांहीं नियम नाहीं. शिवाय, शहाण्या अनुभवी माणसाच्या शब्दाप्रमाणं प्रसंगी वागणूक ठेविली तर त्यांत काय aaj होईल ? चित्रसेनः--- ज्यांना स्वतःच्या मानापमानाची चाड वाटत नाहीं, त्यांना स्वावलंबी बुद्धीची किंमत तरी काय कळणार ? आपल्या सदसद्विवेक- बुद्धीच्या आज्ञेप्रमाणं वागणं, हा एक सद्गुण आहे हें त्या मतिमंदांना पटावं तरी कसं ?. अर्जुनः--- आपली इच्छा बाजूस ठेवून वडिलांच्या इच्छेला मान देणं च अर्जुनाचं या वेळीं कर्तव्य आहे.<noinclude></noinclude> jkbou83qqpmmnx5rsrwftpyu5hftgbj 104 113175 239007 2026-11-12T07:15:44Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक पांचवा - प्रवेश' दुसरा चित्रसेनः-- प्रत्यक्ष आपल्या बायकोची विटंबना करणाऱ्या काळं- सर्पाला दूध पाजविणाऱ्या औदार्याची तारीफ काय करावी ! अर्जुन : --- (स्वगत) हा म्हणतो ते खरं नाहीं क..." 239007 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक पांचवा - प्रवेश' दुसरा चित्रसेनः-- प्रत्यक्ष आपल्या बायकोची विटंबना करणाऱ्या काळं- सर्पाला दूध पाजविणाऱ्या औदार्याची तारीफ काय करावी ! अर्जुन : --- (स्वगत) हा म्हणतो ते खरं नाहीं का ? अशा प्रसंग धर्मराजांच्या आज्ञेला मान देणें नीतीचं होईल काय ? दादांची आज्ञा आड आली नसती तर इथल्या इथं या दुष्ट दुर्योधनाच्या नरडीचा घोट घेतला असता. पण नको! धर्मराजांच्या आज्ञेप्रमाणंच मला वागलं पाहिजे. चित्रसेनः -कां अर्जुना, विचार कसला करतोस ? घाल, बाण भात्यांत घाल आणि एकदम चालता हो. अर्जुन : - बस् ! जास्त चर्चा करायची जरूरी नाहीं ! चित्रसेना, दुर्योधनाला आतांच्या आतां सोडून देण्याबद्दल धर्मराजांची तुला आशा आहे. ही आज्ञा अमान्य करायचं धाष्टर्य कर कीं माझे बाण तुझ्या शरीराला भिडलेच म्हणून समज. चित्रसेन गंधर्व आणि पांडव यांचा स्नेह कायम रहावा अशी माझी इच्छा असल्यानं, युद्ध सुरू करण्यापूर्वी हा इषारा दिला आहे. काय तो नीट विचार करून जबाब दे. - चित्रसेनः - काय ? अर्जुना, मी सांगितलेल्या गोष्टी तुझ्या मनाला पटत नाहीत काय ? धर्मराजांच्या अर्जुनः- चित्रसेना, पटतात पण नाइलाज आहे. आशेनं मी बांधला गेला आहे. द्रौपदीची विटंबना करूं पाहणारा हा नरपशु, द्रौपदीच्या पातिव्रत्यावर दरोडा घालूं पाहणारा हा दरोडेखोर, अंगाचा कसा भडका होतो ! या वेळीं धर्मराज इथं असते तर त्यांची अनुज्ञा तरी घेतली असती. पण नाहीं. चित्रसेना, आपल्या मर्मभेदी भाषणानं माझ्या चित्तांत चलबिचल उत्पन्न करूं नको. या वेळी माझी इतर सर्व विचारशक्ति नष्ट होऊंदे ! धर्मराजांची आशा तेवढी माझ्या हातून पार पहुं दे ! चित्रसेनः--- (स्वगत ) शाबास ! अर्जुना शाबास! धन्य आहे तुझ्या आशापालनाची ! आतां याची आणखी परीक्षा ती काय पहायची ? ( उघड ) केवळ वडील बंधूची आशा म्हणूनच तूं युद्धाला तयार झाला असशील तर तुझा आणि माझा तंटाच मिटला. धर्मराजांची आशा<noinclude></noinclude> b8sujtbrumbjtimac1p5a2y9ua3vbtl 104 113176 239008 2026-11-12T07:16:04Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "७४ संगीत वनविहार तुझ्याप्रमाणंच मलाही मान्य आहे. त्यांच्या आज्ञेविरुद्ध जायची माझीही इच्छा नाही. अर्जुनः- तर मग एकदम दुर्योधनाची मुक्तता कर. चित्रसेनः--- करीन! अर्जुना, दुर्योधना..." 239008 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>७४ संगीत वनविहार तुझ्याप्रमाणंच मलाही मान्य आहे. त्यांच्या आज्ञेविरुद्ध जायची माझीही इच्छा नाही. अर्जुनः- तर मग एकदम दुर्योधनाची मुक्तता कर. चित्रसेनः--- करीन! अर्जुना, दुर्योधनाची मुक्तता करायची गोष्ट मला नाकबूल नाहीं. पण या बाबतींत माझीही एक अट तुम्हीं मान्य केली पाहिजे. अर्जुनः- तुझी कोणतीही अट मला मान्य आहे. राजाच्या आशेषिरुद्ध नसली पाहिजे. मात्र ती धर्म- चित्रसेन : - माझी अट इतकीच कीं, या दुर्योधनानं चुकलों म्हणून राजा धर्म आणि देवी द्रौपदी यांच्या चरणकमलावर आपलं मस्तक नमविलं पाहिजे. अर्जुन :- मलाही हे मान्य आहे. या दुरात्म्याला इतकं तरी प्राय- वित्त मिळालंच पाहिजे. चला तर आपण धर्मराजाकडे जाऊं. चित्रसेनः-- पण ती पहा! धर्मराज वगैरे मंडळी इकडंच येत आहे.. [ धर्म, शकुनी, अष्टावक्र, द्रौपदी, भानुमती वगैरे प्रवेश करतात. ] धर्मराजः -- भानुमती, अशी अधीर होऊं नको. चित्रसेन गंधर्वाचा पराभव करून सुयोधनाला घेतल्याखेरीज माझा अर्जुन कधीही मागं फिर- णार नाहीं. ज्याच्या गांडीव धनुष्याचा टणत्कारच मोठमोठ्या वीरांना गर्भगळित करायला पुरेसा आहे, त्यापुढं चित्रसेनाची कथा काय ? द्रौपदी, अर्जुनाच्या पराक्रमाबद्दल मला मुळींच शंका नाहीं. पण भानु- मतीच्या उतावळ्या स्वभावामुळं आम्हांला इथवर यावं लागलं ( पाहून ) काय ! हे सारे इथंच उभे आहेत !: ... चित्रसेनः--- (दुर्योधनाला हालवून ) दुर्योधना, राजा धर्माची आज्ञा म्हणून मी तुला मुक्त करीत आहे. पण आर्धी राजा धर्म आणि देवी द्रोपदी यांच्या चरणकमलावर आपलं मस्तक नमीत्र. हो पुढं हो ! आतां लाजतोस कां ? दायादांच्या थोरपणामुळं तुझी सुटका होत आहे म्हणून शरमूं नको. हा भवितव्यतेचा प्रहार आहे. याला तूं तरी काय करणार ! ( देवेंद्र प्रवेश करतात) कोण १ साक्षात् देवेंद्रच इथं आले [दुर्योधनाखेरीज सर्व इंद्राला नमन करतात . ]<noinclude></noinclude> 2byva51an8toq41h7qga7lk1jljhl2r 104 113177 239009 2026-11-12T07:16:30Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "देवेंद्र :- हा विजय धर्म आणि द्रौपदी यांचा नसून सत्याचा आणि नीतीचा आहे. [ पृष्ठ ७५." 239009 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>देवेंद्र :- हा विजय धर्म आणि द्रौपदी यांचा नसून सत्याचा आणि नीतीचा आहे. [ पृष्ठ ७५.<noinclude></noinclude> 8sizqtty7m59dx86jewtzxvujiboqyw 104 113178 239010 2026-11-12T07:16:54Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "अंक पांचवा - प्रवेश दुसरा देवेंद्र :- तुम्हां सर्वोचा विजय असो. धर्मः - देवा, आपण यावेळीं इकडं कुठं येणं केलं १ " देवेंद्र :--- धर्मा, केवळ तुमचा छळ करावा या हेतूनं वनविहाराचं निमित्त कर..." 239010 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>अंक पांचवा - प्रवेश दुसरा देवेंद्र :- तुम्हां सर्वोचा विजय असो. धर्मः - देवा, आपण यावेळीं इकडं कुठं येणं केलं १ " देवेंद्र :--- धर्मा, केवळ तुमचा छळ करावा या हेतूनं वनविहाराचं निमित्त करून हा मदांध इथं आल्याचं समजल्यावरून याची खोड मोडण्याकरितां चित्रसेनाला मी मुद्दाम आशा केली होती. चित्रसेनाला यायला थोडा वेळ लागला. तेव्हां आपण समक्षच काय तें पहावं म्हणून मीच इथवर आलो. आणि धर्मा, माझं येणं विफल झालं नाहीं, याबद्दल मला आनंद वाटतो. राजा धर्म आणि देवी द्रौपदी यांच्या चरणावर अखेर दुर्योधनाचं मस्तक नमलं जात आहे हा देखावा पहायला सारे देव कसे उत्सुक झाले आहेत. हा पाणउतारा दुर्योधनाचा नसून दुर्गुणांचा आणि कपटाचा आहे. हा विजय धर्म आणि द्रौपदी यांचा नसून सत्याचा आणि नीतीचा आहे.. बांकी | दुर्योधना, आपलं मस्तक यांच्या चरणावर वांकीव ! [ दुर्योधन तसें करीत नाहीं. शकुनी व भानुमती तसं करायला विनंति करतात. चित्रसेन दुर्योधनाचे डोकें वांकवितो. ] धर्मः -- सोडा, याला सोडून द्या. याची अशी अप्रतिष्ठा करू नका... [ दुर्योधनाला सोडतात. देवेंद्र :-- जा. दुर्योधना, पुन्हा असल्या भानगडीत पडूं नको ! एवढ्यानं तुझे डोळे उघडतील तर फार बरं होईल. जा, एकदम हें वन सोदून चालता हो. आणि पांडव इथं असेपर्यंत पुन्हा केव्हांही या वनांत प्रवेश . करूं नको. लक्षांत ठेव जा. (दुर्योधन, भानुमती, शकुनी जातात.) धर्मा, या नाटकाचा शेवट तर ठीक झाला. आता तुझी आणखी काय इच्छा आहे ? धर्मः - देवाधिदेवा, वस्तुतः मला कांहींच कमी नाहीं. द्रौपदीसारखी मार्या, भीमार्जुनासारखे बंधु, आणि श्रीहरीसारखा पाठीराखा ! माझ्या . ऐश्वर्याची थोरवी काय वर्णावी ! तथापि, देवेंद्रा, आपली इच्छा असेल सर इतकेंच असावें.<noinclude></noinclude> gcz3xal582gcp91qwsouipt4knpeicj 104 113179 239011 2026-11-12T07:17:35Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "संगीत वनविहार भरतवाक्य आनंदि आनंद नान्दो अखिल जगति । खल कलह ना वसो श्रीहरिपद विनति ॥ ध्रु०॥ नीतिरत तातसुत तेवि राजा प्रजा । -पाळोनि सद्धर्म सुखि करो वसुमती ॥ १ ॥ । समाप्त" 239011 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>संगीत वनविहार भरतवाक्य आनंदि आनंद नान्दो अखिल जगति । खल कलह ना वसो श्रीहरिपद विनति ॥ ध्रु०॥ नीतिरत तातसुत तेवि राजा प्रजा । -पाळोनि सद्धर्म सुखि करो वसुमती ॥ १ ॥ । समाप्त<noinclude></noinclude> c2gklmw5fcmyo1xfyor8om76m9rssep 104 113180 239012 2026-11-12T07:18:13Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "====00 [F=0=0=== आमचीं संगीत नाटकें. पाल (सामाजिक) अविभक्त हिंदु कुटुंब- लग्नकंकणः - पद्धतीचे दुष्परिणाम यांत परिणामकारक रीतीनें दाखविले आहेत. राष्ट्रदेवताः- (सामाजिक) एका आर्यकुमारीचं - उज..." 239012 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>====00 [F=0=0=== आमचीं संगीत नाटकें. पाल (सामाजिक) अविभक्त हिंदु कुटुंब- लग्नकंकणः - पद्धतीचे दुष्परिणाम यांत परिणामकारक रीतीनें दाखविले आहेत. राष्ट्रदेवताः- (सामाजिक) एका आर्यकुमारीचं - उज्ज्वल व मनोवेधक चरित्र यांत पहावयास मिळेल. भक्त-वात्सल्यः- (पौराणिक) भगवान् श्रीकृष्णाची शस्त्र न धरण्याची प्रतिज्ञा कशी विफल झाली, हें या नाटकांत हृदयंगम रीतीनं दाखविलें आहे. 0=0=0. कै० नाट्याचार्य देवल यांनी स्वतः शक्तिकलहः- आंखलेल्या कथानकावरून लिहिलेलें पौराणिक नाटक. रंगविकासः–अद्भुत रम्ये नाटक. मराठी रंगभूमीचा विकास दाखविणारें [ सदरहू नाटकें लवकरच तयार होतील ] प्रियदर्शिकाः-ले असून लवकरच रंगभूमीवर येईल. मूळ संस्कृत नाटिकेच्या आधारे लिहि- 0=0= 0=0= 0==<noinclude></noinclude> h0l4tdum3zi5lm1279dbjbf5fgbmwoy 104 113181 239013 2026-11-12T08:16:07Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१५ इत्यादि, होत. दुसन्या वर्गातले, तुरटी, मीठ, सोरा नवसागर, गंधक,- इत्यादि होत. दगडी कोळसा, नफतेल, शिलाजित, वगैरे पदार्थ तिसन्या वर्गात मोडतात. आतां चवथ्या वर्गांतले पदार्थ धातु हे प्..." 239013 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१५ इत्यादि, होत. दुसन्या वर्गातले, तुरटी, मीठ, सोरा नवसागर, गंधक,- इत्यादि होत. दगडी कोळसा, नफतेल, शिलाजित, वगैरे पदार्थ तिसन्या वर्गात मोडतात. आतां चवथ्या वर्गांतले पदार्थ धातु हे प्रसिद्धच आहेत; व त्यांचें विशेष वर्णन पुढे एका स्वतंत्र निबंधांत करावयाचें आहे; म्ह- णून त्यांविषयीं येथें कांहीं लिहीत नाहीं. असो, आतां झा चारवर्गाचे आणखी उपवर्ग आहेत. परंतु ह्या निबंधांत खनिज पदार्थांचें क्रमपूर्वक निरूपण करावयाचा उद्देश नाहीं; तर वर सांगितलेल्या पहिल्या तीन वर्गातल्या पदार्थापैकी चमत्कारिक किंवा उपयोगी अशा कितीएक प- दार्थांचें संक्षेपानें वर्णन कर्तव्य आहे; म्हणून ते उपवर्ग वगैरे येथे सांग- याची गरज नाहीं. + हिरा - हिरा हा सर्व रत्नांमध्यें श्रेष्ठ आहे. हिरे अनेक रंगांचे असतात; परंतु त्यांचा साधारण रंग पांढरा किंवा भस्मी होय. कसबी कारागिराने घांसलेला हिरा सूर्याच्या किंवा दिव्याच्या समोर घरला अ- सतां त्यांत अनेक प्रकारचे शोभायमान रंग चमकतात. अर्वाचीन लोकांनीं हिन्यावर पुष्कळ प्रयोग करून पाहिले, त्या प्रयोगाअंती असें सिद्ध झालें कीं, हिरा हा सर्व खनिज पदार्थामध्यें विशेष कठीण असतां- ही तो दास म्हणजे जळण्याजोगा आहे. हिऱ्याचे दागिने होतात, हें तर प्रसिद्धच आहे. तसाच हा किती एक शिल्प कामांतही उपयोगी पड- तो. जडे लोक ह्याच्या योगानें कठीण रत्ने कापतात, व न्यांवर नक्षी करितात. घड्याळे करणारे घड्याळें विशेष चांगली करावयाची अस- ल्यास त्यांत हिरे लावितात. तसेंच भिंगवाल्यांस भिंगे कापण्यास हि- राच लागतो. पोर्तुगीज लोकांच्या, म्हणजे फिरंगी लोकांच्या राजा- च्या संग्रहास एक मोठा हिरा आहे, इतका मोठा हिरा सगळ्या पृथ्वी- वर दुसन्या ठिकाणीं नाहीं. हा हिरा मुळीं ब्रेजील म्हणून दक्षिण अमेरिका खंडांत एक देश आहे, तेथें सांपडला. हा हिरा १६८० *का- रात वजन आहे; व त्याची किंमत पांचकोटी रुपयांपेक्षां जास्त आहे. रुसदेशच्या पादशाहाच्या जवळही एक हिरा आहे. तो अगदीं स्व- च्छ आहे. त्याचें वजन १९५ कारात आहे; व तो खबुतराच्या आं- ड्याएवढा मोठा आहे. झा हिन्याची मूळ कथा अशी सांगतात कीं, हा- मुळी ह्या आपल्या देशांत एका मूर्तीच्या डोळ्यांत बसविला होता. तो *कारात ह्या वजनाचे मान दोन रतींच्या जवळ जवळ आहे. .<noinclude></noinclude> a1spahnstl7akw4gfhilz1y8fxmwrno 104 113182 239014 2026-11-12T08:16:51Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१६ तेथून एका फरासिस शिपायानें चोरून नेला, व त्यास त्या रत्नाची किं- मत ठाऊक नसल्यामुळे, त्यानें फार थोड्या किंमतीस दुसन्या एका म- नुष्यास विकला. पुढे तो एकापासून दुसन्याकडे ह्याप..." 239014 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१६ तेथून एका फरासिस शिपायानें चोरून नेला, व त्यास त्या रत्नाची किं- मत ठाऊक नसल्यामुळे, त्यानें फार थोड्या किंमतीस दुसन्या एका म- नुष्यास विकला. पुढे तो एकापासून दुसन्याकडे ह्याप्रमाणें अणखी तीन मनुष्यांच्या हाती गेला; व तिसन्यापासून रुमदेशच्या राणीनें वि- कत घेतला. तिनें त्यास त्याचे ९००००० रुपये रोख दिले, व ४०००० रुपयांचें तहाहयांत वर्षासन करून दिले. काळीगार -- काळीगार ही गारेचीच एक जात आहे. हा दगड फारच कठीण व फार घन असतो. ह्याचें विशिष्ट गुरुत्व पाण्याच्यापेक्षां तिप्पट आहे. हा फोडला असतां, ह्याचे पुष्कळ तुकडे होतात, व त्या सर्वांचे पृष्टभाग गुळगुळीत असतात. ही गार पोलादावर झाडिली अस तां हींतून ठिणग्या पडतात; त्यामुळे कितीएक काळपर्यंत चंदुकींच्या चा- पाला या गारावीत असत. परंतु हल्लीं कांहीं वर्षापासून गारांच्या जागी फटाकड्यांची योजना केली आहे. असो, चिनई मातीची भांडी करण्याच्या कारखान्यांत व कांच करण्याच्या कारखान्यांत ह्या गारांचे प्रयोजन लागतें. कांच करितात, ती अशी की गारांची बारीक भुकटीक- रून तींत कांहीं नियमित प्रमाणानें पापडखार मिळवितात. मग त्या मि- श्र णास भट्टींत घालून खूप कडक आंच देतात, म्हणजे त्याचा चांगला रस होतो. नंतर तो रस पोकळ नळीस लावून जें भांडे वगैरे करावयाचें असेल त्या एवढ्या व त्याच्या आकाराच्या साच्यांत ती नळी घालून फुंकितात म्हणजे कांचेची भांडी तयार होतात. (चवथी आकृति पहावी. ) आस्त्रेस्तोस्- आसूबेस्तोस् ही अभ्रकाची एक जात आहे. ह्याचा रंग हिरवट किंवा रुप्यासारखा पांढरा असतो. झापदार्थाचे धागे असता- त; व हा डोंगराळ देशांत सांपडतो. आम्बेस्तोस् हें नांव ज्या भाषेंतलें आहे, तींत झाचा अर्थ अदास असा आहे; तेव्हां झाच्या नांवावरूनच झाचा आंगचा असाधारण गुण समजतो. माचीन रोमन लोक झा प- दार्थांचे व विशेषेकरून याची रेशिमासारखी मऊ जात असते तिचे, लांब लांब धागेकरून त्यांचं कापड विणीत. ह्या कापडास विस्तवाचें भय नसे; झास्तव ते लोक ह्या वस्त्रांत मेतें गुंडाळून ती जाळीत; म्हणजे त्यांस त्यांची राखतीत दुसरी राख न मिसळतां, जमाकरून राखून ठेवितां येई. रोमन लोकांत मढी जाळून त्यांची राख भांड्यांत घालून जतन ठेवण्याची चाल असे. असो, रोमन लोकांत प्लिनी म्हणून, सृष्ट पदार्थाचं वर्णन कर्णा-<noinclude></noinclude> a61qeae0i22v5ti2utttx8wq23im7qr 104 113183 239015 2026-11-12T08:17:36Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१७ रा मोठा विद्वान् होऊन गेला. तो आपल्या ग्रंथांत असें लिहितो की, मी एकेठिकाणी मोठ्या मेजवानीस गेलों होतों; तेथें मेजावरील हतरा- वयाची कापडे, हात पुसावयाचे रुमाल, हे आसूबेस्तोसचे..." 239015 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१७ रा मोठा विद्वान् होऊन गेला. तो आपल्या ग्रंथांत असें लिहितो की, मी एकेठिकाणी मोठ्या मेजवानीस गेलों होतों; तेथें मेजावरील हतरा- वयाची कापडे, हात पुसावयाचे रुमाल, हे आसूबेस्तोसचे केले होते; व खाना संपल्यावर ते रुमाल वगैरे वाकरांनी सर्व मंडळीच्या देखत विस्त- वांत टाकले; व बाहेर काढल्यावर पाहतों, तों ते घुतल्यापेक्षां जाळण्या- नें विशेष स्वच्छ झाले; असें आमच्या दृष्टीस पडलें. अर्वाचीनकाळी ह्या पदार्थांची योजना मुख्यत्वें हातपंजे, टोप्या, कंबरपट्टे, पैसा ठेवण्याचे कसे, हे जिन्नस करण्याकडे करितात. कधीं कधीं त्याचे कागद करि- तात. त्यांस आगीचें भय नसतें. भूमध्यसमुद्रांत कोर्सिका म्हणून एक बेट आहे, तेथें हा पदार्थ मातीत घालून तिचीं अनेक प्रकारची hist वगैरे करितात. स्लेटीचा दगड - हा खनिजपदार्थ अलीकडे ह्या देशांतील बहुतक- रून सर्व लोकांस माहीत झाला आहे. हा दगड पत्रे पत्रे एकत्र मिळून झाला असतो. ह्याचा रंग हिरवट, काळा, भुरका, किंवा जांगळा असा असतो. ह्याचें विशिष्ट गुरुत्व पाण्याच्या दुप्पट आहे. हा दगड फोडला असतां झाच्या धलप्या होतात. ह्याचा उपयोग अनेकप्रकारें होतो. विलायतेंत घरांवर स्लेटीचे दगड ओंमणासारखे बसवितात. स्लेटीचें ओं- मण करावयाचे असले म्हणजे पहिल्यानें त्या दगडांच्या पातळ चिपा करून त्यांस खुंड्या मारून त्या वांशांवर बसवितात; व आंत पाणी ये- ऊं नये, म्हणून कौलांप्रमाणे एका चिपेची बाजू दुसच्या चिपेवर टेंकली असते. काळ्या रंगाच्या व घन ज्या शिळा असतात, त्यांच्या लिहावया- च्या स्लेटी करितात. त्या करण्याचा प्रकार असा कीं, दगडाच्या हव्या तितक्या जाडीच्या चिपा पहिल्यानें करून, त्या लोखंडाच्या एका हत्या- रानें गुळगुळीत करितात. मग त्यांस कुरुंदाने घांसितात; व त्रिपली ना- वाची पिवळट एक माती आहे, तिनें घांसून त्यांस झिलई आणितात; व शेवटी जिवंत कोळशाच्या भुकटीनें घांसितात; म्हणजे त्या तयार झाल्या. स्लेटीवर लिहावयाच्या पेनसली ज्या असतात त्या त्याच जातीचा एक मऊ दगड आहे त्याच्या करितात. हा दगड फोडिला असतां त्याच्या. लांबलांब धलप्या होतात. स्लेटीचा दगड चांगला घन असला म्हणजे त्याच्या दौती, किंवा भांडी, किंवा पुष्कळ मौजेच्या चिजा करितात<noinclude></noinclude> 0p609ixuuf3q4vljckc0oz90hjqjy40 104 113184 239016 2026-11-12T08:18:18Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१८ स्लेटीच्या झा जिनसांविषयीं मोठी चमत्कारिक सांगण्यासारखी एक गोष्ट आहे. ती ही की, ज्या घरांत स्लेटीच्या दगडांच्या वर सांगितलेल्या जिनसा करण्याचे काम चाललें असतें, तेथचें दार क..." 239016 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१८ स्लेटीच्या झा जिनसांविषयीं मोठी चमत्कारिक सांगण्यासारखी एक गोष्ट आहे. ती ही की, ज्या घरांत स्लेटीच्या दगडांच्या वर सांगितलेल्या जिनसा करण्याचे काम चाललें असतें, तेथचें दार किंवा खिडकी एका- एक उघडली असतां, ज्या जिनसा तयार होत असतील, त्या एकदम फुटून चोहोंकडे तुकडे उघडून जातात; पण त्याच जिनसा तयार झाल्या- वर उघड्यांत ठेविल्या असतां त्यांस कांही होत नाहीं. अभ्रक—अभ्रक हा पदार्थ मसिद्ध आहे. हाही पत्रे पत्रे जमूनच झाला असतो. ह्याची उकलून सूक्ष्मसूक्ष्म पार्ने करितां येतात; व त्या पानांचेठायीं स्थितिस्थापकत्व पुष्कळ असतें; म्हणजे तीं पानें वांकवून सोडिलीं असतां पहिल्यासारखी साफ होतात. हीं पार्ने पारदर्शक अस- तात. त्यांचा रंग काळा किंवा पांढरा किंवा ह्या दोन रंगांच्या मधला, असा असतो. हा पदार्थ इतका मऊ आहे की तो नखाने देखील स- हज खरवडला जातो; व पत्रे उकलूं लागलें असतां, फाटल्यासारखा वा- तो. सदेशांतील सैबीरिया वगैरे उत्तर प्रांतांत अभ्रकाचे पातळ प- त्रे तावदानांऐवजीं खिडक्यांस लावितात. तसेंच रुसदेशांत गलबतांच्या खिडक्यांस वगैरे तर अभ्रकच लावितात; कांच लावीत माहीत; व असें करण्याचे कारण हेंच की अभ्रकास कांचेसारखें तोफांच्या आवाजानें हादरून फुटण्याचें भय नसतें. शिंगें घांसून कंदिलांस लावीत असतात; त्या शिंगांच्या जागी अभ्रक योजला तर चांगलें. कारण हा पदार्थ शिंगांपेक्षां विशेष पारदर्शक असून, त्यास दिव्यापासून इजा होण्याचें भय कमी आहे; पण हे गुण जसे अभ्रकांत आहेत तसे त्यांत कांहीं दो- ही आहेत, ते असे की तो लवकर मळतो; व उघाडीवर ठेवण्याने त्या- चा पारदर्शकपणाही लवकर जातो. चुनखडी - चुना हा पदार्थ जाळून त्यास चिकटलेले दुसरे पदार्थ दूर के- ले म्हणजे त्याच्या आंगचा पांदुरका रंग दिसूं लागतो. हा तोंडांत घातला असतां तिखट लागतो, व तोंड भाजतो, व ज्या भागास लागतो तेथें चट्टा पाडतो. वनस्पतींपासून झालेल्या निळ्या रंगाच्या पदार्थात हा घातला असतां, त्यांचा निळा रंग जाऊन हिरवा रंग येतो. तसेंच हाडें वगैरे प्रा- व्यंगांस चुन्याचा संबंध झाला असतां त्यांस तो खाऊन त्यांचा नाश क- रितो. चुना शुद्ध करण्याची कृति अशी आहे कीं, चुनखडीचा एक थर व त्यावर सरपणाचा एक थर अशा रितीनें ती भट्टीत रचून तीस आग ला-<noinclude></noinclude> h7oontgv9udpdigbypmufdcdw8whb66 104 113185 239017 2026-11-12T08:18:56Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "१९ वितात. ह्या प्रकारें तो भाजल्यावर त्यास कळीचा चुना असें म्हणतात. चुम्याचा मुख्य उपयोग म्हटला म्हणजे, इमारती बांधण्याच्या कामांत होय. त्या कामास तो तयार करण्याची रीत अशी आहे की..." 239017 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>१९ वितात. ह्या प्रकारें तो भाजल्यावर त्यास कळीचा चुना असें म्हणतात. चुम्याचा मुख्य उपयोग म्हटला म्हणजे, इमारती बांधण्याच्या कामांत होय. त्या कामास तो तयार करण्याची रीत अशी आहे कीं, पहिल्याने कळीच्या चुम्यावर पाणी घालितात, म्हणजे त्यांतली उष्णता बाहेर पडून तो फुलून त्याचे पीठ होते. मग त्यांत पाणी, वाळू, व ताग वगैरे घालून तो बारीक वाटितात; म्हणजे त्याचें चांगलें चिकट लुकण होतें; त्यास संदला असें म्हणतात. विलायतेंत शेतांत चुना घालितात, व तसें करण्याचा उपयोग असा सांगतात कीं, शेतांत पडलेले वनस्पतींचे व प्राण्यांचे अवयव चुन्याच्या योगानें लवकर कुजून त्यांचें चांगलें खत होतें. तसेंच त्याच्या योगानें जमिनींत ओलावा राहून पीक चांगलें येतें. तसेंच साखर शुद्ध करण्याच्या कारखान्यांत, व साबू करण्याच्या कार- खान्यांत व लोखंडाचें पाणी करितांना, चुना लागतो. तसेंच कातडी क मावितांना तीं ज्या पाण्यांत बुडवून ठेवीत असतात, त्या पाण्यांत चुना घालावा लागतो; म्हणजे त्याच्या योगानें कातड्यांच्या अंगचा चिकटा निघून जातो; व त्यांवरचे कैंस उडून जातात. चुना जर पुष्कळ खाल्ला, किंवा श्वासमार्गानें शरिरांत गेला, तर तो विषासारखा शरीरास उपद्रव करितो. चाक ही चुन्याची एक जात आहे; ती प्रसिद्धच आहे. तसेंच संगमरवरी दगड हेहो चुनखडीचीच जात होय. ते इतके कठीण अस- तात कीं ते घांसून चकचकीत करितां येतात. आलाबास्तर—आलाबास्तर म्हणून संगमरवरी दगडासारखी चुन- खडीचीच एक जात आहे. प्राचीन रोमन लोक संगमरवरी दगडासा- रखाच ह्या दगडाचा उपयोग करीत असत. हे दगड ज्या रितीनें घडले जातात ती रीत मोठी चमत्कारिक आहे, एवढ्या करितांच झांच पृथ- कूत्वेंकरून येथें वर्णन केलें आहे. ती रीत येणेंप्रमाणें. कांहीं देशांत चुनखडीच्या जमिनीत भेगांतून पाणी झिरपत असतां त्या पाण्यांत चु- म्याचे पुष्कळ कण शिरून तें चुन्याचें पाणी जातां जातां कधीं कधीं एकाच्या कपारीच्या आंत वरच्या अंगास किंवा बाजूस येऊन पोहचतें; पण तें थोडें असल्यामुळे त्या पाण्याचा खाली पडण्याजोगा थेंब बनण्या- स पुष्कळ वेळ लागतो; म्हणून तें त्या बाजूस चिकटून फारवेळ असते; व तें तसें राहिलें असतां त्यांतले चुन्याचे कांहीं कण कपारीच्या वरच्या अंगास चिकटतात. ह्याममा एकामागून एक असे पुष्कळ कण चिकटले म्हणजे,<noinclude></noinclude> crloy4ekky50zh7icctrb4yg8amhn1d 104 113186 239018 2026-11-12T08:19:27Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "कपारीचें वर आंग पांढरे कोम फुटल्यासारखें दिसूं लागतें. कधीं कधीं पाणी पुष्कळ येऊन लवकर लवकर टिपकत असतें, तेणेंकरून कणांस वरच्या अंगास चिकटण्यास संधि सांपडत नाहीं; पण व्यापक्षों..." 239018 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>कपारीचें वर आंग पांढरे कोम फुटल्यासारखें दिसूं लागतें. कधीं कधीं पाणी पुष्कळ येऊन लवकर लवकर टिपकत असतें, तेणेंकरून कणांस वरच्या अंगास चिकटण्यास संधि सांपडत नाहीं; पण व्यापक्षों कपारीच्या तळींच ते कण जमून त्यांचे वांकडे तिकडे ढीग होतात. कांहीं कपाप्यांत खालूनही आलाबास्तर वाढत असतें, व वरूनही वाढत असतें, व कांहीं कांहीं टिकाणी दोन्ही एकमेकांशी जमून खांबांसारखा त्यांस आकार येतो; व हे खांब कधीं कधीं खूप मोठे मोठे होतात. (पांचवी आकृति पहावी.) सोरा - हा पदार्थ पृथ्वींत बहुतकरून केशारुति बारीक कांड्यांच्या रूपानें सांपडतो. बाराची दारू करण्याकडे हा मुख्यत्वें उपयोगी पडतो. झा कामाकरितां हा जितका पाहिजे तितका प्राप्त व्हावयाचा तोटा पडूं- नये, म्हणून तो कृतीनें उत्पन्न करावा लागतो. ह्या आपल्या हिंदुस्तान देशांत सोन्याच्या मातीच्या खाणी पुष्कळ आहेत. त्या खाणींतून खंडो- गणती माती खणून ती मोठे मोठे खाडे केले असतात, व त्यांतून पाणी वाहत असतें, त्या खाड्यांत टाकितात. नंतर पाण्णाबरोबर मातींतला सोरा वाहून येतो. मग तें पाणी कढवितात; म्हणजे सोरा तळीं राहतो. ईस्तइंडिया कंपनीने इंग्लंदच्या सरकारास कितीएक वर्षापासून अ- सा करार लिहून दिला होता कीं, आम्ही सरकारास लढाईच्या वेळीं व लढाई नसतां कांहीं नियमित दराने दर वर्षी पांचशें तन, म्हणजे सुमारें सहाशें सवा सहाशें खंडी, सोरा पुरवीत जाऊं; बाराच्या दारूची कल्प मा निघाल्यापासून लढाईची कला अगदीच बदलून गेली. पूर्वीचें बहुत- करून कांहींच राहिलें नाहीं. यूरोपखंडांत दारूची लढाईच्या कामांत पहिल्यानें, योजना म्हटली म्हणजे इसवी सन १३७३ रांत जर्मनी देशां- त झाली. पण असें सांगतात की ही युक्ति चीन देशांतल्या लोकांस झा काळाच्याही पूर्वी बहुतवर्षे माहीत होती. इंग्रजी बाराच्या दारूचें वजन म्हटले म्हणजे १०० रांत ७६ भार सोरा १५ भार कोळसा व ९ भार गंधक हैं होय. आतां ह्या तीन पदार्थांच्या मिश्रणानें दारू होते हैं मसि- द्धच आहे, सांगावयाची गरज नाहीं. दगडी कोळसे - दाझ खनिजपदार्थांमध्ये कोळशा इतका उपयोगी असा दुसरा कोणताही पदार्थ नाहीं. ह्याचे घटकावयव चिकण माती, शिलाजित, व कारबान (मसिद्ध कोळसा ), हे आहेत. हे दगडी को- कसे जाळावयाच्या उपयोगी पडतात, हें तर प्रसिद्धच आहे. बितन<noinclude></noinclude> 3w9crrubvm6gi8gtw7muq5c3z0j8n2w 104 113187 239019 2026-11-12T08:20:08Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२१ देशांत कोळशांच्या खाणी पुष्कळ आहेत; व तेथें त्यांची योजना पुष्कळ कामांकडे होते; ह्यामुळें यूरोप खंडांतील फ्रान्स वगैरे देशांतील कितीए- क ग्रंथकारांचें असें मत आहे कीं, इंग्र..." 239019 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>२१ देशांत कोळशांच्या खाणी पुष्कळ आहेत; व तेथें त्यांची योजना पुष्कळ कामांकडे होते; ह्यामुळें यूरोप खंडांतील फ्रान्स वगैरे देशांतील कितीए- क ग्रंथकारांचें असें मत आहे कीं, इंग्रज लोकांत इतकी पुष्कळ संपत्ति असण्याचें व त्या लोकांचें इतकें वैभव वाढवण्याचें मुख्य कारण, त्यांच्या देशांतल्या कोळशांच्या खाणी होत; त्या नसत्या तर ते लोक इतक्या यो- ग्यतेस न चढवे. इंग्लंदांतलेही ग्रंथकार इतकी गोष्ट मान्य करितात की त्यांच्या देशास इतरदेशांपेक्षां कला कौशल्याविषयीं, व व्यापाराचे जिन्नस उत्पन्न करण्याविषयीं, में श्रेष्ठत्व आलें आहे, त्याचें कोळशांची समृद्धि हें एक मुख्य कारण आहे. असो. कोळशांत पुष्कळ जाती आहेत. त्यां- तून कितीएकांचें येथें वर्णन करितों. एका जातीचे कोळसे आहेत, त्यां- स इंग्रजीत जेत असें म्हणतात. हे कोळसे इतके कठीण असतात की ते चाकूनें देखील खरवडले जात नाहींत. हे कोळसे कांतून त्यांचे स्मरण्यां- चे मणी, व गळ्यांत घालावयाचे मणी, तपकिरीच्या डब्या, वगैरे जिन्नस करितात. चानलकोल नांवाची दगडी कोळशांची एक जात आहे. ह्या ना- तीचे कोळसे फार लवकर पेट घेतात; व त्यांस हात लावला असतां मळत नाहीं; व हे जळतांना फुटतात; व त्यांपासून तिडतिड शब्द होतो. ग्लांस- कोल म्हणून जी जात आहे त्या जातीच्या कोळशांत कारबान फारच असतो. ते जळतांना त्यांपासून धूर निघत नाहीं; व ते लाल झाले अस- तां त्यांतून निळ्या ज्वाळा निघतात. परंतु त्यांचा वास घशांत मनस्वी शिरतो. पितकोल म्हणून जे कोळसे असतात त्यांस हात लावला अस तां काळा होतो; व ते जळतांना फुलतात. इंग्लंददेशांत दगडी कोळशां- च्या मुख्य खाणी न्यूकासल, संदरलंद, व व्हेत हेवन ह्या प्रांतांत आ- हेत; व स्कानूलंद देशांत फोर्थ व क्क्रुद ह्या नांवांच्या नद्यांच्या कांठीं जेमांत आहेत त्या प्रांतांत आहेत. इंग्लंदाच्या उत्तरेस नार्थबर्लट् प्रांतांत ज्या खाणी आहेत, त्यांप्रमाणें खोल खाणी बितनांत दुसन्य कोठें नाहींत. ह्या खाणी ९०० फुटांवर खोल आहेत. न्यूकासल ये- थें एक खाण आहे ती ८०० फूट खोल आहे; व तितक्या खोलींतून वर जैन म्हणून एक नदी आहे तिच्या खालून सुमारें अडीच कोस ती खाण आडवी दहमांतांत पोखरीत नेली आहे. व्दैत हेवन येथें समुद्र कि- नान्यावर ज्या खाणी आहेत; त्या फार खोल असून समुद्राखाली अड- - या गेल्या आहेत; व त्या खाणींवरील समुद्र कितीएक ठिकाणी इतका<noinclude></noinclude> n0xqehqzhgzlwu3p3xx9y4jcxay2ys9 104 113188 239020 2026-11-12T08:20:50Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२२ खोल आहे कीं तेथें मोठमोठीं तारवें चाळतात; व त्या खाणीत काम क रणान्या लोकांस कधीं कधीं वरील समुद्राच्या लाटांचा शब्द ऐकूं येतो. आतां दुसन्या पक्षीं, दर्हाम मांतात कोळसे इतके वर..." 239020 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>२२ खोल आहे कीं तेथें मोठमोठीं तारवें चाळतात; व त्या खाणीत काम क रणान्या लोकांस कधीं कधीं वरील समुद्राच्या लाटांचा शब्द ऐकूं येतो. आतां दुसन्या पक्षीं, दर्हाम मांतात कोळसे इतके वर आहेत की गा- डीच्या चाकांच्या धांवा लागून त्यांच्या खाणी उघड्या पडतात; व त्यां- तून आसपासच्या लोकांच्या निर्वाहा पुरते कोळसे निघतात. मनुष्य परख्या स्थळीं गेलें असतां, तेथील गोष्टी पाहून किंवा ऐकून त्याच्या मनाची स्थिति कशी होते, ह्याविषयीं कल्पित गोष्ट. माचीनकाळी आशियाखंडांत एक मोठें नगर होतें, त्या नगरांतील एका मोठ्या राजमार्गांतून एकेदिवशीं एक नवखा गृहस्थ भोंवतालच्या प- दार्थांकडे चमत्कारपूर्वक पाहत पाहत व हळूहळू पावले टाकीत चालला होता. त्याचा वेष व मुद्रा फारच अलौकिक दिसत होती, तेणेंकरून पु- ष्कळ लोक त्याच्या सभोंवतीं गोळा होऊन, आपण कोणत्या देशाहून आला, व कोणत्या कामाकरितां आलां, असें त्यास विचारू लागले. परं- तु त्यांस लागलेच दिसून आलें कों त्यास आपली भाषा कळत नाहीं. तसेंच त्याच्या कृतीवरून त्यांस असेंही लवकरच समजलें कीं त्यास लौ- किकांतले अत्यंत साधारणसुद्धां रिवाज कळत नाहींत. तथापि त्याच्या वालचर्येवरून तो मोठा थोर व हुशार असावा, असें दिसत होते; सामु- ळें तो कोणी अडाणी किंवा वेडा असेल असें त्यांच्या मनांत येईना. शे- वटीं, त्यांच्या खुणांवरून त्यास समजलें की, आपण कोणीकडून आलों म्हणून ते आपणास विचारितात; तेव्हां त्यांस उत्तर देण्याकरितां त्यानें आकाशाकडे बोट दाखविलें, त्यावरून हा कोणी देव आहे, असा त- कं बांधून ते देवासारखे त्याच्या पायां पडावयास लागले. परंतु त्यांचा अभिप्राय त्यास समजतांच, त्यास फार वाईट वाटून त्यांचा तो सत्कार ग्याने नाकारिला; व आपण जमिनीवर नमस्कार घालून आकाशाकडे हात जोडून उभा राहिला; आणि तेणेंकरून त्यानें त्या लोकांस असें सुचविलें कीं, मी देव नव्हें, तुम्हांसारखा मनुष्यच आहे. ज्याविषयी कोणास कांहींच तर्क होईना असा हा तिन्हाईत मनुष्य नगरांतल्या एका सरदारानें आपल्या घरी येऊन रहावयास बोलावल्या-<noinclude></noinclude> lkp8lvgx660ltpsg4qupfv4docnysbq 104 113189 239021 2026-11-12T08:21:24Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२३ वरून, त्याच्या घरी राहिला; व तेथें त्यानें देशभाषा शिकण्याचा इतका कडाक्याचा अभ्यास मांडिला की थोड्या दिवसांत तींत त्याचा चांगला प्रवेश होऊन, तो भोंवतालच्या माणसांबरोबर चांग..." 239021 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>२३ वरून, त्याच्या घरी राहिला; व तेथें त्यानें देशभाषा शिकण्याचा इतका कडाक्याचा अभ्यास मांडिला की थोड्या दिवसांत तींत त्याचा चांगला प्रवेश होऊन, तो भोंवतालच्या माणसांबरोबर चांगला बोलूं चालूं लागला. हें पाहून ज्या सरदाराच्या घरीं तो राहिला होता, त्यानें आपल्या पाहु- ण्याचा देश कोण व धंदा वगैर काय, हे समजून घ्यावें, असें मनांत आ णून त्याविषयीं त्यापाशी एकेदिवशी गोष्ट काढिली. तेव्हां त्यानें त्यास वचन दिलें कीं, आज संध्याकाळी आपल्या प्रश्नाचें मी उत्तर देईन. नंतर सूर्यास्त होऊन रात्र पडूं लागल्यावर, तो पाहुणा त्या सरदारास हातीं ध- रून वाड्याच्या गच्चीवर घेऊन गेला. ती गच्ची उंच असल्यामुळे तीव- रून भोंवतालचें सर्व शहर दिसत होतें. तें नगर मोठें धनाढ्य होतें, व तेथें लोकांची वस्तीही मोठी होती. त्या शहराला मोठी एक नदी होती. ते- थील रस्ते जाणान्या येणा-या लोकांनी भरून गेले होते; व रस्त्यांत मोठ- मोठ्या वाड्यांत लक्षावधि दिवे लागले होते, व कांहीं दिव्यांची प्रतिचि नदीत पडून तीं तिच्या काळ्याभोर पाण्यांत चमत्कारिक शोभत होती. तसेंच नदीच्या बंदरांत दूरदूरच्या सर्व देशांहून आलेली व उंचउंच मालानें भरलेली, मोठमोठाली गलबतें नांगरून पडली होतीं. शहरांत पहावें तों कोणीकडे सतार, वीणा, मृदंग, इत्यादि बाचें वाजतातच आहेत; व कोणी- कडे घण, हातोडे, कानशी, वांकशी, करवती, इत्यादि हत्यारांचा नाद चाललाच आहे; व कांहीं रस्त्यांत लग्नादि समारंभांची गडबड चाललीच आहे; व घरोघर दरवाज्यांपुढ मेणबत्यांचे दिवे लखलखतातच आहेत. पाहुणा भोवतालची चमत्कारिक शोभा पाहत, व सर्व नाद एकत्र जमून उ- स्पन्न झालेलें गजबजणें ऐकत, ध्यानस्थासारखा कांहीं वेळ स्तब्ध बसला; आणि एकाएक जागा झाल्यासारखा डचकून आकाशाकडे पाहूं लागला. आकाश निरभ्र होतें, व लक्षावधि तारे चमकत होते, ते सर्व तारे टाकून स्यानें मोठ्या उत्कंठेनें शुक्राच्या चांदणीकडे डोळे लाविले. नंतर कांहीं- वेळ गेल्यावर त्या सरदारास म्हणतो. ह्या चांदणीकडे मी इतकी टक लावून पाहतों, ह्याचा आपणास चमत्कार वाहूं देऊं नका. ती चांदणी माझें मूळ ठिकाण होय. मी थोड्या दिवसांपूर्वी तेथें राहत होतों. परंतु ह्या थोड्या दिवसांपूर्वी मी एका वेड्या हौसेच्या नादी भरून तें स्थल सोडून मुशाफरी आरंभिली. मो त्या चांदणीवर राहत होतों, त्यावेळेस तेथून तुमची ही पृथ्वी मला फार चकचकीत दिसे; हीसारखा लखलख-<noinclude></noinclude> rie1c4k72u6xmj047xezov3kl6dbzzk 104 113190 239022 2026-11-12T08:21:55Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२४ णारा तारा आमच्या आकाशांत दुसरा माहीं. ही पृथ्वी पाहून मला फारच चमत्कार होई; आणि असें वाटे कीं, हा इतका शानदार तारा दिसतो, ह्याची आपणास कांहीं चांगली माहिती होईल तर फार मौज होईल, अ..." 239022 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>२४ णारा तारा आमच्या आकाशांत दुसरा माहीं. ही पृथ्वी पाहून मला फारच चमत्कार होई; आणि असें वाटे कीं, हा इतका शानदार तारा दिसतो, ह्याची आपणास कांहीं चांगली माहिती होईल तर फार मौज होईल, अशी माझ्या मनांत बहुतकाळपर्यंत जी मोठी उत्कंठा होती ती एकाएकी पूर्ण झाली. मला देवांकडून अंतरिक्ष मार्गाने ह्या भूमंडळावर येण्याची परवानगी व सामर्थ्य हीं प्राप्त झाली; परंतु त्या परवानगीब- रोबर अशी अट होती की, मी एकदां भूलोकीं गेलों, म्हणजे नेहमीं ते- थेंच राहिलें पाहिजे; व तेथच्या लोकांस जें बरें वाईट होत असेल, तें सर्व मला होईल. मला हा लोक पाहण्याची हौस फार होती, झामुळे मी, फारसा विचार न करितां, ती अट मान्य केली. तर आतां आपण मला सांगा कीं, येथील लोकांस बन्या वाईट गोष्टी भोगाव्या लागतात त्या कोणत्या ? व हें जें मला दिसतें आहे, व ऐकूं येतें आहे, हें मला चांगले समजत नाहीं; तर तें सर्व चांगले समजावून द्या. असें पाहुण्याचें भाषण ऐकून सरदारास मोठा विस्मय झाला. मग तो त्यास म्हणतो, अहो, मला तर तुमच्या मुलुखचे रिती रिवाज, तेथील जिन्नस, व तेथील लोकांची अवस्था, हीं कांहींच ठाऊक नाहींत. तथा पि मला असें वाटतें कीं तुम्ही ह्या आमच्या पृथ्वीवर आलां, ही गोष्ट फारच चांगली झाली. त्यांत तुम्ही आमच्या ह्या शहरासारख्या उत्तम शहरांतच आलां, हें तुमचें फारच मोठे दैव समजावयाचें. ह्या शहरांत • सुखोपभोगाचे व ऐष आरामीचे जे प्रकार आहेत, तसे या पृथ्वीवर सु- हां दुसरे कोठें नसतील. असो, आतां मी आपणास खरेंच सांगतों कीं, आपणासारख्या थोरास पहावयाजोगें म्हणून जें जें आहे, त्या सर्वांची माहिती मी आपणास मोठ्या आनंदाने करून देईन, व ही आपली चा- करी केल्याचें मी मोठें भूषण मानीन. नंतर त्या सरदारानें आपल्या वचनाअन्वयें त्या शहरांत सुखोपभो- गाचे जे जे प्रकार होते, ते सर्व त्या पाहुण्यास माहीत करून दिले. त्या उपकारशील गृहस्थानें तेथें नानाप्रकारच्या ज्या शर्यती होत असत त्या व ठिकाणोठिकाणी उत्साह होत असत ते सर्व दाखविले. नाटकें, गाणी, वगैरे ज्या ठिकाणी होत असत तेथें तो त्यास घेऊन गेला. आणि त्याच्या लोकांतल्या पेक्षां अत्यंत निराळे व विलक्षण जे ह्या लोकचे रिवाज व रिती त्यांची त्यास कांहीं थोडीथोडी गोडी लागते आहे, तो इत-<noinclude></noinclude> cfiix8836dpevwfmg0vgvkf1116f4du 104 113191 239023 2026-11-12T08:22:23Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२५ क्यांत मध्येच एक गोष्ट घडली, तिच्या योगानें त्याचें मन निराळ्याच मार्गास लागलें. भूलोकीं येऊन थोडेसे दिवस लोटत आहेत, तो इतक्यांत एके दि वशीं शिळोप्याच्यावेळीं तो पाहुणा व त्य..." 239023 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>२५ क्यांत मध्येच एक गोष्ट घडली, तिच्या योगानें त्याचें मन निराळ्याच मार्गास लागलें. भूलोकीं येऊन थोडेसे दिवस लोटत आहेत, तो इतक्यांत एके दि वशीं शिळोप्याच्यावेळीं तो पाहुणा व त्याचा मित्र सरदार हे दोघे शह- रच्या बाहेरून मौजेनें फिरत चालले असतां, चोहीकडून भिती घातले. रूया एका अवाडाजवळ आले; तेव्हां त्या पाहुण्यानें आपल्या सोबत्या-' स विचारिलें कीं, ह्या अवाडाचा उपयोग काय ? सरदारानें उत्तर केलें कीं, ही गांवची श्मशानभूमि आहे. पाहुणा म्हणाला, तुम्ही काय म्हणतां तें मला समजलें नाहीं. सरदार. गांवांतली मढीं झा ठिकाणी पुरतात. पाहुणा. (गोंधळून) महाराज, वारंवार विचारिल्यानें रागावू नका. तुम्ही काय म्हणतां हें मला समजलें नाहीं; तर कृपाकरून विशेष फोड करून सांगा. सरदाराने आणखी विशेष सोपे शब्दांनी तीच गोष्ट त्यास पुनः सां- गितली. पाहुणा ( भयानें काळवंडून ). तुम्हीं काय म्हणतां हें मला असून चांगलें पक्के समजलें नाहीं. तुम्ही जें काय सांगत आहां ही गोष्ट आम- च्या लोकीं मुळीं नाहीं असें मला दिसतें, व झा तुमच्या लोकींही मला तिची असून माहिती झाली नाहींसें मला वाटतें. तर तुम्ही ही गोष्ट काय आहे ती मला स्पष्ट समजाऊन द्या. कारण तुमच्या बोलण्याचा माझ्या मनांत कांहींसा अर्थ आला आहे, आणि तो अर्थ जर खरा अ- सेल तर तुम्ही आजपर्यंत मला ज्या ज्या गोष्टी दाखविल्या व सांगित- या त्या सर्वामध्ये ही गोष्ट मोठ्या महत्त्वाची आहे, असे म्हटले पाहिजे. सरदार. आपणा सर्वांस लवकर किंवा उशिरां ह्या भयाण अवा- डांत एक दिवस आलें पाहिजे, आणि ही गोष्ट जर तुला माहित नसेल, तर तूं खरोखरच नवखा आहेस. मनुष्यास ज्या ज्या बन्या वाईट गोष्टी घडतात, त्या सर्वांत झा गोष्टीसारखी वाईट गोष्ट दुसरी कोणतीही नाहीं, व ह्याच कारणानें चार प्रतिष्ठित लोक नमले असतां त्यांत हिचें नांव काढीत नाहींत. तुम्हांस आजपर्यंत ही गोष्ट समजली नाहीं त्याचें कारण हेंच होय. पण मी तुम्हांस वास्तविक सांगतों कीं, तुम्ही ज्या लोकाहून आला तेथच्या राहणान्यांस जर असल्या अनिष्टाचें भय नसेल, तर तुम-<noinclude></noinclude> egbx4hlrhd8fjzu3dxenspcmcpfxygo 104 113192 239024 2026-11-12T08:23:13Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२६ च्यानें जितकी त्वरा होईल, तितकी त्वरा करून तुम्ही तेथें परत जा, कां म्हणाल, तर ह्या लोकीं झा अनिष्टापासून सुटका होण्याचा मार्ग म्ह णून नाहीं, आणि इतकेंच नाहीं तर तें तुम्हांस के..." 239024 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>२६ च्यानें जितकी त्वरा होईल, तितकी त्वरा करून तुम्ही तेथें परत जा, कां म्हणाल, तर ह्या लोकीं झा अनिष्टापासून सुटका होण्याचा मार्ग म्ह णून नाहीं, आणि इतकेंच नाहीं तर तें तुम्हांस केव्हां येईल ह्याचा वि- श्वास नाहीं. एव्हांपासून एका घटकेने किंबहुना एका पळानें तुम्हीं जिवंत रहाल ह्याचासुद्धां जिम्मा माझ्यानें घेववत नाहीं. पाहुणा. (पराकाष्ठेचा खिन्न होऊन ) मी मोठ्या संतोषाने तसें केलें असतें; परंतु ह्या लोकीं यावयाच्या वेळच्या अटी आहेतना. त्या आतां सुटावयाच्या नाहींत. त्याचे महत्त्व ह्या घटकेपर्यंत मला समजलें नव्ह- तें. ( काकुळतीस येऊन ) पण मला तुम्ही कृपाकरून ह्या चमत्कारिक स्थित्यंतराचे स्वरूप काय, व परिणाम काय, व तें मनुष्यास बहुतकरून घडतें केव्हां, हें सांगा. असें तो भाषण करीत असतां बोबडीवळून त्याची जीभ आडखळू लागली; सर्वांगास कापरें सुटलें; तोंड काळे ठिकर पडले; व कपाळावर घामाचे बिंदु दिसूं लागले. नंतर तो फारच भ्याला व घाबरला असें पाहून त्याचा सोबती मनां- त डचकून त्यास म्हणाला कीं, तुम्हांस मी धर्माध्यक्षांकडे घेऊन जातो. म्हणजे तुम्ही विचारितां तें सर्व ते तुम्हांस सांगतील. हा त्यांचा विषय आहे, माझा विषय नाहीं. पाहुणा. (आश्चर्यं पावून ) तर तुमचें बोलणें खचित मला नीट स- मजलें नाहीं. माझ्या मनांत निःसंशय भलता अर्थ आला – नुसते धर्मा- ध्यक्षच मरतात काय तर तुम्हांला मरावयाचें नाहीं ? ह्या प्रश्नाचें उत्तर न देतां त्याच्या सोबत्यानें त्यास एका मोठ्या दे- वळांत नेऊन धर्माध्यक्षांचे स्वाधीन केलें, आणि आपण सुटला. मग त्याने धर्मोपदेशकांस बरेच प्रश्न केले, व त्यांनी त्यास जी सवि- स्तर उत्तरे दिली त्यांवरून त्यास असें समजलें कीं, मरण हैं देहास आहे, जीवास नाहीं. जीव अजरामर आहे, व मरणानंतर त्यास अक्षय सुख किंवा अक्षय यातना झांपैकी एक माप्त होतें हैं ऐकिल्यावर त्यास जें दुःख झालें व जें भय वाटलें त्यांपुढे त्यास आपण मरणार हे प्रथमच स- मजल्यावर जें 'दुःख व भय हीं वाटली होतीं तीं कांहींच नव्हती. परंतु पुढें जेव्हां त्यास असें कळलें कीं, कांहीं कृत्ये आहेत तीं मरावयाच्या पूर्वी केली असतां मनुष्यास अक्षय सुख नियमानें माम होतें; तेव्हां त्याचें<noinclude></noinclude> 0qa2x32m2ylqec4hebejwylkp6y7b7a 104 113193 239025 2026-11-12T08:23:37Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२७ दुःख वगैरे सर्व जाऊन त्यास असा हर्ष झाला की तो त्याच्या मनांत मावेना. आणि तो तीं कृत्यें कोणती हे समजण्याविषयीं इतका उतावेळ झाला कीं, त्याचा तो उतावेळपणा पाहून त्याच्या गुरूंस..." 239025 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>२७ दुःख वगैरे सर्व जाऊन त्यास असा हर्ष झाला की तो त्याच्या मनांत मावेना. आणि तो तीं कृत्यें कोणती हे समजण्याविषयीं इतका उतावेळ झाला कीं, त्याचा तो उतावेळपणा पाहून त्याच्या गुरूंस मोठें आश्चर्य वाटले; किंबहुना त्यांस त्याचा वास आला. ते म्हणाले, बाबा, आज नें तुला सांगितलें इतकें तूर्त पुरे; बाकी जें उरलें आहे हें उद्यां सांगूं. असें त्यांचें भाषण ऐकून तो मोठ्या काकुळतीस येऊन त्यांस म्ह- णाला, आपण आतां सांगितलेंना की, मृत्यु केव्हां येईल ह्याचा नियम नाहीं. तर तो ह्याच घटकेस येणार नाहीं कशावरून ? आणि तुम्हीं म्हणतां तीं कृत्यें माझ्या हातून घडण्याच्या पूर्वी तो आला, तर माझी अवस्था काय होईल ? झाकरितां महाराज, मी पदर पसरून आपणांस विनंती करितों कीं, तीं कृत्ये कोणती हें मला लवकर सांगा, क्षणभरसु- द्धां विलंब लावू नका. अशी त्याची उत्कंठा पाहून त्या धर्मोपदेशकांनीं तीं कृत्ये कोणती तें त्यास सविस्तर सांगितलें. परंतु पाहतो तों त्यांनीं कृत्यें करावयास सांगितलीं तीं बहुतकरून सोपीं व सुखावह अशीं होतीं; व तीं करितां- ना कधी कधी प्रसंगवशात् अडचण किंवा इजा झाली तरी ती संकटें ब- गैरे पृथ्वीवर मनुष्य कांहों थोडाकाळ आहे तोपर्यंत मात्र व्हावयाची, व त्याचा इहलोकाचा वास संपला म्हणजे त्या अडचणी सरावयाच्या, असें जेव्हां त्यास कळलें तेव्हां त्यास पराकाष्ठेचा जो आनंद झाला त्या आनंदाचें वर्णन सुद्धां करितां येत नाहीं. त्या आनंदाने तो देहभान देखील कांहीवेळ विसरला. तेव्हांपासून पुढें तो नवखा मनुष्य अक्षय सुख प्राप्त करून देणारी कृत्ये करण्याकडे आपला सर्वकाळ योजूं लागला. कधीं एकादेवेळेस त्यां- स मोह पडून त्यांतील एकादें कृत्य करण्याची हयगय जर त्याच्या हातून घडली, तर तो पराकाष्ठेचा कष्टी होऊन आपल्या वेडेपणाविषयीं फार खेद करी. तसेंच धर्मोपदेशकांनी जी कृत्ये करूं नयेत म्हणून सांगितलें होतें, ती करण्यास जर कोणी कधीं त्यास बोलाविलें, तर त्या सर्वांस त्याचें एक उत्तर असे. तें हें की, मला मरावयाचें आहे, मी असें कसें करूं? प्रसरणशील धातूंविषयी. धातु शुद्ध असले म्हणजे ते इतर खनिजपदार्थापासून कितीएक गु-<noinclude></noinclude> 3brfo5dlpb4chvvxtmhew6vklnnyegl 104 113194 239026 2026-11-12T08:24:18Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२८ गांच्या योगानें ओळखतां येतात. ते गुण हे की त्यांच्या आंगीं कांहीं अ- साधारण प्रभा असते, व त्यांमधून तेजाचे किरण अगदीं शिरत नाहीत, व ते इतर खनिजपदार्थापेक्षां जड असतात. ते इतर पद..." 239026 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>२८ गांच्या योगानें ओळखतां येतात. ते गुण हे की त्यांच्या आंगीं कांहीं अ- साधारण प्रभा असते, व त्यांमधून तेजाचे किरण अगदीं शिरत नाहीत, व ते इतर खनिजपदार्थापेक्षां जड असतात. ते इतर पदार्थांशीं संयोग पावले असले म्हणजे त्यांस अशुद्ध धातु असें नांव प्राप्त होते. जमिनींत त्यांचे कमीजास्त जाड असे थर असतात; व ते थर कधीं कधीं फार खो- ल असतात, व कधीं कधीं उथळ असतात. धातु प्राप्त होण्याकरितां ज- मिनीपासून त्यांच्या थरांपर्यंत खांचा खणाव्या लागतात; त्या खांचांस खाणी म्हणतात. खाणी फार खोल असल्या, किंवा त्या अडव्या फार लांब गेल्या असल्या, तर त्यांस जमिनीपासून मध्यें मध्यें भोंकें पाडावीं लागतात; म्हणजे खाणींत वारा खेळतो, व खाणींच्या तळाशी जमलेलें पाणी काढतां येतें. खाण जशा ठिकाणी असेल त्याप्रमाणें मोन्या पाडून पाणी बाहेर लावून देतात, किंवा बंब लावून, किंवा बाफेची यंत्रे लावू- न तें उपसून टाकितात. प्रसरणशील धातु म्हणजे जे धातु हतोड्यांच्या आघातानें फुटल्यावांचून वाढविले जातात ते. ते येर्णेप्रमाणें. प्लातिना, सोनें, पारा, रुपें, तांबे, लोखंड, कथील, आणि शिसें. लातिना हा धातु आपल्या लोकांत अझून फारसा माहीत झाला नाहीं, कांहीं थोड्या लोकांस मात्र ठाऊक आहे. हा सर्व धातूंमध्यें वि- शेष जड आहे. शुद्ध असला म्हणजे ह्याचें विशिष्टगुरुत्व पाण्याच्या ते वीस पट असतें. ह्याचा रंग पांढरा असतो, पण हा रुप्याइतका चकच- कीत नसतो. कधीं कधीं ह्याचे गोळे आढळतात; परंतु बहुतकरून म्हट असतां हा नद्यांच्या वाळवंटांत बारीक बारीक कणांच्या रूपानें सां- पडतो. लातिना पुष्कळ जर सांपडता तर हा सर्व धातूंमध्ये अत्यंत उप- योगीं पड़ता. तो लोखंडाइतका बहुतकरून कठीण असतो; व त्यास प- राकाष्ठेची कडक आंच दिली, किंवा अत्यंत जलाल असिदें लाविली, तरी त्यास कांही होत नाहीं. त्याचें पाणी करावयाचें असले, तर भट्टींत घा- लून तो बितळत नाहीं; तर सूर्यकांताच्या योगानें एकत्र केलेले किरण जेव्हां त्यावर पाडावे, किंवा गाल्वानिक नामक विनेचा प्रयोग जेव्हां .त्यावर करावा, किंवा आक्सिजन वायूनें उत्पन्न केलेल्या ज्वालेवर जेव्हां त्यास धरावें, तेव्हां मात्र तो पातळ होतो. आतां त्याच्या ह्या गुणांवरून तो केवढाल्या मोठ्या कामांस उपयोगी पडतो हें वाचणाऱ्यांचे लक्ष्यांत येईल : प्रतिफलक दुर्बिणीत प्रतिफलन करणारे जे पत्रे असतात, ते झा<noinclude></noinclude> pg5nmrgcba9av6rnwr5rhbs96s9urd9 104 113195 239027 2026-11-12T08:24:44Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "२९ घातूचे केलेले असतात; तसेंच ज्योतिषसंबंधी यंत्रे, घड्याळाचे लोळे, व घड्याळाचे दुसरे कांहीं भाग, या धातूचे असतात; व विशेषेकरून जेर्थे ह्या यंत्रांनी अत्यंत सूक्ष्म का व्हावी अस..." 239027 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>२९ घातूचे केलेले असतात; तसेंच ज्योतिषसंबंधी यंत्रे, घड्याळाचे लोळे, व घड्याळाचे दुसरे कांहीं भाग, या धातूचे असतात; व विशेषेकरून जेर्थे ह्या यंत्रांनी अत्यंत सूक्ष्म का व्हावी असा उद्देश असतो, तेथें लातिना ह्याची योजना आवश्यक असते; कारण की ह्या धातूस जंग म्हणून कधीं ही चढत नाहीं, व हवेंतल्या वगैरे उष्णतेनें त्याचा संकोच किंवा विकास अगदी होत नाहीं. ह्याची किंमत सोन्यापेक्षां कमी आहे. हा घातु इसवी सन १७३५ सांत दान आंतोनियो युलोया नामक पुरुषाने युरोप खंडांत प्रथम आणिला. तो त्यास दक्षिण अमेरिका खंडांत सांपडला. सोनें हा धातु प्रसिद्धच आहे. ह्याचा रंग पिवळा असतो. हा प्लातिन्याच्या खालोखाल जड असतो. ह्याचें विशिष्ट गुरुत्व पाण्याच्या ए- कुणीस पट असतें. हा धातु रुप्यापेक्षां मऊ, कथिलापेक्षां कठीण, व तांब्यापेक्षां लवकर वितळणारा असा आहे. सोने खाणीत निरनिराळ्या रूपानें सांपडते. कधीं त्याचे खडे सांपडतात, कधीं रजःकण सांपडतात, व कधीं एक मुख्य कांडी असून तिला दुसच्या लहान लहान कांड्या फुटलेल्या असतात अशा आकृतीनें सांपडते. आक्कारिजा (जलराज ) झा नांवाचें एक आसिद आहे, त्यांतमात्र सोनें विरतें, त्या खेरीज तें दु- सन्या कोणत्याही आसिदांत विरत नाहीं. तें बहुतकरून उष्ण हवेच्या देशांत सांपडतें. अशुद्ध धातूंतून, म्हणजे सोन्याच्या मातींतून, सोनें का- ढण्याची रीत अशी आहे कीं, ती माती बारीक करून तींत पारा मिस- ळतात. पायाच्या आंगीं असा गुण आहे कीं सोन्याच्या सूक्ष्म क- णांशीं मात्र तो संयोग पावतो; दुसऱ्या कोणत्याही पदार्थांशीं पावत नाहीं. ह्यामुळे माती किती पुष्कळ जरी असली तरी तीतले सगळे सोनें · त्या पायाशी मिळतें. मग त्या पान्यास भांड्यांत घालून आंच दिली म्हणजे पायाची वाफ होऊन जाते व सोनें खालीं भांड्यांत राहतें. सो- नें हा घातु अत्यंत प्राचीन काळापासून लोकांस माहीत आहे, व तो आ- •पणांपाशी असावा असें सर्वांस वाटत आलें आहे. पृथ्वीवर विद्याचा- संपन्न म्हणून जितके लोक आहेत त्या सर्वामध्ये सोन्याचे नाणें कर- ण्याची, व त्या नाण्यावरून लोकांत संपत्ति गणण्याची, वहिवाट चालू आहे. सोन्याचे दागिने व दुसरे नाना प्रकारचे जिन्नस करितात; व दुसन्या धातुंच्या पदार्थावर त्याचा मुलामा देतात. हा धातु फार मस-<noinclude></noinclude> 4olbzamnndgmugtatr64v7ky060z7c1 104 113196 239028 2026-11-12T08:32:12Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "३० रणशील व चिवट आहे; व त्यांत तांबें मिळविलें असतां त्याचे ते गुण पराकाष्ठेचे वाढतात. ही गोष्ट एवढेशा सोन्याचा किती पातळ पत्रा हो- तो, व किती लांब तार निघते, हें मनांत आणिलें असतां स..." 239028 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>३० रणशील व चिवट आहे; व त्यांत तांबें मिळविलें असतां त्याचे ते गुण पराकाष्ठेचे वाढतात. ही गोष्ट एवढेशा सोन्याचा किती पातळ पत्रा हो- तो, व किती लांब तार निघते, हें मनांत आणिलें असतां स्पष्ट दिसून येतें. सोन्याचे पत्रे इतके पातळ होतात की एक ग्रेन सोन्याचे एक इंच लां- ब व इतकेच रुंद असे छप्पन्न वर्ख होतात, व ते सर्व एकावर एक ठेविले असतां त्या सर्वांची एकंदर जाडी एका इंचाचा २८२००० वा भाग अ- असते; व कलाबतूंत रुप्याच्या तारेवर जो सोन्याचा वर्ख असतो त्याची नाडी तर वरच्या जाडीच्या एक द्वादशांशाबरोबर असते. एक औंस - भर सोन्याचा पत्रा रुपयाच्या तारेवर चढवून ती लांबविली असतां १३०० मैल म्हणजे ६५० कोस वाढेल. ह्या हिशोबावरून पाहतां एकुणीस औ- सभार सोन्याचा पत्रावर चढवून रुप्याची तार वाढविली असतां ती पृ- थ्वीच्या परिघाभोवताली गुंडाळण्यापुरती लांब होईल. व है सोनें इतकें थोडें असतें कीं, एकुणीस औंसभार सोन्याचा घन केला असतां त्याची लांबी रुंदी व उंची सव्वाइंचापेक्षां अधिक भरणार नाहीं. पारा हाही धातु प्रसिद्धच आहे. हा कधीं कधीं शुद्ध अवस्थेत सांपडतो. ह्याच्या रुपयासारख्या पांढन्या चकचकित गोळ्या नानाप्रकार- च्या पाषाणांत, चिकण मातीत, व अशुद्ध धातूंत, विखरलेल्या आढळतात. त्याचें विशिष्ट गुरुत्व पाण्याच्या चवदापटीजवळजवळ असतें. पारा पुष्क- ळ खनिज पदार्थातून निघतो, म्हणून तो पुष्कळ निरनिराळा पदार्थाश जमून अनेक मिश्र द्रव्ये झाली आहेत. पारा मुख्यत्वेंकरून हिंगुळांतून काढितात. हिंगूळ हा पदार्थ तांबड्यारंगाचा असतो, व हा पारा आणि गंधक हे दोन एकत्र मिळून झाला असतो. हिंगूळ जमिनींत अनेक रू पांनी सांपडतो. कधी त्याचे खडे सांपडतात, कधीं कण सांपडतात, व कधीं कांड्या झाल्या असतात. ज्या जमिनींत हिंगूळ सांपडतो त्यांची अवय- वरचना दगडी कोळशांच्या थरासारखी असते. हिंगुळाच्या उत्तम खाणी पुष्कळ ठिकाणी आहेत. यूरोप खंडांत जर्मनी देशांत पालातिनेत मांती आहेत. तसें कानीयोलांत इंद्रिया येथे आहेत, व स्पेन देशांत आ- येथें आहेत. ह्या सगळ्या खाणींमध्यें इंद्रिया येथच्या खाणीं चें उत्पन्न फार. ह्या खाणी मूळींच मसिद्धीस आल्या त्या मोठ्या चम- त्कारिक रीतीने आल्या म्हणून सांगतात. ह्या खाणी हल्लीं जेथें आहेत तेथें पूर्वी पिपें करणारे लोक पुष्कळ राहत असत. एकेदिवशीं असें घडलें<noinclude></noinclude> jkawy0i0ez7hcv5zcoqyya3jx9aon68 104 113197 239029 2026-11-12T08:33:22Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "३१ की, एका पिंपकरणा मानें एक पिंप नवें तयार केलें, आणि तें गळतें किं- वा कसें हें पाहण्याकरितां तें संध्याकाळी, एके ठिकाणी पाणी झिरपत होतें, त्याखालीं ठेवून आपण घरीं गेला. दुसन्या द..." 239029 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>३१ की, एका पिंपकरणा मानें एक पिंप नवें तयार केलें, आणि तें गळतें किं- वा कसें हें पाहण्याकरितां तें संध्याकाळी, एके ठिकाणी पाणी झिरपत होतें, त्याखालीं ठेवून आपण घरीं गेला. दुसन्या दिवशी सकाळी ये- ऊन पाहातो, तों तें पिंप त्यास लवकर हलेना इतकें जड झालें. मग तसें होण्याचें कारण काय ह्याचा शोध करून पाहतो, तो त्या पिंपाच्या तळा- शीं पांढरा व चकचकित व पातळ असा कांहीं पदार्थ जमला आहे, असें न्याच्या दृष्टीस पडलें. पुढें लवकरच बाहेर चोहींकडे त्या गोष्टीचा बोभाट 'झाल्यावरून कितीएक लोक एकत्र जमून त्यांनी तो पारा कोठून येतो, ती खाण शोधून काढण्याचा यत्न मांडिला व त्या कामांत त्यांस यश ये- ऊन इतका नफा होऊं लागला कीं, आस्त्रियाच्या रायानें त्या लोकांस त्यांचा खर्च व कांहीं नफा देऊन त्यांपासून ती खाण आपल्या ताब्यांत घेतली. ही खाण कोठें कमी खोल आहे, कोठें जास्त खोल आहे. ती जेथें फार खोल आहे तेथें तिची लंब खोली ८३० फुटांवर, म्हणजे सुमारें ५५० हातांवर, आहे. ह्या खाणीत कांहीं ठिकाणीं डोलांत बसून उतरतात, व कांहीं ठिकाणी खाणीच्या दोन्ही बाजूंच्या भिंतींस शिड्या तिरप्या टेंकू- न त्यांचों टोंकें एकमेकांशी लावून नागमोडी वाट केली असते तिनें उतर .तात. खाणीत कांहीं ठिकाणी पायाचे बारीक प्रवाह वाहतात; म्हणून एक मनुष्य सहा तासांत अठरा शेर पारा गोळा करितो म्हणून सांगतात. कांही ठिकाणी चिकण मातींत त्याच्या बारीक बारीक गोळ्या सांपडतात, व कोठें तो इतर पदार्थाशी संयुक्त झालेला सांपडतो. त्या सगळ्या खाणीत वर्षाचा सुमारें सवारों खंडी पारा सांपडतो म्हणून म्हणतात. पायाच्या आंगी हा एक मोठा चमत्कारिक व असाधारण धर्म आहे कीं, त्यास किंचित् धक्का लागल्या बरोबर तो फुटून त्याचे अनेक भाग होतात, व ते सर्व भाग गोलाकृति असतात. तसेंच हा धातु प्रायः द्रवरूप म्हणजे पातळ असतो, व कितीही कडाक्याची थंडी पडली तरी तो गोठत नाहीं. परंतु अलीकडे असें पाहण्यांत आले आहे कीं, उत्तर ध्रुवाच्या जवळ जे मदेश आहेत तेथे हा गोठतो. तसेंच कृतीनें पराकाष्ठेची थंडी उत्पन्न केली असतांही हा गोठतो. गोठला असतां त्या अवस्थेत त्यास हतोड्या- नें ठोकिलें असतां इतर धातूंप्रमाणें तो पसरतो, फुटत नाहीं. पण ह्या अ- वस्थेत त्यास स्पर्श करूं नये, कारण तो आंगास लागला असतां जेथें लागतो तेथें विस्तवानें भाजल्यासारखीं तो उतून फापरें होतात. पा-<noinclude></noinclude> 0rlyhotyic74htlo06srgpg57cmc174 104 113198 239030 2026-11-12T08:41:59Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "३२ रा सर्व पातळ पदार्थामध्यें अधिक जड आहे, व तो बहुतकरून थिजत नाहीं या गुणामुळें भारमापक यंत्रांत ह्याचीच योजना करिताब. तसेच इतर पातळ पदार्थांप्रमाणें पाराही कमी जास्त उष्णतेच्..." 239030 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>३२ रा सर्व पातळ पदार्थामध्यें अधिक जड आहे, व तो बहुतकरून थिजत नाहीं या गुणामुळें भारमापक यंत्रांत ह्याचीच योजना करिताब. तसेच इतर पातळ पदार्थांप्रमाणें पाराही कमी जास्त उष्णतेच्या संयोगानें सं- कोच विकास पावतो, म्हणून उष्णतामापक यंत्रांतही त्याचीच योजना करितात. रुपें हा घातु जगविख्यात आहे. ह्याचा रंग पांढरा, व हा चकचकि- त व प्रसरणशील असतो. ह्यांतून खणखणीत नाद निघतो. ह्याचें वि- शिष्टगुरुत्व पाण्याच्या दसपटीवर आहे. जमिनींत हा निरनिराळ्या रू- पानें सांपडतो. रूपें अगदी शुद्ध अवस्थेत कधींच सांपडत नाहीं खरें, तरी कधीं कधीं बहुतकरून शुद्ध अवस्थेंत सांपडतें. ह्यास इंग्रज लोक नेटिव सिल्वर (शुद्ध रूपें ) म्हणतात. झा जातीच्या रुप्याचे कधीं क- कधीं खडे सांपडतात, कधीं त्याच्या कांड्या झालेल्या सांपडतात, व क- घीं तें पत्र्याच्या किंवा तारेच्या रूपाने आढळतें. पत्रे व तारा हीं कध कधीं एकमेकांस चिकटली असली म्हणजे ती झाडांच्या फांयांसारखीं दिसतात. रूपें जमिनींत असतांना कधीं कधीं शिसें, सुरमा, सोमल, गंधक, इत्यादि अनेक पदार्थांशों मिश्रित झालेलें सांपडतें. दक्षिण अमेरिका खंडांत पोतोसी येथें ज्या रुप्याच्या खाणी आहेत त्यांत वर सांगितल्या प्रकारचें पत्राकृति रूपें सांपडते. पोतासीजवळ डोंगराची एक रांग आहे, तिचा घेर सुमारें दहा कोसांचा आहे. झा डोंगरांस तीनशें ठिकाणी खाणी पाहिल्या आहेत. ह्या सर्व खाणींतून दर आठवड्यांत सुमारें लाख पाऊण लाख रुपयांचे रुपें निघतें असें सांगतात. अमेरिका खं- डांतील रुप्याच्या सर्व खाणींचें एकंदर वार्षिक उत्पन्नाचा हिशोब करून पाहतां तें सर्व २४०००००० दोन कोटी चाळीस लक्ष रुपयांचें भरलें आ- हे. ह्या घातूची किंमत फ्लातिनापेक्षां कमी आहे. सोन्याप्रमाणें ह्या धातूचें ही नाणें करितात, व ताटें, वाट्या, वगैरे अनेक प्रकारचे दागिने करितात. हे जिन्नस शुद्ध रुप्याचे करीत नाहींत; तर त्यांत थोडेंसें तांबें मिसळून त्याचे करितात. तांबें घातल्याने रुप्याचा मुळचा रंग बदलत नाहीं, ह्या- मुळे तें थोडें घातलें असतां लवकर कळण्यांत येत नाहीं, फारच घातलें तर मात्र कळतें. तांबें जें घालितात तें रूपें विशेष कठीण होऊन तें ओ- • तिलें असतां त्यावर छाप चांगला टळटळीत उठावा म्हणून घालितात. · रुपें बहुतकरून सोन्याइतकें मसरणशील आहे. हें ठोकून इतकें पातळ<noinclude></noinclude> 6uxukv8ggvbmi7l4qfhroajd7xcnze4 104 113199 239031 2026-11-12T08:42:29Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "३३ करितां येतें कीं, एक ग्रेन रुप्याचा एक इंच रुंद व एकावन इंच लांब एवढा पत्रा होतो, व त्याची माणसाच्या केसापेक्षां बारीक अशी तार निघते. एक येन रुप्याची तार काढिली असतां ती अडीचशे..." 239031 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>३३ करितां येतें कीं, एक ग्रेन रुप्याचा एक इंच रुंद व एकावन इंच लांब एवढा पत्रा होतो, व त्याची माणसाच्या केसापेक्षां बारीक अशी तार निघते. एक येन रुप्याची तार काढिली असतां ती अडीचशे पावणेती- नशें हात लांब निघते. रुप्याच्या तारेवर सोन्याचा पातळ पत्रा चढ- वितात, व ती तार चापट करून रेशिमाच्या धाग्याभोवती गुंडाळतात, म्हणजे कलावत होते. तांबे हा धातु तांबूस रंगाचा आहे, व त्याचें विशिष्ट गुरुत्व पाण्याच्या सुमारे नऊपट आहे. सर्व धातूंमध्ये ह्याचा नाद विशेष खणखणीत आहे, व लोखंड खेरीज करून दुसऱ्या कोणत्याही धातूंत ह्याच्या इतका स्थिति स्थापक गुण नाहीं. हा धातु जमिनीत अनेक रूपांनी सांपडतो. कधी कधीं शुद्ध तांत्र्याचे खडे सांपडतात, पण बहुतकरून ते इतर पदार्थांशों व विशेषेकरून गंधकाशी मिश्रित झालेले असे आढळतें. तांब्याच्या चांग- ल्या चांगल्या खाणी पृथ्वीच्या सर्व भागी आहेत, व तें इतर धातूंपेक्षां अ- गोदर प्रचारांत आलें असेल असा तर्क होतो. कारण निरनिराळ्या 1. लोकांत अत्यंत जुनेजुने जे ग्रंथ आहेत, त्यांत तांब्याचा उल्लेख अनेक स्थळी आढळतो. तांबें पुष्कळ व मोठमोठ्या कामांस उपयोगी पडतें. विलायतेंत तांब्याच्या कांचो लोखंडी चरकांत घालून त्यांचे मोठमोठे पत्रे करितात, व ते पत्रे त्या देशांत कधीकधी घरांवर घालतात, व कधीक- व त्यांनी गलबतांची बुडें मढवितात, व दुसन्याही कामांस ते लावितात. घरावर ते पत्रे घातले असतां, स्लेटीपेक्षां त्यांचे ओझें कमी असतें, हा त्यांचा गुण आहे, परंतु ते स्लेटीइतके टिकतात, किंवा कमी किंवा जास्त टिकतात, हें अजून चांगलें निश्चितपणे समजलें नाहीं. गलबतांच्या बुडा- ला ते पत्रे लाविले असतां, त्यांस लांकडाप्रमाणे शिपांचे प्राण्यांस चिक- तां येत नाहीं, व लांकडापेक्षा ते पत्रे गुळगुळीत असतात, म्हणून तीं गलबते पाण्यांत लौकर चालतात; व समुद्रांतल्या किड्यांस लांकडाप्रमा- णं त्यांस भोके पाडतां येत नाहींत, ह्यामुळे गलबतांचों बुडें पुष्कळ वर्षे • टिकतात. कारागीर लोक छापण्याकरितां तांब्याच्या पत्र्यांवर चित्रे का ढितात. ती काढण्याचे प्रकार दोन आहेत. एक असा की पातळ धारे- च्या पोलादी शस्त्रानें त्या पत्र्यांवर तीं खोदून काढितात, किंवा त्या प त्र्यांवर मेणाचा पातळ थर देऊन त्यावर सुईनें रेघा काढून त्यांत आक्का- ३<noinclude></noinclude> nauutyfsjxd9vzt4i90k6fwc2x94oih 104 113200 239032 2026-11-12T08:43:05Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "३४ फासि नामें आसिद घालितात, म्हणजे तें आसिद त्या ठिकाणी पत्र्यां स खातें, आणि चित्र उत्पन्न होर्ते. तसेंच सैंपाकांत उपयोगी पडणारी अ- शीं झा धातूची अनेक प्रकारची भांडी करितात. पण झा..." 239032 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>३४ फासि नामें आसिद घालितात, म्हणजे तें आसिद त्या ठिकाणी पत्र्यां स खातें, आणि चित्र उत्पन्न होर्ते. तसेंच सैंपाकांत उपयोगी पडणारी अ- शीं झा धातूची अनेक प्रकारची भांडी करितात. पण झा भांड्यांत प्या- वयाचें किंवा सैंपाकाचें पाणी, व विशेषेकरून आंबट पदार्थ, फार वेळ ठेवूनये. ठेविले असतां त्या पदार्थांच्या योगानें तांबें जंगून त्या पदार्थार्थी- त मिळतें, आणि तेणेंकरून ते पदार्थ कळंकून वाईट होतात, व त्यांत विषाचे गुण सुद्धां उत्पन्न होतात. सैंपाकांत वापरण्याची जी भांडी अस- तात, त्यांस आंतून कल्हई करावी, म्हणजे त्यांतला पदार्थ कळंकण्याचें भय नसतें. असो, दुसऱ्या धातूंशीं मिळण्याचा गुण तांब्यांत जसा आ- हे, तसा दुसऱ्या कोणत्याही धातूंत नाहीं. कांसें व ज्या धातूच्या तोफा ओततात तो धातु है मिश्र धातु साहा भारांपासून बाराभारपर्यंत कथी- लव शंभर भार तांबें झांच्या संयोगाने होतात. घंटा ज्या धातूच्या क- रितात, त्या धातूंत बहुतकरून तीन भाग तांबें व एक भाग कथील असें असतें. सोनपितळ म्हणून जो धातु आहे, त्यांत तीन भाग जस्त व चा- र भाग तांबें असतें. आपल्या ह्या देशांत व आणखी दुसन्याही कांहीं देशांत ह्या धातूचें नाणें करितात. लोखंड हा काळवट रंगाचा धातु आहे. हा फारच कठीण असतो, व झाचे ठायीं स्थितिस्थापक गुण फारच असतो. ह्या धातूस घांसून खूप झिलाई देतां येते. त्याचें विशिष्ट गुरुत्व पाण्याच्या सुमारें आठपट आहे. एकंदर पाहतां लोखंडासारखा उपयोगी धातु दुसरा कोणताही नाहीं, वह्या सृष्टीत तो जितका विपुळ आहे तितका दुसरा नाहीं. वा- स्तविक पाहिलें असतां सोन्यापेक्षां देखील झाची योग्यता लक्षावधिपट. अधिक आहे. लोखंडाच्या योगानें पृथ्वीची लागवड होऊन ती पीक देत आहे. लोखंड नसतें तर घरें, शहरों, व गलबतें बांधतां आली नसती, शिल्पादि कला नकरवत्या, विद्यावृद्धि नहोती, व मनुष्यें उत्तमावस्थेस न चढतीं. ह्या धातूच्या आंगचे उपयुक्त गुण फार प्राचीन काळापासून लो- कांस समजूं लागले होते, असें जुन्याजुन्या लेखांवरून कळते. सांप्रतका- ळी लोखंडाच्या सर्वोत्कृष्ट खाणी बितन बेटांत व फ्रांन्स देशांत आहेत. शुद्ध लोखंड जमिनींत सांपडत नाहीं. तें धोंड्यांत असतें. खाणींतून ते दगड खणून काढिल्यावर यंत्रांच्या योगानें ते फोडून त्यांचे लहान लहान तुकडे करितात, व ते धुऊन त्यांच्या आंगची माती जावयाजोगी<noinclude></noinclude> 5nt61a1ugiegdekqbljgv4w6ppail4x 104 113201 239033 2026-11-12T08:43:36Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "३५ असेल ती घालवितात. मग ते खडे भाजण्याच्या भट्या आसतात त्यांत घालून भाजतात, म्हणजे तेणेंकरून गंधक वगैरे उष्णतेनें सुटणारे जे पदा र्थं त्यांस लागलेले असतात ते निघून जातात. नंतर त्..." 239033 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>३५ असेल ती घालवितात. मग ते खडे भाजण्याच्या भट्या आसतात त्यांत घालून भाजतात, म्हणजे तेणेंकरून गंधक वगैरे उष्णतेनें सुटणारे जे पदा र्थं त्यांस लागलेले असतात ते निघून जातात. नंतर त्यांत चुनखडी व लांकडाचे कोळसे हे कांहीं नियमित प्रमाणानें मिसळून ते खडे दुसन्या तऱ्हेच्या भट्टींत घालून त्यांस कडक आंच देतात, म्हणजे त्या खड्यांतल्या लोखंडाचें पाणी होऊन तें, भट्टीच्या बुडाशीं भोंक असतें, त्या भोंकावाटे भट्टीच्या शेजारीं वाळवेच्या पाळी केल्या असतात, त्यांत येतें. ह्या लोखंडास ओतीव लोखंड म्हणतात. लोखंडाचे प्रकार तीन आहेत. ओतींव लोखंड, घडीव लोखंड, व पोलाद. ओतीव लोखंडाच्या आंगों असाधारण गुण म्हटले म्हणजे तें इतकें कठीण असतें कीं त्यावर हातोडा व कानस ही हत्यारें चालायाला कठी- ण पडतात, व तें पराकाष्ठेचें ठिसूळ असतें, आणि त्याचा रंग काळसर असतो. नळ, चक्रे, गलबतांचे नांगर, वाफेच्या यंत्रांतले पाणी तापवा- वयाचे बत्ते,तोफांचे गोळे, वगैरे पुष्कळ पदार्थ ओतीव लोखंडाचे करितात. गाळलेल्या वाळूचे सांचे करून त्यांत पळ्यांनी लोखंडाचें पाणी ओतून हे पदार्थ तयार करितात. अतिवि लोखंडाचें घडींव लोखंड करावयाचें असल्यास, ओतीव लोखंड भट्टीत घालून त्याचें पाणी करितात, व भट्टति लांकडे वगैरे घालून त्यांचा जाळ त्या पाण्यावर खेळेसा करितात, व एक मनुष्य एकसारखा तें दांड्यानें हलवीत असतो. ह्याप्रमाणें दोनतास तें लोखंड तसेंच राहिल्यावर त्याच्याखाली आंच असतांही तें हळूहळू घट्ट • घट्ट होऊन शेवटीं थिजतें. मग तें तसेंच ऊनऊन बाहेर काढून तें घणांनी खूप बडवितात, आणि त्याच्या कांबी करितात. पोलाद करण्याची कृति म्हटली म्हणजे मातीच्या मोठाल्या मुशी असतात, त्यांत लोखंडाच्या कांबी घालून त्यांच्या खालविर लांकडांच्या कोळशांची पूड घालितात. नंतर चिकणमातीनें त्या मुशींची तोंडें बंद करून त्या भट्टीत घालून कित्येक अवरपर्यंत तापतिवात, म्हणजे लोखंडा चें पोलाद होतें. पोलाद तापवून लाल केलें, आणि तसेंच हळू हळू निवूं दि- लें असतां तें मऊ होतें; पण तें तसें लाल आसतां गार पाण्यांत एकदम बुड- विलें तर तें पराकाष्ठेचें कठीण होते. इतकें कठीण करितां येतें कीं त्यानें भिंगसुद्धां खरवडतें; व इतकें कठीण असून त्यांत टिसूळपणा व स्थितिस्था- पकत्व हे गुणही वाढतात. तें इतके कठीण झाले असले तरी आपणास<noinclude></noinclude> q3uwz82tsi3yprmdbfzla8jbynzwjq9 104 113202 239034 2026-11-12T08:44:10Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "तें ३६ ' पुनः चिवट व मऊ करावयाचे असल्यास, तें अणखी तापवून निवूं द्यावें, म्हणजे झालें. झिलई दिलेला लोखंडाचा तुकडा तापत घातला अ- सतां त्याचे ठायी एकामागून एक निरनिराळा रंग दिसूं लाग..." 239034 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>तें ३६ ' पुनः चिवट व मऊ करावयाचे असल्यास, तें अणखी तापवून निवूं द्यावें, म्हणजे झालें. झिलई दिलेला लोखंडाचा तुकडा तापत घातला अ- सतां त्याचे ठायी एकामागून एक निरनिराळा रंग दिसूं लागतो. पहिला कडब्याच्या तांटा सारखा पिवळा, त्यामागून फिक्का पिवळा, त्यानंतर गुलबाशी, मग पिकलेल्या जांभळा सारखा, मग तांबडा, मग गहिरानिळा, आणि सरशेवटीं चकचकित निळा, असे रंग क्रमानें येतात. हा रंग आ- ल्यावर ते लाल होतें, व रंग दिसेनासे होतात, आणि त्यावर खवले पढ- तात. पोलादास अधिक अधिक आंचेमुळें त्याचे आंगीं जें निरनिराळें पाणी येतें, तें ह्या निरनिराळ्या रंगांवरून कळते. पहिल्या रंगानें जें पाणी समजतें, त्या पाण्याचें पोलाद कानसा करावयास उपयोगी पडतें, व शेव- टच्या रंगानें जें समजतें, त्या पाण्याच्या पोलादाच्या घड्याळांच्या क- माणी होतात. वैद्यांचीं शस्त्रे व इतर दुसरी शस्त्रे ह्यांस निरनिराळें पाणी लागतें, व तें पोलादाच्या ठिकाणी आलें कीं नाहीं हें त्याच्या रंगावरून समजतात. रंगावरून पाणी समजण्याची कल्पना स्तदर्त नामक चतुर व विद्वान् पुरुषानें काढली असें सांगतात. आकाशांतून केव्हां केव्हां घोंडे पडत असतात, ते व लोहचुंबक झांतही लोखंड सांपडतें. कील हा धातु पांढरा आहे. तो रुपयासारखा दिसतो; परंतु रुपयापेक्षां फारच हलका आहे. ह्याचें विशिष्टगुरुत्व पाण्याच्या साडेसातपट आहे. हालवतांना करकर वाजतो. हा फारच मऊ व मसरणशील आहे. ह्याचे ठायीं स्थितिस्थापक गुण बहुतकरून नाहीं. 'ह्या धातूच्या खाणी इंग्लंद, जर्मनी, हिंदुस्थान, बंकाबेट, व अमेरिकेतील चिलीदेश व मेक्सिको देश इतक्या देशांत सांपडतात. इंग्लंडांत कार्नवाल नामक प्रांतांत ज्या कथिलाच्या खाणी आहेत त्या सर्व इतर खाणींपेक्षां प्रसिद्ध आहेत, व त्या इसवी सनाच्या पूर्वीसुद्धां चालू होत्या, असें माचीन लेखांवरून समजतें. शुद्ध कथील जमिनीत सांपडत नाहीं, तर इतर पदार्थांशों मिश्रित असें सांपडते. कथिलाची माती खाणींतून खणून काढून तिचे ढीग घालून ठे. वितात. मग त्यांतलीं टिकळें फोडितात. नंतर ते खडे धुतल्यावर भट्टीत घालून भाजतात, म्हणजे त्यांला लागलेल्या पदार्थापैकों कांहीं पदार्थ त्यां- पासून निघून जातात. शेवटीं खडे मोठ्या भट्टींत घालून त्यांस खूप आं- चलावितात, म्हणजे त्यांतल्या कथिलाचें पाणी होतें, व दगडाचे चौको-<noinclude></noinclude> 6kie4sw30wofif7piy907y1qq0xhuim 104 113203 239035 2026-11-12T08:44:36Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "३७ नी सांचे असतात त्यांत तें पाणी पडतें, म्हणजे कथिलाच्या मोठमोठ्या डेपा होतात. लोकांत सामान्यतः ज्यास जस्त असें म्हणतात, व ज्याच्या पत्र्यां- च्या इव्या, करंडे, वगैरे करितात, तें..." 239035 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>३७ नी सांचे असतात त्यांत तें पाणी पडतें, म्हणजे कथिलाच्या मोठमोठ्या डेपा होतात. लोकांत सामान्यतः ज्यास जस्त असें म्हणतात, व ज्याच्या पत्र्यां- च्या इव्या, करंडे, वगैरे करितात, तें खरें जस्त नव्हें. तर तें कल्हई के- लेले पातळ लोखंडी पत्रे असतात. ते पत्रे तयार करण्याची रीत येणें- प्रमाणें आहे. मोरचुदाचा थोडासा अर्क आंत घालून आंचट केलेल्या गण्यांत लोखंडाचे पत्रे कांहीवेळ बुडवून ठेवितात. नंतर बाहेर काढून ते खूप घांसून चांगले लख करितात. मग एका पात्रांत कथिलाचा रस केला असतो, व त्यावर तवंग येऊ नये म्हणून त्यांत राळ किंवा चर्बी घातली असते, त्या रसांत तो एकेक पत्रा बुडवितात. ह्या कृतीनें त्या पत्र्यांस वरूनच कल्हई लागते असें नाहीं, तर तो रस त्यांच्या अंगांत भिनून त्यांस आंत बाहेर पांढरा रंग येतो. तांब्यास व पितळास अशी कल्हई करीत नाहींत. भांडे तयार झाल्यावर करितात. आतां असें करण्याचा उद्देश काय हैं वर एकवेळ सांगितलेच आहे. कथिलाची अनेक प्रकारची भांडीही करितात. शिसें हा धातु जड आहे. हा फोडला असतां आंतून ह्याचा रंग फिक्का व काळवटसा दिसतो. ह्याचे आंगीं नाद म्हणून अगदीं नाहीं. हा फारच चिवट असतो, व मऊ तर इतका असतो की नखाने देखील त्यास खळी पडते. कागद किंवा बोट त्यावर घांसले असतां तें मळतें. ह्याचें विशिष्ट गुरुत्व पाण्याच्या अकरापटीपेक्षां जास्त आहे. बहुतकरून म्ह- लें म्हणजे हा धातु गंधक व थोडें रूपें झांशी मिश्रित असा सांपडतो. ह्या मिश्रित पदार्थाच्या बहुतकरून काळ्यारंगाच्या घनाकृति कांड्या असतात. बितनांत शिशाच्या खाणी जशा उत्पन्नाच्या आहेत तशा खाणी पृथ्वीवर दुसऱ्या कोणत्याही देशांत नाहींत. खाणींतून माती खणून वर काढली म्हणजे तींतून अशुद्ध धातूचे खडे वेंचून काढून ते धु- तात, म्हणजे त्यांच्या आंगीं माती वगैरे जी असते, ती जाते. नंतर ते खडे फळ्यावर पसरून त्यांतले उत्तम उत्तम खडे वेंचून एकीकडे काढि - तात, व बाकीचे फोडून पुनः निवडण्याकरितां एकीकडे ठेवितात. ह्या- प्रमाणें वेंचणें व धुणे होऊन स्वच्छ झालेले खडे भाजतात, म्हणजे त्यां- तला गंधक निघून जातो. मग त्यांत लांकडी कोळसे कांहीं प्रमाणानें मिसळून ते मोठ्या भट्टींत घालून त्यांस मोठी आंच देतात, म्हणजे त्यां-<noinclude></noinclude> pfwi1dlwu9v9uyrx2ohzdimasigysh2 104 113204 239036 2026-11-12T08:45:06Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "३८ , तल्या धातूचें पाणी होतें. त्या भट्टीला खालच्या बाजूस बंद केलेली भोंर्के असतात, तीं मग मोकळी करितात, म्हणजे त्यांखालीं लोखंडाचीं भांडी ठेविली असतात त्यांत तो रस पडतो. त्यावर ज..." 239036 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>३८ , तल्या धातूचें पाणी होतें. त्या भट्टीला खालच्या बाजूस बंद केलेली भोंर्के असतात, तीं मग मोकळी करितात, म्हणजे त्यांखालीं लोखंडाचीं भांडी ठेविली असतात त्यांत तो रस पडतो. त्यावर जो तवंग येतो तो छाणून टाकितात, व धातूचा रस पळ्यांनी ओतीव लोखंडाच्या साच्यां त घालितात, म्हणजे शिशाच्या ढेपी तयार होतात. शिसें पुष्कळ का मांस लावितात. विलायतेंत लोखंडी चरकांत शिशाच्या कांबी घालून त्यांचे पत्रे करून ते घरांवर व देवळांवर घालितात. असें केल्यांत एक मात्र भय आहे. तें हें की इमारतीस आग लागली असतां आंतल्या मनुष्यांवर शिशाच्या ऊन रसाची वृष्टि होण्याचा संभव असतो. तसेंच झा धातूच्या नळ्या, पाण्याचे हौद, वगैरे ओतितात. बंदुकीच्या गो- ळ्या करण्याकडे पुष्कळ शिसें खर्चतें, गोळ्यांच्या शिशांत कांहीं प्रमा- जानें सोमल मिसळतात, म्हणजे त्या धातूस ठिसुळपणा अधिक येतो, व गोळीही विशेष वाटोळी बनते. गोळ्या करण्याची रीत अशी आहे कीं, कांहीं उंचीवर लोखंडी चाळण ठेवून तिच्या खाली पाणी ठेविलें अ- सतें, आणि त्या चालणीत शिशाचा रस ओतला म्हणजे तो तिच्या भों- कांतून खालीं पाण्यांत पडतो, व खालीं पडतांना त्याच्या गोळ्या बन- तात. छरे करण्याच्या चाळणीचें अंतर पाण्यापासून दाहा फूट असतें, व अत्यंत मोठाल्या गोळ्या करण्याच्या चाळणीचें अंतर एकशें पन्नास फूट, म्हणजे शंभर हात, असतें. उद्भूत उष्णतेचे धर्म - उष्णतेचे किरण- तिचे वाहक पदार्थ ह्यांविषयी. उष्णता ह्या शब्दावरून पाहिले असतां हा गुण आहे असें वाटतें, व माचीनकाळी उष्णतेस गुणच मानीत असत, परंतु अर्वाचीनकाळच्या बहुत्येक मोठमोठ्या पंडितांचे मत असें आहे की, उष्णता हा गुण नव्हे, तर कांहीं पराकाष्ठेचें पातळ असें एक द्रव्य आहे. हें सर्व जड पदार्थांच्या परमाणूंच्या ठायीं न्यूनाधिक प्रमाणानें असतें. उष्णता पदार्थाचे ठायीं दोन रूपांनी असते. ती कधीं कधीं अनुद्भूत असते, म्हणजे गुप्त असते, जशी चुन्याच्या कळ्यांतली उष्णता; आणि कधीं कधी उद्भूत असते, म्ह णजे ती स्पर्शेद्रियास समजते, किंवा तिनें उष्णतामापक यंत्रांतला पारा वर चढतो. उष्णतेच्या ह्या दोन प्रकरांपैकी अनुद्भूत उष्णतेचें वर्णन पुढें<noinclude></noinclude> 9cyuiabp8on697dwwa60sqnppagutsj 104 113205 239037 2026-11-12T08:45:50Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "३९ होईल. ह्यास्थल उद्भूत उष्णतेचेंमात्र प्रतिपादन करितों. ह्या उष्ण- तेचा एक गुण असा आहे की ती चोहीकडे सारखी पसरण्यास करीत असते. म्हणजे कमी उष्ण व जास्त उष्ण असे दोन पदार्थ एकमेका..." 239037 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>३९ होईल. ह्यास्थल उद्भूत उष्णतेचेंमात्र प्रतिपादन करितों. ह्या उष्ण- तेचा एक गुण असा आहे की ती चोहीकडे सारखी पसरण्यास करीत असते. म्हणजे कमी उष्ण व जास्त उष्ण असे दोन पदार्थ एकमेकांज- वळ आले असतां, जो पदार्थ अधिक उष्ण असतो त्यांतील उष्णता त्या दुसन्या कमी उष्ण पदार्थात जातां जातां दोन्ही पदार्थांची उष्णता सार- खी होते. उष्णतेच्या आंगी असा गुण आहे म्हणूनच उष्ण पदार्थास उष्णतामापक यंत्र लाविलें असतां त्या पदार्थातली कांहीं उष्णता पा- यांत शिरून पारा पातळ होऊन वर चढतो, व तेंच यंत्र थंड पदार्थास लाविलें असतां पायांतली कांहीं उष्णता त्या पदार्थात शिरते, व तितकी पान्यांतली कमी झाल्यामुळे तो घन होऊन खाली उतरतो. ह्या दो- न्हीं स्थलीं पायांत इतकी उष्णता येते किंवा त्यांतली इतकी जाते की तेणेंकरून शेवटी यंत्रांतला पारा व त्यास लावलेला पदार्थ ह्या दोहोंतली उष्णता सारखी होते. थंडी म्हणजे कांहीं भावरूप पदार्थ नाहीं, तर ती उष्णतेचा अभाव होय. आपण संगमरवरी दगडाच्या चौकीवर हात ठे- विला असतां आपल्या हातास थंडी खरोखर लागते; परंतु तो जो थंडीचा अनुभव होतो, तो चवरंग व हात ह्या दोहोंतली उष्णतासारखी होऊं ला- गतांना हातांतली उष्णता कमी झाल्यामुळे होतो. आतां त्या चवरंगा- वर बर्फाचा खडा ठेविला असतां विपरीत परिणाम दिसूं लागतो. तो असा की चवरंगांतली उष्णता बर्फात शिरून ते वितळू लागते, आतां वि- शेष उष्ण पदार्थातल्याच उष्णतेचे किरण कमी उष्ण पदार्थात जातात, इतकेंच नाहीं; तर त्या दोन्ही पदार्थातल्या उष्णतच्या किरणांचा विनि- मय होतो असें दिसतें; म्हणजे ह्याची उष्णता किरणरूपाने त्यांत जाते, व त्यांतली उष्णता किरणरूपानें झांत येते. पदार्थ कमी उष्ण असोत, किंवा जास्त उष्ण असोत, त्यासर्वांतून उष्णता सर्वकाळ किरणरूपानें बाहेर पडत असते- उष्ण पदार्थातली थंड पदार्थात जाते, व थंड पदार्थांतली उष्ण पदार्थात येते. थंड पदार्थापासून उष्ण पदार्थास उष्णता प्राप्त होते, ही गोष्ट अद्भुत वाटेल खरी; परंतु पृथ्वीवर बारीक खडा पडत असतां, पृथ्वी त्यास जशी खालीं ओढिते, तसा तोही पृथ्वीस कांहींशी वर ओढि- तो; तसेच लहान दिव्यापासून सूर्यास उजेड मात होतो; ह्या गोष्टींपेक्षां वरची गोष्ट विशेष अद्भुत नाही; व ह्या गोष्टीतर शास्त्रावरून पाहतां खऱ्या आहेत, असे म्हणावें लागतें. असो; पदार्थांच्या आंगी सारखी उष्णता असली<noinclude></noinclude> egg5re8lcn2p44x7i6l8tahu6rmc6th 104 113206 239038 2026-11-12T08:46:29Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "४० म्हणजे एकांतून जितकी उष्णता दुसऱ्यांत जाते, तितकीच त्यास दुस- न्यांतून मिळते; आणि तसें झाल्यानें त्यांच्या उष्णतेंत फेर पडत नाहीं; पण एक कमी उष्ण व दुसरा जास्त उष्ण असे असले म्..." 239038 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>४० म्हणजे एकांतून जितकी उष्णता दुसऱ्यांत जाते, तितकीच त्यास दुस- न्यांतून मिळते; आणि तसें झाल्यानें त्यांच्या उष्णतेंत फेर पडत नाहीं; पण एक कमी उष्ण व दुसरा जास्त उष्ण असे असले म्हणजे त्यांत- या उष्णतेचा विनिमय होतांना कमी उष्ण पदार्थांची उष्णता वाढत जाते, व दुसऱ्यांतली कमी होत जाते, आणि दोन्ही सारखे उष्ण किंवा सारखे थंड होतात. म्हणूनच संगमरवरी चवरंगाने हात गार होतो, व असें होता होतां शेवटीं असा व्यापार घडतो बर्फाचें पाणी होतें. निरनिराळे पदार्थ, किंवा बरोबर म्हटलें असतां, त्यांचे पृष्ठभाग, नि- रनिराळ्या मानानें उष्णतेचे किरण टाकितात; म्हणजे कांहीं पदार्थांच्या पृष्ठभागांतून उष्णता कमी बाहेर पडते, व कांहींतून अधिक पडते, सर- जानलेस्लि नामें एक विद्वान् होता, त्याने मोठ्या चातुर्यानें झा उष्ण- तेच्या गुणाविषयीं कितीएक प्रयोग केले; त्यांवरून असें सिद्ध झालें की, काळ्या पृष्ठभागांतून उष्णतेचे किरण पुष्कळ बाहेर पडतात; त्याच्या खालोखाल पांढयांतून पडतात; व गुळगुळित पृष्टभागांतून अत्यंत कमी पडतात. असें आहे म्हणूनच हिवाळ्यांत चकचकित रंगांच्या वस्त्रांनी आंगांत जशी ऊब राहाते, तशी काळ्या वस्त्रांनीं राहत नाहीं, तसेंच धातूंच्या पात्रांतले पदार्थ जसे गरम राहतात, तसे इतर दव्यांच्या पात्रां- तले राहत नाहींत. तसेंच विलायतेंत थंडी फार झास्तव लोखंडी नळ्यां- नून उष्ण वाफ घरांत बसावयाच्या वगैरे जागीं नेली असते, म्हणजे त्या जाग्यास ऊब येते; त्या नळ्यांचा पृष्ठभाग जेथें ऊब आणावयाची त्या ठिकाणी मात्र काळा केला असतो; व बाकीच्या ठिकाणी त्यांचा पृष्ठभाग चकचकीत असतो; असें करण्याचें ही कारण वरच्या गोष्टींवरून स्पष्ट होतें. आतां भिन्नभिन्न पृष्ठभाग उष्णतेचे कमीजास्त किरण टाकितात, ही गोष्ट, व उष्णतेचेठायीं सर्वत्र समहोण्याचा धर्म आहे, हें मत, ह्यांचा परस्पर वि रोध आल्या सारखा दिसतो; कारण कीं, वरच्या गोष्टीवरून असें दिसतें की ज्यांच्या पृष्ठभागांतून उष्णतेचे किरण फार जातात, त्यांचा कमी किरण टाकणान्यांशी संबंध झाला असतां, पहिले पदार्थ परिणामों फारच थंड होतील. परंतु ह्या शंकेचें समाधान असें आहे की पदार्थाची आंगची उष्णता किरण रूपाने टाकण्याची शक्ति, व उष्णता घेण्याची शक्ति, ह्या सर्वदां सारख्या असतात; ह्यामुळे ज्या पदार्थांतून उष्णता फार जाते त्यांत. .<noinclude></noinclude> 61194vgcbs6q9blpyra5nq1r57n175j 104 113207 239039 2026-11-12T08:46:56Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "४१ ती येतेही फार; आणि असें असल्यामुळे अधिक उष्णता गेल्याचा व- जपा निघून जातो. उष्णता सम होतांना ती एके पदार्थातून निघून त्या भोवतालच्या दुसन्या पदार्थात जाते, ती किरणरूपानेंच जात..." 239039 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>४१ ती येतेही फार; आणि असें असल्यामुळे अधिक उष्णता गेल्याचा व- जपा निघून जातो. उष्णता सम होतांना ती एके पदार्थातून निघून त्या भोवतालच्या दुसन्या पदार्थात जाते, ती किरणरूपानेंच जाते असें नाहीं. पदार्थ पदा- र्थांचा संबंध नसतांना एके पदार्थातून उष्णता निघून दुसन्यांत जी जाते, ती मात्र किरणांच्या रूपानें जाते; परंतु त्यांचा संयोग असतांना जी जाते, ती किरणरूपानें जात नाहीं, तर त्यांच्या संयोगामुळे जाते. व सं- योगानें उष्णता जाण्यास पदार्थांचा निकट संयोगच असावा लागत ना- हीँ; तर त्यांचा परंपरेनें संयोग असला तरी ती मध्यवर्ती पदार्थातून सु- द्धां जाते. ह्या वरून पदार्थांच्या आंतून उष्णता वाहते असें सिद्ध होते. निरनिराळ्या पदार्थातून उष्णता निरनिराळ्या वेगाने वाहते. कांहीं पदार्थांतून ती फार जलद वाहते; व कांहींतून फारच सावकाश वाहते. ही गोष्ट नेहमींच्या अनुभवावरून सर्वांस ठाऊक आहे कीं, लोखंडाच्या दांड्याचें एक टोंक चुलींत घालून अमळसें ठेविलें असतां त्याच्या बा- हेरचे टोकास हात लाववत नाहीं; लाविला तर पोळतो; आणि भिंगा- च्या तुकड्याचे किंवा लांकडाचें टोंक कितीही वेळ विस्तवांत असलें तरी, त्याच्या बाहेरच्या टोंकास हात लावतां येतो. लोखंडाच्या दांड्यां तून उष्णता लौकर वाहते झामुळे विस्तवापासून एका हाताच्या अंतरा- वर त्यास स्पर्श करवत नाहीं; आणि भिंगाच्या तुकड्याचें एक टोंक अगदी लाल जरी झाले असले तरी दोन तीन इंच अंतरावर तो तुकडा धरतां येतो; व लांकडी कोळसा तर गव्हापेक्षां देखील कमी अंतरावर ध- रतां येतो. कांच व कोळसा झांत उष्णता त्वरेनें वाहत नाहीं ह्यावरून पदार्थमात्राचे दोन वर्ग होतात. एक शीघ्रवाहकपदार्थ, व मंदवाहक पदार्थ. लोखंडवगैरे सर्व धातु, व ज्या पदार्थातून उष्णता जलद वाहते ते, पहिल्या वर्गात येतात. दगड, लांकूड, लांकडी कोळसा, कांच, वगैरे ज्या पदार्थातून उष्णता वाहण्यास प्रतिबंध होतो, ते दुसऱ्या वर्गात मोडतात. निरनिराळ्या पदार्थांच्या आंगची निरनिराळी उष्णतावाहक शक्ति मापण्याकरतां विद्वानांनीं अनेक युक्ति योजिलेल्या आहेत; पण त्या स- इंन्जे हौज नामक विद्वान् पुरुषाने योजिलेली युक्ति सुगम आहे, असें वाटल्यावरून ती युक्ति येथे सांगतों. त्याने निरनिराळ्या किती एक द्रव्यांचे एका आकाराचे एका जाडीचे व एका लांबीचे असे लहान<noinclude></noinclude> qo7ectylazcv2k5gkdbrifwnxvnc675 104 113208 239040 2026-11-12T08:48:28Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "४२ लहान दांडे केले, व त्या सर्वांवरून मेणाचा एकसारखा पातळ थर देऊ- न त्या दांड्यांची टोके कढत्या तेलांत बुडविली; आणि सारख्या वेळांत एकेका दांड्यांवरील मेण किती किती अंतरावर वितळत..." 239040 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>४२ लहान दांडे केले, व त्या सर्वांवरून मेणाचा एकसारखा पातळ थर देऊ- न त्या दांड्यांची टोके कढत्या तेलांत बुडविली; आणि सारख्या वेळांत एकेका दांड्यांवरील मेण किती किती अंतरावर वितळत जातें तें पाहिलें. झा प्रयोगावरून असे दिसले की सर्व पदार्थापेक्षां धातूंतून उष्णता परा- काष्ठेची जलद वाहते, आणि धातूंमध्येंही रुपें सर्वोत्कृष्ट; त्याच्या खालो- खाल सोनें; त्याच्या खालों कथील व तांचें; त्यांच्या मागून लोखंड, प्ला- तिना, आणि शिसें. कौन्ट फर्द नामें एक विद्वान् पुरुष होऊन गेला, त्यानें वस्त्रें कर- ण्याच्या निरनिराळ्या द्रव्यांच्या आंगची निरनिराळी उष्णतावाहक श- क्ति मोजण्याकरितां ही पुढील चमत्कारिक कल्पना योजिली होतो. त्या- नें कांचेची एक मोठी नळी घेतली. त्या नळीच्या एके टोंकास फुगा होता, आणि नळींत उष्णतामापक एक यंत्र घातलें; व ज्या पदार्थाची परीक्षा करावयाची तो पदार्थ यंत्राच्या व त्या नळीच्यामध्यें जी जागा असे तीत भरी, आणि ती नळी कढत्या पाण्यांत बुडवून ती विवक्षित प्रमाणानें तापली म्हणजे वर्फीत घाली, आणि यंत्रांतला पारा १३५ अंश उतरण्यास किती सेकंद लागतात, तें नीट पाहून लिहून ठेवी. जेव्हां यं- त्र आणि नळी ह्यांच्यामध्यें साधारण वायु होता, त्यावेळेस नळी निवा- 'यास ५७६ सेकंद लागले; तागाचें बारीक कापड होतें, तेव्हां १०३२ - गले; कापूस असतां १०४६ लागले; मेंढीची लोंकर असतां १११८ लागले; कच्चें रेशीम असतां १२८४ लागले, पाणमांजराचें सकेश कातडें असतां १२९६ लागले, देवदाराचा कापूस असतां १३०५ लागले; व सशाचें स- केश कातडें असतां १३१५ लागले. ह्या प्रयोगावरून लोकांतली वहि- वाट आहे, ती बरोबर आहे, असें सिद्ध झालें. हिवाळ्यांत आपल्या आंगांतली उष्णता जितकी राखवेल तितकी राखण्याकरितां आपण रेशी- म, लोकर, वगैरे मंदवाहक द्रव्यांची पांघरुणें आंगावर घेतों; व उन्हा- ळ्यांत तो उष्णता जाण्याकरितां कापूस, ताग, वगैरे शीघ्रप्रवाहक द्रव्यांची वस्त्रे आपण पांघरतों. पदार्थाच्याठायीं उष्णतावाहक शक्ति निरनिराळी असल्यामुळे व्यव- हारांत नानाप्रकारच्या चमत्कारिक गोष्टी अनुभवास येतात. कांचेचा तु- कडा व लोखंडाचा तुकडा हे दोन्ही सारखे तापवून त्या दोहोंस हात लावि- ला असतां, लोखंडाच्या तुकड्यानें हात पोळतो, आणि कांचेचा तुकडां<noinclude></noinclude> py429azzujbl9lykat386al4ryl0hlk 104 113209 239041 2026-11-12T08:48:51Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "४३ नुस्ता गरम मात्र लागतो. ह्याचें कारण असें की लोखंड शीघ्रवाहक असल्यामुळे विवक्षित काळांत हात पोळण्याइतकी उष्णता त्याच्या पृष्ठ भागावर येते; व कांच मंदवाहक पडल्यामुळे तितक्य..." 239041 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>४३ नुस्ता गरम मात्र लागतो. ह्याचें कारण असें की लोखंड शीघ्रवाहक असल्यामुळे विवक्षित काळांत हात पोळण्याइतकी उष्णता त्याच्या पृष्ठ भागावर येते; व कांच मंदवाहक पडल्यामुळे तितक्याच काळांत त्याच्या पृष्ठभागावर तितकी उष्णता येत नाहीं; फार थोडी येते. ह्यावरून असें सिद्ध होतें कीं, पदार्थ उष्ण किंवा थंड ह्याचें यथार्थ ज्ञान होण्यास स्प- शेंद्रियाच्या प्रमाणावर अगदीं विश्वास ठेवितां येत नाहीं. आपल्या घ रांत जे किती एक पदार्थ असतात, त्यांस हात लावून पाहिलें असतां त्यांच्या आंगच्या उष्णतेविषयीं अगदी खोटी समजूत होते. गालिच्यास हात लाविला असतां तो आपल्या आंगा इतकाच गरम लागतो; बुक गार लागतें; टेबल गारच लागतें; खांबाखालची दगडी खुर्ची त्यापेक्षां गार लागते; भांडें दगडापेक्षांही गार लागतें. पण ह्या सर्वांस उष्णतामापक यंत्र लावून पाहतां पारा एकसारखाच उंच चढतो. ह्यावरून त्या सर्वा- च्या आंगी सारखी उष्णता आहे असें सिद्ध होतें. ते सर्व आपल्या श- रापेक्षां कमी उष्ण आहेत; पण जे शीघ्रवाहक आहेत त्यांत आपल्या हातांतली उष्णता फार जलदीने गेल्यामुळे ते फार गार लागतात, व ज्यां- त ती जलद जात नाहीं ते गार लागत नाहीत. जड पदार्थांच्या साधारण धर्माविषयी. गुरु- पदार्थ असें म्हटलें असतां, पृथिव्यादि चार द्रव्यांचा आणि तदुत्पन्न विकृतींचा बोध होतो. मग तें द्रव्य किंवा ती विकृति अम- वाही किंवा प्रवाही असो; आणि मकृति असें उच्चारिलें असतां, सर्व जातींचे पदार्थ उत्पन्न होण्याचें जें कारण तें, असा अर्थ मनांत येतो. उदाहरण, चौरंगाची प्रकृति लांकूड, आणि चौरंग पदार्थ; नदीची प्रकृति जल, आणि नदी पदार्थ. कृष्णा - आपण मला प्रकृति शब्दाचा अर्थ सांगितला हैं बहुत उत्तम झालें. कांतर अमवाही पदार्थांचेच ठायीं प्रकृति शब्दाचा प्रयोग करितात, असें जें मला अज्ञान होतें, तें आज नाहींसें झालें. V गु० - किती एक धर्म सर्व पदार्थांचेठायीं सामान्यत्वाने राहतात, म्हणून सांसिद्धिकधर्म अशी त्यांस संज्ञा आहे. त्यांचीं नावें; निर्भयता, परिमेयता, आकार, विभाज्यत्व, आणि जडत्व, हे पदार्थाचे सामान्य धर्म<noinclude></noinclude> i5a046njqp1ch3lbk3tj8xiw4bcg6z1 104 113210 239042 2026-11-12T08:49:24Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "४४ होत; कांतर ह्यांवाचून कोणत्या पदार्थाची स्थिति नाहीं असें कळं येतें. कोणत्या एका जागेत पदार्थ ठेविला असतां, तो तितकी जागा ज्या धर्मानें व्यापून टाकितो, आणि तो पदार्थ तेथून काढ..." 239042 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>४४ होत; कांतर ह्यांवाचून कोणत्या पदार्थाची स्थिति नाहीं असें कळं येतें. कोणत्या एका जागेत पदार्थ ठेविला असतां, तो तितकी जागा ज्या धर्मानें व्यापून टाकितो, आणि तो पदार्थ तेथून काढिल्यावांचून तेथे दु- सरा पदार्थ राहू देत नाहीं; म्हणजे दोहों पदार्थास एक्या जागीं एक्या काळीं राहवत नाहीं, अशी योग्यता ज्या धर्माच्या योगानें पदार्थास आली आहे, त्यास निर्भेद्यता म्हणावें. प्रवाही पदार्थ अमवाही पदार्थापेक्षां अल्पायासाने सरकतात. तथा- पि प्रवाही पदार्थांचे ठायीं वरच्या सांसिद्धिक धर्माविषयीं कांहीं उणीव नाहीं; कांतर जसे दोन अप्रवाही पदार्थ एकेजागी एकेसमयीं राहत नाहीत; तसेच प्रवाही आणि अमवाही पदार्थही एकेजागी एके समयीं राहत नाहींत. ह्यास दृष्टांत, जी पंचपात्रो जलानें पूर्ण भरली असेल, तींत जर पळी घातली, तर जितकी त्या पळीस जागा मिळेल तितकें जल त्या पंचपा- त्रीतून बाहेर पडेल. 11 कृ०- प्रवाही पदार्थ सरकावयास आयास अल्प लागतो; म्ह- णून त्याचे आंगीं सांसिद्धिक धर्माविषयीं कांहीं उणीव आहे असा भास होतो; वस्तुतः अमवाही पदार्थाचे ठायीं जे सांसिद्धिक धर्म तेच प्रवाही पदार्थांचे आंगीं आहेत; तस्मात् अमवाही पदार्थासारखीच प्रवाही पदा- च्या आंगीं निर्भेद्यता आहे; असा आपल्या सांगण्यावरून मला पूर्ण बोध झाला. गु० - बहुत बरें. वायुही प्रवासंतर्गतच आहे, त्याचा पातळपणा मात्र भिन्न. परंतु तोही इतर जलादि प्रवाह्यांसारखा निर्भेद्य आहे. ह्यास दृष्टांत, रिती कुपी घेऊन जलांत बुडविली असतां तोमध्यें जला- चा प्रवेश होऊं लागला म्हणजे जो वायु असतो, त्यास जागा मि- ळेनाशी होऊन तो बाहेर निघतो, आणि तेणेंकरून बुडबुडे उत्पन्न होता- त; कांकी जसे दोन अमवाही पदार्थ एक्या जागी एक्या समयीं राहत नाहींत, तसें वायु आणि जल एक्या ठिकाणीं राहत नाहींत. त्याच- प्रमाणें एक कांचेचें भांडें उपडे करून त्यांतील वायु बाहेर न निघतां ज- लांत उभेंच घातलें, तर तें कांचपात्र जलानें कदापि भरणार नाहीं. - कृ०— तें कांचपात्र जलानें भरत नाहीं खरें; परंतु किंचित् जल त्यांत चढतें, असें दिसतें.<noinclude></noinclude> 37ounaqv0cx1mn8kw2rn1gwnj9pbuiw 104 113211 239043 2026-11-12T08:49:56Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "४५ गु० - त्या चढण्याचे कारण ऐकून घे. त्या कांचपात्रांतील वायु जलानें संकुचित होऊन पहिल्यापेक्षां कांहीं थोड्या जागेत राहतो, आणि जितकी जागा रिकामी होते तितकींत जल वर चढते; परंतु ज..." 239043 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>४५ गु० - त्या चढण्याचे कारण ऐकून घे. त्या कांचपात्रांतील वायु जलानें संकुचित होऊन पहिल्यापेक्षां कांहीं थोड्या जागेत राहतो, आणि जितकी जागा रिकामी होते तितकींत जल वर चढते; परंतु जोपर्यंत त्या कांचपात्रांत कांही जागा वायूनें व्यापिली आहे, तोपर्यंत त्या जागेत दु- सरा पदार्थ राहणार नाहीं. कृ० - अमवालांचे आंगी निर्भयता आहे, असे आपण मला सां- गितलें; त्यावरून मला एक शंका आली आहे. ती अशी की, लांकडां- त खिळा मारिला असतां, तो तें लांकूड भेटून जातो, आणि ज्या स्था- नांत तें एकटें लांकूड पूर्वी होतें, त्याच स्थानांत तें खिळ्यासहित राहतें, हैं कसें ? गु० - तें असें आहे. लांकडांत खिळा मारिला असतां, तो त्या लांकडाचे अंश एकीकडे करून आंत प्रवेश करितो. कांकीं जेथें त्या लांकडाचा सूक्ष्मही अंश आहे, तेथे तो खिळा कदापि राहणार नाहीं, लांकडांत खिळा मारिला असतां त्या लांकडाचें महत्त्व जितकें पूर्वी होतें, तितकेंच जर राहिलें, तर जसे सांदण, गौर, इत्यादि पदार्थ दाब- ले असतां, आपले सच्छिद्रतेमुळे संकोच पावतान; तसें तें लांकूड सच्छि- द्र म्हणून त्याचे अवयव संकुचित होऊन खिळ्यास त्यांत जावयास मार्ग मिळतो. आतां पदार्थांच्या दुसऱ्या सामान्य धर्माचें कथन करितों. ज्या धर्मे- करून पदार्थाचे, आंगी लांबी, रुंदी, उंची, अशी परिमाणें उत्पन्न झाली आहेत, त्यास परिमेयता म्हणावें. जो पदार्थ यत्किंचित् स्थान व्यापितो, त्याचे आंगी हा धर्म अवश्य असला पाहिजे. ह्या धर्मावांचून तुझ्या लक्ष्यांत कोणता तरी पदार्थ आहे की काय ? कृ० - नाना आकारांचे पदार्थांस नाना परिमाणें आहेत, असें दि- सण्यांत येतें; परंतु पदार्थास मुळींच परिमाण नसल्यास त्याची स्थिति क शी होईल ? पेटी, आंगठी, झांची लांबी, रुंदी, आणि उंची, छत्री, केंस, झांची लांबी, रुंदी, आणि उंची झांपेक्षां केवळ भिन्न आहेत. बरें, परिमा- गांत खोली हा निराळा प्रकार नाहीं ? गु० - खोली आणि उंची वस्तुतः एकच परिमाण आहे; परंतु वेग- ळ्या रीतीनें मोजलें असतां वेगळे नांव येते. पदार्थ वरून खाली मोजला असतां, त्या परिमाणास खोली म्हणतात; खालून वर मोजला असतां डं-<noinclude></noinclude> 60rtzd1jew007qtzseli8pfjrhiknxq 104 113212 239044 2026-11-12T08:50:20Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "४६ ची म्हणतात; सास्तव त्याची उंची आणि खोली पाहिलें असतां एकच परिमाण आहे. कृ० - आपण म्हणतां हें बरोबर आहे; आणि जर म्यां क्षणभर वि- चार केला असता, तर मलाही तें कळलें असतें. गु० - ज्या धर्म..." 239044 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>४६ ची म्हणतात; सास्तव त्याची उंची आणि खोली पाहिलें असतां एकच परिमाण आहे. कृ० - आपण म्हणतां हें बरोबर आहे; आणि जर म्यां क्षणभर वि- चार केला असता, तर मलाही तें कळलें असतें. गु० - ज्या धर्मकरून पदार्थाचे आंगीं परिमेयता उत्पन्न झाली, त्या- स आकार म्हणावें, आणि ज्या पदार्थांचे आंगी लांबी, रुंदी, आणि उं- ची आहे, तो पदार्थ आकारावांचून राहणार नाहीं, असें तुलाही कळत असेल; मग तो आकार सुघटित असो किंवा ओबड धोबड असो. कृ० - अशी प्रत्यक्ष गोष्ट असतां मला कशी कळणार नाहीं ? कां तर पदार्थाचे आंगीं अनंत प्रकारांचे आकार दृष्टीस पडतात. गु० - ईश्वरानें पदार्थास बहुतकरून सुघटित आकार दिले आहेत; खनिज पदार्थांचा स्वाभाविक आकार म्हटला तर, अवस्थाविशेषीं त्या त्या पदार्थांच्या ज्या कांड्या बनतात, तो होय. किती एक पदार्थांच्या कांड्या फारच सुंदर असतात, व त्या कांड्या चमत्काराकरितां असाधा- रण पदार्थ संग्रहालयांमध्यें जमवून ठेविल्या असतात. त्याचें भागवे- शार्हत्व आणि रंग पाहून जसा चमत्कार वाटतो, तसाच त्यांचे सुघटित आकारावरून चमत्कार वाटतो. वनस्पतिरूप आणि जीवरूप पदार्था- चे आकार धातुरूप पदार्थांचे आकारासारिखे केवळ नियमित नसतात, तथापि त्यांचेठायीं जितके आकारांचे प्रकार आहेत, तितके धातुरूप प- दार्थाचेठायीं नाहींत. जशा जशा आकृति मनुष्यांस आवडतात, तशा तशा कृत्रिम पदार्थांचे आंगीं कलेनें उत्पन्न करितां येतात. पदार्थ अनेक प्रकारें छिन्न भिन्न केले असतां, त्यांचे असंख्य अनियमित आ- कार होतात. कृ० - मृत्तिकेचा घट किंवा कौल फुटलें असतां त्यांस जसे आकार प्राप्त होतात, तसेच पदार्थांस यादृच्छिक कारणांनी आकार प्राप्त होत असतील. गु० - त्यांसारिखेच धातुरूप पदार्थ पृथ्वीपासून खणून काढतेसमयीं भग्न झाले असतां, किंवा जलाच्या ओघानें अथवा अन्यकारणानें झि जले असतां, त्यांस अनेक आकार प्राप्त होतात. आतां विभाज्यत्वाचें व्याख्यान करितों: -- ज्या धर्माच्या योगानें पदार्थाचे अगणित भाग केले जातात, त्या धर्मास विभाज्यत्व म्हणावें;<noinclude></noinclude> efpyo0vj2ij6ctufnibcna5p2reillf 104 113213 239045 2026-11-12T08:50:44Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "४७ कोणत्या एक लहान पदार्थाचे, अथवा वाळूच्या कणाचे दोन कण के- ले असतां होतात; परंतु जितकें सूक्ष्म शस्त्र पाहिजे, तितकें सूक्ष्म तें आप- ल्याजवळ असल्यास त्या दोन कणाचेही आणखी कण होत..." 239045 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>४७ कोणत्या एक लहान पदार्थाचे, अथवा वाळूच्या कणाचे दोन कण के- ले असतां होतात; परंतु जितकें सूक्ष्म शस्त्र पाहिजे, तितकें सूक्ष्म तें आप- ल्याजवळ असल्यास त्या दोन कणाचेही आणखी कण होतील. पदा- र्थांचे चूर्ण केलें, अथवा त्यास दळलें किंवा तसेच अन्य उपाय योजिले, 'म्हणजे त्याचे पुष्कळ कण होतात. आणि पदार्थाचे कणास अतिशय सू- क्ष्मता जरी प्राप्त झाली, आणि ह्याप्रमाणें त्याची अवस्थाही पालटली, तथापि त्याचे एके सुद्धां परमाणूचा लय होणें नाहीं. कृ० - मीं ऐकिलें आहे कीं, एक शेर काश्मिरी लोकर बारीक कां- तली असतां, चाळीस कोस लांब सूत होतें; ही तर पदार्थाचे आंगीं वि भाज्य शक्ति केवळ विचित्र होय, असें ह्याच्यायोगाने मला कळून येते. गु० - आणखी दुसरेही एक त्या शक्तीचें कार्य ऐकून घे. अम- वाही प्रवासांत विरला असतां त्याचे रजांची केवळ चमत्कारिक सूक्ष्म- ता दृष्टीस पडते. जर पंचपात्री भर पाणी गोड करावयाचें असलें, आ- णि त्यांत साकर घातली; तर तितकें पाणी गोड व्हावयास त्या साखरेचे पहा किती सूक्ष्म कण होत असतील ? कृ० - आणि तांबड्या रंगाचे थोडके थेंब पंचपात्रीभर पाण्यांत टाकिले असतां अवघें पाणी तांबडें करितात; तेव्हां तितक्या जलांत त्या बांची व्याप्ति होतांना पदार्थांचे रजांची अतर्क्य सूक्ष्मता दिसून येते. गु० - होय, आणि तसाच सुगंध तैलाचे कुपीचा दट्ट्या काढितांच, त्या तैलाचे सुगंधाचा सभेमध्यें मसर होतो. कृ० - त्याचे सुगंधाचा प्रसर होतो खरा; परंतु तें सुगंध तैल स्वतः मसरत नाहीं. गु० सुगंध कांहीं स्वतंत्र पदार्थ नव्हे. सुगंध द्रव्याचाच अंश आहे, आणि जेव्हां त्या द्रव्यापासून परमाणु उथळतात, तेव्हांच गंध अनुभवास येतो. त्या सुगंध तैलाचे परमाणूंचा तुझ्या नासिकास स्पर्श होत नसला, तर तुला त्या तैलाचा कदापि सुवास येणार नाहीं. कृ· - परंतु जेव्हां मी पुष्प हुंगितों, तेव्हां त्यापासून सुगंधाची वाफ उठतां माझे दृष्टीस पडत नाहीं; तथापि मी कांहीं दूरही असतां म- ला त्या पुष्पाचा परिमल येतो, हें कसें ? . • गु० --- त्याचा निर्णय श्रवण कर. फलाचे रज तुझे जिव्हेस लाग-<noinclude></noinclude> h1rgvpmxmbjada5hfwtbdm5hdahyj6q 104 113214 239046 2026-11-12T08:51:36Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "४८ ख्यावांचून त्याचा स्वाद जसा तुला कळत नाहीं, तसा सुगंध द्रव्याचे पर- माणूंचा तुझ्या नासिकेस स्पर्श झाल्यावांचून तुला कदापि गंध येणार नाहीं. कृ० - ही तर चमत्कारिक गोष्ट आहे; आणि ह..." 239046 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>४८ ख्यावांचून त्याचा स्वाद जसा तुला कळत नाहीं, तसा सुगंध द्रव्याचे पर- माणूंचा तुझ्या नासिकेस स्पर्श झाल्यावांचून तुला कदापि गंध येणार नाहीं. कृ० - ही तर चमत्कारिक गोष्ट आहे; आणि ह्यावरून असें ल- क्ष्यांत येतें कीं, सुगंध तेलाचे आणि पुष्षाचे जे परमाणु उडतात, ते अ- त्यंत सूक्ष्म; म्हणून आपणास दिसत नाहीत. गु० - आणि त्या सुगंध तेलाचे असंख्य परमाणु उडून सभा सुगंध- युक्त होते तेणेंकरून त्यांच्या अति सूक्ष्मतेची कांही कल्पना तुझ्या मनां- त येईल, परंतु रजांचे उधळण्यानें सुगंध तेल उणें होत असेल असें मानूं नको. कृ० - कां, जितका पदार्थ उडाला तितका वस्तुतः उणा होणार नाहीं काय ! गु० - उणा होईल ह्यांत संशय नाहीं; आणि त्या सुगंध तेलाची कुपी त्याचे अवघे अंश उडून जात तोंपर्यंत उघडी ठेविली असतां, त्यांती- ल अवघें तेल उडून दृष्टीस पडणार नाहीं; आणि त्याचे अंशांचे अंश हो- ऊन आपणास अगोचर होतील हें खरें; तथापि त्यांतल्या एकाचाही ल- य होणार नाहीं, कां तर पदार्थाचे एके देखील परमाणूचा मनुष्य नाश क रील इतकी त्याचेठायी शक्ति नाहीं; आणि ह्या सृष्टीचेठायीं कशाचे पर. माणूचा कधीं संहार झाला असेल, असें म्हणावयासही आधार नाहीं. कु०- परंतु जेव्हां पदार्थ जळून त्याचें भस्म होतें, तेव्हां त्याचे कांहीं अंशांचा लय होतो, असें दिसतें; कारण चुलींत लांकडें किती जळ- तात, आणि त्यांची राख केवढी थोडी होते ? गु० - लांकड़ाचे कांहीं अंशांचा लय होतो, असें भासतें मात्र प रंतु ते घुराच्या आणि वाफेच्या रूपें उडून वायूंत मिळतात. आणि जे राहिले त्यांचें भस्म होतें. पदार्थ जळतांना त्यास अति विचित्र अवस्था प्राप्त होतात. त्याचे बहुतकरून खंडखंड होऊन आकार आणि रंग पा- लटून त्याचे परिमाणाची वृद्धि होते; आणि जरी दहनाचे योगानें पदा- र्थाचे नाना खंड झाले; तथापि त्याचा लय होत नाहीं; त्याच्या आंगी सांसिद्धिक धर्म जशाचे तसेच राहतात. सृष्टीतील यच्चयावत् पदार्थ कालेंकरून कुजून नाहींत से होतात; प्राणी मरून त्यांचे शरीरांची मृत्तिका होते; तिचे भूमीस खत होते; आणि त्याच्या योगानें औषधिद्वारा इतरांस उपजीविका प्राप्त होते; तथापि -<noinclude></noinclude> j4oeai2koqhyghcqw5d3oenn054vz4t 104 113215 239047 2026-11-12T08:52:52Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "४९ कृतीचे एकेही परमाणूचा लय होत नाहीं. हे वचन निरंतर लक्ष्यांत ठेवावें. म्हणून जो पदार्थाचा सांसिद्धिक धर्म तो सांगतों. ज्या- धर्मामुळे पदार्थाची गमनावस्था, किंवा स्थैर्यावस्था..." 239047 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>४९ कृतीचे एकेही परमाणूचा लय होत नाहीं. हे वचन निरंतर लक्ष्यांत ठेवावें. म्हणून जो पदार्थाचा सांसिद्धिक धर्म तो सांगतों. ज्या- धर्मामुळे पदार्थाची गमनावस्था, किंवा स्थैर्यावस्था, ह्यांचा पालट कार णावांचून होत नाहीं, त्या धर्मास जडत्व म्हणावें. पदार्थाचें गमन होत असल्यास स्वतः गमन गमनावस्थेचा किंवा असल्यास स्वतः स्थिर रहावयास किंवा स्थिर करावयास त्याचेठायी शक्ति नाहीं, परंतु त्याचे स्थैर्यावस्थेचा कोणी पालट करूं लागलें, तर त्यास धक्का देण्याचे त्याचे आंगीं सामर्थ्य आहे. जो पदार्थ स्थिर आहे, त्यास चालवू लागल्यास कांहीं बळ लागते; आणि त्याचप्रमाणें जो पदार्थ चालत आहे, त्यास स्थिर करावयास आयास लागतो; म्हणून पदार्थाचे कोणतेही अवस्थेचा पालट करितांना त्याचेठायीं ज्या धर्माच्या योगानें प्रतिरोधकता उत्पन्न होते, त्यास जडत्व म्हणावे. कृ० - आपण सांगतां त्याचप्रमाणे विटीदांडू खेळतांना मला अनु- भव आला आहे. जितक्या शक्तीनें टोला मारावा, तितकी विटी वेगानें जाते; आणि जितका तिचा वेग आहे, तितका झेलूं लागलें असतां तिचा धक्का बसतो; परंतु जरी तीस झेललें नाहीं तरी ती आपल्या आपण भूमी वर पडून स्थिर होते. ६ गु० - जड पदार्थाच्याने जसं स्वतः गमन करवत नाहीं, तसे त्या- व्यानें स्वतः स्थिरही होववत नाहीं; म्हणून जेव्हां विध उगी राहते; तेव्हां ती उगी रहावयास कांहीं कारण असावें हें स्पष्ट आहे. पण ते कारण कोणतें, ह्याचं निरूपण तुला उद्यांच्या पाठांत करीन. हरी केशवजी. स्नेहाकर्षकत्व व गुरुत्वाकर्षकत्व त्यांविषयी. कृ० - महाराज, आपण मला पदार्थविज्ञान जितकें सांगितलें, ति- तकें मीं ह्या गोपाळास सांगितले; आणि तें ऐकून त्या ज्ञानाच्या प्रात्यर्थ झाचेठायीं अशी तीव्र इच्छा उत्पन्न झाली आहे की हा आपणापासून उपदेशग्रहणार्थ आला आहे. गु० - फार उत्तम; परंतु ह्या गोपाळास पदार्थविज्ञानादिक जी<noinclude></noinclude> 01ndilbxm85md212vcvn19igy5fbipu 104 113216 239048 2026-11-12T08:53:38Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "५० शास्त्रे त्यांची कांहीं गोडी आहे, असें मला कोठें आढळलें नव्हतें. गो०- महाराज, आपणास कोठून आढळेल, कांतर अशा ज्ञाना- चेठायीं कांहीं उत्कृष्ट रस आहे, असें मीं कधींही मानिलें नव्हते..." 239048 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>५० शास्त्रे त्यांची कांहीं गोडी आहे, असें मला कोठें आढळलें नव्हतें. गो०- महाराज, आपणास कोठून आढळेल, कांतर अशा ज्ञाना- चेठायीं कांहीं उत्कृष्ट रस आहे, असें मीं कधींही मानिलें नव्हतें; परंतु . ह्या माझे ज्येष्ठ बंधूचे मुखापासून मी जें श्रवण केलें, तेवढ्यानेंच माझे- ठायीं अशी उत्सुकता उत्पन्न झाली आहे कीं, आपण मजवर कृपाकरून मला आपला शिष्य केल्यास मी आनंदांत पोहूं लागेन. गु० - परंतु तुझा ज्येष्ट बंधु जसा सुशिक्ष शिष्य मला भेटला आहे, तसा तुं नसशील; कारण कीं तूं फार स्वमताभिमानी आहेस असें ऐकि- लें आहे. गोपाळ-तर, महाराज, अशा अभिमानाचे मुखापासून, मला का ढिल्यास आपली बहुत मशंसा होईल; आणि आपल्या बोधाचीं जीं आश्चर्ये दादाने मला सांगितलीं, त्यांवरून मला असें वाटतें कीं, आपणा- कडून आणि आपल्या बोधेंकरून माझा मताभिमान गलित होईल. गु० - जो विषय सांगावयाचा असतो, त्याविषयीं जितक्या शंका घेतल्या तितकें त्याचें विवरण विशेष होते; म्हणून जितक्या तुझ्यानें घे- ववतील तितक्या शंका निर्भयपणे घेत जा. असो; अरे कृष्णा, मीं तुला पदार्थांचे सामान्यधर्म सांगितले होते त्यांचें तुला स्मरण आहे की ? कृ० - होय, महाराज, आहे; निर्भेद्यता, परिमेयता, आकार वि- भाज्यत्व, आणि जडत्व. गु० - बहुत बरें. हे धर्म सर्व पदार्थांचेठायीं सामान्यरूपें राहतात, आणि पदार्थापासून कोणाच्याने ह्यांचा वियोग करवणार नाहीं; झांखेरी- ज पदार्थाचे जे धर्म त्या राहिलेल्या सर्व धर्मांस औपाधिक धर्म म्हणावें, कांतर उपाधिद्वारा पदार्थांचे ठायीं ते धर्म उत्पन्न होतात. गो०- महाराज, पदार्थाच्या सांसिद्धिक धर्मांचें जें आपण परिग- पणन केलें, त्यांत अवघ्यांचा समावेश झाला नाहीं, कांतर रंग, गुरुत्व, इ- त्यादि जे धर्म सर्व पदार्थांचेठायीं सामान्यरूपें आहेत, त्यांची उत्पत्ति प दार्थ पदार्थांचे संयोगापासून होत नाहीं. पहा बरें, जो पदार्थ स्वतंत्र मूलभूत त्याचेठायीं झांची स्थिति आहे. तस्मात् हे औपाधिक धर्म कसे होतील ? गु० - पदार्थाचा पदार्थाशी संयोग झाल्यावांचून, तूं जे धर्म बोल: लास त्यांची स्थिति पदार्थाचेठायीं कदापि होत नाहीं.<noinclude></noinclude> oqjmav3xydwujmh4mk6r9qklcvdp4ry 104 113217 239049 2026-11-12T08:54:08Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "५१ गो०- हें आपण कशावरून म्हणतां ? पदार्थांचेठायीं गुरुत्व नाहीं काय ? आणि दोन पदार्थ तोलले असतां त्यांतून एक पदार्थ गुरु उतरला तर गुरुत्व म्हणून एक धर्म नसावा काय ? गु० -- तूं जो धर्म..." 239049 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>५१ गो०- हें आपण कशावरून म्हणतां ? पदार्थांचेठायीं गुरुत्व नाहीं काय ? आणि दोन पदार्थ तोलले असतां त्यांतून एक पदार्थ गुरु उतरला तर गुरुत्व म्हणून एक धर्म नसावा काय ? गु० -- तूं जो धर्म सांगितला तो वस्तुतः आहे; परंतु त्याची स्थिति पदार्थ पदार्थाचे संयोगाधीन; म्हणून तो सांसिद्धिक नव्हे. गुरुत्व हैं आ- कर्षकत्वाचें कार्य होय; जर आकर्षकत्व नसतें तर डबी, झोंपाळा, इ- त्यादिकांचेठायीं कोणतेही प्रकारचें गुरुत्व नसंभवते.* गो०- महाराज, आपण आकर्षण म्हणून जें म्हणतां तें काय आहे ? ते मला स्पष्ट कळत नाहीं. 01 महाराज, हा विषय मी गोपाळास समजावून देतों. सर्व पदार्थ अत्यंत सूक्ष्म परमाणु एकत्र मिळून झाले आहेत; व त्या प्रत्येक परमाणूच्या आंगीं दुसऱ्या परमाणूस, ते असावे तितके जवळ असले म्ह णजे, आपल्याकडे ओढून घेण्याची शक्ति आहे. ह्या शक्तीस आकर्षण म्हणतात. प्रत्येक सूक्ष्म परमाणूच्या आकर्षणशक्तीचा जोर अल्प अस- ल्यामुळे पुष्कळ परमाणु एकत्र असल्यावांचून ही शक्ति दृष्टोत्पत्तीस येत नाहीं. परमाणु जवळ जवळ असले, म्हणजे ते ह्या शक्तीच्या योगानें एकमेकास चिकटतात, व झा कार्याच्या दृष्टीने ह्या शक्तीस स्नेहाकर्षण म्हणतात. ही शक्ति नसती तर घन (अमवाही ) पदार्थ नहोते. कारण घनपदार्थ अनेक परमाणु एकत्र चिकटून बनलेले आहेत. गो०- घनपदार्थांचे घटक परमाणु एकत्र चिकटून राहण्यास कांहीं एक निराळी शक्ति असली पाहिजे, अशी कल्पना माझ्या मनांत आज- पर्यंत कधीही आली नव्हती. बरें, असो; पण महाराज, मला वाटतें कीं, है स्नेहाकर्षण प्रवाही पदार्थाचेठायीं राहत नसेल ? कारण प्रवाही पदार्थांचे परमाणु भांड्यांत वगैरे असल्यावांचून एकमेकास चिटकून क- दापि राहत नाहींत. कृष्णा- गोपाळा, तूं म्हणतोस तसें नाहीं. प्रवाही पदार्थातही तें आकर्षण आहे. पहा, पाण्यांत बोट बुडवून वर काढिलें असतां, बोटा- च्या शेवटी पाण्याचा थेंब लोंबत राहतो, त्यावरून त्या थेंबाचे घटक जलावयव एकत्र चिकटून ह्या शक्तीनेच राहतात, असें म्हटलें पाहिजे. ह्या धड्यांतला इतकाभाग हरिकेशबजी ह्यांचे पदार्थविज्ञानांतून घेतला आहे व ह्या पुढला भाग नवीन केला आहे.<noinclude></noinclude> 3jou6uzt37oe7di1cv299pa2gae3g8m 104 113218 239050 2026-11-12T08:54:40Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "५२ तथापि परमाणूंचा संयोग जितका विशेष निकट, तितका आकर्षणाचा जोर अधिक, असा सामान्य नियम आहे; ह्यामुळे घन म्हणजे अमवाही पदार्थाच्याठायी प्रवाही पदार्थाच्यापेक्षां स्नेहाकर्षण वि..." 239050 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>५२ तथापि परमाणूंचा संयोग जितका विशेष निकट, तितका आकर्षणाचा जोर अधिक, असा सामान्य नियम आहे; ह्यामुळे घन म्हणजे अमवाही पदार्थाच्याठायी प्रवाही पदार्थाच्यापेक्षां स्नेहाकर्षण विशेष असतें. प्रवा- ही पदार्थातही पदार्थ जितका विशेष हलका व पातळ, तितकें त्याचे ठायीं स्नेहाकर्षण कमी, कारण त्याच्या घटकावयवांचें एकमेकाशीं सान्निध्य कमी असतें. ह्यास उदाहरण वायु फारच पातळ व हलका आहे, व त्यामुळें त्याच्या घटक परमाणूंत स्नेहाकर्षणही, बहुत एक नाहीं म्हटलें तरी चालेल, इतकें थोडें आहे. गो०- ह्यावरून मला वाटतें कीं, पदार्थाच्याठायीं स्नेहाकर्षण कमी किंवा ज्यास्त असल्यामुळे कांहीं पदार्थ मृदु व कांही पदार्थ कठीण, हा भेद झाला असावा; व प्रवाही पदार्थात कांहीं पातळ व कांहीं घट्ट झाले आहेत, त्याचेंही कारण हेंच असावें. कृ० - होय. ( गुरूस म्हणतो) महाराज, कां असेंच कीं नाहीं ? गु० - बरोबर आहे; पण "कठीण" ह्या शब्दापेक्षां "घन" झाश- ब्दानें तुझ्या मनांतला विवक्षित अर्थ चांगला व्यक्त होईल. कारण "घन" हा शब्द पदार्थांच्या घटक परमाणूंचा निकट संयोग दाखवितो. तसेंच वर सांगितलेल्यापेक्षां विपरीत अर्थ दाखविणें झाल्यास, म्हणजे पदार्थाचे घटक परमाणु एकमेकांपासून दूर आहेत, असें दाखविणें झा- ल्यास “विरल” व “वैरल्य" ह्या शब्दांचा प्रयोग करितात. जसें पारा हा घन प्रवाही पदार्थ आहे, व ईथर हा विरल प्रवाही पदार्थ आहे, असें म्हणतात. गो० – महाराज, आपण गुरुत्वाकर्षणाविषयी बोलत होतां, तें तसें च राहिलें. गुरुत्वाकर्षण व स्नेहाकर्षण हीं दोन एकच काय ? गु० - वास्तविकपणं पाहतां ती एकच आहेत. आणि, गोपाळा, तूं जर मध्यें बोलला नसतास तर कृष्णानें गुरुत्वाकर्षणाचेंही उपपादन कैलें असतें. कृष्णा, चालूदे. कसे बोलतोस तें पाहू. कृ० - पदार्थ जेव्हां फारच एकमेकांच्या सन्निध असतात, इतके सन्निध की ते एकमेकांस लागलेले दिसतात; तेव्हां मात्र त्यांचे एकमेकां- वर स्नेहाकर्षण चालते. पण गुरुत्वाकर्षणाची गोष्ट अशी नाहीं. पदार्थ एकमेकांपासून कितीही दूर असोत, किंवा जवळ असोत, त्यांवर परस्प- रांचा गुरुत्वाकर्षण व्यापार चालतोच.<noinclude></noinclude> bpya3ijya616jyv2vggqmoggooy8ade 104 113219 239051 2026-11-12T08:55:06Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "५३ गो० - वाहवारे कृष्णा ! काय ? मोठाले पदार्थ एकमेकांला ओढ- तात, असें तूं म्हणतोस ? गु० - होय. तसेंच तो म्हणतो. ह्या सृष्टीतला अत्यंत मोठा पदार्थ आपण उदाहरणार्थ घेऊं. आणि तो इतर पदार्थास..." 239051 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>५३ गो० - वाहवारे कृष्णा ! काय ? मोठाले पदार्थ एकमेकांला ओढ- तात, असें तूं म्हणतोस ? गु० - होय. तसेंच तो म्हणतो. ह्या सृष्टीतला अत्यंत मोठा पदार्थ आपण उदाहरणार्थ घेऊं. आणि तो इतर पदार्थास आपणाकडे ओढितो कीं काय ह्याचा विचार करूं. पहा, माझ्या हातांत हें बुक आहे. ह्याच्या खालचा हात काढून घेतल्यास हें खालीं कां बरें पड़ते ? गो०- काय? पृथ्वी त्यास आपणाकडे ओढिते म्हणून तें पड़तें, अ- सें आपण म्हणतां? मलातर आजपर्यंत असें वाटत होतें कीं, आधारनस- ला म्हणजे खाली पडावें, हा पदार्थमात्राचा स्वाभाविक धर्म आहे. -- गु० - तूं म्हणतोस त्या प्रमाणें तो पदार्थमात्राचा खाभाविक धर्म खरा; परंतु तो धर्म पदार्थाच्या आंगी येण्यास पृथ्वीचें आकर्षण हेंच केवळ कारण होय. पृथ्वी ही तिच्या पृष्टभागावरल्या सर्व पदार्थांपेक्षां पराकाष्ठेची मोठी असल्यामुळे ती सर्व निराधार पदार्थास आपणाकडे ओढिते जडद्रव्य अत्यंत लहान असो, किंवा अत्यंत विशाळ असो, त्याच्याठायीं आकर्षणशक्ति सदा विद्यमान आहे, व पदार्थाचेठायीं जी आकर्षणशक्ति असते तो त्याच्या आंगच्या प्रकृत्यंशाच्या मानानें कमी ज्यास्त असते. कृ० - प्रत्येक परमाणूचेठायीं गुरुत्वाकर्षण असतें; व मोठाल्या प- दार्थात परमाणु पुष्कळ असतात, त्यामुळे मोठाल्या पदार्थांचेठायीं एक- दर गुरुत्वाकर्षणशक्ति फार येते, असें मला वाटतें. असेंच नव्हे काय, महाराज ? गु० - तूं म्हणतोस ती युक्ति खरी आहे; पण स्नेहाकर्षण व गुरुत्वा- कर्षण ह्यांच्यामध्ये असा भेद आहे की, पदार्थांचे आंगीं जसजसा प्रकृत्यं- श ज्यास्त असतो, त्या मानानें पहिलें दुसन्यापेक्षां बलवत्तर असतें; असें आहे म्हणूनच अमवाही पदार्थाचे घटक परमाणु एकमेकांस चिकटून राहतात; व्यांवर इतर पदार्थांच्या गुरुत्वाकर्षणाचा जोर चालून ते विस्क- ळत नाहींत. पाणी वगैरे प्रवाही पदार्थांच्या घटक परमाणूंचा तादृश निकट संयोग नसल्यामुळे ते पदार्थ जमिनीवर वगैरे सारख्या पातळीनें पसरतात. ते तसे पसरण्यास पृथ्वीचे गुरुत्वाकर्षणच कारण होय. कृ० - महाराज, गुरुत्वाकर्षण सर्व पदार्थांचे ठायीं जर आहे, तर<noinclude></noinclude> d4llav5oau4u25rji4j9m2dmnbgw7mi 104 113220 239052 2026-11-12T08:55:28Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "५४ तें परस्परांत असावें; आणि तसें असल्यास पृथ्वीवर धोंडा जेव्हां पडतो, तेव्हां पृथ्वीही कांहींशी धोंड्यास भेटावयास उचलली पाहिजे. गु० - तूं म्हणतोस, हें खरें आहे, पण पदार्थांच्या..." 239052 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>५४ तें परस्परांत असावें; आणि तसें असल्यास पृथ्वीवर धोंडा जेव्हां पडतो, तेव्हां पृथ्वीही कांहींशी धोंड्यास भेटावयास उचलली पाहिजे. गु० - तूं म्हणतोस, हें खरें आहे, पण पदार्थांच्या आंगीं जितका प्रकृत्यंश असतो, त्या मानानें त्याचेठायीं आकर्षणशक्ति असते, हा नि- यम लक्षांत आण; व पृथ्वी, घोंडा ह्यांच्या प्रकृत्यंशांच्यामध्यें केवढे अं- तर आहे, झाकडे दृष्टि दे; म्हणजे दृष्टोत्पत्तीत येण्यासारखी पृथ्वी उच लत नाहीं, ह्याचें आश्चर्य अगदीं तुला वाटणार नाहीं. कृ० - पण पदार्थांचे आंगीं जितका प्रकृत्यंश असतो, त्या मानानें तो इतर पदार्थांचें आकर्षण करितो, असें जर आहे, तर डोंगर, घरें, व देवळें ह्यांस आपणांकडे कां ओढून घेत नाहींत ? गोपाळा - वाहवा ! कृष्णराव, काय कल्पनेचा तारा तुटला! ज- मिनीत इतकी मजबूद बसवलेली घरें व देवळें कशीरे ओढिली जातील? गु० - कृष्णाची शंका केवळ वेडेपणाची नाहीं; आणि, गोपाळा, तुझें उत्तरही यथायोग्य आहे; पण घरें आणि देवळें इतकी मजबूद ज- मिनींत का बसली आहेत, हें तुला सांगवेल ? गो०- महाराज, माझें उत्तर यथायोग्य पडलें खरें; पण तें केवळ काकतालीयन्यायानें माझ्या तोंडावाटे सहज आले; पण आकर्षणशक्ति नसेल तर गंवडी व सुतार यांच्यानें इमारतीस मजबुदी कशी आणवेल, अशी शंका माझ्या मनांत आतां येऊं लागली आहे. -- गु० - चुना व विटा ह्यांच्यामध्यें स्नेहाकर्षण असल्यामुळे भिंतींस मजबुदी येते, व पृथ्वी त्यांस आपल्या आकर्षणाने बळकट धरिते; त्यामु- ळे डोंगराचें वगैरे आकर्षण त्यांवर चालत नाहीं. बलवत्तर आकर्षणा- पुढ़ें दुर्बल आकर्षणाचें चालत नाहीं, असा नियम आहे; तो नसता तर घरें व देवळें डोंगरांनी आपणाकडे ओढून घेतली असती; तथापि कांहीं स्थली लहान पदार्थांचें आकर्षण मोठ्याही पदार्थाच्या आकर्षणाचा प- राभव करितें. ह्यास उदाहरण. डोंगराच्या उतरणीवर उभे राहून वो ळंबा सोडला तर त्या वोळंब्याचें वजन लंबरेषेनें पृथ्वीकडे लोंबत नाहीं; तर डोंगराच्या बाजूकडे त्याचा किंचित् कल असतो. . कृ० - पण महाराज, पृथ्वीशी ताडून पाहिलें असतां डोंगराचें म- हत्व अगदींच क्षुल्लक आहे. गु० - खरें पण कृष्णा, आकर्षणशक्ति अंतराने कमी होते, म्ह<noinclude></noinclude> iuepl80hnlotrry735rhk3bfp4cbd8s 104 113221 239053 2026-11-12T08:55:50Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "५५ णून तुला सांगितलें आहे, तें मनांत आण. वर सांगितलेल्या उदाहरणां- त वोळंब्याचे वजन पृथ्वीच्या मध्यापेक्षां डोंगराच्या बाजूला फारच ज- वळ आहे. तसेंच वजनाचा डोंगराकडे कल असतो खरा; प..." 239053 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>५५ णून तुला सांगितलें आहे, तें मनांत आण. वर सांगितलेल्या उदाहरणां- त वोळंब्याचे वजन पृथ्वीच्या मध्यापेक्षां डोंगराच्या बाजूला फारच ज- वळ आहे. तसेंच वजनाचा डोंगराकडे कल असतो खरा; पण तो इत- का थोडा असतो कीं यंत्राच्या साहाय्यावांचून तो नुसत्या डोळ्यांनी दिसत नाहीं. गो०- 11 बतात काय ? • महाराज, तराजूची दोन पारडी एकमेकांशी समांतर लों- गु० - मला वाटतें तुझा प्रश्न असा कीं, पृथ्वीवर लंब होणाच्या दोन रेषा एकमेकींशी समांतर आहेत कीं नाहींत ? तुझ्या ह्या प्रश्नाचा अभिप्राय मला समजला, पण, गोपाळा, माझी इच्छा अशी आहे कीं, झा प्रश्नाचे उत्तर माझ्या मदती खेरीज तुझें तूंच यावें. गो०- मला असें वाटतें कीं, तसल्या रेषांचा कल एका बिंदूकडे असावा. तो बिंदु पृथ्वीचा मध्य होय. आतां ज्या रेषांचा कल एका विदूकडे असतो, म्हणजे ज्या वाढविल्या असतां एकत्र मिळतात, त्या रेषा परस्परांशी समांतर कदापि असावयाच्या नाहींत. कारण ज्या रेषा परस्परांशी समांतर असतात, त्यांच्या मधले अंतर सर्वकाळ सारखें असतें, व कितीही वाढविल्या तरी त्या एकमेकींशी कदापि मिळत नाहींत. गु० - • भले शाबास! चांगलें उपपादन केलें. गोलावर लंब पड- . णान्या रेषा कधीही परस्परांशी समांतर असत नाहींत, कारण, वाढवि- ल्या असतां त्या सर्व त्या गोलाच्या मध्य बिंदूशीं एकत्र मिळतात. (सहावी आकृति पहावी. ) - - कृ० - पण महाराज, तराजूची पारडी एकमेकांशी समांतर दिसतात. गु० - त्याचें कारण असं की भूगोल फारच विशाल पडला, त्या- मुळे तराजूची पारडी परस्परांकडे इतकी थोडी कलतात की तो कल ई- द्रियांस गोचर होत नाहीं. गो० - महाराज, इतक्यांत मला कितीएक पदार्थ आठवले आहे- त. ते पदार्थ जड द्रव्यरूप असूनही ते निराधार असता पृथ्वीवर पडत नाहींत, पहा, धूर, वाफ, हे पदार्थ खाली पडत नाहींत, इतकेंच नाहीं; तर ते उलटे वर चढतात. गु० - ते वर चढतात, त्याचें कारणही गुरुत्वाकर्षणच होय, निदा-<noinclude></noinclude> 4iyfa1elox28u8ipu523vd2i4sjjqju 104 113222 239054 2026-11-12T09:35:25Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "५६ न इतकें तरी खरें आहे कीं, गुरुत्वाकर्षणशक्ति नाहींशी झाल्यास घूर- वगैरे पदार्थ वर कदापि चढणार नाहींत. गो०- आकर्षणशक्तीपासून अशी परस्पर विरुद्ध कार्ये होत अ- सली तर इसापनीतीत व..." 239054 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>५६ न इतकें तरी खरें आहे कीं, गुरुत्वाकर्षणशक्ति नाहींशी झाल्यास घूर- वगैरे पदार्थ वर कदापि चढणार नाहींत. गो०- आकर्षणशक्तीपासून अशी परस्पर विरुद्ध कार्ये होत अ- सली तर इसापनीतीत वनदेवास वाटसराच्याप्रमाणें मला तिचा लौकरच तिटकारा येईल. " गु० - तिच्या कार्यातला हा दृश्यमान विरोध वारणें फार कठीण नाहीं. पृथ्वीच्या पृष्ठभागाजवळ जो वायूचा थर आहे, तो घूर, वाफ, वगैरेपेक्षां जड आहे; त्यामुळे तो थर ह्या हलक्या पदार्थास आधार होतो इतकेंच नाहीं; तर तो झांस वरवर लोटतो. शेवटी त्या पदार्थांच्या इ- तकेंच ज्याचें वजन आहे, अशा वायुच्या थरापर्यंत ते चढले, म्हणजे तेथें ते स्थिर होऊन राहतात, मग आणखी वर चढत नाहींत. पहा, हा पेला पाण्यानें अर्धा भरला आहे. ह्यांत हा बूच टाकला असतां त- रतो कां ? गो०- बुचापेक्षां पाणी जड असल्यामुळे तें त्यास वर झेलून धरितें. गु० - बरें. ह्या पेल्यांत मी आणखी पाणी ओतिलें असतां बूच वर वर कां येतो ? गो०- पाणी विशेष जड पडल्यामुळे तें त्याच्या खाली जाऊन न्यास वर लोटितें; म्हणून तो वर येतो. गु० — तसेंच धूर व वाफ झांस वायु वर लोटतो; परंतु बूच जसा पाण्याच्या पृष्ठभागी चढतो, तसे धूर वगैरे पदार्थ वातावरणाच्या शिख- रास जाऊन पोहोचत नाहींत. कारण वातावरणांतला वायु वर पातळ पातळ आणि हलका हलका होत गेला आहे, हें वरच मी सांगितले आ- हे; त्यामुळे ते जितके विरल असतात, तितका विरल वायूचा थर त्यांस लागला म्हणजे तेथें धूर वगैरे पदार्थ थांबतात. खरोखरों पाहिल्यास धूर फार उंच जात नाहीं. धूर म्हटला म्हणजे दाह्यपदार्थांचे अत्यंत सू- क्ष्म कण एकत्र मिळून झाला असतो. ते कण खाली पेटलेल्या विस्त- वाच्या धगीनें उष्ण व पातळ होऊन वर जाणान्या वायूच्या झोताबरो- बर वर जातात. मग वर थंड वायूशी संयोग पावून तो उष्ण वायु थंड झाला म्हणजे ते सूक्ष्म कण खाली पडतात, आणि त्यांपासून घरोसा होतो. कृ० - महाराज, स्नेहाकर्षण व गुरुत्वाकर्षण झांखेरीज आणखी कांहीं प्रकारचें आकर्षण पदार्थांचेठायी आहे ? 0<noinclude></noinclude> taz42jusc6br3u48yggymjqh7gbovx6 104 113223 239055 2026-11-12T09:35:55Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "५७ गु० - होय, आहे. ह्या सृष्टांत जे जे पदार्थ आहेत ते सर्व कांहीं मूलतत्वांच्या संयोगानें झाले आहेत हैं, तुला ठाऊक असेलच. गो०- होय. मला ठाऊक आहे कीं, सर्व पदार्थ पृथ्वी, जल, अग्नि, व वाय..." 239055 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>५७ गु० - होय, आहे. ह्या सृष्टांत जे जे पदार्थ आहेत ते सर्व कांहीं मूलतत्वांच्या संयोगानें झाले आहेत हैं, तुला ठाऊक असेलच. गो०- होय. मला ठाऊक आहे कीं, सर्व पदार्थ पृथ्वी, जल, अग्नि, व वायु ह्या चार मूलतत्वांपासून झाले आहेत. ही गोष्ट मला ब- वर्षांपासून माहीत आहे. हुत 7 गु० -- पण ती गोष्ट आतां तुला विसरली पाहिजे. पृथ्वी, जल, अग्नि, व वायु ह्यांपैकी एकासही मूलतत्व म्हणतां येत नाहीं. कांकीं ज्या पदार्थाचें पृथक्करण होत नाहीं, म्हणजे जो पदार्थ अनेक भिन्न भि न्न तत्वें संयुक्त होऊन झाला नसतो, त्यास मूलतत्व म्हणतात. पृथ्वी, जल, अग्नि, व वायु ह्या प्रत्येकाचें पृथक्करण होतें, लास्तव त्या कोणास ही मूलतत्व म्हणतां येत नाहीं. कृ० - मी असें समजत आलों आहें कीं, पदार्थाचें पृथक्करण म्हण- जे, त्याचे कापून, फोडून वगैरे तुकडे करणें होय; आणि तो अर्थ खरा आहे, तर इतर पदार्थांप्रमाणे मूलतत्वरूप पदार्थाचें पृथक्करण होत अस- ल्यास काय चिंता आहे, हें मला कळत नाहीं. गु० - तुला पृथक्करण शब्दाचा अर्थ बरोबर समजला नाहीं. पृ- थक्करण ही क्रिया विभागक्रियेपेक्षां अगदीं निराळी आहे. पदार्थाचे केवळ तुकडे करणें ह्यास विभागक्रिया म्हणतात, व पदार्थ ज्या निरनि- राळ्या द्रव्यांचा झाला असतो, तीं द्रव्यें निरनिराळी करणें, त्यास पृथ- क्करण म्हणतात. उदाहरण. आपण बुंदीचा लाडू घेऊन त्याचे किती- एक तुकडे केले, तर तो त्याचा विभाग झाला; पण त्यांतील पीठ, साख- र, तूप, वगैरे निरनिराळी केली, तर तें त्याचें पृथक्करण झालें. तर झा दोन क्रिया फार भिन्न भिन्न आहेत. कु० - आतां, महाराज, मला आपला अभिप्राय स्पष्ट समजला. गो०- पण पीठ, साखर, तूप, हीं कांहीं मूलतत्वें नाहींत. कांकों मूलतत्वांचे आपण जें वर लक्षण सांगितलें, तें त्यांपैकी एकावरही बसत नाहीं. , गु० - तूं म्हणतोस, तें खरें पण तुमची समजूत व्हावी म्हणून ला- डूचा केवळ दृष्टांत घेतला; तें पृथक्करणाचं वास्तविक स्थल म्हणून सांगि- तलें नाहीं. असो, ज्या कितीएक मूलतत्वांचा संयोग होऊन पदार्थ झाला असतो, त्या तत्वांस त्या पदार्थाचे संधायक अवयव अशी संज्ञा<noinclude></noinclude> ogrtqncfakp6409x9stk5q3ew0kyuca 104 113224 239056 2026-11-12T09:41:18Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "५८ आहे, म्हणून पदार्थाचें पृथक्करण करणें, म्हणजे त्याचे संधायक अवय- व वेगळा करणें, असा अर्थ होतो. आतां अन्यपक्षी एकादा पदार्थ तोडून किंवा फोडून त्याचे कितीही बारीक तुकडे केले, किं..." 239056 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>५८ आहे, म्हणून पदार्थाचें पृथक्करण करणें, म्हणजे त्याचे संधायक अवय- व वेगळा करणें, असा अर्थ होतो. आतां अन्यपक्षी एकादा पदार्थ तोडून किंवा फोडून त्याचे कितीही बारीक तुकडे केले, किंवा कुटून त्या- चें पीठ केले, तरी त्या पिठाच्या प्रत्येक कणांत संधायक अवयव सर्व राह- तीलच. पदार्थ तोडून मोडून जे तुकडे होतात, त्या तुकड्यांस किंवा भागां- स घटकावयव म्हणतात. मी म्हणतों हा भेद तुम्हांस चांगला समजला ? कृ० - होय. मला स्पष्ट समजलासा वाटतो. पदार्थाचें पृथक्करण केल्यास त्याचे संधायक अवयव वेगळाले होतात, व त्याचा विभाग के- ल्यास त्याचे घटकावयव निरनिराळे होतात. असाच आपला अभि- प्राय कीं नाहीं ? गु० - होय. बरोबर समजलास. पहा, आतां एकादा पदार्थ एका- च प्रकारच्या मूलतत्वाचा झाला असेल; जसें केवळ सोन्याचा किंवा रु- प्याचा तुकडा; तर त्या पदार्थाचा विभाग करतां येईल; परंतु त्याचें पृथ करण करतां यावयाचें नाहीं. आणि ज्यांचें पृथक्करण करतां येत ना- हीं, त्या पदार्थांस मूलतत्वें म्हणतात. कारण ते इतर पदार्थाचें मूल म्ह- णजे कारण आहेत. अनेक मूलतत्वें एकत्र होऊन जे पदार्थ होतात, त्यांस मिश्र पदार्थ म्हणतात. निरनिराळ्या गुणांची जी तत्वें किंवा प- दार्थ ह्यांचें परस्परांविषयीं जें आकर्षण असतें, व्यास रसायनाकर्षण अ- पारिभाषिक नांव दिले आहे. ह्या आकर्षणाच्या योगानें पदार्थाचें एकीकरण म्हणजे संयोग आणि पृथक्करण हीं घडतात. कृ· -- रसायनाकर्षण व स्नेहाकर्षण ह्या दोहोंच्या मध्ये भेद कोणता ? गु० - सजातीय जे परमाणु, म्हणजे ज्या परमाणूंचे गुण अगदी एक- सारखे, त्यांचा जो एकमेकांकडे ओढा, त्यास स्नेहाकर्षण म्हणावें; मग ते परमाणु शुद्ध द्रव्याचे असोत किंवा मिश्र द्रव्याचे असोत. सोन्याचा तुकडा हें शुद्ध द्रव्य आहे, व लांकडाचा तुकडा है मिश्र द्रव्य आहे; आणि ह्या दोहोंचेही घटकावयव स्नेहाकर्षणानें एकत्र चिकटून ते पदार्थ झाले आहेत. आतां विजातीय जे परमाणु, म्हणजे ज्यांचे गुण निरनिराळे अ- सेजे परमाणु, त्यांचा जो एकमेकांकडे ओढा, त्यास रसायनाकर्षण म्ह- णतात. लांकडाच्या तुकड्याचे अवयव ज्यानिरनिरळ्या द्रव्यांचे परमाणु एकत्र जमून झाले आहेत, त्या परमाणूंचा संयोग रसायनाकर्षणाने झाला<noinclude></noinclude> j0p2g0ijqoq3fu12g1ews8q25r5w8jn 104 113225 239057 2026-11-12T09:50:56Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "५९ आहे. झाखेरीज हा एक दुसरा विशेष मनांत आण कीं, स्नेहाकर्षणानें सजातीय परमाणूंचा संयोग झाला असतां, त्यांचे मूळचे गुण बदलत नाहींत, व ते एकत्र होऊन जो पदार्थ बनतो, त्या पदार्थाचे व घ..." 239057 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>५९ आहे. झाखेरीज हा एक दुसरा विशेष मनांत आण कीं, स्नेहाकर्षणानें सजातीय परमाणूंचा संयोग झाला असतां, त्यांचे मूळचे गुण बदलत नाहींत, व ते एकत्र होऊन जो पदार्थ बनतो, त्या पदार्थाचे व घटक प- रमाणुचे गुण एकच असतात; परंतु रसायनाकर्षणाची गोष्ट अशी नाहीं. रसायनाकर्षणानें विजातीय परमाणूंचा संयोग झाला असतां जो नवा प- दार्थ निपजतो, त्याच्या आंगीं संधायक परमाणूंच्या पेक्षां निराळेच गुण उत्पन्न होतात. ह्यास उदाहरण; कांचेच्या ह्या पेल्यांत पैसा आहे. त्यावर मी ह्या कुपीतला हा अर्क (नैत्रिक आसिद) ओतितों. तांबें व हा अर्क ह्यांच्या मध्ये फार रसायनाकर्षण आहे, त्यामुळे तांत्र्याचा म- त्येक परमाणु ह्या अर्काच्या एकेका परमाणूशी जुळेल, व त्यांच्या संयो- गापासून जो नवीन मिश्र पदार्थ उत्पन्न होईल तो, तांचे व अर्क ह्या दो- न्हीं पेक्षां अगदी निराळा होईल. पहा, इतक्यांत त्या अर्कास कसा बा- रीक कढ येऊं लागला तो; तांब्याचे परमाणु व अर्काचे परमाणु ह्यांचा रसायनरीत्या संयोग होऊं लागल्यामुळे तो कढ दिसूं लागला आहे. तां- व्याचे घटक परमाणु एकमेकांस स्नेहाकर्षणाने घट्ट चिकटून बसले आ- हेत, त्या स्नेहाकर्षणाचा जोर अर्कास मोडून टाकिला पाहिजे; तसेंच झा स्थली त्यास दुसन्या आणखी एका शक्तीचा पराभव केला पाहिजे; ती शक्ति पृथ्वीचें गुरुत्वाकर्षण होय. पैसा गुरुत्वाकर्षणानें टेकल्यामुळे अ- र्काचा व्यापार त्यावर निष्प्रतिबंधपणें चालत नाहीं. पैसा जर अर्काति टांगलेला असता तर तो विशेष लौकर विरता. कृ० - असें आहे, तरी अर्क दोन्ही अडथळ्यांचे सहज निवारण करून तांब्यास कसा भराभर विरवीत चालला आहे, तो पहा. गु० - इतक्यांतच पहा, त्यांच्या संयोगानें उत्पन्न झालेला तो मि- पदार्थ तांबे व अर्क ह्या प्रत्येकापेक्षां कसा अगदीं निराळा आहे, तो. अर्कास मुळींच रंग नव्हता, झाला रंग आहे. तसेंच तांचें कठीण, जड, व तांबूस होतें. ह्याच्या आंगीं त्यांतला एकही गुण नाहीं. तसेंच तूं हा नवीन पदार्थ चाखून पाहिला, तर तो अंर्कासारखा आंबट लागणार ना- हीं. हा सध्यां निळ्या पाण्यासारखा दिसत आहे, खरा; पण सगळे तांबें विरले व अर्कांत जे पाणी आहे, तें आटून गेलें, म्हणजे ह्या पदार्थाच्या नियमित आकाराच्या निळ्या, पारदर्शक, सुदर कांड्या बनतील. मीं<noinclude></noinclude> 5m7zbag7fmp4sfxfx3awbfn9d51fh9k 104 113226 239058 2026-11-12T09:51:29Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "६० झा पदार्थाच्या कांहीं कांड्या तयार करून ठेविल्या आहेत, त्या तुम्हांस दाखवितों. पहा ह्या कशा दिसतात त्या. गो०- आहाहा ! काय सुंदर रंग ! ह्या कांड्यांचा आकार व पार- दर्शकपणा हीं तरी..." 239058 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>६० झा पदार्थाच्या कांहीं कांड्या तयार करून ठेविल्या आहेत, त्या तुम्हांस दाखवितों. पहा ह्या कशा दिसतात त्या. गो०- आहाहा ! काय सुंदर रंग ! ह्या कांड्यांचा आकार व पार- दर्शकपणा हीं तरी किती नामी आहेत. रसायनाकर्षणाच्या ह्या कार्या- प्रमाणें चमत्कारिक, मला वाटतें, दुसरें कोणतेंही नसेल. कृ० - महाराज, मघांशों आपण म्हणालां कीं, पदार्थांचें पृथक्क- रण रसायनाकर्षणाच्या योगानें होतें; पण तें कसें होत असेल, तें मला कळत नाहीं. रसायनाकर्षणशक्तीने पदार्थ पदार्थांचा संयोग होतो, हें अगदी उघड आहे. पण त्याच शक्तीनें पृथक्करणही होतें, ही गोष्टमात्र अगदी विपरीत दिसते. एकाच कारणापासून परस्पर विरुद्ध हीं कार्ये व्हावीं कशीं, हें मनांतसुद्धां येत नाहीं. गु० -- एक मिश्र पदार्थ दोन संधायक द्रव्यांच्या संयोगानें झालेला उदाहरणार्थं घेऊन त्या दोन द्रव्यांपैकी एकाचें नांव अ व एकाचें नांव ब असें कल्पूं. आतां आणखी मनांत असें आण कीं, अ आणि ब झां- च्यामध्ये जितकें रसायनाकर्षण आहे, त्यापेक्षां व आणि तिसरा एक क पदार्थ ह्यांच्या मध्यें विशेष रसायनाकर्षण आहे. आतां क पदार्थ जवळ आला असतां, त्याकडे अच्या पेक्षां विशेष ओढ असल्यामुळे ब अला सोडून त्याशीं (कशी ) संयोग पावेल; आणि असें झालें म्हणजे अ एकटा मोकळा पडेल; हें स्पष्ट आहे. तर ह्या उदाहरणांत अ आणि ब झांचें पृथक्करण होण्यास अ आणि क झांच्या मधलें रसायनाकर्षण कारण झालें कीं नाहीं ? -- कु० - ह्मास्थली मित्रांचा दाखला घेतला तर साजेल. जसें दोन मि- मोठ्या जुटीनें एकत्र राहत असावे, व पुढे कोणी एकादा तिसरा मनुष्य येऊन त्याचा ओढा दोहोंपैकीं एकास विशेष पडावा, व त्यानें आपल्या जुन्या मित्रास सोडून त्या नव्या मनुष्याची सोबत धरावी, तसें हें झालें. गु० - समजुती करितां तो दृष्टांत घेतला तरी चालेल. बरें, आतां तांबें व नैत्रिक आसिद झा दोहोंच्या संयोगानें जो हा आपण मिश्रपदार्थ तया- र केला आहे; त्याचे पृथक्करण करावें असें आपल्या मनांत आल्यास तें कसें करावें हें सांगतों तें करण्याचा एक मार्ग असा आहे कीं त्यांत लोखंड घालावें. कारण नैत्रिक आसिदाचा ओढा तांब्याच्या पेक्षां लोखं- • डाकडे फार आहे; त्यामुळे तें तांब्यास सोडून लोखंडाशी तत्काळ संयुक्त<noinclude></noinclude> b4krmda0mwsw7kiywnixt9lomw5fjmp 104 113227 239059 2026-11-12T09:52:00Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "६१ होईल, व तांबें वेगळे होऊन तें पुन्हा आपल्या मूळच्या रूपानें दिसूं ला- गेल; तर तसें करण्याकरितां हें सुरीचें पान ह्या निळ्या पाण्यांत घालतों. आतां हैं पान निळा रंग लागून ओलें व्ह..." 239059 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>६१ होईल, व तांबें वेगळे होऊन तें पुन्हा आपल्या मूळच्या रूपानें दिसूं ला- गेल; तर तसें करण्याकरितां हें सुरीचें पान ह्या निळ्या पाण्यांत घालतों. आतां हैं पान निळा रंग लागून ओलें व्हावें तें तसें होता हैं पहा, वर तांब्याचा पातळ थर बसून कसें तांबूस झालें आहे तें. गो०- होय. झालें आहे खरे; पण महाराज, लोखंडानें आसिदास ओढून घ्यावयाचें तें नघेतां तांब्यास ओढून घेतलें असें नाहीं का झा ठिकाणी झालें ? गु० – तसें नाहीं झालें, गोपाळा, मला समजलें, तूं रंग पाहून फस- लास. लोखंडानें आसिदास ओढून घेतलें, आणि आसिदाचा रसायनरी - त्या लोखंडाशीं संयोग होऊन त्यांचा एक जीव झाला; त्यामुळें, तांबें पानाच्या पृष्ठभागावर वेगळें पडलें. गो०- ० - महाराज, पदार्थाीपदार्थात हैं रसायनाकर्षण आलें आहे, त्याचें मूळ काय ? हैं आकर्षण, सजातीय पदार्थांच्या मधलें जें स्नेहाक- र्षण, त्याहीपेक्षां मला फार विलक्षण वाटतें. गु० - रसायनाकर्षणाचें मूळ काय हे अद्यापि चांगलें समजलें नाहीं. स्नेहाकर्षण व गुरुत्वाकर्षण झांप्रमाणे हाही जडद्रव्याच्या अंगचा एक स्वाभाविक स्वतंत्र धर्म कदाचित् असेल; हा त्यास ईश्वराच्या साक्षात् इच्छेनें प्राप्त झाला असावा; ह्याखेरीज दुसरें कारण आज सांगतां येत नाहीं. प्राण्यांच्या आंगापासून झालेली वस्त्रद्रव्यें लव, लोकर, रेशीम, आणि कातडें, ह्यांविषयी. जनावरांच्या आंगावर जें आछादन असतें त्यांत दोन पदार्थ पृथक असतात. एक कातडें, व दुसरा त्यावर असणारे कॅस. हे दोन्ही पदार्थ वस्त्रे करण्यास वेगळाले उपयोगी पडतात; म्हणून वस्त्रोत्पादक दोन द्रव्यें असें मानून त्यांचे वेगळे वेगळे वर्णन केलें पाहिजे. सर्व चतुष्पद जनाव रांचे केंस सारखे बारीक नसतात. कांहींचे फारच बारीक, कांहींचे मध्य- म, कांहींचे जाडे, असे त्यांत अनेक प्रकार असतात. ससे, पानमांजरें, इ- त्यादि लहान लहान जी जनावरें असतात, त्यांच्या आंगावरचे केंस मुख्य वेंकरून, मऊ, दाट, व तुळतुळीत असे असतात; व असल्या मऊ वगैरे केंसांसच लव हा शब्द सास्थलीं लाविला आहे. ईश्वराच्या घरचा हा<noinclude></noinclude> hlz4fiq7k5sqw5041byg6h3xxkhyq4g 104 113228 239060 2026-11-12T09:52:44Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "६२ एक मोठा चमत्कार आहे की, ज्या देशांत हा लवेची पराकाष्ठेची गरज, तसल्या देशांत, म्हणजे अत्यंत थंड देशांत, ती चांगली होते. उत्तर ध्रुववृ- ताच्या लगतीला जे देश आहेत तेथल्या माण्यांची..." 239060 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>६२ एक मोठा चमत्कार आहे की, ज्या देशांत हा लवेची पराकाष्ठेची गरज, तसल्या देशांत, म्हणजे अत्यंत थंड देशांत, ती चांगली होते. उत्तर ध्रुववृ- ताच्या लगतीला जे देश आहेत तेथल्या माण्यांची लव फारच चांगली असते; व त्या भयाण देशांत मनुष्याच्या उपयोगी पडण्याजोगा पदार्थ म्हटला म्हणजे ही लवमात्र होते; दुसरें कांहीं होत नाहीं. तेथील लोकांची लब ही काय ती संपत्ति. ती देऊन ते निर्वाहाचे पदार्थ परमुल- खाच्या व्यापान्यांपासून विकत घेतात. लव कातड्यावर असतांनाच कधीकधी कामास लावितात, व कधीकधी ती कातड्यावरून काढून कामास लावितात. लवच नुस्ती कामास लावावयाची असली म्हणजे, बहुत करून तिचा पहिल्यानें बुरणूस करितात. कैंसांवर खवले असतात, व त्यांची मांडण अशी असते की, त्यांवर त्यांच्या मुळांकडून शेंड्यांकडे हात फिरविला असतां, ते साफ लागतात, व हात उलटा फिरविला अस- तां, ते खरखरीत लागतात; असे त्यावर खवले असल्यामुळें केंस एकत्र ठोकिले असतां, किंवा दाबिले असतां, एकमेकांत गुंतून त्यांची पोळी हो- ते. आतां लवेची ही पोळी बुरुणुसापेक्षां फारच पातळ असते, तथापि दोन्ही पदार्थांचें वास्तविक स्वरूप एक असल्यामुळे त्या पोळीस बुरुणू- स असें नांव दिले आहे. साहेबलोकांच्या टोप्यांवर जी लव बसविली असते, तिचा पहिल्यानें बुरुणूस करितात, व ती लव बहुतकरून पानमां- जरें, ससे, वगैरे जनावरांची असते. लोंकर व साधारण कैंस, ह्यांच्यामध्ये भेद असा आहे की लोकर कैंसांपेक्षां नरम व लवचीक असते, व गुंडाळण्याकडे तिचें प्रावण्य विशेष असतें. हे गुण येण्याचें कारण तिच्या अंगचा तेलकटपणा होय. तो तेलकटपणा तींतून काढण्यास फार श्रम पडतात. मेंढराच्या आंगावरून लोकर काढिली म्हणजे ती पहिल्याने निवडून तिच्या निरनिराळ्या प्रती लावितात. कारण एका जनावरावरील सारी लोकर एक सारखीच असत नाहीं. नंतर ती धुऊन तिच्या अंगचा मळ व तेलकटपणा काढून ती चां- गली स्वच्छ करितात. ती स्वच्छ झाली म्हणजे पिंजान्याकडे जाते. त्या पिंजान्यापाशी मोठाल्या फण्यांचें यंत्र असतें, त्याच्या योगानें तो ती विचरितो; म्हणजे तींतले तंतु सरळ व साफ होतात, व तींतला सर्व र निघून जातो; आणि ती सूत काढण्याजोगी होते. मग सूत काढणारा<noinclude></noinclude> c1t35lv05r5v72muzlsho7vaqq6jgcq 104 113229 239061 2026-11-12T09:53:08Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "६३ तिचें सूत काढितो. त्या सुताचें जेंजें सणंग करावयाचें असेल, त्याम- माणें त्यास कमी ज्यास्त पीळ घालतात. लोकरीची अनेक प्रकारची सणंगे होतात; त्यांपैकी कांहीं नुसत्या लोकरीचींच अस..." 239061 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>६३ तिचें सूत काढितो. त्या सुताचें जेंजें सणंग करावयाचें असेल, त्याम- माणें त्यास कमी ज्यास्त पीळ घालतात. लोकरीची अनेक प्रकारची सणंगे होतात; त्यांपैकी कांहीं नुसत्या लोकरीचींच असतात, व कांहींत दुसऱ्या सुताची भेसळ असते. ह्या प्र- कारांपैकी पुष्कळ प्रकार प्रेतबितनांत होतात, व तेथची सणंगें बहुत- करून इतर देशांतल्यापेक्षां सरस असतात. ग्रेतवितनांत जी सखलाद होते तीपेक्षां दिसण्यांत व उपयोगाला विशेष चांगलें सणंग होईल असें मनांत सुद्धां आणावयाचें कठीण पडतें. ह्या कापडावर जें फूल असतें, त्याच्यायोगानें त्यांतले धागे असे झांकलेले असतात, व तें असें मऊ व तुळतुळीत असतें कीं तो पदार्थ जसा काय देवानेंच केल्यासारखा दिस- तो; मनुष्याचे कृतीनें झाल्यासारखा दिसत नाहीं. प्राण्यांपासून झाले- ल्या लोंकर वगैरे पदार्थांस जसा रंग बसतो, तसा कापूस, ताग, वगैरे व- नस्पतीच्या पदार्थास बसत नाहीं; झाकरितां लोकरीच्या सणंगांस, जो पाहिजे तो रंग देतात; व त्यांत, ज्या रंगाची जी पाहिजे, ती छाया उठते. पण तीं रंगाच्याकडे देण्याच्या पूर्वी तीं घोंगडी सारखीं मळून त्यांच्या आंगचा सर्व ओशटपणा व मळ ही काढून टाकावी लागतात. ती मळ- याची रीत अशी आहे कीं, कांही एका प्रकारची माती आहे, ती पा- यांत कालवून, त्या पाण्यांत ती टाकून, त्यांस लांकडाच्या मोगन्यांनी खूप बडवितात. ह्या मातीच्या आंगी ओशटपणा ओढून घेण्याचा गुण आहे, तेणेंकरून तो तिशीं मिळतो, आणि बडवणें चाललें असतां नव्या पाण्याची धार त्या वस्त्रांवरून एक सारखी चालली असते, त्यामुळे तो सगळा ओशटपणा निघून जातो. ह्या अशा धुण्यानें अणखी विशेष कार्य हें घडतें कीं, वस्त्राचे धागे एकमेकांशी जमून ते पहिल्यापेक्षां विशेष भ- रतें. मनुष्यास अनेकप्रकारची वस्त्रे लागतात, त्यांपैकी त्यास कौशल्या- च्या योगानें एकट्या लोकरीपासून जितकीं करितां आलीं आहेत, तित- की सृष्टींतले इतर सर्व पदार्थ एकवट धरून त्यांपासूनसुद्धांकरितां याव- याचीं नाहींत, असा लोकरीचा थोरपणा आहे. थंड देशांत घोंगड्यांनी जसें सुख होते, तसें दुसन्या कोणत्या वस्त्राने व्हावयाचें आहे? घोंगड्या, फलाणी, सखलाद,इत्यादि लोकरीची वस्त्रे ऊबदार असून हलकी असतात. त्यांचेठायी लांब अंखूड होण्याचा गुण इतका नामी असतो कीं, त्यांचे कपडे आंगास हवेतसे तंग बसून हात पाय वगैरे हालण्यास काडी मात्र<noinclude></noinclude> 5fnm85j7lixzv463a8382t47i3o58yv 104 113230 239062 2026-11-12T09:53:27Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "६४ सुद्धां प्रतिबंध होत नाहीं. पिळाच्या सुताच्या पायमोच्यांत वर सांगित- लेला गुण फारच चांगला दृष्टीस पडतो. लोकरी वस्त्र पराकाष्ठचें पातळ असले तरी त्यास ऊब असते. ह्यास उदाहरण विल..." 239062 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>६४ सुद्धां प्रतिबंध होत नाहीं. पिळाच्या सुताच्या पायमोच्यांत वर सांगित- लेला गुण फारच चांगला दृष्टीस पडतो. लोकरी वस्त्र पराकाष्ठचें पातळ असले तरी त्यास ऊब असते. ह्यास उदाहरण विलायती शाल होय. खन्या शाली म्हटल्या म्हणजे त्या तिबेत देशांत व काश्मीर देशांत होतात; परंतु विलायतेंतही किती एक ठिकाणी त्यांचे चांगलें अनुकरण करितात. लोकरीचे आणखी एक सणंग होतें, तें फार जाड असतं, पण त्याचाही उपयोग ऐषआरामीकडेच होतो. तो सांगें गालिचे होत. किड्यानें आपल्या आंगांतून काढिलेल्या सुताचे वस्त्र करण्याची क- ल्पना मनुष्यांच्या मनांत लौकर आली नसेल. सृष्टींतील पुष्कळ गोष्टी पूर्वी त्यांच्या पाहण्यांत आल्यावर, पुढे त्यांचें लक्ष ह्या सुताकडे गेलें अ- सेल. चीन देशांतल्या लोकांस रेशमाची वस्त्रे करण्याची कल्पना प्रथम सुचली असावी, असें दिसतें. रेशीम किड्यांच्या आंगांतून निघतें, हें ब- हुत एकांस ठाऊक आहे. ह्या किड्यांची आणि पावसाळ्यांत घुलीं उ- त्पन्न होतात त्यांची जात एकच आहे. हे दोन्ही प्राणी अंड्यांतून उत्प न्न होतात, व दोहोंचा आकार सारखाच असतो. ह्या दोघांसही पुढे कां- ही दिवस कोशावस्था प्राप्त होऊन नंतर त्या दोघांस पतंगाचें रूप प्राप्त होतें. रेशमी किडा घुल्याच्या अवस्थेत असतां, पराकाष्ठेचा खादाड अ सतो. त्याचें आवडतें व त्याच्या प्रकृतीस मानवणारें भक्ष्य तुतीचा पाला होय. हैं भक्ष्य खाल्ल्यानें त्याचं पोषण होतें, इतकेंच नाहीं; तर त्याच्या पोटांत कांहीं आशय असतात त्यांत पारदर्शक व चिकट असा कांहीं एक पदार्थ उत्पन्न होतो. त्या पदार्थाचा गुण असा आहे की, त्यास बाहेर- चा वारा लागल्या बरोबर तो कठीण होतो. हा किडा पोसून चांगला मो- ठा झाला, म्हणजे पुढे त्यास जी कोशावस्था प्राप्त व्हावयाची असते, व ज्या अवस्थेत, तो पंगु होऊन, त्यास हालवत चालवत नाहीं, तशा त्या अवस्थेत आपणास गुप्त राहतां यावें, व उपद्रव लागूं नये, म्हणून तो आपल्या अंगांतल्या चिकट पदार्थाचं सूत काढून, ते आपल्या अंगा- भोवती गुंडाळून लहान पिंड्यासारखें घर करूं लागतो. रेशमी किड्याचे घराचा आकार अंड्यासारखा वाटोळा व लांबोळा असतो. त्याचा रंग सामान्यतः पिवळा असतो; परंतु सर्वांचा पिवळेपणा सारखा असत नाही. कांहीं फार पिवळी असतात, व कांहीं फिक्या रंगाची असतात. ह्या घरास कोळिसरा म्हणतात. एका कोळिसन्यांत<noinclude></noinclude> hfd80nulyzem7nnh8xypuh4kwbbtydo 104 113231 239063 2026-11-12T09:56:08Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "६५ एकच धागा असतो, व तो गुंडाळून, गुंडाळून, तें घर इतके पराकाष्ठेच घट्ट झाले असतें कीं त्यांत कांहीं शिरावयाचे नाहीं. हा धागा फारच बारीक असतो, व. तो उकलला असतां पांचशांपासून सात साडे..." 239063 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>६५ एकच धागा असतो, व तो गुंडाळून, गुंडाळून, तें घर इतके पराकाष्ठेच घट्ट झाले असतें कीं त्यांत कांहीं शिरावयाचे नाहीं. हा धागा फारच बारीक असतो, व. तो उकलला असतां पांचशांपासून सात साडेसातशें हात लांच भरतो, आणि एवढ्या लांच धाग्याचा सारा पिंडा खवतराच्या अड्याएवढा केला असतो. रेशमी किडे मोकळे असले म्हणजे ते तुती- च्या झाडांवरच आपली घरें करितात, आणि ती घरें त्या झाडांच्या पा- नांत सोनेरी फळांसारखी चमकत लटकतात. चीन देशाच्या दक्षिण मां- तांत, व एशिया खंडांतील इतर कितीएक उष्ण देशांत, रेशमी किड्यांस स्वतंत्रपणें घरं लावूं देतात, आणि त्यांनीं तीं लाविली म्हणजे तींच काढून आणितात म्हणजे झाले; परंतु युरोप खंडांतली हवा एशिया खंडांतल्या- पेक्षां थंड आहे, ह्यामुळे त्या खंडांतले अत्यंत उष्ण म्हणून जे इताली व- गैरे देश आहेत, त्या देशांत देखील ज्या दिवसांत हे किडे अंड्यांतून बा- हेर येतात, त्या दिवसांत, म्हणजे वसंत ऋतूंत, इतकी थंडी असते कीं ते उ- घड्या जाग्यावर वांचत नाहींत, थंडीने मरतात. ह्यास्तव त्या खंडांत झा किड्यांकरितां मुद्दाम वेगळीं घरें बांधिलेली असतात. ती घरें ऊबदार असून हवाशीर असतात. त्या घरांत हे किडे बाळगून ते पोसन तोंपर्यंत त्यांस तुतीचा पाला मोतादीनें खावयास घालितात. ह्या किड्यांची आंडी व संतऋतूंत फुटतात, व तुतीच्या झाडांस फार मागून पालवी येते; ह्याकरितां इंग्लंद वगैरे फार थंड देशांत हे किडे बाळगून फायदा होत नाहीं. हे किडे वाढत असतां कितीएकवेळ त्यांची पहिली त्वचा पडून त्यांस नवी त्वचा येते, व हा व्यापार घडतांना कितीएक किडे मरतात. ते चांगले पोसले म्हणजे रेशमाचें द्रव्य त्यांच्या अंगांत इतकें जमतें कीं त्याच्या योगानें त्यांच्या आंगावर पिवळ्या रंगाची झाक मारूं लागते, व ते कांहीं खाईनासे होतात. असें झालं म्हणजे लहान लहान ताठ्यांवर त्यांस ठे- वून त्यांपुढे तुतीच्या बारीक बारीक फांद्या टाकितात; म्हणजे ते लवक रच आपले कोळिसरे करावयास लागतात. कोळिसरे करावयाचे संपले म्हणजे नवे किडे होण्याकरितां कांहीं कोळिसरे राखून ठेवून बाकीचे ता- पवितात, म्हणने आंतले किडे कोशावस्थेतच मरण पावतात. आतां राखिलेले जे कोळिसरे असतात, त्यांस कांहीं वेळ झाला, म्हणजे त्यांत पतंग उत्पन्न होतात, आणि ते कोळिसन्यांस भोके पाडून बाहेर पडतात.<noinclude></noinclude> n0f3pzvpaigsvf3d3tfjoj58cdvsff1 104 113232 239064 2026-11-12T09:56:49Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "६६ पुढलें काम रेशीम उकलण्याचें. कोळिसच्याच्या बाहेरच्या बाजूस रुईच्या कापसासारखा मऊ पदार्थ लपेटलेला असतो, तो काढून घेतल्या- नंतर ते कोळिसरे ऊन पाण्यांत टाकितात, व त्यांची शेवटे..." 239064 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>६६ पुढलें काम रेशीम उकलण्याचें. कोळिसच्याच्या बाहेरच्या बाजूस रुईच्या कापसासारखा मऊ पदार्थ लपेटलेला असतो, तो काढून घेतल्या- नंतर ते कोळिसरे ऊन पाण्यांत टाकितात, व त्यांची शेवटें शोधून काढून ती कितीएक एके ठिकाणी जुळतात, आणि ती एका चाकावर गुंडाळतात. . रेशीम अशा अवस्थेत असलें म्हणजे त्यास कच्चें रेशीम म्हणतात. नंतर कांहीं संस्कार करून तें स्वछ व नरम केल्यावर त्यास पीळ भरितात. ह्या पीळ भरलेल्या रेशमास कंकरीचे रेशीम म्हणतात. झाचीं जीं सणं- गे करावयाची असतात, त्याप्रमाणें त्याचा धागा कमी जास्त तलम अस- तो. रेशिमास पीळ घालण्याची विलायतेत मोठी मोठी यंत्रे असतात. त्या यंत्रांच्या योगानें एकदम शेंकडों चात्या फिरत असतात. विलायतेंत असल्या मकारचें अत्यंत मोठे यंत्र दव नामक गांवी आहे. ह्या यंत्रा- चा नमुना कोणीएका इंग्रजानें मुळीं इताली देशांतून चोरून आणला. इताली देशांत रेशिमाचे सर्व प्रकारचे कारखाने बहुत वर्षांपासून पूर्णा- वस्थेस आलेले आहेत. कापड करण्यास रेशीम हें फारच चांगलें द्रव्य आहे, व हा चांगले- पणा त्यास पुष्कळ गुणांनी आला आहे. ते गुण हे कीं, तें फार बळक- ट, हलकें, व तकतकीत असें असून त्यावर रंग फार चांगला बसतो. युरो- पांत हा जिन्नस जेव्हां चांगला ठाऊक नव्हता तेव्हां त्याच्या दुर्मिळपणा- मुळे त्यास फार किंमत पडत असे; परंतु हल्ली त्यास जी मोठी किंमत देतात, ती त्याची शोभा व त्याचे आंगचे उत्तम गुण झांवरून देतात. हा जिन्नस हवा तितका म्हणून कधीं उत्पन्न व्हावयाचा नाहीं. रेशिमाचीं पुष्कळ प्रकारची सणंगे होतात. तीं बहुत एक सर्व शोभेच्या व ऐष आरामाच्या कामांकडे लागतात. हीं सणंगें निरनिराळ्या जातीची असतात. रेशमी जाळीदार कापड वगैरे पदार्थ फारच तलम असतात; मखमाल वगैरे कांहीं फारच जाड असतात. मखमालीवर जें फूल असतें, त्याच्या योगानें ती स- शाच्या वगैरे आंगावरच्या लवेसारिखी दाट दिसते, व लवेसारिखी ऊबदा- रही असते. ह्या देशांत पितांबर, पैठण्या, गजनी वगैरे पुष्कळ रेशमी सण- गें होतात, व विलायतेंत तर फारच नामी तऱ्हेतऱ्हेचीं सणंगें होतात. त्यां- तल कांहीं सांगतों. अतलस हें कापड फारच चकचकीत व तुळतुळीत असतें. धुमास, म्हणून एक कापड असतें, त्याच्या वरची फुलें भुईच्या- च रंगाची असतात, व त्यांच्या रंगांत वेगळाली लकेर असते, तिच्या यो-<noinclude></noinclude> dtec62s4lw2v420z81u6kzgrd232lm6 104 113233 239065 2026-11-12T09:59:30Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "६७ गानेंमात्र ती दिसतात किनखाप हैं कापड प्रसिद्ध आहे, त्यावर स्वा- भाविक रंगाची किंवा सोनेरी किंवा रुपेरी कलाबतूची फुलें असतात. तसेच रेशिमाचे पायमोचे, हातपंजे, गुंड्या, गोफ, वगैर..." 239065 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>६७ गानेंमात्र ती दिसतात किनखाप हैं कापड प्रसिद्ध आहे, त्यावर स्वा- भाविक रंगाची किंवा सोनेरी किंवा रुपेरी कलाबतूची फुलें असतात. तसेच रेशिमाचे पायमोचे, हातपंजे, गुंड्या, गोफ, वगैरे पुष्कळ जिन्नस होतात, व हे महाग जरी असतात तरी झांच्या टिकाऊपणामुळें अधिक किंमतीचा वचपा निघून जातो. रेशमाचा धागा फार बळकट असतो, त्यामुळें पुष्कळ रेशीम शिवण्याच्या कामाकडे खर्चतें. सारांश, धातूंम- यें सोनें जसें श्रेष्ट, तसें वस्त्रे करण्याच्या द्रव्यांमध्ये रेशीम श्रेष्ठ होय. जेथें जेथें हें लागतें, त्या पदार्थास शोभा व किंमत हीं येतात. रेशीम तयार करितांना जो गाळ निघतो, तो सुद्धां टाकून देत नाहींत. तो चां- गल्या कितीएक कामांस लावितात. कोळिसन्यांवरच मऊ द्रव्य, व कच्चें रेशीम तयार होतांना जो त्याचा कांहीं भाग अनुपयोगी खालीं राहतो तोही, एके ठिकाणी जमवून त्याचे जाडे धागे करितात, व त्या धाग्यांचे घडवतीचे पायमाचे करितात. कोळिस यांच्या आंतले बाजूस जो प- दार्थ असतो त्याची सर्वोत्कृष्ट अशीं कृत्रिम फुलें करितात. जनावरांच्या कातड्यांवरील लव व लोकर हीं वस्त्रे करावयास जशी चांगलीं उपयोगीं पड़तात तसें कातडेंही स्वतः पुष्कळ कामांस उपयोगीं पडते; परंतु ते तयार करण्याची मेहनत मात्र त्यांच्यापेक्षां अधिक आहे. तें कुजूंनये, व त्याचे आंगीं मऊपणा व लवचिकपणा रहावा, म्हणून त्यास कांहीं एका प्रकारच्या द्रव्याची भावना द्यावी लागते. ह्या संस्का- रास कमावणें म्हणतात. कमावलेल्या कातड्यांचीं विलायतेंत वस्त्रे करि- तात, व तें दुसऱ्या पुष्कळ कामांसही पराकाष्ठेचें उपयोगी पडतें. हीं का- तडीं इंग्रज लोक कशी कमावितात त्याचें पुढे वर्णन करितों. कातडी काढणान्यानें जनावरांच्या आंगावरचें कातडें चांगलें जपून काढल्यावर त्यावरचा मळ जाण्याकरितां तें पाण्यांत टाकितात. तेथें तें एकदोन दिवस राहिल्यावर बाहेर काढून तें अर्ध्या वरवंट्यासारखा एका आंगून वाटोळा व एका आंगून चापट असा एक घोंडा असतो, त्यावर घालून त्याच्या आतल्या बाजूस लागलेलें मांस किंवा चर्बी काढून टाकि तात. नंतर तें कातडें चुन्याच्या पाण्यांत टाकितात, तेथें तें सुमारे पंधरा दिवस असतें. असें करण्यानें तें फुगून जाड होतें, व त्यावरचे केंस उख- ळून ढिले होतात. मग त्यास बाहेर काढून पुनः वर सांगितलेल्या धोंड्या- वर घालून त्यावरचे केंस खरडून टाकितात. नंतर तें खबुतराच्या विष्टेच्या<noinclude></noinclude> j0pn0jlxczqldzmwkyjhw0nlzx0p10n 104 113234 239066 2026-11-12T10:00:06Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "६८ पाण्यांत टाकितात, म्हणजे चुम्याच्या पाण्याने त्याच्या आंगों जो कुगी रपणा आला असतो तो जातो. नंतर त्यास आणखी धोंड्यावर घालून स्वच्छ करितात, आणि मग कमावण्याच्या पाण्यांत टाकिता..." 239066 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>६८ पाण्यांत टाकितात, म्हणजे चुम्याच्या पाण्याने त्याच्या आंगों जो कुगी रपणा आला असतो तो जातो. नंतर त्यास आणखी धोंड्यावर घालून स्वच्छ करितात, आणि मग कमावण्याच्या पाण्यांत टाकितात. झापा- यांत ओक नामक एक झाड आहे, त्याच्या सालीची भरड भुकटी घा- तलेली असते. ह्या देशांत तरवड किंवा बाभूळ ह्याच्या सालीच्या पाण्यांत कातडी कमावितात. ओकाच्या सालींत पराकाष्ठेचा तुरटपणा असतो, आणि हैं तुरट द्रव्य कातड्याच्या आंगांत चांगले भिनलें म्हणजे तें त्या- स कुजूं देत नाहीं. कातडें ह्या पाण्यांत चांगलें मुरलेंसें झालें म्हणजे तें काठीवर झिरपत टाकितात, आणि पाणी झिरपून गेल्यावर ते काढून व रून वाटोळा व खालून सपाट असा लांकडाचा मोठा ठोकळा असतो, त्यावर तें साफ करून ताणून पसरितात. नंतर कातडी वाळविण्याचें एक घर असतें, त्यांत वारा खेळण्याला त्याला धारीं असतात, त्या घरांत तें कातर्डे नेऊन चांगले वाळे तोंपर्यंत टांगून ठेवितात. इतकें झालें, म्हण- 'जे कमावण्याचा संस्कार संपला. आतां इतकी कृति झाली तरी कातडें कामास लावावयाजोगें तयार • होत नाहीच. त्यास आणखी कांहीं संस्कार करावे लागतात. ते हे की, वर सांगितल्याप्रमाणे तयार झालेलें कातडें पुनः पाण्यांत टाकितात, व चांगलें भिजलें म्हणजे बाहेर काढून कठीण लांकडाच्या एका प्रकारच्या ठोकळ्यावर घालितात. ह्या ठोकळ्याची वरची बाजू उतरती व गुळगुळीत असते, व ह्यावर कातडें घालतांना, जीवर केंस असतात ती बाजू खालीं करितात, व मांसाकडील बाजू वर करितात. मग लोखंडाचे, दोन्ही कडून धारेचें एक हत्यार असतें, त्या हत्यारास दोन मुठी असतात, त्या हत्या- रानें खरडून तें कातडें साफ ब हवें तितकें पातळ करितात; नंतर तें आ- णखी एक वेळ पाण्यांत टाकून बाहेर काढितात, आणि गुळगुळीत धों- ड्याने घांसितात, किंवा घोंटतात. नंतर तें मऊ व लवचीक करण्याकरि- तां हरणांच्या किंवा बक-यांच्या कातड्यापासून काढलेल्या तेलाने किंवा चर्बी कढवून तिनें तें माखून वर सांगितलेल्या घरांत वाळत टाकितात, आ- णि बरेंच वाळून दमटसें झालें, म्हणजे उन्हांत वाळवितात, किंवा विस्तवा च्या धगीनें सुकवितात. नंतर त्यास काळा रंग देणें असल्यास, किंवा दुसरा रंग देणें असल्यास, किंवा रंगच द्यावयाचा नसल्यास, त्या त्या ममाणें त्या- स आणखी कांहीं संस्कार करितात; परंतु त्यांचें आतां विशेष वर्णन करी-<noinclude></noinclude> grlepo53giltvwhtrfw5lbdnilmbyjp 104 113235 239067 2026-11-12T10:13:23Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "६९ त नाहीं; थोडक्यांत इतकें सांगतों कीं, तुरटपणा कातड्याच्या अंगांत भिनून तें एकदां चांगलें कमावलें गेलें, म्हणजे पुढे त्यावर काळा रंग चां- गला उठावयास दुसरें कांहीं करावयास नको,..." 239067 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>६९ त नाहीं; थोडक्यांत इतकें सांगतों कीं, तुरटपणा कातड्याच्या अंगांत भिनून तें एकदां चांगलें कमावलें गेलें, म्हणजे पुढे त्यावर काळा रंग चां- गला उठावयास दुसरें कांहीं करावयास नको, हिराकस पाण्यांत काल- वून तें पाणी लावलें म्हणजे झालें. हिराकसाचें पाणी कुंचल्यानें लावि तात, व तें बहुतकरून केसाच्या बाजूस लावितात. हें झाल्यावर कात- ड्यावर दाणा आणावा लागतो. तो आणावयाची रीत अशी. मध्यें मध्यें ज्यास खोंचण्या आहेत असें खराच्यासारखें एक हत्यार असतें. (भेद हाच असतो कीं खरान्याच्या खोंचण्या दूर दूर असतात, व झा हत्याराच्या फारच जवळ असतात) त्या हत्याराने आडवें, उमें, असें चोहीकडून कातडें घांसितात, म्हणजे त्यावर दाणा दिसूं लागतो. कधीं कधीं कातड्यावर मासाच्या बाजूनें रंग देतात. तो रंग काजळ व तेल झांचा असतो. वर जी कृति सांगितली त्या कृतीने जोडे व बूट झांची कातडी विला- यतेंत तयार करितात. जोडे व बूट हे कातड्यापासून होणाऱ्या मुख्य जिन्नसांपैकीच आहेत. खरोखर पाहिलें असतां, बळकटपणा, मऊपणा, व पाणी आंत न येऊं देणें, हे गुण जसे कातड्याच्या आंगी आहेत, तसे दुसऱ्या कोणत्याही पदार्थाच्या आंगीं नाहींत. जोडे वगैरे बहुतकरून गुरांच्या कातड्यांचे करितात. कातड्यांच्या कधीं कधीं बंड्या सुद्धां करितात, व कितीएक देशांतंतर बहुतकरून पांघरुणें कातड्यांचीच अ- सतात. असो, विशेष नाजूक जे जिन्नस असतात ते शेळ्या, बोकड, कुत्रे, इत्यादिकांच्या कातड्यांचे करितात. वर सांगितल्या रीतीपेक्षां वेगळी अशी आणखी एक कातडी तयार करण्याची रीत आहे. त्या रीतीने करडांची कातडी हातपंज्यांकरितां तयार करितात. ती रीत येणेंप्रमाणें. पहिल्यानें कातडी धुऊन तीं चु- न्याच्या पाण्यांत टाकितात, म्हणजे त्यांवरचे केंस मोकळे होतात, व त्यांच्या आंगचा तेलकटपणा निघून जातो, नंतर पाण्यांत कोंडा घालून तें ऊन करून त्यांत तीं कातडीं घालून मऊ करितात, आणि लांकडाच्या ठोकळ्यावर ताणून वाळत घालितात. ह्या संस्काराने ती कातडी पारदर्श- क होतात. नंतर तीं तुरट पाण्यांत टाकितात. हें पाणी तुरट होण्याक- रितां त्यांत झाडांची साल वगैरे घालीत नाहींत, तर तुरटी व मीठ घालि- तात. झा पदार्थांचा क्षार त्यांच्या आंगांत भिनला, म्हणजे ती किती-<noinclude></noinclude> ef7f7rj7nadwpcnl9icculgj8wio859 104 113236 239068 2026-11-12T10:16:41Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "७० एक महिनेपर्यंत चांगलीं राहतात. नंतर ऊन पाण्यानें तीं धुऊन त्यांत- ला जास्ती खारटपणा काढून टाकितात. ही कृति विशेष कठीण व ना- जूकपणाची आहे. नंतर ती कातडी कांहींशी वाळवितात, व दमट अ-..." 239068 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>७० एक महिनेपर्यंत चांगलीं राहतात. नंतर ऊन पाण्यानें तीं धुऊन त्यांत- ला जास्ती खारटपणा काढून टाकितात. ही कृति विशेष कठीण व ना- जूकपणाची आहे. नंतर ती कातडी कांहींशी वाळवितात, व दमट अ- सतात तोच पिपांत आंड्यांचा बलक चांगला तयार करून त्यांत टाकि- तात, आणि खूप तुडवितात, म्हणजे तो बलक त्यांच्या अंगांत अगदीं भिनून जाऊन तीं विशेष घट्ट व मऊ व लवचीक अशी होतात. आंडी महाग असतात, ह्याकारणामुळे कधीकधी आंड्यांच्या ठिकाणी रक्ताची योजना करितात; परंतु रक्ताच्या योगानें त्यास जो कांहींसा वाईट रंग येतो तो पुढें साफ नाहींसा होत नाहीं, हा रक्तांत दोष आहे. नंतर ती पुनः वाळवितात, म्हणजे तीं रंग देण्यास, किंवा पांढरीच ठेवावयाचीं असल्यास घोंटण्यास, तयार झाली. मोरोको म्हणून एक प्रकारची कातडी असतात, ती शेळ्या व बोकड ह्यांच्या चमड्यांची करितात. ती तयार करण्याची कृति वरच्या कृतीसारखीच आहे. भेद इतकाच आहे कीं, तीं भरण्याकरितां ऊन पाण्यांत पांढरे अंजीर घालून त्या पाण्यांत तीं टाकून तुडवितात. शुद्धपदार्थ - आक्सिजन, हैद्रोजन, नैत्रोजन, कारबान, गंधक, फास्फरस, आणि धातु त्यांविषयी. शुद्ध पदार्थ किंवा शुद्धतत्त्वें म्हणजे ज्या पदार्थांचें रसायनरीत्या पृ- थक्करण करितां येत नाहीं, ते. असे पदार्थ आजच्या समजुतीप्रमाणें ६२ आहेत. आजच्या समजुतीप्रमाणें असें म्हणण्याचें कारण; ज्या प- दार्थांचें पूर्वी पृथक्करण करितां येत नव्हतें, त्यचिं तें आज करितां येतें; झावरून आज ज्यांचं तं करितां येत नाहीं, त्यांचें तें पुढे करितां येऊन शुद्ध तत्त्वांची संख्या कदाचित् वाढेल, किंवा कदाचित कमी होईल, असा संभव आहे. असो, कोणी कोणी विद्वान् लोक प्रकाश, उष्णता, वीज, लोहचुंबकत्व, ह्या चोहोंचा शुद्ध पदार्थामध्यें संग्रह करितात. व झांस अमेयद्रव्यें (म्हणजे तोलतां किंवा मापतां येत नाहींत अशीं द्रव्यें ) म्ह- णतात; परंतु ह्या द्रव्यांची पृथक् स्थिति अद्यापि स्पष्टपणें सिद्ध झाली नाहीं. झास्तव झांस शुद्ध पदार्थांमध्यें गणण्याचा सामान्य प्रचार नाहीं. असो, वर जे शुद्ध पदार्थ सांगितले, त्यांस कधीं कधीं मागल्या.<noinclude></noinclude> m10smy840d6dmbnxsc3bioz9ebww49x 104 113237 239069 2026-11-12T10:47:44Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान ": 69 चार पदार्थांहून निराळे दाखविण्याकरितां मेयद्रव्यं असंही म्हणतात, कारण ते तोलतां व मापतां येतात. ह्या सर्व पदार्थाच्या गुणांचें ज्ञान चांगल्या रीतीनें व्हावें, म्हणून त्यां..." 239069 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>: 69 चार पदार्थांहून निराळे दाखविण्याकरितां मेयद्रव्यं असंही म्हणतात, कारण ते तोलतां व मापतां येतात. ह्या सर्व पदार्थाच्या गुणांचें ज्ञान चांगल्या रीतीनें व्हावें, म्हणून त्यांचे तीन वर्ग बांधिले आहेत. ते येणें- प्रमाणे. १ दुसऱ्या व तिसन्या वर्गातले पदार्थाश व ज्यांशी रसायना- कर्षण मनस्वी व त्यांचा ज्यांशी संयोग होऊन नवे मिश्र पदार्थ उत्पन्न होतात व त्या मिश्र पदार्थांचे गुण घटक द्रव्यांच्या गुणांपेक्षां अगदी निराळे असतात, त्या सर्व पदार्थांचा पहिल्या वर्गात संग्रह होतो. ते पदार्थ १ आक्सिजन, २ क्लॉरैन, ३ अयांदैन, ४ ब्रोमैन, ५ फ्लुयोरेन, असे पांच आहेत. २ ज्यांचे ठायीं धातूंचे गुण नाहींत; परंतु जे दास (जळणारे ) अ- सतात, व ज्यांचों आसिदें होतात, ते पदार्थ दुसन्या वर्गात मोडतात. ते पदार्थ- ६ हैड्रोजन, ७ नैत्रोजन - हे दोन वायुरूप पदार्थ आहेत. - ८ कार्बन, ९ बोरोनू – हे दोन स्थिर व अद्राव्य असे अमवाही पदार्थ आहेत. - १० गंधक, ११ फास्फरस हे दोन चंचल (कापरासारखे उडून जाणारे व द्राव्य (उष्णतेनें पातळ होणारे ) अमवाही पदार्थ आहेत. ३ ज्या पदार्थांचे आंगीं धातूंचे गुण असतात, व जे पदार्थ दास अ- सतात, त्या सर्वांचा संग्रह तिसन्या वर्गात होतो. दोन्हीपेक्षां ह्या वर्गांत आलेल्या शुद्ध पदार्थांची संख्या फार मोठी आहे. ते एकंदर वेताळीस आहेत. हे सर्व पदार्थ मायः वर सांगितलेल्या अकराही पदार्थांशी सं- योग पावतात; परंतु त्यांपासून होणाऱ्या सर्व पदार्थात त्यांचा आक्सिज नाशी संयोग होऊन जे मिश्रपदार्थ होतात ते विशेष चमत्कारिक असतात. आक्सिजन हा पदार्थ, सृष्टींत जे रसायनव्यार होतात, त्यांस एक प्रधान कारण आहे. ज्यांत ह्याचा संबंध अगदीं नाहीं, असे रसा- नव्यापारच थोडे. पदार्थ कुजणे, आंगणें, किंवा जंगणे, इत्यादि क्रि- यांस आक्सिजन कारण आहे. शुद्ध अवस्थेत हा पदार्थ वायुरूप अ सतो. सृष्टीत हा पदार्थ फारच विपुल आहे. सर्व वातावरणांत एक पंच- मांश आक्सिजन आहे, व पाण्यांत मापाने एक तृतीयांश आहे; म्हणजे<noinclude></noinclude> 4o1tqm925m179k0om9rm96n3u01wb8h 104 113238 239070 2026-11-12T10:50:09Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "तीन पंचपाच्या पाणी असल्यास त्यांत एक पंचपात्री आक्सिजन असतो.- प्राणी, झाडें, व खनिज पदार्थ एतद्रूप सृष्ट पदार्थात माय: आक्सिजन असतो. साधारण वायूप्रमाणें हा वायूलाही रंग, रुचि, वास,..." 239070 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>तीन पंचपाच्या पाणी असल्यास त्यांत एक पंचपात्री आक्सिजन असतो.- प्राणी, झाडें, व खनिज पदार्थ एतद्रूप सृष्ट पदार्थात माय: आक्सिजन असतो. साधारण वायूप्रमाणें हा वायूलाही रंग, रुचि, वास, हीं नस- तात, व त्याममाणें हा अदृश्य असतो. त्यासारखा ह्यांतही स्थितिस्था- पकनारूप गुण आहे; पण हा साधारण वायूपेक्षां जड आहे. शंभर आक्सिजन व एकशें अकरामापें साधारण वायु हीं वजनाने बरो- बर भरतात. हा वायु दहनव्यापारास आश्रय आहे, म्हणजे एखाद्या पात्रांत हा वायु घालून त्यांत पेटलेला कांकडा वगैरे धरिला असतां, तो साधारण वायूंतल्या पेक्षां फार जोराने जळतो. वास्तविक म्हटले तर साधारण वायंत जें दहन होतें तें त्या वायूंत आक्सिजन असल्यामुळेंच होतें. जेथें आक्सिजन नाहीं, तेथे पदार्थ मुळींच जळत नाहीं. हा. दहनास जसा आवश्यक आहे तसा माण्यांच्या जीवनासही तो आवश्य- क आहे. ज्यांत आक्सिजन नाहीं त्या वायूनें आपले श्वासोच्छ्रास होत नाहींत. ह्या स्थली ही गोष्ट सांगावयासारखी आहे की साधारण वायूंत जितका वेळ पदार्थ जळतो किंवा प्राणी वांचतो, त्यापेक्षां आ- क्सिजनांत ते व्यापार ( पदार्थदहन व प्राणिजीवन ) अधिकवेळ होतात. आतां आक्सिजनमात्र विवक्षित इयत्तेचा असला पाहिजे, त्या इयत्तेपेक्षां अधिक असूनये. ह्यावरून असें सिद्ध होते की, आक्सिजन हा प्राणि- जीवन व पदार्थदहन ह्या दोन्ही व्यापारांस अगदी आवश्यक आहे, ह्या- वांचून ते व्यापार व्हावयाचे नाहींत. आक्सिजन दुसऱ्या पदार्थाश रसायनरीत्या संयोग पावून झालेले मिश्र पदार्थ सृष्टीत आयते सांपडतात इतकेंच नाहीं, तर कृतीनेही तो दुसऱ्या पदार्थांशीं संयुक्त करून नवे मिश्र पदार्थ करितां येतात. 'वास्तविक पाहिलें असतां, आक्सिजन हा शुद्ध पदार्थ आहे, असें म्हणतां येत नाहीं, कारण झाची वायुरूप अवस्था स्वाभाविक नव्हे; ती त्यास उष्णतेच्या संयोगानें माप्त झाली आहे; परंतु ज्या पदार्थात उष्णता अगदीं नाहीं, असा पदार्थ अद्यापि सांपडला नाहीं; व कृतीनें ती अगदीं नाहींशी करतां येत नाहीं; झाकरितां उष्णतेशी संयोग पावलेले पदार्थ असले, तरी त्यांस शुद्ध पदार्थ म्हणण्याची वहिवाट पडली आहे, तीवरू- न आक्सिजन वगैरे पदार्थांस शुद्धपदार्थ म्हटलें आहे. नेहमीं स्थिति- स्थापकगुणयुक्त जे प्रवाही पदार्थ त्यांस वायु, वायुरूप हे शब्द लावि-<noinclude></noinclude> tenzibi0ljh860eloai81jkx9bp4mpd 104 113239 239071 2026-11-12T10:52:33Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "७३ तात व ज्यांचेठायीं स्थितिस्थापक गुण नाहीं, त्या प्रवाही पदार्थास वाही हैं विशेषण लावितात. जे प्रवाही पदार्थ कधीं कधीं स्थिति- स्थापकगुणयुक्त असतात, त्यांस वायु म्हणावयाचें न..." 239071 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>७३ तात व ज्यांचेठायीं स्थितिस्थापक गुण नाहीं, त्या प्रवाही पदार्थास वाही हैं विशेषण लावितात. जे प्रवाही पदार्थ कधीं कधीं स्थिति- स्थापकगुणयुक्त असतात, त्यांस वायु म्हणावयाचें नाहीं; तर त्यांस वाफ म्हणतात. जसें, पाण्याची वाफ. हिला वाफच म्हणावयाचें, वायु म्हणावयाचें नाहीं. कारण थंड झाली असतां, तिचें पाणी होऊन ति- च्या आंगचा स्थितिस्थापकपणा नाहींसा होतो. तसेंच साधारण वायु हा वाफ नव्हे, कारण त्याचा स्थितिस्थापकपणा कधींही नाहींसा होत नाहीं. हैड्रोजन हा पदार्थ सर्वदा वायुरूप असतो. त्यास कधीं कधीं दालवायु असेंहो म्हणतात. आपणांस माहीत जे पदार्थ आहेत त्या सर्वात हा हलका आहे. आक्सिजनापेक्षां हा सोळापट विरल आहे, म्हणजे एक पंचपात्री भर आक्सिजन व सोळा पंचपात्र्या हैड्रोजन ह्या दोहोंचें वजन सारखें असतें. हा पाण्याचा मुख्य घटकावयव आहे, व हा त्याच द्रव्यापासून प्राप्त होतो. हैद्रोजन शुद्ध असला म्हणजे त्याचे गुण व साधारण वायूचे गुण सारखेच असतात. ह्या वायूस कधीं कधीं थोडा वास येतो; परंतु तो वास त्याच्या अंगचा नव्हे, तर त्यामध्यें भि- नून गेलेला कांहीँ दुसरा पदार्थ असतो, त्याचा होय. हा वायु स्वतः पराकाष्ठेचा दाह्य आहे, व लांकडें वगैरे जे दाह्यपदार्थ झांतून जो ज्वाला निघते, ती त्या पदार्थात हा असल्यामुळेच निघते. असें आहे तरी हा वायु दहनास मुख्य कारण नव्हे. हा जो जळतो तो आक्सिजन अ- सला तरच जळतो. भांड्यांत हैद्रोजन घालून त्यांत पेटलेला कांकडा घातला असतां, जळत नाहीं, विझून जातो. हा जसा दहनास कारण नाहीं, तसा प्राण्यांच्या जीवनासही कारण नाहीं. कारण ह्या वायूंत प्राणी टाकिला असतां, तो तत्काळ मरतो. परंतु तो प्राणी मरतो तो हैद्रो- जनानें मरतो असें नाहीं; तर आक्सिजन नसल्यामुळे मरतो, असें सम- जावें. शुद्ध आक्सिजन वायु व हैद्रोजन वायु हे एकत्र मिळविले अस- तां त्यांस कांहीं विकार होत नाहीं, परंतु त्यांच्या मिश्रणास पेटलेला कांकडा लाविला असतां, त्याचा फाडदिशीं मोठा अवाज होता; आणि ते दोन्ही जर कांहीं विवक्षित प्रमाणानें मिश्र झाले असले तर तो अवाज होऊन त्या एकंदर दोन्ही वायूंचें पाणी होतें. असो, हैद्रोजन वायु फार हलका आहे, ह्यामुळें त्यानें कृत्रिम विमानें भरितात. हैद्रोजन झा<noinclude></noinclude> 31ucy4tzmqtoruh37lks9gy1s1wb32h 104 113240 239072 2026-11-12T10:53:06Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "७४ में हा साधारण वायू- नैत्रोजन असतो, गंध हीं नाहींत, व शब्दाचा मूळ अर्थ जलजनक असा आहे, आणि हा वा पाण्याचा अवयव आहे, म्हणून त्यास हें नांव माप्त झालें आहे. नैत्रोजन हाही एक वायुरूपच प..." 239072 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>७४ में हा साधारण वायू- नैत्रोजन असतो, गंध हीं नाहींत, व शब्दाचा मूळ अर्थ जलजनक असा आहे, आणि हा वा पाण्याचा अवयव आहे, म्हणून त्यास हें नांव माप्त झालें आहे. नैत्रोजन हाही एक वायुरूपच पदार्थ आहे. • पेक्षां कांही हलका आहे. साधारण वायूंत मापानें व एक आक्सिजन असतो. ह्यास रंग, रुचि, व ह्याचे संकोच विकास करितां येतात, ह्या वायूंत अग्नि जळत नाहीं, व प्राणी वांचत नाहीं. हा निरनिराळ्या प्रमाणानें आक्सिजनाशी रसाय- नरीत्या संयोग पावून अनेक मिश्र पदार्थ उत्पन्न होतात, व त्या सर्वांचे गुण निरनिराळे असतात. ह्या मिश्र पदार्थांमध्ये नैत्रम् अक्सैद म्हणून एक मिश्र पदार्थ आहे, तो फारच चमत्कारिक आहे. तो पदार्थ वायुरूपच असतो, व त्यांत २ मापें नैत्रोजन व १ माप आक्सिजन असे असतात. श्वासोच्छ्रासानें हा वायु पोटांत गेला असतां, मनुष्यास पराकाष्ठेचा आवेश येतो. त्यास उड्या माराव्या, व धांवावें, असें वाटतें, व हंसण्याच्या वगैरे उसळीवर उसळी येऊ लागतात. ह्यावरून स्पष्ट दिसून येतें कीं, वातावरणाच्या घटकावयवांच्या मिश्रणममाणांत ईश्वरानें यत्किंचित् फेरफार केला, तर तेवढ्या फेरफारानें अनेक सुखकारक किंवा दुःखदायक असे परिणाम होतील. कारण वातवरणांतला वायु, चार मापें नैत्रोजन व एक माप आक्सिजन झांच्या मिश्रणानें झाला आहे, व हॅ मिश्रणप्रमाण वरच्या मिश्रणप्रमाणापेक्षां फार भिन्न नाहीं. दुसरा एक वायुरूप पदार्थ आहे, त्यास नैत्रिक आक्सैद म्हणतात, त्यांत २ मापें आक्सिजन व २ मापें नैत्रोजन असतो. माण्याच्या श्वासमार्गात हा वायु गेला असतां, तत्काल त्याचा दम कोंडतो. आक्काफार्तिसनामक एक पराकाष्ठेचें जलद व जला- ल आसिद आहे, त्यांत बहुतकरून जो धातु टाकावा, तो वितळून जातो. ह्या आसिदांत ५ मापें आक्सिजन व २ मापें नैत्रोजन असतो. ह्यावरून असें दिसतें कीं, क्षणोक्षणी आपल्या श्वासमार्गात जे पदार्थ जात आहेत ते पदार्थ (आक्सिजन व नैत्रोजन ) हल्लीं ज्या मानानें मिश्रण पावले आहेत, त्यापेक्षां निराळ्या मानानें मिश्रण पावले तर त्यांच्या संयोगानें आपणांस पराकाष्ठेची इजा होईल व तत्काल मृत्यु प्राप्त होईल. कार्बान हैं नांव लांकडी कोळशांत जो शुद्ध दाह्यभाग असतो त्यास दिलें आहे. हिरा हा शुद्ध व कांहीं रीतीने बनवलेला कार्बानच होय.<noinclude></noinclude> 5yqbmz5hczxr9kh1juhp4xfv8fq072a 104 113241 239073 2026-11-12T10:58:14Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "७५ कारण हिरा व लांकडाचा वगैरे शुद्ध कोळसा यांत सारख्या कारणांशी संयुक्त केलें असतां, अगदी सारखी कार्ये उत्पन्न होतात. कार्बन हा पाण्यांत विरत नाहीं, व कितीही कडक आंच लाविली तरी व..." 239073 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>७५ कारण हिरा व लांकडाचा वगैरे शुद्ध कोळसा यांत सारख्या कारणांशी संयुक्त केलें असतां, अगदी सारखी कार्ये उत्पन्न होतात. कार्बन हा पाण्यांत विरत नाहीं, व कितीही कडक आंच लाविली तरी वितळत नाहीं. कार्बन ह्याचा आक्सिजन वायूशी रसायनरीतीनें संयोग झाला असतां, कार्बनिक आदि उत्पन्न होतें. हें आसिद वायुरूप पदार्थ आहे. तसेंच कार्बान हैड्रोजन वायूशी संयुक्त होऊन अनेक प्रकारचे मिश्र पदार्थ उत्पन्न होतात, व ते वायुरूप असतात. ह्या मिश्र पदार्थास रसायनशास्त्रांत कार्बुरेतेद हैड्रोजन म्हणतात, व विलायतेंत ज्या वाफेचे दिवे करितात, तीत हे मिश्र पदार्थ असतात. प्राण्यांच्या आंगांतल्या प- दार्थापासून व वनस्पतींच्या अवयवांपासून जी तेलें काढितात, त्यांत कार्बान व हैद्रोजन हेच प्रायः असतात, झांखेरीज दुसरा पदार्थ बहुधा नसतो. त्या तेलांत भिन्न भिन्न गुण जे असतात ते त्यांचे घटकावयव भिन्न असल्यामुळे असत नाहींत, तर घटकावयवांची मिश्रणममाणे भिन्न भिन्न असल्यामुळें भिन्न भिन्न गुण उत्पन्न होतात. डीक व साखर झा पदार्थांविषयीं असेंच आहे. ह्या दोहोंचे घटकावयव हैद्रोजन, आ- क्सिजन, व कार्बान हे आहेत; परंतु ते निरनिराळ्या प्रमाणानें मिश्रण पावल्यानें त्या मिश्र पदार्थांचेठायीं निरनिराळे गुण आले आहेत. गंधक हा पदार्थ प्रसिद्ध आहे. हा पदार्थ कठीण व ठिसूळ असतो. झाचा रंग पिवळा असतो. ह्यास वास अगदीं नाहीं, व थोडीशी रुचि असते. हा सृष्टींत सर्वत्र पसरला आहे; पण तो प्रायः शुद्ध अवस्थेत सांपडत नाहीं, इतर पदार्थाशी संयुक्त झालेला सांपडतो. हा पाण्यांत विरत नाहीं; तरी उष्णतेनें वितळून पाण्यांत ओतला असतां, त्याचा मृदुपणा राहतो, व हा ह्या अवस्थेत असतां शिक्के, मोर्तव, वगैरे ह्यांवर • दाबून त्यांवरचे उसे ह्या पदार्थावर घेतात. गंधक पात्रांत घालून त्या पा त्रांची तोंडे बंद करून त्यास आंच दिली असतां, त्याची बारीक भुकटी होते; तीस गंधकाचें फूल म्हणतात. पाण्यास कड येण्यास जिनकी उ- ष्णता लागते, तीपेक्षां दुप्पट उष्णता गंधकास लावून न्याचा साधारण वायूशी संबंध केला असतां, तो पेट घेतो; व त्यापासून फिक्या निळ्या रंगाची ज्वाला निघते. हा अशाप्रकारें जळत असतां, वातावरणांतल्या आक्सिजन वायूंत द्रवरूपानें मिळून एक वायुरूप आसिद उत्पन्न होते; व त्या आसिदाच्या आंगीं स्थितिस्थापकपणा असतो. गंधक हा पदा-<noinclude></noinclude> 9z1fmp4if7lcs852y6e6p4jia9r0btl 104 113242 239074 2026-11-12T10:58:46Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "७६ र्थ रसायनशास्त्रांत व कलाकौशल्याचे कामांत फार उपयोगी आहे. आ क्सिजन वायु गंधकाशी चार निरनिराळ्या प्रमाणांनी रसायनरीतीनें संयोग पावून मोठीं चमत्कारिक आसिदें उत्पन्न होतात. ग..." 239074 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>७६ र्थ रसायनशास्त्रांत व कलाकौशल्याचे कामांत फार उपयोगी आहे. आ क्सिजन वायु गंधकाशी चार निरनिराळ्या प्रमाणांनी रसायनरीतीनें संयोग पावून मोठीं चमत्कारिक आसिदें उत्पन्न होतात. गंधक व धातु झांचा संयोग होऊन जे मिश्र पदार्थ उत्पन्न होतात, त्यांस इंग्रेजीत सल्फुरेत म्हणतात, व ह्याचा हैद्रोजन वायूशी संयोग होऊन जो मिश्र पदार्थ उत्पन्न होतो त्यास सल्फुरेतेद हैद्रोजन म्हणतात. फास्फरस हा पदार्थ अर्ध पारदर्शक आहे. ह्याचा रंग पिवळट अस- तो व हा मेणा इतका घन असतो. हा बहुतकरून हाडांच्या पृथक्करणा- पासून प्राप्त होतो. हा इतका ज्वालाग्राही आहे की, त्याच्यामध्ये १५० अंश उष्णता उत्पन्न झाली म्हणजे हा पेट घेतो. हा पदार्थ अंधारांत च- कचकीत दिसतो. तो, वातावरणांतल्या साधारण उष्णतेनें त्याचें मंददहन होत असतें, त्यामुळे तसा दिसतो. जळतांना त्यापासून घन व पांढरा धूर निघतो, व त्या बुराला लसणीच्या सारखा वास येतो, व हा धूर का- ळोखांत चकाकतो. हा पदार्थ फारच ज्वालाग्राही आहे, म्हणून हातीं धरितांना फार जपावें लागतें. तसाच हा मोठें जालीम विष आहे. आजपर्यंत सांपडलेले एकंदर सर्व धातु ४३ आहेत, व शुद्ध पदार्थों- च्या वर्गात धातूंचा वर्ग फारच मोठा आहे. आतां त्यांच्या असाधारण गुणांपैकी कांहीं एथे सांगतों. सर्व धातूंच्या आंगीं कांहीं असाधारण प्रभा म्हणजे चमक असते. ते सर्व अपारदर्शक आहेत, म्हणजे, त्यां- मधून तेजाच्या किरणांचा मवेश अगदीं होत नाहीं. ते सर्व उष्णतेनें वितळतात, व त्यांचें पाणी झालें असतांही त्यांची चमक जात नाहीं, व त्यांमधून तेजाचे किरण अगदीं शिरत नाहींत. त्यां मधून वीज व उष्णता ह्या फार जलदीनें वाहतात. कितीएक धातु मसरणशील आहेत, ते हातो- ब्यानें ठोकिले असतां, वाढतात; व लोखंडी चरकांत घातले असतां, पा- तळ होतात; व त्यांची लांब तार निघते. ते तापवून त्यांशीं आक्सिजन, क्लोरैन, व आयोदैन ह्यांचा संयोग केला असतां, ते पेट घेतात; व जळ- ण्यानें त्यापासून यथाक्रम आक्सैद, क्लोरेंद, व अयोंद झा नांवांचे भि- न्न पदार्थ उत्पन्न होतात. ह्या मिश्र पदार्थाचेठायीं असाधारण प्रभा वगैरे धातूंचे कांहींच असाधारण गुण राहत नाहींत. बहुतकरून ज्या पा- हिजे त्याप्रमाणाने ते एकमेकांशी संयोग पावून मिश्र धातु उत्पन्न करि- तात; पण हा संयोग होतांना त धातु द्रवावस्थेत असले पाहिजेत. मिश्र<noinclude></noinclude> 3wm2qhge52dizaa73aab6zn1tt67hgw 104 113243 239075 2026-11-12T10:59:18Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "घातूंचेठायीं शुद्धधातूंचे धर्म राहतात. धातु अपारदर्शक असून चकच- कीत असतात, ह्यामुळे त्यांच्या पृष्ठभागांवर पडलेल्या प्रकाशकिरणांपैकी बहुतेक किरण परावर्तन पावतात. ह्या गुणाम..." 239075 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>घातूंचेठायीं शुद्धधातूंचे धर्म राहतात. धातु अपारदर्शक असून चकच- कीत असतात, ह्यामुळे त्यांच्या पृष्ठभागांवर पडलेल्या प्रकाशकिरणांपैकी बहुतेक किरण परावर्तन पावतात. ह्या गुणामुळे त्यांचे आरसे फार चांग- ले होतात. धातु मायः फार जड असतात, व हा जडपणा त्यांचा एक मोठा व्यावर्तकधर्म मानीत असत; परंतु आलोकडे पाताशं व सोदियं व- गैरे कांहीं धातु सांपडले आहेत, ते पाण्यापेक्षांही हलके आहेत. ह्यावरून विशेष जडपणा आतां धातूंचा असाधारण गुण मानितां येत नाहीं. यंत्रशास्त्रांतील मूलतखें. जड पदार्थ म्हणून जितके आहेत त्यांस स्वाभाविक अवस्था दोन, एक स्थिति म्हणजे स्थिरता, आणि दुसरी गति. त्यांची स्वाभाविक गति म्हटली म्हणजे ती सर्वदा सारख्या वेगाची व एका दिशेकडे असते. हरए- क पदार्थ केव्हां पाहिला तरी तो ह्या दोहोंपैकी एका अवस्थेत असतो, व त्यावर बाहेरची प्रेरणा झाल्याशिवाय त्यास एक अवस्था टाकून दुसन्या अवस्थेचें अवलंबन करितां येत नाहीं; म्हणजे पदार्थ स्थिर असल्यास न्यास हलविल्यावांचून तो हलत नाहीं, व चालत असल्यास थांबविल्या- वांचून थांबत नाहीं. तसेंच बाह्यप्रेरणा कमी किंवा जास्त जोराची अ- सल्यास तीप्रमाणे त्यास कमी किंवा जास्त जोराची गति प्राप्त होते, व ती बासमेरणा त्यास ज्या दिशेस लोटते, त्याच दिशेस तो जातो. तसेंच पदार्थ जितक्या जोरानें लोटावा तितक्याच जोरानें तो पदार्थ लोटणाच्या पदा- र्थास पाठीमागे ढकलतो; म्हणजे आघात आणि प्रत्याघात हे सर्वकाळ सारख्या जोराचे असतात, व त्यांचा रोख सर्वकाळ समोरासमोर असतो. झा तीन गोष्टींस गतीचे सामान्य नियम म्हणतात. हे यंत्र शास्त्राचे म्ह- णजे गतिविषयक शास्त्राचे मूलभूत सिद्धांत होत. ह्यांच्या आधाराने स- र्व यंत्रशास्त्र रचले आहे, व गतिसंबंधी जितक्या गोष्टी आहेत, व जे जे सिद्धांत काढिले आहेत, न्या सर्व गोष्टी व ते सर्व सिद्धांत हों, हे मूलभूत सिद्धांत खरे धरून, त्यांपासून निघावयासारखीं आहेत; म्हणजे त्यांचा व झांचा विरोध कदापि यावयाचा नाहीं. एक पदार्थावर एक काली दोन प्रेरणा झाल्या, आणि एक प्रेरणा त्यास एका दिशेस नेऊं पाहते, व दुसरी मेरणा दुसन्या दिशेस नेऊं पाहते; तर तो पदार्थ त्या दोन दिशांच्या मधल्या दिशेनें जाईल. उदाहरण, न-<noinclude></noinclude> ifm3gtrh5bt2qjxzh6emu4p3ptc9v7p 104 113244 239076 2026-11-12T11:00:04Z Debasmitadeb 6273 /* तपासणी करायचे साहित्य */ नवीन पान "७८ दीचा प्रवाह पश्चिमेकडून पूर्वेस वाहत आहे, आणि वारा दक्षिणेकडून उ- त्तरेस वाहत आहे, असें असतां नदीच्या दक्षिणबाजूस लांकूड पाण्यांत टा किलें तर तें वाहतवाहत समोरच्या कडेस लागे..." 239076 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Debasmitadeb" /></noinclude>७८ दीचा प्रवाह पश्चिमेकडून पूर्वेस वाहत आहे, आणि वारा दक्षिणेकडून उ- त्तरेस वाहत आहे, असें असतां नदीच्या दक्षिणबाजूस लांकूड पाण्यांत टा किलें तर तें वाहतवाहत समोरच्या कडेस लागेल; परंतु टाकिलेल्या स्थ- ळाखालच्या बाजूस लागेल, व तें वायव्येकडून ईशान्येस वाहत जाईल. दोन्ही प्रेरणा सारख्या असल्या तर पदार्थ समांतर चौबाजू क्षेत्राच्या कर्ण- रेघेंत चालतो; व दोहोंपैकी एक प्रेरणा एक सारखी व दुसरी सतत वर्ध- मान किंवा सतत क्षीयमाण अशी असल्यास, पदार्थ कंसाकृति रेघेनें चालतो. उदाहरण, घोंडा हातांत घेऊन फेंकिला असतां हातानें त्याचे ठायीं उत्पन्न केलेली प्रेरणा एकसारखी असते, व ती त्यास एकाच दिशेस नेत असते, पण तो हातांतून सुटल्यापासून खाली पडे तोंपर्यंत त्या धों- उयास पृथ्वी गुरुत्वाकर्षणशक्तीच्या योगानें क्षणोक्षणी आपणाकडे अधि- क अधिक ओढीत असते. ह्यास्तव ही प्रेरणा वर्धमान असते, आणि झा दोन प्रेरणांच्या योगानें तो घोंडा जमिनीकडे कंसाकृति रेषेनें येतो, व मार्गानें धोंड्यास वातावरणाचा प्रतिबंध नसता तर ती रेषा हैपर्बला• कृति झाली असती. हैपर्बला म्हणून कंसाकृति रेघेचा एक प्रकार भूमि- तिशास्त्रांत प्रसिद्ध आहे. असो, ग्रह अंतराळांत आपआपल्या कक्षांत फिरत राहिले आहेत, ते दोन प्रेरणांनी राहिले आहेत. एक प्रेरणा त्यां- स सूर्याकडे ओढिते, व दुसरीनें ते स्पर्शरेधनें जावयास करतात; व त्या दोन्ही एक काळी चालू आहेत, व त्या दोन्ही एक सारख्या आहेत, वर्ध मान किंवा क्षीयमाण नाहींत, म्हणून ते ग्रह वर्तुलकल्पकक्षांत फिरतात. पदार्थ गतिविशिष्ट असतां त्याचेठायीं चालकत्व उत्पन्न होतें. चालक- त्व सर्वकाळ पदार्थाचें वजन व त्याच्या गतीचा वेग झांच्या गुणाकाराच्या प्रमाणानें असतें; म्हणजे हा गुणाकार वाढल्यास तें वाढतें, व कमी झा- ल्यास कमी होतें, पहा, शिशाचा एक गोळा घेऊन तो जमिनीवर ठेविला असतां, त्याच्या वजनाप्रमाणें त्याचा दाब जमिनीवर पडतो; पण तोच गो- ळा जमिनीवर अपटला असतां, त्याच्या आंगीं वेग येतो; व वेग असल्या- मुळें त्यास चालकत्व प्राप्त होतें; आणि त्याचा जमिनीस अधिक धक्का ब- सतो. बंदुकीत बारीक वाळू घालून ती लहान पांखरांच्या अंगावर सो- डिली असतां, वाळूचे कण लागून तीं पांखरें मरतात; पण तेच कण वायानें उडून लागल्यास त्या पांखरांस कांहीं होत नाहीं. चालकत्व पदार्थाचें वज- न व त्याचा वेग झांच्या गुणाकाराच्या प्रमाणानें असतें, म्हणून पदार्थाचा<noinclude></noinclude> 18jeol9xaqi0yjuhmvrnrh8c94pigl2